آلیارخان «عبدالعظیم ممی زاده»
یوُقارقی غارناوادا، آلیارخانئنگ اوباسئندا، گچیرلِن شاهئر بای محمد قلیچی نئنگ توُی لارئنا غاتناشئلان واغتئندا ادیلن چئقئش:
سالام بیلن غادئرلی آدام لارشوگون من شو پورصات دان خایئرلانئپ اوٌنسوٌنگیزی برزادی چکمچک چی اوُلدا شو گچیپ دورن توُیونگ، اوُباسی و یاش اولی لاری حاقئندا وه اوُنونگ آدغازانان دایا و سرداری لاری حاقئندا. گوگلنگ ایلات لاری تیره طایپا بؤلوٌنشیگینده، اولی ایکی تایپالارا بؤلوٌنیأرلر اولی تیره سی غایی لار وه بیله کی تیره سی دوُدورغالاردئر، غایی لار کؤپ لنچ داغ لاردا و دوُدورغالار جوٌلگه لرده یاشایارلار. تاریخی روُوایات لارا و چشمه لره سرسالانئنگدا، گوگلنگ لر تاخمئنان 1000یئل بأری گوٌرگن اترک جوٌلگه لرینده یاشاپ یؤرلر، غارناوا اوُباسی بوُلسا اوُلارئنگ اولی بیرمرکزی لری بوُلوپ تاریخ دا آد غازانان همده ائز غالدئران اوُبالارئنگ بیری دیر.
یدئلشئنا گؤرا غارناوا سؤزی ایکی سؤزدن دوٌزوٌلن ترکیبی سؤز دیر، غارری وه ناوا، ناوا دیمه گی شوُل یاغئن –غاردا دوٌزلن ناوا-ناوا شکیلی بیلن دؤرأن دره آقئن، مئثال حؤکموٌنده اوزاق دره، ناوا شکلی بوُلانسونگ شوُ سؤزدن حایئرلانئپ دیرلار. غارری ناوا دیمگی ده قادیمی دره، کؤنه دره دیمه گی دیر.
باشغاچا ماناسی بوُلماغی دا موٌمکین، اوُنونگ اوٌستوُنده-ده اوُیـلانشئپ بولار. غارلی ناوا روُوایاتی هم بار سبأبی اوُل یر، داغلئق بوُلانی اوٌچین یاغئش – غارئنگ کؤپ یاغیانی اوٌچین اوُنگا غارلی ناوا-دا دیییپ دیرلر.شو گوُن سیز غوُشا بیر شادلئق لی واقانئنگ شایادی دئر سئنگئز بیرینجی دن بای محمدئنگ توُیونا غاتناشانئگئز اوٌچین، ایکینجی دن-ده ، شو تارئخی اوُبا-دا اوُتورانئنگز اوٌچین، تارئخی دیمگ میز یرسیز دأل دیر اوُنونگ قادئم لارئندان و اوزاق لارئندان گوٌرروٌنگ آچماغمئز بیله ده دورسون، شو یاقین دا 90یئل موندان اؤنگ بوُلوپ گچن واقالار وه شوُنگا جپاکش کشلیک بیلن غاتناشان شو اوبانئنگ دایا و وگرچک ییگیت لری و پألوان لاری حاقئندا بیر آز دوروپ گچمه گمیز یرلی دیر دییپ ائنانیان، بیر غئسغاچا ماغلومات برمه گمیز گرگ دیر دییپ اوُی ادیان سبأبی 90یئل موندان اونگ توٌرکمن صحرا-دا گچن غانلی واقالار ، بیزینگ توٌرکمن خالقی مئزئنگ اؤلمز وه یتمز حادئثالاری نئنگ بیری دیر.
آلیارخان ولی یار اوُغلی 1265-نجی شمسی یئلئندا غارناوا جوٌلگه سینده دوٌنیا اینیپ 1345-نجی یئلینئنگ گوٌیزینده، 80یئل دان سوٌنگ شو یرده دوٌینأ دن اؤتیار. آلیارخان گوگ لنگ لرینگ غارناس تیره سی نینگ خادانگ اوروغئندا دئر.
غارناس-جانگئربانلی گوگلنگ لرینگ اولی تیره لری دیر. آلیارخان 1304-نجی شمسی یئلدا، توٌرکمن لرینگ اؤزباشداق وه ارکین لیک اوغروندا یوٌزه چئقاران غوُزغالانگا غاتناشئپ اوُنگا، دایاو صوراتدا تأثیر غوُیان شاخصئیات لاردان دئر.
آلیارخان 30یاشا یته نینده ، کوممت وه کوٌمیش دپه اتراپ لارئندا قاجار حؤکوٌمه تینینگ ترسینه بیر اولی غوُزغالانگ یوٌزه چئقیار.
شوُندا 6 موٌنگ توٌرکمن، اوُبالاری و شأهرلری اؤز ال لرینه آلئپ، ایران وه اوُرسئیاتئنگ غوُشون لاری نئنگ ترسینه سؤوه شه گیریأرلر.
شوُل یئل لاردا دیمک 98یئل موندان اؤنگ تزاراوُرس لارئنگ 15موٌنگه غوُلای گوٌیچ لی توُپارلاری توٌرکمن صحرا دوٌلوپ اوُنی تالایارلار. 1299-نجی یئل دا دیمک 94یئل موندان اؤنگ، توٌرکمه نیستانئنگ یوُموت ولایاتئنگ یاش اولی لاری نئنگ کوٌنگره سینده، گورگن-اترک توٌرکمن لری نینگ ارکین لیک اوغرونداقی گچیرن سؤوه شیندن حمایات ادمگی وظیپه بیلیپ قارارا غوُل چکیارلر.
ایران توٌرکمن لری نینگ شوُل یئل لارداقی غوُزغالانگی یؤنه کی بیر یردن دأل-ده بلکی 1300 شمسی یئلئندا دیکلدیرلن غارا کابینه سی نئنگ جنگ وزارتخاناسی نئنگ جلاد وزیری، ارضاخان یانگی یوٌزه چئقئپ باریان اقتصادی وه سیاسی یاغدایئنگ وکیلی حؤکموٌنده، ایرانی توتوش لایئن حؤکوٌمت اغتنیارئنا گچیرملی دییپ، ایشینی باشلایار. سالغئت لاردان، خاراج لاردان وه باسا باسلئق دان، دوُلی خالئص بوُلان توٌرکمن خالقی، ارضاخانئنگ غوُشونی نئنگ اؤنگینده دورمالی بوُلیارلار. توٌرکمن لر باشدا 5موٌنگ وه سوُنگ لار بوُلسا 15 موٌنگ آتلی لارئنی تاییارلاپ شاهرود-ماشاد یوُل لارئنا عازم اوریارلار.
1303-نجی شمسی یئلئنگ یازئندا دیمک90یئل موندان اؤنگ، ایران توٌرکمن لری بیرینجی گزگ میللی کوٌنگره سینی کوٌمیش دپه-ده آچیارلار. شوُل گوٌنگره-أ عوثمان آخون جاپاربای لاردان، گوگ صوفی و جان محمدبگ آتابای لاردان، آلیارخانئنگ آتاسی نئنگ غارداشی، سیدناظار- یؤرگوٌنلی آی غیسرامن - بیلن راخئم ایشان گؤگلنگ لردن،غاتناشیارلار.اوُلار توٌرکمن لرینگ 11سان دان عئبارات بوُلان دؤولت کابینه سی نینگ وازارتخاناسئنی سِچیأرلر. شوُل یئغناقدا توٌرکمن صحرامیللی سرحدلری ائغلان بوُلوپ یوُقارسی بجنورد و آشاغی بوُلسا دریایاقاسئندا یرلشن غارا سووا چنلی اوُنونگ چأگ لری بوُلیار. 1303-نجی یئلئنگ شهریورینده ، توٌرکمن لرینگ یاش اولی لاری ینه بیرگزگ اوُمچالی اوباسئندا یئغنانشئپ شوُل یری توٌرکمن پایتاغتی دییپ ائغلان ادیأرلر وه شوُل یرده بیرموٌنگ دستگاه وزارتخانه لارئنگ ادارا جای لارئنی دیک لتمه لی دییپ قارارا گلیأرلر.
نیازئنگ اوُغلی جوٌره، غارری غالا غاچئپ بارانسوُنگ شؤیله آیئدیار:«بجنورد شأهرینده و اوُنونگ تؤوه رگ داشیندا یاشاپ یؤرأن شادلو کوٌردلری توٌرکمن غوُزغالانگچی لاری غارشی لاپ اوُلارئنگ یانئندا دنگ دوروپ اوُلاربیلن بیله لیکده ارضاخانئنگ غوُشونی نئنگ اؤنگینده دوریارلار.» شوُل یئل لاردا دیمک 1304-نجی یئلدا گوگ لنگ لردن آلیارخان و جاپاربای لاردان نپس سردار داغی-دا ادرمن لیگ بیلن غوُزعالانگا و غاتناشیارلار. شوُل یئل آلیارخان 39یاشئندا بولوپ دئر. غارناوانئنگ بأش اؤیلی اوُباسئندا یاشان دؤوی نینگ اوُغلی ملاموخی نینگ، غارری غالا-داقی برن ماغلومات لارئنا گؤرأ:« 1304-نجی یئلدا 89 یئل موندان اؤنگ توٌرکمن لر1200 آتلی بوُلوپ بجنورد شأهرینی غاباریارلار اوُنگا دوردی خان یانئق اینچه دن، کوچک خان وه جانی خان گوٌللی داغدان و همده آقا مأمدخان یوموت لاردان غاتناشیارلار» . قاسئمئنگ اوُغلی آقامحمدغوربان نئنگ روُوایاتی ناگؤرأ:« توٌرکمن لر بجنوردی اوٌچ گوٌن غابان لارئندان سوُنگ، آلمان اوچان لارنئنگ بومبالارئندان حدر ادیپ ، سئمئلغانا طاراپ غایئدیارلار.»
غئسئرامن، آلیارخان وه گوکی صوفی یاراغلی توُپارلاری بیلن، شابات جوٌلگه سینده ، سوُنگقی چأره لری آغتارماغا مجبور بوُلیارلار. غئنانساق دا شوُل واغئت بجنورد دأکی غوُشون حأکمی، جان مأمدخان، گوگلنگ یاش اولی لارئنی بجنورده چاغئرئپ اوُلاری توٌرکمن غوُزغالانگچی لارنئنگ آراسئنا، یوُللاماقچی بوُلیار شوُندا دوردی خان یانئق و نپس عالی بوُلسا، آتابای لارئنگ یاش اولوسی گوکی صوُپی نئنگ اوٌستینه وه ولی خان بوُلسا غئسئرامن و آلیارخانئنگ اوٌستینه یارمالی وه اوُلاری دؤولت حؤکوٌمتینه چاغئرمالی دییپ قارارا گلیارلر. یؤنه گوگلنگ خان لاری شوُل واغئت قلیچ ایشانئنگ مدرسه سینده، آلیارخان، غئسئرامن، نورگلدی، قادیر، آتابردی، کریم ایشان بایی ایشان و باشغالار اوُتوروپ، اینگ سونُگقی چأره لری، ایران غوشی نینگ ترسینه گؤروٌپ دوور دئـلار. آغانئنگ اوُغلی سید مأمدئنگ رووایتئنا گؤرا:« آلیارخان غارابالقان گؤگ لنگ لرینی غایداوسئز ، اینگ سوُنگقی دامجا، غان لارئنی چنلی، سؤوشه چاغئریار دیییپ یادلایار.»
ایران حؤکوٌمتی 4مونگ یاراغلی توُپار گوٌیچ لری بیلن، 1304-نجی یئلنگ گوٌیزوٌنده 4جبهه دن توٌرکمن صحرانئنگ ترسینه شؤوشه گیریأر. اوٌچ جبهه آشاقدان و بیر جبهه ده یوُقاردان هوٌجوم لرینی باشلایارلار. حؤکوٌمه تینگ یوُقارقی غوُشونی ایکأبؤلوٌنیپ باشدا، 500 سرباز بیلن شابات غالاسی نی آلیارلار وه باشغا بیر بؤلؤگی بولسا غارناوا اوباسی نا چوُزوپ اوُنی تالایارلار.
گؤگلنگ توُپارلاری، 500 آتلی بوُلوپ آلیارخانئنگ یوُلباشچی لئغئندا، آشاق لایین غارا بالقانا سوٌیشیأرلر. اوُلار عرب غارری حاجی بیلن کریم ایشان اوُباسی نئنگ آرالئغئنداقی، غئسی-دیأن یرده یرلشیأرلر. سوُنگرا بوُلسا گؤکی صوفی 2000 آتلی آتابای لاربیلن و نپس سرداربوُلسا، 2000 آتلی جاپاربای لار بیلن اوُلارا غوشلیارلار. دؤوی نینگ اوُغلی موخی ملا و آغانئنگ اوغلی سید مأمدینگ روُوایاتئنی گؤرأ « آلیارخان شوُل یرده، توٌرکمن آتلی لاری حؤکوٌمت غوُشون لاری نئنگ ترسینه دوروم سئز سؤوه شه، چاغئریاردا وه هوٌجوٌمه باشلایار یؤنه باشغالار، گؤکی صوُپی و گؤگلنگ لرینگ باشغا خان لاری بو ماصلاخاتی دوُلی ماخول لامایارلار.»
شوُن لئق بیلن بیر نأچه گوٌندن سوُنگ توٌرکمن لرینگ 5موٌنگه غوُلای گویچ لی توُپارلاری غایرالایئن داغ لارا وه چؤل لره سینینگ غاچئپ آتما سؤوش لری بیلن، اؤز لرینی توٌرکمه نیستان سرحد لرینی یتریپ مرزدن آشماغا مجبور بوُلیارلار. گؤگلنگ لردن آلیارخان، غئسئرامن ، نوربردی خان وه یانی بیلن یوٌزلر لرچه توٌرکمن لر، غارری غالا گچیأرلر و اوُل یرده آمان لئق-دا غالیارلار. آلیارخان اوُل یرده تاخمئنان 7یئل بوُلوپ ایرانا دوُلونیار یؤنه غئسئرامن شوُل یرده غالئپ، چندرینگ غئزئل امام اوُباسئندا یاشاپ دوٌینأ دن اؤتیار.
آلیارخان دان 4 اوُغول و5غئز غالیار، حأضیرلیکچه اوُنونگ بایجئق دیین اوُغلی غارناوا-دا یاشاپ یؤر. آلیارخانئنگ مازاری غارناوانئنگ کؤینه غابرستان لئغئندا، اوُبانئنگ ایچینده یرلشدیریلیأر.
غارناوا – 1/8/1393
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab