م. کریمی
ایران تورکلری معتبر بیر تاریخ دالیندا دایانمیشلار. بیر سیرا مورخلرین خوشونا گلمه سه ده تورکلرین تاریخی ایران تاریخینی بزه میش و غیرتلی خالقیمیزین تاریخی اولموشدور. وطنیمیز ایران، فخر ائدیجی بیر اؤلکه اولاراق اسلامی – ایرانی فرهنگی ایله مین ایللر بویو نئچه ائلین یوردو اولموش، بیر اورَک و اراده یله اجنبیلر و استعمار قارشیندا وطنلرینی ساخلامیشلار. بو ائللرین دیلی بیر اولماسا دا، مین ایللر بویوندا صمیمیت و اورک بیرلیگیله بیر – بیری نین یانیندا یاشامیشلار و تاریخین چتین گونلرینده دوشمن قارشیندا بیرگه دایانمیشلار. قانماز دوستلارین “بیر دیل – بیر ملت” تئوروسونا قارشی مقدس اؤلکه میز ایرانی حفظ ائتمیش و ایرانلیلیغی تورک دیلی ایله ده قوروموشلار.
تاریخی واراق ووراندا اسکی تاریخده “توروک” و یا “توروخ” آدی ایله ایکی – اوچ دؤنهدن آرتیق اوز – اوزه گلمه ییریک؛ آنجاق ۵۵۲جی میلادی ایلدن سونرا بومین خاقان الیله گؤگ تورک سولاله سی یارانیر و بیرینجی دفعه اولاراق تورک آدینی تاریخده دیللره سالیر. بوگون دیلچیلیک علمینین گلیشمه سیله بیلیریک التصاقی دیللرین قورومو مینلر ایل بوندان اؤنجه و مینلر ایل بوندان سونرا دا التصاقی اولموش و قالاجاقدیر. بو تئورییه آرخالاناراق ادعا ائتمک اولور اسکی تاریخده التصاقی دیللر بوگونکو تورک دیلینین سلفلری اولمالیدیر. بئله اولدوقدا ایران تاریخینده گئدهن گوتتیلر، آراتتیلر، هورریلر، ماننالار و مادلارین تورک اولدوغونا نظر وئرمک دوزگون اولا بیلر. بونلاردان قالان اثرلر چوخ آز اولورسا دا، بو ادعانین اثباتی اوچون یئترلیدیر.
مذهبی روایتلره گؤره – تورات کتابیندا و بوتون فارسی و عربجه کتابلاردا اشاره اولدوغو کیمی، یئر کوره سینین انسانلاری نوح پیغمبرین زمانیندا آرادان گئدیر. توفاندان سونرا حضرت نوح یئر کوره سینی اوچ اوغلو – حام، سام و یافث آراسیندا بؤلور. حام ایرانلیلارین آتاسی، سام روملولارین آتاسی و یافث تورکلری آتاسی ساییلیر. بو داستان عربجه، فارسجا و تورکجه کتابلاردا او جمله دن طبری، یعقوبی، جامع التواریخ و باشقا کتابلاردا تکرارلاناراق یازیلمیشدیر. ایران قایناقلاری او جملهدن شاهنامه ده بونا بنزَر بیر داستان واردیر. بورادا فریدون یئر کوره سینی اوچ اوغلو سلم، تور و ایرج آراسیندا بؤلور. سلم باتی یوردلارینا سلطان سئچیلیر، تورج تور اؤلکه سی – دوغودان توتوب ایرانین قوزئیینه صاحاب چیخیر و ایرج ایرانا شاه اولور. بو داستانلارا دایاندیقدا تورکلرین ایراندا اولدوغو مسلّم ساییلیر. تأسوفلرله ایران چاغداش مورّخلری بونون یئرینه رضاشاهین تئوروسونون طرفداری اولموشلار. البتده تورکلرین ایراندا حضورلاری اونلارین سونکو مهاجرتلرینه قارشی ساییلماییر. بو یئنی مهاجرتلر بلکه اونو تقویت ائدیر. ابن خلدون و طبری کیمی یازارلار ایرانی “ارض الترک” ده آدلاییرلار. خزرلر امپریاسی دا تورکلرین آذربایجاندا گوجلنمه لریله باشقا بیر سندلر الده ائتدیریر. اونلاردان قالان “نوم بیتیک” کتابی بونا دانیلماز بیر سنددیر.
شاه عبدالله بدخشی (مجلۀ آریانا شماره پنجم سال اول جوزا ؛ ۱۳۲۲) یازیر: ساکالارین سویو حاققیندا مختلف نظرلر واردیر. مثلا تورات ۱۰جو بابدا ساکالاری مأجوج قومو تانیتدیریر و اونلاری یافث ابن نوح بیلیر. بقراط اونلارین حاققیندا معلومات وئریر و دئییر اونلار اؤزلریندن باشقالارینا بنزه میرلر، دریلری نین بویاسی ساری و گوده لری ثمین دیر چون ساققاللاری یوخ، قادینا بنزه ییرلر. بونلار یونانلیلارا دوشماندیرلار. تاریخ علمی نی بیلن لر بقراطین بو نظرینی ساکالار شاهینا نسبت وئریرلر. بونلار میلاددان ۷۰۰ ایل اؤنجه ماد، ارمنستان و کاپادوکیه یه یورویوب و آلدیلار. حسن پیرنیا (ایران باستان، چاپ اول ۱۳۸۱ انتشارات زرین، ج۲، ص ۲۱۸ – ج ۲، ص ۶۱۷) دا بونا یاخین نظر وئریر و یازیر: سارماتلار سکائیه نین ساکین لری آلتای تورانلارینداندیرلار و سونرا بورایا گلمیشلر. ساکالار داریوش ایله ده ساواشمیشلار. روس عالیمی بارتولد یازیر: یاواش یاواش بو نظریه یئرینه دوشور کی ساکالار یافثی دیرلر. او آرتیریر: ن. مار چالیشیر ساکالار و یافثی لرله آریالاردان قاباقکی ملت لر آراسیندا ایلگی قورسون. ب. فاروماکوفسکی دا ساکالارین یافثی اولدوغونا اینانیر. جواهر لعل نهرو جواهر لعلنهرو (کشف هند ج ۱، ص ۲۳۰) یازیر: ساکالارین اسکی بیر ایلگی لری بیزیم یوردوموزلا واریدیر. اونلار اسکی زامانلاردان ۷جی یوزایله قدر سیحون و جیحون آراسیندا یاشامیشلار. یئرلی ساکالارا ۷جی یوزایلده باشقالاریلا آرتیریلدی و ساکالارین توپلومو بؤیودور و چوخالدیلار. هیرودوت یازان ساکالار شاهلیغی بو ساری دریلی ساکالاردیر.
بو آرادا بیر سیرا فارس یازارلاری او جمله دن شاه عبدالله بدخشی ساکالارین آریایی اولدوقلارینا دایانیر کی چین سینگ یانگ دان گلمیش و اوروپایا قدر ده یاییلمیشلار. ذکی ولیدی توغان یازیر: “من ده ا. منس (E.minns)، هـ . تریدلر (H.Triedler), ب . لوفر (B.laufer) کیمی ساکالار (اسکیتلر)ی تورک قوموندان بیلیرم”. اسلام انسیکلپودیاسیندا (۲جی جیلد ۹۷جی صفحه ده) و (دائرةالمعارف اسلامی تحت عنوان Ghozz ص ۱۰۷) یازیر: تورکلر ۷جی یوزایلده میلاددان اؤنجه بورایا (آذربایجانا) گلمیش و حاکم اولموشلار. توفیق حاجیف ساکالارین تورک دیللی اولدوقلارینا تاکید ائدیر و باشقا بیلگین لر او جمله دن پروفسور اقدس و نعمت کورات دا ساکالارین تورک اولدوقلارینا موافق دیرلر (تورانیان از پگاه تاریخ تا پذیرش اسلام، ص ۱۲۱ و )۱۲۲. یئز قازینتیلاریندان یئنی تاپینتیلار ساکالارین تورک اولدوغونا سندلر واردیر. ذکی ولیدی طوغان و بارتولد دیوان لغات التورک و قوتادغو بیلیک اثرلرینه استناد ائده رک ارتونقانی همان افراسیاب بیلیر و ساکا تورکلری نین حاکیمی تانیییرلار.
پروفسور محمدتقی زهتابی (محمدتقی زهتابی (کیریشچی) تاریخ دیرین ترکان ایران، ص ۱۶۵) یازیر: مئناندر کیمی اوروپا تاریخ یازانلاری ۶جی یوزایلده بیزانس یازاری تورکلری ساکا دئییرمیشلر. ی. و. پیانکو ساکاشناس عالیم یازیر: ماساگیت لر اشکوزلاردان دیرلار و تورک اولدوقلاری حتمی دیر. باشقا عالیم لر ده ماسازت لری، ساکالاری، پچنق لری، خزرلری و هونلاری بیر سویدان بیله رک تورک دیللی اولدوقلارینی اثبات ائتمه یه یئنی احتیاج دویمورلار. ایش اورایا چاتمیشدیر کی بوگون تاتار، تورک، قیرقیز و باشقا بوگونکو تورک ملت لری ساکالاردان باشقا بیلمیرلر.
آلپ ارتونقا حاققیندا معلومات:
آلپ ارتونقا تورکلرین ان بؤیوک قهرمانی دیر کی تاریخ ایله افسانه آراسیندا دولانیر. تاریخی قایناقلار آلپ ارتونقانی میلاددان ۶۰۰ ایل اؤنجه یه آپاریب و ساکالارین بؤیوک خاقانی کیمی تانیتدیریرلار. آنجاق افسانه لره ده یئرله شیر. ایران و توران ساواشلاری افسانه لرله دولو اولاراق توران شاهی افراسیاب آدلانیر و ایران افسانه وی شاهلاری اولان کیانیلرله ساواشمادادیر. بو افسانه ای قهرماندان چوخلو روایتلر یازیلمیش و نظره ائله گلیر کی
“تومریس” کلمه سی تورکجه دمیر آدی نین یونانیلشمیشی دیر. افسانه لره آرخالاندیقدا تومروس آلپ ارتونقانین نوه سی دیر. او، کوروش لا ساواشدا اوغلونو الدن وئریر و کوروش نامردلیکله اونو اؤلدورور. آناسی تومروس کوروشون یوروشلری نین قارشیندا دایانیر و بو یوروشلرده تومروسون اوغلو اؤلدورولور. سکالار کوروشون یورزوشلری قارشیندا تدبیر تؤکوب دال قاییدیر. کوروش اونونلا ازدواج اؤنه رینی وئریر و منفی جواب ائشیدیر. اونا گؤره ده ساکالارین یوردونا یوروشلرینی شدتلندیریر. تورمروسون اوغلونون اؤلومو اونو ناراحات ائدیر و آند ایچیر اوغلونون اوجونو آلسین. آنجاق بیر آغیر ساواشدا پارس قوشونو سیناغا اوغراییر و کوروشون اؤلومونو اؤلولر ایچینده تاپیب تومروسون یانینا گتیریرلر. بو حادثه اوروپا صنعتکارلاری طرفیندن نئچه نئچه نقاشی تابلولاریندا چکیلمیشدیر و بو تاریخی اولای اوچون سندلر یازیلمیشدیر.
قوتادغو بیلیک
خاقانیه یا قاراخانلیلار سولاله سی اؤزلرینی افراسیاب ائولادی تانیرتدیریرمیشلار و آل افراسیاب آدییلا تاریخده قالارقی اولموشلار.
ساكالار دؤنَمينه عاييد «آلپ ار تونقا» و بو اولماق اوزَره ايكي دستان تثبيت ائديلميشدير. آلپ ار تونقا، ۷۰۰ ايل ميلاددان اؤنجه ياشاميش قهرمان و چوخ سئويلن بير ساکا حؤكومداري دير. آلپ ار تونقا اورتا آسياداكي بوتون تورك بويلاريني بيرلشديرهرك حاكيمييتي آلتينا آلميش، داها سونرا قافقازلاري آشاراق آنادولو، سوريه و مصري فتح ائتميش و ساكا دولتيني قورموشدور. آلپ ارتونقانين حاياتي ساواشلارلا کئچميشدير. اوزون سوره موجاديله ائتدييي ايرانلي حؤكومداري «كيخسرو»اون دعوتينده حيله ايله اؤلدورولموشدور. آلپ ار تونقا ايله ايرانلي حؤكومدارلاري آراسينداكي بو موجاديلهلرين خاطيرهلري اوزون عصيرلر هم توركلر و هم فارسلار آراسيندا ياشاديلميشدير. آلپ ارتونقا، آسور قايناقلاريندا «مادووا»، «هئرودوت» دا «ماديئس»، ايران و ايسلام قايناقلاريندا افراسياب آدلاري ايله آنيلماقدادير
اورخون يازيتلاريندا دوققوز اوغوزلار آراسيندا «ار تونقا» آدينا ياپيلان یوغ مراسيميندن سؤز ائديلمكدهدير. تورفان شهرينين باتيسيندا تاپيلان بزکلیک معبدينين دوواريندا دا آلپ ار تونقانين قانلي رسمي بولونماقدادير. «ديوان الغات التورك»ون يازاري كاشغرلي محمودا و قوتادغو بیلیک يازاري یوسف خاص حاجب گؤره «آلپ ار تونقا» ايران دستاني شاهنامهده كي بؤيوك و افسانهوي توران حؤكومداري افراسیاب دير. ديوان الغات التورك ده توران حؤكومدارليغينين مركزي اولاراق «كاشغر» شهري گؤستريلمكدهدير. ايسلامي قبول ائتميش اولان قاراخانلي دوولتي حؤكومدارلاري دا اؤزلرينين افراسياب سلالهسيندن گلديكلرينه اينانميشلار و بونو ايفاده ائتميشديلر. مغول تاريخجيسي «جوويني» ده اويغور دوولتينين حؤكومدارلارينين دا افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. «شجرهي تراكيمه»يه گؤره سلجوقلو سولطانلاري اؤزلريني افراسياب سويوندان قبول ائدرديلر. سوسياليست جومهورييتلر بيرليگيينين (شوروي) داغيلماسيندان سونرا ايلهتيشيم (ارتباط) قورماق ايمكاني بولدوغوموز و روسلارين ياكوت آديني وئردييي تورك قوروپ اصلينده اؤزلرينه ساكا دئديكلريني سؤيلهميشديلر. تاريخ ايچينده غيباولدوغونو دوشوندوگوموز ساكا توركلرينين آز دا اولسا بير بؤلومونون بوگون ياشاماقلاريني سوردورمهلري لاپ چوخ مسئلهنين يئنيدن آراشديريلاراق دوغرولارين اورتايا چيخماسينا يارديمجي اولابيلهجكدير. تاريخجي «مسعودي» ده ۷ يوزايلين باشينداكي گؤك تورك خاقانينين افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. بوتون بو بيلگيلردن حركتله «تونقا آلپ» لا ايلگيلي افسانهلرين گؤك توركلردن اؤنجه «دوغو و اورتا تييانشان» آلانيندا ياشايان توركلر آراسيندا مئيدانا گلديگيني و بو دستانين داها سونرالاري گؤك تورك و اويغورلار آراسيندا ياشاياراق دوام ائتديگيني گؤسترمكدهدير. آلپ ار تونقا دستانينين متني بو گونه يئتيشمهييب. بير قيسميندان يوخاريدا بحث ائتديگيميز قايناقلاردا بو ديَرلي ساكا حؤكومداري و قهرماني حاققيندا بيلگيلر و بير ده آغيت تثبيت ائديلميشدير:
یوسف خاص حاجب طرفیندن یازیلان قوتادغو بیلیک کتابیندا دا اونون حقینده بو مصرع لر قید ائدیلمیشدیر:
ابیات زیر:
körü barsa emdi bu türk begleri
ajun beglerinde bular yeğleri (276)
bu türk beglerinde atı belgülüg
tonga alp er erdi kutı belgülüg (277)
tajikler ayur anı afrasiyab
bu afrasiyab tuttı iller talap (280)
ایندی باخسان گؤره سن کی تورک بیگ لری
دونیا بیگ لری نین ان یاخشی لاری دیر.
بو تورک بیگ لری آراسیندا آدی مشهور
تونقا آلپ اردیر کی طالعی بللی دیر.
او یوکسک بیلیگه و چوخلو اردمه صاحیب ایدی
بیلیک لی، ادراکلی، خلقین سئچیلمیشی ایدی.
هم سئچیلمیش، هم یوکسک، هم ده جسور ار ایدی
دونیادا آنجاق فراستلی ار حاکیم اولا بیلر.
ایرانلی لار اونا افراسیاب دئییرلر
بو افراسیاب نئچه – نئچه ائللر توتموشدور
دونیانی اله کئچیرمک اوچون
چوخلو هنر صاحیبی اولماق، ادراک و بیلیک لازیمدیر.
فارسلا بونو کتابدا یازمیشلار
کتابدا اولماسایدی اونو کیم تانیاردی؟
. . . ۲۷۶ دان ۲۸۷یه قدر بیت لر. (قوتادغو بیلیک، م. کریمی، جلد ۱، ص ۱۷۸ – ۱۷۹).
هابئله ۵۸۶۱جی بیتده آلپ ارتونقانین نصیحت لرینی ائشیتمه یه بئله یازیر:
negü tir eşitgil tonga alp erig
bilip sözlemiş kör bu öt saw erig (5861)
ائشیت گؤر آلپ ارتونقا نه دئییر:
باخ کی بو نصیحتی علم و بیلکله دئمیشدیر.
بو تورک بیگ لرینده آتی بئلگولوک
تونقا آلپ لار ایردی قوتی بئلگولوک
بئدوک بیلگی بیرله اؤکوش اردمی
بیلیک لیک او قوشلوق بودون گؤدرمی ؟
تاجیک لر آییر اونی افراسیاب
بو افراسیاب توتدی ایل لر تالاب
قوتادغو بیلیکده، آلپ ار تونقا حاققيندا بو بيلگي وئريلمكدهدير: “اگر ديققت ائدرسن گؤرورسن كي دونيا بَيلري آراسيندا، ان ياخشيلاري تورك بَيلري دير. بو تورك بَيلري آراسيندا آدي مشهور، ايقبالي آچيق اولاني تونقا آلپ ار ايدي. او يوكسك بيلگييه و چوخ فضيلتلره صاحيب ايدي. چوخ سئچكين، يوكسك و ايگيد آدام ايدي؛ ذاتن عالمده فراصتلي اينسان بو دونيايا حاكيم اولور. ايرانليلار اونا افراسياب دئيرلر؛ بو افراسياب آخينلار حاضيرلاييب، اولكهلر ضبط ائتميشدير. دونيايا حاكيم اولماق و اونو ايداره ائتمك ايچين لاپ چوخ فضيلت، عاغيل و بيلگي لازيمدير. ايرانليلار بونو كيتابا گئچيرميشديلر. كيتابدا اولماسایدی اونو كيم تانيیاردي.”
دیوان لغات التورک
دیوان لغات التورک ۱۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه یازیلان تورک دایره النمعارفی آدلانیر. بو ده یرلی کتابدا آلپ ارتونقا حاققیندا سؤیله نیلن شعرلر گتیریلمیشدیر. دیوان لغات التورک گؤسته ریر کی آلپ ارتونقا اؤلنده اونا بؤیوک مرثیه لر یازیلیر و شعرلریندن نمونه لر گتیریر. بو شعرلرین سؤیله نیش تاریخی بللی دئییلدیر آنجاق بو احتمال دا وئریلیر کی میلاددان اؤنجه ده دیللر ازبری اولاراق اونلاری سون واریانتی بلکه ۱۰۰۰ یا ۱۲۰۰ ایل اؤنجه ده اوخونان واریانتی یازیاا آلینمیشدیر. هر حالدا بو شعرلری شفاهی – دیلدن دیله سؤیله نیب محمود کاشغری نین قولاغینا چاتیبسا دا، اونون چوه اسکی شعرلری اولدوغو شکلی و شوبهه لی ساییلماییر. ایندی بو شعرلر بونلاردان عیبارتدیر:
آلپ ار تونقا اؤلدو مو
دونيا صاحيبسيز قالدي مي
قورخاق اؤجونو آلدي مي
ايندي اورک ييرتيلير.
فلک يارار گؤزتدي
گيزلي توزاق اوزاتدي
بَيلربَييني قاپدي
قاچسا ناسيل قورتولور.
ارلر قورد كيمي اولودولار
هيچقيريب ياخا ييرتديلار
آجي سسلرله باغيرديلار
آغلاماقدان گؤزلري قاپاندي.
بَيلر آتلاريني يوردولار
قايغي اونلاري دوردوردو
بنيزلري اوزلري سارالدي
سافران سورولموش كيمي اولدولار.
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab crh_Latn tuk_Latn tur_Latn crh_Latn tur_Latn crh_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab crh_Latn tuk_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab