AZƏRBAYCAN ŞEİRİNİN ƏSAS JANRLARI
İnsanın ilk söz sənəti əmək prosesinde əməklə əlqədar olaraq yaranmış nəğmələrdən ibarətdir.
اینسانین ایلک سؤز صنعتی امک پروسئسینده امکله علاقهدار اولاراق یارانمیش نغمهلردن عیبارتدیر. اوللر بسیط اولان بو نغمهلر تدریجن اینکیشاف ائتمیش و تکمیللشمیشدیر. جمعیت اینکیشافینین ایبتیدایی دؤورونده یارانان نغمهلرده سؤزون معنا جهتیندن داها چوخ، ایشین ریتمیندن عمله گلن مئلودییایا اهمیت وئریلمیشدیر. بو نغمهلرین سورعتله اینکیشاف ائدیب تکمیللشمهسینین اساس سببی اونلارین ایشی ایشچییه سئودیرمهسی، سفربر ائتمهسی، ایشچینین زحمتینی یونگوللشدیرمهسی اولموشدور.
آذربایجان شیفاهی خالق یارادیجیلیغیندا امک نغمهلرینین داها اینکیشاف ائتمیش، تکمیللشمیش نومونهلریندن بیری هولاوارلاردیر. معلومدور کی، آذربایجان خالقینین تا قدیم زامانلاردان اساس مشغولیتی مالدارلیق و اکینچیلیک اولموشدور.
هولاوارلار اساسن اکینچنلیک، جوتچولوکله مشغول اولان بابالاریمیزین آغیر زحمتینی یونگوللشدیرمک اوچون یئر سورولدویو زامان اوخونان نغمهلردیر.
قارا کل ائلین واری،
دئ دردین بیلیم باری.
منی مغموم ائیلمه
آچیلسین دیلین باری.
مالدارلیق و قویونچولوقلا مشغول اولان کوتلهلر ایسه سایاچی سؤزلری آدلانان شعر نومونهلری یاراتمیشلار. هولاوارلار کیمی سایاچی سؤزلری ده بایاتیلاردان یالنیز مضمونلارینا گؤره فرقلنیرلر، فورما اعتیباری ایله اونلار بایاتیلارا چوخ اوخشاییرلار.
سایاچی سؤزلری مالدارلیغین اینکیشافی، چوبان و ساغیجیلارین قویونا اولان موناسیبتی، قویونچولوغون برکتلی و محصولدار اولماسینی ترننوم نتیجهسینده یارانیر:
ننم آ شیشک قویون.
یونو بیر دؤشک قویون.
بولامانی تئز یئتیر
قیریلدی اوشاق قویون.
ننم آ ساچاق قویون،
برهدن آشاق قویون.
سنه کج باخانلارین
گؤزونه بیچاق قویون.
سایاچی سؤزلرینین بعضیسی بایاتیلاردان فورما اعتیبا ری ایله ده فرقلنیر. بو لیریک پارچالارین موعین کومپوزیسییاسی اولور.
قویونلو ائللر گؤردوم
قورولو یایا بنزر.
قویونسوز ائللر گؤردوم
قوروموش چایا بنزر.
قویون وار کره قویون،
قویون وار کوره قویون.
گئدر داغلاری گزر،
گلر ائولری بزر.
بایاتیلار. آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا ان چوخ یاییلمیش، و معنا دولغونلوغو، فلسفی مضمونو و بدیعی تاثیر قوووهسی ایله فرقلنن ژانرلاردان بیری ده بایاتیدیر.
بایاتیلار فورما جهتدن خالق شعرینین باشقا نؤوعلریندن فرقلنیرلر. دؤرد میصراعدان عیبارت اولان بو لیریک شعر نومونهلری یئددی هئجالی، قافیه قورولوشو جهتدن 1، 2، 4- جو میصراعلار همقافیه، 3-جو میصراع ایسه سربست اولور. (ا، ا، ب، ا)
ائلهمی هاراییندان،
ائل یاتماز هاراییندان.
گونده بیر کرپیچ قوپور
عؤمرومون ساراییندان.
بایاتیلارین بیرینجی میصراعسی معناسینا گؤره چوخ واخت بندین قالان میصراعلاری ایله باغلانمیر. بایاتیلاردا اساس فیکیر اوچونجو و دؤردونجو میصراعلاردا وئریلیر.
بایاتیلار اساسن «من آشیق»، «عزیزینم» و «ائلهمی» سؤزلری ایله باشلانیر. تدقیقاتچیلار بئله قناعته گلیرلر کی، بونلار گلیشی گؤزل اولان سؤزلر دئییل، ایلک دفعه بایاتی سؤیلهین آشیقلارین آدلاریدیر. من آشیق- ساری آشیق.عزیزینم-عزیزی، ائلهمی-ائلهمی آدلی شاعیر اولموشدور. بو فیکری ساری آشیق حاققیندا اولان تدقیقات و روایتلر نیسبتن تاماملاییر.
بایاتیلارین احاطه دایرهسی چوخ گئنیشدیر. بو پارچالاردا خالقین ایجتیماعی- سیاسی ایدئیالاری، دونیاگؤروشو، گلهجگه موناسیبتی، وطن محبتی، آزاد سئوگی موتیولری، فلسفی دوشونجهلری اؤز بدیعی عکسینی تاپمیشدیر.
ائلهمی درده کرم،
دوشموشم درده، کرم!
قوشارام غم کوتانین،
اؤزومه درد اکرم.
من آشیق نؤکر جانیم
هر دردی چکر جانیم،
نه حاققیم وار، نه موزدوم.
بگلره نؤکر جانیم.
بایاتینین خالق آراسیندا چوخ گئینش یاییلماسینین باشلیجا سببی اونون ساده، ییغجام، هم ده وزن اعتیباری ایله اویناق اولماسیدیر. دیگر طرفدن، بایاتیلار آذربایجان موسیقیسی ایله هماهنگدیر. بو دا اونون اینکیشافینا، سلیسلشمهسینه و خالق آراسیندا داها سورعتله یاییلماسینا سبب اولموشدور. تصادوفی دئییلدیر کی، اون یئددینجی عصرین گؤرکملی آشیغی، بایاتی اوستالاریندان بیری اولان ساری آشیغین یاراتدیغی شعرلر زامان کئچدیکجه یئنی-یئنی علاوهلرله تکمیللشیر، حتا بیر شعرین نئچه-نئچه واریانتی یارانیر.
خالق شعرینین باشقا نؤوعلری کیمی بایاتیلار دا یوکسک صنعت اثریدیر. بو دؤرد میصراعلیق بدیعی پارچادا بعضاً چوخ درین فیکیر، فلسفی معنا اولور.
بدیعی صنعتکارلیق اعتیباری ایله ده بایاتیلار دیقتی جلب ائدیر. یوکسک شعریت، آخیجیلیق، بایاتینین اساس مزیتیدیر. زامانین داشلی- کسکلی یوللاریندا ایمتاحاندان موظفر چیخان و دؤوروموزه قدر گلیب چاتان بو صنعت اینجیلری آراسیندا جیناس قافیهلر دیقتی داها چوخ جلب ائدیر.
عزیزییم یوز للی،
صرراف چکر یوز لعلی.
نامرد اوغول مرد اولماز،
یوز آغیز آچ، یوز للی.
لایلالار. آنالارین بئشیک باشیندا موعین موسیقی آهنگی ایله اوخودوغو نغمهلردیر. بورادا آنانین اؤز کؤرپهسینه بسلهدیگی محبت، اونون گلهجکده خوشبخت گون گؤرمهسی اوچون آرزو و ایستکلری ترننوم اولونور. لایلالار فورما اعتیباری ایله قیسمن بایاتیلارا یاخین اولسالار دا مضمونجا اونلاردان فرقلنیرلر. حتا لایلالارین بعضیسینین اؤزونه مخصوص:
بالام لایلای، آ لایلای،
گولوم لایلای، آ لایلای، -
نقاراتی دا واردیر کی، بو دا اونلارین فورماجا موستقیل اینکیشاف یولو کئچیرمهسینی گؤستریر.
لایلای دئییم دویونجا
باش یاسدیغا قویونجا.
پارداخلان قیزیل گولوم
بیر ایگلهییم دویونجا.
بالام لایلای، آ لایلای،
گولوم لایلای، آ لایلای!
اوخشامالار. آنالار اورک سؤزلرینی، کؤنول نغمهلرینی، اؤز سئویملی اؤولادلارینا محبتینی بیر ده اوخشامالار واسیطهسی ایله ایفاده ائدیرلر.
اوخشامالار لایلالاردان هم فورما، هم ده مضمونجا فرقلنیرلر. لایلالار آنانین اؤز کؤرپهسینی یاتیرماق مقصدی ایله بئشیک باشیندا اوخودوغو نغمهلردن عیبارتدیر. بو نغمهلر بیر نؤوع یوخونون سورعتلنمهسینه خیدمت ائدن آهنگده اولمالیدیر. اوخشامالاردا ایسه اوشاق یا یوخودان اویالان زامان، یا دا باشقا اوزوگولر واختلاریندا آناسی اونون سئوینجینه شریک اولور. او، لیریک پارچالارلا کؤرپهسینی اوخشاییر. بو واخت اوشاغین وضعیتی ایله علاقهدار اولاراق شعرین آهننگی ده دییشیر. ایندی لایلالارداکی کیمی حزین نغمه طلب اولونمور، کؤرپهده روح یوکسکلیگی عمله گتیرمک، اونو آتیب- توتماق لازیمدیر. اودور کی، شعرین وزنی یونگول، هئجاسی ایسه مومکون قدر آز اولور.
آغاردی باشیم،
یوخدور سیرداشیم.
قوهوم-قارداشیم
بو بالاما قوربان.
توستوسوز داملار،
ساری باداملار،
تنبل آداملار
بو بالاما قوربان.
آغیلار. فولکلورون ان کؤهنه ژانرلاریندان بیری اولان، اؤلوم و ماتم نغمهلری ساییلان آغیلار لایلالارا نیسبتلی بایاتیلارا داها چوخ یاخیندیر. بو نغمهلر بایاتیلاردان یالنیز مضمونونا گؤره فرقلنیرلر. آغیلار اؤز یاخین آدامینی ایتیرمیش اولان آنانین و یا بیر قادینین فریادینی ایفاده ائدیر. آغیلار یالنیز فردی و شخصی کدرین ایفادهسی ایله محدودلاشمیر، بو نغمهلرده خالقین حیات و معیشتیندن دوغان غوصه و کدرله یاناشی، ایجتیماعی قورولوشون آغیر بویوندوروغو آلتیندا اینلهین زحمتکئش کوتلهسینین عذاب و ایشکنجهلری ده عکس اولونور.
ائلهمی دوشن یئری،
آتلانیب دوشن یئری،
گؤز یاشیم اودا دؤنوب
یاندیریر دوشن یئری.
صنم یاسامی گلدین،
دابان باسامی گلدین؟
ساغلیغیندا گولمهدین
اؤلدو، یاسامی گلدین؟!
اؤلونون اوستونده شعر دئیه- دئیه آغلاماق خالقیمیزین ان قدیم عادتیدیر. بو خوصوصیت باشقا خالقلاردا دا واردیر. آغیلار یالنیز ماتم مراسیملرینده دئییلمیر، بوندان باشقا اؤز سئویملی و یاخین آدامینی اوزاق سفره یولا سالان و بو سفردن اونون گئری قاییتماسینا گومان آز اولدوغو زامانلار دا آغیلاردان ایستیفاده اولونور. آغیلاری اساسن قادینلار ایفا ائدیر. چوخلو آغی بیلن، یاخشی سسه مالیک اولان قادینلار یاس یئرینه دعوت اولونورلار. اونلار اؤلن آدامین ایشی، وظیفهسی و کئچمیشی حاققیندا اولجهدن لازیمی معلومات توپلاییرلار. آغی اوخوندوقدان سونرا ماتمده ایشتیراک ائدنلر همین آهنگده سون میصراعنی تکرارلاییب آغینی اوخویان قادینین سسینه خورلا سس وئریرلر.
آتالار سؤزو، مثللر و تاپماجالار. خالق یارادیجیلیغینین ان ساده فورمالاریندان بیری اولان آتالار سؤزو و مثللر فولکلورون چوخ یاییلمیش ژانرلارینداندیر.
خالق ذکاسینین محصولو اولان بو نادیر اینجیلر تاریخین موختلیف دؤورلرینده یاراناراق، زامان کئچدیکجه تکمیللشمیش و سلیسلشمیشدیر. دونیا خالقلاری قیسا، لاکین یوکسک بدیعی دگره مالیک اولان بو صنعت اثرلرینه «عیبرت آمیز سؤز»، «قیزیل سؤز»، «قانادلی سؤز»، «دیلین گولزاری»، «ایپه- ساپا دوزولمهمیش اینجیلر» کیمی یوکسک بدیعی قییمت وئرمیشلر. م. قورکی دئمیشدیر کی، ان بؤیوک حیکمت سؤزون سادهلیگیندهدیر. آتالار سؤزو و نغمهلر همیشه قیسا اولور، لاکین اونلاردا کیتابلارا سیغمایان آغیل و حیسلر واردیر.
جانلی دانیشیق دیلینین ایفاده واسیطهسی اولان آتالار سؤزو و مثللر موختلیف دؤورلرده موشاهیده و سیناق نتیجهسینده یارانمیشدیر. آتالار سؤزو و مثللر قورولوش و مضمونلاری اعتیباری ایله بیر-بیرینه چوخ بنزهییر، حتا بیر چوخ تدقیقاتچیلار اونلاری بیر- بیریندن آییرمیرلار. لاکین آتالار سؤزو و مثللرین بدیعی طبیعتی نه قدر یاخین اولسا دا اونلاری فرقلندیرن جهتلر واردیر.
مشهور روس عالیمی و. دال آتالار سؤزونون مثللردن اساس فرقینی اونون تام بیر حؤکمو، فیکری عومومیلشمیش حالدا، بیتمیش شکیلده ایفاده ائتمهسینده گؤروردو. دوغرودان دا آتالار سؤزونون ایفاده ائتدیگی مضمونون احاطه دایرهسی اولدوقجا گئنیشدیر («الدن قالان اللی گون قالار»)، مثللر ایسه آتالار سؤزونه نیسبتن کونکرئت اولوب موعین تفصیلاتلا باغلیدیر («الین ووروب دیزینه، ایندی گلیب اؤزونه»).
آتالار سؤزو و مثللرین تاریخی چوخ قدیمدیر. اونلار قدیم دؤورون محصولو اولدوغوندان اؤز ایلک یارادیجیلارینی ایتیرمیش، کوللئکتیوین یارادیجیلیق محصولونا چئوریلمیشلر.
لاکین بیر آتالار سؤزو یازیلی ادبیات واسیطهسی ایله خالقین جانلی دانیشیق دیلینه داخیل اولدوغو اوچون اونلارین یارانما تاریخی، مؤلیفلری معلومدور. مثلا:
سالام وئردیم روشوت دئییل دئیه آلمادیلار؛ (فضولی)
آبباس بو سؤزلری دئیر سریندن،
آرخی قازین سویو گلسین دریندن،
ائل بیر اولسا داغ اوینادار یئریندن
سؤز بیر اولسا ضربی کرن سیندیرار. (آبباس توفارقانلی)
یئریدیر بیر مثل دئسم یادیگار،
دئمهسم اورگیم سیخیلاجاقدیر.
بیرینجی آددیمدا لووغالانانلار
ایکینجی آددیمدا ییخیلاجاقدیر. (ص. وورغون)
نظره آلماق لازیمدیر کی، آتالار سؤزو و مثللرین یارانما یوللاری اولدوقجا موختلیفدیر. هله ایبتیدایی امک نغمهلرینده آتالار سؤزونون موعین ایزلرینی گؤروروک. بونلار هم اکینچیلیک، هم ده اووچولوق و مالدارلیقلا باغلیدیر.
آذربایجان خالقینین یاراتدیغی آتالار سؤزونون بیر چوخو بیزی لاپ قدیم دؤورلره آپاریر، بونلار طبیعت حاققیندا اساطیری فیکیرلرله علاقهداردیر. (مث.: «دریادا نه ایشیم وار کی، خیدیر ایلیاسی دا چاغیرام»)...
آذربایجان بایاتیلاریندا، خالق مراسیملرینده، لطیفه و ناغیللاریمیزدا، عئینی زاماندا، تاریخی شخصیتلریمیزین آدی ایله باغلی آتالار سؤزو و مثللر ده یارانمیشدیر. میثالن، «کئچل سویا گئتمز»، «کئچلین بختی یئیین اولار» مثللری اساسن معیشت ناغیللاریمیزین موثبت قهرمانی کئچل صورتی ایله باغلیدیرسا؛ «سن کی، اولدون دگیرمانچی، چاغیر گلسین دن کوروغلو» «کوروغلو» داستانی ایله، «هر اوخویان موللا پناه اولماز» مثلی شاعیر م. پ. واقیف ایله علاقهداردیر.
بالا دادی، بال دادی... آتالار سؤزو ایسه آشاغیداکی بایاتینین ترکیب حیصه سیدیر:
بالا دادی، بال دادی،
بالا آدام آلدادی.
شیرینی شیرین اولور
آجیسی دا بال دادی.
آتالار سؤزو چوخ بدیعی اولور. بو بدیعیلیک، هر شئیدن اول، اونلارین حیات حقیقتلرینی جانلی، رئال و دولغون عکس ائتمهلریندن عیبارتدیر. دیل نؤقطهیی نظریندن ده آتالار سؤزو اولدوقجا سلیسدیر.
آتالار سؤزو و مثللر هم منظوم، هم ده منثور اولور. منظوم آتالار سؤزونون ایکی هئجادان توتموش اون اوچ هئجایا قدر نومونهسی واردیر. مثلا:
یوز اؤلچ
بیر بیچ. (ایکی هئجالی)
قیز یوکو
دوز یوکو.. (اوچ هئجالی).
بالالی ائو بازاردی
بالاسیز ائو مزاردی (یئددی هئجالی) و س.
تاپماچالار. آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا تاپماجادان اینسانین بیلیک دایرهسینی، تفکورونو موعینلشدیرمک اوچون ایستیفاده ائدیلیر. عومومیتله، تاپماجالارین اکثریتی سوال شکلینده قورولموش مئتافورالاردان عیبارتدیر.
آریستوتئله گؤره تاپماجا صنعتکارلیقلا دوزلمیش مئتافورادیر.
تاپماجالارین یالنیز مئتافورادان عیبارت اولماسی واجیب دئییلدیر. موستقیم معنالی سواللاردان عیبارت اولان تاپماجالار اولدوقجا چوخدور. بعضی تاپماجالار ایسه جبری حسابلامالارین سادهجه حلیندن عیبارتدیر.
حاضیردا تاپماجالار یالنیز اوشاقلارین ذهنی اینکیشافینا خیدمت ائتمک، اونلاری اَیلندیرمک اوچون بیر واسیطهدیر. لاکین قدیم دؤورلرده تاپماجالار موهوم رول اوینامیش، اینسانلارین مدنی حیاتینین آیری-آیری ساحه لرینه داخیل اولموشدور.
آذربایجان خالقینین ایجتیماعی- مدنی حیاتیندا تاپماجالارین رولو فولکلورون اؤزونده موعین ایزلر بوراخمیشدیر.
قدیم دؤوره عاید اولان تاپماجالارین بعضیسی دینی گؤروشلرله باغلی اولموشدور. آذربایجان فولکلوروندا آللاه و آیری-آیری شخصلر حاققیندا یارانان اساطیر و افسانهلر اوزرینده قورولان تاپماجالار اساسن دینی اویدورمالارین نه درجهده اؤیرهنیلمهسینی موعینلشدیرمگه خیدمت ائتمیشدیر. بئله تاپماجالارا آشیق شعرینین «قیفیلبند» یاخود «باغلاما» آدلانان حیصه سینده تصادوف ائدیریک.
دینی گؤروشلردن باشقا تاپماجا بیر چوخ خالقلاردا اولدوغو کیمی، آذربایجان خالقینین فولکلوروندا دا آداملارین دونیاگؤروشونو، بیلیگینی، آغلینی موعینلشدیرمیشدیر. چوخ حاللاردا تاپماجالار واسیطهسی ایله دؤولتلر آراسیندا دیپلوماتیک علاقه و عایله موناسیبتلری یارادیلمیشدیر. بیر چوخ ناغیللاریمیزدا موثبت قهرمانلار اؤلکهنی موحاریبه فلاکتیندن اؤز آغیللاری ایله خیلاص ائدیرلر. دوشمن گؤندردیگی سواللارین جاوابینی سارای اعیانلاری دئییل، همین قهرمانلار تاپیرلار.
ناغیللاریمیزی بعضیسینده گؤزللیگی عالمه مشهور اولان قیز، او آداما اره گئتمک ایستهییر کی، اونون وئردیگی اوچ سوالا جاواب وئرمیش اولسون. بو سوالین ماهیتینی تاپماجا تشکیل ائدیر. («درزی شاگیردی احمد» و «چیل مادیان» ناغیللارینی گؤسترمک اولار).
آذربایجان خالقینین حیاتی، مشغولیتی ایله علاقهدار اولاراق یارانان یوزلرله تاپماجا واردیر. بو تاپماچالارین بعضیسی بیزی لاپ قدیم دؤورلره آپاریب چیخاریر. مالدارلیق، اووچولوق، اکینچیلیک ساحهلرینه عاید اولان بو تاپماچالارین اکثریتی چوخ اوستالیقلا دئییلمیش بدیعی صنعت نومونهلریدیر.
بو مئشه گول مئشهلی،
آلتی تر بنؤوشهلی
بیر کیشینین مین اوغلو
هامیسی بیر پئشهلی. (بال آریسی)
نه قولو وار، نه پری،
نه گؤزو وار، نه سری
دونن بیر تیکه یئدیم.
اوستو ات، ایچی دری (تویوق، قوش معدهسی).
گؤروندوگو کیمی، تاپماجالارین آفوریزم خاراکتئرینده اولماسی، میثال گؤستردیگیمیز بایاتیلارین اساسن عئینینی تشکیل ائتمهلری، اونلارین نسیلدن-نسیله کئچهرک، دؤوروموزه قدر گلیب چاتمالارینا سبب اولموشدور.
آشیق شعری. آذربایجان شیفاهی خالق شعرینین بؤیوک بیر قولونو تشکیل ائدن زنگین و ماراقلی نؤوعلریندن بیری آشیق پوئزییاسیدیر. آشیق شعرینین یازیلی و شیفاهی ادبیاتا داخیل اولوب-اولماماسی حاقدا بعضی فولکلورشوناسلار ماراقلی فیکیر سؤیلهییرلر. لاکین آذربایجان آشیق شعرینین بیر چوخ خوصوصیتلری اونو یالنیز شیفاهی خالق ادبیاتینا داخیل ائتمگه ایمکان وئریر.
آشیق ادبیاتینین چوخ قدیم و گؤرکملی نومایندهلری واردیر. قدیم آذربایجانلیلارین مجلیسلرینی زینتلندیرن اوزانلاردان توتموش، موعاصیر دؤوروموزه کیمی اوزون بیر اینکیشاف یولو کئچن آذربایجان آشیقلارینین قوربانی، آبباس توفارقانلی، ساری آشیق، دیلقم، خسته قاسیم، علسگر، بوزالقانلی حوسئین، اسد، میرزه و حوسئین جاوان کیمی گؤرکملی نومایندهلری واردیر.
آذربایجان آشیق پوئزییاسی مضمونجا گئنیش، شکیلجه زنگیندیر.
قوشما. آشیق پوئزییاسینین ان گئنیش یاییلمیش ژانرلاریندان بیری قوشمادیر. بو، بندلره بؤلونور و هر قوشما اساسن بئش بنددن عیبارت اولور. میصراعلاردا هئجانین سایی اونبیردیر. اگر هئجانین سایی آرتیب-آزالارسا او، قوشما ساییلماز. قافیه قورولوشو ایسه بئلهدیر: بیرینجی بندده چارپاز قافیه یارادیلیر - بیرینجی میصراع اوچونجو ایله ایکینجی میصراع ایسه دؤردونجو ایله همقافیه اولور (ا.ب.ا.ب.). بعضاً بیرینجی و اوچونجو میصراعلار قافیهلنمهییب سربست بوراخیلیر. سونراکی بندلرین ایلک اوچ میصراعسی بیر- بیری ایله همقافیه تشکیل ائدیر، دؤردونجو میصراع ایسه ایلک بندین آخیرینجی میصراعسی ایله قافیهلنیر (ا.ا.ا.ب.). بئله قافیه سیستئمی بندلرین داخیلی علاقهسی، کومپوزیسییا وحدتی اوچون واجیبدیر.
قوشما حاضیردا یازیلی پوئزییامیزدا دا موهوم یئر توتور.
آشیق شعرینده قوشمالارین مؤوضوع دایرهسی چوخ گئنیشدیر. گؤرکملی آذربایجان آشیقلاری دؤورون چیرکینلیکلرینی ایفشا ائدن، ایجتیماعی- سیاسی مضمونلو قوشمالارلا یاناشی، محبت و طبیعت لیریکاسینین ان گؤزل نومونهلرینی ده یاراتمیشلار.
حسرتیندان سارالیبان سولانام،
ایزین وئرسن یار، باشینا دولانام،
اللی یول چاپیلام، یوز یول تالانام
بیر شئی دئییل دؤولت، مال اینجیمرم.
علسگرم یاندیم عشق آتاشیندا،
گؤزوم قالدی سنین قلم قاشیندا،
قازدیر مزاریمی چئشمه باشیندا،
سال سینهم اوستوندن یول، اینجیمرم،
گرایلی. آشیق شعرینده چوخ ایستیفاده ائدیلیر. بو دا قوشما کیمی قافیهلنیر. لاکین قوشمادان یئگانه شکلی فرقی گرایلیلارین اساسن 8 هئجالی اولماسیدیر. هئجالارین نیسبتن آزلیغی شعره اویناقلیق گتیردیگیندن آشیقلار گرایلییا تئز-تئز موراجیعت ائدیرلر.
غم-غوصهم باشیمدان آشیب،
من تک درده دالان یوخدو.
آه چکمکدن باغریم بیشیب،
بیرجه یادا سالان یوخدو.
نئجه باخیم ائو-ائشیگه
یارالی کؤنلوم اوشویه،
توز بوروموش بوش بئشیگه
شیرین لایلا چالان یوخدو.
«کوروغلو» داستانینیی «ائیوازین چنلی بئله گتیریلمهسی قولوندان وئردیگیمیز بو میثالدا اؤولاد حسرتی ایله چیرپینان قادینین اورک دؤیونتولری، هیجانلاری نه قدر تاثیرلی ایفاده اولونموشدور. بو تاثیرین سببلریندن بیری ده شعرین گرایلی نؤوعونده دئییلمهسیدیر.
گرایلیدان یازیلی ادبیاتیمیزدا دا ایستیفاده اولونور. واختی ایله واقیفین، ویدادینین، ذاکیرین شعرلرینده گرایلییا تصادوف ائتدیگیمیز کیمی، موعاصیر شاعیرلریمیزین یارادیجیلیغیندا دا راست گلیریک.
موخمس-آشیق شعرینه کلاسسیک ادبیاتدان کئچمیشدیر. آدیندان دا گؤروندوگو کیمی، هر بندی بئش میصراعدان عیبارت اولان شعره بئشلیک (موخمس) دئییلیر.
کلاسسیک شعریمیزده موخمسین بیرینجی بندینین بوتون میصراعلاری همقافیه اولور، سونراکی بندلرینین ایلک 4 میصراعسی اؤز-اؤزلوگونده قافیهلنیر، سونونجو میصراع ایسه اولکی بندین بئشینجی میصراعسی ایله همقافیه اولور. (ا.ا.ا.ا.ا، ب.ب.ب.ب.ا.، .و.و.و.و.ا .و.ای. ا.).
آشیق شعرینده کلاسسیک موخمس فورماسینا چوخ حاللاردا ریعایت اولونمور. حتا علاوهلر ده ائدیلیر. بونا میثال اولاراق جیغالی موخمسی قئید ائتمک اولار.
جیغالی موخمس دؤرد میصراعدان سونرا جیغا آدلانان بیر علاوه ایله یازیلیر. بئشینجی میصراع ایسه جیغادان سونرا گلیر و بندده وئریلن فیکره یئکون وورور.
جان آلان، گئتمه دایان، بیل منی جاندان ائلهدین!
طبیعت بزک ووروب شؤوکتی-شاندان ائلهدین!
کیرپیکلرین اوخ کیمیدیر، قاشی-کاماندان ائلهدین!
اوخویوردوم قومرو کیمی، منی لیساندان ائلهدین!
خوشدور لیسانین،
بؤیوکدور سانین،
یوخدور نؤقصانین،
گؤزلدیر جانین،
خوشدور دؤورانین
اولوم مهمانین،
خالیندیر قوشا،
سنی یوز یاشا!
دؤوران سور باشا.
بئله سوزوب، ساللانیشلا اینسانی حئیران ائلهدین. (آشیق اسد).
جیغالی موخمسین جیغاسینداکی میصراعلارین هامیسی همقافیه اولمور. عومومن بورادا قافیه قورولوشو رنگارنگدیر. یوخاریدا میثال گتیردیگیمیز جیغانین بیرینجی دؤرد میصراعسینین قافیهسی بیردیر، سونونجو اوچ میصراع ایسه باشقا جور قافیهلنمیشدیر. همین آشیغین دیگر بیر جیغاسیندا ایسه قافیه قورولوشو تامام باشقادیر. مثلا،
من سنه آشیق،
خالین یاراشیق،
قلبیمه ایشیق،
ایشیق جاهاندا
شیرین دهاندا
قویما آماندا.
دامینده قالدیم
اودونا یاندیم،
سنى گون ساندیم.
گؤروندوگو کیمی بورادا بیرینجی اوچ میصراع همقافیهدیر، سونرا یئنه اوچ میصراع همقافیهدیر، آخیرینجی اوچ میصراعنین قافیهسی ایسه باشقادیر. جیغا اکثر حالدا موخمسین دؤردونجو میصراعسیندا اولان همقافیه سؤزدن چیخیش ائدیلهرک دوزهلیر. بو دا جیغا ایله موخمس آراسیندا بیر آهنگ، رابیطه یارادیر.
تجنیس. آشیق پوئزییاسیندا قوشمانین خوصوصی بیر نؤوعو واردیر کی، بونا تجنیس دئییلیر. تجنیس جیناس قافیهلردن عیبارتدیر، یعنی هر بندده اولان همقافیه سؤزلر شکیلجه عئینی، مضمونجا موختلیف اولورلار. مثلا،
تیکدیریبسن قصر، ائیوان، اودا سن.
بو نؤکرین، او سئودیگین، او دا سن،
قییا باخدین، منی سالدین اودا سن.
اینصاف ائیله، گل کؤنلومون نارین اوز.
آشیق اولان سؤزون دئمز ترسینه
تر گزن دونیادا گئدر تر سینه.
تر سینهیه قیسمت اولسون تر سینه
نارین اوزه قوی سؤکنسین نارین اوز. (آشیق علسگر)
بیرینجی میصراعداکی «اودا» - اوتاق معناسیندا، ایکینجی میصراعدا «او» ایشاره عوضلیگی ایله «دا» باغلاییجیسی شکلینده ایشلهنیبسه، اوچونجوده «اودا» سؤزو «اود» معناسیندا ایشلنمیشدیر. آخیرینجی میصراعدا «نارین اوز» - آتشی سؤندور معناسینی وئریرسه، ایکینجی بندین دؤردونجو میصراعسینداکی «نارین اوز» - ظریف، اینجه اوز معناسیندادیر.
عومومیتله، آشیق علسگرین یارادیجیلیغیندا تجنیس اؤز یوکسک مرحله سینه چاتمیشدیر. علسگر عادی تجنیسدن علاوه دوداقدگمز و جیغالی تجنیسلر ده یاراتمیشدیر.
جیغالی تجنیسده بندین ایکی میصراعسیندان سونرا جیغا آدلانان پارچا گلیر، اوندان سونرا ایسه بندین اوچونجو، دؤردونجو میصراعلاری فیکری تاماملاییر.
عاریف اولان، بیر اود دوشوب جانیما،
اریدیب دؤندریر او یاغا منی.
آشیق دئیر، آی آغا،
یئتیش دادا، آی آغا!
ایللر خستهسی جانیم،
یار گلدی، قالخ آیاغا.
آغا اولان قولون سالماز نظردن،
سالما نظریندن، آیاغا، منی. (آشیق علسگر)
تجنیسین ان چتین نؤوعو دوداقدگمز تجنیسلریدیر. گرک آشیق ائله سؤزلر ایشلتسین کی، اورادا دوداقلانان سسلر اولماسین، هم ده سؤزلر شکیلجه عئینی، مضمونجا باشقا معنا داشیسین.
قئید ائتمک لازیمدیر کی، آشیق پوئزییاسیندا بئله یارادیجیلیق یاریشی فورمالیزمه گئتمهمیش، آشیق شعرینی صنعتکارلیق اعتیباری ایله داها دا زنگینلشدیرمیشدیر.
گلدی یاز آیلاری، حسرت چکیر خاک،
دئییر، نئیسان گل، آ یاغا-یاغا.
لعنت شئیطانا دئ، شر ایشدن ال چک،
شئیطان سنی سالار آیاغ-آیاغا.
آشیق شعرینده اوستادنامهلر، دئییشمهلر ده واردیر کی، اونلار اساسن مؤوضوعلارینا و ایستیفاده اولوندوقلاری یئرلرینه گؤره بئله آدلانیرلار. فورما جهتدن باشقا شعر شکیللریندن فرقلنمیرلر.
دئییشمهلرین خاراکتئری ده باشقا-باشقا اولموشدور. یعنی چوخ حالدا کونفلیکتین کسکینلشمهسی تدریجن اینکیشاف ائتمیشدیر. دئییشمهنین بیرینجی مرحله سی دعوت خاراکتئریندهدیر. بئله کی، آدی دیللرده داستان اولان بیر آشیغی باشقا بیریسی سؤز مئیدانینا چاغیریر. «اگر آشیق ایسن بو مئیدانا گل»،-دئیه اونو دئییشمهیه دعوت ائدیر.
دئییشمهنین ایکینجی مرحله سینده اونلار اوز-اوزه دئییشیرلر، لاکین بو دئییشمه هر آشیغین اؤزونون علمی، باجاریغی، آشیقلیق صنعتینی نئجه بیلمهسینی تعریف ائتمکدن عیبارت اولور. بونا حربه- زوربا دا دئییرلر. آشیق حوسئین بوزالقانلی ایله آشیق آغاجانین دئییشمهسینی خاراکتئریک نومونه کیمی میثال گتیرمک اولار:
آغاجان
دئمهدیممی چیخما داغلار باشینا
توپو* اولار، بوران-قار اولار اوندا.
ال اوزاتما گؤزون گؤرن یووایا،
گورزه اولار، شاهمار، مار اولار اوندا،
آشیق حوسئین
ایستهمیرم سنه دگم، دولاشام،
باغیرسام قولاغین کار اولار اوندا،
الیندن آلارام تئللی سازینی
گئن دونیا باشینا دار اولار اوندا.
آغاجان
ایشین ندی بو روستم-زالینان.
گیرمیسن مئیدانا قئیل- قالینان.
دانانی قوشاسان قوچا کالینان
گؤرهسن هانسینا زور اولار اوندا.
آشیق حوسئین
من گزمیشم دریالاری، درینی،
آرامیشام گؤوهرینی، زرینی.
قوردالاما کؤهنه اوجاق یئرینی.
بیلمزسن سؤنمهمیش قور اولار اوندا.
آغاجان
بیل، نه ایش وار من شاعیرین جانیندا،
گلیبن دوروبسان مرد مئیدانیندا،
یوز ایل قالسان آغاجانین یانیندا
بیلمزسن نئچه جور تور اولار اوندا.
آشیق حوسئین
من بیلیرم جمى سؤزون اویونو
بوتون عالم تانیر آشیق سؤیونو
قیژیلداسا اونون دلی بئیینی،
زهمیندن گؤزلرین کور اولار اوندا.
حربه-زوربادان سونرا دئییشمهنین اوچونجو مرحله سی گلیر. بورادا آشیقلار شعر تئخنیکاسینی نوماییش ائتدیریرلر. ایلک سؤزو دئین آشیق هانسی ردیفده، هانسی هاوا اوستونده اوخوسا، ایکینجی آشیق دا او ردیفله، او هاوا اوستونده اوخومالیدیر. قاباقجا سؤزه باشلایان آشیق تجنیس و یاخود دا جیغالی تجنیس اوخوسا، او بیریسی ده بو جور اوخومالیدیر.
دئییشمهنین دؤردونجو مرحله سی کونفلیکتین کولمیناسییاسینی تشکیل ائدیر. بونا قیفیل-بند دئییلیر. بو، آیری- آیری سواللاردان عیبارت اولور. دئمک، آشیق دؤورون بیلیکلی آدامی اولمالیدیر. قیفیل-بندلر چوخ حاللاردا معیشتله علاقهدار مسلهلرله باغلی اولور.
قیفیل-بندلرده سوالین موستقیم معناسیندان داها چوخ مجازی معناسی، باشقا سؤزله، سؤزون قودرتی ایله اشیانی جانلاندیرماق هونری قییمتلندیریلیر. بونو ایثبات ائتمک اوچون آشیق حوسئین بوزالقانلی ایله آشیق علسگرین دگیرمانی سوال- جاوابلا نئجه معنالاندیرمالارینا دیقت یئتیرک:
آشیق حوسئین
بو گون گؤردوم بیر حئیوانات،
سینهسیندن، قان وئریر.
نه دیلی وار، نه دهانی،
عالمه ایمان وئریر.
سینهسیندن آه چکنده،
صدا یئتیر آسیمانا
دولاندیریر اطرافیندا
کورهیی-دومان وئریر.
آشیق علسگر
گلنده اوستاد کلامی
کؤهنه یارام قان وئریر.
جوشا گلیر بحری-چشمیم،
قطرهیی-حئیوان وئریر.
دانهنی تورپاق ایچینده
گؤر نه ائدیب کرم کانی،
بیر ملک موقرربدی
بیزلره ازان وئریر.
آشیق حوسئین
باغیرساغی یوخدور اونون
قارنی، دیبی دوز دئییم،
گیزلن دئییل، آشیکاردیر،
ایندی اوزبهاوز دئییم
خؤرگی یوک ایله گلیر،
باتمان ایله یوز دئییم
نه یئردهدیر، نه گؤیدهدیر
صدری اوسته یان وئریر.
آشیق علسگر
شیندیریمداندان* *دن گلمهسه،
دوشر بیر غئیری حالا.
دهانیندان آتش چیخار
آه چکر ائیلر نالا
اؤز-اؤزوندن دومان ائیلر
هم قاباغا، هم دالا.
هر طرفه آلوو سپیب
دود قالخیر، دومان وئریر.
آشیق حوسئین
باشی یوخدور، بارشاغی چوخ،
پنجهسی آسلان الی
آبی-آتش نوش ائدنده
اولور دیوان، دلی.
آشیق حوسئین، عرض ائدیرم
سیزه من بو مثلی.
ایستهسه ده یوز مین آشیق
تاپماق اوچون جان وئریر.
آشیق علسگر
آنلاماز نادان یانیندا
دئیردیم حدیاندی بو سؤز،
اهلی عورفان مجلیسینده
لعلئیی-مرجاندی بو سؤز،
موختصری تورکی زبان
بیلین دگیرماندی بو سؤز.
آبی سجر، آهنگ سنگه
گؤر نئجه جؤولان وئریر.
آشیق پوئزییاسیندا اوستادنامهلر خوصوصیله دیقتی جلب ائدیر. اوستادنامهلر حیات و جمعیت حاققیندا پوئتیک، حکیمانه فیکیرلر، تربیهوی خاراکتئر داشییان موحاکیمهلرله زنگیندیر. بیر قایدا اولاراق محبت داستانلاریمیز اوستادنامهلرله باشلانیر، داستان سؤیلهین آشیق داستانین خاراکتئرینه اویغون اولان اوچ اوستادنامه اوخودوقدان سونرا داستانا کئچیر.
اوستادنامهلر اساسن قوشما و گرایلیلاردان عیبارت اولور. مثلا:
تاکی منه مدح ائیلهمه دونیانی.
ها بو دونیا بیر بئکارا دونیادی!
هله آدم ایله حوادان قاباق،
بیر اوزو آغ، بیری قارا دونیادی...
آلتین صفالیدی، معدن صفاسیز.
طبیب شفالیدی، خسته شفاسیز،
اینسان وفالیدی، دونیا وفاسیز،
عجب یاخشی باخبره دونیادی.
هئچ اوخشارمی گونه چیراق ایشیغی،
قارین دویماز یالاماقلا قاشیغی،
موللا جومعا سنین کیمی آشیغی،
کمند ایله چکن دارا دونیادی.
* - توفان
** - دگیرماندا تاخیل تؤکولن یئر.
AZƏRBAYCAN ŞEİRİNİN ƏSAS JANRLARI
XALQ ŞEİRİ JANRLARI
İnsanın ilk söz sənəti əmək prosesində əməklə əlaqədar olaraq yaranmış nəğmələrdən ibarətdir. Əvvəllər bəsit olan bu nəğmələr tədricən inkişaf etmiş və təkmilləşmişdir. Cəmiyyət inkişafının ibtidai dövründə yaranan nəğmələrdə sözün məna cəhətindən daha çox, işin ritmindən əmələ gələn melodiyaya əhəmiyyət verilmişdir. Bu nəğmələrin sürətlə inkişaf edib təkmilləşməsinin əsas səbəbi onların işi işçiyə sevdirməsi, səfərbər etməsi, işçinin zəhmətini yüngülləşdirməsi olmuşdur.
Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığında əmək nəğmələrinin daha inkişaf etmiş, təkmilləşmiş nümunələrindən biri holavarlardır. Məlumdur ki, Azərbaycan xalqının ta qədim zamanlardan əsas məşğuliyyəti maldarlıq və əkinçilik olmuşdur. Holavarlar əsasən əkinçnlik, cütçülüklə məşğul olan babalarımızın ağır zəhmətini yüngülləşdirmək üçün yer sürüldüyü zaman oxunan nəğmələrdir.
Qara kəl elin varı,
De dərdin bilim barı.
Məni məğmum eyləma
Açılsın dilin barı.
Maldarlıq və qoyunçuluqla məşğul olan kütlələr isə sayaçı sözləri adlanan şeir nümunələri yaratmışlar. Holavarlar kimi sayaçı sözləri də bayatılardan yalnız məzmunlarına görə fərqlənirlər, forma etibarı ilə onlar bayatılara çox oxşayırlar.
Sayaçı sözləri maldarlığın inkişafı, çoban və sağıcıların qoyuna olan münasibəti, qoyunçuluğun bərəkətli və məhsuldar olmasını tərənnüm nəticəsində yaranır:
Nənəm a şişək qoyun.
Yunu bir döşək qoyun.
Bulamanı tez yetir
Qırıldı uşaq qoyun.
Nənəm a saçaq qoyun,
Bərədən aşaq qoyun.
Sənə kəc baxanlarin
Gözünə bıçaq qoyun.
Sayaçı sözlərinin bəzisi bayatılardan forma etiba rı ilə də fərqlənir. Bu lirik parçaların müəyyən kompozisiyası olur.
Qoyunlu ellər gördüm
Qurulu yaya bənzər.
Qoyunsuz ellər gördüm
Qurumuş çaya bənzər.
Qoyun var kərə qoyun,
Qoyun var kürə qoyun.
Gedər dağları gəzər,
Gələr evləri bəzər.
Bayatılar. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında ən çox yayılmış, və məna dolğunluğu, fəlsəfi məzmunu və bədii təsir qüvvəsi ilə fərqlənən janrlardan biri də bayatıdır.
Bayatılar forma cəhətdən xalq şeirinin başqa növlərindən fərqlənirlər. Dörd misradan ibarət olan bu lirik şeir numunələri yeddi hecalı, qafiyə quruluşu cəhətdən 1, 2, 4-cü misralar həmqafiyə, 3-cü misra isə sərbəst olur. (a, a, b, a)
Eləmi harayından,
El yatmaz harayından.
Gündə bir kərpiç qopur
Ömrumun sarayından.
Bayatıların birinci misrası mənasına görə çox vaxt bəndin qalan misraları ilə bağlanmır. Bayatılarda əsas fikir üçüncü və dördüncü misralarda verilir.
Bayatılar əsasən «mən aşıq», «əzizinəm» və «eləmi» sözləri ilə başlanır. Tədqiqatçılar belə qənaətə gəlirlər ki, bunlar gəlişi gözəl olan sözlər deyil, ilk dəfə bayatı söyləyən aşıqların adlarıdır. Mən aşıq-Sarı aşıq.əzizinəm-Əzizi, eləmi-Eləmi adlı şair olmuşdur. Bu fikri Sarı aşıq haqqında olan tədqiqat və rəvayətlər nisbətən tamamlayır.
Bayatıların əhatə dairəsi çox genişdir. Bu parçalarda xalqın ictimai-siyasi ideyaları, dünyagörüşü, gələcəyə münasibəti, vətən məhəbbəti, azad sevgi motivləri, fəlsəfi düşüncələri öz bədii əksini tapmışdır.
Eləmi dərdə kərəm,
Düşmüşəm dərdə, kərəm!
Qoşaram qəm kotanın,
Özümə dərd əkərəm.
Mən aşıq nökər canım
Hər dərdi çəkər canım,
Nə haqqım var, nə muzdum.
Bəylərə nökər canım.
Bayatının xalq arasında çox geinş yayılmasının başlıca səbəbi onun sadə, yığcam, həm də vəzn etibarı ilə oynaq olmasıdır. Digər tərəfdən, bayatılar Azərbaycan musiqisi ilə həmahəngdir. Bu da onun inkişafına, səlisləşməsinə və xalq arasında daha sürətlə yayılmasına səbəb olmuşdur. Təsadüfi deyildir ki, XVII əsrin görkəmli aşığı, bayatı ustalarından biri olan Sarı aşığın yaratdığı şeirlər zaman keçdikcə yeni-yeni əlavələrlə təkmilləşir, hətta bir şeirin neçə-neçə variantı yaranır.
Xalq şeirinin başqa növləri kimi bayatılar da yüksək sənət əsəridir. Bu dörd misralıq bədii parçada bəzən çox dərin fikir, fəlsəfi məna olur.
Bədii sənətkarlıq etibarı ilə də bayatılar diqqəti cəlb edir. Yüksək şeriyyət, axıcılıq, bayatının əsas məziyyətidir. Zamanın daşlı-kəsəkli yollarında imtahandan müzəffər çıxan və dövrümüzə qədər gəlib çatan bu sənət inciləri arasında cinas qafiyələr diqqəti daha çox cəlb edir.
Əziziyəm yüz ləli,
Sərraf çəkər yüz ləəli.
Namərd oğul mərd olmaz,
Yüz ağız aç, yüz ləli.
Laylalar. Anaların beşik başında müəyyən musiqi ahəngi ilə oxuduğu nəğmələrdir. Burada ananın öz körpəsinə bəslədiyi məhəbbət, onun gələcəkdə xoşbəxt gün görməsi üçün arzu və istəkləri tərənnüm olunur. Laylalar forma etibarı ilə qismən bayatılara yaxın olsalar da məzmunca onlardan fərqlənirlər. Hətta laylaların bəzisinin özünə məxsus:
Balam laylay, a laylay,
Gülum laylay, a laylay, -
nəqaratı da vardır ki, bu da onların formaca müstəqil inkişaf yolu keçirməsini göstərir.
Laylay deyim doyunca
Baş yasdığa qoyunca.
Pardaxlan qızıl gülüm
Bir iyləyim doyunca.
Balam laylay, a laylay,
Gülüm laylay, a laylay!
Oxşamalar. Analar ürək sözlərini, könül nəğmələrini, öz sevimli övladlarına məhəbbətini bir də oxşamalar vasitəsi ilə ifadə edirlər.
Oxşamalar laylalardan həm forma, həm də məzmunca fərqlənirlər. Laylalar ananın öz körpəsini yatırmaq məqsədi ilə beşikbaşında oxuduğu nəğmələrdən ibarətdir. Bu nəğmələr bir növ yuxunun sürətlənməsinə xidmət edən ahəngdə olmalıdır. Oxşamalarda isə uşaq ya yuxudan oyalan zaman, ya da başqa üzügülər vaxtlarında anası onun sevincinə şərik olur. O, lirik parçalarla körpəsini oxşayır. Bu vaxt uşağın vəziyyəti ilə əlaqədar olaraq şeirin ahənəngi də dəyişir. İndi laylalardakı kimi həzin nəğmə tələb olunmur, körpədə ruh yüksəkliyi əmələ gətirmək, onu atıb- tutmaq lazımdır. Odur ki, şeirin vəzni yüngül, hecası isə mümkün qədər az olur.
Ağardı başım,
Yoxdur sirdaşım.
Qohum-qardaşım
Bu balama qurban.
Tüstüsüz damlar,
Sarı badamlar,
Tənbəl adamlar
Bu balama qurban.
Ağılar. Folklorun ən köhnə janrlarından biri olan, ölüm və matəm nəğmələri sayılan ağılar laylalara nisbətli bayatılara daha çox yaxındır. Bu nəğmələr bayatılardan yalnız məzmununa görə fərqlənirlər. Ağılar öz yaxın adamını itirmiş olan ananın və ya bir qadının fəryadını ifadə edir. Ağılar yalnız fərdi və şəxsi kədərin ifadəsi ilə məhdudlaşmır, bu nəğmələrdə xalqın həyat və məişətindən doğan qüssə və kədərlə yanaşı, ictimai quruluşun ağır boyunduruğu altında inləyən zəhmətkeş kütləsinin əzab və işkəncələri də əks olunur.
Eləmi düşən yeri,
Atlanıb düşən yeri,
Göz yaşım oda dönüb
Yandırır düşən yeri.
Sənəm yasamı gəldin,
Daban basamı gəldin?
Sağlığında gülmədin
Öldü, yasamı gəldin?!
Ölünün üstündə şeir deyə-deyə ağlamaq xalqımızın ən qədim adətidir. Bu xüsusiyyət başqa xalqlarda da vardır. Ağılar yalnız matəm mərasimlərində deyilmir, bundan başqa öz sevimli və yaxın adamını uzaq səfərə yola salan və bu səfərdən onun geri qayıtmasına güman az olduğu zamanlar da ağılardan istifadə olunur. Ağıları əsasən qadınlar ifa edir. Çoxlu ağı bilən, yaxşı səsə malik olan qadınlar yas yerinə dəvət olunurlar. Onlar ölən adamın işi, vəzifəsi və keçmişi haqqında əvvəlcədən lazımi məlumat toplayırlar. Ağı oxunduqdan sonra matəmdə iştirak edənlər həmin ahəngdə son misranı təkrarlayıb ağını oxuyan qadının səsinə xorla səs verirlər.
Atalar sözü, məsəllər və tapmacalar. Xalq yaradıcılığının ən sadə formalarından biri olan atalar sözü və məsəllər folklorun çox yayılmış janrlarındandır.
Xalq zəkasının məhsulu olan bu nadir incilər tarixin müxtəlif dövrlərində yaranaraq, zaman keçdikcə təkmilləşmiş və səlisləşmişdir. Dünya xalqları qısa, lakin yüksək bədii dəyərə malik olan bu sənət əsərlərinə «ibrətamiz söz», «qızıl söz», «qanadlı söz», «dilin gülzarı», «ipə-sapa düzülməmiş incilər» kimi yüksək bədii qiymət vermişlər. M. Qorki demişdir ki, ən böyük hikmət sözün sadəliyindədir. Atalar sözü və nəğmələr həmişə qısa olur, lakin onlarda kitablara sığmayan ağıl və hisslər vardır.
Canlı danışıq dilinin ifadə vasitəsi olan atalar sözü və məsəllər müxtəlif dövrlərdə müşahidə və sınaq nəticəsində yaranmışdır. Atalar sözü və məsəllər quruluş və məzmunları etibarı ilə bir-birinə çox bənzəyir, hətta bir çox tədqiqatçılar onları bir-birindən ayırmırlar. Lakin atalar sözü və məsəllərin bədii təbiəti nə qədər yaxın olsa da onları fərqləndirən cəhətlər vardır.
Məşhur rus alimi V. Dal atalar sözünün məsəllərdən əsas fərqini onun tam bir hökmü, fikri ümumiləşmiş halda, bitmiş şəkildə ifadə etməsində görürdü. Doğrudan da atalar sözünün ifadə etdiyi məzmunun əhatə dairəsi olduqca genişdir («Əldən qalan əlli gün qalar»), Məsəllər isə atalar sözünə nisbətən konkret olub müəyyən təfsilatla bağlıdır («Əlin vurub dizinə, indi gəlib özünə»).
Atalar sözü və məsəllərin tarixi çox qədimdir. Onlar qədim dövrün məhsulu olduğundan öz ilk yaradıcılarını itirmiş, kollektivin yaradıcılıq məhsuluna çevrilmişlər.
Lakin bir atalar sözü yazılı ədəbiyyat vasitəsi ilə xalqın canlı danışıq dilinə daxil olduğu üçün onların yaranma tarixi, müəllifləri məlumdur. Məsələn:
Salam verdim rüşvət deyil deyə almadılar; (Füzuli)
Abbas bu sözləri deyər sərindən,
Arxı qazın suyu gəlsin dərindən,
El bir olsa dağ oynadar yerindən
Söz bir olsa zərbi kərən sındırar. (Abbas Tufarqanlı)
Yeridir bir məsəl desəm yadigar,
Deməsəm ürəyim sıxılacaqdır.
Birinci addımda lovğalananlar
İkinçi addımda yıxılaçaqdır. (S. Vurğun)
Nəzərə almaq lazımdır ki, atalar sözü və məsəllərin yaranma yolları olduqca müxtəlifdir. Hələ ibtidai əmək nəğmələrində atalar sözünün müəyyən izlərini görürük. Bunlar həm əkinçilik, həm də ovçuluq və maldarlıqla bağlıdır.
Azərbaycan xalqının yaratdığı atalar sözünün bir çoxu bizi lap qədim dövrlərə aparır, bunlar təbiət haqqında əsatiri fikirlərlə əlaqədardır. (məs.: «Dəryada nə işim var ki, Xıdır İlyası da çağıram»)...
Azərbaycan bayatılarında, xalq mərasimlərində, lətifə və nağıllarımızda, eyni zamanda, tarixi şəxsiyyətlərimizin adı ilə bağlı atalar sözu və məsəllər də yaranmışdır. Məsalən, «Keçəl suya getməz», «Keçəlin bəxti yeyin olar» məsəlləri əsasən məişət nağıllarımızın müsbət qəhrəmanı keçəl surəti ilə bağlıdırsa; «Sən ki, oldun dəyirmançı, çağır gəlsin dən Koroğlu» «Koroğlu» dastanı ilə, «hər oxuyan Molla Penəh olmaz» məsəli şair M. P. Vaqiflə əlaqədardır.
Bala dadı, bal dadı... atalar sözü isə aşağıdakı bayatının tərkib hissəsidir:
Bala dadı, bal dadı,
Bala adam aldadı.
Şirini şirin olur
Acısı da bal dadı.
Atalar sözü çox bədii olur. Bu bədiilik, hər şeydən əvvəl, onların həyat həqiqətlərini canlı, real və dolğun əks etmələrindən ibarətdir. Dil nöqteyi-nəzərindən də atalar sözü olduqca səlisdir.
Atalar sözü və məsəllər həm mənzum, həm də mənsur olur. Mənzum atalar sözünün iki hecadan tutmuş on üç hecaya qədər nümunəsi vardır. Məsələn:
Yüz ölç
Bir biç. (iki hecalı)
Qız yükü
Duz yükü.. (üç hecalı).
Balalı ev bazardı
Balasız ev məzardı (yeddi hecalı) və s.
Tapmaçalar. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında tapmacadan insanın bilik dairəsini, təfəkkürünü müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilir. Ümumiyyətlə, tapmacaların əksəriyyəti sual şəklində qurulmuş metaforalardan ibarətdir.
Aristotelə görə tapmaca sənətkarlıqla düzəlmiş metaforadır.
Tapmacaların yalnız metaforadan ibarət olması vacib deyildir. Müstəqim mənalı suallardan ibarət olan tapmacalar olduqca çoxdur. Bəzi tapmacalar isə cəbri hesablamaların sadəcə həllindən ibarətdir.
Hazırda tapmacalar yalnız uşaqların zehni inkişafına xidmət etmək, onları əyləndirmək üçün bir vasitədir. Lakin qədim dövrlərdə tapmacalar mühüm rol oynamış, insanların mədəni həyatının ayrı-ayrı sahələrinə daxil olmuşdur.
Azərbaycan xalqının ictimai-mədəni həyatında tapmacaların rolu folklorun özündə müəyyən izlər buraxmışdır.
Qədim dövrə aid olan tapmacaların bəzisi dini görüşlərlə bağlı olmuşdur. Azərbaycan folklorunda allah və ayrı-ayrı şəxslər haqqında yaranan əsatir və əfsanələr üzərində qurulan tapmacalar əsasən dini uydurmaların nə dərəcədə öyrənilməsini müəyyənləşdirməyə xidmət etmişdir. Belə tapmacalara aşıq şeirinin «qıfılbənd» yaxud «bağlama» adlanan hissəsində təsaduf edirik.
Dini görüşlərdən başqa tapmaca bir çox xalqlarda olduğu kimi, Azərbaycan xalqının folklorunda da adamların dünyagörüşünü, biliyini, ağlını müəyyənləşdirmişdir. Çox hallarda tapmacalar vasitəsi ilə dövlətlər arasında diplomatik əlaqə və ailə münasibətləri yaradılmışdır. Bir çox nağıllarımızda müsbət qəhrəmanlar ölkəni müharibə fəlakətindən öz ağılları ilə xilas edirlər. Düşmən göndərdiyi sualların cavabını saray əyanları deyil, həmin qəhrəmanlar tapırlar.
Nağıllarımızı bəzisində gözəlliyi aləmə məşhur olan qız, o adama ərə getmək istəyir ki, onun verdiyi üç suala cavab vermiş olsun. Bu sualın mahiyyətini tapmaca təşkil edir. («Dərzi şagirdi Əhməd» və «Çil madyan» nağıllarını göstərmək olar).
Azərbaycan xalqının həyatı, məşğuliyyəti ilə əlaqədar olaraq yaranan yüzlərlə tapmaca vardır. Bu tapmaçaların bəzisi bizi lap qədim dövrlərə aparıb çıxarır. Maldarlıq, ovçuluq, əkinçilik sahələrinə aid olan bu tapmaçaların əksəriyyəti çox ustalıqla deyilmiş bədii sənət nümunələridir.
Bu meşə gül meşəli,
Altı tər bənövşəli
Bir kişinin min oğlu
Hamısı bir peşəli. (bal arısı)
Nə qolu var, nə pəri,
Nə gözü var, nə səri
Dünən bir tikə yedim.
Üstü ət, içi dəri (toyuq, quş mədəsi).
Göründüyü kimi, tapmacaların aforizm xarakterində olması, misal göstərdiyimiz bayatıların əsasən eynini təşkil etmələri, onların nəsildən-nəsilə keçərək, dövrümüzə qədər gəlib çatmalarına səbəb olmuşdur.
Aşıq şeiri. Azərbaycan şifahi xalq şeirinin böyük bir qolunu təşkil edən zəngin və maraqlı növlərindən biri aşıq poeziyasıdır. Aşıq şeirinin yazılı və şifahi ədəbiyyata daxil olub-olmaması haqda bəzi folklorşünaslar maraqlı fikir söyləyirlər. Lakin Azərbaycan aşıq şeirinin bir çox xüsusiyyətləri onu yalnız şifahi xalq ədəbiyyatına daxil etməyə imkan verir.
Aşıq ədəbiyyatının çox qədim və görkəmli nümayəndələri vardır. Qədim azərbaycanlıların məclislərini zinətləndirən ozanlardan tutmuş, müasir dövrümüzə kimi uzun bir inkişaf yolu keçən Azərbaycan aşıqlarının Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Sarı aşıq, Dilqəm, Xəstə Qasım, Ələsgər, Bozalqanlı Hüseyn, Əsəd, Mirzə və Hüseyn Cavan kimi görkəmli nümayəndələri vardır.
Azərbaycan aşıq poeziyası məzmunca geniş, şəkilcə zəngindir.
Qoşma. Aşıq poeziyasının ən geniş yayılmış janrlarından biri qoşmadır. Bu, bəndlərə bölünür və hər qoşma əsasən beş bənddən ibarət olur. Misralarda hecanın sayı onbirdir. Əgər hecanın sayı artıb-azalarsa o, qoşma sayılmaz. Qafiyə quruluşu isə belədir: birinci bənddə çarpaz qafiyə yaradılır - birinci misra üçüncü ilə ikinci misra isə dördüncü ilə həmqafiyə olur (abab). Bəzən birinci və üçüncü misralar qafiyələnməyib sərbəst buraxılır. Sonrakı bəndlərin ilk üç misrası bir-biri ilə həmqafiyə təşkil edir, dördüncü misra isə ilk bəndin axırıncı misrası ilə qafiyələnir (aaab). Belə qafiyə sistemi bəndlərin daxili əlaqəsi, kompozisiya vəhdəti üçün vacibdir.
Qoşma hazırda yazılı poeziyamızda da mühüm yer tutur.
Aşıq şeirində qoşmaların mövzu dairəsi çox genişdir. Görkəmli Azərbaycan aşıqları dövrün çirkinliklərini ifşa edən, ictimai-siyasi məzmunlu qoşmalarla yanaşı, məhəbbət və təbiət lirikasının ən gözəl nümunələrini də yaratmışlar.
Həsrətindan saralıban solanam,
İzin versən yar, başına dolanam,
Əlli yol çapılam, yüz yol talanam
Bir şey deyil dövlət, mal incimərəm.
Ələsgərəm yandım eşq ataşında,
Gözüm qaldı sənin qələm qaşında,
Qazdır məzarımı çeşmə başında,
Sal sinəm üstündən yol, incimərəm,
Gəraylı. Aşıq şeirində çox istifadə edilir. Bu da qoşma kimi qafiyələnir. Lakin qoşmadan yeganə şəkli fərqi gəraylıların əsasən 8 hecalı olmasıdır. Hecaların nisbətən azlığı şeirə oynaqlıq gətirdiyindən aşıqlar gəraylıya tez-tez müraciət edirlər.
Qəm-qussəm başımdan aşıb,
Mən tək dərdə dalan yoxdu.
Ah çəkməkdən bağrım bişib,
Bircə yada salan yoxdu.
Necə baxım ev-eşiyə
Yaralı könlüm üşüyə,
Toz bürümüş boş beşiyə
Şirin layla çalan yoxdu.
«Koroğlu» dastanınıi «Eyvazın Çənlibelə gətirilməsi qolundan verdiyimiz bu misalda övlad həsrəti ilə çırpınan qadının urək döyüntüləri, həyəcanları nə qədər təsirli ifadə olunmuşdur. Bu təsirin səbəblərindən biri də şeirin gəraylı növündə deyilməsidir.
Gəraylıdan yazılı ədəbiyyatımızda da istifadə olunur. Vaxtı ilə Vaqifin, Vidadinin, Zakirin şeirlərində gəraylıya təsadüf etdiyimiz kimi, müasir şairlərimizin yaradıcılığında da rast gəlirik.
Müxəmməs-aşıq şeirinə klassik ədəbiyyatdan keçmişdir. Adından da göründüyü kimi, hər bəndi beş misradan ibarət olan şeirə beşlik (müxəmməs) deyilir.
Klassik şeirimizdə müxəmməsin birinci bəndinin bütün misraları həmqafiyə olur, sonrakı bəndlərinin ilk 4 misrası öz-özlüyündə qafiyələnir, sonuncu misra isə əvvəlki bəndin beşinci misrası ilə həmqafiyə olur. (aaaaa, bbbba, vvvva və i. a.).
Aşıq şeirində klassik müxəmməs formasına çox hallarda riayət olunmur. Hətta əlavələr də edilir. Buna misal olaraq cığalı müxəmməsi qeyd etmək olar.
Cığalı müxəmməs dörd misradan sonra cığa adlanan bir əlavə ilə yazılır. Beşinci misra isə cığadan sonra gəlir və bənddə verilən fikrə yekun vurur.
Can alan, getmə dayan, bil məni candan elədin!
Təbiət bəzək vurub şövkəti-şandan elədin!
Kirpiklərin ox kimidir, qaşı-kamandan elədin!
Oxuyurdum qumru kimi, məni lisandan elədin!
Xoşdur lisanın,
Böyükdür sanın,
Yoxdur nöqsanın,
Gözəldir canın,
Xoşdur dövranın
Olum mehmanın,
Xalındır qoşa,
Səni yüz yaşa!
Dövran sür başa.
Belə süzüb, sallanışla insanı heyran elədin. (Aşıq Əsəd).
Cığalı müxəmməsin cığasındakı misraların hamısı həmqafiyə olmur. Ümumən burada qafiyə quruluşu rəngarəngdir. Yuxarıda misal gətirdiyimiz cığanın birinci dörd misrasının qafiyəsi birdir, sonuncu üç misra isə başqa cür qafiyələnmişdir. Həmin aşığın digər bir cığasında isə qafiyə quruluşu tamam başqadır. Məsələn,
Mən sənə aşıq,
Xalın yaraşıq,
Qəlbimə işıq,
İşıq cahanda
Şirin dəhanda
Qoyma amanda.
Damındə qaldım
Oduna yandım,
Səni gün sandım.
Göründüyü kimi burada birinci üç misra həmqafiyədir, sonra yenə üç misra həmqafiyədir, axırıncı üç misranın qafiyəsi isə başqadır. Cığa əksər halda müxəmməsin dördüncü misrasında olan həmqafiyə sözdən çıxış edilərək düzəlir. Bu da cığa ilə müxəmməs arasinda bir ahəng, rabitə yaradır.
Təcnis. Aşıq poeziyasında qoşmanın xüsusi bir növü vardır ki, buna təcnis deyilir. Təcnis cinas qafiyələrdən ibarətdir, yəni hər bənddə olan həmqafiyə sözlər şəkilcə eyni, məzmunca müxtlif olurlar. Məsələn,
Tikdiribsən qəsr, eyvan, oda sən.
Bu nökərin, o sevdiyin, o da sən;
Qıya baxdın, məni saldın oda sən.
İnsaf eylə, gəl könlümün narın üz.
Aşıq olan sözün deməz tərsinə
Tər gəzən dünyada gedər tər sinə.
Tər sinəyə qismət olsun tər sinə
Narın üzə qoy sökənsin narın üz. (Aşıq Əkəsgər)
Birinci misradakı «oda» - otaq mənasında, ikinci misrada «o» işarə əvəzliyi ilə «da» bağlayıcısı şəklində işlənibsə, üçüncüdə «oda» sözü «od» mənasında işlənmişdir. Axırıncı misrada «narın üz» - atəşi söndür mənasını verirsə, ikinci bəndin dördüncü misrasındakı «narın üz» - zərif, incə üz mənasındadır.
Ümumiyyətlə, aşıq Əkəsgərin yaradıcılığında təcnis öz yüksək mərhələsinə çatmışdır. Əkəsgər adi təcnisdən əlavə dodaqdəyməz və cığalı təcnislər də yaratmışdır.
Cığalı təcnisdə bəndin iki misrasından sonra cığa adlanan parça gəlir, ondan sonra isə bəndin üçüncü, dördüncü misraları fikri tamamlayır.
Arif olan, bir od düşüb canıma,
Əridib döndərir o yağa məni.
Aşıq deyər, ay ağa,
Yetiş dada, ay ağa!
İllər xəstəsi canim,
Yar gəldi, qalx ayağa.
Ağa olan qulun salmaz nəzərdən,
Salma nəzərindən, ayağa, məni. (Aşıq Əkəsgər)
Təcnisin ən çətin növü dodaqdəyməz təcnisləridir. Gərək aşıq elə sözlər işlətsin ki, orada dodaqlanan səslər olmasın, həm də sözlər şəkilcə eyni, məzmunca başqa məna daşısın.
Qeyd etmək lazımdır ki, aşıq poeziyasında belə yaradıcılıq yarışı formalizmə getməmiş, aşıq şeirini sənətkarlıq etibarı ilə daha da zənginləşdirmişdir.
Gəldi yaz ayları, həsrət çəkir xak,
Deyir, neysan gələ, a yağa-yağa.
Lənət şeytana de, şər işdən əl çək,
Şeytan səni salar ayağ-ayağa.
Aşıq şeirində ustadnamələr, deyişmələr də vardır ki, onlar əsasən mövzularına və istifadə olunduqları yerlərinə görə belə adlanırlar. Forma cəhətdən başqa şeir şəkillərindən fərqlənmirlər.
Deyişmələrin xarakteri də başqa-başqa olmuşdur. Yəni çox halda konfliktin kəskinləşməsi tədricən inkişaf etmişdir. Deyişmənin birinci mərhələsi dəvət xarakterindədir. Belə ki, adı dillərdə dastan olan bir aşığı başqa birisi söz meydanına çağırır. «Əgər aşıq isən bu meydana gəl»,-deyə onu deyişməyə dəvət edir.
Deyişmənin ikinci mərhələsində onlar üz-üzə deyişirlər, lakin bu deyişmə hər aşığın özünün elmi, bacarığı, aşıqlıq sənətini necə bilməsini tərif etməkdən ibarət olur. Buna hərbə-zorba da deyirlər. Aşıq Hüseyn Bozalqanlı ilə Aşıq Ağacanın deyişməsini xarakterik nümunə kimi misal gətirmək olar:
Ağacan
Demədimmı çıxma dağlar başına
Tüpü* olar, boran-qar olar onda.
Əl uzatma gözün görən yuvaya,
Gürzə olar, şahmar, mar olar onda,
Bağırsam qulağın kar olar onda,
Əlindən alaram telli sazını
Gen dünya başına dar olar onda.
Ağacan
İşin nədi bu Rüstəmi-Zalınan.
Girmisən meydana qeyli-qalınan.
Dananı qoşasan qoça kalınan
Görəsən hansına zor olar onda.
Aşıq Hüseyn
Mən gəzmişəm dəryaları, dərini,
Aramışam gövhərini, zərini.
Qurdalama köhnə ocaq yerini.
Bilməzsən sönməmiş qor olar onda.
Ağacan
Bil, nə iş var mən şairin canında,
Gəlibən durubsan mərd meydanında,
Yüz il qalsan Ağacanın yanında
Bilməzsən nsçə cür tor olar onda.
Aşıq Hüseyn
Mən bilirəm cəmi sözün oyunu
Bütün aləm tanır aşıq Söyünü
Qıjıldasa onun dəli beyini,
Zəhmindən gözlərin kor olar onda.
Hərbə-zorbadan sonra deyişmənin üçüncü mərhələsi gəlir. Burada aşıqlar şeir texnikasını nümayiş etdirirlər. İlk sözü deyən aşıq hansı rədifdə, hansı hava üstündə oxusa, ikinci aşıq da o rədiflə, o hava üstündə oxumalıdır. Qabaqca sözə başlayan aşıq təcnis və yaxud da cığalı təcnis oxusa, o birisi də bu cür oxumalıdır.
Deyişmənin dördüncü mərhələsi konfliktin kulminasiyasını təşkil edir. Buna qıfıl-bənd deyilir. Bu, ayrı- ayrı suallardan ibarət olur. Demək, aşıq dövrün bilikli adamı olmalıdır. Qıfıl-bəndlər çox hallarda məişətlə əlaqədar məsələlərlə bağlı olur.
Qıfıl-bəndlərdə sualın müstəqim mənasından daha çox məcazi mənası, başqa sözlə, sözün qüdrəti ilə əşyanı canlandırmaq hünəri qiymətləndirilir. Bunu isbat etmək üçün Aşıq Hüseyn Bozalqanlı ilə Aşıq Əkəsgərin dəyirmanı sual-cavabla necə mənalandırmalarına diqqət yetirək:
Aşıq Hüseyn
Bu gün gördüm bir heyvanat,
Sinəsindən, qan verir.
Nə dili var, nə dəhanı,
Aləmə iman verir.
Sinəsindən ah çəkəndə,
Səda yetir asimana
Dolandırır ətrafında
Kürreyi-duman verir.
Aşıq Ələsgər
Gələndə ustad kəlamı
Köhnə yaram qan verir.
Coşa gəlir bəhri-çeşmim,
Qətreyi-heyvan verir.
Danəni torpaq içində
Gör nə edib kərəm kanı,
Bir mələk müqərrəbdi
Bizlərə əzan verir.
Aşıq Hüseyn
Bağırsağı yoxdur onun
Qarnı, dibi düz deyim,
Gizln deyil, aşikardır,
İndi üzbəüz deyim
Xörəyi yük ilə gəlir,
Batman ilə yüz deyim
Nə yerdədir, nə göydədir
Sədri üstə yan verir.
Aşıq Ələsgər
Şındırımdandan* *dən gəlməsə,
Düşər bir qeyri hala.
Dəhanından atəş çıxar
Ah çəkər eylər nala
Öz-özündən duman eylər
Həm qabağa, həm dala.
Hər tərəfə alov səpib
Dud qalxır, duman verir.
Aşıq Hüseyn
Başı yoxdur, barşağı çox,
Pəncəsi aslan əli
Abı-atəş nuş edəndə
Olur divanə, dəli.
Aşıq Hüseyn, ərz edirəm
Sizə mən bu məsəli.
İstəsə də yüz min aşıq
Tapmaq üçün can verir.
Aşıq Ələsgər
Anlamaz nadan yanında
Deyərdim hədyandı bu söz,
Əhli ürfan məclisində
Ləleyi-mərcandı bu söz,
Muxtəsəri türki zəban
Bilin dəyirmandı bu söz.
Abı səcər, ahəng səngə
Gör necə cövlan verir.
Aşıq poeziyasında ustadnamələr xüsusilə diqqəti cəlb edir. Ustadnamələr həyat və cəmiyyət haqqında poetik, həkimanə fikirlər, tərbiyəvi xarakter daşıyan mühakimələrlə zəngindir. Bir qayda olaraq məhəbbət dastanlarımız ustadnamələrlə başlanır, dastan söyləyən aşıq dastanın xarakterinə uyğun olan üç ustadnamə oxuduqdan sonra dastana keçir.
Ustadnamələr əsasən qoşma və gəraylılardan ibarət olur. Məsələn:
Taki mənə mədh eyləmə dünyanı.
Ha bu dünya bir bekara dünyadı!
Hələ Adəm ilə Həvvadan qabaq,
Bir üzü ağ, biri qara dünyadı...
Altyn səfalıdı, məədən səfasız.
Təbib şəfalıdı, xəstə şəfasız,
İnsan vəfalıdı, dünya vəfasız,
Əcəb yaxşı baxəbərə dünyadı.
Heç oxşarmı günə çıraq işığı,
Qarın doymaz yalamaqla qaşığı,
Molla Cuma sənin kimi aşığı,
Kəmənd ilə çəkən dara dünyadı.
* - Tufan
** - Dəyirmanda taxıl tökülən yer
azj_Latn azj_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azj_Latn uzn_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn bel_Cyrl azj_Latn azj_Latn azj_Latn bel_Cyrl azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn bel_Cyrl bel_Cyrl azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn bel_Cyrl bel_Cyrl azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tuk_Latn tuk_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn tuk_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn mlt_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tuk_Latn azj_Latn tuk_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn