مطالب مربوط به شناختنامه حکیم ملا محمد فضولی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:
پرتره حکیم ملا محمد فضولی
نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی
اۏلور قدّیم دو تا عشقین یۏلوندا بیر بلا گؤرگج،
طریق اهلینه عادتدیر تواضع، آشنا گؤرگج!
نهانی عشقینی گر بیلسه عالم دودِ آهېمدان،
عجب یۏخ كیم گُمانِ گنج ائدهر خلق، اژدها گؤرگج!
فزون اۏلدوقجا عشقین، گرم اۏلور اشكیم بو گؤزلردن،
اگر چه سو بُرودت كسبینی ائیلهر، هوا گؤرگج.
اۏخون، هر لحظه كیم باغرېم دلر، کؤنلۆم قېلار افغان،
بعینه اؤیله كیم فریاد ائدهر ایتلر، گدا گؤرگج!
5 رواجِ نقد، نقشِ سكّهدندیر، نۏلا غدر ائتسه،
بنه ائل جسم عریانېمدا نقش بوریا گؤرگج؟
بنِ درویشه ائل هم جۏر ائدر، سن جۏر قېلدېقجا،
كیم ائیلهر ظُلم منعین پادشاهېم، سن روا گؤرگج!
فضولینی یاشېر، ای ضعف! مهوشلر جفاسېندان،
كی مهوشلر قېلېرلار بین جفا، بیر مبتلا گؤرگج!
کؤنلوم آچیلیر زُلف پریشانینی گؤرگج،
نُطقوم توتولور، غنچهی خندانینی گؤرگج!
باخدیقجا سنا، قان ساچیلیر دیدهلریمدن،
باغریم دلینیر، ناوك مژگانینی گؤرگج!
رعنالیق ایله قامت شمشادی قیلان یاد،
اولمازمی خجل، سروِ خرامانینی گؤرگج؟
چوخ عشقه هوس ائدهنی گؤردوم كی، هواسین،
ترك ائتدی، سنین عاشقِ نالانینی گؤرگج!
5 كافر كی، دگیل معترفِ نار جهنم،
ایمانا گلیر، آتشِ هجرانینی گؤرگج.
نازكلیك ایله غنچهی خندانی ائدن یاد،
ائتمزمی حیا لعل دُر افشانینی گؤرگج؟
سن حالِ دلین سؤیلهمهسن نولا فضولی؟
ائل فهم قیلیر چاك گریبانی گؤرگج!
منحرفدیر ساقیا اندوه دنیادان مزاج،
باده توت كیم علت و اندوها، غفلتدیر علاج!
فقر مُلكون توت گر استغنادا ایسترسن كمال،
سلطنتدن كئچ كی اول وادیده چوخدور احتیاج!
چكمه تخت و تاج قِیدین، بی سر و پالیق گؤزت،
كیم آیاغا بنددیر تخت و بلادیر باشا تاج.
بیر پری زُلفون توتوب خالیندان آلسان كام دل،
توت كی چین مُلکونو توتدون، هنددن آلدین خراج.
5 تركِ و تجرید اختیار ائت كیم دیار عشقده،
فقر بازارینا اسباب فناداندیر رواج.
نقشِ زائلدیر، امور دهره قیلما اعتبار،
اولسا حاصل فقردن حزن و، غنادان ابتهاج!
ای فضولی من ملامت مُلكونون سلطانیام،
برق آهیم تاجِ زر، سیمِ سرشكیم، تختِ عاج!
- 52 -
ای غبار قدمین عرش برین باشېنا تاج،
شرف ذاتېنا اَدنای مراتبْ معراج.
منتهیْ شرعینه ادیان تمامیِ رُسل،
بحر سن، سایر اربابِ رسالت، امواج.
خازن گنج شفاعت، سنی قېلمېش ایزد،
هیچ كیم یۏخ كی سنا اۏلمایا آخر محتاج!
سُنّتین مغفرت اسبابېنا منهاجِ حصول،
طاعتین معصیت امراضېنا تدبیرِ علاج.
خلقه تقلید سُلوكون، سببِ حُسن معاش،
مُلکه تغییر طریقین اثر سوءِ مزاج.
قایم اۏلمازدې نظام و نسقِ اصل وجود،
وئرمهسهیدین اثرِ عدل ایله دنیایا رواج.
شُكرلله كی فضولینی ائدیب داخلِ فیض،
رغبتین دایرهی خوفدان ائتمیش اخراج!
- 53 -
مُنحرفدیر ساقیا اندوه دنیادان مزاج،
باده توت كیم علت و اندوها، غفلتدیر علاج!
فقر مُلكۆن توت گر استغنادا ایسترسن كمال،
سلطنتدن كئچ كی اۏل وادیده چۏخدور احتیاج!
چكمه تخت و تاج قِیدین، بی سر و پالېق گؤزت،
كیم آیاغا بنددیر تخت و بلادېر باشا تاج.
بیر پری زُلفۆن توتوب خالېندان آلسان كام دل،
توت كی چین مُلکۆنۆ توتدون، هنددن آلدېن خراج.
تركِ و تجرید اختیار ائت كیم دیار عشقده،
فقر بازارېنا اسباب فناداندېر رواج.
نقشِ زائلدیر، امور دهره قېلما اعتبار،
اۏلسا حاصل فقردن حزن و، غنادان ابتهاج!
ای فضولی من ملامت مُلكۆنۆن سلطانیام،
برق آهیم تاجِ زر، سیمِ سرشكیم، تختِ عاج!
- 50 -
خط رُخسارېن ائدهر لطفده ریحان ایله بحث،
حُسن صورتده، جمالېن گۆل خندان ایله بحث.
اۆزۆنه دورماسېن آیینه اوروب لاف صفا،
نه روا، مه قېلا خورشید درخشان ایله بحث؟
گرچی شمشادده چۏخ لاف لطافت واردېر،
بۆكۆلۆر، ائیلهسه اۏل سرو خرامان ایله بحث!
قېلسا جان لعلین ایله فیض یئتیرمك بحثین،
جانبِ لعلینی توت، ای کؤنۆل! ائت جان ایله بحث.
جنّتی كویونا زهد اهلی مناسب دئسهلر،
نه مناسب كی قېلام بیر نئچه نادان ایله بحث؟
دۆشر اۏد شمع دیلینه بو سببدن كی قېلېر،
دیل اوزالدېب گئجهلر اۏل مه تابان ایله بحث!
صفت حُسنۆن ائدهر خسته فضولی، نه عجب،
حُسن گفتاردا گر ائیلهسه حسّان ایله بحث!
43 -
یورز، یئتر بنه ای سیمِ اشك، بیداد ائت،
گر آقچان ایله آلینمیش قول ایسم، آزاد ائت!
ایتیرمه ایتلری آوازینین کؤنول ذُوقون،
یئتر قارا گئجهلر هرزه - هرزه فریاد ائت!
خراب اولان کؤنول، ای بت! سنین مقامیندیر،
تغافل ائیلهمه، بیر قاچ داش ایله آباد ائت!
ائشیتمهدینمی کؤنول، عشقْ مشکل اولدوغونو؟
سنا بو مشکل ایشی كیم دئدی كی بنیاد ائت؟
خلافِ عادته چوخ اولما ای پری! مایل،
یئتر، فسون ایله تسخیرِ آدمیزاد ائت!
صبا! اسیرلرین قصدین ائیلهمیش اول گول،
بیزی هم آندا اگر دوشسه فرصتین، یاد ائت!
فضولی! ایستر ایسن ازدیادِ رتبهی فضل،
دیارِ رومی گؤزت، تركِ خاك بغداد ائت!
- 44 -
عكس رُخسارین ایله اولدو مزیّن مرآت،
بدنِ مردهیه فیض نظرین وئردی حیات!
بنزهدردیم قدِ مُوزونونا فیالجمله، اگر،
جان ایچینده الف ائتسهیدی قبولِ حركات!
خط بو مضمون ایلهدیر طرف زنخدانیندا،
كی بو زندانین اسیرینه یوخ اُمید نجات!
كاكیلین قیلدی مقرّر منه سرگشتهلیگی،
دئمهسین كیمسه كی، یوخ گردشِ گردونا ثبات!
غمزه پیکانین ائدهر عاشقه چشمین صدقه،
ائیلهكیم مردم منعم، وئره محتاجا زكات!
آفرین جوهر مقبولونا كیم عالمده،
ممکن اولماز بو صفات ایله كی سنسن بیر ذات.
ای فضولی! ورع و زهد ایله معتاد اولدون،
بیلمهدین حالینی، بیهوده كئچیردین اوقات!
- 29 -
بنیم تك هیچ كیم زار و پریشان اۏلماسېن، یارب!
اسیر درد عشق و داغ هجران اۏلماسېن، یارب!
دمادم جُورلاردېر چكدیڲیم بیرحم بُتلاردان،
بو كافرلر اسیری، بیر مسلمان اۏلماسېن، یارب!
گؤرۆب اندیشهی قتلیمده اۏل ماهی، بودور دردیم،
كی بو اندیشهدن اول مه، پشیمان اۏلماسېن، یارب!
چېخارماق ائتسهلر تندن چكیب پیکانېن اۏل سروین،
چېخان اۏلسون دل مجروح، پیکان اۏلماسېن یارب!
جفا و جۏر ایله معتادام، آنلارسېز نۏلور حالېم؟
جفاسېنا حد و جُورونا پایان اۏلماسېن، یارب!
دئمن كیم عدلی یۏخ یا ظُلمۆ چۏخ، هر حال ایله اۏلسا،
کؤنۆل تختینه اۏندان غِیری سلطان اۏلماسېن، یارب!
فضولی بولدو گنجِ عافیت میخانه كُنجوندن،
مبارك مُلکه، اۏل مُلك ویران اۏلماسېن یارب!
- 30 -
ای ناوك شُوقۆن سپری سینهی احباب،
زُلفۆن خمی ارباب وفا صیدینه، قلاّب!
محرابدا شكلِ خم ابروی لطیفین،
واجب بو جهتدن قامېیا سجدهی محراب،
سؤزۆم دئر ایدیم، شمع سنا ائیلهیه روشن،
نظّارهی رُخسارینا یۏخ شمعده هم تاب!
خورشید جمالېندان اۏل آی سالدې نقابین،
صبح اۏلدو، دور ای بخت! نه دیر بونجا شكرخواب؟
دون صبح یئتیردیم فلكه موجِ سرشكیم،
غرق ائتدی فلك اۆزره اۏلان انجمی گرداب!
ساقی مگر اۏل لعل سؤزۆن دئر مِی نابا،
كیم دۆشدۆ آیاغېنا، الین اؤپدۆ مِی ناب.
جمعیت اسبابا کؤنۆل وئرمه فضولی،
كیم تفرقهدیر خاطره جمعیت اسباب!
- 1 -
قَد اَنارَ العِشْقُ لِلْعُشّاقِ مِنهاجَ الهُدا،
سالكِ راه حقیقت عشقه ائیلهر اقتدا.
عشق دیر اول نشئهی كامل كیم آندان دیر مدام،
مِیده تشویر حرارت، نِیده تأثیر صدا.
وادی وحدت، حقیقتده، مقام عشقدیر،
كیم مشخص اولماز اول وادیده سلطاندان گدا!
ائیلهمز خلوتسرای سرّ وحدت محرمی،
عاشقی معشوقدان، معشوقو عاشقدن جدا.
ای كه اهل عشقه سؤیلهرسن ملامت، تركین ائت،
سؤیله كیم، ممکنمودور تغییرِ تقدیر خدا؟
عشق كلكی چكدی خط، حرفِ وجود عاشقه،
كیم اولا ثابت، حق اثباتیندا نفی ماعَدا!
ای فضولی انتهاسیز ذُوق بولدون عشقدن،
بؤیله دیر هر ایش كی حق آدیله قیلسان ابتدا.
- 2 -
یا مَنْ اَحاطَ عِلْمُكَ الاَشْیاءَ كُلَّها،
نه ابتدا سنه متصوَّر، نه انتها!
كیم وئرسه جان یولوندا، بولور خاكِ مقدمین،
گویا كی خاك راهینهدیر نقد جان بها!
سنسن قیلان مظاهر اُمید و بیم، ائدیب،
موسانی علم گنجی، عصاسینی اژدها!
سندن بولوبدور احمد مرسل مقامِ قُرب،
تحسین «یا» و «سین» ایله، تشریف «طا» و «ها».
یعقوبدا نشانهی شُوقون غم و الم،
یوسفده نشئهی نظرین بهجت و بها.
بولمازدی قهرین آچماسا خوان سیاستین،
هَل مَن مَزید لقمهسینه دوزخ اشتها!
یارب بلای قِیده فضولی اسیردیر.
او بیدلی بو دامِ كدورتدن ائت رها!
- 3 -
یارب! همیشه لطفونو ائت رهنما بنا،
گؤسترمه اول طریقی كی یئتمز سنا، بنا!
قطع ائیله آشنالیغیم آندان كی غِیردیر،
آنجاق اؤز آشنالارین ائت آشنا بنا.
بیر یولدا ثابت ائت قدم اعتباریمی،
كیم رهبرِ شریعت اولا مقتدا بنا.
یوخ بنده بیر عمل سنه شایسته، آه اگر،
اعمالیما گؤره وئره عدلین جزا بنا!
خوفِ خطادا مضطربم، وار اُمید كیم،
لطفون وئره بشارتِ عفو و عطا بنا.
بن بیلمزم بنا گرهگین، سن حكیمسن،
منع ائیله، وئرمه هر نه گرهكمز سنا بنا.
اولدور بنا مُراد كی، اولدور سنا مُراد،
حاشا كی سندن اؤزگه اولا مدّعا بنا.
حبسِ هوادا قویما فضولی صفت اسیر،
یارب! هدایت ائیله طریقِ فنا بنا!
بسم الله الرحمن الرحیم
حمد بیحَدّ و ثنای بیعدّ اول متكلّمِ نطق آفرینه كی سفینهی امّید سكّانِ بحار بحورِ نظمی، تموّجِ استغراق والشُّعراء یتَّبِعُهُمُ الغاووُنَ مستغرق گرداب حرمان ائتمیش ایكن، سلسلهی استثنای الاّ الَّذینَ امنُوا بوراخیب، شعرای اسلامی صحیح و سالم، ساحل نجاته چكمیش. و سپاسِ بیقیاس اول ناظم آسمان و زمینه كی بسملهی نظمین افسر فرق فرقان ائدیب، مزرعهی قلوبِ اهلِ عرفان و ادراکه، نهال مودّتِ كلام موزون دیكمیش ومخزن اسرار قیلمیش.
[شعر]
زهی صانع كی لوح جانا كلكِ حُسن توفیقی،
ازلدن اقتضای نظم جانپرور رقم قیلمیش!
كمالِ شعر كسبی ممكن اولماز اولمادان اوندان،
اونا منت كی، طبعِ نظم لطف ائتمیش،كرم قیلمیش!
[فارسی]
مبدعی كز خامهی توفیق او دارد رقم،
صفحهی ادراك ارباب سخن نقش خیال!
طبع موزون از علامتهای لطف خاص اوست،
نیست چون علم دگر مقدور كسب این كمال!
[عربی]
نُسبِّحُ مَن اَهْدی النُفوسَ اِلی المُنی
وَ قَدَّرَ اِشكالَ الاُمورِ و حَلَّها
نُقَدِّسُ مَن لَولا عنايه فَضلِه
لَما عَلَّمَ الاَسمآءَ آدَمَ كُلَّها
و درود نامعدود اول مخاطب كلام معجز نظامه كی فنون شعری، مضمون ما عَلَّمْناهُ الشِّعر،ایله مردود طبایع قیلمیش ایكن، لسانِ حكمتْ بیانی اِنَّ مِنَ الشِعرِ لَحِكمَةٌ تقریر دلپذیر ایله، مقبول قلوب اهلِ حال ائتمیش. ثنای بیپایان و بیریا اول قافیهی نظم انبیایا كی عدم التفاتلاری ایله، رتبهی شعر پایهی اهانتده قالمیش ایكن،سلسلهی سعادت انتساب شریفلری ایله، فی الجمله درجهی اعتبارا یئتمیش.
1. فارسجا دیوانین ترجمهلری
فضولینین فارسجا دیوانین تورکجهمیزه قازاندیرماق، ایللر بویونجا هامیمیزین آرزولاریمیزدان بیری ساییلیردی. فضولیدن سونرا بیر چوخ شاعرلر بو ایشه باشلامیشلار و هر کس اونون بیر و یا بیر نئچه فارس غزلینی تورکجهمیزه چئویرمیشدیر و یا تضمین ائتمیشدیر. بیز، الینیزده اولان مجموعهده میر مهدی سیدزاده، م. سلطاناف، علی آقا واحد، محمد تقی زهتابی (شبسترلی) و م. مبارز طرفیندن ترجمه اولان غزللر آراسیندان جمعی 163 ترجمهنی بیر یئره توپلاییب بورادا نشر ائدیریک.
2. ردیفلی غزللر
حکیم فضولی، فارس شعرینده یئنی بیر سبک و شیوهنین تمل داشینی قویموش بیر انقلابچی شاعر ساییلماقلا برابر، چوخ فاخر و طنطنهلی دیل صاحبیدیر. عین حالدا تئز آنلاشیلان و ساده جمله بیچیملریندن قورولان بیر فورما دا ایشلهدیر. اونون غزللرینده عمومیتله «ردیف» واردیر. هر شاعر، شعرده ردیف سئچه بیلمز. خیالی تصویرلر یارادا بیلن ان گوجلو شاعرلر، غزللرینی ردیف ایله بزهییرلر. فضولینی تعقیب ائدن صائب تبریزینین ده غزللری ردیفلی غزللردیرلر. بو ایکی شاعر، اؤز گوجلولوکلرینی، خیالی تصویرلری و معنانین لفظدن انجذاب ائدیلمهسینی، ردیفلی غزللر یازماق ایله گؤستره بیلمیشلر.
الینیزده اولان ترجمهلرده، ترجمهچیلرده، ترجمهده همین ردیفلری ساخلاماغا چالیشمیشلار. مثال اوچون:
در آینه چو عکسم، بر صورتم نظر کرد،
بر دیدهی ترِ من، او نیز دیده تر کرد.
(دیوان فارسی، غ./168)
مطلعلی غزلین چئویریسینده، مترجم «ائتدی» ردیفینی ساخلامیشدیر:
آئینهده عکسیم اوزومه بیر نظر ائتدی،
احوالیما گؤز یاشی تؤکوب، دیده تر ائتدی.
و یا:
اصل ز جهانگردی ما دیدن یاری است غرض،
زین همه سیر در این دشت، شکاری است غرض.
(دیوان فارسی، غ./226)
ترجمه عالمی گزمهگیمیزدن بیزه یار ایدی غرض،
چمنی سِیر ائلهمکدهنسه، شکار ایدی غرض.
* * *
اصل تنگ آمده به جلوهی آهم فضای چرخ،
خواهد گذشت عاقبت از تنگنای چرخ.
(دیوان فارسی، غ./124)
ترجمه آهیم ائدنده جلوه، اولور دار فضای چرخ،
آخر کئچر، گئدهر سنی، آهیم، سمای چرخ!
1. تورکجه دیوانین نشرلری و ایرانداکی نشرلرین توصیفی
تاریخ بویونجا، فضولی، تورکجه دیوانی ایله تانینمیشدیر. بو دیوانا عمومیتله «فضولی کلیاتی»دا دئییلمیشدیر.
فضولینین تورکجه دیوانی بیرینجی دفعه تبریزده 1244 هـ. ایلینده داش باسما اصولو ایله نشر اولموشدور.
ایکینجی دفعه یئنهده تبریزده 1247 هـ. ایلینده نشر ائدیلمیشدیر.
اوچونجو دفعه، یئنهده تبریزده 1266 هـ. ایلینده «آخوند ملاّ عبدالله»ـین نستعلیق خطی ایله 145 صحیفهده نشر ائدیلمیشدیر. بو نشر مصوّردیر. هر اوچ نشرین عنوانلاری «دیوان فضولی» دیر.
دؤردونجو دفعه 1270 هـ. ایلینده، 161 صحیفهده «کلیات فضولی» عنوانی ایله حروف ییغما اصولو ایله یئنهده تبریزده نشر ائدیلدی.
بئشینجی کره، یئنهده تبریزده 1272 هـ. ایلینده 134 صحیفهده حروف ییغما اصولو ایله نشر اولوندو، یئنه عنوان «کلیات فضولی» دیر.
«فضولی کلیاتی» تبریزده نشر اولاندان سونرا، 1254 و 1256 ه. ایللرینده مصرده «بولاق مطبعه»سینده، 1311 هـ. ایلینده تاشکند شهرینده 159 صحیفهده، 1268- نجی ایل استانبولدا «عبدالله خلوصی» نین نستعلیق خطی ایله 224 صحیفهده، و یئنهده همین ایل همان یئرده «تصویر افکار مطبعه»سینده «کلیات دیوان فضولی» عنوانی ایله (8+76+21+6+16+113+128) صحیفهلرده حروف ییغما اصولی ایله نشر ائدیلدی. همین نشردیر کی ایندیه قدهر تبریزده «فردوسی» کتابخاناسی و تهراندا، «ادبیه» کتابخاناسی طریقی ایله اونلار دفعه تکرار، چاپ و تکثیر ائدیلمیشدیر. ایراندا، بیز تورکلر آراسیندا، «قرآن» و «نهج البلاغه»دن سونرا، ان چوخ اوخونان بو کتابین، همین نشریدیر کی اونو، کندلرده و شهرلرده بیر چوخ ائولرده تاپماق اولار.
1. عشق
مولانا حکیم ملامحمد فضولی، اؤز کلامی و فلسفی دوشونجهسینی عشق ایله یوغورموشدور. اونون گؤروشونجه عشق، «تقدیر خدا» دیر.[1] هر حرکت، حتی نِیدهکی صدا و مِیدهکی حرارتده اوندان ناشیدیر.[2] بوتون عالم و وارلیق عاشقیدیر. اصلینده اونون دوشونجه جوهرهسی عشقدن باشقا بیر شئی دگیلدیر. عشق، وارلیغین ان بؤیوک سرّی حساب اولونور و یگانه گوجدور کی انجذاب اوندان حاصل اولور. بوتون وارلیق آن به آن و لحظه به لحظه عشقین گوجو ایله حالدان حالا دوشورلر و دگیشیلیرلر. هر شئی «پرتو انوار حقیقت» ساییلر و تصوّره گلمز، و توصیف اولا بیلمز بیر زاددیر. عشقی تعریف ائتمک اولماز، بلکه اونو دادماق و ایچمک اولار، ایچمکدن ایسه دویولماز. ابن عربی بایزید بسطامی دیلینجه دئییر:
«عاشق او تشنهدیر کی دنیزین سویونو قورتوم - قورتوم ایچیر و لاکن هر زمان سوسوزلوقدان دیلی آغزیندان ائشیکده لهلهییر.»[3]
فضولینین دنیا گؤروشونون اساسی «عشق» اوزهرینده قورولموشدور و عشقدن سیوای هر بیر زادی اساسسیز ساییر و عشق منعین کیمسهدن قبول ائتمیر:
ای فضولی عشق منعین قیلما ناصحدن قبول،
عقل تدبیریدیر اول، سانما کی بیر بنیادی وار.
فضولیدهکی عشق انسان کمالی حساب اولونور، چونکی او، اؤز معشوقونو بوتون یارادیلیشدان اوستون و بلکه یارادیلیشین اوندان ناشی اولماسینی قبول ائدیر و عشق ایسه سبب اولور کی بئله بیر معشوق ایله گیزلی و معنوی باغلیلیغی اولسون. و بو باغلیلیق، اونو یارادیلیشین آرخاسیندا قالان گیزلی وارلیقلار ایلهده باغلاییر و اونو گؤزهللیک و گئرچکلیگه سوق وئریر.
2. درد و جفا
فضولی، عاشقی درد چکن و معشوقو ایسه جفا ائدن حساب ائدیر و دئییر کی دردی معشوق یالنیز سئودیگی و ایستهدیگی عاشقینه نصیب ائدهر و دردی ائله حساب ائدیر کی انسان روحونو صیقل وئریب تمیزه چیخاردار و پاکلایار و زلال حالا گتیرهر. «حدیقة السّعدا»نین سون سؤزونده دئییرکی الله تعالی چوخ سئودیگی بندهلرینی درده مبتلا ائدر. بورادا بوتون انبیاء و اولیانین عذاب - اذیت چکدیکلریندن دانیشیر و غزللرینده بو دردین عشقدن قایناقلانماسینا تأکید ائدیر و عشق آوازهسینی ایسه درد الیندن ناله چکمکدن ناشی بیلیر:
1. ادبی لهجه
مرحوم محمد فؤاد کؤپرولو یازیر:
فضولی، بؤیوک تورک شاعرلریندن بیری اولوب، ادبی تأثیرینین دوامی و گئنیشلیگی اعتباری ایله اولدوغو قدهر، شعرلرینین بدیعی قیمتی باخیمیندان دا، حتی ان بؤیوک تورک شاعری ساییلا بیلهجک مستثنی بیر شخصیت دیر. ادبی لهجهسینین خصوصیتی، اونو آذری ادبیاتی چرچیوهسی ایچینده مطالعه ائتمهگی ضروری گؤستریر ...»
اونون دیلی تام آذری شیوهسی نین کبار لهجهسی حساب اولونور و بونو بیز «ادبی لهجه» آدلاندیریریق.
2.نظم نازک
نئجهکی شیخ محمود کاشغری تورکجهمیزین قابلیّتینی عربجه صرف و نحو قایدالارینا اویغون اولماسی و بو دیلین عربی دیلی ایله یاناشی «ایکی یاریش آتی» آدلاندیرماقلا و بوتون دیللردن یوکسک و گوجلو اولماسینی اثبات ائتمک قصدی ایله، تورکجه سؤز داغارجیغیندا اولان کلمهلری عرب دیلینین مجرّد و مزیدٌ فیه بابلارینا تؤکموش و اینانیلماز درجهده گئنیش بابلار مِیدانی آچمیش و «دیوان لغات التّرك» یاراتمیشدیرسا،[1] فضولیده اونون تایی، قیسسا صائتلی توركجه سؤزلری عروض اؤلچوسو قالیبلاری ایله تانیش ائتمیش و «دیوان اشعار ترکی» یاراتمیشدیر و ادعا ائتمیشدیر کی تورکجه «نظم نازک» یاراتماق نه کیمی چتین اولورسادا، او، توفیق تاپیب بو چتین ایشی آسان ائدهجک و تورکجهمیزین کبار لهجهسینین ایلک باهارینی گتیرهجکدیر:
اول سببدن فارسی لفظیله چوخدور نظم کیم،
نظم نازک تورک لفظیله ایکن دشوار اولور.
لهجهی تورکی قبول نظم ترکیب ائیلهسه،
اکثرِ الفاظی نامربوط و ناهموار اولور!
منده توفیق اولسا بو دشواری آسان ائیلهرم،
نوبهار اولجاق، تیکاندان برگ گول اظهار اولور.
فضولی دئمک ایستهییرکی فارس دیلینین «نظم ترکیب» ادالارینی تورک دیلینه گتیرنده، عمومیتله تورکجهنین اصالتی و موسیقیسی قارشیسیندا بوتون بو ترکیبلر نامربوط و ناهموار اولورلار. یعنی عروض بحرلرینه عائد اولان تنافر، اماله، زحاف و سائره بروز ائدیر. من ایسه بو آغیر ایشده توفیق الده ائدیب،عروض بحرلری ایله قارشی دوران اکثر الفاظ نامربوط و ناهموارا، نظم ترکیب وئریب، بو تیکانلاردان، گول یارپاغی گؤیردیب و تورکجهمیزین ایلک باهارین گتیرهجگم. بو زحمتدن حاصل اولان نتیجهیه «نظم نازک» آدی وئریر.
3. تورکجه اثرلر
فضولی، تورک دیلینی اؤزونون «اصل سلیقه»سی ساییر. آدلاری بیزه معلوم اولان تورکجه اثرلری آشاغیداکیلاردیر:
3-1. قیرخ حدیث
«قیرخ حدیث» موضوعونون تورکجه ادبیات تاریخینه نه زماندان وارد اولماسینی حلهلیک بیلمیریک. الیمیزه یئتیشن ایلک «قیرخ حدیث» منثور ترجمهسی 8- نجی عصرده یاشایان «ضریر ارزنة الرّومی» ـیه منسوبدور. ان مهم منظوم قیرخ حدیثلردن بیری ایسه، فضولینین اثریدیر.
فضولی، اثرینی بیر منثور مقدمه ایله باشلاییر. بورادا دئییر که قیرخ حدیثین عموم فیضی اوچون اونو تورکجهیه چئویرمیشدیر. بودا گؤستریر که تورکجه او زمان عمومی خلق دیلی اولموشدور.
او، هر بیر حدیثی ایکی بیتلیک بیر قطعه اولاراق چئویریبدیر. فضولیدن قاباق بیر چوخ تورک و فارس شاعرلری او جملهدن نوایی و جامیده قیرخ حدیث ترجمه ائتمیشلر. فضولینین ترجمهسی اونلارین قارشیسیندا هم دیلین سادهلیگی و همده ترجمهنین دقیقلیگی باخیمیدان اؤنم داشیییر.
بو اثری، ایراندا بیر مقدمه ایله 1370- نجی ایلده «بنیاد بعثت» طرفیندن نشر ائتدیرهبیلدیم.[1]
3-2. بنگ و باده
بو مثنوی 450 بیتدیر. بورادا فضولی بیر تمثیلی حکایت گتیریب افیون ایله شرابی مقایسه ائدیر.
کتاب تحمیدیه، نعت و حضرت علینین مدحی ایله باشلیر. سونرا شاه اسماعیل اوچون یازیلمیش بیر مدحیه گلیر. اؤنجه شرابین وصفی گئدیر. شراب بیر گنجدیر. بو گنج بیر مجلسده کئفلهنیب اؤزونو اؤگنده، ساقی بنگدن خبر وئریر که اودا اؤزونو اؤگورموش. باده، بنگ اوچون بیر ائلچی یوللاییر، ائلچی بادهیه خیانت ائدیر. باده بنگه ساری قوشون چکیر، و ماجرانین سونوندا بنگه غلبه ائدیر. بعضی تدقیقاتچیلار دئمیشلر که فضولینین بادهدن قصدی شاه اسماعیل و بنگدن قصدی سلطان بایزیددیر.
«بنگ و باده» مثنویسی اصلینده بیر تمثیلی و طنزی حکایهدیر. بورادا «سیچان و پیشیک» ، کیمی آدلیم طنزی اثرده گؤرونن گوجلو و کسگین گولوش واردیر. او، اورتا عصرلرده سارایلارا حاکم عیبهجرلیکلر، ساتقینلیقلار و ساواش آختارما اخلاقینی استهزا ائدیر.
اثرده هم باده و همده بنگ غرور و خودبینلیگه دچار اولموشلار و هر زمان اؤزلرینی اؤیورلر. باده دئییر:
1. عربجه اثرلری
عرب دیلینی فضولی اؤزونون علمی مباحثهدیلی حساب ائدیر. ظنّیمیزجه بو دیلده اونون بیر نئچه علمی رسالهسی اولموشدور. حلهلیک الیمیزه یئتیشن عربجه اثرلری ایکی کتابدیر.
1-1. دیوان عربی
فضولی فارسجا دیوانینین مقدمهسینده اونو شعر یازماغا تشویق ائدن بیر «ناصح»دن سؤز ائدیر و دئییر کی اونون جوابیندا دوشوندوم و گؤردوم کی:
«... گاهی به اشعار عربی پرداختم و فصحای عرب را به فنون تازی فی الجمله محظوظ ساختم و آن بر من آسان نمود، زیرا زبان مباحثهی علمی من بود.»[1]
بورادان گؤرونور کی او، آنا دیلی تورکجهدن داها اؤنجه عربجه شعرلر یازیرمیش و دیوان ترتیب ائتمیشدیر. صادقی کتابدار تأکید ائدیر کی او «عربجه دیوان غزل و قصائد بیتوروبدور.»[2] ولاکن بو دیوان ایندیه قدهر مکمل صورتده تاپیلمامیشدیر. ایلک دفعه برتلس 1930- نجو ایلده پطروگراددا ساخلانیلان بیر «فضولی کلیاتی» کتابیندا اونون عربجه حضرت محمد (ص) و حضرت علی (ع) اوصافیندا یازدیغی 465 بیتلیک اون بیر قصیده نشر ائتدیردی. سونرا همین قصیدهلر تورکجه چئوریریلری ایله مرحوم حمید آراسلی طرفیندن «فضولی اثرلری» نین 4- نجو جیلدینه داخیل ائدیلدی.[3]
همین قصیدهلر سون دفعه 1993ـنجو ایلده عبداللطیف بندر اوغلو طرفیندن بغداد شهرینده نشر اولوندو[4] بو قصیدهلرین اوزونو 63 و قیسساسی 21 بیتلی، طویل، کامل و وافر بحرلریندهدیر.
حضرت علی (ع) نین اوصافینی ذکر ائدن قصیدهلریندن بیریسی بئلهباشلاییر:
امامَ الوَری کنزَ المُنی علمَ الهدی،
ولیٌّ، وصیٌّ، وصفه متقاسیٌ.
یعنی: کائناتین امامی، دیلکلر دفینهسی، دوغرو یولون بایراغی، ولیدیر، وصیدیر، وصفی آرتیقجا آرتار.
همین دیوانین سون چاپی تورکجه منظوم و فارسجا منثور ترجمهسی ایله بیزه عائددیر.[5]
pes_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab unk pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab urd_Arab urd_Arab urd_Arab urd_Arab prs_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab unk urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab ace_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab unk pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab unk pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab unk ara_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab unk knc_Arab snd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab prs_Arab ara_Arab azb_Arab snd_Arab pes_Arab pes_Arab unk prs_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab urd_Arab urd_Arab urd_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab pbt_Arab prs_Arab snd_Arab urd_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab knc_Arab knc_Arab knc_Arab knc_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab pes_Arab kas_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab