اوغوزتیوی : یئر کورهسینین قوزئی یاریمکورهسینده، ایلین ۳۶۵ گونونون ان اوزون گئجهسیدیر. بۇ گئجه، شمسی ایلینین، دئی آیین باشلانقیج گئجهسی، آذر آیینین سونونجو گئجهسی و ۳ آی نووروز بایرامینا قالمیش بیر گئجهدیر.
میلاد تاریخی ایله دئکابرین ۲۱-دن ۲۲-ا کئچن گئجهدیر.و قدیم تورک بايراملاریندان بیری حسابا گلیر بۇ گئجه اساساً جمهوری آذربایجاندا ، تورکییه ده و گونئی آذربایجاندا ايران آدالانان اؤلکهنين تورک توپلوملاريندا قوتلانير .فارسلار مين ايللر تورک هاکمييتلري آلتيندا اولدوغلاريندان سبب بو بايرام, ايران فارسلاري طرفيندن”يلدا” آديلا منيمسنيب که “يلدا ” سؤزوده بيله تورکجه بير سؤزدور .(گرچي فارسلار بوگون بو بايراميدا اؤزلرينه صاحيب چيخما چاباسينداديرلار)
بو گئجهده قار یاغماسی چوخلو سئوینجه سبب اولور. همین گئجه عائله عضولری، قوهوم، دوست، تانیش صمیمییتله بیر یئره ییغیشیر و ایلین ان اوزون گئجهسینی مئیوه و چوخلو شیرنیات یئمکله قئید ائدیرلر.بو گئجهنین ان اهمیتلی آتریبوتلاریندان بیری قارپیزدیر. اهالی قارپیز یئییر کی، سویوغا یوخ دئسین. بئله کی، هر عاییله همین گئجه موتلق بیر قارپیز آلمالیدیر. اگر یئنی ائولننلر وارسا اونلارا دا والیدئینلری طرفیندن قارپیز هدیه وئریلیر.
بو گئجه آذربایجان تورکلرینین ان دوغما، قدیمی و یئگانه گئجه بایرامیدیر. جویز (قوز) هالواسی، هویج (کؤک) هالواسی، پاخلاوا (باقلوا)، توخوم (سئمیچکا)(توم) و مئیوهلر و دیگر شیرنیاتلار دا بۇ گئجهده سوفرهده اولمالیدیر.آذربایجان كندلرینده و شهرلرینده بۇ گئجهاوچون چئشیدلی عادت – عنعنهلر موجوددور. كورسو دوورونو ییغیلیماق، فامیلین بویوگلرینین ائولری گئتمك، گئجهلر “تاپماجالار” و “بایاتیلا” سویلهمك بۇ گئجهنین عادتعنعنهلریندندیرلر. هر حالدا “چیلله قارپیزی” یئمك بۇ گئجهنین تمل عادتیدیر .دوغوشدان، تويدان و ياؤلومدن کئچن قيرخگونلوک مودت
قيشين بؤيوک و کيچيک چيللهدن عيبارت ايلکيکي آيي (۶۰ گون).
ايندي کيمدئمک اولار کي، سن قيشين چيللهسيند، گئجه ياريسيگئت، چيخ مينارهنين باشينا، اورادان آذانوئر؟ ه.هاقوئردييئو. قيشين چيللهسينده ايستيسوبانين، کؤزرن بوخارينين قيراغيندا اوتورانادام قيزمار گونلري فيکرينه گتيريب،دامجيلي بولاغي خاطيرلاييردي. س.رهيموو._بؤيوک چيلله – قيشين ايلک 40 گونو. قيشين بؤيوکچيللهسينده قزادان هاوا چوخ خوشدور.ن.وزيروو. کيچيک چيلله – قيشين بؤيوک چيللهدنسونرا گلن ۲۰ گونو. کيچيک چيللهنين چيخماغيناون گون قاليردي. ج.محمدقولوزاده
چیلله قارپیزی
قیش فصلینین ان اوزون سورن بؤیوک چیللهسی اؤز قار توفانینا، سویوق و دوندوروجو شاختاسینا گؤره ائل آراسیندا قاراقیش دا آدلانیر. بؤیوک چیللهنین باشلاندیغی گونو، یعنی ۲۲ دئکابری بزن چیلله بایرامی دا آدلاندیرمیشلار. همین گونون گئجهسی ایلین ان اوزون گئجهسی اولدوغوندان بونا چیلله گئجهسی ده دئییلمیشدیر. چیلله گئجهسینین آخشامی آداملار قیشدان قورخمادیقلارینی نوماییش ائتدیرمک اوچون تونقاللار یاندیریر، اودون اوستوندن هوپپانیر، تونقالین اطرافیندا رقص ائدیر، اهیلنجهلی اویونلار، تاماشالار گؤستریرلر. بؤیوک چیللهنین شرفینه هر ائوده آچیلمیش سوفرهیه جانا ایستیلیک گتیرن دادلیلذتلی یئمکلر قویولور. بؤیوک چیلله سوفرهسینین ان ساییلیبسئچیلن، یایدان محض بۇ گون اوچون ساخلانیلان چیلله قارپیزیدیر. خالق بۇ قارپیزین شانینه سؤز ده قوشوب:
قارپیز ائله، قارپیزی،
قالیب ایله قارپیزی.
بؤیوک چیلله آدییلا
دوشوب دیله قارپیزی.
عزیزیم، چیلله قارپیز،
دوشوبدو دیله قارپیز.
ییغیلیب خورجونلارا،
گئدیر یازگیله قارپیز.
چیلله قارپیزینی عادتن ائوین بؤیوگو کسیر. او اولجه قارپیزین زوغو اوْلان طرفینی دایروی کسیب قابیغی دؤرد حیسهیه بؤلور. اؤزو و دیگر عاییله عضولری اورکلرینده نیت توتورلار. او همین قابیقلاری یئره آتیر. قابیقلارین نئجه دوشمهسینی هر کس اوریینده توتدوغو نیتی ایله یوزور. قارپیزی کسن اونو دیلیملهییر. عائلهنین هر بیر عضوو بۇ قارپیزدان یئییر. قونشولارا دا پای گؤندریلیر. چیلله قارپیزینین توملاری ییغیلیب ساخلانیلیر.
ایناما گؤره، چیلله قارپیزینین توملاری آتیلارسا، اوندا قارشیداکی ایلده محصول بوللوغو اولماز. بؤیوک چیللهنین ان مشهور آیینی، سؤزسوز کی، سمنی گؤیرتمک و اوندان حالوا بیشیرمکدیر. بو، بیر واخت دوغروداندوغرویا سمنی بایرامی آدلانان بایرامین چوخسایلی مراسیم آیینلریندن بیریدیر. باهاری چاغیرماق، بونونلا دا طبیعتی یاشیل گؤرمک، اؤز اکدیگی تاخیلین گؤیرمهسی آرزوسونون صونعی رمزینی یاراتماق تشببوسوندن ایرهلی گلن سمنی گؤیرتمهیین تاریخی اجدادلاریمیزین ایلکین امک، تصرروفات حیاتی ایله باغلیدیر. یاشاییشینی، دولاناجاغینی تصرروفات ایلینین – باهارین، یازین باشلانماسیندا گؤرن اولو اجدادلاریمیز تاخیلی صونعی شکیلده، یعنی ائو شرایطینده گؤیرتمکله تئز گلمهسینی، بونونلا تورپاغین اویانماسینی، محصولون جوجریب بؤیومهسی آرزوسونو ایفاده ائتمیشلر. سؤزسوز کی، بورادا تقلیدی سئحر آکتی آپاریجیلیق تشکیل ائدیر. بۇ تقلیدی سئحرین باشا دوشولن معناسی بئلهدیر: “محصولوم، سنی ائوده گؤیرتدیگیم کیمی، اکین ساحمده، تورپاغیمدا دا بئلهجه گؤیر، بؤیو”
سویودوجو اولمایان زامانلار بوستانلاری اولانلار، بیرایكی یاخچی قارپیزی طاغینین اوستونده ساخلاییب، اوزونه هالاخ و جیویر توكردیلر تا سویوق و حئیوانلاردان اماندا قالسین. بونلاری چیللهگئجهسی اوچون گوتورردیلر. بوگونكو گونده آذربایجان خالقی، قارپیزلارین میناب، دزفول و اهواز شهرلریندن الده ائدیرلر .
چیلله,ناردوقان, گوندوغان, یلدا:
گوللو یولاوغلونون یازدیغینا گؤره، اسکی تورکلر چیللهنین ایلک گونونو بایرام ائدردی. ” نار دوقان” ( یاخود گوندوغان ) آدیلا مشهور اولان بو بایرامی هله ده تاتارلار، باشقوردلار، چوواشلار و… قئیده آلیرلار. ” نار” مونقولجا گونش دئمکدیر. تاتارلار اونا ” کویاش تووآ= گونش دوغان”، باشقوردلار ایسه ” ناردوقان ” یا دا ” ماردوقان ” ، چوواشلار ” نارتاوان” یاخود دا ” نارتوکن” دئیر و بو گونو بایرام ائدیرلر.
آذربایجاندا ” گون دوغان ” بایرامی تمامیله اونودولموشسا دا آنجاق بیر عادت اولاراق بوگون بیر _ بیرینه راست گلنلر « اوزونه گون دوغسون »، « گونون آغ اولسون »دئیه خئییر _ دوعا وئررلر(Güllü Yoloğlu).
ماراقلیدیر کی بوگون فارسلار يلدا گئجهسيني اؤزلرينه چيخماغا چاليشسالاردا آنجاق بيلميلر کي يلدا ( ايلده بير ) سؤزوده تورکجهدير. یَلدافارسجا دا کوکو و آنلامی اولمایان بیر کلمه دیر.
یْلْدا YILDA (انادولو و اؤزبک و قشقاي تورکچهسينده )يا ايلده (ازربايجان و تورکمن تورکچهسيند) “ايلده بير گون” دئمکدير .
حتّي بوگون آذربايجانين بير چيخ ائل اوباسيندا هله “ايل چيللنيز موبارک” ايشلهديلير اسکی تورکلرین بو مراسیمینین آدی، قدیم سوریانیلرده و آسوریلرده ده عینی معنانی وئرن بیر کلمهدیر: یلدا.
بیلدیگینیز کیمی تورک کلاسیک ادبیاتیندا بؤیوک چیللهنین ایلک گئجهسینه، “یلدا گئجهسی” ده دئییلمیشدیر. بو گون بعضی شهرلی آذربایجانلیلار یلدا گئجهسی ترمینینی ده چیلله گئجهسی ایله پارالل ایشلدرلر.اصلینده سوریانیجه اولان ” یلدا “ سؤزونون آنلامی ” دوغوش” دئمکدیر. آسورجادا ایسه عینی ایله ” بتیلدا ” سؤزو دوغوشدور. دئمک ” یلدا “ یاخود ” گوندوغان “دان اعتیبارا گونلر بؤیومگه باشلار، بونا گؤره ده دوغوش معناسی وئرن بو آدلاری اونا وئریلمشدیر.
بودا آوريلرين تورکلردن آلديغي بير سؤزلوک اولماسيندا ادبيياتچيلارينين هاميسي (فارسلاردان باشقا) باخيش راضيليغي وار
بو اینانج دونیانین ایلک کریستیان خالقی اولان آسوریلرین طرفیندن سونرالار حضرت مسیحین دوغوشو ( میلادی ) ایله عوض ائدیلرک، مسیحیلرین ایچینده” کریسمس” اولاراق یاییلمیشدیر.
چیللهنین لغتده و آزربایجان تورک لری تقویمیندهکی آنلامی:
قیرخ آنلامینا گلن تاتجا ” چهل” یاخود ” چل” کؤکوندن اولان “چیلله” سؤزونون آنلامی آذربایجان دیلینین ایضاحلی لغتینده بئله قئیده آلینمیشدیر:
۱- دوغوشدان، تویدان و یا اؤلمکدن کئچن قیرخ گونلوک مدت
۲- قیشین بؤیوک و کیچیک چیللهدن عیبارت ایلک ایکی آیی ( ایضاحلی لغت، چیلله مادهسی )
قید ائتمک لازیمدیر کی اؤزبکیستان و قاراچای تورکلری ائلهجه ده ایران تاتلاری آراسیندا قیش چیللهلریندن علاوه، یای چیللهلری ده وار. یای چیللهسی تیر آیینین اوّلیندن باشلار. ایلین ان ایستی زامانینا فارسلارین ” چلّهی تابستان ” دئدیکلری ده ائله همین خالق تقویمینه عایید ترمیندیر. یای چیللهلری ده قیشینکی کیمی ایکی بؤیوک و کیچیک چیللهدن عیبارتدیر و جمی ۶۰ گون سورر.
آذربایجان و تورکیهده “چیلله” سؤزو باشقا بیر آنلام دا داشیماقدادیر، او دا چتینلیک و زحمت دئمکدیر. دئمهلی هله ده خلق ایچینده ایشلنمکده اولان “چیلله تؤکمک، چیلله کسدیرمک، چیللهسی چیخماق”، بیر گلینین، زاهینین، اوشاغین… هانسیسا بیر چتینلیک ویا زحمتدن قورتولماسینا عایید ایشلنن ترمینلردیر.
ناصر منظوریه گؤره چیلله سؤزو تورکجهدیر معناسی ایسه سون درجه گئریلمه و چکیلمهدیر. چیللهگئجهسی ده قیش فصلینین ان سویوق و ان اوزون گئجهسی اولدوغوندان بو آد اونا وئریلمیشدیر. ( منظوری ناصر )
آنجاق بونو دا دئمه لییم کی سایین ناصر منظورینین چیللهیه وئردیگی بو یئنی معنایه هئچ بیر سؤزلوکده راسلامادیم.
آذربایجان خالق تقويمينده اساس قيش يئتميش گوندن عيبارتدير:
۴۰ گون بؤيوک چيلله: دي آيينين اوّليندن ( دسامبرین ۲۲_سیندن ) بهمنين دوققوزونا کيمي ( یانوارین ۲۹_ونا کیمی )
۲۰ گون کيچيک چيلله: بهمنين اونوندان ( یانوارین ۳۰_وندان ) بهمنین سونونا کيمي
( فئورالین ۱۹_ونا کیمی )
۱۰ گون قاريننه چيللهسي: ايسفندين بيريندن ( فئورالین ۲۰_سیندن) اسفندین اونونا کيمي
( فئورالین سونو مارتین بیرینه کیمی ) ( انجوي شيرازي ص ۴۲)
آزربایجان تورک لری اینانجلارینا گؤره بؤیوک و کیچیک چیلله ایکی باجیدیر. بو اوچ شر قوهلرین ( بؤیوک باجی، کیچیک باجی و قاری ننهنین) هر اوچونون ده مونث یاخود قادین اولماسی، اونا عایید اینانجلارین آناارکیللیک ( مادرشاهلیق ) دؤوروندن گلیب بیزه چاتدیغینی ثبوت ائتمکدهدیر.
چیللهلیک:
چیلله گئجهسی اوغلان ائویندن آداخلی قیزا چیللهلیک گؤندریلر، دئمهلی چیلله گئجهسینه عایید یئمکلر او جملهدن: پشمک، قوووت، حالوا، قورو یئمیشلر، نار و ان واجیب اولان چیلله قارپیزینی ( عموما بزهیرک )، بیر خونچادا توپلانیب، آخشام باشی قیز ائوینه گؤندریلر.ائولندیکدن سونرا دا بیر نئچه ایل قیز گلینه چیللهلیک گئدر، آمما بو دؤنه خونچا اوغلان ائویندن دئییل، قیز ائویندن گؤندریلر. قیزین آتا _ آناسینا گؤره بو هدیهلر اوغلان ائوی یانیندا قیزلارینین باش اوجالیغی ساییلیر.
چیلله گئجهسی اوخونان نغمهلر:
مراسیم و مؤسیم نغمهلرینین بیر پاراسی چیلله ایله علاقهداردیر. داش ماکیدا چیلله گئجهسی بو نغمهنی اوخویارلار:
آی چیلله _ چیلله قارداش
آتین قمچیله قارداش
بیر گلدین دانیشمادین
قلبیم آچیلا قارداش ( انجوی شیرازی، ص ۴۷)
مشهور فولکلورشوناس عزیزه خانیم جعفرزاده ده اؤز آتاسیندان ائشیتدیگی بو نغمهنی بئله ثبت ائتمیشدیر:
قوووب، قیشی آیازی
کسدیک چیلله قارپیزی
آللاه یئتیرسین روزی
ائل قالماسین تامارزی
کلاسیک ادبیاتیمیزدان، ماکیلی شاعیر “یلدا” نین دیللر ازبری اولان بو میصراعلاری، دا چیلله گئجهلری ییغینجاقلاریندا بیر تاپماجا کیمی اوخونار:
یلدا گئجهسی بیردی
ایلده بیر اولار یلدا
یا رب بو نئجه سیردی
بیر آیدا ایکی یلدا ؟
بورادا سئوگیلیسینین آی اوزونون ایکی طرفینده ساللانان هؤروکلرینی گؤرن شاعیر، اونو بیر آیا و ایکی قارا و اوزون یلدا گئجهسینه بنزدرک بو اسرارانگیز گؤزللیگین قارشیسیندا حیرته دالمیش و بو اینجه شعری یاراتمیشدیر.
فالا باخما:
. چيلله گئجهسي فالا باخارلار، کندلرده و ائلات ايچينده يايغين فاللار باياتي فالي و قولاقآسدیدیر. قئید ائتمک لازیمدیر کی بو فاللار چیلله گئجهسیندن علاوه آخیر چرشنبهده ده یاییغیندیر.
بایاتی فالی:
چیلله گئجهسینده بير قيز اوشاغيني بولاق باشيندان سو گتيرمگه گؤندررلر، او يول بويو کيمسه ايله دانيشمامالي، چاغيرسالار بئله جواب وئرمهمهليدير. قيز گتيرديگي سو کؤزهسيني ائوده آغ بيرچک بير خانيما تاپشيرار، او دا سويو تؤکر بير قابا اوستونه ده تميز بير پارچا چکر. سونرا قيز گلينلر و فالينا باخماق ايستهين خانيملار قابين اطرافینا توپلانار، هرهسي اؤزوندن بير نيشان سو قابينين ايچينه آتار. مثلا مينجيق، اوزوک، سانجاق و ساييره، قيزلاردان بيري اليني سالار قابين تکينه و سويو دولانديرادولانديرا، مجليسدهکيلر ده هرهسي ايستهديکلري باياتينين ايلک ميصراعسینی اوخويارلار،
مثلا بيري دئير:
_ الينده بايدا گلين
او بيري ايسه:
_ قاپيدان بيري گلدي
و…….
کيمين قابا آتديغي نيشان قيزين الينه گلسه، اوخونان سون باياتيني کاميللشديرمهلیدیر و او باياتي همين شخصين وصفحاليدير دئيرلر. مثلا:
الينده بايدا گلين
دوروبدو چايدا گلين
تانري مورادين وئرسين
آچيلان آيدا گلين
(بونون معناسي بودور کي نیشان صاحیبی گلن آي اؤز مورادينا چاتاجاقدير)
قاپيدان بيري گلدي
گؤزومون نورو گلدي
بو آرخي کيم آريتدي
سو بئله دورو گلدي
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab ara_Arab pes_Arab bjn_Arab bjn_Arab ckb_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab