- بای بک، بیر میللتین سسی - http://www.baybak.com -
موستقیللیکدن گؤزلنیلن اومیدلر – دوکتور احمد یزدانی
باي بک آذربايجان | 10 months اؤنجه یاییلمیشدیر | اُرتاگؤن, ۱۰-ي خزل آی , ۱۱۰۱۴, چولا ۱۵:۵۶ [آ.خ] | یازی
دقت:
بو مقاله ۱۹۹۲-جی ایلده شومال آذربایجان موستقیللییه نایل اولدوقدان سونرا قلمه آلینیب. مقاله بئرلین شهرینده عرب الیفباسیندا نشر اولان “آذر” ژورنالینین ۷-جی نؤمرهسینده درج اولوب. مقالهده موذاکیره اولونان متلبلر ماراقلی گؤروندوگو اوچون، لاتین الیفباسی فورماسیندا، شومال آذربایجانین سیاسی-ایقتیصادی اینکیشافی ایله ماراقلانان اوخوجولارین ایختیاریندا قویولور.
موستقیللیکدن گؤزلنیلن اومیدلر – دوکتور احمد یزدانی
نهایت ۷۰ – ایل کئچدیکدن سونرا، شومال آذربایجان اؤز موستقیللیگینی اله کئچیریب، دونیانین سیاسی مئیدانینا آدیم باسدی. اونون موستقیللیگی ۹۰- دان چوخ اؤلکهلر طرفیندن رسمیته تانیلدی. تورکیه دؤولتی بیرینجی دؤولت اولاراق، آذربایجان موستقیللیگینی رسمیته تانیدی. ایران دؤولتینین خاریجی ایشلر ناظری ویلایتی واختیله موسکووادا اولورکن، ایران طرفیندن آذربایجان موستقیللیگینی رسمیته تانیلابیلجیینی آنجاق سووئتلر بیرلیگی چرچیوهسینده مومکون اولان ایش اعلان ائتدی. بونونلا بئله، سووئتلر بیرلیگینین داغیلماسی ایران دؤولتینی آذربایجان موستقیللیگینی رسمیته تانیماغا مجبور ائتدی.
شومال آذربایجانین موستئقیللیگی بؤیوک بیر نایلیتدیر. بو سبب اوچون آزربازجانلیلار سئوینیر. بونونلا بئله اؤلکهده مؤوجود اولان منفی فاکتورلار، او جملهدن سوسیال-ایقتیصادی اینکیشاف ایستیقامتینین بللی اولماسی وطن قایغیسیندا قالان هر بیر آذربایجانلینین نیگاران قالماسینا سبب اولور. بئله کی هره اؤزوندن سوروشور:
گؤرهسن اؤلکهده سیاسی-اجتماعی ثابتلیک نه زامان یاراناجاق؟
گؤرهسن ۷۰ – ایل دیکتاتورلوق سیستئمی آلتیندا یاشایان، سؤز و مطبوعات آزادلیغی گؤرمهین، دئموکراسی حیات فورماسینی تانیمایان آذربایجاندا دئموکراسینین شانسی نقدر اولاجاق؟
گؤرهسن اقتدار خالق اکثریتینین آزاد ایرادهسیله قورولاجاق؟
گؤرهسن اینسان حقوقلاری محترم ساییلاجاق؟
گؤرهسن موخالیفت پارتیالارین و همچینین موستقیل ژورنالیستلرین آزاد فعالیتی تامین اولاجاق؟
گؤرهسن اردو و پلیس آپاراتی اؤز وظیفه دایرهسینده قالاجاق؟
گؤرهسن مملکتین گلیری اهالینین ریفاهی یولوندا خرجلنهجک؟
یوخسا:
“موستقیل – آوتوریتور ” بیر رئژیم اقتدارا گلیب، پلیس و اردو کمکیله اؤزونه نامشرو ایمتیازلار قازاناجاق؟
دانیلماز بیر حقیقتدیر کی، هئچ بیر اؤلکهیه بوندان بؤیوک بیر سعادت نصیب اولا بیلمز کی، اونون حکومتی مملکتین سیاسی-ایقتیصادی موقددراتینی اؤزو تعیین ائده و باشقا بیر اؤلکهدن آسیلی اولمایا. سیاسی حیاتین تجروبهلری گؤستئریر کی بو پرینسیب آنجاق مئدالین بیر طرفیدیر. بو اوچون ایران و یاخود کامبوجیا اؤلکهلرینی مثال چکمک اولار. کامبوجیادا پول-پوت رئژیمی ایش اوستونه گلممیشدن اول، قئیری-موستقیل بیر حکومت ایقتیدردا ایدی. بونا رغمن مملکتین اهالیسی نیسبی اولاراق دینج و امن-امانلیقدا یاشاییردی. بو حکومت چئوریلدی و ۷۰-جی ایللرده پول-پوت رئژیمی طرفیندن کامبوجیادا دونیانین ان موستقیل-میللی اؤلکهلریندن بیریسی قورولدو. بونا رغمن، بو اؤلکهنین حکومتی کامبوجیا تاریخینده دهشتلی جینایتلر حیاتا کئچیردی. بئله کی، بیر ایل ایچینده بیر نئچه میلیون اینسانی قتله یئتیردی. اؤلکهده سؤز، مطبوعات، سیندیکا و پارتیالار آزادلیغی قاداغان ائدیلدی. بئیینلری یویولموش حربی دستهلر آزادلیق آرزوسوندا اولان اینسانلارین جانینا دوشدو (ایراندا بئسیج و سیپاهئ پاسداران تشکیلاتلاری بو رولو اویناییر). اهالینین شخصی حیات مسئلهلری او جملهدن نه یئییب، نه ایچیب و نجه گئیینمهلری دؤولت اورقانلاری طرفیندن تعیین ائدیلدی. شادلیق گتیرن موسیقی قاداغان اولدو و….
باشقا سؤزله دئسک، “موستقیل” کامبوجیادا اقتدار باشیندا اولانلارین هدفی، اهالینین حیات سوییهسینی یاخشیلاشدیرماق، ایقتیصادیاتین اینکیشافی و سیاسی-مدنی حیاتین آزادلیغی دئییلدی. بلکه، سیاسی – ایقتیصادی گوجو اله کئچیرمک و خالقا قییوملوق ائتمک بو حکومتین حقیقی ایستییدی.
معلوم اولدوغو کیمی، اینکیشاف ائتمکده اولان اؤلکهلرین اکثریتینده دئموکراسی پرینسیبلره اویغون اولان اساس قانونلار مؤوجوددور. اساس قانونلاردا اینسان حقوقلارینی محترم سایماق، سؤز، متوبات، دیل، دین و اوپوسیسیون تشکیلاتلارین آزاد فعالیتی قئید اولونوب. لاکین عملده ایسه، اساس قانونون نظریهسی و اساس قانونون تطبیقی هئچ وجهله بیر-بیریله اویغون اولماییب، کیچیک گوج، پول و مالپرست بیر قروپا اساس قانونو عملی اولاراق لغو ائدیب و یاخود اؤز ایمتیاز و منفتلری اوچون اونو موناسیب بیر آلته چئویریبلر. پلیس و اردو گوجو ایله ده هر جوره موخالیفتی آرادان قالدیریبلار.
بئلهلیکله ، هئچ بیر قارانتی یوخدور کی، هر بیر موستقیللیک ایددیاسیندا اولان، دئموکراتیک اساس قانونا مالیک اولان اؤلکهنین اهالیسی بیر قئیری-موستقیل و یازیلی اساس قانونا مالیک اولمایان اؤلکهنین اهالیسیندان داها آزاد و داها خوشبخت یاشایا.
بو اوچون سوروشولمالیدیر کی، هانسی معیارلار موستقیللیگی دیرلندیریر و اونا اوستونلوک وئریر؟
موستقیللیک او زامان ده یر قازانا بیلیر کی: اؤهدهلرینه مملکتین سیاسی-ایقتیصادی مودیریتی قویولان شخصلر، مقام و پول اوچون وظیفه صاحبلری اولماسینلار. اجتماعی حاکمیتی خصوصی مولکیته چئویرمهسینلر، روشوتخورلوقلا داخیلی و خاریجی بانکلاردا حسابلارینی دولدورماسینلا.
آنتروپولیژی نؤقتئیئ-نظردن اینسان اووچو و توپلاییجی بیر مؤوجوددور. قریزهدن تؤرهنن بو خصوصیتلر بعضی اینسنلاردا گوجلو و بعضیلرده ضعیفدیر. اجتماعی حیاتدا نامشرو یوللارلا ثروت الده ائتمک اووچولوق و الده ائدیلن ثروتی خاریجی بانکلاردا یاتیرتماق، ویلالار، هوتئللر، یاختلار آلیب اوستونده اوتورماق توپلاییجیلیق آدلانیر.
آلمانللارین بیر آتا سؤزلرینده دئییلیر: “فورصت اوغرو یارادیر”. بو سؤز هامییا عایید اولماسادا، سیاسی حیاتدا دفعهلرله ثابت اولوبدور. اروپانین ان اینکیشاف ائتمیش اؤلکلریندئن بیریسی اولان آلماندا ائله وظیفه صاحبلری تاپیلیب کی، اؤز موقعلریندن سوی-ایستیفاده ائدیب، روشوت آلیب، دؤولته وئرگی وئرمهییب و یاخود قئیری-مشرو یوللارلا منفت قازانماق ایستهییبلر. آنجاق مملکتین سیاسی سیستئمی بئله ایریلیکلرین یاییلماسینا ایجازه وئرمهییب و سبب اولوب کی، بئله علی ایریلر گئج-تئز اوزه چیخیب روسوای اولسونلار. بو او معنادادیر کی، ایم آلماندا سؤز و مطبوعات آزادلیغی اولماسئیدی، دؤولتین ایداره ائدیلمهسینده موخالیفته نظارت و کونترول ائتمه حاقی وئریلمسئیدی بو اؤلکهده نزم-نیزام آرادان گئدیب، تئزلیکله گوجپرست و روشوتخور بیر قروپا مملکته حاکم اولاجاغیدی. بونا گؤره حکومتین نقصانلارینی، روشوت و اوغورلوقلاری ایفشا ائتمک اوچون سؤز، مطبوعات و موخالیفتین آزاد شکیلده فعالیتی لازیمدیر. هر بیر اؤلکهده بئله حیاتی پرینسیبلرین قاباغی آلینیرسا، روشوتخور، اوغرو و فیتنه-فساد یارادان بیر اقتدار ایش باشینا گلهجک.
عمومی سئچگی حقوقونا اساسلانان دئموکراسی اؤزونو ایقتیصادی مئکانیزمین دینامیک اینکیشافیندا و سیاسی-اجتماعی شعورون داواملی یوکسهلن مرحلهسینده دوغرودا بیلر. بو اوچون اؤلکهده اهالینین مدنی-ایقتیصادی شرایطینین یاخشیلاسدیرماسی اقتدارین باشلیجا هدفی اولمالیدیر. اؤلکهدن آجلیق، یوخسوللوق، ساوادسیزلیق، الاجسیزلیق، ایشسیزلیک و روشوتخورلوق ائپیدئمیاسی قووولمالیدیر. جمعیتده مادی یوخسوللوق و سیاسی-اجتماعی شعورون آشاغی اولدوغو، اهالینین مسئول وطنداش کیمی دؤولت قایغیسیندا قالما فیکرینی الیندن آلیر. او، آغی قارادان سئچنمیر و هر بیر شارلاتانا عبادت و هر بیر دیکتاتورا سس وئریر. قارنینی دویورماق اوچون سسینی بیر ناهار-شاما و بیر کیلو ات و یا دوگویه ساتیر. آیدیندیر کی، بئله بیر شرایطده سیاسی دئموکراسی یارانا بیلمز و حکومت ایرتیجا و فیتنه-فساد قایناغی اولار.
ایقتیصادی باخیمدان، آذربایجان اینکیشاف ائتمکده اولان اؤلکه ساییلیر. بو اؤلکه ۷۰-ایل سووئتلر ایقتیصادی قورولوشوندا اوجوز خام منبعی کیمی ساخلانیلیب و مؤوجود اولان کؤهنه سئنایئی باشقا جومهوریلردن آسیلی و ائکولوژی باخیمدان طبیعته دهشتلی زیان ووران بیر حیسهدیر. بو شرایطده موستقیللییه نایل اولان آذربایجانین ایقتیصادیاتی هانسی یول و هانسی ایستئراتئژیله اینکیشاف ائتمهلیدیر؟
اینکیشاف ائتمکده اولان اؤلکهلرین اینکیشاف سیاستی موباهیسهسینده عمومیتله ایکی دوشونجه مؤوجوددور. بیر دوشونجه اینکیشافین معناسینی، اؤلکهده خالص عمومی اؤره تیمین آرتماسی، اؤره تیم واسطهلرینین مودئرنلشمهسی و نهایت خاریجی کاپیتال و know-how-اون ایشه آلینماسیندا بیلیر. بو دوشونجهیه گؤره اینکیشاف ائتمکده اولان اؤلکهنین ایقتیصادیاتی “آزاد” دونویا اقتصادینا قوشولماق اوچون، تیجارتین گوجلنمیی، اؤلکه داخیلینده خاریجی کاپیتالین قویولوشونا ان موناسیب شرایطین یارانماسی، سنایه اؤلکهلردن اینکیشاف یاردیمین و اعتیبارین آلینماسی بیلیر.
ایکینجی نظریهیه ایسه، اینکیشاف مناسینی اؤلکهده موطلق یوخسوللوغون آرادان قالدیریلماسیندا، اهالینین اساس احتیاجلارینین کیفایتلندیریلمهسینده، خاریجی اؤلکهلردن ایقتیصادیات آسیلیغینین قورتولوشوندا گؤرور. ایقتیصادی موستقیللیک و ایقتیصادیاتین سئچیلمیش ساحهلرینین آزاد دونیا اقتصادیندان قوپاریلماسی بو نظریهنین اساس دوشونجهسیدیر. باشقا سؤزله دئسک، میللی دؤولت و میللی بورژوا طرفیندن قورولان اؤلکه ایقتیصادیاتینین سئچیلمیش ساحهلری دونیا بازار تضییقیندن قورونمالی و دؤولتین حمایت آلتینا آلینمالیدیر. بو یوللا داخیلده ایستئهلاک ماللاری اوچون اوجوز بازار یارانیر و اهالینین احتیاجلاری تامین اولور. بورادا موطلق اوستونلوک خاریجی بازار اوچون اؤره تیم اولان ماللار یوخ، بلکه داخیل اوچون ایستئهلاک و ارزاق ماللاری توتور. سنایئ اؤلکهلرله ایقتیصادی علاقهیه گلدیکده، بو علاقهلر اؤلکهنین موستقیل ایقتیصادی سیستئمینین قورولوشو خیدمتینده و داخیلین اساس احتیاجلارینین کیفایتلندیریلمهسی اوغروندا اولور. سنایئین مودئرنلشدیریلمهسی اوچون بیرینجی نؤوبهده میللی متخصصلردن و داخیلی ایمکانلاردان ایستیفاده اولونور. خاریجی اؤلکهلردن آلینان تئکنولوژو داخیلی تلباتین احتیاجیله اویغونلاشدیریلیر. داخیلی بازاری بئینلمیلل کونسئرنلرین ایختیارینا بوراخماماق اوچون سنایئ اؤلکهلردن کؤهنه پاتئنتلر و ایمتیازلار آلینیر. اؤلکهده داخیلینده فعالیت ائدن خاریجی کاپیتال دؤولتین نظارتی آلتیندا اولور و کاپیتال صاحبلریندن وئرگی آلینیر.
منجه آذربایجان ائکونوموسو چالیشمالیدیر بیرینجی درجهده “اؤز گوجونه اینانما” (سئلف-رئلیانجئ) مئتودیله یعنی میللی سنایئین اینکیشافی و ایقتیصادی موستقیللیک عامله اوستونلوک وئرمکله اینکیشاف ائتسین. بو پرینسیب هم فلاهت ساحهسینه و هم سنایئ ساحهسینه عایید اولمالیدیر. بو سیاست حمایت آلتینا اولان میللی سرمایه، هیمیئدیجی گؤمروک سیاستی و میللی بانک سیستئمین واسطهسیله حیاتا گئجیرلمهلیدیر. بو یوللا اؤلکه داخیلینده علاوه میللی کاپیتال توپلانیب (کاپیتالاککومولاتیون) سنایئین دایمی اینکیشافی اوچون ایشه سالینمالیدیر.
قئید اولمالیدیر کی، ایم اؤلکهنین سنایئلشدیرمه سیاستی خاریجی سرمایه و بئینئلمیلل کونسئرنلرین اومیدینه بوراخیلیرسا، خاریجی بانکلاردان چوخ فایزلی اعتیبار آلیب، فایداسیز پروژئکتلره خرجلنیرسه، سنایئ اؤلکهلرین آرتیق اؤره تیم اولموش ماللاری آلینیرسا، اؤلکه ایقتیسادیدهشتلی وضعیته دوچار اولاجاقدیر.
بعضی ایقتیسادچیلار موستقیل اینکیشاف یولونو رومانتیک و قئیری-رئال یول ساییرلار. لاکین ان اینکیشاف ائتمیش سنایئ اؤلکهلرین ایقتیصادیاتی آنجاق بو یوللا اینکیشاف ائدیب و گئری قالماقدان نجات تاپمیشلار. بو اؤلکهلرین ایقتیصادیات تاریخینی موتالئه ائتمک و اونلارین اینکیشاف تجروبهلریندن درس آلماق، گئری قالمیش اؤلکهلر اوچون ایبرتوئریجیدیر. آمئریکا بیرلشمیش دؤولتلرین اقتصاد اینکیشافی ۱۷۸۷-جی ایلدن یعنی بو اؤلکهنین اینگیلتره موستملکچیگیندن قورتولوشو و موستقیللییه نایل اولدوغو تاریخدن باشلاییر. آمئریکا ایقتیصادینین بعضی حیسهلری ایللر بویو اروپانین اینکیشاف ائتمیش ایقتیصادیاتیندان آیری دوشور و موستقیل شکیلده اینکیشاف ائتمهیه باشلاییر. ۱۹-جو عصرین آخیرلاریندا ژاپونیا دؤولتی ایقتیصادیاتینین اینکیشافی اوچون، ائکونوموسونو دونیا ایقتیصادینین تضییقیندن قورویور و بو یوللا اؤزو اوچون داخیلی بازار یارادیر. بو اؤلکهنین دونیا ایقتیصادیاتینا ایلهاق اولماسی ۲۰-جی عصرین اوللریندن یعنی تئکنیکا و سنایئ ساحهده ترققییه نایل اولدوقوندان سونرا باشلاییر. ۱۹-جو عصرین اورتالاریندان آلمان رایشی “داخیلی تیجارتدن حمایه” ائتمه سیاستله ایقتیصادیاتینی، سنایه ساهسیسنده داهاه اینکیشاف ائتمیش اینگیلتره اؤلکهسینین تضییقیندن قورویور. دؤولت ال سنایئی، زیرات و تیجارت ساحهلری آراسیندا سیخ علاقه یارادیر و بو یوللا اؤز گوجو ایله اینکیشاف ائتمهیه باشلاییر. آلم آن ایقتیسادچیسی فریئدریجه لیست (قوپاریلما نظریهنین) تبلیغاتچیسی اولور. سئچیلمیش ساحهلرین دونیا بازاریندان قوپاریلماسی هدف دئییل، بلکه اؤلکهنین موستقیل اینکیشافی اوچون بیر اصلدیر. سئچیلمیش ساحهلر داخیلی احتیاجلاری کیفایتلندیرندن و دونیا بازاریندا رقابت ائتمه گوجونه صاحب اولاندان سونرا، آزاد دونیا بازارینا قوووشمالیدیر.
بئرلین، آ. یازدانی, بیر میللتین سسی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab