ŞUŞA ƏDƏBİ SALNAMƏSİNDƏ
دوکتورو، پروفسور مععاریفه حاجی اوا
Prof.Dr.Maarifə Hacıyeva
چئویردی : تانای شرقی دره جک
۱۸-جی عصرده میدانا گلن آذربایجان خانلیقلاری اجتماعی-سیاسی و مدنیت مرکزلری اولان آذربایجان شهرلری اطرافیندا یارانمیشدی. گنجه، باکی، شوشا، اورمییا، تبریز، شکی، شاماخی، خوی، مرند، قبا، لنکران، اردبیل، ناخچیوان، ماراغا، ایروان، دربند کیمی شهرلر او دؤورده آذربایجانین اینکیشاف ائتمیش شهرلری ایدی. آذربایجان خانلیقلارینین اکثریتی اینکیشاف ائتمیش بئله شهرلر اطرافیندا یارانمیشدی.
۱۸-جی عصرده آذربایجان گوجلو خانلیقلاردان بیری اولان قاراباغ خانلیغی دا شوشا شهری اطرافیندا اولان قاراباغ تورپاقلاریندا یارانمیشدی.
قاراباغ خانلیغینین (۱۷۴۷) بانیسی ایسه پناهعلی خان جاوانشیر (۱۶۹۳-۱۷۵۸) اولموشدور. خانلیغین محکملندیریلمهسینده پناه علی خانین و اوغلو ایراهیم خلیل خانین بؤیوک خیدمتلری اولموشدور. اونلارین حاکمیتی ایللرینده خانلیقدا شاهبولاق، بایات، عسکران، شوشا قالالاری، مسجیدلر تیکیلمیشدیر.
شوشانین تاریخی بیر شهر، خالقیمیزین یاراتدیغی تاریخی بیر یاشاییش مسکهنی اولدوغونو اوموممیللی لیدئر حیدر علی اف دؤنه-دؤنه ایفاده ائتمیشدیر: «شوشا آذربایجانین ان عزیز و بؤیوک تاریخی اولان بیر گوشهسیدیر. شوشانی یارادانلار، شوشا شهرینی قورانلار، شوشا قالاسینی تیکهنلر آذربایجان تورپاغینین صاحبلری اولوبلار و قاراباغدا آذربایجان تورپاغینین دایم قورونماسی، ساخلانماسی اوچون شوشا شهرینی، قالاسینی یارادیبلار. بو، آذربایجان خالقینین، اجدادلاریمیزین یاراتدیغی بؤیوک عابدهدیر، تکجه شهر دئییل، بؤیوک بیر تاریخی شهردیر، عابدهدیر».
پناه علی خان جاوانشیرین ۱۷۵۰-جی ایللرین اوللرینده اینشا ائتدیردیی شوشا شهری اونون شرفینه پناهاباد آدلانیردی. شوشایا خالق آراسیندا «قالا» دا دئییلمیشدیر. بو، پناه علی خانین شهر اطرافینا چکدیردیی قالا دیوارلاری ایله علاقه دار ایدی. منبعلرده یازیلدیغی کیمی، قاراباغ خانلیغینین مرکزی شوشا ایدی. اینضیباطی جهتدن ۲۲محله یه بؤلونن قاراباغ خانلیغینین ۶۳۸کندی وار ایدی. خانلیغین مرکزی ایسه پناه آباد (شوشا) ایدی.
شوشا بیر چوخ منبعلرده «شیشه» کیمی یازیلیر و آدلانیر. بو دا قالانین شوشه کیمی تمیز و پارلاق اولماسی احتیمالینا گلیر. شوشانین «شیشه» شکلینده ایفادهسی ۱۷۹۵-۱۷۹۷-جی ایللرده ایراندا شاهلیق ائدن آغا محمد شاه قاجارین (۱۷۴۲-۱۷۹۷) شوشایا هوجومو زامانی قاراباغ خانی ایبراهیم خانا گؤندردیی و خالق آراسیندا اوزون زامان روایتلشهن بیر مکتوبوندا ایفاده ائدیلمیشدیر. شاه قاجار ایبراهیم خانا یازمیشدی: «فلیین مانجاناغیندان بلا داشلاری یاغیر. سنجه ابلهجهسینه شیشه ایچینده قرار توتموسان».
ایبراهیم خانین وزیری ملا پناه واقیف (۱۷۱۷-۱۷۹۷) ایسه مکتوبو بئله جاوابلاندیریر: «منی قورویان منیم تانریمدیرسا، شیشهنی داش ایچریسینده ده قورویار».
شوشا قالاسی قاراباغلی پناه علی خان (۱۶۹۳-۱۷۵۸) طرفیندن ۱۷۵۰-جی ایلده قاراباغین ان گؤزل گوشهسینده اینشا ائدیلمیشدیر و قالا شهر کیمی بؤیوموش و اینکیشاف ائتمیشدیر.
پناه علی خان تبریزدن، اردبیلدن و باشقا شهرلردن مشهور صنعتکارلاری دعوت ائدیب شوشا خان سارایینی و یاشاییش ائولرینی اینشا ائتدیرمیشدی. شهر بؤیویهرک شوشا و یا «قالا»، «پناه آباد» کیمی مشهورلاشماغا باشلامیشدیر. بئلهجه ده، شوشا ۱۸-جی عصر شهرسالما صنعتینین قیمتلی عابدهسی کیمی اؤز فوسونکار گؤزللیگی و ساغلام آب-هاواسی ایله اینکیشاف ائدرک فورمالاشمیش و قاراباغ خانلیغینین مرکزی کیمی تانینمیش، تئزلیکله آذربایجانین تیجارت و مدنی حیاتیندا مهم رول اوینایان شهره چئوریلمیشدیر.
شوشانین شهرسالما ایستروکتورونون فورمالاشماسیندا شرق شهرلری اوچون سعجیوی اولان معمارلیق محلهلرینه، قالا دیوارلاری و قصرلرین تیکیلمهسینه اوستونلوک وئریلمیشدیر.
مهم ایستراتژی مؤقعده یئرلشهن و محتشم قالا دیوارلاری ایله احاطه ائدیلهن پناهاباد (شوشا) تئزلیکله مهم ایستراتئژی شهرلردن بیرینه چئوریلمیشدی. شوشادا معمارلیق اینکیشاف ائدیر، مکتب، مدرسهلر آچیلیردی. منبعلرده یازیلدیغی کیمی، پناه علی خانین حاکمیتی ایللرینده شوشادا خصوصی ضربخانا دوزلدیلیب «پناهی» آدی ایله بیر میثقال وزنیندن گوموش پول سیککهسی کسیلیردی.
آذربایجانین دیگر خانلیقلاری کیمی قاراباغ خانلیغینین دا بایراغی وار ایدی. سالنامهلرده یازیلدیغی کیمی، قاراباغ خانلیغینین شوشا، بایات، شاهبولاق اراضیلرینده مدنی یوکسلیش، صنعتکارلیق خیلی اینکیشاف ائتمیشدی. صنعتکارلار اساساً شوشا قالاسیندا فعالیت گؤستریردیلر.
شوشا صنعتکارلاری توفنگ، تاپانچا لولهلری، سلاح قونداقلاری حاضیرلاییردیلار. خنجر، قیلینج حاضرلایان صنعتکارلار، میسگرلر، داشدان موختلیف ایستحصال واسطهلری – دییرمان داشلاری، کیرکیرهلر، داش قازانلار و باشقا اشیالار حاضرلایان اوستالار دا شوشادا یئرلشیردیلر. خانلیقدا ۵۰۰-ا یاخین ایشلهیهن دییرمانین آیری-آیری حیصهلری بورادا داشدان و تاختادان حاضرلانیردی. بازار گونلری شوشادا یارمارکا تیپلی تیجارت – هفته بازاری دا تشکیل ائدیلیردی. مشهور قاراباغ آتلاری، قاراباغ خالچالاری قاراباغ خانلیغی تیجارتینین مهم ترکیبی اولدوغو دا تاریخی منبعلرده یازیلمیشدیر.
۱۷۵۸-جی ایلده قاراباغ خانی پناه علی خانین شیرازدا کریم خان زندین قوردوغو تله نتیجهسینده خاینجهسینه اؤلوموندن سونرا خانلیغا اوغلو ایبراهیم خلیل خان کئچیر. اونون حاکمیتی ایللرینده (۱۷۶۰-۱۸۰۶) قاراباغ خانلیغی اینکیشاف ائدیر و شهرت تاپیردی.
ایبراهیم خلیل خانین وزیری ملا پناه واقیف (۱۷۱۷-۱۷۹۷) ایدی. شوشانین دؤولتچیلیک و سیاسی حیاتیندا بؤیوک رول اوینایان ملا پناه واقیف هم ده ۱۸-جی عصرده آذربایجانین یئتیشدیردیی مشهور شاعر ایدی. M.P.Vaqifin شعیرلرینه ایستینادن آذربایجانین اجتماعی-سیاسی وضعیتی، مدنی حیاتی، شهر مدنیتی، اینسانلارین مادی-معنوی وضعیتی حاقیندا معلومات آلماق مومکوندور.
چوخشاخهلی ایستعدادا مالیک اولان ملا پناه واقیفین شوشا شهرینین معمارلیق عابدهلرینه، تمیر ایشلرینه شخصاً رهبرلیک ائتدیی مخزلرده یازیلماقدادیر. ۱۹-جو عصر آذربایجان شاعرلریندن قاراداغی یازیردی: «واقیفین بیر پارا علملرده سریشتهسی وار ایمیش. علی الخصوص هوجوم و علمی مهندیسلیکده ایبراهیم خانین حرمخاناسینین، اونون اؤزونون و اؤولادینین هر جوره تعمیراتینین و شهرین اطرافینا چکیلمیش حاصار و بارینین عومده ناظری و مباشیری مرحوم ملا پناه واقیف ایمیش» (باخ: آذربایجان ادبیاتی تاریخی. ۱-جی جیلد، باکی، ۱۹۶۳، ص. ۵۵۳).
قاراباغ حاقیندا یازیلان ماخذلره دقت یئتیریلینجه چوخ آچیق شکیلده گؤرمک اولور کی، قاراباغین یئتیشدیردیی کامیل قلم اهلی، ضیالی و متفکرلر، بسته کار اوستاد و خوانندهلر، موغام اوستادلاری، تانینمیش صنعتکارلار اولموشلار. بیر شعیرده دئییلیر کی:
دؤیسهن بیر اوشاغی قاراباغدا سن،
موغامات اوستونده آغلار سنینچون.
بول-بهرهلی ایستعدادلار یئتیشدیرهن بو مقدس تورپاغین تاجی و ایفتیخاری ایسه شوشا و بو شهرین آدلی-سانلی یئتیشدیرمهلری اولموشدور.
قاراباغا عایید یازیلان ماخذلردن ده گؤروندویو کیمی، شوشا ایستعدادلار دیاری اولموش، آدلی-سانلی ادبیات و مدنیت خادیملری یئتیشدیرمیشدیر. صمد وورغونون تعبیرینجه
دئسک، آذربایجانین، دئمک اولار کی، مشهور موغننی و موسیقیچیلرینین بیر چوخو شوشادان چیخمیشدیر.
فیرودین شوشینسکی روس دیلینده نشر ائتدیردیی «شوشا» آدلی اثرینده یازیردی: «آذربایجان علملر آکادئمییاسیندا اولان معلوماتا گؤره ۱۹-جو عصرده شوشادا ۹۵شاعر، ۲۲موسیقیشوناس، ۳۸موغننی، ۱۶هئیکلتراش، ۵آسترونوم، ۱۸آرخیتئکتور، ۱۶حکیم و ۴۲معلم اولموشدور. بو بؤیوک ضیالی دستهسی شوشانی مدنیت مرکزینه چئویریردی. او دؤورده شوشادا ۱۰علمی-بدیعی جمعیت وار ایدی»
(باخ: ФиpyдиH ШyшиHckий. «Шyшa». AзepбaйджaHckoe ГocyдapcTBeHHoe ИздaTeлbcTBo. Бaky، 1968، cTp. 86).
شوشادا آنادان اولوب و اورادا یئتیشن آذربایجان مشهورلارینین بیر نئچهسینی تخمیناً بئله سیرالاماق مومکوندور. آذربایجان ادبیاتیندا یئتیشن گؤرکملی لیریک-ساتیریک شاعر قاسیم بی ذاکر (۱۷۸۴-۱۸۵۷)، مشهور خیریهچی، آذربایجانین تانینمیش شاعره و رسامی، قاراباغ خانی مهدیقولو خانین قیزی خورشودبانو ناتوان (۱۸۳۲-۱۸۹۱)، ایبراهیم خانین قیزی مشهور خیرییهچی گؤوهر آغا، موسیقیشوناس، آسترونوم، چوخشاخهلی علمی یارادیجیلیق فعالیتی ایله مشهور اولان، ۲۱کیتابین مؤلفی میر محسون نواب (۱۸۳۳-۱۹۱۸)، آذربایجان ادبیاتینا ۵۰۰-ا یاخین شعیر بخش ائتمیش فاطما خانیم کمینه (۱۸۴۰-۱۸۹۸)، شاعره آغابییم آغا (۱۷۸۰-۱۸۳۲)، آذربایجان ادبیاتینین کلاسسیکلری نجفبی وزیروو (۱۸۵۴-۱۹۲۸)، عبدالرحیم بی حاقوئردیئو (۱۸۷۰-۱۹۳۳)، مشهور یازیچی یوسیف وزیر چمنزمینلی (۱۸۸۷-۱۹۴۳)، مشهور ژورنالیست قاسیم بی وزیروو (۱۸۶۸-۱۹۱۶)، مشهور تدقیقاتچی-عالیم، پئداقوق فیرودین بی کؤچرلی (۱۸۶۳-۱۹۲۰)، آذربایجان کلاسسیک موسیقیسینین ایفتیخاری اوزئییر حاجیبیوو (۱۸۸۵-۱۹۴۸)، نیازی، افراسیاب بدلبیلی، فیکرت امیروو کیمی بسته کارلار، دونیا شؤهرتلی گئنئرال صمد بی مهمانداروو کیمی بؤیوک شخصیتلر شوشادا دوغولموش، اورادا یارادیجیلیغا باشلامیشلار.
مشهور خوانندهلر حاجی حوسو، جاببار قاریاغدی اوغلو، مشهدی عیسی، کئچهچی اوغلو مممد، صادیق اسد اوغلو (صادیقجان)، سید شوشینسکی، بولبول، خان شوشینسکی، رشید بهبودوو کیمی دونیا شؤهرتلی خواننده، موسیقیچیلرین آدی دا شوشا ایله باغلیدیر.
ادبی متنلرده و قایناقلاردا «شیشه»، «شوشا»، «پناه آباد»، «قالا»، «قلعه» کیمی قید ائدیلهن معجزه طبیعتلی، تمیز هاوالی، تمیز چشمهلی، تاریخی عابدهلری، اؤزونه خاص شهر یاشاییش
مسکنی اولان شوشا حاقیندا آذربایجان ادبی سالنامهسینده خیلی شعیر نومونهلری وار. بو نومونهلرین تاریخی شوشانین تاریخی ایله باشلاییر. اونلاری تخمیناً آشاغیداکی کیمی قروپلاشدیرماق مومکوندور:
۱. خانلیق دؤورونده یازیلان ادبی نومونهلر.
۲. سووئت دؤنهمی ایللرینده یازیلان ادبی نومونهلر.
۳. ۱۹۹۲-۲۰۲۰-جی ایللر آراسیندا شوشانی ایشغال ائدن منفور ارمنی تئرروریستلره قارشی یازیلان اثرلر.
۴. ایشغالدان آزاد اولان شوشایا حصر ائدیلمیش شعیرلر.
معلومدور کی، ادبی و تاریخی منبعلرده شوشا شهرینین آدی ۱۸-جی عصرین ۵۰-جی ایللریندن چکیلیر. بو دا شوشا شهرینین، شوشا قالاسینین او ایللرده آذربایجانین قاراباغ خانلیغی تورپاغیندا اینشا ائدیلمهسی ایله الاقداردیر. شوشایا عایید یازیلان شعیرلر ده ۱۸-جی عصرده یارانان آذربایجان خانلیقلاریندان بیری اولان قاراباغ خانیلغینین مؤوجود اولماسی، قاراباغ خانی پناه علی خانین تیکدیردیی شوشا قالاسی و شوشا شهرینین آدی و تاریخی ایله باغلیدیر.
قاراباغ خانلیغی ایللرینده آذربایجان شاعری M.P.Vaqif هله شوشادا معلملیک ائتدیی واخت شوشایا اولان سئوگیسینی، اورانی اؤزونه مکان سئچدیینی بیر شعیرینده بئله ایفاده ائدیردی.
مکان توتدیسه واقیف، یوخ عجب، بو شیشه داغیندا،
مقامی لعلی گوللرنگین میانی سنگیخارادیر.
(باخ: «آذربایجاندا مشهور اولان شورانین اشعارینا مجموعهدیر». ۱-جی جیلد. باکی، ۱۹۸۶، ص. ۲۶۸).
قاراباغ خانی ایبراهیم خلیل جاوانشیرین حاکمیتی ایللرینده خانین وزیری اولارکن M.P.Vaqif معاصری اولدوغو M.V.Vidadi ایله دئییشمهسینده قاراباغین موسیقی مکانی، شعیر-صنعت دیاری اولدوغونو سؤیلییردی:
کوللی قاراباغین آب حیاتی،
نرم نازیک بایاتیدیر، بایاتی،
اوخونسا مجلیسده خوش کلیماتی،
اوخ کیمی باغرینی دلر، آغلارسان!
(باخ: آدی کئچهن اثر، ص. ۳۰۶).
ایستر M.P.Vaqifin شعیرلرینده، ایسترسه ده قاراباغ خانلیغی دؤورونده شوشا حاقیندا یازیلان بیر چوخ شعیر نومونهلرینده خانلیغین مرکزی اساساً «شیشه»، «قلعه»، «قالا» کیمی و شوشا کیمی ایفاده ائدیلیردی. بونو M.P.Vaqifin )۱۷۱۷-۱۷۹۷)، قاسیم بی ذاکرین (۱۷۸۴-۱۸۵۷)، بابا بی شاکیرین (۱۷۸۰-۱۸۴۵)، میرزه حسن قاراباغینین (۱۸۲۴-۱۹۰۴) و باشقالارینین شعیرلرینده گؤرمک مومکوندور.
۱۹-جو عصرین بؤیوک ساتیریک و لیریک شاعری قاسیم بی ذاکر شوشادا آنادان اولموش و شوشادا وفات ائتمیشدی. قبری مشهور میرزه حسن قبریستانلیغیندادی. عمرونون چوخونو مهدیقولو خانین اونا باغیشلادیغی خیندیریستان کندینده کئچیرمیشدی. قاسیم بی ذاکر شعیرلرینده «شیشه قالاسی»، «اهلی-شیشه»، «شیشه»، «قلعه» و شوشا ایفادهسینی ایشلدیرلر (ص. ۳۶).
جعفرقولو خانا یازدیغی بیر شعیرده قاسیم بی ذاکر:
بو شهری-شیشهده گر بیزی شیشه تاخسالار خوشدور،
کی، هم صحبت بیزه اول نؤع قوم بی حساب اولسون.
(باخ: «آذربایجاندا مشهور اولان شورانین اشعارینا مجموعهدیر»، ص. ۳۴)
«شیشهنین سیم و زرین دولدوراسان خانهسینه،
شیش و ش دیشرهیه وئرمز گئنه بیر نم قاضی.
(ص. ۴۳)
داش-داش اوسته شیشهده دورماز هرگیز،
بعضی ایشلرده اگر اولماسا الم، قاضی.
(ص. ۴۳)
فیسق و فیجور حدن آشیب شیشهده،
ائرکیی، دیشیسی یامان پئشهده،
منم قالان همین بو اندیشهده،
زمانه دولانیب قووغایا بیر باخ!
(Q.B.Zakir. اثرلری. باکی، ۱۹۶۴، ص. ۴۴۰-۴۴۱)
وجود لطیفین، ای تاج سریم،
ائشیتدیم قلعهده بهرام اولوبدور.
اضطیرابا دوشوب بو ماجرادان،
تامام اهل شیشه، پرغم اولوبدو.
(جعفرقولو خانا مکتوبو. اثرلری. باکی، ۱۹۶۴، ص. ۴۵۲)
شوشا وار، داغداغا وار،
مورج اوچون داغا دن اووار.
گؤز یاشیم سئله دؤندو،
ائندیدی داغدا نه وار.
(اثرلری، ص. ۵۲۲)
زامانین ساتیریک شاعرلریندن بابا بی شاکیر (۱۷۸۰-۱۸۴۵) (او هم ده قاسیم بی ذاکرین قوهومو و دوستو ایدی) ذاکره یازدیغی بیر شعیرینده شوشا شهرینی «قالا» کیمی ایفاده ائدیر. چونکی او زامان شوشایا ائل آراسیندا «قالا» دا دئییلیردی.
ذاکرا، ائشیتدیم تازه بیر خبر،
حقیقتده قویدو منی خیلی مات.
ظاهرا کی، سئچیرلرمیش قالادا،
طرف-طرف اولوب بیلر دئپوتات.
(باخ: کلاسسیک آذربایجان ادبیاتی کیتابخاناسی. باکی، ۱۹۸۸، ص. ۲۶)
اصلا شوشالی اولوب، شوشادا دوغولان و ۸۰یاشیندا شوشادا دونیاسینی دییشهن میرزه حسن قاراباغی معاصرلری آراسیندا گؤزل مثنوی یازان شاعر کیمی تانینمیشدیر. اونون قاراباغ موحیطیندهکی اجتماعی بلالاریندان، عادت-عنعنهلردن بحث ائدن «رسم ویلایتی قاراباغ و شهری شیشه» («قاراباغ ویلایتی و شوشا شهری») آدلی اثرینده ده شوشا شهری شیشه کیمی ایفاده ائدیلمیشدیر.
خان قیزی خورشودبانو ناتوانا خصوصی حؤرمت بسلهیهن میرزه حسن قاراباغی ناتوانی شوشانین ایستعدادلی شاعری و رسام کیمی ترهننوم ائدرک اونون چکدیی رسملره شعیرلر حصر ائتمیشدیر:
سن شیشه ایچینده طرفه جانسان،
هم جیسمیله جان اوچون توانسان.
سنسیز ندی شیشهنین نمودی؟
گلمز نظره اونون ووجودی
- دئیه خورشودبانو ناتوانین شوشا شهرینده خیریهچی خیدمتینی خصوصی وورغولاییر (باخ: میرزه حسن قاراباغی. سئچیلمیش اثرلری. باکی، ۱۹۷۳، ص. ۱۰۶).
یوسیف وزیر چمنزمینلینین «قان ایچینده» رومانیندا مرکزی شوشا شهری اولان قاراباغ خانلیغینداکی بیر دؤورون تاریخی احوالاتی قلمه آلینیر. روماندا شوشا شهرینین شرق جهتیندهکی باغریقان داغینین آدی چکیلیر. روماندا شوشا شهرینین آدی شیشه کیمی ایفاده ائدیلیر.
روماندا یازیلیر کی، «...ایبراهیم خان قاراباغا قاییداندا قارداشی مهرعالی بیله آراسیندا سلطنت داواسی دوشموشدو. ایبراهیم خان قاینی آوار خانین کمکی ایله قارداشینی شیشهدن چیخاریب، قاراباغ خانی اولموشدو (باخ: ی.و.چمنزمینلی. اثرلری. ۲-جی جیلد. باکی، ۱۹۷۸،ص. ۴۸۹).
معلومدور کی، «قاراباغ شیکستهسی» بوتؤو قاراباغین، «خاری بولبول» ایسه شوشانین سیموولودور. تصادفی دئییلدیر کی، صمد وورغونون شوشا شهرینده اوستاد خواننده خان شوشینسکییه بداهتا سؤیلدیی
کؤنلوم کئچیر قاراباغدان،
گاه او داغدان، گاه بو داغدان،
آخشام اوستو قوی اوزاقدان،
هاوالانسین خانین سسی،
قاراباغین شیکستهسی
-شعیری هر زامان خالقین دیلینده ازبر اولموشدو.
سووئت دؤنهمی ایللرینده ده آذربایجانین موسیقی بئشیی، قافقازین کونسئرواتورییاسی
آدلانان، قاسیم بی ذاکر، خان قیزی ناتوان، میر محسن نواب، فاتما خانیم کمینه، اوزئییر هاجیبیلی، بولبول، خان شوشینسکی، جاببار قاریاغدی اوغلو کیمی نئچه-نئچه سؤز، صنعت مشهورلارینین وطنی اولان، داش-تورپاغی صنعت اینجیلری ایله یوغرولان شوشا حاقیندا پوئزییا نومونهلری یازیلمیشدیر.
صمد وورغون قاراباغین نادیر اینجیسی شوشا حاقیندا یازیردی: «قاراباغ گؤزلدیر. اونون کئچیلمز قایالارینی، داغلارینی، قالین، آیاق دیمهیهن مئشهلرینی، داغ سئللرینی و شفاف بولاقلارینی آذربایجان شاعرلری اؤش شعیرلرینده آز ترننوم ائتممیشلر. اوجا داغلارین دؤشونه شوشا شهری دوشموشدور. شوشا نینکی اؤزونون گؤزل طبیعتی، یوکسک پوئتیک و آهنگدار مدنیتی ایله ده شهرت تاپمیشدیر» (ص.وورغون. اثرلری. ۵-جی جیلد. باکی، ۱۹۷۲، ص. ۱۴۶).
بوتؤو قاراباغین، اونون باغ تاجی شوشانین ایسه اؤزونمخصوص گؤزللیگی قلم اوستالارینا ایلهام وئرمیش، بدیعی نومونهلرین یارانماسینا سبب اولموشدور.
خالق شاعری رسول رضانین «شوشا» (۱۹۴۷)، «شوشام منیم» (۱۹۸۰)، نبی خزرینین «شوشانین یوللاری» (۱۹۵۴)، میروارید دیلبازینین «شوشا»، ععاریف عبدالله زاده نین «شوشادا» شعیرلرینده آذربایجانین گؤزل، فوسونکار شهری شوشا شهریندن حیرانلیقلا صحبت آچیلیر، یوز زینتی، یوز رنگی اولان بو اسرارنگیز تورپاقدا اینسانین نه قوجالمایاجاغی، نه ده اؤلمیجیی احتیمالی دیله گتیریلیر. رسول رضا «شوشام منیم» شعیرینده «پناهلارین یادیگاری، نور پارچاسی»، «جاببارین، سیدین، نوابین، اوزئییرین، بولبولون نغمهسی» اولان شوشانین تاریخده هئچ بیر فاتحه، موخننته باش ایمدییندن، یاندیردیغی نئچه-نئچه میللی صنعت چیراغیندان، جیدیر دوزوندن صحبت آچاراق یازیر:
سنی بیرجه دفعه گؤرهن،
بیر کؤنولدن، مین کؤنوله،
سنه آشیق، بند اولموشدور،
قاراباغین یاراشیغی!
...شوشام منیم.
متانتله، دیانتله،
سخاوتله قوشام منیم.
(5 جیلد، ص. ۴۲-۴۳)
عاریف عبدالله زاده «یاغیشی سئل، دوغوشو گول» اولان شعیرینده شوشانین تاریخی خاطرلانیر:
بو شوشادا ایبراهیم خان قالاسی دا،
ناتوانین یاراسی دا،
قاجارین سون گئجهسی ده،
اوزئیرین ایلک نواسی دا،
ذاکرین قوباری دا،
واقیفین مزاری دا،
یان-یانا آخیب گئدر،
زامانین سینهسیندن.
قایالار صف-صف دورار،
اوچوروملار تیترشر،
علی ساغ قولاغیندا،
«آمان» دئییب چاغلایان،
بیر اوشاغین سسیندن.
(ص. ۱۹)
مممد آرازینین، خلیل رضا اولوتورکون، انور احمدین، زیور آغایئوانین شوشایا حصر ائتدیکلری پوئزییا نومونهلری ده شوشا شهرینه، اونون شعیر-صنعت عابدهلرینه، اسرارنگیز گؤزللیینه، تاریخی وارلیغینا حصر ائدیلمیشدیر.
خالق شاعری مممد آراز ۱۹۷۹-جو ایلده یازدیغی «شوشادا بیر گئجه» آدلی شعیرینده
بو گئجه گئجهنین سون قاتیندایام،
بو گئجه بیر قندیل قانادیندایام
-دئیه بو معجزه شهری بیر چیلچیراق شهری کیمی وصف ائدیر و داغ باشیندا سالینان شوشایا «فضادان آسیلان چیلچیراق شهر» دئییر.
خالق شاعری خلیل رضا اولوتورک ۱۹۷۹-جو ایلده «شوشا سفری» آدلی لیریک پوئماسیندا سال قایالی، مغرور گؤرونوشلو شوشانی «مرمر قصرلرین آغاپپاق نورو» آدلاندیریر و شهری حیرانلیقلا وصف ائدرک بئله پوئتیکلشدیریردی:
«شوشه دئمهلییهم بلکه ده سنه،
شوشهدن ایشیقلی، مرمر شهریم.
داغ بوللورو کیمی پارداخلی، پارلاق،
منیم یاقوت قالام، گؤوهر شهریم.
(باخ: خلیل رضا اولوتورک.«من شرقم». باکی، ۱۹۹۴، ص. ۵۶۹).
شوشانین تر-تمیز هاواسی، سانکی گولاب چیلنمیش یوللاری، معجزه جیدیر دوزو، زاریسلی چایی، خلفلی چایی شاعره ایلهام وئریر، توتییا بیلدیی بو تورپاغین بولاقلارینی، چایینی، درهسینی، گدیک و یایلاقلارینی، داغ و کئچیدلرینی وصف ائتمکدن دویمور.
شاعر بو گؤزل شهرده اونلارلا بولاق آدینی تاریخلشدیریر. «عیسی بولاغی»، «قوشابولاق»، «آیدین بولاغی»، «سودلو بولاق»، «ناغیللار بولاغی»، «بیلر بولاغی»، «اسماعیل بولاغی»، «کور بولاق»، «بوز بولاق»، «سکیلی بولاق»، «چؤمچه بولاغی»، «دامجی بولاغی»، «بدل بولاغی»، «داش بولاغی»، «لیلپار بولاغی»، «نوولو بولاق»، «شیرشیر بولاغی»، «اؤکوزجان بولاغی»، «خینالی بولاق»، «ساری بولاق»، «حسن بولاغی»، «آرمود بولاغی»، «حاجی بولاغی» کیمی، سایماقلا بیتمهیهن چوخلو بولاق آدینی چکیر و یازیر:
«ایسگندر تاپمادی دیریلیک سویو،
گلسین نیشان وئریم نئچه قایناغی»
– دئیهرک هر بولاغین بیر دیریلیک سویو اولدوغونو افسانلشدیریر.
اوزئییر موسیقیسینی، رشید قهقههسینی، خانی، جابباری، سیدی، واقیفی، یوسیف وزیری شیرین-شیرین خاطرلایان شاعر:
آی آمان، گؤر گلیب هارا چیخمیشام،
«ناتوان بولاغی» – سککیز چئشمهلی،
...گؤزومده جانلانیر گوموش باشماغی،
ایپک کلاغایلی شرقین گؤزهلی،
بنؤوشه طالعلی، گول یاراشیقلی،
حاتم سخاوتلی عصمت هیکلی» (ص. ۵۸۱)
-دئیه شاعر شوشایا عیسی بولاغیندان سو چکدیرهن آذربایجانین خیریهچی شاعر قیزی خان قیزی ناتوانی خاطرلادیر و گؤزل شوشانین «قیزیللی قایا»سینی، «داشاشیران قایا»سینی، «قارا قایا»سینی، «گؤی قایا»سینی»، «آلا قایا»سینی، «خلفلی دره»سینی، «میختؤکهن دره»سینی»، «یوسیفجان گدیی»نی، «شوتلانلی یایلاغی»نی، «کئچیلی داغی»نی، «ایسماییل بینهسی»نی، «بیلر بینهسی»نی قلمین گوجو ایله وصف ائدیر، بو گؤزل یئرلر اوچون «بورنومون اوجو گؤینییر» – دئییر و بو یئرلری گؤروب گزمیین آیریجا گؤزللیینی شعیره گتیریر و بو گؤزللیک دیارینی آذربایجان آدلی آنایا مخسوسلوغوندان فخر ائدرک یازیر:
سن منیم بول هاوام، چؤرییم، سویوم،
آغزیمین دادیسان، آذربایجانیم!
آتامین آغ ساچی، آنامین سودو،
بالامین آدیسان، آذربایجانیم!
سال قایالار کیمی شؤهرتین اوجا،
قوی جیدیر دوزونه باخیم دویونجا،
دوروم کئشیینده عمروم بویونجا،
شوشا، داشالتیسان، آذربایجانیم!
...ای دنیز، ای عمان آذربایجانیم،
سنین شوشان اوچون یازدیم بو شعری،
اونون آغ چالمالی باشیندان اؤپدوم،
سنی قوجاقلاماق مومکون اولمادی،
اییلدیم، عادیجه داشیندان اؤپدوم.
(ص. ۵۸۳-۵۹۰)
شاعره زیور خانیم آغایئوا شوشانین ۱۹۹۲-جی ایلده ارمنی ترروریستلر طرفیندن ایشغال ائدیلمهسیندن سککیز ایل اول، تخمیناً ۱۹۸۰-جی ایلده یازدیغی «شوشا» شعیرینده تاریخین داش یادداشیندا یاشایان نغمهلر اوجاغی اولو تورپاغیمیزین سحرکار گؤرونوشونه حیرانلیغینی بئله ایفاده ائدیر:
بیر یعنی گؤیدهلهن زیروح دوزومو،
بیر یعنی تر-تزه زومرود مئشهلی،
باخیرام اطرافا ائله بیل شوشا،
داغلارین اووجوندا بوللور چئشمهدی.
(باخ: زیور آغایئوا. «آخان سولارگئری دؤنمز». باکی، ۲۰۰۹، ص. ۲۱).
شوشانین آذربایجان موسیقی مدنیتینین شاه اثری اولدوغونو اصلن قاراباغلی (آغجابهدیلی) اولان، اوزون مدت خانکهندیدهکی اونیوئرسیتئتین دوسئنتی اولان انور احمد بیر شعیرینده بئله پوئتیکلشدیریر:
شوشا قالام، تاختی-تاجیم،
خوش آوازیم، سس پایتاختیم.
باشقا بیر شعیرینده ایسه:
وصالین هر کسه سعادت شوشا،
ای فطرتا خلق اولموش طبابت شوشا
-دئیه طبیعتین معجزهسی اولان شوشانی طبابته - جان درمانینا بنزهدیر.
انور احمد «شوشا» آدلی شعیرینده ده شوشانین اعجازکار، میثیلسیز گؤزللیینی، شاعرانه یارانیشینی حیرانلیقلا میصراعلارا دوزهرک:
بوردا زیروحلرین قاشی گوموشو،
بوردا درهلرده دونیا یئرلشر – دئییر.
(باخ: انور احمد. «سئوگی یوردو». باکی: گنجلیک، ۱۹۷۹، ص. ۴۴).
آشاغیداکی ایکی میصراعدا ایسه انور احمد داغ اوسته سالینان، داغ اورکلی، داغدان دوغولدوغو اوچون داغ ووقارلی اولان شوشانین گؤزللیینه فلسفی بیر دون گئیدیریر:
شوشا، داش کمرلی گؤزل شهریم،
داش اوسته دوغولان قیزیل سحریم.
۱۹۹۲-جی ایلین مایین ۸-ده ارمنی تررورچولاری شوشایا داخیل اولوب، مایین ۹-دا خاینجهسینه شهری ایشغال ائتدیلر. یئرلی کؤنوللولردن عبارت اولان باتالیون دؤیوشچولری شوشانین کوچهلرینده گئجه یاریسینا قدر دؤیوشسهلرده، مایین ۹-دا شهر ارمنیلر طرفیندن ایشغال اولوندو، بو گؤزل دیار بیر مدت آلچاقلارین ایشغالینا معروض قالدی.
تاریخچی-عالیم، اصلن آغداملی اولان عسگر عبد الله یئو «قاراباغ فاجعهسی» آدلی اثرینده یازیر: «شوشانین ایشغالی ایله ۱۹۰هکتار قوروق زوناسی، ۲۳۵تاریخی عابده، ۸۷۰متر اوزونلوغوندا اولان قالا دیوارلاری و ۴۵۰هکتار اراضیده یئرلشهن داشالتی دؤولت طبیعت اراضیسی محو ائدیلمیش اولدو. «حاجی یال» آدلانان اراضیده ایسه ایکی مینه قدر پالید آغاجی کسیلیب خاریجه ساتیلدی. توپخانا مئشهسی قیریلیب تالان ائدیلدی و ۵۰ائودهن عبارت اولان زاریسلی کندی تامامیله داغیدیلدی» (باخ: عسگر عبد الله یئو. «قاراباغ فاجعهسی». باکی: آذربایجان دؤولت اقتصاد اونیوئرسیتئتینین نشری، ۲۰۱۶، ص. ۱۲۵-۱۲۶).
شوشادا خانین سسی،
واقیفیمین سؤزو وار،
هم توپخانا مئشهسی،
هم ده جیدیر دوزو وار.
واحد آسلانین «یاغیش هاواسی» کیتابیندا شوشانین ایشغالیندان سونراکی ایللرله باغلی اولان شعیری وار: «شوشانین ایشغالی گونو» و «شوشا طالع کوسکونو» ۱۹۹۲-جی ایلین ۸ماییندا چال-چاغیرلی گؤزل شوشانی ایشغال ائدن خاین ترروریستلره لعنتلر یاغدیران مؤلف شوشانین جانلی تاریخینی خاطرلایاراق ۲۰۰۹-جو ایلده یازدیغی بیر شعیرده دوز ۱۷ایلدیر کی، بو گؤزل شهرین ایشغالا اوغرادیغینی آجی-آجی دوشونور:
دوز اون یئددی ایلدیر کی،
شوشاسیز یاشاییرام،
ایلاهی، من بو دردی،
بس، نئجه داشیرام -دئییر.
باشقا بیر شعیرینده ایسه واحد آسلان:
صاباحلار اوزاندیقجا،
من سوسوب دایاندیقجا،
قورخورام کی اونودا،
اونودا شوشام منی - دئیه شوشانی جانلی اینسان کیمی دوشونور، بو آیریلیغین حسرته دؤنجییندن قورخور.
وطن تورپاغینین میللتین حیاتینداکی اهمیتینی قاورامیش بیر شاعر اولاراق میللی دوشونجهلرینی «لاچین اینتظاردا، شوشا داردادیر»، «گوللهلنهن هیکللر»، «خاری بولبولوم» کیمی شعیرلرینده خاین و نانکور ارمنی تئرروریستلرین آذربایجان تورپاغیندا آچدیغی یارالاری اؤز اوریینه وورولان یارا سایان زیور خانیم «شوشا» آدلی شعیرینده یازیردی:
آماندیر، آی شوشا، یوخوما گلمه،
ایمانیم کسیلر، دیندن دؤنرهم،
یاد تپیین سینهن اوسته گؤرهنده،
اینان، یوخومدا دا اؤله بیلرهم.
«گوللهلنهن هیکللر» شعیرینده نانکور، موردار ارمنی خیصلتینه لعنتلر یاغدیران زیور خانیم شوشانین جانلی ائنسیکلوپئدییالاری اولان آذربایجان شعیر-صنعت دونیاسینین بؤیوک شخصیتلری اوزئییر بیین، بولبولون، خورشودبانو ناتوانین هیکللرینی جانلی اینسان کیمی گوللهلهیهن خاین ارمنی قولدورلارینا لعنت یاغدیریر. نادوروست ارمنی تررورچولارینین گؤزلرینه ایتی بیچاق کیمی باتان شوشاداکی میللی-مدنیت عابدهلریمیزه جانلی اینسان کیمی قصد ائدرک اونلاری گوللهلهیهن وحشی ارمنیلری نیفرتله قلمه آلیر. زیور آغایئوا بو هیکللری «شهیدلرین ان اولوسو» آدلاندیراراق یازیر:
قالخ آیاغا، ای قاراباغ،
تونج سینهده هیکله باخ،
یوردومدا بایراق اولاجاق،
گوللهلنهن هیکللریم.
(باخ: زیور آغایئوا. «آخان سولار گئری دؤنمز». باکی، ۲۰۰۹، ص. ۳۸).
«خاری بولبولوم» شعیرینده زیور خانیم شوشانین سیموولو اولان، بو تورپاقدان باشقا هئچ بیر تورپاقدا بیتمهیهن «خاری بولبول» چیچیینین دوشمن تاپداغینداکی پریشان حالینی پوئتیکلشدیرهرک اونو جانلی اسیره بنزهدیر. بو اسیرلیک یوکونو چکه بیلمهیهن چیچیین گوندوزونون ده گئجهیه دؤندویونو اورک آغریسی ایله میصراعلارا تؤکور:
اسیرلیک یوکونو چکه بیلمییر،
ایندی یاد اللرده قالیب اینلییر،
آچیب یاخاسینی فقان ائیلییر،
یاراسی اینجیدیر خاری بولبولون.
(ص. ۱۹).
خاری بولبولون عینی پریشان حالینی شاعره روزگار افندیئوا «خاری بولبول» شعیرینده:
شوشا ایندی سنه قفس،
بو نه تالئ، نه کسکس؟
-دئیه یاد نفسینده تنها قالان چیچهیه صبر ائتمیی، سولماماغی اورک آغریسی ایله توصیه ائدیر و سولما یادین نفسینده - دئییر.
دمیر گدبیلی ایسه خاری بولبولو بئله پوئتیکلشدیریر:
بیر میللته آر اولسان دا،
عذابلارا یار اولسان دا،
حسرتیندن سارالاسان دا،
سولما، یاشا، خاری بولبول.
سن ان ظریف بیر چیچکسن،
نه گؤزلسهن، نه گؤیچکسن،
ازسهلر ده بیتهجکسن،
دؤز سرت قیشا، خاری بولبول.
خالقیم آیاغا قالخاجاق،
سنی دوشمندن آلاجاق،
ظفر یاللیم سس سالاجاق،
داغا، داشا، خاری بولبول.
دوشمهن چیراغی سؤنهجک،
قاراباغا تورک دؤنهجک،
یورد بایراقلا بزهنهجک،
باشدان-باشا خاری بولبول.
دمیر حیراندی چطرینه،
دؤز بیر آز منیم خاطریمه،
قرق اولاجاق گول عطرینه،
گؤزل شوشا، خاری بولبول.
«آرزوم وار شوشانی بیر دا دئین ها گؤروم» نابات اژدر قیزی قیاسلی، اصلن شوشالی اولوب، شوشادا بویا-باشا چاتان سوئتلانا محررمووا دا «شوشام»، «گئدیرم شوشایا» شعیرلرینده شهیدلرین روحلارینی سئویندیرمک اوچون، آلچاق ارمنیلردن اینتیقام آلماق اوچون وطنداشلاری شوشایا یوروش ائتمهیه چاغیریر:
گئدیرم شوشایا، گئدن وار، گلسین،
اینتیقام آلماغا گئدن وار، گلسین.
... گئدیرم شوشایا عصیان ائتمهیه،
قلبه قازانیب بایرام ائتمهیه،
گئدیرم روحلاری سئویندیرمهیه،
گئدن وار، گلسین!
(باخ: اقتصادی و ادبی تفککور ایشیغیندا. باکی، ۲۰۱۵، ص. ۱۴۰، ۱۵۱).
گؤرکملی آذربایجان بسته کاری واصیف آدیگؤزلووون ۲۰۰۳-جو ایلده صحنهیه قویولموش «ناتوان» اوپئراسی آذربایجانین گؤرکملی شاعری، قاراباغ خانینین قیزی خورشودبانو ناتوانین ۱۵۰ایللیک یوبیلئیینه حصر اولونموشدور. اوپئرانین دراماتورژی خطی هم ده آذربایجانین بو گونو ایله باغلی ایدی. دقت ائدیلدیکده، تاماشانین فینال صحنهسینده ناتوانین روحونون بیزی گؤز یاشلارینا بوغان «شوشانی خلاص ائدین» چاغیریشی ایدی.
روحون شاد اولسون خان قیزی ناتوان خانیم! خیلاصکاریمیزی الله قوروسون. او، سنین خالقینین مظفر اوردوسو و بو اوردونون مظفر سرکردهسی، آلی باش کوماندان، آدی ایله تاریخلشن آذربایجانین دوشمن اوزریندهکی ظفریدیر.
شاعر مممد آسلان ایسه «خان قیزی هؤنکوره بو دردی ای کاش» آدلی شعیرینده «داغ باشیندا یئرلشهن شیشهنین (شوشانین) مین دورلو گوشهسینین، عیسی بولاغینین نشئهسینی خاطرلاییر، بو فوسونکار شهرین ایشغالینا اؤزو ده آغلایاراق
پناه علی خانین چاتلاسین باغری،
خان اولان گلمزمی مولکونه دوغرو[۱]
[۱] M.Aslan. شاعر صلاحیتی. باکی، ۲۰۱۵، ص. ۲۳۵.
– دئیه سانکی شوشانین قوروجوسو پناه علی خانی کمکه چاغیریر.
آنجاق بو کؤمک مظفر آذربایجان اوردوسوندان، اونون باش کوماندانی گلدیی ۱۹۹۲-جی ایلین ۸ماییندا ایشغالا اوغرامیش شوشا شهری ۲۰۲۰-جی ایلین ۸نویابریندا، ۲۸ایلدهن سونرا اؤز صاحبلرینه قوووشدو. او دئدی: «عزیز شوشا، بیز قاییتمیشیق»، «عزیز شوشا، بیز سنی دیرچلدجیک»، «شوشا بیزیمدیر!»، «قاراباغ بیزیمدیر!». مغرورلوقلا بیر داها اعلان ائتدی: «بو تورپاغین صاحبلری قاییدیب. الینده بایراق، الینده سلاح، اوریینده وطن سئوگیسی»، «ابدی یاشایاجاغیق بو تورپاقلاردا».
شاعر دامت کریملی ایسه بو قوووشمانی، بو سئوینجی «شوشان گلیر قوجاغینا» شعیرینده خرونولوژی آردیجیللیقلا بئله پوئتیکلشدیردی:
******************************
آچ قوینونو، آذربایجان،
بالان گلیر قوجاغینا.
نئچه ایلدیر حسرتینله،
یانان گلیر قوجاغینا.
یورد-یوواسی تالان اولان،
یایدا یانان، قیشدا دونان،
سولارینا حسرت قالان،
سونان گلیر قوجاغینا.
چکیلیب قارا بولودلار،
آزاد اولوب اسیر یوردلار،
دورولوبدو سئللر، سولار،
ساران گلیر قوجاغینا.
بهرلنیب خاری بولبول،
وجده گلیب سوسان بولبول،
نئجه سئوینمهسین کؤنول،
شوشادان گلیر قوجاغینا.
اوزئییرین، ناتوانین،
سیدین، جاببارین، خانین،
بؤیوک سؤز، صنعت اوجاغین،
شوشان گلیر قوجاغینا.
پناه خان قویموش تملین،
تاریخه یازمیش عملین،
او مقدس، اولو یئرین،
شوشان گلیر قوجاغینا.
قاراباغدا یازدی داستان،
ایلهام، آلی باش کوماندان،
دؤیوشلرده ظفر چالان،
پاشان گلیر قوجاغینا.
روحو شاددیر شهیدلرین،
یئنیلمزدی ایگیدلرین،
داغ ووقارین، قورور یئرین،
شوشان گلیر قوجاغینا.
دوشمهنیندن آلیب باجی،
قلبینده یوخ آغری، آجی،
قاراباغین باشینین تاجی،
شوشان گلیر قوجاغینا.
آچ قوینونو، آذربایجان،
بالان گلیر قوجاغینا
azj_Latn prs_Arab crh_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab rus_Cyrl azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab kas_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab