آز یاشادی، اما عصرلره «قرن» برابر ایشلر گؤردو.جمعی ۲۳ آی عؤمور سوردو، آنجاق چوخ شرفلی و مرکب یول کئچدی.تئز سقوط ائتسه ده، اونون ۵۰ میلیونلوق آزربایجان تورکونون شعوروندا یاراتدیغی میللی ایستیقلال ایدئیالاری ابدی یاشار اولدو.بو باخیمدان جمهوریت قوروجولارینین، لیدرلرینین خیدمتی دانیلمازدیر.
حسن بیآغایئو آزربایجان خالق جمهوریتی پارلامنتینین ایلک ایجلاسیندا پارلامنت صدرینین بیرینجی معاوینی سئچیلیب.پارلامنتین صدری سئچیلن علیمَردان بیتوپچوباشوو باکیدا اولمادیغیندان اونا رهبرلیگی حسن بیحیاتا کئچیریب.
او، ۱۹۱۹-جو ایلین دکابریندا یئنیدن پارلامنت صدرینین بیرینجی معاوینی سئچیلیب و ۱۹۲۰-جی ایل فورالین ۲-نه قدر (بهمن آیی نه قدر ) اونا رهبرلیک ائدیب.
نسیمان یاقوبلونون سؤزلرینه گؤره آپرئل ایشغالیندان (۱۹۲۰) سونرا حسن بیآغایئو گورجستانا گئدیب.
«تیفلیسَه مهاجیرت ائدن حسن بیآغایئوین اساس مقصدی یئنیدن آزربایجانی آزاد ائتمک ایدی.
او، معین مدت تیفلیسدَه فعالیت گؤسترسه ده، ۱۹۲۰-جی ایل ایولون ۱۹-دا موزدلو ارمنی ترورچوسو طرفیندن قتله یئتیریلدی.
حسن بیآغایئوین مزاری دا بو گونه قدر تیفلیسده بوتانیکا باغیندا قورونوب ساخلانیلیر».
فتحعلی خان خویسکی «خوی لو فتحعلی خان» آزربایجانین دؤولت مستقیللیگی حاقیندا آکت- ایستیقلال بیاننامهسینی ایمضالایانلاردان و مستقیللیین لئهینه سس وئرهن میللی شورا عضووندن بیری اولوب. خويلو فتحعلیخان اصليتی جنوبي آذربايجانين خوي شهريندندير. خوي خاني اولان اولو باباسي جفرقولونون نوهسيدير.۱۹۱۸-جي ايل مايين ۲۸-ده پارچالانميش آذربايجانين قوزئيينده آذربايجان دئموکراتيک جومهوريتي ائلان اولوندو. تکجه تورک دونياسيندا دئييل، بوتون ايسلام عالمينده ايلک دفعه اولاراق جومهوريت ايدارهسينه قدم قويان آذربايجان تورکلري ايلک موستقيل حکومتيني تشکيل ائتدي و فتحعلیخان خويسکي يه تاپشيريلدي. او، حکومتده هم ناظرلر شوراسينين صدري،(نخست وزير) هم ده داخيلي ايشلر ناظري وضعيفهسيني توتوردو. ۱۹۱۸-جي ايل اييونون ۱۷-ده آذربايجان ميللي شوراسينين گؤستريشينه اساسن فتحعلی خان خويسکينين باشچيليغي ايله ايکينجي هؤکومت کابينئتي تشکيل اولوندو. باشناظر خويلو فتحعلی خان و جومهور باشقاني محمد امين رسولزاده ايلک دفعه پارچالانميش آذربايجانين بوتؤولوک ايديياسيني خریطه سيني و بايراغيني ياراديبلار . ۱۹۱۹-جو ایلین مارتینا کیمی فتحعلی خان خویسکی آزربایجان خالق جمهوریتی حکومتینین رهبری اولوب.
بو مدت عرضینده بانک سیستمی یارادیلاراق پول و پست مارکالاری بوراخیلیب، میللی دیلده مکتبلر آچیلیب، کند و شهرلره اوولکی آدلاری (مس. یئلیزاوئتپول – گنجه) قایتاریلیب و س.
او، آزربایجان دؤولت اونیورسیتتینین یارادیلماسی پروسسینده و آزربایجان پارلامنتینه کئچیریلهجک سئچکیلرده فعال ایشتیراک ائدیب.۱۹۱۹-جو ایلین مارتیندان ۱۹۲۰-جی ایلین مارتینادک اولان دؤورده آذربایجان حکومتینه نصیب بییوسیفبیلی رهبرلیک ائدیب.فتحعلی خان خویسکی بو حکومتده خاریجی ایشلر ناظری وظیفهسینی توتوب.
نسیمان یاقوبلو بیلدیریب کی، فتحعلی خان خویسکی ده حسن بیآغایئو کیمی آزربایجان خالق جمهوریتینین سقوطوندان سونرا تیفلیسه گئدیب و اورادا مستقیللییمیز اوغروندا یئنیدن مباریزه آپارماغا باشلاییب.
«همین واخت بولشویکلر هله گورجستانی ایشغال ائده بیلممیشدیلر.فتحعلی خان خویسکی بیر مدت مباریزه آپاردیقدان سونرا تأسف کی، ۱۹۲۰-جی ایلین ایونون ۱۹-دا ارمنی میللتچیترورچولاری طرفیندن قتله یئتیریلدی.حسن بیآغایئو کیمی اونون دا مزاری بو گونه قدر تیفلیسده بوتانیکا باغیندا قورونوب ساخلانیلیر».
علیمردان بیتوپچوباش ۱۹۱۸-جی ایلده ( خرداد ۱۲۹۷) آزربایجان دموکراتیک حکومتینده خاریجی ایشلر ناظری اولوب.اونو ایکی قارداش خالقلار آراسیندا علاقهلر یاراتماق تاپشیریغی ایله تورکییهیه گؤندریبلر.ایستانبولدا توپچوباشوو اساس وظیفهسیندن علاوه آزربایجاندا باش وئرهن حادثهلرله باغلی کیتاب نشر ائتدیریب.
۱۹۱۸-جی ایلده او، آزربایجان پارلامنتینین عضوو اولوب و ایلک ایجلاسدا صدر سئچیلیب.تئزلیکله اونا وئرسال صولح کنفرانسیندا ایشتیراک ائتمک اوچون گؤندریلن آزربایجان نماینده هئیتینه باشچیلیق ائتمک تاپشیریغی وئریلیب.ع. توپچوباشوو ایستانبولدان بیرباشا فرانسایا یولا دوشوب.
تدقیقاتچی قید ائدیب کی، علیمردان بیتوپچوباشوو ۱۹۲۰-جی ایلده آزربایجاندا کمونیست رژیمی قورولدوقدان سونرا وطنه قاییدا بیلمَهیَهرَک مهاجیر اولوب.
«توپچوباشی هله جمهوریت دؤورونده فرانسایا گئتمیشدی.آزربایجانی دونیایا تانیدیردی.بیر چوخ صولح موقاویلهسینده، ۲۳-ا قدر اؤلکهنین آزربایجانی تانیماسیندا علیمردان بیتوپچوباشووون بؤیوک رولو اولوب.توپچوباشوو هم ده ۱۹۲۰-جی ایلده فرانسادا یارادیلان پرومتی حرکاتیندا چوخ یاخیندان ایشتیراک ائدیب.
۱۹۳۴-جو ایلده بلچیکانین پایتاختی بروکسلده قافقاز کنفداراسییا سازیشینین ایمضالانماسیندا ایشتیراک ائدیب.۱۹۳۴-جو ایل نویابرین ۶-دا توپچوباشوو دونیاسینین دییشیب و مزاری حاضردا پاریسده سنکلو قبیرستانلیغیندادیر».محمد امین رسولزاده آزربایجان خالق جومهوریتی پارلامنتینده موساوات فراکسییاسینا (۱۹۱۹-جو ایلین اوکتیابریندان مساوات و بیطرفلر فراکسییاسی) باشچیلیق ائدیب، دیگر ایستیقلالچی قوهلرله بیرلیکده آزربایجانین میللی و دؤولت ماراقلارینا جاواب وئرهن قانونلارین قبولوندا حَل ائِدیجی رول اویناییب.
۱۹۲۰-جی ایل آپرئلین ۲۷-ده ۱۱-جی اشغالچی قیرمیزی اوردونون آرتیق باکینی اله کئچیردیی شرایطده آزربایجان خالق جمهوریتی پارلامنتینده حاکمیتی بولشویکلره تحویل وئرمک مسئلهسی مذاکیره اولونارکن قتیتله بونون علیهینه چیخیب.تاریخچینین سؤزلرینه گؤره آزربایجان خالق جمهوریتینین سقوطوندان سونرا رسولزاده آلمانییا و تورکییهیه گئدیب.
«رسولزاده آزربایجان خالق جمهوریتینین سوقوطوندان سونرا مختلیف اؤلکهلرده آزادلیق مباریزهسی آپاردی.سونا قدر آزربایجانین آزادلیق مباریزهسینی دستکلهدی.
۱۹۵۵-جی ایلده مارتین ۶-دا دونیاسینی دییشدی.رسولزاده آزربایجان مهاجیرلری آراسیندا ان چوخ یاشایان و ان چوخ ایش گؤرن سیاسی لیدرلریمیزدن بیریدیر.
پروموتی حرکاتیندا، قافقاز کنفدراسییاسینین فعالیتینده رسولزاده چوخ جدی ایشلر گؤردو.دونیانین دقتینی آزربایجانا یؤنلده بیلدی.زنگین ایز قویوب گئتدی.چوخلو مهاجیرت مطبوعات اورگانلاری یاراتدی، کیتابلار چاپ ائتدیردی».رسولزادنین آزربایجان اونملی ایکی شعاری واردی که بو گون ده بو شعارلار هله دنیادا آزادلیق اوغروندا فعالیت ادئن سیاستچییلرین ودنیا دموکراتیک مملکت لرین اساس پرنسیبیدیر: ۱- بیر دفعه قالخان بایراق بیر داها اینمز ۲-اینسانلارا حریت, میلتلره استقلال
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab