عراق قوزئیینده (کرکوک) یاشایان خيریستيیان تورکمانلار
ديققت: يازيداكي گئچه ن توركمن آدي٬ توركمان بيچيمينده طرفيميزدن دوزه لديلميشديرּ
جومعه، 19 دى، 1382 ساعات: 22:32
آذربايجان تورکجه سی ايله خيريستييان شئعری
پروفئسور نيظامی جعفروف
بیرینجی بؤلوم: عراق قوزئیینده (کرکوک) یاشایان خيریستیيان تورکمانلاری آراسیندا یایغین اولان ايلاهی متنلر
آذربايجان تورکجه سی ايله يازيلان خيريستييان شئعرينين تاريخی قديم اولسا دا اونون متنلری ايندييه قده ر آز-چوخ موکممل شکيلده توپلانيب نشر ائديلمه ميش، اوزه رينه جيددی بير عئلمی-تدقيقی ايش آپاريلماميشدير.
اونا گؤره ده تورکييه لی تدقيقاتچی رجب آلبايراق حاجال اوغلو'نون گئچه ن ايل آنکارادا تورک کولتورونو آراشديرما انستيتوسو طرفيندن بوراخيلميش "تورکمن و آسور کليسالاريندا اوخونان تورکجه ايلاهی متنلریTürkmen ve Asur Kiliselerinde Okunan Türkçe İlahi Metinleri" کيتابی موتخصصيصلرين ديققتينی چکمه يه بيلمه ز.
کيتابدا اوول عراق-کرکوک تورکمانلارينا منسوب دوققوز ايلاهی متنی وئريلير، سونرا ايسه جنوب-غربی آذربايجاندا (اورمييه ده) ياشايان آسورلولارين کلدانی-کاتوليک کيليساسينا عاييد آذربايجان تورکجه سينده آلتی ايلاهی متنی تقديم اولونور. عراق-کرکوک تورکمانلارینا منسوب متنلر تورکمان تدقیقاتچیسی مرحوم شاکير صابير ضابيط´ین 60ینجی ایللرده بغداد´دا چیخمیش "کرکوک´ده ايجتيماعی حیات، فولکلور" کيتابیندان، آسورلو متنلری ایسه پول بکسان´ین(Pol Beksan) گئچه ن عصرین سونلاریندا پاریسده نشر اولونموش"Ibadat Keruta"دان(عبادت کيتابی) گؤتورولموشدور.
رجب آلبایراق حاجال اوغلونون خيدمتی بیر ده اوندان عيبارتدیر کی، یالنیز متنلری ییغماقلا کيفایتله نمه میش، کرکوک خيریستيیان تورکمانلاری و خوصوصیله آسورلولار باره ده موکممل معلومات وئرمیشدیر.
"تورکجه ايلاهی متنلری" کيتابینین مؤلليفی گؤسته ریر کی، کرکوک خيریستيیان تورکمانلاری کاتولیک مذهبینه منسوبدورلار. اونلارین سایی چوخ اولموش، لاکن موختليف سببلر اوزوندن کؤچ ائتدیکلرینه گؤره، بوگون کرکوک´ده تخمینن بئش مین نفری قالمیشدیر. بئله بیر فاکت دا ماراقلیدیر کی، کرکوک خيریستيیان تورکمانلاری ایله موسلمان تورکمانلارینین ائتنیک دونیاگؤروشو، فولکلورو دئمک اولار کی، عئینیدیر، یالنیز گئچیردیکلری دینی آیینلرده فرقلر موجوددور کی، بو دا تامامیله طبیعیدیر.
خيریستيیان تورکمانلارینین شئعری (پوئزيیاسی)، کيتابدا وئریله ن متنلر آراسیندا دئیه بیله ریک کی، موختليف موضوعلارا حصر اولونموشدور. بورایا کبین مراسيمینده کوره کن اوچون، گلین اوچون اوخونان دوعالار، کیشیلر، قادینلار، گنجلر اوچون اؤلوم دوعالاری، عومومی اؤلوم دوعاسی نمونه لری داخيلدیر.
کبین مراسيمینده اوخونان دوعالار خيریستيیان دونیاگؤروشونو تبلیغ ائتمکله -یعنی اصلینده خيریستیيانلیغا قده ر ده مووجود اولموش- مراسيم حاديثه سینین خيریستييیانلیق تفکكورو باخیمیندان تفسیرینی وئرمکله یاناشی زنگین فولکلور شئعرینین (پوئزیياسینین) بدیعی-شئعر فننی ايمکانلارینا اساسلانیر.
مثلن، کوره کن اوچون اوخونان دوعا:
سن ائی کوره کن قارداش،
کاهينلره اگیلتدین باش،
آللاهیمیز رب العرش،
اولسون سنه موعین،
...کؤکون آشکار اولسون -
ايبراهیم کؤکو کیمی؛
رب سنی موبارکله سین
یوسوف شبحینده آمین!...
گلین اوچون اوخونان دوعا:
آللاه کی موبارکله ر،
قدیمدن هپ صاليحلر،
بو گلینی یا ستتار،
موبارکله یا قههار.
محبوب ائیله ایچه ردن،
بزه تله ندیر دیشاردان،
نجات ائیله هر شردن،
دوشماندان ائیله زينهار.
موبارکله او ائوی
کی داخيل اونا جارین -
هئلئنا خاتون کیمی
اوجالت کندینی هر زامان!...
خيریستيیان تورکمانلاری کوره کن ویا گلین اوچون اوخونان دوعالاریندا یعنی عایيله قورانلارا آللاهدان خوشبختلیک آرزولاندیغی حالدا، کيلیسالاردا آوازلا ایفا ائتدیکلری اؤلوم دوعالاریندا وفات ائتمیش آدام اوچون آللاهدان مرحمت دیله نیلیر. یاشلی کیشیلر اوچون ائدیله ن دوعالار ایسه بیر قایدا اولاراق، ايجماعین، خالقین دیلیندن سؤیله نیر. لاکين هر ایکی حالدا مقصد مرحومون روحونو باغیشلاماق، اونو او دونیادا اذيیتدن خلاص ائتمه يی آللاهدان خواهيش ائله مکدیر.
مثلن کیشیلر اوچون اؤلوم دوعاسی:
نجاتیم سنسن، رببیم،
غافير عفو ائیله منی.
ائشیدین یا قارداشلار!...
گؤزدن آخیدین یاشلار
اؤلوم کی باشلار، اجل یاخینلاشار،
قالماز قوهوم-قارداشلار،
رببیم عفو ائیله منی.
موت ملاييکه نی گؤردوم،
آندا چوخ حسرتله ندیم،
ایشیمدن قالدیم، حاق موتی بیلدیم،
دونیادان اومود کسدیم،
رببیم عفو ائیله منی.
داخی قالمادی چاره م،
چون یولچویام گئده ره م،
حاققا یالواررام، غوفران دیله ه ر م،
غايفر یانیوا( یانینا) واریرام،
رببیم عفو ائیله منی.
و قادینلار اوچون اؤلوم دوعاسی:
مجده لی منبرده ائی گؤی سولطانی،
گؤره ک جاريیه وی (جاریه نی) و مؤمون جانی،
...واهيمه گؤرمه سین، شریفه ائیله
سارا خاتون´ا سن رفیق ائیله.
...هاننا ائلیشووا’یا سن یولداش ائیله،
شریف گونونده سوچون سن باغیش ائیله.
گؤروندويو کیمی، قادینلار اوچون اؤلوم دوعاسیندا آللاهدان دیله نیر کی، مرحومه نین روحو واهيمه دن خلاص ائدیلسین، مجده لییه (مریم مجده لییه، یعنی مجده ليیه لی مریم´ه-Maria Magdelenaیا) جاریيه، هاننا ائلیشووایا(؟)، سارا خاتون`ا رفیقه-یولداش اولسون...
خيریستيیان تورکمانلارین عومومی اؤلوم دوعاسی(Ümumi Madraş)اينسانین اؤلوم قارشیسیندا دویدوغو آجینی، پارادوکسال حيسسلری بو ژانرا مخصوص یوکسه ک صنعتکارلیق سویيه سینده ايفاده ائدیر:
سوبحان اولسون رببیم سنه، رحیمسن،
امن ائیله دین من فوت اولدوم، سن قدیمسن،
نه باخیرسیز، نه سالیرسیز، جماعت،
جومله نیزین یولو بودور عاقيبت.
اوف اؤلومدن، آه اؤلومدن نه آجیدیر،
دوشمن شئیطان، قارشیم آلمیش دیش قیجیردیر.
اؤلوم قورخماز، نه بابادان نه آنادان،
حؤکم ائیله ر؛ هم آییرار جيسمینی جاندان.
اوز چئویرمه ز، نه فقیردن نه حزیندن،
روشوت آلماز، نه زنگیندن، نه ميسکیندن.
موت اذیيتدیر، چوخ چتیندیر، ايفراط آجی،
خئیر ائده مه ز اؤلوم وقتی قارداش باجی.
بیر آللاهدان امر اولوندو، ائی قارداشلار،
گره ک قالسین کؤکسو اوزره آغیر داشلار.
خيریستیيان تورکمانلارینین کيلیسا نغمه لری-ايلاهیلری آذربایجان تورکجه سینده دیر (بورادا کرکوک دیالئکتینین فونئتیک، مورفولوژیک عونصورلری ده اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
قایناق:
Kardaş Edebiyatlar, Üç Aylık Edebi Dergi, Temmuz-Ağustos-Eylül, 1996, Sayı: 36, Sayfalar: 39-43
Azerbaycan Türkçesiyle Hristiyan Şiiri
(Recep Albayrak Hacaloğlu, “Türkmen ve Asur Kiliselerinde Okunan Türkçe İlahi Metinleri”, Ankara, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1955, 5 + 73 s.)
آردی وار...
¤ سيامک سلامزاده
azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pbt_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn crh_Latn crh_Latn azb_Arab pes_Arab