اوسطوره یا میت نهدیر و آذربایجان اوسطوره لری بو یازینین هدفی ساییلیر. ایلک اؤنجه بونو دئمک لازیمدیر کی انسان دوشونجه و دوشونمکله باشقا جانلیلاردان فرقلهنیر. دوشونمک بیلَن انسان، عؤمرونده گؤردویو فنومن لره فیکیرله شیر. هر بیر دوغال اولایین دلیلینی بیلمک ایسته ییر. او، گئجه – گوندوزو گؤرور؛ اونون دلیلینی آختاریر. آیین چیخماسینی گؤروب نئچه گونلر هلال و گئجه به گئجه کؤکلمه سینی، بدیرلنمه سینی و داها بیرده آریقلانماسینی گؤرور. آنجاق یئنی باشدان آی چیخیر، گئجه به گئجه کؤکه لیر و همان پروسه باشدان تکرارلانیر. آنجاق بو پروسه یاخلاشیق ۳۰ گون چکیر. بو سورهیه بیر آی دئییر. سونرا ۱۲ آی دولاناراق باهار تکرارلانیر، یای گلیر، گوز اولور و قیش گلیر. بو ۱۲ آی، بیر ایل ساییلیر. انسان یاشاییر. ۱۲ ساییسی اونون اوچون قوتسال اولور. ایندی هر ۱۲ ایل انسان عؤمرونون بیر پایی اولور: ۱۲ ایل اوشاقلیق، ۱۲ ایل گنجلیک، ۱۲ ایل یئتگینلیک، ۱۲ ایل آهیللیق، ۱۲ ایل قوجالیق دؤورانینی سوروب و سونرا قوجالیغینی کئچیریر.
البته سونرالار هر ایل آی دولانیشی ایله یوخ، بلکه گونشین دولانیشی ایله داها دقیقله شیر و گونش ایلی آی ایلینین یئرینی توتور. هر حالدا انسان گونو – گوندن یئنی معلومات الده ائدیر و یاشاییشین اولایلارینا دلیللر تاپیر. دونیانی تانیماغا چالیشیر. انسان، ایلدیریم، یئل و توفان، یاغیش – قار، دَپرَم اونو دوشونمهیه چکیر. آنجاق انسان بو اولایلارا دوشونهرک بیر دونیا گؤروشونه صاحیب اولور.
بوگونون انسانی تامام دوغال اولایلاری تانییب، اونلارین نه دَنینی بیلیر. آما بو معلوماتی نئچه دؤورهنی باشدان کئچیرمکله الده ائتمیشدیر. داها یاخشی دئسَک انسان بوگونه قده ر اوچ دونیا گؤروشونه مالیک اولموش: اوسطوره دونیا گؤروشو، دین دونیا گؤروشو و بیلیم دونیا گؤروشو. بونو دا آرتیرماق گره کیر هر بیر دونیا گؤروشو باشقا دونیا گؤروشو ایله ایلگیلی اولموش، بئله دئییلدیر کی بیر دونیا گؤروشو بیتیب سونرا باشقا بیر دونیا گؤروشو اورتایا گلسین. یا دئمک اولور اوسطوره دونیا گؤروشونده دین دونیا گؤروشونون اساسلاری یارانیر یا دین دونیا گؤروشونون بیلیم اساسلاری دا اولا بیلیر. آنجاق انسان عؤمرونون چوخ سوره سی اوسطوره لر – میتلرله کئچمیش و بیلیم تاریخی بلکی ده رونئسانسدان سونرا اساس یئر توتور.
کئچن یوزایله قَدَر، اوسطوره لر انسان دقتینی اؤزونه آز چکمیشدیر و بیر سیرا عالیملر اوسطوره نی افسانه کیمی بیلمیش و علمی آراشدیرمالاردا اونا اؤنم وئرمهییردیلر، بلکی انسانین نادانلیق مرحله سینه عایید اولدوغونو بیلهرک قیراغا قویوردولار. آما چاغداش عالیملر بوگون اوسطورهنین دقیق دوشونمه سینی علم و اینام تانیتیمی اوچون اساسلی بیر قونو ساییرلار، بیلیم یوردلاریندا اونا میدان آچیرلار.
هر بیر ملتین اؤزونه مخصوص اوسطوره لری واردیر. بو اوسطوره لر تاریخ باخیمیندان مین ایللر بوندان قاباغا گئدیب چاتیر. تورک خالقلارین و آذربایجانین اؤزونه مخصوص اوسطوره لری و اینانجلاری واردیر. بونلاردان آد آپارماق ایسترسک گیل گلمیش یا بیلقامیش، دده قورقود، کوراوغلو و . . . سایماق اولار. آلان قووا، دیب باقوی، اوغوزخان و باشقالاریندا اوسطوره سیمالارینی گؤروروک. بو سیمالارین بیر سیراسی باشقا خالقلارین اوسطوره لریله ایلگیده اولور. او جمله دن آلان قووا مسیحیّتده مریم خاتون کیمی ارسیز اوشاق صاحیبی اولور. باشقا مثاللاری دا وورماق اولار.
بورادا اوسطوره اساسلاری و عنصرلارینی تانیماق گرهکیر. اساس اوسطوره لر انسانین اینانجلارینا قاییدیر؛ مثلن یارانیش اینانجی انسانین دونیا گؤروشونده اساس بیر یئر توتور و بو سورغویا جواب وئرمک دیله نیر: انسان نئجه یارانیر و نه اوچون اؤلور؟ اؤلوم قارشینی نئجه آلماق اولور؟ ایشیق ایله قارانلیق، عدالتله ظولوم، اهورامزد ایله اهریمن ابدی اولاراق ساواشیرلار. بیر زامان ایشیق قارانلیغا زور گلیر و بیر زامان دا ترسینه قارانلیق غلبه چالیر. یئر کوره سینین عؤمرو ۱۲۰۰۰ ایللیک دؤوره لره بؤلونور. بو دونیاگؤروشوندان یارانان اینانجلار هله بوگون ده اؤز وارلیغینا داوام ائدیر. بیز ایل بایرامی دئیه رک ۱۲ گون بایرام توتوروق و ۱۳جو گونو دونیانین اورتادان قالدیریلماسی سیمگه سی کیمی ائودن ائشیگه چیخیریق بلکه دونیا ویران اولورسا، بیز – انسانلار آرادان گئتمه سین، یئنی دؤوره باشلانسین. آذربایجان داستانلار و ناغیللاریندا زیادخان ایشیق سیمگه سی و قارا ملیک اهریمن سیمگه سی کیمی رول اویناییرلار. اصلی – کرم داستانیندا و بیر چوخلو داستان و ناغیللاردا بونو گؤرمک چتین دئییلدیر.
تورک دونیاسینین اساس اوسطوره لریندن بوگونه چاتان بیر داستان موجوددور و دونیانین ایلک داستانی ساییلیر: گیل گمیش یا بیلقامیش داستانی. بیلقامیشین بیر سئویملی دوستو انکیدو اؤلور و بیلقامیش اونون اؤلوموندن تاثیرلهنهرک اؤلوم عفریتهسینین ساواشینا چیخیر. همین داستانی بیز دده قورقود کتابیندا اولان دلی دومرول داستانیندا گؤروروک. دلی دومرول یول اوستونده بیر کؤرپو ووروب، یولدان کئچندن باج آلیر، وئره ن کئچیر و وئرمه یندن دؤیوب آلیر. بیر گون کؤرپو یانیندا بیر طایفا اوتورور. اونلارین آغلاییشلاری دلی دومرولون دقتینی اؤزونه چکیر. اونلارین آغ ساققاللارینین یانینا گئدیر و بو آغلاماغین دلیلینی سوروشور. اونلار قبیله نین بیر ایگیدینین اؤلومونو سؤیله ییرلر. دلی دومرول قیزیر و گنجین قاتیلی کیم اولدوغونو سورور. دلی دومرولا دئییرلر بیزیم ایگیدین جانینی عزرائیل آلمیش. دلی دومرول عزرائیل آختارماغا و اونونلا ساواشماغا حاضیرلاشیر بلکه انسانلاری اؤلومدن قورتارسین. گؤرونور دده قورقودون بو داستانی اوسطورهنین عنصرلارینی اؤزونده ساخلامیشدیر.
یارانیشین باشقا قونولاریندان ابدی عؤمور سورمکدیر. بیلقامیش ابدی بیر یاشاییش ایسته ییر. ابدی حیات اوچون چالیشیر. دینی گؤروشده حضرت خضر حیات سویونو ایچمیش و ابدی یاشامی الده ائتمیشدیر. مقدونیه لی اسکندر حیات سویونو الده ائتمک اوچون قاف داغینا گلیر. دده قورقود اؤلوم الیندن قاچماق اوچون ساز چالیر. بونلار هامیسی اوسطوره دؤورانینین دونیا گؤروشونون یارادیلمیشلاریدیر.
سو عنصرو اوسطوره ده اؤزل بیر یئر آلیر. حیات سودان باشلانمیش و ایلک تک یاختهلی موجود سودان تؤرَنمیشدیر. سو عنصرو آذربایجان اوسطوره لرینده اؤنملی ساییلیر. کوراوغلو هله روشن آدییلا اولان زامان، آتاسی آلی کیشینین تاپشیریغینی یئرینه یئتیرمک اوچون قوشا بولاغا گئدیر. آی چیخیب ایکی اولدوز قوشا بولاقدا بیر – بیریله توققوشاندا قوشا بولاق کفله نیر. آتاسی روشنین بو کفده یویونماسی، کفدن ایچمه یینی و بیر بایداق او سودان گتیرمهیینی تاپشیرمیشدیر. روشن بو زمان کفده یویونور و روئین تن اولور، اوندان ایچمه یینه گؤره گور بیر سس قازانیر – ائله بیر سس کی اوخویاندا داغلار تیتره ییر. ساز چالماق هنرینی ده قازانیر. اما حاییف اولسون کی بیر بایداق او سودان دولدورمامیشدان کف آرادان گئدیر و اونا گؤره آلی کیشینین کورلوغو آرادان گئتمهییر.
سو، باشقا بیر خاصیته ده مالیکدیر. کوراوغلونون ایکی آتی اولان قیرآت و دورآت، دنیز آتلاریندان وجودا گلن آتلاردیر. کوراوغلونون یارانیشیندا دنیزدن بیر مادیان گلیب و آلی کیشینین آتلاریلا یاخینلاشیر و اونلاردان دورآت ایله قیرآت دونیایا گلیر. چکیجی نوکته بوراسی دیر کی بابک داستانیندا گؤروروک بابکی اؤلدورهرک اونون قاراقاشقا آدلی آتی، سامره دن باش قویوب آذربایجانا قاییدیر و ساوالانین باشیندا اولان دنیزه گیریر. خالق هله ده اینانیرلار کی هر ایل شهریور آیینین بیرینجی گونونده (بابکین شهادت گونو) قارا قاشقا او گؤلدن چیخیر، گؤلو دولانیر و شیهه چکه رک، زامانین بابکینی سسله ییر. آنجاق بابکی تاپمادیقدا یئنه گؤله گیریر تا گلن ایل همان گون یئنه اؤز ایسته یی اوچون ظهور ائتسین.
آت عنصرو دا اوسطوره بیر حالدا یاشاییر. تورک آتلاری قانادلی اولورلار. کوراوغلو داستانیندا گؤروروک آلی کیشی روشته تاپشیریر قیرآت و دورآتی بسلهدیگی زامان اونلاری بیر قارانلیق تؤوله ده ساحلاییب اونلارا باحمادان چکینسین و تکجه بیر باجادان اونلارا یئم وئرسین. آنجاق گنج روشن بونا دؤزه بیلمه ییب و ۳۹جو گون باجادان بو ایکی کؤهلانا باخیر؛ گؤرور بونلارین قانادی وار، روشن باخدیقجا اونلارین قانادلاری اریییر! ۴۰جی گون ایکی آتی ائشیگه چیخاردیقدا آلی کیشی آتلارین قانادلارینا ال چکیر و بیلیر کی روشن دؤزه بیلمه ییب و هر ایکی آتین قانادی اریییبدیر. بوگون دونیادا قانادلی آتلاردان چوخلو هئیکل لر دونیانین مختلف موزه لرینده ساخلانیلیر و اونلاری تورکلره عایید بیر اوسطورهلی موجود بیلیرلر.
اوغوز داستانلاری دا آذربایجان اوسطوره خاصیتلی داستانلاردان ساییلیر و اونون اوغلانلارینین آدلاری بوگون تامام دونیا خالقلاری آراسیندا گونلری آدی کیمی سئچیلمیشدیر. اونون آلتی اوغلونون آدلاری: آی، گون، اولدوز، گؤ ی، ایلدیریم –
انگیلیس دیلینده: Sunday, Monday, Thursday, Saturday, Friday
آلمان دیلینده: Sonerstag, Montag, Donnerstag, Freitag
فرانسه دیلینده: Mundi, Mercedi, Mardi, Geudi
و باشقا دیللرده بئلهدیر. بوگون تورک دیلینده بونلار: یئل گونو، سون گونو، دوز گونو، آراگونو، سود گونو، سو گونو و آینی گونو آدلانیرلار.
آذربایجان اسکی داستانلاری، اوسطوره عنصرلارینی اؤزونده ساخلاماقدادیر او جمله دن: هون، گؤگ تورک، اویغور و. . . داستانلاریندا بونلار ساخلانیلماقدادیر. اوغوز، شو، آلپ ارتونقا، آلپامیش، آسنا، بوغو تگین، بوزقورد و باشقالاریندا اوسطوره عنصرلارینی گؤروروک. بو داستانلاردا اوسطوره نین عنصرلاری او جمله دن آغاج، حیات آغاجی، ایشیق، بولاق، آت و . . . اؤزل روللار اویناییرلار.
بونو آرتیرماق لازیمدیر کی افسانه، داستان، ناغیل و اوسطورهلرین فرقلری چون اؤنملی اولاراق، گاهدان بیر – بیرلریله قاریشیر و بونلاری آییرتماق لازیمدیر و داستانی، یا ناغیلی اوسطوره یئرینه قویماق یانلیش بیر ایشدیر. بیزده اولان عُنقا، زوموررود قوشو، قارا دونیا و آغ دونیا، قوقنوس قوشو، توراج، و باشقا قونولار سونرالار آچیقلانمالیدیرلار.
هله لیک
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab eng_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab