اولی بورادا
آخار. آز بؤیوک یازیچی، پوبلیسیست، اجتماعی خادیم، «ملا نصرالدین» ادبی مکتبینین بانیسی و ایدئیا رهبری، دراماتورگ، ساتیریک جلیل ممدقولوزادنین (میرزه جلیل) نثر اثرلریندهکی پورترئت حاقدا ماتئریالی تقدیم ائدیر:
«داناباش کندینین احوالاتلاری» اثرینده هر بیر اوبرازین ظاهری گؤرکمی اونلارین حیات یولونا، کاراکتئر و دوشونجهسینه عایید موکممل تصویرلر فعال بیر واسطه کیمی بیر-بیرینه محکم باغلاندیقلاریندان احوالاتین گرگینلیینی گئتدیکجه آرتیریر.
اثرده یوخسول، زحمتکئش، مظلوم اینسانلارین نمایندهلریندن بیری اولان محمد حسن امینین ظاهری پورترئت دئتاللاری سوژئت خطینین ایلکین مرحلهسی، ائکسپوزیسییانی تشکیل ائدیر: «محمد حسن امینین اولار اللی دؤرد، اللی بئش یاشی. آرتیق اولماز. هرچند ساققالی آغاریبدیر، اؤزو آند ایچیر کی، اگر منی کاسیبلیق سیخماسایدی، هئچ کس دئمزدی کی، منیم سیننیم قیرخدان آرتیق اولا. بئله یالان دئمیر محمد حسن عمی؛ چونکی کیشینین بو سیننینده گئنه یاناقلاری قیپقیرمیزی قیزاریر».
کاسیبلیغین سیخدیغی محمد حسن امینین ظاهری گؤرکمی ایله پارالل اونون کؤرپهلیکدن بو گونه قدر اولان وضعیتی دئتاللارلا اینکیشاف ائتدیریلهرک خاریجی گؤرکهمیندن آلینان تصوراتین منطیقی تصدیقی کیمی عکس اولونور. هله اون-اون ایکی یاشیندان آتا-آناسینی ایتیرهن، مال-دؤولتی عمیلری طرفیندن بیر ایلده داغیدیلاراق اونا «بارماق حسابی» گؤستریلهن، ائولهنهندن سونرا عائلهسینی ساخلاماق اوچون ایروان طرفه ایشلهمهیه گئدیب الی بوش قاییدان، نهایتده اوچ-دؤرد ائششک آلیب چاروادارلیغا باشلایان محمد حسن امینین موختلیف واختلاریندان صحبت آچیلاراق تک بیر آرزوسو وورغولانیر. گؤردویو یوخونون تأثیری ایله کربلایا زیارته گئتمک اوچون ایستیفاده اولونان داخیلی پورترئت ائلئمئنتلری سوژئت خطینین زاویازکا مرحلهسینه کئچید آلیر. ظاهری و داخیلی پورترئت دئتاللارینین وحدتده اولدوغو بو تصویر، «اول محمد حسن عمی ایستهدی پیادا گئتسین: چونکی معلومدور کی، پیادا زیارته گئتمیین فیضی مالنان گئتمکلیکدن آرتیقدیر. اما سونرا باخدی گؤردو کی، سیننینین او واختی دئییل کی، پیادا ایکی آیلیق یولو گئدیب قاییتسین» تهکییهسی داخیلی عالمه، پسیخولوژی سجییهیه اویغون اولاراق «پس نه ائتمک» سوالی ایله چارهنی اولاق آلماقلا تاماملاییر.
پورترئت ائلئمئنتلری وحدتده بیر-بیرینه باغلاناراق داوام ائتدیریلیر: «گونلرین بیر گونو محمد حسن عمی صبح تئزدن یوخودان دوروب، گئیینیب، ناماز قیلیب، چیخدی بیر هه یه ته، دولاندی. تویوق-جوجهنی چاغیریب بیر آز دن سپدی، تؤولهیه گیریب ائششیین قاباغینا بیر-ایکی اوووج آرپا تؤکوب چیخدی کوچهیه و اؤز کوچه قاپیسینین آغزیندا چؤمبلدی، چیخاردی چوبوغونو و کیسهسینی و چوبوغو قالدیریب باشلادی چکمهیه. بیر قدر کئچدی، بیر نئچه کندلی محمد حسن عمی سیننینده محمد حسن امینین یانینا گلیب سلام وئریب جرگه ایله چؤمبلدیلر و چوبوقلارینی چیخاریب باشلادیلار چکمهیه. بو کندلیلر هامیسی محمد حسن امینین قونشوسویدولار». صحبتین شیرین یئرینده گؤزلنیلمز بیر شخص پیدا اولور و محمد حسن امینین ائششیینی ایستییر. پورترئت دئتاللاری مستقیم صورتده یوکسهلهن بیر خط اوزره اینکیشاف ائدیر، تدریجا شاخهلنیر. آرتیق مؤلف ائششک ایستهیهن شخصین – خودایار بیین پورترئتینی چکیر.
جلیل مممدقولوزاده خودایار بیین داخیلی عالمی، معنوی یوخسوللوق و چیرکینلیگی ایله یاناشی اونون ظاهری گؤرونوشونو و بونلار آراسینداکی تام اویغونلوغو قاباریق شکیلده وئریب. خودایار بی ظاهرهن او قدر عیبجردیر کی، اونا باخان واهیمهیه دوشور. خودایار بیین خاریجی سیماسی، اونون اوز قورولوشو پووئستی اوخویانلارین حافیظهسیندن اوزون زامان سیلینمیر. اونون عمللری ده، قلب عالمی و ظاهری گؤرونوشو ده اوخوجودا نیفرت حیسی دوغورور (فیرودین حوسینوو. «عادی احوالاتلاردا بؤیوک حقیقتلر».). «زئینب خودایار بیدن ائله ایرگنیردی کی، نئجه کی، اینسان قورباغادان ایرگنیر». منفی تیپی قورباغایا بنزتمکله ادیب اوخوجودا دا اونا ایکراه حیسی اویادیر، زئینبین بیر قولوزورلو دئسپوتا، ایرنج صیفتلی آداما اولان نیفرتینین حدسیزلیینی بیلدیریر. یازیچی خودایار بیین پورترئتینی یارادارکهن اونون داخیلی کئیفیتیندن، اؤز کئچمیشینی تانیماق ایستهمهمهسی، اینسانلارا دا بو بارهده دانیشماغی قول گوجونه قاداغان ائتمهسی ایله باشلاییر. داها سونرا یازیچی اونون گؤرکهمینین پورترئتینی یارادیر: «خودایار بیین آنجاق اوتوز یئددی، اوتوز سککیز سیننی اولار؛ آرتیق اولماز، بلکه اکسیک اولار. بویو اوجادی، چوخ اوجادی. بونون اوجالیغیندان اؤترو کئچهن واختدا خودایار بیه آیاما دئیردیلر. اما من سؤز وئردیم کی، اونون کئچجییندن دانیشمایام. قورخورام یالانچی اولام. بلی، بویو اوجادی، ساققالی، قاشلاری توند قارادی. اوزو ده قارادی، چوخ قارادی. گؤزلری لاپ قارادی، بیر تیکه آغ یوخدو گؤزلرینده. بئله کی، بعضی واختلار خودایار بی پاپاغینی باسیر گؤزونون اؤنونه. پاپاق قارا، گؤزلر قارا، اوز قارا. پاپاغین آلتیندان گؤزلر بئله ایشاریر کی، آدامین جانینا واهیمه اؤتورور. پس دئیهسن کی، چیم آلتیندان قورباغا باخیر». خاریجی گؤرونوشونون پورترئتی بیرمعنالی اولاراق داخیلی پورترئتی ایله عینیلشدیریلیر. یازیچی اونون ظاهرهن نئجه عیبجر اولدوغونو اوخوجویا چاتدیراراق اوبرازین داخیلی عالمینه ایشاره وورور. بویونا آیاما قوشولماسی، ساققالینین، قاشینین، گؤزونون واهیمه یاراداجاق درجهده قارا اولماسینی، پاپاق تاخدیغی زامان قورباغا ایله موقاییسه ائدیلمهسینی تصویر ائدن یازیچی اوخوجودا دا اونا قارشی منفی دویغولار یارادیر. بلکه ده، اینسانلارین قولوزورلو خودایار بیدن قورخمالارینین، قارشی چیخا بیلمهمهلرینین اوولینجی سببیدیر اونون قورخونج گؤرونوشه صاحب اولماسی. فیکیر یوروتمک اولار کی، کند اهلی خودایار بیین اول گؤرونوشوندن، داها سونرا الیندهکی زوغال دینییندن قورخور. یازیچی خودایار بیین خاریجی پورترئتینی یارادارکن بونونلا یئکونلاشمیر. داها سونرا بو گون ده چوخلارینین پروبلمی اولان بورون مؤوضوسونا توخونور: «خودایار بیین بیر قصورو وار. بورنو ایریدی؛ ایریدی، اما پیس ایریدی. من چوخ گؤزللر گؤرموشهم کی، بورونلاری ایریدی، آمماخودایار بیین بورنو پیس ایریدی. بورنونون یوخاری طرفیندن بیر سوموک دیکلیب. سوموک دوزدو، اما آشاغیسینین اتی خوروز پیپیی کیمی دوشوب سول یانا».
گؤروندویو کیمی، یازیچی اوبرازینین نئجه ایرنج گؤرکهمین صاحبی اولدوغونو آرتیقلاماسی ایله اوخوجویا چاتدیریب. خودایار بیین بورنونون خوروز پیپیینه بنزدیلمهسی ایله خاریجی پورترئتین یارادیلماسی تاماملانیر. خودایار بیین پورترئتی ده موقاییسهلی کاراکتئر داشیییر. اونون دا پورترئتینی دؤورلشدیرهرک ۳ مرحلهیه بؤلمک اولار.
۱. خودایار بیین کاتدا اولمازدان اوولکی پورترئتی
۲. خودایار بیین کاتدا اولاندان سونراکی پورترئتی
۳. خودایار بیین زئینبدن سونراکی پورترئتی
بیرینجی مرحلهدهکی خودایار هئچ کیم طرفیندن ساییلمیردی. عادی اینسان ایدی. او کاتدالیغا دا نورمال قایدا-قانونلا گلمهییب، وظیفهیه گلمهسینه آتالیغی سبب اولوب. لاکین کاتدا اولاندان سونرا خودایار بی سانکی ایللرین قیصاصینی کندلیلردن آلماغا باشلاییر. حکایهنی دانیشان لاغلاغی صادیق دا دئییر کی، خودایار کاتدا اولاندان سونرا یامان دییشیر. خودایار بیین کاتدا اولاندان سونرا یالنیز آدی اولور. اؤزونو مایلی-پوللو گؤسترمهیه چالیشیر، لاکین بونون بئله اولمادیغینی زئینبی اؤزونه صیغه ائتدیرمک ایسترکن طلب اولونان شیرینلیگی وئره بیلمهیهنده گؤروروک. خودایار بی کاتدا اولاندان سونرا ظالملیق دؤورو باشلاییر. الیندن هئچ بیر ایش گلمهیهن بو اوبراز اثر بویو ظالیملیغین و اؤزباشینالیغین سیموولونا چئوریلیر. اوچونجو مرحلهده ایسه خودایار بی حیدردن زئینبه قالان بوتون مالی-مولکو اؤزونونکولشدیرهرک، هم وظیفهلی، هم ده وارلی بیر شخص عنوانینا یوکسلیر. بو مرحلهده خودایارین ظالملیغی ان یوکسک زیروهسینه چاتیر. اونون ظلمونون دؤزولمزلیینی زئینب و اونون اؤولادلارینا ائتدیکلرینده گؤره بیلریک. خودایار بیین پول اوچون ائتدیکلری کولمیناسییا نقطهسیدیر.
یازیچی خودایار بیین معنوی خصوصیتلرینین تصویرینی وئررکهن اوبرازین سانکی «آغا نظرم، بئله گزرم» دئدیینی گؤستریر. خودایار کندده الینده زولاقلی دینکله گزیر. ایستدیینی وئرمهیهنده، «مذهب»اینه دیهن اولاندا محض بو دینکله اونلاری جزالاندیریر. صیغه ائتدیرمک اوچون شهره گلندهسه اونون دوکاندان قووولماسی صحنهسینده بیز خودایارین یالنیز ساده، آوام، قورخاق کندلیلرین اوزرینده حؤکمونون اولدوغونو گؤروروک. خودایار منفی اوبرازدی. اونون ائتدیی هر حرکتده داخیلی پورترئتینی گؤره بیلیریک. اونون ظالم و اؤزباشینالیغی ایسه بو پورترئتین بونؤورهسینی تشکیل ائدیر. خودایارین ظالم و اؤزباشینالیغی اثر بویو اینکیشاف ائدیر و احوالاتین سونو دا اونون خئیرینه نتیجهلنیر.
آردی وار...
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab