بو یانغیلی مصراعلارین مؤلّـفی گَنج یاشیندان عُمـرونون سوْنونا کیمی ایران شاهی فتحعلی شاهین سراییندا گیروْو (گروگان) قالان آغابَگیم آغادیر – ابراهیمخلیل خانین قیزی، خورشیدبانو ناتوانێن بیبیسی، طالعی قاراباغێن سیاسی گۆندمی، دؤلتچیلیک تاریخی ایله باغلی اوْلان، حیاتی بوتونلوکله آغیر سیناقلاردان عبارت خان قێزێ… قاجار سرایێندا «آغاباجێ» آدلاندێرێلان آغابـڲیم آغانین حیاتی و یارادێجێلێغێ ایله باغلێ روایتلره قارێشمێش آزسایلێ معلومات اوْنون ارادهسی، شخصیتی، صداقتی و اِفادهسینی نسگیللی مصراعلاردا تاپان اینجه طبیعتی حقّینده چوْخ سؤز دییه بیلیر.
منبعلر گؤستریر کی، آغابـڲیم آغا آتاسێنێن وزیری مُـلّا پناه واقفین یئتیرمهسی ایدی و سوْنرادان فرانسێز دیلینی اؤڲرنهرک، آوروپالێلارلا سربست دانێشمێش، اوْ دورانێن بیر سێرا شخصیتلری ایله مکتوبلاشمێشدێر. روسیه ـ قاجار مناسبتلرینین بارێشێقلا نتیجهلنمهسی ایشینده ده آغابـڲیم آغانێن روْلو آز اوْلمامێشدێر. آغابـڲیم آغا قابلیتلی، باجارێقلێ و گؤزل اوْلماقلا برابر، هم ده چوْخ وطنپرور بیر قادێن اوْلموشدور.
۱۷۸۰. ایلده خانکندیده، خانباغێندا آنادان اوْلان آغابـڲیم آغانێن بیر گۆن اۆزۆ گۆلمهدن، آغرێ – آجێلار، گؤز یاشلارێ ایچینده گئچن عُمرۆ ۱۸۳۲. ایلده ۵۲ یاشێندا غربت دیاردا، تهراندا سوْنا یئتیر، دارالایمان آدلانان قُـم شهرینده دفن اوْلونور. منبعلرین بعضیلرینده آغابـڲیم اؤز اَجلی ایله وفات ائتدیڲی قِید ائدیلسه ده، بعضی منبعلره گؤره، رۇسلارێن قفقازدان چێخارێلماسێ اۇغرۇندا نوبتی محاربهنین طرفدارلارێندان اوْلان آغابـڲیم آغا رۇسلارێن ایستَـڲی، سرایدا معتبر موقعیتده اوْلان ارمنی جاسوسلارێن الی ایله زَهرلنیب و اؤلدۆرۆلۆب.
آغابـڲیم آغایا قاراباغێ چوْخ سئون، اؤز توْرپاغێنێن حسرتی ایله یاشایان، ارمنیلرین خیانتینه نفرت ائدن بیر مدنیتچی ده دئمک اوْلار. دیگر بیر منبعین یازدێغێ کیمی، ایروان خانێ «سارێ آسلان» لقبلی حسن خانێ روُس اسیرلیڲیندن قۇرتارماقدا دا کؤمکچی اوْلموش، اوْنو اسیرلیکدن قۇرتارمێشدێ.
۱۷۹۷. ایلده آغامحمد شاهێن شۇشادا قتلیندن سوْنرا فتحعلی شاه تخته چێخێر و قاراباغ خانلێغێنێن اۆچۆنجۆ خانێندان عمیسینین قاتِللرینی، همچنین سرایێندا ساخلاماق اۆچۆن گیروْو ایستهییر. ابراهیمخلیل خان اوْغلو ابوالفتح آغانی و قیزین آغابگیم آغانی قاجار سرایینا گؤندریر. «قاراباغنامه»لرده قِید اوْلونور کی، بؤیوک بیر احتشاملا تهرانا یوْلا سالینان آغابگم آغانین خدمتینه ۲۰۰ قاراباغلی وئریلمیشدی؛ قاراباغێن دؤڲۆشچیلری حساب اوْلونان بو بؤیوک دستهیه مالِک بڲ باشچیلیق ائدیردی.
ایرانا گیروْو وئریلن ابوالفتح آغانێ، شاه سرایدا ساخلاماییب، اوْغلو عبّاس میرزایا یاردیمجی وئریر. ولیعهد عبّاس میرزا نایبالسلطنه اوْنا خانلێق عنوانێ وئریب، قوْشۇن باشچێسێ تعین ائدیر. «طۇطی» تخلّصو ایله شعرلر یازان ابوالفتح آغا، محمد شاه و ناصرالدین شاهِ قاجارێن سلطنتی زمانێندا مشهور دولت خادملریندن بیری، بیر نئچه دفعه ولایت حاکِمی اوْلور…
یاشادێغێ قاجار سرایی، آغابـڲیم آغا اۆچۆن ایچینه قان قۇسدۇغۇ قێزێل تِشتی تقدیم ائدن کَدر سرایێ ایدی. منبعلرده یازێلانلارا گؤره، آغابـڲیم آغا عمرۆ بۆیو فتحعلی شاهێن کبینلی زؤجهسی اوْلسا دا، قادێنێ اوْلمور، امّا شاه طلاق دا وئرمیر، و سوْنراکێ ایللر آغابـڲیم آغا خانێم قُمدا آیرێ یاشایێر. عمرۆنۆن سوْنۇنادک باکِره قالمێش شاه خانێمێ حقّینده میرزا فضلالله شیرازی خاوری، محمد حسن خان اعتمادالسلطنه و دیگر سالنامهچیلر یازیرلار کی، فتحعلی شاه زفاف گئجهسی خان قێزێنێن یانێنا گیردیکدن اوْن بئش دقیقه سوْنرا اوْتاقدان دلی کیمی چێخێر و غضبله «ابراهیم خانێن قێزێ منی ایلان کیمی چالدێ» دئییر. دئییرلر همین گئجه آغابـڲیم آغا، شاهێ آناسێنێن لباسێندا، بئلینده اوْنون کمری ایله قارشێلایاراق اؤزۆنۆ توْخۇنۇلماز ائدیر و طبیعی کی، بو، شاهێن عزّت ـ نَفسینه توْخۇنۇر. آرالارێندا سئوگی ایله باغلێلێق اوْلماسا دا، آغابـڲیم آغا عمرۆنۆن سوْنۇنا کیمی قاجار سرایێندا بؤیۆک نفوذ صاحبی اوْلور. حتّیٰ سرایێن آغاباجێسێ داخل اوْلاندا شاهێن یانێنداکێ یاشجا داها گَنج اوْلان زؤجهسی تاجالدوله، حرمت علامتی اوْلاراق آیاغا قالخارمێش.
«قاراباغنامه»لر و دیگر سالنامهلرده بو بارهده قید اوْلۇنماسا دا، سرای تاریخینین بیلیجیسی «یوسف وزیر چَمنزمینلی»یه گؤره، آغابـڲیم آغا عمرۆ بوْیو عمیسی مِهرآلێ بـڲین اوْغلو، «باتمانقێلێنج» لقبلی سرکرده «محمد» بڲی سئویر و بو عشقه صادق قالمێش. «محمد بڲ سارێجالێ» ۳۵ یاشێندا ایکینجی شیروان حاکمی «مصطفیٰ خان خانچوْبانلێ» طرفیندن قتل ائدیلیر و آغابـڲیمین نیسگیلی مصراعلارێنل چئوریلیر.
آغابـڲیم آغا، قاجار سلطنتینین خانێملارێ آراسێندا حقّینده أن چوْخ بحث اوْلونان، تاریخده، سرای سالنامهلری و سندلرینده آدێ أن چوْخ گئچن، عرب، فارس و فرانسه دیلینی گؤزل بیلدیڲینه گؤره خارجدن گلن قوْناقلارلارا مترجم روْلو اوْلان خانێم ایدی. طالعی قاراباغێن طالعی نامینه قربان وئریلمیش آغابـڲیم آغا اؤزۆ بیر گۆن گؤرمَـسه ده، قاجار سرایێندا گیروْولۇغۇ سیاسی سببلردن راحت ایدی. فتحعلی شاهێن فرمانی ایله «شاهبانو» اعلان ائتدیڲی آغابـڲیم آغا، قاراباغ خانلێغێ ایله تهران سرایێندا مناسبتلرین نرماللاشماسێ و قوْهۇملۇق علاقهلرینین دوام ائتمهسی ایچۆن اهمّیتلی ایشلر گؤرمۆشدۆ.
شاهێن حرمخانهسیندهکی یۆزدن آرتێق قادێندان هیچ بیری اداره ائتمهده، آغاباجێ قدر سؤز صاحبی اوْلمامێشدێ. فتحعلی شاه عقلی، عِلمی، معرفتی ایله سئچیلن «شاهبانوُ»یا مداخله حقوقو وئردیڲیندن اوْ، سفیرلرین خانێملارێنێ قبول ائدیر، خارجی دؤلتلرین حُکمدارلارێ و اوْنلارێن خانێملارێ ایله یازێشێر، سرایا تشریف ائدن اَجنبی مسافر و دیپلوْماتلارلا صحبتلرده اشتراک ائدیردی. منبعلرده اوْنون روسیه تزارێ «الکساندر»ێن خانێمێ ایله ده مکتوبلاشدێغێ، ۱۸۱۱. ایلده فرانسه امپراتورونون خانێمێسێ ایله گؤرۆشدۆڲۆ و اوْنون واسطهسیله «ناپئلون بناپارت» ایچۆن مکتوب گؤندردیڲی ده قید اوْلونور. سوْنۇنجۇ مکتوبون بو گۆن ده «لوور موزه»سینده ساخلانێلدێغێ دئییلسه ده، یازێلما سببی و مضمونو بارهده معلومات وئریلمیر. «مهربان وزیر»ین یازدێغێنا گؤره، آغابـڲیم آغا («Müqəddəs Geori» – «سنت جورج») نشانی آلان یگانه «تۆرک قادێنێ»دێر.
فتحعلی شاه، عقلی و ذکاسێ ایله اۆرڲینی فتح ائتمیش آغابـڲیم آِاغانێن خواهشی ایله قاراباغدان گلن تجارت کاروانلارێندان آلێناجاق گُمرک و توْرپاقباسدێ حقّینی لغو ائتمیش، تاجرلره اۆستۆن امتیازلار وئرمیشدی. اروپا، روسیه منبعلرینده آدێ «کرالیچه آغاباجێ» اوْلااراق گئچن آغابـڲیم آغانێن تأثیری، خواهشی ایله شاه گناهکارلارێ باغێشلایێر، دۆستاقلارێ آزاد ائدیرمیش. ایروان خانێ «سارێ آصلان» لقبلی «حسن خان»ێن روُس اسیرلیڲیندن قۇرتۇلماسێ دا منبعلرده آغابـڲیم آغانێن خدمتی کیمی گؤستریلیر.
همچنین اوْنون «عبّاس میرزا»نێن قفقاز اۇغرۇندا ساواشێنێ دستکلهدیڲی، خوْی و اۇرمۇ کیمی قاراباغێ دا باج حسابێنا رۇسلاردان گئری آلماغێن فکرینی ایرَلی سۆردۆڲۆ، دانێشێقلار زمانێ بو مسئلهیه اشاره ائدیلسه ده، حیاتا گئچمهدیڲی یازێلێر. یازێلانلارێن نه قدری دوْغرو، نه قدری یانلێشدێر، بیلمیریک. بیلینن ایسه بۇدۇر، شۇشالێ آغابـڲیم آغا قاراباغ ایچۆن اوْلدوغو قدر تهرانێن سیاسی حیاتێ ایچۆن ده اهمّیتلی شخصیت ایدی.
آغابـڲیم آغا، فتحعلی شاهێن خانێملارێنێن حَرمینه گلدیکدن سوْنرا، شاهێن زنگین سالوْنوندان ایستهدیکلری پالتارێ سئچمه حقوقلارێ وار ایدی. آغابـڲیم آغا، فتحعلی شاهێن آناسێنێن دا پالتارێنێن اوْردا اوْلدوغوندان خبردار ایدی. اوْنا گؤره ده اوْنو سالوْنا گتیرنده آددێملارێنێ همین پالتارا یؤنلدێب اڲنینه گئییندی. آغابـڲیم آغانێ اؤز آناسێنێن پالتارێندا گؤرن فتحعلی شاه چوْخ تعجبلندی و هیچ وقت اوْنا توْخونمادێ.
اؤزۆنۆن عقل و درایتینه گؤره اوْ، فتحعلی شاه طرفیندن سئویلیردی و بۇنا گؤره ده، حَرمین اساس خانێمێ اعلان ائدیلمیشدی. غریب بیر دیاردا عمر ـ گۆن سۆرَن، مین نازێن، نعمتین ایچینده بَسلهنن آغابـڲیم آغا، وطن حسرتینی سؤیلهدیڲی بایاتێلاردا دیله گتیریر:
قلم ده، بایاتێ دا، گؤز یاشلارێ دا وطن حسرتینی اوْوۇدا بیلمیر. آغابـڲیم آغانێن گؤنلۆنۆ شاد ائتمک، اوْنو سئویندیرمک اۆچۆن فتحعلی شاه ، تهراندا مُحتشم بیر باغ سالدێرێر. خانکندیده، شوشادا بیتن بۆتۆن آغاج، گۆل ـ چیچڲی بورادا اکدیریر کی، آغابـڲیم آغا دوْغما یئرلرین هاواسێنێ بو باغدان آلا بیلسین. بلکه اوْندا گؤنلۆ توْختایار. حتّیٰ باغبانێ دا شوشادان گتیریرلر. بو گۆلۆستانێن دا آدێنێ «وطن باغێ» قوْیورلار. آغابـڲیم آغا همین باغا سِیره چێخارکن چوْخ کِدرلنیر. دریندن آه چکهرک آغلایێر. بۆتۆن سرای اهلی بو وضعیته حیرتله باخێرلار. چۆنکی «وطن باغێ» ائیله قاراباغێن بیر پارچاسێ ایدی. آغابـڲیم آغا اۆزۆنتۆسۆنۆ بؤیله افاده ائدیر:
«وطن باغێ» آل ـ الواندێر،
یوْخ اۆستۆنده خارێبۆلبۆل.
ندن هر یئرین الواندێر،
کؤکسۆن آلتێ سارێ، بۆلبۆل.
«مَلۇلی» تخلّصۆ ایله آذربایجان و فارس دیلینده شعر یازان، هجران، نیسگیل سَمبۇلۇ اوْلان قاراباغلێ گیروْوۇن یارادێجێلێغێندان بوگۆنه قدر ایکی بایاتێ و بیر نئچه بیت گلیب چاتێب. مشهور بایاتێسێ «قاراباغ شکستهسی»نین سؤزلرینه چئوریلیب. بعضاً بو شکستهنین مۇسیقیسینین ده آغابـڲیم آغایا عاید اوْلدوغو دێییلیر. بلکه ده، بۇ، گرچکدیر! آخێ «قاراباغ شکستهسی»نین سؤزلری کیمی، مۇسیقیسینده ده عمرۆ بوْیو غربت آجێسێ چکن بیر غریبیبن بۆتۆن حسّلری افاده اوْلۇنۇب – سئوگی، حسرت، نسیگیل و امید…ی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab