معاصیر دونیا سیاستینده کیپر (قبرس) پروبلئمی
آذربایجان میللی علملر اکادئمیاسینین شرق شوناسلیق
اینستیتونون علمی آراشدیریجیسی (دکترانت) سبحان طالیبلی
معاصیر دونیا سیاستینده حل اولونمامیش پروبلئملریندن بیری ده کیپر مسئله سیدیر. 20- نجی یوزیللیگین یاشیدی اولان بو پروبلئم یونانیستانین «ائنوسیسEnosis-» سیاستی نین اعلان ائتدیگی واختدان باشلانیر.
یاخین شرق و آوروپا آراسیندا استراتئژی تیجارت باخیمیندان کؤرپو رولوندا چیخیش ائدن شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی تورکیه دن 70 کیلومتر، سورییادان 132 کیلومتر، میصیردن 370 کیلومتر، یونانیستان ساحیلریندن ایسه 700 کیلومتر اوزاقلیقدا یئرلشیر. گیرینتیلی- چیخینتیلی خصوصیتلرینه گؤره 782 کیلومترلیک ساحیل اوزونلوغونا مالیک آدا 350 شیمال پاراللئلی و 350 شرق مئریدیانی اوزرینده یئرلشیر. آدا شیمالدا کورماکیتی یاریماداسیندان باشلایاراق کارپات یاریماداسینا قدر اوزانان و ان یوکسک زیروه لری 1000 متری آشان گیرنه- کارپات داغلاری، جنوبدا ایسه ترودوس داغلاری و بونلارین آراسیندا 100 کیلومتر اوزونلوغوندا، 10-15 گئنیشلیگینده بیر آلچاق ساحه دن عیبارتدیر. آدانین شرقده و قربده کی بورونلاری اولان آندرئاس و درئپانا آراسیندا مصافه 227 کیلومتر، جنوب و شیمال بورونلاری اولان گاتا و کورماکیتی آراسینداکی مصافه ایسه 97 کیلومتردیر.
تورک دیلینده کیبریس، عرب دیلینده کوبروس (کوبپوش)، غرب دیللرینده «جیپروس»، «جیپرئ»، «گیپروس» و «جیپرئن» آدلاندیریلان آدا میصیر و هئت منبعلرینده «الاشیا» (الاسیا)، سونرادان میصیر منبعلرینده «اسی»، آسسور منبعلرینده «یانتاما» و یا «یا» کیمی ایشلنمیشدیر. کیپر آدینی ایلک دفعه هومئر ایشلتمیشدیر. بوندان علاوه، آدادا چوخلو میس یاتاقلاری اولدوغونا گؤره، لاتینجا «جوپروم»، هاواسی گؤزه ل اولدوغونا گؤره «ائریا»، داغلیق اراضی اولدوغونا گؤره «کئراشیتسی» و س. آدلانلدیریلمیشدیر.
رئلیئفی نین خصوصیتلری آنادولونون رئلیئفینه یاخیندیر. ایقلیم باخیمیندان دا آنادولویا اوخشارلیغی وار. آرالیق دنیزینه خاص ایقلیم تیپیی مؤوجوددور. یایی ایستی، قیشی ایسه ایلیق و یاغیشلی اولور.
آدانین اهالیسی اساساً یونان اصیللی روملاردان و تورکلردن عیبارتدیر. حاضیردا کیپرده 1 میلیونا قدر اهالی یاشاییر، اونون 80 فاییزی روملار، 20 فاییزی ایسه تورکلردیر. لاکین آدانین تورک اهالیسی نین سایی بیله رکدن روم ایداره چیلیگی طرفیندن گیزله دیلمیش، حقیقتی عکس ائتدیرمه یه رقملر وئریلمیشدیر. دؤولت دیلی تورک دیلی، پول واحیدی ایسه تورک لیره سیدیر.
سیجیلییا و ساردانییادان سونرا آرالیق دنیزینده اوچونجو بؤیوک آدا اولان کیپر آداسی هر ایکی طرفدن آغ دنیزین گؤی سولارییلا احاطه له نیب. شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی 4 اساس یاشاییش مرکزینه – لئفکوشا، قاضی ماغوسا، گیرنه و گؤزه ل یوردا بؤلونوب. آدا 1571-جی ایلده عوثمانلی دؤولتی طرفیندن فتح ائدیلدی و قیبریس ایمپئراتورلوغون بیر پارچاسی اولدو. 1878-جی ایله دک عوثمانلی ایمپئراتورلوغونون ایداره سی آلتیندا اولموشدور. بو دؤور عرضینده آنادولو یوردلاریندان خیلی سایدا تورکلر کیپره کؤچه رک اورادا مسکونلاشمیش، نسیللر آرتیرمیشدیر. عوثمانلی دؤولتی 1878-جی الده آانی انگیتره یه ایجاه ی وئریر. 1918-جی ایلده یونانلار اورتودوکس طرفیندن دستکلنن «ائنوسیس» (قیبریسین یونانیستانا بیرلشدیریلمه سی) حرکاتینا باشلاییرلار. لوزاننا مقاویله سیندن (1925) سونرا قیبریس بریتانییا ایمپئراتورلوغونون بیر پارچاسی اولور.
اورتودوکس کیلسه سی ائنوسیس کامپانییاسینی گئنیشلندیرمه یه باشلادی. اصلینده قیبریسلی یونان اهالی ائتنیک باخیمیندین قطعیاً یونان دئییل. سادجه اولاراق اونلاری دیل باخیمیندان یونان حساب ائتمک اولار. معاصیر یونانیستان ایله قیبریس آداسی آراسیندا یگانه علاقه بوتون دؤورلرده اورتودوکس کیلسه سی واسیطه سیله اولوب. بوندان باشقا، ائنوسیس فیکری نین ائتنیک کؤکلریندن باشقا سببلری ده واردیر.
عوثمانلی حؤکمدارلیغی آلتیندا اورتودوکس روحانی صینفی اؤزو اوچون ساغلام بیر یئر الده ائتدی و باش یئپیسکوپ دینی بیر فیقوردان داها چوخ سیاسی لیدئرلیک میسسییاسینی یئرینه یئتیرمه یه باشلادی. عوثمانلی نسلیندن اولان قیبریسلی تورکلر هر زامان قطعیتله «ائنوسیس» ایدئیاسینا قارشی چیخمیشلار. چونکی بو اونلار اوچون ساده جه ایشغالچی بیر دؤولتین – اینگیلتره نین، دیگر بیر ایشغالچی دؤولتله، یئنی یونانیستانلا عوضلنمه سی دئمک ایدی. بئله بیر وضعیت قیبریسلی تورکلرین گله جگینی سؤال آلتینا آلیردی. بئله اولان تقدیرده قیبریس تورکلری تورکیه دن کؤمک ایسته مه یه مجبور اولدولار. بوتون باش وئرن تهلوکه لی اولایلار تورکیه نین حادیثه لره موداخیله سینی واجیب ائتدی.
تورکلرین کوتلوی شکیلده سویقیریما معروض قویان قیبریسلی مباریزلرین میللی تشکیلاتی (EOKA) پولکوونیک قریواسین رهبرلیگی آلتیندا 1953-جو ایلده یارادیلدی. تشکیلاتین سیلاحلی فعالیتی بیرباشا اینگیلیسلره قارشی دئییل، عئینی زاماندا قیبریسین تورک ایجماعسینا و حتّی اونلارلا اوخشار فیکیرلرین داشیییجیلاری اولمایان یونانلارا قارشی یؤنلمیشدی. تورکلر ایسه اینگیلیسلرین فعالیتسیزلیگینی گؤروب اؤزلرینی مودافیعه ائتمک مقصدیله 1956 – جی ایل آوقوستون 1-ده «کیپر تورک مقاویمت تشکیلاتینی قوردولار». 1959-جو ایلده قیبریس تورک ایجماعسینی قوروماق اوچون تورکیه نین ده قوشولدوغو سوریخ مقاویله سی حاضیرلاندی و 1960-جی ایلده لوندوندا ایمضالاندی. موقاویله ده موستقیللیگین شرطلری ده معینلشمیشدی. مقاویله یه گؤره، یونانجا دانیشان ایجماعنین تامامیله «ائنوسیس» فیکریندن داشینماسی لازیم ایدی. سازیش آدانین بؤلونمه سینی و باشقا اؤلکه یه بیرلشدیریلمه سینی قاداغان ائدیر، دینی، مدنیتی و دیلی فرقلی اولان ایکی ایجماعیا سیاسی و آدمینیستراتیو صلاحیتلر نظرده توتوردو.
1960-جی ایلده قیبریس رئسپوبلیکاسی نین یارادیلماسی، پرئزیدئنتی یونان، ویتسئ- پرئزیدئنتی تورک و 35-ی یونان، 15-ی تورک اولماقلا 50 نفرلیک پارلامئنتدن عیبارت دؤولت قورولمالی ایدی. هر ایجماع پارلامئنته اؤز نماینده لرینی سئچه جکدی. قیبریسین تورک ایجماعسینا اوچ ناظیرلیک حواله اولونموشدو: مودافیعه، صحییه و کند تصروفاتی ناظیرلیکلری. قیبریس رئسپوبلیکاسی اینگیلتره، یونانیستان و تورکیه نین ضمانتی و مودافیعه سی آلتیندا اولاجاقدی.
کونستیتوسییایا اساساً یارادیلمیش ماکاریوس حؤکومتی چوخ کئچمه دن کونستیتوسییانین دفن ائدیلدیگینی بیان ائده رک 1963-جو ایل دئکابرین 21-دن اعتیباراً کیپرین تورکلر اوزرینه آچیق هوجوملارینی تشکیل ائتمه یه باشلادی. مقصد کیپر آداسی نین یونانیستانا زورلا ائنوسیسینی حیاتا کئچیرمکدن عیبارت ایدی.
کیپر آداسیندا وضعیت او درجه ده گرگینلشمیشدی کی، بین الخالق میللتلر تشکیلاتی تهلوکه سیزلیک شوراسی نین فؤوق العاده سئسسییاسی 1964-جو ایل مارتین 4-ده 186 سایلی قطعنامه ایله کیپرده صلحو تأمین ائتمک اوچون بین الخالق میللتلر تشکیلاتی سیلاحلی قووه لری نین یارادیلماسی و همین قووه لرین یونان و تورک ایجماعلاری آراسیندا یئرلشدیریلمه سینه قرار وئردی. لاکین یونانیستانین گیزلی یوللارلا اورایا گتیردیگی 20 مین نفردن یوخاری حربی قووه تورک ایجماعسی نین اولجه آیری-آیری آنکلاولارا، داها سونرا ایسه آدانین جمعی اوچ فایزینی تشکیل ائدن حیصه یه پناه ائتمه یه وادار ائتدی. تورک دیپلوماتلاری نین خریستیان هم رأیلیگی قارشیسیندا سسی و اعتیراضلاری دئمک اولار کی، ائشیدیلمز اولموشدو.
قیبریس موقتی تورک یؤنتیمی مجلیسی 1970-جی ایل اییونون 18-ده فعالیته باشلادی. مجلیسین نیظامنامه سینین 1-جی ماده سینه گؤره، «16 آوگوست 1960-جی ایل کونستیتوسییاسی نین بوتون ماده لری حیاتا کئچمه یینجه، تورک بؤلگه لرینده یاشایان تورکلر، موقتی تورک یؤنتیمینه باغلانیردی». نیظامنامه 3 اساس حیصه دن: قانون وئریجی، ایجرا ائدیجی و محکمه ایشلری اوزره ماده لردن عیبارت ایدی. مجلیسین ایش فعالیتی 2-4-جو ماده لرده تثبیت ائدیلیردی. تشکیل اولونان ایجرا ائدیجی اورگان («یوروتمه قورومو») «1960-جی ایل کونستیتوسییاسی نین 46-جی ماده سینده نظرده توتولان 3 ناظیر (داخیلی و خاریجی ایشلر اوزره ناظیر، کند تصروفاتی ناظیری، صحییه ناظیری» و داها آرتیق 6 ناظیردن مئیدانا گلیردی». داها سونرا ایجرا ائدیجی اورگانین حقوقلاری و وظیفه لری (ماده 9-13، 15)، تورکیه ایله موناسیبتلر، محکمه حاکیمیتی ایله ماده لر وئریلیردی. سونونجو ماده بیر داها 1960-جی ایل کونستیتوتوسییاسی تام حیاتا کئچیرمه یینجه، آدی چکیلن 19 ماده نین قووه ده قالاجاغینی تثبیت ائدیردی.
1970-جی ایل اییولون 18-ده کئچیریلن مجلیسین ایلک ایجلاسیندا نجدت اونئل – صدر، فاضیل کیچیک – باشقان، رائوف دئنکتاش – باشقان یاردیمچیسی سئچیلدیلر.
1971- جی ایل آپرئلین 21-ده «موقتی» سؤزو گؤتوروله رک و 1974-جو ایل اوکتیابرین 1-دک «قیبریس تورک یؤنتیمی مجلیسی» آدی آلتیندا یاشایان پارلامئنت 1974-جو ایل حرکاتی نین دوغورموش اولدوغو یئنی شراییطده «موختار قیبریس تورک یؤنتیمی مجلیسی» اولاراق فعالیتینی داوام ائتدیردی. 1975-جی ایلده فئورالین 13-ده کیپر تورک فئدرال دؤولتی اعلان ائدیلدی. حادیثه لرین بو جور گئدیشی روملارین دا معین گذشتلر ائتمه سینه گتیریب چیخارتدی. روملارلا تورکلر آراسیندا 1975-جی ایلین 28 آپرئل-3مای، 5-7 اییون و 31 اییول- 5 آوقوست تاریخلرینده ویانادا آپاریلان دانیشیقلار نتیجه سینده جنوبی کیپرده کی تورکلرین شیمالا، شیمالی کیپرده کی روملارین دا جنوبا کؤچورولمه سی مسئله سینده راضیلیق الده ائدیلدی و سئنتیابیر 8-10 آراسیندا موبادیله حیاتا کئچیریلدی. بئله لیکله، آدا ایکی میللتدن عیبارت 2 دؤولته بؤلوندو.
کیپر حادیثه لری نین دؤنوش نؤقطه سی یونانیستاندا باش وئرمیش 15 اییول 1974-جو ایل حربی چئوریلیشی ایله باغلیدیر. حربی خونتانین یونانیستاندا حاکیمیتی اله کئچیرمه سی نتیجه سینده ماکاریوسون کیپر یونان حؤکومتی آدادان قووولدو، پرئزیدئنت سامسون باشدا اولماقلا یئنی کیپر حؤکومتی یارادیلدی. کیپرین ائنوسیسی ائلان ائدیلدی.
1974-جو ایل اییولون 19-دا ماکاریوسون نیو- یورکدا بین الخالق میللتلر تشکیلاتی تهلوکه سیزلیک شوراسینا موراجیعتیندن سونرا تورکیه نین 14 ویلایتینده سفربرلیک اعلان ائدیلدی. اییولون 20-ده بولند ائجئویت تورکیه حربی هاوا قووه لری و دونانماسی تورک قوشون حیصه لرینی آدانین شیمالینا چیخارتدی. تورک قوشونلاری نین آپاردیغی اوغورلو عملیات نتیجه سینده آدادا یونانلارین زوراکیلیغینا سون قویولدو، آدانین 37 فایزه قدری ائنوسیسی حیاتا کئچیرمگی قارشیسینا مقصد قویان EOKA تئررور تشکیلاتی نین قولدور دسته لریندن تمیزلندی.
تورکیه نین حادیثه لره فعال موداخیله سی نتیجه سینده یونان حربی خونتاسی آدادا ائتنیک تمیزله مه سیاستینی حیاتا کئچیره بیلمه دی. اییولون 22-ده ایمضالانمیش سازیشه اساساً آتشکس رژیمی یارادیلیر، بین الخالق میللتلر تشکیلاتی موشاهیده چیلری نین نظارتی آلتیندا حربی اسیرلین و مولکی اهالی نین دگیشدیریلمه سینه باشلانیلدی.
1977- جی ایلده ماکاریوسون وفاتی ایله دئموکراتیک پارتیاسی نین لیدئری سیپیروس کیپریانو کیپر روم رئسپوبلیکاسی نین پرئزیدئنتی سئچیلدی. کیپر تورک فئدئرال دؤولتی و تورکیه کیپریانونون یالنیز کیپرین روم طرفینی تمثیل ائده بیله جگینی بیلدیردی و اونون پرئزیدئنتلیگینی تانیمادی. لاکین روملار و یونانیستان بو حال ایله راضیلاشماق نیتینده دئییلدیلر. اونلار بو مسئله نین بین الخالق میللتلر تشکیلاتیندا مذاکیره ائدیلمه سینه نایل اولدو. بین الخالق میللتلر تشکیلاتی ایسه 1983-جو ایل مایین 13-ده کیپر تورک فئدرال دؤولتی نین لغو ائدیلمه سی حاقیندا قرار قبول ائتدی. بو حادیثه دن سونرا کیپرین تورک اهالیسی مایین 20-ده دؤولت باشچیسی رائوف دئنکتاشا علاوه صلاحیتلر وئره رک اوندان رئسپوبلیکانین اعلان ائدیلمه سینی طلب ائتدی و نویابرین 15-ده شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی اعلان اولوندو. لاکین نویابرین 17-ده بین الخالق میللتلر تشکیلاتی تهلوکه سیزلیک شوراسی نین 541 سایلی قراری ایله شیمالی کیپر تورک جمهوریتی نین قورولماسینا احتیاجین اولمادیغی بیلدیریلیر و تورکلرین بو قراردان ایمتیناع ائتمه لری تکلیف اولونوردو. لاکین بین الخالق میللتلر تشکیلاتینین بو قراری نه تورکیه، نه ده شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی طرفیندن قبول ائدیلمه دی. تورکیه رئسپوبلیکاسی شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینی رسماً تانیدی و 1984-جو ایلده قارشیلیقلی سفیرلر قبول ائدیلدی. 1985-جی ایل مارتین 12-ده شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین پارلامئنتینده کونستیتوسییا لایحه سی قبول ائدیلدیکدن سونرا مایین 5-ده عمومخالق سس وئرمه سی نتیجه سینده کونستیتوسییا قبول ائدیلدی. اییونون 9-دا ایسه پرئزیدئنت سئچکیلرینده رائوف دئنکتاش قوزئی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی نین ایلک پرئزیدئنتی سئچیلیر.
شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی دؤولت قورولوشونا گؤره پارلامئنت قورولوشلو دئموکراتیک رئسپوبلیکادیر. اؤلکه پارلامئنتی 50 میلت وکیلیندن عیبارتدیر. پارلامئنتده حاکیم پارتییا اولان جمهوریت تورک پارتییاسینی 25 دئپوتات، میللی بیرلیک پارتییاسینی 13 دئپوتات، دئموکرات پارتییاسینی 6 دئپوتات، آزادلیق و اصلاحات پارتییاسینی 3 دئپوتات، بی طرفلری ایسه 2 دئپوتات تمثیل ائدیر. اؤلکه نین آنا موخالیفت پارتیاسی میللی بیرلیک پارتییاسیدیر. رئسپوبلیکادا 10 ناظیرلیک وار. حاضیردا اؤلکه نین پرئزیدئنتی محمد علی طلعت، خاریجی ایشلر ناظیری و باش ناظیرین معاوینی ایسه سردار دئنکتاشدیر.
شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی قورولماسیندان سونرا دا دانیشیقلار داوام ائتدیریلیردی. هله 1977-جی ایلده دئنکتاش-ماکارئوس و 1979-جو ایلده دئنکتاشا- کلئریدئس آراسیندا ایمضالانمیش سازیشلره اساساً روملار ایلک دفعه اولاراق فئدرال دؤولتین قورولماسینا راضیلیق وئرمیشدیلر. سونراکی دانیشیقلارین دا محض بو پرینسیپلر اوزره داوام ائتدیریلمه سی لابود ایدی. لاکین سونراکی گؤروشلر یئنیدن روملارین غیری- کونستروکتیولیگی سببی ایله نتیجه وئرمیردی. بئله کی، 1985-جی ایلین یانوارین 17-ده و 1986-جی ایلین مارتین 29-دا بین الخالق میللتلر تشكیلاتی باش کاتیبی نین حاضیرلادیغی «کیپر مسئله لری اوزره آنلاشما پروتوکولو» کیپر تورکلری طرفیندن قبول ائدیلدیسه ده، روملار طرفیندن رد ائدیلدی. 1987-جی ایلین مایین 22-ده آوروپا بیرلیگی ایله کیپر آراسیندا 18 آی داوام ائدن دانیشیقلاردان سونرا گؤمروک بیرلیگی حاققیندا سازیش ایمضالاندی. 1988-جی ایلین یانواریندا ایسه بو سازیشین آدایا شامیل ائدیلمه سی قرارا آلیندی.
1990-جی ایلده نیو- یورکدا کئچیریلن گؤروشلر ده بیر نتیجه وئرمه دی. ائله بو ایل کیپرین روم طرفی آوروپا بیرلیگینه عضولوگو اوچون بو قوروما موراجیعت ائتدی. 1991-جی ایلدن اعتیباراً ایسه تورکیه نین پرئزیدئنتی تورقوت اؤزالین دانیشیقلارین دؤرد طرف – شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی، تورکیه، کیپرین روم طرفی و یونانیستان آراسیندا آپاریلماسی تکلیفی بین الخالق میللتلر تشكیلاتی طرفیندن قبول ائدیلدی.
20-جی یوزیللیگین سونلاریندان اعتیباراً کیپرین تورک و یونان ایجماعلاری آراسیندا، تورکیه و یونانیستان آراسیندا موناسیبتلرین یومشالماسی 2002-جی ایلین نویابرین 10-دا بین الخالق میللتلر تشكیلاتینین تهلوكه سیزلیك شوراسی کیپر پروبلئمی نین نیظاملانماسینا دایر یئنی تکلیفلرین مئیدانا گلمه سینی شرطلندیردی. بو تکلیفلرده کیپرده ایسوئچره کونفئدراسییاسی نمونه سینده دؤولتین قورولماسی نظرده توتولوردو. کونفئسسیونال سیستئمین یئنی واریانتی اولان بو تکلیفین رئاللاشماسی هر ایکی ایجماعنین، ایلک نؤوبه ده یونانلارین «چوخلوق حقوقوندان» نه درجه ده ایمتیناع ائتمه سی ایله باغلی اولموشدور.
بوتون بو جهدلره باخمایاراق آدانین تورکلر یاشایان حیصه سی بو گونه قدر دونیا بیرلیگی طرفیندن موستقیل دؤولت کیمی تانینمامیشدیر. 1992، 1994، 1997، 2001-جی ایللرده بین الخالق میللتلر تشكیلاتی واسیطه سیله آپاریلان دانیشیقلار اؤز نتیجه سینی وئرمه میشدی. بونونلا برابر، آدانین روم طرفی نین بیرطرفلی قایدادا آوروپا بیرلیگینه قبول ائدیلمه سی ایسه وضعیتی داها دا گرگینلشدیردی.
کیپر پروبلئمینی حل ائتمک اوچون حاضیرلانان عننان پلانی 24 آپرئل 2002-جی ایلده قبول ائدیلمه سه ده، پروبلئمین مرحله سینده قارشییا قویولان هله ده اهمیتلی بیر یئره صاحیبدیر و بو اوزدن ده آراشدیریلماسی واجیب اولان بیر پروبلئمدیر.
بین الخالق میللتلر تشكیلاتی باش کاتیبی طرفیندن حاضیرلانان عننان پلانی 11 نویابر 2002-جی ایل دئنکتاش و کلئریدئسه تقدیم اولونموشدور. پلان اساس اعتیباریله بیر طرفدن تورک طرفی نین برابر دؤولت طلبلرینی یئرینه یئتیررکن، دیگر طرفدن، یونانلارا تورپاق گذشتی و معین اؤلچولر چرچیوه سینده گئری دؤنمک حقوقو وئرمک ساحه سینده معین قدر تارازلیق یاراتمیشیر. پلان کیپر پروبلئمینده ایشتیراک ائدن بوتون طرفلری معین اؤلچوده راضی سالاراق پروبلئمین چؤزولمه سینی قایدایا سالمیشدیر.
بو پلانا تورکلرین موناسیبتی اوزاق گؤره نلیک باخیمیندان تورکلری قوروجو اورتاق استاتوسا صاحیب اولدوقلاری 1960-جی ایل سیستئمیندن داها اوله آپاردیغی و مللی آزلق اساتوسونا دوشدوکلری قئید ائدیلدیکده، یونانلارین ناراحات اولدوغو نؤقطه ایسه آوروپا بیرلیگینه عضو اولما عرفه سینده آدانین بین الخالق میللتلر تشكیلاتینین صلح مراملی ایستیقامتینده آچیقلاماسی، آوروپا بیرلیگی ایله علاقه نین ریسک آلتینا آتیلماسی و تورکلره ایسه سیاسی حاقلارین وئریلمه سی نظرده توتولموشدور.
24 آپرئل 2004-جی ایلده کیپرده گئرچکلشدیریلن رئفئرئندومدان سونرا آدانین 1 مایدا آوروپا بیرلیگی عضوو اولماسی عرفه سینده آداداکی هر ایکی خالق بیرلشمه ایستیقامتینده تشبث گؤستردیلر. رئفئرئندومون نتیجه لرینه گؤره یونانلارین 75 فایزی بیرلشمه ایستیقامتینده علیهینه سس وئریرکن، تورکلرین ایسه 66 فایزی لئهینه سس وئردیلر. آنجاق آداداکی پروبلئمین حلی اوچون طرفلرین هر ایکیسی نین ده مثبت سس وئرمه سی لازیم ایدی.
رئفئرئندومدان سونرا شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین دورومونو یاخشیلاشدیران بعضی اوغورلار الده ائدیلمیشدیر. داها اؤنجه «کیپر موسلمان جاماعاتی» اولاراق ایسلام کونفرانسی تشکیلاتیندا تانینان شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی، ایسلام کونفرانسی تشکیلاتی طرفیندن «کیپر تورک دؤولتی» اولاراق تانینمیشدیر. شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین ائمبارقو سببی ایله آیریجا آوروپا بیرلیگی شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین 2004-جو ایل 6، 2005-جی ایل اوچون 114 و 2006-جی ایل اوچون ایسه 139 میلیون یورو مالییه یاردیمی وئره جگینی آچیقلاماسی اؤنملی بیر اوغوردور. قئید ائدیلن یاردیملارین کیپرین یونان طرفی نین اوزریندن وئریله جگینه دایر سؤیلنن لرین عکسینه کؤمگین ائدیلمه سینده کیپرین یونان طرفی نین سؤز حاققی اولمایاجاغینی و مالییه دستکدن یئرلی حاکیمیتلر، ایجتیماعی تشکیلاتلار، وطنداش جمعیتی تشکیلاتلاری، درنک و وقفلری یارادا بیله جگی گؤستریلمیشدیر. آنجاق بو یاردیمین جنوبی کیپر یونان رئسپوبلیکاسی نین مانعه ایله قارشیلاشاجاغینا دایر هر هانسی بیر قارانتی ده یوخدور.
آوروپا بیرلیگی طرفیندن ائدیلن بو یاردیم عننان پلانینین علئیه اینه سس وئرن کیپرین یونان طرفینه موناسیبتینی بیلدیرمکله آوروپا بیرلیگی طرفیندن کیپر تورک طرفینه معین یاردیملار اولونموشدور. لاکین آوروپا بیرلیگی طرفیندن دؤولتین تانینماسی ایستیقامتینده مهم آددیملار آتیلمامیش و بوتون آچیقلامالاریندا «کیپر تورک توپلومو» ایفاده سینی ایشلتمیشدیر. آوروپا بیرلیگی شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین ایقتیصادی قورولوشونون یاخشیلاشدیریلماسی یولوندا وئردیگی یاردیملا جزالاندیرما اصولوندان ایستیفاده ائتمیشدیر. آنجاق جنوبی قیبریس یونان رئسپوبلیکاسی بو جور قییمتلندیرمه نین حسابینی تخمین ائده رک حلی یؤنونده منفی موناسیبت یاراتمیشدیر. روملارین ان چوخ قورخدوغو نؤقطه شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین تانینماسینا یؤنه لیک آددیم آتیلماسی اولموشدور. بو ایسه آوروپا بیرلیگی شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین رغبتلندیرمه سی، یونانلارین ایسه جزالاندیریلاجاغی کئچیریلمیش گؤروشونده نیظاملی داورانمامیشدیر. یونانلارین آوروپا بیرلیگی عضوو اولماسیندا قازاندیغی اوستونلوک شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینا ائدیلن یاردیملاریندان داها چوخدور. بو دورومو شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین «آغزینا بیر سوموک آتماق» اولاراق دیرلندیرمک هئچ ده موبالیغه اولمایاجاقدیر. شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین آداداکی حاضیرکی وضعیتی نین قبول ائدیلمه سی و بو مؤوضوعداکی وئردیگی مباریزه ده ایقتیصادی یاردیملاردان داها چوخ وارلیغی نین ایفاده ائدیلمه سینده کی سیاسی اینکیشافا داها چوخاحتییاجی اولدوغو گؤرونور.
شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین جنوبی قیبریس یونان رئسپوبلیکاسینی ایقتیصادی مال ایدخالینی تنظیمله ین و 23 آوگوست 2004-جو ایلده قووه یه مینن «یاشیل خط سندی»، کیپر تورک طرفی نین ایزولیاسییاسی نین یونگوللشدیریلمه سی ساحه سینده مثبت یؤنده آتیلمیش بیر آددیم کیمی گؤرونسه ده، تطبیقینده قارشییا چیخان چتینلیکلر سببیله ثابیتلیک یاراتماق عوضینه شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین یونان طرفیندن داها دا آسیلی وضعیته گتیره جکدیر.
آیریجا بین الخالق میللتلر تشكیلاتی باش کاتیبی نین کیپرده رئفئرئندومدان سونراکی وضعیتی قییمتلندیرمک اوچون بین الخالق میللتلر تشكیلاتی تهلوکه سیزلیک شوراسینا تقدیم ائتدیگی راپورتلا باغلی حاضیرلانان بوللئتئنده «رئفئرئندومدان سونرا: کیپرین تورک طرفی نین معروض قالدیغی حاقسیز ایزولیاسییاسیندان قورتارماسی اوچون بین الخالق میللتلر تشكیلاتی، آمئریكا بیرلشمیش شتاتلاری، آوروپا بیرلیگی و ایسلام کنفرانسی تشکیلاتی طرفیندن سیاسی و ایقتیصادی ایستیقامتده وئریلن عهده چیلیکلرین هئچ بیری بو مرحله ده کونکرئت نایللییتلر الده ائدیلمیشدیر» ایفاده سی گؤستریلمیشدیر. بو ایفاده 24 آپرئلدن بری کیپرده کی سعی لرین موثبت بیر اینکیشافینا سبب اولمامیشدیر.
1997-جی ایلده پرئزیدئنت حیدر علییئو آغ دنیزین قوینوندا دونیادان تجرید اولونموش وضعیتده یاشایان دینی، دیلی، تاریخی و عادت-عنعنه سی بیر اولان کیپر تورکلرینی آذربایجانا دعوت ائتدی. شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی نین آذربایجاندا مدنیت، توریزم، تیجارت پالاتاسی یارادیلدی و دایمی نماینده لیگی آچیلدی. قارشیلیقلی اولاراق شیمالی کیپر تورک جمهوریتینده ده آذربایجان رئسپوبلیکاسی نین تیجارت و مدنیت مرکزی یارادیلیب. 1997-جی ایلده شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین باکیدا نماینده لیگی آچیلیب. 1997-جی ایلدن 2001-جی ایله کیمی نماینده لیگین رهبری آیشئر ائرکمئن، 2001-جی ایلدن 2006-جی ایلین آوگوست آیینا قدر ایسه نماینده لیگین رهبری مصطفی ائوران اولموشدور. حاضیردا ایسه شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین آذربایجانداکی تیجارت و مدنیت نماینده لیگی نین رهبری ذکی قاضی اوغلودور.
آذربایجان رئسپوبلیکاسی نین ده 6 اوکتیابر 2005-جی ایلده مدنی امکداشلیق و تیجارت مرکزی آچیلیب. مرکزین رهبری پروفئسسور فخرالدین محمدوودور. فخرالدین محمدوو عئینی زاماندا کیپر اونیوئرسیتئتی نین پرورئکتورودور.
شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین تورکیه ده (آنکارادا سفیرلیگی، ایستانبولدا و مئرسینده باش کونسوللوغو، ایزمیرده نماینده لیگی)، آذربایجاندا، پاکیستاندا، آمئریكا بیرلشمیش شتاتلاریندا (واشینگتوندا و نیو-یورکدا)، بیرلشمیش عرب امیرلیگینده، اینگیلتره ده، بئلچیکادا نماینده لیکلری فعالیت گؤستریر.
2005-جی ایلین 27 اییولوندا آذربایجاندان کیپره ایلک طیاره رئیسی آچیلیب. بو 1974-جو ایلدن بو یانا شیمالی کیپره خاریجی بایراق آلتیندا ائنن بیرینجی ایدی. بو رئیسله آذربایجان و تورکیه صاحیبکارلاری نین، ائله جه ده مدنیت ایشچیلریندن عیبارت نماینده هئیتی شیمالی کیپره سفر ائتدیلر. پرئزیدئنت 2005-جی ایلده آنکارایا سفری زامانی کیپرده کئچیریله جک رئفئرئندومون منفی نتیجه لنه جگی تقدیرده باکی نین لئفکوشا ایله علاقه لر قوراجاغینی بیان ائتمیشدی.
2005-ج یلین اییولون 24-ده لئفکوشادا ایللیک آذربایجان-کیپر ایقتیصادی فورومو کئچیریلدی. آوگوستون 3-نه قدر داوام ائدن سفر زامانی بیر چوخ ساحه لرده، او جومله دن بانک، تیکینتی، توریزم، آقرار و قیدا صنایع ساحه لرینده امکداشلیق، مدنی علاقه لرین قورولماسی باره سینده راضیلیقلار الده ائدیلمیشدیر و آذربایجان نماینده هئیتی نین عضولری ایله کیپرلی ایش آداملاری آراسیندا 8 ایش پروتوکولو ایمضالانمیشدیر. عئینی زاماندا ایکی اؤلکه آراسیندا چارتئر رئیسی نین آچیلماسی باره سینده ده سازیش ایمضالاندی.
آذربایجان نماینده هئیتی نین شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینا سفریندن سونرا کیپردن بیر نماینده هئیتی ده آذربایجانا گلیر. 2005-جی ایل آوگوستون 29-دا شیمالی كیپر تورك جمهوریتینده اؤلکه میزه 100 نفردن عیبارت نماینده هئیتی گلدی. نماینده هئیتینه شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین ائکس-پرئزیدئنتی رائوف دئنکتاش، خاریجی ایشلر ناظیری و باش ناظیرین معاوینی سردار دئنکتاش باشچیلیق ائدیردی. بو سفر گئدیشینده ده بیزنئس-فوروم – ایقتیصادی اهمیتلی گؤروشلرله یاناشی، بیر سیرا رسمی تدبیرلر ده کئچیریلدی. کوتله وی اینفورماسیا واسیطه لری نماینده لرینه موصاحیبه سینده شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسینین خاریجی ایشلر ناظیری س. دئنکتاش بئله دئمیشدیر: «پرئزیدئنت ایلهام علییئوین آچدیغی بو یول حؤکومتین و آذربایجان خالقی نین بو خوش نیتی بوتون خاریجی تضییقلره باخمایاراق چوخ اوغورلو آلیندی… اومود ائدیرم کی، آذربایجانین بو آددیمدان دیگر آوروپا اؤلکه لری ده روحلاناراق شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی ایله امکداشلیغا جان آتاجاقلار». خاطیرلاداق کی، بو سفر زامانی شیمالی كیپر تورك جمهوریتی ایله آذربایجان- تورکیه ایش آداملاری بیرلیگی آراسیندا 5 مقاویله ایمضالانمیشدیر. بونلار کیپر تورک اینشاعاتچیلار، کیپر تورک سیاحت آگئنتلیکلری، کیپر تورک هتل چیلر، کیپر تورک نارینجی محصوللار (سیتروس مئیوه لری)، ایخراجاتچیلار، کیپر تورک فئرمئرلر بیرلیکلریدیر. عئینی زاماندا، ایکی دؤولتین ایش آداملاری آراسیندا بانک، سیغورتا، موشاویرلیک، تحصیل ساحه سینده ده ایش بیرلیگی قورماق باره سینده راضیلیق الده ائدیلمیشدیر. قئید ائدک کی، آذربایجاندان شیمالی کیپره گئدنلر اوچون ویزا لازیم دئییل.
بوتون بونلارا باخمایاراق، شیمالی كیپر تورك رئسپوبلیكاسی بو گون اؤزونون مؤوجودلوغونو و فعالیتینی داوام ائتدیریر. اونون موستقیللیگینی تورکیه رئسپوبلیکاسیندان باشقا هئچ بیر دؤولتین تانیماسینا باخمایاراق شیمالی کیپر تورک رئسپوبلیکاسی اینکیشاف ائتمکده دیر. خاطيرلاداق کي، باکيدا کئچيريلن دونيا آذربايجانليلارينین ايکي قورولتاييندا و 2007-جی ايل نويابرين 17-19 کئچيريلن “تورک ديللي دؤولت و جمعيتلري دوستلوق و امکداشليق قورولتاي”لاريندا جنوبی کیپر تورک جمهوریتینین پرئزيدئنتي محمد علي طلعت و نماينده هئيتي باکيدا سفرده اولوموشدور.
قایناقلار:
- Osmanlı idaresində Kıbrıs (Nüfuzu-Arazi dağılım ve Türk Vakıfları). T.C. Başbakanlıq Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayını, № 43, Ankara 2000.
- Fikret Kürşad, Mustafa Haşim Altan, Sabahattin Egeli.Belgelerle Kıbrısta Yunan imperalizmi. «Kutsun» Yayın evi, Haziran, 1978.
- Gazioğlu Ahmet.Ingilis Idaresinde Kıbrıs 1878-1960. Statü ve Anayasa meseleleri, Istanbul, 1960.
- Çay Abdulhaluk Mehmet. Kıbrısta Kanlı Noel – 1963. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara 1989.
- Yusuf Gedikli. Kıbrısta en uygun çözüm nedir? Istanbul, Haziran, 2003.
- Salahettin Halilov. Doğu-Batı: Ortak bir ideale doğru. Istanbul «Mefkure» Yayınları, Ekim, 2006.
- OIC-EU Joint Forum “Civilation and Harmony: The political Dimension” (Istanbul, 12-13 February 2002)/ MFA of Republic of Turkey.Ankara, October 2002.
- «Yeni Batı Trakya» dergisi. Aylık aktüel, tarih ve kültür dergisi. Yıl 7, kasım 1989. 80 ve Yıl 8, sayı 89, Agustos 1990 yıl sayları.
- Behzad Zirəng. Kıbrısı da ayırdılar. «Ərmağane Azərbaycan» dərgisi. №40, Təbriz, 14 Aban, may 1383.
- Mustafa Evran. «Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə Kipr problemini müqayisə edənlərin niyyətixoş deyil». «Paritet» qəzeti. №04(890) 14-16 yanvar.
- Sübhan Talıblı. Avropa ilə Yaxın Şərqin körpüsü. «Palitra» qəzeti. № 131(856) 23 noyabr 2005.
- Sübhan Talıblı.Dünyanın həll olunmuş problemlərindən biri. «Vətəndaş Həmrəyliyi» qəzeti. № 01(408) 8-11 yanvar 2006.
- Sübhan Talıblı.Kipr problemi müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində. «Gənc Hüquqşünas» Ictimai-Hüquq jurnalı. № 04(17). Bakı, aprel 2006.
- Rauf R.Denktaş. The Cyprus problem.What it is – How can it be solved? CYREP (Lefkoşa), 2004
- Ahmed C.Gazioglu. Two equal and sovereign peoples. A documented backqround to theCyprus problem and the concept of partnership. CYREP (Lefkoşa), July 2004
- Facts About TurkishRepublicof Northern Cyprus. CYREP (Lefkoşa), July 2004
- Facts About TurkishRepublicof Northern Cyprus. CYREP (Lefkoşa), July 2005
- Sabahattin Ismail.Cyprus peace operation. Reasons-Development-Consequens. CYREP 19Lefkoşa. Akdeniz News Agency Publicasions-6. Lefkoşa 2006.
- Nurani, Fazil Alekseroqlu. Mecdu svastikoy i krestom. Baku 2000.
- Rauf Raif Denktaş. Tureükaə Respublika Severnoqo Kipra: kratkaə istoriə.Baku «Mutardcim» 1996.
- Menter Şahinler. Türkiyenin 1974 Kıbrıs siyaseti.Istanbul, 1979
- Vehbi Z. Serter. Kıbrıs türk mücadele tarihi. Lefkoşa, 1975
- Vehbi Z.Serter. Kıbrıs ve 1974 barış hareketi. Lefkoşa, 1976
- Ahmet Sozen. TheCyprus confilict and the negotiations: A Political and International Law Perspektive. Ankara: Can Reklam, 1998
- Bekir Günay. Avrupadan Asyaya Sorunlu Türk Bölgeleri.Istanbul, «IQ Kültürsanat Yayınçılıq», Mayıs, 2005.
- Margaret Bainbridge. Dünyada türkler. (Margaret Bainbridge.Turkis peoples of the world.) Türkcesi: Mehmet Harmancu. Istanbul, «Say» yayınları, Temmuz 1995.
- www.trncinfo.org
- www.trncpio.org
- www.gazeteler.com
- www.cypruspolisycenter.com
- www.holidayinnorthcyprus.com
- www.kitsab.com
azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn eng_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn crh_Latn bos_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn eng_Latn tur_Latn eng_Latn ace_Latn grn_Latn cat_Latn zho_Hant cat_Latn cat_Latn