ایراندا، فارس میللتچیلیگینی، آزربایجانلیلار یاراتدیلار. آزربایجان اینتیلئکتوئللری، تجدد مفکورهسینده چوخلو استانبول مکتبیندن تأثیر آلدیلار. تجدد و دونیهویلشمه شرقده ایلک دفعه روسیه ترکیبینده اولان آزربایجان جمهوریتی نین ضیالیلارینین طرفیندن ایرهلی سورولدو؛ اما بو تفککورون گئنیشلنمهسی، عثمانلیلارین پایتختی، استانبولدا قووتله قارشیلاندیر و بو شهر تجددلشمه مفکورهسینین مرکزینه چئوریلدی. بورادا تورکچولوک، تجددودون اساس نقطهسی دیر. طبیعی اولاراق، ایراندا آزربایجانلیلاردا بو محفللره قاتیلمیشدیلار، چونکو بو اؤلکه ده- ده عینی اولاراق قاجار دولتی، عثمانلی کیمی کئچمیش گوجلو امپریاسینی الدن وئرمشدیر .
ایراندا، مشروطه دن قاباق ومشروطه دؤورونده، میللی حاکمیت، یئنی مترقی قانون اوستونه یوکلنمه گه گوره قاجار شاهلاری طرفیندن تشبث گؤستریلمشدیر. آنجاق آوروپا دا، حاکیمیتین قانون چرچیوهسینه دوشمهسی و سیاسی- اقتصادی اینکیشافین سورعتلنمه سی، آزربایجان اینتیلئکتوئل لرینی بو قناعته گتیردی کی، قاجار مونارشی سیستمینی، مشروطه مودئلینه چئویرسینلر. ژاپونیادا گئدن ایصلاحات و روسیه نین محاربه ده، اونلارا مغلوب اولماسی، آزربایجانلیلاری هیجانا گتیرمشدیر. بؤیله حالدا، تبریزده مشروطه حؤکومتین قورولماسی لابد(قاچیلماز) ساییلیردی.
باخمایاراق کی، ایستانبولدا میللی تورک مفکورهسی یارانمیشدیر. اما بونون تأثیری، آزربایجان اینتیلئکتوئللرین آراسیندا باشقا جور اولدو. شیعه و سنی، صفوی، عثمانی دعواسی منجه بو اینتیلئکتوئللرین شعور آلتی دوشونجهسینده معین رول اویناییردی. آزربایجاندا تورک دیلینده مدرسه آچیلماغی و چاغداش (معاصر) علمی کیتابلارین اوخونماسی، عمومیتله تورکچولوک آنلاییشی، شیعه و سنی دعواسی کانسپتینده دوشونولوردو؛ بؤیله بیر فیکیر داورانیشی کئچمیشده ده اولان اتفاقلاردان، خاراکتئریزه اولمشدور. مثلا عثمانلی شاهی، صفوی شاهینا تورکو مکتوب یازاندا، شاه جاوابینی فارسی دیلینده یازیردی و یا عکسینه صفوی شاهی تورکو یازاندا، عثمانلی شاهی فارسی جاواب وئریردی! بو بیر نوع ایکی مذهبین آراسیندا گئدن ساواش ایدی کی، تأسفله یئنی بیر مرحله ده، باشقا ایستقامتده قاباغا گئدیردی. یعنی تورکچولوک مفکوره سی، آزربایجان اینتیلئکتوئللرینه (آیدین دوشونجهلی لرینه) سانکی عثمانلی بیر دوشونجه کیمی نظره گلیردی و آزربایجان اینتیلئکتوئل لری فرقلی اولاراق، فارس کولتورونو و اونلارین کئچمیش ایمپئریاسینی، اؤرنک اولاراق سئچدیلر. بو ارتجاعی و گئری قالمیش فیکیر معاصر دؤوروده ده طباطبایی کیمی شخصلره جذبهسی واردی و «آذری»لر آدلانان طیف، آزربایجاندا میللی دوشونجهسینی سویودوب، قووهدن سالماق اوچون، بو طرفنده گئنیش میدان وئریرلر. عین زاماندا، ایرانچیلار، و ایرانشهریلرده جهد گؤستهریرلر تورکیه ایله آزربایجان آراسینداکی کئچمیش ایختیلاف لاری اساسی بیر دوشمنچیلیک عنوانیندا خاراکتئریزه ائدیب و بؤیله گوستهرسینلر کی، گویا تورکچولوک، تورکیه-یه قووشماق و سنی چیلیک دئمکدیر. حال بوکی، اونلار اؤزلری ده یاخشی بیلیرلر، آزربایجان ساده جه ایراندا، اؤزونون دیلینی، ادبیاتنی قورماق اوچون، عین زاماندا قاجار دؤورونده کی اقتصادی و سیاسی موقعیتین یئنی دن الده ائتمک ایستهییر. آزربایجانین تورکو دیلی و مدنیتی، سیاسی و اقتصادی گوجو، ایرانین تاریخینده تعیین ائدیجی رولو اولوبدور و بو یوز ایللیک تحقیر و آشاغیلاما سیاستی، داوام ائتسه، طبیعی دیر که بونونلا گلن قضا و قدر، هئچ ده بو اؤلکهیه خوش باغیشلامایاجاق.
شرق شناسلیغین ایراندا آنجاق، فارس یؤنلو بیر سیاسی باخیش اولوب و ایرانا بؤیوک ضربهلر ووروب.
بونا گوره کی، مین ایلیک آزربایجان تورکونون حاکیمیتی، قباحتله دانیلیب. بؤیله بیر ایرانشناسلیق، غرب دؤولتلرینین اورتا شرقده آپاردیغی سیاستیندن اوست-اوسته دوشور. خصوصاً اوندوققوزونجو عصرین اورتاسیندان و ایگیرمینجی عصرین باشلانیشیایله غرب سیاستی تام بو نقطهیه زوم اولوب کی، عثمانلی و قاجار دؤولتینه سون قویسون. حادثه لرین گئدیشاتی، اساس وئریر کی، اینگیلیس لر و فرانسه دؤولتی، عثمانلیلارین، بالکاندا و عرب اؤلکهلرینده ایفلاسا اوغراتماق اوچون، میللتچیلیک عنعنه سینی تاریخی بیر پروسئس اولاراق ایشه توتسونلار. البته بو پروسئس غربده – ده مودئرن بیر دوشونجه اولاراق باش وئرمیشدیر، و گئج یا تئز بو مفکوره شرقده -ده باش وئرهجک مجبوریتینده ایدی. اما بو او دئمک دگیلدی غرب ایمپئریاسی، شرقده بو سیاستی،هومانیست پرئنسیبیندن، ایرهلی آپاریردی. اصلینده بو فیکیر شرق میللت لرین، آزاد و سربست یاشاماسینا گتیریب چیخارتمادیر، بلکه یئنی بیر مستعمره چیلیگه سبب اولدو. بیر طرفدن غرب، آیری طرفدن صونعی(تصنعی- مصنوعی) دؤولت لر، میللت آدیندان باشقا ائتنیک لری آشاغیلاماقلا، اونلارین میللی و مدنی دگرلرینی محو ائدیب، آپارتایدا اوخشار بیر سیاست یوروتدولر. ایرانشناسلیق علمی بیر تحقیق آدیلا، بو اؤلکهده یئنی بیر میللت یاراتماق ایستهییردی و بو میللت واهی بیر آدلا یازیلمیش کیتابلاردا اؤزونو گؤستردی. سرجان ملکوم اینگیلیس مأموری بیر کیتاب یازدی « تاریخ ایران » آدیلا بو کتاب مقدس علمی بیر حقیقت ساییلاراق، سونراکی یازیلان کیتابلارا قایناق و تفسیر منبعی اولدو. بئله لیکله آریایی بیر میللت، ایرانین اصیل صاحبی کیمی میدانا چخدی، و ایکیمین بئش یوز ایل بوندان قاباق یاشامیش پارس طایفاسینی، یئنی لشدیرمکله، تورک لری، عربلری، اجنبی و تجاوزکار اولاراق قلمه وئردیلر. بو ایده حتی غربین اؤزونده ده بیر مئتود اولاراق، کئچمیش تاریخی تفسیر ائتمک اوچون تکجه (یگانه) منطق حساب اولوب و دئمک اولار ایگیرمینجی عصرین یارانمیش محاربهلرینه دستک اولوب و آزربایجان اینتیلئکتوئل لری برلینده ییغیشاراق، قزئته آچیب، آریایی ایرقچلیگی اساس توتاراق، ایرانین تاریخین آچیقلاماق ایستهییب لر. بؤیله بیر تاریخدن یارادیلمیش ایدئیا و بونلارین طرفیندن قبول ائدیلمهسی ایستر- ایستمز آزربایجانی، تورک یوردو اولدوغو اوچون ، محو ائتمهگه مؤحکم بیر دلیل یاراتدی. غربین شرقشناسلاری، ایرانین اسکی تاریخینی، فلسفی باخیشلا، غربده گئدن تاریخی پروسئس کیمی قیمتلندیردیلر. اونلارین فیکرینجه، اسکی تاریخ ایراندا بشر سیویلیزیاسینین بیرینجی فورما سیدیر، ایران یا خود پارسلار بشرین ایلکین ائقوسینی یاراتدیلار، و بئلهلیک له ظولمت دن انسان تاریخینی قورتاراراق، سیویلیزاسیا اینکیشاف ائتدی. بو ایفاده و پارسلارا تاریخی بیر قیمت، و اؤنم وئرمک، تورک تاریخینی آزربایجان اینتیلئکتوئل لرینین گوزوندن سالدی و پیسکولوژی جهتدن اساسلی ضربه ائندیردی. آنجاق تکجه بو دگیلدی، «غربین شرقشناسلاری، پارسلاری، آریایی سویدان اولدوغو اوچون، غرب کیمی اینکیشاف ائتمهگه قابلیتلی میللت سایدیلار، آنجاق بونو دا وورغولادیلار کی، بو قابلیت، عربلر و تورکلر، طرفیندن تضعیف ائدیلمش. چونکو عرب و تورک آنلایشی ذاتاً صحرا و بیاباندا یاشادیقلاری اوچون، شهر تمدن دن گئری قالیب لار، بونلارین مدنیت یاراتماغا استعدادلاری آزدیر یا دا یوخدور. اونلار بونو ایرهلی سورمکله کی، تورکلرین مکتوب یازیلاری چوخ آز و دگرسیز دیر، و بونون قاباغیندا، گئنیش فارسی الیازمالار وار، بؤیله بیر نتیجه چیخاردیردیلار کی، تورکون دیلی علمی قابلیتی اولمادیغی اوچون یازماغا گلمیر؛ و بو دیلده معارفچیلیک یاراتماق اولماز. عین زماندا تورکلر معاصر دؤولت و میللت یاراتماقدا عاجزدیلر. اونلار مدنیت دونیاسینا گئج گلیب لر و تاریخی باخیمدان (نوقطه نظردن)، وحشیچیلیکدن تام خلاص اولماییب. اونا گوره، اونلار بیر میللت دگیرلر، ساده جه قوم و قبیله دیلر و ائله اونا گوره، حاکمیت یاراتماق اونلار اوچون تئز دیر. اسلامدان سونرا تورک لرین آدی تاریخه دوشموش، اونلار فارس مدنیتینین، عربلرله برابر اینکیشافینین قاباغین آلمیشلار، تورک دؤولت لری اؤلکهنی اداره ائتمک قابلیتلری اولمادیغیندان، اؤزلرینه فارس وزیرلری سچمیشلر، هابئله فارسی دیلینی ده دؤولت دیلی قبول ائتمیشلر . باشقا طرفدن اسلام دینی محاربه دینی اولدوغوندان، عربلرله تورکلرین ذائقهسینه خوش گلیردی. حال بوکی، فارس مدنیتی بؤیله بیر دینله اویغونلاشا بیلمیردی . تورکلرله عربلرین اسلامدان دوشونجهلری چوخ رادیکال و دونیا طلب لریندن اویغون دگیلدیر و بو تاریخی باخیمدان ایرانا بؤیوک ضربه لر وورمشلار. اونلارین دینی تعصب لری سبب اولوب، شاهلیق پارس عنعنه سی، آرادان گؤتورولسون و شاه، میللتین ایستکلرینی نظره آلمایاراق کسکین شکیلده دینی پلورالیزمی پوزوب، آنجاق آللاها جاوابده اولسون». بو و آیری مسئله لری یارادان شرقشناسلار، آزربایجان اینتیلئکتوئل لرین، ائپیستمولوژی (معرفتشناختی) جهتدن تام باشقا دوشونجهیه سوق وئرمیشلر. بئلهلیکله آزربایجانین استعدادلی متفکرلرینی، اؤز دیلینه و تورپاغینا دوشمن ائتمیشلر. بو یوز ایل داوام ائدن بؤیوک یالان، نهایت ایگیرمینجی عصرین سونوندا، گئرچک اوزونو گؤستردی. تورکیه ده گئدن دموکراتیک پروسئس لر، آزربایجان جمهوریتینین یئنیدن مستقل اولوب و پرابلئمرینی چؤزهرک اینکیشافا دوغرو گئتمهسی، معلوم ائتدی کی، بوتون بو سؤیلَنیلمش تحقیرلر، تورک فوبیاسینین غربده کؤک سالماغیندان ایرهلی گلیب. چونکو کئچمیش تاریخده تورکلرین غرب دونیاسینا یوروشو، روم ایمپئریاسینی مغلوب ائتمهسی، ایستانبولون فتحی، اورتا شرقده سیاستلری ایفلاسا اوغراماغی و باشقا دلیللر، اونلارین شرق شناسلیغینی دا تأثیر آلتینا آلمیشدیر. باخمایاراق کی غربده بؤیله باخیش ضعفه اوغراییب، آنجاق ایراندا دموکراتیک سیاسی و اجتماعی پروسئس لرین گئری دوشمهسی، بؤیله مفکوره نین داوام ائتمسینه زمین یارادیر. ائلهجه ده چوخ جلب ائدیجی بیر حال یارانیب، اودا بودور کی، بیرینجی دفعه اولاراق، جمعیت، فکری باخیمدان اینتیلئکتوئل لردن قاباغا دوشوب، هابئله بو فیکیرلری راسیستی سایاراق بونا سون قویماق ایستهییرلر.
بهنام کیانی اجیرلی (دانش آموختهی جغرافیای علوم سیاسی)
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab