اورتا عصرلرده ایرتیش چاییندان دونای چایینا قدر اوزانان قیپچاق چؤلو بویونجا یاییلان داشبابا گله نه یی هله او چاغلاردا بو بؤلگهلرده اولان سیّاحلارین دقتینی چکمیشدی. بو دیکیلیداشلار چاغداش تاریخچیلرین ده گؤزوندن یایینمامیش، اونلارین اؤیرنیلمهسی اوچون چوخلو آراشدیرما آپاریلمیشدیر. آنجاق داشبابا گله نه یینین منشأیی و آنلامی حقینده هلهلیک اورتاق یوزومیادا واریلماسا دا، بو گله نه یین تورک بویلارینا مخصوص اولماسی فکری آرتیق علمی ادبیاتدا قبول اولونموشدور. تورکلرین قوتسال سایدیغی داشبابالار عادتا کاتاکومب و کورقان باسیریقلاریندا راست گلینیر. تونج چاغی انشان شکلی دیکیلیداشلار سونراکی ساقا، کومان-قیپچاق چاغیندا داشبابا و داشننه گؤرکَمینده دوام ائتمیشدیر. آنجاق داها قدیم چاغلارا عاید داشبابالارین آذربایجان و تورکیهده بولونماسی بو گله نه یین منشأیینی، ایلکین یاراندیغی بؤلگهنی علمی ادبیاتدا عنعنوی اولاراق تورکلرین آتایوردو ساییلان آلتایدا دئییل، پروتوتورک آتایوردونون اؤنآسیادا اولدوغونو اورتایا چیخاران اورمو تئوریاسینا اویغون اولاراق، ائله بورادا آختارماق گرَکیر؛ چونکی داشبابا گله نه یی تورک بویلارینین کؤچو ایله آوروپایا دا، آلتایا دا اؤن آسیادان آپاریلمیشدیر. داشبابالارین یاییلما جغرافیاسی تورک بویلارینین کؤچ ائتدیگی یؤنلری، یورد سالیب یاشادیغی بؤلگهلری گؤستهرن اؤنملی تاریخی بلگه، اونلارین گؤرکم تیپولوگیاسی و کانونیک اکونوقرافیاسی ایسه ائتنوگئنئز آراشدیرمالاریندا ائتنیک صفت کیمی اوزسوز توتالقا ساییلیر. اورمو تئوریاسی ایشیغیندا داها گئرچک اوزو ایله گؤرونن میفولوگیا، ائتنوقرافیا، آرخئولوگیا بلگهلری سیراسیندا تورکلرین داشبابا گله نه یی توتارلی توتالقا اولماقلا یاناشی، آذربایجاندان قیپچاق چؤلونه یؤنهلن تورک بویلارینین همین بوزقیرلارا تورک تاریخینین داش یادداشینی دا داشیدیقلارینی سرگیلهییر. بو سرگیده کی بلگهلرله تانیش اولماقدا سیزه بلدچیلیک ائدن الینیزدهکی بیتیک ایسه علمی ادعالاردان اوزاق اولوب، مینایللر بویو چؤللرده داها دا قاریمیش داشننه، قوجالمیش داشبابا بدیزلرینه، بو ساحهده آراشدیرما آپاران اوزمانلارین الده ائتدیگی بلگهلره و بیلگیلره منیم باخیشیملا باخماق آماجی داشیییر .باکی-خیزی، ۲۰۱۰ گیریش تورک ائتنوسونون قدیم تاریخینه ایشیق سالان بلگهلر سیراسیندا داشبابا گله نه یی اؤنملی یئر توتور. بو یؤنده آپاریلان آراشدیرمالاردا دوغرو و یانلیش یوروملار، آلینان نتیجهلر بیر داها گؤزدن کئچیریلنده آلینان سونوجلار اورمو تئوریاسینین پروتوتورکلرین آتایوردو کیمی تثبیت ائتدیگی اؤنآسیادان اولان مهاجرتلرله داشبابا گلهنهیینین آوراسیا چؤللرینه یاییلما چاغلارینی و یؤنلرینی آیدینلاتماغا یاردیم ائدن بیلگیلری ده آرتیردی. هم ده بللی اولدو کی، بلگهلر آرتدیقجا تورک میفولوگیاسینداکی داش کولتو قومنگاری داش نسنهلرین آیری-آیریلیقدا دئییل، یالنیز سیستملی شکلده اؤیرنیلمهسی ایله آیدینلاشا بیلیر. اونا گؤره ده، بو بیتیکده اساس موضوع داشبابا گله نه یی اولسا دا، بالبال، منگیر کیمی دیکیلیداشلار، داشبابا گله نه ییله بیرباشا باغلانتیسی اولان کورقان فرهنگی و باسیریق گله نه یینده داشدان یونولموش ماهیتجه داشبابا ایله اوخشار آت، قوچ هیکللری و داشبابا گلهنهیینین آذربایجاندان اطراف اؤلکهلره یاییلما یؤنلرینه ایشیق توتان باشقا داشایشلمه نسنهلریندن ده دانیشماق گرکیر. آذربایجاندا داشایشلَمه گله نه یینین تاریخی ایلکل انسانلارین ایلک داش آلتلری حاضرلاماسی تاریخیندن باشلانیر. کسمه، دئشمه، یونما و قاشیما اوچون داش قلپهلردن حاضرلانان بسیط آلتلر دوروندن داشلاتماسدا اولان انساناوغلو داشایشلمه صنعتینی بوگونهجن یاشادیر، ایندی تکنولوگیانین امکان وئردیگی آلتلرله داشلار یونولور، اویولور، هامارلانیر، اونا گؤزل بزکلر وورولور. بعضی یونولموش باسیریق داشلارینا آت، قوچ، مارال، قوش و باشقا آت (حیوان) فیقورلاری دا حکّ اولونور. هؤرگو داشینین اوزدن گوبود شکلده قاراچاپما اصولو ایله یونولماسی گئنیش یاییلمیشدی. داشلارین قاراچاپمادان سونراکی هامارلانما مرحلهسی ده ییشمه و جیلالاما اوصولو ایله آپاریلیردی. فورمالارینا گؤره یونولموش داشلار بوروق، یاستیغی، قوردقولاغی، ممهلی، تاغ و سایر تئرمینلرله فرقله نیر. تاریخا داشیونما صنعتینده اختصاصلاشما گئتدیگیندن داش اوستالاری داشکَسن، بنّا، حکاک، شبکه چی، هیکلتراش صنعتلری اوزره آیریلمیشلار. داشچیخارما ساحهسینده داشین دامارینی تاپیب اونو بیر نئچه یئردن بؤلمهیی باجاران داشکَسن اوستالاردان فرقلی اولاراق، بنّالار تیکینتیده آدی دیوار هؤرگوسوندن توتموش محتشم دکوراتیو عنصرلرله معمارلیق عابیدهلری تیکیر، حکّاکلارسا صندوقه، باشداشی، بالبال، داشیازی و انشاعاتدا دکوراتیو بزکلرله اوغراشیر، بدیزچیلر (هیکلتراش) داشبابا، خاطره و مونومنتال عابیدهلر اوزه رینده ایشلییردی. بوندان باشقا، دییرمان داشی، سو داشی کیمی داشایشلمه ساحهلرینین ده اؤز داش اوستالاری واردی. گؤروندوگو کیمی، آذربایجاندا داشایشلمه صنعتی بسیط ال آلتی فورماسیندان سانباللی تک ذهن اثرلره، مکمل دکوراتیو شبکهلرهجن انسانلیق تاریخی قدر بؤیوک زامانلا اوزون یول کئچمیشدیر. اورتا چاغلاراجان داشایشلمه صنعتی داش تاپیناقلار، محتشم قالالار، سارایلار، ونگلر، خاچداش، قوچداش، آتداش، سوداشی، دییرمان داشی، داشبابا، باشداشی، حاضرلانماسی اوزره یاییلمیشدیر. داشدان یونولموش فیقورلار اویغون اولاراق بورادا داشقوچ، داشات، داشمارال، بالبال، داشبابا، سینداش، داشننه (داشآنا)، بنگوداش کیمی آدلارلا آدلانیر. ن.ی. وسلووسکینین هله ۱۹۱۵ده کی «داشبابالار و یا بالباللار سورونونون چاغداش دورومو» آدلی یازیسیندا دئییلیر کی، داشبابالارین آنلامینی و یارانما نَدنینی تاپماغا جهت ائدن آیری-آیری ساحه اوزمانلارینین سایسیز آراشدیرمالاری اولسا دا، روس آرخئولوگیاسیندا داشبابالار سورونو قدر قارانلیق و دولاشیق بیر مسئلهیه چتین کی راست گلمک اولار[۱]. نه یازیق کی، بو دئییمدن یوزایل سونرا دا سورونون دورومو دییشمه میشدیر، باخمایاراق کی، هم تاپیلان عابدهلرین سایی آرتمیش، هم ده بونلاری آراشدیران اوچ یئنی نسلین یوزلرله یازیلاری چاپ اولونموشدور. گؤگتورک یازیلاریندا داشبابا گلهنهیی حقینده وئریلن بیلگیدن بللی اولور کی، اؤلهنین هیکلینه بدیز، اونو دوزلدن هیکلتراشا ایسه بدیزچی دئییلیر. یازیلی قایناقدان آیدین اولور کی، ۷۳۱ده اؤلن کولتیگینین یوغ تؤرهنینده آرتیق اونون بدیزی حاضریمیش.[۲] بئله تورک گلهنهیینی چین قایناغی دا قید ائدیر. تورکلرین اساس قومنگاری بلگهلریندن اولان داشبابا گلهنهیی علمی ادبیاتدا اوزون مدت یانلیش یوزولموشدور. حتی، «آلتایدا قدیم تورک داش هیکللری» (۱۹۸۴) و «ولاندیریک کورقانلاری» (۱۹۸۷) آدلی ایکی سانباللی کتابین یازاری آرخئولوق ولادیمیر کوباریئو بیرینجی کتابین اؤزَتینده «التایدا اؤنملی حصهسی مؤلف طرفیندن تاپیلیب تدقیق اولونان قدیم تورک داش هیکللرینین تام تصویری بو تکیازمادا وئریلمیشدیر»- یازسا دا، اوچ ایل سونرا نشر اولونان کتابی بو جمله ایله باشلانیر: “آلتایدا م.اؤ. VII-III عصرلرده گئنیش یاییلمیش پازیریک فرهنگینه عاید عابدهلر بیر چوخ عالملرین ده دئدیگی کیمی آوروپوید ایراندیللی بویلارا مخصوصدور».[۳] عینی اراضیده آرالاریندا زامان فرقی اولسا دا، عینی تیپلی تورک آتلی و بوکولو باسیریق گلهنهیی ایراندیللی ائتنوسا نئجه عاید اولا بیلر؟ گؤرونور، یازار آوروپوید ساقالاری تورک سایماغا جسارت ائتمیر، حالبوکی کورقان و آت باسیریقلی ساقا بویلاری آلتایا آوروپادان دئییل، اؤن آسیادان گئدن آوروپوید پروتوتورکلرین بیر قولو ایدی. جواهرلعل نهرونون سؤزلریله دئسک، «ساقالار تورکلرین بؤیوک کؤچری بویلاریندان ایدی».[۴]
آرخئولوژی-قومنگاری و یازیلی قایناقلار داشبابا گله نه یینین تورکلره عاید اولدوغونو آیدین گؤسترسه ده، پروتوتورکلرین آتایوردونا آلتای تئوریاسی ایله باخان بعضی یازارلار بو داش هیکللرین آوروپادا قدیمینی ایراندیللیلره، سونراکیلاری ایسه تورکلره عاید ائدیر. دوغوداکی داشبابا گله نه یینه ایسه حتی مونقوللاری دا شریک قوشانلار واردیر. حالبوکی، ل. ر. کیزلاسوو دوغرو اولاراق یازیر کی، مونقوللارین باسیریقلاریندا داش هیکل قویولماسی حقینده بلگه یوخدور.[۵] بعضی داشبابا بدیزی اوزهریندهکی یازینین (داشیازینین) تورکجه اولماسی دا آیدین گؤسته ریر کی، داشبابا یالنیز تورکلره عاید گله نکدیر. خاکاس ائلینده بولونان داشبابانین اوزه رینده تورک دامغاسی و گؤگتورک یازیسی اؤرنه یینده بونو آیدین گؤرمک اولور. تورگیش ائلینده بو یاشلی بیین هله ۲۶ یاشیندا ایکن قاراخانین یانیندا گؤرَو آلماسی بدیزین آرخاسینداکی داشیازیدا ساغدان سولا بئله یازیلمیشدیر: “قارا کان ایچره کی بَن ائزگئنه آلتی اوتوز یاشیما ائرتی. بَن اؤلتیم تورگیش ائل ایچینده بگ بَن بیتیگ”.[۶]داشبابا گله نه یینین قایناغی و اونون یاییلما یؤنلری اورمو تئوریاسی ایشیغیندا آیدینلاشا بیلیر. بو یؤنده آپاریلان آراشدیرمادان آیدین اولور کی، گونئی آوروپا و گونئی سیبیر بوزقیر و یایلالارینا آپاریلان داشبابا گله نه یی اؤنآسیاداکی پروتوتورک بؤلگهلریندن م.اؤ. IV مینایلین اورتالاریندان باشلانان مهاجرتلرله باغلیدیر. اونا گؤره ده، داشبابالارا آنجاق تورک بویلارینین یئرلشدیگی بؤلگهلرده و تورکلرین همین بؤلگهلرده یاشادیغی چاغلاردا راست گلینیر. موسی کاغانکاتلی آلبان ائلی اراضیسینده یاشایان اوزون ساچلی بویلارین داشدان هیکللر یونوب اونا ستایش ائتدیکلرینی، قوچ، آت، سیغیر قوربانلاری وئردیکلرینی وورغولامیشدیر. آذربایجان ادبیاتیندا داشبابا حقینده بیلگی وئرن نظامی گنجوی «اسکندرنامه» اثرینده یازیر کی، تورک بویلارینین قویدوغو بو دیکیلیداشلارا سجده ائدنلر اونا حؤرمتله یاناشیر، یانیندان کئچن هر بیر آتلی قیپچاق بورا بیر اوخ سانجیر، چوبانلارسا سورودن اونا بیر قوربانلیق قویون آییریر. بو بلگهنین آذربایجان تورکجهسینه ترجومهلری ضعیف اولسا دا، ک. لیپسکرووانین روس دیلینه چئویریسی داها اوغورلو آلینمیشدیر: [۷]
и пpиxoдяT kыпчakoB cюдa плeMeHa، и пepeд идoлoM rHëTcя kыпчakoB cпиHa. пeший пyTHиk пpидeT или яBиTcя koHHый، пokopяeT любoro kyMиp иx иckoHHый. BcaдHиk MeдлиT пpeд HиM، и koHя пpидepжaB، oH cTpeлy، HakлoHяcb، BoHзaeT Meж TpaB، зHaeT kaждый пacTyx، MиMo roHящий cTaдo، чTo ocTaBиTb oBцy пepeд идoлoM Haдo. [۱۴٫ ۳۵۴]
گؤگتورک دولتینین باتیدا اوج بؤلگهسی آزاق دنیزینین گونئی یاخاسیندا توموتارکان کندی واردی. «یوقور پولکو حقینده داستان» ایلک دفعه بورایا آیاق باسان روسلارین دا آزمان داشبابا بدیزینی گؤروب، اونا حیرتله تموتاراکان ایستوکانی دئمهسینی وورغولامیشدیر. بو بؤلگهلرده م.اؤ.VI عصردن ساقاقامر، سونرا هون، داها سونرا بولقار، اوندان سونرا خزر و داها سونرا مونقول آخینلارینا قدر قیپچاق (کومان) بویلاری یاشامیشلار؛ اونا گؤره روسیا و اوکراینانین گونئی چؤللرینه یاییلمیش یوزلرله داشبابا باشقا خالقا دئییل، آدی چکیلن تورک بویلارینا عایددیر. یونان قایناقلاری (کتسی، سیجیلیالی دیودور) قید ائدیر کی، ساقا بویلاریندان بیری اؤزلرینین قادین حکمداری زارینا (ساریانا) اوچون گئنیش اؤزول اوزهرینده قورولان کورقاندا اونون بؤیوک هیکلینی قویموشلار.[۸] چین قایناقلاریندا دا تورکلرین داشبابا و بالبال گله نه یی حقینده بلگهلر واردیر. بئله بلگهلره گؤیتورک یازیلارینین اؤزونده ده راست گلمک اولور.[۹] ابن فضلان اوغوز (قوز) بویلاریندا اؤلدورولن دوشمنین سایینا اویغون آغاج بالبال قویولماسیندان دانیشسا دا، داشبابا گله نه یینی قید ائتمه میشدیر. گؤرونور، خریستیان کومانلاردان فرقلی اولاراق، او چاغدا بعضی اوغوز بویلاریندا آرتیق بو گله نک آرادان چیخمیشدی. ابوالقاضی بهادرخان (XVII) ایسه اؤلهنین کیچیک هیکلینی دوزلدیب ائوده ساخلاماق گله نه یینی قید ائدیر.. XIII یوزایلده پلانو کارپینی و ویلهلم ده روبروک کیمی بللی سیّاحلار دا تورک ائللرینده گؤردوکلری داشبابا گله نه ییندن بحث ائتمیشلر. روما پاپاسینین ۱۲۵۳ده دوغویا ائلچی کیمی گؤندردیگی V. روبروک قیپچاق یوردلاریندا گؤردوکلرینی یازاراق قید ائدیر کی، کومانلار (قیپچاقلار) اؤلولرینین مزارینا ات و قیمیز قویور، مزارین اوستونده ائو ساییلان بیر تپه قوروب اوزه رینه ده اوزو دوغویا اولان و الینده کی کاسانی گؤبهیی اوزه رینده توتموش بیر انسان هیکلی دیکلهدیرلر، زنگینلرین مزاریندا بئله تپهلر بؤیوک پیرامیدانی خاطیرلادیر.[۱۰] عینی دورومو تصویر ائدن پ. کارپینی ده وورغولاییر کی، هر دفعه بیر حیوان کسنده بو هیکللرین پایینی گتیریب اونون قارشیسینا قویورلار.
کورقان اوزه رینده کی داشبابالار بیر مدت دوغو اؤلکهلرده یاشایان مشهور روس رسّامی ن. ک. رئریخین گؤزوندن ده یایینمامیشدیر، اورادا راست گلدیگی داشبالاردان بیر نئچهسینین شکلینی ده چکمیشدیر: داشبابالارین توپلانیب سیاهییا آلینماسی XIX عصردن باشلانسا دا، اونلارین سیستملی شکلده تدقیقی XX عصرین اوللریندن باشلانیر و بوگونهجن دوام ائدیر. تکجه دون ایله دنپر جایلاری آراسیندا ۳۳۰دان آرتیق داشبابا و باشقا دیکیلیداشلار قیده آلینمیشدیر، لاکین وقت آخاریندا یاغمور آلتیندا آشیلانان، داغیدیلان و موزهلره داشینانلار دا آز دئییل. داشبابا گله نه یی دوغوداکی تورک یوردلاریندا (آلتای، تووا، خاکاس) گئنیش یاییلدیغی اوچون اورالاردا داها چوخ سایدا قالمیشدیر، قیرغیز ائلینین توکماک بؤلگهسی ایسه (بورانا کندی) بو داشبابا گلهنهیینی سون وقتلاراجان ساخلامیشدیر. آلتای دیلینده داشبابا کزر-تاش، کزر کیژی تاش آدلانیر. اوزمانلارا گؤره، بورادا بدیز و داشبابا ایله باغلی کیژیتاش، کورتیایاک تاش، کیژیکورتایاکتاش دئییملری ده ایشلنمکدهدیر. داشبابایا خون چولو (داش آدام)، خؤشؤ چولو (داش کیشی) دئین قونشو مونقوللارداسا خون «آدام»، خؤشؤ «کیشی»، چول ایسه «داش» آنلامیندادیر.[۱۱] اونلار مارالداشا دا بوقان-چولوو دئییرلر. عمومیتله، علمی ادبیاتدا داشبابا و باشقا دیکیلیداشلارلا بیرباشا و دولایی باغی اولان تئرمینلرین ده هانسی آنلامدا ایشلنمهسینی گؤزاؤنونه آلماق گرَکیر؛ چونکی بو بیتیکده اساس موضوع داشبابا اولسا دا، داشبابا گلهنهیینین ماهیتینی آنلاماق اوچون دیگر داش نسنهلری حقینده دا معین بیلیک الده ائدیلمهلیدیر. بئله کی، روسجا علمی ادبیاتدا بالبال بولوان، داشبابا، داشننه ایزوایانیا، ایستوکان، کامئننایا بابا، داشقیز آدلانیر. آوروپا دیللرینده ایسه داشبابا انشان شکلی، بالبال ایستل آدلانیر، یونانجا بؤیوک داش (uέYaς λίθoς) آنلاملی مقالیت سؤزو ایشلهنیر، تک دیکیلیداشا منگیر، باشی ت فورمالی منگیرلر قورومونا تاولا، منگیرلرله قورولموش دایره و یاریمدایرهیه کروملئخ، اوزهرینه سالداش قویولموش دیکیلیداش قورومونا تریلیت، دام فورمالی داش قوروما دولمن، کورقانا تومولوس، داش کورقانا کایری، داش قوروملارینا سید دئییلیر. مشهور ایستوونه نج (ایستوونه نگه) مقالیت قورغوسونون آدینداکی ایکینجی حصهنین آنلامی بللی دئییل. تورکلرین داشبابا گله نه یی ایندییهجن یالنیز بؤلگهلر اوزره اؤیرَنیلدیگیندن هر اوزمان معین بؤلگهده کی داشبابا بدیزلرینین بوی اؤلچولرینی، گؤرکم تیپلرینی، اوزرینده کی دئتاللاری علمی مئتودلارلا دقیق تصویر ائتمیشدیر.[۱۲] آنجاق داشبابا گله نه یی بوتؤولوکده تاریخی-مقایسهلی مئتودلا و بوتؤو سیستم داخلینده اؤیرَنیلمه دیگیندن اونون ایلکین یارانما چاغی و آماجی، یارانما یئری و سونرا بؤیوک جغرافیادا یاییلما سببلری، تورک باسیریق فرهنگی ایله باغلی میفولوژی-قوم نگاری آنلام بیلیم (مفاهیم)سی هلهلیک تام آیدینلاشماییب. بو باخیمدان، آیری-آیری اوزمانلارین توپلادیغی چوخسایلی داشبابا بدیزلرینه عاید فاکتیک ماتئریالدان یارارلاناراق، بورادا سادالانان سورونلارا بو بیتیکده امکان داخلینده آیدینلیق گتیرمه آماجی گودولور، چونکی تورکلرین داش یادداشینی مینایللر بویو یاشاتمیش داشبابالارین اورمو تئوریاسی ایشیغیندا وئره جه یی بلگهلر و بیلگیلر تورک ائتنوسونون تاریخی اوچون چوخ اؤنملیدیر.
[۱۱] مونقول دیلی کیمی، ل~ش دیالکت فرقی ایله چوواش دیلینده ده داشا چول دئییلیر.
[۱۲] M. L. Ingraham, G. Summer, F. M. Muradova, V. Sevin, A. Schachner, D. Y. Telegin, M. Xəlilov, H. И. BeceлoBckий, P. M. BaидoB, P. Б. Гeйyшe , H. M. ГyлиeB, Д. Г. CaBиHoB, B. E. BoйToB, A. Д. Гpaч, Я. P. ДaшkeBич, Э. Tpыяpckи, Л. A. EBTюxoBa, B. Д. KyбapeB, A. A. ИecceH, Г. Л. EBдokиMoB, Л. P. KызлacoB, B. C. OлbxoBckий, Л. Л. ГaлkиH, C. A. ПлeTHeBa, PacиM ЭфeHди, C. A. yBapoB, O. Д. ФopocTюk, Я. A. Шep, Г. C.
و دیگر اوزمانلارین اثرلریندن، اوراداکی فاکتیک ماتئریالدان یارارلانماغیمیز ندنیله اونلارا مینتداریق.
azb_Arab azb_Arab rus_Cyrl azb_Arab azb_Arab azb_Arab rus_Cyrl azb_Arab