ایلک اؤنجه آذربایجان دموکرات فرقه سی نین لیدرلریندن بو گؤزل علمی کنفرانسلار اوتاغینی قوردوقلاری اوچون اؤز درین تشکورلریمی بیلدیریرم.
میللی حکومتین یارانماسی، آذربایجان چاغداش تاریخینده بؤیوک و فخر ائدیجی بیر حرکتایدی، بو قیام، آذربایجان خالقینین بؤیوک همت، باجاریق و وارلیغینی بوتون دونیایا تانیتدیردی. آذربایجان یئنه ده همیشهکی کیمی ایران آزادلیغی اوغروندا آیاغا قالخیب و انسانلارا یول گؤسترمه یی باجاردی. بیر ایلده تاریخده فخرله ثبت اولان ائله بیر حرکت یاراتدی کی دونیا خالقلاری نین گؤزونون قاباغیندا بؤیوک گلیشمه لری یئرینه یئتیریب، گله جک اوچون ده زمینه یاراتدی و بوگون دونیا بیلیر کی بو بؤیوک ملت هر زمان ایستهییرسه اؤز مؤهرونو تاریخه ووروب و امضاسینی آتاجاقدیر.
البته بیلیرسینیز ادبیاتی آراشدیرماق اوچون، ایلک اؤنجه سیاسی – اجتماعی دورومو آچیقلاماق لازیمدیر. من ده بئله ائتمهلییم. سونرا ادبیاتیمیزا باشلایاجاغام. عئینی حالدا واختین آرلیغینا گؤره بیر آز یئیین دانیشمالی یام، بلکه سؤزومو بیر یئره چاتدیرا بیلم.
قولدور رضاخانین قولدورلوق دورانی توکندیکده، بالاجا بیر نسیم اسمهیه باشلادی. فورصتدن یارارلانان آذربایجان خالقی بوتون ایرانی آزادلیغا یؤنلتمک اوچون آیاغا قالخدی. آذربایجاندا دموکراتیک بیر حکومت قورماقلا بوتون ایران خالقلارینا یول گؤستهریجی اولدو. میللی حکومتینی قوردو و بیر ایلده ائله هیجانلی بیر فضا یاراتدی کی تامام خالق کوتلهلری میدانا گلیب و اؤز وارلیقلارینی میدانا قویدولار و بیر ایلده ۵۰ ایللیک ایشلری قاباغا آپاردیلار. بو قیام اؤزگؤرلوک بیر حرکت ایدی. هئچ بیر باغلیلیغی باشقا دولتلره و حکومتلره یوخودو، آما اونو باسدیقدا شرق و غرب البیر اولدولار. سیاست عالمینده گؤروروک پرزیدنت آیزنهاور شورویدن تشکر ائدیر و بیرگه حرکتلریندن آذربایجان حرکتینی یاتیرماقدا البیر اولدوقلاریندان دولایی تشکور ائدیر (جمیل حسنلی، ۱۳۸۲، ص ۲۶).
میللی حکومت ایران چرچیوهسیندن ائشیگه چیخماق دا ایستهمهییردی، بئله ایستهمیشسه وزارتخانالار ایچینده خارجی ایشلر ناظری ده قویاردی. تاریخی واراقلایاندا پیشهورینین باجاریغی و هئچ بیر خاریجی دولته و حکومته باغلی اولمادیغینی دوشونوروک. قالسین بیر سیرا دار چرچیوه لرده قالان انسانلار بو مارکلاری وورماقلا، بو عظمتلی تاریخی حادثهنی ازمک ایستهییرلر بلکه داها تکرار اولماسین؛ آنجاق خالقیمیز بو حرکتدن الهام آلاراق اؤز یولون گئدهجکدیر. اینانیرام بورادا دانیشان عالیملریمیز تاریخده بو عظمتلی و محتشم حرکتین تام بوجاقلارینی آراشدیریب و حقیقتلری علمی صورتده و استدلال ایله گؤستهرهجکلر. من تکجه ادبیاتیمیزین گلیشمهسی حاققیندا دانیشماغی اله آلیرام.
تورک دیلی و ادبیاتی ۲۰ ایل بوغونتودان سونرا سسلهنیر و اؤز وارلیغی اورتایا قویور. بو میللی حرکتدن آذربایجان خالقی، بیر اورک و بیر سس اولاراق حیمایه ائدیر. دیلیمیزین یاساق اولدوغونا باخمایاراق اؤز زنگین، آغیر و گؤرکملی اولدوغونو گؤزلری قاباغیندا قاباردیر و بوتون گؤزه للیک لرینی و اینجهلیکلرینی عیان ائدیر. ادبیاتیمیز تکجه شعرده یوخ، بلکه بوتون ساحه لرده، سیاست عالمینده، علمی ساحهسینده و تئکنولوژی باخیمیندان دا وارلیغینی بروزه چاتدیریب و ان گؤزل و اوبرازلی وارلیغینی عیان ائتدی. ادبیات دئینده تکجه ادبی سؤزلر، شعر، نظم و ادبی نثرلر، حیکایهلر دئییلدی؛ بلکه سیاسی ادبیاتینین دا اؤز یئری واردیر. بیر ایللیک بیر دوراندا ادبیاتیمیز اؤز گلیشمهسیله گؤستردی کی بو دیلین نه گوجلو بیر دینامیسمی و نه گئنیس بیر پتانسیالی واردیر. یوزلرجه شاعیرلر میدانا گلدی، یوزلرجه دیوانلار یاراندی، اونلارجا نمایشنامهلر صحنهیه چیخدی، یوزلرجه موسیقی کنسرتلری سسلندی، یوزلرجه رومانلار یازیلدی. یوزلرجه آشیقلاریمیز ساز اله آلیب وطن عشقیندن دیله گلدیلر. ادبیاتین گلیشمهسیله برابر، تئاتر دیرچلدی، نمایشنامهلر یازیلدی و سِن اوسته چیخدی، موسیقی دیرچلدی و اوپرالار سن اوسته اجرا اولدو؛ تکجه آذربایجان کلاسیک موسیقیسی یوخ، بلکه آشیق ادبیاتی و موسیقیسی ده دیرچلدی و سازلار کؤینک لریندن چیخیب خالق ایچینده چالیندی.
بو آرادا بؤیوک بیر رهبر قاباقدا دایانمیش، پیشه وری. پیشه وری داهی بیر انسان، بؤیوک بیر لیدر، دوشونجهلی بیر سیاستچی اولاراق اؤز دهیرلی وارلیغینی ایشلریله: دانیشیقلار، مقالهلر، توپلومسال یاپدیغی عملیاتلارلا گؤسترمیش اولدو. دوشمنلری طرفیندن انتقاد ائدنلرین آغزینی دوزگون ایشلریله باغلادی. آیت اله مجتهدی کیمی آداملار پیشهورییه قارشی تعریفدن علاوه هئچ بیر حرکت ائده بیلمهدیلر. پیشهوری بیر سیاسی و دوشونجه لی متفکریدی. او، میللی حکومتی قورمادان اوّل، غزئتهلر و درگی لر یولا سالمیش، گؤزل ادبی رومانلار، مقاله لر، ادبی آراشدیرمالار – فارسیجا اولورسالار دا، یازمیشدیر و بو ساحه ده بؤیوک باجاریق گؤسترمیشدیر. سیاسی قوروپلار یاراتمیش، زیندانلار چکمیش، مجلیس وکیلی اولموشدور، سیاستین تام بوجاقلارییلا تانیش ایدی. گؤزل سیاسی مقاله لر، توپلومسال ایده لر، گله جک اوچون آرمانلار بئجرتمیشدیر. او، بیر ایل حکوکت دورانیندا سیاسی ادبیاتیمیزی یارادیب و زیروهسینه چاتدیردی. تورک ادبیاتیندا سیاسی یازیلار، سیاسی کولتور یاراتمادا هئچ بیر آخساقلیغا یول وئرمهدی؛ هر بیر حرکتین زمینهسینی یاراتمادا قاباقدا گئدیردی. سیاسی ادبیاتیمیز پیشهوری آدینا باغلیدیر.
“جمعیت آذربایجان” تشکیل اولاراق حاج علی شبستری، علی ماشینچی، طاهری، اخگری، هلال ناصری، رحیمی، اسماعیل شمس طرفیندن قورولدو. “آذربایجان” غزئتهسی ده اونون اورگانی عنوانییلا سئچیلدی. اسماعیل شمس بو درگینین باشیازاری اولدو و علی شبستری سوروملو مودیری. آنجاق ایلک گوندن حزب توده و سووئیت اؤلکهسی اوندا دخالت ائتمهیه چالیشمیشلار و نهایت اؤز ایزلرینی ده قویموشلار. بونلارین ایکیسینین آراسیندا اولان ایلگینی سیاسی یولداشلار آچیقلایاجاقلار. آنجاق بو جرکت، آز بیر زاماندا خالق کوتلهلرینین رغبتینی قازانیب و کوتلهوی بیر حرکته چئوریلدی. من بونلاردان دانیشماق ایستهمهییرم، آما بونو دئمک لازیمدیر کی آذربایجان روزنامهسینین یازیلاری خالقیمیزا یول گؤستهریر و قیام لیدرلرینین باخیشینی آیدینلاشدیریر. دموکرات فرقهسی ۱۲ شهریورده تشکیل تاپاراق دولت قورما تکلیفینی بوینونا آلیر و آز بیر زاماندا خالق اؤز ایستکلرینه چاتیر. ایستکلر عبارتدیر، میللی وارلیق، آنادیلی، آزادلیق، عدالت و انسان کیمی یاشاماق. بیرینجی دفعه اولاراق قادینلار کیشیلرله چیگین چیگینه سیاستده، شهرلرین ادارهسینده، خالقیمیزین ائییتیمی اوغروندا قوللارینی چیرمالاییب میدانا گیریرلر. میللی کنگره ده ۷۴۴ وکیل خالقین ایستکلرینی یئرینه یئتیرمک اوچون بیرلهشیر و پیشهوری اوجا سسله، بو قورولتایی بیر اورگان یا بیر فرقه طرفیندن یوخ، بلکه بیر میللت وکیللری اولدوقلارینی بیلدیریر. (دانیشیان خاطره لری، ص ۱۴۷). تبریزده و باشقا شهرلرده میتینگلر قورولور و مینلرجه خالق توپلانیر.
سیاست له برابر ادبیاتیمیز دا گلیشیر. اونلارجا شاعیر هیجانا گلهرک خالقین هیجانلارینی سسلهییرلر. صابیر آچان یول و او زامان کی دئییردی:
اؤز حقِ مشروعینی بیلمزدی ائل،
چهره حریّته گولمزدی ائل،
غزئتهیه ژورنالا اییلمزدی ائل
داییم ائشیتدیک لری اوهام ایدی
آخ نئجه کئف چکمهلی ایام ایدی.
ایندی بو سؤزون داوامیندا خالق داها اوهاما آلدانماییر و حریت ایستهییر. کئف چکنلرین جانینی آلماغا باش قالدیریر. تبریزده ۱۳۰۴جو ایلده تهراندان آرتیق تبریزده مدرسه واریدی، آما رضاشاه تهرانی اوستون ساییب تبریزی ازمهیه باشلامیشدی. تهرانین بودجهسی تبریزه نسبت ۲۰ برابر ایدی. میللی دولت مدرسهلرین چوخالتماسینا، بیلیم یوردو قورماغا، دانشسرا دوزلتمه یه، تشبوث یارادیر، ۱۶ درگی یاییلماغا باشلاییر، تئاتر صنعتی باشدان دیرچهلیر، یوزلرجه کتابلار چاپ اولور، بونلارین یانیندا بانکلار ملی اولور، کرخانالار سالینیر، درمانگاهلار دوزهلینیر، تبریزده سو بورولاری چکیلیر، قادینلار رای وئرمهده آزادلیق اله گتیریر، خیاوانلار آسفالت اولور، قونقا – مترو یولا دوشور، اصلاحات ارضی باشلانیر و باشقا باشقا ایشلر یاپیلیر. بو سؤز یئرینه دوشور کی میللی حکومت بیر ایلده شاه رژیمینین ۵۰ ایللیک ایشینی گؤرموش اولور.
ایندی گلک ادبیاتیمیزا. سیاسی ادبیاتلا برابر خالق اوچون دوشوندوروجو، هیجان یارادان و اونو اویادان شعر لازیم گلیردی. بو ساحهده ده یوزلرجه شاعیر الینه قلم آلیر و میدانا گلیر. آذراوغلو، حکیمه بلوری، سهراب طاهر، مدینه گولگون، علی فطرت، بی ریا، علی توده، مروارید دلبازی، مخفی افشار، حزین تبریزی، ابراهیم ذاکر، مظفر درفشی، نیکنام، اسماعیل جعفرپور، موسی طاهری، هوشیار، دوزدوزانی، یداله اسدی تبریزی، میرمهدی چاووشی، ابوالفضل حسینی، قلیخان بورچالو، میرتقی میلانی، هلال ناصری، عباس پناهی، فیروز صادقزاده، محمدرضا عافیت، محمد داداشزاده، علی اکبر حداد، امیرخسرو دارایی، جعفر کاشف، سیدعلی میرنیا، کمالی، آشیق حسین تبریزی و یوزلرجه باشقا شاعیرلر و یازارلار میدانا گلیر و یارادیجیلیقلاریلا ادبیات اوجاقلارینی قیزدیریب شعلهلری تهرانا دا چاتیر. باخین بالاش آذراوغلو تهراندا قورولان بیرینجی “ایران شاعیرلر و یازارلاری” نین قورولتایینا قاتیلیر – پیشهورینین اؤنهریله. اورادا تهراندا تورکجه “ستارخان” پوئماسینی اوخویاراق گؤرونولمهمیش آلقیشلارلا اوز اوزه گلیر و آذربایجان ادبیاتینین زنگین، گؤزل و گوجلو ادبیاتینی گؤسته ریر و فارس ادیبلری و شاعیرلرینی حیرتده قویور.
میللی حکوکتین شاعیرلری و یازارلاری چکدیگیم آدلارلا بیتمهییر، هله چوخلو شاعیرلرین آدی قالیر: ایوب نمینی، سلیمان جهانی، حسین صحاف، هوشی بختیار، همت علیزاده، و یئنه ده یوزلرجه باشقا ادیب و شاعیرلر. بونلاردان بیر سیرا چاغداش زامانا قدر یاشاییب یارادیرلار. یحیی شیدا مظفر درفشی و باشقالاری دا واردیرلار.
میللی حکومت دؤورونون ادبیاتینی آراشدیرماق ایستهییرسک مختلف قونولار و بؤلوملر ایچینده دانیشماق لازیمدیر، سیاسی ادبیات بیر بؤلومدور و اؤز یئرینده چوخ زنگین ساییلیر، شعریمیزین یئری بللیدیر، آما حیکایه و رومان ساحهسینده بوگونه قدر چوخ آز یازیلمیش و هله ده بیر چوخلو اثرلر اوزه چیخماییب و بیز بوگونکو ادیبلریمیزین بویوندا بیر تکلیف کیمی قالیر.
بیر سیرا چاغداش یازارلاریمیز او جمله دن رضا براهنی، غلامحسین ساعدی و صمد بهرنگی بیر ایل آنا دیلینده درس آلماغین لذتینی دادمیش و عمرلرینین سون گونونه قدر بو لذتی اونوتمامیشلار. بیر ایلده آلتی کلاسین درسلیکلرینی حاضیرلاییب و اوشاقلارا آنادیلینده درس اؤیرتمهیین لذتینی بیز بو یازارلارین دیلیندن ائشیدیریک. آنجاق بوگون بو درسلره تامسینمیشیق.
شاعیرلر وطن سئوگیسیندن، ائل محبتیندن، انسانیتدن و آزادلیقدان دانیشیرلار؛ شعرلرین مضمونو انسان سئورلیک، عدالت و آزادلیق دیر. بالاش سسله ییردی:
نه قدر چتین دیر بونو دویورام / آی دوستلار، توتونوز قولومدان منیم. (آذراوغلو، خزان یارپاقلاری، ۱۳۸۲، ص ۱۷).
شاعیرین آرزیسینا باخین:
منیم آرزوم بودور بیر اوغول کیمی / کاش بو چتین لییه دؤزه بیلئیدیم
وطنه سئوگیمی، ائله سئوگیمی / کؤنول سؤزلریمله یازا بیلئیدیم. (م. کریمی، تاریخ ادبیات، ج ۹، ص ۳۴۳).
“آزادلیق جارچیسی، انقلاب شاعرییم” -دئین بالاش، ظالیملر قارشیندا دایاندی، مبارزهدن ال چکمهدی، نئچه گونلر قویونون ایچینده گیزلی قالدی، حسرتلر چکدی، زوراکیلیقلار گؤردو، آنجاق سوسمادی و هجرتدن باشقا بیلهسینه بیر یول قالمادی.
بیلیرسینیز بیزیم نئچه – نئچه مبارز شاعیرلریمیز بو قیامدا شهید اولدولار، آذربایجان خالقیلا برابر، شاه قوشونونون قارشیندان قاچماییب، جانلارینی وطن یولوندا – میللت اوغروندا فدا ائتدیلر. بونلارین باشیندا شهید فریدون ابراهیمی، شهید نیکنام، شهید دوزدوزانی، شهید یداله اسدی تبریزی، شهید هلال ناصری، و باشقالاری شهید اولموشلار و بیر سیرا شاعیر و یازارلاریمیزین یاشاییش یا شهید اولدوقلاریندا خبرسیز قالمیشیق او جمله دن: موسی طاهری، هوشیار و باشقالارینی سایماق اولار. هابئله ۱۳۲۵ ده بو سوی قیریم توکنمهدی بلکه ۱۳۲۶جی ایلده ده بیر سیرا شاعیرلردن توتوب اعدام ائدیرلر، او جملهدن جعفر کاشف، کمالی و باشقالارینی آد آپارماق اولار. بو شهیدلرین آدلاری و اثرلری “قیزیل اولدوزلار” کیمی ادبیاتیمیزدا پارلاییر.
حکیمه بلوری ” ۲۱ آذر” مدالینا لایق گؤرونن بیر گنج آذربایجان قیزی، وار گوجونو، درین دوشونجهسینی، اینجه دویغوسونو شعرلرینه تؤکدو، بیر ایل معلملیک ائدهرک، یوزلرجه قیزلارا آنادیلینین آناسودو کیمی تمیز لذتینی تامدیردی، “شرق قادینی”نین آرزیلارینی دیله گتیریب شعرلرینه آخیتدی:
من آز گؤرمهمیشم آغلایاندا سن / باشینا قارالار باغلایاندا سن
آهینلا هر قلبی داغلایاندا سن / آرتدی گوندن – گونه ذاتین سنین.
بیر پارچا چؤرهیه ساتدیلار سنی / قول تک قاباقلارا قاتدیلار سنی
دوکتور حکیمه بلوری بوتون عمرونو آذربایجان خالقینین دردلرینی سؤیلهیهرک تبریز حسرتینی – حسرت ادبیاتیمیزا آرتی ریب، عمرونون سونونا قدر سیزلادی. اونلارجا وطن عشقینده، خالقینین حسرتینده کتابلار یازدی و دونیا دیللرینده، آذربایجان خالقینین سسینی جهانا یایدی.
سهراب طاهیر ائله بیر دویغولارا یاندی کی بیر چوپو ده ایکیه بؤلمهیه قادر اولمادیغینی و ایستهمهدیینی سؤیلهییر. آنجاق او دا اونلارجا کتاب یازدی و دیلیمیزی سسلهدی. او سون گونلرینه قدر سئچدیگی یولا وفالی قالدی و سؤیلهییردی:
آنا یوردوم آذربایجان
من ده سنین یئتیرمهنم.
گؤزلریمی ایتیرهرم
اوستومده کی حقی – سایی ایتیرمهرم.
دوز سئچمیشم طالعیمین هدفینی،
یاشاییرام اؤز خالقیمین آرزوسونو – شرفینی.
سهرابین اونلارلا کتابلاریندا حسرت ادبیاتی سسلهنیر، انسانسئورلیک نعمهسی اوخونور و وطن حسرتی باش پلاندا دایانیر:
من وطن دئییرم گؤزلریم دولور / مگر سن گؤز یاشی اولموسان وطن؟
نه قدر من وارام بو دونیا بیلیر / سنین دیلسیزلیگین ماحالدیر وطن!
مدینه گولگون ده اونلارجا اثر یازیب یادگار قویدو، آنجاق اونلاردا آلوولانان وطن عشقی، ائل سئوگیسی هامیدان آرتیق بیزی یاندیریر، قیزدیریر و بو یولا ایمان – ایناملا توخونماغی اؤیرهدیر:
یئنه پروازلانیب خیالیم منیم
یئنه شعره دؤندو سؤزوم ای وظن!
سنین داشیندادیر، اوز باغیندادیر،
بو سؤنمز آلوووم، کؤزوم ای وطن!
آما شاعیرین آرزیلاری دا گؤزلدیر، بیرینه قولاق آسالیم:
دهنه دولموش سونبول تک / بارلانماق ایستهییرم.
ائلین محبتیله / وارلانماق ایستهییرم.
داغ اولماق ایستهییرم، / ذیروهمه قارتال قونا
ائلیمدن وطنیمدن / صحبت آچیم من اونا .
عصیان اولماق ایستهییرم / زنجیرلی بیلک لره
اومود اولماق ایستهییرم / انتظار اورکلره.
سنین – اونون قلبینده / من یورد سالماق ایستهییرم.
خالقیملا، وطنیمله / من اوجالماق ایستهییرم.
شاعیرین ایستهیی آرزیسی خالقلاری آزادلیغی، باشی اوجالیغی و سئوگیسیدیر. مدینهنین شعرلرینده بوتون دونیا انسانلارینین سعادتی سسلهنیر، او دونیا خاقلاری و میللتلری اوچون باریش، راحت یاشاییش و دوستلوق دیلهییر:
هارای چکیب دئییرم / انسانلار، آی انسانلار
انسان سیلاح گؤتوروب هئچ قیرارمی انسانی؟
انسانلار آی انسانلار / گلین، گلین قویمایاق
آغلایا ماهنیلاردا انسان، آی . . . انسانلار!
علی فطرت بیر سیاسی دوشونجهلی شاعیر اولاراق، میللی مجلیسه و خالقا اوز توتوب اونلاری اویاتماغا چالیشیر و سیاسی شعرلر سؤیلهییر.
علی فطرت انقلابی شعرلریله میللی حکومتین آرمانلاری یولوندا چالیشیر و ادبی یارادیجیلیغینی اورتایا قویور.
بی ریا الی حنادا اولان شاعیریمیز، عمر بویو حسرتلرده یاشاییب، آغیر گونلر کئچیریر، آنجاق بیر آن دا دئیهسن سئچدیگی یولدان پشیمان دئییلدیر. خالقینا سعادتلی یاشاییش آرزوسویلا چالیشیر و نه یازیق کی غریبلر کیمی دونیاسینی دهییشیر. شعرلری کلاسیک فورماسیندا اولورسا دا، یئنی لیکلرله دولودور.
بیریا ایشچیلر صنفیندن آیاق توتاراق ایشچیلری بیرلشدیرمک اوغروندا دایانمادان چالیشیر. معارف وزیری اولاراق الیندن گلن چابالاری یئرینه یئتیریر. اونون دا حسرتله عؤمور کئچیردیگی بیزی سوسدورور. آنجاق اعتراض سسینی هله ده دویوروق کی دئییردی:
ای اؤلکهمی ظولمیله قویان دهرده ویران
محکوم اولا بیلمز سنه بوندان سورا انسان.
انسان ازلیندن یارانیب اشرف خلقت
لایق دگیل اصلا اونا زنجیر اسارت.
علی توده بیر ایلده نئچه کتاب یازدی، آنجاق کؤچمه یه مجبور اولدوقدا دا غربت یئرده یازیب یاراتمادان ال چکمهدی.
حسرت ادبیاتیندان بوگون یوزلرجه کتابی الدهدیر و بو کتابلاردان بؤیوک بیر میللتین نیسگیللری، سیناقلاری، حسرتلری سسلهنیر. دونیادا بو حسرت سسی هله ده دویولور. یازیلی ادبیاتیمیزدان علاوه خالقیمیزین گوندهکی یاشاییشیندا – ماهنیلاریندا، آتالار سؤزونده و دئییملرینده بؤیوک بیر موتیوه چئوریلیبدیر. یوزلرجه ماهنیلار، شعرلر خالقین دیلینده ازبردیر. آرازا قارغیش، لعنت ده اوخویان وار، اونو عزیزلهییب باغرینا باسان دا وار. علی تودهنین و باشقا شاعیرلرین کتابلارینین عنوانی دا بو حسرتی گؤستهریر؛ باخین: جنوب نغمهلری، وطن سئوگیسی، تبریز حسرتی، آرازین او تاییندا، محبوسلارین سون سؤزو، اؤلومدن گوجلو آیریلیق، وطن خاطیرینه، خاطیرهلر نغمهسی، ساوالان اتکلرینده، تبریزین باهاری، و هابئله یوزلرجه حسرت و آیریلیق موتیولی کتابلار.
دموکرات ادبیاتی تکجه شعرده یوخ، بلکه موسیقیده، تئاتردا، و باشقا صنعت ژانریلاریندا دا اولموشدور و بونلارین هر بیرینی اؤز یئرینده دهیرلندیرمک گرهکیر. آما رومان و حیکایه ساحهسینده بؤیوک بیر گلیشمه اولموشدور. رومان یازارلاریمیز دا آز اولمامیشدیر. بورادا فتحی خشکنابی، عباس پناهی، فیروز صادقزاده، محمدرضا عافیت، محمد داداشزاده و باشقالاری آد چکمک اولار. بونلاردان بوگون بیزه اونلارجا رومان اثرلری قالمیشدیر کی اونلارین ائتکیسی دیلیمیزده داها یوکسکدیر و یئنه یازیقلار اولسون کی بونلارین بیر چوخو هله ده اؤز وطنینده و اؤز آنایوردلاری اولان گونئی آذربایجاندا چاپ اولامیش و یاییلمامیشدیر. من بورادا بو یازارین رومانلارینین آدینی چکمهگه کیفایتلهنیرم:
فتحی خشکنابینین رومان کتابلاری:
/ ایکی دوست / سونونجو بایراقدار / یاغیشلار یاغاندا / ایکی قارداش / آتا / حیکایه لر و . . .
عباس پناهی:
تبریز گئجهلری / ستارخان / شیخ محمد خیابانی / مبارزلر و . . .
فیروز صادقزاده:
مدرسه / ایکی ماهنی / سیلینمز سؤزلر / وطن / اعتبار / و . . .
بو اثرلرین چوخو دونیا دیللرینه ترجمه اولموش و سانکی تکجه اؤز وطنداشلاری هله ده بونلاردان محروم قالانلاردیر. بونلاری چاپ ائتمک بوگونکو ادیبلرین بوینونادیر.
من سیزی چوخ یورماییرام. آما آشیقلاریمیزدان دانیشماسام سؤزوم یئترسیز قالار. آشیقلاریمیز دا بو بیر ایلده بؤیوک خدمتلر ائتمیش و فداییلار وئرمیشدیر. بونلارین باشیندا آشیق حسین جواندان دانیشماساق دوز دئییلدیر. آشیق حسین تبریزی سازی و سؤزویله بو میللی حرکته قاتیلیب و سون گونلره قدر وطن نغمهسینی، میللت آرزوسونو دیلینده ازبرلهمیشدیر. او بیر حق آشسقی کیمی بوتون عمرونو حقدن حقیقتدن مودافیعه اوچون سورموش، هنرینی بو یولدا خرج ائتمیش و ظالیملر قارسیندا یورولمادان دایانمیشدیر. آشیق حسینین کتابلاری دا بوللودور، بیر چوخلو اؤدوللر قازانمیش. آنجاق کتابلاریندان نئچهسی بونلاردیر:
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab