دده قورقود کیتابی تورک خالقینین فولکلور و ادبیات دونیاسیندا ، گؤزل و آرادان گتمیین اثرلرین بیریندن ساییلیر. دده قورقود ناغیل لاری نئچه عصیرلر بوندان قاباق بو گؤنکو آذربایجان آدلانان یئره گلیب و حماسهلر و قهرمانلیقلار یارادان بیر کؤچری ائللرین ناغیلیدیر.
بو کیتابدا تورکلرین آیری فولکلوراثرلری کیمی نظم ونثر(سوی-بوی)حالیندا یازیلیب. اورادا ۲۰۰۰ بیت شعر گلیب دیر کی کیتابین یوزدن اوتوزودور(۳۰% ). بو شعرلر چوخلو عاشیقلارین سازیلا خالقا اوخونورموش. بو گؤن الیمیزده اولان اثرده ایسلامی باخیشلا یازیلان اؤن سؤز و یا باشقا حیصهلرده بونا اوخشار مطلبلر اولسادا، اونون ایسلامدان اؤنجه یازیلماسی شکسیزدیر. نئچه آراشدیریجیلارین نظرینه گؤره(بارتولد، علی بیگزاده،جفری لویس و…) بو ناغیللار ایسلامدان اؤنجه یازیلیب و سونر اونو دییشدیریبلر. میرعلی سیدسلامت بو بارهده بئله یازیر: « اونون یازیلماسینین دؤزگؤن تاریخی بللی اولماییب اما بیر سیرا اونو میلادین ۱۰ – جو و ۱۱ – جی عصیرلرینه و بیر سیرا اونو ۷ – جی و ۸ – جی عصیرلره نیسبت وریبلر و احتمالی وارکی تاریخی فاصیله سی داهادا اوزاق اولموش اولا ». سید سلامت جنابلارینین آراشدیرماسینا گؤره اوغوز قبیلهلرینین آذربایجانا گلمهسیندن قاباق بو ناغیللار دؤزلمیشدیر و جفری لویسون نظرینه گؤره «اوغوز» سؤزجؤگؤ قبیله وائل معناسیندادیر و تورک کلمه سینین اونا آرتماسیندان «تورک قبیله سینی» آنلامینی دویوروق.
دئمهلیدیرکی اوغوز ایکی معنادا ایشلنیر: ائل و طایفا معناسیندا و یا ایستعاری معنادا باشقا بیر شخصیتی اینسانین نظرینه گتیریر. اوغوز ایستعاری معنادا قدیم ناغیللارین کؤکؤنه قاییدیر. بئلهلیکله دده قورقود ناغیل لاری اسکی دؤورهلره قاییدیر. سید سلامتین یازیسینا گؤره «ناغیل دا نئچه تانیش آدلارلا قارشیلاشیریق کی ۶ – جی عصیردن سونرا آذربایجانا گلیبلر، بئلنجی بیر آدلار سونرادان کیتابا ایضافه لنیب. اصیل آدلار بعضی قایناقلاردا واردیر. اؤرنک اوچون بوغاج کلمه سی «بوغا=اینک»(۲). چوخلاری دده قورقود کیتابیندا اوغوزون ایستعاری معناسینا موعتقید دیلر، بو عقیدهیه گؤره اوغوز، اسکی ائل آنلامیندا دئیل.آرتیرمالییق تاریخی بیر حادثه یا وضعیته مربوط اولان آدلاری او حادثهدن قاباق بیر شیه نیسبت وئرمک اولماز. بو فرضیهلر له سید سلامت جنابلاری بئله یازیر « دده قورقود کیتابینین ناغیللاری اوغوز ائلینین آذربایجانا گلمک زامانیندان اونجه باش وئریبدیر»(۳).
بو بارهده دوکتور فرزانه بئله یازیر: «دده قورقود کیمی بیر اثرلر کی فولکلوریک جنبه لری فردی یاراتماسیندان باشدیر، او اثرلری یاراتماق بیر سؤزدؤر و یازیلماق تاریخی بیر سؤز. ها بئله هر جوره فولکلوریک اثر یارانمادان سونرا سینهدن سینهیه مونتقل اولور و زامان گئچدیکجه بیر نئچه دوورهدن سونرا عوض اولور و مومکون دور سونرا یازیلا. بو سایاقینان دده قورقود ناغیللارینین تاریخی اونون یارانماق زمانینین تاریخین گؤسترمیر. سید سلامت جنابلاری بئله یازیر « بو ناغیل لاردا بیر سیرا اصلی شئیلرین اولماقی، مثلا قالین کمانلار، تپه گؤزون آدام یئمگی و اونون یومورتادا(پیله پروانه) دونیایا گلمه سی، دمیرین اولمامازلیغی و آغاج نیزهلر و… بیزی بونا یئتیریر کی خاص بیر دؤورهدن دانیشاق، میثال اوچون : ساخسیچیلیق دوروندن اؤنجه یا اونلا چاغداش عصیر».(۴) چوخلو ناغیل یازانلار اؤز ناغیللارینین شخصییتلرینی یاراتماقدا دده قورقود کیتابیندان فایدالانیبلار. یونانلی بؤیوک حماسهیازان هومر «اودیسه»ده، بیر گؤزلو دئوی تپه گؤزه باخارکن یارالدیر، یا فردوسینین شاهنامهسینده ضحاک دا تپه گؤز تک آدام مغزی و اتی یییر، ها بئله « آشیل »ین یونان ناغیللاریندا و «ایسفندیار»ین شاهنامهده دمیر بدنلیگی تپه گؤزون خیصلتلریندن دیر.
بورادا چوخلاری بئله ایراد توتورلار: نییه دییریک هومر و آیریلاری دده قورقوددان تقلید ائلییبلر و دده قورقودو یازان اونلاردان تقلید ائله مییبدیر؟ جاواب بئله اولا بیلر: هانسی یازان؟دئدیک کی دده قورقودسینهدن سینهیه گئچیب گلیب و بیر نفر اونو اوتوروب یازمییب، بلکه تورک ائللرینین ناغیلیدیر.
سید سلامت جنابلاری آوروپالی آراشدیریجیلارین نظرینه گؤره بئله یازیر: « دده قورقود ناغیللارینین هومر ناغیللاریندن تقلید اولونماسینی ثابیت ائلمک اوچون چوخ جوهر لازیمدیر اما ترسهسی چوخ راحاتدیر».
بللی دیر کی دده قورقود ناغیللاری آذربایجاندا یارانان حماسه لردیلر. بو سؤزون شاهیدی کیتابلاردا گلن یئر آدلاری و ائل آدلاری و دیلین گرامرلریدیلر کی، آذربایجانا دادیلار، دوکتور فرزانهنین نظرینه گؤره بو گؤزل اثرلر آذربایجانین دیلی، تاریخی و رسیملرینه باغلیدیر و بو قدر باغلی اولماق اونو مرکزی ائللرین اوغوزنامهلریندن آییریب و اونا بومی و میللی بیرحال وئریر کی سونرادا آذربایجانین فولکلوروندا اونون اثرلری گؤرسنیر. و سونرا یارانان اثرلرده دده قورقودون شخصیتلرینه بنزهین بیر شخصیت لر گؤرونور.
میثال اوچون قادینلارین مقامینا دده قورقوددا ایشاره ائلییریک : او ناغیللاردا قادینلارین سایغیلی و مؤحترم یئرلری وار و کیشیلر له بیر مکاندادیلار. قادین دده قورقود ناغیللاریندا چوخ عاطیفهلی، عیزتلی، قورخمایان و اوجا آنا مقامیندا جیلوهلنیر. بیر جوره ائلچییه جاواب وئرمک رسیملریندن بودورکی قیز و اوغلان گولشمک، آت سورمک، تیر آتماق، شمشیر وورماق و حربه لشمکده باب گلهلر. بونلارین هامیسین نهتک سونراکی اثرلرده بلکه تورک ائللرینین یاشاییشیندادا گؤروروک، او جومله دن نیگار خانیم کوراوغلونون وفالی حیات یولداشی، هجر قاچاق نبینین خانیمی، فاطیمه فضل ا… نعیمی تبریزین حروفیان قیامینین رهبری، زینب پاشا تبریز قادینلرینین مشروطه قییامینین رهبری و… ساییلیرلار.
ایسلامی دوورونون تاریخ یازانلاریدا تورک جامیعهلرده قادینلارین مقامینا ایشاره ائلییبلر. ابنبطوطه بئله یازیر: «بو اؤلکهده قادینلار او قدر سایغین دیلار کی تعجوب ائله مهلیدیر، بورادا قادین مقامی کیشیدن اوجادیر».(۵)
دئمه لیدیر کی ۱۹ – جی عصیرهقدر هئچ بیر کسین بو اثردن خبری یوخودور. ۱۹ – جی عصیرین اوللرینده بیر نوسخه درسدن(Dresden)ده و سونرا ۲۰ – جی عصیرده بیر نوسخهده واتیکاندا تاپیلدی. ایراندا اینقلابین اوللرینده دوکتور محمدعلی فرزانهنین زحمتلری اساسیندا ایشیق اوزو گؤردو. فارسجاسیدا خانیم عزبدفترینین توسطایله اینگلیسجهدن کؤچورلندی. دئمهلییک ۱۹۹۹ – جی ایل یونسکو طرفیندن ددهقورقود ایلی آدلاندی کی تورکجه ادبیاتی سونلری و آذربایجاندا کی تورک فولکلورچیلارین چوخ سئویندیردی. بو موناسیبته تبریزده بیر سمینار قورولدو و دیرلی مقالهلر اورادا ایرائه اولوندو و نئچه اثرلر چاپ اولوب و یاییلدی.
اتک یازیلار :
(۱) مقدمه ای بر بررسی کتاب ددهقورقود، سلامت، ص۱۴
(۲) مقدمه ای بر بررسی کتاب ددهقورقود، سلامت،ص۱۹
(۳) مقدمه ای بر بررسی کتاب ددهقورقود، سلامت،ص۴۰
(۴) مقدمه ای بر بررسی کتاب ددهقورقود، سلامت،ص۲۱۳
(۵) سفرنامه ابن بطوطه ،ج۱، ص۳۷۰
یازار: حمیده محمد زادگان
قایناق: تورک لرین
اسکی تاریخینه یئنی بیر باخیش
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab