آنادیلدن درلمهلر-7
1. جَب/جاب(ceb/cab):سایین هادی بهیین
دیل دنیز ده(338.ص) یازدیغینا گؤره، قاراداغ دا "چاتلاق/ جیریق" (داش دا، داغ دا و..) دئمک دیر. سؤزجوک، خوی آغزیندا، جاب بیچیمی
ایله گؤرولور. هادی بهی کلمه نی عربجه، جَبّ فعلینه باغلار: عربجه ده، مجبوب
(دلیک/دلینمیش، کسیک/کسیلمیش)، جبّ ایسه "دلیک، چوخور" دئمک دیر. بو
آچیقلامادا سورونلار وار؛ کلمه آذربایجان دان باشقا-الیم دهکی قایناقلارا
گؤره-یئرده (فارسجادا، آنادولودا)گؤرونمز. اؤزللیکله جاب بیچیمی آچیقلانماز.
چونکو عربجه ده جابّ "دلیجی، کسیجی" دئمک دیر یعنی فاعل دیر. کلمه نین
دوغرودان عربجه دن دیلیمیزه گیرمهسی چتین آچیقلانیر.بیلدیییمه گؤره، بو سؤزجوک
عربجه ده ده، چوخ یایقین ساییلماز. قرآن کریم ده، ثمود ائلیندن بحث
ائدرکن، اونلارین قایالاری کسدیک لریندن(یونتادیقلاریندن؟) سؤز گئدیر. بو فعل
اوردا گئچیر و تفسیرلرده یئر آلیر. آنلام باخیمیندان دا چتینلیک یوخ دهییلدیر؛
هر حال دا "دلیک، کسیلمیش، قویو" کیمی معنالارلا، "جیریق،
چاتلاق" آراسیندا فرق وار. منجه کلمه موغولجادیر. موغولجادا جاب(cab)، جب(ceb) و جاو(cav) "چاتلاق، یاریق" دئمکدیر.
2. لاغ(lağ): دانیشیق دیلینده "مسخره" دئمک اولور و "لاغا
قویماق"، "لاغ ائتمک" یایقین دیر. هادی بهی (748.ص) "عربجه لغو دن
پوزونتو" دئمهسی دوغرو ساییلماز. چونکو لاغ یازیلی فارسجا متینلرده (اؤرنک
اوچون مولانادا) گئچر. سؤزجویون آنادولو آغیزلاریندان یالنیز آرپاچایی(قارص)دا
گؤرولمهسی دقت چکیجی دیر. عربجه لغو کؤکوندن "لاغی" سؤزلوکلرده
"مسخرهچی، مسخرهجیل، میرت ائدن" معنالاری وار. آنجاق بورداکی فاعللیک
آنلامی ایله لاغ داکی اسملیک معناسینین آیریلدیغی گؤرونور. سؤزجویون، ایلک دؤنم
فارسجا متینلرده و پهلویجه گئچمهمهسی، ایرانجا کؤکنلی اولما احتمالینی ضعیفلهدیر.
3. اوچور(uçur): کلمهنی
رحمتلیک بؤیوک بابامدان ائشیتمیشلیییم وار. بیر گون "گئدیب اوچورا دوروب
بئش سومو آلاجاقسان" دئمیشایدی. اوچوردان "صف، سیرا، نوبت"
آنلادیق. سؤزجوک باشقا یئرلرده وارمی؟ بیلمیرم. آنجاق عقلیمه گلن ایلک آچیقلاماسی
موغولجادان گلدییی یؤنوندهدیر؛ اورتا موغولجادا اوچیر(uçir)، "زامان،
سبب" دئمک دیر. باتی موغولجادا اوچیرا(uçira) و اوچرا(uçra) بیچیملری
وار(باخ. لسینگ سؤزلویونه). کلمه استاروستین گؤزتیمینده حاضیرلانان آلتای
دیللری کؤکنلی سؤزلویونده، تورکجه اوچون سؤزجویویله قارشیلاشدیریبلار. سنگلاخ دا،
سؤزجوک اوجور(ucur) آلتیندا وئریلیبدیر؛"به معنی وقت و زمان بود و با جیم
عجمی(uçur) هم مستعمل است و نیز عبارت است از راست آمدن فال و ظهور اثرِ
خواب و مؤلف رومی اجرو (uçra?) به معنی وقت و زمان نوشته، سهو کرده(39.ص). بلکه ده بوردا، روملو/عثمانلی یازاری یانیلمامیش و اوسته گتیردیییمیز
اولاسی(احتمالی) شکلی(uçra) بیچیمی و یا اونون یان بیچیمینی وئریبدیر. میرزا مهدی خان،
اوزون اوزادییا بو سؤزجوک دن تؤرهینلری یازییا آلیبدیر:
اوچراماق/غ(uçramaq): دچار شدن
اوچراغان(uçrağan): دچار شونده
اوچرامیش(uçramış): دچار شده
اوچراماسی(uçraması): دچار شدنش و
نشدنش
اوچراماق اولماس(uçramaq olmas): دچار نمیتوان شد
اوچراغوجی(uçrağuçı): دچار شونده
اوچراغولوق(uçrağuluq): دچار شدنی
اوچراشماق(uçraşmaq): مفاعله است
به یکدیگر دچار شدن
اوچراتماق(uçratmaq) و
اوچراشتورماق(uçraşturmaq): مصدر متعدّی است یعنی دچار شدن(کردن) (38.ص).
اوچور سؤزجویویله
اوستهکی کلمه لرین آنلام باغینی آنلاماق اوچون، تورکجه ده اوغور(=زامان، شانس)
کلمهسییله اوغراماق، اوغراشماق، اوغراشدیرماق و.. فعللرینین ایلیشگیسینه دقت
چکمک ده فایدا وار.
4. اؤککم(ökkem): "ادعالی،
غرورلو" آنلامیندا، دانیشیق دیلینده آرا-سیرا گؤرولور. ایلک باخیش دا، کلمه
ده بیر بنزشمه(آسیمیلاسیون) یاشاندیغی سئزیلیر. اسکی قایناقلاردا، کلمهنین
اؤکتم(öktem) اولدوغو آنلاشیلیر. تاریخی متین لرده یایقین اولان سؤزجوک، بوگون
داها چوخ اورتا آسیا و قوزئی تورکجهلرینده یاشار. تورکیهده، داها چوخ سوی
آدلاریندا وار. دیلدنیز ده سؤزجویه یئر وئریلمهمیش سانکی. منجه یازی دیلینه
اؤکتم و یا اؤککم بیچیمینده آلینابیلر. اسکی تورکجه ده اؤکتهمک(öktemek) "مغرورلاشماق"
فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر. بوردا دا ـم اکینده فاعللیک آنلامی وار.
5. لووقا(lovqa):"یونگول آدام، اویناغان، هرزادی لاغا قویان، اویون چیخاردان
و.." یازی دیلینده صابیردن بری ایشلهنن لووقالاشما فعلی ده وار. هادی بهیین
"مترَّک لودۀ فارسی" دییه آچیقلاماسی(754.ص) قبول ائدیله بیلمز. چونکو
ان آزی کلمهدهکی ق/q سسی آچیقلانماز. لوده تورکجهلشیرسه *لؤوده(*lövde) و یا *لوودا(*lovda) بیچیملری گؤزلنیردی. لووقا، منجه عربجه کؤکنلی "لغو"دن
گلیر. آنجاق بعضی آچیقلامالار لازیم گلیر؛ آنادولو و بعضی آذربایجان آغیزلاریندا،
لاغوا(lağva) "تاخما آد" معناسیندادیر. آذربایجان دیالئکتولوژی
لوغتینه گؤره، لاغوا، "لاغلاغی" دئمکدیر. آنجاق آراشدیردیغیمیز
سؤزجویه معنا باخیمیندان سون درجه یاخین اولان لاوغارا (lavgara) "آلای،
کیچیمسهمه"، لاوغاراجی(lavgaracı) "آلایچی، مسخره" و لاواغارجینین آنلامداشی، لاوغار(lavgar)، کیمی سؤزجوکلرین
لاغوانین کؤچوشمهلی بیچیمی سایماق چتین گؤرونور. اؤزللیکله، "لاوغارا/لاوغار"داکی
ر/r سسینین تؤرهمهسی
راحات آچیقلانماز. نه ایسه، لووغا /لووقا(lovqa) بیچیمی، راحاتجا آنلاشیلیر و
آچیقلانیر. آ/a سسی، و/v سسی یانیندا یووارلاقلاشماسی گؤزلهنن و یایقین حادثهدیر.
6.اؤجهشمک/اییهشمک:هادی
بهیین یازدیغینا گؤره، تبریز-قاراداغ دا، ایکی بیچیمی وار ایلک سؤزجویون (ائجهشمک(ceşmeké)). ماراغادا، ایجهشمک(iceşmek) بیچیمینی ده ائشیتمیشم. آنلامی ایسه "یولا گئتمهمک،
اویوشماماق(فارسجاسی: سر ناسازگاری داشتن)". کلمه آنادولودا گؤرولسهده یازی
دیلینده یئر آلماز. کلمهنین کؤکنی آچیق دیر و اسکی تورکجهدن بوگونه بیر چوخ تورک
دیلینده یاشاماقدا اولان، اؤچ/اؤج(=کین، انتقام) سؤزجویوندن گلیر و قارشیلیقلی
اولما آنلامی قاتان ـشمه- اکی آلیبدیر.
آنجاق بو مادهنی
یازماقدا، اساس هدفیم، اییهشمک سؤزجویونو یازییا قازاندیرماقدیر. اییهشمک فعلینی
میانادا ائشیتمیشم. "ساتاشماق، دعوا آختارماق، اینجیتمک" کیمی معنالار
داشییان اییهشمک، اؤچهشمکدن باشقا اولدوغو و اونونلا بیرلشدیرمهسینین مومکون
اولمادیغی آچیقدیر. کلمه آنادولودا یایقین دیر. او دا یازی دیلینده یئر آلابیلمهمیشدیر.
مارسل اردال اسکی تورکجهده ـشمه-(-Xş-) اکینین تؤرهمهلری آراسیندا، ایکهشمک (ikeşmek) فعلینی ده
گتیریر. آنادولو و آذربایجانداکی بیچیم لره باخینجا، بلکه او سؤزجویو *ایگهشمک
اوخوماق گرهکیر دییه دوشونور انسان. اردال، ایکهشمک فعلینی، ایکیش(ikiş)"توتولماز، دیکباش حیوان"( دیوان لغات الترک´ون فارسجا ترجومهسینده: igiş اوخونوب
"اسب سرکش" دییه چئوریلیبدیر(133.ص)) آنلامینداکی کلمه ایله کؤکدش ساییر و ایکیسینی
ده دیوان دا گلن ایکهمک(ikemek) فعلینه باغلار(276. و 557.صص). ایکهمک دیوان دا "عناد
ائتمک، دیکباش اولماق" دئمک دیر. آیریجا اردال(353.ص) بیر عبارت ایچینده،
ایکینچسیز(ikinçsiz) بیچیمینده گئچن و "دایانماز، [دؤیوشدن]قاچان"
اولاراق آنلاشیلان سؤزجویو ده بورایا باغلار. شاهیدسیز *ایکینچ(*ikinç) "عنادلاشما، توققوشما" دئمک اولاجاقدیر.
دیلیمیزده و
تورکیه تورکجه سینده، یازییا آلینمایان بو سؤزجوکلر-دهییشگهلریله بیرلیکده-
دیلیمیزین، بیلینجسیزلیکدن آتیلان سؤز ثروتی دیر.
7. قاهارماق(qaharmaq):"بیر بؤیوک/آغیر
شئیی(قایانی، داشی، کؤتویو ..) یئریندن اویناتماق". کلمهنی میانادا
ائشیتمیشم، باشقا یئرلرده ده اولابیلر. قاهارماق ایلک باخیش دا، عثمانلیجا و
تورکیه تورکجه سینده یایقین اولان قاوراماق فعلی ایله بیر اولدوغو آنلاشیلیر.
قاوراماق "برکدن توتماق، سارماق، بیر زادی بوتون جهتلریله و آیرینتیلاریلا
آنلاماق" دئمک دیر و یئنی تورکجه ده مفهوم قارشیلیغی "قاورام"دان
بو فعل دن قورولوبدور. آنلاشیلان سؤزجوک ایلک باشدا "برک توتماق، احاطه
ائتمک" آنلامیندایمیش. قاوراماق، اسکی تورکجه ده قاوورماق(qawurmaq) "سیخماق،
برک-برک توتماق" فعلیندن گلدییی آچیق دیر.
8. کورهن(küren):بیر دئییم ایچینده ("کورهن آت") ائشیتمیشم. بیلدیییم قدریایله بو دئییمین مجازی معناسی یایقین دیر؛ "یوگورهن/تپیلن آدام" دئمک اولور. کلمهنین اساس آنلامی "قویو(غلیظ) قهوهرنگی" دیر و موغولجادان آلینتی دیر. موغولجادا کورنگ(ŋküre) و کورهن(küren) بیچیم لرینده گؤرولن سؤزجوک، اصلینده اسکی تورکجهدن، آلینج دیر. اسکی تورکجه ده، کوزهن(küzen)، سووسارا بنزر بیر حیوان آدیدیر (اینگیلزجهسی:polecat). تورکیه ده "قیر سانساری(چؤل سووساری)" اولاراق بیلینن حیوان. بو حیوانین بویاسی ایسه چوخ یول قویو قهوهرنگی دیر. کوزهن، سنگلاخ دا بئله آچیقلانیر:"جانوری است که آن را راسو گویند"(229.ص). هر حال دا بو آد، فرقلی جوغرافیالاردا و آیری-آیری دؤنملرده فرقلی حیوانلارا وئریلمیش اولاجاقدیر. فارسجادا کُرنگ و کُرند سؤزجوکلری ده بو موغولجا کلمه دن آلینج دیر. بو ایکی سؤزجوک، موغولجا کؤکنی گؤستریلمهدن، سخن سؤزلویونده بئله آچیقلانیر:"اسبی که رنگ آن میان زرد و بور است". شاهرود´ون داها چوخ تورکلردن اولوشان میامی بؤلگهسینده، "کُرنگ" آدلی بیر کند وار. گلستان دا، داشلی بورون´ا باغلی بیرده کُرند کندی وار.
9. اَپمک(epmek): "چؤرهک"
معناسیندا، یالنیز اوچ دئییم ایچینده ائشیتمیشم؛ اپمهیی بالا باتدی(=مرادینا
یئتدی، ایستهدییینی قازاندی/آلدی)، ایکینجیسی "چوبان اپمهیی"،
اوچونجو ایسه "قوش اپمهیی" دیر. سون ایکی دئییم، بیتگی آدی دیر. تورکیه
تورکجه سینده ده، اپمک یالنیز بیر-ایکی دئییم ده وار؛ میدان اپمگی (meydan epmeği) "قازانج" دئمکدیر. اما چوبان اپمهیی، یوخ "چوبان اکمهیی" وار. بعضی سؤزلوکچولر (تیتسه کیمی) اپمک بیچیمینی
یان-بیچیم ساییب و اساس بیچیمی اَتمک/اؤتمک بیلیرلر. بعضی لری ایسه اپمک´ین مستقل بیر سؤزجوک اولدوغونو
دوشونورلر(استاروستین ایله یولداشلاری، اونو تاتارجا ایپی(=پیشمیش چؤرهک) ایله
توتوشدوروب، اتمک دن باشقا اولدوغونو، اما سونرالاری آنلاملارینین قاریشدیغینی
یازارلار). اتمک/ اؤتمک اسکی و اورتا تورکجه میزده یایقین دیر. خاقانی بیر
طبریستان شاهینین مدحینده، تورک رقیبلرینه اوستونلویونو گؤسترمک اوچون "تن
گرچه سو اتمک ازیشان طلب کند/کی مهر شه به آتسیز و بُغرا برافکند" دییه
سؤیلر. سنگلاخ دا اوتماک(ötmek) مادهسینده "نان بیروغن را خوانند و آن را رومیه اتمک(etmek) گویند" و اوتماکچی(ötmekçi) مادهسینده "خبّاز را نامند"(36.ص) یازیلیر.
آیریجا، اتمک ماده سینده ده "به ترکی رومی نان را گویند"(18.ص)
آچیقلاماسی یئر آلیر. آنلاشیلان، اتک سون دؤنملرده، غرب تورکجه سینده (آذربایجانی
دا ایچینه آلان) اکمک اولموش و اتمک/اؤتمک اونودولموشدور. اونا بنزر، آذربایجان
دا، اکمک/اتمک یئرینه چؤرهک گئچیبدیر. چؤرهک
اسکی و اورتا تورکجه دن بو یانا "یومرو اکمک" ایمیش و بوگون تورکیه ده
بو آنلامینی قورویوبدور. چؤرهکلنمک "بورولوب یاتماق(فارسجاسی: چنبره
زدن)" ده بو معنانین قالینتیلاریندان دیر و چئویرمک فعلی ایله ایلگیسی
اولدوغون دوشونر نیشانیان(منجه قبولو چتین گلیر!). سنگلاخ دا " چؤرهک اوتی" وارسادا(141.ص)
چؤرهک´ی تک باشینا گؤرهبیلمهدیم. اپمک دانیشیق دیلینده، بنزشمه نتیجه سینده،
اپبک(epbek) اولاراق سؤیلهنیر.
pbt_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab