آنادیل دن درلمه-15
1.
دیغا(dığa): سیسقا قالان، بؤیومهیَن
آدام". آذربایجاندان باشقا آنادولودا دا گؤرونور و آنلام بیرلییی واردیر
دییه بیلیریک. بعضی بؤلگهلرده "ارمنی دیغاسی" تعبیری ده وار و سؤزجویون
کؤکنینه اشارت دیر. نه ایسه کلمه آلینتیدیر و دانکوف'ا گؤره(710. مادّه) ارمنیجهده دغای(dğay)
"اوشاق" دئمکدیر.
2.
شولاتلاماق(şolatlamaq):"بیر ایشی دقتسیزجه گؤرمک، باشدان سوووما ایش
گؤرمک(فارسجاسی: سَمبَل کردن)". سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا لهجهلریمیزده
ده اولاجاقدیر. آنادولودا، اؤزللیکله ارزرومدا، فرقلی بیچیملرده وار؛
شولاللاماق(şulallamaq)، شوراللاماق(şurallamaq) "آرالی تیکمک، آتلاق-پیرتلاق تیکمک، ایری تیکمک،
سیریماق". دانکوف'ون آراشدیرماسینا
گؤره ارمنیجهدن آلینتی دیر.
3. شوراه(şurah): "بیرینه/بیر شئیه شوراهینی سالماق" دئییمی ایچینده گؤرونور. "علی شوراهین سالیب کیتابا" کیمی. آنلاشیلان عربجه شَرَهدن گلیر. شَرَه "طاماه، دویمازلیق، شدتلی ایستک" دئمکدیر. آنجاق ایلک هجاداکی>u äآچیقلانمالیدیر. آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمهدیم.
4.
گیجیک(gicik):
"قاشینما، حسودلوق". بوردا اؤزللیکله اوزرینده دورماق ایستهدیییم،
حسودلوق معناسیدیر. آنادولودا بو آنلامدا قیسقانجلیق وار. گیجیک بو معناسییلا
آذربایجان ساحهسینه مخصوص ساییلمالی. تورک دیللرینده گیجیمک/قیجیماق
"قاشیماق و قاشینماق" معنالاری داشییر. آنادولودا گیجیک "قاشینما"دیر:
اویوز مریضلییی(فارسجاسی: جَرب/گال). گیجیکلی(gicikli)
"بیتلی" دئمک اولور. آنلام ایلیشگیسی آچیقدیر. گیجیشمک(gicişmek)
"قاشینماق"دیر. حتا گیجیرگن(gicirgen) "قاشیندیران" و بیزده
"گیجیتگن/ گیجی تیکانی" اولاراق بیلینن بیتگینین آدیدیر. آذربایجاندا
گیجیمک "بیرینه سورتوشمک، جنسی ایستمک گؤرستمک" معنالاری دا وار.
اصلینده سانکی "قاشینماق" ایله "سئویشمه، جنسی بیرلشمه ایستهیی"نین بیر ایلگیسی
وار فرقلی کولتورلرده. قیسقانجلیقدا قاشینماق ایله ایلگیلی اولمالیدیر. سانکی
قیسقانج انسانین ایچینده بیر قاشینما، گؤینرتی، قاشینتی وار. نه ایسه منجه گیجیک
بو معناسییلا دا یازی دیلیمیزه گیرهبیلر.
5.
سینسیمک(sinsimek):"اینیجمک، فنیکمک". دانیشیق دیلینده یایقین گؤرولور.
آنجاق آنادولو تورکجهلرینده یوخدور. بونون اوزاتیلان فعلی سینسیتمک
"اینجیتمک، فنیکدیرمک"ده گئنهده آنادولودا گؤرونمز. بو آنلاملارا
یاخین سامیسماق(samsımaq) و سامسیتماق(samsıtmaq) دیوان لغات الترک و آنادولودا واردیر. آنجاق ایکی فعلین بیرلشدیریلمهسی
شکیل باخیمیندان راحات گؤرونمور. منجه بوردا بیر موغولجا فعلین ائتگیسی
اولابیلر. آناموغولجادا simsi- "آغریماق،
سانجی حسّ ائتمک"، باتی موغولجادا simsire- و simsirid- یئنهده او
معنالاری داشییر(استاروستین و آرخاداشلاری، 1267.ص). بلکه بو فعلین تأثیر آلتیندا
سامیسماق> سینسیمک، سامسیتماق>سینسیتمک حادثهلری یاشانیبدیر. سانیرام یازی
دیلیمیزده گئنیشجه ایشلنمهسینه محذور یوخ..
6.
آوان آغزی(avan ağzı): خوی دا
"گل-گئتلی، چاخناشان یئر" دئمکدیر. آوان کوردجه، تورکجه،
آلبانجا/آرناووتجا کیمی دیللرده ده یایقیندیر. اصلینده عربجه اعوان(=آرخاداشلار،
یاردیمچیلار، کؤمکچیلر) دئمک اولور. سونرالاری "ظالیم، آدام ازهن دؤولت
آدامی" کیمی معنالار قازانیر آنادولودا (فارسجاداکی "اعوان و
انصار" دئییمینه ده دقت ائدین). سانیرام ایراندا و آنادولودا سیخ-سیخ گؤرولن
"لاتلارین/قاباداییلار و یولداشلاری(نوچه)" جماعتینه وئریلن آد
اولور. قالابالیق و چاخناشما(ازدحام) بوردان قایناقلانمالی. بلکهده آوان بوردا
دؤولت دایرهسی کیمی بیر یئره اشارت ائدیر.
7.
آراشماق(araşmaq): "آختارماق، سوراقلاشماق". آنادولو تورکجهسؤزلوکلرینده
یوخ کیمیدیر. آنجاق تیتسه سؤزلوینده "بیربیرینی آراماق" معناسیندا
چاغداش یازارلاردان مثاللار گتیریر بو فعله. تیتسهیه گؤره بیرلیکدهلیک معناسی
قاتان ـشـ/-ş- اکی ایله
آراماق فعلیندن گلیر. او زامان بیربیرینی آختارماق معناسی یانیندا، بیرلیکده
آختارماق معناسیدا وار سؤزجوکده. بو ایسه چوخ گؤزل آنلامدیر. "مباحثه"
بیلیندییی کیمی "بیرلیکده قازماق/قازیشماق" دئمکدیر(فارسجاداکی
"کاوش" سؤزجویونه ده دقت ائدین). بیرلیکده آختارماق معناسی سونرادان
مباحثه کلمهسینه قازاندیریلیر. منجه بو فعل فلسفه و دوشونجه دیلیمیزده یئری بوشدور.
سایین حسین مسلمینین یازدیغینا گؤره(ائل دیلی و ادبیاتی درگیسی)،
فریدن تورکجهسینده داهی واردیر. کلاسیک ادبیاتیمیزدا، صرّاف'ین و رحمتلیک یحیی شیدا'نین شعرلرینده بئله اؤرنکلری چوخدور. او
زامان فعلی جانلادیرماق دوغرو اولاجاقدیر. آراشدیرماق فعلیده، آراماقدان –şdIr-/-ştIr- (تکرار معناسی قاتان)اک ایله تؤرهییبدیر. ییغیشدیرماق،
سوووشدورماق، قاتیشدیرماق و..کیمی.
8. خودیک(xudik):"غم، کَدَر". قودیک(qudik) سؤیلهییشی ده وار. آغیزلاردا "قیسقانجلیق، گیجیک، حَسَد" معنالاری دا وار. ارزروم آغزیندا خودیک "تدیرگینلیگ/نگرانلیق" دئمکدیر. آنادولو آغیزلاریندا باشقا لهجهلرده ده وار. آنجاق تیتسه سؤزلویونده یئر آلماز. فارسجادا "خدوک" اسکی قایناقلاردا چوخ یایقیندیر. "گیجیک، دیدرگینلیک/پریشانلیق، اوتانج" کیمی معنالاری وار. سؤزجوک فارسجادا دا آلینتیدیر و سوغدجا wkxd دان گلیر[1]. نه ایسه دیلیمیزه فارسجادان و یا دوغرودان سوغدجادان گئچمیش اولاجاقدیر. یازی دیلیمیزده راست گلمهمیشم سؤزجویه. دانیشیق دیلینده آزاراق گؤرنور. سؤز خودیکدن دوشموشکن بیر آنلامداش آلینتی اوزرینه ده بیر-ایکی سؤز یازماقدا فایدا وار دییه دوشونورم. خینوو(xınov) "غم، کدر، قایغی" دئمک دیر دیلیمیزده. بعضدن یازی دیلیمیزده ده گؤرونور. سانیرام بعضی گنج یازارلار، اونو تورکجه ساییب ایشلهدیبلر. کلمهنین کؤکنی فارسجا "خوناب" اولدوغو دوشونمهدن گلیر عقله. بیلدیییمه گؤره کلاسیک شعریمیزده ده خوناب/خونابه چوخ گئچر؛
خونابۀ دیل ایله لبالب اولاندا جام/ عشق اهلینه حلالدی بیگانهیه حرام
یاشلی بیر آنادان-الله غنی غنی رحمت ائیلهسین!-"خونابه ائلهمه
بالام!" ائشیتدیم. نه ایسه خوناب(=خون دل) بئله بیر دهییشیم یولوندان گئچیب
خینوو اولمالیدیر: xunab<*xunav<*xunov<xınov
9.
سئوئر(révés):"قیوراق، تئز
ترپَنَن". کلمه هادی به یین یازدیغی کیمی(523.ص) سیوری(sivri) سؤزونه
باغلانماز. آیریجا سؤزجوک فارسجادا، دانیشیق دیلینده ده وار. کلمهنین یئنی آلینتی
اولدوغونو دوشونورم. اؤزللیکله ایکینجی
هجاداکی قاپالیé سسی تورکجه اولمایاجاغینی
گؤرسهدیر. منجه فرانسیزجا sévère دن گلیر. فرانسیزجا سؤزجوک "شدّتلی، ایتی، کسکین"
معنالاری یانیندا "جانلی، جدّی، باشاریقلی" معنالاری دا واردیر. سانیرام
دیلیمیزه، فارسجا یولویلا گئچیبدیر.
10.
اؤروش(örüş): بیر چوخ
بؤلگهمیزده "سورونون گئدیب-گلدییی یول، کندین اطرافی" حتا "کؤندمده،
ال چاتان یئرده" معنالاری دا وار؛ "اؤروشده یاخشی دام وار آلماغا"
کیمی اؤرنکلر وار. سؤزجوک آنادولودا "اوتلاق(مرتع)" دئمکدیر. آرتوین،
قارص، بایبورت کیمی آذربایجان لهجهلرینه یاخین آغیزلاردا دا گؤرنور. بو آنلامدا
تورکمنجهده اؤری(öri)، قازاقجادا اؤریس(öris) و باشقوردجادا اوریش(üriş) وار و سؤزجویون یایقینلیغی و
آنلام بیرلییینی گؤرسهدیر. منجه سؤزجوک اؤرو(örü) کلمهسییله
کؤکدش دیر. اؤرو، آغیزلاردا "سورونون (چؤلده) ساغیلدیغی یئر". کلمه
"آغیل"(طؤوله) آنلامیایله آنادولودا دا گؤرونور. ایکی سؤزجویون آنلام
بنزرلییی آچیقدیر. منجه ایکیسینین ده کؤکونو اؤرمک فعلینه دایاندیرماق اولار.
اؤرمک/هؤرمک معناسیندان علاوه، "یوکسلمک، قالخماق، اوجالماق" معنالاری
دا واردیر. اؤرلشمک، اوغوزجا متینلرده یایقیندیر. دئمک *اؤروگ/*Örüg "تپه،
یوکسکلیک" دئمک ایمیش و بو آنلامی بو گون ده بیر چوخ تورک دیلینده یاشاماقدادیر.
سانیرام ساغیلماق ایشی تپه بؤیرونده/دؤشونده اولورموش. اوتلاق یئرلرین ده تپهلیک
اولابیلهجهیینی دوشونهبیلیریک. بو گوروشده اصرارلی دهییلم. آنجاق داها دویورجو بیر آچیقلامادا تانیمیرام. اؤروش
ایسه، اؤرو'دن-اسملره گلن
نادیر بیر ـش اکی ایله[2]- تؤرهنیبدیر.
ایکی سؤزجوک ده یازی دیلینه گیرمهیه حاقلیدیر منجه.
11.
پوتلوق(putluq): "تَنیکه قوتو، 17 کیلولوق تنیکه قاب". دانیشیق دیلیمیزده
داها چوخ پوتدوق (putduq) وار(ایچ سس ت ائتگیسییله بنزشمه یاشانیبدیر). روسجا آغیرلیق
اؤلچوسو پوت(فارسجادا: پوط)دان گلیر. روسجا سؤزجوک، قیرخ گیروانکا یا ایکی باتمان
اولاراق، آذربایجان جمهوریتینده گؤرونور. آوروپا دیللرینده(مثلا اینگیلیزجهده pood) اسکی بیر روس اؤلچوسو اولاراق، اون آلتی کیلو آغیرلیغی ساییلیر و سؤزلوکلرده
یئر آلیر. بیزدهکی 17 کیلولوق یاغ حلبلرینه بنزر هر حالدا. روسجا pud، فرقلی یوللارلا، لاتینجه pondus سؤزجویونه گئدیب چیخیر. اصلینده "آغیرلیق" معناسی داشییان
لاتینجه سؤزجوک، اینگیلیزلرین اؤلچوسو، پوند/پاوند آغیرلیغینین دا قایناغی
ساییلیر.
[1] B. Gharib, Soghdian Dictionary
(Soghdian, Persian, English), Tehran: Farhangan, 1995. P.431.
[2] بو اک اوزرینه یاخیندا بیر یازیم
یاییملانجاق انشاءالله.
azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk kin_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab slv_Latn unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab war_Latn knc_Latn azb_Arab azb_Arab