آنادیل دن درلمهلر-14
1. قاسا(qasa): اورمودا "پول
صاندیغی، صاندیق" دئمک دیر. سؤزجوک عثمانلیجا قایناقلی اولدوغو آچیقدیر.
عثمانلیجادا، سؤزجوک ایتالیانجادان گلمهدیر. cassa ایتالیانجادا
"صاندیق، قوتو" دئمک اولور. کؤکو لاتینجه capere فعلینه(=توتماق، قاپساماق، آلماق) دایانیر. اینگیلیزجهده suitcase سؤزجویونون ده نهایی قایناغی بو
ایتالیانجا کلمه دیر(فرانسیزجا یولویلا). قاسا(kasa) چاغداش تورکیه تورکجهسینده ده یایقیندیر.
2. احداز/اهتاز/احداث(ehtaz/ehdaz): "کئشیک، گئجه گزمهسی". کلمه
بعضی یئرلی آغیزلاردا یاشاماقدادیر و یاشاماسی دا حیرتلندیریجی ساییلمالی. چونکو "احداث"لیق
صفوی دؤنمینده وارایدی و اوچ-دؤرت یوز ایل سونرا بئله بیر سؤزجویون قالماسی و
قالابیلمهسی انسانی حیرته سالیر. حَدَث اوچلو کؤکوندن گلدییی آنلاشیلان کلمهنین
اساس معناسی "قورماق، تیکمک، اوز وئرمک، واقع اولماق"
دئمک اولور. احداث "ایگیتلر، گنجلر" معناسی دا داشیر. آنجاق اساس
معناسی "اولایلار، حادثهلر" اولاجاقدیر و شَهَرده باش وئرن حادثهلردن(اؤلدورمه،
اوغورلوق، یارالاما، ووروشما، ایچگی آلیش-وئریشی و..) مسئول توتولان کئشیکلره و
گزمهلره ده بو آد وئریلیر زامان ایچینده. صفویلر چاغیندا، دارقا (داروغه) الی
آلتیندا چالیشیرمیشلار احداث گزمهلری. بلکه تبریز آغزیندا یایقین اولان
دارقا-شاییرد(= های-کویچو، قیشقیریقچی، اوتانماز و..) دئییمی ده بو احداثلارا
وئریلن آد ایمیش.
3. انسه(ense): "بوینون دالی،
پئیسر". کلمهنی ماراغادا ائشیتمیشم. سانیرام باشقا بؤلگهلرده ده واردیر.
آنجاق آذربایجان تورکجهسینین یازی دیلینده گؤرولمز. من ده، بیر زامانلار، کلمهنی
تورکیه تورکجهسینه مخصوص ساییردیم. نه ایسه چوخ یئرلرده، فارسجا پئیسر گلرهک،
انسهنین یئرینی
دارالدیبدیر. آنادولودان باشقا، قاقاووزجا و تورکمنجهده، ینسه(yense) اولاراق، اورتا تورکجه و
قیرقیزجا و قازاقجا، قوموقجا، نوقایجا، اویراتجا، قاراقالپاقجادا، انگسه(eŋse)
بیچیمینده یاشار. اسکی تورکجهده انگ( بو گون ده دیلیمیزده وار) وار آنجاق، اونون
انسه ایله ایلیشگیسی آچیق ساییلماز. استاروستین و آرخاداشلاری، کلمهیه آلتایجا
کؤکن اؤنرمیشلر(551.ص). یازی دیلیمیزده ایشلنمهسی، هر حال آلینتی پئیسر دن یئیدیر.
4. آوانتا(avanta): "سو سوواران آدمین
یاردیمچیسی، کؤمکچی". آذربایجان دا داها چوخ گونباتان بؤلگهلرده(خوی،
اورمو و..) گؤرولور. سؤزجوک آنادولوداکی معنالاریندا بیر آز فرقلیدیر. آنادولودا،
دانیشیق دیلینده "زحمتسیز، امکسیز اله گلن پول" دئمک اولور. آغیزلاردا، اوردو ایلی و کندلرینده، ریزه و
کندلرینده، قونیانین اَرمَنَک بؤلگهسینده، چورومدا، "آوارا، ایشسیز، بوشگزن،
قولای آدام" دئمک اولوب و بو معنالارلا درلمه سؤزلویونه آلینیبدیر. کلمهنین
آوروپا دیللریندن گلدییی و کؤکونون لاتینجه و اسکی ایتالیانجا avantare فعلی اولودوغو بیلینیر. آنجاق هانسی دیللرین
آراجلیغی ایله تورکجهیه گیردییی آچیق دهییل. تیتسه، اوزونجا، بولغارجا، یونانجا
و ایتالیانجادان گئچهبیلهجهیینی آراشدیریر. بیلیندییی کیمی، عثمانلی دنیزچیلیک
دیلینده، "آوانتا!"، "ایرهلی!، قاباغا!" دئمکدیر و بو ایسه
لاتینجه ab ante(=اؤنجهدن،
اؤندن) گلیر. نیشانیان´ـا گؤره ایکی سؤزجویون قایناغی بیردیر. بو سؤزجوک ده، باتی
آذربایجانین آنادولویلا اولان آلیش-وئریشینی بیر یول داها گؤزلر اؤنونه سریر.
5. آغباش(ağbaş): قاراداغدا "قوللوقچو،
خدمتچی" دئمک اولور. اصلینده بیر طایفا آدیندان گلهبیلیر دییه دوشونورم.
آقباش آدلی کندلریمیز وار و آقباشلار آدلی ائل´ین ده اولدوغونو ائشیتمیشم. اردبیل
و خالخال بؤلگهسینده بو آدی داشییانلار وار. بونون یانیندا باشقا بیر تحلیل ده
گلیر عقلیمه. قاراواش <قاراباش کیمی
بیر گلیشمه اولابیلیرمی بوردا؟ آغباش بیتگی آدی اولاراق(=مرزنجوش/ مرزنگوش،
بابونه، بیر یئرکؤکو جینسی) دا یایقین دیر.
6. بَرنی(berni)"سیرکه، مربا کیمی زادلاری
ساخلاماق اوچون ایشلهنن قاپاقلی شوشه قاب". کلمه، بیلدیییمه گؤره تورک
دیللرینده، یالنیز آذربایجان دا واردیر و اونودولمایا اوز توتموش سؤزجوکلردن
ساییلیر. آنلاشیلان آلینتیدیر. دهخدا سؤزلویونده بو آنلام دا برنی
وار. برهان قاطع و آنندراج کیمی سؤزلوکلرده ده
گؤرولومهسی فارسجادا اسکیدن یایقین اولدوغونو گؤرسهدیر. قایناق عربجه
برینّه(جمع بیچیمی: برانی) ساخسی قاب دئمکدیر. فارسجادا مرطبان/مرتبان و تورکیه
تورکجهسینده، قاوانوز (kavanoz) وار بونون قارشیلیغیندا.
قاوانوز ایسه یونانجادان آلینج اولدوغو آچیقدیر.
7. خیمیر-خیمیر(xımır-xımır):"سسسیزجه، یاواشجا".
آنادولو آغیزلاریندا دا بو دئییم واردیر. آنجاق تیتسه سؤزلویونه آلمامیشدیر
"آلچاق سسله دانیشماق، گیزلی-گیزلی بیر ایش گؤرمک" معنالاری داشییان
دئییم، بیر سس تقلیدیندن قایناقلانمالیدیر. باشقا دیللرده ده بنزر سؤزجوکلر وار. یازی دیلیمیزه آلینمایان
سؤزجویه بنزر باشقا سس-آد لاری دا واردیر؛ آنادولودا فیقیر-فیقیر(fıkır-fıkır): جیلوهلی، اویناق، چیتیر-چیتیر(çıtır-çıtır): اودونون یانماسیندان چیخان سس،
قیزغینجا یانماق، شیقیر-شیقیر(şıkır-şıkır): پارلاق، ایشیقلی .. آذربایجاندا،
پیتیر-پیتیر(pıtır-pıtır): دوز اولمایان سطح و... بو بیچیم سؤزجوکلرین/دئییملرین بیر
نئچه اؤرنهیی ساییلیر.
8. دوبور(dübür): "اَتلی چَپیش/اوغلاق،
آیری-ایری بؤلگهلرده فرقلی اوغلاقلارا وئریلن آد". بو سؤزجوک دوغو
آنادولودا "ایکی یاشیندا ارکک کئچی"دیر(قارص، ایغدیر). سایین هادینین
یازدیغینا گؤره دیویر (dıvır) و دیبیر(dıbır) دهییشگهلری ده واردیر
آغیزلاردا(450.ص). بو کلمهنی همدان آغزینداکی تورکجه سؤزجوکلری آراشدیریرکن، اله
آلیب و او زامان قایناغینی بیلمهدیییم اوچون شوبههلی سؤزجوکلر آراسیندا
وئرمیشدیم. آنجاق ایندی الیمدهکی بیلگیلر کلمهنین قایناغینین کسین اولاراق
یئرلی فارسجالار اولدوغونو گؤرسهدیر دییهبیلیرم. اؤرنک اوچون سمنان(سطوه) بؤلگهسیندن
بیر درلمهیه گؤره، بؤلگه ناخیرچیلارینین تورکلرله آلیش-وئریشلری آپ-آچیق
اورتادیر.تُغلی<توقلو/توخلو، تُلُم <تولوم/تولوق، کُرپه<کؤرپه..کیمی
تورکجه آلینتیلار وار. آما دقتیمی چکن باشقا سؤزجوکلر ده وار؛ یکبُر(=بُز نر
یکساله)(172.ص)، بُر خوردن "متفرق کردن گوسفندان هنگام چرای
گلّه"(173.ص)، دو بُر(=گوسفند و بز نر دوساله)(171.ص)[1].
آیریجا باشقا فارسجا لهجهلرینده "سهبُر" و "چهاربُر" کیمی
تعبیرلر ده واردیر. بعضی آراشدیرماجیلارا گؤره بو اک اسکی ائلامجا/عیلامجادان
قالینتیدیر[2].
9. سیینیشمک(sinişmek):"عادت ائتمک، بیر یئره
یاتقین حالا گلمک، اویماق". آنادولو آغیزلاریندان، ایسپارتا
دا،"آلیشماق" دئمک اولور و نییده(Niğde)ده
"عقله یاتماق"(=اویماق) معناسی وار. مانیسا، قارص، ایچل کیمی بؤلگهلرده
"یئمهیین معدهیه یئرلشمهسی" آنلامی وار. بو سونونجو آنلام(=هضم
اولماق) سینمک فعلی ایله ایلگیلی گؤرونور. بوگون دیلیمیزده یاشایان "گیزلنمک،
یئره یاتماق" معناسیندا بیر سینمک فعلی ده وار. منجه سینیشمک بو آنلاملا
ایلگیلی اولاجاقدیر. "بیر یئره اویماق، اویغون حالا گلمک، بیر یئرین
باتینتی-چیخینتیلارینا اویوشماق" اولور اساس معناسی فعلیمیزین. آنادولو
آغیزلاریندا سینیشمک´ین "یاراشماق" معناسی دا وار. منجه سینیشمک
اینگیلیزجه to adapt یعنی تورکیه تورکجه سینده
گؤرولن "آداپته اولماق" و "آداپتاسیون" معنالارینین تام و
دویوروجو قارشیلیغیدیر و یازی دیلیمیزده جانلانمالی.
10. اکیرهمک(ekiremek): زنجان آغزیندا "تورشاماق" دئمک ایمیش. ائل دیلی و ادبیاتی درگیسینده چیخان بیر آراشدیرماجینین یازیسیندان اؤیرندیم. وئریلن اؤرنک ده "قیزین یورتدا قالماسی، تورشاماسی"دیر. بو دانیشیق دیلینده نه اینجیلر گیزلیدیر! دییه حیرتلنیرم هردن. بیلدیییمیز کیمی اکشی(ekşi) تورکیه تورکجهسینده و اوغوزجادا "تورش" دئمکدیر. اسکی تورکجهده "اکشیگ" (ekşig)وار بو آنلامدا. اکشیمک "تورشاماق" فعلی ایسه یئنی ساییلیر و عثمانلیجادان بری گؤرونور. آنجاق بیزیم اکیرهمک چوخ داها اسکی اولمالی. بوردا کسین اولاراق بیر ش~ ل یعنی لیلاشما (Lamdaism) یاشانمالیدیر. بیر موغولجا آراجیلیغی اولابیلیرمی؟ یوخسا بو فعل اسکی تورکجهدهکی اکشیگدن داها می اسکی؟
[1] سید حسین طباطبایی، سیدحسن طباطبایی، گردآوری و بررسی واژگان و اصطلاحات دامداری در
گونۀ زبانی «سطوه»، دوفصلنامۀ فرهنگ
و ادبیات عامه، سال 2، شمارۀ 4، پاییز و زمستان 1393.
[2] عبدالمجید
ارفعی، کتایون مزداپور، "واژهیی ایلامی در فرهنگ پهلوی و گویشهای زنده"، فرهنگ، بهار و تابستان 1383.
13-5.صص.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pbt_Arab pes_Arab ara_Arab