کئچن عصرین اوللرینده آذربایجانین اجتماعی-سیاسی حیاتیندا آپاریجی روللاردان بیرینی اوینامیش، سونرا تورکییه جمهورییتینده سیاسی فعالیتینی داوام ائتدیرمیش احمد آغااوغلو خاطیرهلرینده یازیر کی، اگر منیم آتامدان کیم اولدوغونو سوروشسایدینیز، بئله بیر جاواب وئرردی: «من محمد امتیندهنم، علی شیعهسییم... اونون تورک اولدوغو هئچ واخت آغلینا گلمزدی».
محمد امین رسولزاده ایسه آذربایجان جمهورییتی کیتابیندا یازیر کی، «بیرینجی دونیا محاریبهسیندن ۵ ایل اولکی رسمی جوغرافییایا گؤره آذربایجان، شیمالی ایراندا اولان تبریز ایله اطرافینا دئییلیردی... (ایندی ایسه) جنوبی-شرقی قافقاسییادان عبارتدیر کی، مرکزی باکیدیر. آذربایجانلیلار میللییت اعتبارییله تورک (دورلر)...».
حاضیردا ایسه بیزیم میللی کیملیگیمیز آذربایجانلی کیمی رسمیلشیب و نه ایسلام میللتی، نه تورک میللتی، نه آذربایجانلی میللتی مفهوملاری اصلینده سهو دئییل.
بو سادهجه میللی کیملیگین و میللت مفهومونون سون ۲۰۰ ایله یاخین بیر مدتده کئچدییی یولدور. سادهجه حال-حاضیردا «آذربایجانلی» کیملیینین ایفاده ائتدیی معنا بیرمعنالی دئییل.
عمومییتله، میللتلرین فورمالاشماسی و اونون معیارلاری مسئلهسی علمده اَن چتین پروبلئملردن حساب اولونور. اوستهگل، بورادا عمومی پرینسیپلر اولسا دا، هر خصوصی حالین خئیلی اونیکاللیقلاری دا مؤوجوددور.
اونا گؤره ده منیم فیکیرلریم ده، علمی اساسلارا باخمایاراق و اَن آدئکوات یاناشما حساب ائتسم ده، سؤزسوز کی، سوبیئکتیودیر.
ائتنیک میللی کیملیک
آوروپادا معاریفچیلیک دؤوروندن سونرا ائتنیک میللی کیملیک یاناشماسینین پوپولیارلاشماسی باش وئریر و بو، رومانتیزم جریانی ایله سیخ صورتده باغلیدیر.
رومانتیزم اونیوئرسال دیرلردن ساوایی، هر بیر ائتنیک توپلومون اؤزونه مخصوص خصوصیتلری، حیسلری، اؤز یولو اولدوغونو ادعا ائدیر و ائتنیک میللی کیملیک اوزهرینده دؤولت یارادیلماسی ایدئیاسینی پوپولیارلاشدیریر.
آوروپادان اَسن کولکلر بیزده ده اوخشار پروسئسه تکان وئریردی.
آرتیق ۲۰-جی عصرین اوللریندن اعتباراً، معاریفچیلییین و مودئرنلشمهنین لابد داوامی کیمی سیاسی ائلیتامیز ائتنیک اساسلی میللی کیملیک قورماغا باشلاییر.
آذربایجان سیاسی ائلیتاسی ۱۹۱۷-جی ایلین آپرئلینده باکیدا و ماییندا موسکووادا کئچیریلن مسلمان قورولتایلاریندا محض بو مسئله اوستونده داغیستان و تاتار ائلیتالاری ایله اوز-اوزه گلمیشدی.
بیزیمکیلر اساسی ۱۸۶۰-جی ایلدن اعتباراً، بیسمارک آلمانییاسیندا قویولموش، اراضینی ده میللتین معینائدیجی فاکتورلارینا عایید ائدن ائتنیک میللتچیلییین طرفداری کیمی چیخیش ائتمیش و دینین میللی کیملیک کیمی خاراکتئریزه ائدیلمهسینه قارشی اولموشدولار.
بو پروسئس سوندا جمهورییتین یارانماسی ایله یئکونلاشمیشدی. اما ۱۹۲۰-جی ایلدن سونرا سووئت بیرلییینین «دمیر پردهسی» بیزیم آوروپا ایله علاقهلریمیزی کسیر، پروسئس آوروپادان فرقلی طرزده اینکیشاف ائدیر.
آوروپادا نازیسم و فاشیزم تیپلی ایدئولوگییالارا یول آچمیش رومانتیک ائتنیک میللتچیلیک ایکینجی دونیا محاربهسینده مغلوبییته اوغراییر و میقراسییانین دا آرتدیغی شرایطده میللی کیملییین دینی، ائتنیک فرقلیلیکلری واحید چتیر آلتیندا بیرلشدیرن وطنداشلیق منسوبییتی کیمی قاورانیلماسی آپاریجی عامیله چئوریلیر.
قاپالی سووئت دؤولتینده ایسه دؤولتین اؤزونهمخصوص یاناشماسی سیاستی ایله میللی کیملییین ائتنیک کیملیک اوزهرینده قوروجولوغو داوام ائتدیریلیر.
سووئت سیاستینده بؤیوک وطنداش کیملیگی «سووئت بیرلییی وطنداشی» ساییلیردی، میللی کیملیکلر ایسه ائتنیک منسوبییت اساسیندا معین اولونوردو.
لاکین سووئتلر هم ده ائتنیک کیملیکلری تفتیش ائدیردیلر و بعضاً یارادیردیلار.
میثال اوچون، رسولزاده یوخاریدا گؤردویوموز کیمی آذربایجانلیلاری تورک آدلاندیریر و بو یاناشما سووئتلرده ده ۱۹۳۷-جی ایله کیمی داوام ائدیب.
اما ۱۹۳۷-جی ایلین مارتیندان سونرا «آذربایجانلی» ایفادهسینه ائتنیک کیملیک ایستاتوسو وئریلیب و همچینین دیلین آدیندان دا «تورک» ایفادهسی ییغیشدیریلیب.
سووئتلرین بو، ائتنیک میللی کیملیکلری فورمالاشدیرماق سیاستی ایستالینیزمدن سونرا اؤزونون اَن بؤیوک باش آغریلاریندان بیرینه چئوریلیر.
آذربایجاندا عموماً جاماعات آراسیندا روس دیلینین چکیسی آرتسا دا، پارالئل اولاراق اجتماعی علملره منسوب و همچینین یارادیجی ائلیتا آراسیندا یئرلی میللتچیلیک ده تدریجن گوجلنمهیه باشلاییر.
بو ائلیتانین میللتچیلیگی ائتنیک آذربایجانچیلیق شکلینده یوخ، داها چوخ تورک ائتنیک میللتچیلیگی شکلینده تظاهر ائدیر.
سووئتلر ایسه جاواب اولاراق مقصدیؤنلو رئگیونچولوق سیاستی ایله ائلیتانین میللتچیلیینی ضعیفلتمک سیاستی یورودور.
لاکین سووئت بیرلییی داغیلیر و آذربایجاندا خالق جبههسینین لیدئرلیگی ایله تورک ائتنیک میللتچیلیگی سرعتله پوپولیارلاشاراق اهالینین گئنیش کوتلهلرینی احاطه ائدیر.
آذربایجانلیلیق
فقط سووئت بیرلییی داغیلاندا آذربایجاندا یالنیز تورک ائتنیک میللتچیلیگی پوپولیارلاشمیر، عینی زاماندا بیر سیرا دیگر ائتنیک میللتچیلیکلرین ده اویانیشی باش وئریر، همچینین دینی کیملیکلر ده دیرچهلیب اینکیشاف ائدیر.
ان اساسی، تورک ائتنیک کیملیگی داخیل، بوتون بو تظاهر ائدن کیملیکلرین، سووئت دؤورونده فورمالاشمیش «آذربایجانلی» کیملیگی ایله گؤرونن-گؤرونمهین پروبلئملری یارانیر.
حیدر علییئوین حاکمییته قاییدیشی ایله ایسه سووئتلر دؤوروندهکی یاناشما، یعنی آذربایجانلیلیغین ائتنیک کیملیک کیمی مؤحکملندیریلمهسی سیاستی برپا ائدیلیر و ایندییه کیمی مباحثهسی داوام ائدن «بی» - «معلم» قارشیدورماسی باشلاییر.
بو قارشیدروماداکی یاناشمالارین هر ایکیسی آوروپاداکی میللی وطنداش کیملیگی یاناشماسیندان فرقلنیر.
یعنی، بیرینجیسی، ۱۸۶۰-لاردان اعتباراً باشلایان رومانتیزم، ائتنیک میللی دؤولت قورجولوغو دؤورونه قاییدیشدیرسا، ایکینجیسی خئیلی اؤلچوده سووئتلر سیاستینین برپاسیدیر.
فرقی داها کونکرئت شکیلده گؤسترمک اوچون دئییم کی، من یوخاریدا میللی کیملییمیزی آذربایجانلی حساب ائتدیییمی یازمیشدیم، آما بو سووئت دؤوروندهکی آذربایجانلیلیق دئییل.
یعنی من حساب ائدیرم کی، آذربایجانلی میللی کیملیگی ائتنیک منسوبیتی ایفاده ائتمیر، وطنداشلیق اوزهرینده قورولان میللی کیملیگی بیلدیریر. چوخلوغون ائتنیک منسوبیتی ایسه تورکدور.
بو معنادا بیزیم اؤلکهده میللی کیملیگی آذربایجانلی، ائتنیک منسوبیتی ایسه تورک، تالیش، لزگی، روس، یهودی، اودین، آوار، تساخور، روتول، بودوق، گورجو و ساییره اولان وطنداشلار یاشاییر.
معاصر دونیادا مسئلهیه محض بو جور یاناشما ائتنیک کیملیکلرین قورونماسی اوچون اوپتیمال شرایط یارادیر.
بس، رومانتیک ائتنیک باغلاردان، دینی عمومیلیکدن کنار بو وطنداش کیملیینین مؤحکملیگی نئجه تأمین اولونور؟
رومانتک ائتنیک میللتچیلک شرایطینده اَن گئنیش یاییلمیش فورمالاردان بیری اساساً انضباطی اصوللارلا حیاتا کئچیریلن آسیمیلیاسییا سیاستی اولوب.
سووئت دؤورونده ده بیر طرفدن یوخاریدا دئدییمیز کیمی میللتچیلیگین اویانیشی باش وئرسه ده، دیگر طرفدن پیللهکنلی شکیلده کیچیک ائتنیک کیملیکلرین داها بؤیوک ائتنیک کیملیکلر ایچهریسینده تدریجی اَریمهسی پروسئسی ده گئدیردی.
لاکین اینکیشاف ائتمیش دونیادا پست-محاربه دؤورونده آزلیقلارین حقوقلارینین مدافعهسی پریوریتئته(اولویت) چئوریلدیکجه بو جور آسیمیلیاسییا خئیلی چتینلشیب.
عکسینه آزلیقلارین، مثلاً ایرلندییادا، یاخود فرانسا برئتونوندا آز استفاده اولونان، اونودولموش دیللرینین دیرچلدیلمهسی حرکاتلاری یاییلیب.
آسیمیلیاسییا مفهومو دا آرتیق بیز بیلدییمیز معنانی داشیمیر.
معاصر دونیاداکی آنلامدا آسیمیلیاسییا فرقلرین، کیملیکلرین قورونماسی شرطییله هانسیسا جمعیت-ه واحید اونیوئرسال دَیرلر اطرافیندا اینتئقراسییاسینی(ادغام) احتیوا ائدیر.
بئله حالدا، عمومیلشدیریجی وطنداشلیق اوزهرینده قورولان میللی کیملیگینین مؤحکملیلیینی اؤلکهنین اجتماعی-سیاسی، اقتصادی جذبائدیجیلیگی و اینکیشاف پرسپئکتیولری تأمین ائده بیلیر.
"آذری" مباحثهسی
بیزده مباحثه دوغوران مسئلهلردن بیری ده «آذری» ایفادهسینین ایشلدیلمهسی اطرافیندادیر.
عموماً، «آذری» ایفادهسینین آذربایجانلیلارین ائتنیک کیملیگینی ایفاده ائتمک اوچون ایشلدیلمهسی، منیم فیکریمجه، ایکیقات یانلیشدیر.
چونکی بیرینجیسی، دئدیییم کیمی «آذربایجانلی» ایفادهسی منیم اوچون وطنداش کیملیگینی ایفاده ائدندیر، ائتنیک کیملیگیمیزی دئییل، ایکینجیسی قونشو ایراندا «آذری» آدیندا آیریجا ائتنیک قروپ دا مؤوجوددور.
لاکین بو یانلیشلیغین سببی ده یئنه اؤزوموزدن، یعنی «آذربایجانلی» کیملیگینی رسمی شکیلده ائتنیک کیملیک کیمی تقدیم ائتمهییمیزدن دوغور.
بیزیم شخصیت وثیقهمیزده، پاسپورتدا ائتنیک کیملیک قرافاسی اولماسا دا، رسمی ایستاتیستیک رقملرده آذربایجانلیلار ائتنیک قروپ کیمی تقدیم اولونور.
فقط، اگر آذربایجانلی کیملیینی ائتنیک دئییل، وطنداش کیملیگی کیمی قبول ائتسک، خاریجی دیللردهکی غیر-ی رسمی سندلرده «آذری» مفهومونون ائتنیک، دینی فرقلریندن آسیلی اولمایاراق بوتون وطنداشلاریمیزا عاییدن قیسالدیلمیش فورما کیمی ایستیفاده اولونماسیندا جیددی پروبلئم گؤرمورم.
بئله نومونهلر دونیا پراکتیکاسیندا آز دئییل.
نهایت واجیب مسئلهلردن بیری ده دیلیمیزین آدی مسئلهسیدیر کی، بو بارهده نؤوبتی دفعه باشینیزی آغریداجام.
کؤچورن: افشین شهبازی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab