اویان نیوز: ایران ممالیکی محروسه سینده، فارس حاکیمیت سیستیمینده گؤرئولی و وظیفه لی اولان و حکومت ائتمک آچیسیندان بیربیرلرینه مخالیف و موافیق دوشونجه داشییان فارس شخص و تشکیلاتلاری نین فارس اولمایان میللیتلره قارشین سیاسی یاناشما و توتوملارینی نظره آلمادان فارس حاکیمیت سیستیمی نین نئجه بیر سیستیم اولدوغونو بیلمه لیییک. ترس دورومدا ایکی آشاغی و اوچ یوخاری دئیه فارسلیق مفکوره سینه دوشه ریک. دئمک، فارسلیق مفکوره سیندن اوزاقلاشماق اولدوقجا چتین بیر مسئله دیر دئیه دوشونمه لی ییک.
کئچمیش مین ایلده حاکیمیتچیلیک باخیمیندان غزنه لی شاهلاریندان دیوان دیلی دئیه فارس دیلی آرخا آرخاسینا ۱۹۲۵ اینجی ایله دک تورک، موغول و تورک سلاله لری واسیطه سی ایله ایران ممالیکی محروسه سینده دیرچلمیش و قورونوب ساخلانمیش. فرانسه ده ۱۷۸۹ اونجو ایل باش وئرمیش بورژواری دئوریم و اینقلابینی یانسیلاماغا باشلایان آذربایجان مشروطه آخین و حرکاتی ایران ممالیکی محروسه سینی اون دوققوزونجو یوز ایلین سونلاریندا اتکیلمیش و تأثیر آلتینا آلمیش. قوجا ایستعمارچی کیمی تانینمیش اینگلیس و روسیه چارلیغی فارس میللیتچیلری نین قیلیغینا گیره رک ایلک آشامادا آذربایجان مشروطه چیلرینی ۱۹۰۹ اونجو ایل یئنیلگه یه اوغراتمیشلار. رضاخان میرپنج ۱۹۰۹ (۱۲۸۸ ه. ش.) اینجی ایل بیر سیرا بختیاری و ارمنی آتلیسی ایله زنگان و اردبیلده کی شاهسون قیامچیلارینا دیوان توتماغا، ۱۹۲۵ ایل احمد شاه معالیجه اوچون آوروپایا گئتدیکده حاکیمیتی اله کئچیره رک اؤزونو شاه تانیتماغا باشلامیش. بو آشامادا سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی، علی دشتی، محمد علی فروغی و محمود افشار یزدی اینگلیسلرین اویونجاغی اولاراق دوشونجه باخیمیندان رضاشاهی قوللاماغا و دستکلمگه باشلامیشلار.
بؤیوک بریتانیا ایمپراتورلوغونون اقتصادی دورومو یاخشی اولمادیغی و اینگلیس پارلامئنتی نین میللت وکیللری بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا ایران ممالیکی محروسه سی نین نیظامی ایشغالی ایله راضی اولمادیقلاری اوچون اینگلیس حاکیمیتی فارس دیل و مدنیتینی اساس گؤتورموش اویوق ایستعمارچی دؤلت (دؤلت شبح ایسستعمار/ ایچ ایستعمار) دئیه، فارسچی یازارلارین دئییشینه اساساً “مرکزیتچی حاکیمیت” یاراتمادا ماراقلی اولموش. بو مسئله یه قارشین روسیه بولشویکلری ده بیر خطر کیمی آلقیلانمامیش. روسیه بولشویکلری قوشلوغوقلاریندا اولان ایران ممالیک محروسه سی نین تورپاق بوتونلوگو و ایچ ایشلرینه قاریشمایاجاغینی او زامانکی فارسچی مؤللیف و سیاستچیلرین ده دیلیندن اوخوموشوق. رضاخان اینگلیسلرین ال آلتی و اویونجاغی اولدوغونا باخمایاراق فارس حاکیمیتچیلیگینه اؤنم و اهمیت قازاندیرماق اوچون اینگیلیس ائلچیلیگی، بو ائلچیلیگه سیغینمیش سیاسی شخصیتلره بیله امان وئرمه یه رک اونلاری رضاخانا تسلیم ائتمیش و کودتاچی رضاخانی احمد شاها “سردار سپه” دئیه تانیتماغا زورلامیش. بئله لیکله ایران مشروطه سی دئیه بو مسئله نی رعایت ائدن تهرانداکی قورولموش دؤلتلر اؤز حاکیمیت کابینه لری سیراسینا رضا خانی ساواش وزیری (وزیر جنگ) دئیه قبول ائتمه لی اولموشلار. علی دشتی اؤزو اینگلیس عامیلی اولدوغونا باخمایاراق سیدضیاءالدین اوزره یازیر:
“سیدضیاءالدینی هامی اینگلیس سیاستی نین اجیری و عامیلی کیمی تانیدیقلاری اوچون کودتا حاکیمیتی نین باشیندا سید ضیاء الدین نین اولماسی هامینی اوشندیریردی (بدبین ائدیردی). بو کودتا حاکیمیتی نین ایجرا ائدیجیسی نیظامی شخص اولدوغو اوچون کیمسه اونو تانیمیردی. ایران ممالیکی محروسه سی حاکیمیتی نین یئنیلمه سی ایله “قزاقخانا” روسلاردان بو ممالیکی محروسه یه تحمیل اولدوغو اوچون رضاخان اؤزگه و بیگانه عامیلی دئیه قلمه آلینیردی. سیدضیاء نین کابینه سی ایشدن اوزاقلاشدیقدان سونرا دا ناراضیلیق دالقاسی سونا چاتمیش دئییلدی. کودتاچی ساواش باشقانی و بریقاد بویوروقچو پوستلارینی اؤز الینده ساخلادیغی اوچون قانونی کابینه لر بیله اونو کنارا قویماغا جرأت ائده بیلمیردیلر”[۱]. علی دشتی نین فیکرینجه:
“زامان گئدیشی ایله رضاخان اؤزونه شاه دئیه یئر آچمیش، بئله لیکله ده قیرخ نئچه یاشینداکی ماجرالی افسر تاریخ واراقلاماغا باشلامیش. منیم ذهنینده اردشیر بابکان و نادیرشاه افشار جانلانماغا باشلامیش. بو گؤرونوم یالنیز منیم اوچون دئییل، بیر چوخلاری اوچون ده کئچرلیدیر”[۲].
ایران میللتی (اوخو: فارس توپلومو و فارسچی قووه لر) کودتا حاکیمیتی نین چاتدیغی سونوج و نتیجه دن راضی و قیاملاری باسدیرماغینی دا گولر اوزله قارشیلامیشلار. بو آرادا عادی انسانلار دئییل، اؤزلرینی قاباقچیل کیمی تانیدان “ایران سوسیالیست تشکیلاتی” و اونون باشچیلاریندان سلیمان میرزا اسکندری و بیر سایدا قازئته چی و آیدین انسانلار بیله متمرکز ایران دؤلتی نین (اوخو: فارس ایستعمار حاکیمیتی نین) نظامی گوج اساسیندا قورولماسینی مملکتین اجتماعی، سیاسی و اقتصادی گلیمشه سی اوچون بیر قورتولوش یولو دئیه دوشونورموشلر[۳]. فارس ایستعمارینی یاخشی تانیماق اوچون اینگلیس ایستعماری واسیطه سی ایله فارس اویوق ایستعمارینا (ایچ ایستعمارا) یول آچمیش شخصلرین و اونلارین اوینادیقلاری روللارینی نظردن کئچیرمک پیس اولماز دئیه دوشونوروک:
۱- سید ضیاءالدین طباطبائی یزدی:
سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی، اوتوز ایکی یاشلی بیر گنج اولاراق “رعد” گؤنده لیگی و قازئته سی نین باشچیسی، داواملی تهرانداکی اینگلیس ائلچیلیگی ایله ایلیشگی و علاقه ده اولموش. اینگلیسلر سید ضیاءالدین واسیطه سی ایله رضا میرپنجی حاکیمیت چئوریلیشینه حاضیرلادیقدان سونرا سید ضیاءالدین عمامه سینی دری بؤرکو ایله دگیشه رک اینگلیس ائلچیلیگیندن آلدیغی بؤیوک سایدا پول ایله همدانا طرف، رضاخانا قوشولماق اوچون یولا دوشموش. سید ضیاء الدین رضا خانلا گؤروشدوکدن سونرا قازاقلارا دانیشیق ائده رک اوچ آی گئجیکمیش حقوقلارینی اؤده یه رک اونلاری احمد شاه حاکیمیتینی آرادان گؤتورمک اوچون سفربر ائتمیش. بئله لیکله ایسفند آیی نین اوچونده ۱۹۲۰ (۱۲۹۹) اینجی ایل قازاق بیرلیکلری رضاخان باشچیلیغی ایله تهرانی اله کئچیرمک اوچون یولادوشموش. تهرانداکی خالقی قورخوتماق اوچون گونون ایکینجی چاغینا دک گولله سسلری کسیلمه میش. بئله لیکله ساوادسیز رضاخان آدینا ۹ مادده لی بیر بیلدیریش یاییلاراق نیظام حکومتی اعلان اولونموش. احمد شاهین خبری اولمادان اینگلیس ائلچیسی و مأمورلاری و مخصوصاً اینگلیس قوشونلاری نین باشچیسی ژئنرال آیرونساید آدلی ذاتین چکدیگی نقشه و پلان اساسیندا حاکیمیت چئوریلیشی گئرچکلشمیش[۴]. علی دشتی نین وئردیگی بیلگی و معلوماتا اساساً وثوق الدوله- کاکس آراسیندا اولان آنلاشما و راضیلیق اجتماعیتی ناراضی ائتدیگی اوچون نصرت الدوله (فیروز) ده حاکیمیت چئوریلیشی دوشونجه سینه قاپیلاراق عجله ایله آوروپادان ایرانا گئری دؤنموش ایمیش. بوتون بو چابالامالار آدی چکیلن آنلاشمانین حیاتا کئچمه سینی اؤنلمک ایمیش. سید ضیاء اینگلیسین مختار وزیری ایله تانیش و دوست اولدوغو اوچون بو نقشه سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی واسیطه سی و رضا میرپنج الی ایله گئرچکلشمیش[۵]. تاج الملوک، رضا خانین خانیمی ایسه سیدضیا اوزره آشاغیداکی بیلگیلری وئرمیش:
“سید ضیاء، سیدعلی یزدی نین اوغلو، رضا اوچون یاخشی حرکت وئریجی بیر عنصر ساییلیردی. دوز دئمک یاخشی اولارسا، سیدضیاء تهرانی اله کئچیرمک اوچون رضانین بئینی و عقلی ساییلیردی. سیدضیاء احمد شاهین علیهینه حاکیمیت چئوریلیشینی رضایا اؤیرتدی. سید ضیاء نین ژئنرال آیرونساید ایله قارداش کیمی ایلیشگیسی وار ایدی. سید ضیاء، ژئنرال آیرونسایدی نئچه یول بیزیم ائوه، حسن آبادا گتیردی. سید ضیاء گئجه لر گلیب رضانی اؤیردیر و اونو احمد شاهین علیهینه حاکیمیت چئوریلیشی اوچون تشویق ائدیردی. سیدضیاء، انگلیستان پادشاهیندان قیزیل میدال و درجه لر آلمیش ایدی. انگلیسلر اولدوقجا اوندان حیمایت ائدیردیلر. سیدضیاء، رضانی انگلیس امیرلری، اؤرنک اولاراق آیرونساید و دیکسن و باشقالاری ایله تانیشدیردی (تانیش ائتدی)[۶].
۲- علی دشتی
علی دشتی، بوشهر ولایتی نین دشتستان قصبه سینده دونیایا گؤز آچمیش، ۱۶ یاشیندا آتاسی ایله بیرلیکده کربلایا گئتمیش، اورادا دینی درس اؤیرندیکدن سونرا ایلک اصفهانا، سونرا تهرانا گئده رک قازئته چیلیک ایشی و سیاستله مشغول اولماغا باشلامیش. علی دشتی “ایران نو” دئیه “حزب سلطنت” تشکیلاتی نین قوروجوسو اولموش. علی دشتی “شفق سرخ” آدلی قازئتی ۱۹۲۱ اینجی ایل ایسفند آیی نین اون بیرینده یایینلاماغا باشلامیش. ایرانچیلیق آدینا فارس تمامیتچیلیک مفکوره سینی داشییان ذاتلار، او جومله دن احمد کسروی اؤز گؤروشلرینی “شفق سرخ” درگیسینده یایینلاتماغا چالیشمیش. علی دشتی کودتاچی رضاخانا (۱۹۲۲) دمکرات عنوانی وئره رک اونو یؤنلندیرمگه چالیشمیش، اوخویوروق: “… برای توسعه قوای نظامی و عظمت دادن ایران باید نه تنها مطابق قانون و اصول حکومت ملی ایران رفتار کنید، بلکه دست به دست آزادیخواهان داده بنای استبداد و مفاسد موجوده اجتماعی را متزلزل کرده، برای کلیه مظاهر اجتماعی خود یک طرح تازه و جدیدی بریزید”[۷].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس نظامیچیلیک و ایستعمارچیلیغی یولوندا قدم آتمانی تنقید دئیه خوش سؤزلر ایله آلقیشلایان و اؤزلرینی دموکرات و آزادیخواه آدلاندیراراق کوتادچی بیر شخص ایله بیر ساحه ده یئر آلماق نه درجه دمکرات اولمانین گؤسترگه سی ساییلار. علی دشتی رضا خانا قارشین شیخ خزعل و لورلارین دیرنیش ائتدیکلرینی پیسله یه رک “شفق سرخ” یئرینه “عصر انقلاب” و “عهد انقلاب” قازئتلرینی یایماغا باشلامیش. علی دشتی نین بو داورانیشلاری رضاخان، “سردار سپه”اَ داها دا خوش گله رک اونو اؤز اوزنگیسی و رکابینا آلمیش. بئله لیکله ده علی دشتی شیرنیکه رک رضاخانی قازئته سینده “پدر” دئیه توپلوما تقدیم ائتمگه باشلامیش، اوخویوروق:
“سردار سپه پدر وطن است. سردار سپه نمونه مردانگی و شهامت و شجاعت ایرانی است. سردار سپه جانشین اردشیر بابکان و نادر شاه افشار است. سردار سپه قائد توانای میلیون و موضوع احترام و ستایش طبقات رنجبر و موجد نظام جدید ایران و ذاتاً یک نفر مصلح ایران دوست است”[۸]. علی دشتی گئنه ده یازیر: “در میان هواخواهان سردار سپه کسی به شور و هیجان و به صداقت و صراحت من نبود”[۹].
علی دشتی رضاشاهین ” گئییملری بیربیرلرینه اویقونلاشدیرما (متحدالشکل کردن لباس)” و “کشف حجاب” مسئله سی اوزره توپلوما اوز توتاراق یازمیش:
“تصمیم ۱۷ دی شاهکار اصلاحات و بیت المقصیده اقدامات فراوانی است، که … برای شئون مختلفه ملک ایران لازم است”[۱۰].
علی دشتی زامان زامان ظاهیرده مخالیف پوزو ایله چیخیش ائتمه سینه باخمایاراق فارس ایستعمارچیلیغی اساسیندا بیر سیستیم یاراتماق اوچون محمد علی فروغی نین یانی سیرا رضا شاهین یانیندا یئر آلماغا چالیشمیش، ۱۹۴۳ (۱۳۲۲ ه. ش.) اینجی ایل ایران مجلیسینده بیرمیللت وکیلی کیمی انگلوفیل (طرفدار سیاست انگلیس) طرفداری اولاراق چیخیشلار ائتمیش.
۳- محمدعلی فروغی:
محمدحسین خان اصفهانی ذکاءالملک تهراندا انطباعات وزارتخاناسیندا ایشلدیگی اوچون اوغلو محمدعلی ده راحاتلیقلا بورادا اؤزونه ایش تاپاراق سیاستله مشغول اولموش. ۱۸۹۶ (۱۲۷۵ ه.ش.) اینجی ایل، محمدعلی نین آتاسی “تربیت” آدلی قازئتی یایینلاماغا باشلامیش. محمدعلی بو قازئتین باش یازاری و خاریجی دیل بیلدیگی اوچون بیر سیرا مقاله لرین مترجیمی اولموش. ۱۸۹۱ (۱۲۷۸ ه.ش.) اینجی ایل “علوم سیاسی” مدرسه سی قورولارکن محمدعلی اورادا مشیرالدوله نین کؤمگی ایله معلیم اولموش. مشروطیت فرمانی صادیر اولدوقدان سونرا محمدعلی فروغی مجلیسده میللت وکیلی اولارکن محمدعلی شاه ۱۹۰۷ (۱۲۸۶) اینجی ایل اونا ذکاءالملک لقبینی وئرمیش. محمدعلی فروغی بو ایلدن باشلایاراق فرامانسون قوروپونا عضو اولموش.[۱۱] محمدعلی فروغی قاجارلار زامانیندا مختلیف سیاسی مقاملاردا (ساواش، خاریجی ایشلر، مالیه و عدلیه باشقانلیقلاریندا) مشغول اولموش. اینگلیس یانچیسی، محمدعلی فروغی رضا شاهین بیرینجی (اولینجی) و سونونجو حاکیمیت باشچیسی اولموش. ۱۹۲۵ اینجی ایل آذر آیی نین ییرمی سکیزینده محمدعلی فروغی فارس حاکیمیتی نین بیرینجی دؤلت کابینه سی نین قوروجوسو اولموش. ۱۹۲۶ اینجی ایل خورداد آیی نین اون بئشینده رضا میرپنج، باشینا شاه تاجی قویدوقدان سونرا محمد علی فروغی نین مأموریتی سونا چاتاراق حاکیمیتدن اوزاقلاشمیش. بئله لیکله ده او رضا شاهین دانیشمانی (مشورتچیسی) و فارس دیلی فرهنگستانی نین رئیسی اولموش. محمد علی فروغی اوزره تاج الملوک، رضا شاهین خانیمی بیلگی و معلومات وئرمیش، اوخویوروق:
“رحمتلی محمدعلی فروغی چوخ ساوادلی اولاراق رضا اوچون بیر دانیشمان ساییلار، ساعتلر اونا ایران تاریخیندن تعریف ائدر و اوخویوب یازمانی دا اؤیره دردی. فروغی نادیر شاهدان دانیشارکن بیز نادیر شاهین شمشیری نین سسی نی ده ائشیدردیک. فروغی نین تاریخ درسی دئمه سی ایله رضا کوروش هخامنشی و داریوشو دا یوخودا گؤرمگه باشلامیشدی”[۱۲].
محمد علی فروغی ۱۹۴۳ اونجو ایلین شهریور آیی نین ییرمی آلتیسیندا رضا شاهین ایکینجی یول وزیری اولموش و رضا شاهین تورکیه یه گئدیب گلمه سفرینی هؤرگوتلمیش و رضا شاه تورکیه سفریندن گئری دؤندوکدن سونرا “چادیر گؤتورمه (کشف حجاب)” و “گئییملری بیربیرلرینه اویقونلاشدیرما (متحدالشکل کردن لباس)” مسئله سی نی ایجرا ائتمگه باشلامیش. محمد علی فروغی حجاب مسئله سیندن یانا امام رضا خادیمی محمدولی اسدی یه (مصباح التولیه)، کوره کنی نین آتاسینا بیر شخصی مکتوب یازمیش. محمدولی حجاب مسئله سینه قارشی چیخدیغی اوچون اونون ائوینده اسناد آراما ایشلری آپاریلارکن بو شخصی مکتوب آیریم خانین الینه کئچمیش. آیریم خان بو مکتوبو تلقراف واسیطه سی ایله رضا شاها آشاغیداکی ایچریکلیگی شعر ایله چاتدیرمیش: “در کف شیر نر خونخواره ای- غیر تسلیم و رضا کو چاره ای؟“. بو مسئله دن یانا رضا شاه محمدعلی فروغینی ایشدن آزاد ائتمیش. محمد علی فروغی نین بو داورانیشی نین سونوچ و نتیجه سینده رضا شاه خاریجی سیاستینی آلمان حاکیمیتی و آلمان فاشیستلرینه یؤنتمگه باشلایاراق خاریجی سیاستینده دگیشیکلیک ائتمگه چالیشمیش. رضا شاهین بو داورانیشیندان ناراضی اولان اینگلیس مقاملاری روسیه شوروی ائلچیلیگی ایله رضا شاه اوزره مصلحتلر آپارماغا چالیشمیش و قاجارلاردان بیری نین (حمید میرزانی، محمد حسن میرزانین اوغلونو) ده حاکیمیته گلمه سی گونون سؤز قونو و موضوعوسو اولموش. بو آرادا فارسلیغی قوروماق ایستگنلر، باشلاریندا محمدعلی فروغی اولاراق سلطنتچیلیک اساسیندا پهلوی سیلسیله سیندن باشقا و آیری کیمسه نین اوزرینده دوراقلاماق ایستمدیکلری اوچون محمد علی فروغی چیخیش یولو دئیه رضا شاها مراجعت ائتمیش. بئله لیکله رضا شاه محمدعلی فروغی ایله ۱۹۴۳ اونچو ایلین شهریور آییندا سعد آباد قصرینده گؤروشه رک فروغی بیر داها فعال سیاست مئیدانینا گئری دؤنموش. رضا شاه او گونه دک آلمانلار ایله ایش بیرلیگی ائتدیگینه باخمایاراق محمدعلی فروغی اینگلیسلر ایله داواملی ایلیشگیده اولدوغو اوچون محمد رضانین ولیعهد اولاجاغینا داییر رضا شاها انگلیس مقاملاری یانیندا چالیشاجاغینا سؤز وئرمیش. روسیه بولشویک قوشونلاری ۱۹۴۳ اونچو ایلین شهریور آیی نین ییرمی دؤردونده کرج شهرینی اله کئچیره رک تهرانا دوغرو ایلریلرکن رضا شاه قورخویا دوشه رک محمد علی فروغیدن تکلیف ایستمه ایمیش. فروغی ایسه اونلارین فقط رضا شاه ایله دوشمن اولدوقلارینی ایفاده ائتمیش. رضا شاه ایسه شاهلیقدان آیریلماغا، تاج و تختی اوغلو محمدرضایا وئرمگه یه حاضیر اولدوغونو بیلدیرمیش. فروغی بو مسئله دن راضی قالاراق رضاشاهین ایستعفاسینی اؤز قلمی ایله یازمیش[۱۳]. اوسته کی تالاش و چابالار محمدعلی فروغی نین فارسچی سیاستی و دیپلوماتیک داورانیشلادیر. تاج الملوک دا خاطیره لرینده ایشاره ائتدیگی کیمی رضا میر پنج ساوادسیز اولدوغو اوچون یالنیز لمس اولوناجاق قونو و موضوعلاری دیله گتیریررمیش. فارس ایستعمارچیلیق مقوله سینه اساس یاراتماق ایسه دوشونور و مودریک سیاستچیلرین ایشی اولمالیدیر دئیه محمد علی فروغی فارس ایستعمارچیلیغی نین تملینی قویماغا چالیشمیش. بو ذاتی سونرا محمود افشار یزدی ایزله یه رک فارس ایستعمارچیلیغی اساسیندا “پان ایرانیست” نظریه سینی اورتایا قویموش[۱۴]. محمود افشار یزدی نین گؤروشلرینه کئچمه دن اونون سلفی ساییلان محمدعلی فروغی اصفهانی نین گؤروشلری ایله تانیش اولاق، اوخویوروق:
” براى متحدالجنس نمودن ایران٫ بهترین کارها نشر معارف فارسى در ایران است. اما آنهم نه بطوریکه محسوس شود که مىخواهند آنها را فارس کنند“[۱۵].
اوسته “متحدالجنس” مقوله سیندن منظور آقا و قادینلارین بیرلیگی و بیرلشمه سی دئییل، ائتنیک مقوله و فارس اریتمه سیاستینه تابع توتماق مقوله سی نظرده توتولموش. ائله بو اساسدا دا عوامفریبلیک اولسون دئیه سؤزده آذربایجان ایرانین باشی، آذربایجان تورکو غیرتلی ساییلارکن دیلی و مدنیتی فارس ایستعمارینا تابع توتولار و فارس ایستعمارچیلیغینا معروض قالار. محمد علی فروغی گئنه آرتیرمیش:
“حاجت به توضیح نیست که نشر معارف ایران و زبان ایرانی [زبان فارسی] در آذربایجان و دور کردن مردم آن استان از خصوصیات غیر ایرانی [ترکی] چقدر لازم است با اینکه معلم دانا بسیار کم داریم تدریس در آذربایجان می ترسم مشکل باشد….در هر حال راه این است که در مدارس ابتدایی شروع به تدریس را از تعلیم خط و قرائت بکنند و معلم باید بیش از هر کار با شاگرد مشغول گفتگو به زبان فارسی باشد“[۱۶].
اوسته محمدعلی فروغی نین فارس ایستعمارچیلیغی اساسیندا وئردیگی مصحلتلرین هامیسی یئرینه یئتیریلمیش. مدرسه لرده آنا دیلیمیزده دانیشدیغیمیز اوچون باسقیلارا معروض قالمیش و جریمه اولونموشوق. بونلار هامیسی آجی گئرچکلیکلردیر. محمود افشار یزدی محمدعلی فروغی تکلیف ائتدیگی تئزلری داها دا گئنیشلندیرمگه و بیر خطر یئرینه خطرلر اورتایا قویماغا، سونوچ و نتیجه اعتیباری ایله فارس ایستمارچیلیغی نین پیغمبری “زرتشت“، دین کتابی “شاهنامه“، میللت آنلاییشی “آریا” اساسیندا اورتایا قویولموش. یئری گلمیشکن محمود افشار یزدی نی ده تانیماغا چالیشمالی ییق.
۴- محمود افشار یزدی:
محمود افشار یزد شهرینده دوغولموش، ایلک اوخولونو هیندوستاندا اوخوموش، یوکسک اؤیرنیم اوچون سوئیس مملکتینه یولا دوشموش، اورادا لوزان بیلیکیوردوندا (دانشگاهیندا) سیاسی و اجتماعی بیلیم ساحه لرینده درسه باشلامیش، حسین کاظمزاده تبریزی (ایرانشهر) ایله دوستولوق یاراتمیش، آراسیرا آلمانیا و فرانسه مملکتلرینه ده گئده رک اؤرنک اولاراق آلمانیانین برلین شهرینده قاجار شاهلیغی علیهینه فورمالاشمیش اؤیرنجی محفیللری ایله (سیدحسن تقی زاده، عارف قزوینی، تقی ارانی و باشقالاری ایله) ایلیشکی سینی سوردوره رک سوئیسین لوزان بیلیکیوردوندان سیاسی و اجتماعی بؤلوملرده دوکتوراسینی آلمیش. محمود افشار وطنه گئری دؤندوکدن سونرا ایلک اولاراق یزد و سونرا تهران شهرینده یاشامیش، یزد و تهران (۱۹۲۱ اینجی ایل) قازئتلرینده مقاله لری یایینلانمیش. محمود افشار یزدی تهرانا گلدیکدن سونرا “رعد” گؤنده لیک قازئته سی نین باشچیسی سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی ایله ده تانیش اولموش. ۱۹۲۲ (۱۳۰۱ ه. ش.) اینجی ایل سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی محمود افشاری رضا خان ایله تانیش ائتمیش. محمود افشار ایلیشگیسینی رضا خان، سردار سپه ایله قوپارمامیش. رضاخان ۱۹۲۵ (۱۳۰۴) اینجی ایل احمد شاه حاکیمیتینی اله کئچیردیکدن سونرا محمود افشار “آینده” مجله سینی یایینلاماغا باشلایاراق رضا شاهی محمدعلی فروغی تملینی قویدوغو فارس ایستعمار دوشونجه سی اساسیندا یؤنلندیرمگه باشلامیش. بئله لیکله “ایران ممالیکی محروسه سی” و “ممالیکی محروسه قاجار” آدلاری فارس تاریخی نین چؤپلوگونه آتیلاراق “ایران” آدی “بیر میللت، و بیر مملکت” و عوامفریبلیک اولسون دئیه “زبان ایرانی” “فارس دیلی” یئرینه بیر آلدادیجی آد اولاراق قوللانیلماغا (استفاده اولونماغا) باشلامیش. محمود افشار یزدی “آینده” مجله سی واسیطه سی ایله نه لر رضا شاه حاکیمیتینه تکلیف ائتمیش دئیه “آینده مجلله سینی واراقلامادان محمود افشار یزدی نین گؤروشلرینی قافقازلار اوزره بیلمک پیس اولماز دئیه دوشونوروک، اوخویوروق:
” وحشت ما از این پیش آمد آنقدر هم خیالی نیست: … راست است که بین اهالی “اران” یعنی نواحی گنجه و بادکوبه که بتصنع و برای سوء قصد نام آذربایجان بر خود نهاده اند. با اهالی آذربایجان این فرق کلی هست که آذربایجانیان ایرانی الاصل و آذربایجان جزو قسمت طبیعی ایران و همیشه عضو لاینفک این مملکت بوده، بعکس قفقاز در حقیقت جزو مستعمرات ما محسوب میشده است. معهذا وقتی بنابر مغلطه کاری شد خطر مسلم و جلوگیری از آن واجب است”[۱۷].
اوسته گؤروندوگو کیمی محمدعلی فروغی نین سیاست باخیمیندان داوامچیسی و فارس ایستعماری نین تمل و اساسینی قویان محمود افشار تاریخده کی قوزئی آذربایجان، ارمنیستان و گرجیستان و داغستان تورپاقلاری نین کئچمیشده ایستعمار آلتیندا اولدوقلارینی اؤز دیلی ایله قبول ائتمیش. بو یاناشما بوگونکو فارس ایستعمار سیاستینی فارس اولمایان میللتلر علیهینه “ایستیبداد!!” دئیه قلمه آلانلارین واقعیتی گؤرمزدن حرکت ائتدیکلرینی اورتایا قویار. محمدعلی فروغی اوسته و آشاغیدا فارس دیلی و الیفباسی مقوله سینده ایشاره اولوناجاغی کیمی دیل باخیمیندان فارس اولمایان میللیتلری ایستعمار ائتمک و اونلاری فارسلاشدیریب یوخ ائتمک مقوله سینی اورتایا قویموش. محمود افشار ایسه آشاغیدا گؤره جگیمیز دک بو میللیتلرین ائتنیک دوزن و ترکیبینی پوزماغی، یئر آدلارینی دگیشدیرمگی، اونلاری اریتمگی فارسلیق سیستیمی نین قوروجولاری و دکترینلرینه اؤیرتمگه چالیشمیش، محمود افشار یزدی نین گؤروشلری ایکی بؤلومدن اولوشار (عبارت اولار):
الف- ایران ممالیکی محروسه سینده کی توپلوملاری و اونلارین آیدینلارینی تحمیق ائتمکله فارسلیق سیاستینی قاباغا آپارماق، باشقا ائتنیکلره هئچ بیر سیاسی، اجتماعی و مدنی یاشاما حاققی تانیماماق.
ب- فارس ایستعمارچیلیغینی حیاتا کئچیرمک اوچون فارس حاکیمیتی و سیاستچیلری نین نه ائتمه سی نین لازیم و فایدالی اولاجاغینی وورقولاماق.
الف- ایران ممالیکی محروسه سینده کی توپلوملاری و اونلارین آیدینلارینی تحمیق ائتمکله فارسلیق سیاستینی قاباغا آپارماق، باشقا ائتنیکلره هئچ بیر سیاسی، اجتماعی و مدنی یاشاما حاققی تانیماماق.
“امروزه وقتی گفته شود “ملت ایران” مقصود تمام مردمی است که از نژاد ایرانی در ایران یا خارج از آن توطن دارند. باستثنای ارامنه و یهودیها و البته خاریجیهای مقیم ایران”[۱۸].
اوسته گؤروندوگو کیمی محمود افشارین ملت آنلاییشی بیر یاندان ایران دیل قوروپوندا یئر آلان ائتنیکلری (فارس، کورد، بلوچ، لور، گیلک، مازندرانی، پشتو، تاجیک، هندوستانداکی یئرلی فارسلار و باشقالاری) ایچرمیش، باشقا یاندان مسیحی اولان اولان ارمنیلری و یهودیلری، سامی اولدوقلاری اوچون “ایران ملتی” ایچرسینده قلمه آلمامیش. باشقا یاندان ایران دیل قوروپونا باغلی اولمایان، سایی فارسلاردان داها دا چوخ اولان ایران ممالیکی محروسه سینده کی آذربایجان تورکلرینی، تورکمنلری و عربلری ده اوسته تانیملادیغی و تعریف ائتدیگی “ایران ملتی” آنلاییشینا باغلامیش. محمود افشار بئلنچی دوشونجه و فیکیر یئریدرکن مسئله نی بیلمه دیگیندن دئییل، یالنیز فارس ایستعمارچیلیق تئوری سینی گلیشدیرمک ایسته دیگی اوچون بو سفسطه نی اورتایا قویماغا چالیشمیش. محمود افشار گئنه ده یازیر:
“عثمانیها …. ایدعا می کنند قسمت عمدهء ایرانیان از تبریزی و زنجانی و قاجار و افشار و قشقائی و غیره همه “ترکند”! با کمال پرروئی مدعیند که نظامی و عده کثیری از شعرای ایران و رجال نامی آن “ترک” بوده اند! بنا به عقیده آنها حتی تقی زاده، تیمور تاش… و غیره همه ترک هستند….بارها … به هموطنان آذربایجانی ما گفته و جواب دندان شکن شنیده اند[۱۹]. البته سوء تفاهم نشود مقصود ما از “ترک” عثمانیها و سایر اقوام ترکی نژاد زرد پوست است، نه هموطنان آذربایجانی که ایرانی اصل و در اصطلاع و به طور غلط به آنها ترک می گویند و ما اصرار داریم که با تدابیر لازم و رویه عاقلانه این نام غلط و ننگین را از روی آنها بر داریم“[۲۰].
اوسته گؤروندوگو کیمی محمود افشار یزدی فارس ایستعمارچیلیغی نین تملینی قویان بیریسی اولاراق بو چیخیش و داورانیشلاری ایله بیر چوخ میللی بیلینجدن یوخسول و میللی تاریخیندن خبرسیز و قاجار شاهلیغی علیهینه اولان آذربایجانلیلاری معذوریت قارشیسیندا قویاراق اونلاری ایرانلی آدلاندیرماقلا فارسچیلیق پروژه سی نین صفلرینه آلمیش[۲۱] و “تورک” پیس دئیه اونلاری اؤز میللی منلیک و کیملیکلریندن یاییندیرماغا و دیسکیندیرمگه چالیشمیش. بو مسئله یالنیز دیسکیندیرمک ایله ده سونا چاتمامیش، فارس ایستعمار قووه لری آذربایجان ائلیتی و سیاست ایله مشغول اولان تورکلره “آذری” خطاب ائتمکله اونلارین قولتوقلارینا قارپیز قویاراق اونلاری تورکیه تورکلوگو علیهینه یؤنتمگه چالیشمیش[۲۲]. محمود افشار یزدی آذربایجانلیلاری “تورک” قلمه آلماق ایسته مدیگینه باخمایاراق “وحدت ملی” باشلیقلی یازیسیندا یازمیش:
“وحدت ملی ما بواسطهء اختلاف لسان میان ترک زبانهای آذربایجان و عرب زبانهای خوزستان و فارسی زبانان سایر ولایات از حیث زبان ناقص میباشد. این حقیقت را هر قدر هم تلخ باشد باید دانست وگفت تا بخیال اصلاح و یا اقلاً جلوگیری از شدت آن در آینده بر آمد، چه (زیرا) معلوم نیست که مذهب مشترک تا کی عامل قوی در وحدت ما خواهد بود“[۲۳].
اوسته گؤروندگو کیمی محمود افشار بیر یاندان کورد، لور، بلوچ، گیلک، مازنی و باشقا کیچیک ائتنیکلری ده فارس قلمه آلمیش، باشقا یاندان تورک و عرب ائتنیکلرینی فارسلیق مقوله سینده یوخ ائتمک چتین اولار دئیه بوزاغیندا سوموک قالمیش کیمی اوتقونماغا باشلامیش. دئمک، بوگون ایران ممالیکی محروسه سینده دین باخیمیندان مسلمان اولان تورک، ترکمن، عرب، کورد، لور، بلوچ ائتنیکلرینی ایسلامیت مقوله سینده “ایسلام امتی” آدینا فارس ایستعمارینا تابع توتاراق اونلاری آیری سئچکیلیک مقوله سینه تابع توتدورماق ایسلامیت مقوله سی ایله باغلاشاجاق دئییل. ایسلامیت مسئله سی ائتنیک باخیمدان فارس ایستعمارچیلیغینی بؤیوک آچمزلیک قارشیسیندا قویماسینا باخماراق محمود افشار ۸۵ ایل بوندان اؤنجه فارس ایستعمارچیلیغی نین تملینی قویماغا چالیشمیش. بو آرادا بعضی اؤزلرینی سیاسی آدلاندیرمیش ذاتلار بو مسئله نی فارس ایستعمارچیلیغی دئییل، “حاکیمیت ایستیبدادی” دئیه قلمه آلار، بو دا اؤزلوگونده آذربایجان اجتماعیتینی بو شخص و تشکیلاتلارین صادیق اولوب اولمادیقلاری اوزره دوشوندورمه لی و آذربایجان میللتی اؤزو بو مسئله ده چیخیش یولو تاپمالدیر (ایکی آرتی ایکی اوچ دئییل (۲+۲≠۳)، دؤرد اولمالیدیر). دئمک، مذهب و ایسلامیتی الده بیر قوز ائده رک ایران ممالیکی محروسه سینده تورک، تورکمن، عرب، کورد، لور و بلوچ ائتنیکلرینی فارس ایستعمارچیلیغینا تابع توتماق مقوله سی، فارس ایستعمارچیلارینی بیله وورنوقدورماغا (سعی و تقلا ائتمک) سالمیش بیر مقوله ساییلار. ائله اوندان یانا دا کئچمیش ۳۱ ایلده فارس حاکیمیتی آنایاساسینداکی تانیدیغی حاقلاری عملده فارس اولمایان ائتنیکلره وئرمدن بیر سیرا فارسچی گوجلر “یاشیل حرکتی” پوزو آلتیندا بو گون تهراندا “جمهوری ایرانی” شعارینی فارسلیق حاکیمیتینی توتولدوغو بو مهلکه دن قورتارماق اوچون اورتایا آتمیش گؤرونرلر. بو شعاری اورتایا آتان قوه لر نهضت آزادی و اونا یاخین اولان آخینلاردیر (حزب ملت، مسلمانان مبارز، جبهه ملی، حزب پان ایرانیست و باشقالاری..). بعضی اؤزلرینی سیاستچی قلمه آلان آذربایجانلی ذاتلار دا سئکولار کلمه سینی ائشیدرکن اوزدن ایراق آغیزلاری سولانماغا باشلار. دئمک، بو ذاتلار مسئله نی میللی کیملیک اساسیندا دئییل، ایدئولوژیک بیر مسئله قلمه آلارلار. اونلارین گؤروشونه گؤره هر هانکی بیر سئکولار حاکیمیت فارس اولمایان ائتنیکلره میللی و مدنی حاقی وئره جک ساییلار. بئلنچی یاناشما بو ذاتلارین فارس دؤلتچیلیک دکترین و نظریه سینی درک ائتمدیکلریندن ایلری گلن بیر مسئله ساییلمالیدیر. محمود افشار یزدی اوسته کی ایستعمارچی گؤروشلرینی اساسلاندیرماق اوچون یازیر:
“وحشت ما از این پیش آمد آنقدر هم خیالی نیست: اهالی گنجه و باکو و قسمت جنوبی قفقاز که شیعه مذهب ولی ترک زبان بودند در احساسات و تمایلات خود میان ما و عثمانیان آنها را اختیار کردند، یعنی عامل زبان بر عامل مذهب سبقت گرفت”[۲۴].
اوسته گؤروندوگو، یوخاریدا دا ایشاره ائتدیگیمیز دک محمود افشار یزدی “قافقازلاری و جومله دن قوزئی آذربایجانی” کئچمیشده ایران ممالیکی محروسه سی نین مستملکه سی قلمه آلمیش (مستعمرات ما باخ اوسته ۱۷)، باشقا یاندان آذربایجانلیلار شیعه دیر دئیه، اونلاری دین آدی ایله فارس ایستعمارچیلیغی آلتیندا گؤرمک ایستر. مسئله بونون ترسینه اولدوقدا محمود افشار قورخویا دوشه رک دین و مذهب میللی بیرلیگی قورویابیلمز دئیه اؤتریش و مجاریستان امپراتورلوغونو بیر دلیل کیمی گؤسترمگه چالیشار، اوخویوروق:
“گسیخته شدن وحدت سلطنتی و دولتی امپراتور اطریش و مجارستان در جنگ اخیر (جنگ جهانی اول) بهمین علت میباشد، زیرا مردمی که در خاک اطریش و مجارستان بودند از یک زبان و نژاد (نبودند) … در حقیقت یک ملت نبودند. همینکه لرزش شکست قشون اطریش را فرا گرفت ارکان دولت متزلزل شد و هر قسمت از آن مملکت وسیع ملحق بملتی شد که با او بودند (کراکوی و گالیسی به لهستان، بسنی و هرزگوین به صربستان، ترانسیلوانی و بوکوین به رومانستان، ترانتین و تریست به ایطالیا، مجارستان هم مساقل شد، اسلواکی آزاد گردید، اگر موانعی سیاسی خارجی پیش نیامده بود به آلمان ملحق شده بود، چون با آلمانها همزبان است، احتمال این پیش آمد هنوز هم مرتفع نشده”[۲۵].
فارس ایستعمارچی سی محمود افشارین اوسته کی یئتیشدیگی سونوچ و نتیجه یه اساساً فارس ایستعمار گوجلری ایران ممالیکی محروسه سینده ایستعمارچیلیک نیتلریندن گئری اوتورماز، بو ممالیکی محروسه ده میللی حقوق برابرلیگینی رعایت ائتمزسه لر، زمان ایجابیندا فارس ایستعمارچیلیق امپریاسی دیزه چؤکه رک پارام پارچا اولاجاق گؤرونر. بئله لیکله قاجار حاکیمیتلری زامانی دؤرد ایالتدن قورولموش بو ممالیکی محروسه ده ائتنیکلر قونشولوقلارینداکی قارداشلارینا قاویشاراق فارسلار دا ایمکان داخیلینده افغانستانداکی تاجیکلر ایله بیرلشه جک، سیاسی باخیمدان محمد افشار دا اوسته اؤتریش (اطریش) اوزره ایفاده ائتدیگی کیمی بو بیرلشمگه مانعلر یاراناجاقسا، فارسیستان دئیه کویر لوت، کویر نمک، اصفهان و شیزار ولایتلرینی ایچرمیش بیر مملکت یاراناجاق گؤرونر. محمود افشار یزدی امپریالارین داغیلدیغینی نظره آلاراق فارس ایستعمار حاکیمیت آداملارینا آشاغیداکی سفارشلری خیطاب ائتمگه چالیشمیش:
“ چه ما بخواهیم و چه نخواهیم در آینده ملت ما نیز همین جریان سیاسی خواهد آمد و این حقیقت روزی مدار سیاست دولت ما خواهد گردید، همچنانکه مدار سیاست غالب دول، مخصوصاً عثمانی نیز گردیده است. هر سیاستمداری باید این را بخوبی بداند زیرا مسئله وحدت ملی حد مشترک میان سیاست خارجی و سیاست داخلی است“[۲۶].
محمود افشارین اوسته “ملت ما” ایفاده سی ملت مقوله سینه دایالی دئییل، امپراتورلوق و فارس امپریاسی نین ایفاده سیدیر. ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا محمود افشارین بو تکلیفلرینی وثوق الدوله نظره آلاراق شمال نفتی نین وعده سینی استالینه وئردیکدن، ایستر موسکو و ایسترده کی ایرانداکی فارس توده محفیلی بو مسئله دن راضی سالدیقدان، آذربایجان میللی حکومتینی ۱۹۴۷ اینجی ایل قانا بویاندیقدان، نتیجه اعتیباری ایله موسکونون دا الی شمال نفتیندن بوشا چیخدیقدان سونرا آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری بؤلگه ده ثابیتلیگی اؤز چیخارلارینا چئویرمک اوچون سپهبد رزم آرا نخست وزیر اولارکن تیر آیی نین آلتیسی، ۱۳۲۹ (۱۹۵۰ م.) اینجی ایل ایرانا فئدرال بیر سیستیم تکلیف ائتمیش. سپهبد رزم آرا بو مسئله نی “ایالت و ولایت هیئتلری (انجمنهای ایالتی و ولایتی) چاپیندا حل ائتمه سینه سوز وئرمه سینه و بو دوغرولتودا چالیشدیغینا باخمایاراق فارس ایستعمار میللی جبهه سینه باشچیلیق محمد مصدق، مظفر بقائی، حسین مکی و محمود نریمان بو قانونون حیاتا کئچمه سینی اؤنلمه گه چالیشمیش و رزم آرانی آمریکا یانچیسی گؤسترمکله شاهی بو مسئله دن یایینماق اوچون رزم آرا ایله قارشی قارشییا قویماغا چالیشمیش. محمد رضا شاهین آناسی تاج الملوک خاطره لرینده سپهبد زرم آرا و محمدرضا مناسبتلرینی آنلاتماغا چالیشمیش، اوخورویور:
” من همیشه عمرم ازاینکه سرنوشت سلطنت پهلوی هم مثل سرنوشت سلطنت قاجاریه شود دراضطراب بودم. یکبارموقعی که « رزم آرا» برای اخلال درسلطنت محمدرضا نقشه چینی میکرد خوابهائی میدید که به محمدرضا گفتم من میترسم یک رضا خان پیدا شود وهمان کاری را که پدرت با احمد شاه کرد با تو بکند! یادم هست که محمدرضا خندید و گفت: « نه رزم آرا رضا شاه است و نه من احمدشاه!» اما این پیش بینی من درست از آب درآمد وبالاخره کلک سلطنت پهلوی را کندند”[۲۷]! فارس ایستعمارچیلاری ایرانین هر هانکی بیر فئدرال سیستیمده تمامیت ارضی مقوله سینه گلجکده بیله کؤلگه دوشورمه سینه اجازه وئرمک ایستمدیکلریندن سونرا آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری طرفیندن “کاپیتولاسیون لایحه سی” ایران حاکیمیته تکلیف اولونموش. بو لایحه ساواک طوفیندن ایرانین سنا مجلیسینه ۲۵/۱۰/۱۳۴۲ تاریخینده تسلیم ائتمیش، ایرانین سنا مجلیسی آچیق اوتورومودا بو لایحه نی شنبه گونو مرداد آیی نین اوچونده ۱۳۴۳ اینجی ایل تصویب ائتمیش.بو لایحه آمریکا وطنداشلاری نین الینی فارس امپیریاسیندا آچیق بوراخمیش. گناه ایشلدیکلری دورومدا بیله اونلار ایراندا دئییل، آمریکا بیرلشمیش شتاتلاریندا محکمه قارشیسینا چیخمالی اولموشلار. نتیجه ده آمریکالیلار ایستدیکلری کیمی ایراندا داورانماغا و جولان ائتمگه باشلامیشلار. بو باره ده محمدرضا شاهین آناسی تاج الملوکون دیلیندن ائشیتمک پیس اولماز، اوخویوروق:
یک روز محمدرضا که خیلی ناراحت بود به من گفت: مادرجان! مرده شور این سلطنت را ببرد که من شاه و فرمانده کل قوا هستم و بدون اطلاع من هواپیماهای ما را برده اند ویتنام.
آن موقع جنگ ویتنام بود و آمریکائیها که ازقدیم درایران نظامی داشتند هر وقت احتیاج پیدا میکردند از پایگاههای ایران وامکانات ایران با صلاحدید خود استفاده میکردند وحتی اگراحتیاج داشتند ازهواپیماها و یدکیهای ما استفاده میکردند. برای پشتیبانی ازنیروهای خودشان در ویتنام. حالا بماند که چقدرسوخت مجانی میزدند و اصلا” کل بنزین هواپیماها و سوخت کشتیهایشان را ازایران میبردند… همین آقای ارتشبد نعمت اله نصیری که ما به او میگفتیم نعمت خرگردن او یک گردن کلفتی مثل خرداشت! میآمد خدمت محمدرضا، و گاهی من هم در این ملاقاتها بودم، میگفت آمریکاییها فلان پرونده وفلان اطلاعات را خواسته اند! محمدرضا میگفت بدهید!”[۲۸].
اوسته گؤروندوگو کیمی محمود افشار یزدی نین ایستعمارچی تکلیفلرینی ایستر فارس حاکیمیتی و ایسترسه ده مخالف اولان جبهه میللی فارس “میللیت و وحدت ملی ایران” آدی آلتیندا جان و کؤنول ایله حیاتا کئچیرمگه چالیشمیشلار. بو آردا محمود افشار یزدی ایستعمارچی بیر دئییم اولاراق تانینمیش “پان ایرانیسم” مقوله سینی تئوریزه ائتمه نین گرکلی و واجیب اولدوغو یازیر:
“شاید برخی از سیاسیون که بصفت “خوش بینی” متصف هستند در بد بینی های ما نسبت به آینده و لزوم اتخاذ سیاست تدافعی شریک نباشند و بگویند “اهالی آذربایجان ترک نیستند و مردم عربستان ایران عرب نمی باشند…. صحیح است، ولی باید با این سخنان منطقی مطبوعات جری، دیپلماسی زبر دست و سر نیزه تیز داشت”[۲۹].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس ایستعمار قوه لری نین “خوش بین” دئیه گؤزللدیکلری (وصف ائتدیکلری) ذاتلار بیر سیرا حمیق اولموش او جومله دن تقی ارانی، سید حسن تقی زاده و فارسچیلیق دوشونجه سینده اولان اونلارین قالیقلاری ساییلار. دئمک، فارس ایستمارچیلاری نین یالانلارینی دوغرو دئیه توپلومو تحمیق ائتمگه چالیشمانین سونوچ و نتیجه سی میللی کیملیک و منلیک آچیسیندان بوگونکو فلاکته گتیریب چیخارمیش مقوله ساییلار. بو گؤروشه گؤره آذربایجانلی، “تورک دئییل، تورک دیللیدیر!! آلمانلار، آلمان دئییل، آلمان دیللیدیر! روسلار، روس دئییل، روس دیللیدیر!! عربلر، عرب دئییل، عرب دیللیدیر! آنجاق فارس دیلینی تورکلر ایران ممالیکی محروسه سینه دیوان دیلی دئیه گتیردیکلرینه باخمایاراق سونرا بیر سیرا بو دیلی اؤیرندیکلری اوچون اونلار فارسچا اؤیرنمیش، “فارس دیللی دئییل، فارس ایمیشلر!!” بودور فارس ایستعمارچیلاری نین اورتایا قویدوقلاری منطیق. اوسته گؤروندوگو کیمی ایستعمار مفکوره سی مستملکه و مستعمره آلتیندا یاشایان توپلومون بئیینلرینی بنده چکمگه چالیشار. بیر توپلومون بئیینی بنده چکیلدیکدن و ایستعمار گوجلری ایله ایش بیرلیگی ائتدیکدن سونرا او توپلومون فیزیکی گوجونو، یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینی سوموروب تالاماق ایستعمار گوجلری اوچون اولدوقجا راحات اولار. آنجاق مستعمره اولموش توپلوملاردا ایستعمارچیلارین دئدیکلری نین ترسینه هر هانکی بیر ایفاده بیان اولارسا، ایستعمار گوجلری خطره دوشدو دئییل، ”وحدت میللی” خطره دوشدو دئیه ایستعمار گوجلری خاریجی دؤلتلر ایله دیپلوماسی داورانیش سرگیله مگین یانی سیرا اللرینده کی سونگو (سرنیزه) ایله دیل کسه جکلرینی ده بری باشدان اورتایا قویموش گؤرونرلر. فارس ایستعمارچیلاری نین بو داورانیشلاری- ۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه آمریکا قورولوغونداکی یئرلی خالقا قارشین داورانیش باخیمیندان – آوروپادان آخین ائتمیش “الی یاراقلی و سیلاحلی وحشی غرب مهاجرلرینی خاطیرلاتمیش اولار (Wild West with weapons). فارس ایستعمارچیسی محمود افشار یزدی آذربایجان و عربستان (الاهواز) اوزره یازمیش:
“بر هیچ کس هم پوشیده نیست ک زبانهای ترکی و تازی بر این نواحی تحمیل شده و یک چیز عارضی است نه طبیعی. واقعاً بهانه غریبی برای مملکت گیری است که تورانیها بیک ملت تاریخی میگویند چون اجداد خونخوار ما چنگیز و تیمور و سلجوقیان و غیره در چندین قرن پیش بمملکت شما تاخته، بعد از خرابیها و قتل و غارتها که قرنها طول آن بوده، زبان خود را نیز بر شما تحمیل نموده، حال شما باید از برادران ملی، وطنی، دینی، اخلاقی و تاریخی خود ایرانیها دست کشیده بما ملحق شوید، زیرا ما زبان شما را میفهمیم یا شما لسان ما را میدانید”[۳۰].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس ایستعمارچیلیغی نین تملینی قویانلار یئرلی خالقلاری هئچ سایاراق، اونلارین کئچمیش اجدادلارینا توهین ائده رک اونلاری تئرورا معروض قویماقلا یئرلی خالقی اؤز تاریخینه اؤزگه یاشاتماغا چالیشاراق فارس ایستعمارچیلیغینی بو بؤلگه لره حاکیم ائتدیرمک ایسترلر. دئمک، تحمیل مسئله سی قونو و موضوعدورسا، نه دن فارس ایستعمارچیلیغی نین تحمیل اولماسی گؤزدن قیراغا قویولاراق فارس ایستعمارچیلاری یانلیش آدرس وئرمگه چالیشارلار؟ فارس ایستعمارچی گوجلری اؤز حدلرینی تانیماق، و ایستعمارچی نیتلریندن گئری اوتورماق ایستمدیکلری دورومدا نه اوچون باشقالارینی سلطه طلب (مملکت گیر) آدلاندیرماغا چالیشارلار؟ سلجوقلاری بو ممالیکی محروسه یه اؤزگه تانیتماغا چالیشانلار، ایلک اؤنجه فارسچانین سلجوقلار واسیطه سی ایله بو ممالیکی محروسه یه بیر دیوان دیلی کیمی گتیریلدیگینی و اؤزگه مقوله سی نین ایلک اؤنجه فارس دیل ومدنیتینه عایید اولدوغونو وورقولامالیدیرلار. اوسته لیک دیلین تحمیل اولماسی سوز قونوسو و موضوعدورسا، نه اوچون فارس دیلینی تحمیل ائتمگه قالخاراق یئرلی خالقی بوگونکو میللی منلیگی و کیملیگینه اؤزگه یاشاتماق ایسترلر. بئله بیر دورومدا مسئله سی پیس اولماسین دئمیشلر: گؤزون یوخسا داشاغیمدا، الین نه گزیر قورشاغیمدا؟ دئمک، فارس ایستعمارچیلاری آذربایجانلیا اورک یاندیریرسالار، نه اوچون آذربایجانلینی ظاهیرده “نه نه غریب” سایاراق اونو اؤز میللی منلیگی و کیملیگیندن اوزاق ائتمگه و فارس ایستعمارچیلیغی و ایستیلاسینی آذربایجان و فارس اولمایان بؤلگه لره یوکلمک ایسترلر مسئله سی ده هر بیر آذربایجانلینی دوشوندورمه لیدیر.
اوسته لیک، بو نئجه سیاسی ملی قارداشلیق، وطنداشلیق، دینداشلیق، اخلاقداشلیق و ایرانلیلیق اولمالیدیر- یئرلی خالق اؤز آنا دیلیندن، مدنیتیندن، میللی منلیگی، کیملیگیندن و انسانلیغیندان ال چکه رک بیر قول کیمی ییرتیجی و ایستعمارچی گوجلره تسلیم اولا؟ محمود افشار یزدی ایستعمار درگی سی نین آدینی “آینده” قویار و گلجک موضوعلار اوزره دوشونجه و فیکیر یئریدرکن فارسلاشدیرماق ایسته دیکلری خالقلار و اونلارین یئرلری اوزره ده باشقا خالقلاری اؤرنک دئیه گؤسته ره رک یازیر:
“.. اگر تحمیل زبان خارجی بر ملتی میبایست تولید حقی بکند، ایرلندیها که زبان انگلیسی بر آنها تحمیل شده میبایست بسرنوشت خود راضی باشند، در صورتیکه میدانیم نهضت ملی در آن جزیره شروع شده است و کلمهء “شین فین” اسم حزب ملی ایرلند نیز که یک لغت از زبان باستانی آنهاست حکایت از احساسات ملت ایرلند مینماید”[۳۱].
اوسته کی محمود افشارین گؤروشلرینه بوگون قزوین، همدان و مرکزی استانلارداکی تورک کؤکنلی فارسلاشمیش انسانلار دا قاتیلماغا باشلامیشلار. اونلار دا اؤز میللی کئچمیشلریندن ال اوزمک ایسته مه یه رک فارس ایستعمارچی گوجلرینی لعنتله یه رک بیر داها اؤز تورکلوکلرینه گئری دؤنمک و تورک قالماق ایسترلر. بوگون “گونئی آذربایجان اؤیرنجیلری” فارس ایستعمارچیلیغی نین قویروغو اولموش “ایران اؤیرنجیلری” توپلوموندان اؤز صفلرینی آییراراق اوخودوقلاری فارس قوروملارینا تورک آدلاری تؤرتمیش مقادادیرلار. اونلار “دانشگاه” یئرینه “بیلیک یوردو“، “دانشکده” یئرینه “بیلیمتای“، موسسه” یئرینه “قوروم“، “تاریخ” یئرینه “ایلای” و باشقا سؤزجوک و کمله لر تؤرتمک و خالقی اؤز میللی منلیک و کیملیکلرینه باشا سالماقلا فارس ایستعمارچی قوه لره دور دئمگی آرتیق حیاتا کئچیرمک اوزره دیرلر. محمدعلی فروغیلر کئچمیشده تقی ارنی، یحیی ذکاء، حسین کاظمزاده (ایرنشهر)، سید حسن تقی زاده، احمید کسروی لری حمیق اله سالمیشدیلارسا، بوگونکو نسل کئچمیشلردن حئساب سوروشماغا و اونلاری سورقو آلتینا چکمگه باشلامیش. اونلاری مزار دا راحات بوراخماق ایستمز.
ب- فارس ایستعمارچیلیغینی حیاتا کئچیرمک اوچون فارس حاکیمیتی و سیاستچیلری نین نه ائتمه سی نین لازیم و فایدالی اولاجاغینی وورقولاماق.
محمود افشار یزدی اجتماعیتی تحمیق ائتدیکدن و سیاسی کسیمی فارسلیق دوشونجه سی ایله دوشونجه و تاریخ بیلینجی باخیمیندان مسخ ائتدیکدن سونرا فارس اولمایان ائتنوسلاری فارسلاتماق اوچون ایستعمارچیلیق سیاستینی فارس حاکیمیتلرینه تئوریزه ائتمگه چالیشمیش. بو تئوری نین گیریشینده اوخویوروق:
“… قوام و دوام هر دولت ومحفوظ ماندن از خطر خارجی و داخلی بسته به آن است و یکی از شرایط اولیهء هر دولتی میباشد، یعنی داشتن حکومت مقتدر و نظام قوی تا دشمنان بعضی هوسهای خام در دل و دماغ خود نپزند، باید که دولت ما وسائلی را اتخاذ نماید تا در طول زمان وحدت ملی ایران از حیث زبان و دیگر جهات کامل گردد”[۳۲].
اوسته گؤروندوگو کیمی محمود افشار یزدی”خطر .. داخلی” و “وحدت ملی …از حیث زبان” دئدیکده فارس اولمایان ائتنوسلاری فارس ایستعمارچیلیغی و امپیریاسی اوچون بیر “خطر” دئیه قلمه آلار. او بو خطردن چیخیش یولونو زمان کئچیدینده (در طول زمان) فارس اولمایان ائتنیکلری فارسلاتماغی فارس حاکیمیتینه سفارش ائتمگه چالیشار. فارسلاتماق مقوله سی ایسه سیاسی ”میللی بیرلیک (وحدت ملی)” دئییل، دنیز ایشچی ده کئچمیش یازیسیندا بو مسئله نین اولماسینی فایدالی تشخیص وئردیگی و “تبعیض مثبت” آدلاندیردیغی[۳۳] کیمی “میللی اریتمه” و ایستعمار سیاستینه تابع توتما و اؤزونونکی ائتمک دئیه ایستعمار دؤلتلری نین اوزون وعده لی چیخار و منافعلرینه خدمت ائده جک بیر ایستعمار آنلاییشی ساییلار. محمود افشار یزدی، فارسلیق ایستعمار تئزینی ۸ مادده یه اساسلاندیرمیش[۳۴]، آدینی دا ”وحدت ملی” قویموش. محمود افشار یزدی بو ۸ مادده نی حیاتا کئچیرمک اوچون بیر یایین ائوی (انتشارات) “بنیاد موقوفات محمود افشار یزدی” قورموش و ۸ بوجاقلی اولدوز دا آدی چکیلن ۸ مادده یه علامت اولسون نقش ائتمیش (ایکی دؤرت گئن یوخسا ایکی دولاشیق مربع). ایندیسه ۸ مادده نی بیر- بیر گؤزدن کئچیرک:
ماده -۱: “۱) ترویج کامل زبان و ادبیات فارسی و تاریخ ایران ….. در آذربایجان، کردستان، عربستان[۳۵]، بلوچستان و نوحی ترکمن نشین. باید بودجهء معارف این نقاط را زیاد نمود، مدارس و کلاسهای متعددی برای اطفال و اکابر گشود، انتشار جرائد و مجلات فارسی زبان محلی را تشویق کرد، کتب و وسائل ارزان قیمت سهل و ساده به زبان فارسی مخصوص آن نقاط تهیه نمود، به ادارهء معارف آنجاها اهمیت زیاد داد و مأمورین وطن پرست پاکدامن جدی فرستاد..”.
اوسته گؤروندوگو کیمی بو مادٌه فارس اولمایان میللیتلری دیل و مدنیت باخیمیندان اریتمک و ایستعمارچیلیق سیاستینی فارس حاکیمیتلرینه دیکته ائتمک نیتی گوده رک بوگونه دک همین سیاست دوام ائتمکده دیر. موللیف “وطن پرست پاکدامن جدی” مأمورلار دئدیکده فارس راسیستلیگینه اوستونلوک وئرن ذاتلاری نظرده توتموش (اؤرنک اولاراق عبدالله مستوفی آذربایجان والیسی و یا محسن مجتهد شبستری، تبریز امام جمعه سس).
ماده- ۲: “۲) کشیدن راههای آهن و مربوط و متصل نمودن کلیهء نقاط مملکت بیکدیگر، تا بواسطهء خلطه و آمیزش زیاد میان طوایف مختلف ایرانی کامل پیدا شود”.
اوسته محمود افشار ذکر ائتدیگی اولاناق و ایمکانات دا وطنداشلارا راحاتلیق اساسیندا دئییل، ایران ممالیکی محروسه سی نین ائتنیک توخوشونون آرادان قالدیریلماسی و فارس توپلومو یاراتماق اساسیندا دوشونولموش مقوله دیر.
ماده- ۳: “۳) کوچ دادن بعضی ایلات آذربایجان و عربستان (باخ ۳۲) را به نقاط داخلی ایران و آوردن فارسی زبان را از داخل باین ایالات و شهرنشین کردن آنها، با رعایت شرائط اختلاط و گشودن مدارس. تمام این اقدامات باید با رعایت شرایط اقتصادی و اجتماعی باشد تا ضرر دیگری از آنها ناشی نگردد، چه اگر شرائط افتصادی اجازه بدهد یعنی از این تغییرات صدمه ای به ارکان اقتصادی عمومی وارد نیاید، اشکال مهم دیگری نیست، زیرا بالاخره باید این ایلات را شهرنشین کرد، پس هرجا زمین به آنها بدهند وطن آنان میشود“.
اوسته کی مقوله ده روسیه چارلیغیندان آلدیقلاری سورگون ائتمک و ائتنیک جمعیتلرین ترکیبینی دگیشمک تئزینه اساسلانمیش و فارس ایستعمارچیلیغی خیدمتینده اولان بیر مقوله دیر. محمود افشار، فارس حاکیمیتی نین دؤلت اقتصادینا (اقتصاد عمومی) ضررلی اولماماق شرطی ایله فارس اولمایان توپلوملارین باشینا هر ایش آچماق اولار دئیه اوسته کی تکلیف ایلری سورولموش. کؤچورمک مقوله سینده فارس ایستعمارچیلیق حاکیمیتی آذربایجانین یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینی فارس ولایتلرینه داشییاراق، آذربایجانی خاراب دوروما سالاراق ایش آرخاسینجا آذربایجانلینی فارس ولایتلرینه سورگون ائتمک سیاستی نی بوگونه ده سوردورموش. عربلری ایسه “جنگ نعمت است” دئیه ساواش زامانی مجبوراً شهر و کندلرینی ترک ائتدیکدن سونرا بیر داها اؤز دوغما ولایتلرینه گئری دؤنمگه اجازه سی وئریلمه میش[۳۶].
ماده– ۴ : “۴) تقسیمات جدید ایالات و ولایات و از میان بردن اسامی آذربایجان و “خراسان” و عربستان و غیره. در تقسیمات جدید باید دو اصل عمده را ملاحظه کرد: یکی اقتصادی و دیگری سیاسی. ملاحظهء اقتصادی اینکه تقسیمات جدید تسهیلاتی از برای توسعهء اقتصادی مملکت داشته باشد و ملاحظهء سیاسی آنکه مسئلهء وحدت ملی را در تقسیمات جدید مرعی دارند. باید تقسیمات جدید خیلی کوچکتر و در حقیقت از روی منافع اقتصادی و مصالح سیاسی سابق الذکر بعمل آید”.
محمود افشار یزدی نین سفاریشینه اساساً آذربایجان نین تورپاق بوتونلوگو آرادان قالدیریلاراق بؤلوملری اوزریندن “آذربایجان” آدی سیلینمیش. آستارا چئوره سی ایله گیلان ویلایتینه، سونقور چئوره سی ایله ده کوردوستان ولایتینه قوشولموشلار. “عربستان” ایسه آد اولاراق ایران ممالیکی محروسه سی خریطه سیندن یوخ اولموش و توپراق بوتونلوگو آرادان گئتمیش. خراسان فارس ساییلدیغی اوچون توخونولماز قالمیش. بو سون ایللرده بؤلونمه سینه باخمایاراق گئنه ده “خراسان آدی بو بؤلوملرین اوزرینده توخولماز قالمیش.
ماده – ۵: ۵) تغییر اسامی ترکی و عربی که ترکتازان و غارتگران اجنبی به نواحی، دهات، کوهها، و رودهای ایران داده اند به اسامی فارسی و از میان بردن کلیهء این قبیل آثار خارجی”.
اوسته کی گؤروشه اساساً تاریخی تورک آدلارینی آرادان آپارماق ایستعمارچیلیق و تالانچیلیق (غارتگرلیک) دئییل، فارس مدنیت گؤسترگه سی و نشانه سی ساییلارمیش. دئمک، زامان گئدیشی ایله خالق واسیطه سی ایله کند، شهرلرین تیکیلمه سی و آد آلماری، داغ داشلارا، چایلارا وئریلمیش آدلاری فارسچایا دگیشمک ایله تورکلرین اؤزلرینی و بوتون وارلیقلارینی فارسلیق اوچون مصادیره ائتمک ایستعمارچیلیق جنایتی دئییل، فارس اویغارلیغی (مدنیتی) ساییلارمیش. یئری گلمیشکن بیر سیرا تورک آدلاری نین فارس ایستعمارچیلاری طرفیندن فارسچایا دگیشمه سی ایله ده تانیش اولاق:
تورک یاشاییش یئرلری نین آد دگیشدیریلمه سیندن اؤرنکلر:
“اورمو ← رضائیه، تورکمن صحرا ←دشت گرگان، سلاخ ← بصیرآباد، آق قالا←پهلوى دژ، بندر انزلى ← بندر پهلوى، باش سوما ← صومعه علیا،ایستی سو←آبگرم، آشاغی سوما ← صومعه سفلی، سئیوان ← سگبان ، کئچی قیران ← بزکش، بین گول ← هزاربرکه ، موتاللیق ← متعلق، جووه ت ← جوبند، کوشک سارای ← کشک سرای، پشتو ← پشتاب، پینه شالوار ← شاد باد، گون دوغان ← کندوان، مییو ← میاب، خوجا – موجا ← خواجه مرجان،سالماس ← شاهپور، سولدوز ← نقده، قول قاسیم ← گل قاسم، توفارقان ← آذرشهر- دهخوارگان، اوجان←بستان اباد، قره چور ← سیاه چور، شاراوخانا ← شرفخانه، کوجووار ← کجاآباد، داش آتان ← دانش آباد،قوناق قیران←مهمان دوست، بارش ← بارنج، خاروانا ← خروانق ، سیدآوا ← سعیدآباد، ینگی جه ← نیکجه،گرگر←هادی شهر، سوماقلی ← سماق ده، خانا← پیرانهشر، سار آس کند← هشترود ، قوشاچای(ایکی سو) ← میاندوآب، واسمیش ← باسمنج، باش بولاق ← سرچشمه، قوروچای ← شاه آباد، انه مه ← انانق، قره سو ← سیاهاب، قره گؤل ← سیاه گل ، خی یوو ← مشگین شهر،میشوو ← میشاب، خوجا ← خواجه، ساری قایا ← سارقیه، آخما قایا ← احمقیه، گوموش قایا ← دمشقیه، باغیش←بخشایش، جئیرانلى ←جاریحانى، دووشان تپه←ژاله، قوش محله ←شاهین ده، آغ ائولر←سیمین ده، قارا گؤل←سیاه استخر، سوباتان←تازه ده، آق مچید←نقره ده، تورکان اووا ( اوبا ) ← فرزانه آباد، گوموشان←نقره تپه، زئینال آغاج←سردرى، مئهراوان ← مهرآباد، آل عاشیق ← على شئیخ، قلعه جیک (قالاجیق) ← عزیز آباد، باخچاجیق ← سردار آباد، قارا غاج ← على آباد، قارا کیلیسه ← امان آباد سؤیونبد ← سه گنبد، قارا آغاج←قدس، سام بودان ← سنگ بران، گؤى تپه ← تبه گوى، صوفو چاى←صوفى رود، آق قالا(قلعه) ←سپید دژ، دره گز ← محمدآباد، …”.[۳۷]
داغلار و چایلارین آد دگیشدیریلمه سیندن اؤرنکلر:
نظیر قاراوول داغى ← شیرکوه، قره سو ←سیاهرود، آغ چای ← سفید رود، قره داغ ← سیاه کوه، قیزیل اوزن ←سفید رود، آجی چای ← تلخه رود، جیغاتی ← زرینه رود،، تاتائوچایی ← سیمینه رود، قافلانتی ← قافلانکوه، موشون دره سی ← نوشین دره …”[۳۸]
ایسلام آدی آلتیندا حاکیمیت ائدن فارس ایستعمارچیلاری نین اورمو گؤلونون آدالاری نین تورک آدلارینی فارسچایا دگیشدیریلمه سی:
- گوله گن داشی(۱): کاکایی بالا؛ ۲- گوله گن داشی(۲): کاکایی میانه؛ ۳- گوله گن داشی(۳): کاکایی پایین؛ ۴- دوققوزلار(۱): کفچهنوک؛ ۵- دوققوزلار(۲): کمان۶- ؛ دوققوزلار(۳): کنارک۷؛ دوققوزلار(۴): تیر۸؛ دوققوزلار(۵): سروش۹؛ دوققوزلار(۶): بن؛ ۱۰؛ دوققوزلار(۷): تک۱۱؛ کچل داشی: کَلسنگ۱۲؛ گمیچی تپه: کوچک تپه۱۳؛ عموجانلار: گرز۱۴؛ کول لوک تپه (یا گلیک تپه): گریوه۱۵؛ قاناچابا(۱): گلگون۱۶؛ قاناچابا(۲): سرخ۱۷؛ قاناچابا(۳): مهران۱۸؛ کمر(کیمئر) داغ(۱): مشکین۱۹؛ کمر داغ(۲): زاغ۲۰؛ کمر داغ(۳): شبدیز۲۱؛ شاه سارانلی: مهر۲۲؛ اوهون: میانه۲۳؛ ائششک مئیدانلار: میدان۲ ۲۴؛ گمیچی(۱): ناخدا۲۵؛ گمیچی(۲): ناوبان۲۶؛ گمیچی(۳): ناوی۲۷؛ گمیچی تپه بؤیوک: بزرگ تپه۲۸؛ دنه لی: ناهید۲۹؛ آرپادره سی(۱): جو دره۳۰؛ آرپادره سی(۲): جوین۳۱؛ چات تپه: چاک تپه۳۲؛ ساری تپه: زر تپه۳۳؛ قیزیل کنگور(۱): زر کمان۳۴؛ قیزیل کنگور(۲): زر گنگ۳۵؛ ابوالقاسم داشی: زلرابه۳۶؛ آغ داغ: سپید۳۷؛ قره آدا: سیاوش۳۸؛ شاهی: اسلامی۳۹؛ سایین قالا: شاهین۴۰؛ قیلینج یاغلی قره: شمشیران۴۱؛ یانیقلی: آتش۴۲؛ – چاییرلی: آذر۴۳؛ اردشه: اردشیر۴۴؛ ائششک داغی: اشک۴۵؛ داش آدا: بردین۴۶؛ علی میرزه(۱): برزو۴۷؛ علی میرزه (۲): برز۴۸؛ احمد داشی: بستور۴۹؛ آغ مسته: بهرام۵۰؛ ملا بؤرکو: پیشوا۵۱؛ یاستی داش: تختان ۵۲؛ یاستی آدا: تخت۵۳؛ یاستی یاغلی قره: سیاه سنگ”[۳۹]
ماده – ۶: “۶) باید استعمال السنهء (زبان) خارجی را بطور رسمی برای اتباع ایران در محاکم، مدارس، ادارات دولتی و قشونی منع نمود – ولی باید تمام این اقدامات تدریجی و از روی تدبیر و ملایمت و متانت باشد و گرنه ممکن است نتیجهء معکوس از آن گرفت و موجب انزجار و نفاق گردد”.
محمود افشارین اوسته خاریجی دیللردن منظورو انگلیسچه، فرانسیزچا، ایتالیانچا، ایسپانیولچا، روسچا و باشقا دیللر دئییل، یئرلی آذربایجان تورکچه سی منظور اولموش. بو یاناشماق ایستعمارچیلیق و تارانچیلیق سیاستی دئییل می؟
ماده – ۷ : “۷) باید به سرعت به آبادی این نقاط کوشید و وسائل زندگانی راحت و آزاد را برای مردم فراهم آورد تا وضع آنها از همسایه های فریبنده پست تر نباشد”.
محمود افشارین “آبادلیقدان (آبادی)” منظورو بو بؤلگه لری صنایعلشدیرمک دئییل، فارس اداره چیلیگی نین بو بؤلگه لره یئرلشمه سی ایله بو بؤلگه لری فارس ایستعمارچیلیق سیاستینه تابع توتماق، Colony ائتمک، یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینی چاپیپ تالاماق و انسانلارینی دا فارسلاتماق منظور اولموش.
ماده – ۸: “۸) باید در اصول ادارهء مملکت سیاستی را اتخاذ نمود که نه واسطهء تمرکز زیاد منجر به استبداد و انزجار گردد و نه به واسطهء “عدم تمرکز” زیاد موجب خودسری و هوچیگری ولایات شود. … بهترین سیاست اداری برای ایران سیستم دکنسنتراسیون است که بین سانترالیزاسیون (تمرکز) و دسانترالیزاسیون (عدم تمرکز) یا باصلاح معمول دیگر لامرکزیت میباشد. در هر حال بیان این قسمت از آن حیث لازم بود که نظر به خطراتی که از خارج و داخل متوجهء وحدت ملی و تمامیت ارضی ایران است ما نمی توانیم در مملکت خود اصول عدم تمرکز را هر قدر هم به ایدآل و آرزوی آزادی نزدیکتر است، تبلیغ نمائیم..”.
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس ایستعمارچیلیق تئز و نظریه سی نی تمللشدیرن و دوشونجه باخیمیندان اونا اساس یارادان محمود افشار یزدی فارس اولمایان ائتنیکلر اوچون هر هانکی بیر نفس چکمک اولاناق و ایمکانی نی فارس ایستعمارچیلیغی اوچون بیر خطر دئیه قلمه آلمیش. فئدرال بیر سیستیمین آرزو ائدیلمه سی نین یاخشی اولدوغونو وورقولایاراق اونون تبلیغ ائدیلمه سی بیر خطر کیمی قلمه آلینمیش. اوندان یانا دا بوگون فارس شخص و تشکیلاری باخیمیندان “فئدرال” و “کونفئدرال” سیستیملرینی تبلیغ ائتمک تابو ساییلار. دئمک، آغالاری اونلارا توصیه ائتمیش. فارس ایستعمار گوجلرینه گؤره: آتالاری کؤر دئمیش، هرکس گلسه، وور دئمیش!!
حزب ایران جوان (بیرینجی فارس تشکیلاتی)
رضا میر پنج حاکیمیت چئوریلیشی ائتدیکدن و “سردار سپه” اولدوقدان سونرا علی اکبر سیاسی آدلی بیریسی فرانسه ده علوم سیاسی و روانشناسلیق اوخوموش و تهرانین دارلفنون مدرسه سینده درس وئرمکله مشغول اولموش و فرانسه ائلچیلیگینده ترجمه چیلیک ائتمیش و “حزب ایران جوان” محفلینی قورموش. یئری گلمیشکن بیر آز داها بو محفلین قورولماسی و ایمکان ایچریسینده اوزگی (هسته سی) اوزره بیلگی الده ائتمگه چالیشاق. علی اکبر ۱۸۹۵ (۱۲۷۴ ه.ش.) ایلینده تهراندا دوغولموش، ایلک و اورتا اوخولدان (مدرسه) سونرا “علوم عالی سیاسی مشیرالدوله” اوخولونا گیرمیش و اورادان “دانشنامه” آدلی مدرک آلدیقدان سونرا ۱۹۱۱ (۱۲۹۰ ه. ش.) اینجی ایل ۲۰ نفرلیک بیر قوروپلا آوروپایا تحصیل آلماغا گئتمیش. او گونه دک سوی آدی (نام خانوادگی) ایران ممالیکی محروسه سینده رسمی اولمادیغی و سوی آدین پاسپورتدا یازیلماسی خاریج اؤلکه لره گئتمک اوچون گرکلی اولدوغو اوچون علی اکبر سیاست بؤلومونون اؤیرنجیسی اولدوغو اوچون “سیاسی” کلمه سی نی سوی آدی اولاراق اؤزونه سئچمیش. علی اکبر پاریسه گله رک اورادا تربیتی و روانشناسی بؤلوملرینده درسینی قورتاردیقدان سونرا ۱۹۱۷ (۱۲۹۶ ه. ش.) اینجی ایل تهرانا گئری دؤنموش و “دارالفنون” اوخولوندا درس وئرمه نین یانی سیرا فرانسه سفیرلیگینده ده ایکی ایل مترجیم اولاراق چالیشارکن فارسلیق مفکوره سی بو ذاتی مملکتده اساسی دگیشیکلیگین گرکلی اولماسی دوشونجه و مفکوره سینه سوروکلمیش. ۱۹۲۲ (۱۳۰۱ ه. ش.) اینجی ایل علی اکبر سیاسی بیر سایدا دوستلاری ایله “ایران جوان” محفلینی قورموش. بو محفلین اوزگی (هسته سی) حسن مشرف نفیسی (سعید نفیسی نین قارداشی)[۴۰]، اسمعلی مرآت[۴۱]، محمد وحید تنکابنی، محمود نوری اسفندیاری، محمود افشار، رضا فهیمی، محسن رئیس، جواد عامری اولموشلار[۴۲]. بو محفل “ایران جوان” آدیندا تهراندا گونلوک درگی یایینلاماغا باشلامیش. بو محفلین خاریجده کی اورقانی “ایرانشهر” مجلله سی اولموش. بو مجلله حسین کاظیمزاده باشچیلیغی ایله حاضیرلانمیش و آلمانیانین برلین شهرینده یایینلامیش، اورادا حسین کاظمزاده “ایرانشهر” مجلله سی نین باش یازاری اولاراق یازیر:
” … مسلک ما عشق و معشوق ما “ایران جوان” و آزاد است. همین مسلک و همین عشق است که سالیان دراز در اعماق قلب خود پرورده ایم و امروز تکیه گاه یگانه ی ماست …مجله ی ایرانشهر ساعی خواهد بود زمینه ای را که روح “ایران جوان” و آزاد در آن پرورش باید بیابد تهیه نماید. مجله ی ایرانشهر کوشش خواهد نمود یک محیط پاک و آزاد برای نشو و نمای قوای معنوی نژاد تازه ی ایران به وجود بیاورد….. مجله ی ایرانشهر آیینه ی افکار و احساسات “ایران جوان” و آزاد و پشتیبان عناصر پاک و قوای متفکر آن خواهد بود”[۴۳].
حسین کاظمزاده، تقی ارانی، سیدحسن تقی زاده و یحیی ذکاء کیمی احمد کسروی ده بو محفلین اتکی و تأثیر یووارلاغیندا (داییره سینده) یئر آلاراق هشتپر- طالیش بؤلگه سیندن مرندین گلین قایا و قاراداغین کیرینگان کندیندلرینه کؤچموش بیر سایدا انسانین لهجه لرینی اساس گؤتوره رک “آذری یا زبان باستان آذربایجان” آدلی جزوه نی یازمیش و رضا خان “سردارسپه” اؤزونو شاه تانیتدیقدان سونرا بو جزوه فارس ایستعمارچیلیغینا بیر تحفه کیمی چاپ ائدیلمیش و تقدیم اولونموش. علی اکبر سیاسی بو محفلین تاریخچه سی اوزره وئردیگی بیلگی و معلوماتا گؤره بو محفلین عضولری رضاخان ایله گؤروش کئچیره رک اؤز ایستکلرینی او زامان سردار سپه اولان رضاخانا چاتدیرمیشلار. رضاخان بو محفلین عضولرینی اوسته له یه رک دئمیش: “منیم ده بئلنچی آرزوم وار. ایستک و دوشونجه سیزدن اونلارین حیاتا کئچمه سی ایسه مندن” دئیه جاواب وئرمیش. رضا خانین بو وعده سی و حیمایتینه اساساً علی اکبر سیاسی بیر داها ۱۹۲۹ (۱۳۰۸ ه. ش.) اینجی ایل آوروپایا گئده رک روانشناسلیق بؤلومونده دوکتراسینی آلاراق ۱۹۳۱ اینجی ایل تهرانا گئری دؤنموش و معاریف وزیرلیگینده (وزارت فرهنگ) رئیسلیک مقامینی آلمیش. علی اکبر سیاسی ۱۹۳۵ (۱۳۱۴) اینجی ایلدن باشلایاراق فارس فرهنگستانی نین دگیشیلمیز و ثابت عضوو و همان ایلین مرداد آییندا احمد قوامین کابینه سینده معاریف وزیری (وزیر فرهنگ) اولموش. احمد قوام و علی سهیلی نین کابینه سی ایشدن اوزاقلاشاندان سونرا علی اکبر سیاسی معاریف وزیرلیگی مقامینی الینده ساخلایاراق رضا شاها صدر اعظم اولموش. علی اکبر سیاسی ۱۹۴۴ (۱۳۲۳ ه.ش.) اینجی ایل مرتضی قلی بیات کابینه سینده “وزارت مشاور” مقامینی آلمیش. علی اکبر سیاسی گئنه ده ۱۹۴۷ (۱۳۲۶ ه.ش.) اینجی ایل معاریف وزیری و ساعدی کابینه سینده خاریجی ایشلر وزیری اولموش[۴۴].
اوسته کی بیر چوخ اؤنملی پست و مقاملاردا بئلنچی ذاتلارین اولماسی، یئریتدیگی سیاست اوزره بوگون دک ایران ممالیکی محروسه سینده چوخ آز بیلگی و معلوماتین اجتماعیتده اولماسی، یوخسا اولمادیغی اؤزو ده فارس ایستعمارچیلیغی نین شیادلیغینی اورتایا قویار. علی اکبر سیاسی قصب ائدیلمیش حاکیمیتین معاریف وزیری اولارکن آذربایجانا گؤندردیگی معاریف رئیسلر (رئیس آموزش و پروش)، محسنی و ذوقی لر آذربایجانیلاری میللی تئرورا معروض قویاراق اونلارا اولمازین توهینلرینی ائدیرمیشلر، اوخویوروق:
محسنی رئیس فرهنگ استان آذربایجان: “هر کس که ترکی حرف می زند، افسار الاغ به سر او بزنید و او را به آخور ببندید…”[۴۵]
ذوقی اوزره اوخویوروق: “ذوقی رییس فرهنگی که بعد از محسنی به آذربایجانآمد صندوق جریمه ترکی حرف زدن در دبستانها گذاشت تا هر طفل دبستانی آذربایجان که جسارت ورزیده تر کی صحبت کند جریمه شود“[۴۶].
اوسته کی گؤروشلر یالنیز رضا شاهین دیکتاتورلوغو اساسیندا دئییل، فارس ایستعمارچیلیغی نی سیاسی و معنوی باخیمدان تمللندیرمگه چالیشان محمد علی فروغی و محمد تقی بهار ملک الشعرای و محمود افشار یزدی ذاتلارین رضا شاهی فارس ایستعمارچیلیغی دوغرولتوسوندا یؤنلندیردیکلری نین سونوچ و نتیجه سی ساییلمالیدیر. بئلنچی بیر دورومو حاکیمیت دیکتاتورلوغو ایله اساسلاندیرماق یالنیز عوام اولماق، یوخسا دا اجتماعیتی تحمیق اولماغا سوروکلمک آنلام و ماهیتی داشییابیلر دئیه قبول ائتمه لی ییک.
حزب دمکرات (فارس)
“حزب دمکرات فارس” تشکیلاتی نین قوروجوسو محمد تقی ملک الشعرای بهار ۱۸۸۶ (۱۲۶۵) اینجی ایل مشهد ده دوغولموش، مشروطه چی گؤرونوشونه باخمایاراق قاتی بیر فارس میللیتچیسی اولموش. تشکیلاتچیلیق باخیمیندان سوسیال دمکراسی ایله تانیش اولموش حیدرعمی اوغلو ایله ۱۹۰۹ (۱۲۸۸) اینجی ایل “دمکرات تشکیلاتی!!” نی قورماق اوچون مصلحتلر آپارمیش، سونرا ۱۹۱۰ (۱۲۸۹) اینجی ایل “حزب دمکرات!!” محفلی نین خراساندا قوروچوسو اولموش. محمد تقی بهار محفلین یایین درگی سی نین آدینی دا “نوبهار” قویموش. بهارین آردیندن غرب اؤلکه لرینده تحصیل آلمیش بیر سیرا انسانلار سید محمد تدین، علی اکبر داور، عبدالحسین تیمورتاش بیر آرایا گله رک حزب تجدد تشکیلاتینی قورموشلار. محمد تقی بهار دا آدی چکیلن تشکبلاتا قاتیلاراق سید حسن تقی زاده ، محمدعلی فروغی(ذکاءالملک)، حسن مستوفی(مستوفی الممالک) ، ابراهیم حکیمی(حکیم الملک) و ارباب کیخسرو شاهرخ و باشقالارینی دولاییلی یول ایله بو تشکیلاتدان اؤز پارتیسینه حزب دمکرات دئیه قاتماغی باشارمیش. بوتشکیلات رضا خانین کؤمگی ایله بئشینجی مجلیسده سس چوخلوغونو قازاناراق قاجار شاهلیغینی حاکیمیتدن رسمی اولاراق اوزاقلاتمیش. محمد تقی بهار رضا شاها خطاب اولاراق تورکلر علیهینه دئمیش:
” پادشها قصه پاکان شنو!—– شمه ای از حال نیاکان شنو
جمله نیاکان تو ایرانی اند—– جز پسر بهمن و دارا نیند
از عقب دولت سامانیان —– آن شرف گوهر ساسانیان
سال هزار است کز ایران زمین —- پادشهی برننشسته بزین
جز ملک زند که خون کیان — بود بشریان و عروقش روان
پادشهان یکسره ترکان بدند —- جمله شبان گله گرگان بدند…
تازی و ترک و مغول و ترکمان —- جمله بریدند از ایران امان
نای ببستند به مرغ سحر —- بال شکستند ز طاووس نر…
خامه قلم گشت و دفاتر بسوخت — خشک و تر و باطن و ظاهر بسوخت
بعد عرب هم نشد این ملک شاد — رسته شد از چاله و درچه افتاد
شد عرب و ترک بجایش نشست — مست بیامد کت دویانه بست
بست عرب دست عجم را به پشت —- هرچه توتانست از آن قوم کشت
پس مغول آمد کتشان بسته دید —- تیغ کشید و سر ایشان برید
اسلحه از فارس عرب کرد دور — بعد مغول آمد و کشتن بزور…
باز عرب رحم و مواسات داشت —- دوستی و مهر و مواخات داشت
گرچه عرب زد چو حرامی به ما —- داد یکی دین گرامی به ما
گرچه عرب ز جور خلفا سوختیم —- ز آل علی معرفت آموختیم..
نصف زبان را عرب از بین برد —- نیم دگر لهجه به ترکان سپرد
هرکه زبان داشت بمانند شمع — سوخت تنش ز آتش دل پیش جمع
زندی و سغدی همه بر باد رفت — پهوی و آذری از یاد رفت
رفته بد از بین کلام دری —- گر نگشودند در شاعری”.[۴۷]
محمد تقی بهار بیر فارس ایستعمار یانلیسی اولاراق اؤلن گونه دک ایران ممالیکی محروسه سینده تورکلوک مقوله سی ایله باریشماز مقامدا قالمیش. ۱۹۴۶ اینجی ایل آذربایجان دمکرات فرقه سی حاکیمیتی زامانیندا آذربایجانلیلار اؤز دیللرینده اوخویوب یازمالارینا قارشین محمد تقی بهار “حزب دمکرات ایران- فارس” طرفیندن یازمیش:
“….آقای مستوفی از بهترین و پاکدامن ترین ماموران ایران بود…. ملک الشعرای بهار در ادامه همان مقاله در رابطه با زبان ترکی ادامه می دهد : … آمدیم بر سر لهجه های محلی و تدریس زبان ترکی …. می گویند که در سه ساله ابتدایی ترکی باشد… ای کاش مردم آذربایجان لااقل زبان تات های قفقاز یا فارسی گویان خود آذربایجان را به عنوان زبان اصلی احیا می کردند و ما خود را راضی می کردیم که زبان آذری یک لهجه قدیمی است و دوباره بدست فرزندان خود احیا می شد. وی در ادامه مباحث خود در رابطه با زبان ترکی می گوید: به کدام دلخوشی می توانیم راضی شویم که آقایان زبان تحمیلی فاتحان تاتار را بر زبان اجداد و نیاکان ما رجحان می دهند؟ حال آمدیم و گفتیم که زبان ترکی لهجه آذربایجان است، بسیار خوب، کسی حرفی ندارد ، این زبان مادری را کسی نمی خواهد از شما بگیرد ، اما آیا فکر کرده اید که دامنه زبان وسیع دری با ان همه ادبیات عالمگیر و آن همه کتاب های مفید و آن همه مفاخر تاریخی که فعلا نیز هموطنان شما در همه ایران به آن تکلم می کنند و استعدادهای عجیب و غریبی در خود آذربایجان از این زبان بروز کرده و می کند ، چه عیب دارد که باید در پی احیا زبانی بر آئید که نه سابقه ادبیات جهانی دارد و نه بزرگانی در علم و ادب می پرورد”[۴۸].
اوسته محمد تقی بهار “پاکدامن” دئیه قلمه آلدیغی عبدالله مستوفی رضا شاه طرفیندن آذربایجانا والی گؤندریله رک اونلارا اولمازین چیرکین صیفتلرینی وئرمیش. دئمک، اؤزلرینی “پاک و پاکدامن” قلمه آلان ایستعمارچی و راسیست قوماشلارین باشقالارینا چیرکین ایفاده لر ایشلتدیکلری ده طبیعی بیر حال کیمی گؤرونمه لی ایمیش. آدی چکیلن تشکیلاتدا زامان گئدیشی ایله ایکی قاناد اورتایا چیخمیش.
۱- محمد تقی بهار قانادی، یایین درگیسی “نوبهار”.
۲- آزادگان یوخسا پاک دینان.
آزادگان یوخسا پاکدینان قوروپو، یئنی دوشونجه صاحیبی اولماق آدینا خوشلارینا گلمگن کتابلاری یاندیریرمیشلار، ، اونلار سعدی و حافظ دیوانلارینی ایرانلیلیغین (اوخو:فارسلیغین) گئری قالماسیندا تقصیرلی گؤرورموشلر. یایین درگیلری نین ده آدی “زبان آزاد” ایمیش.
احمد کسروی ده بو قاناددا یئر آلمیش و “زبان پاک” آدلی کتابی فارسچانی بیر گلیشمیش دیل ائتمک اوچون تورک دیلیندن کؤمک آلماق واسیطه سی ایله اورتایا قویموش. بو “زبان آزاد و زبان پاک” یانچیلاری اللرینه دوشن حافظ، سعدی، مولوی، توضیح المسائل و بیر چوخ باشقا کتابلاری دا اودا چکیرمیشلر. بو مسئله ایسه فارس اجتماعیتینده قارشی دورما یارادیرمیش. بو دوغرولتودا احمد کسرویدن نخست وزیره اوخویوروق: “جای گفتگو نیست که جنابعالی می خواهید بدانید پاکدینان کیستند و چه می گویند و این کتابسوزان کیست؟ از دو حال بیرون نیست، یا زور میشود یا منطق. اگر زور توانستی جلو آمیغ (اندیشه) را گیرد، خانواده رمانوف توانستی سیل سوسیالیسم را بازگرداند. در همین ایران کشاکش مشروطه و دربار فراموش نگردیده و نتیجه آن را همه میدانیم. ما بیگانه این کشور نیستیم. از جای دیگر به اینجا نیامده ایم. ما از این توده ایم و نیکی آن را می خواهیم… ما از روی هوس کتاب نمی سوزانیم، بلکه این کتابها را به زیان توده می شناسیم”. … آنگاه کسروی ابیاتی از دیوان سعدی، حافظ و مولوی نقل می کند و به شیوه خود به بیان زیان آنها می پردازد“[۴۹]. بوگون اؤزلرینی “آزادگان” آدلاندیران نورالدین غروی مرعشی[۵۰]، علی حصوری[۵۱] و جبهه نژادپرست فارس تشکیلاتی نین بیر چوخ عضولری، حزب پان ایرانیست، حزب میللت و باشقا شخص و تشکیلاتلار دا “حزب دمکرات فارس” تشکیلاتی نین کسروی قانادی نین قالیقلاری ساییلارلار. بونلارین احمد کسروی نی عثمان کؤینگی ائتمکلری یئرسیز دئییل، بونون دالیندا ایرانچیلیق دئیه فارس تمامیتچیلیک و ایستعمارچیلیق مفکوره سی دایانمیش.
فارس دیلی و الیفبا مسئله سی
میرزا فتحعلی آخوندوف ۱۸۶۳ میلاد ایللرینده تورک، عرب و فارس دیللری اوچون اورتاق لاتین الیفباسی تکلیفی ایله بیر چوخ دؤلت باشچیلارینا شخصاً مراجعت ائتمیش، بعضیلرینه ده مکتوب یازاراق لاتین الیفباسینا کئچمه نین گلجک نسیللر اوچون فایدالی اولماسینی وورقولامیش. میرزا فتحعلی ۱۸۶۸ (۱۲۴۷) اینجی ایل میرزاحسین خان مشیرالدوله ایران ممالیکی محروسه سینده صدراعظم اولارکن اونون آدرئسینه بیر مکتوب یازمیش، اوخویوروق:
” کار را به معاونت کدام اشخاص توانید کرد؟ باید اول آدم تدارک بکنید. اینها که امروز در ایران علی الظاهر نفس می کشند همه در باطن مرده حساب می شوند… باید به رگهایشان خون تازه و گرم ریخته به جنبش آورد…. خون تازه عبارت از ایجاد الفبای جدید و تعلیم علوم فرنگستان است”[۵۲].
میرزا حسین مشیرالدوله ده دؤلت مسئولاری (اولیای دولت) طرفیندن مکتوبا جاواب وئرمیش، اوخویوروق:
“الیق و انسب آن است که میرزا فتح علی آخوند زاده در باب تغییر الفبای اسلام خیالات خود را به اولیای دولت عثمانیه معروض دارد، چون که در ابتدا ملاحظه ی این خیال در آن سلطنت شده است. ما ملت ایران اصلن به تغییر الفبای خودمان محتاج نیستیم، به علت این که ما سه رقم خط داریم: نستعلیق، شکسته و نسخ که در حسن و رعنایی بالاتر از خطوط جمع ملل روی زمین است و ما هرگز این خطوط خودمان را متروک و خط جدید میرزا فتح علی آخوند زاده و یا ملکم خان را معمول نمی کنیم و نخواهیم کرد”[۵۳].
سونرالار مودئرن اولما باخیمیندان، فارس مدنیت راسیستلیگی و ایستعمارچیلیغی آچیسیندان میرزا فتحعلی آخوندوف (آخوندزاده) ذات عالینی اؤزلری اوچون اولگو حئساب ائدن “حزب دمکرات ایران – فارس” تشکیلات مسئوللاری آراسیندا الیفبا دگیشمه باخیمیندان دوشونجه آیریلیغی اورتایا چیخمیش. بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا میرزا علی اصغر خان طالقانی، رشید یاسمی، سیدحسن تقی زاده، میرزا ابولقاسم آزاد مراغه ای فارس الیفباسی نین دگیشمه سی نین طرفداری ایمیشلر. محمد علی فروغی، احمد کسروی و “ایران جوان” محفلی نین خاریج تمثیلجیسی اولان حسین کاظمزاده ایرانشهر الیفبانین دگیشمه سی نین لازیملی اولدوغونو تشخیص وئردیکلرینه باخمایاراق سیاسی مصحلتلر اوزوندن بو مسئله اوزره گئدیلمه سی نین دوغرو اولمادیغینی ایفاده ائتمیشلر. بو آرادا محمد علی فروغی نین فارس ایستعمارچی دوشونجه لری دیققت چکیجیدیر، اوخویوروق:
” ” من از کسانی هستم که خط ایرانی را ناقص و دارای معایبی میدانم…ما باید یک مدت عوض شدن خط ترکها[۵۴] و ابقا خط حالیه خودمان را برای مصالح سیاسی مغتنم بشماریم و استفاده بکنیم….یعنی اختلاف خطی را که بین ترکهای ترکیه و ترکهای ایران[۵۵] حادث میشود؛ وسیله دور شدن آذربایجانیها از ترکهای ترکیه و مزید بینویت بین آنها قرار دهیم. ولو اینکه بالمال مصلحت ما هم در اصلاح و یا تغییر خط باشد”[۵۶].
اوسته “خط ایرانی” دن منظور عربجه دن آلینمیش خط ، “ترکها” ایفاده سیندن منظور تورکیه تورکلوگو، “ترکهای ایران” دئدیکده آذربایجان تورکلوگو منظور اولموش. گؤروندوگو کیمی بو دا فارس ایستعمارچیلیغینی اساس گؤتورموش بیر نقشه و پلان اساسیندا دوشونولموش مقوله ساییلار.
اوسته کی فارس ایستعمارچی گؤروشلرینی محمد علی فروغی آشاغیداکی بیچیمده آچیقلاماغا چالیشمیش، اوخویوروق:
“اول اینکه باید خورسند و خوشوقت باشیم از اینکه مبتلا به تعهداتی راجع به اقلیتهای خودمان نشده ایم و عهدا و قانونا کسی نمیتواند به جامعه ملل و یا هیچ مقام دیگر از دولت ایران نسبت به این موضوع شکایت کند….ارمنی و یهودی و نصرانی(آسوری) چون عددا قلسل اند کمتر محل ملاحظه اند.و لیکن از سه عنصر ترک و کرد و عرب نباید غافل بود. حاجت به تذکیر نیست که مجاورت خوزستان یعنی اراضی عرب نشین ما با عراق و مجاورت کردستان ما با ترکیه و عراق و مجاورت تمام شمال و شمالغربی ما که بسیاری از سکنه اش ترکند با ترکیه و قفقاز و ترکستان موجب نگرانی و بلکه مخاطره است…برای متحد الجنس نمودن ایران بهترین کارها نشر معارف فارسی و ایران(بخوان فارس) است…اما آنهم نه به طوری که محسوس شود که میخواهند آنها را فارس کنند…اقلیتهای ما مایه ادبی و معارفی ندارند”[۵۷].
محمدعلی فروغی باشچیلیق ائتدیگی فارس حاکیمیتی ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللیتلرین حاقلارینی رعایت ائتمه سینه داییر تعهد وئرمه دیگی بیر یانا قالسین، محمدرضا شاه زامانیندان اعتیباراً فارس حاکیمیتی انسان حاقلارینی رعایت ائده جگینه داییر بیرلشمیش دؤلتلر تشکیلاتی نین “بشر حاقلاری بیانیه لرینه” قول چکدیگینی آرتیق دونیا اجتماعیتی بیلیر. بونلارا باخمایاراق فارس ایستعمارچیلیغی منظور اولدوغو اوچون کئچمیش ۳۱ ایلده ایسلام آدینا ایران ممالیکی محروسه سینه حاکیم کسیلمیش فارس ایستعمار حاکیمیتی اؤز آنایاساسیندا قبول ائتدیگی ۱۵ و ۱۹ اونجو اصیللری بیله یئرینه یئتیرمکدن بویون قاچیرماقدادیر.
اتک یازی و قایناقلار:
[۱] علی دشتی، پنجاه و پنج، به مناسبت پنجاهمین سال سلطنت پهلوی، تهران، ۱۳۵۵٫
[۲] باخ علی دشتی، آدی کئچن اثر.
[۳] باخ علی دشتی، آدی کئچن اثر.
[۴] علی دشتی، بیست و سه سال، به کوشش بهرام چوبینه، انتشار در انترنت.
[۵] علی دشتی، پنجاه پنج، به مناسبت پنجاهمین سال سلطنت پهلوی، تهران، ۱۳۵۵٫
[۶] مصاحبه با تاج الملوک،رضا سواد فارسی نداشت و من نوشتن را یادش دادم: سید ضیاء؛ پیک نت: http://hafteh.peiknet.com/06mehr/hafteh_page/50taj3.htm
[7] شفق سرخ، شماره دهم، ۱۳۰۱٫
[۸] علی دشتی، بیس و سه سال، به کوشش بهرام چوبینه، انتشار در ائنترنت.، ۱۳۸۱، صحیفه ۱۳٫
[۹] آدی کئچن اثر، صحیفه ۱۴٫
[۱۰] آدی کئچن اثر، صحیفه ۱۴٫
[۱۱] اسماعیل رائین، جلد دوم، تهران.
[۱۲] مصاحبه با تاج الملوک،رضا سواد فارسی نداشت و من نوشتن را یادش دادم، محمدعلی فروغی؛ پیک نئت: http://hafteh.peiknet.com/06mehr/hafteh_page/50taj3.htm
[13] مسعود بهنود ، دولتهای ایران از سوم اسفند ۱۲۹۹ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ : از سید ضیا تا بختیار، تهران : سازمان انتشارات جاویدان ، ۱۳۷۰٫
[۱۴] هوشنگ طالع، سرچشمهی اندیشهی پان ایرانیسم (پان ایرانیزم): http://paniranist.org/maktab.htm
[15] محمد علی فروغى، یغما٫ نومره ٧ ٫ مهرماه ١٣٢٩ ٫ سال ٣.
[۱۶] علیرضا صرافی، شمس تبریز، شماره ۱۶۹، صحیفه ۲۸، تاریخ ۱۳/۰۲/۱۳۷۹٫
[۱۷] محمود افشار یزدی، آینده، جلد دوم، تهران، چاپ دوم ۱۳۵۱؛ مسئله ملی و وحدت ملی ایران، صحیفه ۵۶۲٫
[۱۸] محمود افشار یزدی، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۱-۵۶۲٫
[۱۹] ایشاره اولونموش: تقی ارانی، آذربایجان یک مسئله حیاتی و مماتی ایران، مجله فرنگستان، چاپ برلین، شماره ۵ سال ۱۳۰۳ (۱۹۲۴)، ص. ۲۴۷ – ۲۵۴٫ مقاله نی اوخوماق اوچون باخ: http://www.azargoshnasp.net/~iran/recent_history/atoor/taqiaraaniyekmasaleh.htm
[20] محمود افشار یزدی، آینده، جلد دوم، تهران، چاپ دوم ۱۳۵۱، اران و مسئله آذربایجان، صحیفه ۹۲۱ – ۹۲۶٫
[۲۱] اؤرنک اولاراق سید حسن تقی زاد، احمد کسروی، یحیی ذکاء و باشقالارینی.
[۲۲] او زامان تهراندا یاشایان احمد کسروی محمود افشار یزدی و باشقا فارس ایستعمار یؤنلو قووه لرین آذربایجانلیلار اوزره ایشلتدیکلری “آذری” کلمه سینی ایرانچیلیق آچیسیندان خوش قارشیلایاراق “زبان آذری یا زبان باستان آذربایجان” آدلی جزوه نی یازمیش. کسروی بو جزوه ده محمود افشار یزدی کیمی تورک دیلی نین آذربایجانا اؤزگه (عارضی) اولدوغونو و صفویلردن سونرا آذربایجاندا یاییلدیغینی ایددعا ائتمیش. آدی چکیلن کتاب، صحیفه ۲۳، باخ: http://www.kasravi.info/ketabs/azari-zabane-bastan.pdf
[23] محمود افشار، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۱-۵۶۲٫
[۲۴] محمود افشار، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۲٫
[۲۵] محمود افشار، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۳٫
[۲۶] محمود افشار، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۳- ۵۶۴٫
[۲۷] خاطرات تاج الملوک، ایرانی گوسفند امام رضا را تا صبح نمی چراند:
http://www.peiknet.com/1384/hafteh/04azar/hafteh_page/63taj.htm
[28] خاطرات تاج الملوک، ایرانی گوسفند امام رضا را تا صبح نمی چراند: http://www.peiknet.com/1384/hafteh/04azar/hafteh_page/63taj.htm
[29] محمود افشار، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۵٫
[۳۰] محمود افشار، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۵-۵۶۶٫
[۳۱] محمود افشار، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۶٫
[۳۲] محمود افشار، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۶٫
[۳۳] ایشیق سؤنمز، دنیز ایشچی ایمضاسی ایله یازیلمیش “آلترناتیوها، پرینسیپها و هژمونیها” آدلی یازییا باخیش: http://www.azadtribun.net/x19997.htm
[34] محمود افشار، آدی کئچن اثر، صحیفه ۵۶۶ – ۵۶۹٫
[۳۵] آینده مجله سی نین بیر چوخ یئرینده “الاهواز” یئرینه “عربستان” ایشلندیگی اوچون بیزده آینده مجله سینه صادیق قالاراق و بورادا ایشلنمیش “خوزستان” کلمه سینی اصلاح ائتدیک.
[۳۶] جواد شیخ الاسلامی: جنگ کنونی میان ایران و عراق از قضا یک چنین موقعیتی را عملاً به وجود آورده است. باخ جواد شیخ الاسلامی: زبان فارسی در آذربایجان (ایرج افشار سیستانی)، تهران، چاپ ۱۳۶۸٫: زبان فارسی نشان والای قومیت ایرانی، صحیفه ۴۴۲ – ۴۴۳
[39] نامه آموزش و پروش جمهوری اسلامی ایران (آذربایجانغربی) به مدارس در مورد تغییر نام جزایر دریاچه ارومیه از ترکی به فارسی، ۲۴/۱۲/۱۳۸۳: http://www.azadtribun.net/0258.htm
[40] حسن مشرف نفیسی سونرالار نفت وزیری اولموش، باخ: فریدون وردی نژاد؛ نقش نفت و آثار سیاستهای دولت در اقتصاد ایران: http://www.verdinejad.com/VisitorPages/show.aspx?IsDetailList=true&ItemID=14586,8
[41] اسماعیل مرآت، میرزا موسی مرآت الممالک اوغلو، ایلک اوخولو تهراندا اوخودوقدان سونرا اوتوز نفرلیک اؤیرنجی ایله اؤیرنیم اوچون فرانسه گئتمیش، ایرانا گئری دؤندوکدن سونرا فیزیک درس وئرمگه باشلامیش، ۱۹۲۶ (۱۳۰۵ ه. ش.) معاریف وزیرلیگینده ایلک اوخوللارا معاریف وزیری اولموش، ۱۹۳۸ (۱۳۱۷ ه. ش.) اینجی ایلدن ۱۹۴۱ (۱۳۲۰ ه. ش.) اینجی ایله دک مختلیف پستلاردا اولموش اؤرنک اولاراق تهران بیلیکیوردونون رئیسی، بیرینجی فارس فرنگستانی نین رئیسی (۱۹۳۸ – ۱۹۴۱) اولموش. ۱۹۴۹ (۱۳۲۸ ه. ش.) اینجی ایله ده موختلیف یوکسک دؤلت پوستلاریندا اولموش.
[۴۲] علیرضا اعتصام، خاطرات سعید نفیسی، چاپ دوم، تهران ۱۳۸۶٫
[۴۳] حسین کاظمزاده، مجله ایرانشهر، شماره ۱، برلین ۱۹۲۲٫
[۴۴] باقر عاقلی، کتاب شرح رجال سیاسی نظامی معاصر ایران، ج ۲، تهران ۱۳۸۰٫
[۴۵] روزنامه کیهان شماره ۸۶۳ مورخه ۲۴/۱۰/۲۶٫
[۴۶] جامی، گذشته چراغ آینده است،تهران ، انتشارات نیلوفر، ص ۲۴۰٫
[۴۷] محمد تقی بهار، دیوان خطابه دوم به رضا شاه.
[۴۸] محمد تقی بهار (مشروطه خواه خراسان)، سونرا “حزب دمکرات فارس) ” پارتی سی نین عضوی > : جامی، گذشته چراغ آینده است،تهران ، انتشارات نیلوفر، صحیفه ۲۶۳:
[۴۹] علی دشتی، بیس و سه سال، به کوشش بهرام چوبینه، انتشار در ائنترنت، ۱۳۸۱، احمد کسروی و علی دشتی، صحیفه ۲۶-۲۷٫
[۵۰] ایشیق سؤنمز، نورالدین نجفی مرعشی غروی و علی حصوری نین گؤروشلرینه باخیش:
[51] ایشیق سؤنمز، فارس راسیستلرینه قویروق اولموشلارین دری قابیقدان چیخمالاری: http://www.achiq.org/yazi/Quyruqlar.htm
[52] علیرضا اعتصام، خاطرات سعید نفیسی، چاپ دوم، تهران ۱۳۸۶٫
[۵۳] روزنامه ی کشکول، شماره های ۴٣ تا ۴۵ باکو ۱۹۶۳٫
[۵۴] تورکیه ده لاتین خطینه کئچمک منظور اولموش.
[۵۵] آذربایجان تورکلوگو منظور اولموش.
[۵۶] محمدعلی فروغی، مکاتبات خصوصی مرحوم فروغی-مجله یغما-۱۳۲۷-شماره۷.
[۵۷] محمد علی فروغی، یغما، شماره ۷، مهر ماه ۱۳۲۹، سال ۲٫
http://www.isiqsonmaz.com
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab zho_Hans pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab zho_Hant