صونغات وه مده نیّت حاقدا غئسغا گیریش «عبدالعظیم ممی زاده»
1358-نجی یئـل دا ، تهران –دا نشیربوُلان «دیل، صونغات وه مده نیّت» آدلی کیتاپ، مُروارید انتشاراتی نئنگ اوٌستی بیلن یایرادئلدی. اوُل کیتاپ اولی عالئم، علئم وه بیلیمینگ تای سئز یئلدئزی ا... ت ... طاراپئندان یازئلئپدی حأضیرکی ماقالا شوُل کیتابئنگ بیر بؤله گیندن، غئسغاچا وه آزاد ترجیمه سی دیر.
حأضیرکی دؤوریمیزینگ صونغاتئنا، هوٌنأرینه سر سالانئنگدا، آقئمی نئنگ اوٌچ خیللی گؤرنوٌشینه دوش گِلیأرسینگ، بیرینجی دن خالق صونغاتی یأ-ده ایل آرا فوُلکلور صونغاتی، ایکینجی دن کلاسیک صونغاتي ، اوٌچونجی دن بوُلسا دؤووٌردش موُدرن صونغاتی .
ایل خالقئنگ، مده نیّت نینگ بیر بؤله گی خاساپ لانان خالق صونغاتی، اؤز بوُلوشلی وه اؤزوٌنه ماخصوص بوُلان حأصیت لره ایه دیر. بو صونغات دا دورموش وه طبیغات کنایالی و همده صئیال لانما صوراتئندا یوٌزه چئقئپ یانی بیلن کؤپ-کؤپ آرتدئرما ، اوٌسته غوُیما، مبالغه گؤرنوٌشینده اؤنگه باریار. بو صونغاتئنگ ایه لری عومومان نأبللی وه آدسئز بوُلوپ، اوُلارئنگ دؤره دیجیلیگی دینگه غورساقدان، غورساغا گچیپ گلیأر.
کلاسیک صونغاتی عومومان هوٌنأر آقئم لارئندان وه اوُنونگ سنّت سوٌتوٌن لریندن عمله گلیپ ، آدی بللی اوسسات لار طاراپئندان یوٌزه چئقیار. اوٌندا اؤز بوُلوشلی لئق و اؤزوٌنه ماخصوص بوُلان قانون آرقالی یؤرأپ، دورموش وطبیغات ، دوُلی لئغئندا وهمده دوُغری و گؤنی لیگینده یوٌزه چئقئپ، صورات لار وه اؤومه لر اوٌستی بیلن تأکیدلی، تصویرلنیأر.
موُدرن صونغاتی 19-نجی عاصئرئنگ آیاق لارئندان باشلانئپ، یک-یارئم شفاهی صونغاتی نئنگ زیبایی شناسی اؤلچگ لرینه سئغئنیار-دا، کأ واغئت لار اؤز-اؤزوٌندن دوٌیبی بوُلمادئق معیارلارا غئششاریار. موُدرن هوٌنأرده «شخصی باقئش» ، «واقعی دأل» (سور رئال)، نأدوُغری اوُیلانمالار یئغی-یئغی دان اؤنگه سوٌروٌلیأر وه تکنیک دیر صنعت اؤزی چه اوُنونگ دؤره یشینه تأثیر غوُییار. موُدرن هوٌنأری مرکب و چئلشئرئملی دوٌشوٌنچه خاساپ لانئپ، اونگ قانونی بوُلسا، یک-یارئم کلاسیک قانون لاردان گؤزباش آلئپ، کأبیر یوُل لاری-بوُلسا اوُل قانونئنگ ترسینه غابات گلیأر.موُدرن صونغاتی عومومان اؤومه لردن، پانقارمالاردان، چیشمه لردن، یوُل ییتیرمه لردن دوُلی، پوٌره-پوٌر، یؤنه عاحائیپ درنگؤولردن وه گؤزؤو چیلیک لردن هم حایئرلانیار.
اگر-ده بو هوٌنأر آراسئنی فولکلوریک وه کلاسیک صونغات لاری بیلن دوُغری صورات-دا آچئپ بیلسه، اوُندا هوٌنأر دؤره دیجیلیگینده تأزه بیر آقئم لاری اوٌستونلیک بیلن یرینه یتیریپ بیلر دیییپ ائنانیارئس.
موُدرن آقئم لارئنئنگ، صوراتکش لیک اوغورئندا پیکاسو وه غوُشغی اوغورئندا بوُلسا گارسیا دولورکا وه پابلو نرودا ، و همده دراما یازماسئندا برتولدبرشت داغی دایاو وه آکتیو وکیل لر حؤکموٌنده یوٌزه چئقیارلار.
صونغات دؤره دیجیلیگینده یأ-ده اثر دؤره یشینده اوٌچ بوغونئنگ بیر-بیرینه باغلانشئغئنی گؤروٌپ بوُلیار: بیرینجی دن ماضمون یأ-ده اندیشه، ایکینجی دن بدیع مختصات لاری، اوٌچوٌنچی دن فنی بوغون لاری. اثرینگ ماضمون تایئندان سئن سالانئنگدا، اوُنونگ نأمه دردی نینگ باردئغی ، نأمانی غوُرایاندئغئنی وه نأمانی یازغاریاندئغنا غابات گلمه لی، ایکینجی دن بدیع مختصات لارئندا، صورات لاردان، منگزه تمه لردن. سجیه لردن وه تعبیرلرِدِن وه یوُرمالاردان خایئرلانئپ دورموش وه طبیغاتی گؤرکز یأنینی آنگمالی. اوٌچوٌنچی تایدان فنی بوغون لارئندا یاغنی ایچکی ماضمونئنی ساپاق وه اؤوره نیش اصول لارئندان پیدالانئپ بیان ادیأنینی دویمالی.
عومومان اثر-ده، ماضمون بیلن شکیل بیر-بیرینه باغلانشئغی بار. ماضمونی بوُلمادئق یأ-ده ینگیل ماضمون لی شکیل، اؤز-اؤزوٌندن هیچ بیر ارزش و اغتئبارا ایه دأل دیر، سبأبی ماقصادا و ماغنا ایه رمه ین اثر، فورمالیسم یا شکیل سؤیگی سینه خئذمات ادیأر.
بیریانئندان فرم وه شکیلی أسگِرمه یأن، دینگه ماضمونا غوللوق ادیأن اثر-ده، دوُلی صورات-دا وه دوُغری صورات-دا دینگله یجأ تأثیر غوُیوب بیلمه یأر. صونغات وهوٌنأر اوغروندا ایکی یوُل یأ-ده ایکی مکتب ، تأثیرلی اوُرنا ایه بوُلوپ دئر.
بیرینجیسی رمانتیسم وه ایکینجیسی –ده رئالیسم دئر. رمانتیسم مکتبنده دورموش وه طبیغات آیراتئن لئق بیلن تأکید لندیریلیپ صورات لاندئرئلیار وه شاخصئیات لار غوُوی یأده اربد یاغدایئندا دویغی لار آرقالی ایچگین سئن سالئنئپ ، اپوسی وه حماسی گؤرنوٌشینده تیمارلانئپ یوٌزه چئقیار. یؤنه رئالیسم مکتبینده دورموش وه طبیغات (واقعیت) اؤز بولوشلی لئغئندا، گؤنی آقئمئندا یؤنه کی وه یری گلسه اؤچگین کشیب لرینده- ده بیان ادیلیأر.
رئالیسم دورموشئنگ امین واصئپ چیسی حؤکموٌنده ، ایکی بؤلوٌمه بؤلونیأر: بیرینجی دن منفعل (پاسیف) رئالیسم، ایکینجی دن فعال (آکتیو) رئالیسم.
منفعل رئالیسم - دا یازئجی دینگه مسه لانی آرا آتییار- دا سیزی هیچ بیرزادا چاغئرمایار، هیچ زاتدان غوُرانمایار، حؤکوٌم دیر بویروق برمه یأر، اوٌیتگه دیب غورما حرِکت ادمه یأر، غاراشئزلئق یاغدای دا دینگه روُوایات ادیأر (دیکنس وه بالزاک) اثر-ده یازئجی نئنگ ایسله گی وه ماقصادی توتوش لئغئندا گیزلین یاتیار.
یؤنه فعال رئالیسم (سوسیالیستی)، سیزی بیرزادا چاغئریار، بیرزاتدان غوُرانیار، حؤکوٌم بریأر، اوٌیتگه دیلمه اوغوردا حرکت ادیأر. یوُقار بیلیم لی یاغدای دا قضاوت ادیأر. هوٌنأر مده نیّتی آدامزاد اوٌچین دوٌرلی-دوٌرلی یوُل لاری، سوژه لاری، غارایئش لاری دؤره دیب دیر. صونغات، طبیغاتئنگ وه دورموشئنگ آیناسی حؤکموٌنده کؤپ دوٌرلی، اؤویشگن لی وه همده بارلی یاغدای-دا بوُلوپ دئر. اوُنی غئسغا شکیل لرده، ژانرلاردا، مسه له لرده ساقلاماغئمز نأ دوغری بوُلار.
کأبیر یاغدای لاردا کؤپچوٌلیک خاص بیر تمالاردا وه مسه له لرده غئزئق لانیار، اثر دؤره دیجی شرایطئنگ ماخصوص بویروق لارئندان أگأ بوُلوپ گینگ گؤوریم لرده یوٌزمأنی وه اوُیلانمانی باشارمالی.
ناغئنگ غارشی سئندا حاقدان، دورغون لئغئنگ غارشی سئندا اؤسوٌش دن، کلیشیک سیزینگ غارشی سئندا گؤزل لیک دن غوُرانمالی.
واقعیّت دوٌشوٌنمه سینی دینگه بیلیم وه پلسپه آرقالی آنگمازلئغا چأک لنمأن، صونغاتئنگ موٌمکین چیلیک لِریندن-ده خایئرلانماغی باشارئپ بیلمه لی. علئم، واقعیتی مفهوم لاردا وه هوٌنار بوُلسا اوُنی صورات لاردا وه اؤومه لرده گؤرکزیأر. علئم، تعمیم یوُل لارئنا سئغئنیار، هوٌنأر بوُلسا الگولاری هؤدوٌرله یأر. هوٌنأرده خئیال لانماق گوٌیچلی بوُلیار، علئم ده بوُلسا دینگه حاقئل اساسلانیار.
«اثر دؤره دیأنینگ ارکین لیگی» وه همده « کؤپچوٌلیگینگ گؤزؤوچیلیگی»، ایکیسی-ده اؤز یرینده گرگلی دیر یؤنه کؤپچوٌلیگینگ ناظارتی اپ اسلی گوٌیچلی و تأثیرلی بولیار.
کوپچوٌلیگینگ ایسله گی بوُیونچا هوٌنأر یوٌزه چئقیار شوُل اساس-دا اوُنی ایل-گوٌنینگ سلجرمه لریندن وه سئن لارئندان غئراقدا غوُیماق هم یالنگئش لئق وه همده نأدوُغری بوُلار.
اثر دؤره دیأن لر تاریخ بوُیونچا، اوٌچ صئپات لار بیلن سایلانیارلار: بیرینجی دن صداقت، ایکینجی دن آدام کأرچیلیک وظیپه لری دوٌشوٌنمک، اوٌچوٌنجی دن تأزه لیگه وه ترلیگه ائمتئلماق.
صداقت دیییأنمیزده ایکی یوٌزلی بوُلمالی دألدیگیمیزی دوٌشوٌنیأریس، یاساما شکیلینده یازمالی دألدیگیمیزی آنگلایارئس. یالان هوٌنأرده یؤنه کی اثرده ، ایکی یوٌزلی لیک، ثناگو لئلئق، دورموشی یالاندان تیمارلاندئرماق لئق یاغدایی اؤنگه سوٌروٌلیأر. آدام کأرچیلیک بوُرچ لارئنی دوٌشوٌنیأن هوٌنأرمندلر هر هاچان-دا بوُلسا، یری گلسه دیمه لی زادی دییرلر، وظیپه لرینی کم سیز یرینه یتیررلِر، پیکیرلِرینی یایرادارلار، سس لرینی یانگ لادارلار.
رسالت سئز هوٌنأر، پلسیه سیز یانغئن ، هؤوس سیز شوُوئر صونغات دألدیر. تأزه لیک اوغوردا آیدانئمئز-دا، اؤتن –گچن یازئـجی لارا اؤیکنمِک، اوُلاری یؤنه کی ساناماق وه اوُلارئنگ یوُلوندا یؤرأپ غایتالانماق ، اولی لئق دألدیر. اولی یازئجی لار اؤزوٌندن بیر کؤز وه اؤزوٌندن بیر مؤهوٌر غوُیوب گیتمه لی دیرلِر.
12/10/93
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk