تورنتو – د. خ. اونق: قیات خان و اونونگ اوغلی یاغشی مأمدینگ باشدان گچیرن حادیثالاری باراداقی حکایالار دیسنگ غئنانچلی. بو حادیثا شیله عامالا آشیار: اوندا قیات خانی و اونونگ اوغلی یاغشی مأمدی ایران شاه سی محمدشاه قاجار اورسلارا پارا بریپ توتدئرئپ، اول گؤرگیلی لر عمرینی زندان دا گچیریپ قیات خان تفلیسینگ تۆرمه سینده گؤرجی کؤر بولوپ دونیأدن گیدیأر.. یاغشی مأمد بولسا ایلکی وارونژ سونگ سانکت پترزبورگ تۆرمه لرینده ساقلانئپ، اول هم شول یرلرده دۆنیأدن گیدیأر. بیز شو مقالادا یاغشی مأمدینگ قوشغولاری نئنگ صونغات درجه سی و اونداقی تندنسیالار بارادا، دوروپ گچیلینگ! …
… علئم جمغئیت چیلیکده، عاداتچا، تاریخ ادبیات بیلن ادبیات بولسا تاریخ بیلن دوٚشیندیریلیأر؛ دیئن پأهیم بار. بو پأهیم*، آصلئندا، فرانسیانئنگ بئیک یازئجی سی و. گیوگو /B. Гюro/ دگیشلی بولوپ دئر. و. گیوگو تاریخئنگ و ادبیاتئنگ بیری – بیرینه غاتناشئقلاری حاقئندا یادلایارقا دینگه اولارئنگ بیری – بیرینی دوٚشوٚندیریأندیک لری حاقدا دأل، ایسم اولارئنگ بیری – بیری نینگ اوٚست لرینی یتیریأندیک لری حاقدا هم نئغتاپ دئر. اینه، ایندی شو پأهیم هم یاغشی مأمدینگ تاریخی شخص حؤکموٚنده و صونغاتا دوٚشینن شاعیر حؤکموٚنده طألئعینی اؤورنمک ایشینده حاقئقات بولوپ چئقدی. شو نوکدای ناظاردان* هم بیز تاریخی گؤزلگلر و دگیشیرمه لر بیلن بیر واقتدا یاغشی مأمدینگ تأزه تاپئلان ادبی یازغی لارئنی هم اوقئجی لارا هؤدوٚرلمک چی بولیارئس. بو ادبی یازغی لار توٚرکمنستان اس. اس. ار – ینگ علم لار آکادمیاسی نئنگ مختومقلی آدئنداقی دیل و ادبیّات اینستیتوتی نئنگ قولیازمالار فوندی نئنگ (иH. 51.) بوقجاسئندا ساقلانیار. بو یازغی لار یاغشی مأمدینگ توٚرمه ده اوزاق واقتئنگ دووامئندا آلئپ باران چپر – ادبی یازغی لاری دئر. علمی جمغئیت چیلیگه، اوقئجی لار کؤپچیلیگینه ایلکینجی گزک هؤدوٚرلنیأن بو قوشغولارئنگ و ادبی بیان لارئنگ ایده یا و چپرچیلیک قئماتئنی آچماق لئغا و اولارئنگ توٚرکمن پوُاِزیاسی نئنگ تاریخئنداقی خئذماتئنی هم رولونی کسگیتلمک لیگی، اولارا باها برمکلیگی ادبیات تاریخچی لاری نئنگ پایئنا غوییارئس. اولاری دولی اؤورنمک و علمی تایدان نشیر اتمک ایشی بولسا، تکستولوگ لارئنگ ایشی دیگی اوٚچین بیزدن غئرادا غالیار. یؤنه بو کیتاپدا یاغشی مأمدینگ اثرلری نینگ ایلکی گزک نشیره هؤدوٚرلنیان دیگی اوٚچین، علمی جمغئیتده و اوقئچی لار کؤپچیلیگینه دوٚشنیکلی بولار یالی، اونونگ ادبی میراثی حاقدا، اونونگ قولیازماسی نئنگ یاغدایی، اونداقی ادبی بؤلکلر، شئغئرلارئنگ ترتیبی، اونداقی ماتریال لارئنگ تاریخی بیان لار بیلن اوتغاشئپ گلشی، حاتدا، شاعیرئنگ اؤز ایچکی ایده یا غارشی لئق لاری و خاط لاری حاقدا کأبیر بللیک لر، مگرم، پئیدالی بولسا گرک. …
بو شئغئر بیلن یازئلان کأ شاعیرانا، کأ – ده تاریخی یازغی لار یاغشی مأمدینگ ماشغالا دورموشئنی اؤورنمک اوٚچین هم غئزئقلی و تاقئق ماتریال لار بریأر. حاتدا بیز اولارئنگ کأبیرلرینی نه تاریخی یازغی لاردا، نه – ده آرخیو ماتریال لاری نئنگ آراسئندا – آصئل هیچ یرده هم گؤرمه یأریس دیئن یالی دئر. اولارئنگ بیر نأچه سی بولسا تاریخی دوکومنتینگ ایکینجی گزککی تاصدئق لانماسی حؤکموٚنده علئم عألمینده غئزئقلی دئر. مثلم، بیز اول قولیازمادا آشاقداقی یالی سطیرلره دوشیارئس:
«باش یولداشئم دییر غایغی سئز بولغون،
هر نیچه اگلنسک سالامات گلگین»
یا – دا
بیر یولداشئم باردئر نأزنین آدلی،
بو سطیرلر یاغشی مأمدینگ عایالی نئنگ ایکی بولان دئغئنی آنگلادیار. دوغوردان – دا، 1836 – نجی یئلدا یاغشی مأمدینگ ایکینجی گزک بیر یاش غئزا اؤیلنن دیگینی گ. س. کارلین هم یادلاپ دئر. اول توسساغ بولاندان سونگ، کؤپ واقت گچمأنکأ، اونونگ حامئلادار* عایالئندان اوغلونئنگ بولان دئغئنی، اونگا موسا آد داقاندئق لارئنی، اونونگ عایال، اوغلان – اوشاق لاری نئنگ انگرشیپ، انتظار بولوپ غاراشیاندئق لارئنی خابار بریأن سطیرلر هم شو یازغی لاردا یادلانیار.
موسی، جان، یوٚزوٚنگی گؤره بیلمدیم،
شول آرمانئم غالدی، اوغول، جانئمدا.
یاغشی مأمدینگ عایال لاری نئنگ آدلاری اوغول منگلی دیر آمان گوٚل بولان بولسا گرک.
توتولماغئم منینگ تاقدئر دئر، بیلیپ،
بی غم بولمانگ، هر گوٚن مردانا بولئنگ،
اوغول منگلی، آمان گوٚل، غایغی سئز غالئنگ.
شاعیر قوشغولاردا بایری عایالئندان بولان اکیزلری نینگ بیری نینگ، یاغنی آناحاسانئنگ آدئنی توتیار و اؤز موساجئغئنی یادلایار:
آناحاسان هریان – هریانا باقار،
نصیپ اتسه آخئر دریا دا چئقار،
یادئما دوٚشنده جیگریم یاقار،
دادا گلدیم، پلک، سنینگ الینگدن
اینه – ده اونونگ ینه موساجانی یادلایان یری:
دوغوپ گؤرمدیم له شول موساجانئم،
آقدئردئم گؤزوٚمدن غانلی گریانئم،
آرمانئم، هؤوسیم، شول کؤرپه جانئم،
شونونگ اوٚچین آخ – و پئغان ادر من.
بو بند دوغرودان – دا، یاغشی مأمدینگ موساجئغی هنیز گؤرمأن دیگینی تاصدئق لایار. یاغشی مأمدینگ قوشغولاری نئنگ آراسئندا شئیله سطیرلر هم بار:
غالدی اوغلان لارئم، شول دؤزمزلریم،
غالدی – دا ناچارئم، اوغول – غئزلارئم.
بو هم شول خاسراتئنگ دووامی دئر. شاعیر بئیله سطیرلرده اؤز روحی خاسرات لارئندان خابار بریأر و شئغئر عاداتی تاریخی یازغی لئق حأصیتیندن آیرئلئپ، صاپ صونغاتا، آدامی نئنگ ایچکی روحی دوٚنیأسینی آنگلادئجی جادی صونغاتا اؤوروٚلیأر. طبیغی دویغولاردان باشلانیان لیریکی أهنگ شئیدیپ بو یازغی لاردا تیز – تیزدن اوچرایار.
شاعیر دینگه اؤز جانی نئنگ آزارئنی دأل، ایسم ماشغالانئنگ طالئعی بیلن هم سیستماتیک غئزئقلانیار:
توسساغ بولوپ یاتدئم بیرآز،
گوٚیجیم یوقدور، کؤمگیم آز،
یوموشکأریم مأمد آراز،
دلالت ات بیزینگ اؤیه.
شاعیرانا چپر آنگلاتمالارا بو یازغی لار اینگگأن باس. اونونگ «تامام لباسئم دان دوٚشدیم» دییمه سی اونونگ توٚرمه دأکی پوقارا* و اینگگأن خور یاشایئشی نئنگ آنگلانئلماسی دئر. شاعیرئنگ: «نئیلئیین*، خور بولدی تامام ذوٚریادئم» یالی پیکیری اونونگ شاعیرلئق داقی طبیغی ذهینی نینگ یوٚزه چئقماسی دئر. حاتدا، اول کأبیر بوغون خسورلارئنا* غارامازدان، قاپئیا* اویون لارئنا اوٚنس بریپ دیر. کأ – ده بولسا، اول، دویغونئنگ ضاربی بیلن بوغون دأل، بلکی، شئغئرئنگ قانونی طالابی هم یاراشئغی حاساپلانان قاپئیانئنگ اؤزوٚنی اونودئپ دئر. بو بولسا قاپئیالارئنگ شئغئردا إیأمسیره یأن* بیر زامانئندا حالانماجاق یاغدای دئر. شو یوقارقی یاغدای لارئنگ أهلی سینه بیز آشاقداقی ایکی بند – ده دوشیارئس:
نیچه آنگلاپ یِسِره دوشدیم،
بیر توٚکنمز درده دوٚشدیم،
گلیپ آلئس یره دوٚشدیم،
چاغئرسام یتیشمز، یتیشمز.
البتده، بو گوٚنلر گچر،
آخ، بیری – بیریندن ناچار،
یامان گوٚنده دوست لار غاچار،
شولار اوٚچین یانار بولدوم.
کیم دیر بیریسی نینگ آغی سئنی آغلاپ یازان قوشغوسئندا یاغشی مأمد بیر یرلرده اؤلن اول بندأنینگ یکه دیگینی و آرمان بیلن دوٚنیأدن گچن دیگینی: «اؤزی اؤلدی، منی غویدی نامئسا» دییپ یازیار. اؤزوٚنینگ بولسا، خود شول آدامئنگ عارئنی آلماقچی بولاندا، توسساغلئغا دوٚشن دیگینی خاسرات بیلن یادلایار. بلکی، بو آغئسی آغلانیان آدام قیات خان دئر، قیات خانئنگ یانی بیلن نؤکرمی یا – دا آشپزمی بولوپ گیدن، حألکی آدی توتولان د وردی مأمد دیر یا – دا باشغا ادبی بؤلکلرده کؤرپه دوغانی حؤکموٚنده آدی توتولیان حاللی چارماق (؟) دییلیأن آدام دئر. بلکی، شو سونگقی دوغری دئر، سبأبی شاعیر «یالنگئز دوغان»، «همرا دوغان» یالی جوٚمله لری تیز – تیز اولانیار.
مسگنی مکگه، خودایا، بهیشت دن جایئن آلان،
نیّتی همرا بولوپ، قئرق چیلتنه* یولداش بولان،
ای نواسئز… بیر آتادان یالنگئز دوغان،
وای دریغا، حایئپ، آرمان بیرله گچدینگ دوٚنیه دن.
…یاشلئغئندا یاتمایئپ هیچ، دایئما، ناماز اوقان،
یکه لیگینگ بللی بولدی، بولمادی یاسئن چکن،
یوٚکلنیپ مئیدی چئقاندا گؤرمدیک غارشی چئقان،
حایئپ، آرمان بیرله گچدینگ یولداشئم همرا دوغان.
یاغشی مأمدینگ قوشغولاری نئنگ یوٚزلرچه سطیرلری دینی أهنگده یازئلئپ («منی آزاد ات!»)، اول خودایا، چاریارلارا، «کراماتلی» اؤویلیأء لره یالباریار. قوشغولاردا باشدان – آیاغا دینگه بیر زات حاقدا – آزادلئغا چئقماق، واطانا غایتماق آرزوئی ادیلیأر:
آرمانئم، هؤوسیم، من شوندان گیدسم،
اوٚلکأمه بارئبان ماقصادغا یتسم،
مکگه، مدینأگه زیارات اتسم،
قئبلانئنگ حاقئنا منی آزاد ات!
ییتیردیم عاقلئمی، هوشلارئم حایران،
گوٚنبه گوٚندن بتر حال لارئم ویران،
یا پیریم عیسی مامئت شول سئییت بیریان،
سیزلری چاغئرئپ، همّت، ایسلأرین.
زئندانئنگ ایچینده کؤپ خورلئق چکدیم،
اومید ادیپ، گؤزلئیپ یول لارا باقدئم،
دایئم بابا (!) بیلن شول حاجی ماغتئم،
سیزلری چاغئرئپ، همّت ایسلأرین.
اما هیچ کیم و هیچ زات یاغشی مأمدینگ دادئنا یتیشمه یأر. پادشاه چئلئق دوٚزگوٚن لر و پولیسئی قانون چئلئغی اونی ساراپ تاشلاپ دئر. شوندان سونگ اول شئیله نئغتایار: «اؤویلیاء، موٚشتهید* بولغانئنی چاغئردئم، هیچ بیریندن مانگا حمایات بولمادی. ینه جانئمدا آرمان غالماسئن، هیچ بولماسا، قوُم – غارئنداش لارئمی چاغئرایئن، بلکم، شولارئنگ ایچینده بیر غایراتلی قوچ ییگید تاپئلسئن – دییپ، بیر مناجات باشلایئن، قاضی – ملّالارئنی، همه سینی غویمان چاغئرایئن». شوندان سونگ قوشغولارئنگ تأزه سیکلی باشلانیار. بو پیکیرلر رئال یاغدای لاردان دؤرأن دویغولارئنگ یوٚزه چئقماسی دئر. کؤنه اورتا عاصئرچئلئق تاغلئمات لار، آلله هی* ایده یالار شئیدیپ ایلکینجی گزک حاقئقاتئنگ ضاربئنی گؤریأر. آدام آنگی رئال حاقئقاتئنگ اؤنوٚمی بولان پیکیرلری ایشلأپ باشلایار. شاعیرئنگ دینی تاغلئمات لارا نأاومید، بلکی، أختیبارسئز* قاراماغی و اونونگ رئال آدام لارا بیل باغلاماغی اول ادبی بؤلکده اینگگأن سادا، بلکی، یؤنتمجه برلندیگینه غارامازدان، اولار کؤپ واقتقی چونگگورآنالیزلرینگ یوٚزه چئقماسی حؤکموٚنده غئزئقلی دئر. بو بؤلک لر، خود، شونونگ اوٚچین بولسا گرک، سونگقی راق ماحال لاردا یوٚزه چئقئپ اوغراپ دئر. شول سبأپلی اول هیلی ادبی بؤلک لر بیزه گلیپ یتن قولیازما دیوانئنگ آخئرلارئندا پئیدا بولوپ اوغرایار. اگر قولیازما دیوانئنگ ائزقی* بؤلگی تاپئلسا دی، اوندا بو هیلی رئال پیکیرلنمأنینگ المنت لری نینگ آرتان دئغئنی، اول مگرم، خاص أشیگأر ادردی.
یاغشی مأمد اؤز یازغی لارئنی توٚرمه دورموشی نئنگ سنه یازغی سئنا اؤویریپ دیر. اول یرده بیز اونونگ عؤمروٚنه دگیشلی ماتریال لارئنگ اولی توپارئنی گؤریأریس. حاتدا، اول قوشغولار یاغشی مأمدینگ هایسی شأهرینگ اوٚستی بیلن اؤتیپ گیدن دیگینی، مارشروتئنی*، هایسی یرده نأچه واقتلاپ ساقلانان دئغئنی، هایسی یرده نأهیلی زورلئق لار گؤرن دیگینی کأ یایبانگ کأ – ده دیتال لاردا یادلاپ گچیأر. یؤنه اول قوشغولار حوصالالی و غاضاپلی یاشایئشدا یازئلان دئغی اوٚچین بؤلک – بوٚچگرأک فورما آلئپ دئر: کأ بیری یانگی باشلانیان، کأ بیری نینگ اساسی بؤلک لری، کأ بیری نینگ بولسا نتیجه لری تصویرلننه منگزه یأر. حاتدا، اول آیراتئن دویغولارئنا اؤزباشداق بؤلک لر بریپ اونگوپ دئر.
سادئللا* بولوپ اوتوردئم،
غایغی دان جانئم غوتاردئم،
چشمی رؤوشن بولسئن ایلیم،
یاتمانی، دانگلار آتئردئم.
بو بند بیر گیجأنینگ حاسراتی نئنگ و روحی عاذابی نئنگ چپر فورمادا یوٚزه چئقارئلجاق بولونما سی دئر. بولار هنیز تیمارلانئپ یتیشیلمه دیک، یؤنه رئال دویغا اساسلانئلان صونغات اثری نینگ اسکیزینی یادئنگا سالیار. شئیله قئتغالار* (بؤلک شئغئرلار) اوندا اؤرأن کؤپ اوچرایار.
دیوانئنگ سونگقی صاحئپالارئندان یاغشی مأمدینگ توسساغ ادیلمه گینده ایران حأکیم لری نینگ الی نینگ باردئغی گؤس – گؤنی أشیگأر بولیار. یاغشی مأمدی ساتئن آلماق اوٚچین شاهزادا حمزأنینگ 10 موٚنگ توٚمن بیلن یؤریته گلن دیگینی گؤرکزیپ، اؤزی نینگ ایرانئنگ انزلی، ساری یالی پورت شأهرینه التیلن دیگینی، سونگرا لنکرانا، باکووا بارئپ، قارانطین ده آچ و خور بولوپ یاتان دئغئنی، غاپئسی نئنگ گیجه هم گوٚندیز قاراول لی بولان دئغئنی بیان ادیپ دیر. اول شو دیوانئنگ آخئرراغئندا:
یاغشی مأمد دییر بیر عاجئز بنده،
اوروس اوٚلکه سینده غالدئم زئندان دا،
گوٚنبه – گوٚندن دردیم آرتار زیادا،
واریثاسئز غالار بولدوم، نئیلأیین –
دییپ، پادشاه توٚرمه سینده ائمئقلی غالمالی بولان دئغئنی آنگلادیار.
یاغشی مأمد کؤپ سئنانئشئق لار اتسه – ده، ایر – و – گیچ، آصئل هیچ واقت توٚرمه دن چئقماجاق دئغئنا گؤز یتیریپ دیر. شو سبأپلی سونگا باقا شاعیرئنگ قوشغولاردئندا گؤونی چؤکگوٚنلی لیک، ترکی دوٚنیألیک یالی أهنگ لر پئیدا بولوپ اوغراپ دئر. حاتدا، اول «غارا باغری نئنگ غان بولان دئغئنی» نئغتاپ، دورموش بیلن، یاشایئش بیلن، غارئنداش لاری، ایلی – خالقی بیلن، دنگ – دوش لاری بیلن، غارری انه سی و بئیله کی لری بیلن خوشلاشئپ باشلایار. اولارا «راضی بولونگ» دییپ یوٚز توتیار. بیر یرده بولسا ایلات اوٚچین، خالق اوٚچین توسساق لئغا گریفتار بولان دئغئنی یانگزئدیار. اما شاعیر بو پیکیری فاکت لاردا بیان ادیپ یتیشمأن دیر یا – دا شئیله بؤلک لر دیوانئنگ ائزقی بؤلکلرینه دوٚشیپ گیدیپ دیر.
البتده، یاغشی مأمدینگ دیوانئندا دؤورینه و شرط لره لایئق لئقدا نأدوغری پیکیرلری اوٚنده یأن شئغئر بؤلک لرینی هم گؤرمک بولیار. اول پادشاهِ روسییاسئنداقی شاه لئق دوٚزگوٚنینی، ایران دؤولتی نینگ سیاسات بابات داقی پریم لرینی تانقید ادیأرکأ مامالادی. یؤنه اول مؤوریتینی گچیرن و چوٚیرأن شول دوٚزگوٚن لری تانقید ادیأرکأ روس خالقی نئنگ و پارس زأحمتکش لری نینگ اوٚستیدن دؤکوٚلیأن پورصات لارئندا شاعیرئنگ پوزیسیاسی نأدوغری دئر. بو بولسا، مگرم، شاعیرئنگ شاخصی غاضابی نئنگ تأثیریندن عمله گلن دویغولار دئر، یاغنی، قاهارئنگ و غاضابئنگ آدامی نئنگ عاقئل و پأهیمینی باسمارلاماغی نئنگ نتیجه سی دیر. دوغرودان – دا، سینگه سر ادسنگ، شاعیر پادشاه دوٚزگوٚنی هم سامودرژاویه /caMoдepжaBиe/ سیستماسی بیلن آزادلئغا ائمتئلیان و گؤرشیأن روسییانئنگ و چئداملی روس خالقی نئنگ آراسئندا تاپاودی، اوچورئمی اول انتأک اؤز چونگلوغئندا سئنلاپ بیلمأن دیر، اونگا عاقئل یتیریپ بیلمأن دیر. اول حاقئقات دا و عادالات حاقداقی پیکیرلره هم یوٚزله ی چمه لشیپ دیر. اول البتّه*، دینگه اؤز خالاص ادیلمگی، اؤز آزادلئغی حاقدا پیکیرلر یؤردیپ اونگمان، ایسم خالقئنگ باغتلی یاشایئشی، ارکینلیگی حاقدا هم اویلانئپ دئر. اما اول شو هیلی دورموشی غازانماغئنگ متودئنی* و موٚمکین چیلیک لرینی گؤروٚپ بیلمأن دیر. اول باشغا هیلی بولوپ هم بیلمه جکدی. یاغشی مأمد سوادلی، بلکی عالئم لارا اویان آدام بولاندئغئنا غارامازدان، XIX عاصئرئنگ بیرینجی یارئمئنداقی شرطلرده روسییانئنگ پادشاه لئق دوٚزگوٚنی نینگ و ایرانئنگ مونارخیستیک* یاشایئشی نینگ چوٚیریک اساسئنی علمی تایدان دگشیریپ و دوٚشوٚنیپ بیلمه جکدی. اونی یاغشی مأمد دأل، ایسم گوٚن دوغار خالق لاری نئنگ گؤره شیجی نسیل لری نینگ اولی تاپغئری هم گؤروٚپ بیلمأندی. حاتدا آزادلئغی غازانماق یالی رولیوسیون ایده یا یتن دموکرات پأهیمدارلار* هم خالقئنگ و یوردونگ آزادلئغئنی نأهیلی یول بیلن غازانئپ بیلجک دیک لرینه انتأک غوتارنئقلی دوٚشوٚنمأن دیرلر.
شو بارادا شئیله فاکتی یادلاماق غئزئقلی دئر. ای. آ. آتابکیان 1894 – نجی یئلدا، خود، شول پرابلما بویونچا اف. انگلسه خاط آرقالی یوٚز توتوپ دئر و ارمنستانئنگ هاچان و نأهیلی بولاندا روس و ایران حؤکوٚمتی نینگ ظلومئندان آزاد بولوپ بیلجک دیگینی سوراپ دئر. شوندان سونگ اف. انگلس 1894 – نجی یئلئنگ 23 – نجی نویابرئندا ای. ان. آتابکیانا یازان خاطئندا ارمنیستانئنگ توٚرکیأنینگ و روس پادشاه سی نئنگ ظلومئندان آزاد بولوپ بیلجک واقتئنی و شرط لرینی نئغتاپ شئیله یازئپ دئز:
«Ho ecли roBopиTb oTkpoBeHHo, Moe личHoe MHeHиe TakoBo, чTo ocBoбoждeHиe ApMeHии oT Typok a Takжe и oT Pycckиx cTaHeT BoзMoжHыM лишb B ToT дeHb, korдa pycckий цapизM бyдeT cBeprHyT» (K. Mapkc, Ф. ЭHreлbc и peBoлюциoHHaя Poccия. M., 1967, 712 cax.).
ف. انگلس–ینگ بو پأهیمی نینگ حاقئقات دئغئنی بئییک اوکتیابر سوسیالیستیک رولیوسیاسی ثبوت اتدی.
شئیله سئنلامادان سونگ، یاغشی مأمد یالی بیر شاخصئنگ کؤپ یئل لارئنگ دووامئندا ساوئق توٚرمه ده تنهالئق دا اوتوریارقا پئسیمیستیک اویلارا باتئپ غالماغی و کأ بیر ائرغا، بلکی، نأ ماعقول پیکیرلری آیدان بولماغی قائدا دان چئقما یاغدای دأل دیر، اینگ بیر أهمیّت لی زات بولسا، شول هیلی ائراغا یا – دا نأ ماعقول پیکیرلر* اونونگ توتوش غارایئشئنی کسگیتله مأن، بلکی، اوندا مؤوسیم لئیین بولوپ گچن حال لار دئر. بو بولسا آیراتئن ناظارا آلئنمالی دئر.
صونغات پیکیری و ایده یانی، خود، اوبرازلی فورمالاردا یوٚزه چئقاریان دئغی و آداما چپر استأتیک تأثیر بریپ بیلیأن دیگی اوٚچین صونغات دئر. یاغشی مأمدینگ توٚرمه دأکی ادبی – تاریخی و شاعیرانا یازغی لاری اونونگ یاشان زاماناسئنی دأل، بلکی، دؤورینگ غاتناشئق لارئنی دیله گتیریأر. اول، اینه، خود، شو طاراپی بیلن هم گوٚیچلی تأثیر دؤره دیپ بیلیأر. اونونگ چونگ دویغی بیلن خئروچ ادیپ یازان «تابشئردئم»، «نئیلأئین»، «شوندان آزاد اتگیل منی» یالی شئغئرلاری توتوشلئغئنا آلناندا، توٚیس صونغات اثرلری بولوپ غالیارلار. اولارئنگ أهمیّتی، اولار شاعیرئنگ رئال – تاریخی باشدان گچیریلمه لری نینگ چپر یوٚزه چئقماسی بولوپ دوریان لئغئندا دئر. شاعیرئنگ پادشاه چئلئق دوٚزگوٚن لره غارشی غاضابی نئنگ و پروتستی نینگ ادبیات دا پئیدا بولماغی توٚرکمن ادبیاتی نئنگ تاریخئندا پروگرسیو یاغدای دئر و بو هیلی حادئثا بیزده، مگرم، کؤپ بولمان دی. بیز شول قوشغولاردا کلاسیکی پوإزیامئزداقی یالی بلند اینتوناسیانی /иHToHaцияHы/، شاعیرانالئغی هم گؤریأریس، یؤنه بیزینگ ادبیاتئمئزا تأزه گتیرن زادی تاریخی آنئقلئق دئر. جانلی آدام لار و رئال دویغولار دئر. بو بولسا XIX عاصئر شئغئر صونغاتی مئز اوٚچین کؤپ زات دئر.
شئیله بولان سونگ هر هیلی یتمزچیلیک لرینه و کم چیلیک لرینه غارامازدان، بو قوشغولار توٚرکمن لرینگ تاریخئنی اؤورنمکده قئماتلی چشمه بولوپ بیلر. دیوان باشدان – آیاغا آیراچئلئغئنگ دردینه، واطانی، آزاد دورموشی کؤیسه مگینگ ییتی دویغوسئنا یوغرولان اثر دیر. بو تاریخی چشمه ده اونلارچا رئال – تاریخی آدام لارئنگ آدلاری گتیریلیأر، کؤپ آنئق واقالارئنگ بیانی بریلیأر، توٚرکمن لرینگ روسییا، ایران بیلن غاتناشئق لاری نئنگ فاکت لاری ائزارلانیار، خالقئنگ شول زامانلارداقی جمغئیت چیلیک – سیاسی پیکیری بیان ادیلیأر. بو ادبی هم تاریخی چشمأنینگ قئماتلی طاراپلاری هم شوندا دئر. …
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab kas_Arab urd_Arab kas_Arab azb_Arab prs_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab rus_Cyrl azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab