دیلیمیز یوز ایللر بویو محتشم خالقیمیز آراسیندا دانیشیلیب، گلیشیب و عیارلانمیش، دیلیمیزین عیارلانماسی نئچه یوز ایل اؤنجه یه قاییدیر. بیر دیل یازییا آلیندیغی زامان اونون عیارلانماسی ساییلیر. بو توپراقلاردا نئچه مین ایل اؤنجه دن دیلیمیزده یازیلار واردیر. بونونلا بئله معیار دیل حاققیندا بوگون نئچه – نئچه تعریف لر اورتایا گلمیش و بیزده معیار دیلیمیزی بو تعریف لرله یئنی آراشدیرمالی اولوروق.
بیر نظر دئییر: معیار دیل او دانیشیق و یا یازیلی فورمایا دئییلیر کی توپلومون یوکسک ساوادلی آداملاری اوندان یارارلانیرلار و توپلومدا غالب فورما کیمی قبوللانیر. بو دیلدن تامام سخنرانیلاردا، درگی لرده و باشقا مدییالاردا استفاده اولونور. چون بو دیل اجتماعی اعتبارا مالیک اولور هامی او دیلده استفاده ائتمه یه چالیشیر.
ایکینجی نظریه تکجه درس اوخوموش آداملارین دایشیغی و یازیسی معیار دیل ساییلماسی اوزه رینده دایانیر.
یئنه باشقا بیر سؤز صاحیبلری درگی لرده ایشله نیلن، مدرسه لرده تدریس اولاونان دیلی معیار بیلیرلر. بوندان علاوه، تحصی آلمیش آداملارین دانیشیغی، مدییالاردا خبر اوخویانلارین دیلینی معیار دیل حسابا قویورلار.
هله یئنه ده باشقا نظریه لر واردیر، آنجاق عمومیتله – گنللیکله، اؤلکه نین کولتورل – سیاسی مرکزلرینده ایشه آپاریلان یوکسک اجتماعی دوروما مالیک اولانلارین دیلی معیار دیلی دیر – دئین لر ده واردیر.
بیر سیرا دقتلی اولانلار معیار دیلینی اؤلکه ده لهجه لردن یوکسک دورومدا اولان و علمی – ادبی آداملارین اجتماعی و علمی دانیشیقلاردا ایشه آپاریلان دیلی، معیار دیل ساییلار. بونلاری دیلی اؤزه للیکله عادی دانیشیق دیلیندن یوکسک سویه ده و دوزگون اولور. یعنی گرامر، تلفظ لر و جمله قورولوشلاری دوزگون اولدوغو اوچون معیار دیل ساییلا بیلر.
بو تعریفلره باخاندا تعریفلر گئت گئده اولغونلاشماغینی گؤروروک. اشاره ائده جه ییم سونونجو نظریه بو اساس اوستونده دایانیر کی: معیار دیل توپلومدا ایشله نیلن بیر دیل دیر کی تلفظ، قورولوش و سؤزجوکلری ایشه آپاران بیر دیل دیر کی توپلومون چوخو اونو بگه نیر و چالیشیر او دیل ایله دانیشسین. آنجاق بو دیل اوچون مئتود ، دستور و علمی یؤنلری نین آراشدیرماسی و تثبیت اولوندورماسی گره کیر.
البته بالاجا فرقلرله معیار دیلین تعریفی هله داوام تاپیر و هر بیر دیلی دانیشان و اونو تدریس ائدن انسانلار دا اؤز وئردیکلری تعریفدن اوزولمه ییلر بلمه اؤز سؤزلرینی ترجیح ائدیرلر. اونلاردان بیری ده بودور کی: دیل هر بیر جغرافی شرایط اووزه ریندن یارانیر و طبقه لر، جنسیت لر و مختلف انسانلار اجتماعی دوروملاری، تحصیل آلدیقلاری دورومدان تاثیرله نه رک مختلف دیل فورماسیندا دانیشیرلار. خالق ایچینده ان چوخ بگه نیلن و سئویلن دیل معیار دیل اولمالی دیر.
ایندی بو تعریفلری بیری بیری نین یانیندا قویدوقدا، معیار دیلیمیزی باشقا دانیشیق دیللردن آییرا بیله ریک. آنجاق بورادا بیر دیلچی نین سؤزویله تعریف بؤلومونو توکتمک ایسته ییرم. دوکتور بارچ معیار دیلی اوچون نئچه اؤزه للیگی اساس ساییر:
معیار دیل، سیاسی – اقتصادی و علمی تحصیل آلمیش انسانلارین ایشه آپاردیقلاری دیلدیر.
ادبیات تاریخی و یازیچیلارین ایشه آپاردیقلاری دیلدیر.
جغرافیا باخیمیندان مرکزده یئرله شن آدانلارین دیلی دیر.
باشقا بیر دیلچی باشقا ایضاحلار وئریر:
راحاتجاسینا دانیشیلان / دانیشانلارین چوخلوغو و اوچونجوسو ده سئویلن دیله معیار دیل دئمک دوغرو اولار.
منجه تامام سؤزلر بورادا دئییلدی. آنجاق بیز اؤز آنادیلیمیز – آذربایجان تورمجه سینی بو عیارلانمالاردا نئجه گؤروروک؟
آذربایجان تورکجه سی نین عیارالانمیش دیلی
تورک دیلی بوگون تامام دونیادا دانیشانلاری باخیمیندان بئشینجی دیل تانینیر. اسلام دونیاسیندا یازی و ادبیات، هابئله ادبیات تاریخینه مالیک اولان دیللر آراسیندا اوچ دیلدن بیری ساییلیر. بوگون ۴۰۰ میلیون – بیراز آز یا چوخ بو دیلده دانیشان وار. آنجاق آذربایجان تورکجه سی تورک دیللری آراسیندا اولاراق، اونلاردان فرقلی ده ساییلیر. سونرا با باره ده دانیشماق گره کیر. آما ایندی بیز اؤز دیلیمیز حاققیندا دانیشیریق. ۱۰۰ ایل یاساق اولان دیلیمیز بوگون ده اؤز گلیشمه سینه اورتایا قویور و ادبی دیلیمیز اؤزونو تاپیر. بو دیلده گؤزل رومانلار یازیلیر، شعرلر کی ماشاءالله – یئر – گؤی بو شعرلری توتمور. ۱۰۰ ایل سیخینتی – بوغونتو بو دیلی ییخا بیلمه دی و سئویندیریجی حالدیر کی بوگون گنج لریمیز و سئویملی اوشاقلاریمیز عشق ایله، سئوگی ایله بو دیلی دانیشیرلار. بو دیل اؤلمز بیر دیلدیر و مینلر ایللیک بیر تاریخه، ادبیاتا و کولتورا صاحیبدیر.
دیل ساده جه انسانلار آراسیندا ایلگی وسیلاه سی دیر، آنجاق تکجه بونونلار محدودلاشماییر. بلکه دیل بوگون دوشونجه، دویغو آراچی کیمی ده تعریف اولور. عینی حالدا تجروبه لرین پایلاشماسی و باشقالارین راپورتلاریندان خبردار اولماق، و یوزلرجه باشقا هدفلری اونونلا الده ائتمک اولار. دیل تاریخی خط دن داها آرتیقدیر. خط اورتایا گلمه دن مینلر ایل اؤنجه دیل استفاده اولونوردو. خط دن اؤجه شکیل چکمکله انسان اؤز ایستک لرینی ثبت ائتمیش و سونرالار آستا – آستا خط یارانمیشدیر. خطین اورتایا گلمه سیله دیل دقت مرکزینه چئوریلمیشدیر و دیلی دوزگون یارارلانماق ایستک لری مرکزینده اولموشدور. لهجه لر بو یازیلی دیلدن اوزاقلاشمیش، چونکی یازان چالیشیر اونون یازدیقلاری هامی نین طرفیندن دوشونولسون. بئله اولاراق معیار دیل – چوخلو انسانلار اونو دوشونمه یه باجاردیقلاری نظرده توتولور و دیل بو یؤنه چکیلیر. یعنی دیل عمومی له شیر. هر دیل داها چوخ عمومی لشیرسه معیار دیل فورماسینی تاپیر. عینی حالدا دیل گؤزه للیگی، آنلاشیلماسی و آسانلیغی دا نظرده توتولور، چونکی یازان چالیشیر اونون منظورو دوشونولسون و ایشه آپاریلسین. گئت به گئت دیل ائله بیر فورما گلیر کی باشقالارینا اؤیرتمک ده لازیم اولور. بو زامان دیللرین قاغیدا – قانونلاری اورتایا گلیر. بیر سیرا عالیم لر دیلین گرامرینی چیخاریرلار. داها دیل بو زامان قانون – قایدالارییلا تانینیر و بو قایدالار اوزویله اؤیره نیلیر. آنجاق بورادا نئچه سؤزو آچیقلاماق لازیمدیر:
هر دیلین اؤز قایداسی، اؤزونه مخصوص گرامری، اؤز جانی و اؤز روحو واردیر. تورکجه نی عرب دیلی کیمی اؤیرنمک اولماز. عربجه نی ده تورک گرامری اوزویله اؤیرنمک دوغرو دئییلدیر. آما یوزایللر بویو بیزیم اؤلکه ده عرب غالیب اولاراق، مکتبلرده چالیشیلیردی تورکجه و فارسیجانی دا عرب قایدا – قانونلارییلا اؤیرتسینلر. آما دیلچی لیک علمی میدانا گلدیکده بو مساله یه دقت یئتیریب و بؤیوک بیر گلیشمه یه یول آچدی. ایراندا مخصوصا فارسجانی عرب دیلیله تطابق وئرمیشلر و یوز ایله یاخین حتا مدرن مدرسه لرده ده فارسیجانی عرب قایدا قانونلاریلا توتوشدوروردولار. سئویندیریجی بیر دورومدور کی تورکجه میز بئله اولمامیش و ۱۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن تورمجه نین عربجه دن فرقلری گؤز اؤنونده جانلانمیش و دیلچی لریمیز بو قونویا دقت ائتمیشلر. محمود کاشغری، جاراله زمخشری، ابن مهنا و قیس رازی بو مساله نی آیدینلاشدیرمیشلار.
دیل جانلی بیر فنومن دیر، توپلومون گلیشمه سیله دیل ده گلیشمه لی دیر. دیل زامانه ایله آددیملاشمالی، گونو – گوندن گوجلنمه لی، گؤزللشمه لی و دقیق لشمه لی دیر. یئنی سؤزجوکلر لازیم اولور، دیل بونلاری یاراتمالی دیر. یازیچیلار، شاعیرلر و عالیملر دیلین گوجلنمه سینده و گؤزللشمه سینده بؤیوک رول اویناییرلار.
دیلیمیزین گوجلولوغو و گؤزللیگی ائله بو یازیچیلاریمیز، شاعیرلریمیز و عالیملریمیزین چالیشماسی سایه سینده اولموشدور.
۵۰ میلیون آذربایجان تورکجه سینده دانیشان انسانلار لهجه ایله دانیشمامالی، بلکه ادبی دیلیمیزده و داها دوزگون دئییرسم معیار تورکجه میزده دانیشماغی لازیمدیر. البته هر جغرافیا یئرلر، هر بیر شهر، هر بیر عاییله نین خاص دیالکتی واردیر، هئچ بیر انسان باشقاسی کیمی دانیشماییر. بو فرقلری نظرده آلاندا گؤروروک هر بیر انسان یاشاییش اقلیمی، شهری، اجتماعی دورومو، تحصیلی نین آز – چوخلوغو، ایشی و خاص فیزیکی دورومونا گؤره باشقالاریلا فرقله نیر. بونلارین هئچ بیری دیلده اؤنملی دئییلدیر، یعنی بو فرقلر حؤرمتله ایزلنمه لی دیر. تقصیر کیمی باخمالی دئییلدیر. آما معیار بیر دیلی یارارلانما هر بیر دوشونجه لی و وظیفه لی انسانا گره کیر. پس بیزیم معیار دیلیمیز نه دیر؟
هر بیر دیلین یارانماسی، باشقا دیللردن فرقلنمه سی و معیارلانماسی دا دؤرد عامل ایله تانینیر. بو دؤرد قونو بونلاردیر:
گنجینهی واژگان گرامر ۳٫ املاء ۴٫ تلفظ
بو ۴ عامل ایله بیر دیل باشقا دیللردن آیریلیر. حتا تورکیه تورکجه سی، جغتایی تورکجه سی، قازاق تورکجه سی، عینا حالدا انگلیس دیلی ایله فرانسیز دیلی و تمامیله دیللر بو دؤرد عنصر اساسیندا باشقا دیللردن آیریلیر.
البته بو قونولارین اوزون – اوزادی سؤزلری وار. بیزین آذربایجان تورمجه سینی باشقا دیللردن آییران و بیر مستقل دیل کیمی اورتایا گتیرن بو دؤرد عنصرون بیلشمه سی دیر. حتا لهجه لری ده تشخیص وئرمک اوچون بو دؤرد عاملی تانیماق لازیمدیر. دوغروسو دا بودور کی لهجه لر بو دؤرد عنصرلری بیرلشدیره بیلمه سه باشقا بیر دیله چئریله بیلر. عینی حالدا بو ده ییشیک لیک لر چوخالدیقدا دیل فرقله نیب و ایلگی قورماغی چتینلشدیرر. بیز بوگون بو فرقلری آرادان قالدیرماغا مجبور اولوروق. البته بونو دا آرتیریم کی هر دیلده یوزلرجه لهجه اولمالی دیر و بو لهجه لر دیلی آخساقلاتماییر هئچ، بلکه دیلین گؤزللیگینه و چئشیدلی گؤزللیگینه ده سبب اولور. آنجاق بو لهجه لر چوخ فرقلی اولورسا، ایلگی قورماغی چتینلیکلرله اوز به اوز ائدر. بیر مثال وورورام:
زنگانیها میگویند: هارا گئدیرهن؟
تبریزیها این مفهوم را چنین بیان می کنند: هارا گئدیسن؟
در حالیکه در کتابها که معمولاً به زبان معیار نوشته میشوند اینچنین میخوانیم: هارا گئدیرسن؟
می بینیم که واژگان یکی است، اما اختلافاتی در صرف فعل، آنهم در آکسان و حذف حروف مشاهده میشود اما گرامر یکی است. یکی بودن گرامر را که در صرف فعل روشن میشود مشاهده بفرمائید:
لهجهی زنگانی: من گئدیرم بیز گئدیریک
سن گئدیرَن سیز گئدیریز
او گئدیر او]ن[لار گئدیللر
لهجهی تبریزی: من گئدیرم بیز گئدیروخ
سن گئدیسن سیز گئدیسوز
او گئدیر اولار گئدیللر
حال اگر یک زنگانی یا تبریزی بخواهد متنی را با لهجهی خود بنویسد چنین خواهد نوشت در حالیکه می دانیم در گفتار حرف دال را خفیف گفته و بجای آن، حرف پیشین را کشیده ادا خواهد کرد. میبینیم در هر شش صیغه، از یک قانون جهت صرف استفاده شده است و این همان مشخصه ی پایداری است که در این دو لهجه وجود دارد. اینک زبان معیار این مشخصههای پایدار را برمیگزیند که در هر دو لهجه یکشان است:
گئدیرم گئدیریک
گئدیرسن گئدیرسینیز
گئدیر گئدیرلر.
بو لهجه لری توتوشدوراندا گؤروروک بورادا ایشله نیلن سؤزجوکلر عینی دیر. فعل لر ده کامیل صورتده ده ییشیلمه ییر، آنجاق صرف ائدنده بالاجا حرفلری اوغورلانماسی واردیر. ایندی اساس و معیار دیلیمیزده بو حرفلرین اوغورلانماسی نین قارشینی آلماقلار، معیار دیلیمیزی تاپا بیلیریک. بو معیار دیل – اوغورلانمیش حرفلری اولمایان سؤزجوکلر تورک دیلیمیزین معیار دیلی دیر. البته تکجه معیار دیلی بونونلا بیتمه ییر. هله چوخ قونولار دا واردیر. آنجاق همان قدَر کی گرامر گئنیشدیر، معیار دیلی ده گئنیشدیر. سؤزجوکلریمیز چوخ اولدوغو اوچون اونون رولو دا چوخدور. صرف و نحویمیزین ، هابئله دیلده جمله قورولوشو، کلمه لرین استراکچری و اک لرین دوزگون یارارلانماسی دا اؤنملی دیر. بونلاری بیر یئره توپلایاندا معیار دیلیمیزی تاپیریق.
شوبهه سیز، دانیشیق دیلیمیزده دقت ائدیرسک گؤروروک دیل اوچون جغرافیا نقشه سینده دیلیمیز اوچون نقشه چکه بیله ریک. مثلا زنگانا گلدیکده قزوینه طرف گئتمکده فارسیجا کلمه لر چوخالیر، کرجده داها چوخالیر، تهرانا چاتدیقدا تورکجه کلمه لر آزالیر و او قدر آزالیر کی هم دانیشانلارین ساییسی آزالیر و هم دیلده تورکجه کلمه لر آزالیر و بیر یئره چاتیریق کی فارسیجایا چاتیر.
ایندی اساس سورو بودور کی معیار آذربایجان تورکجه سی نه دیر؟
معیار دیلیمیز کتابلاردا یازیلان دیلدیر. مکتوبلاردا یازیلان دیلدیر. یازارسینیز دیلیمیز عیارلانار. درگی لریمیزده آخساقلیقلار وار، آما گئت گئده عیارلانیر. داوام ائتمه لی ییک. هله مدرسه لرده دیلیمیز اوخونماییرسا معیار دیل عمومیلشمه یه جکدیر.، یا داها دوزگون دئسم اوزاناجاقدیر. آما مدرسه ده اوخوندوغو زامان آز بیر سوره ده دیلیمیزین معیاری هامی نین طرفیندن منیمسه ییب و یئرینه دوشه جکدیر. اوندا شاعیرلریمیز ده، یازیچیلاریمیز دا دیلی داها گؤزللشدیره بیله جکلر. بونو دا آرتیرمالی یام کی دیلین عیارلانماسی اوزون بیر سوره ده شکیل تاپمیش. لازیمدیر اؤته ری اولورسا دا بو اولقونلاشماغا بیر نظر سالاق.
آذربایجان تورکجه سی نین عیارالانماسی ان آزی ۱۰۰۰ ایل و یا ۸۰۰ ایلین تدریجیله گلیشمه سیندن یارانمیشدیر. ایلک اؤنجه بونو دئیم کی هله فارسیجادا فردوسی، دقیقی، رودکی و باشقالاری دونیایا گلمه دن ایکی یوز قاباقدان آذربایجاندا تورکجه کتابلار یازیلمیش، شان قیزی، نوم بیتیک، خزر اوحه لری، ایرک بیتیک و باشقا باشقا تورکجه اثرلر آذربایجانیمیزدا یازیلمیش، آردیجا یوزلرجه بؤیوک شاعیرلریمیز: غزنوه لی لر ساراییندا اوندان آرتیق تورکجه سؤیله ین شاعیرلریمیز: آی تکین، حسین ایلاقی، کاتبی، سلجوقلولار ساراییندا حسام الدین اینانج، ابوخاتونی، جاراله زمخشری، قیس رازی، سلطان کیکاووس، شیخ احمد ذاکر گورپانی، اسفراینلی حسن اوغلو، خواجه علی خوارزمی، خواجه احمد فقیه تبریزی، عمادالدین نسیمی، مولانا فضولی و یوزلرجه نهنگ شاعیرلریمیز کئچه ۱۵۰۰ ایل عرضینده دیلیمیزی گلیشدیریب تثبیت ائتمیشلر. بو بؤیوک یازیچی و شاعیرلرینده دیلینده دیلیمیز شکل تاپمیش، عیارلانمیش و دیلیمیزین قایدا – قانونلاری بللنمیشدیر. بوگون همین اثرلر دیلیمیزین گرچکلنمه سینده بؤیوک رول اویناییر. بونلاری دقیق اوخومالی و بونلاردا اؤیرنمه لی ییک.
۲ ) شوببه ائتمیریک کی حکومتلر بیر دیلین عیارلانماسیندا بؤیوک رول اویناییب و اویناییرلار. تورک دیلی نین عیارلانماسیندا سلجوقلو سولاله سی نین اؤنملی رولو اولموش، سلطان کیکاووس دستورو ایله اونلارجا اثر تورکجه یه کؤچورولموش و یازیلمیشدیر. ایلخانلی لار، قره قویونلولار، آغ قویونلولار، اؤزه للیکله قیزیلباشلار دولتی تورکجه نین عیارلانماسیندا اولان روللاری اونودولمامالی دیر. شاعیرلر جرگه لری نین قورولماسی، ایستر سلطان حسین بایقارا و امیرعلی شیر نوایی یاریدیلا، ایسترسه شاه اسماعیل ساراییندا شاعیرلرین توپلانماسی و شعر یاریشمالاری نین ترتیبی دیلیمیزین گلیشمه سینه یاردیمچی اولموش. دیل گلیشمه سی حدتله یئریمیش و انکشاف تاپمیش، یوزلرجه شاعیرین بیر یئره توپلانماسی : شاه خطائی، ملک الشعرا حبیبی، کشوری تبریزی، طفیلی اردبیلی، صادقی افشار، شریف تبریزی، مولانا فضولی، قربانی، امانی و باشقالاری دیلیمیزین یاییلماسی، یازیلیب – اوخونماسی خالق ایچینده منیمسنمیش و دیلیمیز عیارلانمیشدیر.
۳ ) اوچونجو مرحله سایماق ایسترسک، خانلار و بیگلر بیگلیگی زامانیندا آذربایجانین هر بیر شهرینده بیگلر شاعیرلر ییغینجاغی قوروب و یاریشما امکانلاری حاضیرلامیشلار. شعردن علاوه موسیقی ده همین ییغینجاقلاردا گلیشمه یینی حدتله ایره لی سورموش. شوشانین موسیقی مکتبی ائله بورالاردان دیرچلمیش و بوگون موسیقیمیزی دونیا سویه سینده یوکسک بیر دوروما چاتدیرمیشدیر.
آذربایجان ادبیاتی نین رئالیسم دالی ائله بو زامانلاردان باشلامیش و واقف کیمی، ودادی کیمی و یوزلرله شاعیرلرین شعرلینده رئالیسم جانلانمیش و اؤز شکلینی تاپمیشدیر.
۴ ) دؤردونجو مرحله ده مشروطه انقلابی له آیاقلاشمادا دیلیمیز و ادبیاتیمیز گلیشمیش و خالق ایچینده گوجلنمیشدیر.
۵) آما تاسوفله بوندان سونرا پهلوی رژیمی نین ایش اوسته گلدیگیله دیلیمیز یاساقلانمیش، ازیلمه یه چالیشانلار وار قوه لرزیله دیلیمیزی نابود ائتمه یه چالیشمیشلار، خالقیمیزی تحقیر ائتمکله، عالیملریمیزی دوستاق ائتمکله و باشقا – باشقا زوراکیلیقلارلا دیلیمیزی بوگونکو دوروما یئتیرمیشلر.
۶) بیر آلتینجی مرحله دن ده دانیشماق گره کیر. بیر ایللیک ملی حکومت قورولدوقدا، دیلیمیز ائله بیر گلیشمه نی گؤستردی و دونیایا آیدینلاشدیردی کی دیلیمیز هله اؤلمه ییب و اؤلمه یه جک. بو بیر ایلده دیلیمیزین گؤزه للیگی اؤزونو گؤستردی. بو گؤزللیگی هله بیز ۱۳۵۷جی ایلین حرمتینده ده گؤرموروک. یعنی دیلیمیزی باغلامیشدیلار، انقلابدا یازیلان درگی لری اوخویاندا آدام بیر سؤز تاپمیر دئمه یه. دیلیمیز او قدر ضعیفله میشدیر کی دانیشیق دیلیمیزده ده یازابیلمیردیک. آما بوگون هر بیر شهرده یوزلر یازیچی، مینلر شاعیر باش قالدیریب. بوگون آذربایجانیمیزدا اولان شاعیرلرین ساییسی ایران فارسیجا یازانلاردان نئچه قات آرتیقدیرو بو مساله سئویندیریجی دیر، آما بیر جهتدن ده بو چوخلوغا بئل باغلامامالی ییق. منجه بو مینلر شاعیردن تکجه نئچه یوزو گلن یوزایله یوکسه له جک و نئچه یوزایل سونرا بلکه ده تکجه بارماق ساییسی قدر شاعیریمیز هله ده اوخوناجاقدیر؛ مگر دیلیمیزله دوشونجه میزی یازا بیله.
عزیزلریم، بیز دیلیمیزین عیارلانماسینی ادبیات تاریخیمیزله ایزله یه بیله ریک. بورادا یئری گلمیشکن دئییم کی بیزر آذربایجانلیلار بیر اقیانوس اوستونده اوتورموشوق، آما سوسوزلوقدذان نفسیمیز چیخماییر. بیزیم ادبیاتیمیز او قدر گئنیش و او قدر زنگین دیر کی هله یوزده اونو بیزه بیلنمه ییب. تاسوفله هله ادیبلریمیز عمادالدین نسیمی نین آذربایجان کلاسیک ادبیاتی نین ایلک شاعیرلریندن ساییب – خالقیمیزا یانلیش معل ومات وئریرلر. داها تاسوفلندیریجی حال بودور کی بیزده نثر یوخدور سؤزونو آرایا آتیرلار. منجه بو سؤز بوگون تمامیله یانلیشدیر. بیزیم ادبیاتیمیز ۱۵۰۰ ایللیک بیر ماتریاللاری واردیر، آنجاق بو کئچن یوزایلین بوغونتوسو و دیلیمیزین یاساقلیغی سبب اولوب بونلار اوزه چیخماییب، چونکی بیلیرسینیز چاپ صنعتی ائله همین زامانلاردا میدانا گلیر و تمام ادبیاتلار – اثرلر چاپ اولوب یاییلیر. اما همین زامانلاردا بیزیم دیلیمیزی قدغن اولور و ایراندا تکمجه فارسی اثرلر: سعدی، حافظ، فردوسی و باشقا باشقا دیوانلاری یاییلیر. اوندان اؤنجه هئچ بیر دیوان فارسیجا الده یوخودور. اما بیزیم تورکجه اثرلریمیزدن خبر یوخدور. قویمورلار چاپ اولوب گونش اوزو گؤرسون.
مومکوندو بیر سیرا دوستلار بویورالار کی پس آذربایجان جمهوروسوندا نئجه؟ اورادا نییه بونلار یاییلماییب. دوغروسو ایکی مساله واردیر: بیری ائله بودور کی اونلار دا چاپ صنعتی میدانا گله رک اونلاردا دسپوتیزمه دوچار اولدولار. اونلاری دا کلاسیک ادبیاتدان اویانا دانیشماغی قدغن ائتدیلر، حتا تورک کلمه سی نین ایشلنمه سی نین قارشینی آلدیلار. ایش او یئره چاتدی کی قوندارما آذری سؤزو اورادا داها آرتیق ایشله نیلدی، آنجاق بو تئورونون یانلیش اولدوغونو بیله رک تورکجه یئرینه آذربایجانجا سؤزو اورتایا گلدی.
مونکوندو دئیه سینیز بس تورکیه! تورکییه ده نییه بو گلیشمه اوز وئرمه دی؟ بوگون بو گلیشمه تورکیه ده باشلاییب، تاریخی باشدان اوخویوب – یازماغا اوز گتیرمیشلر. داها تاریخ اویدورمالارییلا اویماییرلار. اؤزلرینی تانیماغا باشلامیشلاار. تاسوفله هله چالدیران ساواشلاری نین تاثیری آرادان گئتمه میش و هله ده بیر سیرالار او یانار اوجاقلاری آلولاندیرماغا چالیشیرلار. تورک ائلی دئییلن قوروپلار بونلارین آراسیندا واردیر. بونلار تئورودا ایرانشهری تئوروسویلا مخالف اولورسالار دا، عملده اونلارلا بیر جبهه ده بیزیله ساواشیرلار. دوشمن اوجاغینا اودون آتیرلار. تورکیه دیلینی قونوشماقلا اؤزلرینی ایتیریب عملده آذربایجانا قارشی دورورلار.
البته بوگونلر همین کلاب هاوسدا گؤزل اوتاقلار قورولور، او جمله دن دیل مباحثه سی چوخ علمی صورتده دانیشیلیر. من بورادا دوکتور طغرل بی و دوکتور لاله جوانشیر خانیملاری نین دیل مجادله اوتاقلارینا قاتیلیرامو و سیرده ده ریجا ائدیرم بو اوتاقلاری حیمایه ائدین. دیلیمیزده نه قدر چوخ معلئومات الده ائدیرسک او قدر اؤز وارلیغیمیزا گووه نیب و صاحاب دوراجاغیق.
بورادا دیرناق آراسی بیر سؤز ده دئمه لی یم: دئییرلر بوگون رومانلاردا هر بیر یازیچی اؤز یئرلی سؤزجوکلرینی، دیل قوروملارینی ایشه آپارماقلا معیار دیلیمیزی آخساق فورماسیندا ساخلاماغا یاردیمچی اولورلار. من بو باخیشلا راضی دئییلم. منجه تامام لهجه لری، سؤز قوروملارینی ساخلامالی ییک. بیلمیرم بیری تبریز لهجه سینده، او بیری اردبیل و باشقاسی اورمو یا زنگان لهجه سیندن یارارلانیرسا، دیلیمیزه هئچ بیر صدمه وورماییر. منجه ترسینه دیلیمیزین گلیشمه سینه و زنگینلشمه سینه یاردیمچی اولورلار. آنجاق تورکجه یازماق، بیزیم دیلی گلیشدیره جکدیر.
البه سؤز بو ساحه لرده چوخدور و من سؤزومو قیسالدیرام بلکه عزیز دوستلارین و بورادا حضورلاری اولان گؤرکملی اوستادلارین دانیشیقلاریندان فایدالاناق. یئنه ده بو سشؤز داوام ائده جک و گلن هفته لر ده معیار دیلیمیز حاققیندا دانیشیقلاریمیز اولاجاقدیر.
ایندی دیلیمیزین عیارلانما دؤوره لرینی آراشدیرماق ایسترسک ساسانیلار دؤرونه تصدوف ائدیلن خزرلر امپریاسی زامانینا مراجعت ائتمه لی ییک. چونکی بو زامان تورک قبیله لری، بؤیوک طایفالاری آذربایجاندا توپلاشمیشلار و بیر سیرا یازیلار دا بو زاماندان ال ده ائدیلمیشدیر. حتا بونو بیلیریک کی کتاب دده قورقود همین زامانلاردا واریمیش. آذربایجان ادبیاتی تاریخینی آراشدیران عالیم لر او جومله دن علیار صفرلی و خلیل یوسفلی جنابلار بو عنوان آلتیندا یازیلان کتابلاریندا ۶جی یوزایلدن آذربایجان ادبیاتینی باشلاییرلار. باشقا عالیم پروفسور نظامی خودیف دا آذربایجان ادبی دیلی تاریخی کتابیندا ائله همین زاماندان دیلیمیزین عیارلانماسیندان دانیشیر و گؤزل نمونه لر ده گتیریر. آنجاق نظامی خودیف بیر دیلچی عالیم اولاراق سؤزلرینه اعتماد ائتمک لازیم گلیر. او عالیجناب دیلیمیز حاققیندا چوخ ده یرلی فاکتلار گؤسته ریر.
بوندان سونرا باشقا بیر دؤره جی یوزایلده باشلاییب ۱۱جی یوز ایله قدر ادبیاتیمیز اساس توتولمالی دیر. بو دؤوره ده تانینمیش کتابلار آراشدیریلیر و دیلیمیزین اؤزه للیک لری آچیقلانیر.
باشقا بیر مرحله دیلیمیز اوچون ۷ و ۸جی یوزایللر ساییلیر. بو یوزایللرده یوزلرجه شاعیر و یازیچی میدانا گلیر و آذربایجان تورک دیلی جغتای و آناتولو دیللرینده فرقله نیر. بو زامان آذربایجان لهجه سی بیر مستقل دیل اؤزه للیگینه ییه له نیر (مالیک اولور). بو زاماندان آراشدیرمالاردا آذربایجان تورکجه سی نین اؤزللیکلرینی گؤرمک مومکوندور و شعرلریمیزده، هابئله نثرلرده گؤروروک.
دوستلار دیلیمیز تکجه شعر دیلی دئییلدیر. دوغرودور دیلیمیزده او قدر شعر و شاعیر واردیر کی دیلیمیزین احساس و هنر دیلی ساییرلار. آنجاق بونو آرتیرمالی یام کی نئچه اونلوق ایل بوندان اؤنجه یه قدر هامی بئله دوشونوردو کی بیزیم دیلیمیزده شعردن باشقا آیری بیر اثر چوخ آزدیر. من اعلان ائتمه لی یم کی بو فیکر دوغرو یوخ، آنجاق یانلیش اولورسا دا دلیلی یئنه ده دیلیمیزین یاساق اولدوغوندا ایره لی گلمیشدیر و چوخ کتابلاریمیز هله اله گلمه میش قالیبدیر. تازالیقدا ۶۱۹ ایلینده یازیلان بؤیوک بیر کتاب تاپیلمیشدیر. هارادان؟ تبریزین ملی کتابخاناسیندان. یعنی تبریزده اولان الیازمالار هله اوزه چیخماسسی و تانینماییبدیر. نئچه گون بوندان اؤنجه تبریزده بیر یئره توپلانان ناشرلر و کتاب ساتانلار خاطیره تعریفله ییردیلر. اورادا دئییرلر کی ملی کتاخاناسی نین مهرو اوزه رینده اولان کتابلار تبریزین خیاوان قیثراغیندا سرله ین کتاب ساتان لار الینده بئله کتابلار ساتیلیرمیش. بونو گؤرنلر چوخدور. یعنی باخین بیزیم الیازمالار کتابخانالاردان چیخیر یوخ اولماق اوچون. تاسوف ائتمه لی دیر. اویانماساق ادبیاتیمیزی یوخ ائدیب قورتاراجاقلار. اؤزوموزه گلمه لی ییک.
ایندی نییه ساسانی دؤوره سی آذربایجان تورک دیلی نین عمومی لشمه و عموم تورزک دیلی اولماسی زمانی تانینیر؟ بیرینجی دلیل بودور کی بو زامان تورک دیللی طایفالار آذربایجاندا اکثریتده اولموشلار.
ایکینجیسی: مبارزه روحونون دیریلمه سی – ساسانیلارین فسادلاری قارشیندا و ساسانی شاهلاری نین دا آذربایجانا سیغینمالاری. بیلیریک نئچه ساسانی شاهی او جمله دن قباد، بهرام و حتا خسرو پرویز آذربایجانا پناه گتیریب و ساسانی سارایلاری نین فسادینی دا سؤیله میشلر. آذربایجان خالقی دا بونلاردان آلدیغی معلومات اوزه رینه ساسانی لارلا قارشی دوروب اؤز وارلیقلارینی منیمسه مه یه جان آتمیشلار.
اوچونجو دلیل، تورک دیلی نین آسانلیقلا اؤیرنمه امکانیندان آسیلی اولدوغودور. همین عامل سبب اولموشدور تورک دیلینی هامی راحت دوشوئنوب و باشقا دیللری اولورسا دا اونودوردولار.
بو دلیل لره گؤره تورک دیلی ۵ دن ۷جی یوزایله قدر – میلادی تاریخیله آذربایجاندا دیرچلمیش و اؤزللیکله بیر سیرا اوزانلار خالق ایچینده یاز اله آلیب داستانلار سؤیله ییب شعر اوخویوب و موسیقی چالمیشلار. بئله لیکله تورک دیلی نین آبیده لری اوزللیکله کتاب دده قورقود بو زامان یارانیر. دیلچی لریمیز ده دیلیمیزین عیارلانماسیندا ایلک باشدا کتاب دده قو رقودو مثال گتیریرلر.
بو ساحه ده اروپا اوزمانلاری، دیلچی لری و مورخلری ده دانیشیب و یازمیشلار مثلاا ز. ژامبوسکی، باسکاکف، و. گوکاسیان، اؤز عالیم لریمیزدن دمیرچی زاده، توفیق حاجیف، فرهاد زینالف، اصلانیان و باشقالاری آراشدیرمالار آپاریب و نظریه لر اورتایا قویوبلار.
بو مرحله نین حاققیندا (آذربایجان تورکجه سی نین عموم تورک دیلی کیمی شکیل تاپماسی) سؤزوموزو توپلاییرساق دئمه لی یم س. آشربیگلی تورک دیلی نین عموم خلق دیلی کیمی قطعی صورتده قورولماسینی ۷ – ۱۱ یوزایللره عایید بیلیر، م. گوکاسیان ۶ و ۷جی یوزللرده و فرهاد زینالف بو پروسه نین بیتمه سینی ۴ – ۷جی یوزایللره بیلیرلر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab