آنادیل دن درلمه لر 4
آنادیل دن درلمه
لر 4
1. باراتا(barata):"سینیق-سالخاق، سؤکوک-تؤکوک، اؤلو حیوانین قالان ایسکلتی،
لاشه"؛ رادیو باراتاسی، قویونون باراتاسی و..کلمه نین قونشو دیللرده گؤرونمهمهسی،
عثمانلیجاداکی "باراتا/بَرَته(berete
/barata)"دن گلمه احتمالینی
گوجلندیریر. آنجاق عثمانلیجاداکی باراتانین آنلامی چوخ فرقلی دیر و بیر جور بؤرکه
وئریلن آددیر. بو بؤرک، یئنی تورکجه ده بَرَه، فارسجادا بِرِه اولاراق بیلینیر. بو
سون بیچیملرین فرانسیزجا beret دن گلدییی آچیق دیر. فرانسیزجا کلمه نین قایناغی، ایتالیانجا berette دیر و عثمانلیجادا
برته/باراتا بوردان گلیر. نیشانیان بو سؤزجوک لرله عربجه بُرنس آراسیندا ایلیشگی
گؤرور، آنجاق نهایی قایناغین بللی اولمادیغینی یازار. نه ایسه بو بؤرک دن، ازیلمیشلیک
آنلامینین نئجه چیخدیغی چوخ آچیق دهییل. بلکه بؤرکون یاتیقلیغی و اَییکلیییندن
قایناقلانیبدیر بو آنلام دهییشیمی. دیل دنیز دهکی آچیقلاما
(پارا+اَت) بیر سورو دلیله گؤره قبول ائدیلهبیلمز.
2.
قیرجین(qırcın):"حیوان قاباغیندان قاییدان اوت قالینتیسی، یئییلمهین
یئم، یونجا. چوخ یول قویون-قوزو قاباغیندان گؤتورولوب اولاقلارین آخیرینا قویولان
اوت". بیر زامانلار کلمه نی تورکجه اولاراق (قیر+جین) ساناردیم. آما دانکوف
ارمنیجه دن گلدییینی یازار(88-89. صص). آنادولو آغیزلاریندادا فرقلی بیچیملری
وار؛gırcon (ارزروم، وان، گوموشخانه)"بوغدا، اوت کیمی شئیلرین قالین
قیسملاری"، gırç(ارزینجان) "حیوان یئمیندن آردا قالان"؛ kırcan(آرتوین و بعضی گوموشخانه آغیزلاریندا) "یئییلمهین قابا اوت"و
بعضی آغیزلاردا ایسه "ایری
سامان" دئمک دیر. بعضی آغیزلاردا بو آنلام دا موشقار(muşqar) وار. بونون دا
فارسجا نُشخوار دان گلدییی آچیق دیر.
3.
خیرچین(xırçın):"دئیینگن
آدام، سؤیلهنن آدام". اینترنت ده آدا سؤزلوک ده گؤردوم بو آنلاملاری.
تورکیه تورکجه سی و آنادولو آغیزلارینداکی
خیرچین(hırçın) کلمه سینه یاخین دیر آنلامجا؛"بونا-اونا سالدیران، قاپاغان،
سالدیرقان، بداخلاق" دئمک اولور. نیشانیان کلمه نی کوردجه دن آلینتی ساییر.
آچیق سهودیر. کوردجه ده خیرچین فعل دیر(=دیشلهمک). سؤزجویون آذربایجان دا یایقین
لیغی و کوردجه ده مصدرلییی(فاعللیک یئرینه)، بئله آچیقلامانی ردّ ائدر."ترانههای
کار در آذربایجان"دا خیرچین اینک تعبیری، "خرامان" اولاراق
چئوریلیب، یانلیش اولمالی. نه ایسه سؤزجوک مؤحتملن، تیتسهنین یازدیغی کیمی
خیر(=دعوا، قیشقیریق) کلمه سیندن گلمهلی و اصلینده *خیرچی و یا *خیرچیل اولمالی
دیر. یازی دیلینه ییرمینجی یوز ایل ده گیرهبیلمیش.
4.
تاتیر(tatır): "فاخته" آنلامیندا، رحمتلیک ساعدی نین یازدیغینا گؤره
مشکین ده ایشلهنیر. کلمه نین آنادولو آغیزلارینداکی بیچیمی تَتیر(tetir) دیر و
خییوداکی شکلی آرخاسیرایا گئچمیش بیچیمی ساییلمالی. تتیر آنادولودا "قهوهرنگی،
آچیق قهوهرنگی" دئمک دیر. بو قوشا دا، "تتیر/تاتیر" آدی وئرمک ده
قوشون رنگی ائتگیلی اولمالی دیر. بیلدیییمه گؤره، تورکیه تورکجه سینین یازی
دیلینه گیرمهین بو سؤزجوک، ان اسکی اولاراق قیپچاق تورکجه سی سؤزلویونه
گؤره، میلادی 1245 ده میصرده یازیلان " مجموعۀ ترجمان ترکی، عجمی و
مغلی" آدلی سؤزلوک دور. بو قایناق دا تتیر "عرب دوهسی"
دئمک دیر. بوردا دا دوهنین رنگیندن قایناقلانمالی بو آدقویما. بو وئری و مشکینده
کی بیچیم، حسن ارن´ین گؤزوندن قاچیبدیر. چونکو کلمه نی یالنیز "قهوهرنگی"
آنلامیندا وئریب و "کؤکنینی بیلمییوروز" دییه آچیقلاماییبدیر. گرچک دن
ده، سؤزجوک حاققیندا بیر ایپ اوجو یوخ الیمیزده و قونشو دیللرده ده گؤرولمز. فاخته
عربجه دیر و قوشون چیخاردیغی سس دن(فختت) قایناقلانمالی. تورکجه میزده ده قوققو(quqqu)، تورکیه
تورکجه سینده غوغوق(guguk)، و فارسجادا کوکو، اینگیلیزجه ده Cuckoo هامیسی قوشون
سسیندن تقلید ساییلیر. دیلیمیزده آلاپاختا دئییمینده، فاختهنین تورکجهلشمیش
بیچیمی وار. آلاپاختا، چؤل گؤیرچینی/وحشی گؤیرچین دئمک دیر.
5.
کپیر(kepir):"اوغولان و نسبتن
راحاتجا قازیلان آغ داش، وئریمسیز تورپاق". آنادولودا داها چوخ "چوراق
یئر، چامورلو، وئریمسیز یئر" دئمک دیر. حسن ارن´ین یازدیغینا گؤره،
قاراقالپاق تورکجه سینده کبیر(kebir) بیچیمی وار. بو وئری دوغرویسا، کلمه، اوغوز تورکجهلرینه مخصوص
ساییلماز. آنجاق رحمتلیک ارن´ین دئدییی کیمی، کؤکنی حاققیندا، الیمیزده بیر ایپ
اوجو یوخدور.
6.
یئتگین(yetgin):"یئتیشمیش میوه، قارپوز، قووون وو..". کلمه نی اهرده
ائشیتمیشم. بلکه باشقا یئرلرده ده وار. آنجاق آنادولودا، بو آنلام یانیندا یئتکین(yetkin) "کمالا
اَرمیش، کامیل، اولغون، ارگین و بالغ" دئمک دیر. منجه بو آنلام دا آذربایجان
داکی معنادان چیخاریلابیلر. کلمه نین کؤکنی و قورولوشو آپ-آچیق دیر؛ -GIn اکی
گئچیشلی فعللردن مفعول و گئچیشسیز فعل لردن فاعل و یا ایش آدی یارادیر. یازی دیلیمیزده
داها یایقین لاشماسینی دوغرو گؤرورم.
7.
ایلیشیم(ilişim): ماراغادا ائیشیمیشم. مشهور ضررلی بیتگی دیر. آذربایجان
جمهوریتینده قیزیل سارماشیق و تورکیهده کوسکوت(küsküt) دئییلر.
تورکیه دهکی بیچیمی فرانسیزجادان(<لاتینجه Cuscuta )دان گلیر.
یونجا، کهلیک اوتو، گیجی تیکانی کیمی بیتگی لره ویا آغاجلارین اینجه-یئنی
شوولرینه ساریلاراق، آسالاق (انگل/پارازیت) اولاراق اونلارین شیرهسیندن گئچینر.
بو سؤزجوک ده، ـم اکی-بعضی باشقا اؤرنک لرده اولدوغو کیمی- فاعللیک(nomina actoris) آنلامی
قازاندیریبدیر. منجه یازی دیلینه قازاندیرمالی دیر. تورکیه ده، ایلیشیم، شبکه و
لینک آنلاملاری قارشیلیغی اؤنریلمیش و منجه ده گؤزل و دوغرو قارشیلیق
دیر. کلمه نین دانیشیق دیلینده یاشاماسی، دوغرو و دیل قایدالارینا گؤره تؤرهدیلدییینی
گؤستریر. ایکی آنلامی دا داشییابیلر دییه دوشونورم.
8.
آیبا(ayba):"سطیل، وئدیره، قویودان سو ویا تورپاق چکمک ده ایشلهنن
قاب/سوساق". شاعیر باریشمازین، تبّت یدا.. آدلی رومانیندا،
کلمه نین یانلیش تحلیلیندن اؤترو، آربا یازیلیبدیر. ماراغا آغزیندا ر>ی حادثهسیندن
قایناقلانان بو یانلیشی قید ائدرکن، سون زامانلاردان گؤرولن بنزر بیر یانلیشی دا
یازماق دا فایدا وار؛ موغول دؤنمیندن بویانا بیلینن "یای شهری"(بو گون
ماراغا کندلریندن ساییلیر، اما بیر زامانلار، شاهلارین یایلاغی ایمیش) "یار
شهری" بیچیمینده یازیلماغا باشلاییبدیر. نه ایسه باشقا یئرلرده، هئیبه(heybe) یایقین دیر و
داها چوخ "شَلَه، چییینه آلینان توربا، چووال، یوک و .." کیمی معنالاری
داشیماقدادیر. سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا سون درجه یایقین دیر. هئیبهنین
عربجه دن گلدییی بیلینیر ؛ حقیبه، چاغداش عربجه ده "چمدان، ساک، شله"
دئمک اولور. بیر چوخ آنادولو لهجه سینده، هگبه(heğbe) بیچیمی ده
گؤرولور. بو بیچیم، آرابیچیم اولاراق ساییلمالیدیر. گ>ی حادثهسیندن سونرا،
بوگونکو هئیبه>آیبا اورتایا چیخیبدیر. بنزر دورومو، نئیبت(neybet) سؤزجویونده ده
گؤرمک اولور؛ بوگون "کیفیر، شیرتیقلی، چیرکلی، تمیزلیکسیز" آنلامیندا
اولان کلمه، عربجه (فارسجادا دا یایقین دیر) نکبت دن
گلدییی آچیق دیر. آنجاق کلمه دهکی ک ی حادثهسی
یاشانیبدیر؛ نکبت> *نگبت>نئیبت.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab