آچیقلاما: [آشاغیدا اؤنونوزده سرگیله نن آیریشدیرما (آنالیز)، یالنیزجا بیر ساو (تئزیس) اولاراق آلغیلانمالیدیر. آلمان دﯙشونورو هابئرماس (J. Habermas) دئمیشکن: اوقویوجولارین یئتکین اوُس (عقل)لاری، اولغون دﯙشونجه لری ایشیغیندا، آیریجا سؤیله شیملر (دیالوکلار)، تارتیشمالار، الشدیریلرله گلیشه بیلیر].
خوُرداد آیاقلانماسی، «دئوریم سونراسی» ایلک اوُلوسال- کوتله سل دئوینیم (حرکت) اولاراق گوَنئی آذربایجان تورکلرینین چاغداش اؤیکونجونون (تاریخی نین) «آیدینلانماجی*- قوُرتولوشجو» سوَره جی نین، بیر باشلانقیجی گیبی، کندی سارسیلماز وارلیغینی گؤزلریمیزین اؤنونه سرگیله میشدیر. کیمی آذربایجان آیدینلاری بوُ گؤرکملی اولدوقجا درین، گئنیش دئوینیمی، یالنیزجا سیاسال - توپلومسال اولاراق دگرلندیریپ، بوُ آچیدان اینجه لمه یه، آیریشدیرمایا (آنالیز ائتمه یه) قالقیرلار. بوُ چئشیت یاناشیمین نه دنلی (قدر) یئترسیز، آیریجا یانیلتیجی اولدوغونو آنلاماق ایچین، باشلیجا یوَرویوشلرده، گؤستریلرده سسله نن «بلگی»لری (سلوگانلاری/شعارلاری) بیر کز داها تیتیزجه سینه گؤزدن گئچیرمک گرکیر.
اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسی، گنل گوَنئی آذربایجان «آیدینلانماجی- قوُرتولوشجو» دئوینیمی ایچریسینده اله آلینماسی گرکن، اؤیکونچسل (تاریخسل) بیر اولغو (واقعه-فاکت)دور. آیریجا بوُ دئوینیمین کؤکلری نین داها چوق اسکیلره دایاندیغینا قارشین (رغمن) گوَجله نمه سی، یاییلماسی، گئنیشله نمه سی، قاپساملی یئنی بیر آشامایا (مرحله) گیرمه سی ایسه، داهادوغروسو، »سوویتلر بیرلیگی» نین چؤکوشو ایله قوُزئی آذربایجان-ین، یئنیدن باغیمسیزلیغینا قاووشدوغوندان سونرا باشلادیغی دا، دانیلماز بیر گرچکدیر.
دوغال اولاراق 1990 اؤنجه سی دیلسل، اکینیمسل (کولتورل) "اوُیانیشجی دئوینیم"ین ده کؤکلرینی گوَنئی آذربایجان توَرکلری نین اؤیکونچسل اورتاق بیلینچ آلتی (= قاموسال بیلینچ آلتی)لاریندا یئرله شمیش، باشدا «تبریز اؤزه کلی (مرکزلی) مشروطیت دئوریمی» اولماق اﯙزه ره، اؤزللیکله «21 آذر دئوینیمی»ایله «دئوریم سونراسی» (1981لرده) اورتایا چیقان، " شریعتمدارچی باش قالدیری"دا (عصیاندا) آراماق گرکیر.
گنل لیکله هر بیر دئوینیمین، اؤزللیکله ده گوَنئی آذربایجان آیدینلانماجی- قوُرتولوشجو دئوینیمی نین، باشلیجا ایکی اؤنملی اولوشدوروجو یاپیسال (ستروکتورال) آناتملی اولدوغونو ساپتاماق (تثبیت ائتمک) اولور:
1. سیاسال- توپلومسال- اؤیکونچسل: اﯙست یاپی اولاراق.
2. دیلسل- دﯙشونسل- اکینیمسل: آلت یاپی اولاراق.
منیم بوُرادا اله آلاجاغیم خوُرداد آیاقلانماسینا گنل اولاراق، دﯙشونسل بیر باخیش اولدوغو ایچین، توپلومسال- سیاسال- اکینیمسل بویوتلارینا دگینیلمه یه جکدیر. بوُ اولدوقجا اؤنملی اسکیک لیگین اوُزمان (متخصص) دیلداشلارجا گیده ریلمه سینی اوُماریم.
اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسیندا سسله نن «بلگیلر» گؤز اؤنونه آلینیرسا، اوُلوسوموزون ایستکلری، دیلکلری، نه ایله نه لری آرادیغی دا، آچیقلیغا قاووشاجاقدیر. سؤزقونوسو «بلگیلر»دن چیقاردیغیم ایلکه لری آشاغی- یوُقاری، شؤیله سیرالاماق اولور:
آ)- تورکلوک (گئنیش تورک دیل- اکینیم جوغرافیاسی گؤز اؤنونه آلینمیشدیر).
ب)- اوُلوساللیق (قوُزئی ایله گونئی آذربایجان-ین اؤیکونچسل اکینیم جوغرافیاسی وُورغولانمیشدیر).
ج)- اگیتیم - اؤگره تیم - بیلیشیم - آنلاتیم (ایفاده) اؤزگورلوگو (چاغداش- مودئرن-لاییک اکینیم جوغرافیاسی نین آلتی چیزیلمیشدیر).
بوُ اﯙچ ایلکه ایله ایران توَرکلری، «آناتمل کیملیک»لرینی ده اورتایا قویموش اولورلار. «کیملیک» (بوُرادا «اوُلوسال کیملیک») آدلانان قاورامین اولوشما- گلیشمه سوَره جی ایسه، آیرینتیلارا (دئتآی) گیرمه دن اولدوقجا گنل بیر بیچیمده اله آلیناجاقدیر. «اکینیم بوَگولری»نین (کولتور فلسفه جیلری) ده وورغولادیغی اﯙزه ره: «بیره ی (فرد)ین ایلک اؤنجه، کندی سییله باشقا بیره یلر، سونرا ایسه ایچریسینده یاشادیغی توپلوملا باشقا توپلوملار، داها سونرا دا ایلیشکین (آیید) اولدوغو سویلا، اوبیر سویلار آراسینداکی آیریملاری (فرق) دوُیومساییپ آلغیلاماقلا باشلار، دییه بیلیریز.
بوُ سوَرچده بیره ی بیر کیملیک سورونو ایله قارشی- قارشییا قالیر. اؤزللیکله گونئی آذربایجان باشدا اولماق اوزه ره؛ ایران تورکلری گیبی دیلی، اکینیمی، اؤیکونجو یاساقلانمیش، بوتون اؤزدکسل (مادی)- تینسل (معنوی) وارلیغی تالانمیش بیر اوُلوسون، بوُ سورونو داها دریندن یاشاماسی، بیلینجینه وارماسی، اولدوقجا دوغالدیر. قوُشقوسوز، «باشقاسی= اؤته کی»یندن اولان آیریمینی آلغیلامایان، بوُ آیریملارین آییرتینا وارامایان، اؤیکونچسل- جوغرافیسال- سویسال دگرلر بوتونونو اولوشدران، «اوُلوسال کیملیگی»، بیر دیلسل، دۆشونسل، اکینیمسل تمل وارلیق گیبی، «بیره یسل منلیک» اولاراق گؤره مه ین کیشی نین، من لیگی ده، کیملیگی ده، اوُلوسچولوغو دا، اولاماز. بؤیله جه: «آیریملی لیق»دان «منلیک»لر، منلیکلردن «کیملیک»لر، کیملیکلردن «اوُلوس»لار، اوُلوسلاردان ایسه، «اوُلوسچولوق»لار اورتایا قونولور. اوُلوسچولوق دئدیگیمیزده، کندی کؤکونده بیر «کیملیک سورونو» اولاراق اوُلوسال بیر «بیلینچله نمه» سوره جیدیر داها دوغروسو. بوُ باقیمدان، اوُلوسچولوق دوُیغو- دﯙشونجه سی، بلیرلی (معین) بیر «بیلینچ**»له یئتکین، گلیشمیش بیر «دیل» ایله «اکینیم» اولغونلوغونو دا گرکلی قیلاراق، «بیره یسل منلیک» قاورامییلا گؤستره جگیم تمل وارلیق اﯙزه رینه قوُرولماقدادیر.
«بیره یسل منلیک»، بوگوشسل (فلسفه سل) بیر قاورام اولاراق دئکارت (Descartes)ین اﯙنلو (مشهور) «دﯙشونورم، اؤیله ایسه وارام» ایلکه سیندن قایناقلانماقدادیر. بیلیندیگی اۆزه ره، ایلک کز اولاراق مودئرن فلسفه ده دئکارت «منEgo***»ی «دۆشونن تؤز (جئوهر)» اولاراق دگرلندیره رک «مودئرن اؤزنل لیگین= سوبژکتیویته نین» ده قوروجوسو اولموشدور. «من»، بیر کیمسه نین کیشی لیگینی اولوشدوران ان تمل اؤگه (عنصر) اولاراق «بیره یسل بیلینچ» ایله «منلیک بیلینجینی» ده اولوشدورور. «من»، اؤزللیکله بیره یسل لیگین تمل داشی اولان «اؤزنه» (سوژه/ فاعیل) اولاراق بوَتون بیلگیلرین اؤزنه سی، نسنه سیدیر ده. دئکارت-دان سونرا اؤزللیکله آلمان دﯙشونورو فیشته (Fichte) بوگوشونون تمل قاوراملاریندان بیری اولاراق: "من سالتیق (مطلق) یاراتیجی ایلکه دیر" ساوی گیبی اورتایا قونولور. بوُ آرادا، «بیلینچ» کندی سینی منلیک نیته لیگی ایله «من-اولمایان = Non-Moi»دان آییریر. «ائورن»ه قارشی قویان «من» اولماسایدی؛ «من اولمایان = ائورن» ده اولمازدی. "ائورن؛ «من اولمایان»دیر" دئر فیشته. بوُ آنلامدا «من» «بیلینچ»ین اؤزده شیدیر. باغیمسیز بیر ائتمن (عامل/فاکتور) اولاراق، یاراتیجی «من»نین اﯙچ تمل یاپییی ایچه ردیگی ده، گؤزاؤنونه آلینمالیدیر: دﯙشونسل لیک، دوُیغوساللیق، ایسته نچ (اراده). کیمی بوگو (فیلوسوف)لره گؤره؛ هئگئل (Hegel) «من»نین ان گؤزل تانیم (تعریف)ینی یاپمیشدیر: "«من» کندی نین بیلینجی دیر".
بوُرادا اله آلدیغیم «بیره یسل من/ لیک****»؛ بیره یین، کندی وارلیغی نین بیلینجینه وارماسی، کندی وارلیغی نین بیلینجی آیریمیندا اولماسی اولاراق، ایلک اؤنجه کندی من لیگی نین آیریلماز اؤگه سی اولان اؤزل «کیشی لیگی» ( شخصیت) ده اورتایا چیقارماقدادیر. «کیشی لیک»، ائورنده یئرینی بوُلموش بیر کیمسه یه اؤزگو (خاص) بلیرگین اؤزللیک، تینسل نیته لیکلر ایله کیشی نین اؤزه ل اؤز یاپیسی، ایراسی (سجیه سی) دئمکدیر. کیشی لیگی، اؤزگور بیر بیره ی اولاراق یانسیتان، بلیرگین لشدیرن ائتمن ایسه، «بیره یسل منلیک»دیر. بوُنونلا بیرلیکده، «بیره یسل منلیگه» واران بیر کیمسه، کندی کیشی لیگی ایله بیر «بیره یسل کیملیک» ده قازانمیش اولور.
«ائییتیشیمسل (دیالئکتیکسل)» بیر ایلیشکده بوُلونان بوُ «آلت کیملیکلر»، سوَرکلی بیر- بیرینی ائتکی له مکده دیرلر. بؤیله جه بیره یسل منلیک، بیره یسل کیملیگی، بیره یسل کیملیک ایسه، «اوُلوسال کیملیگی» اولوشدورور. آیریجا اوُلوسال کیملیک اوُلوس ایله اوُلوسچولوغون آناتمل یاپیسینی دا اولوشدورماقدادیر. بوُ اؤگه لرین اولمادیغی بیر توپلومدا گرچک آنلامدا، مودئرن، چاغداش اؤزگور بیر اوُلوس ایله اوُلوسچولوقدان قونوشولاماز. بوُنوندان دولایی؛ اوُلوسچولوق مودئرنلیگین (مودئرنیته نین) قاچینیلماز سونوجو اولاراق مودئرن دﯙشونجه اؤیکونجونون ده آیریلماز بیر پارچاسیدیر. بوُ اﯙچ ایلکه مودئرن قونو- قاورام اولدوقلاری ایچین، مودئرن یؤنتم (مئتود) ایله مودئرن دﯙشونجه چرچیوه سینده آراشدیریلیپ-ایرده لنمه لیدیر. باشقا بیر دئییشله، مودئرن بوُ اوچ ایلکه یی اورتایا چیقاران، داها دوغروسو مودئرن باتی فلسفه سی ایله «آیدینلانماجی دﯙشونجه»نین دوغال اﯙرونو اولدوغو دا گؤزدن قاچیریلمامالیدیر.
بوُ اوچ ایلکه یی بوشو- بوشونا تورک-ایسلام اؤیکونجونده آرایانلارین ائدی (هئچ) بیر سوموت (کنکرئت)، گرچک سونوجا وارامایاجاقلاری نین دا، بوُرادا آلتینی قویوجاسینا چیزمک گرکیر. قونویو سوَردورمه دن گرکلی ساندیغیم «آیدینلانما/ آیدینلانماجی» ایله «اوُلوس/ اوُلوسچولوق» قاوراملارینا، قیسا بیر آچیقلاما گتیرمه نین اولدوقجا یارارلی اولدوغونو سانیرام:
«آیدینلانما/ آیدینلانماجی دئوینیم» دئدیگیمیده: اون یئدینجی یوزییلدا اینگیلتره ده ف. بیکن (Francis Bacon)، لوکه (John Locke)، هوبس (Thomas Hobbes)، هوُم (David Hume) گیبی «دئنه یجی»لرله (آمپیریست) باشلامیش، اون سکیزینجی یوزییلدایسا فرانسا ایله آلمانیادا اولغونلاشمیش، بوتون آوروپادا ائتکین (فعال/اکتیو) اولموش، دﯙشونجه بیچیمینی اره ک (قصد) له ییره م. آیریجا بوُ دئوینیمین ائگه من (حاکیم) اولدوغو دؤنم، «آیدینلانما چاغی» (اوُس چاغی) دا آدلاندیریلمیشدیر.
قارانلیق چاغین ایلکل، باغناز (فاناتیک)، ایناقسال (دوگماتیک) اوُس قارشیتی اینانچلارینا یؤنه لیک کسکین، آجیماسیز بیر الشدیری یوَروتن آیدینلانماجی دﯙشونورلر ایچین: باشدا دینسل- تؤره سل (اخلاقسال) اینانچلار اولماق اﯙزه ره، یالنیزجا گنل- گئچر، ائورنسل اوُسون الشدیرل سوَزگه جیندن گئچیریلن نسنه لر-اولغولار- اولایلار، گرچک اولاراق منیمسه نمه لیدیر. اؤزللیکله فرانسادا دیدرو (Denis Diderot)، دالامبئر (Jean Le Rond d´Alembert)، ولتئر (Voltaire)، روُسو (J. J Rousseau)، مونتئسکییو (Montesquieu) گیبی دﯙشونورلرین چابالارییلا کؤکلو-سویلو بیر دۆشونجه بیچیمی اولاراق گلیشن، آیدینلانماجی دۆشونمه یه گؤره: کیشی اوغلونون بیریجیک قیلاوُوزو (یول گؤستریجیسی) «اوُسUS» (عقل)دور. کیشی اوغلو آنلاییشی ایله بیره یین بیلینجینی، بیلگی نین ایشیغیندا آیدینلاتما یؤنونده یوَروین آیدینلانماجی دﯙشونورلر: کندی چاغلارینی، «بوگوشسل الشدیری چاغی» اولاراق کیشی اوغلوجیلیق (اینسانجیلیق)، اوُسچولوق، ایرلیله مه جیلیک، ائورنسل جیلیک چاغی یاپدیلار.
«آجوُنون سینیرلاری دوغاجا دئگیل، اوُلوسال سینیرلارجا چیزیلی، کیشی اوغلوسال بیر آجون اولدوغو دۆشونجه سی، «اوُلوس- بیره ی» قاورامینی «امّت- کیلیسا» (اینانیرلار توپلولوغو) آنلاییشی اؤنونده اورتایا چیقاردی. آجوُن (دونیا) تانریجا یاراتیلمشدیرسا دا، آرتیق، کیشی اوغلونون الینده دیر. بوُندان دولایی آجوُن، کیشی اوغوللاری نین دگرلری، توُتقو (ایحتراص)لاری، اوُموتلاری ایله قورقولارییلا بلیرله نن، کیشی اوغلوسال بیر ائوره (فاز) ده بوُلونماقدادیر. گؤروندوگو اۆزه ره بوُ ائوره ده کیشی اوغلونون ائورنسل دوغاسینا سونسوز بیر اینانچ بسله نمیشدیر. آیدینلانماجی دﯙشونورلرین بلگییه (شعارا) چئوریلمیش بیر اؤزدئییشلری (آفوریزملری) واردیر: کیشی اوغلوسال اولاراق ائدی (هئچ) بیر نسنه مانا یابانجی دئگیلدیر. آیدینلانماجیلار: کیشی اوغلونون اوُسونو، بیلگی اؤلچوسو اولاراق دگرلندیردیلر. اؤرنه گین: کیشی اوغلونون وارلیغی اوُسلو بیر وارلیق اولدوغوندان سایغیش (ریاضیات)ین ان سویوت (مجرد)، ان قارماشیق (کومپلئکس/مرکب) دوغرو (حقیقت)لارینی آنلاما، آنلاییب- اؤگرندیگی بوُ دوغرولاری ایسه، ائوره نه اوُیغولاما اولاناغینا دا یییه دیر، دئرلر. «اوُس» کیشی اوغلونا تاسارلانمیش (ذیهینده حاضیرلانمیش) گؤزلم (مشاهیده) ایله دئنه یلره (تجروبه لره) دایاناراق دوغایلا (طبیعتله) ایلگیلی سورولار سوروپ، یانیتلاما اولاناغی (ایمکانی) دا ساغلامیشدیر.
آلمانیادا، آیدینلانما دئوینیمی 1784 ده، اؤزللیکله اﯙنلو بوگو (فلسفه جی) کانت (Kant)ین «آیدینلانما نه دیر؟ سوروسونا یانیت» یازیسییلا باشلایاراق فیشته (Fichte)، شئلینگ (Schelling)، لئسینگ (Lessing)، گؤته (Goethe)، هئگل (Hegel) ایله سوردورولموشدور. گله نکچی، دینجی، باغناز، گئریجی آنلاییشلارا قارشی ایره لیله مه جیلیگی آماچلایان، آیریجا «آری اوُسچولوغا» دا قارشی دوُیغولارلا دئنگه له نن آراشدیریجی اوُسچولوغو ساوُونان، آیدینلانماجی دﯙشونورلرین دۆشونجه لرینی، کانت قیسا بیر بیچیمده دیله گتیرمیشدیر: «آیدینلانما»، کیشی اوغلونون کندی سوُچو یوَزوندن دﯙشموش اولدوغو، ارگینسیزلیک (کماله ارمه میشلیک) دوُروموندان قوُرتولماسیدیر. ارگینسیزلیک ایسه؛ کیشی اوغوللاری نین کندی اوُسلارینی قوُللانماماسیدیر... آیریجا چاغیمیز توم آنلامییلا الشدیری چاغی اولدوغو ایچین ائدی (هئچ) بیر وارلیق الشدیریدن قاچاماز. دین قوُتساللیق آدینا، اؤدﯙس (دئولت) یاسالار آدینا، بوشو- بوشونا الشدیریدن قاچیرلار.
اؤزه ت اولاراق آیدینلاماجی دئوینیم، آوروپا دﯙشونجه اورتامینی اؤزللیکله فرانسادا آلت-اوست ائدیپ، بؤیوک فرانسا دئوریمینه ده یول آچاراق: اوُسون اﯙستونلوگونو، یاسالار اؤنونده ائشیتلیک (تساوی)، اؤزگورلوک (حریت)، بیره یسللیک (فردیت)، لاییک لیک (دین ایله اؤدﯙسون بیر- بیریندن آیریلماسی، اؤزللیکله اگیتیم-اؤگره تیم آلانیندا) گیبی مودئرن چاغیمیزین آناتملینی اولوشدوران دﯙشونسل-توپلومسال قاوراملاری گرچک لشدیرمه یی ده باشاردی.
آچیقلانماسی گرکن ایکینجی قاورام ایسه، «اوُلوس ایله اوُلوسچولوق»دور. بیلیندگی اۆزه ره «اوُلوس اؤنجه سی» اوغوز تؤره سینده اوُلوس، «بوُدون»ون (خالق/قوم) بیر پارچاسی ایدی. «اورخون آنیتلاری»ندا: «توَرک اوغوز بگلری! بوُدون ائشیدونگ! اﯙزه تنگری باسماسار، آسرا ییر تلینمه سه، تورک بوُدون، ایلینگین- تؤرونگین کیم آرتاتی (اوُداچی ائرتی):
تورک اوغوز بگلری، تورک بوُدونو ائشیدین! اﯙسته گؤک باسماسا، آلتدا یئر دلینمه سه تورک بوُدونونون، ائلینی (دئوله تینی)- تؤره سینی کیم بوزا بیله جکدی*****؟...» دییه «بنگی (ابدی) تاشلارا» قازیلمیشدیر. بوُ دا، اوگونکو توَرک توپلومونون «بوُدونسال» تمل بیچیمینی آچیقجاسینا گؤسترمکده دیر آنجاق. «تورک دیلی ائتیمولوژی سؤزلوگو»نون یازدیغینا گؤره «اوُلوس» سؤزجوگو: اسکی توَرکچه ده «اۆلوش» Ülüşدن (بؤلوم، کسیم، توپلولوق آنلامیندا) گلمکده دیر. آیریجا «اۆلش üleş» (بؤلوم، پای) ایله ائش کؤکه نلی اولاراق، «اوُلوشuluş» (اوُلوس، اؤلکه، اوُیغورجادا)، اوُلوش uluş (کؤی، ائل، کاشغرلی ده) آنلاملارینی دا ایچرمکده دیر. تورکلرده «ائل-اویماق-بوُدون-اوق-بوی boy» بیرلشمه لرییله اوُلو، گئنیش خاقانلیقلارین قوُرولدوغو اؤیکونچسل گرچک بیر اولغودور. آنجاق مودئرن اوُلوس آنلاییشی، مودئرن دﯙشونجه نین اﯙرونو اولاراق اوُلوسال بوَتونلوکلرین، دئمک، اورتاق دیل ایله اکینیم دگرلری اورتایا قویان توپلوملارین اون آلتینجی- اون یئدینجی- اون سکیزینجی یوزییلاردا اولوشدوردوغو «اوُرانلاشما (صنایع لشمه) سونراسی» بیر قاورامدیر.
اوُلوس (ناسیون Nationلاتینجه: Natio «دوغماق»دان گلیر) قاورامی، یئنی بیر کیشی اوغوللاری توپلولوغو بیچیمی اولاراق اوُلوسلارین دﯙشونسل، اؤیکونچسل- توپلومسال- ائکونومیک اولوشماسی سوَره جینده اورتایا چیقمیشدیر. هر اوُلوسون کندینه گؤره اؤزگو یاپیسال، گلیشیمسل، ائوریمسل (تکاملی)، چئوره سل (جوغرافیسل محیط)، دیلسل، اکینیمسل، ائکونومیک اؤزللیکلری اولدوغو ایچین بیر اوُلوسا باغلی اولما بیلگی سییله اولوشان «اوُلوسال بیلینچ»، اؤیکونچسل سوَره چده او اوُلوسون بیره یلرینه اوُلوسونون چیقارلارینا قاتقیدا بوُلونما گؤره وینی (یورتداشلیق گؤره وی) ده یوَکلر. بیر اوُلوسون دﯙشونسل، توپلومسال، اؤیکونچسل، ائکونومیک گلیشمه سییله بیریکن (ذخیره اولان) اؤزدکسل - تینسل بوَتون دگرلر، «بیره یسل منلیک» ایله «بیره یسل کیملیک» سوَزگه جیندن گئچیره ک «اوُلوسال دیل» اﯙزه رینه قوُرولموش «اوُلوسال اکینیم»ی اورتایا چیقاریپ، اکینیمسل سوَره چده «بیر ه ی»لرین اؤزللیکله «گؤنوللو قاتیلیمی»یلا اؤزگور، باغیمسیز بیر اوُلوسو اولوشدورار. مادام دؤ شتئل (Madame de Staël)ین ده وورغولادیغی گیبی: آنجاق اؤزگور اولان بیر اوُلوسون بللی بیر اؤزیاپیسی (کاراکتئری) واردیر. بوُ اؤزل اؤزیاپی اولمادان گرچک آنلامدا مودئرن بیر اوُلوس اولوشاماز. سؤزقونوسو «اؤزیاپی» ایسه مودئرن آنلامدا اوُلوسو اولوشدوران اؤزگور «من»لر ایله «بیره یلر»ین دﯙشونسل، اکینیمسل، تینسل، اؤیکونچسل اورتاق آنلاییشلاریدیر.
بیلیندیگی اۆزه ره؛ «اوُلوسچولوق»، مودئرن چاغیمیزین کیشی اوغلونا سوُندوغو ان اؤنملی دﯙشونسل- توپلومسال- سیاسال قاوراملاردان بیری اولاراق چئشیتلی یؤنلردن ده اله آلینیپ یوروم (تفسیر)لانمیشدیر:
1- سیاسال- اکینیمسل قوُرتولوشجو اوُلوسچولوق. «ارکین (لیبئرال) اوُلوسچولوق» اولاراق دا آدلانان بوُ تور (نوع) اوُلوسچولوغون ایلک اؤرنه گی ایله اؤنده ری (لئنین-ین ده وُورغولادیغی اﯙزه ره) مصطفا کمال پاشا آتاتوَرک-دور. آیدینلانماجی دۆشونورو ژان ژاک روُسو (Rousseau)نون هر بیر اوُلوسون ائگمن لیک (حاکمّیت) حاققینا یییه اولدوغو ایلکه سیندن یولا چیقاراق، کیشی اوغوللاری نین دوغال اولاراق اوُلوسلار توپلولوغوندان، هر اوُلوسون آیری بیر کیملیگه یییه اولدوغونون، بو یوَزدن اوُلوسلارین اؤرگه نسل (اورگانیک) توپلولوقلار اولدوغونو اؤنه سوَره ر. بوُ دۆشونجه ده، بوَتون اوُلوسلارین ائشیتلیگی نین آلتی قویوجاسینا چیزیله رک بیر اؤدﯙسون سینیرلارینین، اوُلوسلا اوُیوملو اولماسی نین گرکدیگی ده وورغولانیر.
قوُرتولوشجو اوُلوسچولوغون باشلیجا دﯙشونسل تمللری «اکینیمسل اوُلوسچولوق»دور. اکینیمسل اوُلوسچولوغون دﯙشونسل اوُللاری (تمللری) دا آلمان دﯙشونورلری هئردئر (Herder) ایله فیشته (Fichte)جه: اوُلوسون بوُدونسال (ائتنیک)، اکینیمسل بیر وارلیق اولاراق تانیملانماسینا دایانماقدایر. هئردئر، اوُلوسال بیر توپلولوغون اؤزیاپیسیندا بوُلونان، اؤنجه لیکله اونون دوغال چئوره سی نین ائتکی سینین اولدوغونون آلتینی چیزه رک اوُلوسون آییرت ائدیجی بیر دیل، اکینیم، "بوُدون تینی" (خالق نفسی؟)جه بیچیمله ندیگینی اؤنه سورموشدور. هئردئر-ه گؤره «اوُلوس توپلوم چئوره سینده بوُلونان دوغال اولایلاردان ائتکیله نیر. بوُنا گؤره اوُلوسال بیر توپلولوغو باشقالاریندان آییران گله نک، یاشاییش، دﯙشونجه بیچیملری ایله گؤره نکلر گیبی اؤزیاپیسال اؤزللیکلر اورتایا چیقار». بوُنونلا بیرلیکده: اوُلوسلار چوق اسکیدن بری واردیرلار. گله جکده ده وارلیقلارینی سوَردوره جکلری اولدوقجا دوغال بیر دوُرومدور، دئر هئردئر. «اوُلوس- اؤدﯙس» قاورامی دا بوُ دﯙشونجه نین کؤکوندن قایناقلانمیشدیر.
2- یاییلماجی- عیرقچی اوُلوسچولوق (امپئریالیست-راسیست اوُلوسچولوق)، اون دوققوزونجو یوَزییلدا سؤمورگه چیلیگین یاییلماسی، گوَجله نمه سییله اورتایا چیقاراق «یئنیدن دوغوش= رؤنئسانس» دؤنه مینه دک گئرییه گؤتوروله بیلیر. آنجاق بوُ توَر اوُلوسچولوق، گئنل لیکله گئچمیشین بؤیوکلوگو- اوُلولوغو سؤیله نی (اسطوره سی) ایله پارلاق اوُلوسال گئچمیش اؤزله م (حسرت)ییله یاشایان، سالدیرقان، بوُیورقان، عیرقچی فاشیست بیر اوُلوسچولوغو یایاراق، باشقا اوُلوسلاری آشاغیلایپ، سؤمورگه چی- یاییلماجی «یؤنه تن اوُلوس ایله یؤنه تیلن اوُلوس»، تاساریمینا دایانیر. بوُنون آچیق اؤرنه گی آلمانیادا «آریانیزم/آریاییزم» ایله اورتایا چیقمیش (اینگیلیس یازاری چمبئرلین(H. Chemberlin)ین سایریل [مرضی] دوشونجه لرینه دایاناراق) سونرالار ایسه، سؤزده «فارس آیدینلاری»نجا ایران-ا تاشینمیش، ییرتیجی- فاشیست فارس رئژیملرینجه گئنیش بیر آلاندا اوُیغولانمیش، اوُیغولانماقدادیر دا.
آیریجا؛ چاغداش توَرک اؤیکونجونده، توَرک دﯙشونورلرینجه (ایسماعیل کاسپیرالی، علی بگ حوسینزاده، یوُسوف آقچورا، احمد آقااوغلو، ضیا گؤک آلپ، محمد امین بگ رسولزاده ...) قوُرام (تئوری) لاشدیریلمیش اوُلوسچولوق-تورکچولوک مودئرن باتی دﯙشونجه سی ائتکیسی سونوجوندا اورتایا چیقمیشدیر. دوغرو- دﯙزگون، ایره لیله مه جی، کیشی اوغلوجیل (هوُمانیست)، قوُرتولوشجو-آیدینلانماجی، بیلینچلی بیر اوُلوسچولوغون کؤکونده، دوغال اولاراق، «اوُس» گیبی ائورنسل (جیهانشمول) بیر قاورام اولان، «مودئرنیته» ایله «لاییک لیک» ده بوُلونماقدادیر. تورک-ایسلام ائوره نینده بوُ گرچگی دریندن آنلاییب-قاورایان مصطفا کمال پاشا آتاتورک اولموشدور.
مودئرنیته ایله لاییک لیگی منیمسه مه یه چالیشان بیر اوُلوس، ایلک اؤنجه اونو بوگوشجه (فلسفه جه) بؤلونمز بیر «بوَتون» اولاراق منیمسه مه لیدیر: بیچیمی ایله ایچریگی ایله بیرلیکده. بوُ آیریلماز - بؤلونمز «بوَتون»، آیدینلانماجی، مودئرن چاغیمیزین، مودئرن بوگوشسل دﯙشونمه (تفکر) سی اولاراق کندی «اؤز» (ماهیت)ونده (دوغاسینا گؤره)، دین دیشی (غیری دینی)، کیشی اوغلوجیل، کؤکلو، ایره لیله ییجی (پروگرئسیست) بیر دئوینیمدیر. بیلیندیگی اﯙزه ره، آیدینلانماجی لاییسیته ایسه، هر بیر چئشیت ایلکل (پریمیتیو)، بوش اورتاچاغ اینانچلارینی دیشلایان، اونلارین اوُس قارشیتی (ضد-ی عقل) یئتکه - ارک (اقتدار)لری ایله بوُیورقان (دیکتاتور)لیقلارینا کسکین، آجیماسیز ساواشیم آچان، ائورنسل کیشی اوغلو اوُسونا گوَوه نن، اونون دﯙشونجه سینه دن یولا قویولان، مودئرن توپلوم، مودئرن بیلیم ایله بیلیشیمی آماجلایان بیر دﯙشونجه بیچیمیدیر. آیدینلانماجی مودئرن بوگوش (فلسفه) ایله ائورنگؤروشونو اولدوغو گیبی آلغیلاییپ، کندی توپلوموموزا اوُیغولاماقلا یئنی، مودئرن، کیشی اوغلوجیل، بیره یلر کیشی لیگی ایله اونون دوغال توَره سی (حقی) اﯙزه رینه قوُرولموش ائل ارکی (دئموکراسی)، اؤزگورلوک، یاسالار اؤنونده ائشیتلیک، اوُسسال (عقلی/عقلانی) بیر دﯙزه نه دوغرو یؤنه لمک، اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسی نین گؤزآردی ائدیله مز آماجلاری نین آراسیندا یئرآلماقدادیر.
بوُ اﯙلکو (ülküایدئآ)لری گرچکلشدیرمک ایچین، ایلک اؤنجه قارانلیق چاغا ایلیشکین دینسل - سؤیلنسل (میتیک) اینانچلار ایله تاشیل (فوسیل) لاشمیش-چوَروک، گئری قویوجو، انگل له ییجی گله نک- گؤره نکلردن بوَسبوتون سویوناراق یئنی، چاغداش، مودئرن، اوُسچو باتی ائوره نی نین دﯙشونجه ایله اکینیم چئوره سینه گیرمه دن باشقا بیر چؤزگه (چاره) ده یوقدور. مصطفا کمال پاشا-نین دا بلیرتدیگی گیبی، "یئتر هر بیر قوپوشون، بیر قوُرتولوش یوُلاسی (مشعله سی) اولدوغونو" دریندن منیمسه یه لیم.
آیریجا، اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسیندا اوُلوسوموز، ایران ایسلام جومهورییتی نین چاغ دیشی، چوَروک، باغناز «پان شیعیزم- پان فارسیزم»، سالدیرقان، فاشیست دۆشونگوسونه (ایدئولوژی سینه) قارشی قویاراق اؤزله دیگی مودئرن، کیشی اوغلوجیل، ایره لیله مه جی، اوُسچو- اوُلوسچو بیر چاغین اکینیمی نین دۆشونجه اورتامینین چئوره سینه گیرمه یی ده آچیقجاسینا دیله گتیرمیشدی.
بوُ دئوینیمده، ائدی (هئچ) بیر دینسل-اینانچسال بلگی ایله سیمگه لرین اورتایا چیقمادیغی نین دا، بوُرادا آلتینی قویوجاسینا چیزمک گرکیر. بوُ اولدوقجا اؤنملی اولغویو، سؤزده ایران ایسلام جومهورییتی نین ایچه ریده بوُلونان فارس اپوزیسیونویلا قارشیلاشدیردیغیمیزدا، اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسی نین نه دنلی اوُیغار (مدنی/سیویل)، ایره لیله مه جی، لاییک اولدوغونو دا آنلاماق اولور. بیلیندیگی اﯙزه ره، اؤزللیکله ایچه ریده کی سؤزده فارس اوپوزیسیونون چوغونلوغو، باغناز (فاناتیک)، ایناقچی (دوگماجی)، کؤکده ندینجی (فوُندامانتالیست)، اﯙسته لیک مودئرن باتی دﯙشونجه سی یاغیسی (دوشمانی) اولان، باشلیجا "دۆزه لتیمجیلر" (ایصلاحاتچیلار) آدلاندیریلمیش، گئریجی- شووئنیست گوجلرجه یؤنه تیلمکده دیر. بوُ گرچگی "یاشیل دئوینیمی" آدلانمیش "ییغین" آچیق - آیدین گؤزلریمیزین اؤنونه سرگیلدی.
سونوچ:
اوُلوسال خوُرداد آیاقلانماسینی دﯙشونسل آچیدان آیریشدیرمایا قالقینجا، سانیلدیغیندان داها درین، گئنیش، آیریجا آیدینلانماجی- قوُرتولوشجو بیر دئوینیم اولدوغو دا اورتایا قونولور. گونئی آذربایجان توَرکلری؛ آرتیق مودئرن بیر اوُلوس اولما سوَره جینه گیرمیشدیر. بوُ سوَرچده؛ ایلک آددیم کندی دیل ایله دﯙشونجه بیچیمینی، دینجی، گئریجی، باغناز فارس دیلی ایله دﯙشونجه سی نین کؤله لیگیندن قوُرتارماقدیر. گؤنئی آذربایجان توَرکلرینین؛ قوُرتولوشونون باشلیجا، مودئرن چاغیمیزین بوَتون قارماشیق (کومپلئکس)، چتین (مغلق) بیلیمسل- بوَگوشسل (فلسفه سل) قاورام- آنلاییشلارینی قارشیلاما اولاناغینا یییه اولان، «مودئرن توَرکچه»میزدیر. باشقا بیر دئییشله؛ قوُرتولوشوموزون باشی- بئینی؛ اکینیمیمیزی اولوشدوران «دیل»میز، یوَره گی ایسه، مودئرن چاغیمیزین بوگوشسل لاییک، ایره لیله مه جی، اوُسچو دﯙشونجه بیچیمیدیر. بوُ اولدوقجا آچیق گرچگی؛ دریندن آلغیلامایان کیمسه لر، یوَزه یسل (سطحی) گئچیجی گوَنده لیک سیاساللیقلارین توُزاغینا دﯙشه بیلیرلر. اؤدوسو (دئوله تی) اولمایان بیر بوُدونون باشلیجا سیاستچییه دئگیل ده؛ دوغرو دﯙشونورلره گرکسینیمی اولدوغونو اوُنوتان کیمسه لر، اوُلوسال دئوینیمین نه اولدوغونو بیلمه ینلردیر.
گونئی آذربایجان باشدا اولماق اۆزه ره؛ ایران توَرکلری نین؛ «اؤیکونچسل یازغی» (تقدیر)سینی دگیشمه یه، یورولمادان چالیشانلار ایچین، گرچک باغیمسیزلیق، چاغداش اوُلوساللیق (توَرکچولوک = توَرکچه چیلیک)، توَم مودئرن آنلامییلا، کیشی اوغلونا یاراشیر، کیشی اوغوللارینجا یاشامانین، ایلک قوشولو (شرطی)، کندی دیلی اﯙزه رینه قوُرولموش «اوُلوسال اکینیم» ائوره نینده یاشاماقدیر. یاد فارس دیلینده دﯙشونن بیر توَرک؛ آچیقجاسینا، یابانجی بیر بئیین ایله دﯙشونن، «دﯙشونسل بیر کؤله»دیر. شوُ کؤله لیک آنلاییشی ائگمن اولدوغو سوَره جه؛ قوُرتولوشدان، باغیمسیزلیغدان، اؤزگورلوکدن قونوشماق دا یئرسیزدیر. ایران توَرکلری نین قوُرتولوشو باشدا «اوُلوسال دیل ایله اکینیمی» اولماق اﯙزه ره؛ چاغیمیزین ائورنسل مودئرن دﯙشونجه بیچیمینی دریندن قاورایاییپ- منیمسه یرک، «دﯙشونسل کؤله لیک» آنلاییشینا سون قویماقلا، گرچک لشه جکدیر.
دیب یازیجیقلار:
* آیدینلانما (Eclairement/ Sièclles de Lumières= Afklärung) بوگو (فلسفه جی) بئدیآ آقارسو-یون یازدیغینا گؤره: «کیشی اوغلونون گله نکسل گؤروشلر؛ یئتکه لر، باغلیلیقلار، تاساریم ایله اؤنیارغیلاردان کندینی اوُسویلا قوُرتاریپ یالنیزجا اوُسونا دایاناراق یاشامی قاورامایا، دﯙزنله مه یه چالیشماسیدیر. آیدینلانما اینانماق دئگیل بیلمک ایستر؛ سوروب- سوروشدورمادان، گؤرمزجه سینه بیر نسنه یی دوغرو سایماز. اﯙنلو آلمان فلسفه جی کانت آیدینلانمایی: کیشی اوغلو کندی سوُچو ایله دﯙشموش اولدوغو بیر ارگین اولماییشی دوُروموندان چیقماسی" دییه تانیملار. بوُنونلا بیرلیکده؛ اون یئدینجی یوزییلدان بری باتی دۆشونجه سینده آغیر باسان، کلیسه نین دوغااﯙستو گرچک لیک آنلاییش ایله ساواشاراق کیشی ایله آجوُن قونوسوندا اوُسون اؤزارکلیگی تمل اولان آقیمدیر. ("فلسفه سؤزلوگو" دوققوزونجو باسقی، ی26.آیریجا آیرینتیلی بیلگی ایچین باق! "فلسفه سؤزلوگو" ی138؛ "بیلیم ایله صنعت یایینلاری" ایکینجی باسقی).
** «بیلینچ»؛ بوگوشسل (فلسفه سل) آچیدان، هوسئرل (Husserl)ین دئدیگی اﯙزه ره: هرهانگی بیر نسنه نین بیلینجیدیر. توپلومبیلیمسل باقیمدان ایسه: بللی بیر توپلومدا؛ اﯙیه لرین اورتالاماسیندا اورتاق اولان اینانچلار، دوُیغولار کندینه اؤزگو یاشامی اولان بللی بیر دیزگه یی (سیستئمی) اولوشدورور. بوُنو «اورتاق بیلینچ» (اورتاقلاشا/قاموسال/ بیلینچ) اولاراق آدلاندیریر گؤرکملی توپلوم بیلیمجی دوُرکهایم (Durkeim).
*** «من»؛ تین چؤزومله ییجیلره (پیسکانالیست) گؤره: آنلیقسال (ذهنی) سورکلی لیک (Continité mentale) اولاراق، تانیملانمیشدیر. بوُندان دولایی؛ کیشیسل (شخصی) دوُیغولار ایله دﯙشونجه لر «من»-ه اؤزگودور. داوید هوُم (D. Hume) دا «من»ی: تین دوُروملارینین بیر- بیرینی ایزله ییشی اولاراق تانیملاییردی. آندره ژید (A. Gide): چئشیت لیکده آلغیلادیغیم (ادراک ائتدیگیم) نسنه؛ سوَرکلی «من»دیر، دئردی.
اینانیر عیساجی دﯙشونور پاسکال (Pascal) بوتون دینجیلر گیبی؛ «من»ه قارشی چیقاراق: من تیسکیندیریجیدیر، دئییردی. قارشیلاشدیرین خمینی –نین «من ارلیک (شیطان) دیر» ساچمالارییلا.
****«من لیک» (l` Ego)؛ "فلسفه آنسیکلوپئدیسی" (اورهان خنجرلی اوغلو) نین یازدیغینا گؤره: کیشی اوغلونون «من»ی اﯙستونده کی بیلینچلی بیلگیسیدیر... کیشی کندیسی اﯙستونه؛ کندینجه ائدیندیگی بیلگییی، باشقالاری نین کندی سینی نئجه گؤردوگو بیلگی سینه قاتاراق من لیگینی اولوشدورور (باق! ج1؛ ی150-151-152).
***** «تؤره» (Töre)؛ عوثمانلیجادا اخلاق: عرف، عادت، طبایع، سیرت، سجیه، عادت-ی طبیعه، عادت-ی مکتسبه، عادت-ی خیریه، حسن-ی اخلاق. گله نک- گؤره نک، گیبی آنلاملار داشیماقدا ایدی. تؤره بیلیم قوُراللاری نین بوتونونو؛ «تؤره» سؤزجوگوییله گؤستره بیلیریز. «تؤره» دئییمی، اسکی تورک آغیزلاریندا «توَره» (Türe) بیچیمینده :عادت، اصول، قاعیده، عرف، گؤره نک، یاسا، آیین، دین آنلاملاریندا قوُللانیلیردی (باق! «تاراما سؤزلوگو»، ت.د.ق ج 5، ی 3871). سؤزجوگون اسکی بیچیمی "تؤرو" (Törü)دور. باشلیجا یاسا؛ یاسالار بوتونو، دۆزن، نیظام آنلامیندا قوُللانیلیردی. اؤرنه گین قوُتادتغو بیلیگ-ده "اؤنگدو Öngdü" (یئنی یاسا؛ گله نگ)دن آیریملی اولاراق؛ "آنایاسا" آنلامینی دا داشیماقدا ایدی. "اؤنگدۆ" تورک اوُلوسونجا منیمسه ندیگیندن سونرا؛ "تؤرو"نون بیر پارچاسی اولور.
بوُگون «توَره Tüze» دئییمی، عربچه «حوُقوق» دئییمی قارشیلیغی اولاراق منیمسه نمیشدیر. «تؤره» دئییمی؛ 1942 ییلیندا فلسفه تئریملری نین ساپتانماسی سیراسیندا «ت. د. ق»ونجا عوثمانلیجا عادت، اخلاق، فرانسیزجا (Moeurs) دئییملرینه قارشیلیق اولاراق، اؤنه ریلمیشدیر (باق! «فلسفه و گرامئر تئریملری، ایستانبول 1942 ی89).«تؤره بیلیم» دئییمی ده «اخلاق، علم-ی اخلاق» (فرانسیزجا:La Morale/ L´ethique) اولاراق گؤستریلیردی. آنجاق 1978 ییلیندا «ت. د. ق»ونون یاییملانان «اؤزله شدیرمه قیلاووزو»ندایسا «تؤره» دئییمی «عرف = گله نک»، «عادت = گؤره نک»، «تؤره بیلیم=اخلاق»، آیریجا «دینسل یاسا = شرع» («مشروع» دئییمی قارشیلیغی اولاراق دا «تؤره ل» دئییمی گؤستریلیردی) دئییملری قارشیلیغی اولاراق گؤستریلمکده دیر. اویسا؛ بوَتون بوُ دئییملرین آنلام ایلیشکیلری بوُلوندوغو دنلی، آنلام آیریلیقلاری دا واردیر. بوُ قاریشیق لیق «تؤره» دئییمینده «تؤره ل»، «تؤره سل»، «تؤره بیلیمسل»... گیبی توَره ولرینده ده سورمکده دیر (« باق! فلسفه آنسیکلوپئدیسی ج 6، ی377-8).
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab