۱۹. عصر افغانستان ترکمنلرینینگ مشهور شاعر و علم آدملریندن بیری بولن ضارع مخلصنداکی الحاج مولوی خدایبردی کیچیک ترکمنستان جغرافیسنداکی لبابده یاختی جهانه گوزینی آچدی. شوروی نینگ اکتوبر انقلابینده خاص یاشقا افغانستانه گچیب بؤتین عايله فردلری بیلن آقچانینگ غورچنگی اوبه سینه یرلشتیلر. اجتماعنینگ رسم و رواجلرینینگ و دینی وجیبه لرینینگ گرگینجه مدرسه حیاتینه باشلدی. دستار بندیسینی آلندن سونگ شور تپه دن أؤیلانیب چوبباشده مدرسلیک حیاتینه باشلدی. ۱۹. عصر ینگ آخیرلرینده تکرار غورچنگی اوبه سینه گوچیب و اؤرده فانیه رحلت ایتدی.
موصوفینگ بوییک بیر دین آدمی بولمسینینگ یانینده آیرتین هم بیر شاعر دی او. شاعرینگ بیری خوش نظم و ایکینجیسی هم توق ماق آ دینده ایکی سانق دیوانی باردیر. دیوانلرینگ هر ایکیسی دیوان کامل خوش نظم و توق ماق آدینده مولوی صاحب بای مراد طاغن ینگ تلاش و کوشیشلری بیلن توپلانیب بیر جلد حالینده نشر ادیلندیر. دؤرینگ دیوان رسم و رواج طرزی یانی بو اثرده ده حمد و نعت شریفدن باشلنر. أؤچلنجی چابی ه.ق ۱۴۲۸ ، ه.ش ۱۳۸۵ و م. ۲۰۰۶ .
بو اثرده عادتا حسد، بغض، کدورت، کینه و عداوته سواش آچیلاندیر.
معلومات وسیع اؤچین: دیوان کامل خوش نظم و توق ماقه مراجعت ادینگ.
بللی :
کتابینگ آدی : آچیلمادیق غنچه لر
بازوجی : عبدالخالق " مسکین "
مال یاردم چی سی : ترکمن محصل لر وترکمن ییگیت لر
چاپ سانی : بیرنجی
سان : 1000 جلد
چاپ ییلی : جدی 1388 هـ ش
ایل گچر
گیل ای کونگلوم مغرور بولمه دنیاغه
گونلار گچر آیلار گچر ییل گچر
بلبل دک مست بولیب اُوچر سام باغه
باغلار گچر بوستان گچر گل گچر
بول فانی دنیا دیر بولماز پایانی
وقتینده یویدر گدانی شاه نی
غره یره تقدی اول ســـــــــلیمانی
بگلر گچر شاه لر گچر ایل گچر
اوتر موندن همه جاندار وبی جان
دریا لر غوریب داغ بولریکسان
زمین چپه بولیب غوپرلر آسمان
آی گون گچر یلدوز گچر یل گچر
بول چرخی فلک دیر چرخنی چالن
گیدر آخر برگون بو دنیا گیلن
رستم دک گرز اوریب داغلاری بولن
شیرلر گچر پلنگ گچر فیل گچر
گیل ای " مسکین " ال اوز فانی جهاندن
خدا آیرماسین نور ایمان دن
هیچ زاد غالمز مگر قادر سبحان دن
کتته گچر کچیک گچر قیل گچر
منبع:http://yeget.blogfa.com/
سلام قدرلی و عزیز اوقیچیلر بگؤن عزیز أؤلکامیز افغانستان ترکمن مطبوعاتی و نشراتینه دؤیغی و حسلرینی شعرلاری بیلان أؤزانه دیلینه دؤکن، بیر جوانینگ کتابینی غوشمه وعلاوه ایتمه غوانج و سؤینجینی یاشییورس. بو کتابینگ کونگل و یؤراگینگیزدن توریپ انه دیلیمیز بولان ترکمن دیلینه علاقانگیزی کوپالتمسینی، آرترماسینی امید ایدیورس. انشا الله جوانلریمیز بو باره ده جدی بیر شکیلده تلاش و کوشش ایدیب أؤز انه دیللرنینگ گلیشمسی، ایلرلمسی، أؤنگه گیتمسی و پیشرفت ایتمسی اؤچین گیجه گؤندییز چالیشیپ اییشلارلر.
هاووه! عزیز دوغنلر بیلیشینگیز یانی أؤلکامیز عزیز افغانستانده یللر دن باری یاشاپ گلیون خلقیمیز دؤرلی ظلم و استبدادلره دوچار غالسه هم أؤز هویت، تاریخ، کلتور، ادبیات و رسم و رواجلرینی غووراپ اییه چیقیب گلیوندیرلر. فقد بو کافی گلمیور چؤنکه گؤنیمیزه چنلی ادبیات ایکی ساحه و دؤره دن گچیب أؤچینجی ساحه سینه گلندیر:
بیرینجیسی ادبیاتینگ شفاهی دؤره سیدیر. ایکینجیسی یازیلیش دؤره سیدیر. أؤچینجیسی هم گؤرسل و تلویزیونینگ پرده سینه گچیش دؤره سیدیر.
بلکی زمان و شرطلر بیزه بو دره جه مساعده ایدیور مونگه ده شکر. بولمسه گونگل خوالر کی بیر ترکمنی داستانینی تلویزیونینگ پرده سینده بیر ثریال شکلینده نشر ادیبیلسک...بیر میللت أؤز تاریخ، فرهنگ، دیل و ادبیاتی بیلان تانینار. بو سانه لان خصوصلر بولمسه ویا محافظه ایدیلمسه محترم اوستاد صاحب بهمنینگ افاده سی بیلان او خلق تاریخ هندگینه گؤمیلیپ گیدر.
بیر میللتینگ، تاریخینگ آقیب گیدیشی بیلان یوق بولیب گیتمه سینه مانع بولجق سببلر:
تاریخ، فرهنگ، دیل و ادبیاتینینگ غوورالیب و محافظه ایدیلیب نسلینگ دوامینه میراث ایدیلیپ تابشیریلمه سی و نسل آینده طرفیندن هم بو لا ره صاحب و اییه چیقیلیب چاغینینگ ایمکاناتلریندن ده فایده لانیلیب گلیشمسی و ایلرلمسی باره دا جدا کوشش و تغلا لر ایدیلملی دیر.
بو خصوصده یؤپینگ اوجینی چکمک قدرلی علم و بیلیم آدملریمیز بیلن تجار، یاش اولی لریمیز و تحصیللی جوانلریمیزه دؤشیوندیر. هر کیم أؤز ساحه سینده در دؤکملیدیر که اجدادینگ تلاشی بی بحره بولیب گیتمسین. بو مو ضع ببیلان علاقه لی بولنی أؤچین " انه دیلیمیز ترکمن دیلی" آدلی شعریمدن بیر تؤرتلیک پایلشمق ایسته دیم...:
دیل اوستادی والیدین اولارینــــــگ حقی أؤچین
والــــدینینگ رضــــاسی الله پیــــــغمبر أؤچین
گل بیرلاشیپ یؤرالینگ بنده لیک حقی أؤچین
بارلیغیمیزینگ سمبولی دیلیمیزی غورالینـگ.
بیز ترکیه جمهوریتی، افغانستان، هندستان، ترکمنستان، روسیه و افغانستان ده تحصیلات عالی اوقاب یؤرن جوانلر بولیب " دیلیمیز أؤسدیریلملی و فرهنگیمیزه اییه چیقیلملی" آدلی بیر پروژه باشلاتدینگ. شونی یادلاب گچمکده فایده بار بو محصللرینگ اکثریتی ترکیه جمهوریتینده أؤز تحصیلات عالیلارینه دوام ایدن جوانلاریمیزدیر. بیزینگ مقصدیمیز مقدس ترکمن دیلنده، شوقلنیب شعر، نسر، داستان، حکایه و رومان یازان دوغنلریمیزینگ غلمینداکی دؤیغی و حسلرینی مطبعا دوکیب چاب ایلاب خلقیمیز بیلان پایلشمقدیر.
پروژامیزینگ دسلابینی دولت آبادینگ قریش قریه سیندن بولیب خاص یاشقا عالی استعدادی بیلان ادبیات دنیاسینه گیرن دورۀ لیسه شاگردی عبدالخالق " مسکین" نینگ اشعاریندن " آچیلمدیق غنچه لر" آدینده بیر کتابی چاپ ایتمکلیک بیلان باشلیورس. جناب حق کامیابلیق میسر ایدیب دوامینی گتیرسین آمـــــــــــــــــــــــیــــــــــــــــــــــــــــــن!
طبعا! بو قسم ایشلر بؤییک مقدارده بیر مالی دستک و بیر بودجه گرکدریور. مونینگ اوچین بیز فرهنگ سؤیر جوانلر أؤز آرامیزده پول جملادیک. بو کامپایینده باش رولی ترکیه ده تحصیلات عالی و لیسه اوقاب یؤرن وطن، میللت و فرهنگ سیور ترکمن محصللر اویناندیرلر. محصللری کی! آیلیق معاش{ بورس} لریندن گؤنده أؤچ وخت نانینگ ایکی وختینی اییپ بیر وختینینگ پولینی ذخیره ایدیب ساقلاب شو کتابینگ چیقمسی أؤچین صرف ایدنلر. محصللری کی! اییمان، گییمان و گرک ذاتلرینی و احتیاجاتلرینی آلمان فرهنگیمیزینگ و دیلیمیزینگ اؤسمسی و ترقی ایتمسی أؤچین أؤز فداکارلیکلرینی گؤرکزنلر. بولاری چن یوراگیمدن تقدیر و تبریک ایدیورن. الله (ج) ایشلارینی راست گتیریب حیاتلارینده و درسلرینده باشریلر و کامیابلیقلر نصیب ایلاسین! یینا افغانستان داقی محصل دوغنلریمیزه هم سونگسیز شکرانلریمی تقدیم ایدیورین. زیرا اولار بو باراده جدی تلاشلر بیرن. و دنیانینگ هر یرینده تحصیلات عالی و لیسه اوقاب یؤرن جوانلریمیزه بیزدن مادی و معنویی باقیشیق و کمکلرینی ا سیرگمدیکلری أؤچین شخصم و دوستلرمینگ آدینه تشکر ایدیورین.
گرچه بو خصوصده محترم تجار و ایش آدم لاریمیزدن خواهش ایتسکتیک محقق که بیزدن کمک و دستکلرینی اسیرگمزلرتی. بیز جوانلر بولیب گؤیجیمیزی ، استقراریمیزی و نییتیمیزی بیر سییناپ گؤرآلی دییدیک...بو استقامت و دوغریلتیده بیزی تشویق ایدن بوییکلریمیزه منتدارلیغیمیزی بللاپ گچمک بوینیمیزینگ بورجیدیر. خاصّتاٌ هم محترم عبدالرحیم " اوراض " آغامیزه کتابینگ تصحیحی و باشغه کمکلری أؤچین شخصم و دوستلرمینگ آدینه سونگسیز شکرانلریمی تقدیم ایدیورین.
نوت: أؤستی همزه لی حرفلر نییچگه اوقیلملیدیر.
حرمتلربیلن!
محمد قاسم " عبادی"
ترکیه داکی افغانستانلی ترکمن اوقیچیلر توپلیلیغینینگ باشلیغی.
آقمراد اوکته
رحمتلی آقمراد اوکته رحمتلی ملا یاغشی صحبتینگ اوغلی دیر. تورکمنینگ گونش طایفه سی نینگ چقر عروقندن بولیور. هجری شمسی ییلی 1312 ده اندخوی شهرنینگ باغبوستان اوبه سینده جهانه گوز آچن.
ابتدایی اوقوون زیاد اوقیمانه یول تاپن دال. عالی استعدادی بارتی. حافظه سی اینگان گویجلی ی ، مطالعه اتمانه عاشق تی. انیس ، اصلاح روزنامه لره و ژوندون مجله سینه اشتراکی بارتی. مطالعه بیلن اوزینی ادبیات جهانینده دیکلان تی. سنه 1385 ده جهان دن اوتدی.
تورکمن دیلینده شعر و قوشغی آیدیورتی. مانه بوییر مخدوم قلی فراغی نی مختاب آیدن شعری بیلن باشلاب قانچه شعرلری نی نمونه گتردیم :
مخدوم قلی
مخدوم قلی تورکستانه بییک شان شرفندن تاپن شان تورکستان
تازه روحـی تپارهـــر اوقــــــین آدم دیوانی دیر طراوتلی بوستان
هر فردینده باشغه تویسلی مشکی بار هر ورقی گل دن دولی گوگلمان
معنی درو جی فراغی نینگ دیوانی ادب در بن ییغنار اوقین همرزمان
اوقین چوتلار اوزین باشغه جهانده هر بیر شعری اوقانه درس عرفان
مخدوم قلی ! مدام روحینگ شاد بولسین قالن لره دیوانینگ دیر و درفشان
بهارینگ من
اگر باغ ایچره گل بولسنگ == گـلن فصـل بـهارینگ مــن
اگـر شـــیدا بلـبل بولســنگ == تر آچیلان گلزارینگ مــن
جانیمـــی ســالدینــگ آزره == گوزلارینگدیر گوهـر پاره
اگر گیرسنگ عشق بازاره == غزیــقلی خـریدارینگ مـن
جـهان ارا سـریم پاش دیـر == نیـلا يـین آرامــیز داشـــدیر
گیجه گوندییزگوزیمیاشدیر == گورسم دییب دیدارینگ من
یوقدیر یوراگیمینگ قراری == بلــبل کـمین چـکیب زاری
فراقینگده تـورت یـل باری == چکیورن دردی آزارینگمن
مسکین آیدارسویدیم اوزینگ== جانیـم آلر غرا گوزینــگ
اگرراست بولسه شوسوزینگ== اولینچام انتظارینگ مـن
انه جان
علم دییب چقدیم اوزاق یوللره
منینگ اؤچین دعا ایلانگ انه جان
بیلیم بیلان غونجق بولیب گللره
غین ایشلره باشم اوردیم انه جان
سیغینیب الله غا گوندیز و گیجه
خیرینی دیلارین مونینگ همیشه
صبر بر بیرو بار اتمن اندیشه
سیزهم منگه دعا ایلانگ انه جان
اوزاق غالیب غرینداش و خویشمدن
جوان گونلار بویله گچر دوشیمدن
بیل باغلاپتیم مونگه ایشینگ باشیندن
صبریم اوچین دعا ایلانگ انه جان
یاده دوشسه آشنا دنگی دوشلاریم
حسرتلردن گوزدن اقر یاشلاریم
دعا ایلاب قبله غوییب باشلاریم
غووشمق اؤچین یالبریورین انه جان
عبادی سن حقدن دیله مرادینگ
حق یولینده هر گز اوچمز چراغینگ
مدام اورسین وطن اؤچین یوراگینگ
دییب توفیق و صبر ایسته انه جان
شام شریف ( پایتخت دولت جمهوری سوریه) 06.07.2006
بلبلی بیچاره سن گل عشقیندان فریاد قیل
عاشقی سرگشته بولسانگ اوقونی بر باد قیل
دینمایان شام و سحرلر داد ایله بیداد قیل
بیر عمارت سن قیلیب عشق اویونی آباد قیل
جان ملام بیر زمان گل یاریمی آزاد قیل
قویمادی اوز حالیما گردونی بی دوران منی
هجر دشتینده کوین دک اتدی سرگردان منی
عشق آفتی قیلیب دیر بی سر و سامان منی
جانیم آلمای قویمادی اول دردی بی درمان منی
جان ملام بیر زمان گل یاریمی آزاد قیل
تیغی بیدادی فلک یرگه آقدیردی قانیمی
بیلمه دیم هجران شبینده سود ایله نقصانیمی
تیتره شر گوگده ملک لر اشیدیب افغانیمی
جانیم چیقمازدان برون باریب گورین یاریمی
جان ملام بیر زمان گل یاریمی آزاد قیل
بیر مغلئم سن ارر سن شهر ایچینده با کرم
درگاهینگا یوز توتوب یارینگ وصالین استارم
بال اورنینا بیزگه آوی ایچیردی بو دردی غم
تلموریب مثلی گدا دک یارین ایستاب شا صنم
جان ملام بیر زمان گل یاریمی آزاد قیل
اوغوزلر هم باشقه ترک بوی، عشیرت و تیره لرینده بولنی یانی13. ینجی یوز ییللرده ترکلرینگ اورتاق کلتور و ادبیات دیلی بولن خاقانیه شیوه سنی، آغزینی و مونونگ دوامی بولن خوارزم شیوه سینی استفا ده ادیبدیرلر. مونگه مثال أوچین ...
1310 ییلینده قصص الانبیأ آدلی کتابی غلمه الان رابغزی آدینداکی بیر ترکمندیر و کتاب خوارزم شیوه سینده یازیلندیر.[1]
بو یازی دلینده یازیلیپ گؤنیمیزه چا گلن اثرلار ویا متینلر گؤک ترک، اویغور و قره خانلی لردن غالن متینلر دیر. بو اؤچ دویردن غالن اثرلرین آراسینده گرامری بیر فرقلیلیق یوقدور. سسلر، چکیملر و اکلر [ پسوند] ینه غرانیمیزده هم کان بیر فرقلیلیق یوقدور. سبابی ادبی دیللار منگزشتی.
مهم بیر آیرالیق و فرقلیلیق بولسه بولارینگ کلیمه خزینه سینده تی سبابی گؤک ترکلرینگ وختینداکی آبیده لاردن آلینان کلیمه لر کوپ آز و محتملا بولار کان وختلر چینلیلرینگ الینده بولنی أوچین چینجه نینگ تأثیرینده غالدیلار.اویغور دورینداکی متینلرده بولسه سانسکریتی کلیمه لرینگ کانتیگی و بودیزم ومانیهیزمه عاید قاورام واصطلاحلارینگ معنیلرینینگ تأثیرلی بیر شکیلده دیللاره غاریشنتیغی تحقیقاتچیلرجه اورتا غویلندیر. بالمقابل قره خانلی قره خانلی لر دورینه عاید بولن متینلرده بولسه عربی و فارسی کلیمه لرینگ کانتیگی و اسلامی اصطلاحلارینگ خلق آراسینده مشهور اکنتیگینی اورتا غویان بیر کان اثر و کتاب باردیر.
هاووه! بو متنوع و متفرق ترک تیره و زمرلرینده آغز، شیوه و لهجه فرقلیلیغی ویا ایریمی البته کی بارتی ( 13 ). یوز ییله چنلی هم، اوندن سونق هم و گؤنیمیز ده هم دوامی باردیر. بو دیلدانلارینگ هیچ وقت گؤزدن اوزاق توتوبیلمجکلری اینگ مهم خصوصلردندیر.
اوول بیلان بول فرقلیلیغی اسکی تاریخ کتابلارده مانی متینلار بیلن بودیست متینلار آراسینده گؤریورس.
بول آیریلیغی «ن» بیلان «ی» حرفینده گؤرکزیور. A. VON GAB’IN
مانیی متینلرده کیی «ن»لی،"انیغ، قون، قانی، چیغان" بودیست و بورقان متینلرینده بولسه! « ی »لی " اییغ، قوی، قایی" یانی
کاشغرلی محمود هر ترک تیره لرینی ایلانیب آغز و شیوه فرقلیلیغیندن بحث ادیپ اوغوز شیوه سینه آغیرلیق برنی بولسه ترکمنلرینگ اوزیین ییللار وسیع و گینگیشلیک جغرافیه لرده حکمران بولملاری بولسه گرک. اوغوزلاره ترکمن دییلمسی بولسه( 10 ). یوز ییللارده اسلامیتی قبول اتمه لریندن سونگ (11 ). یوز ییللارینگ باشینده عربلرینگ؛ "ترک الأمین" لقبینی برمه لری بیلن اوغوز لارینگ همه سینه ترکمن دئیلمانا باشلانیبدیر.[2]
ترکمنلرینگ سؤزلی ادبیاتی:
سوزلی ادبیاته گیرمزدن أؤنگ ادبیاتینگ أؤزینی تانالینگ؛ ادبیات ادب کلیمه سیندن دؤراب سؤزؤنگ غالیبده ایدیلیب سؤزداکی گوزه للیک، دؤزگؤنلیک، قشنگلیق، آیدیش و گپله یش داکی اخلاقلیلیق و یخشلیق دیر.
هاووه! سوزلی ادبیات هم بیزینگ خلق ادبیاتی دیدیگیمیز؛ نسلدن نسیله شفاهی بیر شکیلده اؤتؤپ تازه نسلی گچمیشه باغلان و ترکمنینگ روحینی ایاقده توتان، بیر کان رقم و قسم قسم فؤلکلؤر لر و ادبی میراثلریمیزدیر.
بولارینگ هر بیره گی ترکمن خلقینیگ شاعرانه زهنینینگ، گؤیچلی و تؤکنمز قابیلیتینینگ، ماهیرلیغینینگ ادبی محصولی بولیپ عصرلار بویی خیرینگ شره ، عدالتینگ عدالتسیزلیغه غالب گلری یانی خذمتی اتدی. بو روحی خزینه مؤینگ یلللارینگ دوامینده خلقیمیزینگ ذهن، عقل و تفکر یانی ایلکلریندن أیلنیب میللی روحیمیزه، عادتلریمیزه، رسم و رواجلاریمیزه دینی عقیده و اینانچلاریمیزه غاریشتی و گد بولدی. اتالریمیزینگ عقل و فراصتیندن چیقان و یانسیین دوستلیق، بی طرفلیق، آچتی و باریش معنی لری و فکرلری أؤزینده جمعلدی.
هاووه؛ دوستلار! مونینگ یانی تاریخیمیزده شهرتلی آدملرینگ کوپ غینچلیقلر بیلن بیزه غویان بو مقدس میراثلارینه میللی ثروتیمیز و سرمایامیز گوزی بیلن غراسق گناه بولمسه گرک.
ترکمنلرینگ ساسانی لار یقیلان سونگ ایران و آذربایجان تفراقلارینه یایلمسی سلجوقیلرینگ سیاسی گؤیجینه گؤیج غاتدی. سلجوق تیره سی بیلن بیر سیاسی تشکیلات حالینه گلن ترکمنلر ( 1064 ) تاریخلرینده قارسه، آذر بایجان جنوبیه، بو ( 1071 ) ) تاریخلرینده هم انا دولویه ( ترکیا) گیرمانا شروع اتدیلار. ملازگریت ظفرینینگ ایزی بیلان مرمرا و اده لار دنگیزینه چا باردیلار. بو تفراقلاره حاکیم بولان بیزانسلیلار هم ایمسیم دالتیلار، غا پدریلان تفراقلارینی پس آلمق أؤچین اللاریندن گلنی آردینا غوین یوقتیلار. الله یولینده گوراشان قهرمان اتالاریمیزنگ (11 ). یلی بیزانسینگ غارشیسینه جهاد بیلن گچدی.
(1176 ) قره مقبلی سواشینداکی قلیچ ارسلانینگ بیزانسه أؤرن ضربه سی بیلان اهلی ترکینگ قدری تاعین بولیپ ترکیا نینگتفراقلرینینگ کوپ یری فتح ادیلدی. بؤرده شونی ایتمانا چالیشیورس ترکمنلرینگ مونچه یریینی آلیپ اقتدار صاحبی بولنسونگ نام أؤچین أؤز إنه دیللارینی رسمیلشتیرمدیلار؟ دوغریدن هم بو کوپ بیر عجب ایش دالمی؟ بیزلارینگ بحث موضوعمیز تاریخ بولمان سونگ بو سواله سیاسی طرفدن دال ده دل بحثندن بارمانا کوشش اده لینگ.
هاووه ! اوغوزلر سیحون کنارلارینده یاشیور قالر ادبیاتلری شفاهی وسؤزلی شکلینده تی اؤز ارالارینده گپلشیون دیللاری بیلان حل مطلب بولیورلرتی، او وختتاکی دیللاری رسمی وکلتور دیلی حالینه گلن منطقه لاردن اوزاق غالسه لارده آزکان اولردن متأثربولیپتیلار. (11). قرنداکی حادثه دن سونگ متفاوت جغرافیه لره یایران ترکمنلر کلتور محیطندن اوزاق غالدیقلاری اؤچین اوغوز شیوه سینی بیلورلرتی لار نقل و اتاسوزلرینده، خلق شیرلارینده، متل و حکایه لارینده شفاهی بیر ادبیات واسطه سی بولیب نسلدن نسیله دوام ادیب گلن شیوه دنیاده چشیتلی و فرقلی حادثه لر بیلان دوش دوشه غالندیر.
ترکمنلره الله یغشی گوزی بیلن غراپتی غیسغه زمانده دنیانینگ اینگ اولی سلطنت لارینی غوراپتیلار. شرق و غربه حکمران بولن ترکمنلره دولت و سیاستلری، انسانلارینگ اراسینداکی مرام و مقصدلارینگ بیلینمه سی، چاغه اویلیپ کلتور و مدنیتلرینگ ایاقده غالمه سی ، تعلیم و تربیه نینگ أؤنگه گیتمه سی، اسلامیتینگ یولینینیگ تغقیب ادیلمسی إؤچین رسمی دیله احتیاج بارتی.
مونی سلجوق خانلاری غاتی غوویی بیلیورتیلار و اؤز دیلله ری حال حاضرده ادبی بیر دیل دالتی...اؤنگلاریندده ایکی سانق دیل بارتی بو دیللرینگ بیری اسلام دیلی بولن عربی، بیر باشقه سیده پارسی و یا فارسی دیلیتی.
فارسی دیلینینگ سایلانجاغینه ایکی احتمال بارتی.
ا. ناچه زمانلاردن باری أدبی و کلتوری بیر دیل بولیپ أدبیاتده مترقی تی.
ب.دؤلتاینگ بؤرؤکراتلارینینگ مهم بیر قسمسنینگ پارس اصللی بولمه لاری.
عرب دیلی بولسه غاتی بیر إعتقاد بیلن باغلاندیغیمیز دینینگ و قرانیکریمینگ دیلی بولنی أؤچین اولارینگ یانینده غاتی مهم ارض ادیورتی. جهان لرزه لاریندن تیتران بو سلطنت ادبیات دیلی أؤچین پارسی دیلینی، علم دیلی أؤچین عرب دیلینی و رسمی دیل اوچین عربی و فارسی و عموما هم اوغوز شیوه سی استفاده ادیلدی.[3]
محمد قاسم « عبادی »
ادبیات بیر گینگ علمدیر. علم شاخه لرینده مؤینگ تؤیسلی گللر آچیلیپ و مؤینگلر تؤیسلی عطرلری آدم جهانینه پؤرکیپ دورن.
البته بو ییگریم لانجی عصری عالی مرتبه لره یه تیرن فقط ادبیات علمی دیر. مسلمانلر هسپانیه مملکتینی فتح ادیب أندلس ده إسلام دینینگ مشعللرینینگ یاختیسینده آبادلیغی علم بیلن باشلانده اوروپا ده سوادلی لار آز إکن. فرانسانینگ امپراطوری هسپانیه دن معلم دیله دیپ اؤلادلرینی اوقیدن.
اگر بیز« سیر حکمت در اوروپا» آدلی کتابه و باشغه تاریخ لره غرانساق بؤگؤن کی دابره لی اوروپانی بویوک معراجه یه تیرن ادبیات علمی دیر.
مونتسکیو، ولتر، لامارتین، هوگو، بالزاک، بایرن، شلی و کارلایل آدلی ادیبلرینگ أثرلری اوروپانی اوزغون تولقون نه تاشلان.
بؤگؤن اسلام فرهنگ نینگ مشعلینینگ یاختیسینده عرب، پارسی، أوزبک، پشتو . اوردو دیللرینینگ ادبیات علملری اوزغون یولی مقصد طرفلرینه الان لر. بؤگؤن پارسی و أوزبک دیللرینینگ صنا عت، بلاغت، حلاوت، ملا حت هر بیر حقده آلین یوللری إؤنگه آلنلر. اگربزلر بیدل، مولانا، فرخی، صاءب تبریزی، نظامی، ایرج میرزا، امیر خسرو و دهلویی و باشغه ده آد غزه نن پارسی دیلده شعر آیدن ترک شاعرلرینگ شعرلرینه غرانساق خیال و عالی إستعدادلرینه آفرین آییتمه لی بولیورس.
اما تأسف بیلن یادلانساق و یادلاسق ترکمن ادبیاتی هنیزه چنلی جوهر تاپیپ بیلن دال. افغانیستانینگ هیچ بیر دولتی هیچ بر زمان ترکمنلارینگ فرهنگ و ادبیات لارینه یورا ک کویدیریب توجه ادندال ترکمنلارینگ أؤزلریندن هم بیر عالم چقیپو باش غالذیریب بو یولده باله لرینینگ چانگ آستنه غالن گنجلی استعدادلارینی آچمانا بر کیتابی تألیف ادیپ رهناما بولن دال. شو سبابدن افغانستانلی تورکمنلارینینگ ادبیاتی دینگه ده اوزغون یوللری آلیب بیلن دال، بلکه دیریسانده دیب هم آیدی بیلمیورس. نامه أؤچین کیم ترکمن دیلنده ایدیلان شعرلرده هنیزه چنلی بلاغت، بدیع و بیان علملرینینگ جذبه لی اثرلر گورینن یوق. تا سحرلی سؤز و شعرلی غفلت یاتن ایلادینی اویاندیرسه.
ترکمن دیلینینگ شاعرلرینینگ اوستادلری مخدوم قلی، ملا نفس و باشغه اوتن شاعرلرینگ کتابلری دیر. بو کتابلره هم کوپ ال اوریلن. مثلا مخدوم قلینینگ « یاش ادر سنی » آدلی شعرینه دقیق بولساق قافیه لرینده دوش و اوج هم گلن. بو زیل یال اوریشلیقلر شعرلری دینگه ده ضعیف اتملی دال بلکه گیلجک لرینگ عقللرینی همده قافیه و عروض علم لرینگ یوزلاریندن آداشدیرمه لی.
هاووه! بؤگؤن جهانینگ تمام طایفه لری بیوک تهفه لر بیلن ییگریم بیرینجی عصرینگ جهانینه گیرنلر. دریغ بیز افغانسانلی ترکمن لر تحفه سیز باشغه لرینگ ایزینده سویرانشیپ بو تازه عصرینگ بساغه سینه قدم غویدیق. امید افغانستانلی ترکمن باله لاری همده بو عصرینگ تازه علم مشعللرینینگ یاختی لارینده و بو تازه عصرینگ نسیملاریندن تسکینیپ توریب اویخلریندن آئیلسه لر وفرهنگ یوللارینینگ خدمت لارینه بیللرینی باغلاسه لار.
اوستاد عبدالکریم «بهمن»
Ene dilim
Ene dilmiz Türkmen Dili, geling onu goraling
Dili geliştirmana köşiş bilen durali
Dilimiz ırzımızdır munga dil yetirening
Toparlanşıp hemmamiz uzan dili kesali
Dil hocamız valıdeyin olarıng haki uçin
Valıdeyining rızası Allah Peygamber uçin
Gel birleşip yörali bendelik haki uçin
Barlığımızıng semboli dilimizi gorali
Dilimiz gati baydır gramer zadı bilen
Başgang dilinde yoktur, bizingkide bar bolan
Amma şipille göryen yok muning yani hor bolan
Türkmenlik haki uçin dilimizi gorali
İbadi gije gündiyz diling uğrunda çalış
Dilingden sen uyalma kem galmajak bol nalış
Diling bolsa sen barsing mundadır pilla barış
Eğer bolsa Turkmenlik dilimizi gorali.
Gerekirse bu yolda janımızı berali…
Konya: 05 - 01 - 2008
جیحــــون بیلان بحـــرخــزر آره ســی چول اوستوندان اوسر یلی ترکمنینگ
گل غنچه ســی غره گوزوم غـره سیـی غـره داغـدان اینارســیلـی تـرکمنینگ
حق سیلا میش بار دیر آنینگ سایه سی چیرپین شارچولونده نر و مایه سی
رنگ به رنگ گل آچاریاشیل یایله سی غرق بولمیش ریحانه چولی ترکمنینگ
آل یاشیل بورانیپ چیقار پریسی قوقیاییب برق اورار عنبریینگ ایسی
بگ توره آق سقال یوردینگ ایه سی گوران توتار گوزل ایلی ترکمنینگ
اول مردینگ اوغلیدیر مرد دور پدری گور اوغلی قدرداشی سر خوشدور سری
داغده دوزده قاوسه صیاد لار دیــــری آلابیلماز یولبارس اوغلی ترکمینینگ
گونگل لار یوراکلار بربولیب باشلار تارتسه یغین ارار توپراقلار داشلار
بر سفره ده طیارقیلینسه آشلار گوتاریلا ر اول اول اقبال ترکمنینگ
گونگل هوا لانار آطه چیقانده داغلا ر لعله دونر قیه باقانده
بال گتیرر جوشیب د ریا آقانده اکسیلماز میوه سی بالی ترکمنینگ
غافل قالماز دویش گونی خواربولماز قارغیشه نظره گرفتار بولماز
بلبل دان آیریلیب سولیب سارالماز دایم عنبر ساچار گلی ترکمنینگ
تیره لار قرداشدور اوروغ یاریدور اقبال لار ترس گلماز حقینگ نوریدور
مرد لار آطه چیقسه سواش ساریدور یاو اوستینه یاو دور یولی ترکمنینگ
سرخوش اولیب چیقار جگر داغلانماز داشلاری سیندورور قولی بالانماز
گوزیم غیره دوشماز گونگل اگلانماز سوزلار مخدوم قلی دیلی ترکمنینگ
.
بيرم خان
عصرلرچه تاریخ بغـــــرینده یاتد یـــــــنگ *-* موندن بـــویان آدینــــــگ چیقــــاربـــــیرم خـــان
تاریخینـــگ جبریند ن اونتدـــیق آدیـــــنگ *-* اسمیـــنگی بیــــــز توتارس ایندی بــــــیرم خــان
ترکمنینـــگ یاتیپ دی غفـــــلت اویخیــــده *-* بــــوگــون اویاندیــلار ایــــنـــدی بـــــــیرم خــان
خــوش بختلــیق گونشی دوغیـب اوستینگـده *-* ارکین لیـک ســازینـی چالیـورس بـــــــیرم خــان
خانلرینـــگ سلطانی ســـن بولدینگ خانان *-* اوزینــگدن دیوانـــــــلر غوید ینگ بــــیــرم خــان
شـــعریـنگده یانــگلانــیورکـــلا م منـــان *-* سوز لــــرینگ اوسـتادی سوزینگ بــــیــرم خــان
باش یوز ییل بیرمینگی بـــــیرم توتیـببــیـز *-* مقدس یــــولونـــــگده بــــا ریورس بــــیــرم خــان
روحینـگی مــد ا ما شاد ایـســلا پ تــوران *-* جـنــت فـــــر دوس دان جـــــاینگ بــــیــرم خــان
ایـل اوچـین خلـق اوچـین بولیب سن قربان *-* جـــاویــد ان یا شـــه غـین ترکمــن بــــیــرم خــان
azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab ckb_Arab snd_Arab azb_Arab kas_Arab prs_Arab azb_Arab snd_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab snd_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab snd_Arab zho_Hans azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab ara_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab snd_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kmb_Latn tuk_Latn tuk_Latn tuk_Latn tuk_Latn tur_Latn tur_Latn tuk_Latn lin_Latn tuk_Latn tuk_Latn crh_Latn tuk_Latn tuk_Latn tuk_Latn tuk_Latn tuk_Latn tur_Latn luo_Latn pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk ace_Arab pbt_Arab snd_Arab pbt_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab snd_Arab snd_Arab snd_Arab