آنادیلدن درلمهلر-8
آنادیلدن درلمهلر-8
1.
بورنه(bürne):
"کؤتویون کسیلیب، قول-بوداغی آریندیقدان سونرا قالان قیسمی". تورکیه
تورکجهسینده تومروق(tomruk) قارشیلیغی اولان سؤزجویون هادی بهیین دیل دنیز ده
یازدیغی کیمی "بورمک" فعلینه باغلانماسی مومکون دهییلدیر. منجه کلمه
روسجادان آلینتیدیر. روسجا brevno بعضی باشقا
تورک دیللرینه ده گیریبدیر؛ قازاقجادا بؤرهنه(börene)، تاتارجادا
بورهنه (büränä) و باشقورتجا دا بورهنه(büränä) بیچیملری
قازانیبدیر. آیریجا سیبریا تورک دیللرینده ده سؤزجوک وار. روسجا سؤزجوک، باشقا ایسلاو
دیللرینده ده آزیجیق فرقله گؤرنور. کلمهنین فارسجا بُرنا ایله ایلگیسی
اولابیلمز.
2.
وئدیره(védire): وئدره(védre) بیچیمی ده
اولان سؤزجوک، "سطیل، آیبا" دئمکدیر. سؤزجوک فارسجادا دا بیر دؤنم
گؤرولسهده("ودره" اولاراق)، بو گون ایشلنمز حالا گلیبدیر. آنجاق گیلکجه
و تالیشجا کیمی دیللرده هله ده یاشار. نه ایسه سؤزجوک روسجا اولدوغو آچیق دیر. آنادولودا،
ریزه، آرتوین و قارص کیمی بؤلگهلردن وئدره و وئدیره بیچیملریله درلمه
سؤزلویونده یئر آلیبدیر. تورکمنجهده بئدره(bedre) وار و
آذربایجان جمهوریتینده ده سؤزجوک یایقین دیر. سؤزجویون ایسلاو کؤکنلی اولدوغو
دوشونولور و باشقا ایسلاو دیللرینده ده گؤرونور.
3.
چؤنمک(çönmek):"دؤنمک،
اوز چئویرمک". هادی بهی دیل دنیزده دؤنمک ایله ایلیشگیسی اولماییب،
اسکی تورکجه ده کؤنمک دن گلدییینی یازار(7-396.صص). آنجاق ک>چ اولایی بعضی
یئرلی لهجهلره مخصوص اولدوغو اوچون، بو گؤروشه قاتیلماق اولماز. تیتسه، سؤزجویو
آذربایجان لهجهلرینه مخصوص اولدوغونو یازار و d>ç حادثهسینین
یاشاندیغینی دوشونر(535.ص). منجه بو گؤروش ده قبول ائدیله بیلمز. چونکو تیتسهنین
وئردییی چ<د حادثهسی اؤرنکلری آلینتی سؤزلردیر. تورکجه اؤز سؤزوارلیغیندا
بنزر حادثه یوخ. قیساجاسی بوردا دؤنمک فعلی چؤنبلمک/چؤملمک و
چئویرمک/چئویریلمک(دانیشیق دیلینده چؤورولمک(çövrülmek)) کیمی فعللرین
بولاشیجی تأثیری و باسقیسی آلتیندا، چؤنمک فعلینه "دؤنوبدور". یعنی او
فعللرله، سس و آنلام بنزرلییی تأثیری آلتیندا، بونون باش سسسیزی چ سانیلیبدیر.
بو فعلی دانیشیق دیلینی گؤسترمک اوچون، یازی دیلینده ایشلتمک ده بیر محذور اولماز
دییه دوشونورم.
4.
کؤبه(köbe):"حاشیه، قیراق(اؤزللیکله
فرشلرده و پالتارلاردا)". کؤبهیه "ترانههای کار در آذربایجان"
دا راست گلدیم("کؤبهسی قونچا اولار"). آنجاق هادیبهیین دیل
دنیزده وئردییی بیلگیلره گؤره، قاراداغ دا هله ده "کیپریک قیراغی،
سجاف" معنالاری واردیر. هادی بهی اسکی تورکجه ده کؤبیمک فعلیندن گلدییینی
یازار؛ اصلینده اسکی تورکجه ده بئله بیر فعل وار آنجاق سؤزلوک لرده کوبیمک(kübimek) و کوپیمک(küpimek) اوخوموشلار.
بو فعلی کؤبیمک اوخوساق دا، ـه/ـا(-A) اکی آچیقلانمیر. منجه کلمه موغولجادیر. یازیلی موغولجادا کؤبهگه(ن)
köbege(n)/ قیراق دئمک دیر. قالموقجادا کؤوه (köwe) بیچیمی وار.
کؤبهگه ده گ>ی حادثهسیندن سونرا *کؤبهیه قالیر و ـیه ایسه قیسالیر یا
یؤنلمه اکی ساییلاراق دوشور. موغولجا فعل تورکجهدن آلینمیش اولابیلر. بو دیل ده
کؤبه- فعلی "کؤکلهمک، اوزدن گئچدی تیکمک، ایری تیکمک" آنلامی داشیر.
آنادولو آغیزلاریندا کؤبه "بئشیک اؤرتوسو(ایزمیر)، کؤینک و پالتارین
قولو(آرتوین، یوسوف ائلی)" اولاراق گؤرولور. سنگلاخ دا(320.ص)
کوبه، "سجاف، عطف" اولاراق آچیقلانیر.
5.
چینقو(çinqo):"اوستو
لوعابلی قاب". بیلدیییمه گؤره خوی لهجهسینده وار. دیل دنیزدن
آنلاشیلان، باشقا بؤلگهلرده ده اولاجاقدیر. هادی بهیین، کلمهنی
"چویون/چُدن" ایله بیرلشدیرمهسینه قاتیلمادیغیم اؤنجه یازمیشام؛
چینقو(çinko) تورکیهدن گلدییی آچیقدیر و اوردا "روی" قارشیلیغی
اولدوغو دا بیلینیر. آنجاق سؤزجوک بو گون "زینک" بیچیمی ایله فارسجا و
دیلیمیزه گیرمکده اولان(مثلا زینک سولفات شربتی آدییلا) سؤزجوکله کؤکدش و
کؤکندش دیر. تورکجهسینین قایناغی اولان سؤزجوک، ایتالیانجا Zinco دور و
اینگیلیزجه Zinc کیمی سؤزجوکلرده، اونون کیمی، اسکی آلمانجادان گلدیکلری
دوشونولور(آلمانجا و ایتالیانجادا Z، تس/ts اولاراق سؤیلنیر).
6.
قوماق(qumaq):"قوملوق
یئر، یومشاق قوم". بو آنلامی ایله بیلدیییمه گؤره سؤزجوک، بیر تک آذربایجان
دا واردیر. آنادولو قومول(kumul)"قوم ییغینی" یونانجا یولویلا لاتینجهدن آلینتی دیر (Cumulus) و "دلیک" معناسینداکی قوماق(kumak) باشقا بیر
سؤزجوک اولاجاقدیر. یؤرهلریمیزده قوماق یئر آدلاریندا دا اولمالی دیر. ایندیلیک
اینترنت دن اؤیرندیییمه گؤره، قوتورسویوندا(مشکین ده؟) بیر آغ قوماق یئر
آدی(یایلاق) وار. قوماق منجه قوم+ـاق(کیچیلتمه-بنزتمه اکی) ایله قورولوبدور. بو
باخیمدان سؤزجویون ایلک آنلامی "نارین، اینجه قوم" اولاجاق و قومساللیق
آنلامی سونرادان اورتایا چیخاجاقدیر. یازی دیلیمیزه قازاندیریلماسی دوغرو و
فایدالی اولاجاق سؤزجوکلردندیر.
7.
قورقولاماق(qorqulamaq): بیر ایکی
دئییم ایچینده گؤرولور. "قورقولانان گؤزه چؤپ دوشر"(بیر زادین الدن
گئدهجهییندن قورخسان، گئدر؛ بیر بلانین گلهجهییندن قورخسان، باشینا گلر.
بوگون مثبت/پوزیتیو/اولوملو دوشونمک دئییلن و توصیه ائدیلن دوشونجهده، بونون
عکسینی یعنی "ایستهمهدیینی دهییل، ایستهدییینی، سئودییینی، ترجیح
ائتدییینی دوشون!" دییه توصیه ائدیرلر). "گودمک، حمایه ائتمک، گؤزتلهمک،
بیر زادین اوستونده اَسمک، قایغی چکمک" آنلاملاری داشییان فعلیمیز، تورکیه
تورکجهسینده ده(korkulamak) وار و بو معنالاردا یاشار:1. قورخماق، 2. اندیشه ائدیلمک، قایغی
دویولماق(محمد دوغان، بویوک تورکجه سؤزلوک، 800.ص). ایکینجی هجهدهکی
ق سسسیزی قورونماسی(خ اولماماسی) فعلین اسکیلییینی گؤستریر دییه دوشونورم.
8. هانا(hana):"فرش توخوما چرچیوهسی". آذربایجان دان باشقا آنادولودا دا -محدود بیر آلان دا- گؤرولن سؤزجویو هادی بهی دیل دنیزده هنا´یا گؤندیب و اوردا یاناو>یانا>هانا>هنا اولاراق آچیقلامیشدیر (788.ص). بو آچیقلامایا قاتیلماق اولماز. تیتسه، هانا'نین، قافقاز دیللریندن گلهبیلهجهیینی یازار آما قایناق وئرمز(ارمنیجه دن دهییل هر حال دا). منجه قافقازدان دیلیمیزه گیرن بیر سؤزجویون بو قدر یایقینلیق قازانماسی چتیندیر و اؤرنهیی یوخ دییهبیلیرم(آسدام سؤزجویونو قزوین اوزرینه یازدیغیم یازی دا آراشدیردیم، آنجاق اوردا دا شوبههلر اولدوغونو و اوستهلیک کلمهنین آذربایجان تورکجهسینده یوخلوغونو خاطرلاتدیم). منجه هانا، موغولجادان قالمادیر؛ قانچی یئر آدی اوزرینه یازدیغیم یازی دا، گتیردیییم کیمی، خانا/هانا موغولجادا "چادیر/یورت پنجرهسی" دئمکدیر. بو پنجره، تور کیمی توخونمادان عبارت ایدی. بو سؤزجوکله آراشدیریغیمیز هانا´نین بنزرلییی و حتا عینیلییی دقت چکیر.
pbt_Arab pbt_Arab unk deu_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab