ح – ن – آلتای
دیلیمیز ، بو گویه رمه و چیچکلنمه باهاریندا نه حالدادر؟
زنگین دیل نه دئمکدیر؟
خالص و آرینمیش دیل نه در؟
بوسئواللارا جواب وئرمک یئرلیدر. بیر نومرولی سئوال ایله سؤزه باشلیاق .
دیلمیز آذربایجاندا شدتلی تضییق آلتیندا اوزون قارانلیق گنجه کچیرمیشدر . خلقیمیزین و دیلیمیزین فوق العاده جانلیلیغی و دینامیزمی اولماسایدی ، چوخدان یوخلارا قاریشمیشدی . بو تضییق به رتران راسه لین دندیگی کیمی هم «چیریل چپلپاق زوربالیق» و هم ده « اؤ رتولوء زورلاما » شکیللرینده یوردوموزدا خلقیمیزه و دیلیمیزه قارشی اعمال اولموشدر . بورادا آنجاق دیل مسئله سینه توخوناجاغیق .
«آچیق – آشکار خشونته» مثال ، دیلیمیزده یازیلان کتاب و مجموعه و غازئتلرین چاپ و توزیع امکانلاریندان رسما و علنا محروم قالماسیدر . حتی بودیلین موجودیتینه کیچیکبیر اشارتده قدغن ایدی بئله بیر خطا مرتکب اولموش نشریه یمغیلیر ناشرویازیچی ساواکین صورغی – سئوالینه معروض قالیردی.
کتبی ممنوعیت ایله قوشا اولاراق دیلیمیزی مدرسه لردن ، محکمه لردن ،جمعی ارتباط واسطه لریندن ، مجلس لردن و سالونلاردان قوودولار . اووز دیللرینده یازماق او-خوماق و حتی دانیشماقدان محروم قالان خلقیمز منلیگینی ایتیرمک و هویتسیز قالماق تهلکه سینه معروض قالدى. عاشیقلاریمیزین اووزلرینی دگیل حتی بیرتک مجسمه سینی بئله خلقیمیزه چوخ گووردولر .
غیر مستقیم زور بالیق و یا « اورتولو زورلامالارا » گلینجه بوایشی آلتدان – التدان بجردیلر . اؤز دیلیمیزدن ، سؤزوموزدن ، تاریخیمیزدن ، قهرمانلاریمیزدن ،وارلیغیمیزدن و نتیجتا انسانلیغیمزدن آییردیلار . بیزده آریائی شووینیزم سئلینه قاریشدیق .
اویدورما تاریخلر وناغیللاری بیزه مطلق حقیقتلر کیمی داملا – داملا ایچیرتدیلر بیزی ئوزوموزه غریبه و حتی دشمن ائله دیلر. بیزده، بیزدن اولان ، دوغما اولان ، هرشیئی بیزدن آییرماق ایسته دیلر.
اوشاقلاریمیزین آدلاریندان توتون ، اسطوره لریمیزه قدر ، هویتیمیزی خاطرلادان أن کیچیک بیر قرینه و اشاره یه بئله گؤز یوممادیلار. بیزی حقارت حسی ایله چارپدیلار . بیر – پیریمیزله ، حتی اوشاقلاریمیزلا ، پاستی۔ یاپالاق و « اؤزعالمینده فارسی ، دانیشماغی دوزگون و گؤزه ل تورکجه میزه ترجیح ائتدیک .
بیر میلیوندان چوخ آذربایجانلینی ایچینده باریندیران طهرانین تلویزیونوندا ، موسیقی نامینا قالا – قالا «قوقوش» دن ایلده . آیدا بیر «سکینه دای قیزی» سینا قالدیق. طیاتروموز صون نفسلرینی وئردی .
بیز ایکینجی درجه وطنداشلیغی قبول ائتدیک . گئچمیشیمیزه قلم چکمه ، اویدورما تاریخلری آیه لرکیمی ازبردن تکرارلاماق و آنجاق اؤزلوغوموزی انکار بهاسینا ، الیمیزدن الدیقلاری حقلریمیزین قیرینتیلارینی یئردن پیغماغا اجازه طاپدیق قول و «چاکر» اولماق مقابلینده آچیق و سه ریلی یغما سفره سینین آشاغی باشیندا اوتورماغا اذن الابیلدیک .
اما سفره نین باشینا گئچمک ایچون قات . قات خیانتلره داوطلب اولماق و حتی دیرسکلره قدر قارداش قانینا بولانماق شرطدی .
نه یاخشی که دیلیمیز سوادسز ، ناموسلی و زحمتکش کندلی و ایشچیلریمیزین غیرتلرینه امانت اولدى. منورلریمیزین اکثریسی چوخدان فارسلاشددیلار، یادلارایارانماق و خلقیمز و دیلیمیزه عدوات یولوندا ، شاعرین دئدیگی ، کیمی ، دشمنلری بئله گئچدیلر و اونلاری حیران قویدولار
ناصر خسروون دئدیگی از «ماست که بر ماست» سؤزنی بیر دفعه داهی دو غرولا دیلار . شهر لریمیز و قصبه لریمیزین آدلارینا قدر فارسلاشدی. یاواشیا واش تورکجه میز بیر نوع «قاپیتولاسیون» و «هه گه مونی» یه اوغرادی . تام معناسیله آذربایجانیمیزا « آپارتهایت» ین قارانلیق کابوسی چؤکدی.
ایندی دیلمیزین نه حالده اولدوغونی بومقدمه نی خاطیریمیزده سا خلییاراق تدقیق ائتمه میز گره کدر .
«نظر به این که جناب آقای فلان مدیر کل اداره دادگستری استان آذربایجان بوردادر…» بورایا نقل ائتدیگیمیز سطرلر بوتون ظواهره رغما گویا تورکجه بیر نطقون باش طرفیدر! بونا بنزه ر دانیشما مودللری، دیلیمیزه عارض اولموش بیر نئچه علتین نشانه سیدر . یوخاریدا سوزی کئچن هه که مونیا علتی دیلیمیزده دوزگون و آسان کلمه لر وارکن فارسجادان حسابسز کتابسز کلمه لر «وارد» ائتدیک و بو کولتوره ل «دامپینق» نتیجه می اولاراق ئوز دیلیمیزی افلاس اوچورومونا ایته له دیک .
هئچ شبهه سیز هردیل ئوز تاریخی تکامل جریانندا رابطه ده اولدوغی باشقا دیللرله کلمه آلیش وئریشینه گئچه ر . بو دخیل کلمه لر بعضا دیلین بنیه سینده اؤزلرینه گره کن یری آلارلار . بونلار معین احتیاجلارا جواب وئره رلر و مشخص قاعده لره تابع اولورلار. بئله لیکله تورکجه میزه گیره ن کلمه لر دیلیمیزین تلفظ قالبینا اویارلار . تازا بیر مفهوم و یا بیر معنا اینجه لیگی ارمغان گتیرره ک گیردیکلری دیلی بو جهتدن زنگینلشدیریرلر.
بونلارین هامیسینین باشیندا دیلین صرف ونحو قانونلارینا بویون اگرلر. طبقی بیر مملکتین تابعیتینه گیره ن بیر انسان کیمی بونلاردا تازا وطنلرینین قانونلارینا تابع اولمالیدیرلار و باشقا وطنداشلر کیمی حرکت ائتمه لی و اونلارلا عینی شرایطده برابر یاشامالیدرلار .
بونا گؤره نسبی صفتلر اضافه ترکیبلری، تصریف صورتلرى الخ… تازا دیلین قاعده و قانونلارینا اویماقدادیرلار. یوخاریدا ذکر ائدیلن مثال دا ، اولا ، ترکیبلر مطلق صورتده تورکجه لشدیریلمه لیدیر . « نظر باین که» سؤزونی اله آلاق : دیلیمیزده ، بئله بیر سؤز یوخدور . [«نظر باین که او بوردادر» یئرینه بئله دییه بیلریک : اونون بوردا اولدوغونا گوره …]
«جناب آقای فلان» اگلدیکده : «آقای فلان»ی ایسته ر – ایسته مز قبول ائتسه ک ده آرتیق بونون باشینا بیرده « جناب طاخماق اونی چکیلمه ز حاله گتیریر . اقلا «آقای فلان جنابلاری» دئمه لی ییک . اما «آقا فلان جنابلاری» ، داها چوخ مناسبدر .
مثالیمیزدا « مدیر کل اداره دادگستری استان آذربایجان » سؤزلرینه گلینجه: بو عباره ده «دادگستری» و « استان» کلمه لری حقنده بیر توضیحه احتیاج واردر. کلمه لری بیردیلدن باشقا بیردیله گریب وتازادیلین مالی اولدوقدان سونرا رابطه لرینی گلدیکلری دیلدن کسه رلر و بوندان سونرا اولکی دیلین تغییر و تکاملوندن آرتیق متأثر اولمازلار .
عدالت موسسه سی مملکتیمیزد ایلک قورولدوغی زمان و موسسه نین آدی دیلیمیزه «عدلیه» اولاراق گئچدی وائله ده قبول اولدى. دها صونرالاری فارسجادا تصفیه حرکتلری وجوده گلدی «فرهنگستان» فارسجادا «عدلیه» یئرینه «دادگستری» کلمه سینی سئچدی . بو تصفیه و دگیشمه طبیعتیله فارسجایا مخصوصدر و دیلیمیزله هئچ بیر علاقه سی یوخدور.
مادام که «دادگستری» فرهنگستانین اؤز تصریحی ایله عینا «عدلیه» دئمکدر و بو تازا آد آنجاق لغوی ملاحظه لرین محصولیدر، دیلیمیزده نه آهنگ ونه تصفیه ونه ده زنگینلشدیرمه نظریندن و «دادگستری» نی « عدلیه » یرینه قویماقدا هئچ بیر معنا یوخدور. بونا گؤره عدلیه، دیلیمیزده – داها مناسب بیر معادل طاپیلینجایاقدر – قالاجاق و « دادگستری » فقط و فقط فارسجایا منحصر اولاجاقدیر.
«استان» لغتی ده بیر آز فرقلی اولماقلا برابر عینی دلیل لره گؤره دیملیمیزده « ایالت » ، یازیلمالی و« استاندار » دا طبیعتیله «والی» اولمالیدر.
یوخاریدا ملاحظه ائدیلدیگی وجهیله «فرهنگستان» لغتی بو مورد ده قبول اولاراق عینا یازیلیر زیرا او اوزونه خاص بیر موسسه در و داها اول بئله بیر شئی یوخدی . خلاصه وئردیگیمیز مثال دا « نظر به این که جناب آقای فلان مدیر کل اداره دادگستری استان آذبایجان بوردادر» بئله اولمالیدر : آذربایجان ایالتی عدلیه ادارسینین عموم مدیری آقای فلان جنابلارینین بوردا اولدوغونا گؤره….
کئچن دورین ووردوغی ضررلرین ممکن اولدوغی قدر تلافیسی ایچون بیر نئچه نقطه به دقت ائتمک لازمدر :
١- اداری، قضائی، سیاسی و باشقا رسمی تازا «فرهنگستانی» اصطلاحلارا دنت ۔ الدیلمه لی . اونلارین ابقاسینا موجه بیر سبب اولمازسا دیلیمیزین بنیه سینه قدیم دن یئر لشمیش کلمه لر ترجیح ائدیلر.
«تازا» اصطلاحلار فارسجا زاویه سیندن مناسب اولسالار دابیزیم دیلیمیزده الزاما مناسب صاییلماز. مثلا بیز «پرونده» یازمایاجاغیق اؤز دیلیمیزده داها مناسب بیر لغته راستلامایینجایا قدر قدیمدن اولدوغی کیمی «دوسیه» کلمه سینی ایشلته جگیز.
هابئله دیر: قوشون (ارتش یئرینه)، مدعی العموم (دادستان یئرینه)، مدافعه وکیلی، قاضی، محکمه، محاکمه، تعقیب، مفتش، مستنطق…
۲- اصیل جغرافیائی آدلاری، اویدروما و قوندارما آدلارین یئرینه تازادان قویا جاغیق: اورمیه، توفارقان، قارا چمن، آجی چای، صائین قلعه، سلماس… کیمی.
هر جوره ترددین زایل اولماسی ایچون جغرافیائی آدلار و رسمی اصطلاحلار دان بیر لیست حاضر لانمالیدر. مثلا اداری، سیاسی و نظامی رتبه و سایر ضروری اصطلاحلار، تازا نسلین استفاده سی ایچون، فهرستلر صورتبنده ارائه ائدیلمه لیدر .
۳- غرامه ر خطالاری دقتله تعقیب ائدیلمه لى و غازئتلر یمیز ده ده دیل بحثلری آچیلمالیدر .
4- اوزون ایللرین اهمالی اونودولموش خالص و اصیل کلمه لریمیزی آذربایجانین گنیش کولتور ساحه سینده دده و بابالاریمیزین اثرلریندن چیخاردیب تانیتمالی ییق. دده قورقود، نسیمی، ختانی و فضولی دن تا دونن کی شاعر و یارادیجیلاریمیزین اثرلرینه قدر آلیمیزده کی میراث توکنمه ز بیر خزینه در. بو اثر لرده ایشله دیلمیش کلمه لر تانیتیلمالی و اوخوییجییا ایضاح ائدیلمه لیدر.
۵- مختلف گوشه لرده خلقیمیزین آغزیندان و زنگین فولکوریندان مناسب کلمه و اصطلاحلاری آلمالی و اونلاری ایشلتمه لی ییک.
۶- دیلیمیزین قانون و قاعده لریندن فایدالاناراق دوزلدیله جک و یارادیلاجاق کلمه لردن محتاج اولدوغوموز مناسب تعبیر و لغتلری سئچمک و خلقین رد و یا قبولونا عرض ائتمک لازمدر .
بونلار و بونلارا بنزه ر تدبیر لرله دیلیمیز یئنی باشدان بوی آتاجاق و ان گؤزل بدیعی اثر لرله اوره کلریمیزه قوت و گؤزلریمیزه ایشیق وئره جکدر.
بو بحث دوام ائده جکدر.
قایناق : وارلیق ، آیلیق فرهنگی آذری فارسجا نشریه ، سایی 1 اینجی 1358 جی ایل ین اردیبهشت آیی
ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab