بو جوملهلرین هانسی دوزگوندور: «اونا دوشونورم.» یوخسا «اونو دوشونورم.»
“دوشونمک” سؤزو گونئیده بعضن یانلیش جومله قورولوشوندا ایشلهنیر. بو فعلی ایسم، هم آذربایجان تورکجهسینده (ایضاحلی لوغت)، هم ده ایستانبول تورکجهسینده (تورکجه سؤزلوک) ایکینجی واریانتا اویغون اولاراق ایشلنمیشدیر: «اونو دوشونورم.»
ـــ فهله و ضیالیلاریمیز آنجاق جبههنی دوشونورلر. (م. ایبراهیموو)
ـــ ایندی کامال نه ائدهجهیینی دئییل، نئجه ائدهجهیینی دوشونور. (م. رضا قولوزاده)
Ezberi düşünmekten, söylediklerimizin anlamını düşünmezdik. /Ç. Altan
Benim kayısılara müşteri çıkmam ihtimalını düşünmüşdü. /R.N. Güntekin
منجه آرتیق چیخاریما [استدلالا] گرهک یوخدور. چونکو دیلین بیر چوخ اینجهلیکلرینی هانسیسا قوراللارا دایاناراق دئییل، ائشیتمکله اؤیرنمک اولار. بونا باخمایاراق، “دوشونجه”نین ماهیتینه اؤتری بیر باخیش، دوزگون واریانتی داها دا گوجلندیره بیلر.
“دوشونجه” سؤزونون یانلیش قوللانیشی چوخ گومان کی، تفککور سؤزونون دیله نئجه سوخولماسیندان ائتکیلنمییشدی: «بو سؤزه فیکیرلشیرم.» لاکین دوشونجهده التفاتی بیر حیثیت وار. هر دوشونجه بیر شئیین دوشونجهسی یا دا بیر شئیین دوشونولمهسیدیر. یعنی، اورتادا دوشونولن بیر نسنه اولمالیدیر. ایستر پارمئنیدئسین، ایسترسه ده هوسئرلین نظرینجه، دوشونمک همیشه هانسیسا نسنهنین بارهسینده فیکیرلشمکدیر. بس بو گئدیشده اؤزنه-نسنه [عاقل و معقول] ایلگیسی نئجه بیر ماهیت داشیییر؟ دوشونجه گئدیشینده اؤزنه-نسنه آراسیندا ایکیلیک یوخدور. ابن سینایا گؤره، کیمسه نهسه درک ائدرکن بیر شئی آنلادیغینی گؤرور. بو آنلاییش سورهسینده او، اؤزونو ده آنلادیغینی حیس ائدیر. (اشارات ۱۹-جو نمط) “اونو دوشونمک” جوملهسینده نسنهنی آلقی یئتهنهیینین باغیرینا باسماق کیمی بیر آنلام یاتیر، آمما “اونا دوشونمک”ده دوشوننله دوشونولن آراسیندا اوچوروم قالیر. “اونا دوشونورم” من بوردا، او دا اوردا. بو ایسه “دوشونجه” آنلامی ایله اویوشمور.
سون مقامدا بیز ساده بیر آرگومئنته سیغینمالیییق. “دوشونمک” یازیلی اؤرنکلرده “اونا دوشونمک” کیمی یوخ، “اونو دوشونمک” کیمی گئدیب.
ساده یوللارلا یازینیزی گؤزللشدیره بیلرسینیز. بو یوللارین بیری دورغو ایشارهلرینه [سجاوندی علامتلره] رعایت ائتمکدیر. مقصدیم ویرگول، نؤقطه، نؤقطهویرگول، سورو ایشارهسی و دیرناقآراسی کیمی علامتلری یئرلی یئرینده ایشلتمکدیر. آنجاق منیم آماجیم بوندان دا سادهدیر.
* «نؤقطه، ویرگول» کیمی دورغو ایشارهلرینی اؤزوندن قاباقکی سؤجوزیه یاخین یازین، اونلاردان سونراکی سؤزو فاصیلهلی یازین.
ــ بئله یازمایاق: یاشار ، فولیا وسارا گلدیلر . (ویرگول و نؤقطه اؤزوندن قاباقکی سؤزدن آرالی یازیلیبلار. “و” حرفی یانلیشجا اؤزوندن سونراکی سؤزه یاخین یازیلیب.)
ــ بئله یازاق: یاشار، فولیا و سارا گلدیلر.
بئله اولمادیقدا هم یازینیز قارماقاریشیق آلیناجاق، هم ده بعضن نؤقطهلر سطیرین سونوندان او بیر سطیرین باشلانغیجینا سوروشهجک.
* أکلری [پسوندلری] کؤکلره بیتیشیک و یا یاخین یازین. «سئچه نک لر [گزینهلر، آلتئرناتیولر]» کیمی بیر سؤجویون بؤلوملری بیرـبیرینه یاخین یازیلمالیدیر: سئچهنکلر. بئلهجه یازماق اوچون آشاغیداکی گؤستریشلری گئرچکلشدیرین:
ویندوزلاردا ساده بیر سئچهنک ده وار. عینی سؤزون بیرینجی بؤلومونو یازدیقدان سونرا Ctrl و Shift دویمهلرینه باسیب ساخلاین. داها سونرا 2 دویمهسینه باسیب یازینیزی ییغماغی داوام ائتدیرین.
اؤنجهدن یازیلمیش یازیلارینیزدا دوزهلیش آپارماق اوچون یوخاریداکی ایشی گؤرون و سؤجویون بؤلوملری آراسینداکی فاصیلهنی Delete دویمهسیله سیلین.
*بو علامتلر ایکی یاندان سؤزه یاخین یازیلمالیدیر: ()، []، «»، {}.
بئله یازمایاق: ( اؤزنه )، [ نسنه]، «اوسسال »، { ۲ }.
بئله یازاق: (اؤزنه)، [نسنه]، «اوسسال»، {۲}.
* یانلیش یازیلیش: اونلارین چوره ک لری بولدو.اونلار« من »دئییللر ،منده «اونلار » دئییلم .
دوزگون یازیلیش: اونلارین چؤرهکلری بولدو. اونلار «من» دئییللر، من ده «اونلار» دئییلم.
بيليمين باشليجا اؤزهللييي «عينيت»دير. بو نه دئمکدير؟
انگليسجه ojectivity دئييلن بير سؤز وار. بونا رسمي ديلده «اوْبيئکتيوليک» دئييلير، فارسجادا ايسه «عينيت». هر کس بللي مئتودلا بير مسئلهني چؤزمک ايستهيرکن، باشقا انسانلارين چاتديغي نتيجهيه چاتيرسا عينيته قوْووشموش اوْلور. آيريآيري يئرلرده، هانسي زاماندا اوْلورسا اوْلسون، کيمسه سويون نئچه درجهده قايناديغيني يوْخلاماق ايستهسه، «يوٍز» درجه ايله قارشيلاشاجاق. بو «عينيت» دئمکدير. عينيت اصطلاحينين قارشيسيندا «ذهنيت»subjectivity اصطلاحي واردير. آذربايجان جمهوريتينده بونون قارشيليغي اوْلاراق، روسجادان گلمه «سوبيئکتيوليک» دئييميندن فايدالانيرلار. بو ايکي دئييمين کؤکوٍ «سوبيئکت/اوْبيئکت» و يا «ذهن/عين»ـه گئديب چيخير.
حرفي آنلامدا obyekt «شئي، عين» دئمکدير، subyekt ايسه «ذهن». فلسفي متنلرده سوژهنين باشليجا آنلامي «تانييان فاعل»دير، اوْبژهنين آنلامي ايسه «تانينان شئي، ذهنين ديشينداکي اشيالار»دير. داها ساده دئسک، دنياني اوْبژه کيمي نظره آلماق اوْلار، انسانين ذهنيني ايسه سوژه کيمي.
غرب دوٍشونجهسينده بو ايکي دئييمين باشليجا اؤنمي واردير. بيز ديليميزده اوْنلارين دقيق قارشيليغي اوْلاراق بللي بير دئييمدن يارارلانماقدا چتينليک چکيريک. بو چتينليک اوْرادان ايرهلي گلير کي، غربين سيناديغي انسانـطبيعت قارشي دورماسي، يا دا انسانـچئوره ايکيلييي هئچواخت بيزده باش وئرمهميشدير. ايييرمينجي يوٍزايللييين اوْرتالاريندا گؤروٍن شهريارلا هايدگرين دانيشيق چالاري نه قدهر بيربيريندن سئچيلير. شهريار هله ده طبيعتين قوجاغيندا ياتماق ايستهيير، طبيعت ايسه اوْنون بئينينده. آمما هايدگر اوٍچون انسان اوْ قدهر چئورهدن اوزاقلاشيب کي، طبيعت انسانين مداخله آراجينا چئوريليب، انسان ايسه تئکنولوژينين توتالغاسينا [ابزارينا]. بونون اوٍچون، بيز هله ده سوژه/اوْبژه ايکيلييينين چاغيني ياشاماديغيميزدان اوْنلارين ديليميزده قارشيليغي اوْلماييب.
بوٍتون بونلارا باخماياراق هلهليک توٍرکلرين قوْندارديغي ايکي تئرميني بهيهنيريک: «سوژهنين» يئرينه اؤزنه öznə، «اوْبژهنين» يئرينه ايسه نسنه nəsnə اصطلاحيني.
اؤزنه، بيلينجي [شعورو]، دويومو و خيال گوٍجو اوْلان وارليغا دئييلير. بعضي فيلوسوفلارا گؤره، اؤزنه ديش دونيايا ضد اوْلان فرددير. (اؤزنه، ديلچيليک باخيميندان آنادوْلو توٍرکجهسينده «فاعل» سؤزونون قارشيليغي کيمي ده ايشلهنير.)
آغيرليغي، حجمي، بوْياسي و مادهسي اوْلان هر توٍرلو جانسيز وارليق نسنهدير. نسنه همان شئيدير. هابئله، نسنه اؤزنهنين ديشيندا قالان هر موضوع و فردين انساني گؤروشوندن باغيمسيز اوْلان وارليقدير. (نسنه ديلچيليکده «تمامليق» [مفعول] دئمکدير.)
٭ “بيليم” اصطلاحيني تجربي علمين، يعني science سؤزوٍنون قارشيليغي کيمي ايشلهديرم.
____________
بو “باش سؤز” [مدخل] بوندان اؤنجه “نئجه یازاق” کیتابیمدا گئتمیشدیر.
ایواز طاها
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn tur_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab unk azb_Arab pes_Arab