علي رضا اردبيلي دن ايضاحات: قوزئي آذربايجان ين روسلارلا ايلگيلري حاقدا، گونئيلي لرين آراسيندا دقيق دوزگون بير آنلاييش يوخدور. بو خبرسيزلي يين سببلري چوخدور. سووئتلر بيرليي نين قاپالي اولماسي بير يانا قالسين، بيزيم ذهنميزده اولان استريوتيپلر و ايراندا فارس-مركز سيستمله آراميزدا اولان موناسيبتلر اساسيندا يالنيش قرينه سازليقلار، بيزيم اؤنوموزده ايكي اساس مانع كيمي دورورلار. اوردا اولوب بيتنلرين گويا روسلارين مرحمتي يا كومونيزمين مؤعجوزه لري اساسيندا يارانماسي، ايران كمونيستلري طرفيندن گئنيش تبليغ اولموش تئزلرديرلر. حقيقت آمما هم باشقادير و هم موركب. نه روس مدنيتي، ايراندا مدنيت آدلانان شئيلرله موقاييسه اولوناسي دير و نه روسلاري، بير بؤيوك مدنيت ياراتميش خالق كيمي، سووئت توتاليتريسميله عئيني لشديرمك دوزگوندور. هابئله قوزئي آذربايجانين نفت صنايعي و اورانين، 1917-دن اؤنجه صنعتيلشمه سي و باكينين دونيانين ان زنگين شهر اولماسي فاكتلاريني، بيز گؤزدن قاچيرماماليييق. هابئله سووئت دؤورونده، سيستم داخيلي چكيشمه لر و نفوذدايره لري و بؤلگه لر و ميللتلر آراسيندا اولان رقابتلري و مكانيسملري گؤرمه ميز گركير.
قوزئي آذربايجانين بيرينجي جومهوريتي داخيل، گوونه بيلدييي بيرچوخ اثرلر كمونيسمدن قاباخ يارانميشدير. اؤرنه يي، اگر 1918-1920جي ايللرده بيرينجي آذربايجان جومهوريتي اولماسايدي، قوزئي آذربايجان 15 جومهوريتين بيري كيمي يوخ، چچنستان و داغيستان كيمي، دوشوك بير استاتوسلا سووئتلر بيرلييينه داخيل اولاجاقدي. بو حاقدا يعني قوزئي آذربايجاني داغيستان كيمي روسيه تركيبينه داخيل ائتمك اوچون، قوزئي آذربايجاندا جيددي بير درجه ده يالتاقلار و ساتقينلار چاليشسالاردا، نتيجه يه واراماديلار. بونون سا سونوجونو بوگون بيز هامي
ميز بيليريك. اوسته ليك سووئتلر سيستمي داخيلينده، قوزئي آذربايجانين ميرزه ابراهيم اوو كيمي آيدينلاري و نريمانوو، باقيراوو، مصطفي يئودن حيدر ئي يئوه قدر سياسي رهبرلرينين، روس رهبرلييي قارشيسيندا يئري گلنده ديم ديك دورمالاري، بوگونكو قوزئي آذربايجانين ميللي وارليغينين قورونماسيندا بؤيوك رول اويناميشدير. يوخسا بوگون قوزئي آذربايجان هم داغيستان كيمي باغيمسيزليقدان محروم قالميش اولا بيلردي و هم موسقوا تاتارلاري كيمي، توركلوكدان و موسلمانليقدان ساده جه سوي آدلارينين تركيبينده قالميش بير ياپرانميش ايز قالاردي. جناب جميل حسنلي بيزه
بيلمه دييميز قوزئي آذربايجان حئكايه لريني آنلاتماقدا بؤيوك امكلر صرف ائتميشدير. مقاله نين سونوندا ايمام مصطفي يئو و ميرزه ايبراهيم او حاقيندا ويدئو كليپلري آرتيرمانين لازيم گؤردوم. (ايضاحاتين سونو)
دوست لار! یاخین وقت لرده نشر اولوناجاق «آذربایجاندا سووئت لیبرالیزمی: حاکمیت، ضیالی لار و خلق، ۱۹۵۹ - ۱۹۶۹» آدلی کتابیمیزین خلیل رضا اولوتورک، عباس زمانوف، سارا خانم سارایئوا، مائسترو نیازی، ۱۹۶۲ نجی ایلده داغلیق قره باغدا رهبرلگین دگیشدیریلمهسی حقینده، ۱۹۶۳نجو ایل آجلیغی، سومقاییت حادثه لری، نیکیتا خروشچوف ون حاکمیتدن اوزاقلاشدیریلماسی، شیخ علی قربانوف ون ظفر و فاجعهسی، ۶۰ نجی ایل لرده سووئت آذربایجانیندا دین و آتئیزمله باغلی ۱۱ نجی اپیزودو ایله سیز آرتیق تانیش سینیز. اون ایکی نجی یازیمیز اؤتن عصرین ۵۰ - ۶۰ نجی ایل لرینده آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا مهاجرت حیاتی یاشایان آذربایجان دموکرات فرقه سی نین فعالیتی ایله باغلیدیر ...
پیشه وری نین معمّالی اؤلومو و گونئی آذربایجان مهاجرلرین داخلینده ضدیت لر.
اساساً جنوبی آذربایجاندان اولان ایران سیاسی مهاجرلرین ایلک بؤیوک دستهسی ۱۹۴۶ نجی ایلین دسامبریندا سووئت آذربایجانینا گلمیشدی. ایران قشون لاری تبریزه داخل اولاندا رسپوبلیکا رهبرلگین خواهشی ایله مسکو آستارا، بیله سوار، خداآفرین و جلفا کئچید منطقه لرین دسامبر آیی نین ۱۲ دن ۱۹نا قدر بیر هفته آچیق ساخلانماسینا راضیلیق وئردی. بیر هفته عرضینده ۵۷۸۴ نفر پارتیا ایشچیسی، ملّی اوردونون ضابط لری، فدائی دسته لری و آذربایجان ملّی حرکاتی نین دیگر فعال اشتراکچی لاری سووئت آذربایجانینا کئچه بیلدی. اونلارین ایچریسینده ۹۵ نفر آذربایجان دموکرات فرقه سی نین (آذربایجان دموکرات فرقه سی نین) رهبرلیگینه داخل اولان شخص لر و سیدجعفر پیشه وری باشدا اولماقلا ۱۲ نفر پارتیا لیدرلری وار ایدی. ملّی اوردونون ضابط و دؤیوشچولری، فدائی لر، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین ولایت پارتیا تشکیلاتی مسئول ایشچی لریندن فرقلی اولاراق تبریزده اولان یوکسک پارتیا و حکومت رهبرلری نین اکثریتی قاباقجادان حاضرلانمیش سیاهه اساسیندا اؤز عائله عضولرینی سووئت آذربایجانینا گتیره بیلمیشدی لر. سووئت رهبرلیگی نین گؤستریشی ایله دسامبر آیی نین ۱۹ دا گوندوز ساعت ۱۷:۰۰ ده سرحد منطقه لری باغلانسا دا، مختلف واسطه لرله آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسینا گلن لرین قارشیسینی آلماق ممکن اولمادی. ۱۹۴۷ نجی ایلین ژانویه سینده رسپوبلیکادا ایرانلی سیاسی مهاجرلرین سایی ۶۳۱۸ نفره، ۱۹۵۴ نجو ایلده ایسه ۹۰۲۲ نفره چاتدی.
۱۹۴۷ نجی ایلدن باشلایاراق پیشه وری باشدا اولماقلا آذربایجان دموکرات فرقهسی اؤز فعالیتینی سووئت آذربایجانیندا دوام ائتدیرمگه باشلادی. ایلک وقت لر دولت تهلوکهسیزلیگی اورقان لارین سرت نظارتینه آلیشا بیلمهین دموکرات لار، تدریجا سووئت حیات طرزینه «اویغونلاشماغا» باشلادی لار. ۱۹۵۳نجو ایلده استالین ین اؤلومو، آز سونرا میرجعفر باقروف ون و اونلارین یاخشی تانیدیغی داخلی ایش لر و تهلوکهسیزلیک اورقان لاری رهبرلری نین حبسی، ۱۹۵۷ نجی ایلده سووئت رسپوبلیکاسینی دا آنتیپارتیا قروپونون «افشاسی»، ۱۹۵۸ - ۱۹۵۹نجو ایل لرده آذربایجان رهبرلیگی نین ملّتچیلیک اوستونده وظیفهدن اوزاقلاشدیریلماسی اونلاردان دا یان کئچمهدی. ۱۹۵۹نجو ایلده آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین ۹ نجو پلنوموندان دوز بیر آی سونرا آذربایجان دموکرات فرقهسی مرکزی کومیتهسی نین ده پلنومو کئچیریلدی. ۱۹۵۹ نجو ایلین ۶ - ۷ اوت تاریخینده کئچیریلن پلنوم میرقاسم چشم آذری مرکزی کومیتهنین صدری وظیفهسیندن آزاد ائتدی. همین پلنومدا غلام یحیی دانشیان یئنیدن آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین صدری سئچیلدی. بونونلا باغلی او، مرکزی کمیته بوروسونون قراری ایله باکی عالی پارتیا مکتبی خصوصی فاکولتهسی نین دئکانی (مدیرلیک) وظیفهسیندن آزاد ائدیلدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین تقدیماتی ایله اونون یئرینه ابیزاده (آذراوغلو) بالاش تعیین ائدیلدی. غلام یحیی دانشیان ۱۹۰۶ نجی ایلده سراب ولایتی نین عسگرآباد کندینده دوغولموشدو. عائلهسی ایله بیرلیکده باکی یا کؤچموش، ۱۹۲۱ نجی ایلدن کومسومولون، ۱۹۲۵ نجی ایلدن کمونیست پارتیاسی نین عضوو اولموشدو. لاکن ۱۹۳۷ نجی ایلده ایران تبعه لری اؤلکهدن چیخاریلماسی باشلایاندا او دا اردبیل، سراب، میانادا گیزلی پارتیا ایشینده چالیشمیشدی، دفعه لرله حبس ائدیلمیشدی. ۱۹۴۵ نجی ایلین پاییزیندا آذربایجان دموکرات پارتیاسی یاراندیقدان فدائی دسته لرینه باشچی تعیین ائدیلمیشدی. ۱۹۴۶ نجی ایلین دسامبریندا ملّی حکومتین سقوطوندان سونرا او، رهبرلیک ائتدیگی فدائی دسته لری ایله سووئت آذربایجانینا گلمیشدی.
هله ۵۰ نجی ایل لرین اورتالاریندا غلام یحیی دانشیان ین آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلگینده تمثیل اولونماسی پارتیا داخلینده جدّی ناراضی لیغا سبب اولموشدو. سیدجعفر پیشه وری نین یاخین احاطهسینده اولموش کهنه مرکزی کمیته سی نین عضولری نین خیلی حصّهسی اونا قارشی بیرلشمیشدی لر. ۱۹۵۴ نجو ایلین ژوئیه آیی نین ۵ ده آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی یانیندا پارتیا مکتبی نین انتظار اوتاغیندا۴۰ نفره قدر فرقه عضوو آیاق اوسته اجلاس کئچیریب آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی ایله دانیشیق لار آپارماق اوچون میرآقا آذری، فتحی خشکنابی، اسماعیل پیشنمازیدن عبارت نماینده هئیتی سئچمیشدی لر. اجلاسدا غلام یحیی یا قارشی بیر سیرا اتهام لار ایره لی سورولموشدو. حتی پیشه وری نین عمیسی اوغلو اولان میرآقا آذری اؤز چیخیشیندا دانشیان ین علیهینه تحقیرآمیز افاده لر ایشلدهرک اونو پیشه وری نین اؤلومونده اتهام ائتمیشدی. بو قالماقالدا آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی رهبرلیگی غلام یحیی نین طرفینی ساخلادیغیندان مرکزی کمیته نین نمایندهسی س. خالقوف لا میرآقا آذری آراسیندا مناقشه یاشانمیشدی. بونونلا باغلی آذری سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سینه شکایت عریضهسی گؤندرمیشدی. همین عریضهنین آراشدیریلماسی ایله باغلی سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین خارجی کمونیست پارتیا لاری ایله ایش شعبهسی آذربا یجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سیندن میرآقا آذری حقینده آراییش ایسته میشدی. ای. مصطفی یئف ۱۹۵۵ نجی ایلین ژانویه آیی نین ۳ ده سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین خارجی کمونیست پارتیالارلا علاقه لر شعبهسی نین مدیری و. استئپانوفا یازیردی: «یولداش آ. باشکیروف ون خواهشی ایله ایران سیاسی مهاجری آذری میرآقا بدل اوغلو حقینده آراییشی سیزه گؤندریریک. عینی زماندا سیزه معلوم ائدیریک کی، آذری نین آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین امکداشی خالقوفون اونو تحقیر ائتمهسی حقینده شکایتی نین هئچ بیر اساسی یوخدور و بو اونون طرفیندن سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سینه شکایت ائتمک اوچون زمینه کیمی اویدورولموشدور.» او، مسکونون طلب اساسیندا آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین پارتیا اورقان لاری شعبهسی نین مسئول تشکیلاتچیسی س. خالقوفون میرآقا آذری حقینده ۱۹۵۴ نجو ایلین دسامبر آیی نین ۲۵ ده حاضرلادیغی ۳ صفحهلیک آراییشی دا بو مکتوبا علاوه ائتمیشدی.
عینی اتهامی غلام یحیی یا قارشی ۱۹۵۴ نجو ایلین اوت آیی نین ۲۱ ده سووئت رسپوبلیکاسی دولت تهلوکهسیزلیگی کمیتهسینه و سووئت رسپوبلیکاسی ناظرلر سووئتی نین صدری گئورگی مالینکوفا مکتوب لاریندا ایران سیاسی مهاجرلری جمال نیکان و اسماعیل تاریخ پیما دا ایره لی سورموشدو لر. اونلار یازیردی لار: «۱۹۴۷ نجی ایلده پیشه وری نین اؤلومونو نئجه تصادفی حساب ائتمک اولار؟ بیزه معلومدور کی، گئج - تئز پیشه وری نین جنوبی آذربایجانی صلح و دموکراسی دشمن لرینه ساتان جنایتکارلاری افشا ائده جگینی غلام یحیی بیلیردی. جنایتکارلارا اؤز یول لاریندا اولان مانعی آرادان گؤتورمک ضروری ایدی. اونا گؤره قاباقجادان حاضرلادیق لاری پلانی نهایت کی، اجرا ائتدی لر. ماراقلیدیر کی، همین سفر زمانی پیشه وری نین سورجوسو بهرام خستهلنیر، اونون یئرینه تهران داکی انگلیس سفیری نین ارمنی شوفری نین قارداشی پیشه وری نین سوروجوسو تعیین ائدیلیر. قضا زمانی ماشیندا سوروجو، پیشه وری ، غلام یحیی و نورمحمد قلی یئف اوتورموشدو و اونلارین ایچریسیندن یالنیز پیشه وری اؤلور.» اونلار عینی زماندا غلام یحیی نی جنوبی آذربایجاندا اولارکن غارتچیلیکده، ملّی حکومت اوچون آیریلمیش وسایط لری (پول لاری) منیمسهمکده، آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا دولت تهلوکهسیزلیگی کومیسری نین معاوینی آغاسلیم آتاکیشی ایله ال بیر اولاراق بو وسایط لری بؤلوشمکده اتهام ائدیردی لر. لاکن مالیه ناظرلیگی و سووئت رسپوبلیکاسی دولت بانکی نین آذربایجان کونتورونون (شعبه سی نین) ، دولت اقتصادی نماینده سی و دولت تهلکه سیزلیک کمیته سی مسئول شخص لری نین اشتراکی ایله آپاردیغی یوخلامالار زمانی آیدین اولدو کی، آذربایجان و کردستان مختاریتی نین مسئول شخص لری کیمی پیشه وری ، پادگان، غلام یحیی، قاضی محمد و دیگر لری نین امضاسی دموکراتیک حرکات اوچون 2323382 ریال، فدائی دسته لری نین یارادیلماسی و ساخلانیلماسی اوچون 512097 ریال، ایرانلی ضابط دموکرات لاری ساخلاماق و اونلاری فدائی حرکاتیندا استفاده ائتمک اوچون 275110 ریال، خصوصی تاپشیریق لاری یئرینه یئتیرمک مقصدی ایله دؤیوشچولری ساخلاماق اوچون 48202 ریال، چئکیست (مخفی مأمورلار) عملیاتچی لاری ساخلاماق اوچون 244350 ریال و سایر وسایط لرین حساب لاری قایداسیندادیر(دوزدور). لاکن ملّی حکومتین سقوطوندان سونرا ایراندا مختلف عملیات لاری اوچون هله ۱۹۴۵ نجی ایلین ژوئیه آییندا یارادیلمیش ۲۴۰۱۱ نؤمرهلی خصوصی حسابا آیریلمیش بیر میلیون مانات (همین دورون کورسو ایله 6086427 ریال 35 دینارا برابر) حجمینده خارجی والیوتانین (ارز) قالیغی ( 2386865 ریال 35 دینارا برابر خارجی والیوتا (ارز) آذربایجان دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگی نین جنوبی آذربایجاندا ایش لر اوچون مسئول اولان امکداشی نین آدینا کئچیریلدی. بو مقصدله سووئت رسپوبلیکاسی دولت بانکی نین آذربایجان کونتوروندا (شعبه سینده) دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگنین امکداشی نین آدینا ۲۴۰۱۵ نؤمرهلی خصوصی حساب آچیلمیشدی. ۱۹۴۹ نجو ایلده ایراندا پول اصلاحاتی کئچیریلدیکدن سونرا خصوصی حسابدا ساخلانیلان همین مبلغ 27446190 ریالا برابر اولموشدو.
لاکن دولت تهلوکهسیزلیگی کومیتهسی نین جمال نیکان و اسماعیل تاریخ پیمانین مکتوبو ایله باغلی آپاردیغی آراشدیرمالاردا پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی مسئله حقینده بیر شئی دئییلمیردی. آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا دولت تهلکه سیزلیک کمیته سین نین صدری آناتولی قوسکوف جمال نیکان لا باغلی یازیردی کی، ماهاچقالادا (مخاچ قلعه) دوغولموش، ملّیتجه آذربایجانلی اولان نیکان ۱۹۴۶ نجی ایلده ایراندان سووئت اتفاقینا گلمیش و ۱۹۴۸ نجی ایله قدر باکیدا یاشامیشدیر. او، قید ائدیردی کی، ۱۹۴۸ نجی ایلده نیکان زاقافقازیا نظامی دایرهسینده خصوصی حاضرلیق کئچدیکدن سونرا ایرانا گؤندریلمیش و اورادا «لوت» آدلی سووئت جاسوسی ایله گیزلی علاقه لر قوراراق اونا رادیو حصّه لری، پول و سون معلومات لاری اؤتورمک اوچون گیزلی آوادانلیق چاتدیرمیشدی. قوسکوفون معلوماتینا گؤره نیکان معیّن ائدیلمیش وقتدن ۲۳ گون گئج (تأخیرله) قاییتمیش و تهران (رئزیدانت) جاسوسلوق شبکه سیندن گلن خبره گؤره اؤزونو ایراندا احتیاطسیز آپارمیش، خصوصی عملیاتدان دؤندوکدن سونرا اسماعیل تاریخ پیمانین ایران ارتجاع سینا قارشی مبارزه مقصدی ایله یاراتدیغی گیزلی گنج لر قروپونا و داها اونون سووئت اتفاقی کمونیست پارتیا تیپینده تأسیس ائتدگی «ایران آذربایجانی کمونیست پارتیاسی»نا داخل اولموشدور. بو تشکیلاتین اساس مقصدلریندن بیری غلام یحیی نی حرمتدن سالماق، اونون آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین عضولوگوندن چیخاریلماسینا و حبسینه نایل اولماق ایدی. لاکن نیکان ین تهراندا گؤروشدوگو «لوت» ۱۹۴۹ نجو ایلده ایران طرفینه کئچمیش و سووئت لرین ایرانداکی بوتون جاسوسلوق شبکهسینی ایرانلی لارا وئرمیشدی. بونو نظره آ لاراق آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلگینه قارشی فعالیتین ضررسیزلشدیرمک اوچون دولت اسرارینی یایدیغینی اساس گتیرهرک جمال نیکانا ۱۹۵۰ نجی ایلده اوچ ایل حبس جزاسی وئرمیشدی لر. ۱۹۵۳نجو ایلده حبسدن چیخاندان سونرا او، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین رهبرلیگنه قارشی فعالیتینی دوام ائتدیرمیشدی.
بئله بیر آراییشی دولت تهلکه سیزلیک کمیته نین صدری قوسکوف ۱۹۵۴ نجو ایلده اسماعیل تاریخ پیما حقینده ده حاضرلامیشدی. آراییشدا قید ائدیلیردی کی، او،۱۹۲۴ نجو ایلده باکیدا دوغولموش، ۱۹۳۰ نجو ایلده عائلهسی ایله بیرلیکده ایرانا گئتمیش، ۱۹۴۶ نجی ایلده ملّی حکومت طرفیندن نظامی تحصیل آلماق اوچون باکی یا گؤندریلمیش، نظامی کورس بوراخیلدیغی (تعطیل اولدوغو) اوچون ۱۹۴۷ نجی ایلده آذربایجان دولت اونیورسیته سی نین حقوق فاکولتهسینده تحصیلینی دوام ائتدیرمیشدی. لاکن آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین بعضی رهبرلرینه قارشی مبارزه مقصدی ایله گیزلی گنج لر تشکیلاتی یاراتدیغینا گؤره ۱۹۴۹ نجو ایلده دولت تهلوکهسیزلیگی اورقان لاری طرفیندن حبس ائدیلمیشدی. استینطاقا وئردیگی افادهده او، گؤستریردی کی، ۱۹۴۸ نجی ایلده ۱۳ نفردن عبارت ایرانلی دموکرات گنج لرله بیرلیکده «گنج گارد» (گارد جوان) فیلمینه باخدیقدان سونرا قرارا گلیب لر کی، گنج لردن عبارت قروپ یارادیب مرتجع حکومته قارشی گیزلی ایش آپارماق اوچون ایرانا گئتسین لر. بو مقصدله اونلار آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سینه مکتوب یازیب خواهش ائتمیشدی لر کی، اونلاری جنوبی آذربایجانا گیزلی ایشه گؤندرسین لر. قوسکوف یازیردی: «استنطاق پروسه سینده تاریخ پیما قروپونون بیزیم پارتیانین سیاستینه مناسیبتده هر هانسی دشمن مناسبتی آشکار ائدیلمدی. بونونلا بئله او، سووئت رسپوبلیکاسی دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگی نین خصوصی مشاورهسی نین قراری ایله ۱۹۵۰ نجی ایلین اوت آیی نین ۱۴ ده سوسیال تهلوکهلی عنصر کیمی ۵ ایل مدتینه اصلاح امک (کار اجباری) دوشرگهسینه گؤندریلدی. ۱۹۵۳ نجو ایلین اوکتوبر آییندا سووئت رسپوبلیکاسی عالی سووئتی ریاست هئیتی نین فرمانی ایله آمنیستی یه دوشدوکدن (عفو اولاندان) سونرا باکی یا قاییدان تاریخ پیما آذربایجان دموکرات فرقه سی نین رهبرلیگینه و ایلک نوبهده غلام یحیی یا قارشی ایرانلی دموکرات لاری سفربر (تجهیز) ائتدیگیندن باکیدان چیخاریلدی و یاشاماق اوچون گده بگه گؤندریلدی. اسماعیل تاریخ پیما سووئت رسپوبلیکاسی دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگینه و مالئکوفا مکتوبوندا باکیدان چیخاریلماسین بئله شرح ائدیردی: حبسدن چیخاندان سونرا «باکی یا گلدیم و غلام یحیی ایله گؤروشدوم. او، منه تکلیف ائتدی کی، «اگر سن یازسان ۱۹۴۹ نجو ایلده دموکراتیک پارتیا علیهینه فراکسیونون تشکیلاتچیسی پناهیان (ژنرال) ایدی، اوندا باکیدا یاشایاجاقسان و مادّی جهتدن تأمین اولوناجاقسان. اونون جنایتکار فکری حقینده کامبخشه دئیهن کیمی و اونون تکلیفیندن امتناع ائدن کیمی غلام یحیی منی تهدید ائده رک دئدی: «اگر بو حقده هاراداسا دانیشسان، اوندا ۴ شاهد گتیرهجگم و یئنیدن سنی حبس ائتدیرهجگم...» بوندان سونرا او، ویزا و قیدیات شعبهسینه زنگ ائتدی. ویزا و قیدیات شعبهسی منی مجبور ائتدی کی، ۲۴ ساعت عرضینده باکی شهرینی ترک ائدیم...من آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا داخلی ایش لر ناظرلیگینه مراجعت ائتدیم، ناظرلیکده ماژور باقروف مندن التزام آلدی کی، ۲۴ ساعت عرضینده باکی نی ترک ائدیب گده بگه گئتمهلی یم، من اورا گئتمگه مجبور اولدوم.» اؤتن عصرین ۵۰ - ۶۰ نجی ایل لرینده جنوبی آذربایجان مهاجرلری نین باشینا گلن بئله ماجرالار، پارتیا داخلی و مهاجرت داخلی انتریک لرین قربانی اولان لار یوز لرلهدیر.
سیدجعفر پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی باقروف دان سونرا فورمالاشان یئنی آذربایجان رهبرلیگینده ده معیّن شبهه لر وار ایدی. خصوصی ایله پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی استنطاق ایشینی آپاران آذربایجان دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگی نین مسئول امکداشی نین استنطاقین گئدیشی ایله باغلی معروضه ائتمک اوچون مسکو شهرینه چاغیریلماسی و اعزامیت زمانی معمّالی فورمادا مهمانخانادا اؤلمهسی علاوه شبهه لر دوغورموشدو. ۱۹۵۴ نجو ایلده یئنی رهبرلیک فورمالاشدیریلدیقدان سونرا اوت آیی نین ۱۶ دا آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین بیرینجی کاتبی امام مصطفی یئف آذربایجان دموکرات پارتیاسیندا وضعیت حقینده سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی کاتبی میخایل سوسلوفا مکتوبوندا ماراقلی بیر مقاما توخونور. او، یازیردی: «آذربایجان دموکرات فرقه سی نین اساسینی قویان پیشه وری نین ۱۹۴۷ نجی ایلین ژوئیه آیی نین ۳ ده آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسی نین یئولاخ رایونوندا تامامیله شبههلی شرایطده باش وئرمیش اوتوموبیل قضاسیندا هلاک اولماسیندان سونرا ۱۹۴۷ نجی ایلین سونوندا باکیدا دموکرات لار آراسیندا سیاسی و تشکیلاتی ایش لری آپارماق اوچون سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین اجازهسی ایله آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین کمیتهسی یارادیلمیشدیر.» بئله مسئله لرده چوخ دقتلی اولان سووئت رهبرلیگی امّا نه دنسه مصطفی یئف ین مرکزی کمیته کاتبینه یازدیغی «تامامیله شبههلی شرایطده باش وئرمیش اوتوموبیل قضاسی» افادهسینی سکوتلا قارشیلامیشدی. بو مسئله ۱۹۵۶ نجی ایلده باکیدا کئچیریلن میرجعفر باقروف ون محکمهسینده یئنیدن گوندهلیگه گلدی. باقروفا قارشی ایره لی سورولن ۵ اتهامدان بیری میرجعفر پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی ایدی. بو مقصدله شاهد کیمی سون دقیقه لرینده یئولاخ خسته خاناسیندا پیشه وری نین یانیندا اولموش دولت تهلکه سیزلیک کمیته نین رایون شعبهسی نین رئیسی ل. صلاحوف استنطاقا جلب ائدیلمیش و اوندان افاده آلینمیشدی. محکمه پروسه سینده دولت اتهامچیسی (دادستان) پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی باقروفا سوال وئردیکده، او، قیسا جوابیندا دئدی کی، بو مسأله نی مسکواداکی یولداش لاردان سوروشون. بو جوابدان سونرا دولت اتهامچیسی (دادستان) مسئله نی درینلشدیرمه دی و محکمه پروسه سی نین گئدیشینده پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی اتهام ثبوتا یئتیریلمه دیگی اوچون گئری گؤتورولدو.
یئنی سئچیلمیش آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگی نین ایلک آددیمی ۱۹۶۰ نجی ایلین آوریل آیی نین سون لاریندا باکی یا گلهجک سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین بیرینجی کاتبی و سووئت رسپوبلیکاسی ناظرلر سووئتی نین صدری نیکیتا خروشچوف لا گؤروشمک آرزوسونو ولی آخوندوفا بیلدیرمک اولدو. آوریل آیی نین ۱۴ ده غلام یحیی دانشیان، بالاش آذراوغلو و عبدالحسین آگاهی آخوندوفا یازیردی لار: «آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین عضولری سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین بیرینجی کاتبی، سووئت دولتی نین باشچیسی و دنیادا بؤیوک صلح حرکاتی نین باشچیسی اولان ن.س. خروشچوف یولداشلا گؤروشمگی آرزو ائدیرلر. اودور کی، سیزدن خواهش ائدیریک بیزیم بو آرزوموزون حیاتا کئچمهسینه کؤمک ائده سینیز.» لاکن بو گؤروش باش توتماسا دا، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگی خروشچوفون اشتراکی ایله کئچیریلن آذربایجاندا سووئت حاکمیتی نین ۴۰ ایل لیگی ایله باغلی پارتیا و حکومت تدبیرلرینه دعوت ائدیلمیشدی لر.
غلام یحیی دانشیان آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین صدری سئچیلدیکدن سونرا معاونی رحیم قاضی ایله بیرلیکده میرقاسم چشم آذرین باکی رادیوسونون جنوبی آذربایجان وئریلیش لری رداکسیاسیندا ایشله تأمین ائدیلمهسی و عینی زماندا آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسی نین شرقشناسلیق انستیتوسوندا کیچیک علمی ایشچی وظیفهسینه قبول اولونماسین رسپوبلیکا رهبرلیگیندن خواهش ائدیردی لر. میرقاسم چشم آذر ۱۹۵۴ نجو ایلده سئچیلن فرقه رهبرلیگینده اؤنملی آدام لاردان بیری ایدی. او، مرکزی کمیته کاتبی کیمی همین ایل آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین بوروسوندا تمثیل اولونان ۵ نفردن (غلام یحیی دانشیان، عبدالصمد کامبخش، عبدالله یئف (ولایی) میررحیم، رحیم سیف قاضی، ایوازوف (چشم آذر) میرقاسم) بیری ایدی. ۱۹۵۴ نجو ایلین یاییندا آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کومیتهسی نین صدری غلام یحیی مسکو شهرینه همکارلار حرکاتی عالی مکتبینه و صدرین معاونی عبدالصمد کامبخش سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی یانیندا اجتماعی علم لر آکادمی سینه گؤندریلدیک لری اوچون پارتیانین فعالیتینه میرقاسم چشم آذر رهبرلیک ائدیردی.
پلنوم تشکیلاتی مسئله لرله یاناشی ایران خلق پارتیاسی (حزب توده) رهبرلیگی ایله هله ۱۹۵۳ نجو ایلده باشلامیش بیرلشمه مسئلهسینی ده مذاکره ائتدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین یئنی سئچیلمیش صدری دانشیان تکلیف ائتدی کی، دموکرات فرقهسی وحدته گئتمزدن اؤنجه اؤز داخلینده وحدت یارادیلماسینا نایل اولمالیدیر. میرجعفر باقروفون رهبرلیکدن اوزاقلاشدیریلماسیندان سونرا آذربایجان دموکرات فرقه سی نین داخلینده جدّی اختلاف لار یارانمیشدی. آذربایجانا مهاجرتدن سونرا دموکرات پارتیاسینا رهبرلیک ائتمیش سیدجعفر پیشه وری نین سلاحداش لاری جنوبی آذربایجان ملّی حکومتینده عالی محکمهنین صدری اولموش زین العابدین قیامی، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین کاتبی صادق پادگان، خلق قوشونو ناظری ژنئرال جعفر کاویان و دیگر تانینمیش شخص لر میرجعفر باقروفون یاخین آدام لاری کیمی دموکرات پارتیاسی نین رهبرلیگیندن اوزاقلاشدیریلمیشدی. ۱۹۵۴ نجو ایلین ژوئیه آیی نین ۱۶ دا آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین پلنوموندا غلام یحیی نین علیهینه اولان ۴۰ نفرلیک پارتیا داخلی مخالفتین باشیچی لاریندان ۹ نفری، او جملهدن صادق پادگان، جعفر کاویان، میرآقا آذری (پیشه وری نین عمیسی اوغلو ایدی)، اسماعیل پیشنمازی و باشقا لاری آنتیپارتیا قروپو آدی ایله آذربایجان دموکرات فرقه سی نین عضولوگوندن چیخاریلدی لار، ۲۰ نفره ایسه پارتیا جزاسی وئریلدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگینده انتریک لرله باغلی صادق پادگان امام مصطفی یئفه یازیردی: «حال - حاضردا منیم شخصیتیم تحلیل اولونور. جماعت آراسیندا منیم آدیم خائن، زیانکار و حتی جاسوس آدلاندیریلیر. بو گوندور - صاباح توتاجاق لار، تنبه ائده جک لر دئیه شعارلار بوراخیرلار. عوام و هر شئیدن خبرسیز جماعتی تحریک ائده رک بو آدلار آلتیندا منیم جزالانماغیم اوچون امضالار ییغیرلار. خلاصهسی بودور کی، غلام یحیی ایله کامبخش منیم یخه مدن ال چکمیرلر. غلام منی اؤزو اوچون رقیب حساب ائدیر. او، فکر ائدیر کی، بلکه ده بیر گون من اونون یئرینی اشغال ائده رم. اونا گؤره ده نه یوللا اولورسا اولسون منیم تاپدانماغیما، ازیلمگیمه و نهایت آرادان گئتمگیمه جان آتیر.» بو مضموندا بیر شکایت عریضهسین صادق پادگان عالی سووئت ریاست هئیتی نین صدری میرزا ابراهیموفا دا یازمیشدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین عضولوگوندن اوزاقلاشدیریلدیقدان سونرا اونون پئنسییاسی (بازنشسته لیکده وئریلن کمک) ۳ مین ماناتدان ۲ مین ماناتا اندیریلمیشدی، بو آزالمانین گویا آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین گؤستریشی ایله ائدیلدیگی دئییلسه ده، اصلینده تشبث آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگیندن گلمیشدی. مادّی «جزالاندیرما» ایله یاناشی اونا سیاسی اعتماد دا آزالمیشدی و دولت تهلوکهسیزلیگی اورقان لاری بیر وقت لر آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین ایکینجی آدامی اولان پادگانا مسکو شهرینه طبّی عملیاتا گئدن اوغلونو مشایعت ائتمگه اجازه وئرمه میشدی لر. او، بونو آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگی نین رسپوبلیکا دولت تهلکه سیزلیک کمیته نین صدری آناتولی قوسکوفا وئردیگی اساسسیز معلومات لارلا ایضاح ائدیردی.
ایران خلق پارتیاسی (حزب توده ایران)، آذربایجان دموکرات فرقهسی و کرد دموکرات پارتیاسی نین بیر مرکزده بیرلشمهسی ایده سی اصلینده مسکونون پلانی ایدی. سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین خارجی کمونیست پارتیالارلا علاقهلر شعبهسی نین مدیری نین معاونی ای. وینوقرادوف هله ۱۹۵۴ نجو ایلین نوامبریندا بو بیرلشمه مدلینی مسکودا اولان ایران خلق پارتیاسی مرکزی کمیته نین عضولری ایله حاضرلاییب امام مصطفی یئفه گؤندریلمیشدی. اونون فکرینجه، اوچ پارتیانین مسکودا پلانلاشدیریلان مشاورهسینی امیرخیزی آچمالی، ایراندا ملّی آزادلیق حرکاتی حقینده رضا رادمنش، آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین ایراندا فعالیتی حقینده قاسمی، آذربایجان دموکرات پارتیاسی و کردستان دموکرات پارتیاسی نین فعالیتی حقینده «باکیلی یولداش لاردان بیری» معروضه ائتمهلی، دینلهنیلن معروضه لر اوزره قطعنامه لر، بیرگه پروقرام و نظامنامه قبول ائدیلمهلی ایدی. مشاوره حزب توده ایران ین مرکزی کمیته نین عضوو رضا روستا و «باکیلی یولداش لارین بیری نین» یئکون سؤزو ایله باشا چاتمالی ایدی. توده رهبرلیگی نین مسکو ایله راضیلیغینا گؤره تشکیلاتی باخیمدان مشاوره «حزب توده ایران ین مرکزی کمیته، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و کردستان دمکرات پارتیاسی نین نماینده لری نین کنفرانسی»، سیاسی باخیمدان ایسه «بیرلشدیریجی کنفرانس» آدلاندیریلمالی، اجلاس لارا نوبه ایله بوتون اشتراکچی لارین نماینده لری صدرلیک ائتمهلی، کنفرانسدا مذاکره لر و تکلیف لر هم فارس، هم آذربایجان دیلینده آپاریلا و سسلندیریله بیلردی. توده رهبر لری طرفیندن حاضرلانمیش قطعنامه لایحهسینده یازیلیردی کی، «هر اوچ پارتیانین ایراندا استراتژی مقصدی امپریالیزم و اونون داخلی آژان لاری اوزه رینده ملّی - آزادلیق حرکاتی نین غلبهسی و خلق دموکراتیک حکومتی نین قورولماسیدیر. بو مقصده چاتماغین یولو اؤلکهده اهالی نین بوتون دموکراتیک و آنتیامپریالیست طبقه لرینی (فعله، کندلی، کیچیک بورژوازی و ملّی بورژوازی) فعله صنفی نین هژمونلوغو آلتیندا واحد جبههده، ایران خلق پارتیاسی نین واحد رهبرلیگی آلتیندا بیرلشدیرمکدن کئچیر.» پروقرام حقینده قطعنامهده ملّی مسئله «ایرانین ملّی مستقللیگی» زمینه سینده قویولور، ملّی - آزادلیق حرکاتی نین گئدیشینده آذربایجان و کرد خلق لری نین اؤز مقدراتینی تعمین ائتمک حقوقو انکار ائدیلیر، بو خلق لرین ملّی - آزادلیق حرکاتینا بوتون ایران خلق لری نین مبارزهسی کونتکستینده (متنینده) باخیلیردی. نظامنامهده نظرده توتولان دگیشیکلیک لره گؤره ایران پرولتاریاسی نین هژمونلوغونو و چوخ ملّتلی اؤلکهنین بیرلیگینی توده پارتیاسی افاده ائتمهلی ایدی، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و کردستان دموکرات پارتیاسی ایران خلق پارتیاسی نین رهبرلیگی و اونون پروقرامی اساسیندا مبارزه آپارمالی ایدی. لاکن نظامنامهده هر ایکی ولایتده آذربایجان دموکرات پارتیاسی و کردستان دموکرات پارتیاسی نین اؤز آد لاری نین ساخلاماسی قبول ائدیلیر، اونلارین اؤز تشکیلاتی استروکتورلارینی ساخلاماسی، اؤز کنفرانس و قورولتای لارینی کئچیرمهسی، اؤز مرکزی کومیتهسینی سئچمهسی تانینیر، لاکن همین مرکزی کمیته لرین ایران خلق پارتیاسی نین رهبرلیگی آلتیندا اولاجاغی بیلدیریلیردی. نظامنامه طلب لرینه گؤره آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و کردستان دموکرات پارتیاسی اؤز قورولتای لاریندا حزب توده ایران قورولتای لارینا گؤندریلن نماینده لری سئچمهلی، آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین ایکی، کردستان دموکرات پارتیاسی نین بیر رهبر نمایندهسی حزب توده ایران ین مرکزی کمیته عضوولوگونه علاوه ائدیلیر، لاکن حزب توده ایران ین، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و کردستان دموکرات پارتیاسی نین عضولری بیرلشمیش تشکیلاتین عضولری حساب ائدیلمهلی ایدی.
مسکودا موافق سووئت پارتیا اورقان لاری ایله راضی لاشدیریلمیش حزب توده ایران ین مرکزی کمیته نین رهبرلیگی طرفیندن حاضرلانمیش بو سندلرله تانیش اولدوقدان سونرا امام مصطفی یئف سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سینه یازدیغی مکتوبدا ایران دموکراتیک قوه لری نین بیرلشمهسی ایده سی نین دوغرو اولدوغونو قید ائتمکله یاناشی، بیلدیردی کی، آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین نظرینجه ایندیکی شرایطده بو بیرلیک تشکیلاتی باخیمدان غیرممکن، سیاسی باخیمدان مقصده اویغون دگیلدیر. اونون فکرینجه، مسکودا یئرلشن حزب توده ایران ین مرکزی کمیته عضولری نین بوتون پارتیالار، او جملهدن باکیدا یئرلشن آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین عوضینه قرار لار قبول ائتمهسی مقبول دگیلدیر. مصطفی یئف ایضاح ائدیردی کی، هم آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و هم ده کردستان دموکرات پارتیاسی بوتون پارتیا عضولرین دگیل، اونلارین یالنیز سووئت آذربایجانیندا مهاجر اولاراق مسکونلاشمیش حصّهسینی احاطه ائدیر. او، یازیردی: «آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین رهبرلیگی ایراندا ایندیکی موجود گیزلی ایش شرایطده نه اینکی اؤلکهدهکی پارتیا تشکیلات لاری ایله، حتی دیگر سووئت رسپوبلیکالاریندا یاشایان پارتیا عضولری ایله علاقه لره مالک دگیلدیر. کرد دموکرات پارتیاسینا گلدیکده ایسه، بو پارتیانین آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا دا آیریجا، مستقل رهبر تشکیلاتی مرکزی موجود دگیلدیر. آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسی نین اراضیسینده یاشایان کردستان دموکرات پارتیاسی نین آیری - آیری عضولری آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین تشکیلات لاریندا تمثیل اولونوب لار. بئلهلیکله، ایندیکی موجود شرایطده سووئت اتفاقیندا یئرلشن همین پارتیالارین مهاجر خادم لری واحد پروقرام و واحد نظامنامه اساسیندا بیرلیک مسئلهسینی حل ائتمک حقوقونا مالک دگیل لر.» امام مصطفی یئف عینی زماندا جنوبی آذربایجان اهالیسی نین ملّی - آزادلیق آرزولاری نین بوتؤولوکده ایرانین دموکراتیکلشمهسیندن آسیلی ائدیلمهسین یانلیش ساییردی. او، یازیردی: «بیرلشمیش پارتیالارین واحد پروقرامی نین تکلیف ائدیلن لایحهسینده آیریلماق دا داخل اولماقلا، ملّت لرین اؤز مقدراتینی تعیین ائتمک حقوقوندان بیرباشا دانیشیلمیر. ملّی مسأله نین قویولوشونون غئیرمعیّنلیگی، آیدین اولماماسی پرسپکتیوده دموکرات لارا، جنوبی آذربایجان و کردستاندا خلق لرین ملّی - آزادلیق حرکاتینا اولان اینامینی سارسیدا بیلر، مین لرله قربان وئرمیش و وئرمکده دوام ائدن دموکرات لارین احوال - روحیهسینده دوشکونلوک یارادار...آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی حساب ائدیر کی، ایندیکی شرایطده هر پارتیانین تشکیلاتی مستقل لیگینی ساخلاماقلا قید ائدیلن ایران دموکراتیک پارتیالاری نین بلوکونون یارادیلماسی دوغرو اولاردی. سووئت اتفاقیندا یئرلشن بو پارتیالارین رهبر خادم لری نین واحد فعالیت کومیتهسی یاراتمالاری مقصده اویغون اولاردی.» بو مکتوبا علاوه اولاراق سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین کاتبی میخایل سوسلوفا گؤندردیگی معلوماتدا امام مصطفی یئف بیلدیریردی کی، ۱۹۵۵ نجی ایلین ژوئن آیی نین ۱ نه اولان معلوماتا گؤره آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا ۹۸۶۳ نفر ایرانلی سیاسی مهاجر یاشاییر و اونلارین ۲۷۸۷ نفری آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین عضوودور.
ایران خلق پارتیاسی نین ۱۹۵۴ نجو ایلین دسامبریندا مسکو اوزه ریندن گؤندردیگی تکلیف لر دموکرات فرقهسینده جدّی مذاکره لره و فکر آیریلیق لارینا سبب اولدو. بو تکلیف لر بیر ایله یاخین فرقهنین مرکزی کومیتهسی نین پلنوموندا، و اجرائیه هئیتینده (بورودا) مذاکره ائدیلدی. حزب تودهنین تکلیف لرینی آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سینه رهبرلیک ائدن میرقاسم چشم آذر بئله قیمتلندیریردی: «مختصرین دئسه ک، حزب توده ایرانین مرکزی کومیتهسی تکلیف ائدیر کی، حزب توده ایرانین واحد رهبرلیک تجسمودور. آذربایجان و کردستان دموکرات فرقه لری او حزبین پروقرامینی، نظامنامهسینی، رهبرلیگینی قبول ائتسین، بیر واحد تشکیلات یارانسین. یعنی آذربایجان و کردستان دموکرات فرقه لری اؤز پروقرام و نظامنامه لریندن، مستقل لیگیندن ال چکسین و حزب تودۀ ایرانا بیرلشسین.» آذربایجان دموکرات فرقه سی نین رهبرلیگی تودهنین بیرلیک تکلیف لرینه طرفدار اولسا دا، لاکن بو بیرلیگی هر اوچ پارتیانین واحد پروقرام اساسیندا تشکیلاتجا بیرلشمهسینه طرفدار دگیلدی، واحد خلق جبههسینده بیرلشمهسی، بلوک یارانماسینا طرفدار ایدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین رهبرلیگی ۱۹۵۵ نجی ایلین ژانویه آییندا بیرلشمه مسئلهسینی مرکزی کمیته نین پلنومونون مذاکرهسینه چیخاردی و همین مذاکرهده مرکزی کومیتهنین ۱۷ عضووندن ۱۴ نفری (غلام یحیی دانشیان، محسن میلانیان وعبدالصمد کامبخش مسکودا تحصیل آلدیق لاری اوچون اشتراک ائتمیردی لر)، تفتیش کومیسیونونون ۷ نفر عضوو اشتراک ائدیردی. مذاکرهلردن سونرا ۲۱ نفردن ۱۶ نفری (میرقاسم چشم اذر، میررحیم ولائی، بالاش آذراوغلو، حکیمه بلوری، عبدالحسین آگاهی، مختار دیدکنانی، امیرعلی لاهرودی، مراد قره داغلی، فرج دستگشاده، سبزعلی ولیزاده، آرام زاتیکیان، شکور قاففاری، غلامرضا الهامی، علی گلاویژ، برات نیکنژاد، حسین قربانعلیزاده) پارتیالارین اؤز پروقرام، نظامنامه، تشکیلات قورولوشو و رهبرلیک جهتدن حقیقتاً مستقل اولماسینا، واحد خلق جبههسی یارانماسینا، بلوک اولماسینا، حرکت بیرلیگی اولماسینا و بیرگه حرکت کمیتهسی تشکیل ائدیلمهسینه سس (رأی) وئردی لر. ۵ نفر (رحیم قاضی، احمدعلی رصدی، حسن نظری، ابراهیم ساحلی، رضا قاضی) ایسه ایران خلق پارتیاسی نین سیماسیندا واحد رهبرلیک یارانماسی، اونون مرکزی کمیتهسی نین رهبرلیگینه، او پارتیانین پروقرام و نظامنامهسی نین قبول اولونماسینا، نتیجهده بیر واحد تشکیلات یارانماسینا سس (رأی) وئردی لر. سس (رأی) وئرمگه اویغون اولاراق آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین قراری ۱۹۵۵ نجی ایلین مارس آیی نین ۱۸ ده حزب تودهنین مرکزی کمیتهسینه گؤندریلدی. لاکن پلنومدان کنار دا آذربایجان دموکرات فرقه سی نین داخلینده حزب توده ایران ین مرکزی کمیته سی نین تکلیف لری اساسیندا بیرلشمگه طرفدار اولان لار آز دگیلدی. اونلارین ان فعال نمایندهسی عنایت الله رضا ایدی. او، استالینین «بیر اؤلکهنین پرولتاریاسینی ملّیته گؤره پارچالاماق اولماز» فکرینه استناد ائده رک آذربایجان دموکرات فرقه سی نین لغو ائدیلمهسی و واحد تشکیلات یارادیلماسی استقامتینده قیزغین تبلیغات آپاریردی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین باکی تشکیلاتین ین ۳ نجو کنفرانسیندا عنایت الله رضا ایله بیرلیکده سعادت هلعطائی، محمدعلی پیرزاده، حسینقلی بهرامی، جلال خلعتبری، حسن بیجاری، مرتضی فاطمی، علی توده، جهانگیر فهمی، جبرائیل روئین دژ و یوسف یوسفلی ده واحد پارتیا یارادیلماسی ایده سینی مدافعه ائتمیشدی لر. لاکن اونلار «بیرلشمه» مسئلهسینه مناسبتده آذربایجان دموکرات فرقه سی نین داخلینده آزلیقدا ایدی لر. ۱۹۲۰ نجی ایلده رشتده دوغولموش کئچمیش نظامی عنایت الله رضا ۱۹۴۴ نجو ایلدن ایران خلق پارتیاسی نین عضوو ایدی. همین ایل او، ایشتورمان اختصاصی اوزره عالی آویاسیا (هوانوردی/خلبانی) مکتبینی بیتیرمیش و ۱ نجی آویاسیا پولکوندا اسکادریلیا کوماندیری (طیاره گردانیندا دسته فرماندهی) ایشلمیشدی. لاکن ایران باش قرارگاهی اونون کمونیست فعالیتیندن شبهه لندیگی اوچون ۱۹۴۵ نجی ایلده اونو کرمان شهرینه گؤندرمیش و اورادا او، ۱۱ آی حبس و سورگون حیاتی یاشامیشدی. ۱۹۴۶ نجی ایلده حبسدن آزاد اولوندوقدان سونرا جنوبی آذربایجانا ایشه گؤندریلمیش حزب تودهنین مرکزی کمیتهسی نین قراری ایله حزب توده ایران ین عضولوگوندن دموکرات فرقه سی نین عضولوگونه کئچمیشدی. آذربایجانا گلدیکدن سونرا عنایت الله رضا ملّی اوردونون آویاسییا (هوائی) قوه لری نین کوماندیر معاونی (معاون فرمانده) ایشلمیش و ۱۹۴۶ نجی ایلین دسامبریندا سووئت آذربایجانینا مهاجرت ائتمیشدی. او، ۱۹۴۷ - ۱۹۵۱ نجی ایل لرده رسپوبلیکا پارتیا مکتبینده اوخوموش، ۱۹۵۲ نجی ایلده آذربایجان دولت اونیورسیته سی نین فلسفه شعبهسی نین آسپیرانتوراسینا (عالی تحصیل آلماغا) داخل اولموشدو. لاکن «بیرلشمه» مسئلهسی میدانا چیخاندان سونرا ۵۰ نجی ایل لرین اورتا لاریندا پارتیا داخلی اختلاف لاردا فعال یشتراک ائتمیش، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین لغو ائدیلمهسی، تودهنین سیماسیندا ایراندا واحد مارکسیست پارتیاسی نین یارادیلماسی نین قاتی طرفداری اولدوغو اوچون فرقهدن چیخاریلمیشدی. لاکن ۵۰ نجی ایل لرین سون لاریندا مائوچولوق ایده سی استقامتی کیمی میدانا چیخدیقدان سونرا او، سووئت اتفاقی کمونیست پارتیا ایدئولوژی سیندن اوز دؤندریب بیر قروپ ایران کمونیستی ایله بیرلیکده پکن شهرینه مهاجرت ائتدی. دنیا کمونیست حرکاتی نین بحرانیندان سونرا ایرانا قاییدان عنایت الله رضا کهنه اختلاف لاری اونوتمادی و مستقل آذربایجانا مناسبتده ایران شووینیزمی نین اساس تبلیغاتچی لاریندان بیرینه، ارمنستانین آذربایجانا تجاوزو گیشلننده ایروائانین الینده بیر آلته چئوریلدی.
مقاله نین مؤلفی: جمیل حسنلی.
چئویرنی: علی قبادیانی.
بو ويدئودا ايمام مصطفي يئو، "آدربايجان كومونيست پارتياسينين بيرينجي كاتيبي"كيمي بير سيرا مسئله لري و او جومله دن ائرمنيستانين ايشغالچي ليق پلانلاري نين چوخ اسگي تظاهورلري و تورك ديلي نين آذربايجان دؤولت ديلي ائتمك و بو سببدن خروشچوفلا تارتيشماسيني آنلاتير. (ايدينلاتما: "بوكوا" روس ديلينده=حرف، اليفبا حرفي)
https://www.youtube.com/watch?v=m1jHCxUZOZU&t=48s
بو كليپده ميرزه ايبراهيم اوو، روس ايقتيداري قارشيسيندا اؤز ميللي وارليغيميزدان مودافيعه ائتمهسي نين بير ائپيزودونو آنلاتير. البته بو مسئله اطرافلي و درين بير حئكايتدير.
https://www.youtube.com/watch?v=BQlxTR2Y0Bc
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab zho_Hans azb_Arab zho_Hans