یوسف خاص حاجب بلاساغونی
اورته آسیا و شرقی ترکستان، ترکی زبان خلق لری نینگ اون بیرینچی عصرگه منسوب و بیزگه معلوم بولگن بدیعی اثرلری نینگ اینگ ییریک نمونه سی «قوتدغوبیلیک» دیر. بو داستان تاریخی و فیلولوژیک جهت دن قرداش ترکی خلق لرنینگ برچه سی اوچون مشترک اهمیتگه ایگه دیر. عرب جغرافیه نویس لری، مؤرخلری، جمله دن مروزی، المقدسی، ابن الاثیر، بلاذری اثرلریده، شونینگدیک محمود کاشغری نینگ مشهور دیوان اللغات الترک اثریده ترکی قبیله لر، اولرنینگ یشه یدیگان یرلری و اجتماعی ـ سیاسی و مدنی حیاتده توتگن موقع لری حقیده کوپگینه معلومات موجود.
یتینچی ـ اونینچی عصرلرده ییتی سو ده قزلوق لر، ایسسیق کول نینگ شمال شرقیده و جنوبیده طراز، قویاش و برسغان اطرافیده چگل لر، ایسسیق کول نینگ جنوبیده کاشغر تمانیده یغمالر، ییتی سو نسنگ جنوب غربیده توغسی و ارغو لر یشه گنلری معلوم. محمد کاشغری ارغولرنینگ اساسی یشه یدیگان یرلری صفتیده طراز و بلاساغوننی کورسته دی. اون بیرینچی عصرنینگ ایکینچی یریمیگه کیلیب، قره خانی لر سلطنتی مستحکمله نیب، بو دولت نینگ اداری چیگره سی کینگ میداننی ایگلله گن ایدی. بو حاکمیت نینگ مرکزی کاشغر، اردو کینت بولیب، اونینگ شمالیده مهم مرکز لردن بلاساغون (کوز اردو)، غربیده سمرقند کبی تجارتی و سیاسی جهت دن کوچلی شهرلر بار ایدی.
خودی انه شوندای دورده دولتنی اداره قیلیش اصولینی، سیاستینی، قانون ـ قاعده لرینی، اخلاق پرنسیب لرینی اوزیده مجسملشتیرگن نظامنامه، قاموس صفتیده « قوتدغوبیلیک» اثری یوزه گه کیلدی. بو اثر اخلاقی مضمونگه ایگه بولیب اونده دولت نی اداره قیلش اصول لری، عادی خلقدن تارتیب عالی منصب ایلک خانلر، طمغاچ خانلر، اره لیگیده گی برچه طبقه، طایفه و اجتماعی گروه لر نینگ فعل و اطواری قندای بولیشی لازملیغینی، دولت قوریلیشی، تورلی اجتماعی طبقه لرنینگ اجتماع ده گی اورنی و اهمیتی، عموما سیاسی ـ اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی، تربیتی مسأله لرگه اوشه دور طلبی نقطه نظریدن یول ـ یوروقلر کورستیش و جواب بیریش کیره ک ایدی.
یوسف خاص حاجب انه شو مقصدلرنی کوزده توتیب اوز اثرینی یرتدی. او بیر تماندن اوز دوری نینگ ییریک عالمی، فیلسوفی، شاعری صفتیده تاریخ، طب، ریاضیات، هندسه و نجوم و شو کبی اوشه دور علم لریدن خبردار بولگن برکمال شخص صفتیده، ایکینچی تماندن یوقاری طبقه نینگ نماینده و اونینگ منفعتی اوچون خدمت قیلوچی و ترغیباتچیسی صفتیده نمایان بولدی.
اثردن معلوم بولیشیچه ترکستان ایل لریده هیچکیم هنوز «بغراخان» تیلیده بو کتاب دن یخشی راق اثر یازمه گن. «بغراخان تیلی» دیب تأکیدلنگن تیل، «بغرا خان» تصرفیده گی برچه ایل لر تیلینی اوزیده عکس ایتتیرگن ادبی تیل نمونه سی ایدی.
یوسف خاص حاجب بلاساغون ده توغیلگن. اوز اثرینی یازگن وقتده یاشی ایللیک دن آلتمیش تمان باره یاتگنینی هم اثردن انگله شیله دی:
تیگوردی منگه ایلگی ایللیک یاشیم اوقور آلتمیش ایمدی منگه کیل تییو
او اوز اثرینی یازگن ییلی حقیده شوندای معلومات بیره دی:
ییل آلتمیش ایکی ایردی تورت یوز بیله
بو سوزله دیم من توتوب چین سوزه
توگل اون سککیز ایدی آیدیم بو سوز
اودوردوم، ایدیردیم، سوز ایدیب سیزه
اوشبو مصراع لردن کورینه دی که مولف اوز اثرینی هجری 462 نچی ییلده (میلادی 1069 ) یازیب توگلله گن. مولف نینگ شهادت بیریشیچه، اگر شاعر اوز اثرینی اون سککیز آیده یازیب توگتگن بولسه، اونی 461 نچی ییلی نینگ بیرینچی یریمیده باشلب، 462 نچی ییل نینگ اورته سیده توگتگن بولیشی ممکن. بنابرین اثرنی یازیب توگتگن وقتده مولف نینگ ایللیک یاش لر چمه سیده بولگنلیگی و دیمک اونینگ 410 نچی هجری (1019 میلادی) ییل لر اطرافیده توغیلگنلیگی معلوم بوله دی.
مولف اوز اثریگه «قوتدغوبیلیک» (بخت و سعادت گه ایلتوچی بیلیم) دیب نام بیره دی. بو کتابنی چینی لر «ادب الملوک» شرق ایلی نینگ کتته لری «زینته الامرا»، دری زبانلر «شاهنامه ترکی»، تورانیلر «قوتدغوبیلیک» و بعضی لر «پندنامه ملوک» دیب اته گنلر.
شاعر کتابنی کاشغر ده توگلله گچ، اونی «توغاچ بغرا خان» درگاهیگه کیلتیره دی. «بغرا خان» گه بو کتاب منظور بولیب، یوسف گه «خاص حاجب» لقبینی بیره دی. بو کتاب نینگ اوچ نسخه سی بولیب، بیری اویغور یازویده کوچیریلگن بولیب ویانا ده سقلنه دی و عرب یازویده گی ایکی نسخه سی دن بیری قاهره ده و ایکینچی سی تاشکنت ده ساقلنه دی.
قوتدغوبیلیک جمعی 6500 بیت گه یقین بولیب، اول 73 فصل یا بابگه بولینه دی. اون بیر بابی داستان نینگ مقدمه سی بولیب، داستان نینگ اساسی قسمی اون ایکینچی باب دن باشلنه دی. اثر شرق کتاب توزیش اصولی گه ترتیب بیریلگن بولیب بیرینچی دن عنوان «بسم الله» سونگ نثری مقدمه کیله دی. بونده تنگریغه حمد، پیغمبرگه نعت و چهاریارلرگه منقبت آیتیله دی. سونگ کتاب نینگ قیمتی، نامله نیشی، تورت سیمالیک قهرمانگه نام بیریلیشی، کتاب ده شو تورت قهرمان اورته سیده مناظره، سوال و جواب لر بولیب اوتیشی باره سیده فکر یوریتیله دی. نثری مقدمه دن سونگ ییتمیش ییتی بیت دن عبارت شعری مقدمه بار. اوندن کیین یتمیش اوچ باب نینگ فهرستی بیریله دی. سونگ عنوان بیلن موضوعگه اوتیله دی. یتمیش اوچ فصل نینگ اولگی اون بیری دیباچه بولیب، سبب تالیف، تیل نینگ فایده و ضررلری، ایزگولیک، بیلیمو ذکاوت نینگ منفعتی، قرری لیک گه اوکینیشش بیانیدن عبارت. اون ایکینچی فصل دن باشلب مستقیما واقعه لر بیانیگه اوتیله دی. فهرست ده بیریلگن فصل لر ناملری متن ده هم عنوان طرزیده تکرارلنه دی.
حکایه قیلینیشیچه، کون توغدی ناملی ایلیک اوزی نینگ عدالتلی سیاسیتی بیلن مشهور بوله دی. بو اوازنی ایشیتگن «آی تولدی» ناملی یتوک عقللی برکمال، دانا و تدبیرلی بیر کیشی کوپ زحمت لر بیلن «ایلیک» نینگ خدمتیگه کیله دی. ایلیک اونی هرطرفلمه سینب اوزیگه وزیر فیلیب آله دی و بوتون دولت ایشلرینی اونگه تاپشیره دی. آی تولدی وزیرلیگیده ایل یشنه یدی. لیکن آی تولدی آغیر دردگه مبتلا بولیب، بیمارله شیب قاله دی. او ایلیک گه و یاش قالگن اوغلی اوگدولمیش گه بیر سلسله نصیحت لر قیله دی. وصیت بیلن جان بیره دی. اوگدولمیش اولغاییب، ایلیک نینگ خدمتیگه کیره دی. اول اوز عقلی و ذکاوتی بیلن تیز اره ده ایلیک نینگ توجه سینی قازانه دی. و آته سی کبی ایلیک نینگ اینگ یقین کیشی سی بولیب قاله دی. دولتنی اداره قیلیش اختیاری اونگه حواله قیلینه دی. شوندای قیلیب اوگدولمیش آته سی آی تولدی هم اوته عامل کار چیقیب ایل یورت اداره قیله دی و یشنه ته دی. ایلیک ایسه شوندای کیشی تاپگنیدن ممنون بولیب کون کیچیره دی. دولت نینگ ایشی تاباره آرتیب باره دی. کون توغدی ایلیک اوگدولمیشنی چارلب اونگه کمکله شه دیگان بیرار یتوک کیشی ضرورلیگینی آیته دی. اوگدولمیش بو ایشگه مناسب بیر قرینداشی بارلیگینی بیان قیله دی. اونینگ اسمی اوزغورمیش بولیب، نهایتده یتوک و لیاقتلی لیگینی، اما ترک دنیا قیلیب تاققه چیقیب کیتگن لیگینی آیته دی.
ایلیک اوگدلمیشگه هرقندای بولسه اوزغورمیش نی تاپیب اونینگ حضوریگه کیلتیریشنی بیوره دی. اوگدلمیش اوزغورمیش نینگ آلدیگه باره دی و بولگن واقعه لردن اونی آگاه قیله دی. اوزغورمیش زاهدلیکنی تاشلب ینه ایلگه قیتمسلی حقیده گی قطعی حکمینی آیته دی و اوگدولمیش قیته دی. ایلک اونی اوزغورمیش آلدیگه ایککینچی دفعه یوباره دی. اوزغورمیش اونی تینچ قوییشلرینی، ایندی او بو دنیادن تماما یوز اوگورگن لیگینی ایلیک نینگ دولتی اوچون نفع کیلیتیره دیگن بیرار بیر فضیلتنی یوقلیگینی آیتیب ایلیک حضوریگه باریشنی رد ایته دی.
ایلیک اوگدلمیشنی اوچونچی مرتبه اوزغورمیش نینگ آلدیگه یوباره دی. لیکن ایندی او اوزغورمیشنی خدمت ایمس، شونچه که بیر کوریشگه چقیره دیو باریب آیت، کیلسین، کیلیشگه راضی بولمسه، من باره یین اونینگ سوزلرینی تینگله یین، بهره آلایین، منگه پند و نصیحت و اوگیتلر بیرسین، بونینگ اونگه هیچ ضرر زیانی یوق ـ دیدی. اوگدولمیش ینه اوزغورمیش نینگ آلدیگه باره دی و ایلیک نینگ سوزلرینی ییتکزه دی.
اوزغورمیش اوگدولمیش گه، ایلیک شو وقتگه قدر، منی اوز حضوریگه چقریشدن اوز منفعتینی کوزلر ایدی، ایندی او کیلمه سین، من باره قالای، دیب راضیلیق بیره دی.اولر ایلیک حضوریگه باره دیلر، ایلیک اولرنی قرشی آله دی. کون توغدی و اوزغورمیش اورته سیده تورلی موضوعلر حقیده سوال و جواب لر بولیب اوته دی، ضیافتدن سونگ اوزغورمیش ینه تاغ تمان یول آله دی.
اوگدلمیش قرریب قولیگه عصا آله دیگان وقتی کلگنده ترک دنیا قیلیش یا که ایشلرینی دوام ایتتیره بیریش افضل لیگینی مصلحت آلیش نیتی بیلن اوزغورمیش نینگ قاشیگه باره دی. اوزغورمیش اونگه دنیا ایشلری بیلن شغوللنیش هم خیرلی ایکه نینی اوقتیره دی. و اوز ایشینی دوام ایتتیریشنی مصلحت بیره دی. بیر نیچه وقت اوتگچ اوزغورمیش آغیر کسللیکگه دچار بولیب اوگدولمیشنی آینتیریب قویه دی. اوگدلمیش کیله دی و اونینگ آغیر احوالینی کوریب قایغوره دی. لیکن اوزغورمیش اوگدلمیش نی، « منی قویه بیر، باریب اوز ایشینگه دوام ایت » دیب قایتاریب یوباره دی. اوزغورمیش آغیر درد بیلن دنیادن اوته دی.
اوگدلمیش ایسه اوز فعالیتینی دوام ایتتیره دی. اثر خاتمه تاپه دی.
اسلام دینی نینگ اورته آسیا ده مستحکم لنگن بیر دوریده یازیلگن «قوتدغو بیلیک» اثریده دنیوی روح نهایتده کوچلی دیر. یوسف خاص حاجب خداوندنی سیغینیش، دین و شریعت یولینی بیر دم هم اونوتمسلیکنی ترغیب قیله دی. لیکن معلوم جای لرده، حیاتی مساله لرده، حیات اوچون کورش مساله سیده فقط دینگه متکی بولیب قالمسلیککه، دنیوی تدبیرلرنی دینی اعتقادگه قربان قیلیب یوبارمسلیکگه چقیره دی. اسلام دینی نینگ اوزی هم دنیادن واز کچیشنی تقاضا قیلمه یدی. عالمدن یوز اوگوریب ترک دنیا قیلیش بی تعینلیک، اونده دنیا بوش بیر نیرسه بولیب قاله دی. دنیا نعمت لریدن واز کچمسلیک، اوندن بهره مند بولیش و باشقه لرنی هم بهره مند قیلیش لازم، قوروق طاعت و عبادت قیلیش بیلن خدا کرمیگه ایریشیب بولمه یدی، دیب حسابله یدی:
اوجون بودنی رچه اولوش کیندقادوب توروب تغقه کیرسه اغیر یوک یودوب
بوزولغای اجـــون برچه قیلغای قوروغ ابــه اوغلینی اوزده کیســــگای اوروغ
یغـــــوز تیسه بولمس بو دنیـــه نتگین ییسه بیرســـــه خلققـه قیزرتیب اینگین
بیاتیـــغ تپـــوغ بیرلــــه بولمز قـــولی بــــو کینگ دنیه کوچــــون قیلمه تار
تپوندوم تیوسن اونوتمه اوقوش
ترجمه سی:
عالم خلقی قیشلاق شهرنی قوییب توریب تاققه چیقسه آغیر یوک چکیب
بوزیلگن عالم برچه قالغای قوروغ آدم بالـــــه سیــــدن کیسیلگه ی اوروغ
یمان دیســـه بولمس بو دنیا مالین ییســـه، بیرســــه خلققــه یاریتسه یوزین
خدانی طاعت بیلـــه تاپمس قولی اوزینگ زورلــه کینگ دنیانی قیلمه تار
طاعت له اونوتمه ذکاتنی هم سن
یوسف خاص حاجب نینگ دنیا قره شیده و فلسفه سیده فارابی، ابن سینالر دنیا قره شی و فلسفه لری نینگ تأثیری کورینه دی. دنیانی توشونیش و توشونتیریش ده اولرنینگ تعلیماتیگه ایرگشه دی. بو اثر ده تصوف نینگ وحدت الوجود ایده سی هم تصویر ایتیله دی:
شقیشقه قتیلمز سنینگ بیرلیگینگ توزوننگکه یتدی بو ایرکلیک لیگینگ
تورونکن برینگــه توروتدی تنوق توروتمیش ایکی بیر تنـــوقی انــــوق
ای سرقه یقین ای کونگولگه ادیز تنـــوق اول سنگا برچــه صورت بدیز
ترجمه سی:
حسابلشگــه منسوب ایمس بیرلیگین جمیــع نیرســه گه یته گی ایرکلیگینگ
یره تــگن جمیع نیرســـه سیگه نشان یــــــره تگن نشـــــان انیـــق بی گمان
ای سرگه یقین، ای کونگولگه عزیز بیره ر بیلگی سیندن بو کوپ شکل منگیز
یوسف خاص حاجب کمبغل لر، آچ ـ یلانغاچ، بیوه ـ بیچاره لر و شونگه اوخشش باشقه قشاقلنگن و ظالملر ظلمی آستیده قالگن، ایزیلگن و تالان و تاراج نتیجه سیده خانه ویران بولگن کیشیلر دن گپ اورر ایکن، حکمدارلرگه نسبتا مهرـ شفقتلی، انصافلی و رحملی بولیشگه اونده یدی. مال و دنیانی قیزغنمسدن اولرگه تقسیم قیلیب بیریشگه، انعام قیلیشگه و شو یول بیلن اولرنینگ دعالرینی آلیشگه، اوزیدن راضی و مندار قیلیشگه چقیره دی:
حلال دنیا قزغین اورونگنی یتـــور تیگــــور آچ یالنگه هم او پرهق یتور
بودونقـــه توسولغیــل مونگینه یره قــــده شقــه بغیر بیر یقینلیق اولــــه
یتیم اوگسوزوک کوریه تول تولسه قیغ یه کوز سوز یه اولدوم یمه اخسه قیغ
حلال دنیا قیزغین چیقــــه یقه اوله کیشی ایلغه توتغیل یه نوت قیل یوله
اوزونگ بولسه حجیب اورونچ المه غو چیغه ی تول یتیملر سوزین تینگله غو
ترجمه سی:
حلال دنیا تاپگین اوزینگنی ییدیر یالانگ، آچگه بیر جولدورینی یتیر
آدمگه نفـــع ایتگین مونکیگه یره قرینداشگــــه دل بیر یقین لیک بیله
یوسف خاص حاجب، حیاتده اصلاحاتچی صفتده میدانگه چیقه دی. او رعیت تمانیدن بیکلر آلدیگه و بیک لر تمانیدن رعیت آلدیگه طلب لر قویه دی و منه شو قوییلگن طلب و شرط لر نینگ سوز سیز بجریلیشی لازم لیگینی، شونده گینه خلقی بیگی نینگ و بیگی خلقی نینگ یخشی لیگینی بیلیشی، بیک نینگ حاکمیتی مستحکم له نیب قولی هر ایشگه ییتیشی، خلقی ایسه باییب، تینچ و آسایشته حیات کچیریشی ممکن بولیشنی تاکیدله یدی:
رعیت حقی بار سنینگ ده کـــور اوچ بو حقنی اوتاگیل، اوزون قیلمــه کوچ
بیریسی ایلینگده اریگ توت کوموش ایارنی کوده زگیل ای بیلگی اوکــوش
تقی بیر بـودونقـــه تــــور و بیر کونی قوتوربیرایکین دین کوچین، کـور انی
اوچونچی ایمین توت قموغ یـوله ریغ قره غچیغ سکرچیغ آریتغیــل آریــــغ
اوتــه میش بــولـــور سن رعیت حقی سن اوترو حقینگ قول، ای ایلچی اقی
رعیـت اوزه اول سنینگ اوچ حقینگ تیله گو اولردین سن اچ قــولغـه قینگ
بیری یرلیغینـگنی آغیـر توتســـــه لر نیکو ایرســـه تا ایرکین، انی قیلســه لر
ایکینچ ـ تیــدمه ســه لر خزینـه حقی اودینــده تیکورســـه، ای ایلچی اکی
اوچــونچی ـ یغی قــه یغی بولسـه لر سیورینگ کیم ایرســه، انی سیوسـه لر
اوته میش بولورسن اوزینگ حقلرین اولرمـــه اوتــه میش بولــور اوز حقین
بو ینلیغ کیره ک بیک یوریسه یولوغ رعیت اوش انداغ کیــره ک ای اولـوغ
ترجمه سی:
رعیت حقی بار سنینگ ده بـــاق اوچ بو حقنی اوته گین هه دیب قیلمه کوچ
بیری ـ تـوت ایلینگده فقط صاف کوموش کوزت صافلیگین ای ذکا، خلق خـوش
بیری خلققــه عادل سیاست یــوریت حل ایت بیرگــه بیر ظلمنی ایزگو توت
اوچینچی ایمین توت جمیع یول لرین قراقـــچی و رهــزن نی قـویمـــه بیرین
اوتــــه لگن بولــــه دی رعیت حقی وسونگ سن حقینگ سور ای ایلچی سخی
رعیتگه باردیر سنینگ اوچ حقینـگ طلب قیــل اولردن، سن آچ قولاغینگ
بیری یارلیغینــگنی عزیز توتســــه لر نیمـــه بولســـه، درحــال اونی قیلسـه لر
ایکینچی خزینـــه حقین تییمــه ســه کیزی کیلگـــچ الن اونی تولـــه ســـه
اوچونچی یاوینگ نینگ یاوی بولسـه لر سیورینگ کیم ایرســه اونی سیوسه لر
حقینگ شـو یوسون ده اوتلگن بولر اولر هـــم شــــو طرز ده حقینی اوتر
یراشیق بیک اوچون ایرور اوشبویول رعیـــت اوچــون هم مناسب شو یول
یوسف خاص حاجب، اوز ارا نزاع و جنجال لرنی و اوروشلرنی قره لیدی. دولت بدنینی قوروتوچی بوندای اروشلر نینگ خلق و دولت اوچون هلاکتلی عاقبت لرینی ادراک ایته آلگن یوسف حاجب بو حقده یازه دی:
مسلمان قریشتی ایچیک ایت ییشور توگل اینچگه تیگدی بو کافر یانور
ترجمه سی :
مسلمــــان اوروشیب ییر اوز ایتین فراغت گه ییتگه ی کافرلر بوتــــون
یوسف خاص حاجب نینگ دولت، اونینگ قوریلیش اساس لری، حاکمیتنی باشقریش حقده گی سیاسی ـ اجتماعی قرشلری، اثرنینگ باش سیمالیک قهرمانلری : کون توغدی ایلیک، آی تولدی، اوگدولمیش، و اوزغورمیش اره لریده گی مناظره، بحث اساسیده شولر تیلیدن بیان قیلینه دی. بو قهرمانلر نینگ هر بیری دولتنی پایدار توتیش، حاکمیتنی عاقلانه اداره قیلیش، ایلنی یشنه تیش و یورتنی آبادانلشتیریش اوچون ضرور بولگن ایدیال صفتیده مجسملنه دی. اولرنینگ اوز بیلیمینی آشیریشگه اینتلیشینی، خصلت و فضیلت لرینی دایما تکامللشتیریش گه اینتیلیشینی تاکیدلیدی.
شونینگ اوچون هم بیک نینگ اطرافیگه خصلت، فضیلت و لیاقت جهت دن مناسب آدملر جمع بولیشی لازم. منه شوندای لردن بیری، بیک نینگ دایمی مصلحتچیسی، اونینگ قول یاردمچیسی، ایشلرینی یوریتوچیسی وزیر دیر، ایکینچی ایسه لشکر باشی ـ بولر دولت نینگ، ایلینی باشقریش نینگ ایککی جلوی، اولر جبسله شیب ایش کورسه، هیچ بیر کوچ، بولرنینگ ایشلریگه رخنه ساله آلمیدی. بولردن بیری قلم واسطه سیده ایلنی اداره ایتسه، بیری قورال واسطه سیده یورتنی توته دی:
وزیر اول، ایکینچی ســـوبشلر علم بیریسی قلیــــچ توتتی، بیری قلم
بو ایل بغی، اورکه بو ایککی توزر بو ایککی بیریکسه، انی کیم اوزر
ترجمه سی:
وزیر بیر ایککینچی ـ سوباشلر علم تـوتر بیری قیلیـــچ و بیریسی قلم
بو ایل تیزگنی، باغین ایکاو توزر ایکاولان بیریکسه اونی کیم اوزر
دولت نی اداره قیلیش و حاکمیتنی مستحکملش ده بیک نینگ مستقیم خدمتیده بولیب، اونگه کمکلشه دیگان تورلی رتبه ده گی عملدارلردن ینه تله یقسمی نینگ فضیلت لری، خطی ـ حرکتلری، قندای بولیشلیگی حقده یوسف خاص حاجب به تفصیل توخته ب اوته دی. بولردن اینگ اساسی لری قوییده گی لر:
حاجب، ایشیک آقاسی (قپوغ بشلرایر)، خزینه دار (آغیچی)، دسترخوانچی (ایشباشچی)، شربتدار (ایزیشچی بشی) و باشقه لر.
تورلی مراسملر، ییغینلر مناسبتی بیلن بیریله دیگن ضیافتلر، میهماندارچیلیکلر حقیده سوز یوریتیب، یوسف خاص حاجب میزبان و میهمان نینگ وظیفه لری، اوتیریش ـ توریشی، اوزینی توتیشی، میزبانلیک و مهمانلیک شرط لری، قانون و قاعده لری، آداب و اخلاقی، مهمان دوستلیک نینگ ترتیب ـ نظام لری توغریسیده دستورالعمل یره ته دی.
یوسف حاجب اوز اثرینی دانالر سوزیدن علیحده له نیب، ایجادی تاثیر آلیب، اولر نینگ ایجادیگه سوینگن حالده یازگن لیگی حقیده معلومات بیره دی.او اوزیگه چه بولگن بای ترکی اثرلر عنعنه لریدن بهره مند بولیب قالمسدن، شو بیلن بیرگه باشقه خلقلر ادبیاتیدن هم ایجادی تاثیر آلگن و اوز اثریده باشقه خلقلر ادبیاتی نینگ یوتوقلریدن اورونلی فایده لنگن. جمله دن او عرب، فارس و باشقه خلقلر ادبیاتی نی یاخشی بیلگن، اولر دن الهام آلگن:
عربچه، تاجیکچه کتب لر اوگوش بیزینگ تیلیمیزچه بویومقی اوقوش
ترجمه:
عربچه، تاجیکچه جدا کوپ کتاب تیلیمیز ده بیزنینگ بو جمله آداب
بوندن تاشقری یوسف خاص حاجب اولوغ فردوسی نینگ شاهنامه سینی کوپ یخشی بیلگن، حتی او شاهنامه قهرمان لریدن: فریدون، انوشیروان، افراسیاب، ضحاک و رستم کبی لرنینگ ناملرینی قوتدغوبیلیک ده تیلگه آلیب اوته دی. یوسف خاص حاجب حماسی اثرلر، تاریخی و دینی کتاب لردن هم اورینلی فایده لنه بیلگن و شو منبع لر معلوماتلرینی اوز اثریگه ماهرانه سینگدیره آلگن.
ترکی تیلده گی کتابلر باشقه قوشنی خلقلر ادبیاتی بیلن عضوی ارتباط ده ترقی قیلگن و رواجلنگن. اون بیرینچی عصرگه کیلیب ایسه فرهنگی ـ ادبی همکارلیک اساسیده ترقیات نینگ معین باسقیچیگه کوتریلگن، اوزیگه خاص عنعنه گه ایگه بولگن، ینگی ترکی ادبی مکتب وجود گه کیلگن. یوسف خاص حاجب، انه شو ادبی مکتب نینگ ییریک نماینده لریدن بیری ایدی. او اوز اثرینی بیرینچی نوبتده انه شو ادبی مکتب عنعنه لریدن ایجادی تاثیر آلگه نی حال ده یره تدی.
یوسف خاص حاجب «قوتدغوبیلیک» نی یازر ایکن، خلق ایجادی نینگ ییتمس ـ توگنمس نمونه لریدن ایجادی الهام آلگن و اوندن فایده لنگن. اثر مولفی قنده ی موضوع دن بحث آچسه، اونینگ بو باره ده گی فکرلری نینگ اثباتی و دلیلی اوچون شو ساحه نینگ خلق اره سیده عبرت درجه سیگه کوتریلگن ضرب المثل لری و حکمتلرینی کیلتیره دی. او بو حکمت و مثل لرنی کیلتیریشده « ارسال المثل» صنعتی گه عمل قیله دی و اوندن ماهرانه فایده لنه دی:
مثل کیلدی ترکچه مــــونگر مینگزه تــــور
انی ســـــوزلـــه دیم من مونــــو ینگزه تور
اوقوش کورکه سوز اول، بوتیل کورگه سوز
کیشی کور که یوز اول، بو یوز کورکه کوز
مونگر مینگزه تـــــور آیـــدی ترکچه مثل
ایشیتگیـل مونی ســـن اوقــوب اوزگه حل
اورونگ سوت بیله کیرسه ایزگو قیلیق
اولـوم توتماغـــونچــه ایورمس یــــوریق
یمه یقشی آیمیش بو ترک بویروقی
کـــورور کـــوز یروقی اوغــول، قیز اوقی
ترجمه سی:
مثل کیلدی ترکچه بونگه ماس جــــدا
اونی ســــــوزله دیم من منــــــه، کیزیـده
عقل کورکه سوز دیر وتیل کورکه سوز
کیشی کور که یوز دیربویوز کور که کوز
بــــونگه ماسلب آیته دی ترکچه مثــل
ایشیتگین بــــونی سن اوقیـــب قیـل عمل
گر آق سوت بیلن کیرسه ایزگو قیلیــق
اولـــوم کیلمه گونچه قالــــور بو یـوریق
جدا یخشی آیتیبدی ترک بویروغی
اوغـــول قیز کورر کوزنی دیر یاروغی
یوسف خاص حاجب نینگ خلق شفاهی ایجادیدن اونوملی فایده لنه بیلگن لیگیگه اشاره قیلوچی مثل و حکمت لرنی، اثرنینگ دییرلی هر صفحه سیده اوچره ته میز. اثرده گی ارسال المثل اصولی بیلن کیلتیریلگن بیر یوز و سکسان گه یقین عبارت درجه سیده گی تورتلیک لر هم بو فکرنینگ دلیلی بوله آله دی.
دیوان اللغات ترک ده کیلتیریلگن موسم و مراسم قوشیق لریده گی موضوعلر آیریم حکمت و ضرب المثل لر قوتدغوبیلیک ده هم اوچره یدی. دیوان لغات ترک ده گی مراسم قوشیق لریدن بیریده ترک بهادری «آلپ ایرتونگه» (افراسیاب) نینگ اولیمی مناسبتی بیلن اونگه بولگن قیغو کویلنه دی. منه شو مرثیه ده گی موضوع قوتدغوبیلیک ده هم عیناَ اوچره یدی. بونده آلپ ایرتونگه نینگ ترک بیک لری اره سیده گی اینگ یخشیسی، مشهوری، قوتلیسی بولگنلیگی، بیلیمی، ذکاوتی، دانالیگی، صنعت وهنرگه بای یوکسک خصلت و فضیلت لرگه ایگه بولگنلیگی کویلنه دی. دیوان لغات ترک ده:
آلپ ایرتونگه اولدیمو ایسیــــز اوژن قالدیمــو
اودلک اوچون آلدیمو ایمدی یوره ک ییرتیلور
ترجمه سی:
آلپ آرسلان اولدیمی افســوس دنیا قالدیمی
زمــان اوچین آلدیمی ایندی یــورک ییرتیلر
قوتدغوبیلیک ده:
کورو بیرسه ایمدی بو ترک بیک لری
بــو ترک بیک لرینـــــده تقی ییکلری
بو ترک بیک لرینده اتی بیلگولوک
توغــه آلپ ایر ایردی قوتی بیلگولوک
بیدوگ بیلگی بیرله اوگوش ارده می
بیلیک لیک اوقوشلوغ بودون کودرومی
ترجمه سی:
اگر کورسنگ ایندی بو ترک بیک لری
بو ترک بیک لری ایچیده یخشی لری
بـــو ترک بیـــک لریدن آتی مشهوری
توغــه آلپ ایر ایردی قوتی مشهوری
تـــه لی ایردی عــــلمی و صنعتـــلری
بیلیمـــلی، عقـــللی و خلـــق سروری
داستان نینگ بدیعی قیمتی و تیلی:
قوتدغوبیلیک ترکی تیلیده گی یازمه ادبیات یترلی تجربه گه ایگه بولمه گن بیر دورده یره تیلدی. شاعر یازمه و آغزه کی ادبیات نینگ بای تجربه سیدن، فارسی تیلیده یره تیلگن سیاستنامه، قابوسنامه، شاهنامه کبی پندنامه لردن الهاملنه دی، اثرنی «شاهنامه» وزنیده ـ متقارب وزنیده یازه دی. قوتدغوبیلیک عروض نینگ متقارب مثمن سالم و اوندن حاصل بولگن متقارب مثمن محذوف و مقصور بحرلریده یازیلگن. اثر نینگ ییتمیش بیرینچی و ییتمیش ایککینچی فصل لری، یعنی ایککی قصیده سی و بیر تورتلیگی متقارب مثمن سالم بحریده، قالگن همه قسم لری ایسه «متقارب مثمن محذوف» و «متقارب مثمن مقصور» بحریده بیتیلگن دیر. قوتدغوبیلیک نینگ دیرلی همه مصراعلری نهایتده آهنگدار و تاثیرچن بولیب، علیحده ذوق و مراق بیلن اوقیله دی، اولر عجیب تولقونلنتروچی کوچگه ایگه. بونینگ سببی اثر اوچون تنلنگن بحر(متقارب)، ژانر (مثنوی) و مولف نینگ قافیه لنوچی سوزلرنی تنلشده گی یوکسک مهارتیده دور. اثر تیلی نینگ تاثیرچنلیگینی آشیریشده قافیه بیلن بیر قطار ده ردیف بولیب کیلگن سوزلرهم علیحده نقش گه ایگه بولگن. صفتلش، مجاز، تصویر، کنایه، تشبیه، استعاره و قیاس کبی ادبی صنعت دن فایده لنیب یره تیلگن بیر سلسله موضوع لر، اثر تیلی نینگ تاثیرچنلیگینی، بدیعی قیمتینی آشیرگن. اوشبو ادبی صنعت لردن فایده لنیب یوسف خاص حاجب طبیعت، اونینگ واقعه و حادثه لری، آنگسیز جاندارلریگه خاص بیلگی، صنعت خصوصیت لرنی انسانگه کوچیریش آرقه لی انسان اوصافینی اچگن بولسه، باشقه بیر سلسله حال لرده عکسینچه انه شو واسطه لر یاردمیده انسانگه خاص خصوصیت، بیلگی، صفت اوصافینی طبیعتگه اونینگ واقعه حادثه لریگه کوچیریب، طبیعت و اونینگ تورلی منظره لری نینگ جانلی تصویرینی بیره دی.
قوتدغو بیلیک اون بیرنچی عصر اورته اسیا، قزاقستان، شرقی ترکستانده گی ترکی خلقلر تیلی نینگ یادگارلیگی، داستان چیلیگی نینگ بیزگه چه یتیب کیلگن یگانه اثری دیر. قوتدغوبیلیک ترکی زبان خلقلرنینگ شفاهی ادبیاتی نینگ کوپ عصرلر دوامیده ایریشگن یوتوقلری، ترکی یازمه ادبیات عنعنه لرینی شونیگدیک قوشنی خلقلر ادبیاتی موفقیت لری ثمره سی اوله راق میدانگه کیلدی. حجم جهت دن نهایتده ییریک، سبک و بدیعی جهت دن اوزیگه خاص بو اثر، مولف نینگ قرشلریده گی، آیریم ضدیت لرگه قره مسدن اوز دوری داستانچیلیگی نینگ نادر یادگارلیگی صفتیده ادبیات خزینه سیگه قوشیلگن مهم حصه بولدی.
ترکی زبان خلقلرنینگ اوتمیشی، اولرنینگ سیاسی ـ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حیات لری حقیده حکایه قیلوچی بو اثر نینگ علمی اهمیتی بی قیاس کتته دیر. قوتدغوبیلیک ترکی زبان خلقلر نینگ جمله دن اوزبیک خلقی نینگ ایلک دورلرده گی تاریخینی، اتنوگرافیسینی، فرهنگینی، تیلی و ادبیاتی نی اورگه نیش ساحه سیده بای معلومات گه ایگه بولگن قیمتلی منبع سنه له دی. داستان ترکی تیل لرنینگ ادبی تیل صفتیده ترقی ایتیش جریانینی، یازمه ادبیات یننگ رواجلنه باشلنگنینی، داستانچیلیک ده ایریشگن موفقیتینی کورسته دی.
urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab ckb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab kas_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab pbt_Arab pbt_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab