د. خ. اونق:
(سوسیال – اقتصادی رفورمالار و سیاساتلار):
(دکتر منصور گورگنینینگ کتابی » ترکمنصحرادا یر خوجالئغی مسئله سی» آتلی اثرینه غئسغاچا آنالیز)
1979- نجی یئل ایرانداقی غوپغونلی واقالار اساسئندا، ایرانئنگ اهلی خلق رولیوتسیاسی عامالا آشئرئلدی. شول دؤورلرده بیرنآچه یئللاپ خلقئنگ آراسئندا دؤرآن طبیغی آقئمداقی دموکراتیادان ایرانئنگ اینتلکتوال غاتئنئنگ یرلیکلی پیدالانان طراپلاری آز بولمادی. اوندان اؤنگقی وقتدا آیدئپ – یازئپ بولمایان مسئله لر ارکین اورتا اوقلانئلدی. شولارئنگ بیری هم ایران ترکمنلرینینگ اینتلیگنتسیاسی دکتر منصور گورگنینینگ » ترکمنصحرادا یر خوجالئغی مسئله سی» آتلی کتابی بولوپدئر.
بو اثرده اساسی اورتا اوقلانیان مسئله پهلوی پادشالئغئنئنگ دؤورینده، ترکمنلرینگ آراسئدا یر و خوجه لئق رفورماسئنی نآدوغری و قالپلئق بیلن آلئنئپ بارئلماغی حقئندا حقیقی چشمه لرینگ و دکومنتلرینگ اساسئندا ماغلومات بریلیأر. …
بو اثر 3 بؤلوم و 4 پاصئلدان عبارت بولیار.
بیرینجی بؤلومده » ترکمنصحرا 1332-نجی ش. یئلئنئنگ توموس آیئنئنئنگ اورتاسئندا عامالا آشئرئلان دؤولت آغدارئلئش واقالاردان بیلأک» آدی بیلن موضوغا گیریشیأر.
کتابئنگ بیرینجی پاصلی » ترکمنلر و صحرا ثبیتلرینه بیر باقئش» آتلی موضوغ بیلن اثره ایچگین گیریشیپ باشلانیار. اوندا ترکمنصحرانئنگ ژئوگرافیکی و ژئو پالیتیکی تاریحئنی هم خاص ایرکی دؤورلردن آلئپ غایدئشی و یرینگ هیلی یالی مغلوماتلار بریلیپدیر. …
اثرده «ترکمن خلقی» آتلی پاراگراف دا، بلّی چشمه لره اساسلانئنپ، بو خلقئنگ بو یرلره خاصّ ایرکی ایّاملاردان بأری ایه لأندیگینی قانون اساسئندا فاکتلائین ثبوت ادمأگه گیریشیأر. اوندا غزنویلر و سلجوقلار دؤورینینگ بلّی علم تاریخچئسی بیهقی نینگ و گردیزینینگ هم بیلکی عالئملارئنگ کتاپلارئنی درنگأپ، ترکمن خلقئنئنگ یکه تأک غالان آراسّا تاریخلی بیر خلق دئغئنی بلأپ گچیأر. شیله هم ترکمن آتلارئنئنگ قدیمی دئغئنی، یاغنی بارئپ میلادی یئل حاسابئندان IV عصر اؤنگ پازرئق قبورلارئندان تاپئلان ترکمن آتلاری حقدا گؤرینگ گیدیأر. خیتایلی لار اولارا «آسمان آتلاری» -دییپ آتلاندئرئپدئرلار.
* ترکمنصحرا دا مارتع میدانلاری
تاریخ چشمه لریندن معلیم بولشئنا گؤرأ، سلجوقلئلار دؤرینده ترکمنلرینگ اترک، گورگن و قاراقومدا اؤری میدانلاری هم – ده، یورتلاری بولوپدئر. سلجوق سلطانلاری اولارئنگ یر – یورتلارئنی رسمی یورتلاری حاساپلاپدئرلار. سلطان سانجارئنگ دؤولت رسمینامالارئنئنگ معلیم ادیشینه گؤرأ، اول ترکمنلر حأکیم و قوشون ممکینچیلیکلرینی تایئنلاپ بریپدیر (سبأبی سلجوقلئلارئنگ اؤز آتا – بابا یوردی خاساپلانئپدئر.).
شول بویروقدا » ترکمنلر بیلن اونگات غاتناشئغی ساقلاماق. اولارا تأزه سالغئت گویبرمه سیزلیک هم – ده، بیری – بیرینینگ حقوقلارئنی قوراماق، » … یالی پرمانلاری، گؤنی حأکیملیگه گویبریلیپدیر. شیله هم گورگن ترکمنلرینینگ حأکیمینه گویبریلن پرماندا ترکمن طایپالارئندان خاص لایق جمغییت قاطلاغی حکمینده آغزالئپدئر.
کیتاپدا بریلیأن چشمه لره اساسلانئپ ترکمنلرینگ قدیمی گرگأن – ده (جورجأن، جورجن، …) یاشاندئغئنی و گورگن دریاسئنی ایه لأندیکلرینی عرپلارئنگ چوزوشئندان، اؤنگده دیگینی معلیم ادیلیأر.
یازئجی اؤنگکی اس اس ار- ینگ تاریخچی سی واسیلیان کیتابئنا سالغئلانئپ: » … انه سی حقیقی ترکمن بولان، جلال الّدین خوارزمینینگ مانغوللارئنگ ایلکی چوزوشلارئندا اوتوز مونگ ترکمن سؤوشجنگ ییگیتلری بیلن، مانغوللارئنگ سانسئز قوشونئنئ ایکأ بولندیگینی و اولار ترکمنینگ سؤوشده » غئ غاچ » گؤرنیشدأکی حاربی اندیکلرینی اولانئپ غاچئشئنی» نئغتاپ گچیأر.
کیتابئنگ ایکینجی بابی » 1312-نجی ه.ش. یئلا چنلی ترکمنصحرالاری» آتلی موضوغ دا، بیرینجی پاراگرف – دا، «صحرا دا کؤپچیلیکلیین ملّی ایه چیلیک» آتلی موضوغ بیلن باشلانیار.
1312- نجی یئلا چنلی ترکمنصحرالاری ترکمنلرینینگ یر ایه چیلیگینده دی. یغنی ترکمنلر أهلی اکه ران و خوجالئق یرلری کؤپچیلیکلیین اورتاق ایه چیلیگینده بولوپ «فئودال» و «دایخان- طالابان» غاتناشئقلاری بولماندیر. یر ایه چیلیک اصولی یوردینگ بیله کی یرلرینده بولشی یالی، بولماندئغئنی آیراتئنلاشدئریار. شونئنگ یالی یر ایه چیلیگینده هیچ کیم بیری–بیرینینگ یرینی اکیپ حاصل آلماغا ائلالاشئقسئز ائمتئلماندئرلار. هر بیر ترکمن طایپاسئنئنگ سرحدلشن بلّی یرلری بولوپ، اولار حرماتلانئپدئرلار. اونگا «یورت» دییلیپدیر.
یورتلارئنگ آراچأگی یونه کی طبیغی بللیکلر بیلن یاغنی جویا، یاپ، دپه، آرئق، اگین، دریا، آرنا، کأل، و کأریز یالی یر حرکتلری بیلن چأکلنیپدیر. شیله هم ترکمنلرینگ آراسئندا چاروا-چومور جمغییتچیلیکدأکی اورونلاری هم اولارئنگ اقتیصادی هنأرلری حقدا گوررینگ گیدیأر.
ترکمنصحراداقی ترکمنلرینگ خانئنگ درگینه یاشولئلارئنگ اورون توتوشی و گرکلی یرینده » ایل یاشولئسی» یا- دا » آق ساقال» آدی بیلن یوزه چئقیان مسئله لرینگ چؤزگیدینی تاپئپدئرلار.
ترکمنصحرادا همّه کیشی بیری – بیرینه کمک اتمأگه بورچلی بولوپدئرلار. اگر-ده، بیر کیشی یا-دا اؤی و اوبا قئنچئلئغا اوچراسا، مثال اوچین: – » سیل گلیپ اؤیلر داغاسا و اؤلیم – ییتیم بولان یاغدایئندا یا – دا قحطچئلئق بیلن غاباتلاشئلسا، ترکمنلر، دررو آق ساقاللاری و یاشولئلاری ماصلاحاتا چاغئرئپ یوزه چئقان قئنچئلئغئنگ چؤزگیدینی تاپئپدئرلار. شوندا هر بیر ایچری ماشغالا اؤز قورپ – یاغدایئنا گؤرأ، کمک اتمأگه پای دوشیپدیر. کأ حالاتلاردا، گرکلی یرینده بیری – بیرینه کمک اتمک اوچین کؤپچیلیکلیین تؤلگسیز ایش آلئپ بارئپ زیان گؤرنلره یاردام بریپدیرلر و شیله آرقالاشئقلارا » یاوار» دییپدیرلر» – دییپ، کتاپدا نئغتالیار.
شیله هم کیتاپدا ترکمنلرینگ اقتیصادیّتی، سؤودا و اؤزلریندن آرتئق اؤنیملری حقدا گینگدن صحبت آچئلیار. اولارئنگ اقتیصادیّتینده هیچ هاچان غاریپلئق (یوقسئزلئق) بولماندیر. ترکمنصحرالارئندا آرپا، بوغدای کونجی یالی اؤنیملر اؤندیریلیپ گرگن (استرآباد) شهرینه، خوراسان، مازاندرانا و دنگیز اوستی بیلن حاجیطرخان و قفغازا چنلی اکسپورت ادیلیپدیر. شیله هم قویون، قوزی، گچی، سئغئر، گأومیش، دویه، هالی – هالیچا و بیلکی یاشایئشئنگ حاجاتلارئنی بیتیریأن بده یالی حریدلاری هم ساتئپ غازانچ ادیپدیرلر.
یازئجی شونئنگ یالی مغلوماتلاری مازاندران و استرآباد حقدا ایش یازان ح. ۀ. رابینونئنگ و فرانتسیالی سیاساتچی عالئم پ. آ. مـده ژوبر یالی ترکمنلره باغلانئشئقلی اثر دؤردن عالئملارئنگ علمی ایشلرینی پیدالانئپدئر.
منصور گرگنی اؤز یازان شول کیتابئندا ترکمنصحرا اولکه سینی، یغنی گورگن جولگه سینه، سلجوقلئلار دؤوریندن حاضیرکی زامانا چنلی بیر مونگ یئللئق ترکمنلرینگ یورت ایه چیلیگینده بولاندئغئنی ثبوت ادیأر.
کیتابئنگ 3- نجی پاصلی » ترکمنصحرالارئندا فئودالیزم «آتلی موضوغ بیلن رضاخان پهلوینینگ خصوصی املأکلری و حالیصه فئودالیست» دییلن علمی آنالیزا گیریشیأر.
رضا خان میر پنچ دییلن شخص 1299- نجی یئلدا تهراندا انگلیسلرینگ کمگی بیلن ایرانئنگ بیرینجی قورانماق مینیسترلیگی، اونسونگ غاجار خاندانلئغئنئنگ اورنوندا ایرانئنگ پادئشالئغئنا دیکیلیپ، 1320- نجی یئلدا ینه – ده، انگلیسلرینگ بویروغی بویونچا 16 یئلدان سونگ پاتئشالئقدان دوشیریلیأر. اول باشدا شول اورونلاری ایه له مزیندن اؤنگ خاص پس درجه لرده گذران گچیرن آداملارئنگ بیری بولوپدئر. امّا 16 یئل مهلتینگ ایچینده یورتدا خاص اؤنیملی اوبا خوجالئقلارئنگ، املأکلرینی اؤز شخصی بایلئغئنا اؤویریأر. اثرینگ شو بؤلیمینده شول دؤور ایراندا یورت دولانشئقلارئندا نأهیلی قادا-قانونئنگ چئقئشی و رضاخان شاه حکمینده اونی اؤز شخصی بهبیدینه طاراپ گؤنیکدیریشی حقدا گؤرکزیلیأن داکومنتلرینگ بریأن مغلوماتلاری اساسئندا علمی نکتای نظردان دولی آنالیز گچیأر.
شیله هم ترکمنصحرانئنگ یر-یورتلاری باسئپ آلئنئپ رضا خانئنگ املأگینه اؤریلیپ، ترکمن دایحانلاری ایچری ماشغالاسی بیلن خوجالئق یرلرده موغتئنا ایشلتمک قراری یغنی شول قرارا «بیگأری» دییلیپ شول دؤور ترکمن دورموشئندا الهنچ واقالارئنگ بیری بولاندئغی حقدا یوزه چئقان حادثالارا چنلی گوررینگ قوزغالیار.
* سدّ وشیمگیر بر روی رودخانه گرگان در آنبارعلوم
… شیله لیک بیلن رضاخانئنگ پادئشالئغی ایکینجی جهان اوروشئنئنگ باشلانماغی بیلن، 1320-نجی ه.ش. /1940- نجی م./ یئلدا ایرانا قزل قوشونئنگ و انگلیسلرینگ گیرمگی بیلن تماملانیار. ترکمنلر اؤز یر – یورتلارئنی تاریخدا ینه بیر گزک ایه له یأرلر. شول یئلدا یردن آلئنان حاصئللار ترکمنلرینگ دورموشئنی یوقارئلاندئرئپ باشلایار.
رضاخانئنگ حکوم سورن دؤرینینگ سونگلارئندا ترکمنصحرا ترکمنلرینینگ اقتیصادی و جمغییتچیلیک یاغدائی آشاقداقئلاردان عبارت بولیار:
1. ترکمنلر کؤپچیلیکلیین عمومی املأکلرینی ییتیریپدی، صحرادا دینگه بیرجه کیشی ایه لیک ادیأردی و ایسلأن ایه چیلیگینی یولا قوییاردی.
2. آداملارئنگ ایش گؤیجی موغت گؤرنیشده » بیگاری» گؤرنیشده آغئر ایشلری یؤنگکه یأردیلر و هیچ کمینگ اونگا غارشئلئق اتمأگه حق – حقوغی یوقدی. هر دورلی غارشئلئغئنگ هر گؤرنیشی، آغئر جزالار بیلن غایتاوول بریلیأردی.
3. حلقئنگ صاندئغئنداقی ییغئنچاق بایلئقلاری باپ، مارتع، قراء گؤرنیشده رضاخانئنگ دیکمه لرینینگ، ژاندارملارئنئنگ و یر آرندا (اجاره) بریانلرِنگ کیسه سینه سینگیأردی.
اثرینگ 4 – نجی بؤلیمی: » 1320- نجی ه.ش. یئلئنئنگ شهریور آیئندان 1332 – نجی ه.ش. یئلئنگ مورداد آیئنا چنلی (1941- نجی م. یئلئنگ آلپ آرسلان آیئندان 1943- نجی یئلئنگ قورقوت آیلاری «غاراشسئز تورکم. یئل سنه سی بویونچا») «ترکمنصحرانئنگ یاغدائی» آتلی موضوغدا » دؤولت طراپئندا ایلاتا تابشئرئلان املأکلرینگ حلق آراسئنداقی دارتئشمالاری حقدا چئقارئلان قانون».
رضا خانئنگ ایکینجی جهان اوروشئندا یوردی تاشلاپ داشاری یورتلارا غاچئپ آتماغی بیلن اونونگ آلئپ باران یورت دولاندئرئش پرینسیپلرینه غارشی حلق آیاغا غالئپ ایرانئنگ ملّی شورا مجلیسینده ایلاتئنئنگ یر بابتداقی دارتئشما – داعوالارئنا یتیشیکلیک اتمک اوچین اساسی قانوندا 14-16-17 و 18-نجی ماددالاری قرار ادیلیپ گویبریلیأر. شول گؤرکزیلن ماددالارئنگ اساسئندا: » … یری الیندن آلئنان ایلات 6 آیئنگ دوامئندا اؤز عرضا- شیکأیتلرینی تابشئرئپ ایش غوزغاتماغا حقلئدئر!. » – دییلن قرار اؤر – بویونا غالیار. شیله – ده بولسا، بو قانون ینه – ده، اوبا خوجالئقلار اونق مولکدارلار حتّی ایری مولکدارلارئنگ هم قئنچئلئغئنی چؤزیپ بیلمأندیرلر. اونونگ سبأبی اثرده 5 مادّادان عبارات دلیللشدیرمه لر بیلن یازئجی دولی گؤرکزیأر. اونداقی اساسی گؤز اؤنگونه توتولمادئق مسئله، رضا خان طرافئندان گویجه دایانئلئپ، ایلاتئنگ الیندن یر-خوجالئقلارئنی، غصب ادیلیپ باسئپ آلئنماغی دی.
اثرینگ 40-نجی صاحیفاسئندا 1327-نجی ه.ش. یئلئنئنگ 15-نجی بأهمن آیئنئنگ (1948-نجی یئلئنگ بایداق آیی) واقاعسی و اونونگ ترکمنصحراداقی غالدئران تأثیرلری:
بو موضوغ دا، بلله نیلیپ گچیلیأن مسئله، شول واقادا تهران اونیورسیتتینینگ حقوق فاکولتتینینگ حولوسئندا محمدرضا پهلوینینگ ناصر فهراریّه آتلی اؤز غارشئداشلارئنئنگ بیری جانئنا قاصت ادیپ اونگا طاراپ اوق آتیار. محمّدرضا بو حادثه دان دیری قوتولیار ولین شونونگ تأثیرینه ایراندا بوتین آزادلئق ایسله یأن پارتیا-قورامالاری و غازیت-ژورناللاری یاپدئرئلیار. بو واقاعلار سبأپ بولوپ محمدرضا شانئنگ یوردئنگ «شاه سی» حکمینده گؤیجی آرتئپ مجلیسی هم بوزماغا-دا اختیار بریلیأر. 1328-نجی ه.ش. یئلئنگ ( 1949-نجی یئلئنگ اوغوز آیی) تیر آیئنئنگ 20-سینده ایرانئنگ «ملّی شورا مجلیسینینگ طاراپئندان چئقارئلان قرار بویونچا اؤنگکی پادئشاه (رضاخان) دگیشلی أهلی املأکلری ینه – ده، اونونگ اوغلی محمدرضا شاغا گچیریلیأر. شوندان بیلأک ترکمنصحراداقی ایلاتئنگ الینه غایتادان دوشن یرلری ائزئنا غایتارئلئپ آلئنیار.
ایران شاسی یوزه چئقان واقانی اؤز بهبیدینه طاراپ اولانیار. 1050-نجی یئلدان بیلأک أهلی یر- ملک لر » سازمان املاک و مستقلاّت پهلوی ( پهلویلرینگ شاسئنئنگ املأک قوراماسی) » اداراسئنئنگ غاراماغئنا بریلیپ ترکمنصحراداقی ائزئنا غایتارئلیپ آلئنئپ – بریلن یرلری ایلاتئنگ الیندن هر دورلی غئناغلار بیلن شانئنگ قوراماسئنئنگ خاسابئنا گچیریأرلر.
اثرینگ 42-نجی صاحئپاسئندا » 1329-نجی ه.ش. ( 1951-نجی م. یئل) یئلداقی شاهئنگ حیله گأر فرمانی آدی بیلن بریلن موضوغدا » شیله یاغدائلارئنگ یوزه چئقماغی ضرأرلی ترکمنصحرا دایحانلارئنئنگ آراسئندا اؤز – اؤزیندن جومّیش باشلانیار. نتیجه – ده بولسا، شاه بیلن دایحانلارئنگ آراسئندا نأسازلئق دؤره یأر. عمومان بو دؤرأن یاغدائلار یر حقدا تأزه دن رفورما گویبریلمگی طالاپ ادیلیأر. بو مسئله لر حقدا داشاری یورتلی علمی ایش آلئپ باریان عالیملار هم بلأپدیرلر. شاهئنگ پرمانی داشاری یورت نشریّاتلارئندا-دا، چئقارئلئپدئر. بو حقدا دکتر لوشتن شیله بلله یأر: » – 1951-نجی یئلئنگ یانوار آیئنئنگ 28- نه آنگلیانئنگ نشریّاتلاری خبر بریأر. شاه آتاسئندان یتن أهلی خصوصی املأکلرینی ایلاتئنگ آراسئندا پایلاماق اوچین پرمان چئقارئپدئر. یاتلانان املأکلر ال یتر باهادان اوزاق مهلتلی کردیت(قارض پول) بیلن ساتئلجاقدئر!» البتّه بو ایراندا چئقارئلان قانونا ترس گلیأردی. سبأبی بو یرلر شول بیر وقتئنگ اؤزینده » واقف» اداراسئنئنگ هم حاساباتئندا دوروپدئر.
البتّه بیله رفورمانئنگ گچیریلمگی آمریکان سیاساتچئلارئنئنگ کامونیسم و چپ توپارلارئنگ غارشئسئنا بیر حرکت حکمینده ایران شاسئنا مصلاحات بریأرلر. شیله لیک بیلن ترکمنصحرادا ملّی آرقالاشئق ( کئوپراتیو) شرکتلر و تأزه ارگانلار دؤره دیلیأر.
بیله واقاعلار ایرانئنگ ملّی قهرمانی دکتر محمد مصددئغئنگ وزیرلیگه گچن دؤوری بیلن غاباتلاشیار. دکتر محمد مصدّئق ایرانی اقتیصادی یر- خوجالئغی گینگلدیش، ایچری اؤنیملردن … و بایلئقلاردان عدالتلی درجه ده پایلاماق اوچین ملّی مالیّه سیاساتلاری توتوندی. اونونگ ائزی سوره ترکمنصحراداقی دایحانلار یرلرینی تأزه قورال لار و تکنیکالار بیلن مکانیزاتسیالاشدئرپ باشلادئـلار.
دکتر محمد مصدّقئنگ دؤولتینینگ دؤورینده ترکمنصحرانئنگ یاغدائی اؤزگریپ باشلادی. اقتیصادی آرقالاشئق جمغییتلری و شرکتلری اؤسدیریلدی. ترکمنلر بیله جوممیشلره «ملّی حرکت» -دییپ آتلاندئریاردئلار. سبأبی بیله حرکتلر اساسان اونق دایحانلارئنئنگ قوشولماغی بیلن یوزه چئقیاردی. اثرده بو اؤزگریشلرینگ تکنیک (قورال) تایدان حلقئنگ حال – یاغدیئنیئنگ نأ درجه – ده، یوقارئلاندئغی جقدا دولی مثالاّر بیلن بللنیلیپ گچیایأر.
اثرینگ ایکینجی بؤلیمی » 1979-نحی م. یئلئنگ 28-نجی مورداد آیئندان (1953-نجی م. یئلئنئنگ قورقوت آتا «غورغودآتا» آئی) 1357-نجی یئلئنگ بأهمن آیئنا چنلی (1979-نجی یئلئنگ بایداق آئینا چنلی) ترکمنصحرانئنگ حال – یاغدایی» اتلی موضوغ دا، 38-نجی مورداد آیئنداقی بولان دؤولت آغدارئلئشئق حرکتینده دکتر محمد مصدّقئنگ، حلقئنگ سایلان قانون اساسئنداقی دؤولتی آغدارئلئپ، آمریکانئنگ یولباشچئلئغئنداقی محمدّرضا کمک بریلیپ اول گویچ – قوواتا ایه بولیار.
بو موضوغ دا، آمریکانئنگ یولباشچئلئغئنداقی آلئنئپ بارئلان دؤولت آغدارئلئشئق و تأزه دن آمریکا باقنا دیکیلن دؤولتینگ یوزه چئقماغی بیلن ترکمنصجرانئنگ حال – یاغدایی اؤنکودن پسه دوشیپ باشلایار. سبأبی بوتین خوجالئق یرلری پهلویلرینگ ایچری – ماشغالا لاری و دوغان – غارئنداشلاری، دؤولت عملدارلارئنئنگ آراسئندا اولشیگه دوشیأر. عمومان دؤولتینگ تأزه یؤردیأن سیاساتلاری بیلن ترکمنلری اؤز قومی و ملّی حأصییتیندن (اثنیکاسئندان) پسه دوشیریپ، ملّی یویولوش تاپغئرئنی یولا قویولاندئغئنی آنالیز یر یلیأر. شیله هم اؤنگکی دؤورده اگر اونق ملکدارلار یر–یوردا ایه ادیلن بولسا، بو دؤورده اونی هم ملکدارلارئنگ الیندن آلئنئپ باشلانیار.
اثرینگ 6 – نجی بابی، «اونق ملکدارلارئنگ یر خوجالئغئنی باسئلئپ آلئنئش «اتلی موضوغ – دا، » 1329=نجی یئلئنگ (1950 م. ئ) حکومت پرمانی نأهیللی یرینه یتیریلدی؟ » – دییلن سوراغی اورتا آتئلئپ درنگه ودن گچیریلیأر.
دؤولت بیلن ایلاتئنگ آراسئندا شول چؤزیلمز یر مسئله سی ائزئنا آلئنئپ ینه – ده، ائزئنا بریلیپ دوران دؤورده کأبیر قانونلار هم ایلاتئنگ بهبیدینه اولانئلئپدئر. مثال اوچین یر ایه چیلیک مسئله سی باره دافی قانون دا 21-نجی ماددانئنگ اساسئنی شیله ترمینلشدیریلیپدیر: ایلاتئنگ اؤز الی بین آبادانلاشدیران «دستارمی» یرلرینی الیندن آلماق بولانوق. (» . «دستارمی» -دییلن سؤز قانون دا گورگن و کومّت قاووس صحرالارئندا یرلری جانلاندئران آداما بریلیأن ایه چیلیک حقوغی»). اول ایه چیلیک یر سندلریندن هم یوقاری درجه ده اهمیّتی بولوپدئر. شول دؤورده شیله قانونا بی پروایلئق بیلن سرادیلیپ، حلقئنگ الیندن یرلری آلئپ دؤولت عملدارلارئنا ساتئلئپدئر.
اثرده بریلیأن آچئقلامالارئنگ دوامئندا یازیجی شیله نتیجه لری چئقاریار: … «ایرانئنگ کؤشک شاسی ترکمنلرینگ مال – ملکینی دینگه بیر تالاماق سیاساتی بیلن چأکلنمأن، ایسم اونونگ ایکینجی ماقصادی ترکمنلرینگ بیر اوغوردان بیته وی لیگینی داغادئپ تهرانئنگ اؤزینه تابین بولان اتنیک توپارلاری صحرا گتیریپ ترکمن دأل ایلاتی کؤپلدیپ ترکمن قاومیّتینینگ ملّی لیگینی، دیلینی، مدنیّتینی، تاپغئرلایئن یویماق سیاساتئنی گؤز اؤنگونه توتوپدئرلار. شیله سیاساتلارئنگ ائزگیدرلی دوامئندا اونق ملکدارلارئنگ یئللارچا زأحمت سینگدیرن یر حوجالئقلاری الیندن آلئنئپ ساتئلیار.
اثرینگ 6-نجی بابئنئنگ اوچینجی موضوغئندا «شاهئنگ 32 قاضینیگ طراپئندان قاضیّت ده ینگیلمگی» دییلن آچئقلاما بریلیپدیر.
* گورگن بوی-« خوجه نفس بیلن خازار دنگزینیگ آرالئغی »
بو یرده یازیجی یر رفورماسی مسئله سی حقئندا، یر تابشئرئلئشئلئغئنا گؤزلگچیلیک توپارئنگ طراپئندان آلئنئپ بارئلان مونگلرچه ایشلرینگ بیرینی آغتارئپ آچئقلاما گویبریلیأر. اولاردا قرارلار اؤز وقتی و سانی (نومری) بیلن آیراتئنلاشدئرئلئپدئر. بو قرارلاردا ترکمنلرینگ قارشئسئنا دورلی ادن–اتدیکلیکلر آیدئنگلاشدئرئلیار.
شیله هم اؤنگکی دوزگینینگ عملدارلارئنئنگ ترکمنصحرانئنگ یر بایلئقلارئنی تالاماق اوچین هجوم اتمگی و شاهئنگ طراپئندان ترکمنلرینگ مسجیدلری، مدرسه لرینینگ، دایحانلارئنگ اؤیلرینینگ حتّی ترکمن اؤولیاء – قبورلارئنئنگ یرلری ساتئلئپ باشلانیار.
عمومان شول یئللاردان سونگ ترکمن دایحانلارئنگ یرلرینی دؤولت عملدارلاری طراپئندان بی قانون آلئنانی اوچین یوقاری قاضیّتلره یوز توتولئپ دورلی عرضا-شیکایات گویبریلیپدیر.
بو اثرده اونی ائزگیدرلی آچئقلانئپ «یر-خوجالئغی باسئپ آلماقدا قانون و جنایت» آتلی موضوغ-دا، گرکلی مثاللار، اونگا دگیشلی شخصیّتلرینگ غاتناشماغئندا علمی بارلاغ بریلیأر.
* مسئله زمین در ترکمنصحرا- شهرستان گنبد در سال 1358 ه.ش.
اثرینگ 76-نجی صاحئپاسی «ترکمنلر، پهلویلر حاندانلئغئنئنگ ییتی دیشلرینینگ آراسئندا» آتلی صحبتده، ترکمنلرینگ یرلرینینگ نأهیللی و نأ درجه ده الیندن باسئلئپ الئنئشی حقدا گوررینگ گیدیأر.
اؤنگده بلأپ گچیشیمیز یالی دکتر م. مصدّقئنگ دؤولتی دؤورینده یرلرینگ بیرنأچه موقداری ایلاتئنگ الینه پایلانئپ دوشندن سونگ حلق آراسئندا دورلی بیله لشیکلر و کئوپراتیولار آرقالاشئغی شرکت گؤرنیشده ملّی حرکت ادیلیپدیر. امّا 1240=نجی یئلدا (1961 م. ئ) آق قالا شهری نینگ گوندوغارئنداقی آنباراولوم اطرابئنئنگ یرلرینی «سلطانلئغئنگ حاربی شاه ملکی» (شاه مزرعه گارد سلطنتی) آدی بیلن ترکمنلرینگ مونگلرچه هکتار خوجالئق یرلرینی الیندن آلئنئپ اؤنگکی دؤردیلن ملّی آرقالاشئق اورگانلارئنگ یوغئنا چئقدئلار. محمدرضا پهلوی بو باسئپ آلئجی حرکتی یولا قویماقدان 4 یئل سیاسی ماقصادی ائزارلاپدئر. بیرینجی دن اؤزینی قورایان یؤریته قوشونی گلجکده أگیرت بیر گیرده جینینگ ایه سی بولجاقدئقلارئنا اومید بریپ، اولارئنگ وپادارلئغئنی اؤز پادشالئغئنا بولان سؤیگوسینی غازانماق ایسله یأردی. ایکینجی بیر طراپدان بو یرلردن اؤندیریلیأن آرپا، بوغدائی، ات و سویت – غاتئق اؤنوملری بیلن، بو قوشونی اوپجین اتمک ایسله یأردی. اوچینجی دن، ترکمن ایلاتی یرلرینی ییتیریپ ثبیتینگ بیله کی ترکمن دأل یورتلارئنا غاچماغا مجبور ادیأردی. دؤردینجی دن هم بو حاربی قوشون بیر گویچ حکمینده ایسلندیک وقتی ترکمنلری باسئپ یاتئرماغا تایئندی. ترکمنصحرا تا 1979-نجی یئلا چنلی شیله تاپغئرلاری باشدان گچیردی.
عمومان شیله واقالارئنگ یوزه چئقماغی بیلن ترکمنلرینگ نه آلاچلئقدا غالدئرئلئپدئر. شونئنگ اوچین دایحانلارئنگ آراسئندا یر باباتدا دورلی غارشی حرکتلر هم یوزه چئقمان دورماندئر. شولارئنگ بیری هم ترکمنصحرانئنگ آتا آباد اطرابئنئنگ دایحانلارنئنگ اؤز حق – حقوغئنی الدن برمه سیزلیک اوچین آلئپ باران جومّیشی، یرلیکلی حرکتلرینگ بیری حکمینده خاساپدا دوریار.
اثرینگ 7-نجی بابی «ایرانئنگ ائنقئلابئنئنگ ایلکینجی باسغانچاقلارئندا دورلی یر ایه چیلیگی» آتلی موضوغ-دا، «صحرادا دایحانلارئنگ جومّیشی» دییلن غئزئقلی واقع بلله نیپ، یادلانئلئپ باشلانیار. بو واقع 1377-نجی (1979 ئ.) یئلئنگ آلپ آرسلان آیئندان باشلاپ پهلویلر پادئشالئغی قووشاپ ایراندا أهلی حلق قوزغالانگی باشلانیار.
الف). قاصپ ادیلیپ ائزئنا بریلمدیک املأکلر: یغنی رضا شاهئنگ دؤرینده دایحانلارئنگ الیندن آلئنان یرلر سونگ اونونگ اوغلونئنگ دؤرینده عارضا-شیکایته چئقان آداملارئنگ یرلری ائزئنا بریلیپ عارضا-شیکایته چئقمادئقلارئنگ یرلرینی، «دؤولت املأگینیگ حاسابئنا گیرن یرلر» – بولوپ غالیار. ترکمنلر کؤپلنچ مرکزدن داشدا یاشانسونگلار کؤپیسی عرضا-شیکایته چئقماندئقلاری سبأپلی اولارئنگ یرلری دؤولت حاسابئنا گیریزیلیپدیر.
ب). قاصپ ادیلیپ ائزئنا بریلن یرلر: یغنی محمدرضا پهلوی نینگ دؤورینده مجلیسینگ چئقاران قراری بویونچا غاصپ ادیلن یرلری اؤز ایه لرینه بریلدی. یونه سونگا باقا 1332-نجی یئلئنگ 28-نجی مورداد آیئندان بیلأک شاهئنگ گویجی آرتئپ باشلاندان ائزئنا تابشئرئلان یرلری ینه – ده غاصپ ادیلیپ دؤولت حاسابئنا گچیریأرلر.
ج). اوچینجی : بولوپ گچن واقعلارا بؤلینیپ دایحانلارا تابشئرئلان یر خوجالئقلاری حقدا گوررینگ گیدیأر. بو واقع دا ترکمنصحراداقی ائزئنا بریلن یرلرینگ بیرآز بؤلگی پهلوی املأکچیلرینگ حقوق گنگشچیلرینینگ طراپئندان بریلن پأسگلچیلیکلره غارامازدان حلقئنگ ایه لیگینده غالئپ رضاخانئنگ ایه لیک اردرلری (سندلری) باطئل بولیار. شول بیر وقتـدا – دا اول یرلر ترکمن طایپا-تیره لرینگ ایه لیگینده غالیار (شونگا » – قرّعه دؤویلدی» دییلیأردی. «د. خ. اونق») شول خوجالئق یرلر، شاهئنگ سونگقی یر رفورماسئنئنگ قادا-قرارلارئنا دگیشلی ادیلیپ، «ایلاتا یر پایلانئلدی.» دییلن حاساباتا گیریزیلیأر.
شیله گؤرنیشدأکی یرلری ینه – ده دؤرت گؤرنیشده ایه لیک شرطلری دؤره دیلیپ، شوندا-دا دؤولت عملدارلاری دورلی پأسگلچیلیکلر دؤره دیپدیرلر.
اثرینگ 3-نجی بؤلیمی «ایسم- ده، یر حوجالئق مسئله سینینگ چؤزگیدینی نأهیللی تاپمالی؟» دییلن سوراغلی موضوغ بریلیأر. بو بؤلیمده اثرینگ بویدان-باش بریلیأن «باپ» ساناوئنئنگ 8-نجی بابی باشلانیار. مسئلأنی ایلکی بیلن حقوق تایدان سلجریپ انونگ چؤزگیدینه گیریشیأر.
رضاخان اینگلیس عملدارلارئنئنگ طراپئندان فاجار خاندانلئغئنئنگ یوغونا چئقئپ یورت یولباشچئلئغئنا دیکیلمزیندن اؤنگ، بیر غارئش یر-ملکی بولمادئق آدام 1924-نجی یئلدا ترکمنصحرانی باسئپ آلاندان بیلأک، ترکمنلرینگ بوتین اکران یر – خوجالئقلارئنی یورت حقوقلارئنی قاصپ ادیپ الیندن الئناندئغئنی و اوندان سونگکی یوزه چئقان واقالارئنئنگ نأ درجه دأکی بللی شخصیّتلری بیر آغئزدان گوأء گچیأرلر.
ایران اسلام جمهوریّتی دؤره دیلنده، یورت مینیستری، ( ایچری ایشلر مینیستری) بولوپ ایشه گچن ایرانئنگ اولی قاضیّت و حقوقدان درجه سیندأکی د. آخمد صدر خاج سیّدجوادی اؤز مطبوغات چئقئشلارئندا پهلویلرینگ دؤورینده ترکمنصحراداقی باسئلئپ آلئنان یرلرینگ همّه سینی ترکمن ایلاتئنئنگ آراسئندا عدالتلی پایلانمالئدئغئنا گوأء گچیپ، باسئملئقدا اولاری ائزئنا تابشئرئلجاقدئغئنی معقوللایار.
* ترکمنصحرادا اوبا خوجالئغئنئنگ عمومی کشبی
ایران اسلام جمهوریّتی دؤره دیلنده، انونگ ایلکینجی باش مینیستری جناب مهندس بازارگان و ائنقئلابئنگ بیله کی یوقاری شخصیّتلرینینگ هرسی اؤز گؤزیتیمینه گؤرأ، ترکمن حلقا بولوپ گچن ستم و ظلوم حقدا گؤأ گچدیلر. شولارئنگ آراسئندا اسلام ائنقئلابئنئنگ باشلئغی آتلاندئرئلان بیک مجاهد آیت الله طالقانی ترکمن حلقئنا یوللان خبری اولی اهمیّته ایه دیر. شیله هم اسلام ائنقئلابئنئنگ لیدیری هم شونونگ یالی قولداو گؤأ ناماسئنی گویبریپدیر.
شیله حادثه لردن بیلأک ترکمنصحرادا، یرلر دؤولت طراپئندان قولداو بریلیپ حلق طراپئندان کانفیکاتسیا بولوپ بؤلینیأر و دورلی علمی قورامالار دؤره دیلیأر. بو مسئلأنینگ عامالا آشئرئلماغئنئنگ دوامئندا اؤنگکی بی دوزگینلیکلرینگ دولی چؤزگیدینی تاپماق اوچین حقوق تایدان کأبیر قئنچئلئقلاری یوزه چئقارئپ ایلاتا چاقنئشئق یؤنگکلدی. شونونگ اوچین تأزه دؤره دیلن دؤولت بو مسئلأنینگ چؤزگیدینی تاپماق اوچین گرگن و کومت قاووسئنگ یر خوجالئقلارئنئنگ داعوا-جنجللرینی قانون اساسئندا چؤزمک ترتیبی و اونگا یتیشیکلیک اتمک مسئله سینینگ قرارئنی » ائنقئلاپ شوراسئندا» قرار ادیلیپ گویبریلیأر.
اؤنگده بللأپ گچیلیشی یالی ایه سینه تابشئرئلان کأبیر یرلری مایا قویوم بویونچا اونق دایحانلارئنگ اکیش قوربوندان آغئر بولانی سبأپلی، اولی سرمایادارلار اونی بیرنأچه یئللئق کأرنده لیگینه آلئپ، شرطنامادا کأرنده یئلی قوتاراندا-دا، اونی ایه سینینگ الینه برمأنی شول یری اؤزی غایتادان پیدالانئپ یؤریپدیرلر. شول اوغوردا عارضا-شیکایتلره – ده سر ادیلمأندیر. ائنقئلاپ دؤورینده شونونگ یالی یرلری هم، بیر یئل عارضا مهلتی بیلن، قانونا یوز توتوپ باشلانیار.
اثرینگ 9-نجی بابئندا مسئلأنی اقتیصادی گؤزیتیمدن دؤرینگ طالابئنا لایئقلئقدا چؤزمک اوچین نتیجه لی بیر میلنامانی آلئپ بارئلماغئنی ماصلاحات بریلیأر.
ترکمنصحرادا اؤنگکی دوزگون بویونچا کؤپ ستم ادیلن دایحانلارا خوت دؤولت طاراپئندان قولداو بریلمگینینگ ضرورلئغئنی آیدئنگلاشدئرئلیار. و نتیجه ده دینگه بیر ترکمنصحرادا دأل- ده، ایسم، أهلی ایرانئنگ حلقئنا بهبیدلی خوجالئق اؤنیملرینینگ بهره سینی گؤریلجکدیگینی ایکی اوچسئز حاساپلانیار. شونونگ اوچین ترکمنصحرادا دویپلی اقتیصادی، جمغییتچیلیک، مدنی و بیله کی رفورمالاری عدالتلی آلئنئپ بارئلماغئنئنگ ضروریّتینینگ یوزه چئقیاندئغئنی کتاپدا أپ – أشیگأر آچئقلانئلیار.
شول اوغوردا اساسان خئذماتداشلئق و آرقالاشئق شرکتلرینی قولداماق بیلن دونیأ استاندارتلارئنا غابات گلیأن تکنیکا بیلن حوجالئقلاری اوپجین ادیلیشی طالاپ ادیلیأر.
عالیم یازیجی دکتر منصور گورگنینینگ ادیل اؤز وقتئندا چاپدان چئقان بو اثری ترکمنستانداقی و بوتین ایران اینتللگنتسیاسئنئنگ آراسئندا گینگدن یایرادئلان و اونداقی بریلیأن ماصلاحاتلارئنگ اساسئندا 1979-1981-نجی یئللاردا ترکمنصحرادا » اوبا شورالاری» و » دایحان شورالاری» دیکلدیلیپ ترکمنصحرادا دویپلی رفورمانی گچیریلیپ باشلاندی. نتیجه سینده شول یئلئنگ دوامئنداقی یرلردن آلئنان حاصئلی اؤنگکی یئللارا قارانئنگدا انچمه اسـسه کؤپ و برکتلی بولدی.
شیله هم دکتر منصور گورگنینینگ گؤرکزیأن میلنامالارئندا » پول و اغتبار» اولغامئنی دوزگونلشدیرمک، مالدارچئلئق و مارتع میدانلاری اؤسدیرمک، ال صناغاتی قولداماق، سو و الکتریک اوپجینچیلیگینی آلئپ بارماق، اوقو و تربیّه ساغلئق و درمان» مسئله لرینی دولی اونس بریلیپ آلئنئپ بارئلماغئنی اورتا اوقلانئلیار.
بو اثر ترکمنصحرا دا اولی تأثیر غالدئرماغی بیلن اونونگ یرینه یتیریلمگی، حلقئنگ حال-یاغدائلارئنی اؤنگکی دن – ده، بیر اسـسه یوقارئلاندئرماغا اساس بولوپ دورار، دیسک یالنگئشمارئس. …. .
کانادا – تورنتو – د. خ. اونق
ace_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab