بیرینجی دونیا ساواشی
بیرینجی دۆنیا ساواشی (۲۸ ژوئیه ۱۹۱۴–۱۱ نوْوامبر ۱۹۱۸) — بشریّت تاریخینده ایکینجی دۆنیا ساواشینا قدرکی ان بؤیوک ساواش. بۇ آدلاندیرما ایکینجی دۆنیا ساواشینین باشلانماسیندان سوْنرا ایشلنمهیه باشلانمیش، ایکی دۆنیا ساواشی آراسینداکی دؤنمده ایسه غربده «بؤیوک ساواش ((اینگیلیسجه: The Great War))، ((فرانسهجه:La Grande guerre))» یا دا «دۆنیا ساواشی» آدلاندیریلمیشدیر.
بۇ ساواشا ایکی ایتّیفاقدا بیرلشن، دۆنیانین ان بؤیوک گۆجلری قوْشولموشدور: «آنتانتا» دا اینگیلیس، فرانسه، روسیه، «اۆچلر ایتّیحادی» ندا دا آلمان، اوتریش-ماجاریستان، ایتالیا (۱۹۱۵-جی ایلده آنتانتانین طرفینه کئچیر) وار ایدی. آنجاق اوتریش-ماجاریستان باریش علئیهینه یوْلوئرمز حرکتلر ائتدی، ایتالیا دا ساواش باشلاناندا آلمان و اوتریش-ماجاریستانا قوْشولماقدان ایمتیناع ائتدی. نتیجهده ۷۰ میلیوندان آرتیق ساواشچی (اوْنلارین ۶۰ میلیونو اوروپالی ایدی) دۆنیانین ان بؤیوک ساواشلاریندان بیرینه گؤندریلدی. ۱۰ میلیونا یاخین عسگر اؤلدو، اساساً سیلاحلارداکی تکنیکی قاباقلامانین اوْلماسی اؤلوملرین سایینی داها دا آرتیریردی.
اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجینین ولیعهدی هِرسوق فرانس فردیناندین ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴-جۆ ایلده صرب ترورچوسو قاوریلو پرینسیب الی ایله سارایئووْدا اؤلدورولمهسی دۆنیا ساواشینا چئوریلن ساواشین باشلانماسینا بهانه اوْلدو.
ایچیندهکیلر
ساواشین اساس سببلری[دَییشدیر]
ایستعمارچی اؤلکهلرین اینکیشافی، ایلک نؤوبهده بۇ اؤلکهلر آراسینداکی ضیدّیتلرین کسکینلشمهسی، دۆنیانین یئنیدن بؤلوشدورولمهسی اۇغروندا اوروپا دؤولتلرینین ایکی حربی-سیاسی بلوکو آراسیندا مۆباریزه بیرینجی دۆنیا ساواشینا گتیریب چیخاردی. بۇ ضیدّیتلرین باشلیجاسی آلمان ایله بؤیوک بریتانیا آراسیندا ایدی.
آلمان حربی-سیاسی داییرهلری بؤیوک بریتانیا و فرانسهنین حسابینا یئنی مۆستعمیرهلر آلماق، فرانسه و روسیهنی گۆجسوزلتمک، اوْنلارین مۆستملکهلرینین بیر پارچاسینی اله آلماق نیّتینده ایدیلر. اوْنون مۆتّفیقی اوتریش-ماجاریستان دؤولتی ایسه بالکان یاریمآداسیندا اؤز نۆفۇذونو گئنیشلندیرمهیه و یئنی توْرپاقلار آلماغا چالیشیردی.
بؤیوک بریتانیا حؤکومتی ساواش یوْلو ایله آلمانی گۆجسوزلتمک، اوْنون مۆستملکهلرینین بیر پارچاسینی اله کئچیر مک، عثمانلی ایمپیراتورلوغونو بؤلوشدورمک اۇمودوندایدی. فرانسه حؤکومتی ده بۇنو ایستهایردی. بۇندان باشقا فرانسه، ۱۸۷۱–۱۸۷۰-جی ایللرده آلمان ایله اوْلان ساواشدا ایتیریلمیش الزاس و لوْتارینگیا ویلایتلرینی گئری آلماق، آلمانین رئین ویلایتینین بیر بؤلومونو اله کئچیر مک ایستهایردی. روس تزار حؤکومتی ایسه بالکاندا، بوسفور و داردانل بوْغازلاریندا اؤز حؤکمرانلیغینی یاراتماغا، هم ده آلمانی ایقتیصاد جهتدن گۆجسوزلتمهیه چالیشیردی.
ساواشین باشلانماسی[دَییشدیر]
اوتریش-ماجاریستان ایله صربیستان آراسینداکی مۆناقیشه، ساواشین باشلانماسی اۆچون بهانه اوْلدو. اوتریش-ماجاریستان اوْردوسوْنون باش باشچیسی، ارشرسوق فرانس-فردیناند بوسنیدهکی مانوْورلارا قاتیلدی. ژوئن آیینین ۲۸-ده صربیستاندان گلمیش ترورچو قروپون عۆضوو اوْلان قاوریلو پرینسیپ، اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجینین ولیعهدینی سرایئووْدا اوْلدوردو. بۇنون قارشیلیغیندا اوتریش-ماجاریستان صربیستانا اولتیماتوم گؤندریب اوْنا قارشی ساواش اعلان ائتدی.
۱۹۱۴-جۆ ایلین ژوئن آیینین آخیرلاریندا اوتریش-ماجاریستان اوْردوسو صربیستان توْرپاقلارینا گیردی. بلقراد شهری بوْمبالاندی. روس ایمپیراتورلوغو صربیستانی مۆدافیعه ائتمک اۆچون سفربرلیگه باشلادیغی مۆدّتده آقوستون ۱-ده آلمان ایمپیراتورلوغو روسیهیه، آقوستون ۳-ده ایسه آلمان فرانسهیه ساواش اعلان ائتدی. آلمان آقوستون ۴-ده بلژیکه هۆجۇم ائتدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Birinci Dünya Müharibəsi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ فوریه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Indian, Pacific and South Atlantic Oceans
- Scramble for Africa (1880–1914)
- روس-ژاپون ساواشی (1905)
- First Moroccan (Tangier) Crisis (1905–06)
- ایکینجی مراکش بحرانی (1911)
- ایتالیا-عوثمانلی ساواشی (1911–12)
- French conquest of Morocco (1911–12)
- بیرینجی بالکان ساواشی (1912–13)
- ایکینجی بالکان ساواشی (1913)
- Operation Faustschlag
- Treaty of Brest-Litovsk
- Spring Offensive
- Battle of Goychay
- Battle of Aghsu
- Battle of Kyurdamir
- Second Battle of the Marne
- باکی دؤیوشو
- Hundred Days Offensive
- Vardar Offensive
- Battle of Megiddo
- Third Transjordan attack
- Meuse-Argonne Offensive
- Battle of Vittorio Veneto
- Battle of Aleppo
- Armistice of Salonica
- Armistice of Mudros
- Armistice of Villa Giusti
- Armistice with Germany
- مکزیک اینقیلابی (1910–20)
- Somaliland Campaign (1910–20)
- Libyan resistance movement (1911–43)
- Maritz Rebellion (1914–15)
- زایان ساواشی (1914–21)
- Indo-German Conspiracy (1914–19)
- سنوسی جبههسی (1915–16)
- Volta-Bani War (1915–17)
- پاسکالیا آیاقلانماسی (1916)
- Anglo-Egyptian Darfur Expedition (1916)
- Kaocen Revolt (1916–17)
- Central Asian Revolt (1916-17)
- Russian Revolution (1917)
- فنلاند ایچ ساواشی (1918)
- روسیه ایچ ساواشی (1917–21)
- Ukrainian–Soviet War (1917–21)
- آذربایجان-ائرمنیستان ساواشی (۱۹۱۸-۱۹۲۰) (1918–20)
- Georgian–Armenian War (1918)
- German Revolution (1918–19)
- Revolutions and interventions in Hungary (1918–20)
- ماجاریستان-رومانی ساواشی (1918–19)
- لهیستان آیاقلانماسی (۱۹۱۹–۱۹۱۸) (1918–19)
- استونی باغیمسیزلیق ساواشی (1918–20)
- Latvian War of Independence (1918–20)
- لیتوانی باغیمسیزلیق ساواشی (1918–20)
- اۆچونجو اینگیلیس-افقان ساواشی (۱۹۱۹) (1919)
- Egyptian Revolution (1919)
- Polish–Ukrainian War (1918–19)
- لهیستان-شوروی ساواشی (1919–21)
- Irish War of Independence (1919–21)
- تورکیه قورتولوش ساواشی
- تورک قورتولوش ساواشی باتی جبههسی (1919–22)
- ائرمنیستان-تۆرکیه ساواشی (۱۹۲۰) (1920)
- ۱۹۲۰عیراق عوصیانی (1920)
- Polish–Lithuanian War (1920)
- Vlora War (1920)
- سوریه و فرانسه ساواشی (1920)
- Soviet–Georgian War (1921)
- Irish Civil War (1922–23)
- Schlieffen Plan (German)
- Plan XVII (French)
- Casualties
- Economic history
- 1918 flu pandemic
- Destruction of Kalisz
- Rape of Belgium
- German occupation of Belgium
- German occupation of Luxembourg
- German occupation of northeastern France
- Ober Ost
- Ottoman people
- Urkun (Kyrgyzstan)
- Blockade of Germany
- Women
- Popular culture
- German prisoners of war in the United States
- بیرینجی دونیا ساواشی
- ایگیرمینجی عصر ساواشلاری
- تاریخ
- ساواشلار
- دۆنیا ساواشلری
- اۆچونجو فرانسه جومهوریتی
- اوتریش-ماجاریستانین تاریخی
- ائرمنیستانین ساواشلاری
- اوستورالیانین ساواشلاری
- آذربایجان جومهوریتینین ساواشلاری
- بلژیکین ساواشلاری
- برزیلین ساواشلاری
- بولغاریستانین ساواشلاری
- کانادانین ساواشلاری
- کاستاریکانین ساواشلاری
- کوبانین ساواشلاری
- فرانسهنین ساواشلاری
- آلمانین ساواشلاری
- یونانین ساواشلاری
- قواتمالانین ساواشلاری
- هائیتینین ساواشلاری
- هندوراسین ساواشلاری
- ایتالیانین ساواشلاری
- ژاپونون ساواشلاری
- لیبریانین ساواشلاری
- مونتینیقرونون ساواشلاری
- نپالین ساواشلاری
- نیوزیلندین ساواشلاری
- نیکاراقوئهنین ساواشلاری
- پانامانین ساواشلاری
- پورتوقالین ساواشلاری
- رومانینین ساواشلاری
- روسیهنین ساواشلاری
- صربیستانین ساواشلاری
- گونئی آفریقانین ساواشلاری
- سری لانکانین ساواشلاری
- سودانین ساواشلاری
- تایوانین ساواشلاری
- تایلندین ساواشلاری
- هابسبورق مونارشیسینین ساواشلاری
- عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون ساواشلاری
- تایوانین دؤیوشولری
- بؤیوک بریتانیانین ساواشلاری
- آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ساواشلاری
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab eng_Latn eng_Latn azb_Arab eng_Latn pes_Arab azb_Arab eng_Latn azb_Arab azb_Arab deu_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn kas_Arab eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn tsn_Latn vec_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn scn_Latn eng_Latn pes_Arab som_Latn eng_Latn oci_Latn azb_Arab kik_Latn pes_Arab som_Latn azb_Arab eng_Latn spa_Latn eng_Latn eng_Latn azb_Arab azb_Arab eng_Latn azb_Arab dik_Latn eng_Latn eng_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab eng_Latn azb_Arab azb_Arab shn_Mymr eng_Latn azb_Arab eng_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab eng_Latn ltz_Latn azb_Arab taq_Latn eng_Latn eng_Latn oci_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ltz_Latn eng_Latn ace_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab