دَهَتلهمک
دانیشیق دیلینده
دَهَتلهمک(dehetlemek) "کنترول
ائتمک، سالیب-چیخماق، اؤلچوب-بیچمک" دئمکدیر. ایلک باخیشدا، سؤزجویون تورکیهدهکی
دَنَتلهمک(denetlemek) فعلی ایله بنزرلییی دقت چکیر. بو فعل اوزرینه یازی یازان سئوان
نیشانیان، اونو آچیقلاماقدا زورلانیر؛ چونکو ـلهمک/ـلاماق اکی اسمدن فعل قورار.
آنجاق اورتادا بیر *دَنَت آدی یوخ. دنهمک (denemek)
"سیناماق، تست ائتمک" فعلیندن ده گتیرمک اوچون تانینمیش بیر اک یوخ
اورتادا. بو فعله بنزر بیر فعل داها وار تورکجهمیزده و تورکیهده؛ گؤزتلهمک
"گؤزلهمک، دقت ائتمک، نظارت ائتمک". نیشانیان بو سؤزجویو ده آچیقلاماقدا
بنزر چتینلیکله قارشی قارشییا گلیر. منجه دیلیمیزده، فعلدن فعل قورآن و فعله
تکرار آنلامی قاتان بیر ـَتلهمک/ـاتلاماق اکی اولابیلر. بو اک دیل بیلگیسی
کتابلاریندا یئر آلماز و تورکیه تورکجهسینده یالنیز اوستهکی ایکی اؤرنک وار بو
اکدن. ایلک اؤنجه شاهدلری گؤزدن گئچیرک:
1.
سوروتلهمک(sürütlemek):"[بیر زادی] چکیب سورومک". سورومک فعلیندن داها چوخ
دقتسیزلیک و تکرار بیلدیریر.
2.
ساریتلاماق(sarıtlamaq):"بیر ساپ و یا بنزرلرینی بیر باشقا نسنهیه ساریماق".
اوستهکی فعل کیمی بو فعل ده دقتسیزلیک و تکراری اؤنه چیخاردیر.
3.
آریتلاماق(arıtlamaq):"[بوغدا، نوخود و.] آریتماق و چؤر-چؤپون آییرد ائتمک،
[قویو، آرخ و..] آریتماق". آریتماق فعلی ایله آریتلاماق آراسینداکی ایلیشگی
اوستهکیلر کیمیدیر.
4.
قوراتلاماق(quratlamaq):"فرقلی قوماش تیکهلرینی بیربیرینه تیکرهک، قوراق(چهل
تکّه) یاراتماق، نسنهلری دقتسیزجه بیربیرینه باغلاماق(فارسجاسی:سَمْبَل کردن،
سرهم بندی کردن)". قورماق فعلی و قوراق آدلارینا دقت ائدین.
5.
دَهَتلهمک: اوستده بحث ائتدیییمیز فعل. اسکی تورکجهدهکی تنگهمک(teŋemek)>دَنهمک فعلیندن گلدییی آچیق ساییلیر. آذربایجان تورکجهسینده،
چوخ یول نگ/ŋ سادهلشیرکن، ن/n یئرینه گ/g اولور و ایکی سسلی آراسینداکی گ/g، و/v، و یا هـ/h اولوبدور.
دنگیز>دَهیز(اردبیل و آستارا آغیزلاریندا) کیمی. آیریجا آغیزلاردا کلمه ایچی و
سونو ک/گ سسسیزلرینین هـ اولماسی یایقین گؤرونور؛ بَکْمَز> بَهْمَز(دوشاب)
کیمی. آنجاق *دَنَتْمک/*دَهَتمک فعلی یوخ تورکجهده. منجه دهتلهمک/دنتلهمک ایکیسی
ده یازی دیلیمیزده یئر آلابیلر.
6.
گؤزتلهمک(gözetlemek):اوستده بحث اولونان بو فعل اسکی تورکجهدن بری بیلینن گؤزتمک< کؤزتمک فعلیندن گلدییی سؤیلهنهبیلر. گؤزتمک فعلی "گؤز"
آدینا دایاندیغی سؤیلهنیر(گؤرمک فعلی ایله ایلیشگیسی ده اولابیلر)؛ آددان فعل
قوران بیر –At- اکی واردیر. یؤنتمک(yönetmek)"هدایت ائتمک، چئویرمک"< (یؤن: جهت)، دوناتماق
"گئییندیرمک، تجهیز ائتمک"<(دون)و..
7.
سومورتلاماق(somurtlamaq):"سورهکلی سومورماق، سوموروب ایچرییه چکمک". بیلدیییمه
گؤره سومورتماق فعلی یوخ.
8.
گمیرتلهمک(gemirtlemek):"گمیرمک". بوردا گمیرمک ایله گمیرتلهمک فعلینین فرقی
ایکینجی سینین دقتسیزجه و تلهسیک اولماسیدیر.
9.
سوپورتلهمک(süpürtlemek):"تام اولاراق ییغماق و اله گئچیرمک". سوپورتلهییب
اوغلانی ووردو یئره. مجازاً "سویقونچولوق ائتمک" معناسینی دا
قازانیبدیر ائل دیلینده.
***
اوستدهکی اؤرنکلرین(گؤزدن قاچمیشلار دا اولابیلیر) اوزرینه ایکی احتمال اورتایا آتماق اولار. بیرینجیسی بیر تکرار اکی اولان ـهلهمک/ـالاماق(اؤنجهلری آراشدیردیغیمیز اک) اکینین قیسادیلمیش اؤرنکلریدیر اوستهکی فعللر؛ ایکینجیسی، فعللردن گئچیشسیز فعل قوران –Xt- اکی ایله ـلاماق/ـلهمک فعل اکینین بیرلشمهسیندن بو فعللر اورتایا چیخمیش. بو احتمالین اؤنوندهکی ان بؤیوک مساله ـلاماق/ـلهمک اکینین آدلارا گلمهسیدیر. دوغروسو منه ایلک آچیقلامادا دویوروجو گلمیر، اما داها گوجلو احتمال اولاراق گؤرولور.–(X)tlA- اکینی مستقیل بیر اک اولماسی دا شوبههلی دیر چونکو اؤرنکلر سئیرک و گئج دؤنمه عایددیرلر. آیریجا بیر چوخونون اؤرنکسهمه(آنالوژی) یعنی قیاسلاما یولویلا یاراندیغینی دا دوشونهبیلیریک.
pbt_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab prs_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab