6 ـ تحصیلاتی
حکیم هیدهجی ایلک تحصیلینی هیدهج قریهسینده و چوخ گومان کی آتاسی یانیندا آلمیشدیر. اؤزونون دئدیگی کیمی، بو قریهده واقع اولان مدرسهده درس اوخوموشدور. سونرا قزوین شهرینه گئتمیش اورادا صرف، نحو، منطق، معانی و بیان اوخوموشدور.
قزوین شهرینه کؤچدوگو زامان 25 یاشیندا ایمیش. اورادا 4 ـ 5 ایل حسنخان ـ حسینخان مدرسهسینده اقامت و تحصیل ائتمیشدیر. بعضی قئیدلره گؤره قزوین علمیه حوزهسینده سیدعلی خوئینینین شاگیردی اولموشدور و عقلی علملر و فلسفهیه ماراغی ایسه اونون تأثیری آلتیندا الده ائتمیشدیر.
سونرا تهرانا کؤچموش، حسین سبزواری و ابوالحسن جیلوه یانیندا تحصیلینه دوام ائتمیشدیر.
میرزا حسین سبزواری تهراندا «عبداللهخان» مدرسهسینده ساکن ایدی. او، کلام و حکمت ایله بیرلیکده ریاضیات علملرینی ده همین مدرسهده تدریس ائدیرمیش. حکیم هیدهجی، اونو حاجی ملاهادی سبزوارینین ان یئتگین و بیلگین شاگیردی آدلاندیریر، کلام و ریاضیات علملرینه اونون یانیندا یئیهلنمهسینه فخر ائدیر.
تهراندا، اونون ایکینجی اوستادی سیدابوالحسن جیلوه، دارالشفا مدرسهسینده ادبی علملر و حکمت تدریس ائدیرمیش.
بئلهلیکله حکیم هیدهجی اون ایله یاخین تهراندا «عبداللهخان» و «دارالشفا» مدرسهلرینده تحصیل آلدیقدان سونرا، عتبات و مشهده گئتمیش، مکهیه مشرف اولموشدور. هر یئرده ایسه نقلی و عقلی علملری تحصیل ائتمهگه ماراق و مئیل گؤسترمیشدیر:
کجا انجمن بود، بردم سری،
اگر دیدم آنجاست دانشوری.
شدم گوش گفتار آن نامدار،
که بینم چه میگوید آموزگار!
7 ـ سفرلری
حکیم هیدهجی ایلک دفعه هیدهجدن قزوینه، سونرا قزویندن تهرانا مهاجرت ائتمیشدیر. اوتوز بئش یاشیندا کربلایا سفره گئتمیشدیر. سفر اثناسیندا، جبلحمرین محلّینده یول کسنلره معروض قالمیشدیر:
کیمین عشقی منی چکدی جبل حمرینه،
وئردی دینیم کیمی سامانیمی کیم تالانه؟
من کی سینّیم دهگیل اول قدر کی اینسان قوجالا،
بیلمیرم شک واریم اوتوز بئش اولوبدور یا نه؟
(22/14-1)
کربلادان باشقا، شعرلریندن آنلاشیلدیغی کیمی، نجف، کاظمین، سامرا و مشهدده ده زیارته گئتمیش و مکهیه ده مشرف اولموشدور. بعضی قصیدهلرینین باشلیقلاریندا بو سفرلره اشاره واردیر، میثال اوچون:
یا حضرت علیرضا، شاه عرش جاه،
شاه و گدایا بارِ گُنهدیر پناهگاه.
(1/13-1)
مطلعلی قصیدهنین باشلیغی:
«ارض اقدسه وارد اولاندا عرض اولدو»
و:
بو دوشگون قوصصه و غمدن یئتیبدیر جانا یا مولا،
یئترسین تا اؤزون بو صحن و بو ایوانا یا مولا!
(1/2-1)
مطلعلی قصیدهنین باشلیغی:
«نجف اشرفه وارد اولاندا عرض اولدو.»
یازیلمیشدیر.
8 ـ تدریسی
حکیم هیدهجی یازدیغی اؤز کئچمیشینده دئییر:
«... مدت بیست و پنج سال است در مدرسهی منیریه واقعه در جنب معصومزاده سید نصرالدین به عنوان تدریس معقول به درس و بحث با طلاب مشغولم...»
عؤمرونون سون ایللرینی همین مدرسهده منظومه و اسفار تدریسی و شرحی ایله مشغول ایدی. همده قدیم ریاضیات، هیأت و نجوم تدریس ائدهردی.
9 ـ ائولنمهسی
حکیم هیدهجی عؤمرونون سونونا قدهر مجرّد و یالقیز یاشادی. بو بارهده غلامحسین رضانژاد، مرحوم آیت الله محمد سنگلجیدن بئله بیر روایت ائدیر:
« از حاج آخوند هیدهجی برایم نقل کرد که:« در نیمهی نخستین عمر، زنی از اهالی سامان خویش برگزیدم و چون آن زن بسیار زیبا بود، و من مردی گوشهگیر و زاهد و از دنیا گذشته؛ دریغم آمد که آن زن، عمر و جوانی خود را در کار و زندگی سراسر قناعت و زهد من که از هر گونه خودنمایی و تحصیل نام و ثروت به دور بود، تباه کند و با فقر و خرسندی من بسازد. و به همین دلیل پیش از زفاف، مهریهی او را بدو دادم و با رضایت وی رهایش کردم، و از وصلهی آن پارچهی گرانبها به لباس کرباسین خود، جلوگیری و خودداری کردم و از آن پس، دیگر بدین اندیشه میدان ندادم. »
او، بو روایتی نقل ائتدیکدن سونرا سؤزلرینه بئله دوام ائدیر:
« و نیز قریب به همین معنی را دربارهی او از شاگرد دیگرش شادروان آیت الله ملاعلی معصومی همدانی شنیدم که مؤید سخنان آیت الله آقا محمد سنگلجی بود، و چنان که خود در منظومهی دانشنامهاش سروده است:
سر خود گرفتم، ز مردم کنار،
بریدم ز پیوند خویش و تبار.
ز یاران خود، روی برگاشتم،
به دل آرزوی دگر داشتم.
بنگزیدم، از بهر خود یار و جفت،
همی درد دل داشتم، در نهفت. »
بیزجه، اونون ازدواج ائتمهمه سببینی، فلسفی دونیا گؤروشونده آختارمالیییق. بو گؤروشه گؤره، او عشقی بؤیوک بیر شاعیردیر، هر زامان ایلاهی بیر عشق ایله مشغول اولان هیدهجی، بیر نوع تجسّده اینانیر و «ازلی ذرّ»ی او قدهر سئویر کی اونون اوچون غزللر دیوانی ترتیب ائدیر، گئجه ـ گوندوز اونا فیکر ائدیر و اونو دوشونور و بلکه بونا گؤرهده ایستهمهمیش اؤزونو دونیوی عشق ایله مشغول ائتسین.
10 ـ اؤلومو
حکیم هیدهجی عؤمرونون سون ایللرینده خستهلنمیش و آریقلامیشدیر. او، هیجری 1346ـ نجی ایلده مریض و خسته بیر حالدا تهراندا امامزاده سیدنصرالدین مدرسهسینده وفات ائتمیشدیر. جنازهسینی قم شهرینه آپارمیشلار و جنازه نامازینی «قم علمیه حوزه»سینین بانیسی آیت الله حائری ـ رحمت الله ـ قیلمیشدیر. ناماز قیلیندیقدان سونرا، جنازهنی ایندی «تکیه تولیت» دئییلن یئرده دفن ائتمیشلر.
اونون یاشاییشینین سون ایللری و اؤلومو حاققیندا یئنه ده رضانژاد بئله بیر روایت ائدیر:
« شادروان آیت الله آقا محمد سنگلجی نقل میکرد که من در اواخر عمر استادم هیدهجی، او را برای بردن به حمام بر دوش میکشیدم و از او جز مشتی رگ و پوست و استخوان باقی نمانده بود، سپس اضافه میکرد، آنگاه که از حمام او را بر دوش خود به منزلش در سیدنصرالدین میبردم، همهی بینندگان صلوات میفرستاند. »
11 ـ مزاری
دئدیگیمیز کیمی حکیم هیدهجینین مزاری قم شهرینده « تکیه تولیت» محلّیندهدیر. بورادا اونون مزاری بیر کیچیک اوتاقدا یئرلهشیر. بو اوتاغین قاپیسینین باشیندا بئله یازیلمیشدیر:
« مقبرهی عالم ربانی و فیلسوف اعظم، مرحوم حاج ملامحمد مشهور به حکیم هیدهجی، صاحب تألیفات و دیوان. »
قاپینین باشقا طرفینده بئله بیر یازی دا واردیر:
« و مقبرهی عالم متقی و فیلسوف بزرگ مرحوم محمدبن محمد مفید، مشهور به قاضی سعید قمی، صاحب تألیفات. »
دئمهلی اونون مزاری« شرح بر توحید شیخ صدوق» کیتابینین یازاری قاضی سعید قمی مزاری یانیندادیر.
مزارین باش داشیندا هیدهجینین اؤلوم تاریخی 1314 ش. (1366ق.) ضبط ائدیلمیشدیر.
12 ـ شاگیردلری
حکیم هیدهجی اوتوز ایله یاخین تدریس زامانیندا، چوخلو عالیم، ادیب و حکیم تربیت ائتمیشدیر. اونلارین آراسیندان بیر نئچه نفردن آد آپاریریق:
- میرزا مهدی سنگلجیدن.
- میرزا رضاقلی سنگلجی شریعتمدار.
- هر ایکی نفرین قارداشی آیت الله محمد سنگلجی، تهران دانشگاهینین، قاباقکی منطق و فلسفه اوستادی.
- « شرح منظومه» کیتابینا تعلیقات یازان شیخ محمدتقی آملی.
- آیت الله میرزا احمد آشتیانی.
- میرزا مهدی آشتیانی.
- سید جلال الدین تهرانی.
- آیت الله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی.
- آیت الله میرزا ابوالحسن شعرانی.
- آیت الله ملاعلی معصومی همدانی.
- شیخ محمد جعفربن حاج ملا لنکرانی.
- میرزا محمد ثابتی همدانی.
اتک یازیلاز
- اگر منیم هیمّتیم کاهیللیغا قانع اولوب، یوکسک مقامدان اوز چئوویرسهده، آللاها آند اولسون کی، بهره آپارماسینا باخمایارق، او یوکسک مقامین درجه و اعتبارینا جاهیلدیر.
- رضانژاد/ ص 10.
- رسالهی دخانیه، مقدمه
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab pes_Arab azb_Arab unk azb_Arab prs_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab pes_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab ckb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab