اؤن سوز
اورتادوغودا باش وئرن بو گونکو حادثه لری آنلاماق اوچون قیسا دا اولموشسا، بیر تاریخی دگرلندیرمه یه احتیاجیمیز واردیر.
بیرینجی- دونیا ساواشی، دونیانین اسکی امپراطورلوقلارینا سون وئرمیش و یئنی دولت- میللت مدلی اساسینا دایانان، یئنی اؤلکه لر دوغورموشدور.
بؤلگمیزده دوغان ویا داها دوغروسو یارادیلان یئنی دؤولتلری اولوس- دولت[1] آدلاندیرماق یانلیش اولابیلر. دؤنمه مین اولوسلاراراسی سؤمورگجی گوجلرینین رقابتی سونوجو دوغان قدرت دنگلرینه گؤره شکیللندیرلن بؤلگه سینیرلاری و استعمارچی گوجلرین منفعت و چیخارلارینا گؤره قورولموش دولتلرین چوخو هلده اولوس- دولت اولابیلممیشلر. بؤلگمیزده یارادیلان یئنی اؤلکه لر و بو اؤلکه لره تحمیل ائدیلن قوندارما دولتلر، اوستده ن گه لن عسگری گوج، یابانجی دولتلرین حمایه سی و باشقا دایاتماجی یؤنتملر واسطه سیله بیر اولوس یارتماق ایستمیشلر.
یارادایلان بو یئنی دولتلر عمومیتله بیر دیکتاتوردا تظاهور ائدیب و وجود بولان، بیر ائتنیک و مذهبی قروبون اوستونلوگو ایله شکیلندیرلمشیدیرلر. بو قوندارما[2] دؤولتلر گئنل اولاراق، ناسیونالسیت و مذهبچی ایدئولوژی اطرافیندا بیر اولوس یارتمایا چالیشمیشلار. یارادیلان بو یئنی دؤولتلرده عمومییتله بیر ائتنیک قروبون، بیر مذهبین اوستونلگو و مرکزده یئر آلماسی نظرده توتولموشدور. اوردو و خارجی گوجلرین دستکلردینده ن یارارلانان بیر یاپی، اوستده ن حرکت ائدرک دولت الی ایله تک ائتنیکلی ،تک مذهبلی، تک مرکزجی و تک کیشی یه دایانان بیر دولت- میللت یاراتمیشدیرلار. یارادیلان بو یاپیا ایسه بیلینجلی و یانلیش اولاراق ملت- دؤولت آدی وئریلمیشدیر.
بیرینجی - دونیا ساواشیندان چوخ گئچمده ن آورپا ایکنجی- دونیا ساواشینا دوغرو سورولموشدور. ایکنجی- دونیا ساواشیدا، یئنی اؤلکه لر دوغوراراق سون بولموشدور. ایکنجی- دونیا ساواشی آیرجا ناسیونالیزم، عیرقچلیق کیمی قاوراملاریدا منفور سؤزلوکلر لیسته سینه آرتیرمیشدیر.
ایکنجی- دونیا ساواشی بیرینجی- دونیا ساواشیندان فرقلی اولاراق، اولوسلاراراسی ایلیشگیلرده داها اوزون سوره جک سویوق- ساواش آدلی یئنی معادله یارتمیشدیر.
سویوق- ساواش دؤنه مینده سوره کلی بیر تکنولوژیک، ائکونومیک و ایدئولوژیک ساواش- رقابت- ایله دنگه ساغلانمیش و قورنموشدور. بیر چوخ اؤلکه ده بو دنگ اویونودا، ساغ یا سول جبهه ده یئر آلاراق ویا نسبی طرفسیز پوزوسیون آلماغا چالیشاراق حیاتینا داوام ائتمیشدیر.
هارداسا 45 ایل داوام ائده ن بو ساواش کاپیتالست جبهه نین ظفری ایله سون بولموشدور. داها اؤنجه کی ساواشلار کیمی بو ساواشین دا بیتمه سی ایله ده یئنی دولتلر دوغموشدور.
بیرینجی- دونیا ساواشیندان سونرا آذربایجان تورکلری ده بو تاریخی فرصتده ن یارارلاناراق، آرازین قؤزئینده آذربایجان دولتینی یارادمیشلار.
آرازین گونئینده ایسه آذربایجانیلار اؤزلرینه مخصوص دولت قورابیلجکلرینین بیلنجینده اولسالاردا، ایرانی اؤز دولتلری بیلره رک اونو دموکراتیکلشدیرمگی اؤز منفعتلرینه داها اویغون گؤرموشلر.
ایکنجی- دونیا ساواشیندان سونرا، گونئی آذربایجان- بیرینجی دونیا ساواشیندان داها فرقلی اولاراق- اؤز خودمختارلیق ایستگینی بیرینجی سیرایا قویاراق، ایرانی دمکراتیکله شدیرمگی ایکنجی سیرایا قویموشدور. بئلیکله گونئی آذربایجان ایکنجی- دونیا ساواشیندان دوغان یئنی اولوسلاراراسی دؤزنده یئر آلماق اوچون تاریخی بیر ترجیح یاپمیشدیر.
داها اونجه کی ساواشلار کیمی سویوق- ساواش سونراسیدا، دونیا دؤزه نی و اولوسلاراراسی ایلیشکیلر دوغال اولاراق اسکیسی کیمی اولمایاجاقدی.
یئنی دونیا دؤزه نی و اولوسلاراراسی ایلیشکیلر ایله ایلگلی چوخلو تئوریلره اورتایا آتیلمیش دورومدادیر. تئوریلره گیرمده ن بونو دییه بیلریک کی، فیزیکده ن توتموش، سیاسته و اولوسلاراراسی سیستمه قدر آرتیق ایکیلی بیر باخیش آچیسی اورتادا یوخدور. بعضی استراتژیستلر تک - قطبلو بیر دونیا دؤزه نینی اؤنگؤرسه لرده ، بو گون اورتادا اولان نئچه - قطبلو بیردونیا دؤزه نی و ایتفاقلارا دایالی بیر اولوسلاراراسی ایلشکیلر واردیر.
هرتاریخی دؤنم اؤزنده ن اونجه کی دؤنم ایله حسابلاشیب و اسکی دؤنمین بعضی عنصرلرین تسویه ائتمکده دیر. بولگه میزده اؤز وئره ن بوگونکو اولایلارا بو آچییدان دا باخماقدا یارارواردیر. چونکو ساده جه سویوق- ساواش دیلی و منطقی ایله اولایلارا یاخینلاشماق آلداتیجی اولا بیلر.
سویوق- ساواش سونراسی یئنی شکیل آرایشیندا اولان دونیامیز، بیر چوخ دگیشیکلیگه شاهید اولموشدور. عرب و ایسلام دونیاسیدا بو دگیشیملرده ن اؤز پاینی آلمیش و آلماقدادیر. عرب باهاری بو آنلامدا اؤنملی بیر حادثه دیر کی هلده اونون ائتگیلری داوام ائتمکده دیر.
عرب باهاری
بیر باهار گؤنونده، آلتی قارداشینین مدرسه و یاشام خرجینی قازانماغا چالیشان کوچه ساتیجی سی "محمد بوعزیزی" پولیس طرفینده ن دؤگلوب تحقیر ائدیلدی. مهندسلیک تحصیلینی یاریدا بوراخان بوعزیزی پولیسین بو تحقیرینی اؤز ایچینه سیغدیرامادی. بوعزیزی اؤزونو یاندیراراق، عرب دونیاسیندا بیر انقلابین شعله سینده آلوولاندیردی. بوعزیزی اؤزو ایله بیرگه، عرب دونیاسینا تحمیل ائدیلن تاریخی و سوسیال تحقیریده آلولاندیرمیش اولدو.
سویوق ساواش دؤنمینده گلیشه ن تکنولوژی- ساواشین بیتمه سیله - عمومی لشیب کوره سله شمه یه ( جهانی اولماق) سرعت وئرمیشدی. بیلگی آخیشینی گئنیشلندیرمیش و سرعتلندیرمیشدی . ائکونومیک یاپی و قورولوشدا اوزوئره ن کؤکلو دگیشیملرله بیرگه هر ساحده جیددی وسیستماتیک دگیشیکلیکلر یاشانمیشدیر. بو دگیشملر بشری یاشامین بوتون ساحه لرینه یانسیمیش و بوتون آلانلاردا درین ایزلز بوراخمیشدیر. یوتوب، فیس بوک، الجزیره تلوزیونو و بونا بنز ایلتیشیم آراجلاری کوره سه لی(جهانی) یئره له شدیرمیش دیر[3].
عرب دونیاسی سویوق ساواش زامانی واراولان اولوسلاراراسی گوج معادله سی و دنگلرینه گؤره شکلیل آلمیش ایدی. گونئی یمن ده ن سونرا بوتون بصره کؤرفزی اؤلکه لری باتی و کاپیتالیست جبهه ده یئرآلماقدایدلار. بصره کؤرفزی دیشندا اولان اؤلکه لرین آراسیندا سوریه ،لیبی و عراق سوسیالیست بلوکونا یاخین دورارکن ، مصر دا جمال عبدالناصر زامانیندا باتیا قارشی گلمیش، امما انور سادات ایله غرب جبهه سینه گئچمیشدیر. عراقدا ایسه ایران - عراق محاربه سیله غرب ایله ایکیشکیلرین گئنیشلندیرمیشدیر.
آمریکا لیدرلیگینده کی باتی اؤلکه لری جمی کارتر زمانیندان باشلایاراق اؤز نفوذ حوزه لرینده اولان اؤلکه لرین ایچ دینامیکلرینده دقته آلاراق، اونلاری بعضی رفروملار یاپمایا مجبور ائتمیشدیرلر. آمریکا رهبرلیگینده کی باتینین بو سیاستی نفوذ صاحیبی اولدوغو اؤلکه لرده قارشی جبهه یونلو-سوویت جبهه سی- دئوریمه یول وئرممک و واراولان دؤزنی قورماغا یؤنه لیک اولموشدور.
شرق اؤلکه لرینده، مرکزین [4] دیکتاتورلوق و اؤز باشینالیغینی کنترل ائده بیله جک مدرن و دنیوی توپلومسال گوجلرین یئترینجه گلیشمه مه سی و گلیشمه سینین انگلنمه سی سونوجو، مرکزین روحانی چهره سینی تمسیل ائده ن دینی گوجلر بو دمکراتیک فضانی ان یاخجی قولانان قووه لر اولموشدورلار. بو گووه لرین سنتی اولاراق توپلوملاردا، یاپیسالاشمیش بیر اؤرگوتلنمرلری اولدوغو اوچون، نسبی دمکراتیکلشمه اورتامینی قولانان بو قروبلار هر گون گوجلرینه گوج قاتمیشدیرلار. طبیعی کی غربین سوسیالیزمه قارشی مجادله سینده دینچی و میللیتچیلری بیر قالخان کیمی قولانماق ایستمه سیده، دینچی و ناسیونالیست قووه لره بویوک آوانتاژلار یارتمیشدیر.
بیرینجی- دونیا ساواشیندان اعتبارا، بیر سیاسی پروژه اولاراق اورتایا چیخان سیاسی ایسلام، ایکنجی- دونیا ساواشیندان سونرا کمونیزمه قارشی اولما نقطه سینده، باتی ایله عینی استراتژیک دوشمن محورینده بیرلشمیشدیر.
سوسیالیست بلوکون چؤکمه سیله، باتی نفوذ صاحیبی اولدوغو اؤلکه لرده واراولان دؤزه نلری قوروماق قونوسونداکی حساسیتنی اسکیسی کیمی تعقیب ائتمه میشدیر. سویوق- ساواش منطقی و دنگلری گره گی یارانمیش حکومت شکیلری، بیر طرفده ن اؤلکه لرین ایچینده ن گلن دگیشیم ایستکلرینه قارشی دایانانمامیش، دیگر طرفدنده گولوبال دگیشملرین ائتگیسنه قارشی قویابیلمه میشدیر. بوتون بونلار تونس ویا مصر کیمی اؤلکه لرده سوسیال و سیاسال مخالفتلری حرکته گئچیرمکده ائتگیلی اولماقلا بیرلیکده، بو مخالفت حرکتلرینین مشروع گؤرونمه لرینی ده ساغلامیشدیر. بیر باشقا سؤز ایله کؤره سلشمه نین سرعتلنمه سی و گئنیشله مسی عرب دونیاسینین سویوق ساواشلا حسابلاشماسی اوچون بیر زمین یاراتمیشدیر. آمریکا و اونون باتیلی متفیق لری، بیر احتمال کی سوسیالیست جبهه نین داغیلماسیلا، بعضی عرب اؤلکه لرینده کی دگیشملرین تهلوکه لی اولمایاجاغینا قانع اؤلموشدولار. بودا عرب توپلوموندا کی سوسیال و سیاسال قروبلارین داها ائتکین بیر مخالیفت اورتایا قویمالارینا ایمکان وئرمیشدیر.
داها اؤنجه ده بحث ائتگیمیز کیمی عرب دونیاسی اؤزونو کؤره سل استراتژیک، ائکونومیک و تکنولوژیک دگیشمه لر و گلیشمه لریله آیاقلاشماق مجبوریتینده حیس ائدیردی. بیر باشقا آنلامدا، یاشامین بوتون آلانلاردا کی دگیشمه لر، بوتون دونیا دا اولدوغو کیمی عربلری ده دگیشمگه زورلاماقدایدی.
ایشسیزلیک، سوسیال طبقه لر آراسیندا کی گلیر فرقینین چوخ اولماسی، اداری و اقتصادی فساد، سیاسی اؤزگولوکلرین اولماماسی و عرب رژیملرینین خالق مشروعیتینده ن یوخسون اولملاری کیمی مسئله لر، یئنی تکنولوژیک ایمکانلار ایله آرتیق بیر چوخ عرب گنجی و خالقینین بیلگی سی داخلینده ایدی.
یئنی تکنولوژیک آراجلار عرب گنجلرینه، اؤز اولکه لرینی و اؤز یاشاملارینی باشقا اؤلکه لر ایله قارشیلاشدیرما و مقایسه ائتمک ایمکانی وئرردی.
دونیا و اؤز اولکه لری حاقیندا بیلینجلری چوخالان، ایللرجه تک- کیشلیک و دیکتاتور یؤنتیملر و اداره سینده ن جانا گله لمیش عرب خالقلاری، ایشسیزلیک، یوخسولوق، سیاسال وسوسیال کیملیک و اؤزگورلوک طلبلرینی اورتایا قویماق فرصتی یاخالامیشدیلار. آیرجا عربلر تاریخی اولاراق اؤزلزینی تحقیر ائدیلمیش حیس ائدیر و بو تحقیرین مسببینیده باشلاریندا اولان حاکیملر و غرب اؤلکه لری گؤرودولر. بو تحقیر حیسینده ن قورتولاماق ایستگیده عرب دونیاسیندا بویوک بیر دگیشیم انرژیسینه چئوریلمیشدی.
طبیعی کی عرب اؤلکه لرینین هر بیرینین اؤزه نه مخصوص بیر توپلومسال و سیاسال یاپیسی وارایدی. ائله اونا گؤره ده عرب باهاری ، هر اؤلکه ده فرقلی سوسیال قوربولارین، فرقلی سئویده کی ایشتراکی ایله اورتایا چیخمیش و اؤلکه لره گؤره ده فرقلی سونوجلارا یول آچمیشدیر. داها دوغروسو عرب دونیاسیندا کی هر اؤلکه، اؤز ایچ دینامیزمینده ن آسیلی اولاراق، یئنی دونیا دؤزه نینه اویوم ساغلامایا چالیشمیشدیر.
تونس ده دئورمین سمبلو ایشسیز بو عزیزی اولورکن، مصردا دئوریمن سمبلو علیاء ماجده المهدی[5] و رابعه العدویه [6]اولموشدور.
عرب باهاری ائله طبیعتین باهاری کیمی، دیکتاتور و تک کیشیلیک اقتدارلارین قورخوسوندان یئر آلتیندا گیزلنمیش بوتون رنگلرین اورتایا چیخماسینا یول آچدی. آمما نه یازیق کی تاریخی شرطلر حاضیر اولمادیغندان، عرب خالقی اوچون ایسته نیلن سونوجلار الده ائدیلمدی.
عرب باهاری، عربیستان یاریم آداسیندا
عرب یاریمآداسینی دونیا اوچون اؤنملی قیلان، بؤلگه ده واراولان پترول وقاز( گاز) قایناقلاردیر. گلیشمش و گلیشمکده اولان بیر چوخ ائکونومی اوچون، بؤلگه ده ن پئترول و قازین، گوونلی و داواملی آخماسی حیاتی و استراتژیک بیر احتیاجدیر.
کؤرفز اؤلکه لری نه قدر سس سیز و سورونسوز گؤرونسلرده، چوخ آغیر و تاریخی اولاراق چؤزوم گؤزله ین سورنلارلا قارشی- قارشیادیرلار.
2009 دا عربیستان شیعه لرینین آیاقلانماسی و یمن شیعه لرینین آیاقلانمالاری کؤرفز اؤلکه لرینین جیددی سورونو اولدغونو گؤسترمکده ایدی. بو آیاقلانمالار آیرجا فعال عربیستان و یمن کیمی اؤلکه لرین ایچینده ان چوخ هانسی توپلومسال کیملیگینده دگیشیم ایستدگینی گؤسترمکده ایدی.
چئشیدلی دینسل، مذهبی، قادین حاقلاری، قبیله یاپیسی و گلیر پایلاشیمی کیمی سورنلاری اولان بؤلگه اؤلکه لری، نورمال شرطلرده بیر دئوریم و دگیشیم احتیاجلاری واردیر. امما بؤلگه ده هر هانسی بیر دگیشیمین دونیا ائکونومیسی اؤزینده بویوک و منفی ائتگی یاراداجاغی نقطه سینده بیر چوخ دونیا باشکندی همفکیردیر.
عربیستانین ائکونومیک گوجو واسلام دونیاسیندا معنوی آغیرلیغی یانیندا دونیا سوپر گوجلریله اولان یاخین ایلیشکلری عربیستانی بؤلگه نین ان اؤنملی و یاریمآدانین لیدر اؤلکه سی قیلماقدادیر. عربیستان سویوق- ساواش دؤنمینده ن باشلاریاراق هر گئچن گون گوجونو یاریمآدانین خاریجینده ده گئنیشله ده بیلمیشدیر. پاکستاندان توتموش،مصرو حتی قوزئی آفریقایا قدر بللی سئویه ده اؤزونه بیر ائتگیلمه آلانی یارادمیشدیر.
2009 دا عرب باهارینین قوخوسونو آلان عربیستان، اصلینده چوخدان بو باهارین اؤنونو آلماق و عربیستانین کنترولونا وئریلن بؤلگه نی بو باهارین ائتگیلرینده ن قورومایا حاضیرلانمایا باشلامیشدیر. ائله بو چرچووادا
عرب باهارینین ایلک دالغاسیندا اردن، عربیستان و کویت کیمی اؤلکه لر چوخ کیچیک رئفرملارا گئدرک، گئچیجیده اولسا اودو سوندورمگی باشارمیشدیرلار.
شیعه قروبلار قدر، سلفی، القاعده و اخوان المسلمین کیمی قروبلاریندا کؤرفز اؤلکه لرینده توپلومسال نفوذلارینین اولماسی، بولگه ده بیر سیاسی آچیلیمین ان چوخ بو قروبلارین، اؤزلیکله شیعه و اخوان المسلمینین ایشینه یارایاجاغی یورملارینی 2009 حادثه لری، مصر ده و بوگون عراقدا باش وئره نلر هارداسا تصدیق ائتمکده دیر.
بوتون بونلاری گؤره ن کؤرفز اؤلکه لری و اونلارین متفیقلری اولان باتیلی اؤلکه لر، عرب باهارینی نئجه کؤرفزده کنترول آلتیندا یؤنله ندیرمه پیلانلاری یاپمیشلار. ائله بونا گؤره اولاجاق کی عربیستانین بحرینده مداخله سینه دستک وئریلمیش و آمریکانین یمنده کی القاعده یه سالدیرلارینی، کؤرفز اؤلکه لری دستکله میشلردیر. آیرجا
کؤرفز اؤلکه لری، اؤزلیکله عربیستان و قطر بولگه سیاسی اویونلاریندا اکتیو رول آلمیش و ایچ سورونلارینی حل ائتمه یولارینین بیرینی ده، بو سورونلاری کؤرفز اؤلکه لرینین دیشینا اخراج ائتمک ده گؤرموشلر. اونلار مادی گوجلرینی، باتی و آمریکا ایله اولان یاخجی- ائکونومیک وسیاسی- ایلیشکیلرینی و یارتدیقلاری مئدیا گوجونو قولاناراق، عربی باهاری تهلوکه سینی هه للیک باشلاریندا سووموش کیمی گؤرنورلر.
عربیستان و سنی جبهه سینده یئر آلمایان و تاریخی اولاراق عربلرایله دوشمان اولان[7] ایران و شیعه جبهه سینده یئر آلان سوریه ایله عراقدا باش وئره ن درین و کوکلو دگیشملر عربیستانین چیخارلارینا چوخ اویغونویدو ائله بونا گؤره ده عربیستانین سوریه و عراقدا فعال بیر دیش پولیتیکا یئرتیگینه شاهد دیک. آیرجا عرب دونیاسینین سیرتیق و ایپه ساپا گلمیه ن اوشاغی قذافی نینده گئتمه سیده عربیستانی ممنون ائتمیشدیر.
سونوج اولاراق عربیستان پادشاهلیغی سوریه ،عراق و لیبی دیشیندا کی عرب اولکه لرینده کؤکلو بیر دگیشیمی اؤز چیخارلارینا اویغون گؤرممکله بیرلیکته، اخوان المسلمین تیپی سیاسی قروبلاریندا عرب اؤلکه لرینده یؤنتیمه گلمه سینه خوش باخمیردی.
صدام و بعث اقتدارینین گئتمه سیله، عراق آرتیق عرب دونیاسیندا کی لیدرلرده ن بیری اولما ادعاسینی سودورمه ایمکانینی الده ن وئرمیشدیر.عراق آرتیق شیعه جبهه سی و اونون استراتژیک مرکزی اولان ایرانین یانیندا یئر آلمیشدیر. سوریه ایسه ایللرده ن بری ایران جبهه سینده یئر آلماقدایدی. ایران، عراق، سوریه و حزب الله ایله بیرگه اولوشان بیر شیعه خطی بؤلگه ده کی استراتژیک اویونو عربستان و سنی جبهه سی ضررینه گه لیشدیرمکده ایدی.
بیر باشقا طرفدنده ایرانین نؤوه تکنولوژیاسنی الده ائتمک ایستگی عربلری قورخویا سالمیش و بؤلگه ده کی دنگلری تامامیله آلت-اوست ائتمکده ایدی. بودا عربستان و کؤرفز اؤلکه لری اوچون بویوک بیر تهلوکه اولاراق گؤرونمک ده ایدی.
داها اؤنجه ده ورغولادیغیم کیمی عرب باهاری نین یاراتغی دگیشیم ایستگی، ساده جه عرب اؤلکه لرینده کی ضعیف اولان چاغداش دمکراتیک حرکت لری دئیل، بلکه آشیری ایسلامی قروبلاریدا فعالاشیرماقدا ایدی. عربیستان ین سویوق- ساواش دؤنمی و سونرالاریندا القاعده کیمی اؤگوتلرایله اولان ایلیشکلری، عربیستانین بو قروبلاری بیر دیش سیاست آراجی کیمی قولانماسینا ایمکان وئرمکده ایدی.
دئمک اولار کی سویوق ساواش زامانی داها چوخ آمریکا بلوکو بو قروبلاری قولانیردی. عربیستان و یا باشقا اؤلکه لر ایسه بو قولانیمدا بیر آراجی کیمی عمل ائدیردیلر. آمما دونیا دؤزه نینین نئچه -قطوبولوغا گؤره شکیل آلماسی و ایتفاقلارین اولوسلاراراسی دوزه نین ان اؤنملی استراتژیک داورانیشی حالینا گلمه سی، عربیستان کیمی اؤلکه لرینده بو قروبلاری مستقیم ویا دولایلی اولاراق قولانماسینا ایمکان یارتمیشدیر..
داها اؤنجه ده اشاره اولوندوغو کیمی، عرب باهارینی کؤرفزده گرچکله شیدربیله جک اساس اونده گه لن سیاسی و توپلومسال گوج شیعه لر و اخوان و اَشیری ایسلامی قروبلار اولاراق گؤرنمکده دیرلر. امما شیعه لرین ایران ایله اولان ایلشکیلری و ایرانین بو قروبلار اؤزینده ،اؤز استراتژیک و میللی چیخارلارینی تعقیب ائتمه سی، شیعه لرین ائیلم دایره لرینی داراتمیش و باتیلی اؤلکه لرین اونلارا دستکلرینی محدودلاشیدیرمیشدیر.
عرب میللیتچلیی و فارس مللیتچلیی نین بیر- بیرلرینی دوشمان گؤرمه لری، ایران ،امارات حتی قطر کیمی اؤلکه لر ایله اولان سینیر آنلاشمازلیقلاری و پئترول قایناقلاری اوستنده اولان آنلاشمامازلیقلاری دا، بؤلگه ده گئده ن استراتژیک رقابته آرتیردغیمیزدا دورم داها چیخیلاماز حاله گله مکده دیر.
بولگه سل رقابت و آنلاشمازلیقلارین شیعه لیک و سنی لیک اؤزینده ن یئرتیلمه سی، بؤلگه ده مذهب ساواشینی قاچینلاماز قیلماقدادیر. بونون اساس نه ده نینی بؤلگه دؤولت لرینین مذهبی، دؤولتچلیک اساسلاریندان بیرینه چئوریمه لرینده آختارماق گره کیر.
سونوج اولاراق دونیادا وار اولان ائکونومیک بحران ایله برابر، کؤرفز اؤلکه لرینده هر هانسی درین و یؤنو بللی اولمایان بیر دگیشیم، دونیا دنگلری آچیسیندان بویوک بیر تهلوکه اولاراق گؤرلوردو. بودا بؤلگه ده جیددی و کوکلو هر هانسی دگیشیمی انگلمکده یئترلی بیر دلیل ایدی.
التحریرمیدانی ایله الرابعه میدانی آراسیندا قالان مصر
عرب دونیاسینا بیر دؤنم لیدرلیک ائتمیش اولان مصر انور سادات ایله بیرگه بو لیدرلیک یولوندا بویوک بیر گوج ایتیردی. قاهره نین ائکونومیک سورونلاری بیر طرفه دورسون، اسرائیلی بیر دولت اولاراق رسمیته تانیماسی بو لیدرلیک یولوندا قاهره نین عرب دونیاسی کامواویوندا اعتبار ایتیرمه سینه یول آچدی. امما بوتون بونلار باخمایاراق مصر تاریخی گئچمیشی، عرب دونیاسیندا صاحیب اولدوغو گوجلو توپلومسال و سیاسال چئشیدلیلیک و آیرجا عرب دونیاسیندا کی فیکری و علمی نفوذ ایله هر زامان اوزه ل بیر موقعیته صاحیب اولموشدور.
مصردا اخوان المسلمینین یانلیش و شرعیتچی یؤنده حرکت ائتمه سی، عرب باهارینا ورولان ان بویوک ضربه لرده ن بیری ایدی. اخوان المسلمینین مصر دا کی، مسلمان اولمایان دینی آزینلیق توپلولوقلار و مسلمان اولمالارینا راغما شریعت قانولارینا گؤره یاشماق ایسته مینلره قارشی شرعیتچی توتومو دا شوبهه سیز عرب دونیاسیندا دموکراتیک هاوانین اسمه سینه انگل اولموشدور. اخوان المسلمین ومحمد مرسی نین مصردا کی باشارسیزلیقارینا، مصر اوردوسونون بیر کودتا ایله مداخله ائدرک، حکومتی غصب ائتمه سیده مصر اوچون باشقا بیر شانسیزلیق اولموشدور. مصردا کی سیاسال و توپلومسال چئشیدلی قووه لرین بیر یاسال متنده اقتداری پایلاشامامالاری مصری بیر چیخماز و چاره سزلیگه ایتلمیشدیر. بئله لیکله مصر دئوریمی التحریر ایله الرابعه میدانی آراسیندا سیخیشب قالمیشدیر. سونوج اولاراق گؤونه ن او کی مصر سورونلارین چوخلوجو بیر دمکراتیک مدل ایله چؤزه جک بیر سیاسی اولغونلوغا یئتیشمه میشدیر.
بغدادین چؤکمه سی، اربیل و نجف ین یوکسلیشی
صدام ایله بیرلیکده عرب دونیاسیندا لیدرلیک اوچون اویناماغا باشلایان عراق، باشقا بؤلگه اؤلکه لری کیمی ائتنیک میلیچیلیک و مذهبچلیک اوستونه اداره ائدیلن بیر اؤلکه اولموشدور[8]. صدام بیر چوخ دیکتاتور کیمی توپلومو بؤله ره ک آزینلیغین حاکیمتی اساسیندا بیر دولت قورموشدور. بیر عسگری کودتا حکومتی اولان حسن البکر حکومتینی 1979 دا قیراغا چکیلمه یه مجبور ائده ن صدام، حکومتی اؤز دایسیندان تحویل آلمیشدیر. عسگری و امنیتی بیر شخصیت اولان صدام ذاتا کودتا ایله نظامیله شن عراق بروکراسیسنی داهادا عسگری و امنینتی بیر بروکراسی حالینه گتیرمیشدیر.
خمینی نین عراق خالقی اؤزه لیکله شیعه لری عراق دولتینه قارشی آیاقلانماغا چاغیرماسی و محمد رضا شاه زامانیندا ایکی اؤلکه آراسیندا کی سینیر آنلاشمامازلیقلاری و صدامین بؤلگه ده محمدرضا شاه یئرینه ژاندارم اولما ایستگی ایکی اؤلکه نی ساواش دورمونا گتیرمیشدی. صدام 22 سپتامبر 1980 ده ایرانین عسگری هواآلانلارینی بمباردمانلا ساواشا باشلامیشدیر. صدام دایسینین اقتداری زامانی عراق ائکونومیسینی چوخ یاخجی گلیشدیرمیش، گوجلو و قورخونج بیر امنیت سیستمی قوراراق اؤزونو بیر عراق سیاستینده مطرح بیر شخصیت کیمی گؤسترمیشدیر. صدام ین گئچمیش باشاریلارینا یئنی لرینده اکلمک ایستمه سی و خمینی نینده اؤز دئدیگی کیمی ساواشی بیر نعمت اولاراق گؤرومه سی ایکی اؤلکه نی ساواشا سوروته میشدیر.
1979 دا حکومت باشچسی اولاراق حکومتی اله گئچیرن صدام هم عراقین ایچ سیاستی همده اولوسلاراراسی سیاستده بویوک ایشلر اوچون اؤزونو حاضیرلامیشدیر. او بیر طرفده ن ایرانلا امضالادیغی سینیر آنلاشمالارینی قبول ائتمیر، دیگر طرفده نده ایرانین اشغال ائتگی اوچ عرب آداسینیی – ابوموسی و بویوک تنب و کیچیک تنب و- عربلره قایتارماق سؤزو وئریردی.
صدامین آنا هدفلریندن بیری محمد رضا شاهین گئتمه سیله بصره کؤرفزینده دوغان اتوریته بوشلوغونو دولدورماق، هم بؤلگه ده، همده عربلر آراسیندا عراقی لیدر اؤلکه قیلماقلا یاناشی آمریکا و غربین بؤلگه ده کی ان باشدا گلن پارتنری ائتمک ایدی.
آیرجا داها اونجده ورغولادیغم کیمی آیت الله خمینی نین عراقلاری تحریک ائتمسینی اؤنلمک و ایراندا کی شیعه چلیگین عراقی تهدید ائتمه سینین قاباغینی آلماقدا باشقا آماجلاردان بیری ایدی.
ساواشلا بیرلیکده عراق دولتی تامامن بیر اوردو دولتینه و بروکراسیده اردو بروکراسیسینه دؤنوشموشدیر. اوردو بروکراسیسینین باشیندا اولان صدام، 8 ایلیک یورجو بیرساواش سونراسی ایستدیگی آماجلارا یئتیشه ممیشدی.
ایران- عراق ساواشی دؤنمینده سوویتلر بیرلیگی و آمریکا اولوسلاراراسی دگیشیکلیکلره گؤره ایران و عراق ایله ایلگلی سیاستلرینده کیچیک اوینامالارا یول وئرسلرده عمومی اولاراق، بصره کؤرفزینده معادله لرین پوزلماماسی اوچون طرفدلرده ن هئچ بیرینین قازنماسینی ایستمیدیرلر. ائله اونا گؤره ده نسبی اولاراق ایکی اؤلکه یده عینی فاصله ایله یاخینلاشمیشدیرلار. امما آراتیق 1990 لارا گلدیگیمیزده دونیا و اولوسلاراراسی ده نگلر آلت- اوست اولموش وآمریکایا گؤره تاریخین سونو گلمیش و آمریکا اؤزونو دونیانین تک سوپر گوجو اولاراق گؤرمکده ایدی.
صدامین ساواشادکی اؤنملی استراتژلرینده بیریده ساواشی ایران- عراق ساواشی یوخ، بلکه عربلر ایله ایران ساواشی اولاراق تقدیم ائتمسیدی. بئله لیکله صدام عرب کامواویونو قازانماق و عرب دولتلرینی اوندان حمایه ائتمگه زورلاماقدایدی. عراق ساواشیرکن باشقا عرب اؤلکه لری گلیشمیش و زنگینلشمکله برابر اولوسلاراراسی استراتژیک قونوملارینیدا یوکسلتمیشدیرلر. امما عراق ایسه تام ترسی اولاراق گئریله میش و بورجلو دوشموشدور. صدام ساواش بیتیکده ن سونرا، عربلر آدینا شاواشدیغی ادعالارین تکرارلامیش و عراقین ساواشدان دوغان بورجلارینی عربلرین اؤدمه لرینی و عربلره اولان بورجلارینین باغیشلانماسینی ایستمیشدیر. صدام ساواشین بیتمه سیله ساواشدا الده ائدمدیگی استراتژیک قازنجلاری الده ائتمک اوچون عربلره باسقی یاپاراق و اسرائیل دوشمانلیغی کارتینی اوینایاراق الده ائده بیله جیگینی درشونموشدور.
ائله بو منطقده ن حرکت ائده ن و ساواشدا کی باشارسیزلیغی، باشقا بیر باشاریلا عوض ائتمک ایستیه ن صدام، یئنی ساوشدان چیخمیش عراق اردوسویلا کویت ی ایشغال ائده رک، دار اولان آلانی نی بویوتمک ایستمیشدیر. سیویل بروکراسی نی هارداسا تامامن تسویه ائده ن صدام و سیویل بروکراسی منطقینده ن اوزاقلاشان دولت یاپیسی، ساواشدان چیخمیش اوردونون انرژیسینی عراقین اؤز ایچینده کنترول آلتینا آلابیلمه میشدیر. سونوج اولاراق، عراق ین دیشینا داشماق ایستیه ن صدامین رهبرلیینده کی اوردو، کویت ایشغالی ایله بیرلیکده بؤلگه ده کی دنگلری ده آلت-اوست ائتمکده ایدی . 1979 دا حکومته گلدیکده ن بری اؤز قابغینا سیغمایان صدام 1991 ده کویتده مغلوبیته اوغرویاراق، منزوی اولموشدور.
بو مغلوبیت سونراسیندا صدام اؤزنو آلدادیلمیش حیس ائدیر و بو پیسکولوژیده ن حرکت ائده رک داواملی اولاراق عراق و بؤلگه اوچون مسولیتسیز آدیملار آتیب، بصره کؤفزینده پئترول آخیشینی دوردورا بیلجگینی و اسرائیلی یوخ ائده بیلجگی کیمی سؤیلملر ایله آمریکا و اولوسلاراراسی گوجلری اؤز اوستونه قوشقوردوردو.
سونوجدا 2003 آمریکا بیر اولوسلاراراسی کوالسیونلا عراقین کوتله سل یوخ ائتمه سیلاحلارینا صاحیب اولدغونو و القاعده و دیگر ترور اؤرگوتلرینه یاردیم ائتگینی باهانا ائدره ک عراقی ایشغال ائتی.
بو ایشغالین دلیلری حاققیندا چوخ چئشیدلی یوروملار اولسادا، سونوجدا بؤلگه ده یئنی بیر دؤزه نین قورولماسینین آیاق سسلرینین گلمه سی، اورتادا اولان ان حیس ائدیلیر سونوج ایدی.
عراق ایشغالینده ن سونرا دؤنه نه قدر یوخ سایلان شیعه عربلر، کوردلر و تورکمن لر فرقلی آغیرلیقلارلا بؤلگه نین سیاسی اویوندا بیر اکتور حالینه گلمیشلر. عراقی پایلاشان بو اکتورلار بیر چوخولجو دولت اؤزینده آنلاشاماینجا و اؤلکه ده بیر اکتورون باشقا اکتورلار اؤزینده دیکته قورما ایستکلری، عراقین دورومونو بوگونکو نقطه یه داشیمیشدیر. بو نقطه ده هر اکتور اؤز دیکته سینی یاراتماق، اؤز حاقلارینی قوروماق ویا داها چوخ پای آلماق اوچون ، اولوسلاراراسی اویونون دوغاسی گره گی، بؤلگه ده کی اؤلکه لر ایله بللی اتفاقلارا گئچمکده دیرلر. شیعه لر ایران ایله اتفاقا گئچره ک عراقا تامامن حاکیم اولماق ایسترکن ، سنی لر و کوردلرین بویوک چوخونلوغو بونو اؤز چیخارلارینا قارشی گؤروب و بغداددا قارشی حرکته گئچمیشلر. بو وضعیتده سنی لر تورکیه،عربیستان و قطر کیمی اؤلکه لریله اتفاق قوراراق اؤز سیاسی استراتژلرینی گلیشدیرمیه چالیشمیشلار.
کوردلر ایسه تورکمن، شیعه و سنی لر قدر عراق ین بوتونلوگونده حساس اولمامالاریندا دولای بو دورومو فرصت بیلیب کرکوکو اله گئچیره رک ، عراقین پارچالنماسی و یا فدرال اولماسی حالیندا داها چوخ پای آلماق یؤنونده کی نیت و ایستکلرینی اورتایا قویموشلار.
گلدگیمیز سون نقطه ده عراق دولتچلیگینین بوتون ایناج و ائتنیک قروبلارین دولتی اولما بئجریسینی گؤسترمه مسی سونوجو، عراق پارچالانما نقطه سینه گلمکله قالمایب، بؤلگه سله و اولوسلاراراسی گوجلرین استراتژیک اویونلارینین ساواشی مرکزینه چئوریلمیشدیر.
ترکمنلر ین ایسه اؤزلرینه خاص بیر استراتژیلری اولمادیغی، بیر قروب ترکمنین ایران و دیگر بیر قروبون دا تورکیه نین یؤنلندیرمه سیله حرکت ائتمه سی ، اونلارین جیددی و اؤنملی بیر آکتور اولامادیقلاری سونوجونو دوغورمشدور.
قدسون یولا کربلادان گئچر!!
ایران دا باشقا بؤلگه اؤلکه لری کیمی بیر ائتنیک قروبون و بیر مذهبین استونلوگونه گؤره ایداره ائدیله ن بیر اؤلکه دیر.
ایرانین سویوق ساواشین لیدر اؤلکه لرینده ن بیری اولان روسیه نین قولاغینین دیبینده اولماسی، ایرانی باتی آچیسیندادان اؤنملی بیر اؤلکه قیلماقدایدی.
1979 دا ایراندا ایسلام دئوریمی اولاراق آدلانان دئوریمده ن اونجه سویوق ساواشین اورتادوغو آیاغیندا اؤنملی حادثه لر اؤزوئرجیگینین آیاق سسلری گلمه یه باشلامیشدیر. 1977 ده پاکستاندا ژنرال ضیاء الحق کودتا ائدرک، پاکستانی لائیک سیاسال سیستمده ن شریعته گؤتورموشدور. بونا قارشی افغانستاندا حاکیم اولان افغانستان خالق پارتیاسینین دعوتی ایله سوویتلربیرلیگی دسامبر1979 دا افغانستانی اشغال ائتمیشدیر. پاکستان، افغانستان و ایراندا کی بو کوکلو دگیشیملرده ن چوخ گئچمده ن 1980 سپتامبر آییندا تورکیه ده کودتا باش وئرمیشدیر. ایلگینج اولان بو کی تورکیه ده کی کودتاچیلاردا ایسلامجی قروبلارا داها یوموشاق داورانمیش و حتی اونلارا داها اونجده ن اولمایان بعضی اؤزگورلوکلر گتیرمیشدیرلر.
بئلیکله سوویتلر بیرلیگی، ساغجی،ایسلامجی و مللیتچیرین حاکیم اولدوغو بیر قوشاق ایله چنبره آلینمیشدیر. ایران ، ترکیه و بیر چوخ باشقا اؤلکه ده واراولان سول سیاسی قروبلارین چوخونون سوویت یؤنلندیرمه سی و سوویتلر بیرلیگی ایله ایش بیرلیگی ایچینده حرکت ائتمه سینی ده اونوتماماق گرکیر.
ایراندا محمدرضا شاهلیغینا قارشی گئده ن مجادله ده، توپلومون چوخ چئشیدلی سوسیال قروبلارینین اشتراکینا باخمایاراق، ایسلامجیلار دولته حاکیم اولموش و دولتین سول قروبلارین الینه گئچمه سینه و دولایسی ایله شوروی بلوکونا زومه سینه انگل اولموشدورلار.
افغانستان ایشغالی ایله بؤلگه ده باشلایان ساواشا، ایران- عراق شاواشیلا یئنی بیر ساواش داها اکلنمیشدیر. داها اؤنجه دن واراولان اسرائیل- فلسطین ساواشینیدا بونلارا آرتیردیغمیزدا اورتادوغونون بیر ساواش جغرافیاسی اولدوغو چوخ آچیق گؤرونمکده دیر.
سویوق- ساواشین ایکی لیدر اؤلکه سی آمریکا و سوویتلربیرلیگی، ایران- عراق ساواشینی بویوک ساواشین- سویوق ساواش- بیر پارچاسی کیمی دگرلندیریب و یاناشمیشلار و ایران ایله عراقا قارشی توتوم ویا یاردیملاریندا بویوک ساواشین گئدیشاتینان گؤره حرکت ائتمیشلر.
ساواش ایران ایسلام حاکمیتینین یئرلشمه سی، گوجلنمه سی و مشروعلاشماسینا یول آچمیشدیر. ساواش باهانا ائدیله ره ک، یئنی رژیم مخالیفلری تسویه ائتمیش و دئوریم سیراسیندا وعد ائدیله ن دموکراتیک روفروملاریدا همیشه لیک اورتادان قالدیمیشدیر. ساواش ایراندا ایدئولوژیک، بویوک وگوجلو بیر اوردو- سپاه - و پارا میلیتار ایدئولوژیک اوردونون- بسیج- یارانماسینادا یول آچمیشدیر. یارانان بو ایکی ایدئولوژیک اوردو ساواشین آنا عسگری اومورقاسینی تشکیل ائتمیشلر. ساواشین قازانانی اولماسادا، ایران ایسلام دولتی کامواویوندا ساواشی قازانمیش کیمی بیر هاوا یارتمیشدیر. طبیعی کی ایسلام رژیمی آچیسیندا ساواش بیر قازانیم اولموشدور. امما خالق آچیسیندا بیر قازانیم اولمادیغی اورتادادیر.
ساواشی سوردورمکله یاناشی، ایران ایسلام رژیمینین دوامینیدا ساغلایان ایکی سیلاحلی و ایدئولوژیک اوردو - سپاه و بسیج -، ایران سیاسال سیستمینده ایکی اؤنملی عنصر و اکتورو حالینه گلره ک، ایراندا سیاستین سیویله شمه سی اؤنونده بویوک انگل یاراتمیشدیرلار.
ساواشدان یئنی چیخان و دولتین اؤنملی بیر پارچاسی حالینه گلمیش اولان سپاه ایله بسیج ساواشدا وئردیکلری هزینه لره قارشی دولتده ائکونومیک و سیاسال پای ایستمیشلر. هاشمی رفسنجانی یونتیمنده کی حکومت واسطه سیله ائوکونومی، پارا و سیویل یؤنتیجلیک ایله تانیشدیرلان سپاه و اونا باغلی پارامیلیتار قوه لر، بیرکیمیش و توپلانمیش انرژینی یئنیده ن یاپیلاندیرما ( سازندگی) پروژه لرینده اورتا قویموشلار. بئللیکله سپاه ین ایدئولوژیک و عسگری منطق و یؤنتملری اقتصادان توتموش سیاسته و کولتورده ن توتموش دیش ایلشکلره قدر نفوذ ائتمیشدیر.
ساواشین شعارینی " قدسون یولو کربلادان گئچر" اولاراق اعلان ائده ن ایران ،آماجین عراق دئیل بلکه اسرائیل اولدوغونو اورتایا قویوومشدور. بو شعار ایران حاکمیتینه خالقی آلداتیب و بسیج ائتمکده یاردیم ائتمیشدیر.
بو شعارلا ایکی ایسلام اؤلکه سی آراسینداکی ساواش وطن ساواشیندان داها چوخ ایسلام دونیاسی و ایسلامین ساواشی اولاراق اورتایا قویمومشدور.[9] مسئله نین و آماجین بئله اورتایا قویولاماسی، داواملی بیر ساواش حالینی دوغروموشدور. بو طرز یاناشمایلا ساواشین شعاری اولان قدسا اولاشمایانا قدر ساواشین داوام ائده جیگینیده تملی آتلیلمیشدیر. طبیعی کی قدس و فلسطین لیلری قورتارماق رژیم اوچون گئرچک بیر آماج اولمامیشدیر. بلکه اورتایا قویولان بو آلداتماجا آماج، اؤلکه نی داواملی بیر ساواش حالینه سوخولاراق، رژیمین ایچ مخالفلرینه قارشی سرت و آجیماسیز داورانماسینا ایمکان یاراتماقلا بیرلیکده کؤره سل دگیشیملرده ن قورونماغیدا آماجلامیشدیر. آیرجا مسلمانلارین دقت مرکزینده اولان اسرائیل- فلسطین مسئله سینی قولاناراق، ایرانین دینی رنگ ایله بویانمیش یاییلماجی (توسعه طلبانه) پولوتیکالارینی سوردوره بیلمه سینه ده یارامیشدیر.
ایران- عراق ساواشینین بیتمه سینه باخمایاراق رژیم، اؤلکه نین داواملی بیر ساواش حالینده اولدوغو حیسینی یارتماقلا، اؤلکه نی داواملی اولاراق بیر اولاغان اوستو(وضعیت فوق العاده) دورموندا توتماق ایستمیشدیر. بونون اوچونده هر نئچه ایلده ن بیر، یئنی ساواش حالاری اعلان ائتمیشدیر. اعلان ائدیله ن هر یئنی ساواش اوچون جهاد - جهاد سازندگی،جهاد فرهنگی، جنگ نرم، جهاد اقتصادی – حوکوملریده وئرمیشدیر.
داها اؤنجده ورغولادیغیم کیمی، بو ساواش حاللارینین ایچ سیاسته اولان یانسیمالاری کیمی ، دیش سیاسته ده یانسیمالاری اولموشدور. بو داواملی ساواش حالاری رژیمی قوروماق اوچون یاییلماجی و سالدیرقان دیش پولیتیکایادا زمین حاضیرلامیشدیر. بو داواملی ساواش حالاریندا دا سپاه و بسیج ایچ سیاستده و سپاه قدس دیش سیاستده رول آلمیشدیرلار.
بئللیکله پهلویلرده اولدوغو کیمی، ایسلامی رژیمده بؤلگه ده لیدر اولماق اوچون، یاییلماجی ایران دولت پولتیکاسینی داوام ائتدیرمیشدیر. ایچینه سیغیشمایان ایران بؤلگه نین استراتژیک اویونوندا ساواشین شعاری اولان "قدسون یولو کربلادان گئچیه ر" ی شیعه جبهه سی قوراراق تعقیب ائتمیشدیر. ایران دیش سیاستینین آنا خطلرینینده ن بیرینی تشکیل ائده ن بو استراتژی اوچونده سپاه قدس، بیر دیش سیاست آراجی کیمی قولانیلماغا باشلانیلمیشدیر. سیلاحلی قروبلارین بیر دیش سیاست آراجی کیمی قولانیلماسی بؤلگه ده واراولان بیر یؤنتم اولسادا، بیر دولتین رسمی اردوسونون بیر پارچاسینین مستقیم اولاراق قولانیلماسی گؤرولمه میش بیر دورموایدی.
صدامین گئتمه سی و عراقین شیعه لر ایله کوردلره بوراخیلماسی ایله آرتیق گئرچک بیر شیعه بولوکو قورولموشدور. عراقین مرکزی یؤنتیمنده اولان شیعه لر ایله ایرانین یاخینلیغی، سوریه ایله اولان اؤزه ل ایلیشکیلر و ایران ایله دانیشقلی حرکت ائده ن حزب الله، ایرانین" قدسون یولو کربلادان گئچه ر" شعارینین نه قدر ائتگیلی اولدوغونو گوستریر کیمی ایدی. یارانان یئنی دوروم ایله تهران عراق، سوریه و حزب الله خطی اسرائیله اولاشمیش دورومودا ایدی . قدس باهاناسییلا قورولان بو شیعه قوشاغی ایرانی بؤلگه ده سویوق ساواش سونراسی ان قازانجلی چیخان اؤلکه کیمی گوستریردی.
ایران اسرائیلی دوشمان تعریف ائدره ک، بؤلگه ده لیدراولماق یولوندا بویوک بیر آددیم آتمیش و عرب دونیاسی ایله ایسلام دونیاسیندا اؤزونه اؤزه ل بیر یئر ائدینمیش(تصاحب ائتمیش) کیمیدی. باشقا طرفده نده پهلویلر زمانیندان بیر دولت پولوتیکاسی اولان نووه تکنولوژیسینه صاحیب اولماق استراتژی سینده ده اسرائیل دوشمانلیغی، عرب و ایسلام دونیاسی کامواویوندا( افکار عمومی ده) ایران ین بو تئکنولوژیه صاحیب اولماسی اوچون بیر مشروعیت قازاندیرمیشدیر.
طبیعی کی ایرانین بؤلگه ده لیدرلیگه اویناماسی و بو اویون استراتژیسینی ایدئولوژیک سؤیلملر و توتالیتر بیر سیاسال سیستم ایله یئرتمه سی، ایران و ایراندا یاشان خالقلارا چوخ آغیر باشا گلمیش و بوگون اعتباریله ایسته نیله ن سونوجادا یئتیشمه میشدیر.
ایرانین ایدئولوژیک و یاییلماجی(توسعه طلبانه) توتومو ایله بیرگه نووه انرژی سینه صاحیب اولماق ایستگی بولگه ده کی دنگلری پوزماقلا قالمایب، بولگه نی بیر سیلاح انباری، سیلاح رقابتی و ساواش استراتژلرینه گوتورودوگو ادعالاری، ایرانین بؤلگه اؤلکه لری طرفینده بیر تهدید کیمی گؤرولمسینه ده یول آچمیشدیر.
عرب باهارینین سوریه یه دایانماسی و سوریه سیاسال سیستمینین دگیشیم یئتنگی گؤستره ممه سی، اؤلکه نی اولوسلاراراسی و بؤلگه سل گوجلرین ساواش میدانینا دؤنوشدورموشدور.
عرب باهارینی ایلک باشلاردا ایسلامی بیر اویانیش اولاراق یوروملایان ایران، بیرده ن بیره قومشولوغوندا بیر ایسلام خلافت دولتی، داغلمیش بیر سوریه، گوشه یه سخیشدیرلمیش بیر حزب الله والده ن گئتمیش بیر حماس ایله اؤزلشمک مجبوریتینده قالدی. بوگون اعتباریله ایرانین قوروماغا چالیشدیغی شیعه حلالی بویوک بیر چئتینلیکیله قارشیلاشمیشدیر.
ایرانین بو گوشه یه سیخیشمیشلیغی و سالدیرقان پولیتیکالاردان، ساوونمایا گئچمه دورومو شبهه سیز کی، ایرانین غرب اؤلکه لریله نووه تکنولوژیسی اوزرینه یئرتدیگی دانیشقلاردا الینی ضعیف بوراخماقدادیر.
سون تحلیلده گؤرونه ن او کی ایرانین بؤلگه ده یئرتدیگی سالدیراقان و یایلماجی پولیتکالاری نه ایران خالقی اوچون، نده بؤلگه خالقی اوچون مثبت سونوجلار گتیرمه میشدیر.
کوردلرین بیت المقدسی[10] اربیلین اشغالینده
اولوسلاراراسی ایلیشکلرین تک اویونجوسو و آکتورو دولتلر اولمادیغی کیمی ، بؤلگه نینده آکتوری سادجه دولتلر دئیلدیر.
بولگه نین دولت اولمایان ان اؤنملی آکتورلاریندا بیریده کوردلر دیرلر. کوردلرین اؤزلرینه مخصوص سوسیال یاپیلاری، واردیر. جغرافی اولاراق ایران، ترکیه، عراق و سوریه سینیرلارینین کسیشدیگی نقطه ده یئر آلمالاری و اونلارین تاریخی اولاراق هم اؤز توپلوملارینا، همده ایچینده یئر آلدیقلاری اؤلکه لره قارشی وئردیکلری مجادله، اونلاری بؤلگه ده ان باشدا گلن دولت اولمایان آکتورلاردان بیری قیلماقدادیر.
کوردلرده کی سیاسی جریانلاری اوچ باشلیق آلتیندا دگرلندیرمک اولار: سول ایدئولوژینین چئیشیدلی قانادلاری. کورد میللیتچی سیاسی جریانی و امت چی کورد سیاسی جریانلاری. بو قروبلار کوردلری بیر خالق ،میللت و ایسلام امتینین بیر پارچاسی اولاراق دگرلندیرمکده لر. بوتون بو قروبلارین زامانلا ائوریم گئچیره رک ، کوردلرین گئنل آنلامدا کولتوره ل حاقلارینین الده ائدیلمه سی نقطه سینده بیرلشدیکلرینی گؤره بیله ریک. بو قروبلار فرقلی ایدئولوژیک یانشمالاریلا، فرقلی اداره سیستمی و یؤنتیم مدلی اورتا قویسالاردا ، کوردلرین اؤزلرینی یؤنتمه حاققی نقطه سینده بیرلشمه کده دیرلر.
بولگه ده دولت اولان آکتورلار، شیعه و سنی مسئله سینی قولارناراق ان چوخ پای آلماق اوچون ساواشاریکن. مذهبی بیر توپلوم اولمالارینا باخمایاراق ، اوچ جبهه ده - سول ، ساغ ایسلامجی و ساغ مللیتچی جبهه - ده آکتیو سیاست یاپان کوردلر، بولگه ده اولوشاجاق یئنی دؤزنده ن پای آلماق اوچون اؤز سیاسی استراتژلرینی تعقیب ائتمک ده دیرلر.
کوردلر بیر طرفده ن باغیمسیز بیرکورد دولتی قورماق پروژه سینی تعقیب ائدرکن ، بیر باشقا طرفده نده ایچینده یاشادیقلاری دولتلرین ماهیتینی دئیشدیره رک ، دولتلرده اؤز کولتورل کملیکلریله اورتاق اولماق مجادله سینی یئرتمکده و بولگه ده کی دولتچیلیک ذهنیتینی دگیشدیرمک ایستمکده دیرلر. ایسلامچی ایدئولوژینی تمثیل ائده ن کورد قروبلار ایسه ملیتچی و سول کورد قروبلاری طرفینده ن بیر تهلوکه اولاراق گؤرونمکده لر.
کورد سیاسی حرکتینده بیر طرفده ن ساغ و محافظه کار پارتیلار- عراق کردستانی دمکرات پارتیاسی(بارزانی) – ایله کورد دولتینی قورماق ایسترکن ، دیگر طرفده نده سول و سوسیالیست گله نک و سنتده ن گلن پارتیلارا[11] - پ ک ک، پ ی د - ایله ایچینده یاشادیقلاری دولتلرین یؤنتیم، اداری سیستمینی دگیشدیرمک ویاشادقلاری دولتلرین دولتچلیک ایدئولوژیلرینی دؤنوشدورمک ایستیرلر. پ.ک.ک نین سیاسی قولو اولاراق آدلاندیرا بیله جیمیز باریش و دموکراسی پارتیاسی[12] تورکیه ده واراولان نسبی دموکراتیک وضعیتده ن یارارلاناراق رسمی و قانونی بیر سیاسی پارتیا کیمی فعالیتلرینی سوردوروب و تورکیه نین کورد بؤلگه لرینده اونلارجا شهرده، بلدیه سئچیمیلرینی قازانیب و بو شهرلری یؤنتیمکده دیر. ب.د.پ.نین بو بلدیه لری نئجه یؤنتیگی تارتیشمالی قونو اولسادا، ب.د.پ. نین دموکراتیک بلدیه جیلیک و یئره لده ن یؤنتیم – محلی مدیریت،محل ده ن یؤنتمک- مدلی تورکیه ده دقتلری اؤزونه چکمیش و تورکیه سیاستینین گوندمینه اوتورموشدور.
سوریه ده کی ساواش ایله دمشقین ضعیفله مه سینی بیر فرصت کیمی دگرلندیره ن ، سوریه کوردلرینین "دموکراتیک بیرلیک پارتیاسی" ،کوردلرین چوخونلوقدا اولدوغو بؤلگه لرده دؤورد کانتوندان اولوشان بیر خود مختاردولت قورموشدور. دموکراتیک بیرلیک پارتیاسینین قوردوغو بو کانتون سیستمینده چئشیدلی ائتنیک قروب و چئشیدلی ایناجلارین اؤزگورجه تمثیل ائدیلمه سی[13]، امنیتسیز و آشیریلیقلارین اولدوغو سوریه ده اؤنملی بیرآدیمدیر. سوریه ده قورولان، کانتونلارا دایالی دولت مدلی دونیا گوندمینه ده اوتورموش و مثبت تپکیلر آلمیشدیر. بودا کوردلره اولوسلاراراسی ساحده اؤنملی بیر پرستیژ، گوونیرلیک و مشروعیت قازاندیرمیشدیر.
گؤرونه او کی کورد سیاسی حرکتی ساغین اسلامی جریانلاریندا توتموش میللیچی جریانلارا و سولونون چئیشدلی قانادلارینا قدر، اؤز توپلوملارین نین سؤزجوسو اولماغی باشارمیش دورمدادیرلار. اونلار توپلوملارینین چئشیدلی طبقه لرینی کورد کملیگی و ملی حاقلاری قونوسوندا، بیر دموکراتیک سؤیلم آلتیندا اؤزلریله بیرگه حرکت ائتمگه یؤنله ندیرمکده لر.
کورد سیاسی حرکتینین بو وضعیتی، کوردلرین بؤلگه سیاسی اویونونلاریندا حرکت ائتمه ایمکان و قابلیتلرینی آرتیریب و اونلاری بؤلگه نین اؤنملی بیر اکتورو حالینه گتیرمیشدیر.
بئله نچی بیر سیاسی مجادیله یاپی و قورولوشو، کورد لرین یئنی اولوشماقدا اولان اولوسلاراراسی و بؤلگه سل دوزنده ن داها چوخ پای آلماق شانسلارینی دا آرتیرمیشدیر.
کوردلر یاشادیقلاری سییاسال سیستملرده واراولان بوشلوقلاری دوغرو اوخویاراق، اینسانلاری اؤز سیاسی سؤیلملری اطرافیندا بسیج ائتمگی باشارمیش و حاکیم سییاسال سیستملره اؤز سؤیلملرینی تحمیل ائده بیلمیشلر.
ایستر سوریه، ایستر عراقدا گؤونلی بیر بولگه یارادان و اؤز بولگه لرینده نسبی اولاراق، عراق مرکزی یؤنتیمی، سوریه و ایراندان داها دمکراتیک بیر یؤنتیم اورتایا قویان کوردلر، بولگه خالقلاری و دونیادا فرقلی و مثبت بیر ایماژ اورتایا قویماقدادیرلار.
کوردلر بؤلگه میزین گلیشممیش خالقلاریندان بیری اولسالاردا، سون ایللرده اؤز ایچلرینده بویوک آیدنلانمایا گئتمیشلر. بو آیدنلانما بیر کورد کامواویو یارتمیشدیر. یارانمیش اولان بو کامواویو ایسه کورد سیاسی قروبلارینین حرکتلرینده و عمللرینده اؤنملی بیریئره توتاراق، بو قروبلارین سیاسی قرار آلمالارینا درینده ن ائتگی بوراخمیش و اونلاری بیرگه حرکت ائتمگه مجبور ائتمیشدیر. ائله بونا گؤره اولاجاق کی، بو گون بیر- بیرلرایله درین ایدئولوژیک اختلافلاری اولان کورد ساغ و سول قروبلاری عراقدا ایسلام دولتی قارشیسندا بیرگه حرکت ائتمه گه مجبور قالمیشدیرلار.
کوردلر اوزرینده ن بؤلگه میز ایله ایلگلی بیر اوخوما یاپارساق، دییه بیلریک کی بوگون بؤلگه میزده کلاسیک دولتچلیک ایله چوخولجو دولتچلیک مدلی چاتیشماقدادیر. کوردلر ایسه هر ایکی طرفده ده گوجلو بیر بیچیمده، بو ایکی مدل اطرافیندا حرکت ائدرک، هم اؤز ایچلیرنده همده بؤلگه دولتللریله چاتیشماقدالار.
بؤلگه میزده اویونون رنگی بللی اولسادا، سونوجون نه اولجاغینی اؤن گورمک چوخ چتیندیر.آمما کوردلر آچیسیندان باخدیغمیزدا، کوردلر بوگون اعتبارایله بو گئده ن سیاسی و استراتژیک اویونون ان چوخ قازانانی دوروموندالار. امما کوردلر آچیسیندا دگیشمیه ن بیر شئی وارسا، اودا کورد خالقی ایچینده باش وئره ن آیندلانما و اویانیشدیر.
کوردلرنه قدر اؤزلرینده یاخجی تصویر یارتماغا چالیشالاردا، بؤلگه اینسانین نظرینده اونلار حاقیندا منفی گؤروشلرده آز دئیل[14]. بؤلگه خالقلاری آراسیندا کوردلر ایله ایلگلی" ایکنجی اسرائیل" سؤزوده دیل لرده گزمکده دیر. بو سوزونو گئرچگیگی یانسیدیب یانسیتماماسی تارتیشمالی اولساد،ا بارزانی نین کرکوکو فعلی اولاراق اشغال ائتمه سی و کرکوکو کردستان توپراقلارینا قاتماق ایستمه سی بو سویلملره حاقلیلیق قازاندیرماقدادیر.
آیرجا بعضی کورد سیاسی قروبلارینین گونئی آذربایجان توپراقلارینی کوردستان اولاراق گؤرمه لری، کوردلرین یایلماجی بیر پولیتیکا یئرتیگینی گوسترمکده دیر.
شبهه سیز کی بو یایلماجی پولیتیکالار و سؤیلملر بؤلگه میزده دوشمانلیق و گلجک شاواشلار اوچون زمین یارتماقدادیر. کوردلر گونئی آذربایجان تورکلری آراسیندا اولان بو سورونون اساس قایناغی تهران اولماسینا باخمیاراق، ایکی طرفده ده مارژینال قوولرین بو سورونو درینلشدیرمک و بویوتمکده کی رولارینی گؤرمه مزلیکده ن گله مک اولماز.
البته بونوندا بیلمک لازیم کی بوگون وار اولان توپراق آنلاشمامازلیقلارینین اساس سببی مرکزی دولتلرین، باسقی آلتیندا اولان ائتنیکلرین جمعیتی اوزرینده یاپداقلاری اویونلار و آسیملاسیون پولیتکالاردیر. مرکزی دولتلر بیر گون بو ائتنیکلری بیر-بیرلرینه قارشی قویابیلمک بیلنجی ایله بو پیلانلاری حاضیرلامیشلار و بوگون بو پیلانلارینین میوه لرینی توپلاماقدادیرلار.
اؤز ایچینده ن بوغولماق ایسته نن گونئی آذربایجان ملی- دمکراتیک حرکتی
گونئی آذربایجان بیر سیاسی جغرافیا اولاراق ایران تاریخینده چوخ تارتیشمالی و اؤنملی بیر موقعیته صاحیب اولموشدور. باشقا ائتنیک قروبلاریدا اوزونده باریندرماسینا باخمایاراق، مطلق چوخونلوغونو تورکلر اولوشدوران بو سیاسی و انسانی جغرافیانی ایراندان آیران تمل مسئله نین، تاریخی گئچمیشی اولان اؤزونو یؤنتمیک ایستگی و فارس ائتنگی اؤزورینده ن تعریفله نن ایران کیملیگینی قبول ائتمه مه سیدیر.
ایراندا یاشایان تورکلر، ایران ایچینده چوخ بویوک و اؤنملی گوجه صاحیب اولسالاردا، بو گوجون قایناغی تورکلوک ویا آذربایجانلیلیقدان گلمز. بو گوجون قایناغی تورکلرین ایران دولتچلیک سیستمینه یوکسک سویده ائنتقره اولمالارینا قایدار. تورکلرین ایرانین تاریخی گئچمیشینده اویاندیقلاری بویوک رول و بوگون ایران آدلانان اؤلکه نین جغرافیای ، سیاسی شکلینی آلماسیندا کی دانیلماز رولاری، اونلارین ایراندا کی یئرلرینی باشقا ائتنیکلرده ن فرقلی قیلار.
ایران دولتچلیگی ایکی اؤنملی تمل اوستونده قورولار. بیری ایرانلیلیق –فارسلیق و آریاچلیق – و دیگری شیعه لیکدیر. شیعه لیک سادجه بیر ایناجا اولاراق دئیل، بلکه زامانلا ایناج دیشیندا بیر کولتوره ده دؤنوشموش بیر توپلومسال قورومدور. تورکلر بو شیعه لیک قورومو واسطه سیله ایران سیاسال سیستمینه ائنتقره اولارلار. تورکلر بو ائنتقره اولما سورجینده، اؤز ائتنیک و دیل کیملیکلرینده واز گئچرک، ایران بروکراسی سی و ائکونومیسینده فارسلاردان سونرا ان چوخ پای آلارلار. بو اوزه لیکلریله تورکلر سنی اولان کوردلر،بلوچلار و ترکمن لره گؤره ایران دولتچلیگینده ن داها چوخ پای آلیب و فارسلاردان سونرا ایکنجی درجه لی وطنداش اولارلار.
ایراندا تورکلرین بویوک چوخونلوغونو اؤزنده یئرلشدیرن گونئی آذربایجانی، ایراندا یاشایان باشقا تورکلرده ن و ایران سیاسی تاریخینده ن آیران، اونون اؤزونه مخصوص سیاسی تاریخدیر. گونئی آذربایجان سون یوز ایلده، ایران سیاسی تاریخینده اؤزونون سوسیال دموکرات سیاسی کیملیگی و گونئی آذربایجانین اؤزونو یؤنتمک حاقینی اورتایا قویاراق، ایران سیاسی تاریخینده ن فرقله نر.
گونئی آذربایجان ایستر بیرینجی دونیا ساواشی، ایستر ایکنجی دونیا ساواشی و ایستر سویوق ساواش سونراسی اونو ایراندان آیران، اؤزونه مخصوص سیاسی خطینی تعقیب ائدر.
سویوق- ساواش و ایران – عراق ساواشی سونراسی دؤنمده ، گونئی آذربایجان 2006 دا اؤز باهارینی گئرچکلشیدره رک بویوک بیر اویانیش و آیدینلانما چاغینا آدیم آتمیشدیر. بو آیدینلانما درینلشدره ک داوام ائتمکده و توپلومون بیر چوخ کسیمیده چئشیدلی درجه لرده بو آیدینلانمایا قاتیلاراق، آیدنلانمانیین گئنیشلمه سینه یول آچماقدالار.
آذربایجان آیدینلانما حرکتی سادجه گونئی آذربایجانلا سینیرلی قالمایاراق، فارس توپلومونوندا آیدینلانماسیندا بویوک رول اوینامیش و ایراندا سیاسی ادبیاتینا بویوک قاتیفلاری اولموشدور. بو آیدینلانما او قدر گوجلو اولموشدور کی ، ایراندا استبدادی سیاسال سیستم طرفدارلارینین هامیسی اونا قارشی جبهه آلمیش دورمودالار. ائله بونا گؤره ده بوگون ایراندا واراولان سیاسی رژیمین مخالفی اوپوزوسیونداکی مرکزیتچی قووه لر، آذربایجانیلارا قارشی مخالف اولدقلاری سیاسی رژیمله بیرلیکده حرکت ائتمک نقطه سینه قدر گئده بیلمیشلر.
ایراندا سیاسی فضانین تامامن قاپالی اولماسی، تورک کیملیگی و یئره ل یؤنتیم ایستکلری اوزه رینده ن سیاسی و توپلومسال بیر حرکتین قورومسالاشماسینی انگلمکده دیر. گونئی آذربایجان حرکتلرینه سیاسی و توپلومسال فضانی داراتماق و هارداسا بو حرکتلری بوغماق تاریخی اولاراق سادجه آذربایجانیلار اوچون آغیر سونوجلار دوغورمامیشدیر. چاغداش یوز ایلیک تاریخده آذربایجان مرکزلی گه لیشن دموکراتیک حرکتلره قارشی سیاسی فضانین قاپاتیلماسی، ایراندا استبدادین یئرلشمه سینه و گوجلنمه سینه گتیریب چیخارمیشدیر. گونئی آذربایجان ملی- دموکراتیک حرکتینه قارشی بو توتوم شبهه سیز کی سادجه آذربایجان اوچون دئیل، فارس توپلومونوندا گلیشمه سی و دمکراتیکلشمسی اونونده بویوک بیر انگل اولموشدور.
گونئی آذربایجاندا قورومسلاشما ایمکانلاریندا یوخسون اولان گونئی آذربایجان ملی- دموکراتیک حرکتی یورد دیشیندا اؤرگوتلنمک و قورومسالاشماق چابالاری گؤسترمکده دیر. امما یورد دیشیندا، ملی حرکته منسب اولان سیاسی قووه لرین دوشونسل پروفیلریینین تامامن ساغ ویا سولون دولتچی قانادینا یاخین اولماسی، گونئی آذربایجان ملی- دمکراتیک حرکتینی چاغداش سیاسی چؤزمله مه لر و آلترناتیولرده ن محروم بوراخماقدادیر.[15]
گونئی آذربایجان ملی – دموکراتیک حرکتینی سادجه بیر ناسیونالیستی حرکت اولاراق گؤروب یورملایان قووه لر بیلره ک و یا بیلمیرک حرکتی بیر فرقه حالینه دؤنوشدورمکده لر. طبیعی کی حرکته سادجه ناسیونالیستی بیر آچیدان یاخینلاشماق استراتژیک بیر یانلیشدیر. ناسیونالیستلرین حرکته حاکیم اولماسی، توپلومسال سورونلاری و اولوسلاراراسی ایلیشکیلری سادجه ناسیونالیزیم پنجره سینده ن اوخوماغا یول آچاجاقدیر.طبیعی کی بوردا ناسیونالیزم سادجه بیر اؤرنک اولاراق وئریلمیشدیر. امما عمومی اولاق بیر ملی مجادله نین سادجه بیر ایدئولوژیک باخیشدان تاسارلانماسی و اوخونماسی او حرکتی ملی اولماقدان چیخاریب بیر فرقه حرکتینه دؤنوشدوره بیلر. ایستر بو ناسیونالیزم اولسون، ایستر کمونیزم، ایستر مذهبجلیک ، ملی حرکت بیر ملتین بوتون رنگلری تمثیل ائتملیدیر.
قیسادا اولسا بوردا بو تارتیشمایا گیرمکده هدفیم ، نیه آذربایجان ملی- حرکتی بؤلگه ده گئده ن استراتژیک اویوندا اؤنملی بیر آکتور حالینه گله بیلمیش دئیل سوروسونا جواب تاپماقدان قایناقلانمیشدیر.
بیر طرفده ایران دولتینین باسقلاری و باشقا طرفده نده ملی – حرکتین اؤز ایچینده فرقلی سسلری تحمل ائتمه یه رک سوسدورماغا چالیشانلرین- گئچمیش ایراندا مرکزلی سیاسی کولتوروده ن بسلنمیشلر- باسقی سی، گونئی آذربایجان ملی- دموکراتیک حرکتینده سیاسی سئچنگین آزلاماسینا و ملی حرکتین تاثیر آلانینی دارتمایا یول آچماقدادیر.
بو وضعیت، حرکتی بیر ساوونما پوزوسیونونا سوخاراق، یئنی آچیلیم و سیاسی پروژه لری اورتایا قویماق نقطه سینده حرکتی عاجز بوراخماقدادیر.
بؤلگه میزین یئنیده ن شکیلندیگی بیر دؤنمده گونئی آذربایجانین بؤلگه سله بیر سیاسی آکتور کیمی اورتایا چیخاماماسینین چوخ چئشیدلی و چوخ فاکتورلو دلیللری واردیر. بو دلیللرینین بیر قیسمی گونئی آذربایجان ملی حرکتینین کنترولو دیشیندا اولاسادا، بیر قیسمی گونئی آذربایجان ملی – دموکراتیک حرکتینین ایچ سورنلاریندان قایناقلانماقدادیر. بو سورونلاری اورتایا چیخاریب ، چؤزوم یولاری تاپماق درین، استراتژیک و دموکراتیک بیر تارتیشما اورتامینیندان گئچمکده دیر.
اومود ائورن
[1]بیر جغرافیادا یاشایان اینسان توپلولوقلارینین بویوک چوخونلوغونون ایشتراکی ایله، بیر توپلومسال سؤزلشمه یه دایاناراق، آشاغیدان گلن چئشیدلی توپلومسال صینقلارین اورتاقلیغی ایله قورولان دولتلر. یعنی اؤزلرینی بیر اولوس اولاراق حیس ائدیب و او اولوس آدینا قورولان دولتلر.
[2] ،بودا قوندارما، توپلومون چوخونلوغونو هئچه سایاراق، بیر جغرافیادا یاشایان اینسانلارینین عمومی چیخارلرینی و ایستکلرینی گؤرمزده ن گلره ک اوستده ن تحمیل ائدیله ن دولتلردیر
لر.
[3] یاشادیغمیز دؤنم بیر طرفده ن جهانی و کوره سل ایکن،یانی کؤره سل ده گرلر هر یئره یایلماقدا ایکن، بیر باشقا طرفده نده یئره ل و محلی ده گر و ارزشلر ده اؤنم قازانماقدادیر. کوره سل ده گرلر الجزیره کیمی عرب دونیاسینین گوونینی قازانمیش مئدیالار واسطه سیله عرب دونیاسیندا دا اؤزونه یئر آچمیشدیر.
[4] بوردا مرکز دئدیگمیزده. قدرتیین بوتون عنصرلر
ینین بیر مرکزده توپلانماسیدیر. ایستر ائکونومیک، ایستر دینی . ایستر اداری و حقوقی اولاراق.
[5] فمنیست مصرلی گنج قادین سویوناراق ایسلامی بیر و شرعیت دولتی ایستمه دیگینی اورتایا قویموشدور.
[6] زن صوفی که در سال 100 هجری قمری زندگی کرده و از سرامدان صوفی گری در عصر خود بوده است. میدان رابعه در فاهره سمبل اعتراضات اخوان المسلمین بر علیه کودتای نظامیان بود.
[7] ایران دولتچلیگینین اساسلاریندان بیری شیعه جلیک اولسادا، ایران شیعه جلیگی بیر ایرانی(فارسی) بیر مذهب اولاراق گؤرمکده دیر. ایران کیملیگینده ان اؤنملی ایکی ارته کیده ن بیرینی عربلر اولوشدورارلار.
[8] البته بونودا خاطیرلاتماقدا یارار وار کی عراقدا ایران و تورکیه نین ترسینه اولاراق، کورد دیلی و تورکمن تورکجه سینه قارشی یرت بیر یاساق اولمامامیش ، اؤزلیکله کوردلر اؤز دیلیرینده تحصیل آلماق حاقینا صاحیب اولموشلار.
[9] طبیعی که ساواشدا وطن پرولیک عنصرلاری دا ایشلنمیشدیر. آمما بو وطن پرولیک سادجه فارس ائتنیگی اؤزینده ن دئیل بلکه ایرانلیلیق اؤزینده ن اورتایا قویولموشدور. بو دؤنمده تورک دیلی ، وطن پرولیک روحونون دیری و جانلی توتماق اوچون استفاده ائدیلمیشدیر.
[10] بعضی اولوسلارآراسی ایلیشکلره اوزمانینا گؤره کرکوک کوردلر اوچون بیت المقدس حوکمونده دیر.
[11] Pkk (Kurdistan İşçi Pariyasi) ve (Demokratik Birlik Partiyasi)
[12] باریش و دموکراسی پارتیاسی 2014 ده اؤزونو قاپادیب و خالقلارین دموکراتیک پارتیاسنا قاتیلمیشدیر.
[13] بؤلگه ده ساواشین وارلیغی و اسد ایله اسدین مخالیفی اولان گوجلر قارشیسیندا بیرلیکده اولماق بو بیرلیک و اؤزگولوکده پاینین اولدوغو ادعا ائدیله بیلر. امما گلن مسئله نی بیرده بو قروبلرین اورتایا قویدوغو سیاسی و ایدئولوژیک سؤیلم چرچوسینده دگرلندیرمک گرکیر. طبیعی کی زامان و شرطلزین دگیشمه سی بو سؤیلملرین نه قدر کوکلو ویا سادجه تاکتیکی بیر دورانیش اولدوغونو گؤسترجکدیر.
[14] بو گؤروشلرین دوغرو اولدغو ویا اولمادیغی باشقا بیر تارتیشما ، امما اؤنملی اولان بو کی ایران مرکزی حاکمیتی کوردلر و تورکلر حاقیندا بیر-بیرلرینه قارشی دوشمانجا بیر آلقی یارتماق ایستمکده و توپلومدا واراولان بعضی منفی نظرلریده بو هدفه گؤره یارتماقدا و استفاده ائتمکده دیر.
[15] بو سادجه سیاسال حرکتده سورون یارتماماقدادیر. آذربایجان ملی – حرکتینده ساغ و سولون ساغیندا یئر آلان قووه لرین آغیرلیقدا اولماسی، کولتور اؤرتیمینیده درینده ن اولموسوز ائتکیلمکده دیر. آیرجا گونئی آذربایجان توپلوموندا واراولان آزینلیقلاریدا حرکته قاتیلماماق یؤنونده ائتکیله مکده دیر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab