10 ـ دیوان اشعارفارسی
هیدهجی فارسجا شعر دیوانی واردیر. بو دیواندان بعضی سئچمهلر ﻫ. و م. نشرینه داخیل ائدیلمیشدیر. علی اکبر ولایتینین دئدیگینه گؤره، شاعیرین دیوانیندان بیر الیازما اونون یانیندادیر.20 ؟
11 ـ ایتمیش دیوان
هیدهجینین اؤزونون دئدیگینه استناد ائدهرک، اونون مکمل بیر دیوانینین «جبل حمرین» اوغرولاری طرفیندن چالیندیغینی بیلریک. بونو، تاریخچیلر ایتمیش دیوان(= دیوان مفقود) آدلاندیرمیشلار.
12 ـ دیوان اشعار ترکی
هیدهجینین تورکجه شعر دیوانینی آشاغیداکی ترتیب ایله نظمه سالدیق:
14 قصیده 34 غزل 3 قطعه
23 بندلیک 1 مربع
2 تخمیس
1 ترجیعبند
3 ترکیببند
12 مثنوی
2 دانیشیق
1 ملمّع
بوردا شعرلری بؤلوملر و دیلیملرده توپلادیق، بئیتلریده ساییلار ایله مشخص ائتدیک. میثال اوچون 11/8-1 اشارهتی بیرینجی بؤلومـ (= قصیده)ون 8- نجی قصیدهسینین 11- نجی بئیتینه اشارهدیر.
6 ـ دانشنامه
2800 بئیت اولاراق متقارب بحرینده فارسجا یازیلان بو مثنوی، عقیدهتی ـ فلسفی بیر منظومهدیر. فلسفه، کلام و عرفانی بحثلر آراسیندان، ان یوکسک معنالی بحثلری سئچن هیدهجی، منظومهده جوره ـ جوره عقیدتی فیرقهلر و توپلوملارین فلسفی گؤروشلریندن دانیشاراق، قبول ائتدیگی هر بیر عقیده و نظری، جسارت ایله تأیید ائدیر و فلسفی مناقشهلره سون قویماق ایستهییر. میثال اوچون وارلیق اؤزوللوگو(= اصالت وجود) بحثینده، اؤزهک اؤزوللوگو(= اصالت ماهیت)نو ردّ ائدیر و بو بحثده، شیخشهابالدین سهروردینین گؤروشونو نقل ائدهرک، اونو رد ائدیب نزاکتله، دئییر:
بدان، هست بود است و " گوهر" نمود،
چو رنگی است " گوهر" ، به رخسارِ " بود"ـ
اگر چند فرمود شیخ شهاب،
که:« گوهر چو آب است و هستی سراب »،
ولی، رای این مرد بسیاردان،
نباشد پسندیده نزد مهان.
یوخاریداکی بئیتلرده هیدهجینین « گوهر»دن قصدی اؤزهک (= ماهیت)دیر و دئییر کی اؤزهک اؤزوللوگونه اینانج، بیر جوره دؤنگو(= دَوْر) ساییلیر:
1 ـ شرح منظومه
حکیم هیدهجینین «دانشنامه و دیوان»ینا اؤن سؤز یازان غلامحسین رضانژد، ادعا ائدیرکی منظومهیه یازیلان بوتون شرح و تعلیقهلری اوخوموش و نتیجه آلمیشدیر کی:
« حکیم هیدهجینین تعلیقات و حاشیهلری، هم ان جامع و همده ان ایجازلی یازیلاردیر، بئله کی اوندا بیر کلمهدن، بیر نئچه صحیفهیه قدهر شرح و تعلیقهیه راست گلمک اولار. حکیم هیدهجی، بوعلینین شفا، اشارات و تنبیهات و باشقا اثرلری و ملاصدرانین اسفار کیتابینا مسلط ایدی و حکیم سبزوارینین شاگردی حاج میرزاحسن واسیطهسی ایله اونا یاخین ساییلیرمیش، و منظومه بحثلرینی اوندان دینلهدیگی اوچون، ان گؤزهل و ان جامع تعلیقه یازا بیلمیشدیر و اؤز تعلیقهسینده و فیلسوفلار و متکلملرین ان اینجه بحثلر و تقریرلریندن یارارلانمیش و هر تعلیقه و حاشیهده لازم اولان آچیقلامالاری گتیرمیشدیر. باشقا گؤردوگوم حاشیهلر صاحیبلری، آز ـ چوخ موضوعدان قیراغا چیخیب سؤزو یئرسیز اوزالتمیشلاردیر.» 1
حکیم هیدهجینین منظومهیه یازدیغی شرح، اصلینده ایکی بؤلمهدن عیبارتدیر:
«1. حاشیه لئالی منتظمه و شرح منظومهی منطق،
2. تعلیقهی غرور الفراید.
هر ایکی بؤلمه تهراندا 1344 هـ . ایلینده نشر ائدیلمیشدیر. همین نشر 1404 ﻫ. (1363 ش.) ایلینده و بیر داها 1365 ش. ایلنده یئنهده تهراندا چاپ ائدیلمیشدیر.»2
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab prs_Arab kas_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab