اؤز انسانلیغین ایلک اینانچ کُدلاری میتولوژیک چاغلاردان اعتیارا باشلامیشدیر. طبیعتده میدانا گلن اولایلار میتولوژیک چاغ انسانینین بیلینجینده بونلارین گیزلی بیر گوچ طرفیندن حیاتا کئچیریلدییی اینانجینا زمین حاضیرلامیش اونلاردا چئشیدلی اینانجلارین تظاهر ائتمه سینه سبب اولموشدور. بونونلا بیرلیکده بو اینانجلارین تَملینده او گوجه دویولان قورخونون اولوشدوردوغو (یاراتدیغی) سایغیدا قالبلرده اؤزونه یئر ائدینمیشدیر. همن هر خالق اؤزونه عاید بیر اینانج سیستمی و تانری آنلاییشی یاراتمیشدیر. بو آنلاییش تورکلرده سماوی کؤکنلی اولسا دا بعضی بیلیم-انسانلارینین ادعا ائتدیکلری کیمی پولیتیزم کاراکترلی گلیشمه میش دونیانین بیرچوخ خالقلاریندا ایسه چوخ تانریچیلیق شکلینده اؤزونو گؤسترمیشدیر. تورک ملتینین اینانج سیستمینین درینلیکلری و میتولوژیک آنلاییشییلا ایلگیلی ایزله ین گؤزل بیچیمده اورخون آنیتلاری، دده قورقوت دستانلاری کیمی تاریخ و ادبیات بلگهلرده یانسیماسینی بولموشدور. میتین دونیایی آنلاما سیستمی، میتولوژینین ده بونونلا ایلگیلی بیر بیلیم-دالی اولدوغو بیلینمکده دیر. بو نیته لیییندن دولایی میتولوژی انسانین روح دونیاسینی سمبوللارلا ایفاده ائدهن بیر آینایا بنزه دیلمیشدیر. تورک میتولوژیسینین اصیل الهام قایناغی تانری و اونو بئتیمله ین اؤگه لرین باشیندا گلن گؤییوزودور. تورک کوسمولوژیسینده (کیهان شناسیسیندا) گؤی چوخ اؤنملی بیر یئر توتموش و بو قونودا ایندیه قدر تورکیه و تورکیه دیشیندا قاپساملی آراشدیرمالار یاپیلمیشدیر. تورکلرین گؤیله ایلگیلی آنلاییشی میتولوژیک چاغلاردان اعتبارا دیلینده و ادبیاتیندا اؤزونه خاص یئر توتموشدور. XIII جی یوز ایلده یاشایان و ایلک دفعه فؤاد کؤپرولو طرفیندن “آذربایجان شاعری” اولاراق سونولان خراسانین اسفرایین بؤلگه سینده دونیایا گلن عزالدین حسن اوغلونون ایندیه قار یالنیزجا دؤرد تورکجه، ایکی دنه ده فارسچا شعری بیلینمکده یدی. بو شعرلریندن بیر داناسی قیپچاق شاعری سیف سرایی طرفیندن فارس شاعری سعدی نین “گلستان” آدلی اثرینی ترجمه ائتدیگینده اثرین آرخاسینا علاوه ائتدیغی “آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر اوز، جانفزا دلبر” مصراعسییلا باشلایان غزلی، بیری “مجمع النظایر و جامع النظایر”ده یاییملانان “عجب بیلسم بنی شیدا قیلان کیم” مصراعسی ایله باشلایان، دیگری ده باربارا فلمینگ طرفیندن مصرده کی بیر مجموعه ده بولوناراق یاییملانان “نئجه سن گل یوزی آغوم بنوم” مصراعسیلا باشلایان غزلیدیر. آنجاق ایللر اؤنجه فینلاندیادا حسن اوغلونون “کتاب سیره النبی” آدلی ۳۶۶ ورق حجمینده کی ائل یازما مثنویسی بولوناراق تورکیه یه گتیریلمیشدیر. اثرله ایلگیلی اولاراق ۲۰۰۹ ایلینده اوچ مقاله یازیلمیش و بونلار آذربایجاندا یاییملانمیشدیر. اثرین کوپیاسی اوزه رینده چالیشیلاراق یایینا حاضر دوروما گتیریلمیشدیر. اثرده میتولوژیک چاغلارداکی تورک دوشونجه سینی یانسیتان گؤکله ایلگیلی ایفاده لر تثبیت ائدیلمیش، بونلارین بیر چوخونون بوگون آذربایجان تورکجه سینده یاشادیغی بلیرلنمیشدیر. XIII. یوزایل آذربایجان تورکجه سی ایله یازیلان اثر حضرت محمدین حیاتی و مجادله سیله بیرلیکده حضرت علی جنگلرینی قونو آلان بیر مثنویدیر، تقریبا ۵۰۰ ایل سونرا استانبولدا استنساخ ائدیلمیشدیر. “کتاب سیره النبی” آدلی بو مثنوینین یاییملانماسینین و اثرده یئر توتان بو تور ایفاده لرین ادبیاتا و تورکجه یه بؤیوک قازانیملار ساخلایاجاغی سؤیلهنهبیلیر. بو مقاله چرچیوه سینده، اسکی تورک اینانیشیندا گؤیه اولان میتولوژیک اوز-توتمانین تاریخ بویونجا دوام ائتدیگی و بونون مثنویده ده اؤزونه خاص یئر توتدوغو وورغولانمایا چالیشیلمیشدیر. آیریجا بعضی خالیلارین گؤیله ایلگیلی میتولوژیک اینانجییلا بیرلیکده تورکلرین گؤیله علاقه لی میتولوژیک آنلاییشی بو مقاله نین الوئردیگی اؤلچوده قارشیلاشدیریلمیش، آنادولو، آذربایجان و دیگر بعضی تورک خالقلارییلا بیرلیکده “کتاب سیره النبی”ده یانسیماسینی بولان گؤیله ایلگیلی ایفاده لر و آنلا اولوشتورما (یارانان) ایشلر دقته سونولموشدور.
اینانچ، تانری ایله انسان آراسیندا بیر مخاطب قایناغی اولماقلا بیرلیکده یاییلماسی دیل واسطه سییلا اولموشدور. دوغال اولاراق دیل ایچینده اینانج سیستمینی یوز ایللر بویونجا نسیلدن نسله آختاران اؤگه لرین ان اؤنملیلری اؤزه للیکله دئییملر و آتاسؤزلریدیر. دئییملر بیر آنلاییشی بوتون یؤنلریله آچیخلاماق ایچین اؤزل شکیلده اولوشدورولان (یارانان) سؤیلم قالیبلاریدیر. آنجاق بو قالیبلار اینانجلا ایلگیلی دوشونجه لرین ان درین قاتلاری ایله بیرلیکده، تاریخی و میتولوژیک آنلاییشین ایزلرینی ده داشیماقدادیر. بو سببله میتولوژی انسانین معنوی دونیاسینی سمبوللرله سوسله یه رک دیله گتیرن بیر آینا ایله اؤزدشلشدیریلمیشدیر (اؤگل ۱۹۸۹: ۱۹). بو قاپسامدا، مقالهنین فورماتینا اویغون اولاراق بعضی خالقلارین گؤیله ایلگیلی میتولوژیک آنلاییشلارییلا تورک ملتینین گؤیله ایلگیلی اینانجینین اؤرتوشوپ اؤرتوشمه دیگی قونوسونا دقت چکیلمیش و عزالدین حسن اوغلونون کیتاب سیره النبی آدلی اثرینده کی یانسیمالارینا اشارت ائدیلمیشدیر.
تئوگونیه گؤره یونان یاراتیلیش افسانه سی کاوستا اولوشان آنا ایلاهه گایا (توپراق) واسطه سییلا آنارکیل کؤکنله باشلامیشدیر (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۳۱). اوغلو و قوجاسی اورانوس گؤییوزونون حکومداری اولموش، اورانوسدان سونرا اوغلو کرونوس یئرینه کئچه رک گؤییوزونون تانریسی، تیتانلارین افندیسی اولموشدور. کرونوس، یونان میتولوژیسینده قیز قارداشی رها (کیبه له)نین ائشی، زئوسون باباسیدیر. زئوس ایسه اوچونجو کوشاک ایلاه اولوب باباسی کرونوسدان سونرا گؤییوزونون حکومداری و ایلاهلارین یؤنه تیجیسی، دونیاداکی دوزه نین ساخلاییجیسی اولموشدور (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۳۳٫(
۱۸۷۳-۱۸۹۰ ایللاری آراسیندا آلتای تورکلرینی خیریستیانلاشدیرماقلا چارلیک طرفیندن اؤزل اولاراق گؤرَولندیریلن پاپاز واسیلی ایوانوویچ وربیتسکینین درله دیغی “یاراتیلیش دستانی”ندا باشلانغیجدا بو افاده لر یئر توتموشدور: “هیچ بیر شئی اولمادیغیندا نه گؤی نه یئریوزو وارکن یالنیزجا اولگن واردی. اوجسوز بوجاقسیز سولار اوزه رینده دولاشیر، دوراجاق یئر بولامه ییردی” (لوووا ود. ۲۰۱۳: ۲۵-۲۶). بو ایفاده لرده یونان میتولوژیسینین یاراتیلیش سؤیلنجه سی کیمی یاپیسیز و باشلانغیجی بیلینمه ین کاوسا اشارت ائدیله رک ماتریالیست بیر دونیا آنلاییشی ایلهری سورولموشدور. حالبوکی VIII. یوزایلدا یازیلان یئنیسئی مزار داشلاریندان چال هؤل II. یازیتیندا “ائلچی چور کوچ بارس؛ قوژدا قونچیمقا اؤزدا اولیمقا بؤکمادیم اسیزیما؛ تنگری الیمکا باشدا باگیمکا بؤکمادیم اسیزیما” “ائلچی چور کوچ بارسیم سماوی دولتیمه، اؤندر بییمه دویامادیم” (کورموشین ۲۰۱۷: ۲۱۱) ایفادهسیله دولتینین سماوی کاراکترلی، دینینین ده سماوی اولدوغو وورغولانمیشدیر. VIII جی یوزایلدا یازیلان کؤل تگین یازیتینین دوغو یوزونده “اوزه کؤک تنگری، آسرا یاغیز یئر کیلینتوکدا اکین آرا کیشی اوگلی قیلینمیش” (اوستده ماوی گؤی، آلتدا یاغیز یئر یاراتیلدیغیندا ایکیسینین آراسیندا انسان اوغوللاری یاراتیلمیش) دیئهرک هر بیر شئیی اولو تانرینین یاراتدیغی وورغولانمیشدیر. اورخون آنیتلاریندان تقریبا ۱۱۰۰ ایل سونرا پاپاز وربیتسکی طرفیندن درله نن “یارادیلیش دستانی”ندا ایلاه اولاراق سونولان اولگه نین اوچسوز بوجاقسیز سولارین اوزه رینده اوچماسی و قوناجاق یئر بولاماماسی ذهن لرده بیر سورو سورو اشارهلری ایله بیرلیکده دستانین قید ائدیلمه سی اثناسیندا و یا سونرا مانیپولا ائدیلدیغی دوشونجه سینی دوغورماقدادیر، چونکو آلتای تورکلری یوز ایللردیر گؤکتورک دولتینین حاکیم اولدوغو توپراقلاردا یاشاماقدادیر و بو دولتی یارادان تورک بویلارینین میراثچیلاریدیر. شاید اولگن و ارلیکه عطف ائدیلن اینانجلا ایلگیلی دوشونجهلر گؤکتورک دؤنمینده حاکیم اولسایدی آنیتلاردا اومای اؤرنهیینده اولدوغو کیمی اونلار دا آنیلیردی. پوتاپوو دا ان اسکی تورک متنلرینده “اولگن”ین آدینا راستلانمادیغینی، خاکاس و آلتای تورکلری اولماق قیدییلا بعضی تورک بویلاریندا تانری یئرینه قوللانیلان فارسجا کؤکنلی “خُدای”ین دا یابانجی منشالی اولدوغونو وورغولامیشدیر (پوتاپوو ۲۰۱۲: ۲۸۸-۲۸۹).
حسن اوغلو “کتاب سیره النبی” آدلی اثرینده یارادیلیشلا ایلگیلی تورک دوشونجه سینی XIII. یوزایلدا بو بیتلرله وجیز بیچیمده دیله گتیرمیشدیر و بو آنلاییش گؤکتورک آنیتلارینداکی دوشونجه ایله بیره بیر اؤرتوشمکدهدیر:
داخی یارادیلمادان لوح قلم عرشی کورسی گؤگلریله یئر هم
۱۹۳) آ/ب )
چون یاراتدی سونرا ایشبو عالمی عالم ایچینده یاراتدی آدمی
۲۰۱) آ/ب )
کیم بونونیجون یاراتدی حق سنی هم یئری گؤگی دو عالم خلقینی
۲۸۳۹)آ/ب)
سامی کؤکنلی بابیل خالقینین یارادیلیش سؤیلنجه سی ائنوما ائلیشه گؤره، “باشلانغیجدا یالنیزجا سو و اوزه رینده سیس اولوی گؤیلر و یئریوزو بولونماماقدادیر. دئیرکن بابا آپسو اورتایا چیخاراق تاتلی سولارین، آنا تیامات دا توزلو سولارین افندیسی اولموشدور. بو سولارین ایچیندن آنشار و کیشار چیخمیش، ائولنمیشلر گؤیلرین ایلاهی آنو دوغموشدور” (روزنبرگ ۲۰۱۷: ۲۴۵-۲۴۶). هم سومئر هم ده بابیل میتولوژیسینده ائنلیل هاوا ایلاهی سیدیر (کرامئر ۲۰۲۰: ۶۱؛ روزنبرگ ۲۰۱۷: ۲۴۵٫( سومئر ایلاهلارینین آناسی اولان نینتو گؤییوزو ایلاهی آنونون زوجه سیدیر و ایلک انسانی پالچیقدان یاراتمیشدیر (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۲۸۲).
آنتیک مصر اینانجیندا نوت، گونش ایلاهی و هر شئیی یارائان ریین ائشیدیر، یئریوزو ایلاهی اولان آغابَیی گب ایله ده جینسل ایلیشکیه گیرمیشدیر (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۲۶۱). ژرمن ایلاهلاری دا یونان، سومئر، بابیل و مصر ایلاهلاری کیمی انسانی کاراکتردهدیر، اؤلوملودورلر، یارادیلیش سؤیلنجه لری ده پرس میتولوژیسینده اولدوغو گیبی ایگی ایله کؤتونون (اهریمن-هورموز) موجادلهسی بیچیمیندهدیر (روزنبرگ ۲۰۱۷: ۳۲۷-۳۲۸).
ژرمن سؤیلنجهسینه گؤره دونیا یمیر آدلی غدار بیر دئوین جسدیندن یارادیلمیشدیر (روزنبرگ ۲۰۱۷: ۳۳۲-۳۳۳).
هندو یارادیلیش سؤیلنجه سی ویشنویا گؤره ائورهنی براهما یاراتمیشدیر، یارادیلیش زمانی بئللی دئغیلدیر، او دورمادان بو ایشینه دوام ائتمئکتئدیر، یاشامی دا ویشنا قوروماقدا، شیا-رودرا ایسه حیاتی سونا ائردیرمکدهدیر (روزنبرگ ۲۰۱۷: ۵۰۹-۵۱۰). ژاپون یاراتیلیش سؤیلنجه سی ده یونان و هندلیلرینکیندن فارکلی دئغیلدیر.
هندلیلر و پئرسلر (آریالار) میلاددان اؤنجهکی یوزایللرده پاگان اینانجیندا اولوپ دوغا گوچلرینه تاپینمیشلار (ییلدیریم ۲۰۱۸: ۱۰۹) بو اینانچ زردوشت اینانجینا دا یانسییاراق دوام ائتمیشدیر. پرسلر زردوشتدن اؤنجه پولیتیزمه اینانمیش و بیرچوخ ایلاهلارا تاپینمیشلاردیر. آهورا مازدا، کئندیسی پیغامبر اولاراق نیته له نن زردوشتون دا قوتسال اولاراق آندیغی ایلاهلاردان بیریدیر، اوغلو آتشدیر، زردوشت ده آتشدن توره میشدیر (ییلدیریم ۲۰۱۸: ۱۲۱۱۲۲). آتشین ایلاهی آگنیدیر، آتئش اونون آیئتی و سیمگه سیدیر. پرسلرین آتش ایلاهی مازدیزم اینانجینا گؤره آتر (آزر) سونسوز ایلاهی ایشیغین سیمگه سیدیر و تاپینیلان ایلاهلاردان بیریدیر. اوستادا دونیادان سوروملو اولان اسپندارمز آدلی ملَک (ایمشاشپند) اهورا مزدانین قیزیدیر (ایلدیریم ۲۰۰۸: ۹۴). آریالارین ائن بؤیوک و ان اسکی ایلاهی ایسئ گؤکتور. او، اؤنجه لری ریگ ودا’دا “دیاوه” سونرالاری ایسئ “وارونا” اولاراق آنیلمیش، گؤکلری یاراتان، یئری دوزنلهین و ائورهنی یؤنه تن گوچدور (ییلدیریم ۲۰۱۸: ۱۱۸).
اسکی تورکلره گؤره ایسئ یئری و گؤغو یاراتان بیر تانری اولدوغو حالدا پرس اینانجیندا هرمز گؤیون، اهریمن ایسه یئرین حاکمیدیر و آرالاریندا سورکلی بیر چاتیشما واردیر (اؤگل ۲۰۱۰: ۱۴۶-۱۴۷). ائسکی چین آنلاییشینا گؤره گؤک و یئرده اولوشان هر اولایین سببی اریل اولان یانگ (گؤک) ایله دیشیل اولان یین آراسینداکی ائتکیله شیمدیر (شامل ۱۹۹۹: ۲۴). چین سؤیلنجه سی پانگویا گؤره یارادیلیش یونان، ژرمن و یند میتولوژیسیندن چوخ فرقلی دئییلدیر، ائورهن بیر یومورتانین ایچینده کاوس حالیندادیر. پانگو گؤکلری اؤنجه یئردن آییرمیش، جاناوار گونگ-گونگ حس ائتدیرمهدن چئورهیی تخریب ائتمیش، آنا الهه نوگوا دا دونیاداکی دوزه نی یئنیدن قورموشدور (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۵۶۱-۵۶۲). چینلیلرده دینین تمَلینی اجدادا دویولان سایغی و اونا تاپینما اولوشدورموشدور (یاراتمیشدیر). اونلارا گؤره هر شئیین کؤکو گؤکلرده، انسانین کؤکو ایسه اجدادیندادیر (شامل ۱۹۹۹: ۲۳).
یوخاریدا سونولان بیلگیلرده ده گؤرولدوغو کیمی بابیل، سومئر، مصر، هند، ژرمن، یونان، پرس، چین، ژاپون و قوزئی آوروپا خالقلارینین میتولوژیک اینانچ آنلاییشیندا هیروگامیه (قوتسال ائولیلیک) اولماسینا قارشین بو تلقّی تورک اینانچ سیستمینده بولونماماقدادیر (گونگؤر ۲۰۰۷: ۱). اسکی تورکلرین سماوی کاراکترلی اینانچ سیستمینین اؤزو تاریخ بویونجا نسیلدن نسله آختاریلاراق بوگونه قدر گلیب چیخمیشدیر.
سیبیریادا یاشایان تورکلرین میتولوژیک دوشونجه سینه گؤره ائورهنین یارادیلیشی ایله ایلگیلی دوشونجهلرده گئرچکله میتولوژیک آنلاییش بیر – بیریله ایچ – ایچهدیر (لوووا ود. ۲۰۱۳: ۲۳). ائوره نین یارادیلیشی اولاغاندیشی بیر چاغدا و بلیرسیز بیر کئچمیشده اولموشدور. بونونلا دا ازلی و ابدی تانرینین کایناتی نئجه و نه زامان یاراتدیغینین بیلینمه دیگی وورغولانماقدادیر (لوووا ود. ۲۰۱۳: ۲۴).
ژ. پ. روکس، تورکلرین اسکی دینلرینین تک تانری اینانجیندا اولدوغونو، پولیتیزمین ده چؤزولمه و آنارشی دؤنملرینده چیخدیغینی ایله ری سوره رک تورکلرین تاریخین ان باشیندان بری سماوی کاراکترلی تک تانرییا ایناندیغینی وورغولامیش (رووخ ۲۰۱۵: ۱۲۲) آنجاق، گؤک تانرینین ائوره نی یؤنتمکله گؤرَولندیردیگی یَلهره ایسه باتیلی دوشونجه سیندن حرکت ائده رک “تانری، تانریچا” دئمیشدیر (رووخ ۲۰۱۵: ۱۲۲-۱۲۳).
لاتینلر طرفیندن آسیمیله ائدیلدیگی تخمین ائدیلن و اؤزلرینه تورکان دئیَن اتروسکلرین اینانجیندا اؤنجه اوجا گؤک (تانری/تین) سونرا طبیعت گوچلری و آتا روحلاری ان بؤیوک سایغییی گؤرموشلردیر (آسنا ۲۰۱۹: ۱۵۸). اونلارا گؤره بیلینئن-بیلینمه ین، گؤروننگؤرونمه ین، یارادیلمیش-هنوز یارادیلمامیش اولان هر شئی اولو یارادیجی ایله بیرلیک اولوشدورماقدایدی (یاراتماقدایدی) (آسنا ۲۹۱۹: ۱۵۴) بو ایسه اسکی تورک اینانجینین اونلاردا دا دوام ائتدیگینی گؤسترمکده دیر. تورکانلارا گؤره اون آلتی پارچایا بؤلونن یئر گؤیون یانسیماسیدیر، گؤک ایسه دؤرده بؤلونموش و هر بؤلومدن سوروملو بیر یئ قوروبو اورالاردا اوتورموشدور (آسنا ۲۰۱۹: ۱۶۳).
گؤکلر و اونون اوجالیغینا اینانما تورکلرین یاراتدیغی بوزقیر کولتورونون انسانا آشیلادیغی حریّت، ائوره نین تاساووور ائدیلمئزلیغی و اونو یاراتانین کودرئتینین اولویلیغی، آشقینلیغی دویگوسوندان قایناقلانمیشدیر (قفس اوغلو ۱۹۹۸: ۲۲۳). یئرله شیک حیاتین دار چرچیوهلی دونیاسینا قارشی جغرافیادان-جغرافیایا، اقلیمدن-اقلیمه گئچه رک مینلرجه حیوانی بلیرلی بیر دوزَن ایچینده بسله مه و چوخالما، اوره تیمه یؤنهلیک بوزقیر اکونومیسینه صاحیب اولما (قفس اوغلو ۱۹۹۸: ۲۲۲)، طبیعتین هر تورلو سیخینتیسی و زورلوغویلا مجادله ائتمه، حتی اونا غالیب گلمه تورک میللتینه هر گوجلوغون اوسته سیندن گله رک ساعت کیمی داغیق چالیشان بیر سوسیال دوزَن یاراتما دویغوسو و بیلینجینی آشیلامیشدیر. دیگر طرفدن انسانین گؤزونون گؤکلرین سون سینیرینی بلیرله مه قدرتیندن محروم اولماسی و یئرین درینلیکلرینی ادراکین امکانسیزلیغی پسیکولوژیسینی ده آشیلامیش بو دوشونجه لر ده تورکون اینانچ فلسفه سینده اؤز یانسیماسینی بولموشدور. حسن اوغلو دا تانرینین قدرتینین سونسوزلوغونو و ادراک ائدیلمزلیغینی بؤیله دیله گتیرمیشدیر:
تورکلرین میتولوژیک کؤکنلی اینانچ سیستمینده گؤی گنل آنلامدا هم تکلیگین هم ده چوخلوغون سمبولو اولموشدور (رووخ ۱۹۹۴: ۸۳). بو اینانچ آنلاییشی دا دوغال اولاراق ادبی اثرلرده یانسیدیلمیشدیر. XIV. یوزایلده یازیلان “احمد حرامی دستانی”ندا دا عینی اینانچ، یانی تانرینین تکلیگی “نه وار تانری بیر ایسه، ایش ایکیدور” (آکایدین ۱۹۷۲: ۴۸) شکلینده وورغولانمیشدیر. سمانین بیر بوتون اولماسی ایله تانرینین بیرلیگی آراسیندا سارسیلماز بیر ایلیشکی اولماسیندان دولایی گؤی، تورکلر طرفیندن قوتسال قبول ائدیلمیشدیر. گؤک عینی زماندا میتولوژیک کاراکترلی تورک اینانجینا گؤره “گؤک تنگری”نین مکانیدیر (آجالوو ۱۹۸۸: ۳۵). چوواشلار دا “توری” دئدیکلری تانرینین گؤیلرده یاشادیغینا و هر شئیی یاراتدیغینا اینانماقدادیر (آریک ۲۰۰۷: ۲۱). دیگر طرفدن اسکی تورک کوزمولوژیسینده “تانری” عینی زماندا “گؤی” آنلامینا دا گلمیشدیر (اونور ود. ۱۹۹۷: ۳۶). بیلگه قاغان یازیتینین قوزئی یوزونده؛ “تنگری تگ تنگریده بولمیش توروک بیلگه کاغان” (تکین ۲۰۰۶: ۴۴) شکلینده یازیلان جمله دا عینی آنلاما اشارت ائتمیشدیر. فوموق تورکلری ده تانرییی آنارکن “گؤی تنگریم، گؤیدن ماغا، گؤی گؤزلرینی آچیب باغا” دئمکدهدیر (شامیل ۲۰۱۱: ۲۱۴). تورکلرین گؤک رنگه فاضلا اؤنم وئرمه لرینین، گؤیون رنگینه یاخین رنکده کی بوزقوردو اؤزلرینه سمبول سئچمه لری ده بو دوشونجه دن قایناقلانمیشدیر. بو آنلاییشا صاحب اولان اسکی تورکلر دوغو یؤنونو دیگر یؤنلردن داها اوستون توتدوقلاریندان دولایی گؤک رنگی بو یؤنون سمبولو اولاراق تعیین ائتمیشلردیر (گؤمَچ ۱۹۹۷: ۱۰۵). اوغوز قاغانین اوردولارینی دؤرد اصیل یؤنه گؤره آییرماسی و یؤنلره گؤره آتلارین بلیرلی رنکده، دوغوداکی عسکرلرینین میندیگی آتلارین رنگینین ده بوز اولماسی بو اینانجدان دولایی اؤزل اؤنم داشیماقدادیر (اؤگل ۱۹۸۱: ۴۰۶). بوز رنکلی آت موتیوی مثنویده دئ دیله گتیریلمیشدیر:
شول بوزآت بینانی گؤر سلطان کیبی کیم نیجه شاهانهدیر هر ترتیبی ۶۷۶۹ آ/ب
عزالدین حسن اوغلو گؤکله ایلگیلی دوشونجه سینی آشاغیداکی بیتده کی کیمی دیله گتیرمیش، تورک ملتینین گؤیلرین و یئرین هدیه سی اولاراق یارادیلدیغینا اولان اینانجینا کوزمیک بیر مساژلا یاخینلاشمیشدیر. اوغوز قاغان دستانیندا اونون بیرینجی و ایکینجی ائشینی بولدوغو یئر و دوروملارینین اؤزللیغی بو بیتله قارشیلاشدیریلا بیلیر.
گؤگ آتاموز یئر آناموزدور یقین اول ایکینون اوغلییوز بیز اوش همین ۸۹ آ/ب
اسکی تورکلرین میتولوژیک اینانچ آنلاییشی قُرانِ کریمده کی بعضی آیه لرله ده بیره – بیر اؤرتوشمکده دیر. “طریق” سوره سینین I جی آیه سینده آللاهین “گؤیه و طریقه یمین اولسون” (آتش ۲۰۰۷: ۵۹۰)؛ “شمس” سوره سینین V جی آیه سینده “گؤیه و اونو یاراتانا یمین اولسون” (آتش ۲۰۰۷: ۵۹۴) شکلینده ائتدیغی یمینلرله گؤک تانری دینینه اینانان تورکلرین میتولوژیک اینانجی اؤرتوشمکدهدیر. آذربایجاندا دا گؤیه آند اولسون؛ گؤیون اوجالیغینا آند اولسون؛ گؤی حقی شکلینده کی یئمینلر، گؤیه اوز چئویرمک (آلتایلی ۲۰۱۸: ۱۳۱۳)، باشی عرشه چاتماق، باشی گؤیه دئیمک، باشی اوجا اولماق، باشی اوجالماق شکلینده کی دئییملر؛ باشین اوجا اولسون، باشین عرشه چاتسین (آلتایلی ۲۰۰۵: ۹۴/۹۵) شکلینده کی آلقیشلار دا ان اسکی تورک اینانجینین آذربایجان تورکلری طرفیندن مینلرجه ایلدن بئریدیر یاشادیلاراق بوگونه قدر اولاشتدریلان اؤرنکلریدیر. آنادولو’دا دا بکلنمه ین بیر سئوینچ و موتلولوک اولوشتوغوندا “باشی گؤیه (گؤوئ) ائرمک (دئیمک)” (TDK سؤزلوک ۲۰۱۱: ۳۹۳) دئییمی دیله گتیریلمکدهدیر.
دیگر طرفدان اسکی تورکلرین یارادیلیشلا ایلگیلی اینانجیندا گؤک دایروی بیر چادیرا بنزه دیلمیشدیر (ایلیاده ۱۹۹۹: ۲۹۲)، آنجاق دونیا ایسه دؤرد گؤشهلیدیر. بو آنلاییش آذربایجان خالقینین دیلینده دونیانین دؤرد بیر کونجو (آلتایلی ۲۰۰۵: ۱۹۹)، آنادولودا ایسه دونیانین دؤرد گوشه سی شکلینده ایفاده ائدیلمکدهدیر. بو آنلاییش مثنویده ده یانسیدیلمیشدیر.
دؤرت یانیندا دؤرت قاپوسی وار ایدی
یاقوت اینجو قُبّه دؤرت دیوار ایدی ۱۵۶۶ آ/ب
دؤرت یانیندا مکّه نون هر طاقلاری
کعبهیه سجده قیلورلار هر بیری ۱۹۸۱ آ/ب
اوچ یوز آلتمیش اوغلان اویمیشدی آنا
بیله سینجه قاندا گئتسه دؤرت یانا ۷۵۲ آ/ب
هر خالقین میتولوژیسینده گؤیلره دوغرو یوکسهلن قوتسال بیر داغ واردیر، آنجاق بو قوتساللیق ملتلرین گؤی و تانری ایله ایلگیلی دوشونجه سینه گؤره دَییشمکدهدیر.
داغلار اصلینده میتولوژیک اولاراق یئرله گؤیون بیرلشدیگی یئر اولاراق قبول ائدیلمیش (ایلیاده ۲۰۰۳: ۱۱۴) و بو یؤنویله مرکزی بیر اؤزللیک قازانمیشدیر. قوتسال قبول ائدیلن قلعه لر و تاپیناقلار دا کوزمیک داغلا اؤزدشلشدیریلمیشدیر. زیگوراتین یئدی قاتلی اولماسی گؤیون یئدی قاتینی تمثیل ائتمه سیندندیر و کوزموسو سیمگه له میشدیر. گؤیلرین یئدی قاتلی اولماسی فیکرینین سومئر، بابیل و هیتیتلره یئرلی تورکلردن گئچدیگی دوشونولمکدهدیر، چونکو سومئرلر مئزوپوتامیایا گلمه دن اؤنجه آنادولو و آذربایجان جغرافیاسینین یئرلی ساکنلری تورکلر اولموشدور (هننربیجه لر ۲۰۱۶: ۹۹؛ چیغ ۲۰۰۲: ۵۶-۵۷). ایلیاده ده گؤیلرین یئدی قات اولماسی تماسینین یونان و روما دونیاسینا تورکلردن گئچدیگینی و بوندا اورپ هر اوسچولوق و پیته اگوروس چولوقون ائتکیلی اولدوغونو وورغولامیشدیر (ایلیاده ۲۰۰۳: ۱۲۱).
اورال-آلتای تورکلرینه گؤره تانرینین مکانی گؤیون یئدی، دوققوز و یا اون آلتینجی قاتینداکی کوزمیک داغین زیروه سیدیر و یارادیجی قدرته صاحبدیر (ایلیاده ۲۰۰۳: ۸۱). ساکا تورکلرینین اورونگ آیی تویون و یا آیبیت آغا دئدیکلری تانری گؤیون یئدینجی قاتیندا اوتورماقدادیر (ایلیاده ۲۰۰۳: ۸۱). حسن اوغلو دا گؤیلرین یئدی قات، تانرینین مکانینین بو قاتلاردان دا یوخاریدا اولدوغونو، حضرت محمدین معراجا گئدرکن جبرایلین بیر نوکته یه قدر یوکسه له بیلدیگینی و او نوکتهدن سونراکی مرتبه یه گئچمه سینین اؤزونه یاساق اولدوغونو بو سببله رفرف آدلی بیر بینایین گلهرک حضرت محمدی تانری قاتینا گؤتوردوغونو آشاغیداکی بیتلرله دیله گتیرمیشدیر:
خلیل الله ابراهیم آندا
آنی گؤردوم یئدینجی آسماندا ۳۱۴۴ آ/ب
قالدی آندا جبرائیل ایله بورقا
دیدی بو منزلدورور بانا توراḳ ۳۱۶۸ آ/ب
بیر یاشیل خوش قوش گتوردیلر بانا
رفرف آدلو بن همان بیندیم آنا ۳۱۶۹ آ/ب
قیرغیزلارین “ار تؤشدوک” دستانیندا دا ائر تؤشدوکون قاناتلی آتی گرک دویولدوغوندا چیخیپ گلمکده، دیگر زمانلاردا ایسه بوز رنکلی بیر توز بولوتونا دؤنهرک دون دَییشدیرمکدهدیر (رووخ ۲۰۰۵: ۱۴۳-۱۴۴). ار تؤشدوکون آتی بیر آنلامدا حضرت محمدین و حضرت موسانین معراجا گئتمه سی اولایینی آنیمساتماقدادیر. آتین دیگر حیوانلارا گؤره صاحب اولدوغو اؤزللیکلر ایسه تورک آنلاتیلاریندا سیخلیقلا یئر آلمیشدیر (ائلچین ۱۹۹۷).
اسکی تورک اینانجینا گؤره ده قرآندا اولدوغو کیمی گؤیون بلیرلی قاتلاری واردیر و بو اینانجا گؤره گؤک یئدی قاتدان عبارت (یؤروکان ۲۰۰۵: ۵۵-۵۶) اولوپ آذربایجانداکی (آجال ود. ۲۰۰۵: ۲۶) و آنادولوداکی میتولوژیک آنلاییشلا اؤرتوشمکدهدیر. تورکیهده یاشایان تاختاجی تورکمنلرینین اینانجینا گؤره تانری گؤیون یئدینجی قاتیندا و بیر پرده آرخاسیندا اوتورماقدادیر (سلجوق ۲۰۰۴: ۵۱). مؤمنین سوره سینین ۱۷٫ آیه سینده “اوستونوزده یئدی قات گؤیو یاراتدیق” (آتش ۲۰۰۷: ۳۴۱). ۱۸٫ آیه سینده ایسه “یئدی گؤیون ربّی و عرشین ربّی کیمدیر؟ دیه سور” (آتش ۲۰۰۷: ۳۴۶)؛ ملک سوره سینین ۳٫ آیه سینده “او یئدی گؤیو بیر-بیرینین اوستونده طبقه طبقه یاراتدی” (آتش ۲۰۰۷: ۵۶۱) دئنمیشتدر. بو آنلاییش و اینانچ حسن اوغلونون مثنویسینده بیرچوخ یئرده ایشلنمیشدیر، آشاغیداکی ایکی بیتله یئتینیلمکده دیر.
یئددی گؤیلر قامو نور ایله تولدی
تبسم ائتدی چون لطفیله گولدی ۴۴۵ آ/ب
عرشی-کورسی یئددی قات آسمان
جُنبوشه گلدی ملایکلر همان ۲۵۶۸ آ/ب
آنجاق گؤیون بو قاتلاری دلینه بیلیر. کؤل تیگین آنیتینین دوغو یوزونده “(ائی) تورک، اوستده(کی) گؤک چؤکمه دیکجه، آلتدا(کی) یئر (ده) دلینمه دیکجه، (ائی) تورک خالقی (سنین) دولتینی (و) یاسالارینی کیم ییخیب پوزابیلیردی؟ (تکین ۲۰۰۶: ۳۱)” دییهرک گؤیلرین چؤکه جه یینه اشارت ائدیلمکدهدیر. “آنادولودا شدتلی یاغمور یاغدیغیندا “گؤک دلینمیش” (تدک سؤزلوک ۲۰۱۱: ۱۳۹۵) دئنیلمکدهدیر. آذربایجاندا ایسه بو دوروملاردا گؤیون قارنی جیریلیب دئمکده لر. حسن اوغلو دا گؤیون یاریلابیله جه یینه مجازی بیچیمده اشارت ائتمیشدیر:
نهره اوردی شؤیله هایقیردی دلیر
گؤگ یاریلدی ساناسین سارسیلدی یئر ۵۹۸۸ آ/ب
آنادولودا بویو چوخ اوزون اولانلارا “گؤیه نردیوان دایامیش” (TDK سؤزلوک ۲۰۱۱: ۱۳۹۳)، اولاشیلماسی امکانسیز یئرلره چیخانلارا “گؤیه نردیوان قورار”، آذربایجاندا دا چوخ اوزون اولان کیمسه لره تانرییا پای آپاریر ایفاده لری قوللانیلماقدا و بونلار آینی آنلاییشی عکس ائتدیرمه ده دیر. “گؤیه نردیوان” آنلاییشی مثنویده ده دیله گئتیریلمیشدیر:
پس گؤتوردیلر همان بیر نردوبان
دیکدیلر یئردن آنی تا آسمان ۲۸۸۳ آ/ب
بیر اوجی یئرده گؤیه ییتدی بیری
نورینون آیدینلیغی دوتدی یئری ۲۸۸۴ آ/ب
تورک ملتینین میتولوژیک آنلاییشینین الهام قایناغی تانری، اونو تجسم ائتدیرن عنصرلرین ان اؤنملیسی ده گؤیدور. کؤل تیگین آبیده سینین قوزئی یوزونده اوستده ماوی گؤک (یوزو) آلتدا (دا) یاغیز یئر یاراتیلدیغیندا ایکیسینین آراسیندا انسان اوغوللاری یارادیلمیش” (تکین ۲۰۰۶: ۲۵) ایفادهسی یئر توتموشدور. قرآن کریمده ده گؤکله ایلگیلی آیه لر یئر توتموشدور. “نحل” سوره سینین ۵۲٫ آیه سینده تانری، “گؤیلرده و یئرده نه وارسا هر شئی اونوندور. کوللوک دا یالنیزجا اونا ائدیلمهلیدیر” (آتئش ۲۰۰۷: ۲۷۱)؛ “بقره” سوره سینین ۲۲٫ آیه سینده “یئری سیزین ایچین دؤشک، گؤیو ایسه اوستلوک یارادان، گؤیدن سو ائندیرن و او سو ایله سیزه رزق اولاراق (چئشیدلی) اورونلر یئتیشدیرن تانرینیزا ائش قوشمایین”؛ یینه عینی سوره نین ۱۱۷٫ آیه سینده “گؤیلری و یئری یارادان اودور (تانری)” (اسماعیلزاده ۲۰۰۰: ۴) دئیه بویورموشدور. “فرقان” سوره سینین ۵۹٫ آیه سینده تانری، “گؤیلری، یئری و بونلارین آراسینداکی شئیلری آلتی گونده یارادان، سونرا عرشی حکمو آلتینا آلان رحماندیر” (اسماعیلزاده ۲۰۰۰: ۳۶۵) دئیه بویورموشدور. هم تورکلرین میتولوژیک اینانجینا هم ده اسلام دینینه گؤره تانری قاتینا اولاشیلاماز. دده قورقوتدا دلی دومرول بو حقیقتی “یوجالاردان یوجاسین، کیمسه بیلمز نئجه سین؟!” (گؤکیای ۲۰۰۶: ۱۳۷) شکلینده دیله گتیرمیشدیر. حسن اوغلو مثنویده بو قونویا شؤیله اشارت ائتمیشدیر:
حق تعالی بیرلیگین اولولیغین
یئرده-گؤگده دایم تا دولولیغین ۲۳۷۷ آ/ب
یئرده گؤگده هر نه وار ایسه بیلور
هر نه کیم اولسا قاموسین اول قیلور ۲۴۷۱ آ/ب
تا کیم ایریشدیک هیچ آب قدرته
هئیبتیندن دوشدوم آندا حیرته ۳۱۷۴ آ/ب
عرشی گؤردوم وصفینه ایرمز زبان
رنگی نئجهدور بیلینمز پس همان ۳۱۷۸ آ/ب
اسکی تورک اینانجینا گؤره خاقانلار تانرینین یئریوزونده کی گؤلگه سیدیر، چونکو اونلارا حکمرانلیق کوتو (کوتون بیر آنلامی دا حق حاکمیتدیر) گؤیده کی تانری طرفیندن وئریلمیشدیر. بونا گؤره ده تورکون دولتچیلیک آنلاییشیندا حاکمیت دایمی اولاراق ایلاهی منشألی اولموشدور (توران ۱۹۹۵: ۴۸). بو آنلاییش بیلگه قاغان یازیتینین قوزئی یوزونده بو سؤزلرله دیله گتیریلمیشدیر: “اوزه تنگری، آسرا ییر یارلیقادوق اوچ(اون)” (ارجیلاسون ۲۰۱۶: ۵۴۸)، اوستده گؤک، دیگر آنلامدا تانری، آشاغیدا دا یئر قورودوغو ایچین شکلینده دیله گتیریلمیشدیر… بو دوروم، اسکی چاغلاردا تورک ملتینه خاقان اولاجاق شخصی گؤک تانرینین تعیین ائتدیگینه، اونون ایسته دیگی شخصین خاقان اولدوغونا اشارت ائتمکده دیر. بوندان دولایی او چاغلاردا خاقان اولان شخص بیر کئچه نین و یا حالینین اوزه رینه اوتورتولاراق گؤیه قالدیریلمیش و بونونلا دا اونون بیر تور اولو اولدوغو دیله گتیریلمیشدیر (توگان ۱۹۴۶: ۱۰۷). خاقان ایسه حکمرانلیق کوتو اونا تانری طرفیندن وئریلدیگیندن، اونون یئردهکی گؤلگه سی اولدوغوندان دولایی عدالتلی حرکت ائتمک مجبوریتینده اولدوغونو اونوتمامیشدیر. بونا اویولمادیغی زمان دا حکمرانلیق (کوت) قورولتای طرفیندن اؤزوندن آلینمیش و لاییک اولانا وئریلمیشدیر. بو اینانچ آلتای تورکلرینین آتاسؤزونده “تئñریدئ کودای، تلهکئیدئ قاآن” (گؤیده تانری، یئرده خاقان) (دیلک ۱۹۹۶: ۱۱۲) شکلینده اؤز یانسیماسینی بولموشدور. آذربایجاندا بیرینین انصافلی داورانماسینی ایستهمک ایچین تویوغو-تویوغدور سو ایچیر بیر ده دؤنوب گؤیه (اللها) باخیر (آلتایلی ۲۰۰۵: ۵۰۸) دئنیلمکدهدیر. بو ایفاده ده عینی میتولوژیک آنلاییشین بوگونه قدر اولاشمیش میراثیدیر. کؤیون یؤنه تیجیسینه بیرچوخ تورک یوردوندا اولماق قیدییلا آذربایجان’دا دا اؤز خدا یعنی مجازی آنلامدا کؤیون ایلاهی دئنیلمه سی ده عینی اینانجین و گله نه یین داوامی نیته لیغیندادیر.
میتولوژیک دستانلاریمیزدا گؤیدن اینن ایشیقدان چیخان آی یوزلو قیزلار دیله گتیریلمیشدیر. “اوغوز قاغان” دستانی دا بونون ان گوزل اؤرنهییدیر.
گؤیدن ائنمه موتیوی آذربایجان خالقینین گوندهلیک حیاتیندا بوگون بئله یاشاماقدادیر. بکلنمهین بیر آندا بیر شئی بولوندوغوندا و یا اله گئچدیغیندا ائله بیل گؤیدن دوشدو (ائندی) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۲۵۱)، گؤیده آختاریردیم، یئرده الیمه دوشدو (دوشدون) شکلینده دویولان سئوینچ و یا شاشقینلیق دیله گتیریلمکدهدیر. بو ایفاده آنادولودا دا آینی آنلامدا “گؤیده آرارکن یئرده بولماق” شکلینده ایفاده ائدیلمکدهدیر. البته بو ایفاده لر ده میتولوژیک چاغلارین میراثیدیر و قاملارین، اوزانلارین تمثیلی اولاراق گؤیون قاتلاریندا دولاشدیقلاری ریتوللردن قایناقلانمیشدیر.
بو آنلاییشا صاحب تورکلر اؤلومو اسکی چاغلاردا اوچماق بیچیمینده ایفاده ائتمیش و بو اینانچ آذربایجاندا اؤلوم اولایی گئرچکلشدیغیندا روحو باجادان اوچدو ایفادهسی ایله دیله گتیریلمکدهدیر. بونونلا دا اؤلن شخصین تانرییا یاخین، اونون سئودیگی بیر قول اولدوغونو و تانرینین اونو اؤز یانینا قناعتلندیرارک گؤتوردوغونو وورغولاماقدادیر. حسن اوغلو دا مثنویسینده اوچماق قونوسونا بیرچوخ دفاعه لر توخونموش و چئشیدلی بیلرده دیله گتیرمیشدیر:
یاراتمیشدی آنی اوجماق ایچینده
گزردی مُرغی زاری بقا ایچینده ۲۸۳۳ آ/ب
حق بنی اوچماق ایچیندن ایرمه سون
آدمی سوردیگی کیبی سورمه سون ۲۸۴۱ آ/ب
اُمتونون دستگیری بودورور
آنلاری اوجماقا ایشبو ایرگورور ۲۸۸۱ آ/ب
پس بویوردی دیدی ای حق لشکری
بزهدیلر آچدیلار اوجماقلاری ۸۴۳۷ آ/ب
جنّتون حوریلری گلدی چیخار
کیم شهیدلر روحینا گؤی یئر باخار ۸۴۳۸ آ/ب
گؤیده میدانا گلن و انساندا قورخو یارادان طبیعت اولایلاری ان اسکی چاغلاردا تانری نین غضبی اولاراق یوروملانمیشتیر. آزئربایجان’دا دا کورکو، هیجان و یا تهلیکهلی بیر دوروم یارانماسندا گؤی گورولدادی، یئر تیتره دی و یا گؤی (گؤی-یئر) تیتره ییر (آلتایلی ۲۰۰۵: ۲۵۱) بیچیمینده اولوشان دورومدان دویولان قورخو دیله گتیریلمکدهدیر. گؤیلره باش قالدیرماق (شرفلی بیر عؤمور سورمک) (آلتایلی ۲۰۱۸: ۱۳۱۵) ایفاده سینده ده تانرینین ایسته دیگی یولدا اولدوغونا اشارت ائدیلمکدهدیر.
اسکی تورکلرین گؤی تانری اینانجینین مرکزینده تام تانری یئر توتموشدور (قفساوغلو ۱۹۸۰: ۵۵-۵۶). یونوس امره بیر شعرینده “یئر-گؤی یارادیلمادان حق بیر گوهر اَیله دی” (گؤلپینارلی ۱۹۷۶: ۲۴۸)، XV. یوزایلده یاشایان علوی اوزانی حسن دده “یئرلرین گؤیلرین بیناسین دوزن” (اؤزمن ۱۹۹۸: ۸۶) دئیه رک هر بیر شئیی تانرینین دوزنله دیگینی وورغولامیشدیر. آذربایجان تورکلری گؤیه دویولان اینانجی گؤیه اوز چئویرمک (تانرییا یالوارماق) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۲۵۱)، تانرینی یئره تؤکولسون “گؤی تپه نه گؤچسون” (آلتایلی ۲۰۰۵: ۴۹۶)، تانریسینا شیللاغ (تپیک) آتماق (ایگیلییه قارشی کؤتولوک ائتمک؛ الینده کینین قیمتینی بیلمه مک) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۴۹۶)، تانری تؤرپوسو دیمه مک (سون درجه کقبا اولماق) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۴۹۵)، تانری دئیه نی دئمیر (هرکسین منیمسه دیگینی قبول ائتمیور، رزیلین بیریدیر) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۴۹۵) شکلینده کی ایفاده لرله دیله گتیرمیشدیر و گتیرمکدهدیر. حسن اوغلو دا مثنویده گؤیلرله تانری آراسینداکی ایلیشکییی بو بیتلرله دیله گتیرمیشدیر:
گلدی جاه اوزه ره گؤگه دوتدی یوزین
بو دیلر سلطانینا سؤیلر سؤزین ۱۲۶۸ آ/ب
حق دوزلدن یئرلر ایله گؤیلری
دوزمه دی بیر آنجیلایین سروری ۱۴۹۲ آ/ب
اورال-آلتای بؤلگه سینده کی تورکلرین قاملاری تانری آدینا کسیله جک قوربان ایچین بیر چادیر قورارلار. قام، اؤزلرینه یاردیمجی اولاجاق روحلاری سسله مک ایچین داوولونو چالار، چالدیقجا سسله دیگی روحلار ایچینه دولار و آغیرلاشاراق تاشییامایاجاغی سویّه یه اولاشیر. قام یئریندن قاخاراق میکرو کوزموس اؤزللیگینده کی چادیرین اورتاسینا دیکیلن قایین آغاجینین اطرافیندا دؤنر (رادلوف ۱۹۷۶: ۲۵۵). چادیرین اورتاسینا دیکیلمیش بو قایین آغاجی تانرینین درگاهینا یوکسه له بیلمک ایچین قوللانیلان بیر واسطه، یانی نردیوان اؤزللیگیندهدیر. قام دا اونون اطرافیندا دؤنه رک تانری قاتینا یوکسه له جه ییندن دولایی بو آغاجا تشکورونو و سایغیسینی بیلدیرمیش اولور. آذربایجاندا دا بو اینانچ باشینا دولانماق، باشینا دؤنمک (اؤزونو اونا فدا ائتمک؛ چوخ سئومک) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۹۶) شکلینده کی دئییملرله دیله گتیریلمکدهدیر.
عثمانلی دولتینی قوران عثمان غازینین یغنی گوندوزون اوغلو آیدوغدو بیر ساواشدا شهید اولموشدور. آیدوغدویو دیابوزا باغلی کویون حصارین یولو اوستونده دفن ائدهرک اطرافینی دووارلا چئویرمیشلردیر. بوگون بیله بؤلگه ده یاشایان خالقدان بیریلری اؤزونو و یا حیوانی خسته لندیگینده گئده رک آیدوغدونون مزارینین اطرافیندا دؤنمکده و بونونلا شفا بولاجاغینا اینانماقدادیر (پاشااوغلو ۱۹۴۹: ۷۳،۸۷،۱۰۵). عینی ریتول آذربایجاندا دا حیاتا گئچیریلمکدهدیر. بو دا سیبیریا، قافقاز و دیگر بؤلگه لرده یاشایان تورکلرله آنادولو و یا آذربایجان تورکلری آراسیندا میتولوژیک چاغلاردان بری دوام ائده رک بوگونه قدر گلیب چیخان گؤک تانری (تانریجیلیک) اینانجینین ایزلرینین حالا یاشادیغینی گؤسترمکدهدیر. بونون اؤنملی گؤسترگهلریندن بیری ده کتاب “سیره النبی” اسملی اثردیر. مثنوینین بیرچوخ یئرینده دؤنوپ دوران ائتمه ایله ایلگیلی ایفادهلر یئر توتموشدور:
یوریدی میداندا جولان ائیله دی
ار دیله دی دؤندی دوران ائیله دی ۸۵۵ آ/ب
آشاغینه دؤندی جولان ائیله دی
بیر ایچیب هیبتلو دوران ائیله دی ۵۴۵۱ آ/ب
اوینادی پس دؤندی جولان ائیله دی
تولانوب میداندا دوران ائیله دی ۵۶۴۵ آ/ب
خوش صلوات ویردی دوران ائیله دی
شعر اوخودی، دؤندی جولان ائیله دی ۶۸۴۵ آ/ب
بو بیتلرده ساواشچیلارین میدانا گیره رک دؤنوب اؤزویله ساواشاجاق ار دیله مه سی اولایی ان اسکی چاغلاردا تورک ایگیدلرینین میدانلاردا یاپدیقلاری عسکری تعلیملری، ساواش اویونلارینی گؤز اؤنونده جانلاندیرماقدادیر. دیگر طرفدن اسکی چاغلاردا اؤلن بیر ساواشچینین جسدینین قوندوغو اوتاغین اطرافیندا آرخاداشلارینین و یاخینلارینین آتلارییلا یئددی دفعه دؤندوکدن سونرا اوتاغین قاپیسی اؤنونده دوروب یوزلرینی بیچاق و یا خنجرله چیزه رک آغلاییب یاس توتدوقلارینی خاطرلاتماقدادیر.
عزالدین حسن اوغلو و اثری “کتاب سیره النبی“
عزالدین حسن اوغلو XIII جی یوزایلین سونلاریندا یاشامیش و بو چاغین مشهور شاعیرلریندن بیری اولموشدور. تورکجه شعرلرینده حسناوغلو، فارسجا شعرلرینده پورحسن آدینی قوللانمیشدیر (وورغون ود. ۱۹۶۰: ۲۳۷، قافقازیالی ۲۰۰۴: ۱۰۵). XV. یوزایل تذکره چیسی دولتشاه سمرقندی اونون خوراسان بؤلگه سینده اسفرایینده دونیایا گلدیغینی، شیخ جمالالدین احمد ذاکرین مریدی اولدوغونو یازمیشدیر (دولتشاه ۱۹۷۷: ۲۷۵). شیخ احمد ذاکرین شیعی شیعه رازالدین علی لالا غزنوی (جامی ۲۰۲۰: ۶۶۷)، اونون شیخی شیخ نجم الدین کُبرا (جامî ۲۰۲۰: ۶۴۸)، اونون دا شیخی خواجه احمد یسوییه دایانماقدادیر. حسن اوغلو، دولتشاهین دا تذکره سینده اشاره ائتدیگی کیمی تصوفه کؤنول وئرمیش بیر شاعردیر (آغ پینار ۱۹۹۴: ۲۰).
حسناوغلونو آذربایجان ادبیات تاریخینه ایلک دفعه فؤاد کؤپرولونون داخل ائتدیگی بیلینمکدهدیر (منگی ۲۰۱۵: ۷۷). بوتون آراشدیرماجیلار اونون ایکی تورکجه، ایکی فارسچا شعرینین اولدوغونو قید ائتمیشلردیر (شن تورک ود. ۲۰۱۴: ۱۴۰؛ آغپینار ۱۹۹۴: ۲۰). آنجاق یوخاریدا دا ایشاره ائدیلدیگی کیمی اوچ دانا تورکجه شعری بولونوپ یاییملانمیشدیر.
حسن اوغلونون “کتاب سیره النبی” حضرت محمده اتحاف ائدیلن بیر مثنوی، دینی ادبی آلانا عاید بیر اثر اولوپ دیلی XIII. یوزایل آذربایجان تورکجه سیدیر، ۱۷ صفر ۱۲۱۷ ایلینده (م. ۱۸۰۲) استانبولدا استنساخ ائدیلن و اوزه رینده چالیشیلیب حاضرلانان نسخه دیر. کتاب سیره النبی نین آرادان بئش عصر گئچدیکدن سونرا استنساخ ائدیلمه سی حسناوغلونون نه قدر اؤنملی بیر شاعر اولدوغونو اثبات ائتمکدهدیر.
اثر، ایلحان شیمشک طرفیندن فینلاندیاداکی اؤزل بیر کولکسیون صاحیبیندن ساتین آلیناراق تورکیه یه گتیریلیپ تورک دیل قورومونا وئریلمیش و قوروم کتابلیغیندا “یازما ۷۶۶، ۱۵/۲۵۵۴” نمره ایله قید ائدیلمیشدیر. اثرین جیلدی ۱۷خ۲۳٫۵-۱۲خ۱۸ جمع اولوب ۳۶۶ ورقدن عبارتدیر، حرکهلی ناسیه ایله آخارلی، فلیگرانلی آوروپا کاغیذا یازیلمیشدیر. اثرین حرکه لی اولماسی، اصیل نسخه نین دا حرکهلی اولماسی کانیسینی گوچلندیرمکده دیر. مثنوینین اصیل نسخه سی لیندیه قدر بولونامامیشدیر. مثنوی آشاغیداکی بیتلرله باشلامیشدیر.
بسم الله الرحمن الرحیم
اوّلا بیر اسم حق یاد ائده لوم
سؤزه آندان سُکره (سونرا) بنیاد ائده لوم
اسم حقدور هر ایش اوزره ابتداء
آندان اولدی ابتداء هم انتهاء
قیسسا باشلاری، آیه لر و دیگرلری قیرمیزی حرفلرله یازیلمیشدیر. اثرده جمعا ۳۸۹ ۱۲ بیت بولونماقدادیر. منظوم شکیلده یازیلان اثرین قونوسو ابوالحسن البکری القصص سی نین “سیره النبی“ آدلی اثریندن آلینمیشدیر. حسن اوغلو اثرده بیرسیرا یئرده:
ابوالحسن بکری القصص سینین حیاتی ایله ایلگیلی چوخ آرتیق بیلگی یوخدور. ذهبی اونون XI. یوزایلدا یاشادیغینی ایلهری سورموش، لوویس شیهو ایسه IX. یوزایلین اورتالاریندا اؤلدوغونو قید ائده رک بو بیلگیگی آلدیغی قایناغی بلیرتمه میشدیر. اونون عراقدا یاشادیغی، حضرت محمدین حیاتینی آنلاتان سیره النبی آدلی اثر یازدیغی و بونون خیالی حیکایه لرله دولو اولدوغوندان دولایی اوخونماسینین بیر فتوا ایله یاساقلاندیغی قید ائدیلمیشدیر. ذهبی اونون یالانچی، مفتری و یازدیغی شئیلرین هیچ بیر دایاناغینین بولانمادیغینی، آنلاتدیغی اولایلارین دا اویدورما بیلگیلرله دولو اولدوغونو سؤیله میشدیر. قصص سی نین اثرینین ترجمه سی سیره النبی آدییلا سلیمانیه کتابخاناسیندا حاجی محمود افندی، نو.۴۳۶۱ اولاراق ساخلانماقدادیر (دیا ۱۹۹۲: ۳۶۶؛ ییلدیز ۲۰۲۰: ۳۴۹؛ کارامان ۲۰۱۹: ۹۱). حسن اوغلو اثرینین خاتمه سینده،
حسن اوغلو بو خدمت ائشیگینده
یوزین اولدی تُراب الحمدولله”(۱۲۳۸۷ آ/ب)،
-دییهرک اؤز امضاسینی آتمیشدیر.
اثرین کتبه سینده بو قید دوشولموشدور: “کتبه الفقیر المعرف بالعجز و تقصیر حسن اش شُکری طبردرانی سارایی عتیقی مأمور للاحسان تیلامذ عمر الوصفی کاتبی حاجه مشق سارای قالاتا غفرالله ذنوبهما و ستره عیوبهما و لی من نظره قورا فیه امین”. بو سؤزلر ده کتابه نین مستنسخه عاید اولدوغونو وورغولاماقدادیر.
آغاز قصه ی ولادت سید المرسلین و خاتم النبین و حبیب الربّ العالمین؛
قصه ی رسول حضرتی نین مبارک گؤزلری آغرییوب کندی آغیز یاری شفا اولدوغو قصه دور؛
قصه کشتی گرفتن مصطف با ابوجهل لعین بی وفا؛
قصه مهاجرت مصطفی برای خدیجه الکبری رضی الله عنه؛
قصه ولادت امیرالمؤمنین و امام المتقین اما علی کرم الله وجه؛
قصه آمدن وحی پیغمبر صل الله علیه و سلم؛
قصه مسلمان شدن ابوبکر و عثمان ابن عفّان رضی الله عنهما؛
ذکر اسلام عمر اضی الله عنه؛
ذکر معراج رسول الله صل الله و سلم؛ذکر قصه انشقاق قمر و حبیب ین مسلمان اولدوغی؛
قصه عرض کردن رسول الله خود را بر قابیل عرب؛
پذکر اعطا پیغمبرین قفتانی اولان یهودی تایان قصه دور؛
قصه هجرت پیغمبر صل الله و سلم؛
قصه مقداد این اسود الکندی با سیاسه دختر حبّه برین مزاحیم؛
ذکر غزای ابدر و شهید شدن حمزه پهلوان رضا الله عنه؛
ذکر قصه غزای خیبر؛
ذکر غزای بنی قرنطه شاه مردان منجناقا قویوب قلعه یه آتدیقلاری قصه دور؛
امیرالمؤمنین ابوبکریم اوغلو عبدالرحمن مسلمان اولدوغو قصه دور؛
تانری قیلینجی خالد ابن ولید مسلمان اولدوغی و تانری دشمنی ولید ابن مغره یله جنگی قصه دیر؛
غزاب قلعه سی نین آلوندوغی غزا و آنداغی عجایب لر و سام آم اولدوغی و ذات الانوار آغاجین کسدیک لری و شاه مردانون جنگی قصه سی دیر؛
مرقال ابن فصاح الابطال غزاسی قصه سی و شاهون اول جنگی دور؛ذات الاباطیلده اسد و قیس لعین له اولان جنگ قصه سی دیر و توقون قیزی ایله اولان غزاسی دور؛
مکّه نون شرف الله تعالی فتح اولدوغی غزادور بو قصه.
اثر اسلام دینینین ایلک چاغلارینداکی جنگ نامه لره و جنگنامهلرین ادبیاتیمیزدا گؤرولمه گه باشلادیغی چاغلارا عایددیر. او چاغدا بؤیله سی اثرلرین یازیلماسینین اصیل غایه سی بیر طرفدن تورک توپلوموندا سوروب گئدن ساواشلار دؤنمینده تورکلرین اسلام دینینی قبول ائتمه سوره جینه یاردیمجی اولماق، دیگر طفدن ده اونلاردا بولونان فتحچی روحو تشویق ائتمکدیر (چلبیاوغلو ۲۰۱۸). اثرین بیرچوخ یئرینده “دده قورقوت دستانلاری” و ایلک دؤنم دینی-منقبه و مثنویلرین اوسلوبو حاکیمدیر. بیر اؤرنک:
دیدی سانا سؤیلرم ای جان ایگید
جانیم اولسون یولونا قوربان ایگیت ۱۶۷۷ آ/ب ا
اثردئ بعضی قصهلر باغیمسیز اثر اؤزللیگیندهدیر. بونلار دا “ “قصه مقداد ابن اسود”، “قصه غزای خیبر”، “قصه بتی کریزه” کیمیلریدیر. بونلار “کتاب سیره النبی”ده دیله گتیریلسه ده اؤز ایچینده تماما باغیمسیز اثرلره دؤنوشموشدور. بو قونولارلا ایلگیلی اولاراق چئشیدلی کتابخانالاردا بیرچوخ نسخهلر موجوددور. حضرت علی ایله ایلگیلی بیرچوخ اسکی متن محتملا مستقل بیر اثردن ایلهام آلیناراق یازیلمیشدیر. حسن اوغلونون “کتاب سیره النبی” آدلی بو اثری یاییملاندیغیندا XIII. یوزایله عاید دیل و ادبیات یؤنوندن اؤنملی بیر اؤرنک اولدوغو گؤرولهجکدیر. اثرده تورکجه یؤنوندن دقتی چکن مهم بیر قونو بوگون گونئی آذربایجاندا قونوشولان دیلین، حتا باکو کؤیلرینده قونوشولان آغزین اثرین تمامیندا حاکیم اولماسیدیر. گونئی آذربایجاندا یازیلی ادبیاتا یوزایللر بویونجا اؤنم و یا اذن وئریلمه مه سی، سلجوقلو امپراتورلوغونون بئله دولت دیلینین فارسجا اولماسی و سونراکی چاغلاردا بو جغرافیادا حاکیم اولان سیاسی گوجلرین ده استثنای ایللر خارج عینی دورومو دوام ائتدیرمه سینه رغما خالق اؤزو دیلینه صاحب چیخمیش و اونو سؤزلو ادبیاتی واسطه سیله میتولوژیک چاغلاردان بری پوزولمادان بوگونه داشیمیشدیر. بو دوشونجه دن حرکتله عزالدین حسن اوغلونون خوراسان بؤلگه سینده دوغموش اولسا دا گونئی آذربایجاندا، اؤزه للیکله ده تبریز بؤلگهسینده یاشادیغی و بورادا یاشایان تورکجهنی منیمسه دیگی قناعتی اولوشماقدادیر.
بیر قوخوسو وار کی مُشکه بنزه مز
دونیادا اولماز او قوخووا دگمه گز ۳۵۷
قاندا گئدرسین برو گل برووا
مصطفا پس دؤندی باخدی یوخارووا ۲۰۹۵ آ/ب
بو بیتدهکی “قوخووا، برووا، یوخارووا” سؤیله مه لری اؤزه للیکله تبریز بؤلگه سینده قوللانیلماقدادیر.
اثرده بیرچوخ یئرده یوخاریدا دا سونولان بعضی بیتلرده اولدوغو کیمی کوزمیک آنلاییش و میتسل ایفاده لر دیله گتیریلمیشدیر. بو دا حسن اوغلونون یاشادیغی چاغدا تورک ملتینین مینلرجه ایلدیر دوام ائتدیردیگی گؤک تانری اینانجینین و گؤیله ایلگیلی آنلاییشینین یئنی قبول ائدیلن اسلام دینی ایچینده دوام ائتدیگینی گؤسترمکدهدیر.
گؤی آتاموز یئر آناموزدور یقین
اول ایکینون اوغلییوز بیز اوش همین ۸۹ آ/ب
بو کیم دیدین کی کیمون اوغلوسان
سن آتام گؤیدور آنام یئر اوغلویام بن ۸۳۸۴ آ/ب
بو جور سؤیلملر اشاره ائدیلدیگی کیمی مثنویده اولدوقجا چوخدور. بو موتیولرین اسکی تورک شعری میراثینین حسن اوغلوندا تکرارلاندیغی قناعتینی عقله گتیرمکدهدیر. بو اینانج اورخون آنیتلاریندا و وربیتسکی نین آلتای تورکلری آراسیندان درله ییپ قید ائتدیگی “یارادیلیش” دستانیندا دا گئچمکدهدیر (آلتایلی ود. ۲۰۱۸: ۳۷-۴۱). بو آنلاییش “قوتادغو بیلیک”ده ده “یئرنی کؤکنی یاراتقان” ( حاجب ۲۰۱۱: ۳) بیچیمینده دیله گتیریلمیشدیر. دیگر طرفدن اثرده دیله گتیریلن میتولوژیک کاراکترلر بو دوشونجه نین حاکم اولدوغو ان اسکی چاغلاری خاطرلاتماقدادیر. بونلارین دینی اؤگه داشیماسی و اثرده یازیلی تورک ادبیاتینین ایلک اؤرنکلرینی آندیرماسی سون درجه اؤنملیدیر.
سونوچ
گؤی، تاریخ بویونجا تورک ملتینین میتولوژیک دوشونجه سینده اؤزل بیر یئر اشغال ائتمیشدیر. اسکی تورکلر تانرینین گؤیلرین تصور ائدیله مز گئنیشلیگینده اولدوغونا اینانمیشدیر.
گؤی هم تانرینین مکانی کیمی قبول گؤرموش، هم ده اونو تمثیل ائتمیشدیر. گؤیه اولان اوز-توتما (رویکرد) یوخاریدا دیله گتیریلن چئشیدلی خالقلارین دوشونجه سیله بیرلیکده تورک خالقلارینین آنلاییشیندا نئجه یئر ائدیندیگی سونولان اؤرنکلرده یانسیدیلمیشدیر. تاریخین ایلک دؤنملرینده تورکلر بعضا گؤیه “تنگری” دییهرک الینی آچیپ دعا ائتمیش، گؤنلونجه اوندان بیر شئیلر دیله میشدیر. کاشغرلی محمود “دیوان لغات التورک” آدلی اثرینی حاضیرلارکن اوغوزلارین یاشادیقلاری یئرلرده دولاشدیغی زمان اونلارین الینی گؤیه آچاراق “تنگری” دییه سسلنمه سینی “یئره باتاسی کافرلر گؤیه تنگری دیور” (کاشغرلی ۱۹۹۲: ۳۷۷) دییه رک اونلاری تنقید ائتمیشدیر. کاشغرلینین اونلاری تنقید ائتمه ندنی، اؤزونون مسلمان، اوغوزلارین او وقتلر هنوز تانریچیلیق اینانجینی دوام ائتدیرمه لری سببیلهدیر.
سیبیریادان آنادولویا، بالکانلارا، دوغو تورکستاندان آذربایجانا قدر هانکی جغرافیادا یاشارسا یاشاسین تورک خالقلارینین دیلینده گؤی اؤزل اؤنمه مالیکدیر. آذربایجان تورکلری ده گونئیده اولسون قوزئیده اولسون گؤیله ایلگیلی اولاراق میتولوژیک آنلاییشلارینی آلقیشلاریندا، اَیلَنجه لرینده و دئییملرینده بوگون ده دوام ائتدیرمکدهدیر
. XIII یوزایلدا یاشایان متصوف آذربایجان شاعری عزالدین حسن انغلونون “کتاب سیره النبی “آدلی مثنویسی آذربایجان ساحه سینده کی دوغو اوغوز تورکجه سینین سؤز وارلیغی ایله بو بؤلگه اوغوزلارینین اینانچ دونیاسینی دا آنا خطلریله یانسیتمادا (عکس ائتدیرمه ده) و اونلارین گؤیله ایلگیلی اینانچلاری قونوسوندا اؤنملی وئریلر سونماقدا، بو اؤزللیگی ایله ده هم تورک میتولوژیسی هم تورک ادبیاتی هم ده تورکجه ایچین اؤنملی بیر قایناق وصفیندهدیر.
Kuran-ı Kerim ve Açıklamalı Meali. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. ۲۰۰۰٫
Lvova, E.L.-Oktyabrskaya, İ.V.-Sagalayev, A.M.-Usmanova, M.S. Güney Sibirya Türklerinin GelenekselDünya Görüşleri. C I. Konya: Kömen Yayınları. ۲۰۱۳٫
Mengi, Mine. Eski Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları. ۲۰۱۵٫
Molla Câmî. Nefahâtü’l-Üns Min Hadarâti’l-Kuds (Evliya Menkıbeleri). Tercüme ve Şerh: Lâmiî Çelebi, Sadeleştiren: Abdulkadir Akçiçek, İstanbul: Huzur Yayınları. Ögel, Bahaeddin. Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. C I. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. ۱۹۸۱٫
Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. C I. Ankara: TTK Yayınları. ۱۹۸۹٫ Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. C II. Ankara: TTK Yayınları. ۲۰۱۰٫
Özmen, İsmail. Alevi-Bektaşi Şiirleri Antolojisi. C III, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. ۱۹۹۸٫
Paşaoğlu, Âşık. Tevarih-i Ali Osman. İstanbul: Atsız Neşri. 1949.
Togan, Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası. ۱۹۴۶٫
Turan, Osman. Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları. ۱۹۹۵٫
Türkçe Sözlük. Ankara: TDK yayınları, ۲۰۱۱٫ Vurğun, Sǝmǝd-İbrahimov, Mirzǝ-Dadaşzadǝ, M. Arif. Azǝrbaycan Əbiyyatı Tarixi I, Bakı: Elmlǝr Akademiyası Nǝşriyyatı, ۱۹۶۰٫
Yıldırım, Nimet. Fars Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları. ۲۰۱۸٫
Yıldırım, Nimet. İran Mitolojisi. İstanbul: Pinhan Yayınları. ۲۰۱۸
Yıldız, Güllü. “Memlükler Dönemi Siyer Yazıcılığına Genel Bir Bakış”, İslam Tetkikleri Dergisi, Journal of Islamic Review 10, 1 (2020): 333-363 Yörükan, Yusuf Ziya. Şamanizm. Ankara: Yol Yayınları. ۲۰۰۵٫
Yûsuf Hâs Hâcib. Kutadğu Bilig. Haz: Mustafa Kaçalin, Ankara, KB Yayınları. ۲۰۱۱
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab urd_Arab pes_Arab prs_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn tur_Latn crh_Latn azj_Latn crh_Latn tur_Latn tur_Latn crh_Latn