21 آذر نهضتیندن 30 ایل کئچدی، بو نهضت ایکینجی دونیا محاربهسیندن سونرا عموما ایران آزادلیق حرکاتی خصوصا ملی آزادلیق حرکتینین ذیروهسیدیر. بو حرکت علیهینه ایستر داخل و ایستر خارجده تجزیهطلب آدلاندیریب و بیگانهلر الیله یارانمیش بیر حرکت گؤسترسهلرده، 21 آذر نهضتی مشروطهدن 1324 – نجو ایله قدر ایران آزادلیق حرکاتینین تمامیله، طبیعی و لازمی بیر نتیجه لی ایدی، بونا گؤرهده هئچ بیر خارجی ال واسطهسیله یارانمیشدی، بو حرکت او دؤوردن اجتماعی حادثهلری قوجاغیندا تدریجله و طبیعی حالدا و خلق حرکتینین ایستهیی و ارادهسی ایله یاراندی. بو مسئلهلری ایشیقلاندیرماق اوچون 21 آذر نهضتینین مختلف جهتلرینه دقت ائتمک لازیمدیر.
21 آذر نهضتی نئجه یاراندی؟
1289 – نجو ایل اتابک پارکی جنایتیایله ارتجاع غلبه چالمیش دموکراتیک مشروطه انقلابینی بوغدو و اونون قهرمانلارینی تدریجله مختلف یئرلرده آرادان آپاردی. لاکن آزادلیق فیکری و آزادیخواهلار آرادان گئتمهدی. بونلار یئنی شرایط و فرصت آختاریردیلار تا قانون اساسی و مشروطهنی یئنیدن دیرچلدیب دموکراتیک انقلابی تماملاسينلار. 1299 نجو ایلده بو فرصت یاراندی چونکو تزار روسیه ایرانین سیاست صحنهسیندن چیخمیشدی. اساسا مشروطه انقلابی اشتراکچیلارینین رهبرلیگی آلتیندا تبریزده خیابانی قیامی، گیلاندا جنگل نهضتی، خراساندا ایسه کلنل محمدتقیخان قیامی باش وئردی. بو حرکتلرده ارتجاع طرفیندن یاتیریلدی، لاکن گئنهده نه مترقی فیکیرلر بوغولدو و نهده تمام آزادیخواهلار محو اولدو. رضاشاه ناقص قانون اساسیه ال آپاریب اونو روحسوز بیر کالبده چئویردی آزادیخواهلارا گؤرونمهمیش دیوان توتدو و بیر سیراسینی زنداندا اؤلدوردو. ایرانین آزادیخواه قوهلری رضاشاهین سیماسیندا مشروطه جیلدینه گیرمیش بیر دیکتاتورون نئجه انگلیسلر طرفیندن یارانیب ایران خلقلرینه تحویل ائديلمهسینی بوتون وارلیقلاریله لمس ائتدیلر. ایکینجی دونیا محاربهسی باشلاندی و شهریور حادثهسینده ایرانیدا احاطه ائتدی. انگلیسلیلر رضاشاهی گتیردیکلریکیمی آپاردیلار. ارتجاع ضعیفلهدی لاکن ارتجاعه دستگاهی ال دییلمهمیش قالدی. آزادیخواهلار زندانلاردان چیخدیلار. سورگوندن قایتدیلر. ایران آزادلیق حرکاتینین مرحلهسی باشلاندی.
بو حرکتین باشیندا یئنده مشروطه انقلابی و 1299 نجو ایل حرکتلرینین اشتراکچیلاری دایانیردیلار. اجتماعی حرکت گوجلندي و حزبلر فعالیته باشلاديلار خلق حرکتیله برابر یواسی ساغلام قالمیش ارتجاعدا فعالیتدن ال گؤتورموش چوخ آشکار شکیلده مترقی قوهلرخطابا دئییردی :
«قوی متفقلر قوهلرینی آپارسینلار، اوندا بیز سیزه آزادلیق و دموکراتیک نه اولدوغونو گؤسترهریک» پیشهوری 1324 آذربایجان روزنامهسی 30 شهریور.
آزادیخواهلار ایرانین فاشیزیم علیهینه غلبهده اوینادیغی رولا بئل باغلاییر و دیکتاتورلوغون تازادان احیاسینا آز گمان ائدیردیلار.
لاکن فاشیزیم ازیلیب و متفقلرین ایرانی تورک ائتمهسی یاخینلاشدیقدا کیریمیش ارتجاع آزادیخواه قوهلری قارشی جدی هجوما باشلادی.
مرحوم پیشهوری 1324نجو ایل شهریورین 29 ندا بو حقده یازیردی : «تهران سریع قدملرله ارتجاع طرفه گئتمكدهدیر باشیمیزا یونان خلقینین باشینا گلن اویونو گتیرمک فیکیریندهدیرلر. مجلس و دولت و مطبوعات ساتیلمیش خائن آداملارین الینه دوشموشدور. بونلار ویریب ییغیب، اؤز سیاستلرینی یئتیرمک ایستهییرلر. آزادلیق، دموکراتیک نامینه چالیشدیقدا اولان قوهلرجوربهجور بهانهلر ایله بوغولوب تارومار ائدیلمکدهدیر. رضاخاندان داها قابان، داها خشن بیر جلاد وجودا گتیرمک نقشهسی جدی صورتده موقع اجراعیه قویولموشدو. پیشهوری آذربایجان روزنامهسینده یازیردی » محاربه خاتمه تاپار-تاپماز اؤلکهمیزده ارتجاعی عنصرلر باش قالدیریب ایگیرمی ایلیک استبداد و دیکتاتورلوق اصولونو دوباره دیریلتمهیه باشلامیشلار… بیز بیلمیریک آتلانتیک منشوری نه اولدو، پوتسدام کنفرانسینین رایلاری یئنه ایرانا شامل اولا بیلمهدی؟!
اوندان علاوه منشور آتلانتیک بوتون دونیا ملتلرینه اوز مقدارتینی تامین ائتمک حقینی وئرمیشدیر. بیز آذربایجانلیلاردا بو حقدن استفاده ائدیب ایراندا خلقینده اؤز سرنوشتیمیزی تعیین ائدیب و وئردیگیمیز بؤیوک قربانلار بهاسینا الده ایدیلن قانون اساسینی دیریتمگ ایستیهییریک. «پیشهوری آذربایجان روزنامهسی صحیفه 231. ایکینجی دونیا محاربهسیندن تازا مئیدانا آتیلمیش آمریکا امپریالیزمیدا ایرانین سیاست مئیدانا آت چاپماغا باشلادی. بو مسئله آزادیخواهلاری بتر نگران ائدیردی.
چونکو اولار بیلیردیرکی، آمریکا طرفیندنده حمایه اولان تازا دیکتاتورلوق داها خشن و داها گوبود اولاجاقدیر.ارتجاعین قاباغینی آلماق اوچون آزادیخواه قوهلر ایکینجی دونیا محاربهسی نتیجهسینده یارانمیش نسبتا مساعد فرصتی الدن وئرهبیلمزدیلر. کئچمیش انقلابی سابقهلری و انقلابی زمینه جهتدن ارتجاعیله مقابله آذربایجاندان سوایی ایرانین آیری یئرینده ممکن دئیلدی. دئمک بئله بیر مقابله ایران آزادلیق حرکیتینین مشروطیهدن 1324 – نجی ایله انکشافینین طبیعی محصولدایدی. بو زامان انقلابی قوهلر ال- ال ال اوسته قویوب باخا بیلمزدیلر و بو ایشی محض آذربایجاندان باشلامالیدیلار.
بو حقیقتی مرحوم پیشهورینین 1324 – نجو ایل شهریورین 24 – نده تبریزین شیر و خورشید سالونداکی نطقوندا آچیق گؤرمک اولار او دئیردی : وضعیت ائله آغیر بیر حال آلدی کی، آرتیق تهراندا اوتوروب مقاله یازمادان نطق ائتمکدن بیر نتیجه اولا بیلمیهجگینی یقین ائتدیم. ناچار بیر ایل بوندان اول تبریزده اوزون – اوزادی بحث ائتدیگیمیز مسئله اطرافیندا دوشونمگه باشلادیم.
بو چوخ ساده تدبیرایدی، منیم تبریز مسلکداشلاریمدان دئدیلر : آذربایجاندان باشلاماسی بورانی اصلاح ائتمه آذربایجان خلقینین اؤز گوجوایله بوردا ملی حکومت گتیرمهلییک، تهران ارتجاعین باشی استبدادین مرکزیدیر. بیر نئچه نوبهده اوردان گؤز یوموب مستقیما بوردا ایش گؤرمهلییک. بو فیکرین حقیقتی او وقت نظریمده داها آشکار بیر صورتده جلوه ائتدیکی، دؤلتین مسئول مامورلاری ایله آذربایجان خلقینین تظلم و دادخواهلیق تلگرافلاری حقینده مذاکره ائتدیم. مثلا بیات دئدی : من رادیو واسطهسیله مراجعت ائتمیشم. آرتیق خلق عریضه و تلگراف واسطهسیله اؤزونه زحمت وئرمهمهلیدیر. صدر دئدی : بیر تلگراف اولماسین مین تلگراف اولسون من بو کیمی بوش سؤزلره جواب وئرمهیهجهیم. بو سؤزلرین آیری جوابی اولابیلمزدی، گرک خلقه مراجعت ائتمک. خلقین یومروغون گوجوایله آزادلیغی تامین ائتمک. بو شعارلار من تبریز آزادیخواهلارینین تکلیفی اوزهره تهراندان آذربایجانا حرکت ائتدیم. پیشهوری 21 آذر روزنامهسی صحیفه 8.
بئله بیر شرایطده 1324- نجو ایلین اوللریندن بیر سیرا آزادیخواهلار ایرانین مختلف یئرلریندن تبریزه گلیب شهریورین 12- سینده آذربایجان دموکرات فرقهسینی تشکیل ائتدیلر. بو فرقهنین مؤسسلری و قاباقجیللارینین چوخو مشروطه انقلابی، خیابانی قیامی، جنگل نهضتی و 53 تفرین اشتراکچیلاری ایدیلر. بو شخصلردن آشاغیداکیلاری نمونه گؤسترمک اولار. حاجی عظیمخان (ستارخانین قارداشی)، نظامالدوله رفیعی (فرقهنین مؤسسلریندن و مشروطه انقلابی زمانی آذربایجان انجمنین عضوو).مستشارالدوله (مشروطه دورو آذربایجان انجمنین عضوو).میرجعفرپیشهوری(جنگل حرکاتینین فعال رهبرلریندن)، میرزه نوراله خانیکانی (مشروطه انقلابینین ان مشهور قهرمان مجاهد رهبرلریندن)نعمت آقاولي صمصام (مشروطه انقلابيندا ستارخان مجاهدلريندن) . مرندلی برهانی (خیابانی قیامی اشتراکچیلاریندان)، علی فطرت شاعیر (مشروطه آزادیخواهلاریندان). علی قهرمانی (ستارخان آتلیلارینین رئیسی و خیابانی قیامی انقلابچیسی). تقی شاهین (53 نفردن)، طسوجلو جمالی (مشروطه و خیابانی انقلابچیلاریندان). میرکاظم (مشروطه انقلابی مجاهدلریندن). جعفر ادیب و میر عبدالحسین فائقی (مشروطه و خیابانی قیامی معارفچیلریندن) و … بو شخصیلردن آذربایجانین بوتون شهرلری و قصبه و کندلریندن واریدی و فرقهنین اؤن سیرالاریندا گئدیردیلر.
آزادلیق، مشروطه بوتون ایرانین یولوندا گئتمیش قیرخ ایللیک (1945- 1905) دؤیوشلر و مبارزهلرین اشتراکچیلارین طرفیندن يارانميش بير فرقه فقط اونون دوشمنلري طرفيندن بیگانهلر الیله یارانان فرقه آدلانا بیلر. بئله بیر فرقه آزادیخواه قوهلر طرفیندن قانون اساسینی دیریتمک، آزادلیق دموکراسی رولو حقوقلاری تامین ائتمک و دیکتاتورلوغون قاباغینی آلماق اوچون یارانا بیلردی.
آذربایجان دموکرات فرقهسی بو ایش اوچونده یارانمیشدی. بونو قید ائتمک لازمدیرکی، دونیانین هئچ بیر یئریندن و هئچ بیر زامان ائله انقلابی حرکت باش وئرمهمیش و باشدا وئرهبیلمزکی، خارجی ذینفع قوهلر اؤز خيرلرینه اوندان استفاده ائتمهگه جان آتماسینلار. بئله خارجی جهدلر بیر حرکتین خلقیلیگی و اونون خلقی طرفیندن یارانماسینی خدشهدار ائده بیلمز. آذربایجان دموکرات فرقهسینین یارانماسی و 21 نهضتیده بو قانوندان مستثنی دئیلدیر.
21 نهضتی نئجه یاراندی؟
ایرانین یوخاریدا گؤستردیگیمیز اجتماعی – سیاسی وضعیتی نظره آلاراق 1344 – نجو ایل شهریور آیینین 12 سینده فرقهنین 12 مادهدن عبارت اولان مراجعت نامهسی نشر اولوندو. بئلهلیکده آذربایجان دموکرات فرقهسینی تشکیل اولوب ایشه باشلادی. بو مراجعتنامه فرقهنین آذربایجان بارهده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و ملی احتیاجلاری اساسیندا شعارلار ایرهلی سورودور. مراجعتنامهنین 48 نفر امضاء ائتمیشدیکی، بیر پاراسی سونرالار دالی چکیلدیلر. بیر آی کئچمهدن آذربایجان کارگر اتحادیهسی و حزب توده ایرانین آذربایجان و زنجان تشکیلاتیدا فرقهیه ملحق اولدولار، بئلهلیکده آز بیر مدت عرضینده فرقه آذربایجانین ان قدرتلی و نفوذلو اجتماعی تشکیلاتینا چئوریلدی. بو مراجعتنامه و یا فرقهنین اساسی هدفلرین مرحوم پیشهورینی 1325 – نجو ایل اردیبهشت آیینین 24 نده آذربایجانین شخصیتلری کنفراسیندا بئله خلاصه ائتمیشدی : «ایران داخیلینده ایرانین استقلال و تمامیت ارضیسینی مراعات ائتمک شرطیله اؤز داخلی ایشلریمیزی اؤز الیمیزه آلماق و اؤز ائویمیزی اؤز ادارهمیزایله اداره ائتمک اؤز آنا دیلیمیزده ملی فرهنگیمیزی مترقی و معاصر حالا سالماق» پیشهوری 21 آذر روزنامهسی صحیفه 30
آذربایجانین آذربایجانلی الیله اداره اولما ایشینی فرقه قانون اساسینی بیر ستونی اولان ایالتی و ولایتی انجمنلری واسطهسیله حیاتا کئچیرمک ایستردی، بونا گؤره تهراندان بو انجمن لری تشکیل ائتمک طلبینی ایرهلی سوردو، لاکن صدرالاشراف کابینهسی بو تکلیفی مهر آییندا رد ائتدی و آذربایجاندا جدی ترورا ال آتدی. بئلهلیکله بیر داها معلوم اولدوکی، تهران آذربایجانین قانون حقینی دینج یولیله وئرمیهجکدیر. فرقه یارانمیش امکانی الدن وئره بیلمزدی بونا گؤرهده مستقل حرکت ائتمهلیدیر. «خلقیمیز سیاستده سردار ملینین تهرانا گلمهدن قاباق تعقیب ائتدیگی یول ایله گئتمهلی، اونا تقلید ائتمهلیدی». پیشهوری 21 آذر روزنامهسی صحیفه 149.
بئله اولدوقدا فرقه ایالتی انجمن ایله کفايتلنیب قالا بیلمزدی. خلقین آرزولارینی حیاتا کئچیرهن تشکیلات لازمایدی بو ایش اوچون خلق کنفرانسلاری یاراندی. خلقه مراجعت اولدو.
خلق کنفرانسلاریندا اون مینلرجه امضایا مالک اولان قرارلا تهرانا منتظر اولمادا ملی آزادلیق تامین ائدهن مختاریت و ملی حکومت تشکیلاتی طلب ائدهن تصمیم نامهلر سئل کیمی آخیب تبریزه گلدی، فرقهمیزایسه خلقیمیزین روحوندان قوپان بو بؤیوک نفسه لاقید قالا بیلمز و خلقی اؤز حالینا قویا بیلمزدی. اونا گؤره چوخ سریع بیر صورتده خلق کنفرانسلارین آرزولارینی عملی ائتمک و خلقین سسینین تمرکز وئرمک اوچون آبان آیینین ایگیرمی دوقوزوندا، اؤزونو مؤسسلر مجلیسی آدلاندیران، خلق ییغینجاغی یاراتدی.» پیشهوری 21 آذر روزنامهسی صحیفه 22
240 نفر حدودوندا نمایندهسی اولان و تبریزین شیر خورشید سالونوندا کئچیریلن بو ییغینجاق ملی حکومتین اساسینی قویدو و فوریتله ملی مجلسین چاغیریلماسی قرارینی قبول ائتدی. آذر آیینین بیرینجی یاییندا مجلسین انتخاباتی کئچیریلدی. بو زامانلار تهران حکومتی “بیاتی” تبریزه گؤندردی “بیات ” ایالتی انجمن گلجک مجلسین تصویب ائدهجگی صورتده قبول ائتدی و بو ایشه دقت قازانمادان اؤتورایدی. فرقه اؤز ایشینه دوام ائتدی. 21 آذر گونو ملی مجلس آچیلدی و ملی حکومت قورولدو. رسمی دولت تشکیلاتی یاراتماق ایشیله مشغول اولماقلا برابر فرقه اؤز اساسینی محکملندیرمک ایشیندن غافل ذئیلدی. بئلهکی مهر آیینین دوقوزوندا فرقهنین بیرینجی کنکرهسی تشکیل اولوب فرقهنین خط حرکتینین و مرامنامهسی تصدیق ائتدی. 1324- جو ایل آذرین اییرمی بیری خلقیمیزین تاریخینده ان هیجانلی گونلردن بیرایدی. بو گونه شاهید اولانلار بيليرلركي، بو گون بیر طرفدن ساعتین بناسیندا ملی مجل آچیلیر و او بیری طرفدن ایسه فدائی قوهلری طرفیندن محاصره اولونموش تبریز ارتشینین فرماندهی سرتیب “درخشانی” ایله مذاکره دوام ائدیردی. تا اوردو قارداش قانی تؤکولمهدن تسلیم اولسون.
فدائی قوهلر نئجه یارانمیشدی؟
دئمک فرقه دولت تشکیلاتی یاراتماغا چالیشماقلا برابر بیلردیکی، تهران اردوسی تبریزده اولدوغو حالدا ملی حکومت ایش باشینا گلهبیلمز بونا گؤره یارانان ملی حکومتین سلاحی آرخاسیندا حقیندهده دوشونور و فعالیت ائدیردی. بورادان اوخوجولارا بئله بیر سؤال میدانا گلهبیلر. بو فدائیلر کیملرایدیلر؟ فدائی تشکیلاتی نئجه یاراندی؟
1320 – نجو ایل شهریور آییندا رضاشاه قاچیب ایران اوردوسو داغیلاندا آذربایجان کندلرینین الينه چوخلو سلاح دوشدو و اربابلارلا کندلیلر آراسیندا توقوشمالار باشلاندی. بو توقوشمالار زمان کئچدیکجه شدتلنیردی و کندلیلر یایین اوللرینده حزب توده ایرانین آذربایجان ایالتی کمیتهسینین تشبثوایله آذربایجان استاندارینین کفیلی آقای نیکخو کندلیلرین وئرمهلی اولدوغو بهره مالکانه بارهده بخشنامه صادر ائلهدی. بو بخشنامه حزب توده ایرانین ایالتی کمیتهسی طرفیندن تکثیر اولونوب بوتون کندلره گؤندریلدی. بو ایش اربابلا کندلی آراسینداکی توقوشمانی داها شدتلندیردی. بونون نتیجهسینده فرقهنین یارانماسی عرفهسینده آذربایجانین بوتون زندانلاری کندلیلرله دولوایدی. کندلیلرین حزب تودهیه شکایتی او یئره چاتمیشدیکی، 1324- نجو ایلین یاییندا حزب تودهنین مرکزی کمیتهسی اصفهانلی وکیل دادگستری “مرتضی راوندی” نی تبریزه گؤندریلمیشدی تا زندان اولموش کندلیلردن محکمهلرده مدافعه ائلهسین. بو زمانلار تهران حکومتینین کندلیلر علیهینه فشاری آرتدیقجا اونلارین ناراضیلیقلارینی داها آرتیردی.
فرقه یارانان زمان آذربایجان کندلیسی بو وضعیتده ایدی. فدائیلر همین ناراضی کندلیلر ایدی، و فدائی تشکیلاتیدا بونلارین طرفیندن یارانمیشدی. آذربایجان دموکرات فرقهسینین رولوایسه بو ناراضی کندلیلری اؤز عضولری واسطهسیله منتظم حالا سالماق و معین هدفه دوغرو یونلتمکدن عبارت ایدی. مرحوم پیشهوری فدائی دستهلری و اونون تشکیل بارهسینده دئمیشدیر. «بو فدائی دستهلرینین بارهسینده متاسفانه بو وقتهدک چوخ ائشیدیلمیشدیر.
بو تشكيلاتين تفصيلي ملي تاريخيميزين ان شانلي صيغهلريندن بيريني وجوده گتيرميشدير. فدائی تشکیلاتی چوخ طبیعی بیر صورتده خلق حرکاتیندا دوغموشدور، کندلردن انتقام آلماق قصدیله مئیدانا چیخان بو جریاندا فرقه تشکیلاتلارینین گؤستردیکلر و فداکارلیغی انکار ائتمهیه لزوم یوخدور. دوغرودور کندلی، ژاندارم ظلموندن جانا دویوب اونون شرینی دفع ائتمه اوچون سلاح الده مبارزهیه قیام ائتمیشدی، لاکن اونون تشکیل ائدن اونون باشیندا دوران،اونو دوزگون هدفه سوق ائدهن فرقهمیزین یئرلی تشکیلاتلارینین ترتیب ائتدیگی قهرمانلار اولمیشدی. آجی تنقیدلر و شدید تعروضلره باخمیاراق کمال خونسردلیکله خلقی تشکیل ائدیب فدائی دستهلرینین فرقهنین اینانیلمیش آداملارین رهبرلیگی آلتیندا چکمهگه چالیشیردی. نهایت حرکت خلق ایچرهسیندن باشلاییب بوتون اؤلکهنی بورویوب تهران ارتجائنین قوشون قلعهلرینی اوزوک قاشی کیمی محاصرهیه آلیب ملی قدرتیمیزین قاباغیندا دیز چؤکمگه مجبورائتدی.»پیشهوری21آذر روزنامهسی صحیفه64
فدائی تشکیلاتی آذربایجانین بؤیوک یئرلرینده یارانمیش بؤیوک بیر مسلح تشکیلات ایدی. بو تشکیلات اؤزوده ارتجاعین هجوما کئچدیگی و بیداد ائتدیگی بیر زاماندا یارانمیشدی. خلقیمیز و 21آذر نهضتینین بؤیوک افتخارلارینداندیرکی، بئله بیر شرایطده فدائی تشکیلاتینین یارانماسی جریانیندا بیر نفرده اولسون خیانت ائتمهمیشدیر. مرحوم پیشهوری 1325 – نجو ایل مهرین 25 نده دئییردی : «بو گون افتخار ائدیریککی، آغیر بیر شرایطده او وقتکی، آذربایجاندا ارتجاع تام قدرتله حکمرانلیق ائدیردی، بیز آذربایجاندا بیر مسلح فدائی تشکیلاتی وجوده گتیردیککی، اونون افرادیندان بیر نفرده اولسون خیانت ائتمهدی. پیشهوری 21 آذر روزنامهسی صحیفه 128
بلی فدائی قوهسی و اونلارین قهرمانلیق حرکاتی تهران، اونون ژاندارمالاری و دولت مامورلارینین آذربایجانا گؤستردیگی اقتصادی و ملی ظلمون قانونا اویغون عکسالعمل ایدی. نئجهکی محمدعلیشاهی ظلمو بو فدائیلرین آتالاريني تفنگ گؤتوروب مجاهد دستهلری یاراتماغا مجبور ائتمیشدی.
21 آذر نهضتی بوتون ایران آزادلیغینین باشلانقیجیایدی
سلطنت رژیمی بیرینجی 21 آذر نهضتی تجزیهطلب آدلاندیریب و چوخلاری بو نغمهنی تکرار ائتمکدهدیرلر.
دوغروداندانمی 21 آذر نهضتی آذربایجانی ایراندان آییرماق ایستردی؟ فرقه زمانینین بوتون سندلری و مرحوم پیشهورینین بوتون مقالهلری و سخنرانلیقلارینی نظردن کئچیردیکده چوخ چتین ائله مدرک و مقالهیه راست گلمک اولارکی، اورادا فرقهنین بوتون ایستکلرینین ایران چارچوبهسی داخلینده اولدوغونو قید اولونمامیشدیر. 1324- نجو ایل فرقهنین بیرینجه رسمی سندی اولان 12 شهریور مراجعتنامهسینین بیرینجی مادهسی همین بو مسئله ایدی. بو باره سندلر اوقدردیرکی، گؤسترمک و یا یازماقلا باشا گلمز. اگز اوخوجولار خصوصیله جوان نسل بو باره حقیقتی بیلمهک ایسترلرسه، مرحوم پیشهورینین سئچسلمیش اثرلری و 21 آذر کتابی هابئله 12 شهریور کتابینی الده ائدیب و اوخوسونلار.
بونونلا برابر قید ائتمک لازم حساب ائدیریککی، اؤز فعالیتینی بیرینجی مرحلهسینده آذربایجان دموکرات قوهسی چالیشیردی. بوتون ایرانی آزاد ائتمک اوچون آذربایجاندا بیر دایاق و مرکز یاراتسین. 1324- نجو ایل شهریورین 21 ینده مرحوم پیشهوری یازیردی : «تاریخ بیزیم عهدهمیزده بؤیوک بیر وظیفه قویموشدور. بیز آذربایجاندا سارسیلماز بیر آزادلیق قلعهسی وجوده گتیرمهلییک».
بو ایشه موفق اولاندان سونرا فرقه اؤز فعالیتینی ایکینجی مرحلهسینه باشلامیشدیر، اودا بوتون ایرانی آزاد ائتمک مسئله ایدی.
دئمک فرقهنین ایلک گوندن هدفی بوتون ایرانی اسارت و دیکتارلوغوندان آزاد ائتمک ایدی. مرحوم پیشهوری 1324 – نجو ایل مهر آیینین سکیزینده یازیردی : «بیز مقالهلریمیزین بیرینده یازمیشدیق اگر تهران اؤزونو ازتجاعین آغوشینا آتارسا بیز اؤز آزادلیغیمیزی مستقل بیر صورتده تامین ائدهجییک. او ایشیمیزین باشلانغیجی ایدی. ایندی فرقهمیزین قدرتی آتمیشدیرکی، بیر قدر ایرهلی قویوب دئییریک اگر تهران توتدوغو یولدان قاییتماق ایستهمزسه،بیز اونون قهر و غضبله او یولدان قایتارمالییق». پیشهوری سئچیلمیش اثرلری صحفه 224.
21 آذر نهضتی و باشقا ایران ملتلری
21 آذر نهضتینده ان اساسی مسئلهلردن بیریده ملی حقوق مسئلهسیدی، لاکن او بو ملی حقوقو تکجه آذربایجانلیلار و ایران تورکلری اوچون دییل بوتون ایران خلقیلری اوچون ایستیردی. یعنی فرقه یراندا آزادلیق و دموکراسینین برقرار اولماسین بیر طرفدن، آزادیخواه قوهلرین کمکی و ایکینجی طرفدن ایسه محروم ملتلرین آذربایجانکیمی اؤز ملی حقوقلارینا چاتماسی یولوایله باشا دوشور. چونکو فرقه و اونون رهبرلری ملی ظلمون آجیسینی دادمیش و چوخ ملتلی ایراندا ملی قوهنین نئجه بؤیوک قدرت اولدوغونو یاخشی بیلیردیلر. اولار یاخشی باشا دوشورلرکی، اگر محروم ایران ملتلری آذربایجانکیمی اؤز ملی حقوقلارینی آلماق اوچون بیرلیکده آیاغا قالخسالار ایران ارتجاعی مطلق ییخیلاجاقدیر.
فرقهنین کورد خلقیله همکارلیغی و قارداشلیغی بو حقیقتی عملی شکلده ثبوت ائدیر. فرقهنین بو سیاستی تکجه کورد ملتینه عاید دئیلدی، بوتون محروم ایران ملتلری نظرده توتولوردو. لاکن تاسفلرله قید ائتمک لازمدیرکی، او زامانلار باشقا محروم ایران ملتلرینده ملی شعور هله لازیمی سویهده دییلدی. بونا گؤرهده مرحوم پیشهوری بو مسئلهیه اؤرتولو توخوناراق 1324-نجو ایل آذرین سکیزینده یازیردی : «بیز هئچ بیر قوم و هئچ بیر ملت و هئچ بیر جماعته دوشمن دگیلیک، اؤزوموزه روا گؤردوگوموز یاشاماق و ترقی ائتمک وسیلهلرینی اؤزگهلره اوچونده روا گؤروب بو گونهدک کیمسهنین ترقی و تعالیسینه مخالف ائتمهمیشیک حتی تهران ارتجاعی حکومتینین آزادلیغینینز علیهینه ایشلتمکده اولدوغو خائنانه تدبیرلریده فارس ملتینی حسابینا یازماق ایستهمیریک. ملي اسارت و استبداد اصولونون مزهسینی آنلادیغیمیزا گؤره اسیر ملتلره اورهگیمیز یانیب اونلارین اسارت و استعمار بویوردوغو آلتیندان خلاص اولماقلارین صمیم قلبدن آرزو ائتدیگیمیز حالدا زلف یاره توخونماق قورخوسوندان، اونلارین آزادلیق حرکتی حقینده بیرلشدیریب و اونلاری دموکراتیک فرقهسینه باغلایان آنجاق فرقهمیزین میدانا آتدیغی ملی شعارلاردی.» پیشهوری 21 آذر روزنامهسی صحیفه 123
مرحوم پیشهوری بیلیریرکی، آذربایجان خلقی، تاریخی بویو همیشه ایران استقلالی و تمامیت ارضیسینی اؤز قانیله حفظ ائتمیشدیر. اگر لازم گلسه یئنهده بو مقدس وظیفهنین شرفله یئرینه یئتیرجکدیر. لاکن هئچ وقت اؤز ملتینی و دوغما دیلی و ملی خصوصیتلریندن صرفنظر ائتمیهجکدیر. ایران بوتون ایران ملتلریکیمی آذربایجانیلار و تمام ایران تورکلرینینده قدیمدن وطنی اولموشدور. باشقا ایران ملتلریکیمی آذربایجانیلار و بوتون ایران تورکلری اوندان سونرا کئچمیش کیمی حقوقسوز یوخ، آزاد، برابر حقوقلو بیر ملت کیمی ملی وارلیق، دیل و ادبیات و ملی خصوصیتلرینی توسعه وئرمکله آزاد شکیلده ایراندا یاشایاجاقلار.
بوتون محروم ایران ملتلری ال- اله وئریب بو آرزولارینی تخته چیخارراجاقلار. دیل مسئلهسی همیشه آذربایجان روشنفکرلرینی دوشوندورموشدو. آذربایجان دموکرات فرقهسینین بیرینجی کنگرهسینده کنگرهنین رسمی نمایندهسی آقای مکرمالمله محکم منطقله دئمیشدیر : «مسئوللارین گوجایله اؤز دیللرینه آذربایجانلیلارا تحمیل ائتدیکلرینی ادعا ائدنلر چوخ نادان آداملاردیر مسئوللار یوز ایلدن آرتیق آذربایجاندا حکومت ائدهبیلمهدیکلری حالدا اؤز دیللرینی بیزه تحمیل ائتمیشلر. عجبا آلتی یوز ایلدن زیاده حکومت ائدن فارسلار نه اوچون بو دیلی دییشدیرمهیه موفق اولمامیشلار؟ پیشهوری سئچیلمیش اثرلری صحیفه 296.
گؤستردیگیمیز 21 آذر نهضتینین سون هدفی بوتون ایراندا آزادلیق دموکراسی و قانون اساسی برقرار ائتمک ایدی. بونلا برابر بو انقلابین خصوصیتی اونون انترناسیونالیزم روحونا مالک اولان ملی سیماسیندا ایدی … بونا گؤره دیل و ملییت مسئلهسی اونون اساس سنگری و دایاغیایدی. بو نهضتی بوتون دونیادا تانیتدیراندا بو خصوصیتلرایدی. محض همین دیل و ملیت اوسطهسیلهایدیکی، بوتون عالم بیلدیکی، ایرانین اوچده بیر حیصهسیندن چوخونو تشکیل ائدهن ائله بیر ملت واریمیشی، ایللر بویو ملی حقوقلاردان محروم اولموش و ایندی اؤز دیلینده یازیب اوخویور، اؤز ایشلرینی اؤزو اداره ائدیر و بوتون ایرانی آزاد ائتمک ایستهییر.
21 آذر نهضتی و دونیا خلقلری
ایکینجی دونیا محاربهسیندن سونرا 21 آذر نهضتی دونیادا غلبه چالان بیرینجی ملی آزادلیق حرکتی ایدی. بونا گؤردهده بوتون دونیا خلقلرینین دقتینی جلب ائتمیشدی. اگر 1325-1324 ایللر آذربایجان روزنامهسینین صفحهلرینه باخیبسا، فرانسه و سایر اروپا اؤلکلرینین اجتماعی، سیاسی تشکیلاتلاری و سیاسی شخصیتلرین 21 آذر نهضتینین غلبهسی مناسبتله گؤندردیکلری تبریک تلگرافلاری دقتی جلب ائدهجکدیر. 21 آذر نهضتی زامانی بوتون شرق و آفریقا خلقلری او جملهدن یاخین و اورتا شرق منطقهسی خلقلری استبداد و امپریالیزمین پنجهسی آلتیندا ان آغیر و فلاکتلی گونلر کئچدیردیلر. بو خلقلرین آزادیخواهلاری او جملهدن عراق، الجزایر، تونس، بلوچستان و سایر اؤلکه و خلقلرین مترقی شخصلری کیمی و یا شفاهی شکیلده 21 آذر نهضتینی صمیم قلبدن تحسین ائتمیش و اوندان بؤیوک اومود گؤزلهدیکلرینی بیلدیرمیشلر. 21 آذر نهضتی بو خلقلرین مبارزه روحونون گوجلنمهسینه جدی تاثیر ائتمیشدیر.
ملی حکومت نه ایشلر گؤروردو؟
بؤیوک اجتماعی ایشلر گؤرمک اوچون بیر ایل چوخ آز بیر مدتدیر. بونلا برابر ملی حکومت بیر ایل عرضینده، تهران حکومتینین ایللر اوزونو آذربایجاندا گؤرمهدیگی ایشلری گؤردو. بونودا علاوه ائتمک لازمدیرکی، اصلاحات اوچون پول لازمدیر. لاکن ملی حکومت ایش باشینا گلنده بو ایش الیله ایش باشلادی. چونکو دوشمنی آییق سالماقدان اؤتور فرقه آذربایجان بانکلارینی 21 آذره بیر هفته قالانا قدر اؤز الینه آلمامیشدی. تهران حکومتی بو فرصتدن استفاده ائدیب تبریز بانکلاریندا اولان نقد پوللاری چکیب آپارمیشدی.
بئلهکی فرقه بانکلاری تحویل آلاندا دولت بانکیندا ایکی میلیون و ایکی یوزمین تومن آیری بانکلاردا ایسه یاریم میلیون تومن پول واریدی. بونون مقابلینده بانکلار 10 میلیون تومن خلقه بورجلو ایدیلر. بوندان علاوه ملی حکومت آذر آیی بابتیندن کارمندلره اون میلیون تومنده آرتیق حقوق وئرمهلیدی. دئمک ملی حکومت ایش اوستونه گلنده بوش الیله ایشه باشلامیشدی. بونون مقابلینده آذربایجانین بوتون کندلری، شهرلری آبادلیق، اقتصاد، معارف، ایش و سایره جهتلردن اولدوقجا گؤزهگلیمایدی.
بونون نتیجهسینده تبریزین کلی اهالیسیندن آنجاق 200- مین نفری قالیردی و آذربایجانین یوزمینلرجه اهالیسی عائلهلرینی دولندیرماق اوچون آذربایجانی ترک ائدیب ایرانین باشقا یئرلرینه سپهلنمیشدیلر. بونا گؤرهده 21 آذر نهضتینین مهم ایشلریندن بیریده آذربایجانین برباد حالا سالینماسی و محو اولماغا دوغرو گئتمهسیدی. بو بربادلیق مشروطه انقلابی و خیابانی قیامی زامانی خلقیمیزین گؤستردیگی قهرمانلیقلارین و ایرانین استقلالینی قوروماقلارین، تهران حکومتی و رضاشاه طرفیندن آذربایجانا وئریلن جزا و مکافات موزدیایدی.
دئمک آذربایجان اوتوز ایل تهران طرفیندن عمدا برباد حالا سالینماسیندان سونرا الی بوش ایش اوسته گلمیش ملی حکومته تاپشیریلدی. لاکن خلقه و اونون همتینه دایانان، خلق طرفیندن و اونون ایستگی ایله ایش باشینا گلن ملی حکومت دؤرد بئش آی مدتینده عادلانه مالیاتلار، خلقین کونوللو کمگی کارخانالار و سایر گلیر منبعلرینی ایشه سالدی.
آذربایجان ورشکست حالیندا اولان ملی وضعیتی دوزهلدیر
مرحوم پیشهوری باش وزیر اولدوغو زامان 1325- نجی ایل فروردین آیینین 16 سیندا ملی مجلسین ایکینجی اجلاسیندا دئییردی :
«بوگونكي، آیین 16 سیدیر، مالی جهتدن داها وحشتیمیز یوخدور. بیز بیلیریککی، پولوموز وارسا بؤیوک موفقیتدیرکی، بورجوموزو تنظیم ائتمیشیک و کسر بودجهمیزده یوخدور.» پیشهوری سئچیلمیش اثرلری 350
ملي حکومتین مختلف قسمتلرینده آپاردیقی اصلاحاتین هامیسینی گؤسترمک ممکن دئییلدیر. بورادا اونلارین ان مهملرینه اشاره ائدهجییک. اکینچیلیک و کند حیاتی بارهده دئمک لازمدیرکی، ملی حکومت زامانی بوتون خالصه تورپاقلار و آذربایجاندان قاچمیش خلق دشمنلرینین تورپاقلاری کندلیلر آراسیندا بولوندو، اکینچیلیگی گئنیشلندیرمک اوچون کندلیلره توخوم وئریلدی و مادی کمک اولوندو. صوفیان طرفینده اکینچیلیگین نمونه و تجربه یئرلری و علمی تحقیقات ایشلری اوچون بینوره حاضیرلانماغا باشلادی. تورپاق صاحبلریله کندلر آراسیندا عادلانه مناسبتلر و قانونلار قویولدو. صنایع ساحهسینده آذربایجانین مختلف شهرلرینده یاغلانمیش کارخانالار جدی کمک ائتمکله ملی حکومت اونلاری ایشه سالدی. ایشسیزلرین بؤیوک حصهسینه ایش تامین ائتدی و آذربایجانین اقتصادیاتینی جانلاندیریب محکم اساسلار اوزهرینده قوردو.
ملی حکومت آنجاق خشکبار و سایره اولونمالی محصوللارا بو شرطه صادر اولماغا اجازه وئردیکی، صادر ائدنلر اؤلکهنین احتیاجی اولان شئیلری وارد ائتسینلر. 21 آذر نهضتیندن قاباق آذربایجاندا مریض خانلارین فقط 20تختخوابی واریدی. فرقه زامانیندا آذربایجاندا بیر ایل مدتیننده 20 تازا خسته خوانا آچیلدی، اونلاردا 800 تختخواب واریدی. دیل و فرهنگ، مدنیت ساحه سینده ملی حکومتین گؤردویو ایشلر تهران حکومتینین 50 ایل عرضینده آذربایجاندا گؤردویو ایشلردن قات – قات اوستون ایدی. بو بیر ایل عرضینده تبریز دانشگاهی یارانیب، آنا دیلینده ایشه باشلادی و اونون بناسینین اساسی قویولدو. بو بیر ایلده آذربایجان فولکلورو، خوانندهلر و موسیقی اوستادلارینین الیله آنا دیلینده نمایشلر وئرمکله یارانمیش تئاتر و دستهلری اساسیندا رسمی دولت تئاتری یارانیب آنا دیلینده موفقیتلی نمایشلر وئرمگه باشلادی. ملی حکومت دؤورو بوتون ابتدائی و اوورتا مکتبلرده حتی تازا قورولموش تبریز دانشگاهیندا درسلر آنا دیلینده ایدی.
بو مدتده ابتدائی مکتبلرین اکثر کلاسلاری اوچون آنادیلینده درس کیتابلاری حاضیرلانیب چاپ ائدیلدی و مجانا اوشاقلارین اختیاریندا قویولدو. ملی حکومت رادیوسو قورولوب ایشه باشلادی. آذربایجان و زنجاندا تورک دیلی رسمی دولت دیلیایدی. بونوندا نتيجهسینده بو بیر ایلده آنادیلیمیز کئچمیش بیر عصیردن داها چوخ انکشاف ائدیب گؤزللشدی. یوزلرجه شاعیر یازیچی، روزنامهیازان مئیدانا گلدی. دیلین ادبیاتیمیزین بو سرعتلی انکشافی تهران اوردولارینین تبریزه گلمهسیله گئنه دایاندی.
1325 – نجی ایل آذرین 22 سینده تهراندان گلن جلادلار فرقه زامانی آنادیلینده چاپ ائدیلمیش کیتابلاری تبریزین کوچهلرینده اودلاییب یاندیردیلار. آذربایجان خلقی، اونون دیلین ادبیاتی و ملتینه اولونان تحقیر و توهین بو وحشی حرکتی هئچ بیر زامان یاددان چیخارمایاجاقدیر.
ملی حکومت زامانی تبریز- زنجان اردبیل، ارومیه، ماراغا و سایر آذربایجان شهرلرینین کوچهلری آسفالت اولدو. چوخلو کتابخانالار و اجتماعی مدنی یئرلر آچیلدی. بو شهرلرده اجتماعی بنالارین تیکیلمهسینه باشلاندی. تبریز لولهکشیسینین اساسی قویولدو و تبریز سو جهتدن اساسی شکیلده تامین ائتمک اوچون “سیوان” چایینین تبریزه گتیریلمهسینین نقشهسی چکیلیب قورتارمیشدی.
ملی حکومت و آذربایجان دموکرات فرقهسی گنج نسلین تربیهسینه خصوصی فیکیر دیریردی. مرحوم پیشهوری 1325- نجی ایل تیرآیینین 15 نده تشکیل اولموش دموکرات جوانلارینین بیرینجی کنگرهسینه گؤندردیگی پیامیندا یازیردی :
«جوانلاریمیز گلهجگیمیزدی، اونلارا همیشه بیز امید گؤزی ایله باخیریق. اگر اولارین تربیهسی دوزگون یولیله گئدیرسه بیز هامیمیز خوشبخت اولاریق.» پیشهوری 21 آذر روزنامهسی صحیفه 71
جوانلار تشکیلاتینین رهبرلیگی آلتیندا آذربایجانین هر یئرینده اوشاقلار تشکیلاتی یارانمیش و اونون مینلرجه اوشاغی متحدالشکل حالا سالمیشدی. آذربایجان دموکرات فرقهسینین رهبرلیگی آلتیندا یارانان 21 آذر نهضتی و قورولان ملی حکومتین هدفلری بیر ایل عرضینده آذربایجان و زنجاندا گؤردویو ایشلری بیر مقالهده احاطه ائتمک ممکن دئییلدیر. بو حرکت ایران آزادلیق مبارزهسی، هابئله آذربایجان خلقی تاریخینده ائله بؤیوک حادثهدیرکی، اونون بارهسینده چوخلو یازیلمیش و گئنهده یازیلاجاقدیر. 21 آذر نهضتی ائلهجهده کردستان نهضتی و اونلارین رهبرلیگی حرکتین سون گونونه قدر یعنی 1325- نجی ایل آذرین ایگیرمیسینه قدر اؤز انقلابی خطلرینده ذرجهده اولسا دگیشیکلیک عمله گتیرمهمیش. بیر آتدیمدا اولسا گئری چکیلمهمیشدیر. عکسینه زنجان، تهران جلادلاری طرفیندن قان دریاسینا چئوریندن سونرا آذربایجانین هر یئرینده تازا روحیهایله 1324- نجو ایل آذریندن داها شدتلی حاضیرلیق گئدیردی. خلق یئنی اومیدلرله مثلسیز شکیلده سلاحا ساریلیردی.
او گونلر آذربایجاندا اولمامیش آدام ستارخان اولادینین بودرجهده یوکسک انقلابی احوال روحیهسینی تصور ائدهبیلمز. بو گونلر 21 آذر نهضتی ایل دؤنومونه حاضیرلیقا برابر مرکزی کمیته و مرحوم پیشهورینین امرایله اساسا بابک آدلی یئنی فدائی دستهسی یارانیردی. بو فدائی دستهسینین یارانماسیندا شخصا اشتراک ائدیردیم. فدائیلر سیراسینا ایستیهنلرین سایی او قدرایدیکی، اونلارین هامیسینی تعليمات مئيدانلاريندا مشق ائلهمك اوچون منظم ائتمك ممكن اولموردو.
بو گونلر تبريزين بوتون محلهلرينين گئنيش يئرلري حربي تعليمات مئيدانينا چئوريلميشدي. تفنگ گؤتوروب تعليمات مئيدانلاريندا مشق ائلهين قادين و قيزلارين سايي كيشيلردن آز دئييلدي. مرحوم پيشهوريني سونونجو دفعه آذرين ايگيرميسينده سحر مركزي كميتهنين بناسيندا گؤردوم. اولدوقجا توتغون و عصبيايدي، بئله بير حالتي مرحوم پيشهوريده 1324 –نجو ايل 21 آذر گونو سحر سرتيب درخشانيليه مذاكرهدن قايداندا پاساژدا گؤرموشدوم. لاكن اوندا گؤزلرينين ايچي گولوردو. اوزوندن موفقيت ياغيردي. دايانيب گوله – گوله : اوغلوم ايشلر نئجه گئدير؟ زنگينه تسليم اولماق ايستهمير. اورمويا آدام گؤندرمك لازيمدير، ايشلر دوزهلر دييه تلهسيك گئتدي. لاكن سونونجو دفعه من اونو گؤرهنده باشيني آشاغا ساليب هئچ نه دئمهدن اؤز اوتاغينا گيردي و سونرا بير داها اونو گؤرهبيلمهديم.
همين گون آخشام چاغلاري جوانلارين مركزي كميتهسيندهايديم. فرقهنين مركزي كميتهسيندن تلفون ائتديلركي، فرقه بناسي مقابلينده ميتينگ وار. يولداش پيشهوري نطق ائدهجكدير دئييه اورايا گئتديك. لاكن پيشهوريدن خبر يوخايدي. محمد بيريا بنانين بالكونوندان مقاومت گؤسترمك بارهسينده اؤزوده مركزي كميته آديندان دانيشيردي. ميتينگيدن سونرا مركزي كميتهيه گئتديم. اوردا بيريادان باشقا مركزي كميتهنين عضولريندن هئچ كيم يوخايدي. بيريانين اعلان ائتديگي تصميم هانسي مركزي كميته طرفيندن و نه زامان توتولدوغو هئچ كيمه معلوم دئيلدي. اتحاد شورويه گئدندن سونرا مرحوم پيشهوري وفاتينا قدر ايرانا قايتماق اوچون مرحوم بيريا دوشونور و چاليشيرميش لاكن …
مرحوم پيشهورينين ايراني ترك ائتمهسينده چوخلو سيررلر وارديركي، هلهليكله آچيلماميشدير. بير اونون شورويده ايرانا قاييتماغا چاليشماسي و بو چاليشمالار زاماني گؤزلهنيلمهدن وفاتي بو سيررلرين چوخ مركب اولماسيندان حكايت ائدير.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab