اویان نیوز:
یازار: رامازان سیراج اوغلو
کؤچورن: وحید نریمان
دیرلی بیلیم آدامی آغالار قوتون «تورکییهجه تورکجه دئییل» یازیسینی ماراقلا اوخودوم. بوتون ملاحضهلرینه ده بؤیوک سایقی ایله یاناشیرام. حؤرمتلی مؤلفین یازیسی ایله باغلی بعضی فیکیرلریمی بیلدیرمک ایستییرم.
طبیعی کی، الجزایرجه، یمنجه، ایراقجا، مصرجه، سورییاجا عربجه، کاناداجا، آمئریکاجا، استرالییاجا اینگیلیزجه اولمادیغی کیمی، اؤز نؤوبهسینده، تورکییهجه ده تورکجه دئییل.
باشلیقدا سیللوگیزم (منطقی قیاس) وار. هر هانسی دیلده سؤزون کؤکونو (منشایینی، ائتیمونونو) آراشدیرماق اَذیتلی ایش دیر. خصوصی صبر، دقت طلب ائتمهسیندن ضیاده، اَن آزیندان فرقلی سیستملی اوچ دیلی موکممل بیلمک لازیم دیر. تورک دیلینین ائتیمولوژی تدقیقی ساحهسینده ایندیهدک آز ایش گؤرولمییبسه ده، حلینی گؤزلین چوخ مسئله وار. رحمتلیک م. کاشغاریدن سونرا بئرقامالی کادرینین «مؤثره العلوم» آدلی کیتابی بو ساحهیه عایید پارلاق اؤرنکدیر.
داها سونرا اگر تاریخی آردیجیللیغا رعایت ائدرسک، آ.وامبئرینین ۱۸۷۷-جی ایلده ماجار دیلینده نشر اولونموش «تورک –تاتار دیلینین ائتیمولوژی سؤزلویو» کیتابینی مطلق قید ائتملییک. یئری گلمیشکن، همین کیتاب بیر ایل سونرا، ۱۸۷۸-جی ایلده لئیپسیقده آلمان دیلینه ترجومه اولونموش و یایینلانمیشدیر: «Etyınologisches Wörterbuch der turko -tatarischən Sprachen»، و. رادلووون ۱۸۹۳-۱۹۱۱-جی ایللرده ایشیق اوزو گؤرموش چوخ جیلدلیک «Versucheines Wörterbuclıesder Türk-Dialecte» کیتابی ائتیمولوژی آراشتیرمادان داها چوخ مقایسهلی سجییه داشیماسی ایله مشهوردور.
م.رسانین ۱۹۶۹-جو ایلده هئلسینکی ده گئنیش اوخوجو کوتلهسینین محاکیمهسینه تقدیم اولونان «Versucheinesetimologischen Wörterbuhs der Tiürksprachen» لوغتی ائتیمولوژی اوغورلاردان ساییلیر. و.م.ناد علی ائو، د.م.ناسیلوو،ا. ر.تئنیشئو، آ.م. شئرباک طرفیندن حاضرلانان و ۱۹۶۹-جو ایلده SSRİ EA (کئچمیش شوروینین علمی تحقیقات مرکزی) طرفیندن بوراخیلمیش «Drevnetyurskiy Slovar» جدی اوغورلو علمی ایش دیر. گ.جلاوسونون ۱۹۷۲-جی ایلده آکسفورددا نشر اولونان فوندامئنتال « An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish» کیتابی ۱۳-جو عصره قدرکی تورک سؤزلرینی آراشدیرانلار اوچون چوخ اؤنملی قایناقدیر. ۱۹۹۱-جی ایله حاضیرلانیب ایشیق اوزو گؤرن « Old Turkic Word Formation: A Functioııal Approachto the Lexicon» اثری ده دیلچیلرین مراجعت ائتدیکلری منبع لردندیر. س، استاچووسکی، Historisclıes Wörterbuch der Bilclııngenaııf۱-جی/۲-ایجی im Osmanisch-Türkischen, Ewa Siemieniec-Golasın ۱۹۹۷-جی ایلده کراکوودا نشر اولونان «Theformation of Substantivesin XVII century Ottoman-Turkish» اثری، ر.دانکوففون ۱۹۹۱-جی ایلده کمبریجده چیخمیش «An Evliya Chelebiglossary» کیتابلاری اولدوقجا اؤنملیدیر.
علم و عدالت نامینه سئوورتیانین ۱۹۷۴-۱۹۹۷-جی ایللرده مسکوادا نشر اولونان « Etimologiçeskiy slovar tyurkskix yazıkov» کیتابینی دا خاطیرلاتمالیییق. ائ.ر.تئنیشائوین ۱۹۸۴-۱۹۸۸ ایللر آراسیندا یایینلانان «Sravnitelno-istoriçeskaya qrammatika tyurkskix yazıkov» اثرینده فونئتیک، مورفولوژی و سینتکسیس آراشتیریلیر، همین اثرین ۲۰۰۱-جی ایلده ایشیق اوزو گؤرن سون جیلدینده لئکسیکا ایله باغلی پروبلئملر اینجهلنیر. سادالانان اثرلره مراجعت ائلهمدن، جدی ائتیمولوژی آراشدیرما آپارماق سادهجه مومکون دئییل.
مثلاً، دوغا سؤزوندن باشلایاق. دوغا سؤزو، هر شئیدن اوول، “تورک دیلی کورومو” آدلانان تشکیلاتین اویدوردوغو سؤز دئییل. بو سؤز اَسکی تورک دیلینده مؤوجوددور. سیر گئرارد جلاوسونون ۱۹۶۲-جی ایلده نیویورکدا «Studies in Turkic and Mongolic Linguistics» درگیسینده چاپ اولونموش «تورکجهده ۸-جی عصردن اؤنجه ایشلنمیش شکیلجیلر» مقالهسینده (Royal Asiatic Society Books.s.140-159) قدیم تورکجهده فعلدن ایسیم دوزلدن آ/ ا، همچینین -نچ-چ- شکیلجیسیندن بحث اولونور. بوگونکو تورکجهده آز دا اولسا آ/ ا شکیلجیسی ایله یارانمیش سؤزلره تصادف اولونور. یئری گلمیشکن، محمت گئدیزلی ده ۲۰۰۷-جی ایلده «Turkish Studies – International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic» درگیسینده چاپ اولونموش «تورکجهده تک و چوخ فونکسییالی سؤز دوزلدیجی شکیلجیلر» آدلی مقالهسینده بو مسئلهیه آیدینلیق گتیرمیش و اؤرنکلر وئرمیشدیر: باس-آ : فازلا، اوستون، باسکین. توت-آ: ۱٫قاراتوت. ۲. اَل ایله مئیوه توپلاما ایشی یا دا اَل ایله توپلانمیش مئیوه. هاجیز؛ آش-آ: آشیری، آشکین، فازلا. آکشام یئمهییی. گؤزلری دومانلی اولان آدام. کوموت-آ: ۱. عسگرلر بیرلیگی و اونونلا ایلگیلی ایشلری یؤنتمه گؤرهوی، کوماندا ائش آنلامی. ۲. کوموتانلیک صیفات و یئتکیسینین یورودولمهسی. ائرک-ائ: ۱. انرژی. ۲. فئل. پوزیتیف بیلیملرده ایش باشارما گوجو، بیر دیرهنمهیی یئنمه گوجو. ۲. فازلا نازلی و سربست بویوین چوجوک (Volume 7/4, Fall 2012, p. 3351-3369, Ankara).
ساپا، یارا، اویا، سوره، دیزه و س. سؤزلر ده بونا عایید اولا بیلر.
تارتیشماک
مباحثه- عرب منشالی سؤزدور. مباحثه سؤزو عربلرین معتبر لئکسیکوقرافیک لوغتی ساییلان «مونجید»ده بئله آچیقلانیر: مُداولة, مناقشة، تفاوضوتبادلرأی – یعنی، فیکیر مبادیلهسی، مذاکیره، گؤتور-قوی. اینگیلیزلر همین سؤزو «deliberation, negotiation and exchange of opinion» شکلینده آنلاییرلار. قونشوموز فارسلار دهخدا و معینین سؤزلوکلرینده «مباحثه»نی بحث، جدل، جروبحث، صحبت، گفتگو، محاجه، مناظره شکلینده، اینگیلیزلر ایسه «controversy, debate, disputation, dispute» کیمی آلقیلاییرلار. بورادا اؤنملی جهت «مباحثه» سؤزونون قارشیلیغی کیمی عربجه و فارسجادا وئریلن «مناقیشه و جدل» (جنگ او جدال) سؤزلریدیر. ائله اینگیلیسجهدهکی «controversy» سؤزو آکسفورد لوغتینده « disagreement, typically when prolonged, public, and heate» شکلینده آچیقلانیر.
دئملی، تورکجهده «تارتیشما» سؤزونون «۱. بیربیرینه قارشیت دوشونجهلری قارشیلیقلی ساوونما ۲. قارشیلیقلی آغیر سؤزلر سؤیلیهرک یاپیلان چکیشمه، آتیشما، آغیز دالاشی، دیل دالاشی، دیل کاوقاسی، آغیز کاوقاسی، موناکاشا ۳. بیر سورون اوزهرینه سؤزله و یا یازیلی اولاراق قارشیلیقلی، بعضن ده سرتجه ساوونما» شکلیندهکی ایضاحی سئمانتیک باخیمدان منطیقلیدیر.
اونوتماق اولماز کی، دیلده بعضن سئمانتیک اینتئرفئرئنسییالار اولور، یعنی سؤزلر فرقلی دیللرده فرقلی معنالار کسب ائدیر. مثلاً، فارسجادا «سربست» سؤزو باشی باغلی، «خسته»-یورغون، «گومراه»–یولونو آزمیش معنالاریندادیر؛ عربجه «موتهیم»-پروکورور؛ مترب-موسیقیچی؛ طوللاب-طلبهلر؛ مئیمون-خوشبخت معنالاریندادیر.
اویقار
بو سؤز تورک دیلینده «هارس»، «مدنیت»، «کولتور»، «سیویلیزاسیون» شکیللرینده ده ایشلنیر. اؤنجه، بیلدیرک کی، «مدنی» سؤزو عرب دیلینده «شهر» آنلامیندا ایشلنن «مدینه» سؤزوندن دیر. ایندی مدینه آدلانان شهرین اصل آدی یثریب دیر. پیغمبریمیزین ۶۲۲-جی ایلده یثریب شهرینه گلیشینین شرفینه یثریبلیلر اؤز شهرلرینه اؤنجهلر «مدینه المنور-نورلو، ایشیقلی شهر» ایفادهسینی ایشلتمیشلر. کولتورا-کولتور سؤزونون گئرچک معناسی «یئر شوملاماق باجاریغی»دیر. تورک دیلینده اویقار سؤزو «فیکیر، سانات و ائندوستری آلانلاریندا چوخ بویوک بیر گلیشمه گؤسترمیش اولان، مدنی؛ کولتورلو، ائیتیملی، گؤرگو کوراللارینا اویان، مدنی» آنلاییشلارینی ایفاده ائدیر. اویقار- اویماق، اوزلاشماق، یاراشماق، تن اولماق، مووافیق گلمک معنالاریندادیر.
نظره آلماق لازیمدیر کی، بیر دیلدن باشقا دیله سؤزلرله برابر شکیلجیلر ده کئچه بیلیر. بوتون دیللرده هیبرید منشألی سؤزلر مؤوجوددور. دیلیمیزده ایشلنن دولگر، چیلینگر، آشقار، زرگر، پرگر، میسگر، سنگر، کیمیاگر سؤزلرینی خاطیرلایاق. یاخود، گئدیشات، ناراحاتچیلیق، پئشمانلیق، موغننیلیک، رحمتلیک، مئیخاناچی، تاماشاچی و س. سؤزلردهکی شکیلچیلر؛ یولداش، ناکیشی، بیردم، آنتیتورک تیپلی سؤزلرده سؤزون کؤکلری میللی منشألیدیر.
دوروم
بیر شئیین ایچینده بولوندوغو قوشوللارین هئپسی، وضعیت، حال، کیفیت، مئوکی، پوزیسیون. فارسلار، تورکلرین «دوروم» سؤزونه وضعیت دئییرلر. همین سؤزو ده بو شکیلده آچیقلاییرلار: وضعیت، طرز استقرار. || موقع، موقعیت. وضعیت سؤزو، عرب دیلیندهکی وضع فعلیندن دیر. همین سؤزون «مونجید»ده ۲۵ معناسی گؤستریلیب، اساس معناسی ایسه «اَل و آیاق یاردیمی ایله ایجرا اولونان حرکتلر؛ قازانیلمیش مؤقع، قطع اولونموش منزیل. اینگیلیزلر همین سؤزو «mode a wayormanner in which something occursor is experienced, expressed, ordone» شکلینه باشا دوشورلر. بئله گؤرونور کی، تورک دیلیندهکی «دوروم» سؤزو داها اوغورلو و لاکونیک (ییغجام) دیر: دور+اوم. اوم-شکیلجیسی تورک دیلینده محصولدار سؤزدوزلدیجی شکیلجیلردندیر.
سونوچ
دیلین زنگینلشمه یوللاریندان بیری ده شخصی فانتازییا اوسولو ایله یعنی سؤزلرین یارانماسیدیر. مثلاً، ضیا گؤکالپ بیر زامانلار، تکلیف اولونان «گون آیدین» ایفادهسینی قطیعن قبول ائتممیشدی، اولماز دئمیشدی. ایندی حامی بو سؤزو ایشلهدیر. ت. فیکرت «حایال-ی اینکیسار، یعنی، «حایال کیریکلیغی» ایفادهسینی ایشلدنده اَدبی ایجتیمایت اونا لاغ ائدیردی. ج. جاببارلی «سئویل، یاشار، آلماز، دؤنمز» آدلارینی اؤزو یاراتمیشدی. بو گون او آدلارلا سئوه-سئوه اؤز اؤولادلاریمیزی چاغیریریق. سونوچ-سؤزونون ایشلنمهسی ندن قریبه سسلنملیدیر کی؟ طبیعی کی، سینونیملر تام اولاراق بیر-بیرینی اوز ائده بیلمز. مثلاً، کاردیولوق دئییریک، اما اورکولوق دئییلمز. دوکتورا «اورییم آغریییر» دئدییمیز حالدا، «کؤنلوم آغریییر» سؤیلمریک؛ دنیز-دریا-بحر سینونیم اولسا دا، دنیزجی دئییریک، دریاچی یوخ؛ قند-شکر عینی معنالیدیر، اما شکریم آرتدی، شکریم یوکسلدی ایفادهسی ایشلندیی حالدا، قندیم آرتدی یقین کی، ایشلتمریک.
اؤزگور
هرهانسی بیر قیسالتلامایا، زورلامایا، شرطه باغلی اولمایان، سربست، هور. احتیمال کی، بو سؤز قاریشیق منشألیدیر. سؤزون کؤکو «اؤز» تورکجه، شکیلجیسی ایسه –فارسجادیر. زننیمیزجه، «گیر» شکیلچیسی دوداق آهنگینین تأثیری ایله «گور»شکلینی آلمیشدیر. (تورک دیلینده بونا بنزر دیل حادثهلری مؤوجوددور: مودور، موهوم،): فندگیر، کفگیر،پولگیر، نفسگیر، جیبگیر وس.
ایلگینچ
«ایلگی اویاندیران، ایلگی و دیقت چئکیجی اولان، انترهسان. ایلگی- ایکی شئی آراسیندا بولونان هرهانسی بیر باغلیلیق، ایلیشکی، علاقه، تعلوق، آیدییَت» معنالاریندادیر. ایلمک فعلیندن یارانماسی آیدین دیر. تورک دیلی سؤزلویونده «ایلمک» سؤزو «هافیف بیر دوغوم یاپاراک، باغلاماک» شکلینده ایضاح اولونور. دیلیمیزده اوزگو، «گوزگو، جیزگی، اولگو، بؤلگو، هؤرگو» تیپلی سؤزلر اولدوغونو خاطیرلارساق، «ایلگی» سؤزو بیزده تعجب دوغورماز. ایلگیدن «ایلگینچ» مسئلهسینه کئچمهدن اؤنجه قئید ائدک کی، «قاخینج، گولونج، سئوینج» تیپلی سؤزلر بارهده حؤرمتلی آغالار قوتون فیکیرلری مباحثهلی گؤرونور. آخی، دیرلی مؤلفین ادعا ائتدیینه گؤره، دیلیمیزده قاخینماق، گولونمک فعلی یوخدور؛ «سئوینج کیمی آدلاردا ن-لر قاییدیشلی فعلین سون سسیدیر» یازماقلا گؤرکملی آغالار قوت نهیی نظرده توتور؟ عمومیتله، «قاییدیشلی فعل» ایفادهسی نه درجهده علمیدیر؟ «سئوینمک» فعلی «سئو»دندیرسه، او زامان «اَرینمک»- «اَرمک ( بلکه، «اَریمک»؟)، «درینمک»- «در»مکدن، «داشینماق»-داشماقدان، «گوجهنمک» ایسه «گوجمک» (؟) سؤزلریندندیر.
علمده نیینسه وار اولدوغونو سؤیلمک، نیینسه یوخ اولدوغونو سؤیلمکدن چوخ آساندیر. «یوخدور» او زامان ادعا ائدیلیر کی، هر شئی موکممل اینجهلنیر، آراشتیریلیر، اؤیرنیلیر، دقیقلشدیریلیر. یوخاریدا قئید ائدیلدیی کیمی، سیر گئرارد جلاوسونون ۱۹۶۲-جی ایلده نیویورکدا «Studies in Turkic and Mongolic Linguistics» درگیسینده چاپ اولونموش «تورکجهده ۸-جی عصردن اؤنجه ایشلنمیش شکیلجیلر» مقالهسینده قدیم تورک دیلینده آز دا اولسا -نچ/چ؛ نج/ج – ایله بیتن سؤزلر اولدوغو فیکری ایرهلی سورولور. باسینچ، اؤدونچ، ساکلانچ، باغلانچ، یئتینچ و س. سؤزلر نئجه یارانمیشسا، «ایلگینچ» سؤزو ده ائله او جور یارانمیشدیر. دیلیمیزده ایشلنن «سوپورگه»، «دؤنگه»، «جؤنگه»، «چنگه» ، «لرگه» سؤزلرینده کؤک و شکیلچی نئجه ایضاح اولونور؟
«اؤن» و «قاباق» سؤزو سینونیم اولسا دا «اؤنلوک»، «اؤندر»، دییریک، اما بونو «قاباق» سؤزو ایله ایفاده ائتمک اولمور.
دیل حادثهلری ماراقلی و دوشوندوروجو مسئلهلردیر. اونلاری نیفرت و ایکراح حیسسی ایله اصلا آراشدیرماق و حل ائتمک مومکون دئییل. دونیا دیلچیلری، کوریفئیلر (اوزمانلار، اوستادلار) دیل حادثهلرینین بعضیلرینی حل ائده بیلمدیکلریندن هلهلیک اونلارا نوستراتیفیکاسییا کیمی (ایضاحی تاپیلمایان معیین پروبلملری، بیلدیکلری ایله عینیلشدیرمک یولو ایله ایضاح ائتمک جهدی، تطبیق وئرمک) یاناشیرلار. بلکه، گلهجکده داها راسیونال یاناشما مئتودو ایله اونلارادا جاواب وئریلهجکدیر. الله نسیب ائتسین، اینشاللاه.
یازیداکی فیکیرلر مؤلفه مخصوصدور.
قایناق: https://www.meydan.tv/az/site/authors/5849/a-alar-quta-cavab.htm
ckb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azj_Latn