اديب احمد آلتینجی یوزایلده تورک دیللی شاعرلرین اؤنجولو تانینیر. بو ده-یرلی و گؤرکملی شاعر و دوشونور ۸۰۰ ایل بوندان اؤنجه ادبیات ساحه¬سینده بؤیوک باجاریق و چابا گؤسترمیش، تورک دیلینی عربجه و فارسیجا دیللریله بیرگه اسلام دنیاسیندا اسلام معنویتینی یایماقدا بؤیوک بیر اثر بشریت عالمینه باغیشلامیشدیر. ادیب احمد تورک دیلینی اسلام معنویتی ایله قاریشدیریب قایناماسیندا بؤیوک بیر چابا و آغیر مسئولیت داشیمیشدیر.
احمد تاشکند کندلریندن اولان یوقناق¬دا آنادان اولور. آتاسی قاراخانلیلارین ساراییندا مقام و منصب صاحبی ایدی و سارایدا درین بیر حرمته مالک ساییلیردی. احمد ده بو دورومدان یارالاناراق درین درس آلمیش و آز بیر زماندا بؤیوک بیر بیلگین کیمی شهرت قازانمیشدیر. او سارایا یول تاپدیقدا حرمت تاپمیش و ادیب الادبا اولاراق ادیب احمد لقبیله آدلانمیشدیر. اونون عرفانی و درین معنالی شعرلری دیللر ازبری اولموش، قرآن و حدیثلردن یارالاندیغی اوچون ده دیوانی بؤیوک بیر حرمت صاحبی اولموش و ائولرده قرآنلا برابر عزیز توتولورموش. بیر شعرله اونون شعر دیوانینا باشلایالیم:
سونگه گله ييليگ تك ارنگه بگ
ارهن گوزگو عقل اول سونگه لينينگ بيليگ
بيليگ سيز، ييليگ سيز سونگهك تك كال
ييليگ¬سيز سونگهكله سونولماز ييليگ
ادیب احمدین شعرلریندن نصیحت و اؤیود اؤنملی یئر آلیر. اونون سؤزلری بو ساحه ده ده یرلی دیر:
اوقوب سؤزله، سؤزونو ائوه سؤزهله مه
¬سؤزوه گيزله قانين باشينگ گيزلمه
مينگلر دوستون ارسه اوقوش گؤرمه گيل
¬بير ار دوشمان ارسه آني آزلاما.
***
گؤته¬زگيل تيليني، قيل آز قيل سؤزونگ
¬گؤته¬زگيل بوتيل گؤته زگيل اوزونگ
رسول اوني اوتقايوزين آتقوچي
¬تيل اوتيدي تيغ تيل يول اوتين اؤزونگ.
« عتبه الحقايق» عروض وزنینده و فعولون فعولون فعولون فعول بحرینده یازیلمیشدیر. بو کتاب ۲۵۶ بیت¬دیر کی مناجات، پیغمبر نعتی، دؤرد خلیفه¬نین مدحی ایله باشلانیب و سونرا نصیحتلرله دوام تاپیر و اخلاقی بیر اثر ساییلیر:
ايكي نينگ بيريك بير ارده قالي
¬بؤكندي اول ارگه مروّت يولي
بير اول يانقيشار ارسه گرهكسيز سؤزون
¬ايكينجي يالقان ارسه اول اونينگ تيلي.
ادیب احمد عتبه¬الحقایق اثرینی سپهسالار محمد – سمرقندین حاکمینه سونموش و اونون مدحینده ده شعر سؤیله¬میشدیر. تورک دنیاسی¬نین دؤرد مهم کتابیندان بیری همین بالاجا کتاب ساییلیر. بو دؤرد کتابی بئله سیرالاماق اولور:
۱٫ديوان لغات¬الترك – محمود كاشغري
۲٫قوتادغو بيليك – يوسف بالاساغونلو(خاص حاجب)
۳٫« عتبه¬الحقايق» – اديب احمد
۴٫ ديوان حكمت – خواجه احمد يسوي
ادیب احمد تورک ادبیاتینی قرآن آیه¬لری و گؤزل حدیثلرله بزه میشدیر. اونون مناجاتلاری دا اوخومالیدیر:
الهي اوکوش حمد آيورمن سنگه
¬سنينگ رحمتينگتين اومارمن اونقا
سنينگ بارليقينا تانوقلوق بيرور
¬جومات جانوار اجقال يوكورگون ننگه
ادیب احمد بیر مسلمان شاعردیر کی اسلام سؤزلری اوندان دالغالانیر، اسلامی اخلاق، کیشی¬لیک، دوزلوک، تمیزلیک اساس اخلاقی قونولار ساییلیر. او دنیا گؤرموش بیر ادیب اولاراق اسلام گؤروشلرینی درک ائتمیش و اؤز یوکسک طبیعتی ایله قاریشدیرمیش و انسانی گئدیشلری گؤسترمیشدیر و تجربه لردن یارارلانمیشدیر:
بو آجون مزه¬سي قاتليق مزه
عزاسي اؤقوشرهك مزهسي آزه.
عسل قايدا ارسه بيله آريسي
آري زهري تاتار عسلدن اوزه.
بوگونه کیمی اوچ الیازما عتبه الحقایق اثریندن تاپیلمیشدیر؛ ایلک الیازمانی نجیب عاصم ۱۹۱۸ ده یایدی. بو الیازما ایاصوفیه کتابخاناسیندا ساخلانیلیر.
باشقا الیازمانی ۱۹۵۰جی ایلده رشید رحمتی آرات استانبولدا چاپ ائتدیرمیش و اویغور یازیسی ایله نسخه¬نی اساس گؤتورموشدور. بوگونه قدر یوزلرله مقاله و آراشدیرمالار بو کتاب حقینده یازیلمیش و کتابین اصل نسخه-سیله برابر اونون آذربایجان تورکجه¬سیندن چئویرمه¬لری بو سطرلرین یازاری طرفیندن ۱۳۷۸جی ایلده ایراندا چاپ اولدو. بو کتاب دنیا دیللرینه چئوریلمیش و تورکلرین کلاسیک اثرلریندن بیری کیمی تانینمادادیر.
نئچه يئر بار اردي، سيغيشماز اري
¬اري باردي فالدي قوروغ تك يئري
نئجه دانا اردي نئجه فيلوسوف
¬قاني بوگول آنلار مييگينده بيري.
***
بو آجون گؤرهركه گؤروملوق تاشي
وليكن ايچينده هزار ناخوشي
باخيب تاش بزعكين گؤروپ سن مونقا
كؤنگول باغلاماق بيل خطادور باشي
***
بيليگ بيليتدي بولتو ارهل بلگولوق
¬بيلگي¬سيز تيريگله يكله ييتيك قورخولوق
بيليگليگ ار اؤلتو آتي اؤلمهتي
¬بيليگ¬سيز ارگن آتي اؤلوق.
منابع :
۱ . اديب احمد، عتبه¬الحقايق، م.کريمي، اردبيل، ساوالان، ۱۳۷۸٫
۲ . محمد دؤنمز، ادبيات کلاسيک آذربايجان، اميد زنجان، ۱۳۷۳٫
۳ . سيد کمال قارالي اوغلو، تورک ادبياتي تاريخي، جلد ۱، استانبول، ۱۹۷۳٫
۴ . نوزاد کوسوغلو، تورک ادبياتي قديم دوردن بوگونه قدر، آنکارا، ۱۹۹۹٫
۵ . اديب احمد، عتبه¬الحقايق، رشيد رحمتي آرات، استانبول، ۱۹۹۲٫
۶ . م.کريمي، اديب احمد، تبريز، ارک، شماره ۹۶، ۱۳۷۱٫
azb_Arab azb_Arab snd_Arab bjn_Arab snd_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab bjn_Arab snd_Arab azb_Arab bjn_Arab prs_Arab pes_Arab bjn_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab snd_Arab snd_Arab azb_Arab bjn_Arab snd_Arab ace_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab unk ace_Arab ace_Arab azb_Arab snd_Arab prs_Arab snd_Arab pes_Arab pbt_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab