14 – 15 عصرلرده تورکي خلقلرنینگ باشقه خلقلر بیلن ادبي علاقهلری ینه هم کېنگهیٔدی. بو ادبي علاقهلر بیر-بیرینینگ ادبي میراثینی اۉقیب اۉرگنیش، ادبي تاثرلهنیش، اثرلریگه مخمسلر باغلش، بیر-بیرلریگه یۉل-یۉریقلر کۉرسهتیش، الهاملنتیریش، اۉزارا دۉستلیک، اثرلرینی ترجمه قیلیش کبیلرده کۉرینهدی. اۉزبېک ادبیاتیده فارس-تاجیک ادبیاتینینگ کتّه ایجابي تاثری بۉلگنلیگی معلوم. شو سبب هم نظامي، سعدي، حافظ شېرازی، خسرو دهلوي، عبدالرحمان جامي و باشقه لرنینگ اثرلری تورلی دورلرده ترجمه قیلینیب اۉزبېک کتابخوانلریگه یېتکزیلدی.
سعدينینگ «گُلستان» اثرینی سیفی سرایی ترجمه قیلدی. اگر اعتبار قیلینسه، اۉتمیشده نظامينینگ اوچته اثری ترجمه قیلینگن. اونینگ «پنج گنج»ایدهگی «مخزن الاسرار» اثرینی ه.خوارزمي، بیز اۉرگنهیاتگن «خسرو و شیرین» داستانینی قطب و 19 عصرده «هفت پیکر» اثرینی آگهي ترجمه قیلدی.
قطب شاعر صفتیده ادبیاتیمیز تاریخیده «خسرو و شیرین» بیلن تنیقلیدیر. اونینگ حیات یۉلی، ادبي میراثی حقیدهگی معلوماتلر اونچهلیک کۉپ اېمس. بعضی منبعلر اونینگ اۉز اثری آرقه لی یېتیب کېلگن. بوندن انگلهشیلیشیچه، شاعر خوارزمده توغیلیب اۉسگن. اصلی اسمی قطب، بعضاً قطب خوارزمي اتهلیشی اونینگ خوارزمدن اېکنلیگیگه اشاره دیر. شاعرنینگ توغیلگن و وفات اېتگن ییللری سنهسی معلوم اېمس. «خسرو و شیرین»نینگ مقّدمهسیده کۉرسهتیلیشیچه، او 14 عصر اۉرتهلریده یشب ایجاد اېتگن، یخشیگینه تحصیل آلگن. شرق ادبیاتینی پُخته اۉرگنگن. اونینگ ایجادی خوارزمنینگ آلتین اۉرده دولتیگه تابعلیگی دوریگه تۉغری کېلهدی. معلوماتلرگه کۉره قطب 14 عصرنینگ 30-ییللریده آلتین اۉردهنینگ پایتختی سیغنهک شهریگه بارگن و شو یېرده «خسرو و شیرین» داستانینی یازیب توگهتگن.
اثر آلتین اۉرده خانلریدن اۉزبېکخاننینگ اۉغلی تینیبېککه بغایشلنگن. اَیریم منبعلرده اثرنینگ یازیلیش ییلی 1340 ییل دېب کۉرسهتیلهدی. شرقشناس عالِم ه.طاهرجاناونینگ فکریگه کۉره اثر 1330-1336 ییللرده یازیلگن دېب کۉرسهتیلهدی.
شاعر کتابنی یازیب بۉلگچ، اونی تینیبېکخانگه تقیم قیلگنمی، یۉقمی، اونینگ حیاتینی آخرگی ییللریگه دایر معلوماتلر انیق اېمس.
داستاننینگ کیریش قِسمیده تینیبېککه بغشیلو بیتیلگن. لیریک چېکینیشلر قیلیب، غزللر کیریتگن. بو نرسه قطبنینگ یخشیگینه شاعر بۉلگنیدن دلالت بېرهدی.
«خسرو و شیرین» داستانینینگ قۉلیازمهلری اونچهلیک کۉپ بۉلمهگن. اثر اۉز دوریده خلق آرهسیده کېنگ یاییلمهگن. اثرنینگ علم اهلیگه معلوم بۉلگن یگانه نسخهسی اونینگ وفاتیدن کۉپ اۉتمهیٔ مصرده کوچیریلگن. بو نسخه برکه فقیه ابنی براکز اېدگو قیپچاقي تامانیدن 1383-1384 ییللرده امیر قوتلوغخۉاجهنینگ توصیهسی بیلن کوچیریلگن.
1948 ییل تاشکېنتده باسیلگن «گلدسته» کتابیده قطبنینگ «خسرو و شیرین» داستانیدن پرچهلر اعلان قیلیندی. شو ییلی ه.طاهرجاناونینگ ییریک تدقیقاتی یرهتیلدی.
1973 ییل داستان تۉلیق نشر اېتیلگن. قطب نظامينینگ اثرینی اېرکین ترجمه قیلدی. او شوندهی یازهدی:
قازانتېک قینب اوش سودا پیشوردوم،
نظامي بالیدین حلوا پیشوردوم.
قطب اۉز ترجمهسیده اَیریم منظرهلر تصویریده بیر مونچه مستقل یۉل توتهدی. او اثر اسیوجېتینی بیان قیلیشده نظامي یۉلیدن بارهدی. حتّی اۉرنی بیلن بَیتلرنینگ انیق ترجمهسینی کېلتیرهدی. لېکن ترجمان کۉپ حاللرده اصل نسخه متنیگه سۉزمه-سۉز رعایه قیلمهیٔدی. او 12 عصر قصهسی اسیوجېتینی عموماً سقلب قالگن حالده، نظامينینگ فارسچه اثریدن فرقلی ینگی بیر تاریخي اجتماعي شرایطنینگ تفصیلاتلری، خلق آغزهکی ایجادی، 14 عصردهگی خلق عرف-عادتلرینینگ معلوم بیر تامانلرینی اۉز اثریگه سینگدیرهدی. شونینگدېک، قطب اثریده اصل متن تېکستیگه کۉره قیسقرتیریلگن اۉرین هم موجود. قطب اۉز اثریده بیر نېچه اۉرینده نظامي نامینی تیلگه آلهدی. اونگه حرمت بیلن مناسبتده بۉله دی.
«خسرو و شیرین» مرّکب اسیوجېتگه اېگه بۉلگن اثردیر. اوندهگی اساسي واقعه لر خسرو و شیرین اسیوجېتی سرگذشتلرینینگ بیانیدن عبارت بۉلسهده، خسرو توغیلگن محیط تصویریگه علیحده اۉرین بېریلهدی. ساسانيلر سلالهسیدن بۉلگن حُرموز عایله سیده خسرونینگ توغیلیشی کتّه شادیانه و خورسندچیلیککه ایٔلهندی. یوسوفدېک چیرایگه اېگه بۉلگن گودک جوده تېز اولغایهدی، هم عقلي، هم جسماني جهتدن یوکسک استعدادگه اېگه بۉلیب اۉسدی. او مملکت ایشلریگه ارهلشه باشلهیٔدی. اونینگ ایشلریگه یقین دۉستی شاپور (قطبده شاوور طرزیده بېریلگن) یاردملشهدی. شاپور خسروگه تاغلر واديسی برده ملیکهسی حقیده گپیریب بېرهدی. شیریننینگ تعریفینی اېشیتگن خسرو اونگه غایبانه عاشق بۉله دی. شیریننی ایزلب تاپیشنی شاپورگه تاپشیریب، بردهگه جۉنتهدی. سَیر قیلیب یورگن شیرینگه شاپور خسرونینگ رسمینی کۉرستیشگه اېریشهدی. خسرو تۉغریسیدهگی خبرنی اېشیتگن شیرین ماداییندن یۉلگه چیقهدی. شو آرهده خسرونینگ آتهسی وفات اېتگنلیگی حقیدهگی خبر کېلیب قالهدی. حُرموزنینگ لشکرباشیسی بحرام چۉبین تختگه دعواگر بۉلیب چیقهدی. خسرو قرشیلیککه اوچرهب ارمنیستانگه قیتهدی. روم قیصرینینگ مددی بیلن تختنی اېگللهیٔدی. اونینگ قیزی مریمگه اویلنهدی. اوندن کېین اېسه اصفهانلیک شکرگه مَیل بیلدیرهدی. شیرین خسرونینگ بېقرارلیگینی قارهلهیٔدی، اونی تربیهلهیٔدی.
خسرو اثردهگی مرکزي قهرمانلردن. او ساسانيلر تختینینگ میراثخۉری. خسرو شیرین بیلن اوچرهشگنده، بحرام چۉبین بیلن تۉقنشگنده، فرهاد بیلن یوزلشگنده، فرهادنینگ اۉلیمی مناسبتی بیلن شیرینگه یۉللهگن مکتوبیده اۉزینینگ معنوي دنیاسینی، ارادهسینی نمایان اېتهدی. او فرهاد اۉلیمیگه لاقید:
چو فرهاد اۉلدی، شیرین بار بۉلسون،
سریق گُل سۉلدی، نسرین بار بۉلسون.
خسرو شېروینینگ تذییقی بیلن تختنی ترک اېتهدی و شو اثنا وفات اېتهدی.
اثردهگی آبرزلرنینگ ینه بیری، شرق ادبیاتینینگ قدیمي تمثاللریدن حسابلنگن فرهاددیر. نظامي داستانیده تاکیدلهشیچه، فرهاد خلق ایچیدن چیققن تاش یؤنر اوسته. او داستان حکایهلریده شیرین اوچون سوت اریغی قزیش جریانیده پیدا بۉله دی. او شیریننینگ تکلیفینی بجانو دل قبول قیلهدی. بیر آی ایچیده قۉیلر اۉتلهیٔدیگن ییلودن شیرین قصریگهچه بۉلگن اریقنی قیزیب توگهتهدی. فرهاد شیریننی سېویب قالهدی. اونینگ خسروگه کۉنگیل بېرگنینی بیلیب تاققه چیقیب کېتهدی. هر تون شیرین قصری یانیگه کېلیب، تانگ آتیشی بیلن ینه تاققه یۉل آلهدی. او صفت کمپیرنینگ گپیگه کیریب، یعنی ایشانیب اۉزینی هلاک اېتهدی.
داستانده شاپور آبرزی هم کېنگ نمایان بۉله دی. او دۉستی خسرو اوچون همّه ایشنی قیلیشگه تیار. قیسقهسی، شاپور دۉستی اوچون جانینی قربان قیلیشگه تیار کیشی آبرزیده نمایان بۉله دی.
قطبنینگ «خسرو و شیرین» داستانیده تورکي خلقلرنینگ حیاتیگه عاید کۉپگینه قیرّهلر نمایان بۉله دی. ینگی-ینگی لوحهلر، معلوم بیر قیسقریشلر، ینگیچه تلقینلر تصویری بېریلهدی. شاعرنینگ بو اثری ترجمه ادبیاتی هم تورکي ادبیاتده «خمسه»نینگ ایلک کورتکلری یوزهگه کېلیشی بیلن اعتبارلیدیر.
منبع:ادبیات بوستانی
تیارلاوچی :حرمت وادب بیلن عزیز فاریابی.
azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab