دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
“خلق بيليمي” فولکلورموزا باخيش یازان: علي.ب.تورک
فولکلور انگليزجه ده کي
“folk” و “lore”
سوزلرنين بير آراياگلمسيندن يارانان “خلق بيليم” انلامي وئرن بيليم دالاينا دئيلير.بو علم ساحه سينين اگرچه چوخ اسکي گئچميشي يوخدور و دوزلينيش و بيربيليم ساحه سي تانينماسي سون نئچه يوز ايللره دايانير اما آراشديري و تدقيق ساحه سي توپلوملارين ياراديليش دونملرينه دايانير.
1846- نجي ايللرده انگليس لي “ويليام .ج.تامس”ين چاليشمالاري ساحسينده و اونون تعريف ائديگي “خلق و توپلومون بيليمي”دئيلن عنوان گئنيش آنلامدا اينسانلارين و توپلوملارايلگيلي اولان هرشئي و هر ايشي ايچينه آلايب بونلاريين احتواائتديگي اوزگولر و توپلوم ياپيتلاريني قاپساياراق بو بيليين اونجوسي اولموشدور.
هر توپلومون اوزونه خاص و اوزل ياشايش بيچيمي اولدقي اوچون او توپلومون فولکلورودا اوزونه گوره بيچيملنمکده دير.و بو بيچيملنديرملره اوتوپلومون بيلگينلرنه گوره چئشيتلنمکده دير.اورنک اوچون آلمان فولکلوري سياستين و سوسياليسم ين کوکني سايليرباشقا دئيشده فولکلور آلمان خلقنين قاليبي و روحونون آنلايشي اولاراقدا تانينير.آمريکا اولکسينده فولکلور تمدن و اولگارليق تاريخي اولاراق سوسيال و اجتماعي علملر ايچينده يئر آلير.فرانسا دا فولکلور ،خلق ياشايشيني اينجليرک بوتون ياشايش ساحه لرني ايچينه آلاراق آراشديرلارآپاريلماقدادير.باشقا دئيشده فرنسادا فولکلور خلقين ياراتديقي ان بويوک “انسيکوپليديکا”؛ اينسانلارين يارادليش زمانلاريندان اونجلرينه دايانان دونمدن باشلاييب بو گونوموزه قدر سوره ن کولتورلرنين و فرهنگلرنين يغينتيسي بيلنير.انگليس لره گوره فولکلور تکجه اينسانلارين آتابابالاريندان قالان هنرلروصنعتلره دئيلمکدير.گئچميشلرده ن بوگونه قالميش تکجه اينانجلار و گورولن ايشلرديلر کي انگليستاندا فولکلور تانينير.
تورک عالملرينده فولکلورا گوره و تورک خلق بيليمي اوچون؛ اوزلرينه خاص بير تعريفلري واردير.تورک بيليم آداملارينا گوره فولکلور خلقين وبللي بير يئرده اولان بير توپلومون مادي و معنوي آنلايشلاري و اوزلرينه گوره اوزل بير ديرلنديرملري و دوشنجلرنين يغينتيسي اولاراق تاننير.بيراولکنين و بير خلقين ديشيک اولاراک دوشوندوکلري و او خلقين دوشونجلريندن يولاچيخاراق بوتون توپلومون آراسيندا يايقين بير شکيلده يايلان و او خلقين طرفيندن يارادلان و بيرچوخ يئرده باشقا و ياخين توپلوملاردان آلنتيلارو ائتگيلنديکلريندن اورتايا چيخان بوتون دوشونجلره بو کونودا يئر آلماقدادير.
اگرچه گئچميشده فولکلور تورک بيليملرينه گوره تکجه آغيز و شيفاهي دئيلن سوزلره شاميل ائديلميشدير اما بو گون بللي اولدوگي کيمي بو ساحه بير چوخ آغيزدا دئييلمين و شيفاهي ادبيات سايلمايان ايشلر و شئي لريده يئر آلماقدادير.دئمک اولار تورک فولکلوري بوگون تورکلرين سوسيولوژي ايله،کولتور وفرهنگي ايله،اديباتلا،دين سه ل کونولارلا،ديل بيليم ايله،تاريخي و جغرافيا ايله؛ال صنعتلري وتاريخي صنعتلرايله؛طب،و باشقا علملرله باغلياق مومکوندوربو بيليمدن يولاچيخديقيندا بوتون گئچميش زمانلاردان بوگونوموزه گليب چاتان بيليملرين بير قالينتيسي سايماق اولار.
دونيا فولکلورلاري ايچينده تورک فولکلوري ان زنگين و چئشيدلي و توکنمز خزينلرده و خلق بيليملريندن بيرسي سايلير.تورک خلق بيليمي اوقدر زنگين و چئشيدليدرکي دئمک اولار دونيانين ان بويوک فولکلوري تورک فولکلوردور.تورک فولکلورون اوزرينده اگرچه بير چوخ آراشديرما و تدقيق آپارليب و اينديده آپاريلماقدادير اما بو نهنگ ساحه نين بويوکلوگونه باخلديقيندا سانکي بير ايش گورنميب کيمي گلير.
فولکلور و تورک فولکلوري بير سوسيال و اجتماعي بيليم اولدوقي اوچون بو علم ه تاي هيچ بير سينير و مرزي يوخدورباشقا علم دالاري کيمي ائلمک اولماز اونا سينير ياراتماق ،تورک فولکلورنون دالاري بير چوخ يئرده اوزي بير يئني فولکلور آلاني اولوب بير فولکلور دالي اوزي بوتون فولکلور دالاريني ايچينه آلير.اورنک اوچون آتاسوزلري و دئيملره اينجلنديکلرينده گوروروک کي بو ساحه ده فولکلورون کوکنلري بو دالادا تازاشدان تکرار اولور.آتاسوزلرنين ايچينده 70- دن آرتيق فولکلور بوداقي گورنور .آشيق فولکلوري بير نئچه بولومه بولوندوکدن سونرا هر بير بولوم اوزي اوندان آرتيق بولومه آيرلير.
تورک خلق بيلمين و فولکلورون بوجور سئرالانديرماق اولار:
1)شهرلر،کندلرياشايشي:
2)يئرلشيم و ياشايش يئرلري:
الف)دائم يئرلشيم
ب)کوچ و کوچمکلر
ج)ايش اوچون يئرلشيملر
4)معمارليق:
الف)بولگه ياپيسي و معمارليقي
ب)ائو تيکيمينده ايشلنن شئي لر
5)آيدينلاما و اوجاق:
الف)اود و ايستي
ب)اوجاق و اوجاقلا ايلگيلي اولان شئي لر
6)اقتصادوبازارليق:
الف)حيوانچليک:1)حيوان باخمچليقي2)چوبانليق3)حيوان بسلملري و ساخلامالاري
ب)اکينچليک:1)اکين،بيچين2)اکينچليک شئي لري
ج)اووچلوق:1)اوولار2)اوولاماق
د)خلق اقتصادي:1)اورتيم(توليد)2)توکتيم(مصرف)3)بازارليق و بازار
7)يئمک:
الف)حيوانلاردان الده ائديلن لر
ب)بيتگيلردن الده ائديلن يئمکلر
8)مطبخ:
الف)پيشيرملر و يئمکلر
ب)يئمکلري ساخلاماق
ج)يئمک چئشيتلري
د)سفره و قوناقليق دبلري
9)اولچولر،بيلچيلر،تارتمالار:
الف)چکيلر و اندازه لر
ب)پول و پارا لار
ج)چکمه و تارتما شئي لري
10)خلق صنعتلري:
الف)توخونما،هورملر،باسمالار،
ب)آغاج دان،داش دان،توپراق دان،جام دان،دريدن ،و سايره دوزلنلر
11)گئيم و کوشام:
الف)ارکک گئيمي
ب)آرواد گئيمي
ج)اوشاق گئيمي
د)گونلوق گئيمي
ه)تورن و مراسيم گئيمي1)توي گئيمي 2)ياس گئيمي3)عزا گئيمي4)ساواش گئيمي5)اويناماق گئيمي
و)ايشله ايلگيلي گئيملر
12)بزکلر و بزنملر
13)خلق بيلگيسي:
الف)خلق حکيمليقي- خلق بيتارليقي
ب)خلق بتگيلرله و حيوانلارلا ايلگيسي
ج)خلق مئتولوژيسي
د)خلق تقويمي
ه)خلق حقوقي و قضاوتي
14)خلق اينانجلاري:
الف)تورلر
ب)عادتلر و عنعنه لر
د)گلنکلر
ج)گورنگلر
15)ياشايس دونملري:
الف)دوغوم1)دوغومدان اونجه 2)دوغومدان سونرا
ب)ائولن مه
ج)اولوم
د)ياشام دونملري
16)بايراملار،اوغورلامالار؛قارشيلامالار:
الف)ديني بايراملار
ب)خلق بايراملاري
د)اوغورلامالارو قارشيمالار
17)خلق ياشامي ايله باغلي ايشلر:
الف)گوندليگ ياشام
ب)تونلر و مراسيملر
د)چاغيرمالار،سسلمه لر
18)قورووشلار و يغينتيلارو درنکلر:
الف)ايش يغينجاقلار
ب)ديني يغينجاقلار
ج)جينسه و ياشلا باغلي يغينجاقلار
د)قونشولار
19)ديني و اينانجلاروبويولر:
الف)زيارتلر،تربه لر ،قبريستانلار ومزارلار
ب)فال،روياويوخو يورمالار؛گلجکدن خبر وئرملر
ج)بويوجولوک و اووسونچولوقلار
20)خلق ادبياتي:
الف)داستانلار
ب)افسانه لر
ج)مثللر
د)خلق حيکايلري
ه)خلق اوخوماقلاري
و)گولدورملرو مزاحلار
ز)آتاسوزلري و دئيملر
ح)تکرارلامالارو ياهاتماجالار
ط)تاپماجالارو بيلمه جلر
ي)آلقيشلار
ص)قارقيشلار
ف)آغيتلار
ظ)ايلاهيلرو مولوديلر
ق)سايالار
ر)خلق اديبات ياراديجيلاري1)اوزانلارو آشيقلار2)شخصيتلرو آدليم لار
21)خلق تياتروسي
الف)فصلي اويونلار
ب)قولجاق لا اونانان اويونلار
ج)مداحي و شبيه لر
22)خلق اويونلاري و اويناماقلار
23)خلق موزيکي و موزيک آلتلري
24)اويونلار:
الف)اوشاق اويونلاري :1)تمثيلي اويونلار2)توپلي اويونلار
ب)اويونجاق و اويون و اويون شئي لريله اوينانان اويونلار
25)ايلنجلر:
الف)اويونلارو اويون شئي لري
ب)ايدمان(ورزشي اويونلار)
26)آدلار:
الف)اينسان آدلار
ب)آللاماقارو آدقويمالار
ج)سوي آدلاري
د)لقبلرو سونرادان قويولان آدلار
ه)يئرلر و مکان آدلاري
گوروندگي کيمي بير بويوک قوللي- بوداقلي آغاجا بنزين تورک فولکلوري اوزرينده آراشديرما وتدقيقي اوزونه گوره بير علمي ساحه و بير گئنيش بيليم قولي سايلير.آذربايجان فولکلورودا بو آغاجين کوکلي بوداقلاريندان اولاراک زنگين و چئشيدلي و آرتيق دقته لايق اولان ساحه لردندير کي اوزو – اوز يئرينده تورک فولکلورلارنين آراسيندا اوزل بير يئري آچيب.
ايران تورکلرنين فولکلوري اوزرينده ده اگر چه بوگونه کيمي بير چوخ ايش گورنوب اما فولکلور و تورک فولکلورنون چئشيدليليقينه باخيلان زمان گورروک کيمي بو توکنيلمز خزينه ده تکجه بير نئچه دامجي الده ائدلميش و بو نهنگ عمانين آراشديرماق اوچون هنوز بير چوخ گيزلي قالميش و گون اوزي گورمه ميش ساحه لري هله ده ايتگين قاليب .بو ايتگين و گوزدن ايراق اولان خلق بيليميني بوگون قوروماق ،بير آرايا گتيرمک و آتا-بابالارميزدان بيزلره ميراث قالان و امانت اولوب و ايپه ساپا قلمين اينجي لري گلجيه يتيرمک هربير اينسانين بوينوندا اولان قورئولريندن سايلير.”بو امانتي بيرليک ده گلجيه داشياق.”
يازان:علي.ب.تورک
Turkbaris2003@yahoo.com
قايناقلار:
آذربايجان فولکلوري(يکانات …)- م حصاري-1379
Türk halk bilimi-örnek-1995
Turkbaris2003@yahoo.com
آذربايجان فولکلوري(يکانات …)- م حصاري-1379
Türk halk bilimi-örnek-1995
Filed under: آذربایجان مقاله لری Azərbaycan məqalələri Etiketlənmiş: | فولکلور آذربایجان,خلق بیلیمی
azb_Arab ara_Arab pes_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab snd_Arab snd_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab ara_Arab ara_Arab pbt_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab urd_Arab azb_Arab ara_Arab pbt_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab pbt_Arab urd_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab pbt_Arab azb_Arab snd_Arab ara_Arab azb_Arab pbt_Arab pbt_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab ace_Arab uig_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab snd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab zho_Hant azb_Arab prs_Arab tur_Latn zho_Hant prs_Arab tur_Latn azb_Arab