یول پرس – کؤچورمه: ریضا جنتی: اینسان حاقلاری، توم اینسانلارین صاحیب اولدوغو تمل حاق و اؤزگورلوکلره دئنیر. اینسان حاقلاری، عیرق، دین، دیل و جینسیت آیریمی گؤزائتمکسیزین توم اینسانلارین یارارلانابیلجهیی حاقلاردیر. بو حاقلاری قوللانماقدا هرکس ائشیتدیر. دیگر یاندان اینسان حاقلاری تئریمی بیر ایدئالی ایچریر. بو تریمی قوللانانلار، بو آلاندا اولانی دئییل، اولماسی گرکنی دیله گتیریرلر.
اینسان حاقلاری، توم اینسانلارین حاق و سایقینلیق آچیسیندان ائشیت و اؤزگور اولاراق دوغدوغو آنلاییشینا دایانیر. اینسان حاقلاری، هر بیر بیرئیه باغیمسیز سئچیم یاپما و یئتنکلرینی گلیشدیرمه اؤزگورلویو ساغلار. بو اؤزگورلوکلر باشقالارینین حاقلارینا سایقیلی اولماق و بو حاقلاری چیینممه زورونلولوغو ایله دنگلنمکدهدیر. بیر باشقا دئییشله، بیرچوخ حاققین یانیندا بیر سوروملولوق دا بولونماقدادیر.
اینسان حاقلارینین تاریخی مینلرجه ایلی قاپساماقدادیر و قئیدائدیلمیش تاریخ ایچینده دینسل، کولتورل، فلسفی و یاسال آنلامدا گلیشمهلر گؤسترمیشدیر. بیر چوخ آنتیک بلگه، دینلر و فلسفه اینسان حاقلارییلا ایلیشکیلندیریلهبیلهجک چوخ چئشیتلی قاورامی ایچرمکدهدیر.
بونلار آراسیندا ان چوخ دققته دیر اولانلار؛ هیندلی بؤیوک آسوکا’نین میلاددان اؤنجه ۲۷۲ – میلاددان اؤنجه ۲۳۱ آراسیندا یازیلان آسوکا فرمانلاری و ۶۲۲’ده، موسلمانلاری، یهودیلری و پاگانلاری دا ایچینه آلاجاق شکیلده یثرب شهرینین (داها سونراکی ایسمی مدینه) اؤنده گلن عشیرت و عائلهلری آراسیندا رسمی بیر آنتلاشما اولاراق حضرت محمد(ص) طرفیندن حاضرلانان مدینه سؤزلشمهسیدیر
۱۲۱۵ تاریخلی Magna Carta’نین اینگیلیز حوقوق تاریخی اوچون آیری بیر اؤنمی اولدوغو قدر گونوموزده اولوسلارآراسی حوقوق و آنایاسا حوقوقو ایچین ده اؤنمی بؤیوکدور.
فرانسا مجلیسی’نین ۲۶ آگوست ۱۷۸۹′دا اونایلادیغی اینسان و یورتداش حاقلاری بیلدیریسی
Eleanor Roosevelt بو بیلدیریگی “بوتون اینسانلیغین Magna Carta’سی اولاراق” تانیملادی.
مودئرن اینسان حاقلاری حوقوقونون بؤیوک بیر کیسمینین و اینسان حاقلارینین ان مودئرن یوروملارینین گؤرهجه یاخین تاریخده ایزلری سورولهبیلیر. ۱۶۸۹ تاریخلی اینگیلیز یورتداش حاقلاری بیاننامهسی (ویا “اینسانلارین حاق و اؤزگورلوکلرینی و سلطنت آردیجیللیغینین دوزنلنمهسینی بیان ائدن قانون”) بیرلشیک کراللیق’دا (اینگیلتر’ده) باسقیجی حوکومت اویقولامالارینی یاسادیشی سایمیشدیر. ۱۸٫ یوزایلده ایکی بؤیوک دئوریم مئیدانا گلدی؛ ۱۷۷۶′دا آمریکا’دا و ۱۷۸۹′دا فرانسا’دا: بونلار جدی حاق قازانیملاری ساغلایان ایکی سونوجون الده ائدیلمهسینی ندن اولدو، آمریکان باغیمسیزلیق بیلدیرگهسی و فرانسیز خوجا اینسان و یورتداش حاقلاری بیلدیریسی. اک اولاراق ۱۷۷۶′داکی ویرگینیا حاقلار بیاننامهسی بیر دیزی تمل حاق و اؤزگورلوکلری ساغلامیشدیر.
بونلاری ۱۸٫ و ۱۹٫ یوزایللرده توماس پئین، جان استوارت میل و هگل کیمی دوشونورلر طرفیندن اینسان حاقلاری فلسفهسینده گئرچکلشدیریلن ایله ایلرلهمهلر تعقیب ائتمیشدیر. اینسان حاقلاری تئریمی بؤیوک اولاسیلیقلا پئین’ین اینسان’ین حاقلاری ایسیملی اثری و ویلیام لوید گارریسون’ین ۱۸۳۱′ده The Liberator’ده چیخان و “اوخویوجولارینا اینسان حاقلارینین اساس ندنینی یازمایا چالیشدیغینی” آنلاتدیغی یازیلاری یایینلاندیغی دؤنمده قوللانیلمایا باشلاندی.
بیرچوخ گروپ و حرکت اینسان حاقلاری آدینا ۲۰٫ یوزایلده چوخ بؤیوک توپلومسال دییشیملری گئرچکلشدیردیلر. باتی آوروپا’دا و قوزئی آمریکا’دا، سندیکالار چالیشانلارین اعتصابا گئتمه حاققینی گارانتی آلتینا آلان، ان آز(حداقلی) چالیشما قوشوللارینین اولوشدورولماسینی ساغلایان، چوجوق ایشچیلرین چالیشمالارینی دوزنلهین ویا چالیشدیریلمالارینی یاساقلایان یاسالارین چیخاریلماسینی ساغلادیلار. قادین حاقلاری حرکتی قادینین اوی وئرمه حاققینی قازانماسیندا باشاریلی اولدو.
اولوسال باغیمسیزلیق حرکتلری سؤمورگهجی گوجلری اولکهلریندن چیخارتدیلار. ان ائتکیلهییجی باغیمسیزلیق حرکتلریندن بیریسی هیندیستان’ی اینگیلتره’نین سؤمورگهسی اولماقدان چیخاران ماهاتما گاندی’نین حرکتیدیر. دونیانین بیر چوخ یئرینده اوزون سورهلی عیرقچی و دینی باسقی آلتینداکی آزینلیقلارین حرکتلری باشاریلی اولدو؛ آمریکا’دا دا سیویل(مدنی) حاقلار حرکتی و داها یاخین زامانلاردا چئشیتلی کیملیک پولیتیکالاری حرکتلرینده اولدوغو کیمی. اولوسلارآراسی قیزیل خاچ کومیتهسی’نین قورولماسی، ۱۸۶۴ Lieber سؤزو و gene 1864′دهکی ایلک ژنو سؤزلشمهلری ایکی دونیا ساواشیندان سونرا داها دا گلیشدیریلهجک اولان اولوسلارآراسی اینسانیت یاساسینین تمللرینی آتمیشدیر.
دونیا ساواشلاری، اینانیلماز بویوتداکی اینسان ایتکیلری (تلفات) و بؤیوک اینسان حاقلاری پوزوتولاری مودئرن اینسان حاقلاری بلگهلرینین گلیشیمینین آرخاسینداکی ایتیجی گوج اولموشدور. میللتلر جمعیتی،بیرینجی دونیا ساواشی’نی تعقیبن ۱۹۱۹′دا یاپیلان ورشو باریش آنتلاشماسی’ندا یاپیلان گؤروشمهلرده قورولدو. جمعیت’ین هدفلری شونلاردی؛سیلاحسیزلانما، اورتاق گوونلیک چرچیوهسینده ساواشی اؤنلمه، دیپلوماسی و گؤروشمهلر یولویلا اؤلکهلر آراسی آنلاشمازلیقلارا چؤزوم بولماق و کورهسل ریفاهی آرتیرماق. داها سونرا ائورنسل اینسان حاقلاری بیاننامهسی’نده یئر آلاجاق اولان حاقلارین چوغونو ساوونما قرارلیلیغی دا قورولوش آماجلاریندا واردی. ۱۹۴۵′دهکی یالتا کونفرانسیدا موتتفیق گوجلر جمعیت’ین رولونو اویناماق اوزره یعنی بیر یاپی قورما قراری آلدیلار.بو یاپی بیرلشمیش میللتلر اولاجاقدی. بیرلشمیش میللتلر قورولوشوندان بوگونه قدر اولوسلارآراسی اینسان حاقلاری حوقوقونون اویقولانماسیندا اؤنملی بیر رول اوینامیشدیر.
یول پرسه عایید – قایناق قئید اولمادان پایلاشیلماز
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab