اویان نیوز:
یازان: دوقتور حسین محمدخانی (گونئیلی)
سونان: مهدی نعیمی
دونیایا هر گلن گئدر آنجــــاق وطـــن یاشار میلّییتین، ائلیـن و دییـارین سئون یاشـار
یوردون، ائلین یاشارسا، گولوم سن ده زیندهسن خلقین سئویب، اوجالدان آدام دائیمَن یاشار
پروفئسور دوکتور زهتابی
اونودولماز، دونیا شؤهرتلی بؤیوک عالیملردن بیری ده، آدلیم یازیچی و شاعیر، پروفئسور دوکتور محمدتقی زهتابیدیرکی، بوتون آزربایجانلی و ایران تورکلری و حتی تورک دیللی دونیا خلقلری ایچینده بؤیوک حؤرمته مالیکدیر. او، صفالی میشوو داغینین اتگینده یئرلشن، شئیخ محمود شبسترینین، دوْغما یوردو اوْلان شهرده آذر آیینین ۲۲ سینده، هیجری شمسی۱۳۰۲- جی ایلده آنادان اوْلدو. ۱۳۰۹-جو ایلده شبسترده یئنی آچیلمیش دؤولتی مدرسهده، ایلک تحصیلینی باشلادی، ۱۳۲۰-جی ایلده شهریور آیینین اوچونده قیزیل اوْردو ایرانا گلن زامان تبریزده، دانیشسرایا داخیل اوْلوب، ۱۳۲۲-جی ایلده فیردوسی آدینا اوْرتا مکتبده ۱۲-جی کلاسی فارس دیلی- ادبییاتی اوزره بیتیردیکدن سوْنرا، «روشدییّه» و «ادب» اوْرتا مکتبلرینده موعلّیملیک ائتمهیه باشلادی.
۱۳۲۰-۱۳۲۴-جو ایللرده تبریزده «حاج یوسف شعار»ین کلاسلاریندا عرب دیلینی، همین شهرده کاتولیکلرین کلیساسیندا «میسیو ژوْزِف» آدلی اؤیرتمندن فرانسه دیلینی اؤیرنیر.
۱۳۲۴- جو ایلده ساوئتلر بیرلییی(اتحاد جماهیر شوروی) دؤلتی باکی بیلیم یوردوندا اوْخوتماق اوچون ایراندان ۴۰۰ طلبه قبول ائدهجگینی، تورکییه دؤولتیایسه ایستانبولدا اوْخوتماغا ۴۰۰ طلبه قبول ائدهجهیینی، فرانسه دؤولتی بیروت بیلیم یوردوندا اوْخوتماغا ۷ نفر طلبه قبول ائدهجهیینی بیلدیریر.
عئلمینی درینلتمک ایستهین زهتابی بو بیلدیریلره گؤره سئوینیر، بو بیلیم یوردلاریندا اوْخوماغا عریضهلر یازیر؛ آمما تبریزین «مدنیت و معاریف ایدارهسی»:- سن دانیشسرانی دؤولت خرجیایله اوْخوموشسان، بورادا قالیب درس وئرمکله خیدمت ائتمهلیسن،- دئیه، اوْنا ائشیکده تحصیل آلماق ایجازهسی وئرمیر. بئلهلیکله اوْنیوئرسیتهده اوْخوماق و بیلگین عالیم اوْلماق بیر درین آرزو کیمی اوْنون اورَیینده قالیر.
یاخین قوهوملارینین دئدیگینه گؤره، زهتابینین اوشاقلیق دؤورانیندا دا، کیتاب الیندن دوشمزدی. ۱۳ یاشی وارکن، شئعر دئمهیه باشلاییر، ایلک شئعرلری فارسجا اوْلور، سوْنرالار، تورک شاعیرلرینین شئعرلرینی اوْخودوقجا، خوصوصن میرزاعلی مؤعجوزون شئعرلری اوْندا چوْخ تأثیر قوْیور، او مرحوم اؤزو بئله یازیر:
«اوشاقلیقدا میرزاعلی مؤعجوزون شبستر حیاتینین سون ۶-۵ ایلینده هفته ده اوچ- دؤرد دفعه اوْنو بازاردا، کوچهده گؤروب و مشهور شاعیر کیمی ائحتیرام گؤزو ایله اوْنو سئیر ائدر، شئعرلریندن الده ائدهرک خوصوصی دفتریمه کؤچورردیم، بو ایللرده موشاهیدهلریم نتیجهسینده میرزا علی مؤعجوزدن بیر نئچه خاطیرهم واردیرکی، قئیده آلمیشام. مؤعجوزله علاقهدار بو مسئلهلر شئعر هوسیمین ایلک تمَل داشلارینی قوْیموشدور.
ایبتیدایی دؤولتی مدرسهده اوْخویارکن، آنا دیلینده اوْخوماغی اونوتدوم، چونکی مدرسهده یالنیز فارس دیلینده اوْخویوب- یازماق تبلیغ اوْلونوردو. ۱۳۲۰- جی ایل حاجی میرزا علی شبستری تبریزده آنا دیلینده، آزربایجان قزئتینی بوراخدی و ۴۸ شوماره یایینلادی، بو قزئت واسیطهسیله ایکینجی دفعه آنا دیلیمی اوْخوماغی اؤیرندیم و بیر نئچه شئعریمی اوْندا چاپ ائتدیردیم.»
۱۳۲۲-۱۳۲۴- جو ایللرده «فریاد» و «خاور نو» نشریهلری حسینعلی کاتبی و محمود ترابینین هیمتیایله یاییلیر. گنج شاعیر و یازیچی زهتابینین بیر سیرا شئعرلری و فرانسهدن ترجومهلری بو نشریهلرده یاییلیر. ۱۳۲۴- جو ایلده فیرقه جوانلارینین نشرییهسی ساییلان «جوانلار» نشریهسینده بیر سیرا شئعرلری و مقالهلری چاپ ائدیلیر.
او، ۲۳- یاشیندا تبریزده موعلّیم ایشلهدیگی زماندا آذربایجان دئموقرات فرقهسینه قوْشولور، فرقهنین جوانلار تشکیلاتیندا وار گوجویله چالیشیر، حتی همین تشکیلاتا باشجی سئچیلیر.
آزربایجان دئموکرات فیرقهسینین قوُردوغو دؤولتین تبریزده تیکمیش دانیشگاهینین ایلک دؤوره طلبهلریندن اوْلدوغو حالدا، آزربایجانین بیر سیرا شهرلر، قصبهلر و کندلرینده حاضیر اوْلور، اوْدلو چیخیشلاریلا شاه رژیمینین یاراماز و لیاقتسیز اوْلدوغونو هامییا آچیقلاییردی. بونو، ایندی ده گونئی منطقهسینده یاشایان قوْجالارین چوْخلاری اونوتمامیشلار.
۱۳۲۵- جی ایلین آذر آیینین ۲۱- ینده آمئریکا طرفیندن دستکلهنن محمد رضا شاهین قوشون چکمهسیایله فرقهنین حاکیمییّتی پوْزولور. پهلوی رئژیمی موزدورلاری طرفیندن دیلیمیزه، مدنیتیمیزه و کیملیییمیزه گئنیش باسقی باشلانیر. بیر چوْخ آداملاری توتماقلا برابر، تورکجه کیتابلار دا توْپلانیب یاندیریلیر.
اوستاد، برکتلی عؤمرونون سون گونلرینه کیمی، او گونلرین آجی خاطیرهلریندن دانیشارکن بئله دئیردی:
- «من آذر آیینین سوْن گونلرینده تبریزده ساعات قاباغینا گلدیم. بیر چوْخ تورکجه درسلیک کیتابلارینی گتیریب اوْرادا اوْدلاییردیلار. من بو آجی و دؤزولمز حادیثهنی گؤرنده داها آرتیق کؤورهلدیم، آمما اؤزومو ایتیرمهدیم و ائله او حالدا بو مصرعلری قلمه آلدیم»:
«سـوُ» دئییبدیـر منـه اوّلده آنام، آب کی، یــوْخ «یوُخو» اؤیرَتدی اوُشاقلیقدا منه، خواب کی، یوْخ
ایلک دفعهکی،«چؤرک» وئردی منه نان دئمهدی ازَلینــــدن منـه «دوُزدانــه» ، نمکدان دئمهدی
آنام، اَختر دئمهییبدیر منـه،«اوُلـدوز» دئییـب او سوُ دوْناندا، دئمهییب یخدی بالا، «بوُز» دئییب او
قار دئییب، برف دئمهییب، دست دئمهییب، ال دئییب او منه هئچواخت بیا سؤیلهمهییب، «گل» دئییب او
یاخشی خاطیرلاییرام، یاز گـونو آخشام چاغیلار باغچانین گون باتانینـــدا کی، ایلیق گون یاییلار
گل:- دئیردی،- داراییم باشیـوی ای نازلـی بالام! گلمــهسن گر، باجیوین آستاجا زولفــون دارارام
اوْ دئمـزدی کـی،- بیـا شـانـه زنـم بـر سـر تـو گـــر نیــایـــی بـزنـم شـانـه سـر خــواهـر تو
بلی،داش یاغسادا گؤیدن،سن اوْسان،منده بوُیام! وار سنیـن باشقـا آنـان، واردی منیم باشقــا آنام
اؤزومه مخصوص اوْلان باشقا ائلیـم واردی منیـم ائلیمه مخصوص اوْلان باشقا دیلیــم واردی منیم
ایستهسن قارداشاوْلاق،بیر یاشایاق،بیرلیک ائدک وئریبن قوْل- قوْلا، بوندان سوْرا بیر یوْلـدا گئدک
اوّلاّ ، اؤزگــه کـولـکلــرله گـرَک آخمایـاسـان ثـانیـاّ ، وارلیغیمـا، خالقیمـا خـوْر باخمـایاسـان
یوْخسا گر زوْر دئیهسن، میلّتیمی خــوار ائدهسن گونگَلر، صفحه چؤنر،مجبور اوْلارسان گئدهسن!
بو شئعر بیر ایکی گونون ایچینده دیللره، آغیزلارا دوشور. گیزلیجه آرتیریلیر؛ حتی بعضی تجارت ماللارینین ایچینده گیزلهدیلهرک اوزاق – اوزاق شهرلره، کندلره گؤندریلیر. مغازالارین متاعلارینین ایچینده، پاکتلرینده چوخلو ائولره یئریدیلیر.
پروفئسور زهتابی دیلیمیز و ادبیاتیمیزی تبریز دانشگاهیندا عئلمی شکلده اؤیرنمهیه باشلامیشدیرسا، بو ایمکان آز زماندان سوْنرا اوْنون الیندن آلینیر. او، توتدوغو یوْلو باشا وئریم، – دئیه، ۱۳۲۷- جی ایلده اوْ زامانکی اتحاد جماهیر شوروییه گئدیر. آمما اوْرادا بیلیم یوردلارینا گیرمک یئرینه بورادان قاباقجا اوْرایا گئدنلردن اوْلان بیر نئچه ساتقینین گؤستریشیایله یاخالانیر، اوچ ایل زیندانا محکوم اوْلور، سیبرییه گؤندریلیر.
ایشه باخ گؤر کیم- کیمی زیندانا سالیر، کیملر- کیمهلره رهبرلیک ائدیرمیشلر. اوْ بیر شئعرینده اورادان بئله یازیر:
من!
جان وئرمهیه حاضیر وطن اوغروندا بیر عسگر
گر دوْغرودو سؤزلر و صمیمیدی بو سسلر-
بس سؤیله بو زنجیر و بو زیندان نه دئمکدیر؟!
یوْخ- یوْخ حرکت واردی دئمک بوردا عبثدیر
هر شئی داش اوْلوب بوردا بلی، وارسا قالان گر،
بیر، هر یئره حاکیم کسیلن، اینجه او سسدیر،
بیر ده بو قفسدیر!!!
جوان زهتابی یوزلرجه گوناهسیز جوانلار کیمی، گنج یاشلاریندا، اوچ ایل سیبری دوستاقخانالاریندا قالیر. آزادلیق اؤلکهسی آدلانان سئویتلر اؤلکهسینده چوْخلو سیرّلری باشا دوشور، نهلر واریمیش و نهلره گنجلر اینانارمیشلار؟! بو حادیثهلری و گؤردوکلرینی سوْنرالار اؤز شاه اثرلریندن اوْلان” شاهین زنجیرده” منظومهسینده بئله قلمه آلمیشدیر:
آزاد دوْغولان اینسانا قاندال نه گرکدیر؟
قانداللاری قیرمیشلارا زیندان نه دئمکدیر؟
دونیا، نهلرین وار؟!
افسانهلرین وار!
بیچاره بشر، اؤلچویه گلمز کدرین وار
قانلار تؤکهرک قاندالی قیردین آیاغیندان
قانداللاری ییغدین و قاییردین یئکه زیندان
دائیم باشین اوستونده گزیر قَم و فلاکت
بیر گون سنی زنجیرلهدی سلطان
بیر گون ده ” آزادلیق” و “عدالت”!!!
اوچ ایلدن سوْنرا اوْ «بوُزلو جهنّم»دن جان قورتاریر و باکیدا اوْخوماغا قاییتماق ایستهدیکده اوْنا دئییرلر:
- روس دیلی دیپلومو اولمایان کیمسه بیلیم یوردونا داخیل اولابیلمز. بوتون تحصیل مدرکلرینی اؤز یوردوندا قویوب گئتمیش زهتابی مجبور اولاراق دوشنبه شهرینه گئدیر. اورادا اوخویور، ایمتحان وئریر و نهایتده باکییا گلیب بیلیم یوردونا کئچهبیلیر. بو شهرده دیلیمیزی اوْخوماغا باشلاییر.
بئش ایل- گئجه- گوندوزو بیر- بیرینه قاتیب، آنا دیلیمیز اوزره تحصیل آلدیقدان سوْنرا، اوْخودوغو بیلیم یوردوندا عرب دیلینده درس وئرمهیه چاغیریلیر. نئچه ایل تدریس و تدقیقدن سوْنرا عرب دیلی- ادبیاتیندا و عرب شاعیری «ابو نَواس»-ین یاشاییش و یارادیجیلیغی اوزره دوکتورا درجهسی آلابیلیر. نئچه ایل سونرا دوچئنتلیک درجهسینه نائیل اوْلور.
۱۹۷۱- (۱۳۵۰ شمسی) ده باکی شهریندن اوْلان حیات یوْلداشی و فیکیرداشی خانیم دوکتور«خاور اسلان قیزی»ایله او اؤلکهدن ده عراق اؤلکهسینه و باغدادا قاچماغا موفّق اولور. البته سؤزون اوُزانماسیندان چکیندیییمیز اوچون نئجه قاچدیغینی سؤیلهمکدن واز کئچیریک. او سکگیز ایل باغداد بیلیم یوردلاریندا تدریس ائتدیکدن سوْنرا باغداد بیلیم یوردونون عئلمی شوراسی طرفیندن پروفئسورلوق درجهسی الده ائدهبیلیر.
همین ایللرده بعضاّ تورکیه و آلمانیایا ائتگیلی موسافیرتلری اوْلور. اوستادین گؤستریشلریایله آلمانیادا درس اوخوماقدا اوْلان آزربایجانلی اؤیرنجیلر «ارک» مجلهسینی آزربایجان تورکجهسینده چیخارماغا باشلاییرلار. بئش سایی بوراخیلان بو مجلّهده اوستادین چوْخلو یازیلاری باسیلیر. ۲۵- ۱۳۲۴- جی ایللرده آزربایجان دئموکرات فیرقهسی و میلی حؤکومتین ایشه باشلاماسی و گؤردویو ایشلری بیلدیرن «شهریورین اونایکیسی» عونوانلی کیتاب بیر داها دا اوستادین ایمضاسیز اولان اؤنسؤزو و رهبرلیییایله آلمانیادا یاییلیر.
او، ساوئتلر اؤلکهسینده هئچ بیر شئعر و مقالهسینی چاپ ائتدیره بیلمهمیشدیسه، باغداددا اولدوغو سکگیز ایلده بیر سیرا اثرلری باسیلیب یاییلیر.
باغداددا یاییلان اثرلری:
۱- تورکجه، فارسجا، عربجه، کوردجه و بلوچجا مقالهلری ایچینه آلان «اتحاد یولو» آدلی آیلیق بیر نشریه. ۲- پروانهنین سرگذشتی. ۳- بختی یاتمیش. ۴- چیریک افسانهسی. ۵- باغبان ائل اوغلو. ۶- بذ قالاسیندا. ۷- هستی نسیم(فارسجا شعرلر توْپلوسو). ۸ – جانایات ۲۵۰۰ ساله شاهان ایران(بو اثری یازماقدا باشقا دوستلارینین دا یاردیمی اولموشدو). ۹- آیا زبان فارسی به زبانهای ملل دیگر ایران برتری دارد؟ ۱۰- قواعدالفارسیه(فارس دیلینین عربجه یازیلمیش قرامئری).
***
وطنیمیزده شاهلیق رئژیمی دئوریلندن سونرا اوستاد، اسلامی اینقیلاب دؤلتینین باش وزیری مهندس مهدی بازرگانا مکتوب یازاراق اؤزونو تانیتدیریر، وطنه قاییتماقلا، عئلمی- مدنی خیدمت ائلهمک آرزوسوندا اوْلدوغونو بیلدیریر. بازرگان دؤولتینین دعوتیایله ۱۳۵۸- جی ایلین تیر آیینین اوچونده یعنی۳۱- ۳۲ ایلدن سوْنرا بیر داها وطنه قاییدیر. و آتا- بابا یوُردو اوْلان شبسترده «چای کوچهسی»-نده ساکن اوْلور. همان ایلین بهمن آییندان تبریز بیلیم یوردوندا عرب دیلینی درس وئررکن، کؤنوللو اؤیرنجیلره تورکجهمیزی ده درس وئرمهیه باشلاییر. ایکی ایل تدریسدن سوْنرا اؤزونون دئدییینه گؤره توده حیزبینین دوْسییا(پرونده)دوزَلتمهسی نتیجهسینده ائتمهدییی گوناها گؤره یاخالانیب دؤرد ایل دوستاق ائدیلیر. دؤرد ایلدن سوْنرا بوراخیلسا دا هئچ بیر بیلیم یوردوندا تدریس ایجازهسی الده ائدهبیلمیر. اؤز ائوینده یاشایاراق عئلمی ایشلر و تحقیقله مشغول اولور. آنجاق نئچه ایللره کیمی هئچ بیر کیتابینی چاپ ائتدیره بیلمیر، یالنیز بعضی شئعر و مقالهلرینی مطبوعاتدا نشر ائلهتدیریر.
وطنه قاییداندان سوْنرا ایسه اؤزو ساغایکن آشاغیدا عونوانلاری وئریلن کیتابلاری باسیلیب یاییلمیشلار:
۱- زبان ادبی آزربایجانی معاصر(آواشناسی و قواعد نگارش). ۲- زبان ادبی آزری(سس- صرف) . ۳ علمالمعانی(لئکسیکوْلوْژی). ۴- قوْی اولسون اوْن. ۵- معاصر ادبی- آزری دیلینین نحوی(این اثر در زوزنامة فجر آذربایجان در هر شماره یک ستون چاپ می شد.) ۶- باغبان ائل اوغلو(دوزَلیشلر و آرتیرمالاری ایله). ۷- ایران تورکلرینین اسکی تاریخی بیرینجی جیلد اسلاما قدر. ۸- قشقایی یایلاغا کؤچور و بیر سیرا مقالهلر و شئعرلری کی، مطبوعاتدا چاپ ائدیلمیشدیر.
دونیاسینی دَییشدیکدن سونرا «پروفئسور زهتابی اثرلرینین یاییم ستادی» طرفیندن نشر ائدیلن اثرلری:
۱- ایران تورکلری اسکی تاریخی ایکینجی جیلد (اسکندردن اسلاما قدر). ۲- شاهین زنجیرده(شئعر توْپلوسو).۳- دوستوم علی آغا واحیدین غزیز خاطیرهسینه. ۴- تیلیم خانین یاشاییش و یارادیجیلیغی. ۵ – علی آغا واحدین شئعرلری. ۶- دیل و ادبیات اسلاما قدر. ۷- شیخ محمد خیابانی منظومهسی، ۸ سارا و محمد داستانی. ۹- آزربایجان تورکجهسینین نحوی و …
بو گونه کیمی (۱۳۹۱- جی ایلین دی آیینا کیمی) چاپ اولمامیش اثرلری:
۱- گؤز یاشیندا قهقههلر(منظومه). ۲- قرآن کریم و اقوام. ۳- بیر جوت گؤز(منظومه).. ۴- گنجلر چلنگی. ۵ بیر اوخدا نئچه نیشان. ۶- تورک فولکلوروندا عروضون کؤکلری. ۷ – وطن اونودولمور(غربتده یازدیغی شئعرلر توپلوسو). ۸- وطنده ده غربت حیسّی(وطنه قاییتدیقدان سونرا یازدیغی شئعرلر توپلوسو). ۹- قوهوم- اقربابا حصر ائتدییی شئعرلر توْپلوسو. ۱۰ – تنقیدی شئعرلر توپلوسو. ۱۱- مؤعجوزله باغلی خاطیرهلر. ۱۲- عباس واثقی شانجانین شئعرلری و بیر سیرا باشقا شاعیرلرین اثرلری و یاشاییشلاری اوزره الیازمالار. بونلاردان علاوه سؤزسوز کی قلمدن دوشموش باشقا اثرلری ده واردیر کی، آللاه قوْیسا اونلار دا تانیناراق نشر اولمامیش اثرلریایله نشر ائدیلهجکدیر.
پروفئسور تورک، فارس، عرب، فرانسه و روس دیللرینه عئلمی و آکادئمیک سوییّهده مسلط اوْلدوغو اوچون، هابئله میخی، اوْرخون، یئنی سئی خطلرینی اوْخویابیلدییی و چالیشقانلیغینین اوُجوندان تاریخمیزی ده اوْلدوغو کیمی یازدی و اؤیرتدی. دئیهبیلریک: ایران تاریخینی اؤیرنمک ایستهینلر پروفئسور زهتابینین یازدیغی ایکی جیلدلیک «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» عونوانلی زنگین اثری اوْخوماقلا ایران و اوْرتا شرقین کئچمیشینی داها یاخشی و دوْغرو اؤیرَنه بیلرلر. هر کیم سؤزو گئدین اثرین قایناقلارینی گؤزدن کئچیرمکله، اوْنون نه قدر درین و عئلمی اوْلدوغونو باشا دوشر و حتی قبول ائدر کی، پروفئسور محمدتقی زهتابی ایران تاریخی و حتی اوْرتا شرقین تاریخینین آتاسیدیر.
آرخادا قویدوغوموز صحیفهلرده گؤردویونوز کیمی او، اوشاقلیقدان شئعر سؤیلهمهیه باشلامیشدیر. شئعرلرینده اوّللر داها چوخ «گولشن» تخلّوص ائدرمیش، آنجاق سونرالار هم شئعرلرینده، هم ده نثر یازیلاریندا «م. ت. زهتابی»، «م. ت. شبسترلی»، «م. ت. میشوولو»، «م. شبسترلی»، «م. ت. کیریشجی» و … ایمضالارینی داها چوخ گؤرمک اولور.
زهتابی خاطیراتیندا بئله تعریف ائدیردی کی، سووئتلر اؤلکهسینده ان یاخشی گونلریم، باکی دانیشگاهیندا آزربایجان تورکجهسی دیل و ادبییات شؤعبهسینده اوْخودوغوم گونلر ایدی. چونکی اوشاقلیقدان بو دیلی اوْخویوب- یازماغینی آرزولاردیم.
***
اوستادین سیبری خاطیرهلریندن بیرینی اؤز دیلیندن اوخویوروق:
- سیبری وضعییتی اوْلدوقجا آغیر و یوروجو ایدی.۱۰ ساعاتدان آرتیق ایجباری ایشه مشغول اوْلاردیق، آزربایجانلی دوْستلار ایله چوْخ واخت دوستاقدا برابر اوْلاردیق، البته دوستاقدا باشقا آوروپالیلار دا، اوْ جوملهدن آلمانلی، لئهیستانلی، اوتریشلیلردن ده چوْخ واریدی. بو آوروپالیلار هر زامان اؤزلریایله اوْلوب و بیزلره هئچ بیر زامان قوْووشمازدیلار. همیشه بیز شرقلیلره، خوْر گؤز ایله باخیب، بیزلری مدنییتسیز بیلردیلر.
دوستاق اوْلان یئرده هفته شنبه صاباحی گونو بیر فیلم ده گؤسترردیلر. دوستاقدا اوْلانلار، بو فیلملری سئیر ائدیب، بعضن اوْنون بارهسینده، ساعاتلار بحث اوْلاردی. گونلرین بیر گونونده «گلن هفتهنین فیلمی» یازیلمیش بیر ائعلان، بیزلری برک سئویندیردی. او فیلم “آرشین مال آلان” فیلمیایدی. هفتهنی بوتون بیز آزربایجانلیلار اوْلدوقجا سئوینیردیک. گون گلیب شنبه صاباحی اوْلدو. هامی بیر سالونا، فیلم گؤسترن یئره توْپلاشدیق. بوتون آزربایجانلی و تورک دیللی خالقلاردان اوْلان دوستاقلار هامیسی گلمیشدیلر. باهار گونلری آخشام ساعات ۷ دهایدی کی، فیلم باشلاندی. البتّه فیلم اورژینال تورک دیلینده گئدیردی، اتک یازیلاری روسجا وئریلمیشدی. او گون بیزلرده آرتیق سئوینج دویوْلوردو. لاکین آوروپالیلار، ایستر- ایستهمز یاواش- یاواش گلیردیلر، و چوْخ دا ماراق گؤسترمیردیلر. فیلمده اوْلان موسیقی او قدهر اورهیه یاتانایدی کی، تاماشا ائدنلردن هئچ بیر سس چیخمیردی، آوروپالیلار بیزلردن آرتیق ماراقایله بو فیلمی سئیر ائدیردیلر. فیلم قورتاراندان سوْنرا، هامی داغیلیب، هرکس اؤز اوْداسینا گئتمک ایستردی. آوروپالیلار اوْ گونه دک آزربایجانلیلاردان اوزاق گزیب و اوْنلارا یاخین اوْلمازدیلار. بو فیلمین تأثیری او قدهر گوجلو اوْلموشدور کی، بیزلره یاخینلاشیب، فیلمین بارهسینده خوصوصن بو اثری یارادان «اوزئییر حاجیبهیوفون» حاقّیندا چوْخلو بیلمک ایستیردیلر. بیز آزربایجانلیلار، روس دیلینه تزهجه آلیشمیشدیق. اؤز تاریخ، عنعنه و فوْلکلورموز بارهسینده اوْرادا اوْلان آوروپالیلارا معلومات وئریردیک. بو تاریخدن بری آوروپالیلارین دوشونجهلری بیزلره گؤره، یوزه- یوز دَییشیلدی. اوْنلار بیزلریله اوْلان زامان بئله سؤیلردیلر:
“سیزین اؤزونوزون ده بو درین وارلیغینیزدان خبرینیز یوْخدور. بو بیر اثر بیزیم اوچون- چوْخ بؤیوک درسایدی. بیزلر، سیز آزربایجانلیلارین حاقّیندا چوْخ سهو ائدیب و ترسینه باشا دوشموشدوک. بیزی باغیشلاین”.
***
اوستادین ایکی پارچا شئعرینی سایین اوخوجولارا سونوروق:
عینادلی یاهی
وئریب سعادتیمی، آلمیشـــــام فلاکتــی مــن بوتون جهانه دَییشمم اینـــــان بو حالتـی من
سئوینمه دردیمه، قــوْودوم چیخاندا یوُردومدان قاپیمدانایت تک اؤزوم،عیشی،ایستیراحتی من
اوُشاقدا سانمـــــــا منـی، آنلیرام الیفبــــانی بو قدر بیل، قانیرام هر کیچیک ایشـــارتی من
باجارسا دوشمن الی، قوْی سینهمده اوْد قالاسین بوتون جهانی گزیب، سسلــــرم عدالتــی من
گؤزوم ائلیمدهدی دوشمن سئوینمهسین بو قـدر سهند داغـــــلاری تک گــؤزلورم نهایتی من
وطن پرستلیگیمده عینادلی بیر یاهـــــــییام کی بیر دقیقه دَییشمــــم یوُوامـلا جنّتی من
سنیندی مئیدان، آتین چاپ نه قدر وار قـوُوّهن تضرّع اوُمما کی ایرث آلمیشــــام مناعتی من
همیشه لایلالارینـدان یادیمـــــدادیر آنامیــن کی ساتمــــایام قیـــزیلا، خلقله، شرافتی من
اجلـــــدن اوْلسا آمــان سؤیلرم یقین بیر گون وفالــــی خلقیمه آخــــرده بـو حئکایتی من.
باکـی- ۱۹۵۸/۲/۲۸
۱۳۳۷/۱۲/۹
شرفلی حیات آختارانلار!
وئرمیش خدا بو قلبی کـــــی، دیلـداره تاپشیرام، منصور تک گرک بو باشی داره تاپشیــــرام.
اؤیرتمهمیش آنام منـه ساتقینلیـــــق علمینــی، حاشا کی، من وطن گولونو خاره تاپشیـــرام.
قیش صف چکیب گول اوستونه،سوُس،سوُس دئییرسه،من مومکونمودور کی، گولشنی اشراره تاپشیرام؟
منصور تک اؤلوب یاشارام، لئیـک اوْلان دئییـــل، جلاّد الیله اؤز ائلیمـــــی داره تاپشیــــرام.
من بابک و ختایـی و ستّارخـــــــان اوْغلـــویام مومکونمودورکی، خلقیمی اغیاره تاپشیرام؟!
بیز، میلّته شرفلی حیــــــات آختــــارانـلاریق، حاشاکی ایختیـــــاری مئی و یاره تاپشیرام.
من اؤلمــــــرم جهانــــدا، ائلیم اوْلسـا گر آزاد، بیر نوقطهیم گرک اوْنو پرگاره تاپشیـــــرام.
ائل گولشنیم چیچکلنه گر، من ده بیر گولم.
گر سوْلسا، منده شئعری گرک ناره تاپشیرام.
تبریز- ۱۳۵۹/۷/۲
پروفئسور زهتابیدن خاطیرهلر
۱. پروفئسور زهتابی – آد- سان اهلی دئییلدی، آدینین دئییلمهیینی و بوْیونون اوْخشانماسینی سئومزدی. بوناگؤره ده ۱۳۷۴- نجو ایلده اوْروجلوق بایرامی گونونده اؤزونون خبری اوْلمادان، اوْنون اوچون تبریزده حاضیرلانمیش عزیزلهمه تؤرهنینده نه تکجه اشتراک ائتمهییر، بلکه دوستلار اصرار ائدهرک اوْرایا آپارماسینلار دئیه، او گون تبریزده ده قالماییر و شبستره قاییتماغی اوُیغون بیلیر.
۲. او، من عالیمم، آکادئمیک تحصیلاتیم وار دئیه، بعضی مدرک خستهلیگینه دوشنلر کیمی دئییلدی. هامیایله گؤروشور، هامییا تئلفون آچیر و تهران، تبریز و باشقا یئرلره گئدنده، هله بیزلر کیمی کیچیک اؤیرهنجیلرینه تئلفون آچیب، گؤروش قراری قوْیوردو. بونلاردان علاوه اوُشاق ایله اوُشاق، بؤیوک ایله بؤیوکایدی. یادیمدادیر کی ۱۳۷۷- نجی ایل اردیبهشت آییندا یعنی اؤلوموندن یئدی- سکگیز آی قاباق بیرلیکده و بیر سیرا باشقا دوستلار و قوهوملار ایله بیرگه میشوْو سیرا داغلاریندا «کؤسه بابا» ذیروهسینه گئتدیکده گؤردوم کی، بیزایله گلن اکینچی اوْلان آتام و عمیم ایله ده بیر اکینچی کیمی و بیر اکینچی دیلیله دانیشیر، ایگیرمی بئش ایل سیبیرده، دوشنبهده باکیدا اوْلدوغو دؤورده بعضاّ ده اجباری ایشلهدیگی اکینچیلیک ساحهسینده اوْ جوملهدن پامبیق درمه، و آغاج اکمه باره ده گؤروب- گؤتوردوکلرینی اوْنلارا آچیقلاییردی.
۳. پروفئسور زهتابی دئیردی:
- بیزیم (ادبیاتچیلار و مدنیتچیلرین ایشلری اوْندا دوزهلهجکدیر کی، بوتون «من» لر و «منم» لر ییغیشیب «بیز» و «بیزلره» چئوریلهلر. هر نه وار بیرلیکده دیر.
۴. اوْنون یانیندا بیری یوْرغونلوقدان و خستهلیکدن دانیشسایدی، اومودسوزلوقدان دانیشماق اوْلمازدی. او دئیردی: یوْرغونلوق، خستهلیک، اومودسوزلوق بیزه یاراشماز.
۵. شبسترده اوْلاندا یای اوْلا، قیش اوْلا، سحر چاغی یئریندن تئز دورار، ایت – قورد قاباغینا چیخماسین،- دئیه، ال آغاجیسی الینده شهردن یوخارییا یوْلا دوشر، نئچه کیلومتر گئدیب- قاییدار، یازماق اوْخوماغینا باشلایار، ساعت دوققوزدا سحر یئمهیی یئیردی. اؤز ایختیارینا اوْلدوقدا آخشام چاغی ساعت بئش- آلتیدا بیر یئمک ده یئییب، گئجه ساعت دوْققوز- اوْندا یاتاردی. بوناگؤره ده گئجه ساعت دوْققوزدان سوْنرا کیمسهیه تئلفون آچماز، سحر ده آلتی- یئددیدن سوْنرا هامینی اوْیاق سانیب، ایستهسهیدی اوْنا زنگ ائدردی. تهرانا گلدیکده هر ساعت باجیسی اوْغلو مهندس «عباس رستمزادهنین» ائوینه چاتسایدی هر نهدن اوْل منه تئلفون آچیب، – من تهراندایام، گل بیر گؤروم دئیردی. دؤنه- دؤنه سحر چاغی ساعت آلتیدا منه تئلفون آچمیشدی. بوناگؤره ده همین ساعتلرده بیزیم ائوده تئلفونون سسی قووزانان کیمی هامیمیز بیلردیک کی، اوستاد تهرانا گلیبلر. بئله بیر واختدا منیم سسیمدن یوخولو اوْلدوغومو آنلاسایدی دئیردی:- بالام نه یاتماقدیر، ساعات آلتیدیر، ساعات . . . دیر، دورون آیاغا ایشیمیز وار. . .
۶. بو سؤزو نئچه دؤنه پروفئسور زهتابیدان ائشیتمیشدیم کی:
- باشقا خالقلار میلیونلارجا پوُللار خرج ائدیب، زحمتلره قاتلاشاراق اؤز دیللرینی ساخلاییرلارسا، بیزیم دیلمیز هئچ بیر خرج گؤتورمهدن، اؤزونو قوْرویوب ساخلامیش و حتی بیزی ده قوْرویوب ساخلایییر.
۷. او دئیردی: بیلگینین گوجوندن دم ووُرانین باشیندا (بئینینده) بیر شئی اوْلماز و بئینی گوجلو اوْلان هئچ واخت قوُل گوجوندن دم ووُرماز.
۸. بیر گون اوْنون ائوینده بویان- اویاندان سؤز گئدیردی، او اوْغلانلاریندان سؤز آچدی، و بؤیوک اوْغلو آذرین انگلیس دیلی اوْخویاراق، تاریخیمیزه آرتیق ماراق گؤستردیگیندن دانیشدی. (بو او واختایدی کی، (اوْ زامان) ۱۸- ایل سورهسنده ییرمی آلتی یاشلی بؤیوک اوْغلو آزَری بیر دؤنه سرحدلردن ائشیکده گؤرموشدوسه، ییرمی دؤرد یاشلی کیچیک اوْغلو بابکی همین مودتده بیر یوْل دا گؤرمهمیشدی.) سؤز آراسی من اوْندان سوْروشدوم:
- اوستاد، اوْنلار اوچون داریخماییرسانمی؟
او بئله بیر جواب وئردی:
- نییه داریخیم؟ ایندی دانیشگاهلاریمیزدا یوزلرجه اوْغلوم- قیزیم واردیر. هله ایکیسیده اوُزاقدا اوْلسون، نه اوْلار؟
۹- دوْغرودان دا او گنجلری، خصوصیله ده اؤیرهنجیلری اؤز اوُشاقلاری قدر سئویردی. الیندن گلن قدر اوْنلارین سوْرغولارینا جواب وئرمهیی، اوْنلارایله اوْتور- دوُر ائلهمهیی اؤزونه بوْرج بیلیردی و نئچه دؤنه منه و بعضی دوستلارا دئمیشدی کی اون- اون بئش نفر موعیّن گونلرده و موعیّن بیر یئره توْپلاشا بیلسهلر، من حاضیرام بو یئددی یوز کیلومتر یولو (شبستر- تهران یولونو) گلیب، تمنّاسیز اوْلاراق اوْنلارا دیلیمیزدن و تاریخیمیزدن دانیشام (درس وئرم).
۱۰. بیر گون شبستر ده اوْنون ائویندهایدیک؛ بیر یاشلی و آغساققال کیشی قاپینی دؤیوب ایچری گلدی و خوش- بئشدن سوْنرا یئنی قوْشدوغو شعری اوستاد اوْخویوب دئدی:
آقای دوْکتور، بو شعری منیم اوچون دوزهلت، هاردا ایشکالی وار، ایصلاح ائله!
اوستاد شعری بیر بیر دؤنه گؤزدن کئچیریب و بیر نئچه ایرادا ایشاره ائدیب او کیشییه قایتاردی. او کیشی گئدندن سوْنرا، من ده کی شعری گؤرموشدوم اوُستادا دئدیم:
- اوستاد، شعر اوندان آرتیق دوزهلیش طلب ائتمهییردی؟
اوستاد بویوردو:
نییه، آنجاق نه بو اؤیرهنندیر، نه ده بیزیم بوُندان آرتیق واختیمیز واردیر.
بیز سرمایانی گنجلره ایشلتمهلییک، ایندیلیکده بوتون گوجوموزو گنجلره صرف ائتمهلییک، اوْنلار هم تئز اؤیرَنیرلر، هم ده گلهجکده اؤیرَتمهلیدیرلر.
۱۱- بیرگون ساوئتلر بیرلیگیندن(شمسی ۱۳۴۹- جو ایلده) عیراقا قاچماسی باره ده دانیشدیقدا دئدی:- اوْرادان قاچماقدا منه آرتیق یاردیمجی اولان و منی موْسکووادا عیراق سفیرلیگینه تانیتدیران «الجزایر تورکلری»-ندن اولان بیر شاعیر ایدی.
بو تعجوب دوغوران سؤزه گؤره اوستادا بئله بیر سورغو وئردیم.
- اوستاد، الجزایر تورکلری نه دئمکدیر، هانسی شاعیردن دانیشیرسینیز؟
اوستاد بئله جواب وئردی:- اونونلا موْسکووادا بیر شئعر مجلیسینده تانیش اولدوم، او الجزایرین سوْلچو و ناراضی شاعیرلریندنایمیش کی، اؤز اؤلکهسیندن قاچیب ساوئتلر بیرلییینه سیغینمیشدی. اونون تورکجه شئعر اوخوماسی منی اونونلا دانیشماغا، بو آزربایجان تورکجهسینه چوخ یاخین اولان تورکجهنی هارادان اؤیرندیگینی سوروشماغا ماراقلاندیردی. فورصت ال وئردیکده اونونلا دانیشیغا کئچدیم. او، اؤزونو الجزایر تورکلریندن اولدوغونو سؤیلهدی و علاوه ائلهدی ایندی(شمسی تاریخله ۱۳۴۹- جو ایل) بیزیم ساییمیز الجزایرده بئش یوز مین نفر حودودوندادیر[۱]. . .
سونرا اوستاد علاوه ائلهدی:- من ساوئتلر بیرلیگینده چیخاندان نئچه ایللر سونرا سیاسی چالیشمالارینا گؤره اعدام ائدیلن «بوُمودییَن[۲]» اونلارین اؤندریایدی.
حسین محمدخانی «گونئیلی»
[۱] – همین سؤزه اساساٌّ ایندی اونلارین سایلاری بیر میلیوندان آرتیق اولمالیدیر.«ح. م. گوٍنئیلی»
[۲] – منه بئله گلیر کی، الجزایر توٍرکلریندن الیمیزده اولان ان اؤنملی سند « بومودییَن»-ین آدیدیر؛ بو کلمه توٍرکجه اولاراق « بو: یاخینا ایشاره عوضلییی، مو: سورغو عیبارتی، دییَن: سؤیلهین اولمالیدیر. نتیجهده بو+ مو+ دئیَن= آیا بودورسؤیلهین ، سؤیلهین بودورمو؟ و . . . «ح. م. گوٍنئیلی»
بو مقاله، آنکارادا کئچیرییلن “۲۰۱۳ پروفسور دوقتور زهتابی ایلی” کونفرانسیندا سونولموشدور.
بو یازیدا پایلاشیلان شکیل، دوقتور انور اوزون جنابلارینین آرشیویندندیر.
ckb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab unk azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab