امام ابو منصور ماتریدی عقیدوی بیرلیک درغه سی
یازووچی: فنلر دوکتوری، پروفیسور عبدالحکیم شرعی جوزجانی
ایککینچی هجری عصردن باشلب تؤرتینچی هجری عصرلرگه چه (7- 10 میلادی عصرلر)، بیر تاماندن اؤرته شرق و مرکزی آسیا مملکت لریده تورلی فنلر بیلن بیرگه شریعت علملری، اینیقسه، فقه علمی (اسلام حقوقی) نینگ ترقیات باسقیچی و آلتین دَوری بؤلگن بؤلسه، ایککینچی تاماندن یونان تیلیدن عرب تیلی گه علمی، فلسفی اثرلر ترجمه قیلینیشی نتیجه سیده اسلام دنیاسیگه کیریب کیلگن تورلی قره شلر، عین پیتده، اسلام دینینی قبول قیلگن بؤلسه هم لیکن قلبیده اؤز دینی اعتقادلرینی سقلب قالگن تورلی دین طرفدارلری تأثیری آستیده خیلمه – خیل غایوی – عقیدوی ضدیّتلر یوزه گه کیلیشی نینگ دَوری ایدی.
دینی مسأله لر اطرافیده، ایمان و اعتقادگه تیگیشلی بؤلگن قتار معمّالر بؤییچه کیلیب چیقّن اختلافلر و کیلیشماوچیلیکلر، علم اهلی، دین اربابلری، دولت رهبرلری، حتی خلق عامّه سی نینگ دقّت و اعتبارینی اؤزیگه تارتیب توریب، خوارج (خارجیلر) خروجیدن کؤپ اوتمه ی، معتزله، قدَریّه، جبریّه، جهمیه، کرّامیه، قرمطیه و باطنیه کبی دینی گروه لرنینگ شکللنیشی اوچون شرایط یره تیب بیردی.
اعتزال و باطنی گروهلری:
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
مذکور گروهلردن ابو حُذیفه واصل بن عطا (وفاتی 131/748) طرفدارلری بؤلمیش معتزله (اعتزال طرفدارلری) تورلی اسلام مملکتلریده دعوتچیلری آرقه لی اؤز غایه لرینی تلقین ایتیش و ترقتیش بیلن مشغول ایدیلر.
معتزله نینگ مشهور نماینده لریدن ابوالهُزَیل علاف، حزّام، جاحظ، ابوالقاسم بلخی الکعبی، نظری جهتدن معتزلی، لیکن عملده سنّی بؤلگن ابوالقاسم زمخشرینی ایسله تیب اوتیش ممکن.
عباسی خلیفه لریدن مأمون، معتصم و الواثق اعتزال تأثیری آستیده بؤلیب، قرآن نینگ مخلوقلیگی کبی معمّالرگه دایر اولرنینگ عقیده لرینی قؤللب- فوّتلب کیلردی. برچه نی (قرآن قدیم ایمس، بل که مخلوق یعنی یره تیلگندیر» دیگن عقیده گه دعوت ایتیش بؤییچه مأمون چیقرگن منشور (بویروق) تطبیق ایتیلیشی و او قالدیرگن وصیّت گه عمل قیلینیشی، خلق اوستیگه آغیر مصیبتلرنی آلیب کیلدی. اونینگ بویروغی گه بناأن، اوشبو عقیده نی قبول قیلیشدن باش تارتگن حنبلیه مذهبی اساسچی سی احمد بن حنبل ایاوسیز طرزده کلتکلندی، بدنی و کییملری قان گه بؤیَلگن حالده سرایدن آلیب چیقیب کیتیلدی.
ذکر ایتیلگن خلیفه لر دوریده معتزله ترقتگن فتنه شو قدر اوج آلدی که، خلیفه الواثق بویوک عالملردن بیری بؤلمیش احمد بن ناصر الخِزاعینی «الله راضی لیگی اوچون، بو کافرنی اؤز قؤلیم بیلن اؤلدیریشیم کیره ک»، – دیب قلیچ بیلن اونینگ باشینی کیسیب بغداد گه یوباردی و خلق کؤزی آلدیده دارگه آسیب قویدیردی، نعیم ابن حدّاد زندانده حیاتدن کؤزیومدی، محمّد بن نوح ابن میمون اسملی عالم احمد بن حنبل کبی سوه لندی، اولوغ مخدث امام محمّد بن اسماعیل البخاری هم «قرآن قدیم می یا که یره تیلگنمی؟»، – دیگن سوالگه علمی جواب بیرگن بؤلسه ده، نیشاپور شهریده چیدب بؤلمه یدیگن باسیم آستیده قالدی. بدعتچیلر بخاراده هم اونینگ تینچلیگینی بوزیب، آنه شهریدن سمرقندنینگ خرتنگ قشلاغی (حاضرگی چیلک تومنی)گه بدرغه قیلیشتیردی. علامه اؤشه ییرده آغیر شرایطده حیاتدن کؤز یومدی.
234 هجری ییلی خلیفه المتوکّل تامانیدن اؤندن ایلگری خلقِ قرآن حقیده چیقریلگن قرارلر و بویروقلرنی تؤخته تیش باره سیده اعلان قیلینگن منشورنی عملگه آشیریلیشی بیلن، معتزله فتنه سیگه چیک قؤییلدی. القادر باالله اؤزی نینگ «اعتقاد القادری» ناملی اثریده اشعریه مذهبینی قؤللب – قوّتلب معتزله لرگه قرشی توردی.
عقیدوی معمالر:
ـــــــــــــــــــــــ
اؤشه دَورده معتزله اعتقادی اساسیده قوییده گی مسأله لر اؤرته گه تشلنگن ایدی:
1. جسما قـَیته تیریلیش ممکن بؤلمه گنلیگی اوچون الله قیامتده فقط روح لرنی قـَیته تیریلتیره دی.
2. قرآن قدیمی ایمس، بلکه حادث، یعنی یره تیلگن دیب دعوا قیلگنلیکلری اوچون، قرآن گه تینگ کیله دیگن کتاب نی یازیش ممکن لیگینی اثباتلش گه اورینگن لر.
3. الله نینگ بو دنیاده هم، او دنیاده هم کؤریش ممکن ایمس دیگن اعتقادنی ایلگری سورگنلر.
4. حُسن و قبح (ایزگولیک و قباحت، یخشیلیک و یامانلیک)نی عقل دن باشقه نرسه بیلن بیلگیلش ممکن ایمس دیب فکر یوریتگنلر. و شونگه اؤخشش باشقه بیر قتار عقیدوی مسأله لرنی اؤرته گه تشله گنلر.
اوشبو مسأله لر بؤییچه کؤپ کتابلر یازیلیب، هر دایم بؤلیب اؤته دیگن کتته جدی تارتیشوولر، جدل و مناظره لر یوز بیریب، اسلام جماعه لری اؤرته سیده اختلاف لرنینگ کیسکین لشوویگه سبب بؤلردی.
اَیتیب اؤتیلگن اعتقادی ضدّیت لر، مرکب و آغیر شرایطلرنی یوزه گه کیلتیریب، بغداددن تارتیب خراسان بیلن تورکستان گه قدر اؤز سلبی تأثیرینی اؤتکزماقده ایدی. اسماعیلی شیعه لر مذهبی گه تیگیشلی بؤلگن قرمطیلر و باطنی لر معتزله اعتقادینی اؤز دینی و سیاسی غایه لرینی ترقتیش و حاکمیت گه ایریشیش مقصدیده اساس فیلیب آلگن حالده اسلام جماعه لری اؤرته سیده درز سالیب جمعیت نی پرچه لماقده ایدی. اولر قورال ایشله تیش، تلان – تاراج فیلیش، یؤل تؤسرلیک و آدم اؤلدیریش آرقه لی سامانیلر، غزنوی لر، عبّاسی لر، سلجوقی لر و قاره خانی لر دولت لرینی ایزدن چیقریب اغدریش گه اورینردیلر. شونینگ دیک، اولر اؤز مخالف لرینی عادّی آدم لردن تارتیب دولت رهبرلریگچه ترور آرقه لی آره دن کؤتریب، یؤللریده تورگن تؤسیفلرنی برطرف قیلیشگه اینتیلردی.
اولر تکفیر (باشقه لرنی کافر دیب حکم قیلیش) بیلن بیرگه، قولگه قورال آلیب، دینی تعصب گه اساسلنگن سیاسی حرکت نینگ یؤلباشچیلری ایدی. قرمطیلر قبرلرنی زیارت قیلیش، کعبه تاشی ( قاره تاش)نی اؤپیش حرام دیب اعلان قیلدیلر. باطنی لر قرآن آیتلریده باطنی (ایچکی) معنی بارلیگینی دعوا قیلیب، هر بیر آیت نی اؤز ایستکلریگه موافق تأویل قیله باشله دیلر.
تاریخی منبع لرده کؤسه تیلیشیچه، اولرنینگ بونده ی فعالیت لری فاجعه لی عاقبتلرگه آلیب کیلدی. دوکتور مددی نینگ قید ایتیشیچه، اولر تامانیدن ترور قیلینگن دین نماینده لری و ییریک دولت اربابلری سانی «تاریخ رشیدی»ده 48 ته دیب کؤرسه تیلگن.
شونداق بیر مرکب و آغیر شرایط ده سمرقندنینگ «ماترید» قشلاغیده توغیلیب، یوکسک متکلم و متفکر، ییریک فقیه و اتاقلی عالم درجه سیگه کؤتریلگن ابو منصور محمد بن محمد بن محمود ماتریدی (257- 333 هجری ییلی) اؤزیگه خاص کلام مکتبی گه اساس سالیب، حنفی مذهبی نینگ بیراغینی کؤتردی و اونینگ غایوی پایدیوارینی مستحکملب، اهل سنه و جماعه اعتقادینی قطعیلیک بیلن حمایه قیلدی، اثرلریده معتزله، اسماعلیه، قرمطیه و باطنیه تامانیدن ترقتیلگن عقیدوی توشونچه لرنینگ اساس سیزلیگینی اثباتلب بیردی.
معرفت منبعـلری:
ـــــــــــــــــــــــــــ
ابو منصور ماتریدی یره تگن کلام مکتبی اؤزی نینگ کؤپ قرره لی لیگی، ساحه سی کینگ لیگی، علمی لیگی، بدعتچی لرگه قرشی مراسه سیزلیگی بیلن اجره لیب توره دی. او شریعت علملریدن تشقری، حکمت، منطق و باشقه فنلرنی اؤزلشتیرگن لیگی طفیلی، کتته علمی اقتدار و معنوی صلاحی -تگه ایگه بؤلیب، دینی قره شلری فلسفی معیارلر بیلن اویغونلشگن ایدی.
اعتزال طرفدارلری قرآن و سنه نی تن آلگن بؤلسه لرهم، عقلنی بیلیم نینگ یگانه واسطه سی صفتیده قبول قیلگن ایدیلر. ابو منصورماتریدی اولرگه نسبتا کینگ و علمی دنیا قره ش و علمی توشونیش اساسیده، انگلش و معرفت قوییده گی اوچ یؤلدن حاصل بؤله دی، دیب ایشانردی:
1. حس یاکه سیزگی اعضالری آرقه لی؛
2. نقل و روایت آرقه لی؛
3. عقل و ادراک آرقه لی.
مذکور اسلوب گه بناأن، ماتریدی مذهبیده بیر عقیدوی مسأله نی تیکشیریش، استدلال(دلیللش) و منطقی اسلوب اساسیده یوریتیله دی، معتزلی لر و باطنیلر استدلالی گه قرشی، هم نقلی و هم عقلی دلیللردن فایده لنیله دی. او آلیب بارگن کوره ش نینگ اؤتکیر تامانی معتزیلیلردن کیین اولرنینگ عقیدوی اساسلریگه تیَنگن اسماعیلیلر، باطنیلر و قرمطیلرگه قره تیلگن ایدی.
ماتریدی بیرینچیدن، معتزیلیلرگه، سؤنگره باطنیلرو قرمطیلرگه قرشی کوره ش آلیب باریش قرآن نی تحریف و اؤزگرتیریشدن سقلب قالیش، اسلام روحی و تعلیماتینی بدعتچیلرنینگ زهرلی غایه لریدن حمایه قیلیش، اولرنینگ مذهبی و فلسفی سفسطه لری نینگ اساس سیز ایکن لیگینی اثباتلب بیریشنی اؤز آلدیگه اساسی مقصد قیلیب فؤیگن ایدی. او باطنیلر تأویلیگه بوتونله ی قرشی تورگن اهل سنت والجماعه تأویلینی رواجلنتیردی و بو ساحه ده کؤپ جلدلیک «تأویلات أهل السنه» ناملی کتابنی یازدی. قرآن آیت لریگه قیلینگن اؤرینسیز تأویللرنی رد قیلیش، علمی، فلسفی و نقلی دلیل لر بیلن اولرنینگ ناتؤغری لیگینی کؤرسه تیب بیریشگه اختصاص لشگن اوشبو تفسیر نهایت مهم بیر علمی اثردیر. بو کتاب علاؤالدین سمرقندی تامانیدن «شرح و تأویلات القرآن» نامی بیلن شرحلنگن. اوندن ایریم قؤل یازمه نسخه لر ابو ریحان بیرونی نامیده گی شرق شناسلیک انستیتوتی قؤلیازمه لر فوندیده موجود.
اشعری مذهبی عرب دنیاسی و یقین شرقده ترقلگن بؤلسه، ماتریدیه مذهبی تورکستان، خراسان و تورکیه حدودیده کینگ کؤلمده ترقه لیب، آدملر آره سیده گی عقیدوی بؤشلیقنی تؤلدیردی، بدعتچی لرگه قرشی اهل سنه والجماعه نینگ معنوی و غایوی قورالیگه ایلندی، مؤمن لرنی ایککیله نیش و شبهه لنیشدن قوتقردی. بدعتلرگه اساسله نیب، سنیلیک و حنفی لیک تعلیماتیگه قرشی ایشانچسیزلیک و اعتقادسیزلیک روحینی ترقتووچی معتزلی و باطنی داعیلری هجومی دن روحی توشکون لیککه اوچره گن سمرقند اهالیسی اوزاق مدتلی مناظره لر و کیسکین جدللرده غلبه قازانیب، اؤز علمی اثرلری بیلن مخالف لرگه ققشتقیچ ضربه بیرگن امام الماتریدینی اعزازلب، کمال حرمت و صمیمیت بیلن کوتیب آلدی و او بیلن فخرلندی.
ماتریدی نینگ استادلری:
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
هم فقه و هم کلام علمی بوییچه ماتریدی نینگ بیرینچی استادی ابوبکر جوزجانی بولگن. ابوبکر احمد بن اسحاق الجوزجانی اوز وطنداشی بویوک فقیه و اتاقلی محدث ابوسلیمان جوزجانی تربیه سیده کمالگه ییتیب، فقه علمینی اونینگ درس حلقه سیده اوزلشتیردی و ییریک فقیه درجه سیگه کوتریلگن ایدی. ابو سلیمان جوزجانی امام اعظم ابوحنیفه نینک اصحابیدن بیری امام محمد بن حسن الشیبانی نینگ ممتاز شاگردی صفتیده فقه و حدیث علملری بوییچه یوکسک صلاحیتلی عالم ایدی.
اشیربیک مومنوف فکریچه ابوبکر جوزجانی تورکستانگه کیلیب سمرقند شهریده قونم تاپگنده، فقه علمی نینگ اصول و فروعی بیلن برچه ساحه لرینی اوز استادی ابو سلیمان دن کینگ کولمده اوز لشتیریب آلگن ییتوک عالم ایدی. شو سببلی او سمرقند و برچه تورکستان عالملری تامانیدن کمال حرمت بیلن کوتیب آلینیب، اطرافیده علم و فن مخلصلری توپلنه باشله دی. او «المربع» دیگن رباطده جایله شیب، ایریم منبعلرگه کوره «الزاویة الجوزجانیه» علمی مرکزی یا که مدرسه سیگه اساس ساله دی. اشیربیک مومنوف «بخارا و سمرقندده ایلک حنفی جماعه لری» عنوانلی دیسیرتتسیه سیده بیرگن معلوماتلر، ابوبکر الجوزجانی(3\9 عصر) نینگ علمی فعالیت دایره سینی انیق بیلگیلب آلیشگه امکان بیره دی. اونینگ تاکیدلشیچه الجوزجانی نینگ اساسی فعالیتی سمرقندده گی «المربع» رباطیده کیچگن. سمرقندلیک تنیقلی اوچ فقیه ابونصر العیاضی (وفاتی تخمینا 890/277 ییل)، ابومنصور الماتریدی و ابونصر محمد بن احمد الذهبی الحدادی (10/4 عصر) فقه ساحه سیده اوندن تعلیم آلگنلر.
آلمانیه لیک عالم اولریخ رودولف ابو منصور ماتریدی نینگ حیاتی و اساس سالگن کلام مکتبی گه بغیشلنگن «الماتریدی و سمرقند سنیلیک الهیاتی» آتلی علمی اثریده، ابوبکر جوزجانی حقیده ماتریدی نینگ بیرینچی استادی صفتیده توخته لیب اوته دی. او بیر قطار تیکشیریشلردن کیین شو خلاصه گه کیله دی که الماتریدی نینگ ایککی استاذی بولگن، اولردن بیری – برچه منبعلرده اسمی ذکر قیلینگن ابو نصر العیاضی و ایککینچیسی – ابوبکر الجوزجانی ایکن لیگینی قبول قیلیش مقصدگه موافق کورینه دی….الجوزجانی سمرقندده پیدا بولگندن اعتبارامحلی الهیات عنعنه سی باشلنگنی حقیده النسفی نینک معلوماتیگه کوره، بو ایشنی او غایت موفقیتلی آلیب بارگن…ابوبکر الجوزجانی سمرقند ده گی حنفی مکتبی نینگ رواجیگه کتته حصه قوشگن عالم بولگن. اگر النسفی گه ایشانسک او بو مکتب گه اساس هم سالگن. عالم، النسفی بیلدیرگن خلاصه گه تردید بیلن قرب دیدی: سمرقند الهیات مکتبی ابوبکرنینگ بو ییرگه کیلیشی بیلن باغلیق حالده 3\9 عصرنینگ اورته لریده وجودگه کیلگن دیب تخمین قیلیش، الجوزجانی آبروسینی اوته آشیریب یوباریش دیمکدیر.
رادولف، عالم نینگ اثرلریدن بیز گه فقط ایککی ته سی نینگ نامی (الفرق والتمییز و کتاب التوبه) معلوم، اولردن هیچ بیری کلام علمیگه تیگیشلی ایکنلیگی انیق ایمس، دیدی. شونگه کوره الجوزجانی نی متکلم ایکنلیگینی اعتراف ایتمیدی. رودولف اوندن کیین ابونصر العیاضی نی ابومنصور ماتریدی نینگ ایککینچی استادی صفتیده تنیشتیریب، او هم ابوبکر جوزجانی نینگ شاگردی بولسه بیر قطار منبعلرده هم ابومنصور ماتریدی بیلن بیرگه ابونصر العیاضی وابونصر محمد بن احمد الذهبی هم الجوزجانیدن تعلیم آلگنلری حقیده معلومات بار. بیزنینگ فکریمیز چه ابونصر العیاضی، قاموسی عالم ابوبکر جوزجانی نینگ شاگردی صفتیده ماتریدی گه استادلیک قیلگن بولسه، ایتیش ممکن که هر ایککله سی هم اصول و فروع الفقه بیلن بیرگه کلام علمینی هم اوندن آلگنلر. جوزجانی نینگ متکلم ایمسلیگی، اونینگ اصل اثرلری تاپیلمگونچه، حدس و تخمین دایره سیده قاله ویره دی
ماتریدی اثرلری:
ـــــــــــــــــــــــــــــ
بویوک امام اؤزیدن کؤپ علمی میراث قالدیرگن. اونینگ اینگ مهم اثرلری:
1. «کتاب مآخذ الشریعه» (شریعت منبعلری کتابی)؛
2. «کتاب الجدل» (مناظره کتابی):
3. «تأویل القرآن یا که تأویلات السنه» (قرآن تأویلیگه دایر کتاب – قرآن تفسیری)؛
4. «کتاب الرد علی – القرامطه» (قرمطیلرگه ردیه کتابی)؛
5. «کتاب رد اوائل الأدله للکعبی» (کعبی نینگ باشلنغیچ دلیل لرینی رد قیلیش گه بغیشلنگن کتاب)؛
6. «کتاب بیان وهم المعتزله» (معتزله وهم و گمانلری نینگ بیانی)؛
7. «رسالة التوحید» (توحید بؤییچه رساله)؛
8. «کتاب الاصول» اصول کتابی)؛
9. «کتاب المقالات فی اصول الدین» ( دین اساسلری بؤییچه مقاله لر)؛
10. «شرح کتاب الفقه الاکبر» (ابو حنیفه نینگ الفقه الاکبر کتابیگه شرح)؛
11. «کتاب رد تهذیب الجدل للکعبی»(«کعبی نینگ تذهیب الجدل» کتابیگه ردیه)؛
12. « کتاب رد اصول الخمسة لابو محمد الباهلی» ابو محمد باهلی تامانیدن ایشله تیلگن بیشته اصول و قاعده گه ردیه کتاب)؛
13. «کتاب رد الامامة لبعض الروافض»(ایریم رافضی شیعه لر تامانیدن امامت مسأله سی بؤییچه ایلگری سوریلگن غایه لرگه ردیه کتاب)؛
14. «کتاب رد وعید الفساق» (فاسق لر تامانیدن یؤل قؤییلگن وعده و وعیدلرنی رد فیلیشگه دایر یازیلگن کتاب).
الماتریدی یازگن اثرلر کؤپینچه اؤشه دوران نینگ مشهور معتزله نماینده لری بؤلمیش الکعبی، ابومحمد باهلی، یاکه تؤغریدن – تؤغری معتزله تامانیدن تلقین و نشر ایتیلگن غایه لرگه قرشی قره تیلگن. او، قرمطیلر و رافضیلرگه هم قرشی علیحده کتابلر یازگن.
ماتریدی نینگ کلام مکتبی کیینگی دورلرده هم بدعتچیلرگه قرشی ماوراؤ النهر خلقی نینگ کوره ش بیراغیگه اَیلنگن. قاره خانیلر دولتی بخاراده ماتریدی یره تگن عقاید مکتبینی، حقیقی اسلام و اهل سنه و جماعه نینگ عقیدوی اساسلری دیب اعلان قیلگن ایدی.
«تأویلات القرآن» کتابی عـلاؤالدین سمـرقـنـدی تمانیـدن «شرحُ تأویـلاتِ القـرآن» نامی بیلـن شرحلنگـن. اونـدن و کتاب نینگ اصل متنیدن ابو ریحـان بیرنی نامیده گی شرق قولیازمه لر مرکزیده ایریم نسخه لر موجود.
عبدالحی لکنوی «الفواءد البهیة» کتابیده، متکلم لر امامی و مسلمانلر عقیده لرینی توغریلاوچیسی (ابو منصور ماتریدی) فقه علمینی ابوبکر احمد الجوزجانی دن و او محمدبن حسن شیبانی شاگردی ابوسلیمان جوزجانی دن اورگندی دیب تأکیدلیدی.(240بیت). ماتریدی فقه علمینی اصول و فروعی بیلن استادی ابوبکرجوزجانی دن شو قدرعالی سویه ده اورگنگن ایدی که اصول الفقه بوییچه او یازگن ایککی کتاب («مآخذ الشرع» و «کتاب الجدل») کاتب چلبی کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون (ا جلد، 114 بیت)ده تأکیدلگنیدیک اصول الفقه بوییچه یازیلگن نهایت پخته و مکمل اثرلردن حسابلنه دی. چلبی، بونینگ سببی نی، مؤلف اصول و فروع علملرینی گینگ قمرب آلگن لیگیده دیب بیله دی.
امام ابو منصور ماتریدی کتته اسلام حـقـوق شناسلرینی تربیه لب قـالدیرگن. جـمله دن، قـاضی حـمیـد اسحـق بن محـمّـد سمرقـنـدی، عـلی روستغـفـنی، ابو محـمّـد عـبدالکریم بن موسی بزدوی و باشقه لر گه استاد لیک قـیلگـن.
ابو منصور ماتریدی 940 ییلی سمـرقـنـد ده وفـات ایتیب، شو ییر ده دفـن ایتـیلگـن. اوزبیکستان مستقل لیگیدن کیین اونینگ مزاری اوستیده شکوهلی مقبره قوریلدی.
ادبیاتلر:
ـــــــــــ
1- ابو منصور ماتریدی ، «تأویلات القرآن» قولیازمه نسخه سی، ابو ریحان بیرونی نامیده گی شرق قولیازمه لرمرکزی، حمید سلیمان نامیده گی فوند، پ 3155 .N
2- علاؤالدین سمرقندی، «شرح تأویلات القرآن» قولیازمه نسخه سی، ابو ریحان بیرونی نامیده گی شرق قولیازمه لرمرکزی، حمید سلیمان نامیده گی فوند، پ 5126 .N
3- زاهـدی عـبدالقـادر. ترکستان ده اورته عـصر عـرب – مسلمان مدنیتی. تاشکینت: فـن، 1993.
4- ابوالحـسنات محـمّـد عـبدالحی الکـنـوی، الفـوائد البهـیة فی تراجـم الحـنفیة (حنفی عـلما لری ترجـمۀ حـال لریده گی یارقـین فـایـده لر)، قـازان، مطبعة الخِـزانه، 1903 ییل.
5- المانیه لیک شرقشناس عالم اولریخ رودلف، «الماتریدی و سمرقند سُنیلیک الهیاتی»، روس و آلمان تیل لریدن رعنا قابولووا و غنی جان محمودوف ترجمه سی، امام بخاری خلق ارا جمغرمه سی و فریدریک ایبرت جمغرمه سی نشری، 2002 ییل، تاشکینت.
6- کاتب چـلبی، کـشف الظنون عـن اسامی الکـتب و الفـنـون (کـتابلر و فـنلر نامیـده گی شبهـه لرنی بر طـرف ایتیش)، 2- جـلـد، استنبول، العـالَـم، 1- جـلـد، 1893 ییل، 2- جـلـد، 1894 ییل.
6- دکـتور محـمّـد اکـبر مـددی، اوضاع اجـتماعی دَور غـزنـویان، کابـل، بیهـقی، 1977 ییـل.
8- شمس الدین سامی. قاموس الاعلام، 6 جـلد لیک. استنبول: مهـران باسمه خـانه سی، 1898ییل.
9- مومنـوف اشیر بیک، امام اعـظـم ابو حـنیفه، مـلاقـات، 1994ییل، 8 سان.
10- جـوزجـانی ع. ش. الصابونی ماتریدی مکتبی نینگ ییریک وکیلی، «امام البخـاری سبـاقلری»،2 سان، 2000 ییل.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
منبع: شرق مشعلی ژورنالی، 1- 2 سان، تاشکینت، 2000 ییل.
کریلدن اوگیرووچی: عبدالمجید اوزگون.
Short URL: http://www.turklar.com/turkic/?p=3854
urd_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab snd_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab prs_Arab azb_Arab zho_Hant