چئویرن: حسین مسلمی، مونترال
ایران مطبوعاتی نین ایگیرمی بئش ایلک ایللری، محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (1259-1313 ه. ق.) نین آدی ایله عجیندیر. اونون یازیلاریندان «دُررالتیجان فی تاریخ بنی الاشکان»، «احوال بلوک مال امیر»، «تاریخ منتظم ناصری»، «روزنامه خاطرات»، و... وسونوندا «خرنامه یا منطق الحمار»دان آد آپارماق اولار.
ائششک نامه، 1379 -جو گونش ایلینده یئنیدن باسیلیب و 1388 ایلینه قدر یئدی یول باسیلمیشدیر. بو ائششک دیلی ایله یازیلان کیتابین مضمونو، هله ایندی ده مملکتیمیزده گئچن مسئله لرایله چوخ بنزریشی اولدوغوندان، بیر حکایه اوندان تورکجه یه چئویریب، سیز عزیز اوخوجولارا تقدیم ائدیرم:
بیر ساعات گون چالمادان گئچمه میش، کندلیلر هامیسی، عائله لری ایله بیرلیکده، کندین مئیدانینا ییغیشدئلار. هاوا خوش و مساعید ایدی. بللی ایدی کی میللت، بیر اونوتولمویان «سیزده گونونو» گئچیرتمک ایسته ییر. خانیملار، بگلر، قیزلار و اوغلانلار، بایرام پالتارلارینی گئیمیش، کندین مئیدانینی گؤزه چارپان، رنگارنگ و کندلی بگنن جیغ بویالار ایله، بیر الوان گولزارا چئویرمیشدیلر. کندلی لر هامیسی، «گبر قالاسی» نا گئتمک ایسته ییردی!
محمد حسن خان اعتمادالسلطنه
من آداملاردان سؤز ائشیدیب فایدالانماغا راغب اولدوغوما گؤره، کندلیلردن چوخ اوزاق گزمه ییب آستاجا اونلارین دئدیکلرینه قولاق آسیردیم: «بو گبر قالاسی، دهشتلی بیر یئر و توپراغی آغیر بیر زمیندیر! گئجه لر بوردان گئچنلر، بو خرابه لردن عجایب سسلر ائشیدرلر! بورا، یا جینلرین مأواسی یا دا گبرلرین روحلارینین یوردودور! گئجه لر مزارلاریندان چیخیب، زمانیندا مسکنلری اولدوغو بو قالا اوچون، نوحه لر اوخویارلار!» دئییردیلر.
هر حالدا، سیز آداملار بو مسئله نین حللینه دوشونمه میشکن، من بیر ائششک اولاراق، اونون حل ائتمه سینه ماییل اولوب آچیقلاماسینا بئل باغلادیم. اووساریم بوینوما ساریلمیش، ایلییه ایلییه چیچکلری دریب، ساللانا ساللانا خرابه یه گیردیم. علی المُشاع اولاراق، قالانین بوجاغلاریندا اولان بورجلارین بیرینه یاخینلاشدیم. بیر مودت دووارلارین کؤلگه سینده دولاناراق، دونیاداکی گئچن دئوریملری دوشونوب هابئله بو قالانین آباد اولان زمانینا گئچدیم. نه خوش گئچرمیش بورادا یاشایان آداملارین گئجه گوندوزو! و ایندی یالنیز بیر افسوس و یوز آه اونلارین ایتمیش گئتمیش دبلری و رسم و رسوم لاریندان قالمیش!
ائله بو فیکیرلرده ایدیم کی آیاقلاریم آلتیندان گلن، بیر قورخونج سس ائشیتدیم. باشیمی یئره سالیب قولاغلاریمی دیکدیریب بئله آنلادیم کی سس، بورجون آلتیندا اولان دالانلاردان گلیر. آمما دالانلارین گیریش- چیخیش یولونو تاپانمادیم. بیر دمدن، پیشمیش و چیی، سینیق و اوچورولموش کرپیجلرین آراسیندان بیر آدام باشی گؤروندو. اویان بویانا بیر باخیب سونرا گیزلندی: «بیریسی یوخ! ائشیکه چیخین! بو خرابه یه گیرن ائششک نقددیر. اوّل بونو توتون! بیر تدبیر ده ائلییک الباقی ائششکلره و اییه لرینین سوُیولماغینا!» آدامین بئله بونلاری آستاجا دئدیگینی ائشیتدیم. اون ایکی اوغرو، او دلیکدن چیخیب اؤنجه منی، سونرا دا باشقا ائشّکلری توتدولار. یولداش ائششکلرین، زحمت و صدمه ایله او دلیگه سوخولدوقلارینی گؤردوم. اورادایدی کی بیلدیم، بو قالادان ائشیدیلن سسلر، نه جن و پریدن و نه گبرلرین روحلاریندان، کی بو اوغرو حرامئلاردان ایمیش!
من صبیرلی اولدوغوما گؤره، بو دوستاقدا چوخ اینجیمه دیم. منی توتان کیشی، مندن داها هئیکلی و قولدور ائششکلر نصیب اولدوغونا گؤره، آریق وچیرکین لییمی ده گؤرونجه، منی او دار و سویوق دالانلار ایچینه سوخماییب اووساریمی یئره تاخیب یولداشلاری ایله برابر سردابه یه گیردی. من ده یاواشجاسینا، میخ طووله می چکیب ییخیلمیش قالادان ائشیکه چیخدیم. اوشاقلارین اوینیا- اوینیا قالایا ساری گلمه لرینی گؤرونجه، قارشیلارینی آلیب بو تهلوکه لی یئره گیرمه لرینه مانع اولدوم. اونلاردان اصرار مندن انکار، سونوندا مستأصل اولوب بیر نئچه داش منه آتدیلار. من گنه ده محبت اوچون ده اولورسا، سیزین جنسیزدن اولان اوشاقلارین، صدمه گؤرمه لرینه راضی اولماییب و ایستر-ایسته مز قالا ایچینه گیرمه لرینه ایذن وئرمه دیم. حیدرعلی اوشاقلارا دؤنوب: «منیم ائششگیم بیلگین! خطری دویموش بیزی ایچری قویمور! نه یاخجی کی گئدیب بؤیوکلریمیزی بیلدیرک!» دئدی.
اونلار قاباقدان من ده دالئدان، قوجالمیش چینارین آیاقینا یئتیشدیک. اوشاقلار ماجرانی آنلاتدیلار. بایرام آغا منیم اییه م ، تجروبه لی بیر کیشی ایدی: «بو خرابه ده عادتدن اوستون بیر مسئله وار! هامیمیز حئیوانلارین خطره قارشی انسانلاردان داها حساس اولدوقلارینی بیلیریک! گئجه ده یاخینلاشیر، یاخجی بو کی کنده دؤنک. ائششکلر هاردا؟ ائششکلری گتیرین!» دئدی.
هر کیم قالخیب آختارماغا باشلاییب ائششکلری تاپمایینجا خیاللاری منیم خطره قارشی دوزگون حیسّیمه آرخایین اولدو. «دورماق وقتی دگیل! بلکی حئیوانلار کنده ساری گئتمیشلر. کنددن ده کی چوخ ایراق دگیلیک؛ کؤرپه اوشاقلاری بو ائششگه میندیریب اؤزوموز ده پیادا گئدریک.» حیدرعلی آتاسی دئدی. دؤرد کوچوک اوشاغی دالیما میندیردیلر؛ دؤردو ده بیر یئتیشکین کیشی آغیرلیغیندا اولمیاراق! حیدرعلی آتاسی ائششکلرین اوغرولار طرفیندن اوغرولانماسینی اؤنجه دن باشا دوشوب خانیملار و اوشاقلارین قورخماییب باغیرماماسی و آخشام چاغی اوغرولارا فرصت یارانماماسینا گؤره یالان دئمیشدی؛ آنجاق سوسوب داها دانیشمیردی. ائوه یئتیشینجه، آتا مینیب« قره سورَن*-لری» خبردار ائتمک اوچون و اونلاردان کؤمک آلیب مئشه یه گئری دؤنوب اوغرولارین یئرینی تاپیب اونلاری توتماق یا دا ائششکلری صاحیبلرینه یئتیرمک اوچون قصبه یه گئتدی. گئجه دن ایکی ساعات گئچمه دن، بایرام آغا اون «قره سورن» ایله ائوه دونموشدو. شامی یئییب سحر گون چالمادان اؤنجه مئشه یه گئدیب بیر ایش گؤرمه لری، نه جور و نه حیله ایله قالانی دووره له ییب اوغرولارا یوروش آپارماق اوچون بیر اوتوروم قوردولار. بو اوتورومدا، هامیلیق بئله بیر نظره یئتیشدیلر کی منیم کیاستلی و شعورلو اولدوغوم دفعه لرجه تجروبه اولوب و بو محالدا فراستده آدلیم اولدوغوما گؤره، منی ده یولداش و بلدچی، بلکی ده اؤزلرینه اؤن قاراوول سئچه لر.
اعتمادالسلطنه، ناصرالدین شاه-ین حوضوروندا
خرابه نین قاپوسوندا دوردوم. «مهتر اصلان» و قره سورنلر آتلاردان ائندیلر. گنه اووساریمی بوینوما دولاییب منی آزاد بوراخدیلار. من قالانین قاپوسوندان یوز آددیم گئری چکیلدیم. قره سورنلر باشا دوشوب اونلاردا یوز آددیم گئری چکیلیب دوردولار. سونرا من دوُنوب یالنیز قالایا گیریب آنقیرماغا باشلادیم! منیم حبس اولان آرخاداشلاریم دا منیم سسیمی ائشیدینجه، هامیسی باغیریب آنقیرماغا باشلادیلار! اوغرولاردان بیری، ائله او گئچن گونون احتیاطی ایله، دلیکدن چیخیب منی گؤرونجه باغیردی کی بو ائله دوننکی آریق و ذاتسیز ائششکدیر؛ بوگون اونو توتوب بو دار دالانین ایچینه سوخماق گرکیر، دئییه دلیکدن ائشیکه آتیلیب منه یاخینلاشدی. من نئچه آددیم گئری گئدیکجه او دا ایرلی گلدی. گئری- گئری گئده رک، قره سورنلره یاخینلاشدیم. اونلار دا منی آنلاییب آغاجلارین دالینا چکیلیب اؤزلرین گیزلتدیلر. من بیر یئرده دوراراق اوغرو الینی اووساریما اوزاتارکن، قره سورنلر دؤرد یاندان اوستونه تؤکولوب قوللارینی دالیدان باغلادیلار. من گنه قالایا ساری یورویوب دلیک دیبینده آنقیرماغا باشلادیم. بو کره «چیخمادی باغلیلاریمیزدان سس!»
اوغرولارین حیله ایشله دیب یولداشلاریمین قویروقلارینا داش آسدیقلارینی آنلادیم. بیز ائششکلر، آنقیراندا قویروقلاریمیزین دیک توتماسینا مجبوروق و قویروق قالخمازسا آنقیریب باغیرماغا گوجوموز چاتماز! باری آرخاداشلاردان سس ائشیتمه دیم، آمما بیر آیری اوغرو، ائله او احتیاط ایله باشینی چیخارتدی. منی گؤرونجه توتماغیما قالخدی. من ده ائله اونجه کی تدبیرله اونو دا قره سورنلرین الینه تاپشیردیم.
قره سورنلر باشچیسیندان ائشیتدیم کی آنیدن بو ائششگه بیر اؤدول میدالی وئریلیرسه یا دا بیر بؤلگه نین امنیه رئیسلیغینا سئچیلیرسه حقیقتاً یاراشیر. حیدرعلی آتاسی دئدی کی بو ائششک عیسی ائششگی نتیجه لریندن اولمالیدیر! «بو ائششک تمدن دؤره سینده یاشادیغینا گؤره آنلاییشی البته کرامتلی دده لرینین آنلاییشیندن داهادا آرتیقدیر» قره سورنلرین رئیسی سؤیله دی.
آنجاق گینه خرابه قالایا دؤنوب آنقیردیم. آمما کیمسه ائشیکه چیخمادی. اوغرولارین شوبهه لی اولوب چاره تاپماقا قالخدیقلاری بللی اولدو. من ده قیوراق دؤنوب اؤزل اشاره لرایله قره سورنلری هجوما تحریک ائتدیم. آلتی اوغرو« قره بینه»لری ایله قالادان ائشیکه چیخیب قره سورنلری گؤرونجه قره بینه و تاپانچالارینی بوشالتدیلار. قره سورنلردن بیر نفر اؤلوب ایکیسی ده یارالاندی. قالان یئدیسی، «بایرام آغا» و «مهتراصلان» توفنگ و تاپانچالاری ایله اوغرولارا شللیک ائدیب اوچونو اؤلدوروب ایکیسینی ده آغیر و قاچماغا طاقتی قالمایان درجه ده یارالادیلار. بو گؤرکملی ظفردن سونرا، منیم بلدچیلیگیم ایله دالانلارا گیردیک. قالانین اوچدن ایکیسی بیر بیرینه یاپیشیق دالانلاردان عبارت ایدی. ایلک دالاندا منیم دیلسیز آرخاداشلاریم ایدیلار، قویروقلاریندان داشلار آسیلمیش و قولاقلاری ساللاق. من یاخینلاشیب پوزوم و باشیم ایله آرخاداشلاریمین قویروقلارینی گؤسترمکدن یولداشلار آنلادیلارکی اؤنجه بو داشلاری آچماق گرکیر. منیم اشاره می تئز باشا دوشوب بو لطفو منیم سویداشلاریمین حاققیندا یئرینه یئتیردیلر. اونلاردا راحات اولدوقلاریندان سونرا، بیرلیکده آنقیرماغا باشلادیلار. آز قالمیشدی کی محافظلرین قولاقلارینی ساغیر ائتسینلر. بو یئرسیز آنقیرمادان، قره سورنلر راحاتسیز اولوب اونلاری قیناییب یامانناماغا باشلادیلار. من گولومسه ییب اؤز-اؤزومه دئییردیم کی ائششکلرین آنقیرماسیندان باشقا هئچ بیر موسیقی اونلارا یاراشیقلی دئییل! بو انسانلار ائششکلر سسینی بگنمه مه لرینه گؤره، منیم گؤزومه نه قدر احمق گلیردیرلر!
*قره سورنلر= قره سوارلار، امنیه لر
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab