حاضرگی زمان اوزبیک تصوفشناسلیک عـلمیگه بیرنظـــر
یازوچی: فنلر دوکتوری، پروفیسور
عبدالحکیم شرعی جوزجانی
حاضرگی زمان اوزبیک تصوفشناسلیک -
عـلمیگه بیرنظـــر
(رحمتلی پروفیسور نجم الدین کاملوف نینگ "تصوف" کتابیگه یازیلگن تقریظ)
انسان بیرینچی مرتبه اوزاطرافینی اورگه نیب، حـیات وکاینات سرلرینی بیلیب آلیشگه اورینیشی بیلن بیرگه، ایلک عرفانی تخیللر و تصورلر هم یوزه گه کیلگن ایکن. ایلک عرفانی تصورلر، میفولوگی بیلن چـمبرچـس باغـلیق بولگـن بولسه هم، انسان تفکری ترقیاتی بیلن بیرگه رواجلنه دی و فـلسفی تفکـرلر بیلن یوغـیریلیب، اوزیگه خا ص یونه لیشلرگه ایگه بوله دی.
عـرفـان نینگ اوزیگه خاصلیگی شوندن عـبارت ایدی که، حکـمت و تفکـر، کاینات سر لرینی بیلیب آلیش جـریانی ده، منطق واستدلال ایلنه سی (دایره سی) ایچـیده آقسب قالگـنده، عـرفان وتصوف،«اشراق چـراغی» بیلن یاردم گه کـیلیب، عـقل ومنطق باسیب اوتالمیدیگـن یولگه او نی باشلردی و حاضرگه چه هم شونداق بولیب کـیلماقده. شونینگ اوچـون هم، تصوف وعـرفان بارلیق سرلرینی بیلیب آلیشده، تعـقـل وتعـبد (عـقل ومذهـب) عاجـز لیگی نینگ نتیجـه سی و عکس العـملی دیب بی چـیز ایتمه گـن بولسه لر کیره ک.
قـدیمی هند و یونان فـلسفه سیده خـیل مه - خـیل عـرفانی فکرلر، اینیقسه «وحدت» گه دایرتعلیماتلر یوزه گه کیلگن ایدی. اسلام تصوفی اسلامی منبعلر دن تشقـری، یونان فـلسفی تعـلیماتی، اینیقسه افـلاطـون قره شلریدن فایده لنگـن بولسه هم، تدقـیقاتچیلر فکـریگه کوره افلاطون ونیو پلاتونیزم، شونینگدیک هند عـرفـانی یونه لیشلری، اونگه اوزتأثیرینی اوتکزگن. فـرانسه لیک تصوف شناس عالم راجی ارلند یازیشیچه، اونده گی کوپ موضوع ومتیریاللر، اسلام مذهبی تعـلیماتی وعـنعـنه لری بیلن چـوقور قـوشیلیب کیتگن. تصوف، اسلام عالمیده کینگ کولمده ترقلیب، نه فـقط خـلق نینگ عـملی حـیاتیده، بلکه تفکر، ادبیات و بدیعی ایجادی ساحه سیده هم، اوزیدن چـوقـور تأثیرو ایز قـالدیرگن.
تورکستانده شورالرتوزومی، تصوف تعـلیماتیگه قرشی وسلبی مناسبتده بولگه نی اوچون، برچه خلق، اینیقسه ایجاد کارلرنی، اوندن اوزاقلشتیریب، اولرنی اوشبوتعـلیمات فـیضیدن محروم قـیلیب کیلگـن ایدی. شوسببلی، شوروی حاکمیتی قـولب، ایرکینلیک شرایطی یوزه گه کیلگـندن کیین، تصوف فـلسفه سی واونینگ تورلی طریقتلریگه تیگیشلی بولگن تعـلیماتنی چـوقور اورگه نیش اوچـون، مکمل شکلده یازیلگـن اثرلرگه ضرورت سیزیلماقـده.
اوزبیکستان مسقـللیگیدن سونگ معـنوی قدریتلرنی تیکلش جـریانیده ایریم عالملر تامانیدن، تصوفی موضوعلر بوییچه جوده کوپ مقاله لر، رساله لر، تد قـیقاتلر وترجـمه لر نشرقـیلیندی. اینیقسه فـیلولوژی فنلری دوکتوری ابراهـیم حق قل اوف، عارف عـثمانوف، یعـقوب جان اسحاقـوف، سلطان مراد عالم وبا شقه بیر قـطار تدقـیقاتچـیلر تامانیدن یازیلیب نشرایتیلگـن اثرلر دقـتگه سزاوار دیر. شونینگدیک کمینه قـلمیگه منسوب «تصوف تعـلیماتی ایلدیزلری» ناملی عـلمی رساله «ملاقات» ژورنالی نینگ 1995 ییل ده گی 1-2، 3-4، 5-6- سان لریده، «کونگلـیم کوزی بیلن کورگـنلریم» ناملی شیخ نجم الدین کـبرا رساله سی نینگ عـربچه دن ترجـمه سی «حـیات و قانون» ژورنالی نینگ 1995 ییل، 4- 5- 6 سانلریده و«صداقـتلی طالب» دیب اتلگن مخدوم اعـظم نینگ «رباعیلر شرحی» رساله سی نینگ فارس تیلیدن ترجـمه سی «ملی تیکله نیش» جـریده سی نینگ 1996 ییل سانلریده نشر ایتیلگـن ایدی. لیکـن شونداق بولسه هم تصوف غا یه لری، اونینگ ماهیتی و مقصد لرینی هرتامانلمه علمی تحلیل ایتوچی مکملراق اثرلرنینگ اورنی بوش قالیب کیلماقده. مذکور بوشلیقلردن بیرینی، تنیقلی تصوف شناس و تدقیقاتچی عالم استاد نجـم الدین کاملوف تولدیریشگه حـرکت قـیلیب، شرق فـلسفی تفکری تاریخی تورکومیدن "تصوف" دیب اتلگـن کتابی نینگ بیرینچی جـلدینی نشر قـیلدی. بیزاوشبومقاله ده، مذکوراثرنی امکانی باریچه حـرمتلی اوقـوچیلرگه معـرفی ایتیشگه اورینه میز، چـونکه اوشبو کتاب اوزبیک تصوف شناس لیک عـلمیگه تیگیشلی بولگـن مهم اثردیر.
استاد نجم الد ین کاملوف نینگ «یازوچی» نشریاتی تامانیدن نشرایتیلگـن «تصوف» کتابی، بیر مقـدمه، 12 عـنوان (باب) و بیر خـاتمه دن تشکیل تاپگـن بولیب، 272 بیتنی اوز ایچـیگه آلگـن. بیرینچی باب، «تاریخ وتعـریف» دیب اتله دی. مؤلف اوشبو عـنوان آستیده تصوف تعـلیماتی نینگ تاپیلیشی و باشلنغـیچ با سقـیچی حـقیده سوزیوریتیب اونینگ قـیسی عامللر تأثیری آستیده یوزه گه کیلگـنلیگی حـقیده معـلومات بیره دی، «صُوف» (جون- یونگ) سوزیدن «صوفی»، «تصوف»، «متصوِّف»، «مُستَصُوف» سوزلری حـاصل بولگـنلیگی باره سیده گپیریب، هربیرکلمه نینگ معـنی سینی آچـیب بیره دی.
شو اورینده قـید ایتیش لازم بوله دی که «مُستصُوف» سوزی عرب تیلی لغـتنامه لریده کوزگه تشلنمه دی. مؤلف اونی کاشفی اثرلریدن آلگن ایکن. اوشبو سوزکاشفی تامانیدن «صوف» سوزی اوزه گی اسا سیده، «استفعال» قاعده سیگه بناأ توزیلگن بولیب، اونی توغری بولمسه هم، «مُستصُوف»(ص- ضمه سی بیلن) ایمس، بلکه «مُستفعـِل» وزنیده یعـنی « مُستَصوِف»(ت- فتحه سی، ص- سکونی، و- کسره سی) شکلیده اوقیش ویازیش لازم بوله دی.
مؤلف تدقـیقاتی اساسیده، تصوف تاریخی ایککی دور گه: زاهـد لیک دوری، عارفلیک و عـاشق لیک دورلریگه بولینه دی. او، صوفیلرنینگ اوزلرینی هم عارف صوفی- لر، زاهد صوفیلر، رند صوفیلر، فـقیر صوفیلر و فـیلسوف صوفیلرگه اجره ته دی. 12 عصرگه چه بولگـن تصوف ترقـیاتی، مصر، خـراسان، ماوراؤالنهـر، عراق و تورکستان مکتبلری نینگ تا پیلیشی اوچـون، زمین یره تیب بیردی. 13عصرده باشلنگـن آقیم، تصوفده «وحدة الوجـود» نامی بیلن شهـرت قازانگنینی مفصل شکلده یاریتیب اوته دی.
مؤلف فکـریچه، تصوف تعـلیماتی تاریخیده، باشقه سلسله لر یوزه گه کیلگـندن سونگ، 15 عصردن باشلب اوشبو تعـلیمات نینگ نظری – فـلسفی تامانی سونه باشلیدی، لیکن شوندی بولسه هم هـندوستانده بیر قدر فکری سیلجـیشلر جـمله دن «وحدت شهـود» و «وحدت وجـود» آقیملرینی ینگی فـلسفی آقـیملر دیب قـره ش ممکن.
مذکور باب، ترکیه لیک عالم گوپیانرلی تامانیدن صوفیلرنینگ سککیز طایفه گه بولینگـنلیگی و او لر نینگ خصوصیتلری حـقیده معـلوماتلربیریلیب، تصوف حـقیده عـلیشیر نوایی بیرگن تعـریف بیلن توگه تیله دی. مؤلف اوزکوزه تیشلری نتیجه سیده «تاریخ وتعـریف» دیب اتلگـن عـنواننی یاریتیشیگه موفـق بوله دی.
کیینگی باب «طریقت» دیب ناملنگـن. بو بابده، طریقت، معـرفـت و حـقیقت توشونچه لری نینگ تا پیلیشی استه – سیکـین تصوف بیرعـلم صفتیده عـلم حال دن عـلم قال گه اوتیش جـریانی و شریعـت اربابلری بیلن تاپیلگـن کیلیشماوچـیلیکلرحـقیده سوز کیته دی. مؤلف طریقت نیمه لیگینی تیکشیریب، مصرلیک ذوالنون بیرینچی بولیب، صوفـیانه حالتلرنی سوزبیلن افاده له گنلیگینی تأکید لیدی. طریقت اصوللری، شیخلیک نینگ 7 رکنی وشیخ نینگ صفت و خصوصیتلرینی یاریته دی، بعـضی بیرسالک لرنینگ بیرته ایمس، بلکه بیر نیچه مرشدلری بولگه نی حـقیده معـلومات بیره دی. مثلأ، نقشبند، تصوف نینگ تورلی تامانلرینی تورلی مرشد لر، جـمله دن بابای سماسی، امیرسید کلال و عـبدالخـالق غجـدوانیدن آلگن لیگینی تحلیل قـیله دی. بابده طریقت مقاماتی یعـنی بیکت لری ماهیتی باره سیده سوز یوریتیلیب، اونینگ 9 توری ایضاحلنه دی، سا لکنی تربیه لش جـریانیده سالک بیلن مرشد آره سیده بولگـن مناسبتلر و مرید باشیدن کیچیرگن تورلی مدارج، قـیسقه چه یاریتیلیب، نتیجه ده استعـدادلی سالک نینگ قـلب کوزی آچـیلگـندن کیین، بیشته تشقی و بیشته ایچکی حِسلردن تشقری، ینه بیر حـیرتگه سالوچی ذهنی و وجــدی (اینتو ایتیف) قــابلیتلر پیـــدا بولیشی انالیز ایتیله دی.
مؤلف بوتون تصوف آقـیملریده کتته اهمیتگه ایگه بولگن«حال» نی، مستقـل عـنوان آستیده ینگی باب قـیلیب ایضاحلیدی و اونی تصور و تخـیلده الهی جـمالنی مشاهده قـیله باشلش، قـلبنی ذوق وشوق قـمره ب آلیش مرتبه سی صفتیده یاریتیب اوته دی. شونینگدیک حال و اونگه قچان ایریشیش ممکـنلیگی حـقیده ایریم عالملر فکر و ملاحظه لرینی کیلتیریب، اونینگ 7 باسقیچی بولمیش (قرب، محـبت، شوق، انس، مجاهده، مشاهـده، مکاشفه) نینگ هر بیرینی عـلیحده طرز ده ایضاحلیدی. نوایی و جامی فکـرلرینی نظر ده توتگـن حـالده، جذب ومجذوب اتمه لری، صوفی نینگ روحی تکاملی جـریانیده اونینگ توته دیگـن اورنی توشونتیریله دی.
مؤلف یازیشیچه ایریم نظریاتچـیلر مقاملربیلن حال مرتبه سینی قـوشیب تیلگه آلگنلر، یعـنی طریقتنی «مقامات» و«حـال» دیب ایککی قـسمگه بولمسدن، ایککله سینی بیرگه آلیب قـره گنلر. سونگـره بو حـقده هراتلیک صوفی عـبدالله انصاری فکـریچه، طریقت منزل لری اونته بولیب، هربیری باشقه نام بیلن اتلگنلیگی و تصنیف نینگ قـندی دلیللرگه اساس لنگـنلیگی یاریتیلیب خـلاصه چـیقریله دی. انصاری نینگ منزللریده روح دیالکتیکی چـوقـور راق عکس ایتگـن دیب تأکید لنه دی. باب نینگ آخـریده مؤلف سالک نینگ روحی – معـنوی سفـری نینگ تورت خـیلی – سیرالی الله (تنگـری تامانی گه سیر)، سیر فی الله (تنگری عالمیده سیر )، احدیت حضوریگه ترقی ایتیب باریش وسیر باالله نی توشونرلی قـیلیب ایضاحلیدی و تورتینچی سفـر دن مقصد یره توچی- دن ینه اوزیگه قـیتیش یعـنی حـق نامیدن گپیره آلیش، دنیا گه حق نورینی ترقه تیشدن عـبارتدیر دیب تأکید لیدی.
کتا ب نینگ کیینگی بابی «معـرفت و حـقیقت» دیب اته لگن. مؤلف بو بابده معـرفـت نیمه لیگی واونینگ توب ماهیتینی توشونتیریش اوچـون جـوده کـوپ منبعلرگه تینگن حالده تیکشیریش آلیب باریب، طریقتدن مقصد معـرفـت بولیب، او ایسه صوفیلر نظریده فکردن آلدین کیته دیگن و شبهه گه هم اورین قالدیرمیدیگـن علمدیر دیگـن خلاصه گه کیله دی.
تیکشیریش جـریانیده تدقــیقاتچی تورلی تصوفشناس عالملرفکر و قره شلریگه یانده شیب، روح نیمه لیگی حـقیده امام غـزّالی نینگ فکـرینی کیلتیره دی وبویوک عـلامه ابن العـربی تامانیدن بیلیملرنینگ اوچ خـیلگه بولینیشینی کورسه تیب، عـلم الیقین، عین الیقین و حق الیقین نی ییترلی درجه ده یاریتیب اوته دی. شونینگدیک لاهوت، جبروت و ناسوت عالملرینی ایضاحلب، تجـرید، تفـرید وعـشق کـبی توشونچه لرنینگ عـرفانی ماهیتینی آچـیب بیره دی.
مـؤلف، تصوف تاریخیده کوپ عـصرلردوام ایتیب کیلیب، تورلی آقـیملر، سلسله لر تاپیلیشیگه سبب بولگـن «سُکـر» یعـنی مجـنون بولیب تنگرینی سیویش و بیخـود لیک حـالتیده عـرفان قازانیش کنسیپسیه سی (نظریه سی) و «صحـو» یعـنی هوشیارلیک کنسیپسیه سینی مثال لربیلن یاریتیب اوتیب، «سکر» آقـیمینی حـاضر گی پیت لرده اورگنیله یاتگن «آنگسیزلیک آنگی» معـما سیگه اوخـششلیگینی کورسه ته دی و انسانده عـقل بیلن توشونتیریب بولمیدیگن حالتلر بولیشینی فـن اثباتلماقده و اولوغ کشفیاتلرعـینأ انه شوندی «آنگسیزلیک- بیخـود لیک» حـالتیده یوزبیره دی دیگن خـلاصه گه باره دی.
مؤلف، کتاب نینگ کیینکی بابینی «محـبت» گه بغـیشله گن. او محـبتنی تصوف نینگ اساسی رکنلریدن بیری صفتیده، جوده کوپ عـرفانی توشونچه لر اونگه باریب تقلیشی حـقیده سوز یوریتیب، مشهـور عـربچه مقُوله «المجاز قـنطرة الحـقیقة» (مجازی عشق، حـقیقی عشق یعـنی الهی محـبت نینگ کوپریگـیدیر)دیگن مضمون نی یاریتیب بیریشگه حـرکت قـیله دی. او تصوف اهلی نینگ «انسان انسان نینگ برادریدیر» دیگن غـایه سینی تیکشیریب اوز خلاصه سینی چـیقـره دی.
کتاب نینگ آلتینچی بابی «کرامت» گه بغـیشلنگـن. بوعـنوان آستیده کشف وکـرامت، اونینگ ماهیتی و انسانلردن صادر بولیشی ممکن می دیگن سوال اطرافیده سوز یوریتیله دی. مؤلف ولی کیم، اونینگ خصوصیتلری نیمه لردن عـبارت، ولیلیک درجه سیگه قـیسی یولدن ایریشیش ممکنلیگی حـقیده کوزه تیش آلیب باریب، نبی لردن صادر بوله دیگـن معجـزه لر و ولیلردن صادربوله دیگن عادتگه خلاف ایشلر(خارق العا ده ایشلر) بیلن فـرقی نیمه ده ایکن لیگینی ایضاحلب اوته دی. اوشبو بابگه تیگیشلی بولگـن معـمالر ومرکب مسئله لر سککیز ته کیچـیک عـنوان آستیده، منبعلرده کیلتیریلگـن روا یتلر و عـقلی دلیللرگه اساسلنگـن حـالده، هرتامانله مه و مفصل شکلده ، قـیزیقـرلی اسلوبده یاریتیله دی.
طریقت و شریعت بابی
اثرنینگ ییتتینچی بابی «طریقت وشریعـت» دیب ناملنگـن. بیز بو عـنواننی ایضاحلش مقصد یده بیرآز توخـته لیب اوتماقچی میز: تصوف تعـلیماتی ترقه لیشی بیلن بیرگه، اوشبو تعـلیمات طرفدارلری و شریعـت اهلی آره سیده، استه - سیکین کیلیشماو چـیلیکلر چـیقه باشله دی. هم شریعـت حامیلری وهم تصوف طرفدار لری، اوز فکر و عـقیده لری نینگ توغـریلیگینی اثباتلش اوچون، شریعـت منبعلری اینیقسه قرآن کریم و سنت نبویگه مراجـعـت قـیلردیلر. قرآن کریم آیه لری یا حدیثلرده کیلگـن ایریم سوز لر، عـباره لر و بعـضأ بوتون متن، هم فـقیه لر وهم متصوفلر تامانید ن دلیل صفتیده ایشله تیلردی. فـقیه لر قـبول قـیلینگـن قاعـده لر اساسیده آیت و حـدیثلرگه مراجعـت قـیلسه لر، تصوف اهلی او لرنی اوز تعـلیمات لریگه ماسلشتیریب تفسیر یا که تأویل (بیرسوزنی، اونینگ ظاهری معـنی سیدن باشقه چه راق قـیلیب ایضاحلش) ایتردیلر.
افغانستان لیک مؤرخ م. غـبار یا زیشیچـه اسلام شریعـتی بیلن تصوف آره سیده قره مه قرشیلیک انیق شکلده موجود. شریعـتگه کوره خـلق و بارلیقدن تشقـری تورگن «خالق مفارق اعلی» (ماده دن اَیرو، جـسمانیاتدن اوستون توره دیگن، عـقلی عـالَمدن تشقـری، برچه عقلی وروحی عالم نینگ یره توچیسی- ش. ج) موجـود دیر. اما صوفیلر فکـریچه خـداوند برچه اشیا ده (دنیا ده) جاری وساری (حـرکـتده) دیر. اولر برچه عالمده یاییلگـن بیرحـقیقی و واقعی بارلیق (وجـود) گه ایشانه دیلر. صوفی نقطۀ نظریدن، اسلام، بُتگه سیغـینیش، کعـبه و میخانه، صمد و صنم بیر نرسه دیر. او لرچه اوشبو مشترک حـقیقت «صلح کل» ده (برچه دین و مذهبلر طرفدارلری نینگ تینچلیکده – ش. ج) یششلری اوچـون زمین یره تیب بیره دی ( افغانستان تاریخ اوزه نیده، 173 بیت).
شیعه عـالملریدن ملا صدرا اوزی نینگ صوفیلر کافـرلیگی حـقیده یازگـن کتابیده و اونینگ شاگردی ملا محسن فیضی کاشانی صوفیلرنی قاره لب یازگنلر. شونینگ دیک شیعه عالم لریدن ملا محمد طاهر قـمی اوزی نینگ «طـرائق الحـقائق» (حـقیقتلر یوللری) ناملی اثریده صوفی لرگه نهایت دشمنلیک کـورسه تیب، اولرنی انکارایتیب سوزیوریتگـن. او اوزی نینگ بیر قـصیده سیده، هم حکمت اهلی گه وهم صوفیلرگه قـتتیق قرشیلیک کورستگـن. مثلأ:
هـوای درد انا الحـق فـتاده در سرشان
ازآن کنند چـو منصور، کفر خود اظهار
زنند لاف خــدایی و ذ کـــر سبحــــانی
همین کـــم است ازآیین کفــرشان زنار
ترجـمه سی: اولرباشیگه «اناالحـق» دردی نینگ هواسی توشگه نی اوچون، منصور حلاج کبی، اوزکافـرلیکلرینی ظاهـرایته دیلر.«سبحانی» ذکر بیلن، خدا لیک لافـینی اوره دیلر، کافـرلیکلریدن شونچه قا لگن که، زنّار تاقسه لر. ( ایرانده ادبیات تاریخی، 5 – جـلد، 1- قسم، 213 – بیت ).
کـتا ب مؤلفی استاد نجم الدین کاملوف، مذکور بابده، اوزتدقـیقاتی و کوزه تیشلرینی انه شوندی بیرمرکب معـمانی ییچـیب، شریعـت بیلن تصوف آره سیده، یوز فایز (یوزگه یوز) بیربیرینی انکارقـیلوچی قره مه قـرشیلیک موجـود ایمسلیگیگه قره تگن. اوبوندی دیب یازه دی: شریعـت اهلیگه تشویش کیلتیرگن نرسه، بوتصوف نینگ فنا، توحـید، عشق، وصل کبی غایه لری ایدی. چـونکه مذکور توشونچه لر، حـر فکـرلیکنی، حـقیقتنی ایزلش یولیده گی منطقی – تفکری جـهتنی کوچـیتیرر، وحدت، روح، الله وانسان حـقیده تیرنراق بیلیم بیرر، عالم اسرارینی انگلشگه یول آچـردی... باز اوستیگه حق عشقی ده بیخود و دیوانه ولیلرنینگ «شطحـیاتی» یعـنی ظاهرده کفـربولیب کورینگن گپلری...عـقیده پرست کیشیلرنی تشویشگه سالر و اولر بونی ایماندن چـیکله نیش دیب بها لر دیلر. مؤلف مذکور قره مه قرشیلیکلرنینگ قـربانی بولگـن یحـیی سهروردی، منصورحـلاج، عـمادالدین نسیمی و بابا رحـیـم مشرب کبی حر فکر انسانلرنی سه نب اوتیب، خانقاه اهلیگه ابن جـوزی وباشقه مؤلفلر تامانیدن یازیلگـن کتابلرگه انتقادی یانده شه دی. مشهور متصوف عالملر اثرلری وفکـر لریگه ته ینگـن حـالده، تصوف تعـلیماتی شریعـت نینگ اساسی قـاعده لریگه قـرشی ایمس لیگینی کورسه تیب اوته دی. ابن جوزی تامانیدن صوفیلرگه بیلدیریلگن قـرشی فکـرلر گه جـواب قـیدیره دی، هـمده مولوی نینگ بیر بیتی بیلن بابنی توگه ته دی. بیت نینگ مضمونی: هـربیرپیغـمبر و ولی نینگ اوزمسلکی و مذهبی بار، لیکـن حـق آلدیگه بارگـنده، اولرنینگ همه سی بیردیر.
«خـلوت و انجـمن» سکیزینچی باب نینگ عـنوانینی تشکیل ایته دی. مؤلف تصوف تعـلیماتیده گی ایریم نورم لر، مثلأ ترک دنیا چیلیک، توحـید، وحـد ت، رقص– سماع، خـلقدن اجـره لیب تجـرد ده یشش کبی خصلتلر حـقیده سوز یوریتیب، امام غزالی تاما نیدن کورسه تیلگـن عـزلت نینگ آلتی ته فـایده سی وآلتی ته ضررینی ایضاح لب اوته دی. بعـضأ انسان اوچـون عـزلتده بولیش وخـلوت ده اولتیریش انیقسه چـوقور تفکـرگه اوتیش اوچون بیر ضرورتگه ایله نیب قاله دی دیگن فکـرنی ایلگری سوره دی.
مؤلف بهاؤ الدین نقشبند نینگ روحی تکامل باسقیچ لریگه تیگیشلی بولگـن ایریم واقعه لرنی ذکرایته دی، جـمله دن قرشی ده گی قُثم (قاف حرفی فـتحه بیلن) شیخ بیلن اوچـره شیب، اوندن تربیه آلگندن کیین، استادی اونگه قـره ب «ایندی سین تورک وتاجـیککه رهنما بوله سن»، دیدی. اوندن ایلگری امیر کلال هم اونگه قره ب «تورک وتاجـیک مشایخلریدن کیمنی خـواهله سنگ حضوریگه باریب، بهره مند بولیشینگ ممکن» د یگن ایدی. سونگره روس عالمی ب. ل. گورد لیبسکی «بهاءالدین تورکلرنینگ قدیمی شامانی تصوفلریدن هم یخشی فایده لنگن» دیگن فکـرنی ذکر ایتیب، خـلیل آته بیلن اونینگ دوستلیگی بونگه ینه بیرمثال، دیب تا کید لیدی. واقعه شوندن عـبارت که خـواجه اوزی نقل ایتیشی چه، دستلبکی کیزلرده تورکلر نینگ اولوغ شیخی (سلیمان باقـرغـانی) اونینگ توشیده اونی بیردرویشگه تاپشیره دی. حضرت، بی بی سیگه اوزتوشینی ایتکنده بی بی سی اونگه قره ب «ای فـرزند، تورک مشایخیدن سینگه نصیبه لر ییتگی» دیب اونی تعـبیر قـیله دی. اوندن کیین بهاؤالدین خـلیل آته نی قـیدیریب تاپیب، اونینگ خـدمتیده بوله دی. خـلیل آته آلتی ییل ماوراءالنهر پادشاهی بولگـن دورده هم، اونگه خدمت قـیلیب، دولتنی باشقریش ایشلریدن تشقری، سلوک عا لمیده هم اوبیلن بیرگه بوله دی. مؤلف بوندی حالتنی یعـنی درویش نینگ تخـتده اولتیریب مملکتنی اداره قـیلیشی، عـین حالده مریدلر تیارلشی، خـلیل آته مثالیده، شاه و درویشنی بیرلشتیریش ممکن لیگینی اثبات له گن بولسه، بهاؤ الدین نینگ اونگه خدمت قـیلیشی، تصوف حکـمران بولگـن سلطنتنی وجود گه کیلتیریش ممکن لیگینی کورستگـن تصوف تاریخیده نادر حـادثه، دیب بهالیدی.
کتاب نینگ توقـقـیزینچی بابی، تصوف تعـلیماتی نینگ عـملی تامانلریدن بیری بولمیش «فـتـوت» گه بغیشلنگـن. اوشبوعـربچه سوز ییگیتلیک، مروت، رشادت وجـوانمرد لیک معـنی سیده بولیب، زمان اوتیشی بیلن اوزیگه خـاص و کوپ قـیرره لی مضمونگه ایگه بولگـن.
تصوف اهلی فـتوتنی، انسان باشقه لرنی اوز منفـعـتی دن اوستون قـوییشی معـنی سیده توشونردیلر. شوسببلی سخیلیک، فداکار لیک، کیچـیریملی بولیش، حـمایه ومدافعه قـیلیش، اوشبوعالی خصلت نینگ صفتلریدن حسابله نردی. فـتوتگه تیگیشلی بولگـن هربیر خصوصیت علمی بحث ومناظره گه سبب بولگه نی اوچـون، اوشبو توشونچه بیرعـلم صفتیده شکللنگـن. ن. کاملوف فـتوت نینگ لغـوی واصطلاحی معـنی لرینی کینگ یاریتیب، اونینگ تاریخی تامانلریگه هم اشاره قـیله دی. عـرب سیاحی ابن بطوطه یازیشیچه «فـتوت اهـلینی عـراقده شاطرلر، خـراسانده سربدارلر، مغرب (اندلوسیه) ده سُکره لر، (افغانستانده کاکه لر- ش. ج) دیب اته گـنلر. اولرگه تیگیشلی جـایلرده عـدالت شونداق رواجلنگـن که اولرنینگ لشکرگاهلری و اویلری آستانه سیده آ لتین وکوموش تنگه لر ییرگه ساچـیلیب یاته دی و ایگه لری تاپیلمه گـونچه هـیچ کیم بو پول لرگه تیگـمیدی».
مؤلف یازیشیچه جـوانمرد لر عادی خـلق ایچـیدن چیقـقن هنرمند لر، سپاهیلر، کوچـه لرده تماشا کورسه توچی خلق تیاتری وکیللری، پهلوانلر، قـیزیقچیلر، داربازلر و باشقه طایفه لردن تشکـیل تاپگـن ایدی. اولرنینگ هربیری اوچـون پیری، اوز جـماعه سی نینگ تعـلیم بیروچی استاد لری و ییغـیله دیگـن جایلری بولگـن. ابن بطوطه روایتیگه کوره خـانقاهلرده مسافرلر ودرویشلر ایسته گنلریچه یشه گنلر. اولرگه تیکین آزیق- اوقات، کییم- کیچک بیریلگن. اگر مسافـر سفـرنی دوام ایتدیرسه، او، آت اولاو، ضرور اسباب - انجاملر و یول خـرجی بوله دیگن مبلغ بیلن تأمین له نیب، خـرسند قـیلیب جـونه تیلگـن. خـانقاهگه قدم قویگن کیشیدن اوچ کون گه چـه سین قـیردن کیلدینگ، کیمسن دیب سوریشتیریلمسدی. ابن بطوطه بیملال عـزت وحـرمت بیلن یشب شیخلر، شهـرحـاکملری، امیرلر وحـتی سرای خانلری بیلن اوچـره شیب، اولردن تحـفه لرآلگـن. مثال صورتده ماوراؤالنهر پادشاهی چـغـتای بیک اوکه سی بولمیش سلطان ترماشیرین نینگ غـیرت – شجـاعـتی، سخیلیگی، عدالت پرورلیگی حـقیده تولقینله نیب گپیرگن. شونینگدیک بخـارانینگ مشهـورشیخی صفی الدین باخـرزی بیلن اونینگ خانقاسیده اوچره شیب، اونینگ اوییگه مهمان بولیب قـرآن کـریم تلاوتی، امرمعـروفدن کیین حـافـظلر فارسی وتورکی تیللرده عجایب قـوشیقلر اجـرا ایتگـنلیک لری حـقیده حکایه قـیله دی.
او، 10–11 عصرلرده با شلنیب، 13 عصر گه کیلیب فتوت وطریقت بیربیری بیلن قـوشیلیب کیتگنلیگی حـقیده معـلومات بیره دی، فـتوت نینگ 11 – 12 رکـنینی حـساب لب اوتیب، عملی مثاللر یاردمیده او لرنی توشونتیریش گه حـرکت قـیله دی. بو لر دن تشقـری، فـتوت اهلی، ایجابی خـصلتلرنی ایگل لب آلیب، سلبی خـصلتلردن سقـله نیشی کیره ک لیگینی ایسله تیب، «وجودی» ایجابی خصلتلر نینگ 48 تورینی ذکـر ایته دی.
اثرنینگ اونینچی بابی «ماهـیت - انسان اوچون کوره ش» دیب اتلگـن. انسان نینگ نیمه ایکنلیگی یعـنی ماهیتی، او باسیب اوتگن مادی ومعـنوی تکامل باسقیچ لرینی چـوقور انگله ب آلیش تورلی فـنلرده اساسی معـما لرنی تشکیل ایتیب کیلگن. فـلسفه وتصوف عـلملریده انسان مرکزی معـما صفتیده اورگنیله دی.
تصوف تعـلیماتی انسان نینگ روحی – معـنوی تکاملیگه قره تیلگن بولیب، اوندن مقصد برچه مادی و نفسانی توبنلیکلرنی آیاق آستی قـیلیب اوتیب، انساننی، کامل انسان – حـقیقی انسان درجه سیگه کوته ریشدیر. عـرفان اهلی نظریده انسان، روحی تربیه لر باسقیچلریدن اوتگندن کیین، حـقیقی مرشد رهبرلیگیده شونداق بیرعالی مقامگه کوته ریله دی که، اونی تصور قـیلیش، انسان تفکـری دایره سیده هم سیغـمیدی. مولوی تیلی بیلن ایتگنده «وانچه کاندر وهم ناید آن شوم» (وهم و تصور ده سیغـمیدیگـن نرسه گه ایلنه من).
مؤلف اثرنینگ مذکور بابیده انه شو کـبی مهم فلسفی- عـرفانی مسئله لرنی اورته گه تشلب، اولرنی هر تامانلمه تحـلیل و تجـزیه قـیله دی، عـلمی خـلاصه لر چــیقـره دی.
مؤلف تصوف غایه لری نینگ کوپ ترماقـلیلیگی و اونده گی ایریم قـره مه قـرشی لیکلرگه اشاره قـیلیب، اونی تورلی مذهبلر و سلسله لرقـره ش لرینی بیرلشتیروچی چـیکسیز فکـر عالمی دیب بها لیدی. انسان اوچون قیغـوریش، اونینگ معـنوی کمالاتینی اویلش، تصوف نینگ دایمی اوزه ک(اساسی) مسئله سی بولیب کیلگـن، دیب تاکید لیدی.
مؤلف تصوفگه تورلی عالملر وعارفلر تامانیدن بیریلگن تعـریفلرنی ایسله تیب اوتیب، نفس توشونچه سی اوستیده مفصل توخـته لیب، اونینگ سلبی تامانلرینی یاریتیب بیره دی و نفس، خـودبینلیک - اوزیم بولَی فـلسفه سینی توغدیره دی دیدی. او، تصوف اهلی نینگ «انسان انسان نینگ برادریدیر» دیگـن غـایه سینی، سعـدی شیرازی نینگ مشهورشعـری «بنی آدم اعـضای یکدیگراند...» اساسیده ایضاحلب، اونی مولوی نینگ بیرشعـری بیلن سالیشتیریب، نظرده توتیلگـن معـنی نی اوندن چـیقـره دی.
بواورینده شونی هم قـید ایتیش کیره ک که، شیخ سعـدی نینگ مذکور شعـری نینگ مضمونی، قرآن کریم آیتلری، اینیقسه قـوییده گی حـدیثدن آلینگـن بولیب، چـوقـوردینی معـنی گه ایگه. حدیث نینگ ترجـمه سی: مومن لر بیربیرلریگه دوستلیک، مهر و شفقت کورسه تیشده، بیربدنگه اوخشیدیلر. اگربیران عـضو شکایت قـیلسه (دردگه یولوقسه) او بیلن برچه بدن اعضالری اویقوسیزلیک و ایسیتمه گه اوچـریدی(راحـت سیز بوله دی) – بخـاری ومسلم روایتی اساسیده.
کتاب مؤلفی اون بیرینچی بابنی«کامل انسان» گه بغـیشلیدی. کامل انسان و اونینگ خصلتلری حـقیده تورلی منبعلرده ذکر ایتیلگـن فکـر و ملاحـظه لرنی ایسله تیب اوتگندن کیین تصوف اهلی سیغـینگـن – ایدآل کامل انسان، اصلیده خـلق ایدآلی، ادبیات ایدآلی بولگن دیدی. بوآدم لرجـمعـیت نینگ تیریک وجـودی ایدیلر، کیشیلر اولرگه قره ب هوشیار تارتر، دنیا بیهوده لیگیدن اوزلریگه کـیلیب، اوز قـلبلریگه و قـیله یاتگن ایشلریگه رزم سالردیلر، توبه قـیلردیلر. اولرنینگ افعال و اعمالی انسانلر گه قوت، کوزلریگه نوربغـیشله گن دیب خـلاصه بیره دی.
شواورینده، کامل انسان تصوف ادبیاتیده کوپ مرتبه تیلگه آلینیب، مناظره لرگه سبب بولگه نی و بو حـقده مخـصوص کتابلر یازیلگه نی مؤلف نینگ دقـتینی اوزیگه تارتیب، سیدعـبدالکـریم گیلانی و عزیزالدین نسفی تامانی دن یازیلگـن«انسان کامل» ناملی رساله لرنی مخـصوصأ تیلگه آلیب اوته دی.
بیرینچی بولیب تصوف ادبیاتیگه «کامل انسان» توشونچه سینی کیریتگـن ابن العـربی ( 1165-1240) نینگ نظری اونی قـیزیقـتیره دی. مؤلف منبعلرگه تیه نیب اونی ایضاحلیدی. ابن العربی نظریده کامل انسان عـقل اول – عـقـل کل توشونچه سی بیلن معـنیداشدیر. چـونکه تنگـری تعالی الهی نوردن ایلک مرتبه عـقـل اولنی یره ته دی و اونینگ صورتی- شکلی کامل انسان قـیافه سیده ظهورایته دی. شونینگ اوچون «خـلق الله آدمَ علی صورة الرحـمـن» دیگن حدیث موجود. کامل انسان شو طریقه ده یره توچی نینگ رحـمن و رحـیم صفتلریگه ایگه بولدی دیدیلر.
مؤلف ابن العـربی نینگ فکـرینی قـوییده گیدیک ایضاحلیدی: ابن العـربی نینگ فکـریچه کامل انسان نینگ ییرده گی تمثالی حضرت محـمد (ص) دور. اول ذات وجـودیده عـقلی، روحی کمالات، دنیوی والهی بیلیملر جـمع الجـمع ایدی. پیغـمبریمیز خلق وحق مقابلیده توردیلر و آره ده واسطه ایدیلر. شوندی بولگچ همه آدملرنی کامل انسان دیب ایتیش جایز ایمس، اگر پیغـمبردن اوزگه ذاتلرگه نسبتأ بو صفت ایتیلرایکـن، بونی شرطلی تعـریف یا اینکه شو اولوغ مرتبه گه حـرمت- احـــترام بیلگیسی صفتیده قــبول قـیلیش کیره ک.
کتاب مؤلفی، سیدعـبدالکــریم گیلانی و شیخ عاملی قره شلرینی ذکـر ایتگـندن کیین، ابن العـربی بیلن بوایککی متصوف نینگ قره شلریچه کامل انسان بیر کیهانی وجود بولیب کورینه دی، اونینگ صفتلری ییرده گی فانی آدملرصفتیگه، انیق شخـصلر خـصلتی گه اوخشه میدی، اونده بیز برچه غـرایب طبیعی کوچلرنینگ مجـموعینی مشاهده ایتگندیک بوله میز دیب تأ کید لیدی که کامل انسان بولرنظریده بیر روحدیر، معـنوی، عـقلی قدرتدیر. شومضمونده اونی یره توچی نینگ خـلیفه سی، اورین باسری دییش ممکـن.
او، بوباره ده کـوپ قـرره لی تیکشیریشلردن کیین، شیخ عـزیزالدین نسفی نینگ «زبدةالحـقائـق» ناملی رساله سیدن بیرقـیزیقـرلی فکـرنی کیلتیره دی. اونگه کوره بوتون بارلیق وموجودات حـرکتده دیر. لیکـن بو حـرکت دن مقصد، انسان مرتبه سیگه ایریشیشدن عـبارت، یعـنی برچه جسملر، اوسیملیکلر و حـیوانلر، انسانگه تقلید قـیله دی، انسان درجه سیگه کوته ریلیشی اوچـون اینتیله دی و آدمی هم اوز ماهیتیگه ایـــریشمه گــونچه تینمی اینتیله دی.
اگربیز کاملوف کیلتیرگن نسفی نینگ ترقـیات حـقیده گی فکرینی، جلال الدین رومی نینگ تکامل حـقیده گی نظری بیلن سالیشتیره دیگن بولسک، ایککله سی بیر خـیل مقصد نی افاده ایته دی.
مولوی شعـری:
از جـمـادی مـــردم و نـــامی شــــــدم
وز نمـــا مـردم، زحـیـــوان ســــرزدم
مـردم از حـیـــوانـــــی و آدم شــــــدم
پس چه گـویم، چـون زمردن کم شدم
بار دیگــــراز فـــــلک پــــران شــــوم
وانچه کا ندر وهـــم ناید، آن شــــوم
ترجـمه سی: قتتیق جسمدن اولیب (اوتیب)، اوسیم لیک که ایلندیم، اوسیم لیکنی یوقـاتیب، حـیوان لیکدن باش چـیقردیم. حـیوان لیکنی یوقاتیب آدم بولگـنیمدن کیین، اولیملرسانی قـنچه کمَیگه نی حـقـیده نیمه دیسم ایکن. ینه بیرمرتبه کوکدن قـنات قـاقـیب اوچـیب، وهم و تصور گه سیغـمیدیگـن نرسه گه ایلنگـوم دور.
مؤلف، تصوف اوزیگه خاص اصولی بیلن انساننی تربیه لر، اونی شک - شبهه، ایزله نیش، قـیدیریشلر یولیدن باشلب، اوز خـلقـتی، اوز ماهیتی حـقیده اویلشگه اورگه تردی، انسانگه اوزینی وعالمنی تنیب آلیش و الهی سیویشنی تعـلیم بیرردی دیگن خـلاصه بیلن بابنی توگه ته دی.
تصوف و بدیعی ایجاد بابی
اثرنینگ آخـرگی بابی (12با ب)، «تصوف و بدیعی ایجـاد» عـنوانی بیلن باشلنه دی.
ایتیش ممکن که اوشبو باب کتاب نینگ اینگ یخشی، اینگ قـیزیقـرلی قسملریدن بیریدیر. اونده تدقـیقات آستیده آلینگـن موضوع نهایت کینگ، کوپ قـیرره لی وقـیزیقـرلی بولیب، کتاب نینگ اینگ کتته بابینی تشکـیل ایته دی. مؤلف اوشبوموضوعنی «تمثاللرتمثالی»، «شاه و درویش حکمتی»، «سقراط – کامل انسان تمثالی»، «عشق آتشی نینگ سمندری»، «جان وجـانان ماجـراسی»، «اخـترین عشق ایتدی و ساووق نفسنی آه صبح»، «ایرورکونگلده صفا عشق، تازه داغی بیله»، «عـهد قـیلدیـم عشق لفـظیـن تیلگه مـذکـور ایتمه یین»، «ساقـیا، تلخ اولدی عیشیم هجر بیدادی بیله» کبی توقـقـیز ته فـرعی عـنوان آستیده ایضاحلب توگه ته دی.
مؤلف مذکـور بابده شرق اولکه لریده تصوف تعـلیماتی نینگ کینگ کولمده ترقه لیشی حـقیده سوزیوریتیب، اونینگ سببینی عرب، فارس و تورک تیل لریده بویوک بیرشعـریتنی وجود گه کیلتیریش اوچون زمین یره تیب بیرگنیده کوره دی و تصوف تلقین ایتگـن غایه لر، شعـریت غـایه لریگه ایله نیب کیتگه نی عاقـبتیده، حـس- هیجـان گه سیراب عجـایب شعـریت وجـود گه کیلدی دیدی. او تصوف نینگ اوزینی بیر بویوک رومانتیک عالم دیب بیلیب، تصوف اهلیگه خـاص بولگن تورلی بدیعی، عـرفا نی قـره شلر و رومانتیک تصورلرنی اونینگ خصوصیت لری صفتیده کـورسه تیب اوته دی. اونینگچه عالمنی بیر مطلق یره توچی نینگ ایجادی دیب قره ش، دنیانی الله نینگ کوزگوسی دیب توشونتیریش، بارلیقنی رومانتیک رنگلرده، شاعرانه خیالی صورتلر- تمثا للر طرزیده، الهی نورنینگ پارلشیدن دایمی حـرکت و ایجادده دیب تصورایتیش نینگ اوزی بیر پائیزیه (شعــر) دیر.
مؤلف تصوف رومانتیزمینی چـیرایلی مثاللر، جانلی دلیللر بیلن ایضاحل
azb_Arab prs_Arab pes_Arab pbt_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab