صمد بهرنگی نین چوخ ساحهلی یارادیجیلیغی و قلم چالیشمالاری ایچرسینده، اونون جنوبی آذربایجان فولكلورو و اونون ان زنگین و رنگارنگ جبههسی ساییلان آذربایجان شیفاهی خلق ادبیاتی ایله ایلگیلی چالیشمالاری اولدوقجا گئنیش و اعتبارلی یئر توتماقدادیر. آنا دیلینده یازماغین، اوخومانین و حتا دانیشماغین یاساق اولدوغو پهلوی رژیمی ایللرینده، آذربایجان خلق ادبیاتی نومونهلرینی، آردیجیل صورتده توپلاییب منیمسهمك، ایمكان الده ائدینجه بو نومونهلری نشر ائتمك و هامیدان اؤنملی آذربایجان ناغیلاریندا چاغلایان سجیهلر، اینسانی ـ ایجتیماعی رابیطهلر و پسیكولوژیك دوروملاردان تام قودرت و مهارتله فایدالاناراق قاباقجیل و دؤیوشکن اوشاق ادبیاتی و اوشاق ناغیللاری مكتبی یاراتماق بو چالیشمالارین ان پارلاق وئریمی ساییلا بیلیر.
هئچ شوبهه یوخ كی، صمدین ده مینلر و یوز مینلر آذربایجان اوشاقلاری كیمی فولكلوروموزو خصوصیله اونون ان صاف و دوغما نومونهلری اولان اوشاق فولكلورو ایله ایلكین تانیشلیغی آنا قوجاغیندان و عائیله اوجاغیندان باشلامیشدیر.
ایللر اول، صمدین عائیله سیله آپاریلان بیر گؤروشده ( بو گؤروش 1362 ـ جی ایلده میانالی علیرضا ایله بیرلیكده اولموشدور) صمدین آناسینا بئله بیر سورغو وئرمیشدیم:
-آنا، ایستردیم صمدین كؤرپه یاشلاریندا اونا اوخودوغون لایلالاردان، اوخشامالاردان و یا دئدیگین ناغیللاردان بیر نئچه یادیندا قالانینی دئیهسن، من یازیم؟،
او دئدی:- واللاه، صمده من هم اوشاقلیقدا، هم ده بؤیویوب موعلیم اولاندان سونرا، بو نهدی لایلا، بایاتی و ناغیل دئمیشم. كؤرپه یاشلاریندا من بونلاری اؤزوم اونا دئیردیم. اما بویا ـ باشا چاتاندان سونرا اونلاری او منه دئدیردردی. اوشاقلیقدا قولاق آساردی، اما بؤبوكلویونده اونلاری بیرجه ـ بیرجه یازاردی. ایندی چوخ باغیشلا كی، صمدین غفلتی اؤلومو، منده هوش ـ باش قویماییب، او سؤزلرین بیر داناسی دا یادیمدا قالماییب ؟؟
صمد و صمد كیمیلرین او آغیر ایللرده آذربایجان خلق ادبیاتی ایله ماراقلانماسینین ایكینجی سببی 25 ـ 1324 جی ایللرده آذربایجاندا باش وئرن میلی ـ دموكراتیك حركتلرین اؤلكهنین فرهنگی ـ سیاسی فضاسیندا باغیشلادیغی تاثیرلر و بوراخدیغی ایزلر اولموشدور. بو حركاتین عؤمرو بیر ایلدن چوخ اولمادیغی و اونون علیهینه یاغدیریلان امانسیز تهمتلر و چاخیر سپمهلرین یئری ـ گؤیو بورودوگو حالدا، او بیر ایلدن قالان خاطیرهلر، سسلر، ترانهلر و اوردا ـ بوردا یانغیندان قورونموش كیتابلار و دفترلر الدن اله دولاشمیش و دوشونجهلره یول تاپمیشدیر.
صمد بیر دوغما ائل اوغلو اولدوغو اوچون درس اوخودوغو ایللر و خصوصیله درسی بیتیریب ، كند موعلیمی اولدوغو سیرادا بو خاطیرهلر، سسلر و یانغیندان قورونموش یازیلارلا لاقئید قالانمازدی. بو یازیلاردا یئرلی ـ یئرینده آذربایجان فولكلورو و اونون آیری ـ آیری نومونهلریندن سؤز گئتمیشدیر. بوندان علاوه آذربایجان كندی و اورادا یاشایان اینسان صمد اوچون باشدان ـ آیاغا فولكلور یاتاغی و فولكلور قایناغی ایدی ..
صمدین جنوبی آذربایجان فولكلورو ساحهسینده گؤردوگو ایشلردن، توپلادیغی ملزمهلردن، چاپ ائده بیلدیگی یا ائده بیلمهدیگی یازی و مجموعهلردن سؤز آچاركن اونون ان یاخین و صمیمی یولداشی و امكداشی بهروز دهقانیدن آد آپارماماق اولماز.
صمد بهرنگی بیر سیرا ساحهلرده تكلیكده ایشلهدیگی حالدا، فولكلور نومونهلری توپلاماقدا، آراشدیرماقدا، نشر ائتدیرمكده و هابئله بیر نئچه كندین مونوگرافیاسینی یازماقدا همیشه و هر یئرده بهروز دهقانی ایله بیرگه ایش آپارمیشدیر. ایجتیماعی ـ سیاسی دونیا گؤروشلری و ایش اوسلوبلاری بیر ـ بیرینه چوخ یاخین، بعضاً ده عینی اولان بو ایكی امكداش، بیر یئرده پداقوژی اوخوموش، بیرلیكده كند موعلیمی اولموش و خلقی داها دریندن تانیماق اوچون اونون فولكلورونو تانیماقدا و تانیتماقدا بیرلیكده آددیملاشمیشلار.
من اجازه ایستردیم صمدله بهروزون آراسیندا اولان بو امكداشلیغی، اونلارین هله بو گونه قدر چاپ اولمامیش ؟آذربایجان ناغیللاری؟ نین آذری توركجهسینه یازدیغیم باشلانیشدا نقل ائدیم:
اونلارین هر ایكیسی ده آذربایجان دیلینین (توركجهنین) یازیب ـ اوخوماسی یاساق اولدوغو ایللرده بویا ـ باشا چاتدیلار. اونلار آنا دیلینده درس اوخویا بیلمهسهلرده، بو دیلده یازیلان كیتابلارین یاندیریلماسینی ائشیتدیلر و دویدولار. ائشیتدیكلری و دویدوقلاری بو ماجرادان یوكسلن آلوو، اونلارین روحونا و وجودونا گؤمدو و بوتون حیات بویو اونلاری دوشوندوردو ؟
منیمله بو ایكی امكداش آراسیندا بیری ـ بیریمیزی گؤرمهدن جانلانان معنوی دوستلوق و باغلیلیق دا ائله بو كیتابلا باشلادی (بو صمدین 1342 ـ جی ایلده ائتدیگی پارا ـ پارا كیتابیینا اشارهدیر). بو ایكیسی، او بیری امكداشلاری ایله بیرلیكده، آذربایجاندا ایللرجه غریبسهمیش و بوخوولانمیش آنادیلینین و میلی وارلیغینین جارچیسی و موشدولوقچوسو كیمی، چوخدان بری یوردوندان ـ یوواسیندان دیدرگین دوشموش بیزیمكیمیلرین دوامچیسی اولدولار.
اونلار كیتاب چانتاسی چگینلرینده، كاغاذ ـ قلم اللرینده، خلقه و وطنه بسلهدیكلری دویغولار و دوشونجهلر اوركلرینده، بیرینجی مكتب موعلیمی وظیفهسینده آذربایجان كندلرینه یول تاپدیلار. جانلاریندا آلیشان آلووو اوشاقلارا آشیلادیلار، اونلارلا قایناییب قاریشدیلار. اوشاقلار اوچون ؟آقا مدیر؟، ؟آقا معلم؟ یوخ، بلكه ؟صمد عمی؟ ، ؟بهروز عمی؟ اولدولار. تبریز دانیشگاهینی بیتیردیكلری اوچون، اورتا مكتبده درس وئرمگه حاقلی اولسالار دا، بیرینجی مكتبده درس وئرمگی داها دگرلی ساندیلار. آذربایجان فولكلور نومونهلرینی ده ائله همین مكتبلرده درس وئردیگی كندلردن و خلق ایچریسیندن توپلاماغا باشلادیلار. آغیزلاردان چوخلو ناغیل، بایاتی، تاپماجا، قوشماجا و ائل سؤزلری توپلادیلار. بیر سیرا كندلرین مونوقرافیاسینی یازدیلار. بو توپلادیقلارینین بیر قیسمینی یئری گلینجه و مومكون اولورسا توركجه و مومكون اولمازسا فارسجا نشر ائتدیلر. لاكین اونلارین توپلادیقلاری فولكلور نومونهلریندن هله چاپ اولمایانلاری دا واردیر ؟؟
صمد و بهروزون توپلاییب، آراشدیردیقلاری فولكلور نومونهلرینده فولكلور توپلاما و منیمسهمه اوصوللاری تام صورتده گؤزلهنیلمهسه ده (هئچ سؤز یوخ كی او ایمكانسیزلیق شراییطینده گؤزلهنیله ده بیلمزدی)، تك بیر اونلاردان اول یا اونلارلا بیر زاماندا چالیشماغا باشلایانلارلا نیسبت، ایشین موعین اوسلوب و پرنسیپلرینه باغلی قالمیشلار. بو باغلی قالدیقلاری اوسلوب و پرنسیپلریندن نومونه اولاراق نئچهسینی قید ائتمك اولار:
بیر- توپلادیقلاری ماتریاللاری اساس حالدا یازیلی منبعلردن یوخ، بلكه عومومیتله آغیزلاردان توپلامیشلار. البته، بو آغیزلاردان توپلامادا بیر چوخ حاللاردا نومونهلری نقل ائدهنلرین آدینی و آیری ـ آیری اؤزللیكلرینی مثلاً یاشینی، قادین یا كیشی، ساوادلی یا ساوادسیز، كندلی یا شهرلی اولدوغونو قید ائتمهمیشلر. لاكین بونا باخمایاراق، بیر چوخ حاللاردا بیر قوشماجانین یا بیر ماهنینین و بعضاَ آتالار سؤزونون آیری ـ آیری شهرلرده و آبادلیقلاردا اولان واریانتلارینی گتیرمیشلر. میثال اولاراق اونلار قوشماجالار و تاپماجالاردا ؟اوشودوم ها، اوشودوم؟ ون ان سانلی ریوایتی اولان:
اوشـودوم آ، اوشودوم داغـدان آلمـا داشیدیم
آلمـاجیغیم آلـدیـلار، منه ظولـوم سالــدیلار
من ظولومدان بئـزارام دریــن قویـو قـازارام
درین قویو بئش گئچی هانـی بـونو اركجــی؟
اركج قـازانـدا قاینـار قنبر یـانینـدا اوینـــار
قنبـر گئتـدی اودونـا قارغی باتـــیب بودونـا
قارغی دگیل، قامیشدی، دؤرت بارماغی گوموشدی
گوموشو وئردیم تاتـا، تات منه داری وئــردی
دارینی سپدیم قوشـا قوش منه قاناد وئــردی
قانادلاندیم اوچماغـا حق قاپوسون آچمـاغا ؟
علاوه گووگاندان (دیزج)، آذرشهردن (خانقاه، نئدیللی) مرنددن (علمدار، چای هرزن) و زنجان روایتلریندن ده اؤرنكلر وئرمیشلر.
و یا؟ الیمی پیچاق كسیبدی؟ دوزگوسونو زنجان واریانتی اولان:
او یانا قاچدیم، توتون ایدی
بو یانا قاچدیم توتونایدی
ساریكؤینگون بوتون ایدی
سـاری كؤینگون ساچاغی
قیـراغینـدا وار پیچـاغــی
الیمـی پیچـاق كسیبـدی،
دستـه پیـچـاق كسیبــدی،
یـاغ گتیریـن یـاغلایـاق،
دستمال گتیرین باغلایاق
بوندان علاوه، میانا و تبریز روایتلرینده اولان واریانتلاردان نومونهلر وئرمیشلر.
ایكی - صمدله بهروزون فولكلور توپلاما ایشینده اؤنملی ساندیقلاری مسئلهلردن بیری ده ییغدیقلاری فولكلورو و خلق ادبیاتی نومونهلرینده باجاردیقجا بو نومونهلری توپلادیقلاری كند یا شهرین و حتی یئری گلینجه بونلاری سؤیلهین كیمسهلرین لهجه خصوصیتلرینی قورویوب ساخلاماق ایدی. البته اونلار بو نومونهلری فونتیك الیفبا ایله یازماغا و یا اونلاری سس آپاراتینا ییغماغا ایمكان الده ائده بیلمهدیكلری حالدا، بو مسئله ایستر اونلارین چاپ ائتدیكلری نومونهلرده و ایسترسه ده چاپ ائده بیلمهدیكلری نومونهلرده مومكون اولدوقجا گؤزلهنیلمیشدیر. آشاغیداكی نومونه هله بو گونه قدر چاپ اولمامیش ؟آذربایجان ناغیللاریندان؟ كؤچورولور.
ایكینچی قیزی ـ گونلرین بیر گونونده شاه عباس دورار وزیری گؤتورر گئدرلر شیكارا! چوللو برری بیاباندا گؤررلر قوجا بیر اكینجی وار. شاه عباس گؤرركی قوجا چوخ دونیا گؤرموشدو. دئیر: قوجا عمی، اوزاقداسان، یاخیندا؟
قوجا شاه عباسی تانییار. دئیر اوزاقدا ایدیم، ایندی یاخیندایام .
شاه عباس دئیر: ایكیدهسن، اوچده؟
قوجا دئیر: ایكیدهایدیم، ایندی اوچدهیم
شاه عباس دئیر: ایكیدهسن دؤرتده ؟
قوجا دئیر: ایكیدهایدیم، ایندی دؤرتدهیم
بو جور صؤحبتلهشرلر. قوجا دئیر: بیزیم ائوه قوناق اولون. بو یول، پادشاهی، وزیری گؤتورر آپارار ائوینه. قوجانین بیر قیزی وارایدی. بیر گؤزو چئری ایدی. قیز دئیر: دده، آرپا كوكهسین نئجه قویاق قوناقلارین قاباغینا؟
قوجا دئیر: اولسون، عیبی یوخدور.
شاع عباس گؤرر قیز بیلیجی قیزدی. باشدان یوخاری (آشاغی.م) باخار دئیر:
ـ قوجا، بوخاری یاخجی بوخاردی باشی كژدی.
قیز قاییدی دئیر: کژلیگین نه ائلیرسن؟ توستونو چكمگین دی!
شاه عباس بارماغینی دیشلر. چؤرك یئیرلر، دورارلار گئتمگه. قاپیدا پادشاه قوجایا دئیر:
ـ قاز گؤندرسم اؤترسن؟
قوجا دئیَر: آخ نئجه اوستاسییام !
شاهلا وزیر گلرلر یئتیشرلر شهره. وزیر سوروشار: شاه ساغ اولسون، او سؤزلر نه ایدی دانیشیردیز؟
شاه عباس دئیر: ـ گئت قوجادان سوروش اؤرگش.
وزیر گؤرر اوزون ساخلیانمیر گلر قوجانین یانینا. قوجا دئیر: هر سؤزه یوز تومن آلارام، دئیرم. وزیر قبول ائلر.
قوجا دئیر: اوكی پادشاه سوروشدو ؟اوزاقداسان، یاخیندا؟؟ منیم گؤزلریمی سوروشوردو. من ده دئدیم ؟یاخیندایام؟ یانی اوزاغی گؤرنمیرم.
او داكی، سوروشدو ؟ایكیدهسن، اوچده؟؟ یعنی عصایلان یول گئدیرسن یا یوخ؟ من ده دئدیم ؟اوچدهیم؟ یانی، بعلی عصایلان گئدرم.
اوداكی دئدی ؟ایكیدهسن، دؤرتده؟؟ عینكلریمی سوروشوردو، من دئدیم كی، دؤرتدهیم. یانی، عینك تاخارام.
قازداكی سنسن. گؤندردی، یولدوم.
وزیر دئیر: او نمنهدی كی، بوخاری یاخجی بوخاریدی، باشی كژدی؟
قوجا دئدی: اونو دا قیزیم بیلر. و گلرلر قیزین یانینا.
قیز دئیر: من اونو تانیدیم، بیلدیم كی پادشاهدی. آرپا كوكهسی ده من اؤزومو دئییردیم.
او دا دئدی كی، قیز یاخجی قیزدی. آما گؤزو چئریدی.
من ده دئدیم كی: چئریلیگینه باخما. الینین ایشینه، اؤزونون باشاراجاغینا باخ؟؟
اوچ ـ صمدله بهروز و اونلارلا بیرلیكده چالیشان امكداشلاری، او ایللر، اؤنجه كیهان روزنامهسینده آچیلمیش آذربایجان صحیفهسینده و سونرالار تبریزده چیخان، ؟مهد آزادی؟ ده وئریلن فولكلور نومونهلرینی ییغماقدا كوللكتیو (دسته جمعی) ایش آپارمالاری ایدی. بو دسته جمعی ایشدن اول فولكلور توپلاما و آراشدیرما ایشی ایله مشغول اولانلار تكلیكده و اؤز ـ اؤزلوكلرینده بو ایشه ال قویوردولار. لاكین صمد و بهروز بو ایشه بیر دسته جمعی ایش كیمی یاناشیردیلار و ائله همین چالیشمالار نتیجه سینده یوخاریدا آدلارینی چكدیگیمیز روزنامهلرده چیخان آیری ـ آیری نومونهلرین آشاغیسیندا بیر سیرا صمد و بهروزلا امكداشلیق ائدنلرین آدلاری گئدیردی. بو آدلارین ایچرسینده باشلیجا اولاراق حسین محمدزاده صدیق( دوزگون)-ون آدینا چوخ تصادوف ائدیلیردی. او تاریخدن فولكلور توپلاما و آراشدیرما ایشلری ایله مشغول اولان صدیق، بو ایشی آیری ـ آیری فعالیتلری ایله یاناشی سونرالار دا داوام ائتدیرمیش و آذربایجان فولكلورونا عایید بیر سیرا توپلاما و آراشدیرما اثرلری یازیب یاراتمیشدیر.
همین امكداشلیق نتیجهسینده بیر طرفدن هله او گونه كیمی توپلانمامیش فولكلور ماتریاللاری ییغیلیر و او بیری طرفدن ده فارسجا دا اولسا (چونكی توركجه یازماق ایمكانی یوخ ایدی) صمد بهرنگینین، حسین صدیقین، علیرضا نابدلین بیر سیرا فولكلور اوزرینده آپاردیقلاری آراشدیرمالار مئیدانا چیخیر. بیز آشاغیدا او گونه قدر ایلك دفعه توپلانان فولكلور ماتریاللاریندان و آردینجا دا فولكلورا عایید آراشدیرمالاردان پارچالار وئریریك:
اوزرلیك
اوزرلیكسن هاواسان،
مین بیر درده داواسان
هانسی ائوده سن اولسان
قادا - بالا سووا(ر)سان
درد قاپیدان گلنده
سن باجادان قووارسان
باشی بؤركلی اوزرلیك
دیبی كؤكلی اوزرلیك
سنی سالارام اودا
گؤرم حؤكمون اوزهرلیك
چرشنبه اولانین گؤزی
جومه آخشامی اولانین گؤزی
جومه اولانین گؤزی
شنبه اولانین گؤزی
شنبه صاباحی، هفته اوچی، چرشنبه آخشامی اولانین گؤزی
آغ گؤز، قارا گؤز، آلا گؤز، قونور گؤز، گؤی گؤز، آبی گؤز،
قوهوم اولا، یاد اولا
گؤزلری بو اوددا یانا
آی آت قاپان اوزرلیك
ائششك قاپان اوزرلیك
جمع گیزلین دردلرین، درمانین تاپان اوزرلیك؟
آیا باخانین گؤزی
گونه باخانین گؤزی
جمیع جهانین گؤزی
***
چیخدیم ساوالان داغینا،
محمدعلی فرزانه آنا دیلی اوزره یازیر: « منیم آنا دیلیمیزین سوز خزینه سی و میللی وارلیغیمیزین هامیدان پارلاق و صاف آیناسی اولان خلق ادبیاتیمیزین گئنیش و رنگارنگ دونیاسی ایله تانیشلیغیم آناملا اولموشدور. آنام منه تكجه دوغما دیلیمیزی اؤیرتمكده یوخ، بلكه بیر آز بویا ـ باشا چاتینجا و ایستینی ـ سویوغو قانینجا دیلیمیزین سؤز خزینهسینه یول ـ تاپماقدا ایلك معلیم اولموشدور».(1). محمدعلی فرزانه م.ع.فرزانه، م.ع.قوسی، م.ع.یاشار و م.ع.روشن کیمی ایمضالارلا مطبوعاتدا چیخیش ائتمیش، مقاله لر، کیتاب تانیتمالاری و تنقیدلری و ساییره موضوعلار اوزره یازیلارین مؤالیفی اولموش. محمدعلی فرزانه نین یازیلاری نین اساس موضوعسونو خالق فولکولورو ایچرمکده دیر. او آتا، آنا، دوست و تانیشلاریندان ناغیل و بایاتی، مثل، تاپماجالار دینله یرک اونلاری توپلاییب کیتاب حالینا گتیره رک آذربایجان فولکولورونون قورونماسینا خیدمت ائتمه گه چالیشمیشدیر. محمدعلی فرزانه 1355 اینجی ایل اختر خانیم ایله ائوله نه رک ایکی اوشاق صاحابی اولموش (نیما و ندا) و 1358 ایلینده معلیملیک مسلکیندن امکچی اولاراق عئلمی و مدنی ساحه لرده اؤز فعالیتینی سوردورمه گه چالیشمیش. 1371 اینجی ایل باکی اونیوئرسیته سی محمدعلی فرزانه جنابلارینا فخری دوکتورا عنوانی وئرمه گه لاییق گؤرموش. محمدعلی فرزانه 1377 شمس ایلینده اورک خسته لیگینه توش گله رک سوئدین گؤنتبرک شهرینه علاج اولماق اوچون یولا دوشموش. محمدعلی فرزانه نین یاراتدیغی اثرلردن آشاغیداکیلاری آد چکمک اولار:
1 ـ بایاتیلار دفعهلر چاپ اولوب، یئنی آرتیرمالار و توركجه باشلانیشلا یئنیدن باسیلاجاق.
2 ـ مبانی دستور زبان آذربایجان. اونجه بیر جیلدهده داها سونرالار ایكی جیلده چاپ اولموشدور.
3 ـ گزیده هایی از ترانههای روستایی فارسی. بو كیتاب سونرالار ایران یئرلی ترانهلریندن سئچمهلر، آذری توركجه سینه منظوم ترجمهلرله بیرلیكده 120 صحیفهده سوئد اولكه سینده چاپ و یئنی دهن یایینلانمیش دیر.
4 ـ كجایی دوست كجا ـ ترجمه
5 ـ چنین بود اما چنین نخواهد بود ـ ترجمه
6 ـ گوشه هایی از خاطرات و چند داستان از جلیل محمد قلی زاده
7 ـ شهریار و حیدربابا ـ مكتوبلار ونظیره لر
8 دده مین كیتابی ب . ق سهندین اثری ( كامیل متن ) بو كتاب محمدعلی فرزانه طرفیندن لاتین و عرب الفباسی ایله آذربایجان دیلینده سوئدده 2001 ده چاپ اولموش
اوستاد فرزانه نین آذربایجان دیلی، فولكلورو، بدیعی ادبیات ،گرامر، خالقیمیزین كیملی یی ، میللی وارلیغینی آراییب ،داراییب ترجومه، چاپ و نشر ایشلرینده کؤمگی کئچدیگی داها بعضی اثرلرین آدینی بئله قئید ائتمك اولار.
1 ـ میرزه باغیر حاجی زاده دن چاپ اولمامیش خاطیرهلر
2 ـ آذربایجانین ائل ماهنی لاری
3 ـ آذربایجان اوشاق فولكلورو ـ اختر خانیم بدوستانی ایله بیرگه
4 ـ آذربایجان فولكلورونون توپلانماسی آراشدیریلماسی و نشری تاریخیندن فولكلور اؤرونكلری ایله بیرلیكده
5 ـ ملانصرالدین لطیفهلری، آذربایجان دیلینده فارسجا یا ترجمه سی ایله
6 ـ آذربایجان ائل سؤزلری ( آتالار سؤزو ) عرب و لاتین الفباسی و آچیق لامالار ایله بیرلیكده
7 ـ آذربایجان ائل سوزلری ایكینجی جلد ـ ( دئیملر، دویملار عرب و لاتین الیفباسی و مجازی آنلاملارلا بیرلیكده )
8 ـ تمثیل لر و مثللر
9 ـ آذربایجان عاشیق شعری آنتولوژوسو
10 ـ مقاله لر ـ فارسجا چاپ اولانلار 2 جیلده
11 ـ مقاله لر ـ فارسجا چاپ اولمایانلار 2 جیلده
12 ـ مقاله لر ـ توركجه 4 جیلده چاپ اولانلار و چاپ اولمایانلار
13 ـ سوز اینجی لری آذربایجان كلاسیك و چاغداش شعری ، ان قدیم دورلردن بو گونه قدر 5 جیلدده
14 ـ ناظیم حكمتین شعرلری فارسجایا ترجمه سی ایله
15 ـ رسول رضائین شعرلری فارسجایا ترجمه سی ایله (بو اثرده استادا عمران صلاحی یاردیمچی اولموشدور)
16 ـ تركان پارسی گو ـ فارس دیلینده شئعر یازان آذربایجانلی شاعیرلرینین آنتولوژوسو
17ـ صمد بهرنگی نین آذربایجان ناغیللاری آذربایجان دیلنده صمدین اؤز خطی ایله
18 ـ آذربایجان دیلینین قرامری لاتین و عرب گرافیكاسی ایله
19 ـ واژه نامه آوایی (صوتی ) زبان ادبی آذربایجان موارد و شواهدله
20ـ آنا دیلیمیز و میللی وارلیغیمیز اوغروندا خاطیره لر ( بو خاطیره لرین بیر سیراسی وارلیقدا چاپ اولموش دور )
21 ـ او بیر زاماندا اوردوبادلی محمد سعیدین آن تانینمیش و دئمك شاه اثری اولان دومانلی تبریزی علی قولو كاتبی ایله بیرگه فارسجایا چئویریر بردی لركی، « كیهان شب جمعه » ده یایلیردی آنجاق اوراداكی، صحیفهلر باغلانادان سونرا، بو آردیجیل رومان بلكه ده یار ـ یاریمچیلیق قالدی.
22 ـ درام دلقك سیرك ـ ترجمه
23 ـ بلینسكی نین مقاله لری ـ فرزانه معلیم بو اثری فرانسیزدن فارسجایا چئویرمیش و امید ایران درگی سینده سیرا ایله چاپ ائتدیرمیشدیر.
24 ـ فرهنگ لغات آذربایجان (1).
محمدعلی فرزانه کئچمیشده بیر سیرا آذربایجان آیدینی طرفیندن عزیزلنیردیسه، گله جکده خالق ایجتماعیتی طرفیندن عزیزله نه جک و اونون آذربایجان اوغروندا گؤردوگو ایشلر و چکدیگی زحمتلر تاریخ بویو اونو خاطیرلاردا یاشاداجاقدیر. محمدعلی فرزانه ذات عالیه اولو تانریدان رحمت، اونون عائیله سی و اوشاقلارینا، آذربایجان ادبیات خادیملرینه دؤزوم دیله یه رک یاشامی نین سون ایللرینده سوئدده وارلیغین سسی درگیسینده قلمه آلدیغی سؤزلری بیر داها باشقالار اوچون اوخوتمانی ده یئرلی حئساب ائدیریک:
قایناق : http://www.rezahamraz.com
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab zho_Hant