محمّد حسین والی (سولئيمان اوغلو) 1961 ایلینده ساوهده بیر تورک-شاهسئون عایلهده دوغولموشدور. او اونیوئرسیته ائییتیمینی “ایسلام فلسفهسی” اوزرینه 1984 ایلینده قوم'دا تاماملامیشدیر. 2008 ایلینده ایسه فرانسه'نین “پاریس دوغو دیللری و اويغارلیقلاری ائنستیتوسو (اینالکو)”نون “تورک و عوثمانلی آراشدیرمالاری” آنا بیلیم دالیندان يوکسک لیسانسینی و 2013 ایلینده ایسه يئنه عئینی اونیوئرسیتهنین “اورتا آسيا آراشدیرمالاری” آنا بیلیم دالیندان دوکتوراسینی آلمیشدیر.
18. 11. 2011'ده فرانسا “دوغوبیلیمچیلر قورومو”نا (Société Asiatique) ایلک ایران تورکو اولاراق، قالیجی (دائمی) اويه سچیلن سولئيمان اوغلو، عئینی زاماندا “اولوسلارآراسی قوشوقچو-اؤيکوجو-دئنهمهجیلر درنهگی (P.E.N Club İnternational ، فرانسه بؤلمهسی) ایله آلتاي توپلولوقلاری قورومو'نون دا اويهسیدیر.
اؤزَگی (مرکزی) پاریس'ده بولونان، 1822'ده قورولان “فرانسه دوغوبیلیمچیلر قورومو”، بیلیم دونياسینین ان اسکی، ان سايغین دوغوبیلیمچی قوروملاریندان بیریدیر. قورومون اورقانی، “Journal Asiatique” آدیيلا 1822'دن گونوموزه دک کسینتیسیز يايینلانماقدادیر.
سایین سولئیمان اوغلو’نون بو گونه دک 33 یاپیت و یازقاسی یایینلانیب، یاخلاشیق 10 یاپیتی دا یایینلانماق اوزرهدیر.
سورولار
سايین سوليمان اوغلو، بو سؤيلهشی اوچون “آنلام درگیسی” آدینا سیزه اؤز تشککوروموزو بیلدیریریک. ایلک اؤنجه ریجا ائتسک قیساجا اوخوجولاریمیزا اؤزگئچمیشینیزی آنلاتار میسینیز؟ سوليمان اوغلو کیمدیر؟
1961 دوغوملويوم.. 32 ایلدن بری پاریس'ده ياشاماقدايام. يازین، بوگوش (فلسفه)، تورکبیلیم (تورکولوژی) اوخودوم. دوکتورامی بالاساغونلو اولوغ يوسوف'ون اونلو باش ياپیتی “قوتادغو بیلیگ” اوزرینه يازدیم (بوگوشسل دیلسل آچیدان قوتادغو بیلیگ. آيریجا فرانسه'ده قوتادغو بیلیگ اوستونه يازیلان ایلک دوکتورا ساوی). 2000 ایلیندن بری “قوتادغو-قوشوق” آدلی 365 ياپراقلیق (دوزيازی بیچیمینده) بیر قوشوقلا اوغراشماقدايام. 2000'ه دَیین دوزيازی دیشیندا 5 “قوشوق توپلوسو” يايینلادیم. کیمی قوشوقلاریم (قوشوق اوزرینه بیر اینجلهمه ايله بیرلیکده) آلمانجا'يا چئویریلیپ يايینلاندی (“Aus dem Buch Nom (نوم کیتابیندان)”، Engelschoff ، 2004). 2011'ده ایسه، يايینلانمامیش “بو يول بیزیم يول” آدلی ياپیتیمدان 63 قوشوق (شعیر) تورکیيهده يايینلانان “یئنی قیرمیزی درگیسی”نده (سايی 3)، يازار قوشار انیس باتور'ون گیریشیمیيله يايینلاندی. درگی'نین دیرلندیرمهسینه گؤره : “تورکجه شعیرین آتیلیم ياپمادیغی، شاشیرتمادیغی بیر دؤنمده ایرانلی تورک شاعر سوليمان اوغلو'نون، تورکیيه ایله سینیرلی اولمايان تورک دیلینده ياراتدیغی، دوشونسل دریلیکله دولو اوستا و يئتکین (قوشوقلاری)”.
بورادا، اسکی تورک ياپیتلاریندان کاشغارلی'نین دیوانی'ندا بولونان قوشوقلاری، قوتادغو بیلیگ'دن سئچمهلر، ایرک بیتیگ'ی (گونوموزه اولاشمیش، کاغیذ اوستونه يازیلان ایلک تورک ياپیتی) چاغداش تورکجه ایله بیرلیکده فرانسیزجا'يا چئویردیم. بیر ده تورکجه يازامادیغیم قوشوقلاری فرانسیزجا بیر ياپیتدا توپلادیم (Divanette À La Turco-Franca: Parallèle des Parallèles). “اولوسلارآراسی يازارلار توپلولوغو” (PEN CLUB ، پاریس بؤلمهسی)، “فرانسا دوغوبیلیمجیلر توپلولوغو”نون (Société Asiatique) اويهسیيم.
سیزجه يازین (ادبیيات) نه دیر؟ دیل ایله يازینین ایلیشکیسی نه؟
يازین (ادبیيات) اولدوقجا قارماشیق (کومپلکس)، گئنیش بیر قاورام. آيریجا، دئگمه (هر) بیر بیلیم دالینین (بیر نسنهنین ده) کندی اؤزونه اؤزگو (خاص) بیر “يازین”ی وار. اؤرنهگین “فیزیک يازینی”، “داش يازینی”. “يازینسال يازین” سؤز قونوسو اولونجا، آيری آيری قارشیت تانیملاما يوروملامالار اورتايا چیخماقدادیر. آيرینتیلی اولاراق، يازین'ین نه اولدوغونو بیلمم. نیتهکیم، دوشونسل اولاراق تانیملايامادیغیم بیر شئي-نسنه ایله اوغراشماق اولدوقجا چتین. آنجاق، کیمی يازین دالی سايدیغیم قونولارلا ایلگیلهنیرم: “قوشوق” ایله “بوگوش”. يازین'ین اولمازسا اولماز، بؤلونمز پارچالاری اولان بو ایکی اؤنملی “دال” “بیر داغین (يازینین؟) ایکی يوکسک دوروغو” اولاراق، اوغراشی (اوزمانلیق دئییل ده) آلانیمدیر. سؤز قونوسو بو ایکی آلان ایسه، ایلک اؤنجه دیلسل بیر “اوغراشی-سورون”دور. دئمک ایستهدیگیم، تیتیز، اؤزنلی بیر دیل چالیشماسیدیر. بیر قوشار (شاعیر)، بیر بوگو (فلسفهجی، فیلوسوف)، يؤووش'ه (قلم) ساریلمادان اؤنجه، سؤزجوکلری، قاوراملاری ياخشیجا دوشونمهلیدیر. من آرتیق قوشوغون يالنیزجا سؤزجوک-ایمگهلر، بوگوشون ایسه، قاوراملار-تئریملرله يازیلدیغینا اینانماماقدايام. دئمک، گئرچک چاغداش قوشوق، آرتیق دوشونسل، بوگوشسل بیر اوغراشیدیر. دوغال اولاراق، بو بوگوش اوچون ده گئچرلیدیر: گونوموز بوگوشو ده قوشوقساللاشماقدادیر.
گئنللیکله “اؤلچونلو/ستاندارد دیل” قوراللاری سؤزجوکلرده و يازیم قیلاووزلاریندا تثبیت ائدیلمیش، ائيیتیم، حقوق، باسین-يايین آلانلاری ایله رسمی يازیشمالاردا قوللانیلان، ایشلو و گئچرلیلیک آلانی گئنیش، سوسيال صینیف و يئرل ایز داشیمايان دیل تورو اولاراق تانیملانیر. سیزجه ایران'دا ياشايان تورکلر طرفیندن قوللانیلاجاق اؤلچونلو دیل نه اؤزللیکلره صاحب اولمالیدیر؟ بو اؤلچونلو (مئيار) دیله وارماق اوچون نهلر ياپیلمالیدیر؟ ایزلهنیلهجک يوللار نه دیر سیزجه؟
دیل دورماقسیزین دَییشیب گلیشمکدهدیر دوشونجه گیبی. “اؤلچونلو دیل” ده گئرچک بیر دئيیم دیلچیلر اوچون! “اؤلچونلو دیل” دیلبیلیمچیلر اوچون بیر دیلین چئشیتلی دئيیشلردن آرینیب، اؤلچونلشمیش بیر اولوس-دئولتین توغرالی (رسمی) دیلی اولاراق تانیملانیر گئنلده. بو آچیدان ياناشیلیرسا، اؤرنهگین اؤلچونلو بیر آلمانجا آزو (ويا) فرانسیزجا'دان، تورکجهدن قونوشماق اولاسی. آنجاق ایران تورکلری'نه اؤزگو اؤلچونلو بیر تورکجه آزو (ويا) آذربایجانجا'نین اولوب اولمادیغینی کسدیرمک چتین. بو دیل(لر، باغیشلايین!) داها چوخ “پیجین” (کیمی گوندهلیک گرکسینیملری قارشیلايان قارما دیل) دئيیلن “دیلجیک”لر اولامیندا (کاتئقوریسینده) دیرلندیریلمکدهدیر!
ندنسه، ایران'داکی تورکجه -نه يازیق!- سؤز داغارجیغی، اؤزللیکله ده سؤزدیزیمی (سئنتاکس) آچیسیندان اینجهلندیگینده، بؤيوک بیر يیخیما اوغرايیب يوزلاشمايا اوغرادیغی گؤرونمکدهدیر. بو دوروم ایسه، آشاغی يوخاری 1937'لردن بری آذربایجان رئسپوبلیکاسی'ندا قوللانیلان قارما، کیمی کز دوغرودان دا گولونج “آذربایجانجا” اوچون ده تومويله گئچرلیدیر. بو قونونو اؤرنکلریيله “دیل اوغروندا: دوشونجه يولوندا” آدلی يازیمدا آيرینتیلی اولاراق اله آلمیشدیم (بیر ایکی سایتدا يايینلاندی). يالنیزجا آذربایجان رئسپوبلیکاسی دیلینین “سؤزدیزیم”ی (روسجا ائتکیسی دیشیندا)، ایران'داکی تورکجه ایله قارشیلاشدیریلیغیندا داها ياخشی بیر دورومدادیر. اويسا، بوگوشسل دوشونسل قاورام تئریملر باخیمیندان، اولدوقجا آجیناسی بیر “پیجین” قونوموندادیر. دئمک، “دوشونن دوشوندورن، دوشونجه اورهتن” بیر دیل دئییلدیر. بیر ده اونوتمايین، بؤيوک قوشار (شاعر)، بوگو، يازارلار، “اؤلچونلو دیل”ی آشدیقلاری اوچون بؤيوکدورلر. بو گیریشیم، آلمانجا'دا، فرانسیزجا'دا، چاغداش تورکجهده اولدوقجا دوزگولو (نورمال) قارشیلانماقدادیر: اؤرنهگین تورکیيهده تاهسین ساراچ'ین، تاهسین يوجل'ین يازیلاری “اؤلچونلو تورکج”نی آشمیشدیر. منجه، تورکلرین بیر “اؤلچونلو دیل”ی اولمالی، او دا چاغداش تورکجهدیر. آيریجا دوشونمک ایستهين بیر تورک، زورونلو اولاراق، بو دیلده دوشونوب دوشوندورهجکدیر.
دیللرین گلیشیمینده، آرخالارینداکی دئولت گوجو چوخ اؤنملیدیر. ایران'دا تورک دیلی اوچون بؤيله بیر دستهگین سؤز قونوسو اولمادیغی و اؤزللیکله “دیل قورومو”نون بولونامادیغی بیر دورومدا، تورکجهمیزین گلیشمهسی اوچون نه ایشلر ياپماق گرهکیر؟
“دیل قورومو”، “دئولت گوجو” دئدیگینیز، داها دوغروسو “اؤلچونلو دیل” (توغرالی / رسمی) دئمکدیر ایستر ایستهمز. دئولتین واز گئچیلمز بیر گؤروی ده، اولوسونون اَن دیرلی تینسل، اکینیمسل (کولتورل)، دوشونسل وارلیغی اولان دیلی قورويوب يايماق گئنیشلندیرمکدیر. بیزده ایسه، دوروم تومويله ترسینه. ایمدیلیک، بو قوتسال گؤروی يازار قوشار بوگولریمیز (فیلوسوفلاریمیز) اوستهلنمیشلر. منیم بیلدیگیم (تورک اوغوز ائللرینده)، آذربایجان رئسپوبلیکاسی'ندا، تورکمنیستان'دا، دیلیمیز اولدوقجا کؤتو بیر دورومدا. سؤزده تورکمن دیلچیلری، يئنی سؤزجوک اورهتمک اوچون عرب-فارس اک کؤک'لریندن -سؤزده- يئنی سؤزجوکلر اورتمکدهلر! آذربایجان رئسپوبلیکاسی'نداکیلار ایسه، بونا بیله گرک دويماماقدالار. او “چوخ بختیيار”لارا گؤره، “آذربایجانجا” آدلانان يیغین، آجونون (دونيانین) اَن زنگین گئنیش قاپساملی گؤزل دیلیدیر! تورکیيهده ایسه، عوثمانلیجیلار”، ایلک باشدا، دیلیمیزی عثمانلیجا ویروسلاریيلا سايریلاشدیرمايا (خستهلشدیرمهيه) چالیشیر. بؤيله بیر اورتامدا، اولان دیل ایله، دوشونجه ايله اولور. آنجاق، چاغداش تورکجهنین ان آجیماسیز ياغیلاری (دوشمانلاری) سايیلان گئریجی کسیم “دیل دئوریمی”ندن گونوموزه بوشو بوشونا اوغراشیرلار. اونلار،. نیتهکیم، دوشونمک ایچین، ایلک اؤنجه بیر دوشونجه دیلینه گرکسینیم وار. آيریجا، عثمانلی'دا بوگوش'ون گلیشمهمهسی (داها دوغروسو اولماماسی) دوشونسل، بوگوشسل بیر دیلین اولماماسینین ان آچیق سئچیک گؤسترگهسیدیر.
بیلیندیگی اوزره، “آذربایجانجا” آدلاندیریلمیش سؤزده “دیل” ایسه، “یعنی عثمانلیجا”دان (آذربایجان رومانتیکلرینین دیلی) دئوشیریلمیش بیر دیل. يالنیزجا، يئرلیلشدیریلمیش روسلاشدیریلمیش آذربایجان بؤلگهسی دئيیشینه اويدورولموشدور. بو گئرچکلر گؤز اؤنونده بولوندورولورسا، آرتیق بیر “آذربایجان يازی” دیلیندن قونوشماق (دانیشماق) دا اولاناقسیز. سونرالار روسجا'دان آذربایجانجا'يا چئویریلن سؤزجوک قاوراملار دیشیندا، “آذرباجانجا”نین توم باشات اؤنملی دوشونسل، بوگوشسل قاوراملاری “يئنی عثمانلیجا”دان دئوشیریلمیشدیر. بو عربجه کؤکوندن اورهتیلن اويدوروق قاورام، تئریملر (اؤرنهگین “عن‘عنه” قاورامینی عوثمانلی تاریخچیسی عبدالرحمن بَي بیر گؤز قیرپیمیندا -عربجه –دن آنلامینا گلن ‘عن سؤزجوگونو ایکی کز يئنیلهيهرک!-، اؤیرنجیلره “اؤيکونچ بوگوشو (تاریخ فلسفهسی)”ونده “Tradition: گلهنک” دئيیلن ائتکن قاورامی آچیقلاماق اوچون اويدورموشدور. “آذربایجانجا”چیلارین بايیلدیغی آنلامسیز بوش “مفکوره” (اولکو) قاورامینی ایسه ضیا گؤکالپ'ین “فیکر” کؤکوندن اويدوردوغو گیبی.
سايین سولئيمان اوغلو! کیمی يازار و شاعیرلریمیز “آذربایجان رئسپوبلیکاسی”نین رسمی دیلی اولان “آذربایجانجا” ويا “آذربایجان دیلی”نی اؤزلری اوچون اؤرنک آلیب، او اوسلوبدا يازماغا چالیشیرلار. آذربایجانجا'نین سورونلاری و اکسیکلیکلری و بو دیلین بیزیم تورکجهيه اولاسی اولومسوز ائتکیلری حاققیندا دوشونجه و گؤروشلرینیزی اؤیرنمک ایستردیک.
“کیشی اوغلو (اینسان اوغلو) دوشونن بیر وارلیقدیر” دئرلر (بو بوش گؤروشو ساوونانلار ایچین “قونوشان بیر وارلیق زورونلو اولاراک دوشونندیر”!). من ایسه، ائدی (هئچ، اصلا) بو “کیشی-اؤزکلی” (اینسان-مرکزلی) پالاورايا اینانمام. منیم قوشلاریم، پیشیکلریم، کؤپکلریم کیمی (بعضی) کیشی اوغوللاریندان (اینسان-اوغوللاریندان) داها دوشونجهلی. کیشی اوغلو دئيیلن نسنهجیک، دوشونجهدن دیکسینتی دويان بیر زاواللیدیر (حئیوان دئییل، اولسا اولسا يازیق بیر “آلت-حئیوان” اولابیلر). اونلو بیر دوشونورون “کیشی اوغوللارینین چوخونلوغو دوشونمهيه گرک دويماز: اؤيله بؤيله گؤزلجهسینه گئچینیب گئدر: خوشجا ياشار خوشجا”! دئر: دئمک، “کئفولوق”دور “کئفولوژی” بوگوشونون بیتمز توکنمز يولچولاری: ایشته شو بیز-جیغازلار: ان قولاي، يالین يولو سئچنلر!
18 ایل بوندان اؤنجه بیر سؤيلهشیده (ه. داغشهرلی ایله)، “آذربایجانجا”يا ایلیشکین باخیشلاریمی سؤيلهمیشدیم. او اوزون سؤيلهشی “نوم کیتابی” ایله بیرلیکده 2000 ایلینده يايینلاندی. ایلگیلننلر اورايا باخابیلرلر.
آذربایجان رئسپوبلیکاسی'نداکی چاغداش ادبیياتی نئجه دیرلندیریرسینیز ؟ اولوملو و اولومسوز يؤنلری نهلردیر؟
“گئرچکچی سوسيالیزم” گؤزلجهسینه سور(دورول)مکده. گؤرمز اولسون گؤرمهين گؤزلر! بوشونا دئمهمیشلر ایلک اؤنجه دیل (دوشون-جه / دوشون: ایدا؛ دوشونجه: فیکیر)، سونرا ایسه يازین. دئمک ایستهدیگیم، اولو يازار دوشونور، تین-ياشار (رحمتلیک) حسین جاوید'دن سونرا بیر شئي دويمادیم من! بیر اؤرنک سورونوزا آچیقلیق گتیربیلر سانیریم. بیر قاچ (نئچه) ایل بوندان اؤنجه، بیزیم بیلیيوردوندا، اؤیرنجیلر “آذریجه” يئنی يايینلانمیش اؤنملی (باش ياپیت دئين ده واریدیر آرالاریندا!) بیر روماندان سؤز ائدرلردی. اويسا، کیمسه سؤز قونوسو رومانی گؤرمهمیشدیر. “آذربایجانجا” خوجاسی (معلمه هانیم!) بو روماندان اؤوگويله قونوشارمیش، آنجاق او دا رومانی اوخومامیش! رومانین يازاری باکی'دا بیر بیلیيوردو خوجاسی ایمیش (فارس دیلی اوزمانی!). منیم خوجام (“آذربایجان دیلی”نین فرانسیزجا، درسلیک دیل بیلگیسینی يازان: Michel Bozdemir)، يازاری بیلیيوردولارآراسی بیر توپلانتیيا چاغیرمیشدی پاریس'ه. “ياریمچیق اليازما” آدلی رومانی بو توپلانتیدا الده ائتدیم. يازارلا دا قونوشدوم. دئدیگینه گؤره، گوني'ده (ایران تورکلری'نده) ده چوخ سئویلن بهیهنیلن بیر رومانمیش. دوغرودان دا سئویندیم. آنجاق بو سئوینچ قورساغیمدا قالدی. اولدوقجا دوشوک بیر دیلله يازیلان بو -سؤزده- رومان تومويله بیر فلاکت سیمگهسی. چات پات، يوز، اويومسوز (يازار آرا سیرا گیزلیجهسینه! دده قورقوت دیلینه اؤزنمهیه ده قالخیشیر!)، بیر يیغین سؤزجوک. آغاجلارا يازیق! بیز آغاج قاتیللری سورکلی کاغیذ توکتمکديیک. يوخ اولسون آغاجا قیيانلار!
چاغیمیز ایلتیشیم چاغی اولدوغوندان دولايی، دیلیمیز ایستر ایستهمز دیشاریدان دا اولوملو و اولومسوز يؤنده ائتکیلنمکدهدیر. بونلارین قارشیسیندا نئجه داورانمالیيیق ؟ اولموملو ائتکیلردن نئجه فايدالانیب، اولومسوزلوکلاری نجه اؤنلهمهلیيیک ؟
بیر تاخیم اولومسوز ائتکیلنمهلر قاچینیلمازدیر. آنجاق، دیللرینه تینسل (روحی، روحانی)، دوشونسل بیر کیملیک سیمگهسی اولاراق دیر وئرن کیمسهلر تورلو تورلو اؤنلملر آلماقدالار. اؤرنهگین فرانسیزلار، آلمانلار دیللری قونوسوندا اولدوقجا دويارلی، تیتیز. اؤزللیکله، اکینیمسل (کولتورل) آچیدان کورسللشمهيه (داها دوغروسو آمئریکانلاشمايا) قارشی قوياراق يئنی تئکنیک قاورام تئریملری کندی دیللرینه اويغون بیر بیچیمده اويارلاماغا چالیشیرلار. آيریجا، اؤرنهگین تئلئویزیيونلار'دا يئرسیز اینگیلیزجه سؤزجوکلری قوللانانلارا قارشی دا جدی اؤنلملر آلماق گیبی چابالار گؤستریلمکدهدیر. “فرانسیز آکادئمیسی (دیل قورومو)”، فرانسیز دیلی'نین باشدا گلن قورويوجولارینداندیر. دوغال اولاراق، بو گونکو دورومدا اؤزللیکله يازارلاریمیزا، چئویرمنلریمیزه بؤيوک بیر گؤرو دوشمکدهدیر. دوغرو اؤیرنمک، دوغرو دوزگون يازماق. بیر ده دیله سايغی، دوشونجهيه سايغیدان قايناقلانیر.
دیل و کولتور ساحهسینده دوشونسل آتیلیملار گئرچکلشدیرمک، دیلیمیزی مودئرن و بیلیمسل دیللر آراسیندا يئرلشدیرمک و ادبیياتیمیزی چاغداش و گلیشمیش سویيهيه يوکسلتمک اوچون تورکجهمیزین دوزيازی (نثر) ساحهسینده گلیشیب، فلسفه و دوشونجه دیلی اولماسی شرط میدیر ؟ بونون اوچون نهلر ياپماق اولار؟
بو چوخ گؤزل اوستهلیک قوتسال بیر اولکو. آنجاق، کندی دوروموموزو گؤز اؤنونده بولوندورارساق، گئرچکلشدیریلمهسی “اولمازین” اولماسا بیله چوخ زور. منیم آنلامادیغیم هانسی “دیلیمیز”دن قونوشورسونوز (دانیشیرسینیز). “آذربایجانجا” دئيیلن دیل، آچیق سؤيلهمک گرهکیرسه (بیز شاهسئونلر آچیق سؤزلويوک بیلدیگینیز اوزره)، اؤلومجول بیر دیل(جیک). ایران'داکی تورکجه ایسه، تین-ياشار (رحمتلیک) خوجامیز حمید نطقی دئمیشکن: تومويله تورکجهلشمهلی (چاغداش تورکیيه تورکجهسینی ائرکلهمکدهدیر. / قصد ائتمکدهدیر.)، تورکجه اولمالی. بیر دیلین دوشونسل، بوگوشسل، يازینسال، اکینیمسل، بیلیمسل بیر دیله دؤنوشمهسی اوچون اوزون بیر سورج ایله سورهيه گرکسینیم وار. اؤزللیکله، بیزیم دوروموموز، ياشادیغیمیز اورتام، گؤز اؤنونه آلینارسا، دئدیگیم گیبی، بو اولکونون گئرچکلشمهسی اولمازین اولماسا بیله اولدوقجا زور. من کندیمدن بیر اؤرنک وئرهییم. 1985'دن 2000'ه دَیین ایران'داکی تورکجه ایله يازدیم. آنجاق، “قوتادغو-قوشوق”ا باشلادیغیمدا آرتیق چاغداش تورکجه ایله يازدیم. نیتهکیم، تاسارلادیغیم بو قوشوق تورونو (ایچریک ایله بیچیم آچیسیندان)، ایران'داکی تورکجه ایله يازامازدیم. داها دوغروسو، “قوتادغو-قوشوق” اؤنجهسی قوشوقلاریم، بیر تورلو “دیلی بیلمک” چاباسی، توم اولوملو اولومسوز يانلارینا قارشین. بیر ده آرتیق، کیمسهيه شؤيله ياز، بؤيله بوز دئيهمم (اسکیدن قوشوق بؤيله يازیلیر آزو (ويا) شؤيله يازیلمالیدیر...! دئدیگیم اولموشدور: باغیشلايینیز!). بوندان باشقا، آرا سیرا دئریم کندی کندیمه، بیر پیشیکله اوغراشماق، بیر پیشیگین گؤزلرینده پارلايان تاسانی اوزونتونو گؤرمک، يازدیغیم توم قوشوقلاردان مین قات داها اوستون، داها دیرلی، داها دوشوندوروجو، داها دا دوغما، ایچدن ...
چئویرمهنین بوگونکو دورومدا، دیلیمیزین گلیشیمینده ائتکیسی و ياراری نه دیر؟
گئرچک بیر چئویرمن، اؤزللیکله يازینسال ياپیتلار سؤز قونوسو اولونجا، چئویرمک ایستهدیگی ياپیتا ائگهمن اولما دیشیندا، اَن آزیندان بیر قاچ (نئچه) دیلی، آنا دیلی گیبی بیلمهلیدیر. گئرچک بیر چئویری، بیر تورلو “يئنیدن ياراتما” چاباسیدیر. بونا بیر ایکی اؤرنک وئرمک گرهکیرسه هومروس'ون ایليادا ایله اوديسسیا'نین اسکی يونانجا'دان چاغداش تورکجهيه چئویریسیدیر (آزرا ارهات، آ. قادیر، باشقا يئنی چئویریلر ده وار). منجه تورکجه چئویری، فرانسیزجا'سیندان داها آخیجی، داها قوشوقسال، داها اويوملودور. باشقا بیر اؤرنک ایسه، چاغداش يازیندان، (J. Joyce)ون “Ulysses” آدلی باش ياپیتینین تورکجه چئویریسیدیر. بو رومانین باشقا بیر دیله “چئویریلمز” اولدوغو سؤيلهنیلیر کیمی الشتیمنلرجه! تورکیيهلی تورک چئویرمن (نوزات اکرم) بو سؤيلنتیلره آلدیرمادان، ياپیتی تورکجهيه قازاندیرماق ایچین ایللرینی وئرمیشدیر. سونوج ایسه اورتادا: ایشته تورکجه بیر باش ياپیت! (بو ياپیتدان يئنی بیر گؤزل چئویری داها دا بولونماقدادیر).
بیزده بؤيله يئتنکلی، بئجریکلی چئویرمنلرین اولوب اولمادیغینی بیلمم. بیلدیگیم، چئویرینین دئگمه (هر) بؤيوک يازینین واز گئچیلمز بیر پارچاسی اولدوغودور. بیلیندیگی اوزره، موسلمانلار اسکی يونان بوگولرینین (فیلوسوفلارینین) ياپیتلارینی عربجهیه چئویرمهسه ايدیلر، “ایسلام بوگوشو (فلسفهسی)” دیيه بیر “بوگوش تورو” اورتايا چیخامازدی.
ییرمینجی يوزایل و گونوموزده ایران'داکی تورک ادبیياتینی گرک شعر، گرکسه ده دوزيازی آلانیندا نئجه دیرلندیریرسینیز؟
بو سورونو يانیتلاماق منیم اوچون اولاناقسیز. نیتهکیم، ياشادیغیم اورتام-قوشوللارا گؤره، سون ایللرده ایران تورکلرینجه يايینلانان ياپیتلاری گؤرمک اولاناغیم اولمامیشدیر. دوزيازی (نثر) آلانیندا بیر گلیشمهدن سؤز ائتمک زور. اويسا، سیياسال توپلومسال قوشوق منجه ایلرلهمکدهدیر. قاچ (نئچه) ایل بوندان اؤنجه، “اولوسلارآراسی يازارلار توپلولوغو (PEN CLUB)” اوچون چئویردیگیم (“توتساق ایران تورکلری قوشارلاری”، 12 قوشار'دان 35 قوشوق) قوشوقلارا باخینجا، سیياسال توپلومسال قوشوغون نه دنلی گلیشمهده اولدوغونو آچیقجاسینا گؤرمک اولور.
ان سون اولاراق گنج ادبیياتچیلاریمیزا باشاریلی اولمالاری يؤنونده نهلری اؤنریرسینیز؟
داها دوغروسو اؤیوت وئرمهيی سئومم (-آرتیق!-). منیم بیلدیگیم -کندی دئنهيیملریمدن يولا چیخاراق- بیر ایرانلی تورک، ایلک اؤنجه هانسی دیلده يازاجاغی قونوسوندا کسین بیر وارغی (قرار)يا وارمالیدیر. “آذربایجانجا”يی سئچنلر اوچون منیم بیر سؤزوم يوخ: يوللاری آچیق اولسون! دئمک دوشر منه يالنیزجا. چاغداش تورکجهنی سئچنلر ایسه، تورکجه دیشیندا آلمانجا، فرانسیزجا'نی اَن آزیندان اوخويوب آنلاماق دنلی بیلمهلیدیرلر (چاغداش قوشوق ایله بوگوشون منجه آنا قايناقلاری بو ایکی دیلدهدیر). آنجاق، (نه موتلو تورکجه يازانلارا!) چاغداش تورکجهمیز، يانلیزجا اؤزگون ياپیتلار آچیسیندان دئییل ده، چئویری آلانیندا دا آجونون (دونيانین) اَن باي، زنگین دیللریندن بیریدیر. دئمک ایستهدیگیم، اسکی، چاغداش قوشوق، بوگوشون (فلسفهنین) اؤنملی، اوخوماغا دیر ياپیتلاری آرتیق دیلیمیزه چئویریلمیشدیر. بیزه دوشن ایش، بو اولاناغی ياخشیجاسینا دیرلندیرمکدیر.
سولئیمان اوغلو’نون قوشوقلاریندان بیر اؤرنک:
"من" وارام!
گئچمیشیمی داندی
ایندیلیگیمی دانیر
گلهجهگیمی ده داناجاق!
"من"ی آنجاق
دانا بیلمز
باخین!
"من" وارام
اولموشام
اولاجاغام.
2017-02-28 13:28:16
از طرف جمعی از آزادیخواهان ترک خطاب به افکار عمومی آذربایجان و ایران
تهاجم همه جانبه است بلنت اسین اوغلو- ترجمه علی قره جه لو
کلیشهها و پیشداوریها نسبت به جنبشهای ملی-مدنی: موانع دستيابى به يك پلوراليسم متوازن در ایران علیرضا قولونجو
رشته دانشگاهی زبان و ادبیات ترکی؛ مبهم و مخدوش دومان رادمهر
ابوبکر بغداديٍ فاجعه مونيخ یاشار گولشن
دوشونجه شیوه یه یؤنه لیک یوخسا یانلیش آنلاییشلار! یاشار گولشن
قوميتگرائي افراطي فارسي و مراسم کتابسوزي ٢٦ آذر سال ١٣٢٥ در آزربايجان مئهران باهارلي
فتيله شبکه دو تلويزيون دولتي جمهوري اسلامي برنامه ای برای تباهی اذهان کودکان یاشار گولشن
نکاتی در مورد برنامه صفحه دو بی بی سی- نتایج انتخابات ترکیه علیرضا قولونجو
مصاحبه با غلامحسین ساعدی مصاحبه کننده، ضیاء صدقی-آوریل 1984
قدرالسهم به روایت اکبر اعلمی یاشار گولشن
به نام اویغورها! روزبه سعادتی
کلاشنیکفها هرگز شکوفه نمی دهند علیرضا قولونجو
پایههای لرزان "بنیاد فرهنگ، ادب و هنر آذربایجان" محمدرضا هیئت
کارت قرمز بر علیه نژادپرستی سیستماتیک موجود بر علیه ترک ها در ایران اومود مهدیان
دفتري به عنوان فرهنگ استان آذربايجان بجای فرهنگستان زبان ترکی! یاشار گولشن
زبان ترکی بعنوان یکی از زبانهای رسمی مجلس نمایندگان شورای اروپا تعیین شد
تدارک برای گردن زنی ناصر مرقاتی
اعتراض زنان ترک به حضور حسن روحانی با مچ بندهای سرخ، علامت بوزقورد و نشان پیروزی
ماهی سیاه کوچولوی صمد بهرنگی در لیست ده کتاب برتر متتقد روزنامه گاردین
شرایطی که توافق لوزان را تحمیل کرد یونس شاملی
حمله عوامل حکومت ايران به ترک های هوادار تیم والیبال اورمیه در تهران
هجوم مامورين انتظامي به عرب هاي اهواز
در آسيب شناسى حركت ملى آذربايجان - بخش ١ و ٢ معصومه قربانى
دولت روحانی با موضع گيري هاي يونسي بدنبال چه هدفي است؟ یاشار گولشن
Özgürlükçü Türk Aydınlar İctimâiyyəti Tərəfindən Azərbaycan, İran və Dünya Qamuoyuna
تورک! سن سؤمورگهدن/ایستیعماردان قورتولماق اوچون نه ائدیرسن؟ علیرضا قولونجو
سولئیماناوغلو ایله سؤیلهشی آنلام درگیسی، ایکینجی سایی، شوبات 2017
نه ائتمه مه لی ییک! ؟ دومان رادمهر
آخساق قایدالار ایواز طاها
بیزیم عزیز نسین س. حاتملوی
گونئیده 300 تورک فعال اویغورلارا دستک بیاناتی ایمضالاییب
تورکمن گمیچی گونئیلی فعاللاری 13 ایل حبسه محکوم ائدن حؤکمدەکی تضادلار حاقدا دانیشیر
کریم عسگری: گونئی تشکیلاتلاری تورکیەده HDP-نین فعالییتینی اؤرنک آلا بیلر
ماحمودعلی چؤهرەقانلی: تبریزدەکی گئدیشات نورمال دئییل
ستار سایین قالا: او دؤنم چوخ اؤزل بیر دؤنم ایدی
اکبر ابولزاده: تراختور قهرمان اولسایدی، ایراندا یاشایان تورکلر اؤزونە-اینام قازاناردی
آل بو سنه قير ميزى اسماعیل جمیلی
ایرانلی آیدینلارین ائتنیک حاقلارینا یؤنهلیک یاخلاشیمی دهییشمکدهدیر می؟ یوردنئت'ین توغرول آتابای ایله سؤیلهشیسی
محمد رضا لوایی: گونئیلیلر اوچون مای حادیثەلری بیر باشلانغیج نؤقطەسیدیر
مهسا مئهدیلی: اؤیرنجی قادینلار مای قییامیندا بؤیوک رول اوینادیلار
یاشاسین یاشاسین قهرمان تبریز اسماعیل جمیلی
ائلچین حاتمی: اقتصادی وضعییت خوصوصیله قئیری-فارس بؤلگەلرده چوخ آغیردیر
İranlı aydınların etnik haqlarına yönəlik yaxlaşımı dəyişir mi? (Toğrul Atabay ilə söyləşi)
علیرضا اردبیلی: ایرانداکی ایرقچیلیک عربلر و تورکلری بیر-بیرینه یاخینلاشدیریب
یاشار اسدی ایراندا میتینق کئچیرن اون مینلرله موعلیمین طلبلری حاقدا دانیشیر
یاشار حیدری آوروپادا یاشایان گونئیلی موهاجیرلرین دوروموندان دانیشیر
دومان رادمئهر: ایراندا آنتی-عرب احوال-روحییەسی حؤکومتین بؤلگەده یوروتدویو سییاسته خیدمت ائدیر
اوغوز تورک ایران-قرب راضیلاشماسی، سانکسییالار و اونلارین قئیری-فارس آزلیقلارا تاثیری حاقدا دانیشیر
حمید منافی: علیرضا فرشی ائوین زیندانیندادیر، وکیلی ایله گؤروشه بیلمیر
محمد احمدیزاده: صفویلر دؤنەمی موسیقی تاریخیمیزین قیریلما نؤقطەسیدیر
نهکیوارین هر گونو بایرام اولسون! وکتور جئری
31-03-2015 ایران-ایسوئچ اویونوندان بیر راپورت
محمد رضا هیئت: تورکجەنی یوخ ائتمەیه چالیشان سیستئم تورک دیل قورومو آچدیرماز
اوختای آلپ تورک: نه ”پئرشین” نه ده ”ایرانیان” - بو آدلار بیزی تمثیل ائتمیر
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azj_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azj_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab