یازار: آلتای گؤیوشوو، تاریخچی – باکی، کؤچورن: رضا اصغری
ایلک نؤوبهده اونو دئییم کی، موقاییسهلی تحلیل دیل مسئلهسینین دونیادا داها چوخ سیاسی اولدوغونو گؤستریر، نه اینکی علمی. همچینین بیزده ده سیاسی عامل حلائدیجی رول اویناییب.
۱۹۱۸جی ژوئن آییندا آذربایجاندا جومهوریت حکومتی، دؤولت دیلینین تورکجه اولماسی حاققیندا قانونو قبول ائدیر. رومانتیک ائتنیک میللتچیلیین یئنی سیاسی نخبهلر آراسیندا آپاریجی موقعیته مالیک اولدوغو شرایطده بو تامامیله طبیعی ایدی، هم ده فاکتیکی تاریخی رئاللیغی عکس ائتدیریردی.
یعنی، مثلاً، محض ادبی دیلینه گؤره تاریخیمیزین بیر پارچاسی حساب ائتدییمیز فضولی بو دیلی «تورکجه» آدلاندیریردی.
میرزه شفی واضح دیلین تدریسی اوچون حاضیرلادیغی کیتابین آدینی «کیتابی- تورکی» قویوردو، باکیخانوو چوخلوغا خیطابن «اهالینین دیلی تورکجهدیر» دئییردی.
آخوندوودان باشلایاراق آیدینلاریمیز آذربایجاندا یاشایانلارین اکثریتینین دانیشدیغی دیلی «تورک دیلی» حساب ائدیردیلر.
جومهوریتدن سونرا گلن سووئتلرین دؤولت دیلی مسئلهسینه بیرمعنالی باخیشی یوخ ایدی.
تورک دیلیندن آذربایجان دیلینه
موسکودا عمومیتله بو آنلاییشدان تامامیله ایمتینا طرفدارلاری، باشدا لئنین اولماقلا، آز دئییلدی. هم ده اونسوز دا روس دیلینین رسمی دورومسوز دا آپاریجی مؤوقعیتینی قورویاجاغی تامامیله آیدین ایدی.
اما اؤز موقددراتینی تعیین ائتمه اوغروندا موباریزه آپارمیش دیگر ایمپیراطورلوق خالقلاری دیل مسئلهسینه اؤزئل اؤنم وئریردیلر. بو ضیددیتلی یاناشما سووئت حکومتینین ایلک ایللرینده رسمی سندلرده ده اؤزونو بوروزه وئریر.
فقط سووئتلرین ایلک دؤنهملرینده آذربایجان سووئتلر بیرلیگین ده چوخلوغا مخصوص یئرلی دیلین آدی مسئلهسینده هله کی، پروبلئم یوخ ایدی. جومهوریت دؤورو عنعنهسی داوام ائتدیریلیردی.
۱۹۲۱جی ایلینین فئوریهسینده بیزیم دیلین روس دیلی ایله پارالئل رسمی ایداری دیلی کیمی ایستیفادهسی مسئلهسی قانونیلشدیریلیر. بو سندده دیلیمیز «تورک دیلی» کیمی تانیدیلیر.
۱۹۲۲جی ایلده آذربایجان سووئت جومهوریتی، گورجوستان و ارمنیستانلا قافقاز سووئت فئدراسیونوندا بیرلشیر.
فئدراسیونون ۱۹۲۲جی ایل آنایاساسیندا میللی نیماد تصویرینده دیلین آدی «تورک دیلی» کیمی کئچیر، بو فئدراسیونون ۱۹۲۵جی ایل آنایاساسیندا ایسه رسمی سندلشمه دیللریندن بیری کیمی یئنه ده «تورک دیلی» تانینیر.
۱۹۲۲جی سووئتلر بیرلیگینین یارادیلماسی حاققیندا موقاویله ایمضالانیر. موقاویلهنین ۱۴جو ماددهسینده روس، اوکراین، بلاروس، گورجو، ارمنی و «تورک دیلی» کیمی قئید اولونان بیزیم دیل سووئتلر بیرلیگینین ۶ سندلشمه دیلیندن بیری کیمی تانینیردی.
۱۹۲۴جو ایلین ژوئن آییندا ایسه سووئت آذربایجانینین مرکزی ایجرائیه کومیتهسی «تورک دیلی»نی بو جومهوریتده هم ده دؤولت دیلی کیمی رسمیلشدیرمیشدی.
آذربایجان سووئتلر بیرلیگی ۱۹۲۷جی ایل آنایاساسیندا دؤولت دیلی آنلاییشی اولماسا دا، جومهوریتین بایراغینین اوستوندهکی یازیلاری تصویر ائدرکن یئنه ده «تورک» تئرمینی ایشلدیلیر.
۱۹۳۷جی ایلده ایسه وضعیت کؤکوندن دییشیر. بو ایلده قبول اولونموش آنایاسادا دؤولت دیلی آنلاییشی یئنه ده یئر آلماسا دا، آرتیق تصویرلرده و محکمه دیلینه عایید ماده ده «تورک دیلی» ایفادهسی «آذربایجان دیلی» ایفادهسی ایله اوز ائدیلیر.
۱۹۵۶جی ایلده ایسه «آذربایجان دیلینه» قانونی شکیلده رسمی دؤولت دیلی وضعیتی وئریلیر. بو وضعیت ۱۹۷۸جی ایل آنایاساسیندا دا عکس اولونور.
گؤردویوموز کیمی، «تورک دیلی» آنلاییشی بیر طرفدن اؤز دؤورونون سیاسی ایدهآللارینین تجسسومو اولماقلا یاناشی، تاریخی و فاکتیکی رئاللیغی دا عکس ائتدیریردی.
«آذربایجان دیلی» مفهومو ایسه محض سووئت حکومتی طرفیندن بیزلره تلقین ائدیلمیش آنلاییشدیر، صرف سیاسی مقصدلرله تطبیق ائدیلمیشدیر.
نیت ائتنیک آذربایجان میللتی قوروجولوغو و بیزلری تورکیه تأثیریندن اوزاقلاشدیرماق ایدی.
سووئت بیرلیگی داغیلاندان سونرا جومهوریتین، اونون خواصینین برپاسی و همچینین ائتنیک تورک میللتچیلیینین یئنی یوکسهلیشی زمینینده ۱۹۹۲جی ایلده دیل حاققیندا قانونا اساساً یئنیدن بیزده دؤولت دیلینین آدی «تورک دیلی»نه دییشدیریلیر.
لاکین حیدر علی ائوین تشببوسو ایله ۱۹۹۵جی ایلده قبول اولونموش آنایاسادا دؤولت دیلینین آدی کیمی «آذربایجان دیلی» ایفادهسی قایتاریلاراق «تورک دیلی» ایفادهسینی اوز ائدیر.
دیلین اؤزو
آیدینلانما (روشن فکری) دؤورونده آیدینلاریمیز آراسیندا بیزیم دیلین آدی مسئلهسینده فیکیر آیریلیغی اولماسا دا، ایستاندارد دیل، ادبی دیل مسئلهسینده جیددی موباحیثهلر واردی.
مثلاً، «موللا نصرالدین”ین ایلک نؤمرهسیندهکی خیطابیندا میرجه جلیل آنا دیلیمیزی «تورک دیلی» آدلاندیریر، اما «آنامین کیتابینداکی» صمد واحید اوبرازینین نومونهسینده ادیبین، اؤز دیلینی قویوب عوثمانلی ادبی دیلینده دانیشان آذربایجانلیلارا منفی موناسیبت گؤستردیگی بللی اولور.
او واخت جلیل ممدقولوزاده کیمی آیدینلاریمیز ادبی دیلی مملکتیمیزدهکی دانیشیق دیلی اساسیندا فورمالاشدیرماغا چاغیریردیلار.
بیر قیسیم حسین جاوید کیمی ادیبلریمیز ایسه عثمانلیدا ایستیفاده اولونان یازی دیلیندن ادبی دیل کیمی ایستیفادهیه اوستونلوک وئریردیلر. مطبوعاتدا دا اوخشار وضعیت یارانمیشدی.
سووئتلشمهدن سونرا ایسه بیرینجی ادعا داها مشهور اولور و جعفر جاببارلی کیمی ادیبلریمیز طرفیندن تکمیللشدیریلهرک، فرقلی ایستانداردلاشمیش آذربایجان تورکجهسینین فورمالاشماسی یولو داوام ائتدیریلیر.
فقط ۱۹۲۰-۱۹۳۰جو ایللر بویو هله بیزده عثمانلی یازی دیلینین قرامماتیک، سؤزجوک و سایره قایدالارینین گوجلو تأثیرینی گؤرمک مومکوندور.
۱۹۳۷جی ایلدن سونرا دیلین آدینین دییشدیریلمهسی ایله یاناشی دیلسل اصلاحاتلارلا اؤزو ده جدی دییشیکلییه معروض قالیر. پارالئل اولاراق تورکیهده ده اینتئنسیو دیل اصلاحاتلاری آپاریلیر.
یعنی، رئاللیقدا فاکتیکی ایکی موختلیف ایستانداردلاشدیریلمیش یازی و قونوشما دیلی: تورک و آذربایجان دیللری فورمالاشیر.
اوربانیزاسییانین (شهرنشینی)، علم و تحصیلین، تئلویزیونون تأثیری ایله بو قوطبلشمه هم دیکئی (عمودی)، هم یاتای (افقی) ایستیقامتده درینلشیر.
بیر آز ضارافات ائتسک، «قیچیم آغریدی»، یاخود «فیلان کس بئکاردیر» کیمی ایفادهلرین مزهلی شرایطلر یاراتماسی اوچون وئریملی موحیط فورمالاشیر.
خاطیرلاییرام کی، ایلک دفعه تورک فیلم و تئلویزیون پروقراملارینا باخاندا چوخ چتینلیکله باشا دوشوردوم.
اونلارین بیزیم ایستاندارد ادبی دیلی باشا دوشمهسی ایسه یقین کی، ایندی ده آسان مسئله دئییل.
یئری گلمیشکهن، اصلاحاتلارین طبیعتی سببیله بیزیم ایستاندارد دیل مرسوم کؤکلرینه داها یاخیندیر، نه اینکی تورکیهنین یازی و قونوشما دیلی.
پست – سووئت دؤورونده
۱۹۹۵جی ایلده قبول اولونموش آنایاسادا «آذربایجان دیلی» مفهومونون برپاسی سووئتلرین ائتنیک آذربایجان میللتچیلیینه و تورکیهنین مدنی-سیاسی تأثیریندن قورونماق سیاستینه قاییدیش ایدی.
لاکین آد فورمال مسئلهدیر. آدی فرقلی، اؤزو ایسه عینی دیللر ده مؤوجوددور. صرب و کروات دیللری وار، الیفبالاری دا فرقلیدیر، اما متخصصلر دئییر کی، بونلار تامامن عینی دیللردیر.
یاخود تاجیکیستاندا دؤولت دیلینین آدی «تاجیک دیلی»دیر (الیفبا کیریلدیر)، افغانیستان تاجیکلرینین دیلینین آدی ایسه «دری» کیمی رسمیلشدیریلیب.
«آذربایجان دیلی» نومونهسیندن فرقلی اولاراق، «تاجیک» و «دری» تئرمینلرینین درین تاریخی اساسلاری دا مؤوجوددور، هر ایکیسی فارس دیلینین اورتا عصرلرده ایستیفاده اولونموش آدلاریدیر.
لاکین بو گون تاجیکیستاندا، یاخود افغانیستاندا ایستیفاده اولونان ایستانداردلاشمیش دیللر دئمک اولار ایرانداکی فارس ادبی دیلینین عینیسیدیر.
یعنی، ایندی بیزده ده دیلیمیزین رسمی آدی فرقلی اولسا دا، ایران آذربایجانی اهالیسینین «تورک» آدلاندیردیغی دیلله عینیدیر.
اما اونلارا حال – حاضیردا تورکیه ایستاندارد دیلی داها گوجلو تأثیر ائتمکدهدیر، نه اینکی بیزیم ادبی دیل.
ائله بیزده ده سون ۲۵ ایلده تورکیه تئلویزونلارینین، علمی و بدیعی ادبیاتینین، تورکیهده عالی تحصیل آلانلاریمیزین، بوراداکی تورک مکتبلرینین رولو و تأثیری دانیلمازدیر.
اوستهگل، بیزیم ایستاندارد دیلین همین دؤورده کئیفیتلی محصول اورهتیم ائتمک باخیمیندان تنزولو ریقابت پوتانسیلینی ضعیفلدیب.
سووئت دؤورونده همچینین سرحدلرین باغلی اولماسی، قاپالی شرایطده ادبی «آذربایجان دیلی»نی گوجلندیریردی. اوندان قاباق ایسه محض بیزیم آیدین ادبیاتیمیز بؤلگهنین دب وئرهنی ایدی.
حال حاضیردا هم تأثیره آچیق، هم رقابته داوامسیزیق. تحصیلیمیز، علمیمیز، مطبوعاتیمیز، ادبیاتیمیز کئیفیتلی دیل آشیلاماق تابعسینین عهدهسیندن هله کی گلمیر.
بوندان علاوه، اکثریت هئچ اوخومور، باخیر. اوخومایانلارین اکثریتینین باخدیغی دا محض «کورتلار وادیسیدیر»، «او سس تورکیهدیر»، اسرا ارولدور و سایره.
گنج نسیل ایندی بو دیلی بیزدن قات – قات یاخشی بیلیر. اما گراییش حال- حاضیردا آشاغی – یوخاری بو جور اولسا دا، داواملی اولوب – اولمایاجاغینی دئمک چتیندیر. چونکی تکرار ائدک کی، سیاسی عامل بو مسئلهده اؤنملی رول اویناییر، دیل ایسه دینامیکدیر.
منبع: یولپرس
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab