دکتر حسین محمدزاده صدیق
رضا صراف تبریزی (1271ـ 1325 هـ.)، سرایندهی غزلهای آبدار و ناب و نوحههای روان و سوزناک، در گیر و دار و کشاکش مشروطه، در عهد مظفرالدین شاه قاجار در تبریز زندگی میکرد و در سن 54 سالگی، در سال صدور فرمان مشروطیت وفات کرد.
او در میان شاعران آذربایجانی در عصر خود، به عذوبت طبع، روانی سخن و سادگی بیان معروف بود و و همروزگارانش به وی به دیدهی احترام مینگریستند. گرچه صراف غزلگویی و نوحهسرایی پیشه داشت، به سرودن اشعار سیاسی و اجتماعی نیز دست میزد و در امور خیریه و عامالمنفعه نیز پیشگام و پیشتاز بود.
الده اولان قایناقلاردا دئییلیر کی صراف 17 ربیعالاول 1325 هـ. (10/2/1286 ش.) گونونده وفات ائتمیشدیر. او، عُمرونون سونلاریندا آسم خستهلیگینه دوچار اولموشدور. اونون اؤلوم تاریخی ایله علاقهدار، بیر نئچه ماده تاریخ ده یازیلمیشدیر. 54 ایل یاشایان صرافین دوغوم تاریخی 1271 هـ. اولمالیدیر.
رضا صراف تبریزده دوغولموشدور. اونون بو شهرین هانسی محلهسینده دوغولماسی دا، بیر سیرا تدقیق موضوعو اولموشدور. تربیت، اونون «ورجی» محلهسینده و صفوت «مقصودیه» محلهسینده دوغولماسینی اؤنه سورورلر.
بعضی تدقیقاتچیلار، صرافین آشاغیداکی شعرلرینه استناد ائدهرک، اونون «ویجویه» ده دوغولماسینی ادعا ائدیرلر.[1] اونلارین دیلیجه دئسک، صراف اؤز دوغوم یئرینه، بیر غزلینده بئله اشاره ائدیر:
دئدیم صرافه:«ـ کیمدیر سئودیگین محبوبه؟» عرض ائتدی:
«ـ آدی هم اسم احمد، مسکن و مأواسی «ویجو»دور.»
(13/2)
و باشقا بیر یئرده دئییر:
آتاردی یوسفی الدن دوتاردی دامنیوی،
اگر دوشهیدی زولیخا گذاری ویجویه.
(83/2)
بو اشارهلردن، بئله چیخیر کی صراف تبریزین ویجویه (=ورجی) محلهسینده یاشایان بیر شخصه باغلی ایمیش. صراف دیوانینی مکرر چاپ ائدن تبریز فردوسی کتابخانهسی مدیری آقای سیروس قمری اونون «راستا کوچه» محلهسینده بیر تاجر عائلهده آنادان اولماسینی سؤیلر.[2]
رضا صراف آتاسینی 12 یاشیندا ایکن الدن وئرمیشدیر. اونون توصیهسی ایله تبریزده تحصیلینه داوام ائدن صراف، زمانهنین علملرینه صاحب چیخمیشدیر، دینی و ادبی بیلیگه مسلط اولموشدور.
«صراف» سؤزجوگو عربجه صیغهی مبالغهدیر و تورکجهمیزده آشاغیداکی معنالاردا ایشلهنیر:
1. اصل سکّهنی قلب سکّهدن آییرا بیلن و تشخیص وئرن آدام.[3]
2. خالصی ناخالصدن آییرا بیلن و ایشلره آگاه اولان آدام.[4] میثال: فلان کس چوخ صراف آدامدیر.
3. پول ایله مشغول اولان آدام.
تبریزلی رضا صراف اؤزونه بو کلمهنی تخلص سئچمهسینین علّتینه بیر نئچه یئرده اشاره ائتمیشدیر. او جوملهدن دئییر:
دئدیم جانانه:«ـ منظورون عیار قلبی بیلمکدیر،
گلیب صرّاف ـه شاگرد اول آیاق چکمه دوکانیمدان».
(53/2)
بئله نظره گلیر رضا صراف، آتاسی اؤلدوکدن سونرا، اوندان قالان تجارتخانادا صرافلیق ایشینه داوام ائتمیشدیر:
وار امیدیم سالا صرّاف اله بیر سرمایه،
سکّهی عشقی ز بس نقد دل [و] جانه ویرار.
(5/2)
صرافین آتاسینین آدی محمد ایدی. حاج محمد «راستا» کوچه محلهسینده، حصار دربندینده ساکن ایدی. اونون «حاج سید حسین» تیمچهسینده تجارت خاناسی وار ایدی. اوغلو رضا 12 یاشیندا ایدی کی دونیادان کؤچموشدور.
صرافین «رباب» آدلی قیزی وارمیش. او، بئش یاشیندا و 1305 هـ. ایلینده اؤلموش و اونو چوخ متأثر ائتمیشدیر. آشاغیداکی مطلعلی مرثیهنی، او قیزی اوچون یازمیشدیر:
قویدون منی رباب عجب خورد و خوابدان،
سالدین کنارا محفلِ چنگ و ربابدان.
(1/6)
شعرین سونوندا دئییر:
تاریخ ایستهدیم سنه صرافدان، دئدی:
«قدر رضا» مشخص اولور بو حسابدان.
رضا صرافین، محمد و علی اصغر آدلی ایکی اوشاغی اولموشدور. کیچیک اوغلو «علی اصغر صرافی» ده، شعر یازارمیش.
رضا صرافین محمد، جعفر، عبدالعلی و عبدالعظیم آدلی قارداشلاری وار ایدی. او، آتاسی اؤلدوکدن سونرا، عائلهنین خرجینه کفیل اولور و آتاسینین تجارت ایشینه داوام ائدهرک، علم و ادب تحصیلینه ده داوام ائدیر. اؤز قارداشلاری، او جوملهدن جعفری ده علم تحصیلینی تکمیل ائتمه اوچون نجف شهرینه گؤندهریر. میرزا جعفر سونرالار ایرانین محقق عالیملریندن بیریسی اولور و 18 ایل تحصیلدن سونرا، هجری 1323 ـ نجو ایلده تبریزه قاییدیر.
صرافین بیر چوخ غزللری موسیقیچیلر طرفیندن بستهلهنیب و اوخونموشدور. میثال اوچون:
خدنگ نازیله کؤنلوم قوشون شکار ائلهدین،
کؤنولده گیزلین اولان سیرری آشکار ائلهدین.
(66/2)
[1] همراز، رضا. سؤز مُلکونون صرافلاریندان. ارمغان آذربایجان، ش 60 ، ص 46.
[2] صراف سخن، ص هفت.
[3] فضولی دئییر:
خوش اول کی قیلیب رهبر صدقین اخلاص،
خلوتگه قُربا اولا اخلاص ایله خاص.
صرافِ وفا بوتهی تأدیبه سالیب،
هر غشَدن ائده مس وجودونو خلاص. (فضولی/..3)
[4] نسیمی:
صراف بدر قُدرتم، یاقوت کان وحدتم،
شیمدی بو گون نسیمییم خاک ایله یکسان اولموشام. (نسیمی/ 328)
قسمت دوم :
دکتر حسین محمدزاده صدیق
حاج رضا صراف اؤز زمانهسینده اجتماعی خیر ایشلرده ده اشتراک ائدیردی. او جوملهدن: هـ. 1316 ـنجی قیتلیق ایلینده صراف «اعانه ملی» آدی ایله تبریزده بیر یاردیم کومیسیاسی تشکیل ائتمیشدیر. ها بئله تبریزده چاپ اولان «انجمن» روزنامهسینین 25 ذیحجه 1324 هـ. گونو 41 ـنجی نومرهسینده بیر اطلاعیهده دئییلیر کی حاج رضا صراف نوبار محلهسینده مدرسه تأسیس ائتمه ایشینه مالی یاردیم ائتمیشدیر.
تبریزلی صراف یالنیز ادبی محفیللرده یوخ، بلکه سیاسی میدانلاردادا فعالیت گؤستردی. او، تبریزلیلرین تایسیز مبارزه و ساواشلاری زامانی، مشروطه مجاهیدلرینه هر جوره مادی و معنوی یاردیم ائدیردی و ائوینده قورولان ادبی انجمنی ده سیاسی و اجتماعی توپلانتییا چئویریردی. الیمیزده اولان ایکی بئشلیک (مخمّس) و بیر مستزاد و بیر تازیانهسی اونون بیر حقیقی مشروطهخواه و آزادلیق سئون شاعیر اولدوغونو ثبوت ائدیر. او، مشروطهدن سونرا، مشروطه انقلابینی آزدیرماغا چالیشانلاری طنزی تازیانهلر ایله هجو ائدیر و دئییر:
بو نهدیر؟ نه عدلدیر، هر لحظه مین بیداد اولور؟
بو نئجه مشروطهدیر؟ گئتدیکجه استبداد اولور؟
صراف آزاده شاعیردیر. بو آزادهلیک، اونون مخلص شیعه اولماسیندان ناشیدیر. او، یاشاییشی بویونجا کیمسهنی مدح ائتمهمیشدیر. مدحی، داها دوغروسو منقبهلری یالنیز حضرت علی ابن ابیطالب (ع) و شیعه اماملاری اوچوندور. امام علی (ع) نی او قدهر سئویرکی گاهی غلوّ ائدیر و دئییر:
ذات پاکیندیر مرکّبدن مبرّا، یا علی (ع)!
(2/1)
و بیز بیلیریک مرکّبدن مبرّا اولماق یالنیز حضرت حقّه مخصوصدور. و یا بو کی دئییر:
ائیله مومکونسن کی واجبدیر وجودون عالمه،
ای وجودو علت غاییِّ اشیاء، یا علی (ع)!
(2/1)
و بیز بیلیریک کی بو توصیف مولامیز حضرت علی (ع) اوچون یوخ، بلکه رسول اکرم وصفیندهدیر و بو بویروقدان گلیر کی:
لُولاکَ لَما خَلَقْت افلاک.
همین اخلاص سبب اولموشدور کی صراف ان یاخیجی و جان یاندیریجی نوحهلر یازسین. اونون بو ساحهده یازدیغی هر بیر جمله اورهگیندن قوپور و اورهکلره تأثیر ائدیر.
صرافین شعرلری گؤستریر کی او سنتی ادبیاتین مختلیف قوللاریندان خبردار اولان بیلگین بیر شاعیردیر. خصوصیله اسلام تاریخینده چوخ درین بیلیک صاحبی اولان صراف کَهْف الوَرَی، کَشْف الغِطَا، آیهی بَلّغ، إنّمَا، هَلْ أتیَ و اونلار بئله تعبیر و اصطلاح شعرلرینده ایشلهدیر و بلکه یوزلر تاریخی حادثهلر، فلسفی مفهوملار، انبیاء تاریخی و اسطورهوی واقعهلره تلمیحلری واردیر. اؤزهللیکله قید ائتمک لازیمدیر کی صراف کربلا حادثهسیله تام جزئیاتی ایله تانیشدیر و بو ماجرالاری اینجهلیکلری ایله توصیف ائدیر.
رضا صراف موسیقی مقاملاری ایله تانیش بیر شاعیردیر. شعرلرینده موسیقی اصطلاحلاری و بعضی مقاملارین آدلاری سیرالانمیشدیر:
مخالف رغمینه، بزم طربده مطرب مجلس،
بیر اؤزگه شور ایلن باشلار نوا، افشای راز ایئلر.
(18/2)
صراف گرچی عارف شاعیر دگیلدیر، آنجاق عرفان وادیسیندن خبرسیزده اولمامیشدیر. یئر ـ یئر عارفانه اصطلاحلار و مضمونلار ایشلتمیشدیر. مثال اوچون عرفان عالمینده هئچ قیل و قالا احتیاج اولماما اصلینی بیر یئرده بئله بیان ائدیر:
کلام عشقده صغرا و کبرا احتیاج اولماز،
اونا برهان همین حوسن رخ دلبر کفایتدیر.
(21/2)
و یا توحیده و ذات حقین کائناتی یاراتما ارادهسینه بئله اشاره ائدیر:
چون گؤردو الف طالب کثرتدی، بس ائتدی،
زو مختلف اشکال ایله تشکیلِ صور خط.
(39/2)
و یا همین غزلده بیر باشقا بئتده آللاهین لطف و عنایتینی بئله بیر دیل ایله بیان ائدیر:
بو صفحهده اولمازدی نه شیرازه نه ترتیب،
مجموعهی حوسنو اوزه سالمازدی اگر خط.
(39/2)
تورکجه غزل یازان شاعیرلر، عمومیتله شیرازلی حافظی بگهنمیشلر، اونون شعرلرینه نظیرهلر یازمیشلار، شعرلرینی تورکجهمیزه چئویرمیشلر و اوندان بیر چوخ استقباللار ائتمیشلر. بؤیوک سؤز اوستادلاریمیز اولان نسیمی، فضولی و نباتینین اثرلرینده شیرازلی حافظین ایزی ـ توزو گؤرونمکدهدیر. بودا شاید اونا گؤرهدیر کی شیرازلی حافظ تورکسئوهر و تورکسیتا بیر شاعیر اولموشدور و شعرلرینده تورکلری ده هر زامان تعریف ائتمیشدیر.
تبریزلی صرافیندا شعرلرینی درین اوخویاندا، اونون حافظ ایله یاخیندان تانیش اولماسی و گاهدان دا شعرلریندن الهام آلماسی حس ائدیلیر. مثال اوچون:
یوخ باغباندا شرم و حیا، هئچ اوتانمیری،
قدین یانیندا صحبت سرو روان سالیر.
بئیتینی اوخویارکن، ایستر ایستهمز حافظین بو بئیتی یادا دوشور:
بنفشه طرهی مفتول خود گره میزد،
صبا حکایت زلف تو در میان انداخت.
صرافین شعر شیوهسی حاققیندا نه دئمک اولار؟ او، تورکجه یازان هانسی شاعیری تعقیب ائدیر؟ فضولی و قوسی کیمی شاعیرلردن تأثیر آلماسینا باخمایاراق، صرافین شعر دونیامیزدا اؤز دست خطی و شیوهسی واردیر. بعضاً بئله نظره گیلر کی او، نوایی، فضولی و صائب اوچلوگوندن تؤرهین تورکو شیوهده شعر یازیر. آشاغیداکی بئیتلر، تمامیله صائبانهدیرلر:
گؤتور مرهم طبیبیم، دوتما زخم سینه سوراخین،
بو دارالملک عشقه بیر آچیق دروازه لازیمدیر.
بورادا بؤیوک بیر تشبیه واردیر. هم ده ایکی:1. عینی تصویر «سینهده ایجاد اولان دلیک» 2. ذهنی تصویر یعنی «عشق شهرینه دروازا» بیری ـ بیرینین قارشیسیندا دورموشلار.
هابئله آشاغیداکی بئیت صائب شیوهسینین ان گؤزهل نمونهسی اولا بیلر:
چیخیب ترتیبدن، اوراق اولوب مجموعهی جسمیم،
محبت رشتهسیندن جلدیمه شیرازه لازیمدیر.
وطن دیلی نیوز به نقل از سایت دوستداران صدیق
pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab ckb_Arab prs_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab unk azb_Arab azb_Arab prs_Arab unk azb_Arab knc_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab prs_Arab unk azb_Arab urd_Arab prs_Arab unk azb_Arab azb_Arab kas_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab