آذربایجان کلاسیک ادبیاتی
ایچینده کیلر
عنوان صفحه
اؤن سؤز………………………………………………………………………………………………………………..۵
آی تکین………………………………………………………………………………………………………………..۷
خواجه احمد فقیه تبریزی……………………………………………………………………………………..۹
گنجهلی نظامی……………………………………………………………………………………………………۱۱
شیخ عزالدین حسناوغلو……………………………………………………………………………………..۱۳
خواجه علی خوارزمی…………………………………………………………………………………………..۱۵
بابا الیاس……………………………………………………………………………………………………………..۱۷
شیاط حمزه…………………………………………………………………………………………………………۲۱
خواجه احمد دهانی…………………………………………………………………………………………….۲۳
حسامالدین خویی………………………………………………………………………………………………..۲۵
داستان احمد حرامی……………………………………………………………………………………………۲۷
اخی جعفر خطیر زنجانی……………………………………………………………………………………..۳۰
شیخ صفی الدین اردبیلی…………………………………………………………………………………….۳۳
آبدال موسی…………………………………………………………………………………………………………۳۵
اخی تورک…………………………………………………………………………………………………………..۳۸
اخی ائورهن………………………………………………………………………………………………………….۴۰
حاجی بکتاش ولی……………………………………………………………………………………………….۴۲
بیرک قوشچواوغلو……………………………………………………………………………………………….۴۴
مولوی………………………………………………………………………………………………………………….۴۷
خواجه مسعود……………………………………………………………………………………………………..۴۹
اؤن سؤز
دوکتور آیدین تبریزلی، واتساپدا تئلئرادیو ژورنال – “کؤرپو” آدی آلتیندا یاراتمیش و چوخلو آذربایجان شاعیرلر، یازارلار و ادبسئورلری بیر یئره توپلامیش و هر گون آخشام ساهات ۹دان ۱۱ه قدر متنوع بیر وئرلیشله چالیشیر. بو وئرلیشده منوچهر فرجزاد و ع. س. ائلشن جنابلاری دا آیدین تبریزلی ایله ایشبیرلیک ائدیرلر. من (م. کریمی) ده بو وئرلیشلرده هر گون ۴ – ۵ دقیقهلیک سس فایلی گؤندرمکله اشتراک ائدیرم. سئوینیرم کی باشقا قوروپلار دا بو فایلی اؤز قوروپلاریندا اشتراکا قویورلار. بونا گؤره بو ساده متنلری – البته ۲۰ بؤلومونو تقدیم ائدیرم. اولسون کی بونلارین ساییسی ۱۰۰، ۲۰۰ بلکه ۱۰۰۰ بؤلومه چاتسین. آنجاق بو فایللاردان هدف، آذربایجان ادبیاتینی سادهلیکله تانیتدیرماقدیر . والسلام!
آذربایجان کلاسیک ادبیاتی
۱
آی تکین
سلاملار سایغیلار سئویملی قوروپداشلار، عزیز یولداشلار! بوگوندن هر گئجه آذربایجان کلاسیک ادبیاتیندان بیر شاعیری تانیتدیریب و بالاجا بیر شعرینی سیز عزیزلره اوخویاجلغلم. بیلیرسینیز مین ایللیک آذربایجان تورک ادبیاتیندا مینلرجه شاعیریمیز وار، بو ادبیاتین سسی تاریخین درینلیکلریندن گلیر. زنگین ادبیاتیمیزدا درین دوشونجهلر، فلسفی باخیشلار و اینجه شاعیرانه دویغولار واردیر. یئنه بیلیثرسینیز غزنهلیلر ساراییندا یوزلرجه شاعیر توپلانیب، شئعر اوخویوب و ساطانین نظرینی جلب ائدهرک جایزهلر و صلهلر آلیرمیشلار. بونلارین آراسیندا چوخلو تورک سؤیلهین شاعیرلر ده اولموشدور او جملهدن آی تکین، کاتبی، ایلاقی و باشلاریندان اثرلر الیمیزه گلیب چاتیبدیر. بوگون بو شاعیرلرین ۱۷سینی تانییریق. آنجاق بونلارین باشیندا آی تکین دایانیر. آی تکین هم بیر شاهزادادیر هم بیر شاعیر. سلطان محمودون لاچ یاخین آدامی-ایدی. همین آی تکین دیر کی فردوسی – فارس شاعیرینی سارایا آپاریب سلطانا تینیتدیریر. سلطان محمود اؤزو شعر اهلی و شاعیر تانییان بیر سلطان-ایدی. فردوسینی بتر بگهنیر؛ آما سونرا شاهنامهنی اوخودوقدا تورکلره تحقیر ایله باخدیغینی گؤروب سارایدان قوور. آنا آی تکین فردوسی دن حیمایه ائدیر و بو حیمایه عمرونون سونونا قدر داوام ائدیر.
شاهنامه لر ایچینده بایسونقور شاهنامه سی چوخ معروفدور. بو شاهنامه نی ائلخانی لار سلطانی اولان بهادرخان بایسونقور یازدیرمیش و اؤزو ده اونا بیر مقدمه آرتیرمیشدیر. بایسونقور شاهنامه سی ایراندا دفعهلرله چاپ اولموش و اونا قائم مقام فراهانی، محمدعلی فروغی ده مقدمه لر یازمیشلار. بو مقدمهلرده آی تکینین حرکتلری ده بحث اولونموش. آنجاق آی تکین آدینین معناسی اولاراق ماهک یازیلمیش و یاواش – یاواش فارس ادبیاتیندا آی تکین یئرینه ماهک آدی اوتورموشدور. هر حالدا آی تکیندن بوگون الیمیزده شعرلر – فارسیجا و تورکجه الیمیزدهدیر. بورادا بیر ایکی بیتلیک شعرینی هم تورکجه و هم فارسیجا اوخویورام:
وعده وئریسن، بس نئچون گلمزسن
سؤز یالغانین منه بیله قویمزسن
یوزون گوندور، ساچین دا تون قارا گؤرمزسن
عشقینده قرارسیز ای عجب بیلمزشن
***
چون وعده کنی ، چرا نیایی برِ یار
گفتار دروغ پیش من بیش میار
رویت روز است و موی همچون شبِ تار
در عشق توام، بروز و شب نیست قرار.
ساغ اولون
***
۲
سلطان عزالدین کیکاووس
سلاملار حؤرمتلی دوستلار، عزیزلریم؛ کلاسیک آذربایجان ادبیاتینین ایکینجی بؤلومونده خدمتینیزدهیم. بو گئجه سلطان عزالدین کیکاووسدان دانیشاجاغام.
سلجوقلو سلطانلاریندان اولان سلطان عزالدین کیکاووس ابن کیخسرو ۵۸۹ – ۵۹۸ ایللری آراسیندا ۱۰ ایل تامام آنادولودا آنادولودا سلطنت تختینده اوتورموشدور. سلجوقلولار بیر فدرالیسم سیستمی ایله حکومت ائدیردیلر. روم سلجوقلاری ۱۰۷۷ میلادیدان ۱۳۰۷ میلادیه قدر حکومت سورموشلر و مرکزه باغلی اولموشلار، آنجاق خوارزمشاهلار و ائلخانلیلارا یئنیلمهییب اؤز حکومتلرینه داوام ائتمیشلر. سلطان عزالدین عمرونو ساواشلاردا کئچیرسه ده بؤیوک نائیلیت لر الده ائتمیشدیر. ان مهم باشاریلاریندان روم شاهزادهسی الکسیوس آدلینی ترابزوندا توتماسیدیر کی یونان شاهی اونون آزاد ائدیلمهسی قاباغیندا مدیترانه دریاسیندا سینوپ بندرینی سلطانا وئریر. سلطان عزالدین سینوپ بندرینی آلاراق اورانی تعمیر ائتدیریر. بورادا بیر کتیبه ده یازیلمیش کی ایکی دیلده تورکجه و یونانجا اولموش. بیر سیرالار اونو عربجه بیلهرک بوگون بللی اولموشدور کی عربجه یوخ، بلکه تورکجهدیر. بوندان علامه سلطان عزالدین سیواس شهرینده بیر بیلیم یوردو (دانشگاه) دا دوزلتدیریر و اورادا طب فاکولتهسی یارادیر. بو بیلیم یوردو بوگون ده قالیر.
سلطان عزالدین ساواشلارلا برابر – یعنی عئینی زاماندا بیر شاعیر اولموش و ادبیات ماراقلیسی. او خالق ایچینده و خالق دیلینده داستانلاری کاغاذ اوسته گتیرمه یی و اونلارجا تورک کتابلارین یازیلماسینا امر ائتمیشدیر؛ او جملهدن شفاهی داستانلار مثلا امیر ارسلان داستانی همان آلپ ارسلان سلجوقونون داستانیدیر، علاءالدین و جادو چراغی همان علاءالدین کیقباد یاشاییشی دیر، علی بابا و بغدادین قیرخ حرامیسی همان علی تکین قاراخانی نین یاشاییشینا باغلی دیر. سلطان عزالدین امر ائدیر بو داستانلاری مکتوب ائتسینلر و همان زامانلار یعنی ۶حی عصرده بونلار مکتوبلاشیر و ادبیاتیمیزا داخیل اولور. بو داستانلار قونشو خالقلار آراسیندا دا تانینمیش داستانلاردیر.
سلطان عزالدین عئینی حالدا اؤزو آنادیلینده شعرلر سؤیلهمیش و بوگون اوندان نئچه غزل، قطعه و مثنوی الدهدیر. بورادا تکجه ایکی بیت اونون شعرلریندن اوخویورام:
بیز جهانی ترک ائدیب گئتدیک
رنجینی دیلده برک ائدیب گئتدیک
شیمدی دن گئری نوبت ایردی سیزه
نیته کیم اوّل ایرمیشدی بیزه. . .
گئجه نیز خئیرده قالسین!
***
۳
خواجه احمد فقیه اسبوسی –
خواجه احمد فقیه ۶جی یوزایلده تبریزین یاخینلیغیندا اولان سردری قصبه سی نین جواریندا اسبیس کندینده دونیایا گلیر. تبریزده تحصیلینی بیتیریب و داها تکمیللشدیرمک اوچون مسلمان اؤلکهلره گئدیر و او جملهدن مکه، مصر، شام و حلب و باشقا شهرلرده بؤیوک عالیملر یانیندا درین تحصیل آلیر و قاییدیش باشدا آنادولودا قالیر و عمرونون سون چاغیندا تبریزه دؤنور و بوگون اونون قبری اسبیس کندینده موجوددور و قبیر داشیندا اونون اؤلوم تاریخی ۶۱۲ یازیلمیشدیر.
خواجه احمد فقیه دن اوچ مثنوی و بیر غزللر دیوانی الده دیر. ایلک کتابی اوصاف مساجد شریفه آدیندا کتابی تورکجه نظمه چکیر. بورادا تحصیل آلدیغی ایللرده گؤردویو مکه، مسجد قدس فلسطینده، و باشقا یئرلرده بؤیوک و اؤنملی مچیدلر و زیارتگاهلارین توصیفلرینی یازیر. بو مثنوی ۳۸۲ بیت اولاراق الده دیر.
خواجه احمد فقیه خواجه احمد یسوینین مریدلریندن ساییلیر و تامام یارادیجیلیغیندا تصوف یولونو گئدیر. او بیر عالیم، فقیه و متصوف شاعیر اولاراق شعرلرینده درین مضمونلو و صوفیانه باخیشلاری آچیقلاییر. بو کتابدان علاوه ایکی تورکجه مثنوی اثرینی ده یازمیشدیر و اونون چرخ نامه قصیدهسی ایراندا چاپ اولموش.
خواجه احمد فقیه اوزون عمر سورموش و تذکرهلردن آلدیغیمیز معلومات گؤستهریر کی او ۶جی عصرین باشلانغیجیندا دونیایا گلمیش و خاقانی، نظامی ایله همعصر اولاراق شغرلرینی تمامیله تورک دیلینده یازمیشدیر. بئلهلیکله تورک ادبیاتینین آذربایجاندا درین و زنگین تملینی گؤروروک. بورادا چرخ نامه اثریندن نئچه بیت اوخویورام:
دریغا چرخ الیندن صد هزاران
کی قیلمیشدی معطل بونجا کاران
ائشیت ایمدی بو احوالی آ قارداش
چون امت دور بیری – بیرینه اخوان
یاووز سانمایا قارداش قارداشینا
حقیقتدیر بو سؤزوم منه اینان
ائشیتدینسه سؤزومه قولاق توت
گئدرمه گیل سؤزومو سن قولاقدان
بیلورمیسن نئچون گلدین جهانه؟
سنی قوللوق اوچون یاراتدی سلطان
سنه نعمت وئریبدور بینهایت
خصوصا کیم قیلیبدور اهل ایمان
نصیحت توتاریسن دینله سؤزوم
هنرین واریسه گل اوش ده میدان
سنه بیر قاچ اؤگودلر وئره ییم من
که هر بیرینی درّ اولا یا مرجان
اؤیودوم بو: گنهدن توبه ائیلر
کی ایمان قصدین ائیلر بیل کی شیطان.
بو دونیایا نئچون برک یاپیشیرسان؟
سنی آندان قوپارور چرخ دوران.
ساغ قالین
***
۴
نظامی گنجوی
گنجهلی نظامی بوتون شرق ادبیاتینین بؤیوک و اؤلمز شاعیرلریندن بیریدیر. اونون درین دوشونجهسی، فلسفی باخیشی، انسانلارا بسلهدیگی محبت و داها اؤنملی قادینلارا درین سایغی و حؤرمتی، انسان سئورلیگی، بشریت اوچون چالیشدیغی، هابئله ایلک دفعه اولاراق بیر آرمانشهر، اوتوپیا یا مدینه فاضلهنین طرحینی تؤکمک اوچون دونیانین دقتینی اؤزونه جلب ائتمیشدور. نظامی ۵۴۰ هجریده گنجهده آنادان اولوب و ۶۱۲ ده دونیادان کؤچموشدور. اونون ۵ اثری – خمسه آدلاناراق دونیا دیللرینه ترجمه اولموشدور.
نظامی چوخلو اثرلرینی فارسیجا یازاراق اؤز آنادیلینه اعتناسیز قالمامیش و تورکجه قصیدهلر و غزللر ده یازمیشدیر. او لیلی و مجنون اثرینی تورکجه یازماغا باشلامیشدیر کی آخستان بیگ ین قاصدی گلیب و نظامیدن ایستهییر بو اثری فارسیجا و یا عربجه یازسین و نظامی بو جهتدن ناراحاند اولور:
ترکیام را در این حبش نخرند
لاجرم دوغبای خوش نخورند
یعنی نظامینین اؤز دئدیگینه گؤره اونون خوش دوغباسی آنادیلیندهدیر.
نظامینین تورک دیوانی تهراندا و باکیدا چاپ اولموش. بو دیواندا نئچه سلجوقلو سلطانلارین مدحی ده گؤرونور او جمله دن سلطان سنجر، سلطان طغرول و جهان پهلوان مدحلری واردیر. آنجاق غزللرینده اولان شاعیرانه دویغولار داها ماراقلیدیر. بورادا قصیده سیندن نئچه بیت اوخویورام:
شکر کیم سلطان گردون حشمت و انجم حشم
عزّیله باسدی بساط سلطنت اوزره قدم
رزم بهرام ایله یونان تختینی فتح ائیله ییب
قصر کیخسرودا دارا کیمی توتدو جام جم
آفتاب اوج دولت، ماه برج سلطنت
منبع جود و مروت، معدن لطف و کرم
شهریار نوجوان، سلطان جمال اول شاه کیم
خسرو عالی علم دیر، والی والا همم
خسروا، سنسن بوگون اول شاه صاحب عدل و داد
کآب تیغین یئر اوزونده قویمادی گرد ستم
و بیر غزلینده ده نئچه بیت:
یوزونه اهل نظر جنت اعلی دئدیلر
چنهنه پرتو انوار تجلا دئدیلر
زاهدین یوزونه باخمادیغینی ائشیدیجک
پرتو شمسی نه دیر، دیده اعما دئدیلر.
دایه لر مهر و ملاحتده یوزونه باخجاق
خلق عالم هامی بو طفله طفیلا دئدیلر
خلق آرتیق یانا جنتده جهنمدن اگر
سنه فیالجمله مشابه اولو حورا دئدیلر
ای نظامی، گؤروجک نظمینی ارباب نظر
یاراشار سانه مرید اولماغا شیخا دئدیلر
ساغ قالین
***
۵
حسناوغلو
شیخ عزالدین اسفراینلی حسناوغلو ۶جی عصرین سونو و ۷جی عصرین اوّلینده یاشایان بؤیوک شاعیر و متصوف عالیمدیر کی خراساندا – اسفراین شهرینده آنادان اولوب، آنجاق دونیا سویهسینده شهرت قازانمیشدیر. مختلف تذکرهلرده شیخ و مراد کیمی اوندان آد چکیلیب و شعری نین شهرتی هر یانی بورویوب و کئچن ۸۰۰ ایل عرضینده یوزلرجه شاعیر حسن اوغلونون شعرلرینه بنزتمهلر یازمیشدیر اؤزَللیکله بو غزلی:
آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر یوز، جانفزا دلبر
نه دلبر؟ دلبر شاهد. نه شاهد؟ شاهد سرور. . .
هندوستاندان توتوب مصره قدر شاعیرلر اونا نظیرهلر یازمیشلار و اوندان الهام آلاراق غزللر سؤیلهمیشلر. او جملهدن سیف سرایی، قاضی احمد برهانالدین، خسرو دهلوی، عمادالدین نسیمی، احمد داعی و باشقالارینی آد چکمک اولار.
بونو آرتیرمالییام ۲۰ ایل بوندان قاباغا قدر فقط ۴ غزل حسن اوغلودان تانینیردی، آنجاق کئچن اون ایللرده نئچه الیازما، جنگ و تذکره و باشقا الیازمالاردا حسن اوغلونون غزللری اوزه چیخدی او جمله دن بیر الیازمادا حسن اوغلونون ۴۰ غزلی الده ائدیلدی. بوگون حسن اوغلونون غزللر دیوانی الده اولاراق هله یاییلماییبدیر و تکجه اویاندا – بویاندا داغینیق صورتده چاپ اولوب نشر تاپمیشدیر.
حسن اوغلو اوچ دیللی بیر شاعیردیر، اونون عربجه و فارسجا غزللری ده موجوددور او جملهدن بو مطلع ایلن باشلانان غزلی معروفدور:
شوخ و بیرحم و فتاده ست نگارم چه کنم
ببرد اندیشه و خواب و قرارم چه کنم. . .
بو غزله چوخلو فارس شاعیرلری او جملهدن خسرو دهلوی بنزتمهلر یازمیشلار.
بورادا بیر غزلینی اوخویورام:
مئجه سن گل ای یوزو آغیم بنیم
سن اریتدین اودلارا یاغیم بنیم
آند ایچه رم سندن آرتیق سئومه دیم
سنین ایله خوش کئچر چاغیم بنیم
حسن ایچینده سنه مانند اولمایا
اصلی یوجا، کؤنلو آلچاغیم بنیم
آل الیمی ایره ییم مقصودیمه
قویما اورکده یانا داغیم بنیم
بو حسناوغلو سنی بندن سورور
آنی رد ائتمه یوزو آغیم بنیم.
آرزیلاییریق حسن اوغلونون غزللری تئزلیکله چاپا حاضیرلانسین.
گئجه نیز خئیرده قالسین!
***
۶
خواجه علی خوارزمی
آذربایجان ادبیاتی خراساندان باشلاییب آنادولویا قدر اوزانیر. دوغروسو بودور کی خراسان شاعیرلرینین دیلی ده دیلچیلر طرفیندن آذری تورکجهسی تانینیر و آذربایجان ادبیاتیندا چوخلو شاعیرلریمیز خراساندان باش قووزامیشلار. خواجه علی خوارزمی ده خراساندان گلن شاعیریمیزدیر. خواجه علی خوارزمینین بؤیوک اثری یوسف و زلیخادیر. یوسف و زلیخا داستانی اسلامدان اؤنجه ده تانینمیش بیر داستان-ایدی و قرآندا احسنالقصص آدلانیر. بو داستان آذربایجان ادبیاتیندا چوخلو شاعیرلر طرفیندن نظمه چکیلمیش و تورک دیلینده چوخلو مثنویلر یازیلمیشدیر. ایلک منظومه نی یازان خواجه علی خوارزمی اولموشدور کی اونون الیازمالاری بوگون دونیا کتابخانالارینین بزهیی اولموشدور. خوشحاللیقلا دئمهلییم بو اثر کئچن ایل تبریزده چاپ اولدو. بو اثر ۶۰۹جو ایلده قورتارمیش و داها اؤنملی بوراسیدیر کی اونون شهر فورماسی دؤردلوکلردن عبارتدیر یعنی هم هیجا وزنینذه (۱۱ هیجالی) و هم دؤردلوک اولموشدور. یوسف و زلیخا ۲۵۰۰ بیتدن عبارتدیر و بو دؤردلوکلرله باشلاییر:
مصر ایچره اولو ملیک واریدی
آنون آدی ملیک ابن دوغور ایدی
دوغوراوغلو اولو ملیک بیر دوش گؤردی
معبره تائیلینی سورور ایمدی.
معبره آیدیر: بوگون بیر دوش گؤردوم
دوشوم ایچره کنعانه وارور ایدوم
عاد قویوسو تگرا سینده یئدور ایدوم
گون حقیقت گؤیدن یئره ائنر ایمدی. . .
گؤرورسونوز کی بو دؤردلوکلرده اوچ مصرع بیر قافیهده و دؤردونجو مصرع قاباقداکی دؤردلوکله بیر قافیه و ردیفدهدیر.
خواجه علی ابن خلیل الخوارزمینین یاشاییشی حاققیندا چوخ آز معلومات واردیر و بیز اونون اؤز اثریندن یاشاییشینی چیخارا بیلریک. بو اثردن آلدیغیمیز معلومات بونو گؤستهریر کی اونون آدی علی اولموش، خراساندا یاشامیش، چوخلو مسلمان اؤلکهلری گزمیش، آنادیلینده شعرلریله شهرت قازانمیشدیر. یوسف و زلیخا اثرینی ده ۶۰۹ جی ایلده قوجا چاغلاریندا یازمیشدیر. بئلهلیکله حسن اوغلو ۶جی عصرده یاشامیش و عزتلی بیر عؤمور سورموش و حؤرمتله قارشیلانمیش بیر انسان اولموشدور.
هلهلیک. ساغ قالین.
***
۷
بابا الیاس
الده اولان معلومات گؤستهریر کی باباالیاس بابائیه طریقتینین باشیندا دایانان و اونون باشلاییجی شخصیتلریندن اولموش و بابا لقبی ایله تانینمیشدیر. اونون وفات تاریخینی ۶۴۶ یازمیشلار و اونا نسبت وئریلن مثنوی و شعرلر، اونون تانیتیمیندا دهیرلی یئر آلا بیلیر. رساله بابا الیاس بیر تورکجه شعر کتابی الیمیزده دیر و ایراندا چاپ اولموشدور.
بابائیه نهضتی بیر تورکلر آراسیندا اولان متصوف درویشلرین طریقتینه باغلی دیر. بو حرکت اوچون او زمانین مورخی اولان ابن بیبی و سونرالار الوان چلبی – بابا الیاسین نبیرهسی – مناقبالقدسیه – اثرینده (۷۶۰ ایلینده) بؤیوک آتاسی بابا الیاس حقینده معلومات وئریر و باباسینی بو طریقتین رهبری بیلیر.
۶۳۸ ایلینده سلطان غیاثالدین کیخسرو ایله بابائیلر آراسیندا اوز وئرهن توققوشمالار بابائیه طریقتینه آغیر ضربهلر وورور و بابائیهنین مریدلری داغیلیر. بوندان سونرا بابا الیاسدان خبرسیز قالیریق؛ بونونلا بئله چوخلو روایتلر دئییلیر. بو روایتلرین بیر چوخلو بابا الیاسین کرامتلری کیمی افسانهلره چئوریلیر. او جملهدن بئله دئییلیر کی ۴۰ گون بابا الیاس دوستاقدان قالدیقدان سونرا دوستاغین دوواری یاییلیر و بیر آغ آت اونون قارشیندا دایانیر. بابا الیاس آتا آتیلیب گؤزلردن غیب اولور.
بابایی قالخیشی حقینده آراشدیران مؤلف لر، بابائیه حرکتینی شیعه مذهبینه اویغون بیلیب لر.
بابا الیاس بیر متصوف شاعر اولاراق، یازیلاری دا الدهدیر. او جملهدن طریقت مریدلرینین سورغولارینا جواب وئردیگی بیر رساله گلیب بیزه چاتمیشدیر. بو رسالهده مرید و مراد ایلگیلرینی آچیقلاییر و مریدلرین آراسیندا اولان سوآللارا جواب وئریر. بو رساله منظوم اولاراق اوچ فصلده ۱۴۱ بیتدن عبارت بیر مثنویدیر. بو رسالهنی آشاغیدا اوخویورسونوز:
رساله بابا الیاس
بو رساله، مریدلری سورغولارینا جواب اولاراق یازیلمیشدیر:
۸
شیاط حمزه
آذربایجانین بؤیوک و تانینمامیش شاعیرلریندن بیری شیاط حمزهدیر. او، ۶۱۰ هجری قمری ده آذربایجاندا آنادان اولوب، تحصیل اوچون مسلمان اؤلکهلری گزیب و بؤیوک عالیملر یانیندان درس آلیب و آنادولودا قالارکن چوخلو مریدلری اولموش آنجاق سلجوقلو سلطانلاریلا دا ایلگیسی اولموشدور. شیاط دئمک مدیحه اوخویان پیغمبر و اماملارا مدح اوخودوغو اوچون بو تخلوصو آلمیش و تصوف و طریقت اهلی اولموشدور.
شیاط حمزه چوخلو الهی نامهلر، مدحیهلر و شاه اثری اولان یوسف و زلیخا اثرینی یازمیشدیر. عئینی حالدا غزللر دیوانی دا موجوددور. باشقا اثرلری ده بونلاردیر:
معراج نامه ۷۰۰ بیتلیک بیر مثنویدیر.
داستان سلطان محمود – ۷۹ بیت دن عبارت قیسا بیر مثنویدیر.
وفات حضرت محمد – ۴۸۳ بیتدیر
احوال قیامت – یا محشرنامه ۱۰۰۰ بیتلیک بیر مثنوی
نهایت یوسف و زلیخا دا ۱۵۳۰ بیتده و بو اثر تبریزده چاپ اولموشدور. یوسف و زلیخانی بئله باشلاییر:
تانری آدی آنوبان گیرم سؤزه
تا کی ائنه تانریدان رحمت بیزه.
اول ابدا بسم الله تانری آدی
زیرا کیم آنونلادور سؤزلرین دادی
داخی بیر آدی اونون رحمان دورور
باغیشلار قوللارینا غفران دورور.
اول رحیم دور رحمت ائدهر قولونا
شول قولا کیم بو بویروغوندا بولونا.
۷۵۰ ایل بوندان اؤنجه، آذربایجانین بؤیوک متصوف شاعیری ۶۱۰ – ۶۹۰ ایللری آراسیندا یاشاییب و یوسف و زلیخا مثنویسیندن علاوه تورکجه غزللری دیوانی واردیر:
ای خواجه، سن بللی سین، ائشیت جهان ایچینده
نئجه دیری قالاسین، بو آز زمان ایچینده.
کیمی ایگید، کیمی پیر، اولو، خواجه، جهانگیر،
مغبون اولوب یانیرلار، آغیر زیان ایچینده.
او گول کیمی یاناقلار، او بال کیمی دوداقلار
او اللر، اول آیاقلار، ساریلو کفن ایچینده.
ای خواجه، سؤزو سنوندور، آچ گؤزونو حالون گؤر
درویش، قازان – یئ – یئدیر، یئر ائیله جان ایچینده.
شیاط حمزه آییت، گؤزون یاشین تاپ توت
صبر ائیله گول آچیلور، هر دم تیکان ایچینده.
***
۹
خواجه احمد دُهّانی:
خواجه احمد دهانی ۷۵۰ ایل بوندان اؤنجه خوراساندا آنادان اولوب، (۵۹۸ – ۶۱۹) ایللری آراسیندا حکومت سورهن سلطان علاءالدین کیقبادین حؤرمتینی قازانمیشدیر. سلطان علاءالدین، سلجوقلو سولالهسینین سلطانلارینداندیر و خواجه احمد دهانی ۲۰ مین بیتلیک شاهنامهی سلجوقیسی سؤیلهمیش و سلطان علاءالدینه سونموشدور. عئینی حالدا دهانی غزل شاعیری تانینیر و اونون غزللر دیوان تمامیله تورکجه اولاراق چاپ عرفهسیندهدیر. دهانی خراساندا آنادان اولموش و آذربایجانا گلمیش و بیر مدت آذربایجاندا قالاندان سونرا آنودولویا گئتمیش و عمرونون سونوندا یئنه خوراسانا دؤنموشدور شاعیرین غزللری ساده، عاشقانه و اوره یه یاتان دیر. بیر غزلی بئله باشلانیر
صبر ائیله کؤنول، درد.نه درمانه ایره، اومما،
سن آتما اودا بیهوده، جانان ایره، اومما!
گؤزون صدفیندن نئچه دُردانه تؤکرسن
شول دیشی گوهر، دوداغی مرجان ایره، اومما!
گول وصلی دیلرسن کی بو فریادلی بلبل
گول غنچه کیمی آغزی گلستان ایره، اومما. . .
بو رسمه کی دهانی دورور شمع گیبی زار
باشدان آیاغا عمرونی پایان ایره، اومما.
بیر ساده غزلی ده بئله بئلهدیر:
عجب، بو دردیمین درمانی یوخ مو
یا بو صیر ائتمه گین اورانی یوخمو؟
یانارام موملایین باشدان آیاغی
نهدور بو یانماغین پایانی یوخ مو؟
گولر دوشمن بنیم آغلاماغیما
عجب، شول کافیرین ایمانی یوخ مو؟
دلوبدور جیگریمی غمزه نین اوخو
آرا، یورکده گؤر پیکانی یوخ مو؟
بیگیم، دهانی یه اؤلمزدون اؤندن
تاپونا ایرمهگه امکانی یوخ مو؟
خواجه دهانی بیر نقاش ایمیش و دهانی تخلوصونو یاغ معناسیندا اولان دُهن دان آلمیشدیر. تاسوفله هله دیوانی چاپ اولمادیغی اوچون تانینمامیش قالمیش و حتا بیر سیرا ادیبلر اونون آدینی دخانی دا اوخوموشلار! اوندان ایکی بیت:
یاریم اوزون گونشدور، یوخسا آیدیر
جانیم آیدی، گؤزون داخی نه آیدیر؟
گؤزومدن چیخما کی بو یئر سنیندیر
منیم گؤزوم سنه یاخشی سارایدیر
***
۱۰
حسام الدین خویی
حسام الدین حسن ابن عبدالمؤمن خویی تحفهی حسام اثرینی ۷جی عصرین باشلانغیجیندا یازمیشدیر. حسام الدین ۵۸۳ ایلینده خوی شهرینده آنادان اولموش، درین تحصیل آلمیش و نئچه – نئچه کتابلار یازمیش و نهایت ۶۶۶ گونش ایلینده دونیاسینی دهییشمیشدیر. او، اسلام دونیاسینین هر اوچ دیلینه – عربجه، فارسیجا و تورکجهیه مسلط اولان بیر عالیمدیر و هر اوچ دیلده ده اثرلر یازمیشدیر. حسام الدین، تحفهی حسام کتابینی شعر ایله یازمیش و بورادا فارسیجا و تورکجه سؤزجوکلری معنالاییب و تورک دیللی وطنداشلارینا فارس دیلینی اؤیرتمهیه چالیشیر. بللیدیر آذربایجان خالقی، فارس دیللی اولسایدی اونلارا فارس دیلینی اؤیرتمهنین معناسی اولمازدی. بئله اولسایدی اونلارا تورک دیلینی اؤیرتمک لازیم-ایدی، بیر حالدا کی تورکجه شعر ایله فارسیجانی اؤیرتمهیه چالیشیر. حسام الدین بو اثرینی ۳۵۰ بیتده قطعه فورموندا یازیر و ۲۰ قطعه یازاراق ۲۰ وزندن ده یارارلانیر. بو ایش، اونون عروض وزنینده مهارتلی اولدوغونو گؤستهریر و ماهیر بیر شاعیر اولدوغونو دا اوزه چیخاریر. من چون دانیشمادان، بورادا اثرین بیرینجی بؤلوموندن نئچه بیت نمونه اوچون اوخویورام:
“خدا” تانری، “توانگر” معنی سی بای،
ایشه بویروق ائدیجی “کارفرمای”.
“بزرگ” اولو، “پیامبر”دیر خبرچی،
فرشته دیر “سروش”، اؤگ دن کئچن “رای”.
“ستاره” اولدوز و “خورشید” گونش
“زمین” یئر،” آسمان” گؤی، “ماه” دیر آی.
“پرستو” قیرلانغیج، “یاهو” دگنک،
دخی بیر هندلی سلطان دیر “رای”.
“تبر” بالتا، قیلیج “شمشیر” و “تیر” اوخ،
“سپر” قالخان، “کمین” پوسقو، “کمان” یای.
“شش” اؤیکن، “گرده” بؤیرک، “دست” ال دیر،
“زبان” دیل، “دل” کؤنول، “سر” باش، آیاق “پای”. . .
حسام الدین بورادا بیر سیرا گؤزل سؤزجوکلری ایشه آپاریر کی بوگون اونلاری احیا ائدیب دانیشیق دیلیمیزه گتیرمکله دیلیمیز زنگینلهشر. بو ایشی تورک دیلینین فرهنگستانی گؤرمهلیدیر. بورادا گؤزل سؤزجوکلردن نمونهلر گلیر کی بوگون اونلارا احتیاجیمیز واردیر و تاسوفله اونودموشوق و بو ۱۰۰ ایل دیلیمیزین یاساق اولدوغو، دیلیمیزین ضعیفلهمهسینه سبب اولموشدور. بو نئچه بیتده گلن سؤزجولردن نمونهلر:
اؤیکن: شُش، ریه
پوسقو: کمین توتماق معناسیندا
اؤگ: عقل، هوش
اولو: بؤیوک
و . . .
بئله – بئله کلمهلر دانیشیق دیلییمیزدن حذف اولدوغو اوچون خالقیمیز اونلارین معنالاریندان غافل قالمیشلار.
***
۱۱
داستان احمد حرامي
آذربایجان ادبیاتی تاریخینده قالارقی و دهیرلی اثرلر واردیر کی بوگون اونلاردان هله چوخ آزی بیزه بللی اولموشدور. بو اثرلر هلهلیک چوخو تانینمامیش و بلکی ده ائولرده، کتابخانالاردا و موزهلرده ساخلانیلیر. بونلاردان بیری داستان احمد حرامیدیر کی گؤزل بیر داستان اولاراق، ۸۱۶ بیت بیزیم الیمیزه چاتمیشدیر.[۱] بونون شاعری ده بللی دئییلیدیر، آنجاق ۷جی یوزایللرین اثری کیمی تانینمیشدیر.
داستان احمد حرامی ۷جی یوزایله منسوب اولاراق، اوندان داها آرتیق معلومات الده ائدیلمهمیش، تکجه اونون الیازمالاری و دیل اوسلوبو اساسیندا آراشتیرمالار ایرهلی گئتمیشدیر.
داستان احمد حرامی ساده بیر دیل ایله یازیلمیش و ۷جی یوزایللرین دیل خصوصیتلرینی ده احتوا ائدیر. بو ساده اثر خلق کوتلهلری آراسیندا سؤیلنمیش اولاراق، اونلارین ذوق و سلیقهلری نظرده توتولموشدور. داستان بئله ساده باشلانیر:
بو داستاني بوگون بنياد ائدهليم،
حقين قدرتلرين بير ياد ائدهليم.
گلین ای معنی بحرین سیر ائدهنلر،
بو دريا گوهريندن خير ائدهنلر.
معانـيده قيـلي ايـكي بيچـنلر،
ديليندن دائمـاً گـوهر ساچـانـلار.
گلين باري بوگون صحبت قيلاليم،
معاني كانينيـن درّون بـولاليم.
آنين بيرليگيني ذكر ائيليه ديل،
خاطيردا قالمايا ذرهّجـه مشـكل.
زيرا كيم ديللري سؤيلهدن اولدور
آنين حكمتلري قوللارا بولدور.
آنين حكمتلرينه عقل ايريشمز،
ايشينه كيمسَـنه هرگز قاريشـمز.
اولارسا حق تعالي دن عنايت
قيلام بو قصّهني بير ـ بير حكايت.
داستان احمد حرامی اون مجلسده یازیلمیشدیر.
داستانین موضوعسو چکیجی و شیریندیر، اؤزو ده گؤزهلدیر. داستاندا اوچ پرسوناژ: احمد حرامی، گل اندام و گل افروغ واردیر. بورادا احمد حرامی منفی بیر کیملیک داشییر. او توپلومون شرّ قوهلرینین سمبلیدیر. احمد حرامی بیر سیرا اراذل و اوباشلارلا گدیکلری توتوب، یول کسیرلر و کاروانلاری سویوب، اوغرولوق و آدم اؤلدومکله مشغول دورلار.
احمد حرامی و یولداشلار بغداد شاهینین خزانهسینی غارت ائتمک اوچون البیر اولورلار. اما بغداد شاهینین قیزی گل اندام اونلارین قاباغین کسهرک آرادان قالدیریر و تکجه احمد حرامی بونلاردان دیری قالیر. گل اندام بیر ایگید آذربایجان قیزیدیر و داستاندان بئله تصویره چکیلیر:
بغايت خوب ايدي او شاه شنگول
يوزو گل، سؤزو بلبل، ساچي سنبل.
گل اندامي ايدي او نگارين آدي
عسلدن شـيرين ايدي سؤزو دادي.
اوتانير اينجي ديشي دانـهسيندن
صـدف آغـزينـداكي دُردانـهسـيندن.
گوموشدو، تازه بوينو بيلوره بنزهر
ايكي جـادو گـؤزو سـحّـاره بنزهر.
آنين كيمي، كيم اسنه گؤرمهميشدي
آني گؤرهن نـشانين وئرمهميشـدي.
گل اندام قولدورلارین نیتلرینده خبردار اولوبان، قیلینج اله آلیب دؤیوشه چیخیر و اونلاردان دوققوزونو قانا بلهییر. اما بو آرادا تکجه احمد حرامی قاچماغی باجارا بیلیر. ائله بوندان سونرادیر کی گل اندامدان انتقام آلماق فکرینه دوشور:
احمد حرامی حیله ائدهرک قیزی اؤز کبینینه آلیر، آنجاق اونون فکری انتقام آلمادادیر. داستانین اصلی یئری ده بورادان باشلاییر. گل اندام بو داستاندا یاخشیلیق، گؤزهللیک، تمیزلیک و انسانلیق سمبلیدیر، حرامی دا شر قوهلرین، پیسلیک، خیانت و آلچاقلیق سیمگهسی ساییلیر. بو اثرده گل اندام شیرازا گئدیر و شیراز پادشاهیله ائولهنیر. احمد حرامی شیرازا گلهرک انتقام آلماغا یاخینلاشیر، آنجاق گل اندام اونو اؤلدورمکله، هم اؤزونون انتقامینی آلیر و هم گل افروغو راحتلیگه چیخاریر:
باشين احمد حرامينين كسرلر
دخي گؤوده سيني بيرجـه آسارلر.
آليب بيگلر باشين ميدانه چيخدي
نشان اوچـون قابان يئرينه ديكدي.
تماشايي گؤرور اول گون امـيرلر
اولو – کیچـي، سپاهيلر، وزيرلر.
ياووز سـانيلاري باشـينا گلدي
نه كيم سانيردي خلقه كندي بولدي.
***
۱۲
اخی جعفر خطیر زنجانی
اخی جعفر خطیر زنجانی (۵۸۵ – ۶۸۰ هجری) آذربایجان متصوف شاعیرلریندن بیریدیر. ایلک اؤنجه اخیلر طریقتیندن دئمهلییم کی اخوت، قارداشلیق آذربایجاندا بیر جومردلیک طریقتیدیر کی ۵جی یوزایلده اخی فرج زنجانی (اؤلومو ۴۵۷ قمری) باشلانمیش و بو طریقت جومردلیک، ایگیدلیک، قوناق سئورلیک و فقیرلرین – یوخسوللارین الیندن توتماق ایله اسلامی یایماغا چالیشیر. بو طریقت تکجه تورکلر آراسیندا اولموش و بؤیوک بیر حرکت یاراتمیشدیر، آنجاق سیاستدن و حکومتدن مستقل بیر صورتده تکجه انسانلارا یاردیم ائتمک ایله داورانیرلار. اخی خطیر زنجانی ده بونلارین رهبرلریندن بیریدیر. قارداشلیق طریقتی آذربایجاندا محدودلاشمامیش و آنادولویا قدر اوزانمیشدیر. بونو آرتیرمالییام اخی جعفر خطیرین اوچ اوغلو وار: شمس الدین، ضیاءالدین و شرف الدین. بونلارین هر اوچو ده شعر و ادب و عئینی حالدا سیاست آداملاری اولموشلار. اخی جعفر اوغلانلارینی دفعه لرله آنادولویا گؤندهریر و مولوی ایله گؤروشوب، ایلگی قورورلار. مناقب العارفین کتابیندا بو بارهده یاخشی معلومات واردیر. حتا مولوینین نوهسی چلبی اوغلونو زنگانا گتیریب و زنگاندا – سلطانیه ده بیر خانقاه قورورلار. بو خانقاه بوگون سلطانیه ده چلبی اوغلو خانقاهی آدی ایله قالیر.
الله آدین ایتلوم اوّل ابتدا
کآندن اولدی ابتدا و انتها
اوّلین اول اوّلی دور بیگمان
آخرین هم آخریدور جاودان
جمله عالم یوخ ایکن اول واریدی
شؤیله اکسُکسوز غنی جبّاریدی
اول زمانده کیم هنوز یوخدور زمان
بیزمان اول بیمکان واردی همان
هر دو عالم اول عدمده غرقدی
هم عدم اول اصل دمده غرقدی. . .
اخی جعفر خطیر زنجانی تورکجه شعرلری واردیر. بو شعرلرده نصیحتلر، یول گؤسترمهلر و حیکایهلرله دولودور. اخی جعفرین دیوانی بو بیت لرله باشلانیر:اخی لر اوچون حضرت علی (ع) رهبر ساییلیر و ایگیدلیک سیمگهسی حضرت علی تانینیر. بونا گؤره ده اخی جعفرین دیوانیندا حضرت علینین مدحی چوخ گلیر. حیکایهلری ده چوخ گؤزل و تانینمیش حیکایه لردیر. بو حیکایهلردن بیری همان معروف حیکایه دور کی چوخ ائشیتمیشیک همان دؤرد مسافردیر کی بیری تورک، بیری عرب، بیری فارس و بیری ده ائرمنی دیر. هامیسی ایستهییر بیر میوه آلسینلار و هر بیری میوهنین آدینی اؤز دیلینده دئییر. بیری اوزوم، بیری انگور، او بیری عنب و . . . دئییلر. بو فرقلی آدلا اوستونده ساواشا چیخیرلار، آما میوهساتان بونو دوشونور و بئله دئییر:
اول بولارین دیلینی بیلدی عیان
هر بیرینین دیلهگین بللو بیان
گلدیلر و دئدی هی ووروشمایوز
صبر ائدین بیر – بیرینوزه بوشمانوز
بنه وئرین آقچایی کیم بن سیزی
خشنود ائله ییب گتوروم آرزونیزی
آقچایی آلدی و اوردی باغچیه
واردی اوزوم آلدی اول بیر آقچیه
چون گتوردی اوزومی قویدی ایلهرو
قاموسونون دردینه اولدی دارو
شاد اولوبن هر بیری سئویندیلر
آرزولارین بو لُبن آویندیلر
جملهسینین مقصودی اولدی تمام
قالمادی بونلاردا ذرّه انتقام
چون بیر ایدی ایستهدیگی دؤردونون
مرهمی بیر یئرده یئدی دؤردونون
***
۱۳
شیخ صفی الدین اردبیلی
شیخ صفی ۶۵۰ قمریده اردبیلین کلخوران کندینده آنادان اولدو. اونون اؤلوم تاریخینی ۷۳۵ قمری یازمیشلار. او اوشاقلیقدان هوشلو – باشلی اولاراق آز بیر زاماندا بؤیوک بیر انسانا چئوریلدی، درین تحصیل آلیب و هامینی حیرتده قویدو. صفی ۶۷۵ قمری ایلینده شیخ زاهد گیلانی ایله ملاقات ائدیب و اونون مریدی اولاراق قیزی ایله ده ائولندی. شیخ زاهد فوت ائدرکن اونون جانشینی اولدو و آز بیر زماندا چوخلو مریدلری دؤورهسینه توپلادی. او بیر مفسر قرآن، فقیه و عالیم بیر رهبر اولاراق مریدلری اونون منبر اوسته دانیشیقلارینی “بویروقلار” عنوانی آلتیندا توپلاییب و “قارا مجموعه” دئیه رک ایللر آرخاسیندا بیر توکنمز میراث کیمی بیزه یادگار قویموشلار.شیخ صفیالدین اردبیلیدن بوگون همین بویروقلاردان علاوه چوخلو تورکجه و گیلکجه شعرلری واردیر آنجاق تورکجه شعرلری داها آرتیقدیر. اونون نئچه شعرینه دقت بویورون:
دئمیین کیم دردیمی بیلمز، بیلر واللهی باللهی
دئسه بیلمم اینامییین، بیلر واللهی باللهی
دئدین: هرگز منیم کؤنلوم سنینله مهربان اولماز
دئمه ظالیم، دئمه کافیر، اولور واللهی باللهی
قییا باخجاق، تبسم ائتیجک التفات ایله
منیم آخیر بو ظالیم اؤلدورور واللهی باللهی
دئیهن مجنون گلیبدیر شهره، ائودن چیخ، تماشا قیل،
اوشاقدیر نازنینیم، آلدانیر واللهی باللهی
صفینی قویما یالقیز، گئتمه، گئتمه، گئتمه، گل، گل
یازیقدیر باشینا دؤنوم، اؤلور واللهی، باللهی.
***
اولان حق باری بیرله قایغی سیز دیوانه کس نئیلر
قیلینج الینده معنی چاغیران ار دادرس نئیلر
سینیق کؤنلوم نوا دوتمازسا اسکیم فوجی کسیلمز
بئله آغیر قارالی کاروان صوت جرس نئیلر
چکن کؤکسون شمافیندان منیم بیدرد کؤنلومو
بو قانلی بحر قارشیندا زنگی وار سس نئیلر
دمیز مردار اولماز ایت سو ایچماغیندان ای عارف
حقیقت آنلیان اری کؤنوللرده هوس نئیلر؟!
***
۱۴
آبدال موسا
خویلو آبدال موسا – ۷جی عصرین بؤیوک طریقت عالیمی و شاعیریدیر. حیاتی و یارادیجیلیغینا باغلی دقیق معلوماتی اثرلرینده تاپماق لازیمدیر؛ باخمایاراق کی، بیر چوخ روایتلر، کرامتلریندن یازیلمیشدیر. بوندان علاوه، اونون عثمانلی حکومتینه حؤرمتی ده خاطیرلاماق لازیمدیر. علویلر آراسینداکی شؤهرتی ده خصوصی رغبتله قارشیلانیر.
دوغولدوغو ایل دقیق بیلینمیر، اما قایناقلاردان الده ائتدیگیمیز معلوماتا اساسلاناراق خویدا آنادان اولوب بؤیودوگونو، آتالارینین خوراساندان گلن بؤیوک عالیملردن بیری اولدوغونو گؤروروک. تاریخی منبعلرده موسانین حاجی بکتاش ولی (۵۸۷ – ۶۴۹) ایله بیر عائیله علاقهسی اولدوغونو و بکتاش اونون دونیایا گلمهسیندن اوّل آبدال موسانین دونیایا گلدیگی موژدهسینی وئردیگینی اوخویوروق. موسا، عارفلر سولالهسیندن اولاراق آنادولودا بؤیوک حرکتلرین اورتایا گلمهسینده رول اویناییب و توپلومسال حرکتلردن علاوه، ادبی بیر وارلیق اولموش و تورکجه شعرلرینی بیر دیوان کیمی بیزه یادگار قویموشدور. آبدال موسا بیر عارف، اوزان و شاعیر کیمی یاشاییب – یارادیبدیر. موسا ائله وارلیق اولموشدور کی زامانین یازیلدیغی تذکرهلر و تاریخی کتابلار، اونون حاققیندا افسانهلره چؤنموش روایتلر و کرامتلر یازیرلار. آبدال موسی حاجی بکتاش ولینین نوهسیدیر. بوگون هله آنادولودا یاشایان طریقتلر آراسیندا آبدال موسانین آدی – سانی دیللر ازبریدیر. شعرلری ییغینجاقلاردا و جملرده اوخونور و سماع ایله برابر سسلهنیر.
آبدال موسانین آدی آنادولودا علوی طریقتلرین بینؤرهسینی قویان شخصیت کیمی یازیلیر. اونون یوزلر و مینلرجه مریدی اولموش، اؤلوموندن سونرا دا دوشونجهلری و اؤیرَتدیکلری، مینلرله مریدلری آردیجا چکمیشدیر و بو حرکت هله بوگونوموزه قدر ده داوام تاپمیشدیر. اونون مقبرهسی بوگون بیر زیارتگاه کیمی حؤرمتله قارشیلانیر.
آبدال موسا تصوف و عرفان ادبیاتینین گؤرکملی شاعیرلریندن بیریدیر. اونون شعرلری تکیهلرده و خانقاهلاردا اوخونموش و عصرلر بویو درویشلر طرفیندن سسلندیریلمیشدیر و بو گون ده صوفیانه ماهنیلاری خالقین دیلیندهدیر. چوخ حجملی اولمایان شعر دیوانی ایله یاناشی، “نصیحتنامه” و “ولایتنامه” آدلی ایکی اثری واردیر. آنجاق ادیبلر بو ایکی اثرین آبدال موسادان اولدوغوندا شوبههلی باخیرلار و بئله دوشونورلر کی اونون شاگیردلری بو اثرلری یازیب و اونون آدینا باغلامیشلار. بوندان علاوه، موسانین شاگردلری اونون لیاقتلی داورانیشلاری حاقیندا روایتلر و مختلف خاطرهلر یازیر و الیازمالاردا چوخلو معلومات توپلامیشلار.
آبدال موسانین “ولایت نامه”سی علی عادل طرفیندن نشر ائدیلمیشدیر. بو اثرده ایکی همشهرلی – خویلو – گئییکلی بابا و آبدال موسا آراسینداکی موناسیبتلر ایضاح ائدیلیر و ایکی قهرمان و دوشونجهلی خوی دؤیوشچولرینین دوستلوغو ایضاح ائدیلیر.
آبدال موسانین دیلی چوخ ساده و دؤورونون انسانلارینا یاخین-ایدی. او، آتالارینین خوراساندان اولدوغونو آچیق شکیلده سؤیلهییر:
کیم نه بیلیر بیزی نئجه سویدانیز
نه ذرهجه اوددان نه خود سودانیز
بیزیم مفتونوموز معرفت سؤیلر
بیز خوراسان مولکوندهکی بویدانیز.
آبدال موسا یئری گلدیکده خراساندان گلدیگینی خاطیرلاییر و حاجب بکتاش ولییه اولان حؤرمتینی ده سؤیلهییر و اونون کرامتلرینه ده اشاره ائدیر:
خوراساندان روما ظهور ائیلهین
پیریم حاجی بکتاش ولی دگیلمی؟
مینیب جانسیز دووارلاری یوروتن
پیریم حاجی بکتاش دگیلمی؟
او، خراساندان اولان آخینلارا دا اشاره ائدهرک، آنادولو ارَنلریله علاقهنی سؤیلهدیگی حالدا اونلارین آراسیندا حاجی بکتاشین موقعیتینی ده آچیقلاییر:
دوخسان آلتی بین خوراسان پیرلری
اللی یئددی بین ده روم ارنلری
جملهسینین سرفرازی – سروری
پیریم حاجی بکتاش دگیلمی؟
یئنه بیر شعرینده خوی شهریندن اولدوغونو دا بیان ائدیر:
طوردا موسی دوروب مناجات ائیلر
نسلیمیزی سورارسانیز “خوی” دانیز.
موسانین آدی ایله یاناشی آبدالین ذکر ائدیلمهسی اونون تصوف طریقتلرینده عضو اولدوغوندان خبر وئریر و تخلوصونو ده هر شعرین سونوندا سؤیلهییر:
علی گلدی عدیم خانایا
گؤورچین دونوندا قوندوم جهانا
“آبدال موسا” اولدوم گلدیم زامانا
عارف آنلار بیزی نئجه سردانیز.
***
۱۵
اخی تورک
کئچن هفتهلرده اخی حاققیندا بالاجا بیر معلومات وئریلدی. آرتیرماق لازیمدیر کی اخی لر حرکتی بؤیوک بیر حرکت اولموش و اونون مریدلری نین ساییسی باشقا طریقتلردن داها آرتیق اولموشدور. بو حرکت تام آذربایجانا باغلیدیر و آذربایجاندان آنادولویا گئتمیش و آنادولودا اولان عالیم لر هامیسی آذربایجان اهلیندن اولموشلار کی بو طریقتی اورانین تورکلری آراسیندا یایمیشلار. ابن بطوطه – ۷جی عصر عرب مورخ و ادیبی آنادولو اخیلریندن یازارکن بو مسالهیه دفعهلرله اشاره ائتمیشدیر. تامام مستشرقلر ده بونو دئمک دن واز کئچمهمیشلر. عئینی حالدا بو طریقتدن نئچه – نئچه طریقتلر ده آیریلمیشدیر.
بهاءالدین چلبی “اخی تورک” لقبینه معروف اولاراق ۶ و ۷جی عصرین اخی لریندن ساییلیر. بهاءالدین چلبی ۵۶۰ ایللرینده اورمودا آنادان اولموش و ۶۱۲ ایلینده اورمودا بهاءالدین ولد – مولوینین آتاسی ایله گؤروشموشدور. بو گؤروشده بهاءالدین چلبی مولوی هله اوشاق ایکن اونون هوشلو – باشلی اولدوغونو و گلهجکده بؤیوک بیر مقام صاحبی اولدوغونو خاطیرلامیشدیر.
آرتیرماق لازیمدیر کی آنادولودا اولان طریقت لرین چوخو آذربایجان و خراساندان گلن عالیم لر طرفیندن اولموشدور. و بونو دا آرتیرمالییام کی منصب لر تمامیلا آذربایجان عالیم لری نین الینده اولموشدور او جمله دن: قاضی سراج الدین محمود اورموی قونیه ده، قاضی امینالدین تبریزی آقسارایدا، قاضی جلالالدین قیصریهده، قاضی عزالدین سیواسدا، بدرالدین قزوینی توقاتدا، تاجالدین خویی قاراحصاردا و باشقالاری . . . آذربایجانلی-ایدیلر. عئینی حالدا بیگلربیگی مقاملاری – سیاستده یئنه آذربایجانلیلار الینده اولموشدور. او جملهدن اخی جعفر خطیر زنجانینین ائولادلاری “آل پروانه” زمانیندا بیگلربیگ عنوانینا مالیک-ایدیلر. (ص ۸۹ و ۹۰، مسامره الخبار)
تصوف دونیاسی ده بئله ایدی. همین زماندا مرنددن شیخ بوزاغی، خراساندان بابا الیاس، بابا اسحاق، ساری سالتوق، حاجی بکتاش ولی، خویدان آبدال موسا، گئییکلی بابا و اخی ائورهن کیمیلری سایماق اولار. بونلارین کؤلگه سیندن آنادولودا یونس امره و سلطان ولد کیمیلر ظهور ائدیر عئینی حالدا، بیر سیرا ادیبلر حتا یونس امرهنی ده اورمولو بیلیرلر. آنجاق مولویه، بکتاشیه، نقشبندیه، قلندریه، حیدریه و باشقا باشقا طریقتلر آذربایجان متصوف شاعیرلری طرفیندن یارانیر.
سونرالار بهاءالدیناوغلو حسامالدین – کی “ابن اخی تورک” آدی ایله معروفدور مولوینین مریدی و مرادی اولور؛ باشقا عبارتله، مولوینین او قدر حؤرمتینی قازانیر کی مولوی اونون حاققیندا دئییر:
آن سگی را که بود در کوی او
من به شیران کی دهم یک موی او؟
و ادیبلر بوگون ده حسامالدین چلبینی مُریدِ مُرادپرور دئییرلر! اصلینده مثنوی معنوی نین یارادماسینا سبب اولان دا همین ابن اخی تورک اولموشدور.
اخیلر آنادولو دا آذربایجانلی لار اولموشلار او جملهدن اخی ائورهن، یا همان شیخ نصیرالدین محمود خوییدیر کی آنادولو اخیلرینی رهبرلیک ائتمیش، اوندان علاوه همین بهاءالدین چلبیدیر.
اخی تورک اوچون منسوب اولان شعرلرین ساییسی چوخدور، آنجاق ادیبلر هله بو شعرلرین اوندان اولدوغونا احتمال و شوبهه ایله باخیرلار و یقین حاصل اولمامیشدیر. آما اونون طریقت تبلیغینده و طریقتین رهبریلیگی حاققیندا هئچ شوبهه یوخدور. بهاءالدین چلبی ۶۳۰ ایللرینده فوت ائتمیش، آنجاق اوغلونا وصیت ائتمیشدیر یولداشلیغینی مولوی ایله داوام ائتدیرسین.
***
۱۶
اخی ائورهن
ملانصرالدین داستانلارینی تکجه آذربایجان، ایران و تورکیه یوخ، بلکه عرب دیلی، قافقاز دیللی و حتا اورپا دیللی خالقلار دا تانییرلار. اونون اصلی آدی شیخ نصیرالداین محمود خوییدیر کی ۶جی یوزایلین سونوندا و ۷جی یوزایلین اوّللرینده یاشامیش و آذربایجاندا درین تحصیل آلاراق آنادولویا کؤچموش و اخی ائورهن لقبی ایله اخیلیک جریانینی رهبرلیک ائدهرک بؤیوک شهرت قازانمیشدیر. اخی ائورهن خوی شهریندندیر. بوگون ملاانصرالدین لطیفهلری مستقل کتابلار کیمی ایران، افغانستان، پاکستان، بلغارستان و تمامیله عرب دیللی اؤلکهلرده چاپ اولموش و حتا اورپا دیللی بیلیم یوردلاریندا یاییلمیش کتابلار اولموشدور. بیر سیرا ادیبلر اخی ائورهن ایله شمس تبریزی آراسیندا اولان مناقشهلره اشاره ائدهرک، اونلارین بیری – بیریله مخالفتلرینه ده اشاره ائدیرلر.
آراشدیرمالار گؤستهریر خواجه نصیرالدین محمود خویی اخی ائورهن آدی ایله شهرت قازانمیش و قارداشلیق طریقتینین رهبری کیمی عؤمور سورموشدور. او، سیاسته قاتیلمامیش، آما سیاستده بؤیوک رول اوینامیشدیر.
اخی ائورهن حاققیندا نئچه اثر یازیلمیش و بیر منقبه و ولایت نامهنی ده اونا نسبت وئریرلر. عئینی حالدا چوخلو کرامتلر و گولمهلی داستانلار اونون دیلیله سؤیلهییرلر. بوگون ملانصرالدین هئیکلی آنکارادا، آغ شهیرده، ازبکستانین بوخارا شهرینده، روسیهنین مسکووا شهرینده قورولموشدور. ایراندا مینلرجه داستان و یوزلرجه کتاب یازیلمیش، آنجاق بیر درین آراشدیرما اونون وارلیغی حاققیندا ایرهلی سورولمهمیشدیر. تکجه رحمتلی عمران صلاحی بو یولدا بیر آددیم گؤتورموشدور. آنجاق هله یئری بوشدور.
تورکیه عالیملریندن نئچه بؤیوک عالیم او جملهدن دوکتور گولپینارلی و دوکتور بایرام درین آراشدیرمالار و دهیرلی تحقیقلر آپارمیش و اونون خویلو اولدوغو و اخی جریانی ایله یاخیندان ایلگیلی اولدوغونا اشاره ائتمیشلر.
ملانصرالدینین ایکی اثری “منقبه” و “ولایتنامه”سی بو تئزلیکده چاپدان بوراخیلاجاقدیر.
ساغ قالین
***
۱۷
حاجی بکتاش ولی
تورک دونیاسینین آدلیم تصوف شاعیرلریندن بیری حاجی بکتاش ولیدیر کی خوشبختانه ۲۰۲۱جی ایلی یونسکو طرفیندن اونون آدینا یازیلمیش و یئنی ایلدن دونیا اونون وارلیغی و اثرلرینی تانیتدیرمادا بؤیوک آددیملار گؤتورهجک. حاجی بکتاش ایران ادبیاتیندا – فارسیجا و تورکجه اؤز ائتکیسینی بوراخمیش و اونون تاثیری آلتیندا بؤیوک حؤرمتلر یارانمیشدیر.
سونونجو آراشدیرمالارا آرخالاناراق اونون اؤلوم تاریخی ۶۶۹ قمری بیلینمیشدیر. آنجاق اوزون عؤمرونو نظرده آلاراق ۶جی یوزایلین سونلاریندا دونیایا گلمیش و درین تحصیل آلاراق احمد یسوینین خلیفهسی عنوانیندا تصوف دونیاسینا گیرمیشدیر. حاجی بکتاش ولی اورتا آسیادان دوتوب کیچیک آسیایا قدر چوخلو طریقتلرده تاثیری اولموش و مینلرجه مرید دالیجا گئتمیشدیر. اونون حاققیندا اؤز حیاتی زامانیندان بوگونه قدر چوخلو معلوماتلار وئریلمیش، آنجاق بونلارین چوخو اونون کرامتلرینه عایید اولموش و بیر سیرا خارقه ایشلرله دولو اولدوغو اوچون ایناندیریجی اولمامیشدیر. هر حالدا، تصوف دونیاسی بو افسانهوی حیکایهلرله دولودور.
حاجی بکتاش ولی حاققیندا چوخلو منقبهلر و ولایت نامه لر یازیلمیش و بو ولایت نامه لرین چوخلوغو دا تاریخین اؤنملی قونولاریندان ساییلیر. آنجاق ان مهم ولایت نامه دن اونون یاشاییشی ، دانیشیقلاری و کرامتلری ذکر اولموش و یازییا آلینمیشدیر. گاهدان بو ولایت نامه لرین تاریخی ائله اویدورمالارلا دولودور کی حتا ۴۴۴جو ایل اونون یازی تاریخی طرح اولموشدور کی حتما خطا ساییلیر. بو ولایت نامه بئله باشلانیر:
حقه منت آخیر اولدو بو کتاب
وار اومودوم عاقبت اولا صواب.
بو ولایت نامه چون اولدو تمام
وئر رسولون روحونا یوزبین صلوات
رسولون هجرتی دؤرد یوز قیرخ دؤرد
یازدی نقل ائیله دی با یادگاری
جهاندا قالا بیزدن سونرا یادی
اوخویان لار هئیر ایله یاد ائیلهسین
حق اونو قورخودان آزااد ائیلهسین.
بو الیازما دا یانلیش اولاراق تاریخ ۴۴۴ یازیلمیشدیر. بونو آرتیرماق ایستردیم کی یوزایللر بویو مختلف ولایتنامهلر استنساخ اولموش و بیر سیزا تحریفلر اونلارا داخیل اولموشدور. بو دا استثنا دئییلدیر.
حاجی بکتاش حاققیندا یازیلان کرامتلرله ایشیمیز یوخ؛ بیز ادبیات حاققیندا دانیشماغی اصل توتوروق. چوخلو تذکرهلر و جنگلار بو بارهده یازمیشلار، عئینا حالدا حاجی بکتاشین خراساندان گلمهسینی ده خاطیرلامیشلار. آنادولودا بیر سیرا سیاسی حرکتلره ده قاتیلاراق اورادا آزادلیقلا فعالیت ائدهن طریقتلرده تاثیر قویموشدور. حتا بیر سیرا طریقتلر اونون یانیندا آلجاق گلمیش و بکتاشیه طریقتینده حل اولموشلار. تورکیه یازارلاری بو بارهده درین تحقیقلر آپارمیشلار، تاسوفله ایراندا بو تحقیقلرین یئری بوشدور، بیر حالداکی ایراندا چوخلو الیازمالاری موجوددور.
***
۱۸
بیرک قوشچو اوغلو
بیرک قوشچو اوغلو آذربایجان متصوف شاعیرلریندندیر کی کئچن اون ایللره قدر شعر دفترلری بوللو – بوللو اولاراق چاپ امکانی یوخودو. آنجاق ایندی چوخلو الیازمالار الده ائدیلمیش و کلاملاری یوزایللر بویو جملرده اوخونارکن، بوگون ادبی محفللرین ده بزهیی اولموشدور.
بیرک قوشچو اوغلو اهل حق طریقتینین پیرلریندن ساییلیر. اونون دیوانیندا اهل حق رهبرلرینین آدی چکیلمکدهدیر:
پيرلر پيرليك اوسته دعوا ائيلهدي
پيـر بنيامين كـئچـدي گـوواهـا
***
پيريم بنياميندير، رهبريـم داوود
بنيامين شرطيندن بن كئچه بيلمم.
بیرک اؤزونو سيد ابراهيم مریدی بیلیر و اوندان درس آلدیغینی سؤیلهییر:
دؤنمم، دؤنهسي دگيـلم يارنلر
سـيد ابراهـيم منيم پـيريم ديـر.
***
دئديلر قوشچو اوغلونا: تعليميني كيمدن آلدين
دئديم كي شاه ابراهيمدان بئله تعليملر آليرام.
شاه ابراهیم لقبینه چوخلو راست گلیریک:
بو گون بغداد شهري معمور اولوبدور
چونكي شاه ابراهيم امير اولوبدور.
یئنه:
ابراهيم حؤكمونه بغداد ايچينده
سلاطينلرگليبدير قول اولوبدور.
بیرک ابراهیمی او قدر یوکسکلره آپاریر کی حتا اوندان مدد ایستهییر:
گوناهكار قوللارين دوروب قاپيندا
يا سيدابراهيم ايمداديما يئت.
قوشچو بیر مدت بغداددا یاشامیش آنجاق اورادا غریبلیک حیسی گوجلو ایدی:
قوشچو اوغلو وطندن آيري دوشموش
وطني صحراي بغداد اولوبدور.
شريعته وارد اولدوم، طريقتده يول بولدوم
حقيقت بحرينه دالديم، نصير آل عمرانم.
بیرک تبریزه دریندن علاقه گؤستهریر و تورک دیلینه ده علاقه گؤستهریر:
اگر توركي سـؤيلر اولسـام دوشر ارنلـر بئينيـنه
نئچون سيزه آجي گلير دادلي سؤزون حلاوتي.
منكر نهدير قوشچو اوغلونا دئيه مجوت سؤيلهمه
مگر دئيـهبيلـمهرم مـن توركـي ديـلده مجـوتي
***
گل، اي فريادرس! فرياديما يئت، حكملو پادشاه، سن داديما يئت!
مشكل ايشيم دوشوب هاراي چاغيررام، عزيز خاوندگار، هاراييما يئت!
هجوم دونو ايله چيخما جاهانا! هجومون ساووشدو بيداديما يئت!
گنهكار قوللارين دوروب قاپيندا، يا سيد ابراهيم امداديما يئت!
قوشچو اوغلو اوزو اوسته دوشوبدور، گنهكار قولوندور، گناهيندان اؤت!
ادیبلر و آراشدیرماجیلار قوشچواوغلونو آذربایجانی بیلهرک بیر سیراسی دا اورمولو بیلیرلر. آنجاق تبریز آدی اونون شعرلرینده بوللو – بوللو ایشلنمهدهدیر:
غريبم بو طرفلرده،بيـليـمجه سئـوگي يـاريم يـوخ،
سارالدي – سولدو بنيزيم، هرگز حاليم ســوراريم يوخ!
غريبم، تشــنهيـم، زارم، بولـونمـازدرديـمه چــاره،
اوزتوتوب حقه يالوارام بوندان آرتيق آچاريم يوخ.
عزيز بيزدن ايراق اولدو، جيگريم كـل داغ اولـدو
جمـيع جسميم كباب اولدو، صـبرائوينده قراريم يوخ.
وصليله جاندان آيريلديم، باغ دا باسديم، صبر قيلديم،
خاطيره اوليـا گلـدي، بـونـدان آرتيق گوذاريم يوخ.
اولو سلطانا من قولام، نئچون دئييم كي يوخسولام؟
پادشاه گـنجينده ياريم آخـچـا آرتيق ديناريم يوخ.
باغداددان تبريزه وارديم، حقـي سرمايهده بـولدوم،
آيـري بـازرگانلار كيـمي طلب ايـله كارباريم يوخ.
***
۱۹
مولوی
مولانا جلالالدين محمد بهاءالدين اوغلو مولوي خوارزمشاهلار تورکلریندن دیر. مولوی ۶۰۴ قمری ایلینده بلخ شهرینده – اوزبکستاندا آنادان اولموش، ۶۱۲ ایلینده عائیله سیله برابر آذربایجانا گلمیش، اورمودا آذربایجان عالیملریله گؤروشموش و سونرا آنادولویا کؤچموشدور. قونیه ده ساکن اولاراق درین تحصیل آلمیش و آتاسی ۶۳۱قمری ده وفات اودرکن اونون یئرینده اوتورموش و تدریسه مشغول اولموشدور. ۶۴۲ ایلینده شمس تبریزی ایله گؤروشموش و درین معنوی دهییشیکلیک تاپملشدیر. سونرالار شمسین اؤلومو اونو داها ده ییشدیرمیشدیر. بیر زامان سونرا حسام الدین چلبی کی ابن اوخی تورک آدلانیر و اورمولودور اونون یانینا گلیر و مولوینی شعر سؤیلهمهگه تشویق ائدیر. اصلینده دئمک اولور کی مثنوی معنوی اثرینی مولوی، چلبینین همتی اساسیندا یازیر، حتا حسام بو اثرده اؤز تاثیرینی بوراخما احتمالی دا وئریلیر. نهایت مولوی ۶۷۲جی ایلده دونیاسینی دهییشیر.
مولوی اوزبک تورکلریندندیر و بؤیوک فارسیجا اثرلری یانیندا تورکجه شعرلری یعنی عزللر، قوشمالار و گرایلیلاری دا موجوددور. تاسوفله هله بوگونه قدر مولوینین تورکو دیوانی توپلانمامیش و تکجه دوکتور صدیق بیر سیرا شعرلرینی چاپ ائتدیرمیشدیر. بیر حالداکی الیازمالاردا چوخلو ملمعلر (ایکی و یا نئچه دیللی شعرلر)ی واردیر و چوخلو تورکجه غزللر، قوشمالار و گرایلی لار موجوددور. بیر ملمعی بئله باشلانیر:
داني چرا به عالم، يالقيز سني سئورمن،
چــون در برم نيــايي انـدر غـمت اؤلرمن.
من يار با وفايم، بر من جفا قيلورسان،
گر تو مرا نخواهي، من خود سني ديلرمن.
اونلارجا بئله – بئله ملمعلر اونون کلیاتیندا واردیر. بیر باشقا ملمخی ده بودور:
ماه است نميدانم خورشيد رخت يا نه؟
بو آيريـليق اودونـا نئــجـه جـيگيرم يـا نه؟
مردم ز فراق تـو، مردم كـه همــه دانند
مشق اودو نهان اولماز، يا نه دوشيجك جانه.
سوداي رخ ليلي، شد حاصل ما خيلي،
مجنون بيگي و اويلي اولدوم يئنه ديوانه.
صد تير زند دلدوز آن ترك كمان ابرو،
فتنهلي آلا گؤزلر چون اويخودان اويانه.
اي شاه شجاعالدين شمسالحق تبريزي،
رحمتدن اگر نولا بير قطره بيزه دانه.
دئدیگیم کیمی بئله ملمع لر چوخدور. آنجاق تورک غزللری ده اورهیه یاتان، ساده و آخیجی و گؤزلدیر:
كئچ گيلن اوغلان، هي بيزه گل گيل
داغدان داغـا هي گزه گل گـيل.
آي بيگي سنسن، گــون بيگي سنسن
بــي مــزه گـلمـه، بامزه گل گيل.
كئچ گيلن اوغلان، اوتاغا گــل گـيل
يول بولامازسان، داغ داغا گل گيل.
اول چيچگي كـيـم يــازيدا بـولـدون
كيـمسـهيه وئـرمـه، جسـمـونه وئـرگيل
باشقا بیر شعریندن نمونه:
گلهسن بوندا سنیلن غرضـيم يوخ ائشيدورسن
قالاسن اوندا ياووزدور، يالونوز قاندا قالورسن
چلبيدير قامو ديرليك، چلبه گل، نه گزرسن،
چلبي قوللارين ايستر، چلبينـي نـه سانورسن؟
نه اوغوردور،نه اوغوردور، چلب آغزيندا قيغيرماق
قولاغون آچ، قولاغون آچ، بولاكيم آندا دورلورسن
***
۲۰
خواجه مسعود ابن احمد
خواجه مسعود آذربایجان ادبیاتینین ۷ و ۸جی یوزایللرینده یاشاییب – یارادان شاعیردیر. او، اؤزونو کریمهلی بیلیر کی آذربایجانا گلمیش، ولی چوخلو تذکرهچیلر اونون تورکستانلی اولدوغونو و آذربایجاندا قالدیغینی و سونرالار آنادولویا کؤچدویونو یازیرلار.
خواجه مسعوددان ایکی اثری الدهدیر: بیری “سهیل و نوبهار”دیر و ایکینجیسی “فرهنگنامه” آدلی بیر مثنویدیر. سهیل و نوبهاری ۷۵۱ قمری ایلینده و فرهنگنامهنی ۷۵۵ ایلینده یازمیشدیر. سهیل و نوبهار ۵۷۰۳ بیتدیر و فرهنگ نامه ۴۰۴۴ بیتدن عبارتدیر. بئلهلیکله اونون اثرلری ۱۱۰۰۰ بیتدن چوخدور. بونونلا برابر بیر سیرا تذکرهچیلر “کلیله و دمنه”نی نظمه چکدیگینی ده یازمیشلار. شوبهه ده یوخدور کی خواجه مسعودون بو اثرلردن علاوه بیر تورکجه غزللر دیوانی دا واردیر. سهیل و نوبهار اثری ایراندا چاپ اولموش و غزللری ده او یاندا – بو یاندا یاییلمیشدیر. آما هلهلیک بیر دیوان کیمی توپلانمامیشدیر.
سهیل و نوبهار اثری ادبیات تاریخیمیزده اؤنملی بیر یئر آلیر. سهیل – یمن شاهینین اوغلودور و نوبهار – چین فغفورون قیزی. بو ایکی عاشق و معشوق آراسیندا چوخلو اولایلار اوز وئریر و نهایت بیر – بیرلرینه چاتیرلار. بو داستان خالق ایچینده ده یایغیندیر.
البتده شاعیر، بیر مسلمان اولاراق اؤز دوشونجهلرینی آرایا قویور. خواجه مسعودون غزللری چوخ گؤزل و اورهیه یاتان دیر و دیلی ده ساده دیر.
بورادا بیر غزلینی اوخویورام:
یاخدی بنی عشقون اودی ای سرو روانیم،
ای دردیمه درمان اولان، ای روح روانیم!
گر حوری گؤرونورسه، بنوم عینومه گلمز،
الا سنی دیلر دون و گون کؤنلوم و جانیم.
وصلینی تمنا قیلورام دایما حقدن،
بیر دم ایریشم خرم و کلی بو زمانیم.
فرقت اودی یاخدی بنی و قالمادی صبریم،
اسیرگه بنی، رحم قیل، ای حور جنانیم.
راضییم الیم باغلی قول اولام قاپونوزدا،
امرونه مطیعم تؤکریسن داخی قانیم.
خواجه مسعود بیر مسلمان شاعیر اولاراق مثنویلرینده توحید، نعت و مناجات ایله اثرینی باشلاییب و کلاسیک ادبیاتین سنتلرینه اویغون اولاراق کتابین یازما سببی، داستانین هارادان آلدیغینی سؤیلهییب، داستانین اصل متینه گلیر و داستان بیتدیکده اوندان نتیجهلر آلیر و نصیحتلر وئریر. کتابین یازما تاریخینه ده اشاره ائدیر. بئلهلیکله هر ایکی اثری – “سهیل و نویهار” و “فرهنگنامه” گؤزل بیر کلاسیک اثر اولورلار. خواجه مسعود داستانی بئله باشلاییر:
ائشیت سنه بیر خوش حیکایت قیلام
اگر تانریدان اوش حمایت بولام
کی ساغلیق باغیشلار، فرصت وئره
تمام ائیلهمکلیگه رخصت وئره
قاتیمدا بنیک واریدی بیر کتاب
اوخوردوم اونو دایما بیحساب
دئدیم گر اولا تانرینین یاریسی
بو قامو حکایت کی وار پارسی
دؤنه تورکویه، اوخویا خاص و عام
عنایت قیلورسا حق، اولا تمام
کی توفیق و یاری باغیشلایان اول
عاشقلاره یاری باغیشلایان اول
گتورموش کتابدا اول اوسلو کیشی
کی حق رحمتی اولسون آنون اشی
یمنده اولو پاردشاه واریمیش
کی عقل ایله دولت آنا یارایمیش. . .
و بئله لیکله داستانی باشلاییر و سونوندا کتابین یازما تاریخینی آچیقلاییر و اوخویانلاردان التماس دعا ائدیر.
***
۱) داستان احمد حرامی به صورت کامل اینک زیر دستان شما میباشد.
azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab prs_Arab pbt_Arab urd_Arab pbt_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab ckb_Arab azb_Arab pes_Arab ckb_Arab pes_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab unk unk pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab unk unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab unk urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab unk unk snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab ara_Arab pes_Arab snd_Arab ara_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab snd_Arab snd_Arab ace_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab bjn_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab ckb_Arab azb_Arab unk unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab unk unk ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab pbt_Arab unk pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab pes_Arab pes_Arab unk pes_Arab pbt_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab ara_Arab unk unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab prs_Arab azb_Arab snd_Arab snd_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab uig_Arab bjn_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab