دیلیمیزین آدی تورک دیلی، تورکجه و یا تورکیدیر؛ «آذربایجانجا و آذربایجان دیلی» قوندارما/اویدورمادیر
سپتامبر 12, 2007 at 12:25 ب.ظ. 3 دیدگاه
بازار گونو دوشرگه وئبلاگیندا اورخون کیتابهسینین شیمالشرقی جهتی، کیتابهنی اوخویان: نجیب عاصیم، آذربایجانجا[تورکجهیه] چئویرن: همت شهبازی یازیسی یاییلدی.
آنیندا یازییا بیر شرح یازیب گؤندردیم آمما نه ایسه، شرحی یایمادیلار. تأسسوفلر اولسون کی بو گون آدی گئچن یازی اورمو کیتابخاناسیندا دا یاییلدی. یازی چوخ گؤزل آما بیر شئیه دیققت ائدیلمهمیش:
دیلیمیزین آدی تورک دیلی، تورکجه و یا تورکی اولا بیلر ده، آذربایجانجا و آذربایجان دیلی اولامماز. بونو اونوتماماق گرک. ایران دیلی، قیبریس دیلی، مراکئش دیلی، آمئریکا دیلی، افغانیستان دیلی نه قدر گولونج، ایگرنج و قوندارما/اویدورما ایسه، «آذربایجانجا و آذربایجان دیلی» ترکیبلری ده او قدر گولونج، ایگرنج و قوندارما/اویدورمادیر.
تورک میللتی آدینا دوشرگه و اورمو کیتابخاناسیندان بو یانلیشلیغین دوزلدیلمهسینی ریجا ائدیرم.
بو قونودا داها آرتیق بیلگی اوچون «شاعیرلریمیزده تورک، تورکی و تورکجه/شاعیرلریمیز بیزی و دیلیمیزی نئجه آدلاندیریرلار؟ – محمدرضا هیأت» یازیسینی اوخومانیزی توصیه ائدیرم.
Entry filed under: میللی شوعور, آنا دیلی, تورکجه.
3 دیدگاه Add your own
-
تاسوفله یازدیغینیز یازی یئتیشمه ییب لوطفا اونو وئبلاگین ایمئیلینه یوللایین . ممنونیتله اوخویارام. و وئبلاگدا یایارام. ساغ اولون- شهبازی
-
عزیز قارداشیم آذربایجانجا ایندیکی ائله بیر معنا وئره بیلر. آما بیزجه دوزو «آذربایجان تورکجه»سی یازیلمالیدیر. هر حالدا سیزین دیققه تینیز و ها بئله حساسییتینیز اوچون ساغ اولون.
سیزین ایسته کینیز یئرینه یئتیردی.
بو کلمه «آذربایجان تورکجه» سینه ایصلاح اولوندو
یاشییاسیز
-
مهر آیینین بیری، مدرسه لرین باشلایش موناسیبتینه
اورتاق دیل مسئله سی
(آشاغی داکی یازی، استکهلم دا، مهر آیینین بیرنه حصر اولان سئمیناردا دانیشیق دیر)
یونس شاملی
مئهر آیینین بیری، مدرسه لرین آچیلیش گونو، اؤنوموزده دیر. تاسفلر اولسون کی هله ده ایرانداکی اوخوما و درس سیستمی کهنه، غیررئال، زیانلی و اکسترم (ایفراطی) فارس میلتچیلیگی اساسیندا قورلموش و او اساسدا دا بو گونه قدر دوام ائتمیش دیر.
بونا باخمایاراق کی، ایرانداکی اوشاقلارین ان آزی (یوزده آلتمیش) 60% ی مدرسه و مکتبی آنا دیلینده باشلامایب و حتی سایقیسیزلیق اوشاقلارین آنا دیلینه، اونلارین حیاتی بویو دوام ائمک ده دیر.
حقیقت بودور کی چوخونلوق دا اولان غیرفارس اوشاقلار مدرسه نین باشلاییش گونوندن اوخونان دیلی باشا دوشمه مگینه گؤره، هر زامان اؤزلرین سیخینتی دا حیس ائدیرلر. اوشاقلار بیگانه بیر دیلده اؤرگنمه یه باشلایاندا، او دیلی بیلمه دیگینه گؤره، حتی اؤز بیلدیگی سؤزون، دئمگین ده، اوتانیر و بلکه اوتانجاقلیق بیر اؤزللیک کیمی او اوشاقلارین حیاتیندا ان سون یاشلارینا دک دوام ائدیر. بیر باشقا طرفدن، غیرفارس اوشاق مکتبی باشلایاندا، فارس دیلی ایله هئچ تانیش اولمادان، آئیله، محله، قوهوم-قونشو و یا اونون شهرینده دانیشمایان دیلی، اؤرگنمیه باشلاین اوشاق، اؤزون باشقا بیر فارس اوشاغی ایله برابر دَیرده، ارزیشده، گؤرمه دییی بیر حقیقت دیر. چون کو بو اوشاق مدرسه نین باشلانان گونلریندن و حتی باشلانان ایللرینده ده اؤزونده فارس بیر اوشاق لا رقابت حیسی اولا بیلمیز. چون فارس دیللی اوشاق درسلیگی اؤز آنا دیلینده باشلاییر، آمما تورک اوشاغی درسلیگی آنا دیلیندن یوخ، بلکه بیگانه بیردیلده، یعنی فارس دیلینده باشلاییر. بو نابرابر بیر باشلایشدیر. و نابرابر باشلایشدا او اوشاق نئجه اؤز فارس دیللی یاشیدلاری ایله رقابت ائده بیلر؟ بئله بیر وضعیت ده غیر فارس اوشاق حتی رقابته گیرمه دن بئله اؤزون اوتوزموش بیری کیمی حیس ائده بیلر. بونلار قیسساجا تورک اوشاغینین اؤز وطنینده و آرزو ائله مه دیگی حالدا، غیراینسانی و غیرمدنی تحصیل شرایطینه معروض قالماسینین رئاللاردیر.
آمما بوغیر اینسانی و غیرمدنی سیاستین، یعنی آنا دیلینده یوخ، بلکه بیگانه دیلده تحصیل آلما فیکیرین کؤکو هاردادی؟ بو سؤزلره دیققت ائدین، ماحمود افشار تانینمیش پان فارسیست دئیرکی، «اگر آذربایجان خالقی، تورک دیللی درگی لری (روزنامه لری) راحاتجا اوخویابیلریسه و یا تورک دیلینده یاز بیلیرسه، داها فارس دیلینه نه احتیاجی وار؟»
او بئله دوام ائدیر؛ «… من ایسته ییرم کی فارس دیلینین اؤرگنمه سین اجباری، مجانی (پولسوز) و عمومی ائلسینلر و بو ایشین ایمکانلارین یارادسینلار… من شک ائله مدن بیلیرم کی بو ایش زحمت سیز، پروبلم سیز و بیری اونونلا موخالیف اولمادان و حتی آذربایجانلی لار بو مسئله نی حیسس ائله مدن، اؤز ایستگیمیزه یئتیشه ریک و آذربایجانلی لار 50 ایلدن سونرا راحتجا فارس دیلینده دانیشاجاقلار. مسئله ایکی حالدان خاریج دگیل: آذربایجانلی یا ایرانلی دی و یا دگیل، ایرانی ایسه تورک اولابیلمز… آذربایجانلی لار اؤزلری قاباغا دوشوب و اؤز ملی دیللرین (یعنی فارس دیلین) یایسینلار و یواش یواش تورک دیلی که خارجی بیردیلدی گئتسین» آینده مجله سی، یگانگی ایرانیان و زبان پارسی، ماهمود افشار
بونون معناسی آیدیندیر، فارس دیلینین گئنیشمه سی و یایلماسی، تورک دیلینین اؤلومونه احتیاج وار. تورک دیلی بیگانه سایلمالیدیر، آذربایجانلی ایسه آذربایجانلی نین جانینا دوشملی دیر و تورک تورک ایله ال به یاخا اولمالی دیر… نه اوچون؟ بوندان اوتور کی فارس دیلی داها چوخ اینکشاف ائدسین، فارس دیلی غیرفارس میلتلرین آراسیندا یایلسین، و یواش یواش تورک دیلی میدان چیخیب گئتسین.
آمما بو سیاست، یعنی غیرفارس دیللری فارس دیلینده اریتمه نین بهانه سی نه دیر؟ بهانیه گلنده دئیرلر؛ ایرانین بیرلیگی! بونو فارس اولترا ناسیونالیستلری و باشقا میلتلردن اونلارا قاتیلان ساتقین لار دئیب و اونو هر ایکی پهلوی دورونده دولت سیاستینه چئوردیلر. سونرا دا اسلام جمهوریتی او سیاستین وفالی دوامچی سی اولدو.
ایران دا فارس سیاستچی لرینین فیکرینجه، بیر اؤلکه ده، بیر مملکت ده نئچه رسمی دیل اولورسا او مملکتده بیرلیک اولاماز. فارس اولتراناسیونالیستلریندن توت او میلیته عاید، سول دوشونجه سی اولانلاردا، ، بو فیکره اؤز دامغالارین، موهورلرین ورورلار و بو فیکرایله ایران دا یاشایان ملتلری و او جمله دن فارس میلتین ده، امکانلارینا قدر قاندرمیشدیلار کی، ایلا بئله اولمالیدی، یوخسا ایران داغیلار…!
هربیر آیدن اینسانا بللی دیر کی بو سؤز یئریندن-دیبندن یالاندی و بو یالانی فارس سیاستچیلری یاخشیجا بیلیرلر. چون کی تمام دنیانین اؤلکه لری بیر نئچه سیندن سونرا، نئچه دیللی اؤلکلردیرلر. بو نا باخمایاراق بوگون دنیانین 61% (یوزده آلتمیش بیر) اولکه لر فدراتیو سیاسی سیستمی ایله ایداره اولورلار.
سون زاماندا ایراندا فارس اولتراناسیونالیست سیاستچیلرینه بیر پریشان حالیق اوز وئرمیشدیر. او پریشانلیق گئچن 20 ایلده، ایران دا یاشایان ملت لرین آیلماسی و اللخصوص آذربایجان خالقی و تورک میلتینین ایستکلری گئچن ایللرده مدنی عصیانا چئویریلمه سیندن قایناقلانیر.
ماحمود افشار، نقل ائله دیگیم سؤزلرده، 50 ایللیک بیر زامانی، تورک دیلینین محو اولماسینا، یئترلی گؤرورموشدور. آمما ایندی ایسه 80 ایل او فیکیرین حاکیمتلریندن گئچیر و بوگون ایران داکی سیاست بیر بویوک و اونودولماز مسئله نین قارشی سیندا دورور. و او دا؛ ایران دا یاشایان میلت لرین برابر حقوقلا یاشاماسیدیر. بو مسئله آکتوئل بیر شرایطه گلدیکده، گؤستریرکی، اریتمه سیاستی، اگر سه بعضی، گئچن 80 ایلده، فارس آپارتاید سیستیمینه قازانجلاری (موفقیتلری) وئریب و چوخلو غیرفارس اینسان فارسلاشیبدیرلار. آمما عمومیتده بو پروژه بوگون ایفلاس ایله قارشی قارشیا دورور. بابک قالاسینین قورولتایی و اینیشیلکی خردادین محتشم قیامی تورک و آذربایجانلی نین فریادینی هم ایراندا و هم ده بین الخلق اجتماعیاتیندا قالدیردی. ایندی داها آیدیندیر کی ایرانین سیاسی مدنی پروبلملرینه، آذربایجان، مستقیل بیر سیاسی قوه کیمی حسابا قویولماسا، حل اولونا بیلمز.
اریتمه سیاستی یا پلورالیزم
آمما بو پروبلم هانکی یوللارلا حل اولونمالی دیر؟
نئچه میلتلی و نئچه دیللی ایرانین مدنی فرهنگی مسئله سین حل ائتمگه 2 یول وار:
– بیرنجی، بیر اؤلکه، بیر دیل و باشقا دیللری ارتمه سیاستی و او یولدان مملکتده بیرلیگ قازانما
– ایکینجی یول، پلورالیزمی عمویتله رسمیته تانیما و بیرلیگی نئچه لیگین ایچیندن برپا ائتمک دیر.
بیرینجی یول گئچن هشتاد ایلده تجربه اولوندو. بو تجربه نین نتیجه سی، غیرفارس مدنیت لرین، فرهنگ لرین اؤلدورمه، او مملکتده بیر آزینلیغا اوستون استاتوس وئرمه و او اساسدا چوخونلوغو تحقیر و اهانتلی توخونوشا معروض قویما ایدی.
بیرینجی یولون تجربه سی، ایراندا یاشایان میلتلر آراسیندا آییرلیق و سویوقلوق، ملی بؤلگه لرده گرگینلیک و ملی دمکراتیک مبارزه نین داها گئنیش مه سی و اساسا ایران توپلومون سیاسی گرگیلیه ساری آپارماسی دی.
بیرنجی و تجربه اولدوغو متددا، اینسانی و مدنی حاقلارین ازیلمه سی، دمکراتیک ایستکلرین دایاندیرلماسی، و اساسیندا توپلومون اینکشافینین قارشیسیندا دورماسینا سبب اولموشدور
آمما ایکینجی یول، یعنی پلورالیزم (کی بوگون دونیانین مدرن اولکه لرینده اؤزونه محتشم یئر آچیبدیر) عمومیتله رسمیته تانینیرسا، ایراندا مدنیتلری اولدورمه یوخ، بلکه اونلارین اینکشاف ائتدیرمه سینه چالیشیلاجاقدیر.
بو شیوه ده، هر بیر اینسان، هانکی دیله و هانکی دینه باغلی اولورسا، تحقیر و اهانت یوخ، بلکه توپلوموندان اونا سایقی و سئوگی بسلنه جکدیر. سایقی و سئوگی حیس اولان وطن داش دا، عصیانا گرک گؤرمز.
نئچه دیللی ایران دا، پلورالیزم رسمیته تانینیرسا، دمکراتیک اینسانی و مدنی حاقلارا مانع تؤردیلمیز. و دمکراتیک پروسس او اؤلکه نین داهادا ایلرله مه سینه و قاباغا گئتمه سینه سبب اولور.
ایندی ایسه نئچه دیللی و نئچه میلتلی ایران دا، بیر دیللی مدنی سیستمین سونوجو آیدیندیر. بلکه بو تجربه یه باخان دا، پلورالیزمین حقانیتی داها چوخ اوزه چیخیر.
اورتاق دیل مسئله سی
آمما پلورالیزمه گلدیکده، بیر جدی سوآلا جاواب تاپیلامالی دیر و او دا بو کی؛ اورتاق دیل مسئله سی ایراندا نئجه حل اولمالی دیر؟ منجه بو مسئله یه بیر رئال، عقلانی و زمانه ایله اویگون اولان بیر یول تاپمالییق.
اساسدا نئچه دیللی و نئچه میلیتلی اؤلکه لرده، دیل مسئله سی یالنیز دیل حاقی رسمیت تانیتما ایله حل اولمور. چون کی دیل حاقی رسمیته تانینیرسا، اونا معین دیلین صاحیب لری و معین ملییت اؤزونو سیاسی قوه کیمی حیاتا گئچیرمک ایستییر. و او سیاسی قوه اساسیندا، معین سویه لرده و تانینمیش قانونلار چرچواسیندا اقتصادیاتا، سوسیال مسئله لره و مدنیت و دیل مسئله سینه ایالتی بیر دولت سویه سینده پلان تؤکوب، توپلومون انکیشافا طرف اورگانیزه ائدیر.
دیل عرصه سینده هر بیر رئال دوشونن اینسانا آیدیندیر کی، آنا دیلینده تحصیل آلما، ان مهم و ان اوستون یئری آلان بیر مسئله دیر. هر اوشاغا آنا دیلی، دیللرین آناسی دیر. او دیلن بنؤوره سی اوسته، باشقا دیللری بینا ائتمک اولور. بو اساسدا تمام اوشاقلار، و او جمله دن تورک اوشاغی، هر شئیدن اول اؤز آنا دیلینده تحصیل آلمالی دیر. چون کی بوگونکی تانینمیش علم و بیلیم بو حقیقتی آیدینجا گؤستریر و آنا دیلنین آغیرلیغین گوسترمک اوچون «بین الخلق آنا گونو» یارانیر.
بو اساسدا تمام مکتب لر، مدرسه لر هر بیر میلتین آنا دیلی اساسیندا قورولمالی دیر. باشقا بیر حقیقت بودور کی، ایرانداکی دیللر(تورکجه، فارسجا، کردجه، بلوچجا و عربجه) هم بیریاشییان بؤلگه ده، منطقه ده و همده دنیا سویه سینده تانینمیش دیللردیرلر. و گینده باشقا حقیقتی دئملیم کی قید ائتدیگیمیز دیللرین اساسیندا بوگون دولتچیلیک، ایالتی سویه ده (پاکستانین بلوچستانی و عراقین کردستانی کیمی) و یا مستقل فورم دا (آذربایجان جمهوریتی، عرب اولکلری، تاجیکستان و ترکمنستان کیمی) قورولموشدور. هانسی کی، ایران حاکمیتی و حتی اونون اوپوزسیونودا اولان قوه لر غیرفارس دیللری آشاغی سویه ده تانیتدیرماغا جهد گؤستریرلر.
اورتاق دیل مسئله سی بوگون فرقلی مدللر ایله حل اولموشدور. فرقلی مدللر طبیعی دیر کی فرقلی شرایط دن قاناقلانیرلار. بو اساسدا، اورتاق دیل مسئله سین 3 تانینمیش فورمادا گؤسترمک اولو و او مدللردن ایلهام آلاراق ایراندا کی شرایط ایله اویقون بیر شیوه نی سئچمک اولار:
1- سویس مدلی
بو مملکت ده اورتاق دیل آدینا بیرشئی یوخدور. سویس ده 4 رسمی دیل وار. او اؤلکه ده، دیللر آراسیندا آیریم و فرق یوخدور و هر کس اؤز دیلی اساسیندا، بیر یا ایکی باشقا دیل اؤرگشمک مجبوریتینده دیر و هراوشاق ایستر-ایسته مز ایکی و یا 3 دیلی، اختیاری اولاراق، اؤرگنملی دیر. بللی دیر کی هر بیر فعال وطن داشین بوگون صلاحیت لری اساسیندا ایش تاپا بیلر. هر بیرسویسلی کی ایکی و یا 3 دیله احاطه سی اولسا، بیر دیله احاطه سی اولان وطن داش،ایش تاپمادا، اونلا رقابته گیره مز. بو رقابت، آییله لری و اوشاقلاری ایکی و یا 3 دیلی اورگنمییه تشویق ائدلر. سویس بیر کنفدراتیو سیستمی ایله قورلموشدور.
2- هندوستان و پاکستان مدلی
بو اؤلکه ده، گینه ده آنا دیلینده تحصیل آلما، تحصیل سیستمی نین اساسلاریندان دیر. آمما اینگلیس دیلی، او اؤلکه ده کؤکو اولدوغونا گؤره، اورتاق دیله چئویریلمیشدیر. البته هندوستاندا، دمکراتیک قورومون اینکشافینا گؤره، او اؤلکه بو عرصه ده داها چوخ گئنش میشدیر و پاکستان ایسه غیر دمکراتیک بیر سیاسی سیستم چرچواسیندا اولدوغونا گؤره، غیر موثر بیر تحصیل سیستمی اساسیندا دیل مسئله سی حل اولونور. گینه ده بو اولکه لر فدرالیزم اساسیندا قورولموشدورلار. هانسی کی هندوستان دمکراتیک و پاکستان هله ده غیردمکراتیک بیرگئدیشات دادیر.
3- افغانستان و عراق مدلی
افغانستان و عراق دا، نئچه دیللی لیک مسئله سی حلین ده، ان سون سئچیلمیش شیوه دیر. افغانستان دا، تمام دیللر رسمیته تانیندی. آمما دیللرین استاتوس موقعی فرقلی ایدی. پشتون و دری دیللرینین هر بیری او مملکتین یوزده 30 دان چوخون تشکیل ائتمک اوچون افغانستانین اؤلکه بویو دیللری کیمی رسمیته تانیندی. آمما اؤزبک تورکجه سی، مملکتین یوزده 10 تشکیل ائتمک اوچون محلی بیر استاتوسا صاحب اولدو.
عراق دا شرایط داها فرقلی ایدی. عرب دیلی یوزده 80 یاخین جمعیتی تشکیل ائدن و کورد دیلی، جمعیتین یوزده 16 نی تشکیل ائتمک اوچون، اؤلکه بویو استاتوسا صاحیب چیخدیلار. آمما تورکمن لرین سایی آذ اولدوقلارینا و اونلارین سیاسی موقع لری قدرتلی المادیغینا گؤره محلی رسمیت تاپدیلار.
ایرانین دیل مسئله سی نئچه حل اولمالی دیر؟
آمما ایران مدلی؛
یوخاریدا ایشاره ائتدگیمیز اساس، ایراندا دا اؤزونه محتشم بیر یئر آچمالی دیر. و او اولکه دن یاشییان اینسان لار، اوشاقلار، هر بیر شئ دن اول، آنا دیلینده تحصیل آلمالی دیرلار، بیرینجی درسلیک دن، ان سون سوییه دک. مدرسه دن، یونورسیتیه دک. بو اساسدا تمام دیللر ایران دا رسمی استاتوس قازانمالی دیرلار.
آمما رئاللار گؤستریر کی ایراندا اولان تحصیل سیستمی، یوخاریداکی قید اولونان، 2جی مدل له 3نجو مدلین ترکیبندن یارانمالی دیر. بو معنادا کی؛
– دنیانین علمی اینکشافاتیندان، اونون ایلرله مه سیندن و تجربه سیندن اوزاق قالماماق اوچون،
– دنیانین بوگون واسطه چی و اورتاق دیلی اولاراق و هر بیر گنج وطن داشین تحصیل آلما و یا هربیر ایش مسئله سینه باغلی اؤلکه دن خارجه چیخیرسا دنیا واسطه چی دیل ایله تانیش اولماسی اوچون،
ایرانین تحصیل سیتیمینده، آنا دیلیندن سونرا، اینگلیس دیلینه آغیرلیق وئریلملی دیر.
باشقا طرفدن دن، عراق و افغانستان متدولاری ایراندا گئچرلی اولسالار، گله جک ایراندا ایکی دیل، یعنی تورک و فارس دیللری و بلکه ده اوچ دیل، یعنی تورک، فارس و کرد دیللری، گنل سویه ده، عمومی سویه ده دولت دیللرینه چئویرله بیلرلر. بو حالدا بلکه بلوچ ، عرب و باشقا دیللر محلی استاتوس قازانسین لار.
سونوج بو کی، تحصیل سیستمی اوشاغین آنا دیلینه سایقی، اونون اینکشافینا یول و مملکتین گئنیشمه سینه اوفوق آچمالی دیر. بو گونکو سیستم بو فاکت لارین قارشی سیندا دورور… بو ناگوره ده ایران دا گئنیش دگیشیلمک هر بر دمکرات اینسانین آرزو و ایستگی دیر.
بیر دمکراتیک، اوغورلو گلجک اوچون چالیشما، اوشاقلارین یولونا ایشق ساچیب، اونلاری بیر دیرلی اینسان کیمی یاشاداجاقدیر
پاسخی بگذارید
Trackback this post | Subscribe to the comments via RSS Feed
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab eng_Latn unk azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab eng_Latn