داها یئنی قوشوقدا (شئعیرده) دیل و زامان
کیان خیاو
بو گون دونیامیزین ان اؤزگون قوشوقلارینین چوخو دیل قوشوغودور. دئمک قوشوق بیر چئشید دیل بیلگیسیدیر. منجه بو گونون قوشوقلاری “یئنی قوشوق” دئییل، “داها یئنی قوشوق” اولمالیدیر. دیل آرتیق اؤز ایچینده یئنی سسلری کشف ائده بیلهجهیی قدر اؤزونو یایقینلاشدیرا بیلیر. “داها یئنی قوشوقدا” تک سیاسال یوخسا وارلیغی تانیما تخییولونون رولو یوخدور. بونلاردان اؤنملی نسنهلرین ده رولو وار.هامیسیندان اؤنملی “دیلبیلیمچیلیک” دیر. زامان دییشیلدیکجه اؤزونده بؤیوک دییشیکلیکلر گؤروب، زامانیندان قاباغا آتیلان قوشوقچولار وار. دیل ده قوشوقچوسویلا بیرگه اؤزونده دییشیلیب، اؤز چرچیوهلریندن ائشییه چیخیب، گلهجک زاماندا نئجه گلیشیب نئجه قوللانیلا بیلهجهیینی سئزهرک او تور ده قوشوغا جالانیر. دیل بوردا اؤز یارادیجیلیق گوجونو چوخالدیب ایرهلییه دوغرو یورویور. داها یئنی قوشوقلاردا آنلاتی ایشلوینین قاورامییئنی کاراکتئر و یئنی تابلو فیقورلارینی یاراتماقلا “زاماندان” یئنی بیر قورولوش دوزنلمهسینی اوخوجویا آشیلامالیدیر. بو “زامان” تقویم، ساعات یوخسا ماتئماتیک بیلیمینه دایالی بیر زامان دئییل. بورادا “داها یئنی قوشوق یازماق عملینین نئجهلییی” گلهجک زاماندا دیلین توپلوملار آرا قوللانیلا بیلهجک نئجهلییییله سیخ باغلیدیر. داها دوغروسو، “داها یئنی قوشوقدا”، “زامان” یوخدور. باشقا بیر دئییشله، داها یئنی قوشوق اؤز دوغاللیغی اولاراق “گئنل زامان”ا وارا بیلسین دئیه “کیشیسل زامان” ی اؤزوندن سیلیر. چون، قوشوق زامانسال اولارسا، دئمهلی یالنیز بللی بیر زامان سورجینده کئچرلی اولار.
“داها یئنی قوشوقدا” نئجه آنلاتیچیلیق “یئنی قوشوقدا” اولان آرتیق شابلونلاشمیش فورم و قورولوشلاری، نئجه دوزنه سالماق و نئجه داغیتماق آنلامینا دا گله بیلر. گلهجک زاماندا قوللانیلا بیلهجک بیر دیلله گلهجک اینسانلارین گلهجک زامانینی آنلادا بیلمهنین “داها یئنی” یوللارینین آختاریشیندا اولماق، “داها یئنی” آنلاملاری اوردیب یاراتماق گوجونه یییهلنمک دئمکدیر. بو ایسه بؤیوک باشاری ایستر. “داها یئنی قوشوقدا” اینسان وارلیغی آنلامینین، آنلاتییلا باغلی بیر نهسه اولدوغونو، آنلاتیچیلیغین دیل اویونو یئر- یئر بیزه گؤستریر. بیلیندییی کیمیهر آنلاتینین، باشدان کئچمیشلری، باشقا سؤزله، تاریخی آنلاتدیغیندا اؤزل آنلامیوار. آنجاق بو تیپ آنلاتیلار “داها یئنی قوشوقدا” فرقلیدیر. داها یئنی قوشوقداکی تاریخ آرتیق عؤمرونو ساواش- دؤیوشده کئچیریب آد- سان قازانان شاهلار و قهرمانلارین باشدان کئچمیشلری دئییل، اینسان توپلولوغونون آشاغی قاتدا یاشایان چاغداش یئنیلمیش اینسانلارین باشدان کئچمیشلریدیر. داها یئنی قوشوقلا اوغراشان قوشوقچو اینسان توپلوملاری آراهانکیسا بیر حاق، بیر ائشیتلیک، بیر اؤزگورلویو سسسیزجه باغیران، اونو دا یاشام باغیرتیسییلا یوخ، اؤلوم باغیرتیسییلا باغیران ان یئنیلمیش بیر اینساندیر. او، بو یئنیلمیشلییی آنلاتماقدان اوتانمیر و چکینمیر.
“داها یئنی قوشوقچو” اوچون اینسان وارلیغینین آنلامیآرتیق دونیانی دییشمک یوخسا بیر چئشید دونیایا ائگئمنلیک ائتمک دئییل. اونون اوچون وارلیق آنلامیقولایجا بیر نهسهلری آنیمساییب آنماق، و آنلاتیسال بیر سؤزده، آنلاتیسال بیر قوشوقدا اؤزونو اولدوغو کیمیاوخوجولارین بئیین- بللهیینه اؤزگورجهسینه بوراخماقدیر. “داها یئنی قوشوقدا” قوشوقچو، نهیین دئییلهجهیینین گرکلی اولدوغونو، اونو نئجه دئییب نئجه آنلاداجاغینی “بیلیر.” بو “بیلگیده” قوشوقچونون اؤزل بیر آلقیلاییشی و بو آلقیلاییشدا اؤز کئچمیشیندن – بوتونلوکله کئچمیش سیاساللیغینین یئنی اوخونوشوندان – اؤز اؤزل کیملیییندن اولوشان بؤیوک بیر کولتور وار: قوشوقچونون آلقیلاییش کولتورو! سانکی داها یئنی قوشوق یانلیسی بیر قوشوقچو بوتونلوکله بیر رومان یازاری کیمیداورانیر. دئمک رومان یازارلاری اؤز یازاجاقلاری رومان، پووئست یوخسا اؤیکونو آنلاتیسال بیر دوزنه سالسینلار دئیه اؤنجهدن اؤزل بیر تاساریمیسئچدیکلری کیمی، داها یئنی قوشوقچونون دا قوشوقلاریندا آنلاتیسال بیر دوزن وار. بونلا بئله “داها یئنی قوشوقدا” رومان یوخسا اؤیکو دوزنلییییله زامان دوزنسیزلییی بیر یئرده گؤرونور کیمیدیر. سؤزسوز بو “بیر یئرده گؤرمه”نین اؤزونده “دوزن”ین اولدوغو بللیدیر، آنجاق بو دوزن، تاریخ یازانلارین آنلاتیسال دوزنلری کیمیدئییل. چون، اونسوز دا قوشوقلا تاریخسل بیر هؤروتون (متنین) آنلاتیسال قورولوشلارینین ماهیتی فرقلیدیر. اونا گؤره بو چئشید ساحهلرده آنلاتیچیلیقلار دا فرقلیدیر. اؤرنک اوچون قوشوقچونون آنلاتیسی تاریخچینین آنلاتیسی کیمیشاهلیق، ساواش- دؤیوش وهانکیسا بیر ایمپیراتورلوغون چیخیش یوخسا دوشوشلویونون آنلاتیسی دئییل. داها یئنی قوشوقدا گوجون، فتحین و فخرین یئری یوخدور. بونلارین یئرینه محض چاغداش اینسانلارین چئشید قونودا چکدیکلری آجی- آغریلاری آنلادیلیر. بو آنلاتیدا هر شئیدن اؤنجه “دیل”، دیلده “آنلام”، آنلامدا آنلامی“یارادان” وار: دیلده آنلام یارانیشی!
“دیلده آنلام یارانیشی” اینسانسال اؤزل اورتیمدن، اینسان بیرئیسللییییله بیرگه اینسان توپلومونو آنلاتمانین یئنی یوللارینی اورتمکدن و دیلین ایچاؤزونده ساخلی اولان گیز- گیزملی ایمگه- سیمگهلردن الده ائدیلیر. بو گونون داها یئنی قوشوقچوسو دیل قرامئرینین اؤزونه “اؤزل” قورالییلا چوخراق یئنی و فرقلی قوشوقلار یازیر. بو، داها یئنی قوشوقدا اؤزل یارادیجیلیقدیر. یارادیجیلیق دیلبیلیمچیلییین گیز- گیزم اوتوریتهسینین آلتیندا اولوب و داها یئنی بیر شئیلر اورتایا قویسون دئیه اونلاردان (دیلده ساخلی گیز- گیزملردن) سون سینیرینا دک قوللانیب. منجه بؤیله بیر یارادیجیلیق یالنیزهانکیسا فلسفهسل بیر آختاریشدان تؤرنیب اؤزونو دونیایا آنلاتماق و زامان- زامان آندیرماق ایستهییر. یارادیجیلیغین توپلومسال و کولتورل بیر داورانیش اولدوغوهامیمیزا آیدیندیر. یارادیجیلیق بیرئیله سینیرلانماز. آنجاق “داها یئنی قوشوقدا” بیرئیین (اوخو قوشوقچونون) باغیمسیز بیر حضورو وار. چون، توپلوما داها یئنی بیر دیلله داها یئنی بیر شئیلر باغیشلاسین دئیه فلسفهسل آختاریشلار بیرئیدن (بورادا قوشوقچودان) باشلانیر. سونرا بو فلسفهسل آختاریشلار بیرئیدن قیراقدا اؤزونو باغیمسیزجا توپلوما سیریماق و داها یئنی بیر کولتور یاراتماق ایستهییر.
“داها یئنی قوشوق” دا دیلله اولوشان بیر هؤروتدورسه، اونون دا بیر سینیری وار. بو سینیر یانیتلاردان چوخ سورولار سینیریدیر. بو سورولارین ایلک باشیندا “قوشوق نهدیر؟ دیل نهدیر؟ هؤروت نهدیر؟” کیمیسورولار دایانیر. بوگونکو فلسفه دوشونورلرینین بئله چوخونو بوتون سورولاردان چوخ و اؤنملی، “دیل نهدیر؟” سوروسو دوشوندورور. آنجاق “قوشوق دیلی” نه اولور اولسون، چوخ دا دیلچیلرین تانیملادیغی آنلاملاری ایچرمیر. قوشوق دیلی اؤزگورجه اؤز فونداسیونونا، اؤز قورولوشونا سؤیکنیب یارانان بیر فئنومئندیر. بو دیل بیر باشا “سؤز” دور و “سؤز” توپلومدا آخان گوندهلیک دیلدن آیری بیر آنلام داشیییر. قوشوق دیلییله یارانان سؤز، قوشقوسوز بؤیوک وهامیاوچون تانینماز اولان بیر دونیانی آچیب- آچیقلاماق آراجیدیر. “آراجمی؟!” منجه اولا بیلسین “آراج” یئرینه “آراچی” سؤزجویونو ایشلتسک، داها دا بؤیوک اولوملو دارتیشمالارا ندن اولاجاق بیر قونویا دؤنر. سؤز، باشقاسییلا (بورادا اوخوجویلا) دانیشما و تانیشما یولویلا گئرچکلیکلرین گؤزللییینی، چیرکینلییینی، گیز- گیزمینی و آیری- آیری ایچریکلرینی اوزه چیخارتماق، آچماق و آچیقلاماق اوچون ان بؤیوک “آراچی”دیر. دونیادا یاشانان بوتون کیچیک- بؤیوک پروبلئملر یالنیز و یالنیزجا یالنیز “دیل و سؤز آراچیلیغی”یلا چؤزوله بیلر. قوشوقچو دا بیر دیلله دانیشیب یازیر و باشقاسی اونو ائشیدیب اوخویور. بیر باشقاسی دا اولا بیلسین اونا یانیت وئریر. دئمک دیلده اولان آراچیلیق، بیرلیک دئییل، ایکیلیک دئییل، اوچلوک یارادیر و دونیا بؤیلهجه آچیلیب آچیقلانیر. دونیانین اؤزونو ده بونلارین اوستونه گلسک، یازین ایشینده اؤز- اؤزلویونده بیرلییه دؤنموش بیر دؤردلوکله اوز- اوزه دایاناجاغیق. بو آنلامدا بوتون وارلیق بؤیوک بیر بیرلیک دئمکدیر.
دیل آراجا دؤنرسه، داها اؤزونو گلیشدیریب یایقینلاشدیرماغا دوغرو یؤنلمهیهجک. دیلین آراجا دؤنمهسی بیر کولتورون ایرهلیلمهسی اوچون ان قورخونج دئنهمهدیر. دیلی اوزئیسللشدیرمکله آشاغی سویهیه ائندیرمک بیر کولتورون اوزون سورهلر بویو اؤز چرچیوهسینده آددیملاماغا ان قورخونج نهسه اولا بیلر. بو ندندن اوزره “داها یئنی قوشوق” دیلین گلیشمهسینه سایغی بسلهییر. چون، دیل فلسفهسینین سوروملولوقلاریندان بیری ده دیلین قوللانیم تورونو قوروماقدیر. بیلدیییمیز کیمیبیر- بیریندن آیریجالیق داشییان چئشید دیللر وار: گوندهلیک دیل، بیلیم دیلی، قوشوق دیلی، سیاست پراتیک دیلی و ب. آنجاق گوندهلیک دیلی قوشوق دیلییله بیلیم دیلینین اورتاسیندا، اؤزونه اؤزل بیر قونومدا دایانیر. بو دیلی آنجاق گلیشدیریب بؤیودن بیر یاندان بیلیم دیلیدیر، بیر یاندان دا قوشوق دیلی. سؤزسوز، بو دیللردن باشقا دوغال دیللر ده وار. بو دیللرین قارشیسیندا قوندارما- ساختا دیللر دورور. آنجاق بورادا سؤز قونوموز یالنیز “داها یئنی قوشوق”داکی دیلدیر. دئدیییم کیمی“داها یئنی قوشوق” اؤزوندن چوخ، دیلین بؤیویوب یایقینلاشماسینی سئویر. بونا گؤره ده “داها یئنی قوشوقچو” اولماق، دیلی اوزئیسللشدیرمهیه قارشی بؤیوک بیر باشقالدیریدیر. سؤزسوز اؤز قوللاندیغی دیلین اینجهلیکلرینی و نئجه قوللانیمینی گرکینجه بیلمهییب تانیمایان قوشوقچولار بو بؤیوک باشقالدیرینین آنلامینی دوشونمور- قانمیرلار. دونیانین بیر سیرا ائگئمنلری، بیر سیرا آشاغی قاتدا یاشایان قارا کوتلهلر بئله، قوشوقدان یالنیز بو باشقالدیریسی اوچون قورخور- قاچیرلار. بئلهلیکله “اوخوجو کوتلهسی داها یئنی قوشوقدان نییه قاچیر؟” یوخسا دا “تانریلار داها یئنی قوشوقدان نییه قورخور؟” سورولارینا یالنیز بیر تومجهیله یانیت وئرمک اولار: داها یئنی قوشوغون دیلی اوزئیسللشمهیه قارشی باشقالدیریدیر. داها یئنی قوشوغون اینسان توپلولوقلارینا وئرهجهیی یارارلاری تانیماق گرکیر. داها یئنی قوشوق بوتون نسنهدن اؤنجه دیلین قوللوغوندا دایانان دیلدیر. بو آنلامدا داها یئنی قوشوق بیر تور فلسفی آنلاییشدیر دئمک ده اولار. [چون]، داها یئنی قوشوقدا دیل بوتون اینجلیکلرییله قوللانیلیب قورونور. [چون]، داها یئنی قوشوقدا اینسان دونیایلا، اینسان اؤزویله، اینسان باشقاسییلا و اینسان چئورهسیندهکی بوتون دوشوندوروجو نسنهلرله دانیشما، تانیشما و دارتیشمادادیر. گوندهلیک دیلده یوخسا بیلیم دیلینده بو دانیشیب- تانیشیب- دارتیشما اوچون سؤزجوک و سؤز آزلیغی وار. داها یئنی قوشوقچو بو آز گلن سؤزجوکلری اوست- اوسته و یان- یانا توپلایاراق، اونلارین آنلاملارینی بئله بؤیودوب- یایقینلاشدیریب قوللانیر. بئلهلیکله داها یئنی قوشوقدا دیل داها دا گوجلو اولور. دونیانین بیر چوخ فیلوسوفلاری بئله دیلین آنلامسال گوجونو چوخالدیب آرتیرماق اوچون قوشوغون گوجلولویونه سؤیکنیرلر. اولا بیلسین فیرانسا و آلمان فیلوسوفلارینین قوشوقلا اوغراشدیقلاری دا بو ندندن اوزرهدیر. اؤرنک اوچون فرانسانین آدلیم فیلوسوفو پول ریکور، آلمانلی و آمئریکالی اولان قوشوقچولاردان ماریا ریلکه، هولدئرلین، پول سئلان، والاس ائستیوئنس و ائمیلی دیکئنسونو تاپینیر کیمیسئویر و اونلارین قوشوقلاریندا، بیر چوخ اینجه دویغو- دوشونجهلرین دئییلمهسینده سؤزجوکلرین آز گلدییینه اینانیر. پول ریکورجا بو تیپ قوشوقچولار، اؤزللیکله والاس ائستیوئنس بیر یاندان دیله ان درین، ان انگین دئنهمهلری باغیشلاییر، بیر یاندان دا دیلین اؤزویله بیر نهسهلر دئنهییب الده ائدیرلر. چون اونلارین قوشوقلاری یالنیز قوشوقلا باغلیدیر: قوشوق اوچون قوشوق!
داها یئنی قوشوقلا اوغراشانلار، هر زامان، ایلک اؤنجه دیل گوجونون آختاریشیندادیرلار و بو آراجلا نهسهلری سؤیلمک اوچون بیر یول آراییرلار. سونرا گئرچک نسنهلر قوشوغا جالانیر. بو سایاق قوشوقلاردا دیل اوچون دیله قوللوق وار. بو دورومدا سانکی دیل اؤز- اؤزوندن اسرهییر و بو، داها یئنی قوشوغون گئرچک جانلیلیغی دئمکدیر. هر زامان گئرچک نسنهلرده چاتیشماز یؤنلر وار، آنجاق دیل بوتون بیر وارلیقدیر. دیل اؤز- اؤزونده اؤزونو قورور، اولوشدورور و قورویور. دیل، گئرچک نسنهلردن گوجلودور و بو گوجون آراچیلیغییلا، داها یئنی قوشوقدا قورولماق، اولوشماق و قورونماق ایستهین گئرچک نسنهلرله بولوشور. باشقا بیر دئییشله، قورولوب قورونماق دوروموندا اولان دیل، قورولوب قورونماق ایستهین گئرچک نسنهلری سئوگی- سایقییلا بؤیودور. بؤیله بیر دیل، بؤیله بیر قوشوق دیلی گوندهلیک دیلده سؤیلهنه بیلمهین سؤزلری سؤیلهییر. بونا گؤره ده داها یئنی قوشوقدا دیلین درین اینجهلیکلری ایلک اؤنجه آنلاشیلمیر و تئز باشا دوشولمور. چون، بو دیل گوندهلیک دیلده اولان قوراللاری دییشیر و کیمیزامانلار اونو ایرادی اولاراق چئینهییب توپورور. دئمک گوندهلیک دیلده اولان قایدا- قوراللاری سارسیدیب پوزمایینجا، داها یئنی قوشوقدا دویغونون، دوشونجهنین، گؤزللیک و سئوگینین اؤزگورجه یئریییب یورومهسینه، اؤزگورجه اؤزونو آنلاتماسینا یول آچیلمایاجاق. بو دورومدا دیلین اؤز- اؤزوندن اسرکلییی ده باشیندان اوچاجاق.
داها یئنی قوشوقدا اولان فلسفهسل آختاریشلار اینسانسال دیلین نئجه اؤز سینیریندان و اونو اوتوریتهسی آلتینا آلان گیز- گیزمدن قیراقدا “یارادیجی” بیر دیل اولدوغونو بیزه گؤستریر. تئکنیک و سیاستله باغلی قازانجلار دیلین نئجه چئشیدلی و نئچه تورلو اولدوغونون چالارینی ضعیفلدیب- اؤلدوروب- آرادان گؤتورمهیه چالیشسا دا، “داها یئنی قوشوق” دیلین – داها جانلی اولسون دئیه – بو اؤزللیکلرینی زامان- زامان بیزه آشیلاییر. بو آنلامدا، اینسانسال دیل اینسانسال زامانین دا آنلاتیسیدیر. پول ریکور اینسانسال زامانی ایکی یئره بؤلور: کیشیسل زامان و گئنل زامان. کیشیسل زامان اؤترگی و آرادان گئدن بیر زاماندیر. بو زامان اؤلومه دوغرو گئدیر و سونو موطلق اؤلومدور. قوشوقچو اؤز کیشیسل وارلیغینی سونو موطلق اؤلومله بیتهجک بیر زامان کیمیتانیدیغیندا، آنلاتیچیلیغی دا کیشیسللشیر. داها یئنی قوشوقچونون آنلاتیچیلیغی بیر چوخ قوشوقدا کیشیسل آنلاتیچیلیق اولسا دا، منجه بونون باشقا یؤنلرینه ده زیللنملیییک. داها یئنی قوشوقچو اؤز باشیندان کئچمیشلری پوئتیک بیر دیلله بیزلره آنلادیر. آنجاق او بو ایشییله سانکی اؤز وارلیغینین سینیرلی اولدوغونا قارشی دورور. بو ایسه بیر چئشید زامانی الده ائدیب اؤزونونکو ائتمک اوچون بیر باشقالدیریدیر. سینیرلی بیر زامانی سینیرسیز بیر زامانا چئویرمک اوچون بیر قوشوقچو باشقالدیریدان باشقا نئیلمهلیدیر؟ گؤرونور گونوموزون داها یئنی قوشوقچولاری کیشیسل زاماندان گئنل زامانا نئجه وارا بیلمک اولاناقلارینا دا بیر تور دوشونجهلرینده یئر وئرمهلیدیرلر. بیلدیییمیز کیمیگئنل زامانی قولایجا تقویم یوخسا ساعات کیمیدوغال و فیزیکسل فئنومئنلرله اؤلچمک اولماز. بو زامان، یالنیز دیل زامانیدیر. یالنیز دیل و دیلین آراجییلا (اوخو آراچیلیغییلا) اؤزل بیچیمده آنلادیلان چئشید قونولو سؤزلر، بیر قوشوقچونو – اؤلندن سونرا بئله – گئنل زامانا گؤتوره بیلهجهیینه بیر تور اولا بیلسین اینانماق دا اولار. داها یئنی قوشوقچو سانکی کیشیسل زامانلا گئنل زامانین آراسیندا یاشایان بیر قوشوقچودور. او اینسانسال زامانی گرکینجه دویوب- دوشونموش بیر قوشوقچو اولدوغوندان دولایی اؤز قوشوقلاریندا دیل باخیمیندان اؤزل بیر بیچیم یاراتماق ایستهییر. بؤیله بیر یارادیجیلیق یولو اوزون یولدور. اومورام بیز آذربایجانلیلارین دا داها یئنی قوشوقلا اوغراشان قوشوقچولاری بو اوزون یولو یورولمادان گئتمکدن چکینمهسینلر. چون سانیلیر: بؤیله بیر یولون سونوندا اؤلمز بیر زامان وار: گئنل زامان!…
۲۹/ ۵/ ۱۳۸۸
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk