آزربایجان تورک یوردو اولاراق مین ایللری آرخادا قویوب و بوگون بورادا یاشایان تورک ملتی، اؤز مدنیتی، تاریخی و دیلینی منیمسهمکله اؤز کیملیگینه صاحاب دورور. کئچن اونایللره قدر، بئله تصوور یارانمیش – تبلیغ اولونوردو کی آزربایجان اسلامدان سونرا، سلجوق و اوغوز ائللری بورایا گلمکله تورکلهشیب، اصلینده یئرلی یوخ، بلکه اورتاآسیادان گلمه خالقلار ایچینده تانینیردی. نهایت بئله تصور اولونوردو: تورکدیلی آزربایجانا گلدیکده، اؤز گؤزللیگی و اؤزللیگیله باشقا دیللری اؤزونده حل ائتمیش و بوگونه قدر خالقین کیملیگینی ساخلامیشدیر. البته بیر سیرا ادبی و تاریخی قایناقلار اوزه چیخاراق، بو سؤزون تحریف اولونماسینی اورتایا قویوردو؛ آما او قدر گوجلو دئییلایدی. کئچن یوزایلده، بیلیم دونیاسی گلیشیب، یئنی بیلیملر اورتایا گلدی. بیر سیرا قایناقلار دا اوره چیخدی. عالیملرین بو ساحهده چالیشمالاری، بو قایناق و بیلیملره آرخالاناراق مختلف تئورولاری اورتایا قویدولار. بو آرادا آزربایجان عالیملرینین آراشدیرمالاری اؤزل بیر یئر قازانیر. او جوملهدن پروفسور فریدون آغاسی اوغلو (جلیلوو) (۱۹۴۵جی ایلین دوغوملوسو، باکی دولت اونیوئرسیتهسینین علمی اویهسی) “اورمو تئوروسو”نو بیان ائدیب ثبوتا چاتدیرماقلا ان بؤیوک حرکتی یاراتدی.
بوگون اورمو تئوروسو عئینی حالداکی یئنی بیر تئورودور، تامام سندلر، آرخئولوژی، میتولوژی، ائتنوگرافی، دموگرافی، تاریخ و باشقا-باشقا بیلیملرین الده ائتدیگی نائلیتلر بو تئورونون ثبوتوندا اؤنملی رول اویناییرلار. گونبهگون بو تئورونون طرفدارلاری دا چوخالمادادیر. پروفسور دؤکتور فریدون آغاسی اوغلو نئچه کتاب بو ساحهده یازاراق، علمی سندلرین آرتیرماسییلا باشقا تئورولارا، داها انکار امکانینی وئرمهییر. او، “دوققوز بیتیک” اثریله بو تئورونو دولقونلاشدیرمیشدیر. دوققوز بیتیک اثری آشاغیداکی عنوانلارلا بو تئورونو اثبات ائتدیریر:
I جی بیتیک: تاریخی قایناقلار
II جی بیتیک: تاریخی جغرافیا
III جو بیتیک: آزربایجاندا قورولان قدیم دولتلر
IV جو بیتیک: تاریخی ائتنوقرافیا
۱V جی بیتیک: میفولوگیادا تاریخ
VI جی بیتیک: ادبیات و فولکلوردا تاریخ
VIIجی ببیتیک: آزر (تورک) دیلینین تاریخی
VIIIجی بیتیک: تاریخی اونوماستیکا
IX جو بیتیک: آزربایجان تورکلرینین سوی کؤکو
پروفسور فریدون آغاسیاوغلو بو اثرلریله پروتوتوک دیلینین یاراندیغی ایلکین آتایورد )اورمو تئوریسی) مسالهسینی حل ائده بیلدی. عالیم، بونو بیلیردی کی پروتوتورک دیلینین هانسی چاغدا داغیلیب باتی و دوغو قوللارا آیریلماسی پروبلئمینین تورکولوژیده دوغرو یورومو یوخایدی. بونون سببی تورک دیلی تاریخی گرامر و تاریخی دیالکتولوگیا ساحهسینده جدّی آراشدیرمانین اولماماسی، تورک دیلی عائیلهسینین و پروتوتورک دیلینین هانسی مکاندا و هانسی چاغدا یارانماسی، اؤزللیکله هانسی چاغدا داغیلماسی حاققیندا سؤیلهنن فیکیرلرین آرخئولوژی بلگهلره دایانماماسیدیر. بو ندنله تورکلرین ائتنوگنزی حاققیندا تورکولوژی علمینده چوخ فرقلی فیکیرلر اورتایا چیخمیشدیر. تورکولوژیده درین کؤک سالمیش، لاکین ثبوت اولونمامیش یانلیش “آلتای دیل عائیلهسی” تئوروسو ایسه تورک ائتنوگنزی علمینی چیخمازا سوق ائتمشدیر. آغاسیاوغلو بو یانلیش تئوریه قارشی تورکولوژیده “اورمو تئوروسو”نو گوندَمه گتیردی. آیری-آیری دیالکتلرین قوووشماسی ایله یارانان بؤیوک دیل عائیلهلری، یعنی پروتودیللر م.اؤ IVجو مینایلده اقلیم دَییشمهلری سببی ایله باشلانان کؤچلرله مختلیف قوللارا آیریلمیش و آیری-آیری چاغلاردا بو قوللاردان یئنی دیاکتلر و دیللر تورنمیشدیر.
آلتای تئوروسو بوگون اؤز اهمیتینی الدن وئرمیش و اورتایا چیخان سورولاری بو تئوری ایله یوروملاماق اولمور. آنجاق تورک دیلینین اؤنآسیادا اورتایا چیخماسینی ساوونان “اورمو تئوروسو” ایله میدانا گلن عالیم، آغاسیاوغلو، بو ساحه ده بؤیوک چالیشمالار و آراشدیرمالار آپارمیش و نهایت دوققوز بیتیک اثریله ثبوتا چاتدیرمیشدیر. بو آرادا بو تئورویلا تانیش اولماق اوچون، عالیمین الده آلدیغینیز اثر – “داشبابا، تورکون داش یادداشی” – داها یئترلیدیر.
دئمک اولور داشبابا عابیدهلری تورک دونیاسیندا یاییلاراق، بیر اورتاق موتیو کیمی تانینمادادیر. بونونلا بئله، بو عابیدهلر آزربایجان توپراقلاریندا داها اسکی بیر تاریخه مالیکدیر. بورادا اولان داشبابالار، داشننهلر، داشآتلار، داشقوشلار، داشبالیقلار، داشقوچلار، داشبدیزلر و بالباللار نئچه مین ایللیک بیر تاریخه مالیکدیرلر. اؤرنهیین مشکین شهرینده “شهر یئری” بالباللاری بونا آپ-آچیق بیر سنددیر. بو بالباللار ان آزی میلاددان اؤنجه اوچونجو مین ایله عاییددیر. بئله-بئله عابیدهلر تورک یوردلاریندا یوزلرجه موجوددور و اؤزللیکله آزربایجانین هر بیر قاریش توپراغیندا نمونهلرینی گؤرمک اولور.
بو اثری آغاسیاوغلو ۲۰۱۳جو ایلده باکیدا، دؤکتور سیفالدین آلتایلی جنابلارینین علمی رداکسییاسی ایله نشر ائتمیشدیر. بو اثر اوچون ۱۳۸ شکیل ده آرتیریلمیش و هر بیر جوملهاوچون مختلف علمی قایناقلاردان یارارلانمیشدیر. بونا گؤره، بو کتاب عرب الیفباسینا کؤچورولدو. آنجاق گون اهمیتینه گؤره داها بوروکراسی ایشلرده معطل اولماسین -دئیه، پولسوز شکیلده پایلانیر. بونو دا آرتیرمالییام، تایپ، دوزنلهمه و کتاب فورمتینده حاضیرلاماق اوچون اوچون تامام ایشلری بو سطیرلرین یازاری بوینونا آلمیش و سیز آزربایجانلیلارا بالاجا بیر هدیه کیمی سونور. هر بیر عیب و چاتمامازلیق وارسا منه عایددیر، لطفن منله اورتایا قویون.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab