اولمایان درده نه درمان؟(بو «یازقی» سؤزو هاردان گلیبدیر؟!
دوقتور فیروز رفاهی
سایتینیزدا «دده قورقود» کیتابی تانیتدیرماق اوچون جیلدینین تصویرینی قویوبسونوز. من بو کیتابی نئچه ایل بوندان قاباق گؤرموشدوم. آنجاق منه بیر شئیی خاطیرتلاتدی و بو یازییا سبب اولدو. کیتابین جیلدینده یازیلیر «درسدن یازقیسی». من هله ده اؤزومه گله بیلمیرم؛ آخی بو «یازقی» سؤزونو کیم یارادیب کی، بیزیم باشیمیزی بلایا سوخوبدور. او بویدا عظمتلی بیر کیتابین اوستونده بو سؤز؟ یازقی سؤزو داها چوخ یازیق سؤزونو منه خاطیرلادیر. بیزیم دیلیمیزده بو کیمی کیتابلاری آدلاندیرماق اوچون آد تاپیلمیردی کی، اونو یازقی آدلاندیریریق. قدیملردن بوگونه قدر هامی بئله کیتابلاری «ألیازما» آدلاندیریبدیر. اوندا نه اوچون بیز اونو «یازقی» آدلاندیرمالییق؟
تورکییهده بو جور کیتابلاری «یازما- yazma»، اوزبکلر «قول یازما-qolyqzma »، تاتارلار «قول یازما -« kyлъязMa ، قازاخلار «قول ژازبا- қoлжaзбa »، قیرقیزلار «قول ژازما – koл жaзMa »، تورکمنلر «ألیازما-قولیازما- elýazma-golýazma» باشقیرلار «قولیازما- ҡyлъяҙMa»، آذربایجانلیلار«ألیازما- əlyazma» دئییرلر. ایندی باشقا دیللریله ایشیمیز یوخدور. نییه بونلاری سئچدیم؟ چونکی بونلار رسمی دؤولت دیلی ساییلیرلار. ایندی بو یازقی هاردان گلیبدیر؟ گلین بو سؤزون ائتیمولوژیسینه باخاق.
یازقی، یاز+قی شکیلچیسیندن عمله گلیبدیر. بیزده بو شکیلچی اوچ واریانتلی بیر شکیلچیدیر (-qı,-gi, -ki,). دیلیمیزده –قی ایله اولان سؤزلر توپلام ۱۶ دنهدیر (آلغی-ساتقی، بیچقی، ساتقی، دارتقی، قاتقی، چاتقی- باتقی، آتقی، قیسقی، باسقی، آسقی، تاپقی، زیققی، فیققی، فاققی)، -گی ایله اولان سؤزلر ۱۴ دنه دیر (بیلگی، سیلگی، گزهگی، اوزنگی، دوزنگی، وئرگی، گچرگی، درگی، گئدرگی، سرگی، اؤترگی، گزرگی، سئوگی، جیزگی)، – کی ایله اولان سؤزلر ده ۴ دنه دیر ( ایچکی، بیچکی، چکی، سئچکی ). بو سؤزلره دیقتله باخسانیز، اونلارین هامیسی فعلدن ایسیم یارادیر. بوراجان هر شئی اؤز قایداسیندادیر. آنجاق بیر فرق وار، بونلارین هامیسی پروسسی، عملین باش وئرمه پروسئسینی بیلدیریر. فارسجا دئسک اسم ذات آدلانیرلار. مثلن سئچکی دئیینده سئچمه ایشینین پروسئسینی، باش وئرمه سینی گؤسترمک اوچون ایشلنیر. فرق بورادادیر. هرگاه بیز یازقی سؤزونو یاراتساق- اوندان بیر مادی وارلیغی یوخ، بیر پروسئسی معنا ائتمک اوچون یارارلانا بیلریک. بونا گؤره ده یازقی سؤزو (دستنویس) ألیازما معناسیندا یالنیشدیر و اونو ایشلتمک ده داها بویوک بیر سهودیر.
من ماراق اوچون بو سؤزو- یازقینی، گوگئلده سئرچ ائلهدیم و گؤرونن نتیجه منی هم مأیوس ائتدی، هم ده سهویمیزین نه قدر جدی بیر زیانا یول آچماسینی گؤردوم. اورادا بئله یازیلارلا اوز-اوزه گلدیم:
یازقی یازان،
مقالهلر و یازقیلار،
آجی یازقی،
آذربایجانین غیرتلی جوانلارینا بیر یازقی،
آقای جنتی اوچون بیر یازقی،
اسکی یازقیلار،
یازقی عائیلهسی،
او یازان اوچ یازقی یازدی،
تورکجه یازقیلار،
عرب دیلینده کیتاب به نورهسی کتب یا یازقیدان قایناقلانیر،
بو یازقی طبیعت گونونده…،
چوخ عذر ایستیرم کی چوخ بواقجا یازقی وردیم،
باغلا بونی یازقی یازلموش کفنه،
کیمین آدی یازقی لارا قالیبدی- یازقی لارا یاخجیلیغی سالیبدی…
بو و بونا اوخشار سؤزلر دیلیمیزی کورلاییر. سؤز یاراتماقدا چوخ ائحتیاطلی اولمالییق. بو سؤز اونا اوخشاییر کی، سن ایللر بویو اوشاغیوا بیر آد قویاسان؛ نئچه ایل اوجور دا چاغیراسان، بیردن بیرگون دوروب، بیری اونو باشقا بیر گوبود آد ایله آدلاندیرسین .
یازقی دیلی سهودیر، دیلیمیزده «یازی» سؤزو ایللر بویو ایشلهنیبدیر. سؤزو قورتارماق اوچون سؤز حاققیندا فضولیدن بیر شعیری سیزه پای وئریرم کی، سؤزون قدرینی یاخشی بیلهسینیز:
خلقه آغزین سرّنی هر دم قیلیر اظهار سؤز
بو نه سّردر کیم، اولور هر لحظه یوخدان وار سؤز
آرتیران سؤز قدرینی صدقیله قدرین آرتیرار
کیم نه مقدار اولسه، اهلین ایلر او مقدار سؤز
وئر سؤزه أحیا کی، توتدوقجا سنی خواب- أجل
ائده هر ساعت سنی او یوخودان بیدار سؤز
بر نگار عنبرین خطدیر کؤنوللر آلماغا
گؤستریرهر دم نقاب- غیبدن روخسار سؤز
خازن گنجینه اسرادیر هردم چکر
رشتۀ اظهاره مین – مین گوهر- اسرار سؤز
اولمایان غواص بحر معرفت، عارف دئییل
کیم، صدف ترکیب تندر، لؤلؤ شهوار سؤز
****
یازیچینین علاوهسی:
بورادا فضولینین غزلینین سون بیتی دوشوبدور، اونو علاوه ائتدیم:
گر چوخ ایسترسن فضولی ، عزتین آز ائت سؤزی
کیم چوخ اولماقدان قیلیبدیر چوخ عزیزی خوار سؤز
بو یازیدان مقصودوم یالنیز «یازقی» سؤزونون سهو اولماسیدیر. گرگ بونو علاوه ائدیم کی، دیلیمیزین وارلانماسینین أساس یولو یئنی سؤزلرین یارانماسیدیر. بونون دا تک یولو کؤک و شکیلچیلر و یا سؤز بیرلشمه لری یولو ایله اولور. ائله یوخاریدا اولان شکیلچیلر یاردیمی ایله دیلیمیزه ایچکی (ایچیلن بیر شئی و ایچمک فعلیندن و – کی شکیلچیسیندن یارانیبدیر)، درگی ( درمک = توپلاماق معناسیندا اولان فعل و بو شکیلچی ایله یارانیبدیر)، نئچه ایل بوندان قابان آسقی (پالتارلاری آسلاماق اوچون) آسماق و بو شکیلچی ایله یارانیبدیر. دیلیمیزده اولمایان سؤزلره هر کیم سؤز یارادسا اونا آفرین دئمک لازیمدیر، آما یوز اؤلچوب بیر بیچمک ایله.
ساغ و أسن اولاسینیز
azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab pes_Arab prs_Arab pbt_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab