ایکینجی شاه اسماعیل
ایکینجی ایسماعیل (شابلون:فارس دیلی) — صفویلر دؤولتینین 3-جۆ شاهیٛ و بیرینجی طهماسیبیٛن اوْغلۇ.
ایچیندهکیلر
ایلکین حیاتیٛ[دَییشدیر]
28 مای 1537-جی ایلده اردبیلده دوْغۇلمۇشدۇر. آتاسیٛ ی طهماسیب آناسیٛ سۇلطانیٛم بییم موصللۇدۇر. آتاسیٛنیٛن سیٛراجا اۆچۆنجۆ، حیاتدا قالان ایکینجی اوْغلۇ ایدی (ن بؤیۆک قارداشیٛ علیقۇلۇ میرزا هله 1529-جۇ ایلده وفات ائتمیشدی). هله 1547-جی ایلده شیروان بیلربیی تعیین اوْلۇنمۇشدۇ. للسی ایسه گؤیجه سۇلطان قاجار ایدی.
بیلربیی کیمی فعالیتی[دَییشدیر]
1547-جی ایلده شیروانشاه شاهزاده سی بۆرحان علینین هجومۇنا مرۇز قالمیٛشدیٛ، لاکین بۇ هجومۇ دف ائده بیلمیشدی. 1554-جۆ ایلده ارزۇرۇمدا ایسکندر پاشا ایله صفوی اوْردۇسۇ آراسیٛندا گئدن دؤیۆشده قیٛزیٛلباشلارا سرکردلیک ائدیر و قالادان قیٛراقدا گئدن دؤیۆشلرده اوْنۇن رهبرلیک ائتدیی قوْشۇن عوثمانلیٛنیٛ مغلۇب ائدیر. اخلات و رجیش قالالاریٛنیٛ اله کئچیریرئله همین ایل ده اؤز بیبیسیقیٛزیٛ پری پئیکر خانیٛم ایله ائولندی. 1555-1556-جیٛ ایللرده هئرات، 1556-جیٛ ایلده ایسه خوْراسان حاکیمی ایدی. همین ایل یئنیدن سارایا چاغریٛلدیٛ. ایسماعیل ایله بۇ سفرده همری و یوْل یوْلداشیٛ اوْلان قیٛزیٛلباشلاریٛن بیر قیسمی ایسه طهماسیب شاهیٛن گؤستریشی ایله اؤلدۆرۆلۆر و یا حبس اوْلۇنۇردۇ. ایسماعیلیٛن اؤزۆ ده قحقحه قالاسیٛندا حبس اوْلۇنۇر و اوْن دوْققۇز ایل یاریٛم اوْرادا ساخلانیٛلیٛر. اۇزۇن مۆددتلی حبس دؤورۆ ایسماعیلیٛن حیاتیٛنا بؤیۆک تاثیر گؤستریر. اوْ، بۆتۆن بۇ ایللری سلطنتدن اۇزاق قالماقلا یاناشیٛ، تیریک و سایر نارکوْتیک ماددلر قبۇل ائتمیه ده عادت ائدیر. بۇ حادثه ده اساساً وزیر مسۇم بی صفوینین علی واردیٛ
طهماسیبین خستلیی[دَییشدیر]
18 اوْکتیابر 1574-جۆ ایلده طهماسیب خستلندی و ولیهد تعیین ائتمدی. بۇ واختیٛ ایسماعیل میرزا هله ده حبسده ایدی. رۇملۇ، افشار و قاجار تایفالاریٛ ایسماعیلیٛن ولیهدلیینی دستکلییردیلر
بئله دئین دستلر ده واردیٛ: "جننتمکان شاهیٛن ان بؤیۆک اوْغلۇ اوْلان ایسکندر شانلیٛ نوواب محمد میرزانین گؤزلری ضعیفدیر. اوْندان سوْنرا اوْ حزرتین ایان قارداشیٛ اوْلان ایسماعیل میرزا اؤولادلاریٛن ان بؤیۆیۆدۆر. صۇفیگرلیکده بیز اوْندان باشقاسیٛنیٛ تانیٛمیٛریٛق." اوْنلار "شاهسئون" آدلاندیٛریٛلیٛب، سۇلطان حئیدری حارامنمکلیکده ایتتیهام ائدیردیلر. اوْنلارا "یکی بیرلی" آد قوْیدۇلار، اوْ تبقه اۆزرینه تنه یاغیٛشیٛ یاغدیٛردیٛلار
بۇندان علاوه باجیٛسیٛ پریخان خانیٛم دا اوْنۇن طرفینده ایدی. ایسماعیلا همین ایل اؤلۆم تحدیدی اۆز وئرسه باجیٛسیٛ و آتاسیٛ سایسینده بۇ تحلۆکه سوْوۇشدۇ. طهماسیب هله 2 ایل ده شاهلیٛق ائدندن سوْرا 1576-جیٛ ایلده وفات ائتدی. ایسماعیل هله ده قحقحه قالاسیٛندا اوْلدۇغۇ اۆچۆن 14 مای 1576-جیٛ ایلده حئیدر میرزا حاکیمییتی اله کئچیردی. تحلۆکلی وضیعتی گؤرن پریخان خانیٛم حئیدره بئیت ائتدی و آیاغیٛندان اؤپدۆ. حئیدر میرزا اوْنا ایناندیٛغیٛ اۆچۆن قارداشیٛ سۆلئیمان میرزا و پریخان خانیٛمیٛن داییٛسیٛ شامخال سۇلطانا سارایدان گئتمیه ایجازه وئردی. فۆرستدن ایستیفاده ائدن پریخان خانیٛم داییٛسیٛنا ساراییٛن آچاریٛنیٛ وئردی. شامخال سۇلطان چرکزلردن ایبارت 300 نفرلیک شخصی حئیتی ایله حئیدر میرزانی اؤلدۆردۆ. تاخت یوْلۇ ایسماعیل اۆچۆن آچیٛق ایدی
تاختا چیٛخاریٛلماسیٛ[دَییشدیر]
تصویر اوْلۇنان حادثه لر باش وئردیی زامان شاهزاده ایسماعیل قحقحه قالاسیٛندا، طهماسیبین گؤندردیی یئددی قوْرچینین مۆحافیزسی آلتیٛندا ایدی. آتاسیٛنیٛن وفات ائتمسی و شاهزاده حئیدرین اؤلدۆرۆلمسی خبرلری اوْنا چاتاندا قالا ریسی خلیفه انصار قاراداغلیٛ اوْوا چیٛخمیٛشدیٛ. ایسماعیل، خلیفه انصارا اینانمیٛر، اوْنۇ حئیدرین طرفداریٛ حساب ائدیردی. بۇندان الاو، اوْ، قزویندن گلن خبرلره ده شۆبحه ایله یاناشیٛر، بۇنلاریٛ اؤزۆنه قارشیٛ مهارتله دۆشۆنۆلمۆش تله ساییٛردیٛ. اوْ، هر ائحتیمالا قارشیٛ اؤز تحلۆکسیزلیینی تامین ائتمک اۆچۆن تدبیرلر گؤردۆ. قالادا کئشیک چکن خلیفه انصاریٛن آداملاریٛ قوْرچیلرین کؤمییله آلدانیٛلاراق اله کئچیریلدیلر و زررسیزلشدیریلدیلر. اوْنلار قالانیٛن چیٛخیٛش و گیریش یوْللاریٛندا باش وئره بیلجک هجوم ائحتیمالیٛنا قارشیٛ مانئلر قۇردۇلار.
خلیفه انصار ایسماعیلیٛن طرفدارلاریٛنیٛن باشکنددا قالیب گلمسی خبرینی آلیٛب قالایا قاییٛتدیٛ. دفلرله ایتات ائتدیینی بیلدیرمسینه باخمایاراق، ایسماعیل اوْنۇ قالایا بۇراخمادیٛ. یالنیٛز 3 گۆندن سوْنرا، آذربایجانیٛن جنۇب هیسسیندن خالق کۆتللری و باشکند ایانلاریٛنیٛن نۆمایندلری قالا اتکلرینه آخیٛشیٛب گلنده قالا قاپیٛلاریٛ تایباتای آچیٛلدیٛ.
ئله بۇراداجا، قالانیٛن قارشیٛسیٛندا اۇستاجلیٛ تایفاسیٛندان حئیدرین طرفدارلاریٛندان اوْلان بیر دسته آدام ایسماعیلیٛن امری ایله ائدام ائدیلدی. ساغ قالانلار اردبیله - صفویلرین مقبرسینه قاچماقلا جانلاریٛنیٛ قۇرتاردیٛلار. ایسماعیل قالادان چیٛخدیٛ و اوْنۇ باشکندا مۆشاییت ائتمک اۆچۆن خۆصۇصی اوْلاراق قزویندن قیٛزیٛلباش ایانلاریٛنیٛن گؤندردیی حئیدر سۇلطان چابۇک تۆرکمانیٛن آلاچیٛغیٛندا دایاندیٛ. بۇرا هر گۆن آردیٛ-اراسیٛ کسیلمدن اؤز صداقتلرینی بیلدیرمک اۆچۆن خالق کۆتللری گلیر و اوْنۇن "کانداریٛندان اؤپمک شرفینه نایل اوْلۇردۇلار". بۇ آرادا، 23 مای 1576-جیٛ ایلده پریخان خانیٛم آرتیٛق ایسماعیل آدیٛندان خۆتبه اوْخۇتدۇرۇردۇ.
بیر نئچه گۆندن سوْنرا ایسماعیل اؤز اجدادلاریٛنیٛن مزارلاریٛنیٛ سنت قایدادا زیارت ائتمک اۆچۆن اردبیله یوْلا دۆشدۆ. زنجان چمنلرینده ایسماعیلیٛ شاهزاده پریخان خانیٛمیٛن گؤندردیی شاهزاده ابراهیم و وزیر میرزا سالمان، مرحۇم شاهیٛن دؤولتخانا (سارای)، حرمخانا، دیوانخانا و بۆیۇتات (سارای ائمالاتخانالاریٛ) میٛمۇرلاریٛ قارشیٛلادیٛلار. مراسیمه ایسماعیلیٛن مئهریبانجاسیٛنا قبۇل ائتدیی شاهزاده ابراهیم باشچیٛلیٛق ائدیردی. ایسماعیل اوْنۇ سمیمییتله قۇجاقلایاراق "قارداشیٛم" آدلاندیٛردیٛ. پیره محمد خان اۇستاجلیٛ، شاهزاده ایمامقۇلۇ ایله بیرلیکده گیلاندان بۇرا گلمیشدیلر. پیره محمد خان، اۇستاجلیٛ ایانلاریٛ آراسیٛندا همتایفالاریٛنیٛن ایسماعیلا طرفدار اوْلماقلا ایتتیهام ائتدیکلری یئگانه آدام ایدی.
اییۇنۇن 13-ده ایسماعیل قزوینین اطرافیٛنا چاتدیٛ و بۇرادا دایاندیٛ. اوْنۇ قارشیٛلاماغا شاهزادلر، حۆسئینقۇلۇ خلیفه رۇملۇ و "بؤیۆک امیرلر" گلمیشدیلر. قاچماق ایسترکن تۇتۇلمۇش حئیدر طرفدارلاریٛنیٛن باشچیٛسیٛ حۆسئین بی ده بۇرا گتیریلمیشدی. لاکین ایسماعیل گؤزلندیینین اکسینه اوْلاراق اوْنۇ ائدام ائتدیرمدی، یالنیٛز زیندانا سالیٛنماسیٛنیٛ امر ائتدی. ائرتسی گۆن شاه اؤزۆنۆن مراسیم دستسی ایله سداباد باغیٛندا دایاندیٛ. سوْنرا اوْ، بیر نئچه گۆن حۆسئینقۇلۇ رۇملۇنۇن ائوینده قالدیٛ. شاهزاده مۇصطافانیٛ اوْنۇن یانیٛنا گتیردیلر. ایسماعیل اوْنۇ دفلرل، "حرارتل" اؤپدۆ و اوْنۇ سوْیۇق قارشیٛلامیٛش قارداشلاریٛنیٛن آراسیٛندا ایلشدیردی. اوْ، آشاغیٛداکیٛ سؤزلرله اوْنلارا مۆراجیت ائتدی الله گؤرۆر، اگر سیز منه محببت و دوْغرۇلۇقلا یاناشسانیٛز، من سیزه دۆنیادا حئچ بیر پادشاهیٛن اؤز قارداشلاریٛن یاناشدیٛغیٛ کیمی مۆناسیبت بسلمیجیم
سارای تعمیر اوْلۇندۇغۇ اۆچۆن گاح یئگان شاهقۇلۇنۇن، گاح نوواب پریخان خانیٛمیٛن ائولریند، گاه دا سعادت اباد باغیٛندا قالیٛردیٛ. حاکیمییته گلن کیمی ایلک ایشی رقیبلرینی آرادان گؤتۆرمک اوْلدۇ. خۆصۇصیله ۇستاجلیٛ تایفاسیٛنیٛن بیر چوْخ مشهۇر اۆزوۆ آرادان گؤتۆرۆلدۆ. اۇستاجلیٛ تایفاسیٛنیٛ باغیٛشلاماق اۆچۆن شرت کیمی ده قارداشیٛ مۇصطافا میرزانین و سۆلئیمان میرزانین اؤلدۆرۆلمسینی قوْیدۇ. یالنیٛز بۇندان سوْنرا شاه اۇستاجلیٛ تایفاسیٛندان قیٛز آلدیٛ. عئینی گۆنده هم پیره محمد خان اۇستاجلیٛنیٛن، هم شامخال سۇلطانیٛن، هم ده حۆسئینخان سۇلطان خبۇشلۇنۇن قیٛزیٛ ایله ائولندی داها سوْنرا ابراهیم میرزا مؤحردار وظیفسینه تعیین اوْلۇندۇ. 22 آوقۇست 1576-جیٛ ایلده ایکینجی ایسماعیل تاختا چیٛخدیٛ و تاجقوْیما مراسیمی کئچیریلدی. محز بۇندان سوْنرا شاهزادلرین اؤلدۆرۆلمسینه باشلانیٛلدیٛ.
شاهزادلرین اؤلدۆرۆلمسی[دَییشدیر]
ایلک اؤلدۆرۆلن شاهزاده ابراهیم میرزا ایدی، 2 نوْیابر 1577-جی ایلده ائله حرمخاناسیٛنداجا اؤلدۆرۆلدۆ. داها سوْنرا سۇلطان حۆسئین میرزانین اوْغلۇ محمد حۆسئین میرزا ده اولجه کوْر ائدیلدی، سوْنرا ایسه اؤلدۆرۆلدۆ. 3 فئوریه 1577-جی ایلده بدیۆززامان میرزا و اوْغلۇ، 24 فئوریه 1577-جی ایلده ماحمۇد میرزا و اوْغلۇ محمد باغیٛر میرزا، ایمامقۇلۇ میرزا، سۇلطان احمد میرزا اؤلدۆرۆلدۆ. دیگر قارداشیٛ، گنجه بیلربیی لی میرزا ایسه کوْر ائدیلدی. سوْنراکیٛ ایل، محمد خۆدابندنین اوْغلۇ حسن میرزا اؤلدۆرۆلدۆ. .[۱]
حاکیمییتینین دیگر حادثه لری[دَییشدیر]
حاکیمییتی دؤورۆنده قاراباغ، مشهد و س. بؤلگلرین بیلربیلری دییشیلدی. 1577-جی ایلین سوْنلاریٛ اوْغلۇ شۆجاددین محمد میرزا دوْغۇلدۇ. اوْنا بۇ آد مۆزففریلر سۆلالسینین حؤکمداریٛ شاه شۆجانیٛن شرفینه وئریلمیشدی. ائله دوْغۇلان کیمی ده شیراز والیسی تیتۇلۇ وئریلمیشدی.
اؤلۆمۆ[دَییشدیر]
شاه، 1578-جی ایلین 27 نوْیابریٛندا قزوینین کۆچلرینی گزدیکدن سوْنرا بیر قدر نارکوْتیک مادّه قبۇل ائدیب یاتاغیٛنا گیریر و بیر داها یاتاقدان آیاغا قالخمیٛر. اؤلۆمۆنه آید بیر نئچه وئرسییا واردیٛر:
- پریخان خانیٛمیٛن زهرلمسی — شاهیٛن اؤلۆمۆ ایله بیر چوْخلاریٛندا بئله بیر فیکیر یارانمیٛشدیٛر کی، بۇ ایشده پریخان خانیٛمیٛن الی اوْلمۇشدۇر. چۆنکی اوْنۇنلا ائینی زاماندا نارکوْتیک مادّه قبۇل ائدن حسن بی حالواچیٛوْغلۇ اؤلۆم آیاغیٛندا ایکن اؤزۆنۆ قاپیٛیا چاتدیٛریٛب اؤلۆمدن یاخا قۇرتارا بیلیر. اؤزۆنه گلدیکدن سوْنرا ماددنین قۇتۇسۇنا اوْنلاردان اوول ال وۇرۇلدۇغۇنا تکید ائدیر حسن بی رۇملۇ اؤزۆنۆن «حسن ات-تواریخ» آدلیٛ کیتابیٛندا بۇ حاقدا سؤحبت آچمیٛش و شاهیٛن اؤلۆمۆ حاقدا دئییلنلرین دوْغرۇ-دۆزگۆن اوْلدۇغۇنۇ بیلدیرمیشدیر.
- اۆرک خستلیی — بعضیلری شاهیٛن اۆرک خستلیی اوْلدۇغۇنۇ دئییردیلر
- بوْغۇلما — بیر باشقا وئرسییایا گؤره ده اوْ، تیریک قبۇل ائدرکن نفس بوْرۇسۇنا قاچیٛرمیٛش و بوْغۇلمۇشدۇر.
ایکینجی شاه ایسماعیلیٛن دؤولت ایدارچیلیی[دَییشدیر]
تاجقوْیما گۆنلرینده اؤز ایشلرینین باخیٛلماسیٛنیٛ تلب ائدن خالق کۆتللری شاهیٛن ساراییٛنا گلیردیلر. اوْنلاریٛن آراسیٛندا "تۆرکلر، تاجیکلر، حربچیلر و رعیت" وار ایدی. ایسماعیل کندلیلرین و شهرلیلرین پارتلاییٛشیٛنا یوْل وئرممک اۆچۆن خالقیٛن وئرگیلر حاققیٛندا و اینظیباطی ایشچیلرینه دایر شیکایتلرینه باخماق ایشینی امیسیوْغلۇ ابراهیم میرزایه حواله ائتدی. محمدی خان توْخماق اۇستاجلیٛ، میرزا علی قاجار و وزیر میرزا شۆکرۇللا اوْنۇنلا بیرگه ادالت دیوانیٛندا ایجلاس ائتملی ایدیلر. اوْنلاریٛن "ن آلی دیوانیٛنیٛن" مؤحۆرۆ ایله ایمزالانان سندلر قۆووده اوْلان قانۇن حۆقۇقلاریٛنا مالیک ایدی.
ایسماعیلیٛن حاکیمییتینین بیر-یکی آییٛ عرضینده بۆتۆن مۆلکی و دؤولت ایشلری ادالت دیوانیٛندا حلل ائدیلیردی. لاکین شاهیٛن اؤزۆنۆن حلل ائتملی اوْلدۇغۇ ویلایت حاکیملرینین تعیین اوْلۇنماسیٛ کیمی داها مۆهۆم ایشلر تخیره سالیٛنیٛردیٛ. ایکینجی ایسماعیل ایتیریلمیش واختیٛن اوزینی چیٛخماق اۆچۆن حاکیمییتدن ایستیفاده ائدیر، کئف-یشرتله مشغۇل اوْلۇردۇ. بیر مۆددتدن سوْنرا شاه ناراضیٛ قالدیٛغیٛ وزیر میرزا شۆکرۇللا ایصفاهانینی اؤز وظیفسیندن کنار ائتدی. اوْنۇن یئرینه میرزا سالمان تعیین ائدیلدی. ایسکندر بی مۆنشی گؤستریر کی، اوْ، دؤولت ایشلرینین حللینده بؤیۆک مۆستقیللییه مالیک اوْلدۇغۇ حالدا ایسماعیل ایدارچیلیک ایشلرینه قاریٛشمیٛردیٛ. میرزا سالمان ایسماعیلدان دؤولت ایشلرینه کنار آداملاریٛن مۆداخیلسینه یوْل وئرممک و قیٛزیٛلباش امیرلرینین قارشیٛسیٛندا تسلیم اوْلماماق بارده گؤستریش آلمیٛشدیٛ.
ایکنجی ایسماعیلیٛن دؤورۆنده سارای وظیفلرینین و ویلایت حاکیملرینین حئیتینده بعضی دییشیکلیکلر حیاتا کئچیریلدی. طبیعیدیر کی، بۇ وظیفلره اولکی کیمی آذربایجانلیٛ قیٛزیٛلباش ایانلاریٛنیٛن نۆمایندلری تعیین ائدیلیردی. فارسلاریٛن (تاجیکلرین) روْلۇ یالنیٛز مۆلکی ایشلرله محدۇدلاشیٛردیٛ. سارای وظیفسی ائشیکاغاسیٛباشیٛ (سارای تشریفچیسی) حۆسئینقۇلۇ خان شاملیٛیا حواله ائدیلدی. میرشاه قازی مۇستوْۇفی ال-ممالیک (باش خزیندار) اوْلدۇ. مۆسئییب خان شرفددین اوْغلۇ تکلی، خان رۆتبسی آلاراق ری حاکیمی تعیین ائدیلدی. کۆردۆستاندا آلاشکئرت بؤلگسینین ایدارسی سۇلاق حۆسئین تکلییه باغیٛشلانیٛلدیٛ. علیقۇلۇ خان شاملیٛ هئرات حاکیمی وخوراسان امیر ال-ۆمراسیٛ تعیین اوْلۇنمۇشدۇ. مۇرتۇزاقۇلۇ خان پؤرناکا مشهدین ایداره اوْلۇنماسیٛ ائتیبار ائدیلدی. قاراباغیٛن امیر ال-ۆمراسیٛ و گنجه ویلایتینین حاکیمی یۇسیف خلیفه زییادوْغلۇ، قاجار تایفاسیٛندان اوْلان پئیکر سۇلطان طرفیندن اؤلدۆرۆلمۆشدۆ. بۇ وظیفیه ایمامقۇلۇ خان قاجار تعیین ائدیلدی. کیرمان حاکیمی الله قۇلۇ بی افشار، شاهیٛن خۆصۇصی حربی دستسینین باشچیٛسیٛ (قوْرچیباشیٛ) وظیفسینه ایرلی چکیلدی. ماحمۇد سۇلطان افشار ایسه کیرمان حاکیمی تعیین ائدیلدی. شیراز ویلایتینه حاکیم تعیین ائدیلن ولی خان قالخانچیٛوْغلۇ زۆلقدر آز سوْنرا ایکینجی ایسماعیلیٛن تزجه دۆنیایا گلمیش اوْغلۇ شاهشۆجانیٛن تربیتچیسی اوْلدۇ. "شرفنام"نین مۆللیفی شرف خان بیتلیسی کۆردۆستانیٛن "میرلر امیری" وظیفسینه کئچدی".
شاهیٛن سۆننی و شیعه لره اوْلان مۆناسیبتی[دَییشدیر]
عوثمانلیٛلارا کین-کۆدۇرت بسلنمسینه باخمایاراق، ایکینجی شاه ایسماعیل دؤولتلر آراسیٛ صۆلح و امین-امانلیٛغیٛن برقرار اوْلۇنماسیٛنا ناراضیٛ دئییلدی. اوْ، مۆختلیف سببلر اۆزۆندن طهماسیبین سۆننی مذهبینه قارشیٛ حیاتا کئچیردیی سییاستده مۆیین دییشیکلر آپارماق فیکرینه دۆشۆر. تاریخچیلردن بعضیلرینین یازدیٛقلاریٛنا گؤره تربییچیسی هله اۇشاق ایکن بۇ ایستیقامتده اوْنۇن اۆزرینده بیر چوْخ ایشلر گؤرمۆش و اوْنۇن عقیده سینه بؤیۆک تاثیر گؤستره بیلمیشدی. بلکه ده بۇنا گؤردیر کی، قزوینه قاییٛدارکن سوْلتانییه بیناسیٛنیٛ گؤرمیه گئدیر. لاکین اوْرادا سوْلتانییه گۆنبعضینین یاخیٛنلیٛغیٛندا یئرلشن شاعیر تاجددین حسن کاشینین مقبرسینی زیارت ائتمیر. کاشی، طهماسیب شاهیٛن بؤیۆک ائحتیرام گؤستردیی شاعیرلردن بیری ایدی. اوْ، اؤز خاطیرلرینده کاشینین شعرلریندن ایستیفاده ائتمیش و مقبرسینده اساسلیٛ تعمیر ایشلری آپارمیٛشدیٛر. احلی-بئیت آشیقلریندن اوْلان کاشی بۆتۆن شعرلرینی مسۇم ایماملارا حسر ائتمیشدیر. بلکه ده ایسماعیل اوْنۇن مقبرسینی بۇنا گؤره زیارت ائتمیردی.
اوْنۇن بئله بیر احوال-رۇحییده اوْلماسیٛنا بؤیۆک تاثیر گؤسترن شخصلردن بیری ده قزوینده یاشایان و ظاهیرده اؤزۆنۆ شیعه کیمی قلمه وئرن، اصلینده ایسه سۆننی مذهبینی یایماغا جان آتان میر مخدۇم شریفی اوْلمۇشدۇر. اوْ، قزوینده ایلک خۆتبسینی شاه ایسماعیلیٛن آدیٛ ایله باشلاییٛر و بۇ واخت هله ایسماعیل قزوینه داخیل اوْلمامیٛشدیٛ. ایسماعیل ایله یاخیٛن مۆناسیبتده اوْلدۇغۇ اۆچۆن شۆبحسیز کی، اوْنۇ سۆننی مذهبینه سؤوق ائدن ده محز اوْنۇن اؤزۆ اوْلمۇشدۇر. میرزا مخدۇم ایسماعیل ایله اوْ قدر یاخیٛنلاشا بیلیر کی، شاه اوْنۇ اؤزۆنۆن ان یاخیٛن مۆشاویرلریندن بیری سئچیر و سۆننی مذهبیندن اوْلانلارا مالییه یاردیٛمیٛ پایلانیٛلماسیٛنیٛ محز اوْنا حواله ائدیر.
تاریخچیلردن بیری یازیٛر: "میر مخدۇم قیٛزیٛلباش عالیملرینین تیزیقی نتیجسینده ح.ق. 985-جی ایلین جمادی-وول آییٛنیٛن 17-ده جۆمه گۆنۆ شاهیٛن قزبینه گلرک حبس اوْلۇنۇر". قاضی احمد قۇمی اوْنۇن حاققیٛندا یازیٛر: "ایسماعیلیٛن اؤلۆمۆندن سوْنرا فۆرستدن ایستیفاده ائدن قیٛزیٛلباشلار میرزا مخدۇمۇ زینداندان چیٛخاریٛب ائدام ائتمک فیکرینه دۆشدۆلر. لاکین اوْ، پریخانیٛمیٛن حیمایسی ایله اؤلۆمدن یاخا قۇرتاردیٛ و درحال عوثمانلیٛ دؤولتینه پناح آپاردیٛ". عوثمانلیٛلار اوْنۇ قاضی تعیین ائدیر و ح.ق. 987-جی ایلده شیعه مذهبینین الئیحینه "نه وایزۇن الر-روافیز" آدلیٛ کیتابیٛنیٛ تلیف ائدیر ایکینجی ایسماعیل قیٛزیٛلباشلاریٛن مۆخالیفلرینه لنت اوْخۇمالاریٛنیٛن قارشیٛسیٛنیٛ آلیٛر و بۇ بارده اوْنلاریٛن بعضی عالیملرینه جیددی خبردارلیٛقلار ائدیر. بیر نئچه نفر بۇنا گؤره جیددی جزالاندیٛریٛلیٛرشاها یاخیٛن اوْلان و قیٛزیٛلباشلاریٛن جانیشینلیک اۇغرۇندا آپاردیٛقلاریٛ مۆباریزده طهماسیبین جنازسی اۆزرینده دایانمیٛش و بیر نئچه اوْخ یاراسیٛ آلمیٛش مۆحققیق کرکینین قیٛز نوسی سئیید حۆسئین کرکی اوْلۇر. میرزا آبدۇللاح ایصفاهانینین یازدیٛغیٛنا گؤر، ایسماعیل سئیید حۆسئینه قیٛزیٛلباشلاریٛ حیمایه ائتمکدن ال چکمسینه دایر خبر گؤندریر. لاکین سئیید حۆسئین بۇنۇنلا هئچ جۆر رازیٛلاشمیٛر.
ایکینجیی شاه ایسماعیل بۇ ایستیقامتده بیر سیٛرا ایشلر گؤرۆر، حتتا دؤورییده اوْلان پۇللاریٛن اۆزریندن ایماملاریٛن آدلاریٛنیٛ گؤتۆرمیه بئله نایل اوْلۇر. اوْ، بئله بیر آددیٛمیٛ آتسا دا، سئیید حۆسئین کیمی عالیملرین جیددی مۆقاویمتی ایله قارشیٛلاشیٛر. گؤستریلن تزییقلردن سوْنرا شاه اؤزۆنۆن یازدیٛغیٛ بۇ میسرالاریٛ پۇللاریٛن اۆزرینه وۇرۇلماسیٛنا رازیٛ اوْلۇر: "زئ مشریق تا مغریب گر ایمامت، الی و آلی اۇ مارا تمامت." ینی "بۆرۆیرسه ایماملار بۇ جاحانیٛ، بیزه بسدیر علی و خاندانیٛ" سؤزلری یازیٛلدیٛ. معلوم مسلدیر کی، شاهیٛن بئله بیر سییاستی شیعه مذهبینه سوْن درجه تعصوبکئش اوْلان و شاهیٛ صۇفیلرین مۆرشیدی حساب ائدن قیٛزیٛلباشلارا منفی تاثیر گؤسترمیشدیر. وئریلن معلوماتلاردان بئله معلوم اوْلۇر کی، بعضی تۆرکمن قبیللری شاهیٛن سۆننی مذهبینه مئییللی اوْلماسیٛندان حیددتلنمیش و اوْنا قارشیٛ عصیان ائتمک ایستمیشلر. تکجه آدی جماعت دئییل، عالیملرین ده بؤیۆک بیر هیسسی شاهدان اۆز چئویرمیش و اوْنۇ سۆننی مذهبینه قارشیٛ تحریک ائتمیشلر. رۇملۇ یازیٛر: "ایسماعیل سئیید و عالیملرین پاییٛنا دۆشنلری کسیب شافئی مذهبینی قبۇل ائدنلره وئرمک ایستییردی. بۇنۇن اۆچۆن ده قیٛزیٛلباش اوْردۇسۇ اوْندان اۆز چئویردی".
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab