فولکلور (ائل بیلیملری) سؤزو نه دئمکدیر؟- دوکتور حسین محمد خانی
- توضیحات
- منتشر شده در پنج شنبه, 16 بهمن 1393 03:30
اينسان توپلوملاري مادّي گرَکلريني آرادان قالديرماق اوچون اوْرتاق اؤزلليکلره ماليکديرلرسه, ياشاديقلاري جوغرافيايي بؤلگه لر, همين بؤلگه لره حاکيم اولان ايقليمي شراييط, دانيشديقلاري ديللر, قبول ائتديکلري دينلر, اونلاردا اولان ايناملار و ساييره نين واسيطه سيله ده بير- بيريله فرقلنير, زامان – زامان همين فرقلي اؤزلليکلرين کؤلگه و تأثيرينده چوْخلو يئني خوصوصييتلر ده قازانير و بئله ليکله هر بيري اؤزونه گؤره باشقا بير ميلّت ساييليرلار.
تاریخ بویو اینسانلارین آراسیندا و اینسانلارین واسیطه سیله یارانمیش, گلیشمیش, ایشلَنمیش, دیلدن – دیله, نسیلدن – نسیله کئچمیش بیلیملر, سؤزلر, شئعرلر, ناغیللار, دئییملر, ایناملار, آرزولار, تربیه وی و حتّا غئیر تربیه وی سؤزلر, عادت – عنعنه لر, مراسیملر, اونلارلا باغلی سؤزلر, آلقیشلار, قارغیشلار, دوعالار, طنزلر, لطیفه لر, و بیر سؤزله خالقین حیات بوْیو اؤیرَندیگی عومومی- ایجتیماعی بیلگیلر و معیشت طرزی, هابئله حیاتا کئچیردیگی رسملر, دبلر و اوْیونلارا فولکلور دئییریک.
فولکلور ترکیبی فرانسیز دیلیندن اولان «فوْلک- folk= ائل, خالق» و «لوْر- lor= بیلگی, بیلیم» سؤزلرینین بیرلشمه سی ایله مئیدانا گلمیشدیر. بوناگؤره ده همین عیبارتین یئرینه فارس دیلینده «فرهنگ عوام» و «فرهنگ مردم» عیبارتلرینی ایشله دیرلر.
فولکلور عیبارتینی ایلک دؤنه ۱۸۴۶ ایلده اینگیلیسلی آرکئوْلوق «ویلیام جان تومس» ایشلَتمیشدیر. اوندان بری آیریلاری دا بو سؤزون یئرینه چوْخلو سؤزلر و سؤز بیرلشمه لری (ترکیبلری) ایره لی سورموشلر؛ آمما ۱۸۸۵- جی ایلده «آمبروئیس موْرتون-Ambroise Morton بو سؤزو بیر داها مئیدانا چیخارماقلا, بو سؤز یئرینه ایره لی سورولموش باشقا عیبارتلر و سؤز بیرلشمه لری یاواش- یاواش مئیداندان چیخمیشلار.
آذربایجاندا (آذربایجان جومهوریتی) دا فولکلور سؤزو یئرینه «شیفاهی خلق ادبیاتی» عیبارتی ایره لی سورولوردو؛ آمما بو عیبارت هئچ ده فولکلور عیبارتینین آنلامینی داشییا بیلمزدی؛ نییه کی, فولکلورون هامیسی ادبیات دئییل. باشقا سؤزله دئسک فولکلورون بعضی قوللاری, او جومله دن آتالار سؤزلری, بایاتیلار, مثللر, تاپماجالار, گولمه جه لر, ناغیللار, افسانه لر، حئکایه لر و بونلار کیمی دیلده دئییلن و دئییله بیلن قونولارا ادبیات و یا شیفاهی خالق ادبیاتی دئمک اولورسا, اویونلار, مراسیملر, دبلر, عادت- عنعنعه لر, ال صنعتلری و باشقا ایش و حرکتلرده گؤرونن و گؤستریلن قوْنولارا ادبیات دئمک مومکون دئییل. ائله بونا اساساً بیزه بئله گلیر کی, شیفاهی خالق ادبیاتی عیبارتی یئرینه «ائل بیلیملری» و یا «ائل بیلگیلری» عیبارتینی ایشلَتمگیمیز داها دا اویغون نظره گلیر.
ائل بیلیملری اوزره تدقیقات آپارماق ۱۹- جو عصرین اوّللریندن باشلاندی. همین عصرین اوّللرینده اینگیلیستانلی «سئر اِدوارد- تایلور» و «آندریوْ- لانگ» آدلی عالیملر اینسانشوناسلیق باره ده بیر سیرا فولکلوریک قونولار توپلاییب, کئچمیشده یاشامیش خالقلارین ایناملارینی گؤسترمه یه چالیشدیلار. همان دؤورلرده «سئر جیمز فریزر» آدلی آدلیم بیر عالیم ده The Golden Bough (آلتون بوداق) آدلی بیر اثر یازیب مئیدانا چیخارتدی.
***
ائل بیلیملرینی اؤیرنمک و تدقیق ائتمگی کیملر گئریچیلیک ساییر و تحقیر ائدیرلر؟!!!
بئله بیر سوْرغو و سوْرغولارین جاوابیندا دئمک اولار کی:
- فولکلورلا مشغول اوْلانلاری تحقیر ائدنلر و بو ایشلری دَیَرسیز سایانلاری ایکی حیصّه یه بؤلمک اولار و او ایکی حیصّه بونلاردان عیبارتدیر:
۱- فولکلورو تانیمایان, اوْنون یارانماسی, ساخلانیلماسی, و ایشلَنمه سینین سببلری و ندَنلرینی بیلمه ین و معنویات ایله ایلگیسی اولمایان, بیر آز دا بئله صنعتیلشمیش, مادّیلشمیش و هر شئیی, صنعت و مادّیات اؤلچولری ایله اؤلچن, بلکه ده بیر آز بئله دویغوسوز, تفکّورسوز, اینسانلاری تولید ماشینی سایان, هر شئیی تجدّودده گؤرن و تجدودله تمدّون آراسیندا فرق بیلمه ین آداملار.
بونلارین بعضیلری ساوادلی و بعضیلری ده ساوادسیزدیرلار و هئچ بیر غَرض و پیس نییّتلری اولمایاراق, یئنیچیلیک ایدّعاسی ائدیر, ضیالیلیق ژئستی ایله بو فیکیرلری ایره لی سورورلر.
۲- فولکلورو یاخشی تانییان, اونو خالقین میلّی هؤوییّتینین ان گؤرکملی گؤرونوشو بیلَن, اوْنون یوخ اولماسی ایله خالقین هؤوییّتسیزلیگه اوغراماسینا آرخایین اولان, اوسته لیک اونو خالقین کئچمیشینی اؤیرَنمکده ان ال وئریشلی, اینانیلان, پوزولمامیش بیر وسیله حئساب ائدنلر.
بونلار, خالقی آسیمیله اولماغا, اؤزلویوندن چیخماغا, دوندان- دونا دوشمه یه, هر آغیزین یئمی اولماغا اوغراماق ایسته ییر, پامبیق ایله خالقین باشینی کسمک ایستیرلر.
فولکلورلا مشغول اولانلار و فولکلورو سئونلر بو ایشاره ائدیلن و سؤیله نیلنلره اینانیرلارسا, سؤزو گئدن هر ایکی دسته نین قاباغیندا اویغون مؤوقع توتماقلا اؤز ایشلرینه داوام ائتدیرمه لیدیرلر؛ نییه کی, فولکلوردان واز کئچمک لازیم اولورسا, تاریخدن ده, اساسلاری چوْخ قدیم دؤورلرده قویولموش فیزیک, شیمی, جوغرافیا, ریاضیات, هندسه, ادبیات و باشقا عئلملردن ده واز کئچمک لازیم اولور؛ چونکی بو گونکو فیزیک, شیمی, جوغرافیا, ریاضیات, نوجوم, هندسه و سایره کئچمیشده تاپیلمیش بو عئلملرین اوستونده قورولموشدورسا, بو گونکو جامیعه شوناسلیق, اینسانشوناسلیق, ائتنوگرافییا, شئعر, ادبیات, موسیقی, اینسان حاقلاری قانونلاری, عائیله قورولوشو آداب- روسومو, چوخلو ایجتیماعی قانونلار و سایره فولکلور اوستونده قورولور. کسگینلیکله دئمک اولارکی, سؤیله نیلن بونلار و بونلار کیمی عئلملر و قانونلار فولکلورسوز و فولکلورا اساسلانمادیقدا, ائل بیلیملریندن یارارلانمادیقدا کؤکسوز- دیبسیز, اساسسیز, ایچی بوش, هر طرفه اَسَن و نتیجه ده عوموم خالق طرفیندن آلینمایان بیر شئیلر اولاجاقلار؛ بوناگؤره کی, اینسان توپلوملاری مادّی گرَکلرینی آرادان قالدیرماق اوچون اوْرتاق اؤزللیکلره مالیکدیرلرسه, یاشادیقلاری جوغرافیایی بؤلگه لر, همین بؤلگه لره حاکیم اولان ایقلیمی شراییط, دانیشدیقلاری دیللر, قبول ائتدیکلری دینلر, اونلاردا اولان ایناملار و ساییره نین واسیطه سیله ده بیر- بیریله فرقلنیر, زامان – زامان همین فرقلی اؤزللیکلرین کؤلگه و تأثیرینده چوْخلو یئنی خوصوصییتلر ده قازانیر و بئله لیکله هر بیری اؤزونه گؤره باشقا بیر میلّت ساییلیرلار.
هر بیر میلّتین, یاخشی, دینج, و باشی اوجا یاشاماغینا گؤره, اونون قاباغینا قویولمالی پلانلاری حاضیرلاماقدا دا, اونون سوموگونه, اتینه, قانینا ایشله میش میلّی اؤزللیکلری و فولکلوروندان فایدالانماق واجیب ایشلردندیر. آچیق سؤز بو کی, بیز موسلمان خالقلارین ترقّی و تعالی یولونا آیاق قویماغیمیز اوچون حاضیرلانمالی پلانلار موسلمان اولمایان خالقلارین دینلری اساسیندا حاضیرلانسا, همین پلان تورک اولدوغوموز حالدا, باشقا بیر خالقین دیلینده ایشلَدیلسه و یئنه ده همین قانونلار و پلانلار, اؤیرندیگیمیز و یاشاتدیغیمیز عادت- عنعنعه لر, مراسیملر و احوال- روحییّه میزله اویغون اولماسالار, اونلار بیزی نه تکجه ایره لی آپارا بیلمه یه جک, بلکه اؤز بیلدیگیمیزدن ده قویاجاقدیر.
دئمک بو قیساجاسینا ایشاره ائتدیگیمیز نئچه دلیل و اوخوجولارین دَیَرلی واختینی نظره آلاراق ایشاره ائتمه دیگیمیز چوخلو ندنلره گؤره فولکلور توپلاماق, اونو تدقیق ائتمک و خالقین تاریخی, جامیعه شوناسلیغی, جوغرافیاسی, طبابتی, پسیخولوژیسی, ادبیاتی, موسیقیسی و سایرهایله مشغول اولان عالیملرین ده همین تدقیقاتدان دوزگون یارارلانماسی, خالقا و وطنه تایسیز و چوْخ بؤیوک بیر قوللوقدور.
بو گون بیزیم اؤلکه میزده جامیعه شوناسلیق, اینسانشوناسلیق و روانشوناسلیق عئلملری فولکلورا دایانمایاراق و بو عئلملر یالنیز یابانجی میلّتلرین اؤزلرینه یازدیقلارینین ترجومه سی اولدوغو اوچون, بیزیم وطنداشلاریمیزین کوتله لری طرفیندن آلینماییر, یئرینه دوشمه ییر نتیجه ده تأثیرسیز اولور و تکجه مکتبلر و بیلیم یوردلاریمیزدا اؤیرنجیلرین نومره و وثیقه آلماق وسیله سیندن باشقا بیر رولو اولابیلمیر.
بو سؤیله دیکلریمیزه اساساً فولکلور توپلاماق, اؤیرنمک و ساخلاماقلا ترسه ائشن و قارشی- قارشییا دوران, اونون نه اولدوغونا وارمادان, آنجاق غرضسیزجه سینه یئنیچیلیک ایدّعاسی اولان و ضیالیلیق ژئستی توتانلار, هم ده نه اولدوغونو بیله- بیله, اوْنون گلن نسیللرین حیاتیندا نه قدَر ائتگیلی اولاجاغینی دویا- دویا, اونو خالقین میلّی هؤویتینین قورونوب ساخلانیلماسیندا بیرینجی رولو اولدوغونو باشا دوشه- دوشه, یئنه ده خالق دوشمنلرینین ایستکلری و آرزولارینی یئرینه یتیرن و بلکه ده اجنبیلرین موزدور و یا کؤنوللو قوللوقجوسو اولانلار دا دوشونمه لی و اؤزلرینی اوزو قارالیق, ائل قیناغی و گلن نسیللرین لعنت و قارغیشیندان قورتارمالیدیرلار.
فولکلور یا ائل بیلیملری خالقین ائحتیاجی اوزره یارانمیش و یا خالق, اونلاری یارانمیش اثرلردن اؤز احتیاجی اساسیندا گؤتورموش, بعضاً ده ایشله میش, گلیشدیرمیش و بو گونکو زامانیمیزا گتیریب چیخارتمیشدیر.
بیز هر بیر خالق و میلّتین ائل بیلیملرینی آراشدیردیقجا, او خالقین آتا- بابالارینین کئچمیش عصرلرده و حتّا کئچمیش مین ایللیکلرده نئجه یاشادیقلاری, نه لره ایناندیقلاری, نه لره تاپیندیقلاری, معیشت و حیات طرزلری, باشلاریندان سوْودوقلاری آجیلی- شیرینلی اولایلاری, نه لری سئودیکلری, نه لردن چکیندیکلری, هم ده او خالقین پسیخولوگیاسی, ائله جه ده سوی- کؤکونو اؤیرَنیریک.
یازار: دوکتور حسین محمد خانی
azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab