خزر دنیزینین قوزئییندن ]آذربایجاندان[ آوروپایا دوغرو کؤچن بولغارلار میلاد اؤنجهسی VI جی یوز ایلده بؤیوک بولغار خانلیغینی قورموش و بؤلگه یه یئرلشمیشدیر. بو دولت داها سونرا ایتیل بولغارلاری و وولگا بولغارلاری اولاراق ایکیه آیریلمیش و ایتیل بولغارلاری اسلامیتی قبول ائتمیشدیر. شان قیزی داستانی، ایتیل بولغارلاری آراسیندا سؤزلو اولاراق آختاریلمیش و اسلامیتین بو توپلوم طرفیندن قبول ائدیلمه سیندن سونرا میکاییل باشتو طرفیندن یازییا کئچیریلمیشدیر. کاشغرلی محمود “دیوان لغات التورک” آدلی اثرینده بو داستانین ایکی پارچاسینا یئر وئرمیشدیر. آرادان گئچن ایکی یوز ایله رغما شعر پارچالارینین اصلینه اویغون اولاراق “دیوان لغات التورک”ده یئر آلماسی او دؤنمده کی کولتورل بیرلیگین گؤرولمه سی آچیسیندان اولدوقجا اؤنملیدیر. آیریجا داستاندا میتولوژیک دؤنملردن تاریخی دؤنملره اوزانان بیر سیرا چیزگیسی گؤرولمکده دیر.
بولغارلار تورکلرین بیر قولو اولوب، خزر دنیزینین باتیسیندان کؤچموشدولر. هونلار ایله بیرلیکده قارادنیز و قافقازیانین قوزئیینه یئرلشمیشدیلر. بو جوغرافیایا ساده جه هون و بولغار تورکلری دئییل، عینی زاماندا آوارلار، قاراقالپاقلار، خزرلر، پئچنکلر کیمی بویلار دا کؤچموشدولر. م. VI جی یوزایلده کوبرات، بؤیوک بولغارستانی “قوزئی قارادنیز بویو”ندا قورموشدور (زکییئو ۲۰۰۲: ۴۲۸). تورکلر بورایا یئرلشمیشلر و بو بؤلگه ده اسلاولارلا قارشیلاشمیشدیلار. ایکی کولتور آراسیندا قارشیلیقلی ائتکیله شیملر اولموشدور. بو دولت بؤلوندوکدن سونرا بولغارلار اوچ قوروپا آیریلمیشدیلار:
اورتا ایدیل بویوندا بولغار دولتی قورولموش؛ بونا دایالی اولاراق بورادا یاشایان تام تورک قبیله لرینه بولغار آدی وئریلمیشدیر” (زکییئو ۲۰۰۲ ، ۴۲۸)، زکییئوین بلیرتدیگینه گؤره بولغار آدی دار آنلامدا بولغار-ایدیل بولغار دولتینی قوران اصیل بولغارلار”؛ گئنیش آنلامدا دا “بولغار-ایدیل بولغار دولتینی قوران اصیل بولغار نوفوسو و تورکجه قونوشانلارین هامیسی و داها سونرادان اورتاق بولغار ائتنونیمی آلان تورکلشمیش یئرلی قبیله لر” اولاراق قوللانیلماقدادیر (زکییئو ۲۰۰۲ ، ۴۲۸). گونوموزده بو قوروپ “بولغار-تاتارلار” اولاراق آدلاندیریلماقدا و “ایدیل تاتارلاری، سیبیریا تاتارلاری و لیتوانیا تاتارلاری”نی ایچینه آلماقدادیر (زکییئو ۲۰۰۲ ، ۴۳۰).
ایدیل بولغارلاری
خزر دولتینین حاکیمیتیندن چیخدیقلاری دؤنمده اسلامیتی قبول ائتمیشدیلر (۹۲۲). اسلامیتین قبولوندان سونرا، عرب خلیفه لیگی نین دسته گیله بورادا تام باغیمسیز بیر دولت قورموشدولار. بو دولت، موغول استیلاسییلا عرب ائدیلمیش؛ تیمور طرفیندن XIV یوزایلده ده یاییلمیشدیر. ایدیل بولغارلاری، SSCB حاکیمیتینه گیرینجه یه قدر دولتی، قازان خانلیغی و چارلیق روسیانین اگه منلیگی آلتیندا یاشامیش، SSCBیه داخیل اولدوقدان سونرا اؤزه رکلیک قازانمیشدیلار.
بولغار تورکلرینه عاید اولان شان قیزی داستانی، تیپکی فینلیلرین کالئوالا داستانی کیمی بیر شمس اوغلو میکایل باشتو طرفیندن تثبیت ائدیلمیش، یعنی یازییا کئچیریلمیشدیر. دستان، خلق آراسیندا آنلادیلان پارچالارین بیر آرایا گتیریلمه سیله قورولموشدور. اسکی بیر بولغار داستانی ]آذربایجان داستانی دا دئمک اولار[۱][ اولان “شان قیزی داستانی” اؤز ایچینده کی موتیولری دَییشدیریلمه دن قیده کئچیریلمیشدیر.
شان قیزی داستانی، شمس اوغلو میکایل (باشتو) طرفیندن ۸۶۵ ایلینده یازیلمایا باشلانمیشدیر. میکایل باشتو “اسکی بولغار قهرمانلیق افسانهلرینین موتیولری اوزهرینه، اؤز داستانینی “شان قیزی داستانی”نی … یازمایا باشلامیشدیر. بو سیرادا شمس باشتو عرب الیفباسی اوزه رینه قورولان اسکی بولغار اسلام یازیسینی و بولغارلارا یاخین اولان اصیل تورک ادبیات دیلی “تورکی” دیلینی قوللانمیشدیر. (نورالدین اوو ۱۹۹۱/۲ .(XIII ۸۸۲ ایلینده بولغار شهرینه داشینان شاعر، داستانی بورادا تاماملامیشدیر. “او، همن همن، اسکی بولغار ائپوسونون (داستانینین) بت پرستلیک تملینه هیچ توخونمامیشدیر، آما اونو اسلام چرچیوه سینه آلمیشدیر” (نورالدیناوو، ۱۹۹۱/۲ XIII ). داستان متنینده هم بولغار بویونون اسکی میتولوژیک اؤزللیکلرینین، هم ده اسلامیتی قبول ائتدیکلری ایلک دؤنمین اؤزللیکلرینین اولونماسی اؤنملیدیر. داستانین باشیندا تانرینین آلپ دئولری نئجه یاراتدیغی روایتینین آختاریلیشی اسکی اینانیشین، یئنی دینه (اسلامیت) اویغون حالا گتیریلمه چالیشماسی کیمیدیر.
تزار دؤوروندن سونرا سوسیالیست رژیم دؤنمینده ایدیل بولغارلارینا یؤنه لیک باسقیلار آرتمیش و داستان، عرب کؤکنلی بولغار الیفباسیله یازیلدیغی ایچین یوخ ائدیلمهیه چالیشیلمیشدیر. آنجاق خلق، شان قیزی داستانینی ازبرله یه رک ساخلامیشدیر. آیریجا بو اثر ۱۹۱۶-۱۹۴۱ ایللاری آراسیندا ابراهیم محمد – کریموویچ نیگماتولین طرفیندن روسجایا ترجومه ائدیلمیشدیر. داستان روسجایا چئوریلمیشدیر. بو ترجومه سایه سینده داستان گونوموزه گلیب چاتمیشدیر (نورالدیناوو ۱۹۹۱/۱ VIII , )
دستانین یاییلیشی و یاییلما آلانلاری:
شان قیزی دستانی ۲۰جی یوز ایله قدر گئنیش بیر آلاندا ائتکیسینی گؤستردی:
مسلمان جوغرافیاجی ابن روسته، روسلارین یاشادیقلاری یئری آنلادیرکن، داستانداکی آنلاتیما بنزر ایفاده لر قوللانیر: “روسلارا گلینجه- اونلار آدادا بولونماقدادیرلار… بو آدانین چئوره سی … اوچ گونلوک یولا برابردیر” (نورالدیناوو ۱۹۹۱/۲ XVI . ). داستاندا بو ایفاده بو شکیلده یئر آلماقدادیر:
“اوزونلوغو و گئنیشلیگی اوچ گون یولا دنک اولان سادوم آداسیندان گلنلر وارمیش” (باشتو ۱۹۹۱: ۲۳۸).
بو پارچا، شان قیزی داستانیندا بو شکیلده کئچمکده دیر:
“İtil suyı aka turur
Kıya tobi kaka turur.
Balık telim baka turur
Kulunen taki kumarır.
İtil’in suları akar durur
Sert kayalara (kı yılara) kaka durur
Balık kurbağa baka durur
Onlarla gölün yayı lması doludur” (Baştu 1991: 352).
ایتیل سویی آکا تورور
کییا توبی کاکا تورور.
بالیک تئلیم باکا تورور
کولونن تاکی کوماریر.
ایتیلین سولاری آخار دورور
سرت قییلارا (قییلارا) کاکا دورور
بالیک کورباغا باکا دورور اونلارلا
گؤلون یاییلماسی دولودور” (باشتو ۱۹۹۱: ۳۵۲).
‘Şeytan bal tutarak sana vardı, ipek elbise giyerek yufka akıllı, deli olarak kal.’ (Şeytan sana karşı çıktı, sana bal sundu – bununla dünya lezzetlerini murat ediyor – ipek elbise giydirdi, sen ona kıvandın. Onun hilesini bilmedin, artık sen delilikle yaşa.)” (Kaşgarı Mahmut, 1999, 156).
ب) “بال: بال. سووارلار، قیپچاق و اوغوز دیللرینجه. اؤبور تورکلر بونا “اری یاغی” دئرلر. بو بیتده داهی گلمیشدیر:
(شیطان سانا قارشی چیخدی، سانا بال سوندو – بونونلا دونیا لذتلرینی مُراد ائدیر – ایپک البیسه گئیدیردی، سن اونا قیواندین. اونون حیلهسینی بیلمهدین، آرتیق سن دلیلیکله یاشا.)” (کاشغرلی محمود۱۹۹۹: ۱۵۶).
بو سؤزلر داستاندا بو شکیلده یئر آلمیشدیر:
“Bal tutup ötrü
Yak san’ga bardi,
Kal bilip tilevge
Ka diben barcin.
Bal tutarak
Şeytan sana geliyordu.
İpeğe bürüyerek
Kafese koyardı (Baştu 1991: 286, 290(.
“بال توتوپ اؤترو
یاک سانا قاباردی،
کال بیلیپ تیلهوگه
قال دیبن بارجین.
بال توتاراق
شیطان سانا گلیردی.
ایپهیه بورویهرک
قفسه قویاردی (باشتو ۱۹۹۱: ۲۸۶، ۲۹۰).
بو دؤرتلوکلردن ایلکی اولان ایدیل نهری ایله ایلگیلی اولان متین، همن هیچ دَییشدیریلمهدن ساخلانمیش و یازییا آخیریلمیشدیر: هر ایکی دؤرتلوکده ده ایلک اوچ مصراع، بعضی حرف دَییشیکلیکلری خارجینده، عینیدیر. آیریجا متینلرین آنلاملاری دا فرقلیلشمهمیشدیر. دَییشمهمهنین سببی داستانین اصلینده کی شعرسل عنصورلارین ساغلاملیغی اولابیلیر. شعرین شکیل عنصورلارینین ساغلاملیغی اونون عقیلده قالیجیلیغینی آرتیرمیشدیر.
ایکینجی پارچادا ایسه فرقلیلشمهلر گؤرولمکدهدیر. “بال” ایله ایلگیلی اولان بو شعر شان قیزی داستانیندا دؤرتلوک شکلینده گؤرولمکدهدیر؛ کاشغرلی محمود طرفیندن قلمه آلینان شعر ایسه بیت شکلیندهدیر. داستاندا فیه سیز اولاراق گؤرولن متین، کاشغرلینین اثرینده قافیهلیدیر. بو دوروم، داستانداکی شعرین خلق آراسیندا سؤیلهنیرکن دییشدیگی ایزلهنیمینی اویاندیرماقدادیر. شعر دیلدن-دیله آختاریلیرکن عقیلده قالیجیلیغی آرتماسی ایچین شعردهکی بعضی شعرسل عنصورلار گوجلندیریلمیش اولمالیدیر. متینلرله ایلگیلی ان اؤنملی عنصور باشتو طرفیندن بولغار تورکلری آراسیندان درلهنهرک IXیوز ایلده یازییا کئچیریلن بو داستانا عاید بعضی پارچالارین یاخلاشیق ۲۰۰ ایل سونرا کاشغرلی محمود طرفیندن ده اثرینده اؤرنک اولاراق قوللانیلماسیدیر. جوغرافی اوزاقلیغا و داستانین میکایل باشتو طرفیندن یازییا کئچیریلیش تاریخینین اوزهریندن ۲۰۰ ایل کئچمیش اولماسینا رغما داستان پارچالارینین ملت حافظهسینده بو قدر اوزون بیر سوره بویونجا ساخلانماسی دقت چکیجیدیر. متینلرده گؤرولن فرقلیلیکلر کاشغرلینین بو پارچالاری یازیلی بیر قایناقدان آلمادیغینی گؤسترمکدهدیر.
باشقا بیر دئییشله، متینلر سؤزلو حافظهده ایکی یوز ایل بویونجا یاشادیلمیشدیر. بو ایسه بیر متنین سؤزلو حافظهده نه قدر یاشادیلابیلهجهیی حاققیندا بیزه یول گؤسترمکدهدیر. لورد راگلان سؤزلو آنلادیلارین ان چوخ ۱۵۰ ایللیک بیر کئچمیشی یانسی تابیلاجاغینی ایفاده ائتمیشدیر (ارسوی، ۲۰۰۵: ۸۵). داستانا عاید شعر پارچالارینین دیوان لغات التورکون یازیلیشینا قدر سؤزلو حافظهده قالدیغینی کاشغرلی محمودون، اثرینی تورک بویلاری آراسیندان درلهدیگینی سؤیلهمهسیندن آنلاماقداییز. بورادان یولا چیخاراق متینلرین سؤزلو حافظهده ۲۰۰ ایل یاشادیلدیغی سؤیلهیه بیلیر. داستانین باشتو طرفیندن یازییا آختاریلمیش اولماسی، داستانین خلق آراسیندا یاشادیلماسینی اولوملو ائتکیلهدیگینی دوشوندوره بیلیر، آما متینلری یازییا کئچیریلدیگی جوغرافیالارین اوزاقلیغی و متینلرده کی آز دا اولسا دئییشمهلر گؤز اؤنونده بولوندورولدوغوندا بو شعر پارچالارینین سؤزلو اورتامدا یاشادیلدیغی، آختاریلدیغی و سؤزلو اورتامدا درلندیگی آنلاشیلابیلیر. بوراداکی متنین ۱۵۰ ایلدان اوزون سوره بویونجا اصلیندن چوخ فرقلیلیک گؤسترمهدن نسیللر بویونجا آختاریلمیش اولماسی اولدوقجا اؤنملیدیر. راگلان ین بئلیرتتیغی سوره دن داها اوزون یاشایان بو متین اونون بئلیرتتیغی سؤزئل مئتنین یاشینین ۱۵۰ ایل اولابیلهجهیی ادعاسینی ضعیفلتمکده، بو سورهنین (۱۵۰ ایل) داها اوزون اولماسی گرَکلیلیگینی دوشوندورمکدهدیر. فخری بیلگهنین آفشارلار آراسیندا یاپدیغی درلهمهلر آرسیندا یئر آلان ایکی سؤزلو تاریخ متنینین یاشلارینین دا ۱۵۰ یایلدان آرتیق اولماسی بو دوشونجهیی گوجلندیرمکددیر۱٫
III شان قیزی داستانی اوزهرینه بیر اینجهلهمه:
آ) قونو: داستان، تانرینین آلپلری یاراتماسییلا باشلار. آلپ بویان-ایمن انسانلار آراسیندا یاشاماق ایستهدیگینی تانرییا سؤیلهدیگینده تانری بو آلپی انسان قیلیغیندا دونیایا گؤنده ریر. بویانین بویقالا ایله ایلیشکیسیندن هونلا ” فخری بیلگهنین کایسری یؤره سی تورک خلق بیلیمی چالیشمالاری ” آدلی تئزده بولونان بو متینلر بونلاردیر: یز فب ۵۸۲: “ایلک اسکان تشبوثلری” (آیدوغدو ۲۰۰۵: ۳۴ا-۴۱ا): “تؤره مز اوغلو غوغاسی هونلارین آتاسی اولان ایجیک دوغار. داستاندا قهرمانی آت (آودان دولو)ین سویو ایجیکه دایاندیریلمیشدیر. آودان دولو، شان-آلبان ریشتاوین قیزی بوز بینی سئومکده دیر آنجاق آلپ آلباستی بوز بییی یئر آلتی دونیاسینا قاچیرمیشدیر. آودان دولو بوز بینی آرارکن آربوگا و تات-ایران (تاتار؟) ایله تانیشیر و اونلارلا دوست اولور. آربوگانین ائشی تانبیت ده آلپ آژدها طرفیندن قاچیریلدیغی ایچین اوچو بیرلیکده تانبیت ایله بوز بینی قورتارمایا قرار وئریرلر و بیرلیکده ساواشا گیریرلر. اوچ قهرمان، کؤتو یؤرگلری، آلپ آژداها و آلپ آلباستینی اؤلدوردوکدن سونرا ایتیل نهرینین قییسینا یئرله شه رک بورادا بولغار دولتینی قورموشلار.
ب) زامان: شان قیزی داستانینین ایلک بؤلومونده میتولوژیک بیر زمان یعنی دونیا دیشی بیر زامانین ائتکیسی اولماسینا رغما، داستانداکی اولایلارین دونیادا میدانا گلمه سیندن دولایی آنلاتی دا دونیوی بیر زامان گؤرولمکده دیر. داستاندا، کوزمیک زامان اؤیه لری (گونش، آی و اولدوزلار) داها چوخ میتولوژیک عنصورلرله اولان باغلانتیلاریندان دولایی داستاندا یئر آلماقدادیلار. بو عنصورلارین قوللانیلماسینداکی آماج، گونلرین آخیشینی گؤسترمک دئییلدیر: گونش، یؤن گؤستهریجی اولاراق دا قوللانیلمیشدیر. اوچونجو بؤلومده اولدوزلار قهرمانلارا نئچه گون یول گئده جکلرینی (۱۱ کره پارلایاراق ۱۱ گون یولجولوق یاپیلاجاغینی، نئچه گون مهلتلری اولدوغونو بوز بینی قورتارماق ایچین ۷ گون مهلت لری اولدوغونو) پارلایاراق اشارت ائدر. کوزمیک زامان عنصورلارینین قوللانیلمامیش اولماسینداکی ان اؤنملی سبب، چاتیشمالارین بؤیوک بیر قیسمینین یئر آلتی دونیاسیندا کئچیر اولماسیدیر. داستانداکی ایلگینچ بیر نقطه ده، “یاز” موسیمینین یارادیلماسینین آنلاتیلیشیدیر. داستانین ۳۵۸ جی صحیفه سینده کروانلار یولدا قار آلتیندا قالیرلار. کروانداکیلار قار آلتیندان قورتولماق ایچین تانرییا یالواریرلار. تانری بو یالواریشلار قارشیسیندا “یاز”ی یارادیر. کروان دا قارین اریمه سیله قورتولور. یوخاریداکی دوروملار خاریجینده، داستاندا بلیرگین بیر زامان یوخدور.
ج) مکان: داستانین ایلک بؤلومونده میتولوژیک اؤیه لر یوغوندور، بو دا مکانین دونیا دیشی بیر مکان کیمی آلقیلانماسینا سبب اولسا دا داستانداکی اولایلار دونیادا گئرچکلشمیش کیمی آنلادیلماقدادیر.
داستانین مکانی، بو دونیادیر. آنجاق داستانین قهرمانی آودان دولو، مُجادلهلرینی یئر آلتی دونیاسینینلا بیرنتلرینده یاپار. داستاندا مکانلار تصویر ائدیلمه میشدیر. گنللیکله قهرمانین هاردا اولدوغونو و هارا اولاشماسی گرکدیگینی بیلدیرمک ایچین مکان ایسیملریندن سؤز ائدیلیر: سادوم آداسی، چولمان آداسی، چولمان دنیزی، ساکلان دنیزی، بوری چایی، تارویل کئچیدی، شیر نهری، باشتو قالاسی، قیرغیزیستان، بایکال گؤلو، قاف داغی، دمیر قاپی، قویانتاو تپهسی، و . . . داستاندا اورال داغلارینین، بایکال گؤلونون و ایتیل نهرینین آدلارینین نئجه وئریلدیگی ده آنلاتیلمیشدیر: آلپ هورسانین دمیرینین کولوندن داغلار اولوشموشدور. بونلارا “هورسا-آلپ” دئمیشلردیر. بو ایسیم زامانلا “اورال” داغلارینا دؤنوشموشدور (باشتو ۱۹۹۱: ۶). بالیق شکلینده اولان دیشی آلپ بی-بویگالا، بویان-ایمنین آغینا دوشونجه چیرپینمایا باشلار. چیرپیندیغی یئر بؤیوک بیر گؤل اولور. بو گؤله بایکال آدی وئریلیر (باشتو ۱۹۹۱: ۹۶ ) آت آودان-دولوین یوردو و بو اؤلکه نین ایچیندن کئچن نهر آتیل (آتا عاید) اولاراق آدلاندیریلمیش آما کؤیلولر آتیل دئمکده زورلاندیقلاری ایچین، بو نهره “ایتیل” دئمیشدیلر (باشتو ۱۹۹۱: ۳۵۰). داستاندا بیر مثل عنصورو اولان قاف داغینین یئر آلماسی دا دقت چکیجیدیر. آیریجا دمیر قاپینین دا بیر یئر آدی اولاراق قوللانیلماسی دا ایلگینجدیر.
د) شاخص کادروسو: داستاندا بیرچوخ “الپ” آدی وئریلن دئوله قارشیلاشیریز. بورادا آلپی ایگیتدن فرقلی بیر آنلامدا قوللانیلمیشدیر. اورتا آسیا تورک گله نه یینده ایسه “الپ ایگیت، باهادیر آنلاملاریندادیر. اورتا آسیا تورک گله نه گینده کی آلپ تیپینین اؤزللیکلرینی محمد قاپلان بو شکیلده اؤزتله میشدیر:
۱ آتلی – گؤچَبه بیر کولتوره منسوبدور. حیوانجیلیقلا کئچینیر.
ائ) آنلاتیجی و آنلاتیم تکنیکلری: داستان آنلاتیجیسی
۳ تئکیل شاخصلی آنلاتیمی یانی حاکیم باخیش آچیسینی ترجیح ائتمیشدیر. چونکو آنلادیجی، داستانا عاید هر شئیی بیلمهلی و بونو بللی ائتمهلیدیر. بو، داستان آنلاتیجیسینین اوستالیق گؤسترمه سینین بیر پارچاسیدیر.
ف) متین پروبلملری: اَلیمیزدهکی اثر، سؤزلو کولتور گله نه گینده آکتیو تاشیییجیدان درلنمیش بیر اثر نیتهلیگینده دئییلدیر. بوندان دولایی “داستان” تورونون بلیرگین اؤزللیکلرینه تام اولاراق صاحب دئییلدیر: مکانین دونیا اولماسی، زامانین دونیا زامانی اولماسی کیمی. داستانین باشیندا مکان، زامان و قهرمانلار بو دونیایا عاید کیمی گؤرونسه ده اصلیندا میتولوژیک بیر دونیانین ایزلرینی داشیرلار: میتولوژیک متینلرده زامان، دونیانین یارادیلیشی و یا داها اؤنجهکی بیر زامان عایددیر. شان قیزی داستانینین ایلک بؤلومو ده انسانلارین یارادیلیشییلا ایلگیلیدیر. اؤزللیکله انسانلاردان اؤنجه داستاندا “الپ” دئییلن اولاغاناوستو نئجهلیکلی دئولرین یارادیلماسینین آنلادیلیشی و بو بؤلومده کی میتولوژیک اوسلوب، داستانین انسان اؤنجهسی یاشاملا حتا دونیانین یارادیلیشی ایله ایلیشکیلیایمیش کیمی آلقیلانماسینا سبب اولماقدادیر.
آیریجا داستان متینلرینده دیالوگا سیخجا راستلانماسینا رغما، شان قیزی داستانینین ایلک بؤلوملرینده دیالوگ آزدیر، تحکیه و اولای آنلادیمی فاضلادیر. داستانین سون بؤلوملرینده اؤزللیکله تماتیک گوج دیه بیله جه ییمیز آودان-دولونون قهرمانلیقلاری نین آنلادیلدیغی بؤلوملرده (۲ جی بؤلومون سونو و ۳ جو بؤلوم) و ۴ جو بؤلومده دیالوگلار آرتار. داستان اولاراق آدلاندیریلماسینا رغما ایلک بؤلومونده میتولوژیک اؤیه لرین یوغونلوغو، بو اثرده سؤزلو گله نکده کی میتولوژیک اؤیه لرین باشتو طرفیندن داستان فورمتینده یئنیدن دوزنلندیگینی دوشوندورمکده دیر. شان قیزی داستانیندا آنلادیلان اولایلار داستان دایره لریندن اولوشماقدادیر. بوراداکی داستان دایرهسینن کاستیمیز آلپ بویان ایله باشلایان و آودان-دولو ایله سونا ارن بیر سیلسیله دیر. بو سیلسیله نین اطرافیندا متین حلقه لری اولوشموشدور. بو حلقهلار “داستان دایره سی” اولاراق آدلاندیریلماقدادیر. الیمیزده کی متینده بو دایره لر آرت آردا گلمکده دیر. بو دیزیلیشین بیر بنزه ری ده ماناس داستانیندا واردیر. ماناس داستانیندا ماناسدان سونرا سمته و سیتکین اطرافیندا اولوشان اولایلاری قونو آلان دایره لردن اولوشان آنلاتی؛ شان قیزی داستانیندا آلپ بویان، ایجیک، غازان، بولومار، آلوار و آودان-دولونون اطرافیندا اولوشان اولایلاری قونو آلان دایره لردن اولوشماقدادیر. بورادا بولغار تاریخینین ده آختاریلمایا چالیشیلدیغی گؤروله بیلیر: آلپ بویان ایله باشلایان میتولوژیک طبقه غازان ایله بیتر. بولومار ایله تاریخی طبقه باشلار. بولومار، عینی زماندا، بولغار قاغانلاریندان بیرینین آدیدیر. آودان-دولو ایله اسلامی طبقه داستانداکی یئرینی آلیر.
IV سونوچ:
باتییا کؤچن تورک بویلاریندان اولان بولغارلار، بؤیوک بولغار دولتینی قورموشلار و قارادنیزین قوزئیینه یئرلشمیشدیلر. بولغارلار بؤیوک بولغار دولتینین ییخیلماسیندان سونرا قوروپلارا آیریلمیش و فرقلی دینلری قبول ائتمیشدیلر. تونا بولغارلاری خریستیانلیغی قبول ائتمیش و اسلاولاشمیشدیر. ایدیل (وولگا) بولغارلاری ایسه اسلامیتی قبول ائتمیشدیر. بو قوروپ گونوموزده باغیمسیز دولتلر توپلولوغونون سینیرلاری ایچینده یاشاماقدادیر. اسلامیتین قبولدن سونرا میکایل باشتو بولغار داستانلاریندان اولان شان قیزی داستانینی درلهمیش و بیر آرایا گتیرهرک یازییا آخیتدیرمیشدیر. متین آلپلار و انسانلارین یارادیلیشینی آنلاداراق باشلاماقدادیر.
داستانین ایلک بؤلومونده میتولوژیک عنصورلار یوغونلوقدا اولدوغو ایچین مکان و زامان دونیا دیشیایمیش کیمی آلقیلانماقدادیر. بو دا داستانا بیر میت هاواسی وئرمکده دیر. داستانین داها سونراکی بؤلوملرینده مکان و زامان دونیویدیر. باشقا بیر دئییشله اولای آخیشی میتولوژیک متینلردن داستانی متینلره دوغرو دَییشمیشدیر. متینده کی ان اؤنملی و دیقت چکیجی عنصورلاردان بیری ده داستانداکی بعضی پارچالارین کاشغرلی محمود طرفیندن دیوان لغات التورکده اؤرنک اولاراق وئریلمیش اولماسیدیر. بو شعر پارچالاریندا آنلامسال اولاراق دَییشمه اولمامیشدیر. شعرلردهکی شکیل دَییشیکلیکلری ایسه متنین دَییشدیغینی یعنی یازیلی اورتامدان دئییل، سؤزلو اورتامدان درلندیغینی گؤسترمکده دیر. بورادا اؤنملی اولان ایسه، بو شعر پارچالارینین ملت حافظه سینده یاخلاشیق اولاراق ایکی یوز ایل بویونجا یاشادیلمیش اولماسیدیر.
کؤچورن: م. کریمی
KAYNAKÇA:
AYDOĞDU, Betül (2005), Fahri Bilge’nin Kayseri Yöresi Türk Halk Bilimi Çalışmaları basılmamış yüksek lisans tezi), Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri. ERSOY, Ruhi (2005), “Barak Türkmenleri’nin Sözlü ve Yazılı (Resmi) Tarihlerine Mukayeseli Bir Yaklaşım Denemesi”, Millî Folklor, Sayı, ۸۴-۹۳, ۶۵ Ankara. GÖRKEM, İsmail (2000) Halk Hikâyesi Araştırmaları: Çukurovalı Âşık Mustafa Köse ve Hikâye Repertuvarı, Akçağ Yayınları, Ankara. KAPLAN, Mehmet (1992), Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar – I, Dergâh Yayınları, İstanbul.
Kaşgarlı Mahmut (1991), Divanü Lûgat-it-Türk – I, (Çev:Besim Atalay), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
Kaşgarlı Mahmut (1999) Divanü Lûgat-it-Türk – III (4. Baskı (Çev:Besim Atalay), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
Mikail-Baştu İbn Şams Tebir (1991) Şan Kızı Destânı, Çev: Avidan
Aydı n), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara. NURUTDİNOV, Ferhat (1991/1) “Redaktörün Okuyucuya Olan Sözü”, Şan Kızı Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, VII-VIII, Ankara.
NURUTDİNOV, Ferhat (1991/2) “Kadîm Destânın Mukadderatı ve Çağrısı”, Şan Kızı Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, XI-XX, Ankara. OLEYNİK, Yuriy (1991) “Mikail-Baştu İbn Şams Tebir’in ‘Şan Kızı Destânı’ (۸۸۲ s.) İçin Önsözü”, Şan Kızı Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, XXXIII-XXXIX, Ankara. ZEKİYEV, Mirfatih Z. (2002) “Bolgar-Tatarların Etnogenezi ve Genel
Gelişme Aşamaları”, (Çev.: Lilia Sabirova), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C. II, 425-442, Ankara.
[۱] بو باره ده قاضی مصطفی بردج – ۷جی هجری یوزایلده بولغار مورخی و دولت آدامی اولاراق یازدیغی “بولغار تاریخی”نده بونا اشاره ائدیب، بولغارلارین ایدیل چایی قیراغینا گلمه دن اوّل آذربایجاندا یاشادیقلاری و همان زماندا (۲۴۳قمریده) آذربایجاندا یبازدیلدیغینی ادعا ائدیر. عینی حالدا هم آذربایجان توپراقلاریندا یازیلمیش و هم آذربایجان تورکجه سینده اولدوغو اوچون، بو اثری آذربایجان ادبیاتیندان ساییلماغینا راضیلاشیر. WWW.Djagfar_tarihi.htm سایتیندان بو تاریخی کتابین انگلیسجه سینی دانلود ائدیب اوخویا بیلرسینیز.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ayr_Latn kbp_Latn tur_Latn pol_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azb_Arab pbt_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab jav_Latn kac_Latn taq_Latn hau_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tuk_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab fin_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn tur_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn tur_Latn azb_Arab