آنادیلدن درلمهلر-11
1.
لاپاتقا(lapatqa): لاپاتگه(lapatge) دهییشگهسی ده اولان کلمه دیلیمیزده "اَنلی کورهک، قار
کورهیی" دئمکدیر. غلامحسین ساعدینین یازدیغینا گؤره، لاپیتقا(lapıtqa) مشکین ده "بئل" دئمکدیر. سؤزجویون باشینداکی ل/l سسسیزی، آلینج
اولدوغونا اشارت ائدیر. قایناق روسجا lopatka دیر. روسجا سؤزجوک ایسه باشقا ایسلاو دیللرینده ده وار. اصلینده "بئل[انساندا]،
کؤرهک[آدامدا]، مالاغا، خَکنداز" کیمی آنلام لاری وار. lopata(=بئل(آلت))
کلمهسینین کیچیلتمه اکی آلمیش بیچیمی دیر.
2.
قانچیر(qançir): بیلدیییمه گؤره داها چوخ قاراقانچیر دئییمی اولاراق، دری
آلتیندا ییغیشیب، قارالان قانا وئریلن آددیر. چوخ یول ووروشدان، چارپیلمادان
اورتایا چیخان قانچیره فارسجادا خونمردگی دئییلیر. سؤزجوک آذربایجان ساحهسینده
گؤرولور و تورکجه قاندان گلدییی سانیلیر. منجه بو دوغرو اولابیلمز چونکو: 1.
دانیشیق دیلینده قانچیر گؤرولور و قانچیل آشیری دوزلتمه یعنی اوخوموشلارین
دوزلتمهسی (Hypercorrection) اولاجاقدیر. 2. کلمهنین سس اویوشومو پوزولور یعنی qançır دهییل ده qançir سؤیلهنیر.
بودا آلینتی اولابیلهجهیینی عقله گتیریر. منجه کلمه موغولجادان گئچمیشدیر.
موغولجادا قانچیر(qançir)(خانچیر سؤیلهییشی ده وار موغول لهجهلرینده) "دری، اؤزللیکله
قورساق(معده) اطرافینداکی دری(صفاق)، اینجه دری(دریجیک/غشاء)" دئمکدیر. بوردان
"دری آلتینا ییغیشان قان" قاورامینا گئچیلهجکدیر. اوستهلیک
"قاراقانچیر"ده ده "قارالمیش دری" معناسی وار. دئمک اصلینده
"قارا دری" دئمک ایمیش قانچیر سؤزجویو.
3.
آشیرا(aşıra): داها چوخ دئییملر ایچینده گئچر: گون آشیرا(=یک روز در میان)
کیمی. سؤزجوک آشیرماق(=گئچیرمک) فعلینه، ظرف-فعل قوران ـه/ـا(-A) اکینین گلمهسییله اورتایا چیخیبدیر. بنزرلری تورکجهده چوخدور:
اؤته(اؤتمک فعلیندن: او طرفه، او یانا، ماوراء)؛ قوشا(قوشماق فعلیندن: بیرلیکده،
موازی. قوشا صفتلشیبدیر)؛ چئوره(چئویرمک(دؤورهلهمک، محاصره ائتمک) فعلیندن:
اطراف، محیط)؛ گئجه(گئچمک فعلیندن) و.. بو گون بو ظرف-فعللرین بعضیلری صفت و اسم
آنلامی قازانیب و اسکی معنالارینی ایتیریبلر.
آنادولودا بیزیم آشیرا دئیدیییمیز کلمه قارشیلیغی، آشیری(aşırı) وار. یعنی گون
آشیری دئییمی وار. گئچنلردن تورک دیل قورومو، گون آشیرا اؤرنهیینه باخاراق، "ایکی
ایلده بیر اولان توپلانتی، ییغینجاق، فعالیت و.." آنلامینا گلن
"بیئنال(bienal)" قارشیلیغی اولاراق، ییلآشیری(yılaşırı) یعنی ایلآشیرا
دئییمینی اؤنردی. منجه تورکجهمیزده ایلآشیرا، یانیندا، باشقا سؤزجوکلرده تؤرهدهبیلریک؛
ایکی هفتهدن بیر چیخان درگی اوچون، "هفته آشیرا درگی"، ایکی آیدا بیر
اولان ایشه، آیآشیرا دییهبیلریک. بونلارین فارسجاسیندا، سانیرام، بیر
آنلاشمازلیق وار. چونکو "دوسالانه" دئیینده، سانکی "ایکیایللیک"
معناسی گلیر عقلیمیزه. "دوماهانه" دئیینجه ده بنزر یئتمزلیک حسّ
اولونور.
4.
تَکَز(tekez): رحمتلیک ساعدینین یازدیغینا گؤره، مشکین ده "تکه، ارکک
کئچی" دئمکدیر. سانیرام دار بیر آلان دا یاشار. بیلدیییمه گؤره، آنادولو
آغیزلاریندا دا یوخدور. "تکه" سؤزجویوندن گلدییی آچیقدیر. آنجاق
سونونداکی ـز سسسیزی، آراشدیریلمالی گؤرونور. زینب قورقماز، تورکجهنین
قرامری آدلی اثرینده "ایشلک اولمایان، کیچیلتمه اکی" اولاراق
بیر –Az دان بحث ائدیر. آما اوردا وئریلن اؤرنکلر مناقشهلی ساییلمالی.
بیر گؤز آتاق:
الف) یالاز=آلاز؛ شعله دئمکدیر. سؤزجویون "آلاو"ایله ایلشیگیسی
اولدوغو دوشونولور. آلاو´ین ایسه تورکجه می، فارسجامی اولدوغو گئنه ده دارتیشیلیر.
ب)آیاز(ayaz): بیلدیییمیز "سویوق هاوا، شاختالی هاوا، بولوتسوز
گئجه"دیر. کلمهنین آیاماق(=آیلی اولماق) فعلیندن، یوخسا "آی"دان
گلدییی دارتیشیلیر. آنجاق اسکی تورکجهده و قایناقلاریندا، آیاس/آیاز، هر زامان
"آیلی گئجه، بولوتسوز، ایشیقلی گئجه" دئمکدیر. سویوقلوق آنلامی یئنی
اولاجاقدیر.
ج)چَرَز(çerez): "آتیشدیرمالیق یئمک، تنقلات". کلمهنین فارسجادان
گلدییینی سؤیلهینلر چوخدور. فارسجا "چرس"، دیلنچییه وئریلن یئمک و
..معناسی یانیندا چوخ یایقین بیر آنلامی دا "کنویر بیتگیسیندن آلینان
اویوشدورجو ساققیز"دیر. نیشانیان و تیتسه ایلک آنلامی اساس آلسالاردا منجه
ایکینجی معنا داها اویغون گلیر.
د)گؤیَز(göğez): "چؤلده یئتیشن تورش میوهسی اولان بیر آغاج". تیتسه
سؤزلویونه "قویو مور"(گؤم گؤی) معناسیندا آلیبدیر. آنلاشیلان بو آغاجین
میوهسی "گؤی" اولور و اورتا تورکجهدن بری بیلدییمیز گؤگم(gögem) میوهسی ایله بیر اولاجاقدیر. گؤیم/گؤگم محتملن آلچا جنسی میوهلردن
دیر. گؤیز، "گؤگ"دن گله بیلر. آنجاق تیتسه اونو اسکی تورکجهدهکی
کؤکریز(kökriz) سؤزجویونه باغلاماق ایستر. منجه گرهکسیز.
هـ)چؤپز(çöpez):"چؤر-چؤپ، خیریم-خیردا". بونو راحاتجا چؤپ سؤزجویونه
باغلاماق اولار.
ز)اووَز(üvez):"بیر جور میغمیغا، میلچک". آنادولو آغیزلاریندا چوخلو
اویَز(üyez) بیچیمی گؤرونور. بوردان آنلاشیلان، اصلینده اؤگئی/اؤوئی کلمهسینده
اولدوغو کیمی، و/v سسسیزی سونرادان تؤرهمهدیر. دیوان لغات الترکده،
اوغوزجا اولاراق گؤستریلن اُیز(üyez) "کیچیک میلچک/چیبین" دئمک دیر. حسن ارن، کلمهنی سس
تقلیدی اولاراق وئریر(ویز-ویز، وورنوخماق کیمی). کلاوزون اک لر آراسیندا سادیغی
حیوانلار و بؤجکلر آدیندا گئچن بیر –z اکی اوچون تونقوز>دونقوز، قوندوز و اویاز (uyaz بیزیم اویَز
اولاراق بیلدیییمیز) اؤرنکلر وئریر. هر حال دا، بو وئری ده گوونیلیر ساییلماز.
اوستهکی اؤرنکلردن، بیر-ایکیسی گوونیلیردی. بونونلا بئله، منجه تورکجه ده گرچکدن
بیر ـز/-z کیچیلتمه اکی وار؛ قیزجیغاز<قیزجیق، اوغولجیغاز<اوغولجوق،
آدامجیغاز<آدامجیق، ددهجییَز<ددهجیک و...کیمی اؤرنکلرده گؤرولن اک، بئله
بیر اک اولمالی. منجه تکَز ده بو کیچیلتمه-سئومه اکینین تؤرهمهلریندن ساییلمالیدیر. یازی
دیلینه آلماق دا بیر محذور گؤرمورم.
5.
نامهالا(namhala):"هئچ
اولمازسا، اَن آزی" دانیشیق دیلینده یایقیندیر. بیر سورغو اوزرینه
آچیقلامیشدیم سؤزجویو. آنجاق گؤزدن قاچماسین و قئیده گئچیلسین دییه، بوردا آیریجا
یازیرام: عربجه-فارسجا "لامحاله"دن گلیر. فارسجادا "چارهسیز،
قاچینیلماز" دئمک دیر. دیلیمیزده بیر آز آنلام قایماسی یاشانیبدیر.
6.
قارتوپ(qartop)، قارتوپو(qartopu):"یئرآلماسی" دئمک دیر قوزئی بؤلگهلرده و ساعدینین
یازدیغینا گؤره خییوودا دا ایشلکایمیش. کلمهنین روسجادان(kartofel) گلدییی
بیلینیر. روسجا سؤزجوک ایسه آلمانجادان آلینج دیر. آلمانجا kartoffel ایسه
ایتالیانجا tartuficolo دان گلیر. ایتالیانجا سؤزجوک ایسه tartufo(گؤبهلک) و –colo(=گؤیرن، بیتن) سؤزجوکلریندن اولوشور. آیریجا، رحمتلیک ساعدینین
یازدیغینا گؤره، مشکین ده کارتوشکا(kartuşka)دا او بؤلگه ده "یئرآلماسی" اولاراق گؤرولور. کارتوشکا،
روسجادا، کارتوفئل سؤزجویونون کیچیلتمهسیدیر. قارتوپو سؤزجویو، ائل دیلینده
قار+توپ بیرلشمه سانیلیب یئنیدن تحلیل ائدیلیب بو بیچیمی قازانیبدیر.
7.
شَدّه(şedde): اوبالاریمیزدا اؤرتولن "بیر جور چرقت/چرقد". ساعدینین وئردییی بیلگیلره گؤره، مشکین ده "ایپک
چرقد" دئمک دیر. سؤزجوک بوگون اونودولمایا اوز توتان کلمهلریمیزدن ساییلیر.
کؤکنینه گلینجه، عربجه شدّه دن گلدییی آچیق دیر. آنجاق عربجه ده سوزجوک بو آنلامی
ایله یوخدور. فارسجا متین لرده و یئرلی لهجه لرده شدّه "ساچاق، ساپا دوزولن
اینجیلر" کیمی آنلاملار داشیر. آنلاشیلان عربجهده، شدد فعلیندن(=برکیتمک،
برک توتماق) گلیر و "برک باغلانان یا برکیدیلن" دئمک ایمیش. سونرا ساچاق
و اؤرتوک آنلام لارینی قازانیبدیر.
8.
شاغی(şağı):"کؤچری یاشایان، کندلی". سؤزجویو ماراغا و بیناب دا
ائشیتمیشم. بو معناسییلا سؤزجوک بؤلگهیه اؤزل اولاجاقدیر. عربجه شقی
"بدبخت، یازیق، ظالم، آجیماز" دان گلیر. او زامان نهدن کؤچبهلره بو آد
وئریلیر؟منجه عثمانلیجا و یئنی تورکجهدهکی اشقیا(eşkiya) کلمهسی بو
مسألهیه ایشیق توتابیلر. اشقیا، شقینین جمعی ساییلیر و "داغ دا، چؤلده یول
کسن اوغورولار، چاپقینچیلار" دئمک اولور. گئچمیشده بعضی کؤچریلرین یول
کسدیکلری و آدام سویدوقلاری بیلینیر و مشهور ایمیش. اوردان شاغی "کؤچری"
آنلامی قازانمیش اولابیلر. آنجاق "کندلی" معناسی یئنی اولاجاقدیر و
بودا کندلیلرین، کؤچبهلر کیمی "آغاراتی(پنیر، یوغورت، قوروت و...)" شهرلره
گتیریب ساتدیقلاریندا قایناقلانمالیدیر، دییه دوشونورم.
9.
یوووشماق(yovuşmaq):"بیربیرینه قوووشماق، یئتیشمک". "آغزی
یوووشمور"(=دوداقلاری بیربیرینی توتمور، دوداقلاری اؤرتوشمور) کیمی دئییم
لر وار. هر حال دا یاووماق/یوووماق فعلینین –ش- (بیرلیکدهلیک/بیر ایشدهلیک،
قارشیدورما) اکی ایله گئنیشلهتیلمیش حالی دیر. دانیشیق دیلینده یاووق/یوووق(yovuq/yavuq)، آشاغی-یوخاری
یاخین معناسیندادیر. آنادولودا، یاووق (yavuk)ون اوچ آنلامی وار. آرتوین و قارص
کیمی بؤلگهلرده، "یاخین" دئمکدیر. سامسون، گیرهسون، ریزه و سیواس
کیمی یئرلرده "سئوی، سئوگی" آنلامی داشیر. دنیزلی و بعضی بؤلگهلرده
"نیشان(لاماق)" دئمک اولور. یاووقلو چوخ یئرده نیشانلی/آداقلی دئمک اولور.
آنجاق بیلدیییم قدریایله یوووشماق آذربایجان ساحهسینه مخصوص دور.
یاووماق/یوووماق فعلی ایسه دانیشیق دیلینده "یاخین دوشمک، اُنس تاپماق"
دیر. آداما یوووماق فعلی انسانلارا قاریشیب-قایناشماق معنالارینی بیلدیریر. قیپچاق تورکجهسینده
یاووق(yauq)، یوووق بیچیملری ایله، کلمهمیز "یاخین" دئمک دیر.
آیریجا یاویماق فعلی "یاخینلاشماق"، یاووقلاتماق
"یاخینلاشدیرماق" و یاووتماق(yavutmaq) ایسه "یاخینلاتماق"
اولور(قیپچاق تورکجهسی سؤزلویو، 315 ایله 316. صص).سنگلاخ
دا، یاووماق و یاووشماق"یعنی نزدیک شدن"، "یاووتماق و
یاووشتورماق" دا "مصدری متعدی است یعنی نزدیک کردن"، یاووق
"به معنی نزدیک است"(263.ص) اولاراق گؤستریلیر. داها اسکی تورکجهده
یاغوق(yaġuq) واردیر. دیوان لغات الترک ده "یاخین،
فامیل" دئمکدیر. بو معنا هله ده آذربایجان حس اولونور. اونون یانیندا
"یاغوماق" فعلی ده وار. آنلاشیلان بو سؤزجوک ده غ>و حادثهسی یاشانیب
و ان اسکی اؤرنکلردن ساییلمالی دیر. منجه بورداکی فعللر"یاووماق، یاووشماق،
یاووشدورماق" و "یاووق" کیمی سؤزجوکلری یازی دیلیمیزده ده گتیرمکدن
چکینمهمهلییک.
pbt_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab