سئودا میرزه و پروفسور صالح ییلماز
نؤبتی قورولتایی تبریز شهرینده ائتمک ایسته ییریک” صالح ییلماز”
آنکارا ایلدیریم بایزید یونیوئرسیته سی نین پروفسورو صالیح ییلماز لا مۆصاحیبه
صالیح بَی ، بیزیم صؤحبتیمیز اساساً قارا پاپاق لاردان اولاجاق چونکی سیزین حاققینیزدا اوخودوغوم مقاله لردن گؤردوم کی علمی آراشدیرمالارینیز داها چوخ قاراپاپاق تورک لری اۆزه رینده کؤکله نیب .بو تدبیرلرده ده فعال ایشتیراک ائدیرسینیز عینی زاماندا تدقیقاتلارینیز قاراپاپاق لارین اولدوغو هر یئری احاطه ائدیب .بیرینجی اوندان باشلایاق :
قاراپاپاق لار کیملر دیر؟
اصلینده قاراپاپاق لارین تاریخینه داییر گئنیش بیر آراشدیرما یوخدور .داها چوخ شیفاهی قایناقلاردان استفاده ائدیریک لاکین، قاراپاپاق لارین داها چوخ اوغوز بوی لاریندان گلدیی گورجوستاندا اولدوقلاری مؤددت ، قیپجاق لارلا معین بیر قاریشیق ایچه -ریسینده یاشادیق لاری اوردا اؤز بوتونلوک لرینی تامین ائتدیکلری، آدلارینین دا، گورجوستانین بورچالی بؤلگه سینده قاراپاپاق – تَرَکمه اولاراق آدلاندیقلاری معلوم دور .
بونلارا نییه قاراپاپاق تَره کمه دئییلیر؟
بیلیرسینیز تورکلرین بیر چوخ بویو «شاپکا »، «سرپوش» آذربایجان تورکجه سینده دئسک پاپاق قویورلار. بو آد بونلارا باشلاریندا کی قارا پاپاقلارا گؤره وئریلیب. ایران حاکمیتینه گیردیکدن سونرا آذربایجان و اطرافی نین بیر قیسمینده اولان قاراپاپاق لار، شاه اسماعیل و اوندان سونرا عباس میرزه دؤورونده سورگون ائدیلیرلر گورجوستان و اطرافینداکی عثمانلی سرحدلَرینه. او بؤلگه ده خالق بونلاری وطن لرینی تَرک ائده ن لر ،تَرک ائدیلن لر معناسیندا تَرَکمه آدلاندیریر . بو آدی سونرادان گلن لرده آلیر. بیز تاریخچیلر تَرَکمه آدینی بو شکیل ده قیمتلندیریریک .عالیم لرین بیر چوخو قاراپاپاق لارین قیپچاق ،بیر چوخو ایسه اۆغوز بویلاریندان گلدیینی سؤیله یرلر.
سیز ایسه اونلاری اۆغوز _ قیپچاق اولاراق بیرلیکده دئدینیز. سیزجه قارا پاپاقلار بونلاردان تام اولاراق هانسینا عاییددیر؟ اۆغوز _ قیپچاق نییه دئییریک؟
بونلار اۆغوز- اووشارلارلا قاریشمیشلار. گورجوستان بؤلگه سینده، خصوصیله ، کرالیجا تامارا زامانی بؤلگه یه قیپچاق عسگرلر گتیریلیر. اونلارین بیر قیسمی گورجوستان بؤلگه سینده قالیر. اۆغوز بویلاری قاراپاپاق لارلا آهیسکالی لارلا گورجوستان سرحدلرینده یاشایارکن بؤلگه ده قیپچاقلارلا دا، قیز آلیب _ وئرمه، قوهوملوق علاقه لری و عینی بؤلگه لرده یاشامالاری سببلرینه گؤره قاریشمیشلار. نتیجه اعتباریله قیپچاق لارین تاثیری اولسادا بونلارا تامام «قیپچاق دیر » دئیه بیلمیریک چونکی عنعنه لری، مدنییت لرینه داییر، اۆغوزلارا داییر، چوخ اؤنملی نمونه لر وار. اصلینده قاراپاپاق لارین چوخو اؤزونه آذربایجان تورکو دئیر و آذربایجان توکجه سینده دانیشیر .
بیلیرسینیز کی یای آیلاریندا بؤرچالی بؤلگه سینده بؤیوک بیر شنلیک اولور . بو بؤلگه ده یاشایان آذربایجاندان آهیسکا بؤلگه -سیندن گلن و بوتون گورجوستان تورکلری بوردا ایشتیراک ائدیر. بونونلا دا گورجوستان ایچریسینده کی قاراپاپاق لارین- تَرکمه لرین آذربایجان لا، آذربایجانین قازاق بؤلگه سینده کی قاراپاپاق ترکمه قارداشلاریلا باغلاری گئتدیکجه گوجله نیر. آذربایجانین دا بؤلگه ده کی فعالیتی, قارداش تورک بویلاری ایله اونسیت آرتیرماسی، آذربایجان تورکلویو کیملیی اوزه رینده بونلاری تک بیر دام آلتیندا توپلاماسی، ،قاراپاپاق لارین مدنییت و عنعنه لرینی یاشاتماسینا یاردیم ائتمه سی اهمیتلی بیر قازانجدیر .
صالیح بَی ,بیلیرسینیز کی , آذربایجاندا قاراپاپاقلارلا علاقه دار تاریخی آراشدیرمالار وار .بیزم تاریخچیلر بو ساحه ایله اوزون ایللردیر مشغولدور . قارا پاپاق لار هر زامان تاریخیمیزین آیریلماز بیر پارچاسی اولوب .عینی زاماندا ایران _ جنوبی آذربایجاندا دا بیلدیینیز کیمی , چوخ سایدا قاراپاپاق وار . سورگون ائدیلدیکلری اوچون دونیانین بیر چوخ اؤلکه سینده یایلمیشلار , خصوصی ایله ده آذربایجان ،تورکیه ،ایران توپراقلارینا .ایستر آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا، ایستر ایراندا اولان هانسی قاراپاپاق عالیم لرینی تانییرسینیز ؟ یعنی اورتاق چالیشیرسینیز می ؟
طبیعی کی , عالیم لرله بیز ایش بیرلییی و اونسیت شکیلینده علاقه ده اولوروق قاراپاپاق _ تَرَکمه لرین دونیا دا بیر میلیون اطرافیندا اولدوقلاری دۏشونولور .بونلارین اَن بؤیوک اکثرییتی تورکیه ،گورجوستان ، آذربایجان ، ایران ،قزاقیستان ،روسیه و بیر قیسمی ده اوکراین ایچریسنده یاشاییر ,مثلا بو گونکو دونباس بؤلگه سینده آهیسکا تورکلری ایله بیر لیکده بونلارین بیر قیسمی تکرار وطنه کؤچ ائتدیریلیب, بو گونه قدر تخمیناً ۳ مین قاراپاپاق ارزروم بؤلگه سینه یئرلشدیریلیب. ص۱
سولدوز بؤلگه سینده ایسه بونلار شاه ایسماعیل و اوندان سونرا عباس میرزه دؤورلرینده او بؤلگه یه یئرلشدیریلیب. تورکمنچای موقاوئله سینده ن سونرا. و بؤلگه ده قاراپاپاق لار اؤز مدنییت لرینی هئچ ایتیرمه یبلر. تخمیناً هشتاددا یاخین کند ده یاشاییرلار .خالق ادبیاتچی سی و شاعیر لر بونونلا علاقه دار بیزله اونسیت قورورلار.
_ سولدوزلولار موستقیل آراشدیرما آپاریرلار ؟
طبیعی بونلاریندا آذربایجان لا، آذربایجان تورک لری ایله باغلاری وار. بیرلیکده اورتاق کیتاب ، ژورنال چیخاریرلار. بیز آذربایجان یازیچیلار بیرلیی، گنج یازارلار بیرلیی، ضیالیلار بیرلیی ایله علاقه قوردوغوموز زامان سولدوز بؤلگه سینده کی شاعیرلری تثبیت ائتدیک بو شاعیرلرین بیر قیسمینی تاتاریستانا آپاردیق، بیر قیسمینی ایستانبولا آپاردیق مدنی تدبیر لر تشکیل ائتدیک.
عالیم لردن آذربایجان دان ممد کمال اوغلو، گورجوستان _ بورچالی بؤلگه سینده ن طاهیر شهبازاوا ، کرم ممداو وار بو مؤوضو دا آراشدیرما آپارمیش، یازیلار یازمیشلار. عینی عاییله دن گلیرلر اونسوزدا.
من سولدوزدا گونی آذربایجاندا اولدوم, سولدوزدا بیلیرسینیز قاریشیق میللت لر چوخدور: کوردلر وار، تورک لر وار، آذربایجان تورک لری وار، فارسلار وار وبونلارین آراسیندا « صولح قوشو » دئدیکلری بیر اینسان وار: محرم پریزاد. من اونونلا دا گؤروشدوم. حال حاضردا اَن اکتیو اولان اودور. تورکیه ایله ده چوخ یاخین علاقه لری وار گلیب- گئدیر.
یاخینلاردا ایستانبول دا دونیا قاراپاپاق لارینی بیر آرایا گتیره ن قورولتای کئچیریلدی بو چوخ اهمییت لی و بؤیوک بیر حاثه دیر. بیرینجی بوایکی قورولتای اولدو و تورکیه ده اولدو، بو قورولتای لا باغلی دانیشماغینیزی ایسته ییریک بونون دوامی گؤزله نیلیرمی ؟
دونیا قارا پاپاق تورک لری قورولتایندا قاراپاپاق لار یاشایان بوتون بؤلگه لرده ن, اونلارلا بیرگه قارداش بیرلیک لرده ن بیز شاعیرلری، یازیچیلاری، عالیم لری ایستانبولدا قارشیلادیق بونلار بیر_ بیرلرینی تانیدیلار، بیر _ بیرلری ایله قاینایب -قاریشدیلار، بیر_ بیرلری ایله گله جکده نه ائده جکلری ایله باغلی اورتاق لایحه اورتایا قویدولار، بیز بوندان سونرا قاراپاپاق_ تَرَکمه لرله علاقه دار اورتاق تاریخ کیتابی، اورتاق ادبیات کیتابی، بونلارین توپلانماسی مؤوضوسوندا و پروبلئم لرینی دوشونوروک. ایران گونئی آذربایجاندا، گورجوستاندا، قزاقیستاندا، استالین دؤورونده سورگون ائدیلمیش قیرقیزستاندا ، اؤزبکیستاندا، روسیه ده، داغیستان بؤلگه سینده کوموک لارلا بیرگه یاشییان قاراپاپاق لارین پروبلئم لری ایله علاقه دار دا، بیز اورتاق بیر پئرسپئکتیو قویماغا مئیدانا گتیرمه یه چالیشیریق.
بونلار بیر_ بیرلری ایله نئجه قایناشا بیلیر ؟
بیلیرسینیز کی شیفاهی ادبیات چوخ اینکیشاف ائتدیی اوچون، خصوصن سولدوزداکی ایران آذربایجانیندا و گورجوستاندا کی قاراپاپاق لاردا، حئکایه لر، مانی (بایاتی)، دئیشمه لر چوخ چوخدور. تورک مدنییتینی، دیلی نی چوخ یاخشی قورویان و او مدنییته کنار تاثیر لرین چوخ آز اولدوغو. بیر بیرلیک دیر، بو قاراپاپاق لار حتی من بعضاً بئله دئییرم کی بونلار گؤی تورکلرین ، هون لارین نوه لری دیر. گؤی تورک و هون لاردان قالما عنعنه لرینی ،مدنییت لرینی صاف بیر شکیل ده قۏرویان بیرلییه عایید ائدیرم اونلاری. اصلینده من چوخ شئی اؤیرندیم اونلارین ادبیاتلارینی، دیللرینی و تاریخینی آراشدیرارکن. تورک لره خاص بیر چوخ مدنییتی ایلک دفعه بونلاردا گؤردوم دیل خصوصیت لری، آتا سؤزلری و مانی لر(بایاتی لار ) چوخ اهمیتلی دیر. او آتا سؤزلرینی اوخودوغونوز زامان تورکلرین عمومی یاشایشی، مدنییتی، آنا، آتا، اوشاق، نَنه، بابا و بؤیوکلرله اولان اونسییتینه داییر چوخ اهمییتلی معلومات لار الده ائدیریک. اصلینده من بونونلا علاقه دار کیتاب دا یازدیم. یایدا بورچالی دا کئچیریله جک قاراپاپاق لارین قاتیلاجاغی مراسیمه بونو چاتدیرماغا چالیشیرام و یئتیشدیره جه ییک دئیه، اومید ائدیرم .
_ سیزین مانی دئدیینیزه آذربایجانلی لار بایاتی دئییر . اونلار سازی دا چوخ یاخشی قورویورلار، بیرده یاللی لاری . قاراپاپاق لاردا یاللی لارین بوتون نوعلری یاشاییر. محرم پریزاد دئدی کی «ایلین هر گونونه دوشن بیر یاللی میز وار » یعنی ۳۶۵ یاللی.
بونلاری قاراپاپاق لار قَدر قورویان، دئیردیم کی، ایکینجی تورک سویلو بیر بیرلیک یوخدور . بونلار چوخ سورگون ائدیلدیک لری اوچون بونلاردا داها چوخ حسرت، نیسگیل وار. کؤچ ادبیاتی دا شیفاهی خالق ادبیاتینا عکس اولونور. یعنی بونلارین هر بیری تاریخی بیر سند، قایناق دیر. ص۲
_ دوغوردور، عاشیق لیق سنه سی قاراپاپاق لار ایچری سینده چوخ مشهور و اهمییت لی دیر .عنعنه نسیلده ن نسیله کئچیب. روسلار سورگون ائدیب، عثمانلی_ ایران دؤیوشونده توپراقلارینداکی موباریزه لرده یئرلرینی دئیشدیرمه ک مجبورییتنیده قالمیشلار. بو کؤچ لر اصلینده اونلارا صاحیب اولدوقلاری مدنییتی، تاریخی باشقا بؤلگه لره داشیمالارینا و اؤز ایچلرینده بیر_ بیرلرینه داها چوخ سیخ باغلی اولماقلارینا سبب اولوب.
عاشیق ادبیاتینین، ساز_ قوپوز مدنییتینین اینکیشافیندا روللاری بؤیوکدور. عرب مدنییتیندن، فارس مدنییتیندن، روس مدنییتیندن بونلار چوخ آز تاثیرله نیبلر. قاراپاپاق لاردا ایسلامییته قَدره کی تورک مدنییتینه داییر ده، چوخ ایزلر تاپا بیلیریک، ایسلامیت سونراسی دا. قفقاز، اورتا آسیا، قیزیل اوردو، سلجوق لو، عثمانلی، آذربایجان خانلیق لاری دؤورلرینین هامیسینین تاثیرینی، ایزلرینی قاراپاپاق لاردا تاپا بیلیریک، بو سببده ن قاراپاپاق لار چوخ اهمییتلی دیرلر. بونلار سایه سینده اؤز مدنییتیمیزه ده صاحیب چیخمیش اولوروق.
_ بیز قاراپاپاق لارین داها چوخ مدنی تعریفیندن دانیشدیق آمما بیلیریک کی قاراپاپاق لار بوتون دؤولت لرین حربی گوجو اولموشلار. من ایسته ییردیم کی اونلارین قهرمانلیق تعریف لرینده ن ده بیرآز دانیشاق.
_ بونلار ( خصوصیله نقشبندی ) دینی تصووفه اهمییت وئریب لر. قاتی بیر ایسلامییتی منیمسه مه سلر ده، ایسلامین اؤزونو یاخشی آنلامیشلار. کیچیکلیک دن اعتباراً آتا مینمه یی اؤیرندیک لری، کؤچ و دینج حیات سوردوکلری، یاخشی یئتیشمیش دؤیوشچو الدوکلاری اوچون هم صفوی لر دؤورونده، هم قافقازدا، هم عثمانلیدا، هم ده روسیه ده بونلاری اؤز طرفلرینه چکمک کیمی یاریش اولوب. آمما اکثریت باخیمیندان بونلار عثمانلی نین اَؤن گوجو اولان سرحد بویونو قورویان آتلی بیرلیکلرینی مئیدانا گتیریبلر. خصوصیله مئهرعلی بَیین روسیا_ عثمانلی دؤیوشونده بؤیوک قهرمانلیق لاری وار. پروت لو کامیل آغانین دا همچنین.
ایکینجی عبدالحمید دؤورونده عثمانلی حاکمییتینده حمیدییه آلایلاری قورولور. اونلارلا بیرلیکده روسلارا قارشی و اؤز ایچری سینده کی عوصیان ائده نلره قارشی دؤیوشدوکلری زامان مئهرعلی بَی اؤزباشینا حرکت ائدیر. بؤلگه نین والی لری، ایداره ائده نلری، مئهرعلی بَیین اؤز باشینا حرکت لرینده ن راحاتسیز اولور، اوندان شیکایت ائدیر، پادشاها مکتوب یازیرلار. پادشاه دا دئییر کی، « مئهرعلی بَی منیم آصلانیم دیر. اونا کیمسه بیر شئی دئیه بیلمز. او نه دئییرسه، نه ایسته یَرسه، اونو ائده بیلر». سونرالار او، ایکینجی عبدالحمیدین تاپشیریقی ایله عثمانلی طرفینده ن یَمنه دؤیوشه گئدیر، موحاریبه ده حیاتینی ایتیریر. بونلار، سؤزونون اَری، سؤزونده دوران، اؤز سویلارینا، مدنییت لرینه، اؤلومونه باغلیلیق دویان، صمیمی, بیر_ بیرلری ایله اۆنسییتی دوغرو اولان، دروست لوکلری، چالیشقانلیق لاری ایله بؤلگه ده و تاریخده تانینمیش بیر تورک بیرلیی دیر. بو سببده ن بونلارا چوخ اهمییت وئریلمه یه، ماراق دویولماغا باشلانیلیب. خصوصی له, تورک مدنییتینه دایر صاف و اؤز قایناقلاری و اؤز بُنیه لرینده ساخلادیقلاری دیگر تورک بیرلیکلرینده ده، ماراغی آرتیریب.
_ طبیعی کی, اونلارین گوجو اؤز عنعنه لرینی قورومالاریندا دیر. قارا پاپاق لار قورولتاینی بو دفعه ایستانبولدا ائتدینیز. بو مراسیمی بو دفعه گورجوستانین پایتختی تیفلیسده، یا دا ایراندا، جنوبی آذربایجانین اساس شهری تبریزده ائتمک ایسته ییرسینیز.
بیز بیرده تورکیه یازارلار بیرلییی ایله بیرلیک ده شاعیرلر قورولتایی ائدیریک. بو شاعیرلر قورولتاییندا هر تورک بویوندان بیر_ ایکی آدام اولماقلا دونیانین هر یئریندن یوزه (۱۰۰) یاخین شاعیری بیر آرایا گتیریر، یغیب تانیتما فعالییت لری ائدیریک.
گورجوستان بؤلگه سی تاریخده چوخ آجی چکیب خصوصیله بو بؤلگه ده یاشایان تورک بیرلیک لری یئرلرینده ن اولوب ،سورگون ائدیلیبلر. یئنه گونئی آذربایجانداکی تبریز بؤلگه سینده یاشایان تورکلر تورک مدنییتینی اَن یاخشی قۏرویان بؤلگه اولاراق اهمییتلی بیر عنصر صاحیبی دیرلر. شیفاهی ادبیات بورادا چوخ اینکیشاف ائدیب. بیز گورجوستان، تبریز، تیفلیس علاقه لی بورچالی هانسیندان ایجازه آلا بیلسه ک هانسیندا وضعیت اویغون اولسا اوردا گئنیش مراسیم تشکیل ائتمک ایسته ییریک.
_ بو مراسیمی بو دفعه ایران_ جنوبی آذربایجان اراضیسینده ائتسه نیز گؤزل اولار چونکی بیلیرسینیز اورادا ۳۰ میلیوندان چوخ تورک وار آذربایجان تورکلری بو یئرلرده بو تدبیر بیر حادیثه اولار . ص۳
_۲۱ مارت دا قاراپاپاق لار بورسادا نوروزدا بیر آرایا گله جک. بوتون تورکیه نین هر یئرینده ن و خارجدن قاتیلان قاراپاپاق لار بورسا دا بؤیوک شهر بلدیه سینین تشبوثو ایله چوخ بؤیوک بیر نوروز مراسیمینده ایشتیراک ائده جک. بو ساحه ده اؤز مدنی فعالییت لرینی و نوروزا داییر عنعنه لرینی گؤستر مک ایمکانی قازاناجاق لار. دئدیینیز کیمی تبریز ده تشکیل ائتمکی بیزده ایسته ییریک، آمما بیزیم الیمیزده اولمایان بعضی شئی لر وار. ایران دؤولتی ایله اولان دانیشیق لار، اونلارین وئره جه یی ایجازه لر، دستکلر بیزیم اوچون چوخ اهمییت داشییر. چونکی بیز دونیانین هر یئرینده ن او قدر چوخ قوناق آپاریریق کی اونلارین قالاجاق لاری یئر، ایشلرینین قارشیلانماسی، راحات اولمالارینا چوخ اؤنم وئریریک. هامیسی نین خرجینی بیز اؤزوموز قارشیلادیغیمیز اؤده دییمیز اوچون بونلار دا اهمییتلی دیر.
چوخ تشککورلر صالیح بَی ….. سئودا میرزه
تورکجه دن کؤچورَن: محمد اسکندرزاده
قایناق: « کؤرپو» وئرلیشی (۹_جو) موضوع قاراپاپاق لار.
آنکارا. ایلدیریم بایزید یونیوئرسیته سینین پروفسورو صالیح ییلماز. یایینلاما تارییخی- ۵.۳.۲۰۱۶
موصاحیبه آپاران: سئودا میرزه. ص۴
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab