گونتای جاوانشیر
سئزه نین سئوگیسی
I
1991- جی ایلده طالعیمی آختارماق اوچون یولا دوشدوم. آتامدان منه نه قدر میراث قالمیشدیسا، هامیسینی ساتیب، الیمده بیر آز پوللا تورکییه یه گلدیم. آماجیم ایسه تورکییه یولو ایله غرب اؤلکه لرینه گئتمک، تحصیلیمی داوام ائتدیرمک ایدی. اینسان هر زامان بللی ائتدیگی هدفین آرخاسینجا گئده بیلمیر. بعضا دونیادا باش وئرن بؤیوک تاریخی حادیثه لر فردین اؤزل حیاتینا موداخیله ائدیر. هله اردبیلده ایکن قوزئی آذربایجاندان گلن خبرلر منی دریندن ائتکیله میشدی. ایچیمدن بیر قوووه اوراداکی حادیثه لره موداخیله ائتمه می ایسته ییردی. باکیدان بیر سس منی چاغیریردی سانکی. آنکارادا اولدوغوم زامان سووئتلر بیرلیگینه نئجه گئده بیلرم حاقدا بیلگی الده ائتدیم. اؤیرندیم کی، سووئتلر بیرلیگی نین ترابزونداکی کونسوللوغوندان ویزا آلماق مومکونموش. ترابزونا گئتدیم و اورادا 100 دولارا ویزا وئردیلر. پاسپورتوما سووئتلر بیرلیگینه گیریش ویزاسی وورولموشدو آرتیق. ترابزون، دنیزین کناریندا یئرلشن اسکی و گؤزل بیر شهردی. هر طرفی ده اورمانلیق. ترابزونون کوچه لرینده سووئتلر بیرلیگیندن گلمیش بیر سورو قادین-کیشی گتیردیکلری اشیالاری ساتیردیلار. من ده آذربایجانلی آختاریردیم بو گلنلر ایچریسینده. آنجاق تاپدیغیم آذربایجانلیلار دا بیر- بیرلری ایله روسجا دانیشیردی. بو دا منی چوخ اوزوردو. 10 گون مدتینه قالدیغیم ترابزوندا شهرین کوچه لرینی گزیر، گونباتان چاغی دا شهردن خئیلی کناردا اولان ساحیلده کی قایالیغین اوستونه چیخیب چوخ یوکسک سسله یا ماهنی اوخویور، یا شعر سؤیله ییردیم، یا دا ائله- بئله باغیریردیم. بعضی گونلر قارا دنیزین دالغالاری نین سسی ائله گوجلو اولوردو کی، اؤزوم ده اؤز سسیمی زورلا دویوردوم.
بیر گون یئنه ده گونباتان چاغی ایدی، عینی قایالیغین اوستونده اوَزومو دنیزین دالغالارینا طرف توتوب یوکسک سسله اؤز- اؤزومله دانیشماغا گئدیردیم. هر گون چیخدیغیم قایالیغین اوستونده بیر قیز وار ایدی. دنیزدن اسن کولکلر اوزون ساچلارینی آرخاسیندا فضایا داغیتمیشدی. دنیزده کی دالغالارین سسی هر طرفی سارمیشدی. یالنیز ترس طرفلردن گلیب بیر- بیرینه چارپیشان دالغالارین سسی دویولوردو. قیزین ساچلاری فضا بوشلوغوندا دالغالارین ریتمی ایله رقص ائده رک آیریجا بیر گؤزللیک یاراتمیشدی دنیزین، داغین و اورمانلیغین بیر- بیرینه قوووشدوغو او موحیطده. چکینگن حالیملا من ده اونون آرخا طرفینده، 20 مئتر کناردا باشقا بیر قایالیغین اوستونه چیخیب، هم دنیزی، هم ده او قیزی سئیر ائدیردیم. بعضا اللرینی داراق ائدیب و اوزون ساچلارینی داراییردی. منیم اوچون ماراقلی اولان بو ایدی کی، اونون داورانیشلاری تورکییه نین یایغین دینچی پسیکولوژیسی ایله اؤرتوشموردو. حتّی ظن ائتدیم کی، بلکه سووئتلردن گلن گورجو، روس یا دا ائرمنی قیزی اولا بیلر. قیز، دنیزی سئیر ائتمکدن دویوب شهره دؤنمک ایسترکن گؤزلری منه ساتاشدی. قیزین اوَزونو گؤردویومده گؤزللیگینه حئیران قالدیم. ایری قارا گؤزلری، دیرسگینه و دیزلرینه قدر آچیق اولان بیاض ووجودوندان عکس اولونان گونشین شعاعلاری آدامی حئیران بوراخیردی. یاخینلاشدیقجا کؤکسونون بیاضلیغی دا آچیقجا گؤزه چارپیردی. امین اولدوم کی، بو قیز ایسلام کولتورونه منسوب بیریسی دئییلدیر. اؤنومدن کئچرکن” مرحبا” ،— دئدی. شیرین ایستانبول آغزی ایله بو ادبلی داورانیشی اونو منیم گؤزومده ملک کیمی گؤستردی. سانکی منیم یابانجی اولدوغومو آنلامیش کیمی سوردو:
– نئردنسین؟
– ایراندانام.
– بیز ده یئنی گلدیک، آنجاق ترابزون چوخ گؤزلمیش.
– هاردان گلدینیز کی، تورکییه لی دئییلسینیز می؟
– تورکییه لییه م. آنجاق آلمانییادا دونیایا گلیب اورادا بؤیودوم. باباملا باکییا گئده جه ییک. بابام اسکی بیر کوممونیست و سووئتلر بیرلیگینی گؤرمگی قافاسینا تاخمیش. کاچ گونه باکییا گئده جگیک.
– من ده باکییا گئدیرم.
قیز گلیب من دایاندیغیم قایالیغا آرخاسینی دایاییب دوردو و سوردو کی:
– اؤیله می، سن ده می کوممونیستسن؟
– من چوخ گنجم، نه اولدوغومو بیلمیرم، سادجه بیلیرم کی، ایچیمده حیسسا بؤیوک بیر وطن دویغوسو وار، آنجاق بو دویغونون دوشونجه و تاریخ پلانیندا نه اولدوغونو بیلمیش دئییلم،— دئدیم و داوام ائتدیم:
– سنین آدین نه؟
– آدیم سئزن.
حیاتیمدا ایلک کز ایدی بو قدر گؤزل بیر قیزی اؤز یانیمدا حیسس ائدیردیم. تام اولاراق دؤنوب اوزونه باخا بیلمیردیم، گؤزللیگی نین منی افسون ائتمه سیندن و بیر خطا یاپماغیمدان چکینیردیم. ” بابان هاردادیر؟ ” — دئیه، سوردوم.
– بابام هتلده، تانیشماق ایستر میسین؟
– بیلمیرم.
اؤیله سینه دئدیم، چونکو باباسی ایله نه دانیشاجاغیمی بیلمیردیم. حتّی عاغلیمدان کئچدی کی، باباسی منی قیزینین یانیندا گؤردویونده قیزا دا بیلر .
– او زامان من گئدیم.
– من بیر نئچه گوندور سیزین بیر آز اؤنجه اوزرینده دوردوغونوز او قایالیغین اوستونده دوروب اوَزوَ دنیزه طرف شعر اوخویورام. من ده گئدیم او قایالیغین اوستونده بیر آز دوشونوم.
– دوشونه سن می؟
– اه وه ت غالیبا بو دفعه دوشونمم ده گرکه جک.
-تامام، گؤروشوروز،— دئدی و گئتدی.
من ده قایالیغین اوستونه طرف آددیملادیم. بو دفعه قایالیغین اوستونده نه شعر اوخویا بیلدیم، نه ماهنی، نه ده باغیرا بیلدیم. دنیزده دلی دالغالارین بیر-بیرلری ایله چارپیشماسی نین تام ترسینه اولاراق ایچیمده درین بیر سسسیزلیک و سوسقونلوق وار ایدی.
II
آوقوست آیی نین گونباتان چاغی نین قیزمار گونشی آلتیندا موسافیرلر سیرایا دورموش و گمییه مینمک اوچون بکله ییردیک. مندن 20-30 کیشی آرخادا سئزن ده آتاسی نین قولونا گیرمیش قویروقدا (صفده) بکله ییردی. آتاسی چوخ یاراشیقلی و ظاهیرن گنج گؤرونن بیریسی ایدی. چوخ بؤیوک بیر گمی ساحیلده دورموش و موسافیرلر مینمه یه باشلامیشدی. پاسپورت کنترولوندان سونرا بؤیوک بیاض گمییه گیریلیردی. موسافیرلرین چوخو قادین ایدی. ان چوخ دا گورجو، روس و ائرمنی قادینلاری ایدی. بعضی تورکییه وطنداشلاری دا وار ایدی. من ده پاسپورت کنترولوندان کئچدیکدن سونرا گمییه گیردیم. ایلک دفعه ایدی گمی ایله موسافیرت ائده جکدیم. ایلک دفعه ایدی بو قدر بؤیوک بیر گمییه مینیردیم. گمی نین ایچینده هر جور خیدمتلر وار ایدی. بار، مختلیف آلکوقول و غئیری آلکوقول ایچکیلر و… ترابزوندان سووئتلر بیرلیگی نین گورجوستان جمهورییتی نین پوتی لیمان شهرینه قَدَر گمی ایله گده جکدیک، اوردان اویاناسینی دا او شهرده بللی ائده جکدیک. گمی یولا دوشدویونده اؤنجه هر کس اؤز یئرینده اوتورموشدو. داها سونرا اؤزللیکله گورجو خانیملار باشلادیلار چانتالارینداکی وودکالاردان ایچیب رقص ائتمه یه. بم-بیاض گئیینمیش بیر گورجو گؤزه لی منه یاخینلاشیب و اینگیلیس دیلینده “منیمله دانس ائتمک ایسترسن می؟ ” — دئیه، سوردو. من ده “من میللی دانسلاریمیزی باشاریرام، سیزین کیمی اوینایامام ” ،— دئدیم. قادین الیمدن یاپیشیب و ” گل قافقاز دانسی اوینایالیم”،— دئدی. سونرا دا بارمئنه “بیر قافقاز دانس هاواسی قویون لطفا”،— سؤیله دی. بارمئن ده بیر اویون هاواسی قویدو. بیر یئرده اوینادیق، چوخ اوینادیق. من ده هوسلنمیشدیم، اویناماقدان یورولموردوم. بیر زامانلار باکی تلویزیونوندان سئیر ائتدیگیم دانسلاری تک باشیما مشق ائدردیم ائویمیزده. باشقا خانیملار دا بیزه قاتیلمیشدی. موسیقی بیتدیکدن سونرا بیاض پالتارلی قادین الیمدن یاپیشیب منی اوتوردوغو یئره طرف چکدی. “منیم بوللوجا گورجو شارابیم وار، گل بیر یئرده ایچه لیم”،—دئدی.
” تامام، ایچه لیم”،— دئدیم. آنجاق چوخ ایچمکدن چکینیردیم. چونکو بیر دفعه اردبیلده و بیر دفعه ده تبریزده کامانچاچی علی فرشبافین ائوینده ایچیب، سرتجه کئفلنمیشدیم. باغیردیغیمی، یوکسک سسله فضولیدن، نسیمیدن شعرلر سؤیله دیگیمی، ایران- عراق ساواشیندا دسته- دسته گؤزومون اؤنونده اؤلنلری خاطیرلاییب و اوجا هؤنکورتولرله آغلادیغیمی سؤیله میشدیلر عاغلی باشیندا قالمیش دوستلاریم.
بیاض البیسه لی گنج خانیم بارداقلاری قیرمیزی گورجو شارابی ایله دولدوردو. اللرینی بوینوما سالیب “سن یاخشی کیشیسن، یاخشی اویناییرسان، سنین ساغلیغینا ایچه لیم”،— دئدی. هم ده اونونلا اوینادیغیم اوچون یاریم- یامالاق تورکجه سی ایله و گورجو تلففوزو ایله میننتدارلیغینی بیلدیریردی. هر کس بیر طرفده ایچمکله، رقصله مشغول ایدی. من بیاض پالتارلی خانیمدان “سنین ایشین نه؟”— دئیه، سوردوم. ” گورجوستان درام تئاتری نین آکتریساسییام”،—دئدی. بونا چوخ سئویندیم. بیر آکتریسا ایله همسفر اولماق آرزولاریمدان بیری ایدی اصلینده. بیر نئچه بارداق ایچدیکدن سونرا ایچیمده کی ایسلام شرقینه مخصوص اولان اوتانجاقلیق کومپلئکسلری (عقده لری) ده یوخ ائدیلمیشدی. خانیمین الیندن توتوب، بو دفعه ده من اونو دانس ائتمه یه دعوت ائتدیم. آنجاق بو دفعه اونون ایسته دیگی کیمی اوینامالی ایدیق. او، ” باشارماسان دا اؤنملی دئییل، سن کندینی منه بوراخ و منیم کیمی حرکت ائله” — دئدی. گنج قادین باشینی منیم چیینیمه قویوب، اللری ایله ده بوینوما ساریلمیشدی. بؤیلجه بو رقص حاققیندا هئچ بیر تجروبم اولماسا دا، من ده اونو بیر شکیلده اللریمله توتموشدوم. گنج خانیم یاواش- یاواش گورجو دیلینده سانکی شعر پیچیلداییردی قولاغیما. نه سؤیله دیگینی آنلاماسام دا آنجاق جمله لرین موسیقیسیندن، وزنیندن شعر اولدوغونو حیسس ائدیردیم. ایزدیحامین ایچینده بیردن گؤزلریم سئزنین آتاسینا ساتاشدی. بیر نئچه خانیملا بیر یئرده شاراب ایچیردی. سئزنین هاردا اولماسی ایله ماراقلاندیم. قالابالیغین دیشیندا، سالونون دیبینده بیر تورک گنجله صحبت ائدیردی. گئت-گئده آرتیق دانس حرکتلیلیگی آزالیردی. بعضی موسافیرلر اوتوردوقلاری یئرده یاتماق ایسته ییردیلر. گورجو آکتریساسی، بیاض پالتارلی آمانا خانیملایاخشی آنلاشا بیلمیردیک، اورتادا دیل پروبلئمیمیز وار ایدی. نه اونون، نه ده منیم اینگیلیزجه میز یئترلی دئییلدی. آمانانین دا گؤزلری یورغون گؤرونوردو. یاتماق ایسته ییردی سانکی، آنجاق کولتورلو بیر اینسان اولدوغو اوچون بیردن- بیره آیریلا بیلمیردی. سانکی اویغون آن آختاریردی کی، خطریمه ده یمه دن آیریلیب ایستیراحت ائتسین. “هر کس یاتیر، بلکه سیز ده دینجله سینیز” ،— دئدیم. او ایسه تورک دیلینده “چوخ تشککور ائدریم” ،— دئییب، آیریلیب یئرینده اوتوردو. اوزونده دادلی بیر گولوشله منه باخا- باخا و سانکی بو شیرین گولوجوکلری ایله تشککور ائده- ائده یئرینده اوتورموشدو. من ده اؤز یئریمده اوتوردوم. سئزنین آتاسی گنج خانیملارلا بیر یئرده شاراب ایچمه سینه داوام ائدیردی. شاراب منی اؤز ائتکیسی آلتینا آلمیشدی. یوخوم گلیردی. هم ده چوخ دادلیجا یوخوم گلیردی، چونکو هم رقص ائتمکدن، هم ده شارابدان قایناقلانان بیر یورغونلوق جانیمی سارمیشدی. یاتماق اوچون ده آرتیق اویغون زامان ایدی. موسیقی سسی دورموشدو، چئوره ده چوخلاری دا اویوموشدو. منی ده یوخو آپاردی.
III
تقریبن ایکی ساعاتدان سونرا یوخودان اویاندیم. هر کس یاتمیشدی. آلتی ساعات داها یولوموز وار ایدی. سئزنین ده آتاسی باشینی گنج بیر خانیمین چیینینه قویوب یاتمیشدی. سئزنله گنج تورک اوغلان یوخ ایدی. جانیم سیخیلماغا باشلامیشدی. گمینین اوستونه چیخیب دنیزی سئیر ائتمک ایسته دیم. پیلله لرله قالخیب گمینین اوستونه چیخدیم. دنیزین قارانلیغی باشقا جور اولورموش. قارانلیق، دنیزده ایکی قات اولور. چونکو قارانلیق اؤزو ده سودا عکس اولوندوغو اوچون داها دا قاتیلاشیر. اوزاقلارین قارانلیغی چوخ فرقلی گؤرونوردو. ایلک دفعه بئله قاتی قارانلیق گؤروردوم. گمینین اوستونده چیراقلار یانیردی و گمی نین چئوره سی گؤرونوردو. گمی سولاری یاریب ایره لی گئتدیکدن سونرا آرخاسینداکی سو ایزلری چیراقلاری نین ایشیغیندا گؤرونوردو. اوزاقلار ایسه اینانیلماز قارانلیق ایدی. سانکی گمی، سادجه سولاری دئییل، هم ده او سرت قارانلیقلاری اؤز ایشیغی ایله یاریب ایره لی گئدیردی. داها اوزاقلاردا سویون وار اولدوغو حیسس اولونموردو، سادجه قارانلیغین وار اولدوغو حیسس اولونوردو. دنیز آنجاق اؤزونه مخصوصلوغو و هاواسی ایله مؤوجودلوغونو گؤستریردی. گمی، سولاری یاریب ایره لی گئتدیکجه، دنیزین وارلیغی گؤزله ده حیسس ائدیله بیلیردی، یوخسا فضا، ساغ- سول، هر طرف قارانلیق ایدی. بلکه ده گمی نین سسی اولماسا بو قارانلیق قورخودوجو کابوسا دا دؤنوشه بیلردی. بو قارانلیغین قورخونجلوغونو اؤنله ین بیلگی ایدی. بیلیردیک کی، سفرده ییک، قارانلیغین ایچینده حرکتسیز دئییلیک، حرکتده ییک. حرکت حاققیندا بیلگی، اینسانی راحاتلادیر، یوخسا بو قاتی قارانلیقدا اینسان بوغولا بیلر. گمیلر باتدیغیندا و بو باتیشی اینسان فرق ائتدیگینده قورخو او زامان باشلاییر. قورخو او زامان باشلاییر کی، اینسانین حرکت حاققیندا بیلگیسی بیلگیسیزلییه دؤنوشور. اینسان بیلیر کی، آرتیق ایسته نیلن هدفه دوغرو حرکتده دئییلدیر.
گمینین اوستونده بو شکیلده دویغولار، دوشونجه لر ایچیمدن کئچیردی. هاوا بیر آز سویوق ایدی. گمینین سورعتلی ایره لییه طرف حرکتی آدامی اوشودوردو. آنجاق بورادان دنیزی سئیر ائتمک چوخ ایلگینج ایدی. گئرییه دؤنوب ایستی پالتار گئیینیب، یئنه ده گئری دؤندوم. گمینین دیگر باشیندا سئزن، تورک گنجله دورموش، صحبت ائدیردیلر. اونلارا طرف گئدیب، “اییی آخشاملار!” ،— دئمک ایسته دیم. سؤیله دیکدن سونرا هر ایکیسی ده منه ” اییی آخشاملار!” ،— دئدیلر. سئزن ایسه “بیزیم قونوشمایا قاتیلا بیلیرسن”،— دئدی. من ده اونلارا قاتیلدیم. گنج آدام ادبیات هوسکاری و نجیب فاضیل قیساکورک حئیرانی ایمیش. سئزنه “منجه سن قیساکورگی دیقتله اوخومالیسان”،— سؤیله دیگینی دویدوم. سئزن ده ” دقیق اوخومادیغیمی هاردان بیلیرسن. قیساکورک، سادجه شاعیرلیگی ایله دئییل، باشقا اثرلری ایله ده تانینان بیریسیدیر. اونون، جمهورییتی قورانلار حاققیندا گؤروشونه قاتیلمیرام. اونا گؤره جمهورییتی قورانلار میللتی ماددی پلاندا قورتارمیش و معنوی پلاندا قارانلیغا گؤمموشلر. اَووَلا ماددی پلانلا معنوی پلانین سینیرلارینی کندیسی ده بیلمیر، بللی ائتمیر.یعنی مادده نین هاردا بیتیب، ئعنانین هاردان باشلادیغی. دیگر طرفدن ایزمیرین، ایستانبولون، قارسین و…ایشغالدان قورتاریشی قورتولوشون، سادجه ماددی پلانینی می اولوشدورور؟ قیساکورک، عثمانلی دؤنمینی ایدئالیزه ائدن، سولطان حمید حئیرانی بیر شاعیردیر. من اونون فیکیرلرینه قطعیا قاتیلمیرام”— دئدی. او زامان منیم میللی مثله لرله باغلی بیلگیم چوخ- چوخ آز ایدی. آنجاق اؤیرنمک ایسته ییردیم. نه تورکییه، نه ده قوزئی آذربایجان تاریخی ایله باغلی هئچ بیر بیلگیم یوخ ایدی. باکیدا یازیلمیش و داها سونرا مسکوادا “پروگرس” نشرییاتی طرفیندن فارس دیلینه ترجمه ائدیلمیش بیر نئچه رومان اوخوموشدوم. بو رومانلاردا دا م.ا. رسولزاده کیمی شخصییتلر اینگیلیس جاسوسلاری کیمی تانیدیلمیشدی.
گنج آدام “سووئتلر بیرلیگی داغیلاجاق و ایسلامی ده یرلر اساسیندا تورک دونیاسی بیرلشه جکدیر”،— فیکرینی ایره لی سوروردو. سئزن ایسه “پکی ندن بو زامانا قدر ایسلام، تورک دونیاسینی بیرلشدیرمه دی ده، بوندان سونرا بیرلشدیره جکمیش؟ هئچ دوشوندونوز مو کی، تورک دونیاسی نین پارام-پارچا اولوشونون ندنلریندن بیری ده ایسلام و ایسلامی فرقلی آلقیلامالار اولموشدور؟ تورک- ایسلام تاریخینده اؤیله بیر دؤنم وار می کی، تورکلوک شعورلو شکیلده ایسلامی ده یرلر اساسیندا بیرلشمیش اولسون؟ عثمانلی شعورلو بیر بیرلیک دئییلدی. ذاتن عثمانلیدا شعور دئیه بیر آنلاییش یوخ ایدی.اولسایدی تورک دونیاسینی بیرلشدیرردی. شعور بیر بیولوژیک مثله دئییلدیر، ائییتیم مثله سیدیر. عثمانلیدا بیر ائییتیم سیستئمی وار می ایدی؟ وارایدیسا، ندن عثمانلی چؤکدویونده، یالنیز یوزده یئددی اولاراق اینسانلار یازیب- اوخوماقدان برخوردار ایدی؟ بو یازیب- اوخوماغی باشارانلارین دا چوخو ائرمنیلر، یهودیلر و دئوشیرمه لر ایدی. مسلمان اولمایانلارین یازیب- اوخوماغا صاحیب اولمالاری عثمانلی تشببوثونون نتیجه سی دئییلدی. ائرمنیلرین کیلسالاری، یهودیلرین سیناقوقلاری اونلاری ائییتمیشدی. بیرلیک شعورونو تورک تاریخینه ایسلام گتیرمیش می، گتیرمیشدی ایسه، نره یه باتیب گئتدی او بیرلیک فلسفه سی، بیرلیک ذهنییتی؟”— دئیه شیرین ایستانبول لهجه سی ایله دانیشیردی. و داوام ائتدی:” تورک بیرلیگی مدرن بیر مفهومدور. بو بیرلیگی آنجاق و آنجاق مدرن تورک ذهنییتی ساغلایا بیلر. اسکی ده یرلره دایاناجاق اولسانیز بیرلیک ساغلاناماز. بیرلیک مفهومو چاغداش دونیانین اورتایا قویدوغو بیر اولقودور. چاغداشلیغی یاخالایا بیلمزسک تورک دونیاسینی بیرلشدیرمک بیر یانا دورسون، تورکییه نی ده قارانلیقلارا گؤمریک. بو اوزدن ده غرب متدولوژیسینه احتییاجیمیز وار. حتّی ایسلامی دا علمی شکیلده آنلایا بیلمه میز اوچون باتی نین بیلیمسل متدونا محتاجیق. ایسلام اوزه رینه یازیلمیش اسکی تفسیرلرله هئچ بیر یئنیلیک و گلیشمه الده ائدیله مز.”، — سؤیله دی. گنج آدام “سن حددیندن آرتیق باتیلیلاشمیشسان. فیکیرلرینیزله کسینلیکله راضیلاشمیرام. بیزیم بیرلیک ایسته ییمیزین آرخاسیندا درین بیر معنوییات اولمالیدیر. اولمازسا اولماز. او اخلاقی و معنوی ده یرلری ده آنجاق ایسلامییت بیزه وئره بیلر. تورک میللتی ایسلامییتله شرفلندیکدن سونرا بؤیوک دؤولتلر قورموش و مدنییتلر اینشا ائتمیشدیر. سنین گؤروشونه سایقی دویورام، آنجاق قبول ائتمیرم.” ،— دئدی. سؤزلرینی بیتیردیکدن سونرا دا مساعده ایسته ییب آیریلدی.
گمینین اوستونده بیر من، بیر ده سئزن قالمیشدیق. سئزنی ایلک گؤردویومده گؤزللیگی منی باشقا جور ائتکیله میشدی. لاکین ایندی اونون فیکیرلرینی بو قَدَر درین بیلگی ایله سؤیله مه جسارتیندن قورخار کیمی اولموشدوم.
” ماراقلی فیکیرلرینیز وار. بو قدر گنج اولمانیزا باخمایاراق، علمینیز چوخ یوکسک. نه یازیق کی، من تورک تاریخی ایله باغلی هئچ بیلگیم یوخ. بیزیم عاقلیمیزی قارانلیقدا ساخلامیشلار ایراندا. اصلینده منیم بو سفریم ده حقیقتیمی کشف ائتمک آماجی داشیییر”،— دئدیم.
” یوخ، من ده یئنیجه باشلامیشام. منیم بابام کوممونیست اولدوغو اوچون تا چوجوقلوقدان منه هپ کوممونیست ادبیاتی اوخوتموشدو. اینسانلیغا گرک اولمام اوچون باباما گؤره مارکسیست اولمام گره کیرمیش”،—دئدی.
سئزنین آتاسی دا گمی نین اوستونه چیخمیشدی و بیزه طرف گلیردی. یاخینلاشدی و تانیش اولدوق. اه ردم به یین صحبت طرزی منه چوخ تانیش ایدی. بیر کوممونیستین اولایلارا نئجه یاناشدیغی حاقدا هم بیلگیم، هم ده تجروبه لریم وار ایدی. اه ردم به ی منیم ایراندان اولدوغومو بیلدیکدن سونراصمد بهرنگینی اوخویوب-اوخومادیغیمی سوردو. منیم ده کوممونیزم تعلیماتی حاققیندا بیلگیمین وار اولدوغو و او حیسسییاتلا تانیشلیغیم اه ردم به یی ممنون ائتمیشدی. آنجاق منیم او آندا کوممونیزمله هئچ بیر باغلانتیم قالمامیشدی. بیر بوشلوق ایچینده ایدیم. بیلیردیم کی، کوممونیزم بیزه ایهانت ائتمیش. آنجاق بونون علمی- منطیقی سببینی ایضاح ائده بیلمیردیم، بونون اوچون زامان لازیم اولاجاقدی. دینی طرفیمین ضعیف اولماسی منی سئزنه طرف سؤوق ائدیردی. سفر سوره سینجه ایراندا بیزیم اوزریمیزه اویقولانان ایسلام ظولموندن سئزنه چوخ دانیشاجاقدیم. اه ردم به یین قیزی نین منیمله تانیشلیغیندان بیر ممنوعنلوق حیسس ائتدیگینی آنلادیم. سئزن آلمانجانی، اینگیلیسجه نی مکمل بیلیردی. باکییا چاتانا قدر هم یاش اولدوغوم سئزنله بیر چوخ مؤوضو حاققیندا صحبت ائده جک، بیر چوخ شئیلر اؤیرنه جکدیم. سئزنله منیم اورتاق بیر یؤنوموز وار ایدی: هر ایکیمیز آذربایجان تاریخی حاققیندا آز بیلگییه صاحیبدیک. هر ایکیمیز ده بو حاقدا ماراقلانیردیق. من، یالنیز آذربایجان موسیقیسی حاققیندا نیسبتن بیلگی صاحیبی ایدیم. سئزن آذربایجان موسیقیسینی سئویردی .
IV
سحر ساعات 10-دا پوتییه چاتدیق. اه ردم به ی گمیده تانیشدیغی قادینلاردان آیریلماق ایستمیردی. اونلارلا صمیمیلشمیشدی. او خانیملاردان بیریسی اه ردم به یی ائوینه قوناق دعوت ائتمکده قرارلی ایدی. گنج و گؤزل خانیم، اه ردم به یین الیندن یاپیشیب و گوله- گوله “سیزی ائویمده گؤرمه دن بوراخمایاجاغام، گل منیم ائشیمله ده تانیش اول، داها سونرا ائشیم اؤز آراباسی ایله سیزی یا آوتوواغزالا، یا دا واغزالا چاتدیرار” ،— دئییردی. اه ردم به ی دعوتی قبول ائتدی و قیزینی دا یانینا آلیب گئتمک ایسترکن، اه ردم به یله ال سیخیشیب آیریلماق ایسته دیم. “هر حالدا باکیدا بولوشاجاغیق یقین کی” ،— سؤیله دیم. بو آن سئزن، باباسینا “یول آرخاداشیمیزین بیزیمله گلمه سینه بیر ساکینجا یوخسا، برابر گئده لیم”،— دئدی. برابرجه پوتیده دعوتچی گورجو خانیمین ائوینه یولا دوشدوک. بو آن آمانا خانیم منه یاخینلاشیب “سیزه اییی یولچولوقلار، گمیده کی ائشلیگین اوچون تشککور ائدریم”،— دئییب ویداعلاشدی. آمانانین اینجه و بیاض الینی سیخیب، ” اسن قال، سنه موتلولوقلار دیله ییرم، کیم بیلیر، بلکه بیر زامان باشقا بیر یئرده یئنه ده قارشیلاشیب، بیر یئرده رقص ائده ریک”،— دئییب آیریلدیم. ائوینه یوللاندیغیمیز گورجو خانیم چوخ سئوینجلی ایدی. من بئله حساب ائدیردیم کی، بو قدر گؤزل اولان، آریستوکراتجا داورانان بیر خانیمین گؤزل بیر ائوی اولمالیدیر. آنجاق ائوینه چاتاندا بوتون دوشونجه لریمیز آلت-اوست اولدو. هم اؤزو، هم ده اه ری اونیوئرسیتئت بیتیرمیش بو خانیمین ائوی عمومی بیر حَیطده یئرلشیردی. عمومی حَیطه گیردیگیمیزده حَیطین بوتون آداملاری باشیمیزا توپلاشیب بیزه باخیردیلار. سانکی عمور بویو حیاتلاریندا یابانجی اینسان گؤرمه میشدیلر. او زامان سووئت جهننه مینین قاپیلاری خاریجی دونیایا یاواش-یاواش آچیلیردی. گورجو خانیمین اه ری ده گلدی، بیزیمله گؤروشوب ائوه دعوت ائتدی. ائوه گیردیگیمیزده سانکی زیندانا داخیل اولدوق. او یوخسوللوغو من یازماقلا آنلادا بیلمرم. سئزن اوزونو باباسینا توتوب “بابا، سنین غرور دویدوغون کوممونیزم اینسانلاری بؤیله سینه موتلو ائتمیش”، — سؤیله دی. اه ردم بهیین گؤزلری حئیرتدن بَرَله قالمیشدی. توالئته گئتمک احتییاجی اولدو. 10-15 عایله نین یاشادیغی بیر حَیطده یالنیز بیر توالئت وار ایدی. توالئته گیردیگیمیزده ایسه قورخونج اییرنجلیکله راستلانیردیق. بو قدر گؤزل و نجیب اینسانلاری سوسیالیزم بدبخت ائتمیشدی. آلمانییانین مرفه حیاتی نین ایچینده بؤیوموش سئزن اوچون بوتون بو گؤرونتولر بیر فلاکت کیمی گلیردی. ائودن واغزالا زنگ ائدیب پوتی- تیفلیس قاتاری نین زامانینی اؤیرندیلر.
قاتارین بیر کوپئسینده یالنیز اوچوموز ایدیک. اه ردم بیله ده موناسیبتیمیز درینلشمیشدی. مختلیف مؤوضوعلاردان صحبت ائدیردیک. سئزن سؤزو هر دفعه “ایرانداکی تورکلر” مؤوضوعسونا گتیریب چیخاردیغیندا باباسی، “قیزیم، بو آشیری میللییتچیلیگی نه زامان بوراخاجاقسان؟” — دئیه سئزنی سوسدوروردو. منیم ده میللی شعوروم او زامان یوخ درجه سینده ایدی. عموم دونیا مثله لری حاققیندا اؤز وطنیمین کئچمیشیندن، بو گونوندن داها چوخ بیلیردیم. سئزنین ماراقلارینا جاواب وئره بیلمیردیم. آذربایجانی گؤرمه یه، اورانین ایقتیصادی- ایجتیماعی دوروموندان خبردار اولماغا تله سیردیم. آنجاق گورجوستانین وضعیتی منی چوخ اوزموشدو. آذربایجانین دا وضعیتی نین آشاغی- یوخاری بئله اولاجاغینی ظن ائدیردیم.
من اوخودوغوم بعضی رومانلارلا باغلی سئزنه دانیشیردیم. او زامانلار، اؤزللیکله رومئن روللانین ” ژان کریستوف ” و ” حئیران روح ” اثرلری منی چوخ ائتکیله میشدی. او کیتابلارداکی و دیگر اوخودوغوم رومانلارداکی شخصییتلرین روح حاللاری حاققیندا دانیشیردیم. سئزن ایسه آلمان ادبییاتیندان صحبت ائدیردی. آنجاق داها چوخ مدرن تورک ادبییاتی حاققیندا لذتله دانیشیردی. ناظیم حیکمتین شعرییتینی سئویردی، آنجاق اونون روسچولوغونو قبول ائتمیردی. باباسی قیزی نین بو طرز یاناشماسینا اعتیراض ائدیردی. اه ردم بی اوچون ناظیم حیکمت سانکی بیر پئیغمبر کیمی شاعیر ایدی. یول بویونجا داها دا دوستلاشمیشدیق. سئزنین کؤنوللری ویران ائدن گؤزللیگی ده آرتیق منیم اوچون دوغمالاشمیشدی. سئزنه عاشیق اولماقدان قورخوردوم. چونکو آرامیزدا درین کولتور، دونیاگؤروشو فرقلیلیگی و دیگر درین فرقلیلیکلر وار ایدی. آنجاق سئزن هم گؤزللیگی، هم ده زنگین دوشونجه لری ایله آرتیق قلبیمین بیر یئرلرینده اؤزونه یئر ائتمیشدی. دوشونوردوم کی، منیم شعر تبیم اوچون یاخشی بیر فرصتدیر سئزنی سئومک. اونون عشقی یولوندا گؤزل عاشیقانه شعرلر یازارام. تورک یازاری پیامی صفا حاققیندا دانیشدیغیندا، صیفتینده کی گؤزل میمیکالارلا دوشونجه لری ائله آهنگدارلیق اولوشدوروردو کی، سؤیله دیکلری سادجه عاقلیمی دئییل، بوتون حیسسییاتیمی و روحومو ائتکیله ییردی. ایللر سونرا سئزنین شرفی خاطیرینه پیامی صفانین اثرلرینی لذتله اوخودوم.
تیفلیسده آیریلمالی اولدوق. اه ردم به یین تیفلیسده آرخاداشی وار ایدی و ایکی گون اورادا قالماغی دوشونوردو. آیریلدیغیمیز زامان حیسس ائتدیم کی، ایچیمی بیر آغری ساردی. قلبیمین درینلیگیندن قایناقلانان مجهول بیر ائنئرژی ووجودومو تیترتدی. سئزنی بیر داها گؤرمیه جه گیمی دوشونوردوم. اونلارلا ال سیخیشیب آیریلدیغیمیزدا سئزن “سانیریم، باکوده بولوشاجاغیز”،— دئدی.
من بیر تاکسییه اوتوروب آوتوواغزالا گئتدیم. تیفلیس- باکی یولوندا سئزنین صورتی و سؤیله دیکلری گؤزلریمین اؤنوندن، عاقلیمدان چکیلمیردی. سووئتلر بیرلیگی نین داغیلاجاغینی هئچ خیالیما بئله گتیرمیردیم. یالنیز بیر شئیه قرار وئرمیشدیم: آرتیق آنکارایا گئری دؤنوب بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی یولو ایله آوروپایا گئتمیه جه یم. باکیدا اونیوئرسیتئته گیریب، هم تحصیلیمی داوام ائتدیرمگی، هم ده آذربایجانی دریندن اؤیرنمگی قرارلاشدیرمیشدیم. حیسس ائدیردیم کی، چوخ بیلگی عکسیگیم وار و بیر شکیلده بو عکسیکلیگی اورتادان قالدیرمالییام.
باکییا ایلک گیردیگیمده نئفت قوخوسو دیقتیمی جلب ائتدی. ایلک گئجه نی ساحیلده یئرلشن بؤیوک گمی موسافیرخاناسیندا قالدیم. صاباحیسی آذربایجانین مشهور شخصییتلری ایله گؤروشوب اونلاردان اونیوئرسیتئتده اوخویا بیلمم اوچون یاردیم ایسته مگی قرارلاشدیردیم. “آذربایجان” قزئتی نین باش رئداکتورو صابیر روستمخانلی ایله تانیش اولدوم. اورادا بیر گنج اوغلان کیرایه ائو تاپماغیما یاردیمچی اولدو. شرق بازاری نین آرخاسیندا تک اوتاقلی بیر ائو کیرالادیم. لاکین ویزامین واختی آز اولدوغو اوچون چالیشیردیم ان قیسا مدتده اونیوئرسیتئت مسله سینی حلل ائدیم. آذربایجان بؤیوک بیر تلاطوم ایچینده ایدی. بو تلاطومون، حرکتلیلیگین سببینی و فلسفه سینی بیلمیردیم. هر کسدن بیر سؤز ائشیدیردیم. لاکین ائشیتدیکلریم عاقلیمین سواللارینا جاواب وئره بیلمیردی. حیسس ائدیردیم کی، درین بیر مطالعه لازیمدیر. آذربایجاندا ائرمنیلره و روسلارا قارشی درین آنتیپاتی وار ایدی. بونون تاریخی سببینی آنلایا بیلمیردیم. آنلامام لازیم ایدی. حیسس ائتدیم کی، بؤیوک بیر مسئولییت اوزریمه یوکله نیر. تفککورومون قارشیسیندا اوزون بیر یول آچیلیردی. لاکین هئچ بیر حرکته قاتیلمادان ایلک اؤنجه باکیدا قالا بیلمم اوچون تحصیل مسله سینی مطلق حلل ائتمه لی ایدیم.
V
باکییا گلدیگیم ایکی هفته مدتینجه بیر چوخ یئرلره اوغرامیشدیم. باکی طیبب اونیوئرسیتئتینده اوخوماق ایسته ییردیم. آوقوست آیی نین 23- ده اونیوئرسیتئتین رئکتورو ایله گؤروشوم وار ایدی. سحر یوخودان قالخیب، 28 آپرئل (داها سونرا 28 مای اولدو) خیابانیندا هر گون سحر یئمک یئدیگیم کافئیه اوغرادیم. گؤردوم، شهرده چوخ قاریشیقلیق و های- کوی وار. پلیسلر هر طرفه دولموش و شهرین بؤیوک مئیدانلاریندا دا تانکلار یئرلشمیشدی. دسته-دسته آداملار شهرین یوخاریسینا طرف آخین ائدیردی. بیر آغساققال کیشیدن سوروشدوم:
– عمی، نه اولوب، شهر نییه بئله قاریشمیش، بو اینسانلار هارا آخین ائدیر؟
– آی اوغول، هارالیسان؟
– اردبیلدنم.
– اردبیل!؟
– بلی، اردبیل.
– نه زامان گلمیسن؟
– ایکی هفته دیر.
– اونا گؤره بیلمیرسن دئمک.
– نه یی، نه یی بیلمیرم؟
– بیز آیریلیب مستقیل دؤولت اولماق ایسته ییریک. سووئتلر بیرلیگی داغیلیردی. باشدا یانایئو اولماقلا حربچیلر حربی چئوریلیش ائتمیشلر. گارباچووو توتوقلامیشلار. گارباچوودان ایندی خبر یوخدور. جاماعات دا آخین ائدیر خالق جبهه سی نین اؤنونه. سووئتلر بیرلیگی نین هر طرفینده میللتلر آیاغا قالخمیش. روسلار اؤزو ده حربچیلره قارشیدیر. یئلتسین ایندی بو ساعات مسکوانین قیزیل مئیدانیندا جاماعاتی قییاما چاغیریر.
خالق جبهه سی نین اؤنونه طرف دیرماشان اینسان سئلی نین آخینی منی اؤز ایچینه آلیب توپلانتی مرکزینه دوغرو آپاردی. اینسانلارین الینده مختلیف بایراقلار وار ایدی. بو بایراقلارین نه آنلام داشیدیقلارینی بیلمیردیم. گنج خانیملار و اوغلانلار حئیراتی” موغامیندا سس- سسه وئریب،
“آزادلیق اوغروندا سن قالخ آیاغا
آزادلیق الیده دؤنسون بایراغا
یئتر داها صون قوی پارچالانماغا
یاد قیلینجی ایله دوغراندیق، یئتر!
ظولمه قارشی قالخ- قالخ، قول اولدوق، یئتر!
بیز آیاغا قالخساق اگر، آیریلیق بیتر!
قالخ آیاغا، میلت، بوغماسینلار سسیمیزی،
بیر بایراق آلتیندا بیرلشدیر بیزی! ”
اوخویوردولار. بو فریادلار، آنا دیلیمیزده یوکسلن بو فریادلار روحومو دریندن تاثیرلندیریردی. حیسس ائدیردیم کی، روحومون درین قاتلاریندا بیر شئیلر اولوشور. بیر شئیلر ایچیمده وار اولوردو. حیسس ائدیردیم کی، فیکرن درینلیگینه قَدَر بیلمه دیگیم بو میللی موباریزه بوتون دویغولاریمی سارماغا باشلامیش. اؤز آنا دیلیمده اینسانلارین “ایستیقلال” باغیرتیلارینی ائشیدرکن گؤزلریمین یاشی دورمادان آخیردی. بو میللی مارشلار سانکی منیم سوچلو اولدوغومو ایفشا ائدیردی. گئرچکدن ده اؤزومو گوناهکار ساییردیم، چونکو اؤز میللتیم و کیملیگیم حاققیندا هئچ بیلگیم یوخ ایدی. یاواش- یاواش من ده “یا ایستیقلال، یا اؤلوم!” شعارینی باغیرماغا باشلامیشدیم. بو شعارین دوغرو اولدوغونو ویجدانیمدا میللتین هایقیریشلاری تصدیقله ییردی. آنجاق ایستیقلال فلسفه سی حاققیندا معلوماتیم یوخ ایدی.
نریمان نریمانووون چوخ بؤیوک هئیکه لی نین یانیندا خالق جبهه سی نین قرارگاهی یئرلشیردی. مئیدان آداملارلا دوپ-دولو ایدی. خالق جبهه سی قرارگاهی نین اؤنونده اوزون بویلو چالباش، چالساققال بیر کیشی میکروفونلا یوکسک سسله دئییردی: “آذربایجان خالقی دیگر میللتلرله بیر یئرده حربچیلرین بو قانونسوز حرکتلرینه قارشی مباریزه آپاراجاق. آزادلیق و دئموکراسی یولوندا دیگر میللتلرله بیر یئرده مباریزه میزه داوام ائده جه ییک. بیز، سؤز آزادلیغی، فیکیر آزادلیغی، دئموکراسی ایسته ییریک. یاشاسین دئموکراسی، یاشاسین آزادلیق!”
پلیس و اوردو میللتی چئورله میشدی. جاماعاتین “آ-زاد-لیق!” فریادلاری شهری باشینا آلمیشدی. بیردن پلیس میکروفونلاریندان ” داغیلین!” سسی یوکسلدی. آنجاق ایزدیحام داغیلمیردی. کیمسه یئریندن ترپنمیردی. پلیسه و اوردویا “ایزدیحامی داغیدین!” امری وئریلمیشدی. بیردن هر طرفدن پلیس و اوردو جاماعاتی دؤیوب داغیتماغا باشلادی. بیر آز اول خالق جبهه سی قرارگاهی نین ائیوانیندان خالقا خیتابن دانیشان اوزون بویلو، چالساققال کیشی نین باشینا پلیس ده یه نه کله ائله ووردو کی، آدام ائیواندان یئره دوشدو. پلیس و اوردو، قاباغینا گله نی آمانسیزجا ووروردو. بیر نئچه گنج خانیمی ووردولار، باشلاری دلیندی، قوللاری قیریلدی. قاچا- قاچ باشلامیشدی. من ده قاچماق ایسترکن، بیردن گؤزوم سئزنه ساتاشدی. سئزن ده ایزدیحامین ایچینده ایدی. الینده اوچ رنگلی بیر بایراق، هارا قاچاجاغینی بیلمیردی. سئزنی گؤردویومده قاچیب اونا یاخینلاشماق ایسته دیم. بو آن بیر پلیس الینده کی دیه نه کله سئزنین بئلینه مؤحکم ووردو. سئزن الینده کی بایراغین ساپینی یئره دایاییب اونا سؤیکنمیشدی کی، ییخیلماسین. دیگر بیر پلیس تکرار سئزنی ووردو. پلیسلر ووروب کئچیردیلر. عینی پلیس منه ده چاتدی و بودوما مؤحکم بیر دیه نَک ووروب کئچدی. یئریمکده چتینلیک چکدیم. لاکین معریکه دن تئز چیخمالی و سئزنین ده چیخماسینا یاردیمچی اولمالی ایدیم، چونکو آداملاری پلیس وحشیجه سینه داواملی دؤیوردو. اؤزومو سئزنه چاتدیردیم.
– سئزن، سن بوردا نه ائدیرسن؟ — سوردوم. سئزن دانیشماقدا چتینلیک چکیردی. ییخیلماماق اوچون ساغ قولونو منیم بوینوما دولادی و سول الینده مؤحکمجه توتدوغو بایراغا ایشاره ائده رک دئدی:
– توت بو بایراغی، قویما یئره دوشسون، بوراخما بو بایراق ائنسین، — دئدی.
– بو نه بایراقدیر؟
– بو سنین بایراغیندیر، تورکون بایراغیدیر، آذربایجانین ایستیقلال بایراغیدیر.
بایراغی الیمه آلیب، دیگر الیمله ده سئزنین قولتوغونا گیردیم. اوزو آشاغی طرف سئزنی آرخاما آلیب مئیداندان اوزاقلاشماغا چالیشدیم. سئزن آیاق اوسته دورا بیلمیردی. باکی سووئتی دئییلن یئرده بیر تاکسییه اوتوروب، منیم ائویمه گئتدیک.
VI
سئزن آرتیق منیم اوچون گؤزل، دوشونجه لی بیر قیز اولماق سوییه سیندن چیخمیش و وطنیمین ایستیقلالی اوغرونا ساواشان بیر قهرمان کیمی اولموشدو.اونون یولوندا جانیمی دا فدا ائتمه یه حاضیر ایدیم. بو گؤزل ووجود، آذربایجانین ایستیقلالی یولوندا کؤتَکلنمیشدی. هم ده چوخ سرت دؤیولموشدو. ائوه چاتار- چاتماز اونو یاتاغین اوستونه اوزاتدیم. باشینی یاسدیغا قویارکن، دئدی:
– ائلچی به یی ووردولار.
– ائلچی به ی کیمدیر؟
– ائلچی به ی بو حرکتین اؤندریدیر. اونون باشینا بیر ایش گلسه، آذربایجان ایستیقلالینی قازانماقدا زورلاناجاق.
– ائلچی به ی، او اوزون بویلو ساققاللی کیشی می ایدی؟
– اه وه ت، او ایدی.
– سن هاردان تانیییرسان اونو؟
– ایکی گون اؤنجه گئتمیشدیم گؤروشونه. 2 ساعاتدان فاضلا قونوشموشدوق.
الیمی آلنینا قویدوم. قیزدیرماسی آرتماغا باشلامیشدی. سویونماسینا یاردیمچی اولمامی ایسته دی. بئلی و بودو قاپ- قارا اولموشدو.
– بلکه سنی دوکتورا آپاریم؟ — سوروشدوم.
-یوخ، گرَکمز. دوکتور باخسا، بیله جک پولیس وورموش. ک.گ.ب- یه خبر وئره بیلرلر. باشیمیز داها دا درده گیرر. گرکمز دوکتورا اوغراماق، — سؤیله دی.
دسمالی ایستی سودا یویوب، بدنینده کی دیه نَک ایزلرینه سورتدوم. اؤز جانیم دا برک آغریییردی. آنجاق سئزنین دردی، اؤز دردیمی اونوتدورموشدو. حیسس ائتدیم کی، یوخوسو گلیر. یاتسایدی، یاخشی ایستیراحت ائدردی. سئزن درین یوخویا دالدی. من ده آخسایا- آخسایا مغازه دن یئیه جک آلماغا چیخدیم.
VII
من ده یئرده اوزانیب و یوخویا دالمیشدیم. سئزنین حرکتلری منی یوخودان اویاتدی. گئجه ساعات ایکی ایدی. یاخشیجا یاتمیشدیق. آنجاق سئزن چوخ چتین یئریییردی. منیم یاشادیغیم تک اودالی ائوه بیر داها دیقتله باخدی. “نه قدر یوخسوللوق و فقر وار بو اؤلکه ده…” ،— دئدی. چوخ دالغین و دوشونجه لی ایدی.— آنجاق چوخ ایلگینچ کی، کندیمی بو یوخسول اودادا نه قدر روحن گوونده حیسس ائدیرم، — دئیه، داوام ائتدی.
– نییه گوونده حیسس ائدیرسن کندینی؟— سوردوم.
– چونکو ایلک کزدیر کی، حیاتیمدا اینانجیم و بیلگیلریمین ایجابی شکلینده یاشاماقدایام.
– داها اؤنجه فرقلی می ایدی یاشاییشین؟
-چوخ فرقلی ایدی، آلمانییادا چوخ رفاه وار. اورادا حیاتین ماددی ایدئاللاری فرقلیدیر. سووئتلر بیرلیگی او سوییه یه چتین چاتا بیلیر.
– جانین چوخ مو آغریییر؟
– اه وه ت، آما کئچر گئدر. دؤیولنلردن آرتیق دئییلیم کی.
– بابان نرده، بابان دویسا نه دئیه جکسن؟
-بابام ائولندی. باکیدان آلمانیایا بیر عایله گلمیشدی کاچ ایل اؤنجه. بابام اونلارلا تانیشمیشدی. ائولندیگی قیزین عایله سینده کسینلیکله میللی حیسس یوخ. هپسی روسجا قونوشور. بیزیم تورکجه ده، ایستانبول آغزیندا قونوشمایی سئویرلر، کندی دیللرینده قونوشماقدان اوتانج دویماقدادیرلار. بئزمیشیم او محیطدن. آذربایجاندا بؤیوک بیر آشاغیلیق کومپلئکسی وار. روسلاری اوستون و مدنی گؤرمه کومپلئکسی. البتده، بونون تاریخی ندنلری اولسا گرک. شیمدی بابام دا بؤیله آشاغیلیق کومپلئکسینه باتمیش بیر عایله ایله تانیشمیش، روسجا دانیشماقدان ذؤوق آلان گنج بیر خانیملا ائولنمیش. آنجاق باباما خبر وئرمم لازیم. بابام کؤتو آدام دئییل، سادجه گئرچک بیر کوممونیست. هر تور میللت سئورلیگی فاشیزم اولاراق گؤرمکده دیر. باکی سفریمیز باباملا منیم آرامی چوخ آچاجاق. بابامین کوممونیستلیگینه آرتیق تحمل ائدمم.
– اه وه ت، باکی سفری منیم ده حیاتیمی و دوشونجه لریمی آلت- اوست ائتدی. آنجاق من سنین کیمی چوخ اوخوموش بیریسی دئییلم. عاقلیمدا بیرچوخ سورولار وار، اونلارا جاواب بولمام لازیم. سنین تجروبه لرین داها آرتیق، سنجه نه اولاجاق؟ بو دوروم ده ییشه جکمی؟ گئرچکدن سووئتلر بیرلیگی نین داغیلاجاغینا اینانیرسان می؟
– بورایا گلدیکدن سونرا سووئتلر بیرلیگی نین داغیلاجاغینا تام ایناندیم. بو سیستئم چاغداش دونیایا ایله ایرتیباطا کئچدیگینده داغیلماغا محکومدور. بؤیله حیات می اولور! بو قدر یوخسوللوق مو اولور. اینسانلار ان بسیط بیلگیلردن ده محروم بوراخیلمیشدیر. بو سیستئم داغیلماسینا داغیلاجاق، آنجاق اولا بیلسین، اونو گارباچوف دئییل، بیر باشقاسی داغیتسین. گئرییه دؤنوش اولاماز. ایره لی یه آددیم آتیلاجاقسا، بو سیستئم داغیلمالیدیر.
-آذربایجانین عاقیبتی نئجه اولاجاق، باغیمسیز اولا بیله جک می؟
– آذربایجانی ایستیقلالا گؤتوره جک ذهنییت و تئکنیک مؤوجود دئییلدیر. آنجاق آذربایجان هر حالدا باغیمسیزلاشاجاقدیر. آذربایجانین باغیمسیزلیغی ان چوخ بالتیک اؤلکه لریندن اه سینلنه جک. بو گون اونلار شعورلو شکیلده باغیمسیزلیق ایسته ییرلر. بو، آذربایجانی چوخ اولوملو یؤنده ائتکیلیه جک. لاکین آذربایجانی باغیمسیزلیغا آپاراجاق کادر مؤوجود دئییل. شیمدی بو حرکتین لیدئری ائلچی به ی اولاراق گؤرونور. آما ائلچی به یین یانیندا بیر تک اَمَکلی حربچی یوخدور. حربچیلر اولمادان آذربایجانین باغیمسیزلیغی چتین اولاجاق. بیر آتاتورک کاراکتئری عکسیکدیر بو حرکتده. آذربایجان، تاریخی و جغرافی ستاتوس اعتیباری ایله بالتیک اؤلکه لرینه بنزه مز. اونلارین بیر- بیرلری و قونشولاری ایله خصومتلری یوخ. لاکین ائرمنیستان شیمدیدن آذربایجانا قارشی ساواش آچماغا حاضیردیر. بو بحرانی دؤنمدن آذربایجانی چیخاراجاق کادرلار یوخ درجه سینده دیر. دیگر طرفدن، 70 ایل مدتینده خالق اؤزونه میللی ایستکلر بللی ائتمه میش، ائدَمه میشدیر. خالق اؤزوندن، سویوندان خبرسیز ساخلانیلمیش. میللی شعورون گلیشمه سی انگللنمیش، میللی تفککور چؤکدورولموشدور. بو حرکتین آدی ندیر و یا نئجه اولمالیدیر؟ بو، تورکلوک حرکتیدیر. آنجاق اینسانلار اؤزونه تورک دئمکدن چکینیرلر! آذربایجان مستقیل اولدوقدان سونرا دا دونیایا اویوم ساغلاماسی زامان آلاجاق. یئمکخانالارا- فیلان دیقت ائتسه نیز، گؤره رسینیز کی، اینسانلارین سفره مدنیتی ده پوزولموش. ایگیدلیک داها چوخ وودکا ایچمکله اؤلچولور. بو اینسانلار باغیمسیزلیق شعورونو یاخالایامازلار. آذربایجانداکی قیپیردانیش (حرکتلنمه) سووئتلر گئنه لینده اولان حرکتلیلیگین بیر پارچاسیدیر. سووئتلئر بیرلیگی داغیلاجاق، آنجاق آذربایجان میللتچیلیک ائوره سینی (مرحله سینی) کئچمکده زورلاناجاق. آذربایجان میللتچیلیک مرحله سینی کئچه بیلمزسه، بو قدر یایغین اولان آشاغیلیق کومپلئکسی اورتادان قالخمایاجاقدیر. بلکه روس اوردوسو- فیلان آذربایجاندان چیخا بیلر، آنجاق روسلارا حئیرانلیق دویغوسو بو میللتین دوشونجه سیندن و دونیایا باخیشیندان چتین چیخاجاق. اصل ایستیقلال ایسه روحلاردا، دویغولاردا و تفکرده اولمالیدیر، یوخسا دونیا شرطلری اؤز- اؤزونه آذربایجانی ایستیقلالا گؤتوره جکدیر. بو باخیمدان ائرمنیلر و گورجولر آذربایجانلیلاردان داها شانسلی. چونکو اونلارین میللی اینانجلاری وار، آذریلرین یوخدور. آذریلرده شیعه لیک، کؤله لیک سیستئمیندن باشقا بیر شئی دئییلدیر. بوتون قایناقلاری فارسجا و عربجه دیر. ائرمنیلرین و گورجولرین کلیسا لاری اونلارین روحلاریندا باغیمسیزلیق ایشیغی نین سؤنمه سینی انگلله میشدیر. آنجاق آذربایجاندا، حتّی تورکییه ده ده بیزیم اینانجیمیز ایستیقلال ایشیغینی دایما سؤندورمه یه چالیشمیش. تورکییه نین ده ایستیقلالی اینانج سیستئمیندن دوغمادی. تاریخی اینانجین کنارینا چیخان آتاتورک، ایستیقلال ذهنییتینی سیلاح گوجونه بو میللته تحمیل ائتدی.
– آذربایجاندا باغیمسیزلیق ذهنییتینی دوغوراجاق هئچ بیر مدنی حادیثه سؤز کونوسو دئییلدیر، دئییرسینیز.
– آذربایجانین موسیقیسی ایستیقلال چاغریشدیریر. چونکو آذربایجان موسیقیسی مدرندیر. ایستیقلال ذهنییتینی ده اورتایا قویان مدئرنیزمدیر. آذربایجان موسیقیسی یئنیدیر و یئنیلیکچیدیر. آذربایجان موسیقیسینده اولان ایستیقلال ذهنییتی دیگر ده یرلرده مؤوجود دئییلدیر. بونون اساس سببی اودور کی، آذربایجان موسیقیسی نین تاریخییتی گله جک تاریخ یؤنوملودو، تمایوللودور. کئچمیشین چوروک و تورکلری یابانجیلارا باغلایان اینانجسال ده یرلرله ایلینتیسی، علاقه سی یوخدور. آذربایجاندا هئچ بیر ساحه موسیقی قدر گلیشمه میشدیر. میللی- سیاسی شعور، حربی تجروبه موسیقی دوزئیینده اولسایدی، آذربایجان باشاریلی اولور و بؤیوک تاریخ یارادا بیلردی.
– بؤیله آنلاشیلیر کی، بو عکسیکلیکلری گؤز اؤنونده بولوندوراراق آذربایجان اؤز ایستیقلالی اوغرونا موجادیله ائتمه مه لیدیر؟
-اؤیله سؤیله مه دیم. عکسیکلیکلری اورتایا قویماق ایستیقلالدان واز کئچمک آنلامیندا دئییلدیر. لاکین آذربایجان موستقیل اولسا دا، بو گون مئیدانلاردا گؤرونن میللی اؤنجوللر اوزون زامان ایقتیداردا قالامازلار. اونلار نه غربی یاخشی تانیییرلار، نه ده دؤولتچیلیک تجروبه لرینه صاحیبدیرلر. روسیه اؤزونو توپارلادیقدان سونرا ایرانلا بیر یئرده یئنه ده اسکی کوممونیستلری آذربایجاندا ایقتیدارا گتیره بیلرلر. آذربایجانی بئله حساس بؤلگه ده بو کریتیک دؤنمدن چیخارا بیله جک کادرلارین اولماییشی حاقدا قونوشورام.
– ایرانین آذربایجانی ایشغال ائتمه کیمی بیر نیتی اولار می؟
– نیتی اولا بیلر، آنجاق نیتینی حیاتا کئچیره مز. تورکییه و ناتو بونا ایزن وئرمز.
– تورکییه نین رولو نه اولا بیلر بو اورتامدا؟
– تورکییه، سووئتلرین داغیلاجاغینا اینانمادیغی اوچون هئچ بیر حاضیرلیغی یوخدور. داغیلماقدا اولان سووئتلر بیرلیگی مکانیندا یاشایان تورک خالقلارینا تورکییه نین وئره بیله جگی بیریجیک مساژ وار: تورکچولوک. لاکین اونو دا وئره مز دورومدادیر. آتاتورکدن سونرا تورکییه ده دوروم ده ییشمیشدیر. آنجاق یئنه ده بؤلگه ده سؤز صاحیبی اولان اؤلکه لردن بیری ده تورکییه دیر. بو گون مئیدانلاردا گؤرونن حرکتین اؤنجوللری نین سیاسی ایختیصاصلارینا و تجروبه لرینه تورکییه نین گوونه جه گینی سانمیرام.
– اونلارین سیاسی ایختیصاصلاری نین و تجروبه لری نین اولماماسی بیر سوچ مو؟
– دئییل، سوچ دئییل. آنجاق بیر میللتین قورتولوشو حسساس مسله دیر. اورادا سیاسی و حربی تجروبه لرین اولماییشی زورلوقلار دوغورا بیلر. آتاتورک نییه باشاردی؟ هئچدن بیر دؤولت قوردو. چونکو او، گئرچک بیر لیدئر ایدی.
– آتاتورکون ساواشلاری و غلبه لری حاققیندا منیم بیلگیم یوخ. آنجاق سؤیله دیکلرینیز منده آتاتورکه قارشی سیمپاتی اویادیر. غالیبا چوخ اوخومام لازیم اولاجاق. چوخ بیلگی عکسیکلیگیم وار.
– اه وه ت، آتاتورکون زامانیندا اولوسچولوق چوخ اؤنم داشیمیشدیر. تورک اؤلکه لری باغیمسیز اولارسا، یئنه ده بو یوردلاردان یوکسلن میللتچیلیک دالغالاری تورکییه نی ده سارار، اورادا دا اولوسچولوق دالغالاری یوکسلمه یه باشلار و بو چوخ اؤنملیدیر.
او گئجه صوبحه قدر سئزنله بو کیمی مؤوضوعلار اطرافیندا دانیشدیق. اونون بو قدر بیلگین اولماسی، بیلگینلیگی ایله فداکارلیغی منی حئیران قویموشدو.
VIII
سئزنله برابر آخسایا-آخسایا شهره چیخدیق. گارباچووون بوراخیلدیغینی سؤیله ییردیلر. سئزن باباسی نین قالدیغی ائوه تئلئفون ائتدی. باباسی یوکسک سسله دانیشیردی. “آذربایجان” هوتئلی نین قارشیسیندا گؤروشمه گی پلانلاشدیردیلار. اه ردم به یین قولونا چوخ گؤزل و گنج بیر خانیم گیرمیشدی. هر حالدا بو قیز سئزنین دئدیگی باباسی نین خانیمی اولاجاقدی. اه ردم به یین داورانیشلاری چوخ آریستوکراتجا ایدی. بیر آز فرقلی سس تونو ایله قیزینا دئدی:
– یاوروم، سن نره لرده سن، نییه آخساییرسان؟
– بابا، دونکو گؤستریده وورولدوم، آنجاق اییییم.
– سئزنجیم، من خطا می ائتدیم سنی بو اؤلکه یه گتیردیم؟
– یوخ باباجیم، سن منه چوخ بؤیوک خیدمت ائتدین. من میللی بیلینجیمین گئنیش جغرافییاسی ایله تانیش اولدوم. لطفا، باباجیم، سن جانینی سیخما. آیریجا سنی بو گؤزل خانیملا بو قدر موتلو گؤرمک منیم اوچون گئرچکدن بؤیوک بیر موتلولوق.
– قیزیم، بو تخریباتچی میلتچیلرله سنین نه ایشین وار؟
– بابا، لطفا! سن، هر شئیی روس کوممونیستلر طرفیندن تالانمیش بو اینسانلارا تخریباتچی دئیه مزسن. بونلار اؤز حاقلاری اوغرونا موجادیله ائدن شریف اینسانلاردیر. منیم میللتیمه تخریباتچی دئیه مزسن، بابا. سن تملسیز کوممونیزم اینانجینا بو میللتین وارلیغینی فدا ائده مزسن، باباجیم. بو قدر بدبختلیکلری گؤرمورسن می بابا؟ کوممونیستلرین معماریسیدیر گؤردویون بو ویرانه لیکلر. ندن بو میللتین کندی میللی حاقلاری اوغرونا موجادیله سینی تخریبات اولاراق تانیملاییرسان؟ ناظیم حیکمت ده ایهانت ائتمیش. او دا باکیدا اولموش، کوممونیزمین بو رذالتینی گؤرموش و سسینی چیخارمامیش.
– لطفا، قیزیم! ناظیملا ایشین اولماسین. او بؤیوک بیر اینسان.
سئزن چوخ یوکسک سسله دانیشدیغی اوچون اطرافدان کئچنلرین دیقتینی جلب ائدیردی.
– اولمامیش، بابا! ناظیم ناسیل بؤیوک بیر اینسانمیش کی، کندی سویونا سووئتلرده ائدیلن ظولمه گؤز یومموش، سادجه گؤز یوممامیش، هم ده بو ظولمو تقدیر ائتمیشدیر.
اه ردم به ی قیزینین باشینی باغرینا باسیب آلنیندان اؤپدو و “ساکین اول، قیزیم”،— دئدی. سئزن یوکسک سسله هؤنکور-هؤنکور آغلاییردی. باشی باباسی نین کؤکسونده آغلایا-آغلایا “من بو میللتی سئودیم، بابا”، — سؤیله دی. اه ردم به ی و یانینداکی گنج خانیمین دا گؤزلری دولموشدو. منیم ایسه ایچیمده توفان وار ایدی. سادجه گؤزلریم دولموردو، روحوم تلاطوم ایچینده ایدی. اه ردم به ی “اوچ گون سونرا ائویمیزه دؤنوروک. کئچمیش اولسون قیزیم!” — سؤیله دیگینده منیم ایچیمه قارانلیق چؤکدو سانکی. سئزنین آذربایجاندان آیریلاجاغینی هئچ دوشونمه میشدیم. سئزن ده باباسی نین “گئده جه ییک” سؤزونو ائشیتدیگینده او دا سوسدو. سانکی اوچ گون سونرا آذربایجاندان آیریلاجاغیندان راحاتسیزلیق دویماقدا ایدی. اه ردم به ی “ائوه گئده لیم می؟” — سؤیله دیگینده سئزن، ” یوخ، باباجیم، لطفا منه ایذن وئر بو اوچ گون حیاتیمی باکیدا وئریملی کئچیریم”،—دئدی. اه ردم به یین یانینداکی گنج خانیم “خواهیش ائدیرم، ایذن وئر راحات اولسون”،— دئدی. اه ردم به ی غربلیلیک کولتورونو سانکی گنج خانیمینا دا گؤسترمک اوچون، یا دا گئرچکدن ده غرب مدنییتینه صاحیب اولان بیر کیشی اولدوغو اوچون اولسا دا هر حالدا اعتیراض ائتمه دی. یالنیز “او زامان کندینه دیقت ائت، سئزن!” — دئدی. سون جمله سینی هم ده اوزونو منه توتاراق سؤیله دی. من ده ” راحات اولون، اه ردم به ی، من شهری یاخشی تانیییرام و قالاجاق یئریمیز ده گوونلیدیر ” ،— دئدیم.
IX
ایچیمده تلاطوم و ایضطیراب وار ایدی. بو ایضطیرابلار باشقا ایضطیرابلارا بنزه مز. حقیقتین گلیب اینسان روحونو تسخیر ائدرکن اورتایا چیخان بؤیوک روح دالغالاریدیر بو. اینسانین ایچینده اورتایا چیخان فیرتینالاردیر. حایقت مجرد شکیلده گلیب اینسانین ایچینده یئرلشر، لاکین اینسان بو حقیقتی قاورایا بیله جک ایدراکا صاحیب اولمایا دا بیلر. حیسس ائدرسن کی، حقیقتین ایشیغی بوتون ووجودونو سارمیش، آنجاق اونو دوشونجه و اینانج سه وییه سینه داشیماق اوچون زامان لازیم اولار. حقیقتین تفرعاتینی آنلایا بیلمک اوچون آختاریش زامانی، زامانین پسیکولوژیک سوره سی گرکدیر. زامان، دهییشیکلیگی دوغورمور. ده ییشیکلیک زامان قاورامینی دوغورار. فردین و یا توپلومون فیکیر حیاتینداکی ده ییشیکلیک یئنی زامان آنلاییشینی اورتایا قویار. “هانسی زاماندیر؟” سوالینی توپلومون ذهنی ایستکلرینی تحلیل ائده ره ک وئرمک اولار. ذهنی احتییاجلارین مضمونو هر میللتین هانسی زاماندا یاشادیغینی بللی ائدر. زامانین ماهییتینی ذهنین مضمونوو ماراقلاری تشکیل ائدر. بو پسیکولوژی زامان قاورامی نین تاریخی زامانا داشینماسی تکامولون مؤحتواسینی اولوشدورار. سانکی بو گؤزل قیزین دا یانیمدا اولوشو، اوغروندا هر بیر فداکارلیغا قاتلاناجاغیم حقیقتین گلیب روحوما دولماسی اوچون آیریجا بیر زمین یاراتمیشدی. بو نازه نین، بو گؤزل ووجود، آراشدیریب ایناندیغی حقیقتین یولوندا جانینی تهلوکه یه سالمیشدی. شعورلو شکیلده تهلوکه نین ایچینه گیرمیشدی. آذربایجان تورکلوگونون قورتولوشو اوچون جانینی تهلوکه یه سوخموشدو. او گؤیرچین اللر، قلم بارماقلار، او گونش میثالی گؤزللیک، حقیقتین یولوندا نه قدر ده جسور داورانیردی. حقیقت و گؤزللیگین اؤزدئش اولدوغونو دویموشدوم، ایندی ایسه ایچیمی دولدوران، حقیقت و اؤنومده اولان گؤزللیک ال- اله وئرمیش، منی بؤیوک بیر یولچولوغا،اوزون دوشونجه یولچولوغونا، چتین بیر یولچولوغا حاضیرلاییردیلار…
کیچیک و فقیر بیر اوتاقدا بو گؤزللیک، بو گؤزل قیز دونیانین زنگینلیکلرینی روحومون درین قاتلارینا دولدوروردو. اونون وار اولوشو، منیم یانیمدا اولوشو بیر نعمت ایدی، حقیقتی درک ائتمم اوچون بیر فرصت ایدی. سئزن یاتاقدا اوتورموش، باشینی آشاغی سالمیشدی. اوزون قارا ساچلاری پیرتلاشیق وضعییتده اوزونو توتموشدو. چوخ موتناسیب قورولوشلو و درین معنالی صیفتینه بو دوروش آیریجا گؤزللیک وئرمیشدی. شعرلرده سؤیلندیگی کیمی، بولود گونشین اوزونو سارمیشدی. من ده اوتاغین ایچینده سترئسس آتماق اوچون آددیملاییردیم. بو، منیم اؤزللیگیمدیر. ایچیمده بیر شئیلر حرکت ائتدیگینده، اوتاقدا آددیملاییرام. سئزن، او دونیا گؤزه لی ده دالغین، سسسیز و سوسقونجا اوتورموشدو. سانکی آذربایجاندان آیریلاجاغی آنین آجیلارینی ایندیدن یاشاماغا باشلامیشدی. باشینی قالدیریب ” نه دوشونورسن؟”— دئیه، سوردو.
– سئزن، نه دوشوندویومو بیلمیرم. دوشونجه لرین سینیری آشیلمیش. سانکی ایچیمده آتش وار، یانیرام. تام اولماسا دا، بعضی شئیلری بیلیرم. بیلیرم کی، میللت اولاراق بیر نئچه دفعه وحشیجه سینه ازیلمیشیک. 1946- جی ایلده تبریزده پیشه وری آدیندا بیر رهبرین باشچیلیغی ایله میللی حکومت قورولموش. سونرا مغلوب ائدیلمیشیک. مغلوب ائدیلدیکدن سونرا جاوانلاریمیزی، قیزلاریمیزی داردان آسمیشلار. بیر گلین داردان آسیلدیغی زامان دارآغاجی نین ایپی قیریلمیش. او قدر داردان آدام آسمیشلار کی، دارآغاجی نین ایپی ضعیفله میش. بو زامان گلین، تاماشاچیلار ایچینده قاینآناسی نین قوجاغیندا آغلایان یاوروسونون آغلاما سسینی ائشیتمیش و “بو گون سیز بیزی داردان آسا بیلرسینیز، لاکین تملینیز بو دارآغاجینیز کیمی چوروکدور. منیم یاوروم، منیم یاورولاریم بیزیم اینتیقامیمیزی آلجاقدیر!”—دئمیش. بو آن اؤزومو ساخلایا بیلمه ییب، یوکسک سسله، هؤنکور-هؤنکور آغلاماغا باشلادیم. ایچیمدن آغلاماق و دانیشماق کئچیردی:
– لاکین من اینتیقام آلا بیلمه میشم. او دارآغاجیندا اؤلدورولن آنالاریمین، دده لریمین اینتیقامینی آلا بیلمه میشم. ندن؟ چونکو قارانلیقدا یاشادیلمیشیق. اوزون زاماندیر حقیقتی بیزدن گیزلین ساخلامیشلار. منیم میللتیمین کیملیگی، اینتئلئکتی فارس و روس طرفیندن سؤمورولموش، لاکین من خبرسیز قالمیشام. هله ده خبرسیزم. 1946- جی ایلده 20 میندن آرتیق میللتیمین ان ده یرلی اینسانلاری محو ائدیلمیش. ایندی- ایندی اؤیره نیرم کی، باکیدا دا بونا بنزر فاجیعه لر گئرچکلشمیش. لاکین بوتون بو تفرعات حاققیندا هله ده گئنیش و درین بیلگیم یوخدور. چونکو هئچ بیر قایناغا بو حاقدا راستلانمامیشام. اؤز میللتیمین تاریخینی بیلمیرم. بو جهالتیمله من بو بؤیوک مباریزه نین نئجه بیر پارچاسی اولا بیلرم؟ ایچیمده بؤیوک آجیلار وار.
سسیمین تونو چوخ یوکسلمیشدی، حتّی باغیرماق ایسته ییردیم:
– من حقیقت آدامییام. اؤز میللتیمین یانیندا اولماق، اونون گله جگی یولوندا بیلگیلنمک، فایدالی اولماق ایسته ییرم. لاکین هله ده میللت ندیر، منیم سویومون تاریخی جغرافییاسی هارالاردیر، درین تاریخیمین ماهییتی ندن عیبارتدیر کیمی سواللارا جاواب وئره بیله جک سه وییه ده دئییلم. چوخ جاهیل ساخلانمیشام. سادجه من جاهیل قالمامیشام، میلیونلارجا تورک بو ایران آدلانان جهننمده اؤز تاریخی ستاتوسو حاققیندا هئچ بیر شئی بیلمه مَکده دیر. نه یاپاجاغیز؟ بو قدر چتینلیکلرین عهده سیندن گله بیله جه ییک می؟ بو قدر درین جهالت یوخوسوندا اولان زاواللی میللتی آییلتماق مومکون اولاجاق می؟
حسین جاویدین “ایبلیس” درام اثریندن ازبر اولاراق یادیمدان قالان میصراعلار اؤز- اؤزونه تلففوظومه آخیب گلدی و یوکسک سسله، باغیرا- باغیرا سؤیله دیم:
” یار بئینیمی، آچ قلبیمی، ائی واه آچامازسین؛
قاچ مندن اوزاقلاش، خئییر اصلا قاچامازسین،
من چیلغینیم آرتیق، منه یاخلاشما کنار اول،
گل، قاچما، خئییر، دردیمه لطف ائت ده دوا بول. ”
سئزن یاواشجا قالخیب، بوینوما ساریلدی. او اینجه بارماقلاری ایله گؤز یاشلاریمی سیلرکن، داها دا یوکسک سسله آغلاماغا باشلادیم و سئزنی باغریما باسدیم:
– اؤزومو توفانلی بیر دنیزده سانیرام سانکی. سادجه کندیمی دئییل، باشقالارینی دا قورتارمالییام کیمی بیر میسسیون یوکلنمیش ویجدانیما. آنجاق من بونو باشاراجاغام می؟ — دئیه یوکسک سسله سؤیله ییردیم. آما گؤز یاشلاری و بوغازیمی تیخایان قَهَر سؤزلریمی آیدینجا دئمه یه مانع اولوردو.
سئزنین ده گؤز یاشلاری دورمادان آخیردی. کؤکسومده حیسس ائتدیگیم نفسی روحومو ساکیتلشدیریردی. اللریمله ساچلارینی سیغاللادیم. گؤزلریمیز بیر- بیرینه توخوندو. یاشلی گؤزلر. گؤزلرینده کی جاذیبه بوتون ووجودومو جذب ائدیردی. بیر دونیا معنا ایله یوکوملو اولان دوداقلاری، یاش سوزولن یاناقلاری، بوتون ووجودو جاذیبه اولموشدو…
X
سئزنین “گل آلمانیایا برابر گئده لیم. ائولنسک راحاتجا آلمانیا ویزاسی آلابیلیرسین” تکلیفینی قبول ائتمه دیم و ” سئزن، سنی هئچ بیر زامان اونوتمایاجاغام، آنجاق گله بیلمرم. آنکارایادا دؤنمه یه جه یم. بورادا قالیب سواللاریما جاواب بولماغا چالیشاجاغام”،— دئدیم.
آخشام ساعات 4 جیواریندا ایدی. مئترونون “نیظامی” دایاناجاغی نین اؤنونده سون دقیقه لری کئچیریردیک. اه ردم به ی قاینآتاسی و قاینی ایله برابر گلمیشدی. اه ردم به یین گنج خانیمی دا اوردا ایدی. لاکین آرابادان دوشمه دی. او زامانلار بو تور آرابالار باکییا یئنی- یئنی گلیردی. بللی ایدی کی، اه ردم به یین قاینآتاسی باکی نین زنگینلریندندیر. اه ردم به یله گؤروشورکن “اه ردم به ی، سیزینله تانیش اولدوغوما سئویندیم. اوزون بیر سفرداشلیق ائتدیک. بیزده بیر آتالار سؤزو وار:”داغ داغا راست گلمز، اینسان اینسانا راست گلر” . بلکه ده بیر گون آلمانیادا راستلاندیق”،— دئدیم. ال سیخیشدیق. سئزنله گؤروشمک ایسترکن گؤز یاشلاری نین آخدیغینی گؤردوم. ال اوزادیب گؤروشمک ایسته دیم. اللرینی بوینوما دولاییب منه ساریلدی و “اسن قال، حیاتیمدا اونودولمایاجاق خاطیره لر اولدو سنینله تانیشلیغیم. امینم کی، بیر داها گؤروشه جه ییک. سنین اؤنونده بؤیوک هدفلر وار. بونلارا چاتاجاقسان. بو هدفلره چاتماق اوچون سنده گوج واردیر. بلکه بیر گون گلر، تبریزده گؤروشریک، بیلمک اولماز. تورک دونیاسی نین اؤز ایستیقبالی ساواشیندا آیری- آیری اؤلکه لرده یاشاماغیمیزا باخمایاراق، روحن و حیسسن بیر یئرده اولاجاغیق. تکرار اسن قال” ،— دئدی.
اونلار گئتدیلر. سانکی شهر بوشالدی منیم اوچون. ایچیمی تام بیر یالنیزلیق ساردی. ایللر بویو حسرتینده یاشادیغیم بو شهر منیم اوچون قریب اؤلکه یه دؤنوشدو بیر آنین ایچینده. ائوه طرف سورعتلی آددیملاریملا یئریییردیم، سانکی منی ائوده گؤزله ین وارمیش کیمی. ائوه گیردیم. دیوارلار اوستومه گلیردی. سئزنین اوتوردوغو یئرلردن اونون نفسینی، سسینی دویارجاسینا ایدیم. یالنیزلیق دویغوسو ایچیمی و دیشیمی محاصیره ائتمیشدی، بوغولوردوم. دفتری گتیریب بیر شئیلر یازماق ایسته دیم، یازا بیلمه دیم. قلم بارماقلاریمین آراسیندا تیتره ییردی. بو یالنیزلیغین الیندن قورتارماق اوچون یئنیدن دیشاری قاچدیم. دنیزین کناریندا موتلو و موتسوز اینسانلار گزیشیردیلر… حیاتیمین باشقا بیر ائوره سی باشلامیشدی…
فینلاندییا 10.09.2006
bjn_Arab azb_Arab tpi_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab fin_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab fin_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab fin_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab slk_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab epo_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab fin_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab fin_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab mlt_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab deu_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab