آذربایجانین بوتون شرقده شؤهرت قازانان شاعرلریندن بیری, سارای ادبییاتینین ایلک گؤرکملی نومایندسی قطران تبریزیدیر. قطران تبریزی 1012-جی ایلده تبریز یاخینلیغینداکی شادی-آباد کندینده آنادان اولموشدور. شاعرین تام آدی ابو منصور قطران جیلی آذربایجانیدیر. ایلک تحصیلینی شادی-آباددا آلمیش, سونرا تبریزده اوخوموشدور.
او زامان آذربایجاندا بیر نئچه فئودال دؤولت قورومو واردی. بونلاردان بیری ده پایتاختی گنجهده اولان شددادیلر دؤولتی ایدی. عرب خیلافتینین چیچکلندییی دؤورلرده گنجه موسلمان عالمینین شیمالیندا ایری مدنییت مرکزینه چئوریلیر. بورادا ئونیوئرسیتئتلر, مکتبلر, فردی و اجتماعی کیتابخانالار, رسدخانا و طیبب مرکزلری فعالیت گؤستریر. موسلمان مدنییتی قونشو خریستیان دؤولتلرینه محض بورادان یاییلیر. شرقین بیر چوخ اولکهلریندن عالیملر, شاعرلر, مئمارلار, صعنتکارلار گنجیه آخیشیر. قطران دا تحصیلینی باشا ووردوقدان سونرا بورایا گلیر. او, تئزلیکله گنجهده شددادیلرین سارایینا دعوت اولونور و آز بیر واختدا بؤیوک نفوذ قازانیر. همین دؤورده اولکهنین باشیندا ابدولحهسن لشکری دوروردو و طبیعی کی, قطران دا بیر چوخ شعرلرینی اونا و اونونلا علاقه دار باش وئرمیش حادثهلره حصر ائدیر. بو شعرلردن چیخیش ائدرک, قطرانین گنجهده یاشادیغی دؤورو مویینلشدیرمهک مومکوندور. شعرلریندن بیرینده قطران رووادیلر دؤولتینین باشچیسی ابو مانسور وحسودانین ابدولحهسن لشکرینین قوناغی کیمی گنجیه گلیشیندن دانیشیر. قطران یارادیجیلیغینی آراشدیران عالیملرین فیکرینجه, بو گؤروش 1035-1040-جی ایللر آراسیندا باش وئره بیلردی. 1042-جی ایلده ایسه شاعر آرتیق تبریزده شهرین یاریسینی یئرله یئکسان ائتمیش دحشتلی زلزلهنین شاهیدی اولموشدو. دئمهلی, قطران تبریزه بو طبیعی فلاکتدن اول قاییتمیشدی. لاکین بیر چوخ تدقیقاتچیلار قطرانین گنجیه زلزلهدن سونرا گلدییینی ادعا ائدیرلر. گؤرونور, شاعرین یئنیدن گنجیه دؤنوشونو ده استثنا ائتمک اولماز. 1046-جی ایلده قطران تبریزده بؤیوک ایران شاعری و فیلوسوفو ناصر خوسروولا گؤروشور. ناصر خوسروو اوزونون مشهور "سفرنامه" اثرینده قطران آدلی گؤزل بیر شاعرله گؤروشدویونو قئید ائدیر.
قطران بیر مدت ناخچیواندا, یئرلی حاکملرین سارایلاریندا یاشادیقدان سونرا وطنی تبریزه دؤنور. قطران تبریزی هله ساغلیغیندا ایکن ایستئدادلی شاعر, مودریک فیلوسوف و عالیم کیمی بیر چوخ اولکهلرده شؤهرت قازانیر. اوزونون یازدیغینا گؤره, اونو خوراساندا و ایراقدا یاخشی تانیییر و سئویردیلر.
قطران "تؤوسنامه", "قوشنامه", "وامیق و ازرا" آدلی اثرلرین, هابئله اساسن قسیدهلردن عبارت ایری هجملی دیوانین مؤلفیدیر.
ایی عصرده یاشامیش اورتا آسییا شاعری رشید وتوات یازیر کی, او عومرو بویو بیرجه حقیقی شاعر تانیمیشدیر-حکیم (مودریک) قطران تبریزینی.
قطران پوئزییا ایله گنج یاشلاریندان مشغول اولماغا باشلامیش و بو ساحهده بؤیوک یارادیجیلیق ئوغورلاری قازانمیشدی. شعر یارادیجیلیغیندا اساس یئری دؤورون موختلیف حؤکمدارلارینی تعریف ائدن قسیدهلر طوطور. بو اثرلر مواصیر اوخوجو و تدقیقاتچیلار اوچون قسیدهلرده مده اولونان قهرمانلارین سارایلاریندا باش وئرن تاریخی حادثهلری اویرنمک و آنلاماق باخیمیندان چوخ قییمتلیدیر. مثال اوچون, قطران تبریزینین شعرلرینده اوغوزلارین آذربایجانا بیر نئچه یوروشو اوز عکسینی تاپمیشدیر کی, همین معلوماتلار ایندی بیزیم اوچون بؤیوک احمییت داشیییر. اونون تبریز ذلزلسینه حصر اولونموش شعری قطرانا شؤهرت گتیرمیشدیر.
اورتا عصر منبعهلرینه اساسلانان آذربایجان تدقیقاتچیلاری قئید ائدیرلر کی, قطران تبریزی فارس لئکسیکوقرافییاسی تاریخینده فارس دیلینین ایلک ایضاهلی لوغتینین یارادیجیسی اولموشدور. بو بارده "لوغتی-فورس" ("فارس لوغتی") مؤلفی, شاعر و ترتیبچی اسدی توسی (خی عصر), "سیحاحول-فورس" مؤلفی محمّد ابن هیندوشاه ناخچیوانی (خییی عصر) و باشقالاری یازمیشلار.
مشهور ایران شاعری ناصر خوسروو الوی آدینی چکدیییمیز "سفرنامه"سینده قطرانین لوغت اوزرینده ایش پروسئسینی بئله تصویر ائدیر: "تبریزده من قطران آدلی بیر شاعرله گؤروشدوم. 0, آوازلا یاخشی شعر اوخویور, آنجاق فارس دیلینی پیس بیلیردی. او, دقیقی و منجیقین دیوانلارینی منه گتیریب, آوازلا اوخودو و آنلاشیلمایان سؤزلری ایضاه ائتمییمی خاهیش ائلدی. سونرا منیم ایضاهاتلاریمی قئیده آلیب, اوز شعرلرینی اوخودو." اکثر عالیملر ناصر خوسرووون بو فیکیرلرینی اونونلا ایضاه ائدیرلر کی, فارس (دری) دیلی قطرانین آنا دیلی دئییلدی و او, فارسجا یازان ایلک آذربایجان شاعری اولوب.
اورتا عصر مؤلفلرینین اکثر قیسمی بو لوغتی یارادیجیسینین آدی ایله سادجه "لوغتی-قطران", یاخود "فرحنگی-قطران" (هر ایکی ایفاده "قطرانین لوغتی" آنلامینا گلیر) کیمی قئیده آلیر. سونرالار ایسه بو لوغت "تفاسیر فی لوغاتول-فورس" ("فارس دیلی سؤزلرینین ایضاهلاری"), یاخود دا قیسا شکیلده "تفاسیر" ("ایزاحلار") آدلاندیریلیر.
قطران تبریزی آذربایجان و ایران خالقلارینین پوئزییا و لئکسیکوقرافییا تاریخینده درین ایزلر بوراخمیشدیر.
قطران 1088-جی ایلده تبریزده دونیاسینی دییشمیش و سورخاب محله سیندکی مشهور شاعرلر قبریستانلیغیندا دفن اولونموشدور
هارداسان, ائی کؤنلومه دینجلیک وئرن جان, هارداسان?
چوخ چاغیردیم, گلمهدین, ائی درده درمان, هارداسان?
فیرقته دؤزمک چتین, وصلینده کسدیم اولفتی,
شادلیغی, شعرییتی محو ائتدی هیجران, هارداسان?
هر زامان کؤنلوم سورار: نئیچون سوسوب ایلشمیسن?
بیر قمر هیجرینده کؤنلوم قالدی نالان, هارداسان?
داشلا سینسایدی قولو وصلین, تاپاردیم مومییا,
هیجر ایله سینمیش قولوم, قیل چاره, لوغمان, هارداسان?
بیر چیراغ ایمیش وصال, دوشدو قفیل طوفانلارا
نورومو ظلمتمی ئوددو, ائی چیراغبان, هارداسان?
هیجرینین, یا وصلینین خئیری ندیر, معناسی ن?
بیر قیلینج چکمیش زامان, وسلی طوطور قان, هارداسان?
فیرقتین بیر تانری حؤکمو... سن اوزون تانریم منیم!
تانری حؤکموندن نه جور قورتاریم جان, هارداسان?
بو واردا-حالدا, گؤزللیکده, سؤیله, کیم گؤرموش
جاهاندا تبریزه تای قئیری یئرده آیری محل?
زمانه نعمته قرق ائتمیش اوردا خالقی بوتون,
شهر تامام دولو اینساندی, واردی هر جور مال.
عمیر ده, بنده ده, سرکرده, فازیل, عالیم ده
بیر ایشله هر بیری مشغولدو, اوردا بیر مینوال.
او, حققه تاته دالمیش, بو, خالقا خیدمت ائدیر,
بو یانکی آد گزیر, اما او یانکی گزمهده مال.
قزلله موسیقی دینلر بو یانکی, جام گؤزلر,
او یانکی اوولاییر اوولاقدا وحشی ایتله مارال...
بو یئرده عرشه چاتان چوخلو قصرلر وار ایدی,
بو یئرده سرو وار ایدی, چکردی آیا سیغال.
هامانجا سرولرین قالمیش ایندی تکجه یئری,
هامانجا قصرلرین اولموش ایندی اسلی خیال
پارلایان دوردانه تك گؤیلریاغیش یاغدیر دیلار
قیرمیزی یاقوت كیمی باغلار یئتیردی تازه بار
چنگ ایله ساز ایله قوموری قوشد وُ شیرین نغمهلر
اؤز بوداغیندا بودم بیرتوی بوساط قوردی چینار
گؤزآچیب تورپاغه گو للرگو لدولر بیر دوست كیمین
آغلادی آنجاق بولوت لار گؤزلریم تك زار ـ زار
پارچا ـ پارچا آغ بولوت لار گـؤیده جرگه باغـلادی
عكس اوْلوندو اونلارا بیرگوزگو تك داغلاردا قار
باغری قان تك لاله لرآچدی چئتـیربو فصلیده
اوْلدو مئی ایچمیش كیمی نرگیز گؤزو مست و خومار
لاله بنظر قـیرمیزی مئیله دولو بیركاسیه
نرگیزین سه سوفرده دوزقابینا اوخشاری وار
باش اییب بوردا بنؤشه سوچلو تقصیر كاركیمی
بیرجزاگوزلردئیه، سوسموش، دایانمیش انتظار
لاله لر گؤم گؤی چمنده سایریشیرلار یان یانا
سانكی دریاد یر اوزونده اود توتوب شملریانار
اونلارین یاپراغلاریندا اینجی شبنم پارلاییر
سانكی یاقوت اوستونه دوردانه لر سپمیش باهار
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab