اسکی خرمنلر XXII
125. کؤکه(köke):"یومرو، کیچیک چؤرهک". آذربایجانین فرقلی بؤلگه
لرینده، آیری-آیری شکیل لرده پیشیریلن یئرلی چؤرهک، اؤنملی کولتور سؤزجوک
لریمیزدن دیر. کوکه(küke) بیچیمی دا وار آغیزلاردا. قونشو دیللره(تاتجا، قزوین فارسجاسی)
ده گئچیبدیر. اسکی موغولجادان گلدییی بیلینیر. احمد جعفراوغلونون آذربایجان
تورکجهسیندهکی موغولجا آلینتیلار اوزرینه یازدیغی مقالهده کؤکه دن سؤز ائدر.
دؤرفر "یئنی فارسجادا، تورکجه و موغولجا عونصورلار" آدلی
اثرینده، کلمهنی موغولجا کؤکه- فعلیندن(=سورماق، اممک) گتیریر و اسکی تورکجه دهکی
اممک فعلیندن گلن امیگ(=امجک، دؤش) کلمهسییله توتوشدورور.
126.رانا(rana):"شوخوم
یاریغی، شیار" کلمهنی "ترانههای کار در آذربایجان"(62.ص)
دا گؤردوم. چوخ یایقین اولماسا گرهک. الیمدهکی سؤزلوکلره باخدیغیم دا،
آنادولودا یوخ سانکی. آنجاق قاشقای تورکجه سینده، ایکی بیچیمی وار:
"رنه" و "رهنه". بو سونکو بیچیم، فارسجا "رخنه"
کیمی بیر قایناغا اشارت ائدیر. کسین بیر سؤز سؤیلهمک مومکون دهییل. چونکو آنلام
باغی آچیق گؤرونمور. کلمهنین آلینتی اولدوغو
آچیق دیر.
127. کؤزوم(közüm):شیار، شوخوم یئری". اوستهکی قایناق دا گؤردوم:"جوت
سورهک کؤزوم-کؤزوم" (73.ص). آنجاق بو کلمه ده سؤزلوکلرده گؤرولمهدی. گؤز(اسکی
بیچیمی: کؤز) کلمهسییله ایلگیلی گؤرمک ایستهسمده، آچیقلانماسی راحات گؤرونمور.
128. قیندیرقا(qındırga):"توپال اوتو دئییلن بیتگی جنسیندن بیتگیلر(باغلیق ائشمکده
ایشلهنیر)". آنلاشیلان بیر بیتگی آدیندان چوخ، بیر سورو بیتگی لرین آدیدیر
قیندیرقا. چاییر اوتونا بنزهین بو بیتگیلرین عایله آدی بیتگیبیلیمینده Cyperius دور. آنادولو
دار بیر آلان دا(آدانا) قیندیرغا (kındırga) سؤزجویو وار. قیندیرقا(kındırka) بیچیمی ده محدود بیر آلان
دا(آنکارا و چئورهسی) ضبط اولوبدور. باشقا یئرلرده قیندیرا(kındıra) یایقین دیر و
آنادولودا اوچ قیندیرا آدلی کند وار؛ ایکیسی بولو دا، بیری ده آنتالیا، آقسو
دا(بونون آدی سونرادان گولاولوق(Güloluk) اولاراق دهییشدیریلیبدیر). کلمه سانکی اوغوز تورکجهسینه مخصوصدور.
فارسجادا دا بو بیتگیه بللی-باشلی آد وئریلمهمیش سانکی؛ "اویار سلام/آبیار سلام" آدی وارسادا یایقین دهییلدیر. آذربایجان دا
توپال/توپالاق و توپاللیق آدلاری دا وار و بو بیتگینین فرقلی آما بنزهشن
تورلرینه وئریلیر بو آدلار. فارسجا "جگن" اولاراق بیلینن بیتگیده،
باشقا بیتگیدیر آنجاق قیندیرقایا بنزهدیی آچیق دیر. سانکی میرزا مهدی خان دا
بیتگینین فارسجاسینی بیلمیرمیش:"قندرغه: به ترکی رومی یک نوع گیاه است
که از آن ریسمان تابند"(225.ص)
قیندیرماق فعلی چاغاتایجادا "تحریک ائتمک، هجوم ائتمک، استهزاء
ائتمک"دیر شیخ سلیمان افندینین یازدیغینا گؤره. آنادولودا قیندیراق(kındırak)، "وردنه،
اوخلوو" دئمک دیر. قیندیشماق ایسه بیر زادی چوخ قوی-گؤتور ائتمک
معناسیندادیر. کلمهنین سونوداکی –gA اکی ایله بیتگی و حیوان آدلاری قورولور اسکی تورکجهده. آنجاق
آنادولودا غ/ق سسسیزی دوشدویو گؤرولور. کلمهنین اوستهکی سایدیغیم فعللره
باغلانابیلهجهیی منه آچیق-آیدین اولمادی. نه ایسه بو گون زنجانا باغلی بیر
قیندیرقالی/قندرقالو آدلی کندیمیز وار. قیندیرقا سولاق یئرلرده یئتیشیر و اسکی
طبابتده ایشلهنیردی (سُعد کوفی آدی وئریلن تورو).
129. کئشیر(kéşir): بعضی یئرلی
آغیزلاردا "هؤووج، یئر کؤکو" قارشیلیغی اولاراق یاشار. خاطیریم ده قالان
مین اوچ یوز یئتمیشلرده، بیر آراشدیرماجیمیز، کئشیر سؤزجویونو، هؤووج، قارشیلیغی
اولاراق تورکجه اولدوغونو یازیب و هؤووج یئرینه ایشلنمهسینی توصیه ائتمیش ایدی.
کلمهنین اسکی بیچیمی دیوان لغات الترک ده(فارسجا ترجومهسی: 257.ص)
کَزَر(kezer) اولاراق گئچر و چئویریجی قارشیسیندا، "کشیر"
سؤزجویونو ده قئید ائدر. عربجه جَزَر´ی خاطیرلادان سؤزجوک ده، آنلاشیلان گَزَر
کیمی بیر سؤزجوکدن گلمهلیدیر و عربجهلشمیش بیچیمینده گ>ج حادثهسی یاشانیبدیر.
بو سؤزجوک اسکی فارسجا متین لرده، چوخ یایقین دیر و بو گون آشاغی-یوخاری بوتون
یئرلی فارسجا لهجهلرینده و دیللرینده "گزر" و "زردک"
گؤرونور. هوشنگ اعلم´ین ایرانیکانین Carrot مادهسینده
یازدیغینا گؤره، ایران دا سگگیز تور یئرکؤکو وار و بیزیم ایلگیمیزی چکنلردن بیری ده خالخال دا
"آغباش" آولاراق بیلینن جنس دیر. افغانیستان بؤلگهسینین یئرلی بیتگیسی اولاراق بیلینن
یئرکؤکو، بعضی بؤلگهلریمیزده سادهجه "کؤک" اولاراق دا بیلینیر. بوگون
تورکیه ده هاووچ(havuç) اولاراق تانینان بو سبزه، آنادولو آغیزلاریندا و عثمانلی متینلرینده
کئشیر، کئشیراوتو، کئشور(keşür) و کیشور(kişür) بیچیم لری واردیر. دهخدا، معین و عمید "هویج" سؤزجویونو،
عربجه "حویج"دن گلدییینی دوشونورلر. اصلینده "حوائج
القدر"ایمیش دهخدانین یازدیغینا گؤره، سونرا قیسالیب "حویج" بیچیمینه
دوشدوبور. دئمک هویج یازیمی یایقین یانلیش ساییلمالی. بیلدیییمیزه یئرکؤکو "کؤکلو"
سؤزجوکدور و سنگلاخ دا یئرآلیر:"یرکوکی: جزر که به فارسی
زردک را گویند"(270.ص). بوگونکو یئرکؤکولر آوروپا و آمریکادان گلمه دیر(فارسجاداکی
"هویج فرنگی" دئییمی بورداندیر). اسکی یئرکؤکولره گؤره رنگلری داها
چوخ نارینجی-آل بویاغا یاخیندیر. اسکی یئرکؤکولر، فارسجا آدلاریندان آنلاشیلدیغی
کیمی "ساری" و "ساریمتول" ایدی. کئشیر/گزرین نهایی قایناغی
آچیق دهییل.
130. دهییرمان(deyirman):"بوغدا دارتان وسیله، بوغدا/تاخیللاردارتیلان یئر".
اسکی یازیمی دگیرمان ایدی. آنادولودا دگیرمن(değirmen)دیر و بیزدهکی بیچیم سسلی اویوموندان قاچیبدیر. دیوان
لغات الترکدن بری دیلیمیزده وار. ایلک باخیش دا دگیرمی/دَییرمه(değirmi/deyirme) سؤزجویو ایله
ایلگیلی گؤرونور. بو سؤزجوک اسکی تورکجهدن بویانا دیلیمیزده"یومرو، دایره
بیچیمینده، (فارسجاسی: گِرد)" دئمک اولوبدور. نیشانیان و بیر چوخ
آراشدیرماچی بو سؤزجویو *دَگیرمک(=دؤندرمک، چئویرمک) فعلیندن گلهبیلهجهیینی
دوشونورلر. آنجاق –mİ اکی آچیقلانماق
گؤزلهدییینی ده یازارلار. اسکی تورکجهدن بری تگره(tegre)(=دایره)،
تکر/تگر یعنی تهیَر کیمی سؤزجوکلرین اوستهکی سؤزجوکلرله ایلگیلی اولدوغو
دوشونولهبیلر. رحمتلیک طلعت تکین، "هونلارین دیلی" اوزرینه یازدیغی کتابجیق دا، تانری کلمهسینی ده بو کؤک
دن گتیریر. اونا گؤره تنگری کلمهسینین ایلک آنلامی"گؤی/گؤک"ایمیش.
گؤیه باخینجا، اوفوقدان اوفوغا "دایره" گؤرنور. طلعت تکین، *دَگیرمک فعلینین
داها اسکی بیچیمینین *تانگیرماق(taŋırmaq) اولابیلهجهیینی
و تانری/تنگری سؤزجویونون بو فعل دن –İ اکی ایله اورتایا چیخابیلهجهیینی دیله گتیرر. آنجاق آنلاشیلان
بو فعلین تؤرهتی(مشتق) لرینده قارشیقلیق وار. دهییرمان
داکی –من/-مان اکی ده بیر آز سیرادیشی اکدیر. نه ایسه دهییرمان آدییلا چوخ ساییدا
یئرآدیمیز وار. اونلارین آدینی بوردا سایماق و توپلاماق مومکون دهییل.
131. اون(un):"بوغدا، آرپا و بنزری تاخیللارین دارتیلماسیندان الده ائدیلن توز". اسکی تورکجهدن بری دیلیمیزده و بوتون تورک دیللرینده گؤرولن سؤزجوک. بو سؤزجوک حاققیندا فرقلی گؤروشلر اولسادا، منجه حسن ارهن'ین اورتایا آتدیغی (و آد وئرمهدن اوندان نقل ائدن نیشانیان'ین) گؤروشو دوغرودور؛ ارهن'ـه گؤره اسکی تورکجه دهکی اووماق(uvmaq)(=اوغماق/اووماق، اَزمک، کیچیلتمک) فعلیندن +İn اکی ایله اورتایا چیخیبدیر. بو فعلدن اووشاماق(uvşamaq)(=دوغراماق، کسمک) فعلی گلیر و دیلیمیزدهکی اوشاق ایسه بو فعلدن قایناقلانیر. او زامان اون'ون اووماق فعلیندن گلمهسی، اولاسی بیر دوروم ساییلیر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab