سکهلرنینگ بیر قسمی کۉچمنچی قوملر، اولرنینگ ایریم گروهلری اۉتراق حالتده یشهگن و زراعت همده هنرمندچیلیک بیلن شغللنگن. کۉچمنچی سکهلر ارهوهلر اوستیگه اوی-چادرلر قوریب، اونده خاتین و بالهلری یشر اېدیلر، کۉچمنچی سکهلر اۉتراق سکهلرنی اۉزلریگه تېنگ کۉرمس اېدیلر، اۉز عنعنهلریگه صادق اېدیلر. چاروا حیوانلری قۉی و سیگیرلردن عبارت اېدی، تۉنغیز حیوانینی باقمس اېدیلر. اوروش کونلرده چاروالرنی سقلش یۉلینی بیلر اېدیلر. تینچلیک دورلریده یېرگه قوبّهلی چادرلر قوریب اۉتیرگنلر، قیمیز ایچگنلر، سوتدن یاغ، قوروت، قتیغ، سوزمه آلیب استعمال قیلگنلر، اوزون اېتَکلی کورتککه اۉخشهگن اوستکی کییم کییگنلر، بېللرینی کمر بیلن باغلهگنلر همده شیم کییگنلر، ایاقلریگه چاریققه اۉخشهگن ایاق کییمی کییگنلر، باشلریگه اوزون سویری بۉرک کییگنلر، ساچلرینی قیرمهگنلر، سقاللرینی ترتیبلی قیردیرگنلر. ماتم اودوملری برچه تورکلر کبی اۉزلرینی تیرنب، یولیب، ساچینی یازیب بقیریب ییغلر اېدیلر، اۉلیکلرنی حرمتلشگن، مینگن آتلری بیلن کۉمر اېدیلر. سکهلر اوسته چاونداز، جنگلرده آت چاپیش مهارتلرینی قوملریگه نمایش قیلر اېدیلر، موازنت سقلاوچی آت اوزهنگیسینی بیرینچی مرته سکهلر قۉللهگن. ختای اۉلکهلریده دونهی دریاسی بۉیلریگه قدر میدانده سکهلرگه عاید تورلی اوروش قوراللری آت اسبابلری، سوپال کۉزهلر، خُملر، وزهلر، کمر و آت اسبابلری، تۉقهلر، کۉزگولر، بېزهکلی بویوملر تاپیلگن. بو تاپیلگن بویوملرده جنگ حالتلری حیوانلر تۉقنشیشی کبی بېزهکلر اوچرهیدی. سکهلر صنعتی هونلر دوریگه عاید مدنی یادگارلیکلرگه اۉخشش دیر (بهاءالدین آگیل. تورک کلتور تاریخی. انقره، ۱۹۸۸: سلیم خۉجه، تورک کلتورینی تېمیللیری استانبول، ۱۹۹۰٫ ۳۴-۳۶ ب).
سکهلر مرکزی آسیاده هونلر تضییقیدن نفوذ جهتدن کوچسیزلندیلر، میلادی سنهدن اوّل ایکّی عصرده آق هونلرنینگ باسقینیدن چېکینیب یشش میدانلرنی تشلب بیر قسمی شمالی هندوستانگه، ینه بیر قسمی اېرانگه چېکیندیلر، سېکین-آهسته هندلرگه ایرانیلرگه قاریشیب ارهلشیب کېتدیلر، ینه هونلرنینگ ترماغی اوسونلرگه قۉشیلیب کېتدیلر. دینېپر، دونی ایتیل بۉیلردهگی سکهلر شرقدن سرمتلر، هونلرگه قۉشیلیب کتّه کوچگه ایلندیلر. میلادی ۴ عصرده ونداللر، وېستگتلر، آستگاتلر (حاضرگی گیرمنلرنینگ هجومیگه اوچرهگن روم ایمپیریهسی هونلردن یاردم سۉرهیدیلر. هونلر رومدن باسقینچیلرنی هیدهب چیقرهدیلر و روم امپراطوریگه حامیلیک قیلهدیلر.
سکهلر یشهگن حدودلر و اولرنینگ مدنیتی
تورکی خلقلرنینگ اجدادلری حسابلنمیش سکهلر یشهگن میدان حدودلرینی قدیمگی ختای، یونان، هند و قدیمگی تورکی یازمه منبعلر اساسیده همده سۉنگی عصرلرده آلیب باریلگن قدیمشناسلرنینگ قیزیشمهلریگه سویهنیب انیقلنیشگه امکانیت پیدا بۉلهدی. اینیقسه، قدیمشناسلرنینگ قازیلمهلری سکه همده هون قوملرینینگ یشهگن حدود و میدانلرینی انکار قیلیب بۉلمس درجهده اثباتلب بېردی. برچه تورکی قوملرنینگ جملهدن اۉزبېک خلقینینگ اجدادی کۉک تورکلرنینگ اثباتی قامت قیلگن میدانلری حقیده بیرینچی اۉرینده ختای، هند، وزنتیه، عرب، فارس، تیت یازمه منبعلریده انیق کۉرسَتیب اۉتیلگن، جملهدن، اورخون – ینهسای بیتیکلری، محمود کاشغری اثری تورکی خلقلرنینگ یشهگن وطنلری حقیده انیق معلومات بېرگن. قدیمشناسلرنینگ معلوماتلریگه قرهگنده سکه همده هون قوملری یشهگن میدانلری شمالده سیبرنینگ تَیگه اۉرمانلری، شرقدن آلتای، سَیان تاغلری، اولوغ ختای دېواریگه قدر میدان، جنوبدن پامیر تاغلریگه شمالی هندوستانگه قدر میدان، غربدن اېسه قاره دېنگیز شمالی کَوکز دېنگیزی آرهلیغیدهگی میدانلرنی اۉز ایچیگه آلگن. کۉرستیلگن حدودلرده سکه همده هون خلقلری و بو خلقلرنینگ اجدادی انسانیت تاریخیده بویوک مدنیتلر یرهتگنلر. جملهدن، عشق آباد شهریگه یقین جایده حاضرگی کونیمیزدن ۶ مینگ ییل اوّل باشلنگن انَو( ) مدنیتی میلادی سنهدن اوّل مینگینچی ییل باشیگه قدر دوام اېتگن. انو مدنیتیده اۉتراق خلقلر حیاتی موجود بۉلگن، قویاشده کوریتیلگن غیشتلی اویلرده یشهگنلر، سیگیر، قۉی کبی حیوانلر اسرهگنلر، دهقانچیلیک بیلن شغللنگنلر، نمازگاه تیپه مدنیتی دوریده تورکی خلقلر میلادی سنهدن ۲۵۰۰ ییل اول موجود بۉلگن بوغدای، ارپه محصولاتینی استعمال قیلگنلر، مسدن تورلی بېزهک بویوملر ایشلهگنلر. انو و نمازگاه تیپه مدنیتی شمالی هندوستاندهگی مخندره همده مېساپاتمیهدهگی شومېرلر مدنیتیگه تاثیر قیلگن دېب قرهشلر موجود. ابوکن یاکه افنهسیوه مدنیتی میلادی سنهدن اوّل ۳۰۰۰ – ۱۷۰۰ ییللرده یرهتیلگن بو مدنیت آلتای تاغلریدن والگه دریاسی آرهسیدهگی میدانگه ترقلگن چقماق تاشلردن یۉق اوچلری سویَک ایگینهلر مسدن ایدیشلر، پیچاقلر و باشقه بویوملر یسهگنلر.
اندرانی مدنیتی تنگری تاغ (تیانشان)، ایسّیق کۉل، بای کۉل و یاییق (اۉرال) دریاسی آرهلیغیده موجود بۉلگن، اندرانی مدنیتی میلادی سنهدن اوّل ۱۷۰۰-۱۸۰۰ ییللر آرهسیده دوام اېتگن، بو دورده کېنگ آغیز، توبی تېکس بېزهکلی سوپال ایدیشلر، تاش قاشیقلر، اۉق اوچلری، سویَک ایگینهلر، کبزهلی خنجرلر، ساپلی بالتهلر، سیرغهلر کبی بېزهکلی بویوملر یسهگنلر. بیرینچی مرته آلتین و تونچ (برونزه) بویوملر ایشلهگنلر. آلمان عالمی و. اېبېرهخرنینگ معلوماتیگه قرهگنده ختایلر برانزهدن بویوم یسشنی اندرانی مدنیتیدن اۉرگنگن (و. اېبېرهخر چین تاریخی. فرانگپورت، ۱۹۲۴٫ ۲۴ ب). اندرانی مدنیتی وکیللری آت، تویه، قۉی، سیگیر باقیشنی اۉرگنگنلر. قره سوو مدنیتینینگ دوامی طرزیده یوزهگه کېلگن بو مدنیت میلادی سنهدن اوّل ۱۲۰۰-۷۰۰ ییللر آرهسیده موجود بۉلگن قره سوو مدنیتی وکیللری اېنهسای دریاسی ساحهلریده پیدا بۉلگن معدنلردن فایدهلنیشنی باشلهگنلر، تۉرت غیلدیرهکلی ارهوهلر یسهگنلر، تورک خلقلریگه خاص ییغمه چادرلر قوریشنی باشلهگنلر. کای یونگلرینی ایپهگه ایلنتیریب، کییم تیککنلر. تغار و تشتیک مدنیتی ابهکن و مینوسه تېوهرهگیده قره سوو مدنیتینینگ عنعنهسی طرزیده رواجلنگن، میلادی سنهدن اوّل ۷۰۰ – ۱۰۰ ییللریده دوام اېتگن تونچ (برانزه)دن ایکی تامانی کېسووچی پیچاقلر، خنجرلر، اۉق اوچلری، تونچ بېرهکلی تۉقهلر، ایگینهلر، تاجلر، بیلرزوکلر، سیرغهلر، تراقلر، ساپلی کۉزگولر یسهگنلر، حیوان باشلری صورتی توشیریلگن بویوملر ایشلهگنلر. کتاب بېلگیلری:
اوزگرتیروچی: جوره بیگ قادری
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab