آذربایجاندا شیعه لیگین شاه اسماعیل ختائی باشچیلیغی ایله حاکیمیته گلمه سی اوزره تاریخین گیزلی مقاملارینا باخیش
هر زامان اجتماعی، سیاسی و مذهبی حرکتلرین اؤزونه خاص اولان، ندنلری و علتلری اولار. بیر زامانلار کؤله لیک (برده دارلیق)، غنیمت داشیماق اوچون ده وه نی یوللایاراق گتیریلمیش غنیمتلردن آرتیق پای قازانماغا بیر وسیله اولورموشسا، بیر زاماندان سونرا دین و مذهبین سیاسته وسیله اولماسی ایله قدرته چاتماق و قدرت صاحیبی اولماق دا بیر وسیله ساییلمیش. بو اساسدا علی کوفه-ده اسلام خلیفه سی ساییلارکن، شام توپراقلاریندا والی اولان معاویه علی خلافتی نی قبول ائتمگه رک اسلام آدینا علی علیهینه ساواش آچاراق، علینی قدرتدن خلع ائده رک خلیفه لیگی اومویلر اوچون ارث بوراخدی. بو اساسدا سونراکی خلیفه لر ده حاکیمیتی بیر میراث کیمی اله کئچیردیلر. خوارج اسلام و مسلمانلیق آدینا علی و معاویه نی آرادان قالدیرماغا و خلیفه لیگی اؤز اللرینه کئچیرمگه جالیشسالار دا، اونلارین بو ایستک و آرزولاری گؤزلرینده قالدی.
امام حسینین کوفه یه دعوت اولونماسی، شکسته اوغرادیقدان سونرا، مختارین کوفه-ده خروج ائتمه سی ده باشاریقسیز قالماسینا باخمایاراق زامان آخاریندا شیعه لیک آدینا عباسیلری، اموی خلیفه لیگینه قارشی شیعه لرین دستکلمه سی و سونرا سنی سلجوق تورکلری حؤکومته گلدیکدن سونرا، تئروریست حسن صباح “اسماعیله فرقه سی” نین سلجوق شاهلارینی تئرور ائتمگه چالیشماسینا باخمایاراق مغول خانی هولاگونون “الموت (اؤلوم)” قالاسینی بو فرقه حؤکومتی نین باشینا چئویردیگیندن سونرا، شیعه لیک مذهبی شیعه شهرلرینده گیزلین محفللر بیچیمینده تقیه دئیه بعضی یازیچیلار طرفیندن بیر مذهب طریقتی اولاراق قورونوب ساخلاندی. بو طریقت اوجاقلاری علی خاندانینا نسبت وئریلن مزارلار اولان شهرلرده شکیلنمگه باشلاندی.
اردبیلده اولان درویشلیک طریقت اوجاقلاری صوفیلیکله مشغول اولدوقلارینا باخمایاراق موریدلرینی چوخاتماق و آرتیرماق اوچون ایلک اولاراق آذربایجان تورکچه سینده شئیخ صفی الدین اردبیلی باشچیلیغی ایله “قارا مجموعه” (۱)، سلطان محمود بن سلطان برهان الدین گیلانی طرفیندن “عقاید اولیاء سبعه” (۲) کیمی اثرلری ده تورکچه یازماغا چالیشمیشلار.
شیعه لیک آذربایجاندا قاراقویونلولار زامانیندان یاییلماغا باشلاماسینا باخمایاراق اردبیل قارداشلیق اوجاغیندا شئخ جونئیدین شیعه لیگه مئیللی اولماسی اردبیلدکی درویشلیک قارداشلیقلاری نین شیعه لیگه مئیللی اولدوقلاری نین دؤنوم نقطه سی ساییلار. بو مسئله نی بیر چوخلاری درک ائتمگه رک شاه اسماعیل اوشاق ایکن قاچیب گیلاندا گیزلنمه سی نی شعوبیچیلیک حرکتینه نسبت وئررکن تاریخین بعضی مقاملارینی درک ائتمکدن عاجز ساییلارلار.
یئری گلمیشکن بو مسئله لرین بیر آز کئچمیشینه دؤنه رک قارانلیق مقاملارا آیدینلیق گتیرمگه چالیشاق. ایران ممالیکی محروسه سینده ایلخانلیلار (موغوللار) حؤکومتی داغیلماق عرفه سینده ملیک اشرف آذربایجاندا حؤکومتی زور ایله اله کئچیرمیشدی. ملیک اشرف اردبیلده کی شئیخ صدرالدین نین تبلیغاتی داورانیشلارینا بیر دوشمن کیمی یاناشاراق اونو تبریزه گتیره رک توتساق ائتمیشدی. ملیک اشرف بیر گئجه یوخو گؤره رک شئیخ صدرالدینه قارشی ائتدیگی عملیندن چکینه رک اونو سربست ائتدیگینه باخمایاراق، بیر داها اونو توتدورماق ایستمیشدی. بئله لیکله شئیخ صدرالدین گیلانا گئده رک اؤزونو آسدی و کسدیدن آماندا ساخلاماغا باشارمیشدی. باشقا یاندان آلتین اوردو حؤکومداری جانی بگ خان ۱۳۵۷-ده (م.) ملیک اشرفی آذربایجاندا یئنیلگه و شکسته اوغراداراق اردبیلده کی قارداشلیق اوجاقلاری ایله دوستلوق قوراراق اوجاندا (بستان آباددا) شئیخ صدرالدینی سایقی ایله قارشیلامیشدی.
شئیخ صدرالدین نین ۱۳۵۷-ده(م.) یاشادیغی و تجربه ائتدیگی بنزر بیر اولای و حادیثه نی شئیخ ابراهیمین یئرینه کئچن شئیخ جونئید ده ۱۴۷۷-ده (م.) یاشامالی اولموش. شئیخ جونئید چوخ حرکتلی بیر انسان ایمیش. شئیخ جونئید بؤیوک باباسی زامانیندا آچیقچا شیعه کیملیگینه صاحیبلنمیش، درویشلیگی طریقتینی دگیشمکله قالمامیش، موریدلری نین آرتماسی ایله جسارتلنه رک اردبیلدن یولا چیخاراق بؤیوک بیر شیعه حؤکومتی قورماق سئوداسینا قاپیلمیشدیر.
بئله لیکله ۱۴۴۷-ده شئیخ جونئید شئیخلیک مقامینا اوتورارکن ماللا علی نین بؤیوک اوغلو و جونئیدین عمی سی، جعفر اونون شئیخ اولماسیندان هئچ ده راضی اولمامیشلار.
شئیخ جونئیدین اطرافینی آلمیش صوفیلر و اونلارا باغلی خالق کیتله سی نین چوخلوغو، آذربایجان حؤکومداری و شیعه اولان جاهانشاه قاراقویونلونو دا حاکیمیتچیلیک باخیمیندان قورخویا سالمیش. بئله لیکله جاهانشاه شئیخ جعفره بیر مکتوب یازاراق قارداشی اوغلو شئیخ جونئیدی مملکتدن چیخارماسینی ایستمیش.
شئیخ جونئیدین موریدلری نین چوخ اولماسینا باخمایاراق ایستر قاراقویونلو حؤکومتی باشچیسی جهانشاه و ایسترسه ده شئیخ جفعر طرفیندن باسقی آلتینا آلینان شئیخ جونئید آذربایجانی ترک ائتمگه مجبور اولدو.
او زامانلار عثمانلی سلطانلیغی نین صفوی شئیخلیگی ایله ایلگی و ایلیشگیلری یاخشی اولدوغو اوچون، شئیخ جونئید ده خاریج مملکت دئیه آنادولویا، عثمانلی امپراتورلوغونا گئتدی. شئیخ جونئید عثمانلی ایمپراتورلوغونا گیررگیرمز موریدلریندن بیریسی ایله ایکینجی مورادا بیر سجاده، بیر قرآن و بیر تسبیح گؤنده ره رک عبادت ائده بیلمه سی اوچون قورت بئلی-نده (بوگون قورت بئلی کئچیدی) اوتورماسینا داییر اجازه وئریلمه سینی ایستدی(قاراقویونلو دؤولتینه یاخین، آنجاق عثمانلی تورپاغیندا).
سلطان موراد بو ایستک ایله موافقت ائدرکن وزیری خلیل پاشایا خطاب ائتمیش:
“والله تککه نین (قارداشلیق اوجاغی نین) خواجه سی اولموشدور.” تدبیر ندیر؟
وزیر خلیل پاشا دا جاواب اولاراق دئمیش:
آذربایجاندا بیر آتالار سؤزو وار: “یئددی درویش بیر صدیرلیک مقامیندا اوتورابیلمدیکلری حالدا، ایکی حؤکومدار دا یئر کوره سینه یئرلشمزلر”[۱].
نتیجه اعتباری ایله سلطان موراد هدیه لری گتیرن موریده، شئیخ جونئیده وئریلمه سی اوچون ۲۰۰ قیزیل سیککه و اونو ائشلیک (مشایعت) ائدن درویشلره ده ۱۰۰۰ گوموش سیککه وئردی. اوسته لیک گتیردیکلری هدیه لری ده اؤزلرینه وئره رک اونلارا رد جاوابی وئره رک اونلاری گئری قایتاردی و عثمانلی تورپاغیندا اونلارا اوتورماق اذنی وئرمدی.
شئیخ جونئید عثمانلی حؤکومداری، ایکینجی موراددان رد جاوابی آلدیقدان سونرا، ۱۴۴۹-دا قارامان اوغوللاری حاکیم اولان تَکَه و حمید اوغوللاری حاکیم اولان شیعه بؤلگه لرینه گئتدی. بئله لیکله شئیخ جونئید قارامان بگلیکلری نین باش شهری ساییلان کونیا شهرینه گئده رک اورادا قبول اولوندو. شئیخ جونئید کونیادا اقامت ائدرکن قاباقچا قورولموش شئیخ صدرالدین تککه سینده یئرلشمه سینه باخمایاراق اورادا شئیخ اولان عبدالطیف ایله آنلاشابیلمدیگی اوچون اورانی دا ترک ائتدی. بئله لیکله تورکیه نین گونئیینده یاشایان وارساق تورکلری نین یانینا گئده رک اورادا اؤزونه مورید قازانماغا چالیشدی و باشاریلی دا اولدو. بو حادیثه-دن یوز ایل سونرا بیله، وارساق تورکلری آراسیندا صفوی شاهلیغینا طرفدار اولان انسانلار اورتایا چیخدی. اوسته لیک ۱۵۷۶-دا صفوی شاهلاری نین آلتی محافظلری بیله وارساق تورکلریندن الدو. عبدالطیف شئیخ جنئیدی اورادا راحات بوراخمادی و دونیا ایشلری ایله مشغول اولان ابراهیم بگه شئیخ جونئیدی توتوقلاتماق ایستگینده بولوندو. بو گلیشمکلردن خبری اولان شئیخ جونئید یانینداکی بیرلیکلری ایله بیرگه (باهم) مملوک سلطانینا تابع اولان سوریه تورپاقلارینا قاچماقلا اؤزونو خطردن قورتاردی. شئیخ جونئید ایسکندرون کؤرفزینده (خلیج) بیر ییخیق حاصاری کرایه ائده رک اونو قوروب تککه ائده رک بورادان شیعه لیگی یایماق اوچون گئنیش بیر تبلیغات باشلاتدی. سوریه، عثمانلی و عراقدان بیر چوخ صوفی قاچیب گله رک شئیخ جونئید اطرافیندا توپلاندیلار .
بو شیعه لیک اوجاقلاریندا تربیت اولموشلار صفویلر شیعه لیگی حاکیمیت ساحه سینه قالدیردیقدان سونرا، آذربایجانا گله رک ایران ممالیکی محروسه سینی شیعه لشدیرمک اوچون جان و باشلا خدمت ائتدیلر. فارس ادبیاتیندا بو ذاتلارا “علمایی از لبنان” دئیه ذکر اولونارلار. ایسکندرون کؤرفزینده اولانلار آراسیندا ۱۴۱۶-دا روملیده عصیان ائدن و محمد فاتح طرفیندن گوج و باسقی ایله باسدیریلان شئیخ بدرالدین یانچیلاری دا وار ایدی.
شئیخ جونئید صفوی یانچیلاری نین حلب شهرینده چوخالدیغیندان، راحاتسیز اولان مولوی شئیخی احمد بکری و آیری محافظه کار شئیخلر قاهره مملوک سلطانینا بیر عریضه یازاراق مملکتده بیر یالانچی فسادچی دولاشیر دئیه شئیخ جونئیدی شکایت ائتدیلر. بئله لیکله سلطان چاخماق ۱۴۵۳-ده شئیخ جونئیدی توتدورماق اوچون عسگرلرینه تعلیمات وئردی. بئله لیکله حلبده-کی والیلیک و عسگرلر شئیخ جونئیدی یاخالاماق اوچون هجوم ائتدی و شئیخ جونئید طرفدارلاریندان یئتمیش نفر اؤلدو. شئیخ جونئید ایسه ترابوزان ولایتینه قاچدی. یولدا توتولماقدان ساقیناراق (اندیشه ائده رک) شئیخ جونئید موریدلردن آرا و فاصیله ساخلامالی اولدو. بئله لیکله شئیخ جونئید قارا دنیز قیراغیندا عثمانلی تورپاقلارینا باغلی جانیق بؤلگه سینه اؤزونو یئتیردی.
شئیخ جونئید صفوی جانیقدا اوزون زامان قالاراق اؤزونه چوخلو طرفدار توپلادی. شئیخ جونئید جانیقدان یولا چیخاراق ترابوزان و اطرافینا حاکیم اولان کامنئن (یونان دیللی) ایمپراتورلوغونو ییخماغی و اونون یئرینه اؤزونه بیر دؤلت قورماغی بیر هدف دئیه نظره آلدی. شئیخ جونئیدین بو حرکتی مسلمان دؤلتلرینه قارشی اولمادیغی اوچون، مسلمان دؤلتلر بو حرکتلره سئیریجی قالدیلار.
بئله لیکله شئیخ جونئید صفوی جانیقدا بیر نئچه مین نفرلیک الی سیلاحلی طرفدارلاری ایله ۱۴۵۶-دا کومنئن ایمپراتورلوغو علیهینه هوجوما کئچدی. کومنئن دؤلتی اهالیسی نین چاره سیزلیگی و کومنئین امپراتورلوغونون ایچینده اولان آنلاشمازلیق و اقتصادی چتینلیک یوزوندن شئیخ جونئید راحاتجا بو دؤلتی دیزه چؤکوردو. نتیجه اعتباری ایله Kalo İoannes آتاسی نین تاج و تختینی چوخ راحاتلیقلا شئیخ جونئید صفویه تسلیم ائتدی.
شئیخ جونئیدین هوجومونو خبر آلان Kalo İonnes نظامی گوجلرینی توپلایاراق Kordile دئییلن یئرده بوگونکو آیا فوکاس کلیساسینا قدر ایلریله دی. یونان دنیز گوجلری ده یونان قارا گوجلری (نیروی زمینی) ایله بیرلیکده قارا دنیزین بویوندا یئلکن آچدی و جبهه توتدو. شئیخ جونئید قوتلری Meliares یاخینلیغیندا یئرلشمیش و Kapanion بوغازینی (تنگه) بؤیوک بیر گوج ایله توتموشدولار. بو چتین گونلرده ایمپراتورا ترابوزان شاهزاده لریندن فقط Mesochaldion Pansebastos Alexader کؤمک ائتمیشدی….. بو آرادا بیر فیرتینا (طوفان) گمیلری ساحیلدن اوزاقلاشدیردی. بو حالدان و وضعیتدن فایدالانان شئیخ جونئید هوجوما کئچه رک Pansebastos ایله اوغلانلارینی بیرلیکده اؤلدوردو. بونون آردینجا یونان اوردوسو قاچماغا باشلادی. بو ساواشدا فقط اوتوز نفر اؤلموش، چوخو اسیر دوشموشدو[۳]. شئیخ جونئید بو اسیرلرین چوخونو اؤلدورموشدو. شئیخ جونئید آیافوکاس کلیساسینی اشغال ائتدی و باش شهرین دیوارلارینا قدر ایلریلدی. قلعه محافظلرینی قورخوتماق اوچون، شئیخ جونئید اسیر اولموش بیر مئهتری و دربار کنیزلریندن Navrokovstas آدلینی ترابوزان قلعه دووارلاری نین قاباغیندا اؤلدورتدو و گؤیدن آسدیردی.
بو آرادا محمد فاتح طرفیندن خیضیر پاشایا ترابوزان بؤلگه سینه سالدیریق و هوجوم امری وئریلدیگینی ائشیدن شئیخ جونئید ترابوزان بؤلگه سینی ترک ائتدی. اونون آردیندان خضر پاشا چوخ راحاتلیقلا ترابوزان بؤلگه سینی عثمانلی ایمپراتورلوغونا باغلی ائده رک سون یونان دؤلتی نی ده عثمانلی ایمپراتورلوغونون بیر اَل آلتی شکیلینده اداره اولونماغا و هر ایل ۳۰۰۰ آلتین سککه وئرمگه مجبور ائتدی.
خیضیر پاشا طرفیندن شئیخ جونئیدین ترابوزاندان قاویلماسینی شاه اسماعیل زامانی عثمانلی نین سیواس شهری نین باناز کندینده یاشامیش پیر سلطان عبدال “آچیلین قاپیلار شاها گئده لیم” شعرینده بو وقایع و اتفاقدان ۶۰ یوخسا یئتمیش ایل سونرا بیر داها جانلاندیرمیش.
شاها گئده لیم
خیضير پاشا بيزي بردار ائتمدن،
آچيلين قاپيلار شاها گئده ليم،
سياست گونلري گليپ چاتمادان،
آچيلين قاپيلار شاها گئده ليم.
بوندا بيلمگه نی بيلديررلر مي
اَلي باغلي ناماز قيلديرارلار مي
يوخسا شاه دئگه ني اؤلدوررلر مي
آچيلين قاپيلار شاها گئده ليم.
اصليميز محمد قییمایین جللادلار
اوستوموزده بيتر داواجي اوتلار
اؤلوم آللاه امري يا اذيتلر
آچيلين قاپيلار شاها گئده ليم.
هر نَرَیَه باخسام يولوم دوماندير
پيريم بانا کفور ائتسه ايماندير
زينجير بوينوم سيختي حاليم ياماندير
آچيلين قاپيلار شاها گئده ليم.
ساغليقلي مي اولا دوستون اَللري
قارشيدا گؤرونن توزلو يوللاري
شاهدان ائلچي گلميش دَم بولبوللري
آچيلين قاپيلار شاها گئده ليم.
گوزل شاهيم چيختي مولا کؤشکونه
جان دايانماز غیئرتينه موشکينه
سني بَني يارادانين عشقينه
آچيلين قاپيلار شاها گئده ليم.
قاپيسي يوخ باجاسيندان باخارام
گؤزلريمدن حسرت ياشي تؤکرم
شاها گئدن بير بازرگان توتارام
آچيلين قاپيلار شاها گئده ليم.
پير سولطان آبدالام گؤزل شاه جانيم
آغلاماقدير بَنيم دَميم دئورانيم
عرشده مَلک، يئرده چشم افغانيم
آچيلين قاپيلار شاها گئده ليم.
اوسته گؤروندوگو کیمی شئیخ جونئیدین تورکیه-ده، لبناندا، سوریه و عراقدا شئیخلر آراسیندا قویدوغو بؤیوک شیعه لیک و علویلیک تأثیری شاه اسماعیلی حؤکومته گؤتورمک اوچون ده بؤیوک بیر وسیله اولموشدور.
شئیخ جونئید ترابوزاندان قاویلدیقدان سونرا، دیابکره حاکیم اولان اوزون حسن ایله اورتاق و مشترک دوشمنلری ساییلان جهانشاه قاراقویونلو حؤکومتی علیهینه ایش بیرلیگی ائده بیلر دئیه اوزون حسنین یانینا گئتدی.
اوزون حسن شئیخ جونئیدی یاخشی قارشیلادی. شئیخ جونئید اوزون حسنین اونا بسلدیگی محبتدن یولاچیخاراق، بیر مدتدن سونرا، اوزون حسنین باجیسی خدیجه بگیم ایله ائولندی. آمید یوخسا دیارباقیر شهری چوخلو دین و مذهبدن اولوشان بیر توپلومو اؤزونده باریندیردیغی اوچون، صفوی طریقه تینی اورادا یایماق شئیخ جونئید اوچون داها دا راحات اولدو. بئله لیکله شئیخ جونئید اوزون حسنین اجازه سی ایله آق قویونلو حؤکومرانلیغی آلتیندا اولان توپراقلاردا موریدلر قازانماغا و خلیفه لر تعیین ائتمگه باشلادی.
شئیخ جونئید آق قویونلو تورپاقلاریندا تککه لر آچارکن محمد فاتح بالکانلاردا آلبانیا و مجاریستان ساواشی ایله مشغول اولدوغو اوچون، ترابوزان ایمپراتورو Kalo İoannes عثمانلیلار انقیادیندان چیخماق اوچون، کئچمیش متحدلری آق قویونلودان ائلچی واسیطه سی ایله کؤمک ایستدی. ترابوزان ائمپراتورونون ائلچیسی اوزون حسن حضوروندا سؤزه باشلار باشلاماز، اوزون حسن ترابوزان ایمپراتورونون قیزی، کاتارینانی قادینلیغا و قاپادوقیا ولایتینی ده جهاز اولاراق ایستدی و عوضینده ترابوزونو عثمانلی قارشیسیندا مدافعه ائتمک سؤزونو ائلچی واسیطه سی ایله ترابوزان ایمپراتورونا یئتیرمه سین ایستدی.
کومنئن (Komnen) ایمپراتورو محمد فاتح قارشیسیندا دوروش گتیره بیلمه یه جگینی بیلدیگی اوچون، اوزون حسنین شرطینی قبول ائده رک ۱۴۵۸-ده آق قویونلو حؤکومداری و ترابوزان ایمپراتورلوغو آراسیندا آنلاشما بؤیوک مراسیم ایله ایمضالاندی. ایمپراتور Kalo İonnes او ایلده اؤلدوگو اوچون، قارداشی David Komnenus قارداشی قیزی Katerina خانیمی دیارباقیرا گلین گؤندردی.
کومنئن (Komnen) ایمپراتورلوغو سرحدینده اوزون حسنین گؤندردیگی بگلر گلین کاتئیرینانی قارشیلادی. شاهزاده کاتئرینانی چوخلو کئشیش و قادینلار دئیه بؤیوک بیر هئیت ائشلیک (همراهلیق) ائتدی. بونلار هامیسی دیارباقیرا گله رک اورادا قالمالی اولدولار. اوسته لیک کاتارینا گونلوک عبادتینی ائده بیلمه سی اوچون، بیر چوخ راهیب، کئشیش آداملار دا دیارباقیرا گلدیلر (توضیح: بلکه ده یونانلیلارین نیتی اوزون حسن حؤکومرانلیق ائدن توپراقلاردا میسیونئرلیک ائتمک ایدی. عملده ایسه اونلار مسلمانلار آراسیندا مسلمانلیغی قبول ائده رک بیر ائتنیک اولاراق یوخ اولدولار).
بئله لیکله کاتئرینا خانیم Despina Xatun آدی آلتیندا اوزون حسن ساراییندا خانیملیق ائتمگه باشلادی. Despina Xatun اوزون حسنی عثمانلیلار علیهینه ساواشا دورتمگه چالیشسا دا، بو چابالار فایدا وئرمدی. غرب دؤلتلری اوزون حسنی بیر مسیحیت اتفاقی ایچریسینده سوروکلمگه چالیشدیقلارینا باخمایاراق اوزون حسن گورجوستانا حمله ائتمکله بو اتفاق دا باش توتمادی، آنجاق غرب دؤلتلری ایله سیاسی علاقه لرینی سوردورمگه داوام ائتدی.
گورجوستانا ائتدیگی باسقین اوزره اوخویوروق: “اوزون حسن کیلیسالاری و راهیبلر قالدیغی مکانلاری یاغمالادی، اسیرلر آلدی، کئشیشلری، راهیبلری اؤلدوردو، بیر چوخ ائرککلر بیرلیکده اسیر آپاریلدی؛ بیر سیراسی مسلمان اولدو، بیر سیراسی ساتیلدی، بیر سیراسی دا کؤله، قول ائدیلدی.
اوزون حسنین Despina Xatun –دان اوچ قیزی و بیر اوغلو اولدو. بو قیزلاریندان مارتا خانیم شاه اسماعیل خطائی نین آناسی اولدو[۴].
بو آرادا شئیخ جونئید مذهبی دؤلت قورماق ذهنیتی ایله یاشادیغی اوچون، ۱۴۵۹-دا خانیمی، خدیجه خاتونو ایکی جانلی و حامیله دیارباقیردا، اوزون حسنین پایتختینده گئری قویاراق اردبیله دؤندو، گئنه ده جهانشاه قاراقویونلو طرفیندن سورگون ائدیلمک قراری آلیندی. بئله لیکله شئیخ جونئید اطرافینداکی موریدلرینی اردبیل شهری نین ائشیگینده توپلایاراق بیر نئچه مین سیلاحلی ایله ۱۴۵۹-دا “دین اوغروندا” ساواش دئیه مسیحی چرکسلر علیهینه قوزئی قافقازلارا دوغرو یولا چیخدی. شماخی خانی شیروانشاه اردبیلدن شئیخ جعفردن آلدیغی تحریک ائدیجی مکتوبدان یولا چیخاراق شئیخ جونئیدی البروس داغی نین قاراسو یاخینلیغیندا ساواشدا اوخلادی. شئیخ جونئیدین اؤلوموندن بیر آی سونرا، دیارباقیردا خدیجه خاتون بیر اوغلان دونیایا گتیردی. او اوشاغا حئیدر آدی وئریلدی. حئیدر آدی نین شئیخ جونئیدین وصیتی اساییندا اوغلان اوشاغینا وئریلدیگی احتمال اولونار. اوزون حسن یئنی دوغولموش صفوی اوشاغی نین بؤیوتمه سینی اؤز بوینونا گؤتوردو. تبریز قاراقویونلولاردان آلینان گونه دک حئیدر دیارباقیردا قالدی. حئیدر دوقوز یاشیندا اولارکن، اوزون حسن آذربایجانی قاراقویونلولاردان آلدیقدان سونرا، ۱۴۷۰-ده دایی سی اوزون حسن ایله بیرلیکده حئیدر اردبیله گئده رک، اوزون حسنین حضوروندا مراسیم ایله آتاسی شئیخ جونئیدین یئرینده اوتوردو. اوزون حسن تبریزده آق قویونلولارین حاکیمیت باشچیسی اولدوغو اوچون، بؤیوک عمی سی، شئیخ جعفر داها حئیدر ایله مخالفت دئییل، اونا بیلمدیکلرینی اؤیرتمگه چالیشدی. شئیخ جعفرین ذهنینده حئیدره قارشین هر هانکی بیر کین و کدورت اولسا دا، اوزون حسندن قورخدوغو اوچون، هر هانکی بیر کدورت حئیدره قارشین اؤزوندن آشکار ائتمدی. بئله لیکله شئیخ جونئیدین باشلادیغی دین حاکیمیتچیلیگی هدفی و پروقرامی بیر داها اوغلو، شئیخ حئیدرده تظاهر ائتمگه باشلادی.
شئیخ حئیدر آتاسی، شئیخ جونئیدین انتقامینی شیروانشاهدان آلماق اوچون گون سایماغا باشلادی. اوندان یانا بوتون وقتینی مریدلرینی سیلاحلاندیرماغا یؤنتدی (جهت وئردی). بئله لیکله شئیخ حئیدر تککه سی و مریدلری نین ائولری سیلاح انبارینا چئویریلدی. بعضی تاریخچیلر شئیخ حئیدرین تککه سینده قامیش قلم یئرینه قیلینج گؤرولدوگونو ده ادعا ائتمیشلر. شئیخ حئیدر اؤزو ده توفنگ دوزلدر بیر اوستا اولدو. او آیری اوستالاردان کؤمک آلمادان اؤزو سونگو (سرنیزه)، گولوله باتماز کؤینکلر، قیلینجلار، قالخانلار دوزتمگه باشلادی. اوسته لیک شئیخ حئیدر آتاسی شئیخ جونئید کیمی موریدلریندن سیاسی مقصدلر اوچون فایدالانماغی و اونلاری اوردو حالینا گتیرمگه ده چالیشان بیر خصوصیته مالیک ایمیش.
شئیخ حئیدر طریقه تی نین گئییملری و قیافتلری
شئیخ حئیدر طریقتی منصوبلاری اوزون درویش گئییمی گئیه-ر و باشلارینا دا “حئیدری” دئییلن “آغ ساریق (عمامه)” قویارمیشلار. ساریغین اوستوندکی تاج، یوخارییا دوغرو، گئتدیکچه سیوریلن، اون ایکی دیلیملی قیرمیزی بیر پوفلکدن اولوشارمیش (تشکیل تاپارمیش). بارماق قالینلیغینداکی اون ایکی دیلیم و قیرمیزی رنگ صفویلیگین شیعه عقیده سینی و اون ایکی امامی تمثیل ائدر. هر بیر دیلیمین اوستونه اماملارین آدی نقش اولونار. بو اون ایکی قیرمیزی دیلیملی آغ ساریغی باشینا قویانلار قیزیلباش آدلانار. افراطی موریدلر یئنی و تازا حئیدری باشلیغی باشلاریندا داشیدیقلاری اوچون، اونلارین بو تاجی قبول ائتمکلری صفوی ساواشچی هیئتی نی روح باخیمیندان بیر بیرلرینه داها دا باغلاراق اونلارین قوتلنمه سینه یول آچمیشدیر. شئیخ حئیدرین اورتایا قویدوغو بو ساریق (عمامه) و اونون اوستونده کی تاج شرق دین کولتورو تأثیرینده اورتایا چیخدیغی گمان ائدیلر[۵]. بوگون هیندوستانداکی سیکلرین باشلارینداکی ساریق و عمامه ده شئیخ حئیدر اورتایا قویدوغو ساریغین بنزری ساییلار. ساریق یوخسا عمامه ۵۰۰۰ ایل بوندان قاباق هیندوستاندا دوزلمیش قادین (خانیم) مجسمه لری نین باشیندا ثبت اولاراق گونوموزه داشینمیشدیر.
بو اساسدا ساریق یوخسا عمامه هندوستاندان آفریقا و آسیانین آیری مملکتلرینه مختلیف شکیللرده و بیچیملرده داشینمیش بیر باش اؤرتو ساییلار. اوزون حسن زامانیندا شئیخ حئیدری گؤرمک اوچون
آذربایجان، گیلان، قافقازلاردان و ایران ممالیکی محروسه سی نین بیر چوخ یئرلریندن اردبیله زیارت ائدنلرین آخینی و جریان ائتمه سی چوخالماغا باشلامیش. بو صوفیلرین بیر چوخو آنادولوداکی عثمانلی توپراقلاریندان، قارامان، تکه، حمید کیمی بؤلگه لردن، شامدان، لبناندان گلمک اوزره ایمیشلر. شئیخ حئیدر، داییسی اوزون حسنین یانیندا بؤیودوگو و مذهبی بیر فیقورا دؤندوگو اوچون، آذربایجان و ایران ممالیکی محروسه سی نین حؤکومرانی اوزون حسن، اؤز قیزی حلیمه بگی آقانی (مارتانی) اونا وئرمکله، ایستر ایستمز اؤز حاکیمیتچیلیگینی ده شیعه پارامیلیتئرلری قوه لری آچیسیندان کئچه ری ده اولسا، تضمین آلتینا آلمیش[۶].
اوسته اشاره اولدوغو کیمی شئیخ حئیدر اؤز تککه سینه خاص گئییملر اورتایا قویماغا و دولاییلی اولاراق مریدلری آراسیندا شیعه لیگی یایماغا چالیشمیش. اوزون حسن اؤلرکن باجی اوغلوسو، شئیخ حیدر ۱۸ یاشینا بیله دولمامیشدیر. شئیخ حئیدر بیرینجی اونیفورمالی ساواشینی قافقازین قوزئیینده-کی مسیحی چرکسلر علیهینه ۲۲ یاشیندا حیاتا کئچیرمیش. او آتاسی شئیخ جونئیدین انتقامینی شیروان شاهدان آلماق و مریدلرینی آرتیرماق اوچون، حرکته کئچمیش. بو آرادا اونون مسئله سی قافقاز خالقلارینا مسلط اولماق دئییل، فقط غنیمت اله گتیرمگی و مریدلری آراسیندا غنیمتی پایلاشماغی اساس گؤتورموشدور. شئیخ حئیدر سلطان یعقوبون فرمانینی شیروان شاها گؤسترمکله دربندین دمیرقاپیدان کئچه رک چرکسلره قارشین ساواش آچمیش. چرکسلردن بعضی طایفالار قاچارکن، بعضیلری ده ساواشماغا مجبور اولدوقلارینا باخمایاراق شئیخ حئیدر بو ساواشی قازانمیشدیر. شئیخ حئیدر آتاسی شئیخ جونئیدین انتقامینی شیروان شاهدان آلماغی هدف ائتسه ده، بعضی قیزیلباشلارین بو ساواش اوچون، داها آرتیق حاضیرلیق ایشی گؤرولمه لی دئیه اونو بو قارشی دورماد ان داشیندیرمیشلار. شئیخ حئیدر اردبیله دؤندوکدن سونرا، انسانی غنیمتلری، خاص اولاراق اسیر گتیردیگی مسیحی چرکس قیز و اوغلان اوشاقلارینی قبیله باشچیلاری آراسیندا بؤلوشموش. سونرا مالی غنیمتلری ده قیزیلباشلارا پایلاراق، بو غنیمتی سیلاح و مهمات تدارک گؤرمکلری اوچون، خرجلمکلرینی ایستمیش. اوسته لیک غنیمتلرین بیر بؤلومونو، تبریزده حاکیم اولان دایی اوغلوسو، سلطان یعقوبا گؤندرمیش. اردبیلده گونو گوندن گوجلنمکده اولان شئیخ حئیدرین شهرتی، تبریزده حاکیم اولان دایی اوغلوسونو، سلطان یعقوبو قورخویا سالدیغی اوچون، سلطان یعقوب اونو تبریزه گتیرمگه بویوروق وئرمیش. بئله لیکله سلطان یعقوب اؤزو شئیخ حئیدری زیارت گئتمه سینه گئده رک اونو ساواشا قاتیلماقدان منع ائتمیش، اردبیلدن چیخماماسینی ایستمیش، آنادولوداکی خلیفه لر ایله اولان موناسبتلری کسمه سینی ایستمیش. اوسته لیک سلطان یعقوب بیر قرآن اورایا گتیرده رک قاضی صفی الدین عیسا حضوروندا دایی اوغلوسو، شئیخ حئیدری آند ایچدیرمک ایله آزاد ائتمیش. بئله لیکله شئیخ حئیدر اردبیله گئری دؤنموش. اوندان بیر آز سونرا ایکینجی اوغلو اسماعیل، سونراکی شئیخ اسماعیل تموز آیی نین اون یئدیسینده، ۱۴۸۷-ده دونیایا گؤز آچمیش.
او ایللرده تبریزده وبا خسته لیگی اولدوغو اوچون، سلطان یعقوب قیشی قم شهرینده داشینمالی اولدو. ۱۴۸۸-ده شئیخ حئیدرین آناسی، خدیجه بگیم اردبیلدن شیعه لرین مقدس سایدیقلاری قم شهرینه، قارداشی اوغلو، سلطان یعقوبون سارایینا گئده رک اوغلو شئیخ حئیدر اوچون چرکسلره قارشین بیر آخین (هوجوم) اجازه سینی آلماق ایستدی. سلطان یعقوب بی بی اوغلوسو، شئیخ حئیدرین ایچدیگی آندا اعتماد ائده رک قاین آتاسی شیروان شاه فروخ یسارا تعلیمات مکتوبو یازاراق شئیخ حئیدره اورادان دربند اوزریندن چرکسلره قارشین کئچمه سینه اجازه وئرمه سینی ایستدی. بئله لیکله خدیجه بگیم اولوملو و مثبت جاواب ایله اردبیل شهرینه یئتیشر یئتیشمز شئیخ حئیدر هر گون مرید قوورپلاری ایله بیرلیکده خلیفه لری، خاص اولاراق خزر دنیزی قیراغینداکی طالیش بؤلگه سیندن و قاراباغدان اونلاری یانیندا توپارلاماغا باشلادی.
باشقا یاندان شئیخ حئیدر خاص بیر جاسوس گؤنده ره رک شیروانین عمومی دورومونو و وضعیتینی، عسگرلیک حاضیرلیقلاری اوزره بیلگی توپلاماغا چالیشدی. او زامان مملکت باریش ایچینده اولدوغو اوچون، فرخ یسارین عسگرلری هر یئره داغیلمیشدی. شیروانشاهین یانیندا یالنیز بیر نئچه امیر و سارای مأمورلاری وار ایدی. شئیخ حئیدرین ائلچیسی باش شهر شاماخی-یا گلدیگی زامان، فرخ یسار اوغلانلاریندان بیرینی ائولندیرمکله مشغول اولدوغو اوچون، گلن آدام بیر مسافر کیمی قارشیلاندی، اؤزونه انعام، آت و سیلاح هدیه وئریلدی و بیر شیروانلی نین ائشلیگی (همراهلیغی) ایله شئیخ حئیدره گؤنده ریلدی. شئیخ حئیدر گؤندردیگی جاسوس و ائلچیسی واسیطه سی ایله شیروانا باسقین ائتمه نین اویقون (مناسب) اولدوغونو اؤیرندی. بئله بیر دورومدا و وضعیتده، شئیخ حئیدر فرخ یسارین ائلچیسینه پیس داوراناراق (معامله ائده رک)، باباسی شئیخ جونئیدین انتقامینی آلماسی اوچون گلدیگینی فرخ یسارا بیلدیرمه سینی ائلچی واسیطه سی ایله بیلدیردی.
بئله لیکله شیروان شاهی فرخ یسار ائوینی و اشیاسینی باش شهرین یاخینلیغیندا اولان گلستان قلعه سینه گؤندردیکدن سونرا، اؤزو ده چوخ آز عسگر ایله شهر قلعه لرینی قوروماغا و مدافعه ائتمگه حاضیرلاندی. شئیخ حئیدر ایسه گلستان قلعه سینی محاصره آلماغا باشلادی. وضعیت بئله اولدوقدا شیروان شاه قاینی، یعقوب سلطانا چاپار ایله بیر مکتوب گؤنده رک کؤمک ایستدی. مکتوب قم یاخینلیغیندا “گؤزل ده ره” آدلی بیر دوشرگه-ده (اوردوگاهدا) یعقوب سلطانین الینه یئتیشدی. یعقوب سلطان دایی اوغلوسو، عصیانکار شئیخ حئیدره قارشین سلطانیه شهری اوزریندن کئچه رک اردبیله یولا دوشدو. اردبیلده یعقوب سلطان صفوی تککه سینه ائندی. اورادا خدیجه بگیم، باجیلیغی (اؤگئی باجی سی)، عالم شاه (مارتا، شئیخ حئیدرین خانیمی)، بی بی نوه لری سالطانعلی، اسماعیل (سونراکی شاه اسماعیل) و ابراهیم حؤکومدار یقعوب سلطانی آغیرلادیلار.
شیرواندا ایسه وضعیت اولدوقجا گرگین ایدی. شیروان قوشون باشچیلاری بیرلشه رک، دوشمنلری (شئیخ حئیدر) بیر دین آدامی اولدوغو اوچون، اونلار شیروان علماسی نین موافقت نی آلمیش و فرخ یسار شاها دا اوردونون توپلانماسینی و عملیاتین اوغورلو باشا چاتاجاغی اوزره بیلگی وئردیلر. بو آرادا یئرلی انسانلار آراسیندا اولان صفوی جاسوسلاری مسئله نی شئیخ حئیدره بیلدیرمکله شئیخ حئیدر تلم تله سیک شاماخیدان چیخاراق دربندن کئچمک چرکس لره هوجوم ائتمک ایستدی.
اردبیلده ایسه، بیر آز زماندان سونرا، ائشیک آغاسی (وزیر امور خاریجه) آلدیغی و سلطان یعقوبا وئردیگی بیلگی و معلوماتا اساسا، آق قویونلولارین یاخینلاشماسیندان قورخویا دوشن شئیخ حئیدر شاماخی نی اودا چکمیش، ییخینتیلارینی بوراخاراق دربند اوزریندن چرکسلره هوجوم ائتمک ایستدیگی خبری وئریلدی. یعقوب سلطان دورمادان اردبیلدن یولا چیخاراق بیر گون یول گئتدیکدن سونرا، شیروانشاهین کاتبی یعقوب سلطانین دوشرگه سینه (اوردوگاه) یئتیشدی.
شئیخ حئیدره ایسه دربندین کئچیدی قاپاندیغی و باغلی اولدوغو اوچون، یئرلی ساکینلره اذیت ائتدیگینه باخمایاراق، تعقیبده اولدوغونو ائشیده رک بیر داها گونئی توپراقلارا دوغرو گئری قاییتمالی اولدو. آنجاق تابئرسران و البوروس داغلاری اتگینده دارتانات کندی نین یاخینلیغیندا ۹ تموز ۱۴۸۸-ده یعقوب سلطان آق قویونلو بیرلیکلری و شئیخ حئیدر قیزیلباشلاری آراسیندا بیر آغیر ساواش باش وئردی. بو ساواشین سونوچ و نتیجه سی اولاراق شئیخ حئیدرین اؤلوسو آق قویونلونو بیرلیکلری الینه دوشدو. قیزیلباشلار اومودسوزلوغا قاپیلدیقلارینا باخمایاراق گئنه ده دؤیوشو داوام ائتدیردیلر. آنجاق ساواشین نتیجه سی دگیشمز قالدی. ۱۶ تموز ۱۴۸۸-ده شئیخ حئیدرین کسیک باشی، دایی اوغلوسو یعقوب سلطانا تسلیم ائدیلدی. سونرا تبریزه دؤنوش باشلادی. یعقوب سلطان مخالیفلره عبرت درسی اولسون دئیه، شئیخ حئیدرین (بی بی اوغلوسونون) کسیلمیش باشینی تبریز کوچه لرینده دولاشدیردی.
شئیخ حئیدر قافقازلاردا آق قویونلولار ایله باش وئرمیش ساوشدا اؤلدوکدن سونرا، اونون کیچیک اوشاقلاری و اونلارین اطرافیندا اولان فعالیتلر ده اردبیلده نظارت آلتینا آلیندی. دئمک، دینین سیاسیلشمه سی ایله یاخین قوهوملاری اولان، او جومله-دن یعقوب سلطان (شئیخ حئیدرین دایی سی اوغلو) بیله شئیخ حئیدرین اوشاقلارینا دوشمن کسیلدی و اونلار تعقیب اولوندولار. بو آرادا صوفیلر شئیخ حئیدرین یئرینه اونون بؤیوک اوغلو سلطانعلی نی خلیفه ائتدیلر. شئیخ حئیدرین یتیملری علیهینه اولان تضییقلر اونلاری نظارت آلتیندا ساخلاماقلا دا یکونلاشمایاراق اونلاری آنالاری “عالم شاه بگیم (مارتا)” ایله بیرلیکده فارس ولایتینه منصور بگ پورناق اولان اراضی و تورپاقلارا سورگون ائتدیلر.
اوسته لیک یعقوب سلطان آق قویونلو، شئیخ حئیدرین اورتایا قویدوغو ساریغی (عمامه نی) دا یاساق و ممنوع ائتدی[۷].
شئیخ حئیدر یتیملری (سلطانعلی، اسماعیل و ابراهیم) آنالاری ایله ایکینجی ایلی فارس ایالتینده، استخر قلعه سینده سورگون یاشامی کئچرکن یعقوب سلطان قاراباغدا گؤزلنیلمدن دونیاسینی دگیشدی.
یعقوب سلطان اؤلدوکدن سونرا، آق قویونلو شاهزاده لری آراسیندا قدرت ساواشی باشلادی. آق قویونلولارین بیر بؤلومو، اوزون حسنین اوغلو مسیح و بیر بؤلومو ده یعقوب سلطانین اوغلو، بایسونقورون اطرافیندا توپارلاندیلار. بایسونقور قدرتی اله آلارکن مسیح قارشی دورمادا اؤلدو. مسیح ایله بیرلشمیش اولان اوزون حسنین نوه سی رستم الینجه (آلانجاق) قعله سینده توتساق اولدو. بایسونقور حؤکومدارلیغا اوشاق اولدوغو اوچون، قوتلی امیرلردن ساییلان آی بگ رستم طرفدارلارینا قاتیلدی. آی بگ توتساق ائدیلمیش رستمین محافظه مودورونون رغبتینی قازانماقلا رستیمین آزادلیغینا ایمکان یاراندی. رستم مرند شهریندن تبریزه هوجوم ائدرکن مرند – تبریز یولو آراسیندا باش وئرمیش چارپیشما سونوجو و نتیجه سینده بایسونقور شیروان شاها سیغینمالی اولدو. بئله لیکله رستم تبریزده آق قویونلو حؤکومرانی اولاراق تخته اوتوردو. تبریزده حاکیم اولان آق قویونلو قانادی نین دوشمنی ساییلان بایسونقورن شیروان شاها سیغینماسی و شیروان شاهلارین دا شئیخ جونئید و دولاییلی اولاراق شئیخ حئیدرین قاتیلی ساییلماسی باخیمیندان تبریزه حاکیم اولان آق قویونلو باشچیلاری ایله شئیخ حئیدر و شئیخ جونئید یانچیلارینی، باشلاریندا شئیخ سلطانعلی و صفوی قیزیلباشلارینی شیروان شاه علیهینه بیر اتفاق یاراتماغا یول آچدی. بونون نتیجه سی اولاراق شئیخ حئیدرین فارس ولایتینه سورگون اولموش عائیله سی، باشدا شئیخ سلطانعلی توتساقدان آزاد اولاراق صفوی صوفیلری و یانداشلاری ایله بیرلیکده یاز فصلی ۱۴۹۳-ده تبریزه گلدیلر. رستم سلطان، شئیخ سلطانعلی صفوی ذاتا حؤکومدارلارا لایق اولان احترامی ائتدی. هر طرفدن قاچیب گلن طریقت منسوبلاری نین کؤمگی ایله صوفیلر اوردوسو باشینا کئچن شئیخ سلطانعلی تبریزدن یولا چیخاراق قافقازلاردا بایسونقورا آغیر ضربه لر ووردوقدان و اصفهان والی سی نین باش قالدیریسینی یاتیردیقدان سونرا، رستمین تبریزده حؤکومدارلیغینی قوتلندیرمیش اولدو[۸].
آنجاق صفوی شئیخلری نین گوجلنمه سی ایله آق قویونلو دؤلتی نین وارلیغی دا خطره دوشه جک بیر مقامدا یئر آلدی. دئمک، صفویلرین آق قویونلو دؤلتینی اله کئچیره جکلری زامان مسئله سی اولاراق اورتایا چیخمیش اولدو. مظفر شئیخ سلطانعلی تبریزه دؤنه رک اورادا رستم سلطان طرفیندن طنطنه لی مراسیم ایله قبول اولدو. شئیخ سلطانعلی بوندان سونرا، باباسی نین خلفی اولاراق اردبیل طریقت دؤلتی نین اداره سینی قورماق هوسی ایله تبریزدن آیریلدی. بئله لیکله اردبیلده طریقت مرکزی یئنیدن دینی و سیاسی حادیثه لرین مرکزی اولدو. مریدلر، منصوبلار کومه و بؤلوک حالیندا اردبیله آخین ائدیر و گلیردیلر. صفوی طریقتی نین گوجلنمه سی تبریزده شاهلیق ائدن رستم سلطانین خوشونا گلمدی. بئله لیکله رستم سلطان ۱۴۹۳-ده پاییز آیلاریندا آدام گؤنده رک شئیخ سلطانعلینی تبریزه گتیرتدی. ظاهیرده احتراملا قارشیلاماسینا باخمایاراق اطرافینی جاسوسلار ایله هؤردو[۹]. بو آرادا شئیخ سلطانعلی اَل آلتی بیر چوخ روحانی طرفدارلارینا پول یئتیرمگه چالیشارکن بو مسئله رستم سلطانا خبر وئریلدیگی و او بو ایشلردن شک و قوشقویا دوچار اولدوغو اوچون، صفویلری آرادان قالدیرماغا بیر نقشه و پلان حیاتا کئچیره بیلسین دئیه تدبیر تؤکمگه چالیشدی. آنجاق شئیخ سلطانعلی نین یانچیسی اولان بیر ذات رستم سلطانین نیتینی شئیخ سلطانعلی ذاتا یئتیرمکله او دا صوفیلر ایله مصلحتلشه رک بیر گئجه-ده تبریزدن اردبیله قاچمالی اولدو. رستم سلطان شئیخین اردبیله قاچیشینی ائشیدر، ائشیتمز آی بگ سلطانی، باجیسی اوغلو حسین بگ علی خانی اؤز یانینا چاغیراراق دئدی:
“الله گؤسترمه سین، سلطانعلی، بیر دفعه اردبیله وارارسا، اونا قارشی گؤندریله جک ۱۰۰۰۰ عسگر ده بیر شئی ائده مز”.
بئله لیکله عجله ایله شئیخ سلطانعلینی تعقیب ائتمکلری اوچون بویوروق وئره رک آغیر تجهیزات ایله آدی چکیلنلری یولا سالدی. قاچماقدا اولان صفویلر، اردبیل یاخینایغیندا شاماسی کندینه یئتیشدیکلری زامان شئیخ سلطانعلی اؤزونون اَله دوشوب اؤلوموندن اندیشه ائده رک کیچیک قارداشی اسماعیلی یانینا چاغیراراق اونون باشینا “حئیدری تاجی (قیریلباش تاجینی)” قویماقلا اونو اؤز یئرینه شئیخلر رئیسی تعیین ائتدی.
اوسته گؤروندوگو کیمی صفوی طریقتینده شئیخ رئیسلیگی و تککه رئیسلیگی آنلاییشی، شاهلیق کیمی ارثی بیر آنلاییشا دؤنموش و تبدیل اولموشدو. کیچیک، اوخویوب یازماغی بیلمگن بیر اوشاغی شئیخ سلطانعلی اؤز یئرینه شئیخ رئیسی، تککه رئیسی تعیین ائدر و بوتون صوفی، ارشد، مرشد و مریدلر ده اونون “رئیس المشایخ” اولدوغونو قبول ائدرلر.
سلطانعلی، قارداشی اسماعیلی اؤز یئرینه شئیخلر رئیسی تعیین ائتدیکدن سونرا، بابالاری شئیخ جونئید و آتالاری شئیخ حئیدرین دین حاکیمیتی قورماق آرزو و گؤروشلرینی ده بیر وصیت اولاراق اسماعیله سفارش ائتدی. سلطانعلی، اسماعیلی اؤز یئرینه شئیخلر رئیسی تعیین ائتدیکدن سونرا، یئتدی صوفینی ده اونا امنیت گوجو دئیه سئچدی. امنیت گوجلری آراسیندا حسین بگ لالا، قارا پیری بگ قاجار، عبدال بگ و طالیشلی ده ده بگ آدلیلارین دا آدلاری وار. سلطانعلی لازیملی سفاریشلری ائتدیکدن، اسماعیلی و ابراهیمی امنیت گوجلری ایله اردبیله یولا سالدیقدان سونرا، اؤزو ایسه تعقیب ائدنلر ایله اوغراشماغا و چارپیشماغا باشلادی. چوخ آغیر ساواشلار گئدرکن، سلطانعلی ۱۴۹۴-ده بیر دره نین ایچینه آتی ایله بیرلیکده دیغیرلانیب دوشه رک اؤلدو.
آنجاق حادیثه لر سلطانعلی نین اؤلومو ایله سونا چاتمادی. سونراکی گون آی بگ و امریندکی بیرلیکلر اسماعیل و ابراهیمی تاپماق اوزره اردبیله گیردیلر، خالقی سیخیشدیردیلار، هر یئری آراشدیردیلار. تککه-ده گیزلنن اسماعیل قورخودان یاخیندا قاضی احمد کاکولی نین ائوینه سیغیندی. اسماعیل اوچ گون او ائوده قالدی. آی بگ بیرلیکلری ائولری دلیک دئشیک ائده رک آختاردیقلاری اوچون، قاضی احمد کاکولی، اسماعیلی خانجان آدلی بیر خانیمین ائوینه آپاردی. خانجان خانیم یئدی یاشیندا اولان اسماعیلی بیر آی ائوینده ساخلادی. محمدی بگ آدلی ایله ائولی اولان اسماعیلین بی بی سی، شئیخ جونئیدین باجیسی پاشاخاتون آراسیرا اسماعیلی زیارت ائدیردی. اوندان سونرا هئچکس، حتی آناسی دا اسماعیلین هارادا اولدوغونو بیلمیردی. آی بگ سلطان اردبیلده اولدوغو مدت عرضینده اسماعیلین اولدوغو یئری آناسی، عالم شاها بیله دئمه-دیلر[۱۰].
بیر آیدان سونرا، پاشا خاتون ذولفاکار قبیله سیندن اولان جراحلیق ایشی ایله مشغول اولان اوبا آدلی آیری بر خانیمین ائوینه اسماعیلی کئچیرتدی. اوبا خانیم خواجه علی نین شفاهتی ایله آزاد اولونان تئمور اسیرلری نین محله سینده یاشیردی. رستم سلطان بو ایکی اوشاغی آرادان قالدیرماقدا قرارلی اولدوغو اوچون، اوبا خانیم اوشاغی اردبیلین یوکسک بیر یئریندکی جمعه مسجیدینه آپاراراق اورادا بیر توربه و زیارتگاهدا گیزلتدی، یالنیز آناسینا اسماعیلین حیاتدا اولدوغونا داییر خبر گؤندردی. بو مسجیدده ساواشدا یارالانمیش بیر صوفی ده گیزلنمیشدی. اوبا بو صوفیه اوشاغی گؤستردیکده، صوفی ۸۰ صوفی نین قاچاراق اردبیل اطرافیندا باغرو داغیندا گیزلندیکلرینی اسماعیله آنلاداراق اونلارین فقط کامیل رئیسلریندن امیر گؤزلدیکلرینی ده آرتیردی[۱۱]. اوبا خانیم، مسجیدی ترک ائتمه سینی و یولداشلارینا دا خبر وئرمه سینی سفارش ائتدی؛ بوندان یانا بو صوفیلرین باشچیسی رستم بگ قارامانلی ائشلیگی (همراهلیغی) ایله بیرلیکده گئجه یاریسی مسجیده گله رک اسماعیلی آپاردی و اونو باغرو داغینا دوغرو قارقان کندینده فائض فرخزادین ائوینه تحویل وئردی. بئله لیکله صوفیلر اؤز آرالاریندا اسماعیلی نئجه اماندا ساخلایابیلجکلری اوزره بحث ائده رک سونوندا اونون رشت شهرینه آپاریلماسینی اویقون حئساب ائتدیلر.
پاشا خاتونون اَری، محمدی بگ، رشت حاکیمی امیر اسحاق ایله چوخدان بری دوستلوغو وار ایدی. اردبیل اطرافیندا اسماعیل اوچون، امنیتده اولمادیغی آنلاشیلدیقدا ایلک اولاراق اونو گیلانین قاسکار بؤلگه سینه آپاردیلار. قاسکار حاکیمی امیر سیاووش اسماعیلی شخصا قارشیلادی و اونو رشته گئدن گونه دک اؤز ائوینده قوناق ائتدی[۱۲]. سونرا اسماعیل ایله رشت شهرینه گئتدی و گئری قاییتدی. اسماعیل رشت شهرینه گلدیکدن سونرا، حاکیم اسحاق اونو اؤز ائوینده قوناق ساخلاماق ایسته سه ده، اسماعیل حاکیمه قوناق اولماق ایستمدی و آق مسجید آدلی بیر مسجیدده قالماق ایستدی. مسجیدین یانیندا امیر نجم آدلی بیر قیزیل دوکانچیسی وار ایدی. او بو قاچاق اوشاقلا ایلگیلنمگه و اونا امن بیر یئر تاپماغا چالیشدی. بئله لیکله اسماعیل بو شخصین واسیطه سی ایله لاهیجان حاکیمی نین یانینا چاغیریلدی. اسماعیل بو دعوتی قبول ائتمکله لاهیجان بگی میرزا علی کارگیا اونا لاهیجاندا کئی افریدون مدرسه سی نین قارشیسیندا بیر یئر حاضیرلاتدی. لاهیجان بگی اسماعیله باشاردیغی قدر خدمت ائتدی و اونا خواجه شمس الدین آدلی بیر معلم ده تاپدی. داواملی گیزلی شکیلده قیزیلباشلارین گلیب اسماعیله باش ووردوقلاریندان یولا چیخاراق بو اوشاغین خرج و مخاریجلری نین صوفیلر و قیزیلباشلار طرفیندن قارشیلاندیغی گومان ائدیلر. شمس الدین اسماعیله اوخویوب یازما اؤیرتدیگی کیمی قرآن اوخوماق دا اؤیرتدی. صفوی منصوبلاری، طریقت رئیسی اولاجاق اسماعیله گیزلی اولاراق هدیه گؤندرمکدن، حتی گلیب زیارت ائتمکدن گئری قالمادیلار. آنجاق اسماعیلی تهلوکه یه و خطره سالماماق اوچون تئزلیکده زیارتچیلر قاراداغا، آنادولویا گئری دؤنوردولر.
بو آرادا آی بگ سلطان، اوبا خانیمی حبس ائتدیره رک اونا زورلا هر شئیی دئدیرتدی[۱۳] و اونو تبریزده بازار مئیدانیدا آسدیرماسینی (اعدام ائدیلمه سینی) امر ائتدی. محمدی بگ و باشقا کؤمکچیلرین کؤمکچیلری حبسه آتیلدیلار. محمدی بگ ۳۰۰۰۰ تنگه جزا وئرمکله قورتولدو.
اسماعیلین قارداشلاری ابراهیم و یئنه اونونلا بیرلیکده اولان اؤگئی قارداشی سلیمان گیلاندا بیر مدت قالدیقدان سونرا، اردبیله دؤنمک ایستدیلر. بونون اوچون ۱۲ دیلیملی “حئیدری تاجی” چیخاریب اونون یئرینه عادت اوزره آق قویونلولارین باشلارینا قویدوقلاری بیر تورکمن تاققه سینی قویدولار. بئله لیکله اردبیله حرکت ائتدیلر. ابراهیمین حرکتیندن سونرا، اسماعیل خسته له نرک، بیر ایل تمام یاتاقدا قالدی، آنجاق سونرا یاخشیلاشدی. سونرا بی بی سی پاشا خاتون بیر آدام گؤنده رک اسماعیلین خاطیرینی سورماق اوچون، اونا اوفاق تَفَق سوغاتلار دا گؤندردی.
زامان گئدیشی ایله اسماعیلین لاهیجاندا داها آرتیق قالماسی لاهیجان بگی اوچون، گونو گوندن بیر خطره چاتمیش مقادا یئر آلدی. اسماعیلی تسلیم ائتدیرمک اوچون، آق قویونلولار گونو گوندن لاهیجانا باسقینی آرتیردیلار. بو باسقیلار ایلک اؤنجه دوستجا تشبثلر اولماسینا باخمایاراق، سونرالار سیخیشدیرماق، قورخوتماق و حده گلمک مقامینا چاتدی. میرزا علی کارگیا، اسماعیلین صوفیلری نین توصیه و مصلحتلری اساسیندا آشاغیداکی شکیلده قرار آلدی:
“بیر آغاچا باغلادیغی سبدین ایچینه اسماعیلی اوتورتدوقدان سونرا، رستم سلطان ائلچیلری نین قارشیسینا کئچیب اسماعیلین اؤز توپراقلاریندا اولمادیغینا داییر آند ایچدی. بونون آردینجا هیئت ایسته مه یه رک (ناچار اولاراق) تبریزه گئری گئتدی. آنجاق رستم سلطان نتیجه-دن ممنون قالمادی و لاهیجانا عسگر یئریتمک ایسترکن، جوجه احمد و آی بگ طرفیندن اؤلدورولدو، بئله لیکله تاجینی و حیاتینی ایتیردی”[۱۴].
اسماعیلین چوخ تئز اولقونلاشان و تکمیللشن شخصیتی دونیا تاریخی نین چوخ دقته دگر تظاهرلریندن بیری ساییلار. بو دا اونون بئش یاشیندان حبس و سورگون ایله حیات کئچیرمه سی و بؤیوک انسانلار ایله اوتوروب دورماسی، بوتون سیاسی اولوب بیتن اتفاق و وقایعلری لمس و درک ائتمه سی ایله ایضاح ائدیله جک مقام ساییلار.
۱۴۹۸-ده رستم سلطانین تبریزده اؤلمه سی ایله آق قویونلو ایمپراتورلوغو آراقاریشیلیغا سوروکلندی. آق قویونلو ایمپراتورلوغو مسعود بگ ایله الوند بگ آراسیندا پایلاشیلدی. آذربایجان و دیارباقیر الوند بگین، عراق عجم و آیری بؤلگه لر مراد بگین حاکیمیتینه کئچدی. آیریجا باییندیرلی مراد یزد-ده، محمد کره ابرقو-دا، حسین کیا چلاوی سیمنان و فیروزکوه-دا، پورنک باریک بگ بغداد-دا، سلطانحسین میرزا خراسان-دا، ابولفتح بگ کیرمان-دا مستقیل حرکت ائتمگه چالیشدیلار. بو دورومدان (وضعیتدن) استفاده ائدن قیزیلباش رئیسلری اسماعیلی لاهیجاندان چیخارماغا قرار وئردیلر.
بئله لیکله قیزیلباشلار لاهیجانا گئده رک اورادا لاهیجان حاکیمی میرزا علی کارگیا ایله گؤروشه رک اسماعیل، جدی شئیخ صفی الدین نین مزارینی زیارت ائتسین دئیه، اسماعیلی کارگیانین نظاریتیندن چیخاراراق خلخال کندلرینه گتیردیلر. قیزیلباشلار اسماعیل ایله ۳ آی خالخال بؤلگه سینده قالدیلار. قیزیلباشلار اورادان اسماعیلی اردبیله آپاردیلار. اورادا اسماعیل، کئچمیش صفی شئیخلیگی و آتاسی شئیخ حئیدرین ینریده اوتوراراق، شئیخ باشلیغی آلتیندا مریدلر ایله ماراقلانماغا باشلادی. آنجاق بیر آز مدت کئچدیکدن سونرا، شئیخ اسماعیل اردبیل حاکیمی جکیرلی علی بگین باسقینا و تضییقینا دؤزنه مه یه رک بیر سایدا قیزیلباش مریدلری ایله اردبیلدن آیریلماق زوروندا قالدی. شئیخ اسماعیل دا باباسی شئیخ جونئید کیمی قاراباغا گئده رک اورادان آنادولو ولایتینه و اَرزینجان شهرینه یؤنلدی (جهت آلدی).
بعضی تاریخچیلر، او جومله-دن یاقوت هموی آذربایجانین غرب سرحدینی اَرزینجان قلمه آلماسی گؤروندوگو کیمی تاریخه اساسلانمیش کؤنول باغلارینا سؤیکنمیش (اساسلانمیش) ده گؤرونر. ایستر شئیخ جونئیدین و ایسترسه ده شئیخ اسماعیلین ارگین و بلوغ یاشلاریندا آنا دولویا گئتمکلرینی نظره آلارساق، علویلیگین و شیعه لیگین او زامانلار آذربایجانین اوجقار بؤلگه لرینده بیله بؤیوک اؤلچو ده یاییلدیغی آنلاشیلمیش اولار. بو علویلیک عثمانلی حاکیمیتینده و آنادولودا دا گونوموزه دک اؤز وارلیغینی قورویابیلدی. شئیخ جونئید اوزره اشاره اولوندوغو کیمی او زامانلار، قونیا، تَکَه، حمید، قارامان بگلیکلری کیمی بؤلگه لرده ده شیعه لیک کؤک سالماغا باشلامیشدی. اوندان یانا هر زامان اردبیلده صفوی شئیخلیگی چیخیلماز و داریسقال بیر دورومدا و وضعیتدده یئر آلدیقدا، قاراباغ اوزریندن آنادولویا گئده رک اورادا انسانلار آراسیندا سیغینماغا، اورادان کؤمک و گوج آلماغا چالیشمیشلار. اسماعیل ایسه اوشاق اولدوغو، اوزاق بیر مملکتده گئدیب تک باشینا باش چیخاربیلمدیگی، وقتلی و وقتسیز گئدیب گؤرمک، وار یوخ ائتمک چتین اولدوغو، یاخین یئر دئیه آق قویونلو نظارتیندن اوزاق یاریم مستقیل گیلان ولایتی اولدوغو اوچون، قیزیلباشلار لاهیجانی اسماعیلین اماندا قالماسی اوچون، اویقون حئساب ائتمیشلر. بوگون بعضیلری اسماعیلین گیلاندا آق قویونلو حؤکومتیندن اماندا قالماسینی درک ائتمگه رک اؤزلریندن آذربایجاندا قورولموش شیعه دؤلتچیلیگینی فارس شعوبیه چیلیگینه نسبت وئرمکلری تاریخی واقعیتلری درک ائتمدیکلریندن حئکایت ائدر.
شئیخ اسماعیل و اونا عاقیل وئرن مودروکلرین آماجی آنادولودا دؤلت قورماق، سونرا باباسی اوزون حسن آق قویونلو توپراقلارینی اله کئچیرمک ساییلاردی. شئیخ اسماعیل بیر مدت ارزینجان-دا قالماقلا آنادولوداکی قیزیلباشلار اسماعیلین اطرافینا توپلاشدیلار. اوستاجلو ائلی، شئیخ اسماعیلی بینگؤل یایلاغینا دعوت ائتمکله کئچمیشده کی شئیخ جونئیدین مریدلری، صوفیلر و چوخلو ائل باشچیلاری آنادولونون دؤرت بیر بوجاغیندان، ائله جه ده سوریه و لبنان و عراقین شمالیندان شئیخ اسماعیله ماراق و علاقه گؤسترمگه باشلادیلار. شئیخ اسماعیل ارزینجاندا اوردو قوردوقدا یئددی مین نفر آغیرلیقلی اولاراق آنادولو تورکلری ۱۰ قبیله-دن عبارت اولاراق شئیخ اسماعیلا، قیزیلباش صفتی ایله قوشولدولار؛ بونلاردان آشاغیداکی ائل و طایفالارین آدلارینی چکمک اولار:
۱۰) بیات آنا دولونون گون چیخان بؤلگه سی و عراغین قوزئی بؤلگه سیندن
عثمانلی ایکینجی بایزید آلدیغی تدبیرلر اساسیندا قیزیلباشلار اَرزینجاندا طریقت دؤلتی قوردوقلارینا باخمایاراق آنادولودا توتونابیلمه یه رک (دوروش گتیره بیلمه یه رک) داغیلمیش دؤلتلر حالیندا اولان آق قویونلو دؤلتلرینی اله کئچیرمگه قرار وئردیلر. بئله لیکله شئیخ اسماعیل باشچیلیغی ایله قیزیلباش اوردوسو آذربایجاندا حاکیم اولان، شئیخ جونئیدین قاتیلی ساییلان شیروان شاه دؤلتینی اله کئچیرمگه قرار وئردی.
قیزیلباشلار، شیرواندا حاکیم اولان فرخ یساری اؤلدورمکله شاماخی و باکی صفوی قیزیلباشلارین الینه کئچدی. ۱۵۰۲-ده، یازدا شئیخ اسماعیل آق قویونلو الوند بگ اوردوسونو نخجیوان و شرور بؤلگه لرینده آغیر یئنیلگه و شکسته اوغراتدیقدان سونرا، تبریزی اله کئچیره رک اؤزونو شاه اعلان ائدرکن شیعه لیگی حاکیمیت ساحه سینه قالدیردی. اوسته لیک اذاندا بیرینجی دفعه دگیشیکلیک ائتدیردی. بیلیندیگی کیمی اوگونه ده اذان اوخونارکن مسلمان دونیاسیندا “علی” کلمه سی ایفاده و بیان اولمازدی. قیزیلباشلارین تدبیری و شاه اسماعیلین امری ایله ” أشهد أن علياً ولي الله” ایفاده سی اذانا اکلنمیش اولدو. سونرالار بعضی مؤذنلر ایسه داها خوش سلیقه و مؤمن گؤرونمکلری اوچون، “أشهد أنأمير المؤمنين علياً ولي الله ” عبارتی اذان وئردیکلری زامان ایفاده ائتدیلر.
اذان مستحب اولدوغو، او زامانکی شیعه لیگین روحانیت کسیمی ده عقیده باخیمیندان عوام خالقی شاه اسماعیل حؤکومتی ایله سفربر ائتمگی مصحلت گؤردوگو اوچون، هئچ بیر شیعه مجتهد ده اذانا “… علياً ولي الله” عبارتی نین آرتیریلماسینا، ایستر او زامان، ایسترسه ده بوگونوموزه دک ایراد توتمادی. بئله لیکله شیعه لرین اذان اوخوماقلارینا بو عبارت (أشهد أن علياً ولي الله) آرتیریلدی. بعضی شخصلر بیر آدیم داها دا قاباغا گئده رک ” أشهد أن علياً ولي الله” عبارتینه “وصی رسول الله” عبارتینی ده آرتیرارلار. بیلیندیگی کیمی ناماز مسئله سینده ایستر حضرت محمد یاشادیغی زامانلار، ایسترسه ده خلفای راشدین زامانی یوزده یوز هر هانکی بیر خلیفه نین آدی، “الله ولی سی” دئیه اذاندا ایشلنمه میش. صفوی شاهلیغی زامانیندا بئله بیر غلو ائتمکلرین سونوچ و نتیجه سی اولاراق “علی الله” آنلاییشی دا بیر اینانج کیمی اورتایا قویولدو. بو غلو ائتمک اساسیندا علی الله-لیلار (اهل حق) اؤز دئدیکلرینه برائت قازاندیرماق اوچون بعضا اؤز دئدیکلرینی توجیه ائتمگه چالیشدیلار و دئدیلر: “علی الله دئییلسه ده، الله-دان آیری دئییل (فارسچاسی: علی خدا نیست، اما از خدا هم جدا نیست)”.
بئله بیر آرتیریملار (علاوه لر) دین و مذهب طرفدارلاری نین تعقیبه معروض قالماقلاری، اونلارین سیخیشدیریلماسی نین سونوچ و نتیجه سی اولاراق اورتایا چیخمیشلار. دئمک، هر هانکی عقیده صاحابلاری نین سیخیشدیریلماسی و سیاسیلشمه سی نتیجه سینده مذهب یانچیلاری اؤز بیرلیکلرینی باسقینا قارشین قوروسونلار دئیه غلو ائتمک ایله مذهب و آئییندن اوزاق بیر آنلاییش دا اورتایا قویدوقلاری درک ائتمزلر. شیعه لیگین تاریخده کئچدیگی یول دا بئله بیر چتینلیکلری یاشامیشدیر. بو چتینلیکلری باشا دوشمدن شیعه لیگی فارس شعوبیه چیلیگینه متهم ائتمک مسئله نین حلی دئییل، مسئله نی ترسه و یانلیش اورتایا قویماقدان حئکایت ائدر.
شاه اسماعیل، باباسی اوزون حسنین وارثی اولاراق کئچمیش آق قویونلو توپراقلاریندا حاکیمیت ائتمگه-ده اولان بوتون بگلیکلری اؤز حاکیمیتی آلتینا آلماغا شیعه دؤلتی یاراتماغا چالیشدی. یئنیدن توپارلانماغا چالیشان الوند بگی تبریز یاخینلیغیندا، آق قویونلو مراد بگی همدان یاخینلیغیندا، آلماقولاغی ساواشیندا مغلوب ائتدی (۱۵۰۳م.). بئله لیکله عراق عجم، خراسان، عربستان (بوگونکو خوزیستان) و فارس کیرمان ولایتلریندن باشقا آق قویونلو توپراقلاری نین بؤیوک بؤلومونو اله کئچیردی. ۱۵۰۴-ده فیروز کوه حاکیمی حسین کیا چیلاوینی بگلیکدن اوزاقلاشدیردیقدان سونرا، طبرستان، لاهیجان و جرجان حاکیملری اؤزلری گلیب تبریزه تابع اولدوقلارینی بیلدیردیلر. یزد بؤلگه سینده باش وئرن اطاعتسیزلیک باسدیریلاراق لالا حسین بگ یزد ولایتی نین حاکیم ائدیلدی. ۱۵۰۴- ۱۵۰۵-ده شاه اسماعیل قیشی اصفهاندا کئچیررکن عثمانلی ایکینجی بایزیدین ائلچیلری اونو بو باشاریقلاری اوچون تبریک ائتدیلر.
۱۵۰۷-ده ذوالقدر علاء الدوله دیارباقیرا دوغرو حاکیمیتینی گئنیشلتمگه چالیشدیغی اوچون، شاه اسماعیل او ذاتا قارشین آخین (هوجوم) ائتدی. بئله لیکله اَرزینجان طرفیندن آخین ائده رک عثمانلی توپراقلارینا گیردی و قئیسری اوزریندن ماراش و ائلبیستان بؤلگه لرینی اله کئچیردی. آنجاق علاء الدین ساواشدان قاچیندیغی اوچون، شاه اسماعیل تبریزه گئری دؤندو. ۱۵۰۸- عراق عرب ولایتلرینه آخین ائتدی. بغداد حاکیمی پورنَک باریک قیرمیزی بؤرک باشینا قویاراق شاه اسماعیله اطاعت ائتدیگینی بیلدیرمه سینه باخمایاراق باغیشلانمایاجاغینی باشا دوشدوکدن سونرا، شهری ترک ائتدی. بغداد ساوشسیز صفویلر طرفیندن ضبظ ائدیلدیکدن سونرا، مقاومت ائدنلر اؤلومه تابع توتولدو. بونون آردیندان کربلا، نجف و سامرایا گئدن شاه اسماعیل او شهرلرده اولان شیعه لیک مزارلارینی تعمیر ائتدیردی. لوریستان خرم آباد اوزرینه ساواش آچاراق غلات شیعه ساییلان مشعشع دئییلن سئکتی آرادان گؤتوردو. بئله لیکله صفویلر هویزه، دیزفول و لوریستانی اله کئچیردی. تبریزده دؤندوکدن سونرا، شیرواندا باش قالدیرمانی بیر داها باسدیراراق اطرافیندا حاکیم اولدو. کئچمیشده آرا قاریشیقلیق و قدرت بوشلوغو اولدوغو اوچون، اؤزبک خانی، شیبک خان (شیبانی) مشهد و خوراسانا قدر توپراقلارینی گئنیشلتمکله کیرمانا آخینلار باشلاتمیشدی. شاه اسماعیل شئیبک خانا ائلچی گؤنده ره رک کئچمیشده اوزون حسن ایمپراتورلوغونا عایید اولان بؤلگه لری بوشاتماسینی ایستدی. بونا قارشین شئیبک خان قیزیلباشلاری تحقیر ائده رک حاج سفرینه گئتمک نیتینده اولدوغونو و بوتون ایران ممالیکی محروسه سینه عایید اولان توپراقلار اوزریندن کئچمک ایستدیگینی بیلدیرن بیر مکتوب گؤندردی. بئله لیکله آچیقچا اوزون حسن ایمپراتورلوغونو اله کئچیرمک نیتینی اورتایا چیخدی. بئله لیکله شاه اسماعیل، شئیبک خان اوزرینه (علیهینه) آخین ائتدی. استرآباد (گرگان) و مشهدی راحاتلیقلا گئری آلیندیلار. ۱۵۱۰-دا شاه اسماعیل شئیبک خان علیهینه بیر داها ساوش آچاراق اونو آغیر بیر یئنیلگه یه و شکسته محکوم ائتدی. بئله لیکله شئیبک خان ساواش مئیدانیندا اؤلدو. مرو شهری ده صفویلرین کنترولونا کئچدی.
شئیبک خاندان سونرا، اؤزبکلرین باشینا عبیدالله خان کئچدی. ۱۵۱۲- عبیدالله خان خراسانا گیره رک هرات شهرینه دک ایلریلدی. بئله لیکله شاه اسماعیل بیر داها خراسانا اورودو یئریده رک او بؤلگه لری اؤزبکلردن گئری آلدی. بورا قدر هر شئی شاه اسماعیلین و قیزیلباشلارین کؤنلونجه اولموشدور.
آنجاق عثمانلی امپراتورلوغو آلتیندا یاشایان قیزیلباشلارین شاه اسماعیل بایراغی آلتینا کئچمک ایستگی، ایران ممالیکی محروسه سینه طرف آخین ائتمکلری و عثمانلیلارین بو کؤچو انگللمگه چالیشماقلاری، اونلارین دسته باشلارینی یاخالاراق جزالاندیرمالاری، شاه اسماعیلی بیر مذهب آدامی اولاراق راحاتسیز ائدیردی. آنادولودان اولان قیزیلباش اوردوسوندا اولانلارین دا بو مسئله یه اتکی و تأثیرلری وار ایدی. بوندان یانا بیر کینایه اولاراق، شاه اسماعیله دوشمن اولان حؤکومدارلارین سونو اؤلوم اولار دئیه، شئیبک خانین کسیک باشینی ایکینجی بایزیده بیر اخطار کیمی گؤندریلدی. عثمانلی سلطانی گئنه ده سویوق قانلی اولماسینی قورویاراق هر هانکی بیر تحریک ائدیجی جاواب وئرمدی. باشقا یاندان ۱۵۱۱-ده گونئی آنادولوداکی تکه لی تورکلر عصیان ائده رک آذربایجانا دوغرو یؤن (جهت) آلارکن عثمانلی اوردوسو بو عصیانی باسدیرابیلمدی. سیواس یاخینلیغینداکی ساواشدا شاه قولو بابا تکه لی-نین اؤلدورولمه سینه باخمایاراق تکه لیلر، اَرزینجان یاخینلاریندا تجارت کاروانلارینی یاغمالادیقدان سونرا، ایران ممالیکی محروسه سینه گبردیلر. شاه اسماعیل-ین نظامی گوجونو اولوشدوران تورکلرین چوخونون آنادولودان اولماسی ایله عثمانلی توپراقلارینا اونون ایلگیسی و علاقه سی داوام ائدیردی. ۱۵۱۲-ده روملو نورعلی خلیفه، قیزیلباش توکلری توپارلاییب صفوی اوردوسونا قاتماق آماجی ایله آنادولویا گؤندریلدی. نورعلی، دوغو و گونئی دوغو آنادولودان توپلادیغی قیزیلباش تورکلری ایله توقات یاخینلیغینداکی عثمانلی اوردولارینی هزیمته اوغراتدی. نورعلی توقات بؤلگه سینی بیر مدت الینده ساخلاراق شاه اسماعیل آدینا سیککه باسدیردی. بو آرادا ایکینجی بایزیدین نوه سی، شاهزاده احمدین اوغلو مراد قیزیلباش تاجینی باشینا قویاراق شاه اسماعیل طرفدارلارینا قاتیلماق ایستدی.
بو آرادا ایکینجی بایزیندین یئرینه کئچن سلطان سلیم، ایستر عثمانلی دؤلتی نین سارسیلمیش اولان اعتبارینی قازانماق، ایسترسه ده صفویلرین آنادولو ایله اولان ایلیشگیلرینی کسمک هدفی ایله ساواش حاضیرلیقلارینا باشلادی.
دیارباقیر حاکیمی اولان محمدخان اوستاجلو، ذوالقدر و مملوک عسگرلرینه قارشی قازاندیغی کوچوک چاپلی باشاریلارین اتکی و تأثیری آلتیندا اولاراق سلطان سلیمه حقارتلی بیر مکتوب گؤندردی. آنجاق ایکی طرفی ساواشا زورلایان اصیل سبب، آق قویونلولارین عثمانلی دؤلتی ایله سرحد غرب بؤلگه لرین قیسا دا اولسا، صاحیبسیز قالماسی ایدی.
شاه اسماعیل، آق قویونلو شاهلیغینا سون وئرمه سینه باخمایاراق ایران ممالیکی محروسه سینده تمام حاکیمیت قورابیلمه میش، عثمانلی دؤلتی نین شرق سرحدلری امنیتسیزلشمیش ایدی. بو گلیشمه لر ایکی طرف آراسینداکی مذهب (سنی و شیعه) رقابتینه ده سیاسی و استرانئژی زمینه قازانمیشدی.
بئله بیر وضعیتده آنادولویا هوسکار اولان شاه اسماعیلی غافیلگیر ائتمک و اونو اؤز ائوینده باسقی آلتینا آلاراق یئنیلگه یه و شکسته اوغراتماق، سلطان سلیم اوچون بؤیوک بیر باشاریق ساییلاردی. بئله ده اولدو.
گؤزلنیلمدن عثمانلی اوردوسونون ایران ممالیکی محروسه سی توپراقلاریندا ایلریلدیگی خبرینی شاه اسماعیل همدان-دا ائشیتدی. شاه اسماعیل قیزیلباش اوردوسو ایله عثمانلیلاری اؤز حاکیم توپراقلاریندا قارشیلاماغا چیخدی. آنجاق ساواشا حاضیرلیغی اولمادیغی، عثمانلی اوردوسو گؤزلنیلمدن بؤیوک حاضیرلیق ایله چالدیران بؤلگه سینه گیردیگی اوچون، باش وئرمیش ساواشدا صفویلر ۲۳ آغوست ۱۵۱۴- ده آغیر بیر یئنیلگه و شکسته ایله اوزلشدیلر. ساواشین نتیجه سی اولاراق ارزینجان و دیارباقیر بؤلگه لری صفویلرین الیندن چیخماقلا آق قویونلولارین غرب توپراقلاری بؤیوک اؤلچوده عثمانلی توپراقلارینا قاتیلدی. اوسته لیک چالدیران ساواشی شاه اسماعیلین یئنیلمزلیک اینانجینا دا بؤیوک ضربه ووردو. اونون آردیندان بابور شاه قندهار و بلخی اله کئچیردی. شاه اسماعیل، عثمانلیلار ایله باریشماق اوچون، سلطان سلیمه ائلچیلر گؤندرسه ده، بوندان بیر نتیجه چیخمادی. بیر چوخ آوروپالی دؤلتلرین ائلچیسی شاه اسماعیل ایله عثمانلیلار علیهینه گلیب دانیشیق ائتسه لر ده، شاه اسماعیل بیر داها عثمانلیلار ایله ساواشا گیرمدی و اؤلن گونه دک ساکین یاشام سوردو.
ایشیق سؤنمز، ۲۲٫۰۹٫۲۰۲۱
قایناقلار:
Bıyıklıoğlu, Tevfik, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, Ankara 1992
Fallmerayer, Jakob Philipp, Geschichte des Kaiserthums von Trapezunt, München 1827
Hasan KAYA – Necat ÇETİN, PİR SULTAN ABDAL’IN BİR MECMUADA YER ALAN ŞİİRLERİç Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 11/20 Fall 2016, p. 357-382, Ankara 2016.
Journal of the Society of Arts, Band XIII., London.
Ross, E. Denison, The early years of Shah Ismail, London 1896
Tufan Gündüz, Türkiye Diyanet Vakfi, İslam Ansiklopedisiç Şah İsmail.
[۱] بورادا جهانشاه ظرفیندن شئیخ جونئید-ین ایستنیلمز بیر شخص اعلان اولوندوغونا اشارت اولونار.
[۲] Jac. Ph. Fallmerayer, Geschite des Kaisertums von Trapezunt, S. 464-66.
[۴] بوگون بیر چوخلاری شاه اسماعیل-ین آناسی نین مارتا آدلی اولماسیندان یولا چیخماسینا و شاه اسماعیلین آناسی نی مسیحی اولماسینا متهم ائتدیکلرینه باخمایاراق شاه اسماعیلین آنا باباسی نین (اوزون حسن-ین) و آتا باباسی نین ( شئیخ جونئید-ین) کیم اولدوقلارینی و آتاسی (شئیخ حئیدرین) کیم اولدوغونو بیلمک ایستمزلر.
[۵] Leman Hare, Journal of the Society of Arts, Band XIII.
[۶] اوزون حسنین شئیخ حئیدر ایله ائولندیردیگی اؤز قیزی مارتا، کومنئن (Komnen) ایمپراتورلوغونون قیزی، دئسپینا خاتونون دوغدوغو قیز(مارتا) ساییلاردی. بو آدی آناسی قیزا وئرمه سینه باخمایاراق آق قویونلولار آراسیندا او “حلیمه بگی آقا” آدی ایله تانینار و چاغیریلاردی. بوگون بیر چوخلاری بو قیزی اوزون حسنین قیزی دئییل، بیر مسیحی قیز دئیه قلمه آلماقلا ایستمدن آذربایجان تورکلوگونو اؤزونه، اؤز کئچمیش تاریخینه اؤزگه یاشاتماغا چالیشارلار. بیلیندیگی کیمی سنتی جامعه لرده نسلین داوامی اوغلان طرفیندن داوام ائدردی. او اساسدا شاه اسماعیلین آناسی مسیحیدیر دئیه اوزون حسن کیمی بؤیوک بیر آذربایجانین مسلمان حؤکومدارینی کؤلگه-ده ساخلاماق آذربایجان تاریخی شخصیتلرینی گؤرمزدن گلمک و آذربایجان تورکلوگونو اؤز کئچمیش تاریخینه اؤزگه و بیگانه یاشاتماغا خدمت ائده بیلجک بیر یاناشما ساییلار.
[۷] Ross, E. Denison, The early years of Shah Ismail, London 1896, S. 5-7.
[۸] Ross, E. Denison, The early years of Shah Ismail, London 1896, S. 9-12.
[۹] Ross, E. Denison, The early years of Shah Ismail, London 1896, S. 9-12- 13.
[۱۰] Ross, E. Denison, The early years of Shah Ismail, London 1896, S. 36.
[۱۱] Ross, E. Denison, The early years of Shah Ismail, London 1896, S. 37.
[۱۲] Ross, E. Denison, The early years of Shah Ismail, London 1896, S. 38.
[۱۳] Ross, E. Denison, The early years of Shah Ismail, London 1896, S. 39.
[۱۴] Ross, E. Denison, The early years of Shah Ismail, London 1896, S. 47-50.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab bjn_Arab bjn_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab crh_Latn deu_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn tur_Latn azb_Arab ltz_Latn azb_Arab eng_Latn azb_Arab eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn