آنادیلدن درلمهلر-9
1.
اوشقونماق(uşqunmaq): بعضی یئرلی
آغیزلاردا، اؤزللیکله ماراغا و بیناب کیمی بؤلگهلرده جوخ راست گلینن بو سؤزجوک
"الدن قورتولوب قاچماق، گؤزدن ایتمک" کیمی آنلاملاری وار. ایلک باخیشدا
اوچماق فعلی ایله ایلگیلی گؤرونسهده، منجه اسکی تورکجهدن باخینجا بو گؤروش
دوغرو گؤرونمور. چونکو قاراخانلی تورکجهسینده، اورخون تورکجهسینده "گؤزدن
ایتمک، الدن گئتمک" معنالاریندا بیر "ایچقینماق" فعلی وار(باخ.
استاروستین و یولداشلاری، آلتای دیللرینین کؤکنلی سؤزلویو، 610.ص).
بو قایناغا گؤره، قوتادغو بیلیگده، بو آنلامدا ایچماق(ıçmaq) فعلی واریمیش.
بو گون ده تاتارجا و قیرقیزجادا ایچقینماق(ıçqınmaq)، باشقوردجادا ایسقینماق بو
معنالاری داشیماقدادیر. گئنه ده اوستهکی قایناغا گؤره، آبوشقا
سؤزلویونده، ایچقینماق اوستهکی معنالاردادیر. سنگلاخدا ایچغینماق "متعجّب
شدن" دئمکدیر. کلمه بو آنلامی ایله، بوگون آنادولو آغیزلاریندا،
ایچقینماق(ıçkınmak) و ایچغینماق(ıçgınmak) اولاراق یاشار. آما آنادولودا، اوچقونماق فعلی ده وار: "قورخماق،
قاچماق، هورکمک" دئمک اولور. اوستهلیک آغیزلاردا، اوچقوماق(uçkumak) فعلی ده وار
بو آنلامدا. آنلایابیلدییییم قدری ایله اوچقونماق فعلی سونرالاری و اوچماق فعلینین
تأثیری ایله، ایچقینماقدان اورتایا چیخیبدیر. آنجاق آنادولودا ایکیسینین
آراسیندا فرقلیلیک اولدوغو دا گؤرونور. تورکجهده بو فعله بنزر اَن آز بیر اؤرنک داها
وار: اوتقونماق/اودقونماق. بوردادا، سانکی گئچیشلی فعله –قونـ-اکی گلیبدیر.
سانیرام اوردا، ایلک اولاراق –قـ-/-(U)Q- اکی ایله اودوقماق فعلی تؤرهییب، سونرا اونا دؤنوشلو فعل قوران –نـ-/-(U)n-/-(I)n- اکی
گلیبدیر. اودوقماق فعلی بو گون ده دیلیمیزده، "آجیخیب-اودوقماق" کیمی
دئییملرده وار و (مجازی اولاراق؟) چوخ آجیخماق دئمک اولور. بلکه اوچقونماق دا،
بیر *اوچوقماق فعلیندن گلیر دییه دوشونور انسان. هر حالدا اوشقونماق دا، دانیشیق
دیلینده یایقین اولان چ>ش حادثهسی یاشانیبدیر. منجه سؤزجوک یازی دیلیمیزه
گیرهبیلهجک کلمهلردندیر.
2.
فالا(fala):"تویوغون یومورتاماسی و
یومورتایا یاتماسی اوچون هینه/اینه قویولان یومورتا". آذربایجان دان باشقا،
قارص، ایغدیر و کرکوکده ده بو سؤزجوک وار. آنجاق تورکیه تورکجهسینین یازی دیلینده،
فول(fol) و فوللوق(folluk) وار بو
معنادا. فوللوق'ون فولدان گلدییی آچیقدیر. آنجاق تورکیه تورکجهسییله دیلیمیزدهکی
کلمهنین فرقی آچیقلانمالیدیر. فول'ون یونانجا فولی(foli)دن گلدییی
بیلینیر. منجه بورداکی حادثه، تورکجهنین اویوشوم یعنی synharmony قایداسییلا ترس
دوشن فولی'نین، سونرالاری *فولا(fola) و فالا اولماسی و بؤلگهمیزه گیرمهسیدیر.
دیلیمیزده باشقا یونانجا آلینتیلار دا وار و یئنیلرینی ده گؤسترهجییم.
3.
کرکیت/کرکید(kerkit):"فرش توخوماسیندا ایشلهنن داراق، دَفه". آذربایجان
تورکجهسینین یانیندا، کرکیت قاشقایجا و قاشقای تورکجهسی یولویلا بختیاری
لورجاسیندا دا گؤرونور. سانیرام بعضی یئرلی فارسجالاردا دا یاشار. کلمهنین رومجا/یونانجادان
آلینتی اولدوغو بیلینیر و آنادولو آغیزلاریندا، کیرکیت (kirkit) اولاراق
یایقیندیر. آنجاق یازی دیلینده آز گؤرولور. ساعدینین یازدیغینا گؤره، مشکینده
کیرکیز(kirkiz) بیچیمی وار. بو وئری سیرادیشیدیر و کنترول ائدیلمهلی دیر.
کرکیت، تورکجه کرکی و کرکیجک (کیچیک کَرکی) سؤزجوکلرینه بنزسهده، یونانجادا
آلینج اولدوغو شوبهه گؤتورمز.
4.
قاریخماق(qarıxmaq):"یانیلماق،
یاهالماق، چاش-باش وورماق". اسکی تورکجهدهکی قاریقماق (qarıqmaq)دان گلدییینی
دییهبیلریک. اسکی تورکجهده، قاریقماق، "قار" کلمهسینه –ک/قـ-/-VK- اکی گتیریلرک(اسمدن فعل قوران بیر اکدیر) یارانمیش و اصلینده "قاردان
گؤزون قاماشماسی، قاماشماق" دئمک ایدی. بو آنلامی ایله قاریقماق، بوگون ده
تورکیه تورکجهسینده یاشار. آنجاق آذربایجان دا بیر آز آنلام قایماسی یاشانیبدیر.
5.
دَفَه(defe):"فرش
توخوما داراغی، کرکیت". سؤزجوک آذربایجان دا یایقین دیر. فارسجادا دا چوخ
گؤرولور. آنادولو آغیزلاریندا دا وار. ایچیندهکی ف سسسیزیندن اؤترو، آلینتی
اولما احتمالی گلیر عقله. اصلینده عربجه "دَفَته"دن گلدییی بیلینیر.
فارسجا سؤزلوکلرده، دفه یانیندا، دفته ده وار. دفتین ده قایناقلاردا گؤرولور.
6.
جییریق(cıyrıq):"داها
چوخ دئییملرده ائشیتمیشم؛ "بیرینی جییریق آغزینا وئرمک"(=آغیر تهلیکهیه
آتماق، ددهسینین کؤهنه بورجونا وئرمک) کیمی دئییملرده. آنادولودا دار بیر آلاندا،
پامبوق آریتما وسیلهسینین آدیدیر. یعنی پامبوغودان چیییتی آییرماق ایشینی گؤرهن
وسیله. آنادولودا بو وسیلهیه داها چوخ جیرجیر(cırcır) و چیرچیر(çırçır) آدی وئریلیر. سنگلاخداکی
چیرچیر مادهسیندن آنلاشیلان بیر نئچه آغاجدان عبارت اولان ساده آلت ایمیش.
جییریق سؤزجویو بیر چوخ سؤزلوکده یئر آلماز. کؤکنینه گلینجه، منجه جیرجیر و
چیرچیر کیمی او دا سس تقلیندن قایناقلانمالیدیر. آنجاق *جیییرماق کیمی بیر فعلدن
گلهبیلر. بئله بیر فرضی و شاهیدسیز فعل ایسه سس تقلیدی/یانسیماسینا دایاناجاقدیر.
7.
قارجاشماق(qarcaşmaq):"تَرپشمک،
قاریشماق، دولاشماق". داها چوخ قورداقلار(ایستر قاریندا اولسون، ایستر میوهده،
اَتده و بنزرلرینده) اوچون ایشلهنیر(فارسجاسی: درهم لولیدن). کلمه آنادولو
آغیزلاریندا دا وار. آنجاق اوردا، هلهده، قاریشماق آنلامی بلیرگین(بارز)دیر. تاراما
سؤزلویونه گؤره، عثمانلیجادا، قارجاشماق "ژولیدن، شوریدن، پیچش، تاب(=قیوریم)"
قارشیلیغی اولاراق فارسجا-تورکجه سؤزلوکلرده یئر آلیبدیر. اسکی قایناقلاردان
بیلدیییمه گؤره قیپچاقجادا، قارجاماق(=قاتماق، قاریشدیرماق) فعلی وار. بوردان
آنلاشیلان قارجاشماق، "بیرلیکدهلیک، ایشدشلیک" بیلدیرن –شـ- اکی ایله
بو قارجاماقدان اورتایا چیخیبدیر. قارجاماق فعلینه گلینجه، قارماق فعلی ایله
ایلگیلی گؤرونور. آنجاق بورداکی –جـ- اکی آچیقلانمالی دیر. منجه یازی دیلیمیزه
آلینماسیندا بیر مسأله یوخدور.
8.
جولیک(culik):"چوخ بیلمیش، سامان آلتینین سویو". فارسجا سؤزلوکلردن،
معینده "رِند، زیرک" اولاراق آچیقلانیر. بعضی سؤزلوکلرده،
ژولیک بیچیمی ده وار. آنلاشیلان اساس بیچیم بو اولاجاقدیر. چونکو تورکجهمیزده
کلمه باشیندا ج>ژ حادثهسی یاشانماز. بوردان سؤزجویون آلینتی اولدوغو
آنلاشیلیر. اصلینده تورکجه ده سس اویوشومونا اویمادیغی اوچون، تورکجه اولمادیغی بللی
دیر. نه ایسه، جولیک/ژولیک روسجادان گلیر، هادی بهیین دیلدنیز ده
احتمال وئردییی کیمی؛ روسجادا ژولیک "تولکو، اوغورو، فیریلداقچی،
آلداتیجی" دئمک دیر. کلمهنین کؤکو روسجادیر و "قیرتماق، کسمک"
آنلامینداکی zhulitدن گلیر. بونلاری یازارکن، محمدرضا شعار کیمیلرینین
ژولیک و جولیک سؤزجویونو اسکی آذریجهیه باغلاماسی، هانسی گؤزل آراشدیرمالار نتیجهسینده
اورتایا چیخدیغینی دوشونورم![1] آیریجا
فارسجاداکی جولیکده تورکجهدن گئچمهلی دیر. چونکو فارسجایا گئچینجه، ژولیک بئله
بیر سس دهییشیمنه(ژ>ج) احتیاج یوخایدی.
[1] محمدرضا شعار، فرهنگ واژههای کهن در زبان
آذربایجان، انتشارات بلخ وابسته به بنیاد نیشابور، 1378.
pbt_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk wol_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk knc_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab