4- /ب./ نشری[1]
اوچ جیلدده ترتیب ائدیلن علمی- تنقیدی بو متن گرگین و جیددی علمی امک محصولودور. ترتیب ائدهن نوسخهلری قارشیلاشدیرمادا حقیقتاً زحمت چکمیشدیر. ولاکین اوَّلا متنی دوزگون اوخوماقدا و ثانیاً نسیمییه عائد اولمایان شعرلری تشخیص وئرمهده سهولری چوخدور. من بو نشردن، اساس نوسخه کیمی یارالاندیم. نوسخه بدللر آراسیندان ان ساغلامینی سئچمگه چالیشدیم و شک ائتدیگیم یئرلرده، متنی باشقا نشرلرده گلن واریانتلار ایلهده مقایسه ائتدیم.
میثال اوچون گتیردیگیمیز آشاغیداکی بئیت:
نسیمی اولدو قوربان قاشین اوچون،
زهی قوربان قاشین تک یایا اوچون.
/ ق./ و / آ./ دا یوخدور. / ب./ نوسخهسینده:« زهی قوربان کاننک تک . . . »، / ح./ دا:« نه قوربان قاشین تک . . . »، / ب./ده:« نه قوربان کی . . . » شکلینده گلمیشدیر. من بونلارین هامیسینی قارشیلاشدیراراق، اؤز روایتیمی اوخوجویا تقدیم ائتدیم.
و یا / ب./ نوسخهسینده گلن:
ائیلهدی کؤنلومده مأوا شول جمالین گنجی، کیم،
کعبهنینگنجیبودور، شول گنجه ویران بولدوم اوش!
ائیلهدیم کؤنلومو مسکن او جمالین عئشقینه.
فورماسیندا و وئردیگی واریانتلاردا:
ائدهرم کؤنلومده ائو وئر شول جمالین عئشقینه.
و:
ائیلهدیم کؤنلومو مسکن اول نیگارین عئشقینه.
و:
ائیلهدیم کؤنلومده مأوا اول نیگارین عئشقینی.
فورمالاریندا گئتمیشدیر. /ح./ نسخهسینده ایسه یوخدور. نظره گلیر کی منیم سئچدیگیم اوخونوش، ان دوغرو اوخونوش اولمالیدیر.
بو نشرده بعضی دگیشیلمیش فورمالاری، ترتیب ائدهن متنه آلمیشدیر.
میثال اوچون:
منبوگونشولخاکدرگاهیگولوستانبولدوم اوش.
بئیتینین بیرینجی مصراعی، بعضی نوسخهلرده:
ای منی دعوت قیلان یارین گونش دیدارینا.
فورماسیندا گئتمیشدیر. آیدیندیر کی بورادا «یارین گون» و «بوگون» تضادی ایشلنمیشدیر و «یارین گونش دیداری» عیبارهسی، دگیشیلمیش فورمادیر.
و یا:
یازو گؤزوندور دویوموز، ماء معین دیر مئییمیز،
سن نه بیلیرسن بو مئیی، چون کی خومارین یوخ ایمیش.
یاز گونو دردوموزون ماء معیندیر مئیوموز.
و / ح./:
یاریم اؤنونده دلبرین ماء معیندیر مئییمیز.
شکیللرینده اوخوموشلار. / ب./ الیازماسیندا گلدیگی شکیل ایسه بئلهدیر:
یازو کوزنکدر دیموز، ماء معین در مییمز.
بو روایتی سئچیب تکمیل ائتمهده بوتون واریانتلار و نوسخه بدللری گؤروب، اونلارین آراسیندان تمامیله دوغرو- دوزگون حساب ائتدیگیمی گتیرمیشم. و یا:
صورتیندنایصنم! تا گؤرموشم حققی عیان،
سجده قیلدی یوزونه بو عاشیق قلاشینیز.
(ب - 394)
صورتینده دلبرا دیدی کی حق گؤردو عیان.
و بلشقا بیر واریانتداندان، تصحیح ائدهنین خبری یوخدور. من، / ب./ نوسخهسینین واریانتینی سئچدیم.
همین نشرین امتیازی، وئردیگی واریانتلارین تنوّع و رنگارنگلیگیدیر. میثال اوچون:
سیّارهلرین سئیر ائدهرم دون- گون ایچینده،
شول سئیر ائدیجی کوکب سیّار اله گیرمز.
سیاره کیمی سئیر ائدهرم دائیم آنینلا.
و بیر نوسخهده:
سیّاره کیمی سئیر ائدرم دائیم ایچینده.
و بیر نوسخهده:
سیّارهلرین سئیر ائدرم دون- گون اگرچی.
فورمالاریندادیر:
منیم سئچدیگیم فورما، ظنّیمجه داها دوغرودور.
و یا:
هر بیهونر انصافی یوخ اوش منصبی توتدو،
صاحیب هونره منصب و ایدرار بولونماز.
هر بیهونر انسان بئله منصب یئری توتدو.
هر بیهونر انصافسیز اوش منصبی توتدو.
هر بیهونر انسان ایله منصوبلاری توتدو.
هر بیهونر انصابله منصبلری توتدو.
و یا آشاغیداکی مقطعین:
جنتین حوری سنا اولماز برابر حوسنله،
چوننسیمیگؤرمهمیشبونجاکیحورانچیزگینیر.
سؤز یوخ کی هر ایکی واریانت سونرالار نسیمینین عاشیقلری طرفیندن دگیشیلمیشدیر. حتی ظنّیمیز بودور کی همین غزلی، نسیمی یوخ، بلکه اونون والهلری قوشموشلار.
و یا:
زرق ایشی رواج اوشدا کساد ائیلهدی فضلی،
علم اهلینه بیر رونق بازار بولونماز.
جهانشاه حقیقینین شعرلرینین نسیمی آدینا وئریلمهسی: هم / ب./ و همده / آ./ نوسخهلرینین اساس چاتیشمازلیقلاری، دئدیگیم کیمی، اونلارین نسیمییه عائد اولمایان شعرلری تشخیص وئرمهمهلریدیر. بو باخیمدان خصوصیله / ب./ نشری بیر آنبارا تبدیل اولموشدور و ناشیر، نسیمی آدینا مشهور اولان هر شعری، ولو بیر شعردن نئچه روایتی، دیواندا آنبار ائتمیشدیر. میثال اولاراق، بورادا جهانشاه حقیقی دیوانینا نظر سالیریق. جهانشاه حقیقی، قاراقویونلو شاهی، تبریزی اؤزو اوچون پایتخت سئچمیش و افراطی شیعی حکومتی قورموشدور. او، اهل حق فیرقهسینین آتش بیگی طایفاسینا باش تاپشیرمیش بیر صوفی حساب اولورموش. اونون زامانیندا بایرک قوشچو اوغلو آدلی بیر اهل حق شاعیریده ظهور ائتمیشدیر.[2]
جهانشاه حقیقی تورکجه عرفانی دیوان ترتیب ائتمیشدیر. او، اؤز شعرلرینی نسیمینین تأثیری آلتیندا یازمیشدیر. حتی اونون بعضی شعرلرینه نظیره قوشموشدور. میثال اوچون:
نـ: لبینه اهل نظر جان دئدیلر، گئرچک ایمیش،
آغزینا نقطهی پنهان دئدیلر، گئرچک ایمیش.
حـ:آغزینیغنچهیخندان دئدیلر،گئرچک ایمیش،
خط روخسارینی ریحان دئدیلر، گئرچک ایمیش.
نـ: جمالین قیبلهی ایمان دگیلمی؟
وجودون مظهر انسان دگیلمی؟
حـ: جمالین روضهی رضوان دگیلمی؟
دوداغین چئشمهی حئیوان دگیلمی؟
نـ: ای جمالین صورت رحمانیمیز،
ای دوداغین چئشمهی حئیوانیمیز.
حـ: ای وصالین روضهی رضوانیمیز،
ای دوداغین چئشمهی حئیوانیمیز.
میثال اوچون جهانشاه حقیقینین آشاغیدا مطلعلری وئریلن 14 غزلی، نسیمینین دیوانینین تنقیدی نشرلرینی حاضیرلایانلار طرفیندن اونون دیوانلارینا داخیل ائدیلمیشدیر:
ای خط و خالین کلام الله هم امّ الکتاب،
حسرتیندن دیدهی عشّاق اولموش غرق آب.
( / ح./ ، 493)
ای روخون گولزار جنّت، ساچلارین ریحانیدیر،
وی دوداغین آب حئیوان، جان آنین حئیرانیدیر!
(/ ح./ ، 260)
ای مَلکسیما نه جانسان وجه رحمان سندهدیر،
مصحف حقدیر جمالین، شرح رحمان سندهدیر.
(/ ب./ ، 3 ، 46)
بو نه حوسنِ جانفزادیر، کیم آنا نظیر یوخدور،
(/ ب./ ، 3، 46)
(/ ح./ ، 507-/ آ./ ، 173)
(/ ح./ ، 206-/ آ./ ، 110)
(/ آ./ ، 177)
(/ ب./ ، 3، 66)
(/ ب./ ، 3، 264)
(/ ب./ ، 3، 261)
(/ آ./ ، 211)
(/ ب./ ، 3، 73)
(/ ب./ ، 3، 303-/ آ./ ، 78)
دوداغین چئشمهی حئیوان دگیلمی؟
(/ ح./ ، 101-/ ب./ ، 3، 149)
جهانشاه حقیقی دیوانینین تنقیدی متنینی حاضیرلایان محسن مجیدینین دئدیگینه گؤره، بو غزللر بو دیوانین 879 هـ. و 893 هـ. ایللرینده استنساخ ائدیلن ایکی الیازماسیندا موجوددور.[3]
همین غزللردن بیرینی نسیمی دیوانینین / ب./ تنقیدی متنینه سالینمیش روایتی ایله بیرلیکده آشاغیدا گتیریریک:
تصحیح ائدهن حقیقی غزلینی، 879 هـ. ایلینده یازیلمیش الیازمانین 75- آ صحیفهسینده و 893 هـ. ایلینده یازیلمیش الیازمانین 52- ب صحیفهلریندن آلمیشدیر. تصحیح ائدن هر ایکی نسخهده هئچ بیر نوسخه بدلهده راست گلمهمیشدیر.
/ ب. / نشرینی حمید آراسلی نظری آلتیندا ترتیب ائدهن جهانگیر قهرماناوف ایسه غزلین یوخاریداکی روایتینی تبریز ملی کیتابخاناسینین محمد نخجوانی مجموعهسینه عائد ائدیلن «دیوان نسیمی» الیازماسیندان آلمیشدیر.
یوخاریدا مطلعلرینی وئردیگیمیز قالان 13 غزلینده مصراعلاری تحریف ائدیلهرک نسیمی آدینا وئریلمیشدیر. تحریف ایشی او قدهر آیدیندیر کی شرحه احتیاجی یوخدور. میثال اوچون بیر غزلین مطلعی حقیقی دیوانیندا بئلهدیر:
همین بئیت، / ب./ نشرینده استانبول بایزید کیتابخاناسیندا 3353 سای ایله ساخلانیلان نسیمی دیوانی الیازماسیندان آشاغیداکی شکیلده تنقیدی متنه سالینمیشدیر:
بورادا نسیمی آدینا وئریلن بیرینجی مصراعین تحریفی تام آیدین بیر مسألهدیر.
حقیقی دیوانی:
نسیمی دیوان:
بوتون بو بحثلره باخمایاراق، بیز بو غزللرین بعضی روایتلرینی «مشکوک شعرلر» بؤلومونه آلدیق.
[1] عماد الدین نسیمی. اثرلری، اوچ جیلدده، علمی- تنقیدی متنین ترتیبی: جهانگیر قهرماناف، علم نشریاتی، باکی، 1973.
[2] باخ. بایرک قوشچو اوغلو، کلاملار، ترتیب ائدن: ح.م. صدیق، انتشارات ندای شمس، تبریز 1386.
[3] محسن مجیدی. قاراقویونلو حؤکمداری جهانشاه و تورکجه دیوانی ، آنكارا، 2006، ص 84.
[4] هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (حج/ 78).
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab ara_Arab urd_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab knc_Arab azb_Arab azb_Arab knc_Arab pes_Arab pes_Arab ara_Arab azb_Arab ara_Arab knc_Arab knc_Arab urd_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab urd_Arab ara_Arab urd_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab knc_Arab