بللیدیر کی، اورتا آسیادا موجود اولموش قاراخانیلر دولتینین (۹۲۷-۱۲۱۲) حاکملری اؤز سارایلارینا فارسدیللی شاعرلرله یاناشی، تورکدیللی شاعرلری ده جلب ائدیر و اونلارا حمایهدارلیق ائدیردیلر کی، اونلار دا اؤز آنا دیللرینده تورک قهرمانلارینی وصف ائده بیلسینلر. قاراخانیلرین (قارلوقلارین) مشهور سرکردهسی آلپ ار تونانین (بو آدین “تونقا” واریانتی عرب الیفباسینداکی متنین یانلیش اوخونماسی نتیجهسینده یارانیب) اؤلومو ایله باغلی عروضون رجز بهرینده یازیلمیش آغی بونا بارز نمونه اولا بیلر.
آنجاق XI عصرده اورتا آسیادان سوریایا و فلسطینه قدر اوزانان اراضیلرده بؤیوک امپریا یاراتمیش سلجوقیلر، قاراخانیلرین عکسینه اولاراق، قیسا مدتده فارس دیلینی و مدنیتینی قبول ائدهرک، تئزلیکله فارسلاشدیلار و تورک دیلی و ادبیاتینین انکشافی بارهده دوشونمهدیلر.
قیسا مدت عرضینده فارسلاشاراق، فارس دیلی و مدنیتینی آنادولویا دک آپاریب چیخاران سلجوقیلر یالنیز فارس دیلینده یازیلمیش بدیعی اثرلره قونورار وئریر، تورک دیلینه ایسه تمامیله اعتیناسیز یاناشیردیلار. دیل مسئلهسی نظامینین اؤزونو ده چوخ ناراحات ائدیردی. “یئددی گؤزل” اثرینده شاعر اورک آغریسی ایله یازیردی:
تورکلوگومه بو حبشده (قارانلیق موحیطده) قیمت وئرمیرلر،
بونا گؤره ده خوش دوغوا یئمیرلر.
اویغون شیکایته بیز تورک شاعری عاشیق پاشانین ۱۳۳۰-جو ایلده یازدیغی “غریبنامه” اثرینده ده راست گلیریک:
تورک دیلینه کیمسنه باخماز ایدی،
تورکلره هرگز گؤنول آخماز ایدی.
تورک دخی بیلمز ایدی اول دیللری،
اینجه یولو، اول اولو منزللری.
یالنیز مونقوللارین گلیشیندن سونرا آذربایجانین ادبی حیاتیندا وضعیت تدریجا دییشمهیه باشلاییر، چونکی مونقوللار فارسلارین قلیز و طمطراقلی اوسلوبونو خوشلامیردیلار.
نظامی گنجوی حقینداکی مباحثهلی مسئلهلردن بیری ده اونون ملی منسوبیتی ایله باغلیدیر و بو پروبلئم XX عصرین بیرینجی یاریسیندان باشلامیشدیر.
نظامینین و اونون معاصرلری اولموش فارسدیللی آذربایجان شاعرلرینین ملیتجه فارس اولماسینی تصدیق ائتمک اوچون ایران ادبیاتشناسلاری مختلف دلیللردن استفاده ائتمهیه چالیشیرلار. بونلارین ایچهریسینده اونلارین “داشدانکچن” حساب ائتدیکلری “ثبوت” ایسه اوندان عبارتدیر کی، گویا “لیلی و مجنون” پوئماسیندا نظامی اؤزونو “فارس نسلیندن اولان فصاحتلی دهقان” (مولکهدار) آدلاندیریبدیر. نظامینین “لیلی و مجنون” پوئماسیندا ایسه “دهقان” سؤزو “مولکهدار”، “تورپاق صاحبی” معناسیندا یوخ، “داستانچی، روایت سؤیلهییجیسی” معناسیندا ایشلدیلمیشدیر.
نظامی “لیلی و مجنون” مثنویسینده اوندان چوخ حکایهنین اولینده اونلاری نقل ائدن سؤیلهییجیلری یاد ائدیر. مثلا، “مجنونون وحشیلر و ییرتیجیلارلا اونسیتی” آدلی حکایهنین بیرینجی بیتینده سؤیلهییجی “افسانه یارادان خبر صاحبی” آدلاندیریلیر:
افسانه یارادان خبر صاحبی
بو ناغیل خبرینی بئله نقل ائدیر.
نظامیشناسلیقدا صُنعی صورتده یارادیلمیش مباحثهلی مسئلهلردن بیری ده شاعرین اصلا گنجهدن، یوخسا ایرانین قوم ولایتینین تفریش شهریندن اولماسیدیر. XVII عصره قدر یازیلمیش بوتون تذکرهلرده بیرمعنالی اولاراق شاعرین گنجهده دوغولماسی و عمرونون سونونا قدر ده بورادا یاشاماسی گؤستهریلیر. آنجاق XVI عصرین II یاریسی XVII عصرین اوۀللرینده یاشامیش عرب منشألی ایران عالیم و شاعری شیخ بهائی (۱۵۴۶-۱۶۲۲) شعرلرینین بیرینده نظامی حاقیندا بئله بیر بیت ایشلهدیر:
او تمیز گوهر تفریش تورپاغینداندیر،
آنجاق گنجه تورپاغیندا دفن ائدیلیب.
داها سونرا بو یانلیش معلومات “دقاقی بلیانی” آدی ایله مشهور اولان تقیالدین محمد اوحدینین (۱۵۶۵-۱۶۳۳) “عرفات العاشیقین و الرسالات العارفین”، لطفعلیبی آذرین (۱۷۲۲-۱۷۸۰) “آتشکده” و رزاقولو خان هدایتین (۱۸۰۰-۱۸۷۱) “ریاضالعارفین” آدلی تذکرهلرینه علاوه ائدیلمیشدیر.
بئله گؤرونور کی، بو بیتین تذکرهلره دوشمهسیندن سونرا قوم ولایتینین تفریش شهریندن اولان هانسیسا بیر “وطنپرور” شاعر همین معلوماتی داها دا زنگینلشدیرهرک، آشاغیداکی ایکی بیتی یازیب، نظامینین “اقبالنامه” اثرینین متنینه علاوه ائتمیشدیر:
باخمایاراق کی، دورر کیمی
گنجه دنیزینده ایتمیشم،
آنجاق قوم (ولایتینین)
قومیستان (بؤلگهسیندنم).
تفریشده “تا” آدلی بیر کند واردیر،
نظامی اورادان شهرت تاپیبدیر.
آنجاق بورادان بئله بیر سوال اورتایا چیخیر کی، اگر XVII عصره دک بو معلوماتلارا هئچ بیر منبعده راست گلینمیرسه، سونراکی منبعلر اونلاری هارادان گؤتوره بیلردیلر؟ باشقا سؤزله، بو معلوماتین و ایکی بیتین سونرادان اویدورولاراق نظامییه منسوب ائدیلمهسینه هئچ بیر شبهه یئری قالمیر. ائله بو سببدن ده ایلک دفعه “خمسه”نین تنقیدی متنینی حاضرلایان وحید دستگردی همین ایکی بیت حاقیندا بئله یازیر: “بو ایکی بیت قدیم نسخهلرده یوخدور”.
مرحوم عبدالحسین زرینکوب دا نظامینین قومدان اولماسی ادعاسینی رد ائدهرک یازیر کی، نظامینین “قوما و قومیستانا منسوب ائدیلمهسی سؤزسوز کی، سونراکی خطاطلارین و تذکره یازانلارین “اختراعسیدیر” و بولار نظامینین اؤز اثرلریندهکی معلوماتلارلا تصدیق ائدیلمیر”.
آنجاق V.دستگردی اؤز آراشدیرماسیندا جدی بیر یانلیشلیغا دا یول وئریر. او، نظامینین قومدان اولماسی بارهدهکی ملاحظهلری رد ائتسه ده، شاعرین عراق بارهده سؤیلدیگی بعضی خوش سؤزلری و تعریفلری اساس گؤتورهرک یازیر: “بوتون تذکرهچیلر اونون گنجهده دوغولماسینی یازیرلار. آنجاق اونون اصلینین عراقدان اولماسی تمامیله آیدیندیر. اونا گؤره کی، هر یئرده عراقی تعریفلهییر و همیشه عراقا سفر ائتمک هوسینده اولوب”.
سؤزسوز کی، بئله غیرجدی ملاحظه ایله راضیلاشماق مومکون دئییل. معلومدور کی، خاقانی شیروانی ده هئچ واخت گؤرمهدیگی خوراسانین تعریفینه نه اینکی آیری-آیری بیتلر، حتی بوتؤو شعرلر حصر ائتمیش و بو دیارا سفر ائتمک ایستهمیشدیر، آنجاق بو، خاقانینین اصلینین خوراساندان اولماسینی سؤیلمهیه هئچ بیر اساس وئرمیر. شاعرلر ائشیتدیکلرینه اساساً، گؤرمهدیکلری یئرلری مختلف سببلردن تعریفلهیه بیلرلر. آنجاق او زمانکی شاعرلر بو اصوللا اساساً مختلف ایالت و یا اؤلکهلرین حاکملرینین دقتلرینی اؤزلرینه جلب ائتمک و اونلاردان سفارش آلماق مقصدینی گودوردولر. بو دا باشا دوشولندیر: اؤز حیاتلارینی یارادیجیلیغا حصر ائتمیش شاعرلرین قونورار آلماق امکانلاری آنجاق سارایلار و ایالت حاکملریندن آسیلی ایدی.
کونکرئت اولاراق نظامی یارادیجیلیغیندا عراقین تعریفی ایله باغلی یازیلمیش بیر نئچه بیته گلینجه، دئمک لازیمدیر کی، بیرینجی، نظامی “عراقِ عجم” (یعنی ایران عراقی) و “عراقِ عرب” اصطلاحلاریندان استفاده ائتمهییب. او، سادهجه “عراق” یازیب. ایکینجیسی ایسه، همین بیتلر اساساً “اقبالنامه” پوئماسینداندیر. اگر نظره آلساق کی، بو اثر عرب عراقیندا یئرلهشن موصل ولایتینین حاکمی ملک عزّالدینه اتحاف ائدیلیبدیر، هر شئی اؤز-اؤزلوگونده آیدینلاشاجاقدیر: او زمان موجود اولموش عنعنهیه اساساً نظامی بو حاکمین اؤزو ایله یاناشی، اونون اؤلکهسینی ده وصف ائتمهلیایدی.
نظامیشناسلیقدا مباحثهلی قالان مسئلهلردن بیری ده شاعرین آناسینین ملی کیملیگی ایله باغلیدیر. بئله بیر فکر چوخ گئنیش شکیلده یاییلیبدیر کی، گویا “للی و مجنون” پوئماسیندا شاعرین اؤزو آناسی ریسهنین کورد اولماسینی یازیب. بو ادعا همین بیتین یانلیش اوخونوشوندان و بونا گؤره ده سهو آنلاشیلماسیندان قایناقلانیر. مسئله بوراسیندادیر کی، XX عصرین اوّللرینه دک فارس دیلینده یازیلمیش بوتون متنلرده “ک” (کاف) حرفی اوچ سسی – “ک”، “گ” و بعضا ده (“ک” سسیندن سونرا قالین سایت گلنده) “ق” سسلرینی بیلدیریردی. “کاف” حرفینین کونکرئت متنده نئجه سسلهنهجهیی اونون ایشلندیگی سؤزون و یا جملهنین معناسی، مضمونو ایله معینلهشیردی. نظامینین آشاغیداکی بیتینده ده بیز همین حاللا راستلاشیریق. اوّلجه بیتدکی “قورد” (ایگید، پهلوان) سؤزونو دوزگون اوخونوشدا سسلندیرَک:
منیم آنام ایگید ریسه اولسا دا،
منیم قارشیمدا آناسایاغی اؤلدو.
یعنی ساغلیغیندا ایگیدلیگی، قوچاقلیغی ایله سئچیلن آناسی ریسه خانیم اؤلوم آیاغیندا اولاندا آغلاییب سیزیلداییرمیش کی، “من اؤلورم، کؤرپه اوغلومون عاقبتی نئجه اولاجاق؟”. بورادا فکر تام منطقلی و معنالیدیر.
ایندی گؤرک بیتدهکی “قورد” (ایگید) سؤزونو “کورد” (کورد) کیمی اوخویاندا بیت نه معنا وئرهجکدیر:
منیم آنام کورد ریسه اولسا دا،
منیم قارشیمدا آناسایاغی اؤلدو.
بو حالدا بئله بیر معنا اورتایا چیخیر کی، کورد قادینین آناسایاغی اؤلمهسی سانکی شاعره غریبه گؤرونور، یعنی کورد قادینی آنا صفتی ایله اؤله بیلمزیمیش. اونا گؤره ده “کورد” واریانتینین معناسی نهینکی آنلاشیلمازدیر، هم ده کوردلره قارشی تحقیرامیز سسلهنیر. بو سببدن ده نظامینین آناسینین گویا کورد اولماسینا دایر ادعالار بیرمعنالی اولاراق یانلیشدیر.
بئلهلیکله، بیز گؤروروک کی، بعضی ایران تدقیقاتچیلارینین نظامینین ملی منسوبیتینه دایر ایرهلی سوردوکلری فرضیهلر تام اساسسیزدیر و هئچ بیر تنقیده دؤزمور. آنجاق بونو دا قید ائتملیییک کی، بیر سیرا ایران فیلولوقلاری، خصوصیله ده سعید نفیسی (۱۸۹۵-۱۹۶۶) و عبدالحسین زرینکوب (۱۹۲۳-۱۹۹۹) کیمی بؤیوک عالیملر ده اؤز هموطنلرینین یوخاریدا گؤستهریلن یانلیش ملاحظهلری ایله راضیلاشماییبلار.
شاعرین اثرلرینده تورکلرله باغلی خوش معنالار افاده ائدن اونلارلا بیته، شعر پارچالارینا راست گلینیر. شاعر حتی پیغمبرین مدحی زامانی بئله “احسن او تورکه کی، یئددی سوواری قوشونون باشچیسیدیر” (“زهی تورکی که میر هفت خیل است”) دئمهیی ده اونوتمور. اثرلرینده “تامقاچی”، “اوزان”، “بایراق”، “یاتاق”، “بزک”، “داغ”، “سانجاق”، “اوشاق”، “یزک” (کشفیات دستهسی) و س. کیمی تورک سؤزلری ایشلهدیر.
“سیرلر خزینهسی”ندهکی حکایهلردن بیرینده نظامی اؤزو سلطان سنجری تنقید ائدهرک، اونون تورک آدینا و تورک دولتچیلیگینه لایق اولمادیغینی دئییر:
تورکلرین دولتی یوکسهلن زامان،
مملکتده عدالت بینیلدی.
سن ایسه عدالتسیزلیک یارادیرسان،
اونا گؤره ده سن تورک یوخ، غارتکار اوغروسان.
“خسرو و شیرین” پوئماسیندا بیرینجی حیات یولداشی اولموش آفاقین اؤلوموندن درین کدرینی بیلدیرن نظامی بو تورک قیزینین مزیتلریندن دانیشدیقدان سونرا اوندان اولموش اوغلو محمده ده تورک اولدوغونو بئله خاطرلادیر:
تورکوم (دونیا) چادیریندا یوخ اولسا دا،
خدایا، تورکدن تؤرهینیمی سن تانیییرسان.
“شرفنامه”ده تورکلرین جغرافی مسکنینین حدودلارینی دا نظامی دوزگون معینلشدیریر:
خزر (قافقاز) داغلاریندان چین دنیزینه قدر
هر یئری تورکلرله دولو گؤرورم.
“یئددی گؤزل” پوئماسینداکی بو سطرلرده تورکلرین گؤزل، جسارتلی و قورخماز اولمالارینی گؤستهرن نظامی اؤزونون ده تورک اولماسی ایله فخر ائدیر:
دئدیم: گؤزل، سنین مُرادین نهدیر؟
شهرتین وار، بس آدین نهدیر؟
دئدی کی، من – اینجه انداملی تورک،
آتامدان “تورک یوروشچوسو” آدی آلمیشام.
دئدیم: همدم و همقیده اولاندا
آدلار دا بیر-بیرینه اوخشار اولور.
آدین تورک یوروشچوسودور، بو غریبهدیر؛
“تورک یوروشچوسو” منیم ده لقبیمدیر.
قالخ کی، تورک کیمی یوروش ائدک،
غارتکارلاری آتشه آتاق.
نظامینین تورکلره و تورکلویه رغبتینی گؤستهرن بئله شعر پارچالاری اونون یارادیجیلیغیندا اولدوقجا چوخدور. مرحوم جواد هئیت حاقلی اولاراق قید ائدیر کی، اورتا عصرلرده یاشامیش تورکدیللی شاعرلر آراسیندا بئله نظامی قدر تورک سئوگیسی، تورکلره وورغونلوق گؤستهرن ایکینجی بیر شاعر تاپماق چتیندیر.
بوتون یوخاریدا گؤستهریلنلر بئله دئمهیه امکان وئریر کی، نظامی گنجوینی منشأجه فارس حساب ائتمهیه هئچ بیر اساس یوخدور، عکسینه، اونون اؤز اثرلرینده راست گلینن چوخسایلی فاکتلار اونون آذربایجانلی اولماسینی آیدین گؤستهریر.
ایران نظامیشناسلیغینداکی بعضی تحریفلره دایر – کامیل حسیناوغلو – ادبیات غزئتهسی. آذ
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab