کلیمە آنلامئ
“تەویل” کلیمەسینین کؤک حارفلری “أ-و-ل”دیر. عاراب دیلی قوراللارئنا گؤرە اۇرتاداکی عیللتلی حارف دۆشر وە ماضی قالئبئ “آل” شکلینە دؤنۆشۆر. موضاریع حالی “یؤول”دۆر. کؤک حارفلری “ق-و-ل” اۇلان “یقول/قال” فیعیلی گیبیدیر. “یؤول/آل”؛ “دؤنمک” آنلامئنا گلیر.
فیعیلین بو قالئبتان ماصدارئ “أول” وە “مآل = مئال” شکلیندە گلیر. تۆرکچەدە دە یایغئن اۇلان “مئال” کلیمەسی بورادان گلیر وە “عیبارەدن وارئلان سۇنوچ” آنلامئندا قوللانئلئر، فیعیل “تفعیل” قالئبئندا “دؤندۆرمک” آنلامئندا قوللانئلئر. مثەلا “أول الحکم إلی أهلە” جۆملەسی؛ “حۆکمۆ أهلینە یؤنلندیردی” آنلامئنا گلیر وە “أول” فیعیلی بو جۆملەدە “دؤندۆرمک، چەویرمک، یؤنلندیرمک” آنلامئندا قوللانئلئر.
سؤزلۆکلر “أول” فیعیلینین “ایجرا” وە “رد” آنلامئندا اۇلدوغونو سؤیلەرلر. بو هرحانگی بیر شەیی بیر باشقا شەیە دؤندۆرمک، یؤنلندیرمک آنلامئندادئر. نیسا سورەسینین آیتی، “تەویل” قاورامئنئن آنلامئنا دائیر سؤزلۆکلری تەیید أدیجی بیلگی وریر.
آیت شؤیلەدیر:
أی اینانانلار! آللاها ایطاعات أدین، رسولە ایطاعات أدین؛ سیزدن اۇلان یتکی صاحیبلرینە دە. أگر بیر شەیدە آنلاشمازلئغا دۆشرسنیز، اۇنو آللاها وە رسولە گؤتۆرۆن. آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانئیۇرسانئز، بؤیلە یاپارسئنئز. بؤیلەسی حایئرلئ اۇلور وە أن گۆزل سۇنو وریر. (نیسا سورەسی؛ )
یوقارئداکی آیتین سۇنوندا “وأحسن تأویلا” ایفادەسی گچمکتەدیر. ایفادەیە “أن گۆزل سۇنوجو وریر” آنلامئ وریلمەسینین سببی، آنلاشمازلئغئن آللاهئن کیتابئنا یؤنلندیریلمەسیدیر. آیتتە أمرەدیلن بودور. آنلاشمازلئق دوروموندا، مسئلەنین آللاها وە رسولە رددی، یاعنی یؤنلندیریلمەسی أمرەدیلدیکتن سۇنرا تەویلدن باحثەدیلمەسی، تەویلین؛ “بیر شەیین، ایرتیباطلئ اۇلدوغو دیگر شەیلرلە باغلانتئسئنئن قورولماسئ” آنلامئنا گلدیگینی گؤسترمکتەدیر.
ذاتن فیعیلین “تفعیل” قالئبئندان ماصدارئ اۇلان تەویل؛ “بیر شەیی آصلئنا دؤندۆرمک” دەمکتیر. بیر شەیین آصلئنا دؤندۆرۆلمەسی؛ آنلامئن اۇرتایا چئقماسئ، ماقصادئن حاصئل اۇلماسئ، سمبۇللرین آچئغا چئقماسئ ایچین ایرتیباطلارئن قورولماسئ آنلامئندادئر.
تەویل کلیمەسینین قاورام چرچوەسی
قورئاندا؛ “تەویل” قاورامئیلا ایرتیباطلئ اۇلدوغونو دۆشۆندۆگۆمۆز باعضئ قاوراملار گچمکتەدیر. چۇق قئساجا بونلارا دگینەجک، آردئندان تەویل کلیمەسینین قورئانداکی قوللانئملارئنئ گؤرەجگیز.
آ- ایستینباط
آللاهئن قوردوغو باغلانتئیئ یاعنی “تەویلی” تثبیت أتمە، ذاتن وار اۇلان شەیی /حۆکمۆ /گرچگی اۇرتایا چئقارتما ایستگی سببییلەدیر. بو ایستک وە غایرتە “ایستینباط” دەنیلیر.
ایلگیلی بیر آیت شؤیلەدیر:
کندیلرینە گۆون وەیا قۇرقویا دائیر بیر حابر گلدیگیندە اۇنو یایارلار. حالبوکی اۇ حابری ألچییە وە کندی یتکیلیلرینە گؤتۆرسەلردی، حۆکمۆ اۇرتایا چئقارما غایرتینی گؤسترنلر گرچگی آنلارلاردئ. آللاهئن لۆطفو وە ایکرامئ اۇلماسایدئ، پک آزئنئز بیر یانا، شەیطانا اویاردئنئز. (نیسا سورەسی؛ )
کندیلرینە ایرجاع أدیلن بیر مسئلەیی، ایستینباط أهلی آللاهئن کیتابئنا گؤرە حۆکمە باغلایاجاقتئر. بو، آللاهئن اۇ قۇنویلا ایلگیلی تەویلینی یاعنی آیتلر آراسئنداکی باغلانتئیئ تثبیت أتمک صورتییلە مۆمکۆن اۇلور. آللاهئن گؤستردیگی عیلمە گؤرە بیر حۆکمە یاعنی اۇ قۇنودا حیکمتە اولاشماق ایچین گؤستریلن غایرت وە آشامالار ایستینباط قاورامئیلا ایرتیباطلئ اۇلمالئدئر.
ب- تفسیر
قورئاندا بیر یردە دە “تفسیر” کلیمەسی گچر.
گچتیگی آیت شؤیلەدیر:
سانا حانگی اؤرنکلە گلسەلر، بیز سانا اۇنون گرچگینی وە قۇنویا داحا ایی آچئقلایانئنئ گتیریریز. (فورقان سورەسی؛ )
“تفسیر” کلیمەسینین کؤک حارفلری “ف-س-ر”دئر. “آچئغا چئقارماق” آنلامئنا گلیر. فیعیلین تفعیل قالئبئندان ایسیم اۇلان “تفسیر” کلیمەسینین دە عاینئ آنلاما گلدیگی آنجاق مۆبالاغا ایفادە أتتیگی سؤیلنیر. عارابچا ایشتیقاق ایلکەلری باغلامئندا، “تفسیر” کلیمەسینین کؤکۆ اۇلان “ف-س-ر”نئن عاینئ آنلامئ ایفادە أدن “س-ف-ر” کؤکۆندن تۆرەدیگینە دائیر ایددیعالاردان سؤز أدیلیر. آنجاق “س-ف-ر” کؤکۆندن آنلامئن “سۇموت” اۇلایلارئن آچئغا چئقارتئلماسئ آنلامئندا قوللانئلدئغئنئ، “ف-س-ر” کؤکۆندە ایسە “سۇیوت” اۇلایلارداکی آنلامئن آچئغا چئقارتئلماسئنئن سؤز قۇنوسو اۇلدوغو بلیرتیلیر. “س-ف-ر” کلیمەسینین قورئانداکی قوللانئملارئنئن دا بونو دستکلەدیگی حاطئرلاتئلئر.
یوقارئداکی آیتتە، موحاممدە (ع) مثل یاعنی اؤرنک گتیرییۇرلار. آللاە دا کیتابئندا گرچگە اویغون مثلی وردیگینی سؤیلۆیۇر. “وأحسن تفسیرا” ایفادەسییلە دە آللاهئن وردیگی مثلین تفسیر اۇلاراق أن گۆزلی اۇلدوغو بیلدیریلییۇر. مثل باغلانتئیئ گؤسترمک ایچین وریلییۇر اۇلمالئدئر. بوغلانتئ قورولدوغوندا گرچک اۇرتایا چئقار. آللاە قورئاندا هر تۆرلۆ مثلین وریلدیگینی بیلدیرییۇر. اینسانلار دا ایددیعالارئنئ قانئتلاماق ایچین مثللردن یارارلانئرلار. نیتەکیم قورئاندا اینسانلارئن وردیکلری مثللرە باعضئ جوابلار وریلمکتەدیر.
بیر آیت شؤیلەدیر:
ناسئل یاراتئلدئغئنئ اوناتاراق بیزە اؤرنک گؤستریر دە دەر کی: “چۆرۆمۆش کمیکلری کیم دیریلتەبیلیرمیش؟” دە کی: “اۇنلارئ ایلک وار أدن دیریلتەجکتیر. اۇ، یاراتمانئن هر شکلینی بیلیر.” (یاسین سورەسی؛ )
گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە ألیندەکی کمیگی اؤرنک گؤسترەرک ینیدن دیریلمەیی سۇرغولایانا آللاە، ایلک وار أدنین اۇ کمیکلری دیریلتەجگی شکلیندە بیر اؤرنک گتیرییۇر. بؤیلەلیکلە بیر اؤرنکتن حارەکتلە باغلانتئیئ قورمالارئنا یاردئمجئ اۇلونویۇر.
ناحل سورەسینین آیتیندە، اینسانلارئن کندی ایددیعالارئنئ ایثباتلاماق ایچین آللاها اؤرنکلر ورمەیە قالقمامالارئ (فلا تضربوا للە الأمثال) سؤیلندیکتن سۇنرا، مۆشریک ایلە سادەجە آللاها قول اۇلان ایکی کیشی آراسئنداکی فارقا دائیر اؤرنکلر وریلمکتەدیر.
ملکلردن دیشی اۇلانلارئ آللاها نیسبت أتمەلرینە دائیر وردیکلری مثل مککەلیلرە حاطئرلاتئلاراق بو قۇنوداکی توتارسئزلئقلارئ شؤیلە ایفادە أدیلمکتەدیر:
یۇقسا آللاە، یاراتتئقلارئ ایچیندن قئزلارئ کندیندە توتتو دا اۇغلانلارئ سیزە می اؤزل قئلدئ؟ اۇنلاردان بیری، کندی ایددیعاسئنئ قانئتلاماق ایچین راحمانا گتیردیگی اؤرنکلە مۆژدەلندیگیندە یوتقونور؛ اؤفکەسینی ایچینە گؤمرکن یۆزۆ مۇسمۇر اۇلور. (زوحروف سورەسی؛ )
عاینئ قۇنو بیر باشقا آیتتە ألە آلئندئقتان سۇنرا آحیرتە اینانجئ اۇلمایانلارلا آللاهئن وردیگی اؤرنک آراسئنداکی فارقا تماس أدیلمکتەدیر:
آللاە ایچین قئزلار اۇلوشتورویۇرلار؛ اۇ بوندان اوزاقتئر. اؤزلەدیکلری اۇغلانلار دا کندیلرینە قالئیۇر. اۇنلاردان بیرینە؛ “قئزئن اۇلدو!” دییە مۆژدە وریلینجە یوتقونور وە یۆزۆ قاپقارا کسیلیر، مۆژدەلندیگی شەیین کؤتۆلۆگۆندن دۇلایئ حالقئنئن قارشئسئنا چئقاماز اۇلور. آشاغئلانمایئ گؤزە آلاراق اۇنو توتسون مو، یۇقسا تۇپراغا مئ گؤمسۆن؟ باقئن، نە کؤتۆ قارار ورییۇرلار! آحیرتە اینانمایانلار کؤتۆ اؤرنک وریرلر. أن ایی اؤرنک، آللاهئن وردیگی اؤرنکتیر. اۆستۆن اۇلان وە دۇغرو قارارلار ورن اۇدور. (ناحل سورەسی؛ )
تۆم بونلاردان، اؤرنکلر اۆزریندن هرحانگی بیر قۇنونون باغلانتئلارئنئ تثبیت أتمەنین تفسیر آنلامئنا گلەبیلەجگینی دۆشۆنەبیلیر، تەویلین تمثیلی اۇلانئنا تفسیر دەنیر دیەبیلیریز.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab ckb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab