دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
آشیق ادبیاتی
تۆرک خالق یارادجلیقین ان اؤنملی قولاریندان سایلان آشیق یارادجیلیقی زنگین و بدیعی و مدنی بیر ایرث اولاراق چوخ اۇزاق چاغلاردان بری یاشاماقدا اولوب تاریخ دؤنملرینده بیر چوخ آدلا تانینمیشدیر و تۆرک خالقلارین آراسیندا باشقا-باشقا آدلارلا فعالیت گؤستردیگلرینی گؤرمک اولار.خالق اوخویانلاری تکجه تۆرک میلتینه عاییت اولمادیقی بللی دیر ؛بۆتۆن اسکی مدنیته صاحیب اولان میلتلر آرالاریندا بیر چئشیت تۆرک «آشیق»لارینا بنزر کیشیلر اولمۇشدۇرکی بۇدا بۇهنرین نه قدر قدیم اولدوقۇن گؤرسدن دیر .
«آشیق»ین تاریخ بویی یارادجیلیقلارینا باخیلدیقیندا بیر چوخ هنرو باشارجیلیغی بیرلیکده بیرکیشی ده اولدۇقۇنی گؤرمک اولار؛شاعیرلیق؛چالقیچیلیق،اوخوماق،اویونچۇلۇق ،رقص و رقاصلیق،گؤزؤباغلیجلیق و اسکی چاغلادا بیر آغ ساققال و ائل اؤیدچیسی وائل خبرچیسی بۇنلاردان بیرنئچه سی دیر.بۇدا «آشیقلارین»تۆرک خالقنین آرالاریندا اؤنملی لیقلارینی گؤسترگلردندیر.آشیقلارین قۇتسالیقی و مقدس کیشیلر سیراسیندا یئرآلماقلاری اسکی دؤنملردن بری اونلارین خالق ایچرسینده یۆکسلملرینین ندنلریندن بیری اونلاری تکجه بیر”دودۇدولانان” و آراسیرا توی مجلیسینی قیزدیران و بۇنلارای تای کیچیک رول اۆسلنملری اونلاری “سایاچی”و “باشقا اۇلگارلیقلاردان اولان مثلا “ارمنی و فارسلارین “گۇسان”آدلاندیردیقلاری آراجی و قره چیلر(کولی)کیمی سایلمدیقلارینی و کؤکلری مذهبی و دینی آنلایشلارا دایانان کیشیلراولاراق تانیماق گرکیر.تورکلر اسکی دؤورلردن بری بیرتانریلی خالق اینانیشلی و سونرالار ایسلام دینینی قبول ائیلدیقلارندان سونرا آشیقلارین بۆتۆن سؤزلرینده دینی اینانشی یۆکسک بیر سئویده گورمک اولار.
«آشیق»سؤزونۆن اۆزرینده و اونۇن کؤکۆ حاققیندا بو گۆنه کیمی بیر چوخ ملاحظه لر آپارلدیقینا راغماً ؛آیری-آیری فیکیرلر بوگۆن یازیلارمیزدا گؤرۆنمک ده دیر.دۆزدۆر کی بوگۆن بۇکلمه نین هانسی کؤکدن تؤرندیگی هله لیک آیدین دئییل آمما بیر چوخ ملاحظه لری گؤز اؤنۆنه آلدیقمیزدا گؤرۆنۆر کی «آشیق»سؤزۆ دۆزراق گؤرنۆر تا «عاشیق».
بعضی تدقیقاتچیلارین گؤرۆشلرینه گؤره عربجه نین «عشق»کلمه سیندن تؤرندیگی سؤزدن «عاشیق»سؤزۆ؛عشق و عاشقلیق داستانلاری دئییب و بیرچوخۇدا بۇآرادا بۇداستانلارین باش یاردیجیسی اولدۇقلاریندان بۇ آدلا؛تانینمیشلار.امما دئملیک لازیم دیرکی آیشق یارادجیلیقی تارخینه باخیلدیقیندا چوخ اسکی و عربلردن اونجه کی تاریخلره دایاندیقی بللی اولر.
خاطیرلاتماق گرکیر کی«آشیق»صنعتیله «عشق» و «عاشیقی»شعر ایفاچیلیقی بیر-بیریندن چوخ فرقلی دیر.«آشیق»یارادیجلیقی بیرکیشیسل(فردی)یارادیجیقلاری و ایفاچیلیقلاری بیر-بیرله برابر اولۇر ؛آمما عشق شاعیرلیقلاریندا تکجه شاعیرین سؤزساحه سینده چالیشماقدادیر.
تاریخ دیرینلیقلرینه باخدیقمیزدا تۆرک خالقینین اورتاق اولاراق ایشاره ائدیلن اؤزلیکلره صاحیب اولان کیشیلره «اوزان»دئیلیرمیش .اوزانلار خالق ایچینده بیر گزگین ودولانان آدام اولدۇقلاریندان اۇلۇس ایچینده بیرچوخ بیلگیه صاحیب اولوردولارو هریئردن خبر وئردیگیندن ائل ایچینده اؤنملی بیر یئروائل سیرداشلاری کیمی گؤرنمکدئیدیلر.بۇ ندنلرله ده اوزانلار چوخ اۇلۇ بیرمقام الده ائدرک سانکی ائللرین آغ ساققالاری کیمی بیر قۇتسالیق و مقدسلیق الده ائلمیشدیلر.
Uzاۇرخون یازیلاریندا صنعت یونو اولان و گوزل صنعتلرله اۇغراشان کیشی آنلامیندا دیر.اۇزمان(uzman) سؤزؤده باشاریلی و اؤزایشینده اۇستاد کار اولان کیشی بو کؤکدن دیر.
دیوان الغات تۆرک سؤزلۆگۆنده “اُزُک”سؤزۆ “پاک و تمیز اولان نفس” آنلامیندادیر کی بودا”اوزان” سؤزایله باغلی اولا بیلر.نیه کی اوزانلار چوخ پاک نیتلی و آللاه آدامی کیمی بیر عرفانی کیشیلیقلری اولان؛تاریخ بویۇنجا بۆتۆن یازیلاردا و داستانلاردا ان گۆزه چارپان نیتلیقلره صاحیب آداملار کیمی تانینلانمیشدیرلار.
اوزانلار تۆرک توپلۇملارین آراسیندا باشقا –باشقا آدلارا تانیدنیقلارینا راغماً هامیسی اوزان سایلریلار.
“اوزان چی””باخشی”یا”باغشی””آکین””باکسی””ماناس چی””یانشاق””وارساق” “دده””آشیق”حافظ””ژیرائوس”آدلاریلا تۆرک خالقیلارندا تانینان؛اوزانلارین خلف اوغوللاری و نوه لری سایلیرلارکی هربیر اوزان آغاجیندان بوداقلانیب هامیسینین کؤکۆ «اوزان» دیر.
آشیق سؤزۆ عالملر گؤرۆشۆنه گؤره اسکی تۆرک دیلنده کی«آشی»سؤزۆندن یارادلمیش دیر.«آشیلماق»و«آشماق»آنلامی اولان آشیقلارین خالقیلا بیرلشمیش؛اونلارا باغلی اولماقلاری و خالقا «آشیلانمیش» کیمسه لره ایفاده سینی یئتریر.«آشی»سؤزۆنۆن ایزینی بۇگۆن بئله بعضی تۆرک خالقلارنین دیللرینده گؤرمک اولا اؤرنک اوچون اؤزبکلرده «آشۇله»آهنگ و چالماق معناسی ندادیر.
16-نجی عصرین سونلارینی آشیق صنعتنین باشلانیشی و بۇگۆنکی آنلامی قازانان دؤوران تانیماق اولار.بوعصریدن سونرا آشیق صنعتنین نوعلارنا و تۆرلرینه ادبیات ساحه میزده بولجا گؤرمک اولار.بۇتاریخدن بۇیانا بؤیۆک وآدلیم آشیقلاری یئتیشمکده اولوب17و 18نجی عصری بوصنعتین ان یوکسک زیروه لرینه چاتان چاغ آدلاندیرماق اولار.
آشیق ادبیاتی باشلی –باشینا فولکلور ساحه سی بؤیۆک بیرحیصه سی سایلیر.آشیق یارادیجلیغی زنگین و بدیعی و مدنی بیر ارث اولاراق ایللر بویۇ یادیلماقدا اولوب بیرچوخ شعر وسؤز نوعی اورتایا چیخاردمیش دیر کی تکجه تۆرک خالقینا عاییت دیر.
آشیقلارین میدانا گتیردیکلری اثرلر ایکی بؤلۆمه آیریلری”حیکایه” و”شعر”نوعی؛حیکایه لرآشیقلارین آنلاتدیقلاری نظم ونثرقاریشمی داستانلاردیر کی خالق آراسیندا “خالق حیکایه سی”تانینیر.حیکایه لرده قهرمانلیق ؛عشق و خالق شاعیرلرینین حیاتلاری و یاشایشلاری آنلادیلماقداددیر.”شعر” نوعی هم آشیقلار طرفیندن ؛همده باشقالارین طرفیندن میدانا گتیریلرن شعرلردیر کی آشیقلار طرفیندن اوخونور؛بو شعرلرده وطن پرورلیک؛سئودا ؛مدیحه؛آرزۇ؛دۇیغۇ واحساسلاری شعرشکلینده دئیلیر.
آشیق ادبیاتنی شعر باخیمیندان ایکی آنا بؤلۆمه بؤلمک اولار :
1)هجا تۆری
خلق آراسیندا ان چوخ دئیلن و ان تانینمیش آشیق شعری تۆردۆر کی قوشما؛گرایلی؛تجنیس؛ ؛مخمس؛ سمایی؛ وارساقی؛داستان؛آغیت؛ هجا نوع نون بیر نئچه فرعی قولاریندا سایلیر.
2) آرزۇ تۆری
دیوانی؛سلیس؛استادنامه؛وجۇدنامه؛سمایی(هجاوزنین ده کیندن فرقیلی دیر)؛گؤزل لمه؛تاسلاما؛ ؛قلندیری؛شطرنج ؛تنقید ؛حربه –زوربا؛؛دئیشمه ؛وزنی آخیر؛معما؛ ؛قفیل بند؛ آرزو تۆرۆنۆن فرعی قولاریندان سایلیر.
قایناقلار:
عاشیقلار- م.صدیق (دوزگون)
آذربایجان خالق شیفاهی ادبیاتی- پ .افندیئو
Filed under: آذربایجان مقاله لری Azərbaycan məqalələri | Tagged: آشیق,آشیق ادبیاتی,آشیقلار,عاشیقلار |
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab