عثمانلی دؤولتینده فاتح سلطان محمددن سونرا علمی آنلامدا باشلایان یاواشلاما و دؤولت ایدارهسینده یولوخان روشوت، سویغون، یئرلیبازلیق، قوهومبازلیق کیمی منفی وضعیتدن آسیلی اولاراق، یارانان دورغونلوق قانونی سلطان سلیمان دؤورونده سونونجو مرحلهسینه گلمیش و بو دؤنمده خالق ایله دؤولت بیر-بیریندن تامامیله آرالانمیشدیر، آنجاق باخمایاراق کی، بو دؤنم عثمانلینین ان قودرتلی چاغیدیر. دئمهلی، ایقتیصادی و حربی یؤندن گوجلو اولماق بیر دؤولتین طالعیینی موعینلشدیرهجک اساس گؤستریجیلر اولمور.
۱۳. یوز ایلده اوروپادا اورتا عصرین قارانلیق دؤورو یاواش-یاواش گئریده قالماغا و آیدینلانما آددیملاری آتیلماغا باشلامیشدیر. بیر یاندان کیلیسالار و صومعهلر تیکیلرکن دیگر طرفدن ده اونیورسیتیلر یارادیلماغا باشلانمیشدیر. مسیحی اوروپاسیندا او دؤنملرده فرانسیسکن طریقتینی ۱۲۰۹-جو ایلده آسیزی فرانچسکو، دومینیکن طریقتینی ایسه ۱۲۱۵-جی ایلده دومینیک یاراتمیشدیر. هر ایکی طریقت ده دیلچیلیک، منطیق، بلاغت، موسیقی، ریاضیات، هندسه و نوجومدان درس کئچهرک اونیورسیتیلرده کورسولر ایشغال ائتمیشدیر. رونسانسدان اؤنجه اوروپادا علمین یارانماسی و اینکیشافی اوچون طلب اولونان موحیطی بو ایکی طریقت یاراتمیشدیر. روبرت قروستست ۱۳-جو یوزایلده فیزیک ساحهسینده سیناقلار آپارمیش، طلبهسی راجر بیکن ایسه آکسفورد و پاریسده درسلر کئچهرک سیناقسیز و ریاضیاتسیز دقیق علملره مالیک اولماغین غئیری-مومکون اولدوغونو آشیلایاراق علمین دینه هر هانسی زیانی اولمایاجاغینی بیلدیرمیشدیر. اصلا یهودی اولان و فرانسهده دونیایا گلن لئوی بن برسون دونیانین کایناتین مرکزی اولا بیلمهیهجگینی ایرهلی سورهرک کوپرنیکه ایز آچمیشدیر. اونلارین داوامچیسی اولان جین قوتنبرقین ۱۴۵۰-جی ایلده ایختیراع ائتدیگی مطبعه اوروپادا علمین سورعتله ایرهلیلهمهسینه سبب اولموشدور. عثمانلیدا ایسه خارزمی، ال بیرونی، ابن سینا کیمی تورک عالیملرینین اثرلرینی اوخویوب آچدیقلاری یولو داها دا ایرهلی آپاراجاقلارینا یالنیزجا اثرلرینین خولاصهسینه شرحلر، حاشیهلر یازمیشدیر. عثمانلییا مطبعه ایسه آنجاق ۱۷۲۷-جی ایلده داخیل اولموشدور.
فرانسیسکن و دومینیکن طریقتلری آیدینلانما چاغینی باشلاداراق کیلیسانین کانونیک حؤکمرانلیغینی داغیدیب تاریخه اؤز مؤهورونو باسمیشدیر. دؤرد عصر بویونجا علمی اؤزونه رهبر گؤتورن غرب دونیاسی یئنی تکنولوژیلر ایختیراع ائتمیش، بونون یاردیمی ایله چاغداش واسیطهلر و سیلاحلار بوراخاراق، دونیادا موستملکه ایمپیراتورلوقلار قورماق یاریشینا گیریشمیشدیر.
اوروپادا بونلار یاشانارکن، عثمانلی دؤولتینده ایسلام عالیملری “خیزیر پئیغمبر ساغدیر یا اؤلو، سیقارت چکمک کوفردور، یئمگی قاشیقلا یئمک ایسلام دینینه گؤره جایزدیرمی، هر هانسی بیر صنعتله مشغول اولماق حارامدیرمی؟ ” کیمی مؤوضولاری موباحیثه ائتمیش، مدرسه تعلیمی کئچمهین بیر چوخ شخصه علمی روتبه وئریلمیش، “بئشیک عولماسی” آدلی قوروم یارادیلمیش، عالیملرین یئنی دونیایا گلن اوشاقلارینا علمی روتبه وئریلهرک ماعاش باغلانمیش، جاهیللر ییغناغیندان عیبارت اولان عالیملر صینفی تؤرهمیش و بو صینفین منسوبلاری جیبلرینی دولدورماق حسابینا بعضاً یئنیچئری عسگرلریله البیر اولوب سارایا هوجوم چکیب سولطانی و یا صدراعظمی آشاغی سالمیش، حتّی اونلارا اؤلوم حؤکمو وئرمیش، بعضاً ده سارایین طرفینی توتوب عسگرلرله ووروشموشدور.
تورک تاریخینین عیبرتآمیز وثیقهلریندن بیری ایسه ۱۸. یوزایلده هزارفنّ احمد چلبینین باشینا گلنلردیر. هزارفنّ احمد چلبی آری پتگینین شامیندان دوزلتدیگی قانادلا قالاتا قولّهسیندن توللاناراق قارشی ساحیلده کی اوسکودار سمتینه کیمی اوچموشدور. پادشاه ۴٫ مراد، بو یولدا وئردیگی امکلرینه گؤره، اونا بیر کیسه قیزیل وئرمیش، سونرا دا “سن باشیمیزا بلا آچاجاق بیرینه اوخشاییرسان” دئیهرک بو حادیثهدن هئچ ده ممنون اولمادیغینی بیلدیرمیش و شیخ الاسلام دا ” آللاه ایستهسیدی اینسانلارا دا قاناد وئرردی، سن آللاهین حؤکمونه قارشی گلیرسن و فیتنه تؤرهدیرسن” دئیه فیتوا وئرهرک اونو سورگونه یوللامیشدیر.
دقیق علملره اؤنم وئرمهین و یؤنونو تئوکراسییا چئویرهرک یالنیزجا فیقه، کلام و تفسیرله مشغول اولان عثمانلی دؤولتی ۱۷٫یوزایلده کارلوفچا سازیشی ایله تورپاق ایتیردیگینده شوک وضعیتینه دوشموش، ضیالیلارلا دؤولت خادیملری اوروپا و روس اوردولاری قارشیسیندا اوزلشیلن مغلوبیتلرین سببلرینی آختاراراق یوزایللر بویو آدام یئرینه قویمادیغی اوروپانین گونو-گوندن علمده، تکنولوژیده دیولشدیگینی گؤرهرک، اوزونو غربه ساری چئویرمیشدیر. آنجاق اوروپانین علم و تکنولوژیسینی آلاجاغینا یالنیزجا یاشام طرزینی، داورانیشلارینی، مدنیتینی تقلیده باشلامیش، بئلهلیکله، نه اؤزو اولموش نه ده تام آنلامی ایله غربلی اولا بیلمیشدیر.
بس ایندی نه حالداییق؟!
۱۹. یوزایله گلدیکده، فرانسه اینقیلابی ایله گمی آزی دیشینه سالان غربلی دؤولتلر یوزایللر بویو اصلا مغلوب ائده بیلمهیهجکلرینه ایناندیقلاری عثمانلینین اوزلشدیگی یازیق حالینی گؤردوکده ایشتاهالاری قابارمیش، عثمانلی حاکیمیتی آلتینداکی غئیری تورک خالقلاری عوصیانا تشویق ائدهرک دستکلهمیش، شیمالی آفریقا، بالکانلار، قیریم، عرب یاریمآداسی و دیگر یئرلرده کی حاکیمیتینی آخیرا چاتدیرمیشدیر.
بئله بیر دؤنمده عثمانلی دؤولتی ایچینده عثمانلیچیلیق، ایسلامچیلیق، تورکچولوک و باشقا فیکیر جریانلاری یارانمیشدیر. اؤنجهلری ایسلامچیلیق دوشونجهسینی منیمسهین ضیا گؤکآلپ داها سونرا بو دوشونجهنین حیاتا کئچمهسینین مومکونسوزلوگونو گؤرهرک، تورکچولوگه یؤنلمیشدیر. ایتیحاد و ترقی پارتیسینین قوروجولاری آراسیندا یئر توتان گؤکآلپ سیاسی ساحهده اولدوغو کیمی، سوسیولوژی و ادبی ساحهده ده آدینا لاییق بیر یئر توتموشدور. تورک یازیچی و شاعیرلرینین اثر یارادارکن اونلارین اؤزولونو تورکون میفیک چاغلاردان اعتیباراً یاراتدیغی اثرلره سؤیکمهلرینین واجیب بیر مسله اولدوغونا ایشارت ائتمیشدیر. او، آلا گئییک، آلتین ایشیق، قیزیل آلما و دیگر اثرلرینی بو دوشونجهدن حرکتله یازمیشدیر.
گنج قلملر درگیسی ایله باشلایان میلّیلشمه جریانی تورک یوردو، میلّی تتبعلار، یئنی مجموع موحیطینده یارانیب اینکیشاف ائدن و تورکلوگو آنجاق تورکچولوک اولکوسونون قورتارا بیلهجگینی باشا دوشن گؤکآلپ، حسینزاده علی بیگین بیر دوشونجه اولاراق دیله گتیردیگی “تورکلشمک، ایسلاملاشماق،مودرنلشمک ” پرینسیپینی تورک یوردو درگیسینده عئینی آدلی مقالهسی ایله ایجتیماعیته چاتدیرمیشدیر. او، بو عقیدهنی سیستملشدیرهرک، تورکیه جومهوریتینین یؤنونو ده تعیین ائتمیشدیر. دؤولتین یارانماسیندان سونرا “تورکچولوگون اساسلاری” آدلی اثرینی یازاراق گلهجک نسله مؤحتشم بیر تؤهفه بوراخمیشدیر.
عثمانلی دؤولتی زامانیندا تورکچولوک جریانی او قدر طرفدار تاپماسا دا، بو دوشونجه مصطفی کمال آتاتورک و سیلاحداشلاری طرفیندن حیاتا کئچیریله رک، عثمانلینین داغینتیلاری آراسیندان تورکیه جومهوریتینی یاراتمیش و اونو تورک میلتینین ابدی اومید قالاسینا چئویرمیشدیر.
گؤکآلپین تورکچولوگو “توران” ایدئالینا سؤیکهنیر. اونون تورکچولوگو یالنیزجا شووینیست دویغولارلا یارانمامیش و تملینی تورک کولتور بیرلیگیندن آلمیشدیر.
” وطن نه تورکیه دیر تورکلره نه تورکیستان
وطن بؤیوک و ابدی بیر اؤلکه دیر توران”
– دئین گؤکآلپین بو دوشونجهسی یاشادیغی دؤنمدن اعتیباراً تورک دونیاسیندا اؤز عکسینی تاپمیشدیر. اؤرنک اولاراق آذربایجانین گؤرکملی شاعیری و روسلار طرفیندن بوزلو جهنمه یوللاناراق اورادا اؤلدورولن حسین جاویدی گؤستره بیلریک. ۱۹۱۲-جی ایلده قارا دنیزه تاماشا ائدرکن تاریخین کئچمیش دؤنملرینه غرق اولان شاعیر؛
“آلتای” داغی، “ماکان” چؤلو، هم ده “یاسین اوواسی”
بیرر آیدین صحیفهدیر، هر تورک گرک آنلاسین “
– دئیهرک، تاریخیمیزی اؤیرنمهنین و بیلمهنین نه قدر اؤنملی اولدوغونو وورغولامیشدیر.
مرحوم شاعیریمیز، سوسیولوق و ایدئولوق ضیا گؤکآلپ فیزیکی اولاراق اؤلموش اولا بیلر، آنجاق دوشونجه سی و اولکوسو ابدیته کیمی یاشایاجاقدیر. اونون یولونو بوگون تورک دونیاسیندا ایزلهین اوردولار واردیر. اؤرنک اولاراق آذربایجانلی شاعیر رستم بهرودینین بو بندینی گؤسترمک کیفایتدیر:
فیکیر و غایه یوخلوغو اینسانین جسارتینی قیریر، اونو اویوشدورور و ضعیفلهدیر.
اسماعیل بیگ قاسپرالی
… اسماعیل بیگ قاسپرالینین ایستراتژینین مرکزینده قزئت یاراتماق و اونو یاشاتماق قطعیتی دایانیردی. زامان-زامان قازان، تیفلیس، تاشکند و باکیدا بو یؤنده ائدیلمیش جهدلره باخمایاراق او، روسیهنین ان اوزون عؤمورلو تورکدیللی قزئتینه چئوریلهجک مطبوع اورقانین نشری اوچون رسمی ایجازه آلانا، یعنی ۱۹۱۷-جی ایلهدک موباریزه آپاردی. او، مطبوعاتی اؤزونون بؤیوک لاییحهسینی ان تاثیرلی فورمادا تبلیغ ائدن، ان گئنیش اوخوجو کوتلهسینه چاتدیران و مودرنیزمه موخالیف اولانلارین عؤهدهسیندن گله بیلن واسیطه ساییردی. بو، عئینی زاماندا، جهالت و سهو معلوماتدان قایناقلاندیغینا ایناندیغی، روسلارلا موسلمانلاری بیر-بیرینه قارشی قیزیشدیران غرضلی احکامی آرادان قالدیرماق اوچون فؤوقالعاده گوجه مالیک بیر واسیطه ایدی. اوستهلیک، قزئت، مودرنیزم طرفدارلارینین پروقرامی اوچون فوروم تشکیل ائتمکله ائله ایندیدن اینکیشاف یولونا قدم قویموش، آما هله ضعیف، داغینیق اولان گوجلرین بیرلشدیریلمهسینه و شوبههسیز، قارشیداکی چتین دؤور عرضینده اونلارین تشویقینه ده فایدا وئره بیلردی.
ایلک باش مقالهسینده یازدیغی کیمی: “(قزئت) موسلمانلارا مومکون اولان قدر (روس) مدنیت(ی) حاقیندا دوزگون و فایدالی معلومات وئرمگه، او بیری طرفدن ده روسلارا (موسلمانلارین) حیاتی، فیکیرلری و احتیاجلارینی چاتدیرماغا یاردیم گؤسترهجک”-دی.
سونرالار قاسپرالی مقصدینی بئله ایضاح ائدهجکدی: ” چوخ اوزون مودت جهالت ایچینده قالمیش بؤیوک بیر خالقین یئنیدن دوغولماسی اوچون مطبوعات آچار رولونو اوینایاجاق”.
قاسپرالینین حاقیندا دانیشدیغی، بوتون ایمکانلارینی و انرژیسینی صرف ائتدیگی قزئت بیر چوخ جهتلری ایله فرقلهنیردی. قزئتین فرقلی خوصوصیتلریندن بیری ایکی دیللی اولماسی ایدی: روسجا متن و اونون تورک دیلینه (لیسانی-تورک) ترجومهسی یاناشی وئریلیردی. نشر یئری، تاریخی (و قیمتی) کیمی لازیملی معلوماتلارلا یاناشی، قزئت روسدیللی اوخوجولار اوچون ” Perevodçik/پِرِووْدچیک” ، تورکدیللی اوخوجولار اوچون ایسه “ترجومان” آدلاندیریلمیشدی.
هم باشلیق، هم ده فورما نشرین اصل مقصدینی اوزه چیخاریردی: ایسلام جمعیتینین یئنیدن دوغولوشو، روسلارلا یاخینلاشمانین تشویقی، ایسلام و روس-غرب مدنیتینه خاص جهتلرین گئنیش کوتله اوچون آیدینلاشدیریلماسی.
بو، تک بیر آدام و یئنیجه نشره باشلامیش قزئت اوچون نهنگ ایش اولسا دا، سعی گؤستریلدیکجه و زامان کئچدیکجه “کیچیک شئیلرین بؤیویهجگی، چتینلیکلرین آسانلاشاجاغی، اوزاق مسافهلرین قیسالاجاغی”-نا دایر سارسیلماز اینامین حرکته گتیردیگی قاسپرالی و ” پِرِووْدچیک ” / ” ترجومان ” اوچون هئچ ده بئله دئییلدی.
***
روسیهنین هر گوشهسیندن موسلمان تاجیرلر نیژنی نوْوقوْروْد یارمارکاسینا گلیردیلر. من ده هر ایل [فیکیرلریمی] یایماق اوچون اورا گئدیردیم. آما رسمی شوبههلری اوزریمه چکمهمک اوچون ده قزئتیمه آبونه توپلاییردیم.
اسماعیل بیگ قاسپرالی
…۱۸۸۳-جو ایله قدر تخمیناً دؤرد ایل عرضینده اسماعیل بیگ موختلیف آلترناتیولری سیناقدان کئچیردی. ۱۸۷۹-جو ایلده روسیهنین صلاحیت صاحیبلرینه قزئت یاراتماق اوچون ایجازه عریضهسی ایله موراجیعت ائتدی. بو، حسن بیگ ملکوف-زردابینین روسیهده ایلک تورکدیللی قزئت اولان “اکینچی”-سینین باغلانماسیندان ایکی ایل سونرایا، عئینی زاماندا سعید و جلال اونسیزاده لرین تیفلیسدهکی “ضیا” آدلی قزئت بوراخماق اوچون ایجازه آلمالاری ایله عئینی واختا دوشموشدو. قاسپرالینین طلبینین ردّ ائدیلمهسینین سببی، “ایکی جانیشینه و اوچ ناظیره” شخصن تقدیم ائتدیگی عریضهلرینین عاقیبتی معلوم دئییل…
قارشیسینداکی یول مووقّتی باغلاندیغیندان او، باشقا فورمالارا ال آتدی: ۱۸۸۱-جی ایلین مئی آییندان باشلاییب، سونراکی ایل ده داوام ائدیب، آرادا فاصیلهلرله چیخان، هر سایی بیر-ایکی صحیفه لیک قزئت فورماسیندا اولان ” مقاله لر توپلوسو” نشر ائتدی.قیریمدا عرب حوروفاتلی مطبعه تاپیلمادیغیندان همین مقالهلردن ایکیسی مووافیق شکیلده بئش یوز و مین نوسخه ایله تیفلیسده اونسیزاده قارداشلاری طرفیندن چاپ ائدیلدی. قاسپرالی ۱۸۸۱-جی ایلده مطبعه قورماغا ایجازه آلاندان سونرا ایسه بوتون مقالهلری باغچاسارایدا نشر ائتمگه (تیراژلاری معلوم دئییل) مووفق اولدو. آلدیغی ایجازه ایله سن پترزبورقا گئدیب نشر پلانلاری (قیمتی اوچ روبل، ایلده اللی نؤمرهسی چاپ ائدیلهجک قزئت) حاقیندا معلومات وئرن سیرکولیار دا چاپ ائتدیردی، سونرا بیر نئچه باشقا ویلایتی دولاشیب همین سیرکولیارلاری یایدی. ۱۸۸۱-جی ایلین آقوست آیی اولدوغوندان و نیژنی نوْوقوْروْددا یارمارکا داوام ائتدیگیندن ان آزی بیر نئچه موسلمان تاجیر همین اعلانلاری اورادان ماللاری ایله بیرگه “اوروپا و آسیا روسیهسیندهکی بوتون واجیب یئرلره” آپاردی.
قاسپرالی وطنینه قاییداندان سونرا مطبعهنی قورماغا، مورتّیبلری حاضیرلاماغا و تخمیناً ایکی یوز اللی آبونهچینین کؤمگی ایله عرصهیه گلن مقاله توپلولارینی چاپ ائتمگه باشلادی…
اسماعیل بیگ مقاله توپلوسو و کیتابچالارلا یاناشی، قزئت نشر ائتمک ایستراتژیسیندن دا ال چکمهدی. نهایت، ۱۸۸۲-جی ایلین آقوستوندا روسیه داخیلی ایشلر ناظیری کنیاز دمیتری تولستویا مکتوب یازیب شخصاً سن پترزبورقا آپاردیغی عریضهیه موثبت جاواب آلدی. اونا متنی هم روس، هم ده تورک دیلینده چاپ اولوناجاق، اوّلجهدن خوصوصی سانسور ایدارهسینده یوخلانیلاجاق هفتهلیک قزئتین نشرینه باشلاماسی اوچون ایجازه وئریلدی.
قزئتین ایلک نؤمره سی ۱۸۸۳-جو ایل آوریلین ۱۰-دا چاپدان چیخدی. متن قیسماً ایستانبولدان گتیریلمیش عرب حوروفاتی ایله، ائله اورادان دعوت اولونموش مورتّیبین کؤمگی ایله مطبعهیه گؤندریلمیشدی.
“ترجومان”-ین ایلک بیر نئچه ایلی مالیّه جهتدن هئچ ده ثابیت کئچمهدی. ۱۸۸۱-جی ایلده عاییله حیاتی قوراندا حیات یولداشی زهره خانیمین گتیردیگی جهیزین و آناسیندان میراث قالمیش مولکون ساتیلماسی اسماعیل بیگین خئیلی کؤمگینه چاتدی، آما قزئتین اوزون مودت یاشاماسینین آچاری ناشیرین آبونهچی جلب ائتمک قابیلیتینده ایدی. بو، چوخ چتین وظیفه ایدی. او، گئتدیگی هر یئرده عاغلاگلمز لاقئیدلیک، اینامسیزلیق و کینایه ایله قارشیلاشیردی. اسماعیل بیگ یازیردی: “…شهری (باکینی) قاریش-قاریش گزمیش، آز قالا زورلا بیر نئچه یوز نوسخه یایمیشدیق، آمّا آبونه اولماق ایستهین بیر نفر ده تاپمامیشدیق. خالق کیمی تاجیرلر ده شوبههسیز، بیزدن قورخماغا باشلامیشدی، بو دا سعیلریمیزه جیدی مانعه یاراتمیشدی. دیندارلار بیزی سویغونچو سایمیش، تصادوفاً راستلاشدیغیمیز ایکی-اوچ اینتللکتوال ایسه دلی حساب ائتمیشدی…”
نشره باشلایاندان ۱۹۰۵-جی ایلین سونونادک “پِرِووْدچیک” / “ترجومان” روسجا و تورکجه متنلری تخمیناً ایکی برابر حیصهیه آیریلمیش دؤرد صحیفه حجمینده چیخیردی. گومان کی، قاسپرالی اوّلجه روسجا یازیر، سونرا یازدیغینی تورک دیلینه چئویریردی. عبدالرشید ابراهیموف اسماعیل بیگین تورکجه بیرباشا یازا بیلمهدیگینه گؤره بئله اؤیرشدیگینی وورغولاییر. چوخ گومان کی، بونون گئرچک سببی، ۱۹۰۶-جی ایلده اؤزونون ده یازدیغی کیمی، تورکجهده “ادبی اوسلوب اوستالیغی”-نا صاحیب اولماماسی ایدی. اونون آنا دیلینی نه درجهده بیلیب-بیلمهمهسی بارهده گونوموزه دقیق معلومات چاتماسا دا، فاکت بودور کی، ۱۹۰۵-جی ایلهدک یازیلارینی تورک دیلینه باشقالاری ترجومه ائدیب. ۱۹۰۵-جی ایلدن روسجا متنلر یاواش-یاواش لغو ائدیلدی و قزئتین آدی “ترجومان-ای احوال-ای زامان” اولدو.
باشلانغیجدا هفتهلیک نشر اولونان “ترجومان” ۱۹۰۴-جو ایلدن هفتهده ایکی دفعه ، ۱۹۰۶-جی ایلدن هفتهده اوچ دفعه ، ۱۹۱۲-جی ایلدن ۱۹۱۸-جی ایلهدک ایسه گوندهلیک چاپ اولوندو. آبونه قیمتی اوّلجه دؤرد روبل اولدوغو حالدا ۱۹۰۷-جی ایلده اوچ روبلا دوشدو، گوندهلیک چیخاندا ایسه بئش روبلا قالخدی.
قزئتین متنی قاسپرالینین قلمه آلدیغی باش مقاله و مقالهلردن، روسیه داخیلیندن و خاریجدن آلینمیش خبرلردن، آرابیر ادبی-دیداکتیک، آرابیر ده بیرباشا معاریفلندیریجی ماتریاللاردان، رسمی (اساساً موسلمانلارلا باغلی) معلوماتلاردان، او دؤورده روسیهده (داها سونرالار موسلمان اؤلکهلرینده) نشر اولونان مطبوعات اورقانلاریندان گؤتورولموش ایقتیباسلاردان، کیتابلار باره ده قئید و اعلانلاردان عیبارت ایدی.
“ترجومان” اوّلجه مؤوضو جهتدن بسیط تاثیر باغیشلاییردی و یئنی اولان هر شئی کیمی آغیر یول کئچیردی. سونرالار اسماعیل بیگ قاسپرالی یازیردی: ” اوچ ایل بئله کئچدی. دؤردونجو ایل قزئتین مؤوضو دایرهسینی بیر آز گئنیشلندیردیم و ایچینه تنقیدی عونصورلر قاتدیم. یئنه ده بو ایشی گؤرمک اوچون، اساساً، آبونهچیلری منیم تنقیدلریمی لاغلا و دئدی-قودولارلا قارشیلامامالاری باره ده دیله توتمالی ایدیم…”
دیگر طرفدن او، روسیهنین گوجونه و قودرتینه قارشی چیخمیر، سانسورون زوپاسیندان یایینیر، ۱۹۰۵-جی ایلده ایمپیراتورلوقدا وضعیت دَییشنه قدر سیاسته قاریشمیردی. یئنیلیک هاواسی باشلایاندا “ترجومان” یاواش-یاواش رمزی، حتّی ایکیمعنالی یازیلار چاپ ائتمگه باشلادی. قاسپرالی آرتیق داها گئنیش و خئییرخواه بیر فیکیر آخینینین (عنعنهوی دوشونجه سیستمینده ایصلاحات آپاریلماسی، عرب الیفباسینین سادهلشدیریلمهسی و تورک دیللری آراسیندا فرقلرین آزالدیلماسی، باشقا مدنیتلرله کؤرپو قورولماسینین بیر واسیطهسی کیمی خاریجی دیل تعلیمینین واجیبلیگی، قابیلیت و باجاریقلی کسلره (خوصوصیله قادینلارا) یاردیم گؤستریلمهسی، موسلمان دینی ایدارهچیلیگینین یئنیدن تشکیلی) یولونو آچمیشدی.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab