چئویرن: ذکیه ذولفقاری
خطّین کشفی انسانین مدنیتینده ، گلیشمه و ترقی سینده بؤیوک بیر حادثه اولوب. بشرین تاریخینده، سومرلر خطّی کشف ائدن ایلک انسانلاردیرلار. ویل دورانت دئییر” سومریلر، خطّین کشفیله انسانین مدنیتینه بؤیوک بیر مینت قویوبلار”.
سومرلرین دیلی التصاقی(پیوندی) اولوب و آلتای دیللرین عائله سیندندیر. سومر قوموندان سونرا، دونیانین مختلف گوشهلرینده یوزلرجه دیل کشف ائدیلدی و اینسانین کولتور خزینهسینی غنیلتدیلر.
بو جریاندا تورکلرده، نئچه خطّین کشفیله او جمله دن، اورخون(رونیک)، یئنی سای، ایسیق، اویغور، بابری و …انسانین بؤیوک کولتور خزینهسینین غنیلشمهسینده، چوخلو پایلاری اولوب. همچنین ، تاریخ بویوندا دونیانین گئنیش آلانیندا، آسیانین دوغو- باتیسیندان، اوروپانین قلبینه، اورتا دوغو، و آفریقانین قوزئینه دک، یاشیان تورکلر، مختلف خطّ سایندان بهرهلهنمیشدیرلر.
بؤیوک شاعر، آراشدیریجی، سیاستجی، “ظهیرالدین محمد بابرشاه” ایسه، بو گؤزل ایشه قاتیلیب، ۹۱۰ -هجری ده(۱۴۵۴م) -ده، کابل شهرینده “بابری آدیندا” بیر خطّ اختراع ائتدی. “بابر” اؤز قالارغی اثری” بابرنامه” ده اوچ دفعه و شعر دیوانیندا، بیر دفعه ” بابری خطّ” -یندن یاد ائدیب. بو خاطیرلاتمالار ، عالیملره، بابری خطّینه گؤره بعضی نظرلر ، آراشتیرما ،آنالیزو گؤروشلری، گرکلی اولدوغوندان، اونلاری “بابرنامه” و بابرین “دیوانی “ندان عینا آشاغادا استناد ائدیریک.
“بابر” ۱۹۱۰- هجریده ( بعضی بابرنامه نشریه لرینده۹۰۹ گلیبدیر)دئییر:
“کئچنلرده بابری خظین اختراع ائتدیم.”
“بابر” ۹۱۱ – هجریده سلطان حسین میرزا بایقرانین دعوتیله محمد خان شیبانیلا مقابله ائتمک اوچون، هراتا ساری حرکت ائدیر. او مرغاب دنیزینین کناریندا ، هراتین قاضیسی وعالیمی اولان بیری، “قاضی اختیار” لا، گؤروشور. بابرنامه ده بو حادثه نی بئله یازیب:”قاضی اختیار محمد، میر یوسفله گلیب منی گؤردولر. سؤز بابری خطّیندن گئتدی، اونون مفرداتین(حرفلرین، الفباسین) ایستدی، یازدیم. ائله اومجلسده مفرداتین اوخویوب، قایدالارین گؤردو و بیر شئیلر یازدی.”
اوچونجو ایشاره ۹۳۵- هجری ده (۱۵۲۵-۲۹ م)- اولان حادثه لری بیان ائدندهیدی. “…هندالا، مالا بهشتیدن ، قایش و مرصع خنجر… و خطّ بابری نین مفرداتی یولاندی. و همچنین بابری خطّینده یازیلان نئچه قطعه یولاندی. هندال و “خواجه کلانا” ایسه، شعرلر یولاندی. کامرانا “میرزا بیگ طغایی” دان ترجمه و هند ده دئیلن شعرلر و بابری خطّینده یازیلان سرخطّلر یولاندی.
شعرلر دیوانیندا” خطّ بابری”دن بو بیتده یاد اولوبدور:
” تورکلر خطّی نصیبین بولماسه بابر نیتانگ
بابری خطّی ایماسدور، خطّی سیغناغی دورور”
بابر خطّینه دیقت، ائله بابرین اؤز زامانیندان باشلانیبدیر. بوگون هر بیلگین و آراشدیریجی، بابرین اثرلری قونوسوندا مطالعه و تدقیقات ائتسه ، طبیعی اولاراق ” بابری خطّینهده ماراقلانیب واوبارهده اؤز دوشونجه لرین دئیهر. بابری خطّ قونوسوندا ذاتا افغانستان، اوزبکستان، ایران، تورکیه هندوستان، بریتانیا، روسیه وپاکستان کیمی اولکه لردن اولان عالیملر، چوخلو آراشدیریب مطالعه ائدیب مقاله یازیبلار.
“بابر” اؤزو بو خطّین اختراع ائتمهسی و اونون اؤزلیکلرینین آماجین دان، بابرنامه ده بیرشئی یازمایبدیر.
آما عالملر بو خطّه گؤره مختلف نظر و باخیشلاری اولوب.
افغانلی عالیم “عبدالحی حبیبی” دئییر:
بابر بو خطّی قران مجید و عربی متنلری یازماغا گؤره اختراع ائتدی.
ایرانلی عالم، “احمد گلچین” دئییر: بابر بو خطّی ایلنجهدن اختراع ائدیبدیر.
اوزبکلی عالیم “نعمت جباروف” بابرین بو خطّی اختراع ائتمک مقصدین ایکی شئی بیلیر:
بیری قدیم تورکلرین ،”اویغوری خطّ”ینی یئنیدن احیا ائتمک . ایکینجی، هندولارین سحربازلیق ایستکلرینی راضی ائتمکدیر.
بعضیسی ایسه بو خطّی، بیر نوع” خطّ رمز” بیلیبلر.
“پاوهدی کورتی” بابرنامهنین فرانسیزجا مترجمی، خانم” آنتی بیوریج” انگلیزجه مترجمی و” ا.سالیی”(اوزبکستانلی) بابرنامه نین روسجا مترجمی، اؤز ترجمه لرینده بابری خطّینی دستخطّ ترجمه ائدیبلر.
هندین بؤیوک سیاستچی و تاریخجیسی “جواهر لعل نهرو”، بو خطّین اختراعینی اورتا عصرین شرایطینده، مترقی و جسارتلی بیر عمل بیلیبدیر.
خانم آنتی بیوریچ دئییر:
“قاضی اختیار” مرغاب دنیزین کناریندا چوخ تئز، بابری خطّین مفرداتین اؤرگشیب وهمن جلسه، او خطّیله، بیر شئیلر یازیر.! ائله بو ایش بیزه یئتر آنلایاق کی، بابری خطّیله عربی خطّینین آز فرقلری اولوبدور.
و تورک عالمی” رشید رحمتی اره ت” همچنین بابرنامه نین تورکی ترجمه سینده، بئله باخیشی اولوبدور. (بابرنامه – ترجمه تورکی، انقره: ۱۹۶۴ جلد دوم، ص ۵۸۲)
“خانیم صباحت عظیم جانوا”ایسه ، ورغولایبدیر: بابری خطّی، عربی خطّین یئرینه اختراع اولوبدور.
“شیخ سلیمان افندی” “لغت چغتای و تورکی عثمانی” دا ” سیغناغی” خطّی، بابرین نفیس خطی نین آنلامیندا ایضاح ائدیب.
ایندی بو نظرلری بیرگؤزدن کئچیردک:
بیزجه، ” بابر”ین اؤزو چوخ آیدینجا خطّ دئیبدیر، دستخطّ و یا رمز خطّی دئییل. نئجه کی او، قاضی اختیارا او خطی اؤرگتدی و اودا ائله او مجلسده اؤرگنیب وبیر شئیلر یازیبدیر!
همچنین، بابر خطّین یاینماسی وعمومیلشمه سینه چالیشبدیر. “بابر”ین زامانیندا اولان تاریخچیلردن ، “عبدالقادربدوانی” ،”منتخب التواریخ” اثرینده و خواجه نظام الدین احمد هروی” طبقات اکبری” ده یازیبلار:
او بؤیوک شاهین قریب اختراعلاریندان، خطّ بابریدیر! و “بابر” اوخطّیله بیر مصحف یازیب و مکهیه یولایب.
“گلبدن بیگم” بابرین تاریخچی قیزی،” همایون نامه” اثرینده آتاسینین آلاچیغین آلتیندا، قورآنی بو خطّیله یازماسینی، قید ائدیب.
همچنین” بداویونی” یازیب:
“جلال الدین اکبر” زامانی بو خطّدن اثر قالمامیشدیر، آما “میر عبدالحی مشهدی” بو خطّی یاخشی بیلیردی.
و “علاءالدوله قزوینی” ده” نفایس المآثر” اثرینده یازیر:
چتین اولان بابری خطّین کیمسه “میر عبدالحی “تک ، تئز و گؤزل یازا بیلمیبدیر.
ایندی بو خطّ، دستخطّ و یا رمز خطّی، اولسایدی و یا أیلنجهدن و هم سئحربازلارین ایتسکلری ارضا اولسون دئیه، اختراع اولسایدی سا، بابر یوخاری دا ورغولادیغیمیز ایشلری گؤرمزدی!
همچنین، “بابر”ین اوچونجوخاطیرلاماسیندا، او، اوشاقلارینا، دوستلارینا، و بعضی مقام صاحبلرینه، خطّ بابری نین مفرداتین، شعرلر ، قطعه لر ، سرخطّ و یازیلمیش مطلبلرینی، بو خطّیله یولامیشدی. کسینلیکه او مطلبلر تورکی و یا بلکه ده فارسی ( آز احتمالا) یازیلمیش، عربی دئییل. لاکین “عبدالحی حبیبینین” باخیشینی قبول ائتمک اولماز.
“شیخ سلیمان” افندی نین باخیشی بلکه ده ،” سیغناغی “خطّینه گؤره ، لغتنامه “ابوشقه” نین آبارتیجی ایضاحی ندان اولا بیلر. بو لغتنامه اونون مرجعی دیر. ابوشقه لغتنامه سینده “سیغناغی” کلمهسی نین ایضاحیندا یازیلیب” سیغناق بیر نوع خطّدیر، چیغتایده خطّ بابری و غیر کبی که بابر میرزا اشعاریندا کیلور”
بئله لیکله، بو جملهدن، بابری خطّی” سیغناقی” خطّی له ایلگیسی اولا، و یا بیر دیلر دئیه، آنلام آلینماییر. گرچک بودور:
اونلار ایکی مستقل خطّدیرلر و بیر بیریله ایلگیلری یوخدور.
بیزیم ظنیمیزجه، بابر، تورک دیلینین اؤزل افاده لری و آوالارین، عربی خطّینین، چاتیشمامازلیغی ، اؤزلیکله صائتلرین (واول، فونوتیک) یازیلماماسین بیلیردی و بو پرابلئمی چؤزمک اوچون خطّ بابرینی اختراع ائتدی.
بوگون بابری خطّ حاقیندا ، عالملرین مطالعه و تدقیقاتیسین دا، ألده ایکی اؤنملی قایناغیمیز وار:
بیری تاریخ ده اولان بیر اثر، آسترونومیا و بعضی نادر پدیده لر ” عجایب الطبقات” آدیندا، “محمد طاهر بن قاسم اشترحانی”لرین حاکمیت زامانیندا بلخده، ۱۰۵۵ه ق- ۱۶۵۱ م-دا “محمدخانین” امریله تالیف ائدیبدیر. بو کیتابین بیر فصلینده یازار، نئچه نوع خطّی تانیتدیریب، بیری ده بابری خطّیدیر. اوزبکستانین آکادمیسینین، شرقشوناسی انستیتوسونون، خطّی نسخه گنجینهسینده، ۱۷ نسخه و هراتین “اختیارالدین” قلعهسینده اولان میلی کتابخانا آرشیوینده ده ، عجایب الطبقاتدان بیر نسخه ساخلانیلیر. بو ۱۸ نسخهنین هامیسی آراشدیریلیبدیر. نسخهلر مختلف زامانلاردا و مختلف یازانلارین طرفیندن گؤتورولدوگونه گؤره، خطّلرین سایی هامیسیندا بیر دئیلدیر. اونلارین سایی أن آزی ۸- ۱۴ دکدیر، یونیورستهسینین کتابخاناسیندا معرفی اولوبدور.
بئلهلیکله “عجایب الطبقات” کیتابیندان ایندیلیکده ۲۳- نسخه عالملره معلومدور.
عجایب الطبقات ین یازاری، خطّلری تانیتدیراندا بئله یازیب:” بو خطّلری بیلگینلر اؤز سیرلرینی گیزلی ساخلاماقا گؤره یارادیبلار” . ائله بو اشارهیه گؤرهدیر، بعضی عالملر بابری خطّی، رمز خطّی بیلیبلر. لاکین اؤنجه دئدیکلریمیزه گؤره ” بابر ” بابر خطّینی رمز خطّی اولاراق یاراتمایب و بو آماجدا ایشلتمهیبدیر.
یازار اؤز کتابیندا ، ۲۹ حرفله، بابری خطّینده باشقا خطّلرین سیراسیندا بو عبارتده” بابری خطّی بودور” گتیریبدیر. بو ۲۹ حرفین ایچینده، تورکجه ده ایشلنن بو دورد حرف (پ، چ، ژ، گ) یوخدور.
افغانستانلی عالم بو مسئله نی نظره آلاراق دئیب:
بابری خطّیله فقط قران و عربی متنلری یازماق اولار.
تانینمیش اوزبکستان آکادمیسی نین عالیمی “عزیز قیوم اوف” منه بیر صحبتده دئمیشدی: بابری خطّیندن دن بیلگیلری عجایب الطبقات دا، ایلک دفعه بیر روسی عالم گؤرموشدی. سونرا او، اوزبکلی تانینمیش بابر شناس عالیم “دکتور صباحت عظیم جانوا” یا دئمیشدی. بئله لیکله صباحت بابری خطّیله تانیش اولور و بیر مقاله ایسه” یئنی معلومات بابری خطّه گؤره” عنواندا یازدی. اومقاله نی دهلی شهرینده۱۹۶۴ – اونجو ایلده، “دونیا شرقشناسلارهمایشینده ” اوردا اشتراک ائدن عالملره سوندو. و سونرالار او مقاله نی مطبوعات دا دا، یایدی.
ایکینجی قایناق، ایراندا مشهد شهرینده استان قدس رضوی کتابخاناسیندا، ۵۰- سایدا، یئرده ساخلانیر.
بو مصحف تانینمامیش بیر خطّیله یازیلیب و شاه حسین بونو (۱۱۱۹ه .ق) دا اورا وقف ائتمیشدیر و وقفنامه ده ، قید اولموشدو :
مصحف ۱۲- امام خطّیله( بلکه ده سئگیزینجی امام) یازیلیبدیر.
۱۳۴۳ -ه.ش- ایلینده ایرانلی عالم،” احمد گلچین” قران نسخهلرینینین فهرستینی دوزلتمگه، آستان قودسا گئدیر و اوردا اولان تامام قران نسخه لرین آراشدیریر. بو حینده اونون دیقتینی ۵۰- اینجی قوران چکیر. گلچین او مصحفین معنالارین اطرافلی اوخویوب و آراشدیریر. و دئییر نسخهنین یازانی نامعلودومدور ، یازیلما تاریخی اونونجو عصرین، اون ایل اوللرینده، و اونون کاغاد و تذهیبی کشمیریدیر.
دئمک لازیمدی کتابخانانین مسئولاری، مصحفین نئچه صفحه کوپوسونو، خطّ تانیان اوزمانلارا تهران، اوروپا و آمریکا کتابخانالارینا یولامیشدیرلار، آما اونلار، اونو اوخویا بیلمهمیشدیرلر. حتی رحمتلی” دوکتورقاسم غنی کاپی”، مقدس انجیل کتابیندان نئچه اؤلو- دیری، ایشلک و غیر ایشلک اولان دیللرده، یازیلان بیر آیهنی، لندنده ، سؤزو گئدن کتابخانانین مودورو “اوکتای “بگه یولامیشدیر.
اوکتای بگ اؤز خطّ شناس امکداشلاریلا۵۰- اینجی سایلی مصحفی، بیر به بیر، او خطّلرله قیاس ائتمیشدیر.سوندا معلوم اولموشدو مصحفین خطّی او خطّلرین هئچ بیریله اوخشارلیغی یوخدور.
“گلچین” یوخاریدا دئیلن، تامام فاکتلاری نظره آلیب، ۱۳۴۴ ش- ده بیر مقاله، مصحفین ۱۲امام خطّیله، یازیلماسین رد ائدیب و دئدی: شوبههسیز، هندین” کورگانیلر” سلسلهسینی قوران، “ظهیرالدین محمد بابر شاهین” اختراعسی اولان، ” بابری خطّیله، یازیلیبدیر.
ائله بو تاریخدن ده، علمی جامعه ده اؤزلیکله بابر شوناس عالملرین یانیندا، مشهدین آستان قدس رضوی سینده اولان، ۵۰- سایدا مصحف ” بابری مصحف ” آدینا مشهور اولدو.
دئمهلیم، مشهدده اولان مصحفین، هئچ بیر یئرینده بابری خطّیله یازییب دئیه، بیر اشاره اولونمویوب. و” احمد گلچین” بگ گومان و ظن اوزونده مصحفین خطّین، بابری خطّی بیلیبدیر.
دئمک گرکدیر،”گلچین” مصحفین چوخلو خطّلرین ده چیخارتدی، آما اونلارین یازی قایدالارین بیلمدی.۴۰- ایل سونرا، ایرانلی خطّ شوناس و خوشنویس” فضل الله فاضل نیشاپوری” مصحف بابری نین خطّی نین اوزرینده، اوزون موددت مطالعه و آراشدیرمادان سونرا، سونوندا خطّ مصحفین حرفلرین متندن چیخاردیب و اونون یازی قایدالارینی و اوخوماق طرزین، کشف ائدیب و علمی جامعهیه سوندو.
بو متندن استخراج اولان حرفلر عربجهده اولدوغو تک، دورد حرف(پ، چ،ژ،گ) یوخدور. او اوزدن ده، مصحف بابری نین، حرفلری ده عجایب الطبقات کیمی -۲۹ حرفیدیر. همچنین ساغدان سولا یازیلیب، حرفلرین یازی شکلی، باش، اورتا و سونودا، گنلده عرب خطّی نین قایدالاری کیمی یازیلیر.
بوردا خاطیرلاتماق لازیمدی ، بیزیم نظریمزجه ایلک، مصحف بابرینین حرفلرین کشف و تانیتدیران ، رحمتلی گلچین معانیدیر.( باخمیاراق “ظ” حرفی اونون چیخارتدیغی حرفلرلرین ایچپینده یوخودور) و” فاضل نیشابوری” ایکینجی کز اونو چیخارتدی، آنجاق اونون جدولینده ده”ث” حرفی یوخودور. بونا گؤره ، اونو، تکجه، مصحف بابری نین حرفلری نین یازماق و اوخوماق قایدالارینی کشف ائدن، بیلمهلییک. بیز هر ایکیسینین ایشیندن استفاده ائدرک، مصحف بابری نین ،ساینی جدولده ۲۹ -حرف گؤسترمیشیک.
بئله لیکیه ایندی ایکی مستقل قایناقدان ایکی دسته ۲۹- سایلی حرفلر، خطّ بابری یه منسوب، عالیملرین اختیاریندا واردیر. حیرت ائدیجی مساله بودور کی، “عبدالحی حبیبی” دئیلن هر ایکی دستهنیده، بیر جدولده حرف به حرف قیاسلایب، تعجوبله گؤروندو “عجایب الطبقاتین” حرفلری و “مصحف بابری” نین حرفلری نین هئچ بیری، بیر بیریله اوخشارلیغی یوخدور.
سونوچدا “حبیبی” بگ، گلچین معانینین ” (۵۰) سایدا مشهدده کی مصحف خطّ بابریله یازیلیب” نظرینی ، قطعیتله رد ائتدی.
عبدالحی حبیبی ” خطّین تاریخی و اسکی افغانستانین یازیلاری” عونوان کتابیندا، بابری خطّه گؤره بئله یازیب” مشهدین خطّ مصحفین ایلکی، یقین بللی دئییر ، آما اونون تام اوخشارلیغی “اورگنج” عمارتی نین قاپی باشی یازیسیلا، بلکه ده قوزئی قافقاز شیوهلری له ایلگیسی اولسون.”
بئله لیکله خطّ بابری مسئلهسی دویونه دوشدو. چون عالیملرین ألینده ایکی دسته خطّ بابریه منسوب اولان حرفلر واریدی و اونلارین بیر بیریله هئچ اوخشارلیغی یوخودور. ائله بو سببه بابری خطّ قونوسوندا دوشوننلر و فکر صاحابلاری اولان عالیملر، ایکیه بؤلونورلر:
بیرینجی قوروپ، عجایب الطبقات دا یازیلان حرفلری، بابری حرفلری بیلن عالملردیلر و “مصحف بابری” دن چیخان حرفلری قبول ائتمیبلر. بو عالیملردن افغانستانلی عبدالحی حبیبی، دوکتور “واحدی” و “مایل هروی” هر ایکی قایناقدان خبرلری واریدیر. بیر حالدا کی اوزبکستانلی عالم” صباحت جانوا “و پاکستانلی دوکتور “محمد صابر” مصحف بابری دن خبرسیزیدیرلر.
ایکینجی قوروه، مصحف بابری
دن چیخاریلان حرفلری خطّ بابری حرفلری بیلیب و عجایب الطبقات دا گورسدیلن حرفلری، قبول ائتمهین عالیملردیلر. بو قوروه دا،” گلچین نیشابوری” ایراندان، “علی آلپ ارسلان” تورکیهدن، “ذاکرجان مشرب” و” نذرالله رسولزاده و اوزبکستاندان باشقا عالیملردن آد آپارماق اولار. دئملیم” گلچین معانی”، “فاضل نیشاپوری “و “علی آلپ ارسلان عجایب الطبقاتین حرفلریندن، خبرسیزیدرلر. اؤزلیکله “آلپ ارسلان” اوزبکستانلی عالیملرین بیلگیلرین، ألده ائتمگه چالیشیب و اشتیاقینا رغما، اسکی شورالار زامانینین شرایطینه گؤره، اونلاری ألده ائتمهیبدیر. ۲۰۰۴ – ده، تورکیه سفرده اولاندا تاسفله او عالیم نئچه ایل اؤنجه وفات ائتمیشدیر.
ایندی، اوخشارلیغی اولمایان ایکی دسته خطّ، بابریه منسوب اولان حرفلرین اولدوغونا باخمایاراق، تورکودیلینین صائتلری، نئجه یازیلیب و ایفاده اولماغینا گؤره، دقیق نظر وئرمک اولمور.چون :
بو ایکی دسته نین هانکی سی، بابری خطّینه عایددیر؟معلوم دئییل.
بو ایکی دسته اؤزلری ناقصدیرلر، چون اونلار۲۹- حرفدن اولوشوب و ( پ، چ، ژ،گ) اونلارین ایچینده یوخدور.
ایندیلیکده، بو ایکی دسته دن هانکی متن تورکجه یازیلیب بیزیم اختیاریمیزدا دئییل. لاکین، “محمد بابر شاه” چتین و بحثلی اولان صائتلر و اونلارین سایلارین، خطّ بابریله نئجه چوزوبدور، بیزه آیدین دئییل.
خاطیرلاماق لازیمدیر، اوزون سورن آختاریش زامانی، بیز هر ایکی حرفلرین دسته سین ، چوخلو خطّلرین حروفویلا، مثال اوچون: اورخون، اویغوری، آرامی، اوستا، سغدی، پهلوی و س… و همچنین عجایب الطبقاتدا گلن خطّلرین حرفلرین قیاس شکیلده مطالعه ائتدیک. قیاسدا معلوم اولدو، بابری خطّی نین بعضی نشانه لری ، دئدیگیمیز خطّلرین بعضی حرفلریله، عینا ویا قسما اوخشارلیقی واردیر. بواونو گؤستریر کی” بابری خطّینی بابر شاه تصادفا و یا ایلنجه کیمی اختراع ائتمهیب ، آنجاق او کئچمیش خطّلری اؤزلیکله اوزامان آز چوخ یایغین اولان “اویغوری ” خطّی تانیب و بیلرک ، بو ایشی باشلایبدیر.
بو بحثین سونوندا اؤنملی سورو، “همایون نامه” بابری خطّه گوره بودو:
نیه بو خطّ عوموملاشیب و یایلمادی؟ “ظهیرالدین محمد بابر شاه” حاکیم اولاراق، ندن بو خطّی عومومی لشدیرمکده جدی بیر ایش گؤره بیلمدی؟
بو سورولارین جوابیندا، عالملرین طرفیندن چوخلو جواب وئریله بیلر. منجه مختلف ندنلرین ایچینده ایکی ندن اؤنملی و ائتگیلی اولابیلر:
اورتا عصر شرایطینده، او زامانین اسلام جامعهسینده، عربی خطّی، قران و اسلام خطّی آدیلا اعتبارلی و اؤنملیدی و حتی مقدس بیر خطّیدیر. “بابر شاه” او زامانی، درین درک ائدیب، ایستمهدی و یا خود بابر خطّین رسمی ائتمک و عومومی لشدیرمگی ائده بیلمدی.
“بابر” هندوستانین بیر بؤلومونده یئنی دئولت قورموشدو. لاکین دئولتین یئنی اولماسی بیر طرفدن و هندوستان جامعهسی نین تورک اولماماقلیغی او بیر طرفدن، بابری خطّینی عوموملشدیرمکده بؤیوک مانعیدیر و اونو “بابر”ین ایشلری نین، بیرینجی لیگیندن چیخارمیشدیر.
سؤزون سونو بو قونودا بودور کی،گلهجگین عالیملر نین بورجو، بابری خطّیله یازیلان بیر تورکو متنی(اوزبکی) ، کتابخانا گوشه سیندن، آرشیودن دونیانین موزه لریندن تاپماقدیر. اوندا او دئییلن سندی مطالعه و آراشدیرماقلا ، بابری خطّه گؤره، ایکی اساس مسئله آیدین اولوب و سون جوابی تاپا بیلر:
بابری خطّه منسوب اولان او ایکی دسته دن، هانکی سی حقیقتا بابری خطّیدی؟ و یا ایکی دسته ده اولان حرفلرین، هانکیسی بابری خطّیندن دئییلدیر؟
صائتلر مسئله سینده بابری خطّده هانکی نشانه لر و نهلر استفاده اولونوب؟
هر حالدا بابری خطّی، “ظهیرالدین محمد بابر شاهین” اختراع سی، تورکلرین طرفیندن انسانین مدنیتی تاریخینده ثبت اولان، اَن سون خطّلردندیر. اینانیریق بیر گون اولاجاق ، عالملرین ایرداه و تلاشیلا بابری خطّین سیرری کشف اولوب و علمی جامعه میزه ارمغان اولاجاق.
سون.
دکترمحمد حلیم یارقین
چئویرن: ذکیه ذولفقاری
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab urd_Arab azb_Arab