حکومت غزنویان حکومتی، ایران تاریخینده پارلاق بیر دورانیدیر. سلطان محمود آتاسی ایله برابر ساواشلاردا اشتراک ائتمیش و ساواش هنرلرینی اؤیرنمیشدیر. سبکتگین بوتون ساواش هنرلرینی اونا اؤیرتمیشدیر. مدرسه اؤیرتیملرینی ده ابونصر حسن – حنفی رهبرلریندن اؤیرهنیر. محمود قرآنی اؤیره نیب و اونون مشاوره لریندن یارارلانیر.[۱] سلطان محمود عرب دیلینی یاخشی اؤیرنمیشدیر[۲]. فارس دیلیندن ده او قدر بیلیردی کی راحت دانیشیب – اوخویوردو و شاعیرلرین یازدیقلارینی دوشونوردو.
سلطان مسعود دا مدرسه اؤیرهتیملرینی مکمل اؤیرنمیش و فارسی ایله عربینی دا کامل بیلیردی. اونون معلمی ریحان خادم ایدی کی اونا “اتابک” دئییردی[۳]. ایلک دفعه اولاراق اتابک عنوانی بورادا یارانیر و تاریخ بویو ایشله نیلیر. کلیموند یازیر: مسعود فارسی اوخویوب – یازمادا سبک صاحبی ساییلیردی؛ او، دیوانیندا یازیلان فارسیجا و عربجه مطلبلره آرتیریب – اسکیلدیردی. راحتجه دانیشیردی.[۴]مسعود اسلام دونیاسیندا دوشونجه لرله تانیش اولاراق همیشه ساراییندا تورکجه دانیشیردی”.[۵]
اگوست مولر، بارتولد، ادوارد براون و یان ریپکا اونون تورک دیلیندن حمایه سینی یازیرلر. ابوریحان بیرونی – تورک بیلگینی سلطان محمود و مسعودون حمایه سیندن یارارلانیردی و قانون مسعودی اثرینی اولدوز تانیمادا اونون آدینا یازمیشدیر و ماللهند اثرینی یازماق اوچون سلطان مسعود بوتون امکانلاری بیرونیه یاراتمیشدیر و الینی آچیق قویموشدور.
بو زمان تورک دیلی اول قدر گئنیشلنمیشدیر کی ابوریحان بیرونی (۳۵۲ – ۴۲۷ گونش ایلی) نئچه اثرینده تورک دیلینه بسله دیگی حؤرمتدن و علاقه دن دانیشیر. بیرونی ۷۰ دیل بیلیرمیش و تورک دیلینی هامیدان عزیز ساییردی. او جملهدن قانون مسعودی، ماللهند و اؤزه للیکله “الصیدنه فی الطب” اثرینده تورک دیلینی هامیدان آرتیق بگندیگی اوچون تورک دیلیندن یارارلانیر و چوخلو داوالارین و اوتلارین آدینی (تورکه داوالاری) تورکجه یازیر. بو کتابدا عربجه و فارسیجا یازی قایدالارینا تنقید ائدیر و تورک دیلینین گؤزه للیکلریندن و اؤزه للیکلریندن، هابئله گئنیشلیگیندن دانیشیر.
غزنهلیلره بؤیوک بیر ملی تنقید اولورسا، اؤز آنادیلینین قدرینی بیلمهدیگی و بو دیلده یازماغا تشویق ائتمه لریدیر. بیر حالداکی قاراخانلیلار اؤز آنادیللرینه علاقه ایله توخونوب و تورک دیلینه اؤنم بسله ییرلر، ترسینه غزنهلیلر فارسیجایا اهمیت وئریب و فارس ادبیاتینین گلیشمه سی اوغروندا اللریندن گلدیکلرینی اسیرگه مه میشلر. بو ایشی ده چوخ احتمال کی قاراخانلیلار سارایی ایله رقابت ائتمه اساسیندا گؤرموشلر. بونونلا بئله تمام سارایدا ، خالق ایچینده و قوشون آراسیندا تورک دیلی ایشلهنیر و گلیشیردی؛ حتا یوزلرجه سارای شاعیرلری آراسیندا تورکجه سؤیلهین شاعیرلر ده واردیرلار. بوگونه قدر ۱۷ تورک – سؤیلهین شاعیرین آدی گلمیش و نئچه سی نین شعرلری ده الده دیر مثلا آی تکین، ایلاقی، کاتبی و باشقالاریندان تورکجه شعرلر الده واردیر. تاسوفله فارس ادیبلری تاریخ بویو مثلا محمدعلی فروغی بو مسالهیه ریاکارلیقلا توخونوب و حقیقتلری باسدیرماغا چالیشمیشلار. آی تکین او بؤیوک شخصیتدیر کی سلطان محمودون ساراییندا سلطان محمودا دا چوخ یاخین اولاراق نئچه فارس شاعیری او جمله دن فردوسینی سلطان محمودا تانیتدیرمیش و آیاغینی سارایا آچمیشدیر. آما شاهنامه الیازماسیندا – بهادر بایسونقور شاهنامه سینده – ۷جی یوزایلده یازیلان الیازمادا – آی تکین آدینین معناسینی فارس اوخوجولارا “ماهک” کیمی معنالاییر. قائم مقام فراهانی همان آدی یعنی ماهک آدینی شاهنامه یه یازدیخی مقالهسینده ایشه آپاریر و محمدعلی فروغی همان الیازما اساسیندا شاهنامه نی چاپ ائتدیره رک آی تکین آدینین معناسینی یعنی ماهک آدینی یازیر و آی تکین آدینی کلی صورتده اونودماغا چالیشیر؛ بئله لیکله آی تکین آدی اونودولور و بوگون ادیبلر ماهک آدینی آی تکین یئرینه ایشه آپاریرلار. آی تکین شعرلریندن نمونه لر الده واردیر. ایلاقی و کاتبینین ده تورکجه شعر نمونهلری موجوددور. حتا فارس شاعیرلری – سلطان محمودون ساراییندا یاشایان شاعیرلر تورکجه سؤیله ین شاعیرلرین شعرلریندن دانیشیرلار و بو دیونلاردا تورک سؤیله ین شعرلرین یوکسک اولدوغون بیلمک چتین دئییلدیر. مثلا منوچهری، عسجدی و باشقالاری تورکجه شعرلره اشاره لر ائدیرلر. بورادا دانیشیغیمیز ادبی بحث اولمادیغی اوچون بو شعرلردن اوخویا بیلمه ییرم آنجاق ادبی قونوشمالاردا بونلار نمونه لرینی گؤسته ره جه یم.
غزنه لیلرین رسمی مکتوبلاری عربجه اولموش و سارایدا تکجه شعر اوخونوردو و هر ایکی دیلده فارسیجا و تورکجه – فارسیجا داها آرتیق علاقه ایله یارانیردی. آما سارایدان ائشیکده تورک دیلی و ادبیاتی خالق آراسیندا، بلکه ده شفاهی صورتده اؤز گلیشمه سینه داوام ائدیردی. اوزانلار ساز الینده داستانلار یارادیردی، موسیقی بسله ییردی و شعرلر اوخونوردو. فارس شعرلرینده یوزلرجه تورک سؤزجوکلرینین داخیل اولماسینی همین یارادیلیشلارین تاثیری کیمی گؤرمک اولار. تکجه قوشون و رسمی دئییملر یوخ، بلکه یوزلرجه یاشاییشا عایید سؤزجوکلردن دانیشماق اولار.
غزنهلی شاهلاری تورک دیلینه اؤنم بسلهمیش، آنجاق قاراخانلیلاری کیمی بو ایشه رسمیت وئرمه میشدیرلر. اونلار فارس دیلینی تورک دیلینده داها آرتیق حمایه ائتمیشلردیر. کلیمبورد اعتراف ائدیر کی تورک ادبیاتی نئجه اولمالیدیر خبریمیز یوخدور. آنجاق بونو بیلمه دیگیمیز، اونون اولماماسینا دلیل اولماز. استاد محمد تقی بهار سبک شناسی کتابیندا بیر نئچه نمونه لر گتیریر کی تورک ادبیاتی ایراندا واریمیش:” منوچهریدن بو بیت:
براه ترکی مانا که خوبتر گویی
تو شعر ترکی برخوان مرا و شعر غزی
تورک شعرینین اولدوغو حتمیدیر و ادبی محفللرده تورکی شعرلر اوخونوردو”.[۶] غزنه لیلر ساراییندا ۴۰۰ شاعردن علاوه، چوخلو صنعتکارلار و موسیقیچیلر ده یاشاییرمیشلارو سلطانین مدیحه یازانلاری ۲۰۰ دن آرتیق ایمیش، او جمله دن منوچهری، فرخی، عنصری، عسجدی، فردوسی و باشقالاریندان آد آپارماق اولار. بونلارین دیوانلاریندا یوزلرجه تورک سؤزجوکلر داخل اولموش و چوخلو فولکلوریک اثرلر تورک دیلینده فارس ادبیاتینا چئوریلمیشدیر. الده ائدیلن یئر قازینتیلاریندان تاپیلان اثرلر، بو زماندا مجسمه دوزلتمه اثرلری اله گلمیشدیر. بو زمان معمارلیق بنالارینی محکم و تورک معمارلیغینی تانیتدیران بنالار چوخدور. آنجاق نئجه اینانماق اولار کی تورکلر کؤچه ری اولالار ولی بئله تاریخی بینالار یاردالار؟!
[۲] تاریخ غزنویان، همان، ص۱۲۹٫
[۳] بیهقی، ص۱۱۲ الی ۱۲۱٫
[۴] همان، ص۱۳۰٫
[۵] تاریخ غزنویان، ص۱۳۱٫
[۶] ملک الشعرای بهار، سبک شناسی، تهران، ۱۳۳۷، ص۱۳۴٫
دیوان منوچهری، ویرایش دکتر محمد دبیر سیاقی، ص۱۶۸٫
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab