قاشقای لار
محمدرضا شوکتی
قاشقایلار کیملر دیرلر؟
«فارس» اوستانی ایرانین جنوبوندا گئنیش بیر اراضی ده یئرلشمیشدیر. شیمال دان اصفهان، غربده ن خوزستان، جنوب شرقده ن هرمزگان و بوشهر، شرقده ن ایسه کرمان ایالتی ایله احاطه اولونور. بو اراضی بیر نئچه دوزه نلیک استثناء اولماقلا داغلیق و هوندور یایلالاردان عیباره تدیر. بو ایالتده شیمال- غربده ن باشلایاراق جنوب شرقه ساری اوزانان داغلار کوردوستان و لورستانین «زاگروس» داغلارینین داوامی دیر.
1965- اینجی ایلین بؤلگوسونده بوتون اؤلکه ده دفعه لرله آپاریلمیش پارچالانمالارکیمی، فارس اوستانیندادا پارچالانما عمله گلیر. کوهکیلویه اوستانی فارس اوستانی ترکیبینده ن چیخاریلیر.
1976- اینجی ایل بؤلگوسونده «بوشهر» ولایتی ده فارس اوستانی نین ترکیبینده ن چیخاریلاراق آیریجا اوستان کیمی عمومی بؤلگویه داخیل ائدیلمیشدیر.
فارس ایلتی نین انضباطی اراضی بؤلگوسونده ن قیسّا معلومات وئرمکده ن مقصد، فارس اوستانی نین قورولوشونو آیدینلاشدیرماقدیر. نییه کی قاشقای ائلی نین ساکین اولدوغو منطقه لر فارس اوستانیندادیر.
اوزون عصرلرده ن بری فارس اوستانیندا فارسلارین، تورکلرین- آذربایجانلیلارین و عربلرین معین قسمتلری ساکین اولموشلار. قاشقایلار تورک دیللی اولوب، تاریخ بویو بو دیل ایله تانینیب و تانینیرلار. فارس منطقه سینین قبیله لرینه «خمسه» دئییلیرکی بئش قوروپدان عیباره تدیرلر: (اینانلولارلا باهارلولار) تورک دیللی، (جباره و شیبانی)لر، عرب دیللی. (باصری)لر فارس دیللی دیرلر.
قاشقای لارین کؤچ منطقه لری ایلده ایکی دفعه بو قانی ایستی، چالیشقان و غئیره تلی کؤچه ریلرین اؤزلرینین و قویودون قوزولارینین قوناقچیسی اولار.
اونلارین، فارس خلیجی نین ایستی هاواسیندان جنوبی زاگروسون داغلیقلارینا کؤچمه لری اونلارین ائلاتلیقلارینین سیجیللی سیدیر. اونلار قیشی « قیشلاق» ین ایستی هاواسیندا، یایی دا «یایلاق» ین گؤی طبیعتینده سوووب پاییز گلرکن یئنه ده...
صفوی دؤورونده ن قاباق فارس اوستانیندا، قاشقای آدینا راستلاشمیریق. اما تورک دیللی کؤچه ریلرده ن «فارسیمدان» آدی گئدیبدیر بو باره ده اسگی ایران تاریخین آرتیق اوخوماغیمیز لازیمدیر. اما منبع لره گؤره سونرالار بیر سیرا کؤچورتمه لر آذربایجاندان فارس اوستانینا اولوبدور. قاشقایلارین اؤز دئدیکلرینه گؤره «قاشقای» آدی بیرینجی دفعه اولاراق «جانی آقا قشقایی» آدلی بیر نفرین « سوی آدی» یا شؤهره تینده ن آلینیبدیر کی شاه عباس دؤورونده (1587-1629) ایللرینده حؤکومت طرفینده ن فارس قبیله لرینین حاکیمی کیمی اورا گؤنده ریلیر.
عصرین اووه للرینده قشقایی ائلی نین 57 قوروپ یا تیره ده ن تشکیل تاپماسینی بیلدیریرلر. اما بیر سیرا علّت لره گؤره تکجه یئتدی طایفایاده ک معلومات وئریلیر کی آلتی سینین آدی بئله دیر: «شش بلوکی»، «فارسیمدان»، «دره شوری»، «بؤیوک کشکولی»، «کیچیک کشکولی»، «عمله». بونلاردان ساوای «قره چه ای»، «نمدی»، «صفی خانی»، «جعفر بگلو» طایفالاری دا تانینمیش طایفالارداندیر.
قاشقایلار ساییر تورک دیللی ائلاتلار او جومله ده ن: «بو چاقچی»، «شاهسئوه ن» و «تورکمن» لره تای قورخماز و اوره کلی دیرلرکی دؤیوش مئیدانلاریندا تاریخ بویو اؤزلرینده ن لیاقت نیشان وئریبلر.
قاشقایلارین کیلیم لرایله فرش لری و اونلارین مال داوارلاری اونلارین ایقتیصادییاتینی تشکیل وئریر. تاریخ بویو قاشقایلار بؤیوک اینسانلار، عالیم لر و شاعیرلر تقدیم ائدیبدیرلرکی او جومله ده ن بؤیوک شاعیر «میرزا مأذون» و «اسماعیل خان قشقایی»، «خدیجه بی بی»، و «جهانگیرخان قشقایی» ده ن آد آپارماق اولار.
اگر بیلسئیدیم هاردا اؤله جه یم
یئریمی اورادا سالاردیم
اگر بیلسئدیم هاردا کفن گئیه جه یم
قبریمی اورادا قازاردیم
قایناقلار:
یول مجلله سی:
نومره 27، 1371 بهمن
نومره 28،1372 فروردین
نومره 29، 1372 اردیبهشت
نامه نور شماره 4و5 دهم آذرماه 1358 ویژه نامه قشقایی ها
گوله باخ!
قاشقایلی میرزه مأذون
گؤرمه میسن بیزیم گولون اوزونو
باهار فصلی گولوستاندا گوله باخ
ایسته سن ائشیتمک شیرین سؤزونو
دانیشدیر لذتلی، شیرین دیله باخ
نه خوب اولار گیره زری قوماشا
بزه نه رنگ به رنگ آیاقدان باشا
ایسته سن ائده سن خطّین تاماشا
گئیدیر کمرچینی، اینجه بئله باخ
کؤنلوم قوشو! باش و جاندان کئچرسن
زولفو دامی، هاواسینا اوچارسان
احتیاط ائیله کی، تورا دوشرسن
کمنده باخ، زنجیره باخ، تئله باخ.
«مأذون» شوقو، گولوستانا دوشوبدور
تورپاق اولوب، آستانا دوشوبدور
بولبول، باغ بی خزانا دوشوبدور.
سوسنه باخ، سونبوله باخ، گوله باخ
برچسبها: ایل قشقایی, قاشقای لار, میرزا مأذون قشقایی شاعر
جلیل ممدقولوزاده نین یارادیجیلیغینا قیسساباخیش
یازاری:عیسی حبیب بی لی کؤچوره ن: محمدرضا شوکتی الوارعلیا
آذربایجان بدیعی مدنییتینین چوخ عصرلیک تاریخینه قدرتلی ادبی شخصیت لرده ن بیری کیمی اولان جلیل ممد قولوزاده خالق ایشی، وطنداشلیق فعالیّتی اوچون دوغولان گؤرکملی سیمالارداندیر. اونون ادبیات، اینجه صنعت، معاریف و مطبوعات ساحه سینده کی بوتون خیدمتلری اؤزونون ان یوکسک، علوی معناسینی بو بؤیوک ایده آلا خیدمتده تاپمیشدیر. 40 ایلده ن آرتیق داوام ائده ن چوخ. جهتلی یارادیجیلیغی ایله او، اوره کده ن باغلاندیغی خالیقینین میللی و سوسیال ظولمون دمیر پنجره سینده ن خیلاص اولماسینا، آزادلیغا چیخماسینا، اینکیشاف ائتمیش میللت لرین سیرالارینا قوشولماسینا جیدّی تاثیر گؤسترمیشدیر.
جلیل ممدقولوزاده نین هله ایلک قلم تجروبه لری اولان «چای دستگاهی»، «کیشمیش اویونو» کیمی اثرلری ائل- اوبا اوچون دؤیونن اوره یین ایلک یانغی لارینین عکس صداسی ایدی.
«کیشمیش ایوینو» (1892- اینجی ایل) آدلی بیر پرده لی درامیندا و عینی آدلی حئکایه سینده او، مزه لی بیر احوالات اساسیندا خالقین موهوماتی و موفته خورلارا موناسیبتینی معنالاندیرمیش، پیئس ده کی سولطان آغانین تیمثالیندا «هامینی اؤزونه بورجلو، نؤکر و میننت دار بیلن تنبل بی لییین تیپیک صورتینی یاراتمیش» امکچی کوتله نین بو دوشمنلریینی «گون اورتاچاغی نین قولدورو» کیمی ایفشا ائتمیشدیر. ادیبین رئالیست نثریمیزین کلاسیک نمونه لرینده ن اولان مشهور «دانا باش کندینین احوالاتلاری» (1894 ) پووئستی ده اونون قلبی نین درنیلیک لرینده ن گلن وطنداشلیق هاراینین ، «صاف و تمیز وجدانی نین سسی نین» نتیجه سی کیمی یارانمیشدیر. جلیل ممدقولوزاده 19- اونجو عصرین آخیرلاریندا نئهرمده معللیم لیک ائتدییی ایللرده یازدیغی بو داهیانه اثری ایله قطعی صورتده اؤز صنعت یولونو معیین لشدیرمیشدیر. یازیچی نین دانا باش کندی نین ساکینلری اولان ممدحسن عمی، زینب، عزت قاری، زیبا، ولی قولو و باشقالاری کیمی قارا دؤورانین بؤیوک مصیبت لرینه دوچار اولموش صاف قلبلی، تمیزنییتلی زاواللی اینسانلارا یانیقلی موناسیبتی نین، کندخدالارا، قولوزوربالارا کین و غضبینین اوریژینال بدیعی ایفاده سی اونون مووقعینی بیر داها آیدنیلاشدیرمیشدیر. جغرافی کونکرئتلرینده ن چوخ، گئنیش عمومی لشدیرمه ایمکانلارینا مالیک اولان، اؤز مؤللیفی نین کشفی ساییلا بیلن «دانا باش کندی» ایفاده سینده کی ساتیریک مضمون دا جلیل ممدقولوزاده نین عاواملیق و جهالته، سوسیال گئری لییین و رئال کئرچک لییین بو سوییه سینی شرط لندیره ن اجتماعی قورولوشا موناسیبتی نی تعیین ائدیر. بو معنادا خالقین حیاتی، معیشتی و طالعی نین بدیعی اثرین مرکزی پروبلئمینه چئوریلمه سی اونون جاوان مؤللیی نین سیاسی یئتکینلییینی، وطنداشلیق فعاللیغینی دا آشکارا چیخاریر. «چای دستگاهی» ندا بیر قروپ مجلیس اهلینه، «کیشمیش اویونو» ندا کیچیک بیرصحنه- اویونون ایشتیراکچیلارینا اوز توتان ادیب «احوالاتلار» دا سؤزون گئنیش معناسیندا خالقا مراجعت ائتمیشدیر. « دستگاهدان» « اویونا» کئچن موتیولر بورادا اینکیشاف ائتدیریله ره ک، اؤزونه مخصوص معنالی مقدمه سی، دهشتلی تفصیلاتی و عبرت آمیز خیدمتی اولان «احوالاتلار» ا چئوریلمیشدیر. ائله احوالاتلارکی، بونلارین یاددان چیخماسی، تاریخده ن سیلینمه سی غیری مومکوندور. تکجه «اؤلولر» عالمی نین فاجعه لری دئییل، دانا باش کندی نین آجی گؤز یاشلاری نین وجدان عذابی ایله قاریشیغیندان یوغرولموش «احوالاتلاردا»« تاریخ کیتابلاریمیزدا قان ایله یازیلمیش صحیفه» تأثراتی اویادیر... .
قایناق: جلیل ممدقولوزاده
ایشیق نشریاتی. باکی 1987
برچسبها: جلیل محمد قلیزاده, میرزا جلیل, عیسی حبیب بی لی, ملا نصرالدین
azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab pes_Arab