دکتر محمدرضا کریمی
ساکالار، آذربایجان تاریخینده اؤنملی بیر یئر دوتموش، اؤلکه میزین دیلی، مدنیتی و کولتورو تاریخینده اؤز امضاسینی آتمیشدیر. بوگون ایراندا اولان بیر سیرا یئر آدلاری ساکالاردان قالما آدلار کیمی تانینیر، او جومله دن سیستان، سقز، ساسان، اسکیت، اشکوزا، اشک و حتا سام آدی شاهنامه ده ساکالاردان قالما بیر آددیر. یئنه ده شاهنامه نین بیر چوخ داستانلاری تورانلی لارلا (ساکالارلا) ایرانلیلار ساواشی ایله ایلگیلیدیر. ساکالار هخامنیش لر ایرانا گلمه میشدن قاباق بو یوردلاردا یاشاییبلار. ساکالار بوتون تاریخ آراشدیرانلارین نظریله اورتا آسیادان، اورال دنیزینین کناریندان اوروپانین دون و دانوب ساحیللرینه قده ر یئریمیشلر. ساکالار بیر اوزون مدت ده آذربایجاندا قالمیش و مدنیت قورموشلار. اونلار حتا سیبریده یاشایان کیممرلری اورادان قووُب، اؤزلری اوتورموشلار. مارتونوشا و ماگونوهدان اله گلن اشیالار گؤسته ریر کی ساکالار اوکراینین قوزئیینی ده الده ائدیب و میلاددان ۴۵۰ الی ۵۵۰ ایل اؤنجه بورالاردا یاشاییرمیشلار. تالگران، روس عالیمی ساکالارین مدنیتلرینین یوکسه لیش زامانینی ۲۵۰ ایللری میلاددان اؤنجه یه باغلیر. بو زامانلار وولگا چایینین اطرافیندا بؤیوک بیر مدنیت صاحبی اولموشدورلار. سونرالار اؤز یئرلرینی خزرلره وئریرلر و بو یوردلار خزر امپراتورونون یوردو اولور.
ساکالار میلاددان مین ایل اؤنجه چین سینیرلاریندان دانوب ساحیللرینه قده ر اوزانان چؤللرده یاشاییردیلار. ساکالاردان یازی و یا سکه الده ائدیلمه میشدیر، آنجاق قبیرلریندن چوخلو بزه ک نسنه لری، ساواش یاراقلاری و بیر سیرا قولباق، بویونباغی و سایره اله گلمیشدیر. آنجاق اونلارین تاریخینی چین و یونان قایناقلاریندان آلمالیییق. اسکی یونان عالیملری ساکالاری دونیانین ان اسکی سویلاریندان اولدوغونو دئمیشلر. تروگوسن پومپئوس Trogus Pompeius میلاددان یوز ایل قاباقکی موّرخ، ساکالاری دونیانین اسکی سویلاریندان بیلیر، اما مصری اونلاردان اؤنجه کی بیلنلر ده چوخدور.[۱]
ساکالار اؤز زامانلاریندا دونیانین گوجلو سیاسی قووه سی ساییلیردیلار. اونلاردان بیر چوخلو افسانه لر قالمیش، اودیسه Odysseus ده اولان آیایا Aeaea یا همان “گونش یوردو” اؤلومدن سونراکی دونیادیر و بو دونیا قارا دنیزین دوغو ساحیلینده اولان سکائیه دیر و بوگون کوبان Kuban و یا تامان Taman آدلانیر. بورادا یاسون Jason و آرگونوتلار Argonauts قیزیل یون آردیجا دولانیب و اودیسه سونراکی اولایلارلا اوز – اوزه گلیر. بورادا افی ژنی Iphigenia، دیانا Diana اوچون یاردیما قاریشیر و ماجوج Magog غضبله نه رک ائشیگه چیخیر و یهودلار آراسیندا عصیان قالدیریر.
بونلاردان علاوه، ساکالارین ثروتلری حاققیندا داها اینانیلماز داستانلار وار. بو داستانلار یونان مورّخلری طرفیندن رئال اولایلارلا قاریشمیش و ۱۹جو یوزایلین سونونا قده ر اوزاناراق هله علمی باخیشلار باخیلمامیشدیر. سونرالار قبیرلردن تاپیلان قیمتلی نسنه لرله برابر هرودوتون ساکالار حاققیندا یازیلان سؤزلر اورتادا مطرح اولدو. روسیانین گونئی طرفیندن چوخلو قیمتلی نسنه لر تاپیلاراق هامینی حیرته سالدی. بو تاپینتیلاری بیر – بیرینین یانینا قویدوقدا ساکالارین یاشاییشلاری اله گلیر و بوگونکو قازینتیلاردان الده ائدیلن نسنه لر اسکی موّرخلرین یازدیغی افسانه لره اوخشار یؤنلر واقعیت تاپیر. اونلاردان یازیلان رسیملر و عنعنه لر و بونلارین آراشدیرماسی بیزی ساکالارین یاشاییشلاریلا تانیش ائدیر.
ساکالار میلاددان ۷۰۰ ایل اؤنجه یه قده ر روسیانین گونئی توپراقلاریندا و کوباندا یاشاییردیلار و اونلارین اوخشار قبیله لری آلتایلاردا قالیردیلار. بلکه یئنی سئی لره ده نفوذ ائتمیشدیلر. بو آسیا طایفالارین کؤکونو دقیق تعیین ائتمک چتین اولورسا دا، آنجاق ساکالارین صنعت و اینجه ایشلرینده اشتراک ائتمیشلر. بو صنعتلردن یارانان نسنه لر کوباندان اله گله رک، کریمه ده و روسیانین گونئی طرفلرینده چای قیراقلاریندا چوخلو نسنه لر اله گلیر و بنزر طایفالارا باغلی اولدوغو اینانیلیر. پازیریک قالیسی بوگون هله ده حیرتلره سبب اولور.
۱۹جو یوزایللریندن روس عالیملری کارپاتدان دون چایی قیراقلاریندا یاشایان یوردلارا سکائیه دئیهرک، استرابون دوبروجا Dobrudja ماحالینا “کیچیک سکائیه” دئییر و بوتون بو چؤللرین قوزئیینده و قارا دنیزین دوغو قوزئیینی “دوغو سکائیه” آدلاییر.
بوتون بو یوردلاردا ساکالار و اونلارین یاخین طایفالاری یاشاییرمیشلار. اونلار چوبانلیق و اکینچیلیک ده ائدیردیلر. بلکه ده اورتا آسیادان گلن بوتون طایفالارین بئله بیر یاشاییش طرزی اولدوغو دوزگون ساییلسین.
مورخلرین یازدیقلارینا گؤره ساکالار ایگید و سلحشور بیر خالق اولاراق ساواشلاردا بؤیوک مهارت تاپمیش و دوشمانلارین دریسینی سویماغا داها آرتیق ماراق گؤسته ریردیلر. بو دوروم چین و روم کیمی بؤیوک قووه لری قورخویا سالیردی. میلاددان ۷۰۰ ایل اؤنجهده ساکالار کیچیک آسیادا اولاراق یونان و روم تاجیرلری آراسیندا قورخو یارادیردی. قارا دنیز و بُسفردا، حتا پانتی کاپایوم Panticapseum دا یاشایان دولتلر قورخویا دوشموشلر. آما ساکالارین اینجه صنعت و بزه ک – دوزک نسنه لرینه ماراق گؤسته ریب، تاجیرلرین ان ثروتلی مشتریلری اولورلار و یونانلی لار بو آلیش – وئریشلردن ثروت قازانیرلار. آلیش – وئریشلر پایا – پای اولورسا دا، یاخشی دریلر آلیب ساکالارین سفاریشلری اساسیندا بویونباقلار و قولباقلار دوزهلدیرلر. گیریشمن دئدیگینه[۲] گؤره پارتا توآ Partatua و یا اوغلو مادویس Madyess ، ساکالار شاهی و شاهزادهسینه نسبت وئریلن خزینه ده بیر چوخلو بزه ک نسنه لری تاپیلمیشدیر.
ساکالار تجارتده فعال نقشلری اولدوغو کیمی ساواشلاردا دا اؤنملی رول اویناییردیلار. همین دوروم سبب اولموشدور هرودوت اؤز بؤیوک کتابینین بیر بؤلومونو اونلارا باغلاسین. هرودوت ساکالار حاققیندا معلومات الده ائتمک اوچون اولبیا Olbia یونانین سینیریندا اولان یوردا سفر ائدیر و ۶۴۵ ایل میلاددان اؤنجه بوگ Bug و دنیستر Deniestr چایلارینین یاپیشان یئرلرینده قورولان بیر یوردا سفر ائدیر. اولبیا اؤز وارلیغی اوچون ساکالارین حیمایه سینه محتاج ایدی و اونا گؤره اونلارا باج وئریردی. هرودوت او شهری گؤزل و مترقی بیلیب و کتابینین دؤردونجو بؤلومونو اورادا یازاراق ائشیتدیکلری ایله گؤردوکلرینی بیر – بیرینه قاتدی. آنجاق یازیلی قایناق الده ائتمه سه ده اؤزو شاهید اولدوغو اولایلاری یازیر. میلاددان ۴۰۰ ایل سونرا، ساکالاردان بیر سؤز – سؤی قالمامیشدی. آنجاق ۱۵ یوز ایل سونرا، ۱۹جو یوزایلده بو قایناقلار اورتایا گلیر و ساکالار تانینماغا باشلانیر.
نه یازیقلار کی ۱۷جی یوزایلدن تاپیلان خزینهلر غارت اولونور. اوغرولوقلار پتر کبیرین قولاغینا چاتدیریلیر. پتر امر وئریر تاپیلان نسنهلری پترزبورگ دا توپلاسینلار. بورایا بیر چوخلو قاییش، قولباق و بزه ک نسنه لری توپلانیر. بو نسنه لر تزار ساراییندا بیر خزینه کیمی ساخلانیلیر.
۱۸جی یوزایلده سیبریده تاپیلان نسنه لر حیوانلاردان دوزه لینن بزه ک وسایلی اورتایا گلیر. ژنرال ملگونف Melygunov، ۱۷۶۳جو ایلده بو قازینتی و تاپینتیلارا قاریشیر. سونرالار کلارک Clarke ، پالاس Pallas، دوبوآ دو مونتپرو Dubois de Montpereux ، سوماروکوف Sumarokov و باشقالاری علمی آراشدیرمالار اوچون سیبریه یه گلیرلر. بونلار اسکی قبیرلری بیر ده سؤکورلر. ۱۸۰۶جی ایلده نیکلایف Nikalaev دا بیر موزه دوزهلینیر. ۵ ایل سونرا باشقا بیر موزه تئودوسیا Theodosia دا آچیلیر. ۱۸۲۵جی ایلده ان بؤیوک بیر موزه کرچ Kerch ده یارانیر. بو موزه لر عتیقه تانیانلار اوچون هیجانلار یارادیر. آز بیر زاماندا ایکی مشهور عتیقه چی دوبرو Dubrux و استمپوسکی Stemposki باشقا بیر آداملارلا او جمله دن بلارمبرگ Blaremberg و آشیل Ashil کرچ موزه سی نین مدیرلریندن، کاریشا Karisha محلی وزارتین نماینده سی کرچ یاخینلیغیندا آراشدیرماغا باشلادی. سونرا اونا بنزه ر بیر ایشلری باشلادی. آز بیر زاماندا بیلدی کی بورادا بیر چوخلو تاپیلان انسانلارین و آتلارین قبیرلری دمیرچیلرین زنگین هنرلرینی اؤزونده ساخلاییر. علمی آراشدیرمالار بو بزه ک – دوزه ک وسایلی ساییلان نسنه لر اوزه رینده یارانان هنر و اینجه صنعت تاریخین ان گؤزل اؤرنکلریدیلر.
سونراکی آددیم، ساکالاری تانیماق اوچون ۱۸۶۰جی ایلدن سونرا گؤتورولدو. و.و. رادلوف v.v. Radlov سیبریده آراشدیرمالارا دوام ائتدی. بو دؤنه تپه لری قازماقلا ایره لی گئدیب، ۱۸۶۵جی ایلده آلتایین گونئیینده کاتاندا Katanda یا چاتدی. بورا او قده ر زنگین ایدی کی بوتون عالیملری حیرته سالدی. چون آلتایلاردا همیشه لیک بیر یخچاللارا چاتدی. بو تپه لرین آستی همیشه بوزلارلا اوز – اوزه گلدی. بوزلارین اوستونو داشلار ایلا باسدیرمیشلار و بیلدیگیمیز کیمی یئرین ۲۱ فوتلوغوندا داها هئچ بیر بوز اریمز. قالسین کی داش ایله اوستو باسدیریلمیشدیر.
رادلوف بوندان خبرسیز، دستور ائدیر بوزلاری اریتسینلر. یوزایللر بویو اریمه میش قالان بوزلار اریدیلیرو حیرتله بیر اؤلولرله اوز – اوزه گلیرلر کی سانکی بوگون اؤلموشلر. اونلارین پالتارلاری و بزه کلری ال دگمه میش قالمیشدیر. قبیرلرین نسنه لریندن بیر سیراسی آرادان گئتمه میشسه ده، رادلوف بیر چوخلو پالتار و ائو وسیله لرینی تاپیر. بو تاپینتیلارین ده یه ری ۸۰ ایل سونرا بیلینیر.
روسیادا بو تاپینتیلار چوخالدیقجا، چوخلو اؤرنکلر الده ائدیلیر و بیلینیر کی اورآسیانین چؤللرینده ساکالار کیمی بؤیوک بیر قبیله و اینجه صنعته ماراقلی بیر مدنیت صاحیبی یاشاییرمیش. سونرالار ساکالارین هنری وایکینگ Viking و سلت Celt و مروونژین Meroveingian هنرلریله قاریشماسی بو آراشدیرمالاری داها چتینلشدیردی. بو چتینلیکلر، چوخلو بیلگین لری ماراقلاندیردی و بیر چوخلو عالیملر بو آراشدیرمالارا قاتیلدیلار. اونلار چالیشیرلار بلکه بو اسکی هنرین قایناغی و کؤکو، هابئله باشقا خالقلارین مدنیتی ایله قاتیشماسینین نهدنلرینی ایضاح ائتسینلر. تولستوی Tolstoy، کنداکوف Kondakov ایکی روس عتیقه چی ایلک آراشدیریجیلار اولدولار. اونلار بو تاپیلان نسنه لری کُد قویماغا باشلادیلار. بیر آز کئچمه دن روستوتسف Rostovtzeff روسیهده، مینز Minns و دالتون Dalton اینگیلتره ده، رایناک Reinack فرانسادا، تالگرن Talgern فنلاندیادا و بیر چوخلو بیلگینلر بو تاپینتیلار اوزهرینده چالیشماغا داوام ائتدیلر و الده ائدیلن معلوماتی اسکی موّرخلرین یازدیقلاری ایله – هرودوت و هیپوکرات یازیلاریلا توتوشدوردولار و ساکالار حاققیندا بیر آنلاشمایا یاخینلاشدیلار. ایش ماراغی اونلاری داها آرتیق هیجانا گتیردی. بو هیجان او قده ر ایدی کی هر بیری بیر قبیرین سؤکمه گینه باشقا بیر ماراق گؤسته ریرلر.
روستوتسف و مینز و باشقالاری بو قولباق و قاییشلاردا اولان بزهکلردن ائله ذوق آلیرلار کی تامام سورغولارا جواب وئره بیلیرلر. رودنکو Rodenko نظری آلتیندا آراشدیرمالار ساکالارین آلتایلاردان اولدوغونو ثبوتا چاتدیردی و هرودوت یازیلاری تصدیقلندی. پازیریک قبیرلریندن تاپیلان نسنهلر رادلوفون ۸۰ ایل اؤنجه ماتاندا دا تاپدیقلارینی تصدیق ائتدی.
رودنکو ۱۹۲۴جو ایلده بو تاپینتیلارا ال تاپمیشدیر. پازیریک دره سینده – چولیشمان Chulishman داغلاری اتکلرینده تاپیلان نسنه لر بو اومودو دیریلتدی. رودنکو اولاکان Ulakan چایی و دره سی قیراغیندا ۴۰ تپهلی بیر قبیر تاپدی. بو تپه لر بیر – بیریله فرقلی اولاراق قبیرلری اوستونده بوز ساخلاییجی قاتلار وارایدی. ۱۹۲۹جو ایلده رودنکو و یاردیمچیسی اولان گریاسنوف Griasnov بیر چوخلو تپه لری سؤکدولر. الده ائدیلن سونوجلار هیجان یارادانایدی. آنجاق ایشی بیر زامان بوشلاییب و ۱۹۴۷جی ایلده بیر ده باشدان باشلاییب ایکی ایل داوام ائتدیلر.
بوتون بو تاپینتیلار بیر بؤیوک قبیله و یا ملتین یاشاییشینا باغلی ایدی کی بزهک نسنه لرینه و ایشلرینه دریندن ماراقلی و مهارتلیایدیلر. اونلار ائله مدنیتده ائله بیر دوروما ال تاپمیشدیلار کی ان گؤزه ل چادرلار، چرخلی و تکرلی آرابالار، هابئله آت سورمک ده مهارت، ان گؤزهل پارچالار توخوماقدا، دادلی طعاملار بیشیرمکده، گؤزه ل قاب – قاجاقلار دوزه لتمه ده و گؤزه ل بیر یاشاییش طرزینه مالیک اولماقدا باشقا ملتلردن یوخاری سویه ده ایدیلر.
رودنکو و دوستلاری بو قازینتیلاری مهارتله ایرهلی آپاریرلار و اونلارین یاشاییش یؤنلرینه ال تاپیرلار. او، بو نسنهلری آلتای داغلاریندان آرمیتاژ موزه سینه آپارماغا باشاری گؤستردی و مهارتله نشان وئردی کی ساکالار آلتای خالقلاریندان و تورک کؤکلو طایفالارین بیرلشمه سیندن یارانمیشدیر.[۳]
آنجاق علمی آراشدیرمالار، بوتون الده ائدیلن یازیلاری چئوریلمیش، کورقانلاردان و مزارلاردان الده ائدیلن نسنهلر آرخئولوژی باخیمیندان آراشدیریلمیش و ایندی بونلاردان سونوجلار چیخارماق عالیملرین ایشی اولموشدور. ایندی کتابلار یازیلمالی و نظریه لر اورتایا قویولمالی ایدی. بیر سیرا عالیملر اسکیتلری ایران کؤکنلی، بیر سیرا توران یا تورک – آلتای کؤکنلی و بیر سیرا دا اسلاو کؤکنلی اولدوقلارینی اورتایا قویورلار. بو آرادا زویس K. Zeus 1837جی ایلده کتابینی Die Deutschen und Nachbarstaemme آدییلا مونیخ شهرینده نشر ائتدیریر. مولنهوف K. Muellenholf کتابینی Ueber die Herkueft und Sprache der Potischen Skythen und Sarmaten آدییلا ۱۸۷۰ – ۱۹۰۰ ایللری آراسیندا میدانا چیخاریر.
و. توماشک W. Tomaschek ده ۱۸۸۸ ایلینده وین شهرینده Kritik deaeltesten Nachrichten ueber den Skythischen Norden اثرینی یازیر. ج. فرسل J. Rressel ده اؤز کتابی Die Skytho – Saken di Urvaeter der Gremanen آدیلا ۱۸۸۶ دا مونیخ شهرینده نشر ائتدیریر. یئنه ل. ویلسر L. Wilser 1899 ایلینده پترزبورگ شهرینده Investigation in the Province of Gotho – Slavonie Relations آدلی اثرینی سایا بیله ریک. بونلارین چوخو اسکیت یا ساکالارلا ایران ایلگیلری اوزه رینده تحقیق آپارمیشلار.
ایکینجی گروه ساکالاری اسلاو کؤکنلی اولدوقلارینی اثبات ائتمه یه چالیشان آراشدیریجیلار: ای. اِ. زابلین I. E. Zabelin اؤز اثری Istoria Ruskoy Jisni آدیلا ۱۸۷۶ ایلینده یازمیشدیر. او دا بیر سیرا قبیرلردن تاپیلان نسنه لر اساسیندا اونلارین اسلاو اولدوقلارینی اثبات اوچون چالیشمیشدیر. آنجاق بو زمینه ده بوگونه قده ر هئچ بیر یازی حتا تاریخچیلر بیر سؤز یازمامیش و الده ائدیلمه میشدیر.
آنجاق ساکالارین اورال – آلتای سویونا منسوب اولدوغو اوچون یوزلرله سند و اونلارجا آراشدیرمالار الده واردیر. ب. گ. نیبوهر B. G. Niebuhr 1830جی ایلده آکسفورد طریقی ایله اؤز کتابی A dissertation on the Geographi of the Herodots and Research into the History of the Scythians, Gedate and Sarmatians -نی نشر ائتمیشدیر. اوندان بیر بالاجا سونرا ک. نویمان K. Neumann اثرینی ۱۸۵۵جی ایلده برلینده Die Hellenen im Skythen Lande آدیلا نشر ائتدیریر.
گ.گروت G. Grote 1857جی ایلده نیویورک شهرینده History of Grece عنوانی ایله یازیر. آ. د. موردمان A. D. Mordmann اثرینی Ueber die Kleilinschrift zweiter Gattung عنوانی ایله لایپزیک ده ۱۸۷۰ ایلینده چاپ ائتدیریر.
گ. ناگی G. NAGY ده ۱۸۹۵ ده بوداپست شهرینده بیر کتاب یازیر و بیر سیرا یازارلارلا برابر بیرگه چالیشماغا باشلامیش و تاپدیقلاری وثیقه لری آراشدیریب و تورک سویلو ساکالاری هر آلایدان آراشدیریرلار. بونلار چوخلو سندلر الده ائدهرک ساکالارین تورک دیللی و اورال – آلتای سویوندان اولدوقلارینی اثبات ائدیرلر.
کئچن یوزایلین باشلاریندان ساکالارا عایید اولان بیر چوخ آراشدیرمالار اورتایا گلمیشدیر. بو آراشدیرمالار قبیرلردن تاپیلان نسنه لرین آچیقلانماسی اساسیندا داها علمی و داها گؤزه ل و ایناندیریجی عنصرلار ائتکی یارادیر. بونلارلا برابر یازیلار اوخونور، آرخئولوژیک نسنه لر اوزه چیخیر، چین قایناقلاری داها اییی صورتده باشقا دیللره چئوریلیر. بو آرادا اُ. فرانکه O. Franke نین Beitrae ge aus Chineschen Quellen Zur Kenntnis der Turkvoelker und Skythen Zentralasiens اثرینی ۱۹۰۴ ایلینده نشر اولدو. فرانکه بو اثرینده ساکالارین تورک اولدوغونو اینانیر. او، چین قایناقلارینا دایاناراق اورتا آسیادا یاشایان اسکیتلری آراشدیریر و تورک اولدوقلارینا دریندن اینانیر. باشقا بیر اثر – اسکیتلرین تورک اولدوقلارینا علمی نه دنلر گؤسته ریر. اِ. ه. مینز E. H. Minns ین اثری اولان: Scythians and Greeks کتابیدیر کی ۱۹۱۳ ایلینده کمبریج طرفیندن نشر اولور. تامام یازیلی قایناقلاری و آرخئولوژی تاپینتیلاری آراشدیراراق علم عالمینه اولدوقجا علمی نظریه لری اورتایا قویور و فایدالی چالیشمالار ایرهلی سورور. او، بو چالیشماسیندا اسکیتلرین اورتا آسیا کؤکنلی اولدوقلاریلا برابر، تورک سویوندان اولمالارینا تاکید ائدیر. بو اثردن سونرا آرخئولوژیک نسنهلر داها دا بو کتابین سؤزلرینی گوجلندیردی و بیر چوخلو عالیملر بو نظریه یه ساری آخدیلار. بوندان سونرا بیر چوخلو ملزمه لر و نسنهلر آرخئولوژی طریقیله اورتایا گلیب و بو نظریهلر داها گوجلنیبدیر. م. ابرت M. Ebert ده Suedrussland, Scytho – Sarmatische Periode آدلی کتابیندا ۱۹۲۹ایلینده برلینده نشر ائدیر. او، بو اثرینده بیر داها باشقا آرخئولوژیک ملزمه لری آراشدیریر و ده یرلندیریر. ی. یونگه J. Junge طرفیندن ۱۹۳۹ دا لایپزیک شهرینده نشر ائتدیگی Saka Studien کتابی چیخیر. یونگه بو اثرینده یازیلی قایناقلارین بیر چوخونو توپلاییب دهیرلندیریر و اورادا بوتون ایرانا نسبت وئریلن قایناقلارین یانلیشلارینی گؤسته ره رک بیر – بیر رد ائدیر. ت. ت. ریسه T. T. Rice طرفیندن یازیلان The Scythians لندن ده نشر اولور و چوخلو دهیرلندیریلیر.
بیر چوخ یازیلاری دا اسکیتلر حاققیندا تورک عالیملری یازمیشلار[۴]. بونلاردان بیری حسن آتا ابن ملا محمد العباشیدیر. او، “تاریخ تورک” آدلی اثرینی ۱۹۰۹ ایلینده یوفادان نشر ائده رک بیر بؤلومونو “ساکا تورکلری” آدلی بؤلومونده اونلارین تورک اولدوقلارینی اثبات ائدیر. بو اثر اسکیتلرین تورک اولدوقلارینی اثبات ائدهن ایلک قایناقلاردان ساییلیر. س. م. آراسلی اورتا آسیا آدلی اثرینی ۱۹۳۰ دا آنکارادا نشر ائتدیریر. یازار بو اثرینده اسکیتلره بیر تورک قبیله سی کیمی یاناشیر. او، یازیلی قایناقلاردان علاوه اسکیتلرین دبلری و عنعنه لرینی آراشدیریب تورک قبیله لریله بیرگه کولتور صاحیبی اولدوغونو گؤستهریر. بو اورتاق کولتور و عنعنه لری اونون اوچون ده یرلی بیر وثیقه ساییلیر. او، تورک توپلوقلارینین اؤزه للیکلرینی آراشدیریر و باشقا سویلار و دیللره مالیک اولان قبیله لر ایله توتوشدوردوقدان سونرا، اسکیتلرین تام تورک اولدوقلارینا ثبوتلار گتیریر. ا. سلیمانف ۱۹۷۰ ایلینده قازاق ادبیاتی اثرینده اسکیتلری تورک ساییر و مختلف قایناقلارا دا اشاره ائدیر. او، اؤزه للیکله ۱۹۷۰ ده آرخئولوژی قازینتیلاردان الده ائدیلن یازیلاری آراشدیرمیش و بئله بیر قناعته گلمیشدیر. ک. آ. آلیشف دا ۱۹۷۸ ده مسکووادا بیر کتاب نشر ائده رک آرخئولوژی سندلره دایانیر و اسکیت لری بوتونلوکله تورک بیلیر. م. سیدُف دا بیر سیرا مجسمه لر اساسیندا و تورک ائتنوسلارین عنعنه لریله بیرلشدیریلمیش کولتورلره آرخالانیب ساکالارین تورک اولدوغونا نظر وئریر. سیدف ۱۹۸۲جی ایلده اولدوز درگیسینده بیر چوخلو مقاله لر یازیب علمی آراشدیرمالار ایره لی سورور.
۱۹۶۹جی ایللردن درگیلرده تورکیه ده بیر چوخلو مقالهلر و علمی آراشدیرمالار اورتایا گلیر. بو آراشدیرمالاردا اسکیتلرین اینانجلاری، عنعنه لری، گئییملری، دبلری، آدلاری مختلف ساحهلردن دقت آلتینا آلیناراق یازیلی تاریخلری آراشدیریب سونوجلانمیشدیلار. دوغروسو بودور کی کئچن ۲۰ – ۳۰ ایل عرضینده تکجه تورک عالیملری یوخ، بوتون دونیا عالیملری و تورکولوگ لار و بوتون ملتلر آراسیندا علمی چالیشمالاری ده یرلندیریب و بو قونو اساسیندا درین، دانیلماز و علمی فاکتلارلا اثباتا چاتدیرمیشلار. بوگون ساکالار، اسکیتلر، ایشغوزلار آدیلا تاریخده یارانان قبیله نی بوتون وارلیغی ایله تورک سویلو و تورک دیللی و تورک کؤکنلی اولدوغونو دونیا بیلیر.
قایناقلار:
م. کریمی، ساکالار، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۵٫
ترخان، اسکی چاغدا کیممرلر پروبلئمی، استانبول، ۱۹۴۷٫
اوگال، بؤیوک هون امپراتورلوغو، ۲ جیلد، آنکارا، ۱۹۶۲٫
م. سیدف، آلتون محاربی نین سوی ائتنیک تاریخی، ۱۹۸۳٫
محمد محمدالعاشی، تاریخ قوم تورکی، اوفا، ۱۹۰۹٫
گروسه، رنه؛ امپراتوری صحرانوردان، ترجمه عبدالحسین میکده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷٫
دیاکونف، تاریخ ماد، ترجمه: کریم کشاورز، تهران، انتشارات پیام، ۱۳۵۴٫
گیرشمن، رومن؛ ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۵٫
ذکی ولیدی توغان، عمومی تورک تاریخینه گیریش، استانبول، ۱۹۸۱٫
کزیستین سن، آرتور؛ ایران در زمان ساسانیان، ترجمه: رشید یاسمی، تهران، ۱۳۵۱٫
م. ف. گیزیر اوغلو، قارص تاریخی، استانبول، ۱۹۵۳٫
ش. گونالتای، تورک تاریخی، ۱۹۳۸٫
ملک شهمیرزادی، صادق، باستان شناسی در آسیای مرکزی، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۲٫
رضا، عنایت اله؛ ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، تهران، ۱۳۸۴٫
تامارا تالوبت رایس، ساکاها، ترجمه: رقیه بهزادی، تهران، ۱۳۷۰٫
تونا، عثمان ندیم، سومر و تورک دیللری نین تاریخی ایلگیلری ایله تورک دیلینین یاناشی مسالهسی، آنکارا، ۱۹۹۰٫
-
W. B. Huntingford, Who were the Sythinans, Wien, 1995.
Lehman – Haupt, Kimmerier, Stuttgart, 1921.
E.H. Minns, The Scythians and Northern Nomands, The Cambridge Ancient Histiry. IX, 1970.
[۱] تاکارا تالوبت رایس، ساکاها، ترجمه رقیه بهزادی، تهران، ۱۳۷۰٫
[۲] گیرشمن، رومن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه دکتر محمد معین، تهران، چاپ نهم، ۱۳۷۲٫
[۳] تامارا تالبوت رایس، سکاها، ترجمه: رقیه بهزادی، ۱۳۸۸، ص ۲۷٫
[۴] دکتور الهامی دورموش، ساکالار، آنکارا، ۲۰۰۸، ص ۶۸٫
قایناق: بو مقاله قاباقجا چاپ اولموش.
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab unk eng_Latn deu_Latn eng_Latn pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab