مقاله نین قونوسو “اسلام اؤنجه سی آذربایجان تورک دولتلری”دیر. آنجاق بو قونویا گیرمه دن اوّل، ایکی مقدمه لازیمدیر: بیرینجیسی تورک عنوانلی دولت لریمیزی تانیماق و ایکینجیسی پروتوتورک توپلولوقلار و یا حتا دولتلری دوشونمک. یئنه ده بونلاردان اؤنجه تورکلرین دونیادا یاییلمالاری و ایندیکی دورومونو بیلمک گره کیر.
تورک توپلوقلاری بوگون یئر کوره سینین باشا باشینا یاییلمیشدیر. دئمک اولار بوگون هئچ بیر خالق تورک لر کیمی دونیادا یاییلمامیشدیر. شوبههسیز بو یاییلما چوخلو کؤچلردن حاصیل اولموش و بیر سیرا نهدنلره گؤره اؤز آنایوردلاریندا کؤچوب و باشقا یئرلری ده اؤزلرینه وطن سئچمیشلر. بو کؤچلری نهدنی هم اقتصادی – اکونومیک و هم سیاسی اولموشدور. سیاسی نه دنلری بئله سیرالاماق اولا:
بوی آراسی مجادله لر
چین باسقیسی
موغول باسقیسی
او بیری طرفدن اقتصادی نهدنلری ده بئله سایماق اولار:
اوتلاقلارین دارالماسی
حیوانلارین چوخالماسی و چوخلو اوتلاقلارا احتیاج دویولماسی
نفوسون آرتیشی
قوراقلیق
اوچونجو طرفدن نئچه عامل ده تورکلرین یئنی یئرلرده قبول اولونماسینین دا نهدنلری واردیر بو نه دنلردن: تورکلرین ایگیدلیگی: آت سورمه ده و اوخ آتمادا مهارتلری، چتینلیکلره دؤزوملو اولدوقلاری
گؤیچک اولدوقلاری دا سبب اولوردو هر یانا گئتدیکده محبتله قارشیلانیردیلار
باغیمسیزلیق روحیه سی، هر یئری وطن بیلمه سی، بو اؤزه للیکلر بورادان یارانیر کی تورکلر اؤزولریمه محیط ایله وفق وئره بیلیرلر و محیط ایله اویغونلاشیرلار.
تورکلر بؤیوک بیر جغرافیادا داغیلمیشلار، هر یانا گئتمیشلرسه ده اؤز کولتورلرینی آپارمیشلار، گاهدان دا همین کولتورو اونودوب و حل اولموشلار، آما چوخلوق اونلارین ائتکی بوراخمالاریندا اولموشدور.
تورکلرین کؤچلری بوگون دونیانین هر یئرینه داغیلماقلارینی و یاییلماقلارینی گؤستهریر او جمله دن تورکلر سیبری یه کؤچموشلر (سیبری سؤزجویو تورکجه اولموش)، چین، هندوستانا کؤچموشلر؛ آمریکایا گئتمیشلر و بوگون اورادا یاشایان قیزیل دریلی لر دوغو آسیادان بوزلوقلار اوستوندن کؤچوب ةآمریکایا چاتانلاردیر.
آنادولو و ایران آدلانان توپراقلارینا دا تورکلر چوخلوق قازانمیشلار، بوندان علاوه تورکلر مصر، سوریه، یمن و آفریقانین چوخ اؤلکهلرینه ان اسکی زمانلاردان یورد قورموشلار. آفریقادان علاوه اروپایا دا کؤچلری اولموش و بوگون دوغو اروپادا وارلیقلاری چوخلوقلا بیلینمه ده دیر.
بو کؤچلر تاریخ بویو زمان – زمان داوام ائتمیش و عئینی حالدا گوجو دولتلر ده یاراتمیشلار. بوگون بیز بیر تورک اولاراق ایراندا یاشایاراق، تورک تاریخی اوچون چوخلو اؤلکه لرده قایناق تاپا بیلهریک. چین، بیزانس، عرب و فارس قایناقلاری و آرشیولرینه درین بیلگیلر الده ائده بیله ریک. آنجاق بوگونون تاریخ آراشدیریجیلاری بو بیلگیلری گاهدان اؤز منافعلرینه گؤره ده ییشیرلر و گاهدان تحریف ده ائدیرلر او جملهدن ایراندا فارس شوونیستلری تورک تاریخینی حتا آرشیولری آرادان آپارماقلا دا تحریفینه چالیشیرلار.
بیر قونویو دا آچیقلامالییام: تورکلرین کؤچلری زمان زمان داوام ائتمیش و نئچه مین ایللر بویوندا بو کؤچلر اوز وئرمیشدیر و گاهدان ائله اوزون بیر تاریخه باغلی اولور کی کؤچ زمانی داها اؤنم بسله میر، او جمله دن بوگون ایران آدلانان بؤلگه ده یاشایان تورکلرین بو توپراقلارا گلمه سی تامام بورادا یاشایان بویلاردان اسکی زمانلارا عایید اولدوغو اوچون یئرلی تورکلر تانینماغا حقلیدیرلر. هر دؤوره نین کؤچلری نین نه دنلرینی آراشدیرماق اولار. من بورادا ایکی قونو اوزهرینده دانیشاجاغام:
پروتوتورکلر
تورکلر
اورتا آسیادا تورک آدلی توپلولوقلار و دولتلر بونلاردیر:
هون
آوار
گؤک تورکلر – ۲ دورهدیر
اویغورلار
قارلوقلار
قیرقیزلار
تورکیشلر
کیمرلر
باشقوردلار
پچنکلر
خزرلر
اوغوزلار
آما آسیایا گلنده تورک توپلولوقلاری و دولتلری ده بونلاردان عبارتدیر:
هون
آوار
بولقارلار
مجارلار
سابیرلر
کومانلار – قپچاقلار
خزرلر
ایلک اؤنجه آسیا تورکلریندن دانیشاق. اورتا آسیادا یاشایان تورک توپلولوقلار هامیسی تورک دولتلرینی ده قورموشلار. یعنی هونلار، آوارلار، گؤگ تورکلر، اویغورلار، قارلوقلار، قیرقیزلار، تورگیشلر، کیمرلر و باشقوردلار اؤز دولت لرینی قورموش و بیر سیرا نئچه یوزایللر حکومتلرینی ساخلامیشلار. بو آرادا تکجه پچنکلر دولت قورمامیشلار و توپلولوقلار شکلینده قالمیشلار. بونلار بیر سیراسی اسلامدان سونرا داوام تاپمیشدیر مثلا اویغورلار اسلامندان سونرا داها گوجلو اولموشلار ، البتده اوغوزلارین حکومتلری اسلامدان سونرا تشکیل تاپمیشدیر.
آنجاق اروپایا گلدیکده هونلار و آوارلار هر ایکی قاره ده اؤز دولتلرینی قورموشلار. اوندان علاوه بولقارلار اسلام اؤنجه سی آذربایجان یولو ایله اروپایا چاتیب و اوروپادا اؤز دولتلرینی تشکیل وئرمیشلر. بولقارلار حاققیندا دئمک اولار کی بیر اوزون زمان دا آذربایجاندا قالمیشلار، آما دولتلرینی اروپادا قورموشلار و بوگون ده بولقارستان اؤلکه سینده اؤز وارلیقلارینا داوام ائدیب و کیملیکلرینی ساخلاییرلار. بونو دا آرتیرمالی یام کی بولقارلار آذربایجاندا یاشادیقلاری زمان تورکجه ادبیات یاراتمیشلار و ادیبلری بو ادبیاتی بولقار – آذربایجان ادبیاتی بؤلومو کیمی ده یرلندیریرلر.
مجار بویلاری دا آسیادان اروپایا کؤچهرک اروپادا اؤز دولتلرینی قوروب و بوگون مجارستان آدلی اؤلکه لرینی ساخلاییرلار. بونلاردان اؤنجه فین – اوقورلار اروپایا چاتیب و بوگونکو فنلاند اؤلکه لری فینلری دولت و اؤلکه لری ساییلیر و مدرن تورک دولتلرینی قوروب – ساخلامیشلار.
سابیرلر، کومانلار اروپا دا دولت قورا بیلمه میشلر، آما توپلولوقلارینی قوروموشلار و بوگون ده توپلولوق فورموندا یاشاییرلار.
آذربایجا گلدیکده خزرلر گوجلو دولتلرینی اسلام اؤنجه سی یارادیب و ۴ یوزایل اؤز حکومتلرینه داوام ائتدیرمیشلار. خزرلردن بوگون الیمیزده تورکجه اثرلر موجوددور. خزرلر هم تاریخده و هم ادبیاتدا بؤیوک ائتکی لری اولموش و سونرا آسیادان کؤچوب و اروپادا دا بؤیوک ائتکی بوراخمیشلار.
بونلار آراسیندا اوغوزلار اسلام اؤنجه سی دولت قورموشلار، آنجاق آذربایجانا عایید اولان دولتلری اسلام سونراسینا عایید اولور .
ایندی قیسا صورتده بو دولتلری تانییاق. آسیا هون دولتی
تورک آدیلا تانینان ایلک هون امپریاسی ۲۲۰ ایل میلاددان اؤنجه اورتا آسیادا یارانیب و ۲۱۶ میلاددان سونرایا قدر سورموشدور. یعنی بو حکومت ۴۴۰ ایل تامام گوجلو بیر امپریا اولموش و چین قارشیندا دایانمیش، حتا چینی اؤز توپراقلارینا قاتمیش و حکومتلرینی الی آلتیندا آلمیشدیر. هونلارین ایلک خاقانی تئومان یا تومان اولموشدور کی ۲۲۰ میلاددان قاباق حکومت یاراتمیش و ۲۰۹جو ایل میلاددان اؤنجه یه قدر خاقاننلیق تختینده اوتورموشدور. ۱۱ ایل حکومتینده چینه دال اوتورتموش و گوجلو امپراتورلوغونو ساخلامیشدیر. اونون آدی تئومان یا تومان دیر. بو آد قوشون تشکیلاتیندا ایشله نیلن بیر آد دیر و معناسی اون مین کیشیلیک قوشونا باشچیلیق ائدن بیر کیشی یه دئییلیر. تورک قوشونو ان، یوز، مین و اون مین لیک بؤلوملره بؤلونه رک اون باشی، یوزباشی، مین باشی و تومان آدلاناراق قوشون تشکیلاتیندا کوماندارلارین عنوانلاری آدلانیردی، نئجه کی بوگون همین ایراندا خوجه، گروهان، گردان، هنگ، تیپ، لشکر، سپاه و ارتش اولاراق باشچیلاری سرجوخه، سرگرهبان، سرگرد، سرهنگ، سیزتیپ، سرلشکر، سپهبد و ارتشبد آدلانیر. تومان دئدیکده اون مین لیک بیر قوشونون باشچیسی دئییلیردی. تومان دا بئله بیر مقام صاحبی اولاراق خاقانلیغا چاتیر و تومان آدی ایله تاریخده تانینیر.
تومان بیر دموکراتیک حکومت یارادیر و اؤزو شانکو عنوانلی یورلی حکمدارلار سئچه رک مرکزی حکومته باغلی ایشلری گؤرورموشلر. او ائله گوجلو-ایدی کی چین دولتی مشهور چین دووارلارینی اونون قارشیندا چکدیردی و یوزایللر بویو تورکلره سد اولسون دئیه رک هر ایل تعمیر ائدیب اوزالدیردی، آما یئنه تورکلر قارشیندا بیر کئچیلمز سد اولامادی. تومان چین ایالت لرینه الده ائدیب و چین حکومتیندن باج آلیردی.
۲۰۹ ایل میلاددان قاباق تومانین اوغلو مئته خاقان ایش اوستونه گلدی. مئته خاقان آتاسیندان دا داها آرتیق لیاقت گؤسته ریب و هون امپریاسینی داها گوجلندیردی و گئنیشلندیردی. مئته خاقان ۲۰۹ دان ۱۷۶ ایل میلاددان قاباغا کیمی – یعنی ۳۳ ایل حکومت سوردو و تاریخده اؤزوندن بؤیوک ائتکیلر قویدو. اونون تاریخده قالان ایشلری بونلار اولدو:
امپریانین گئنیشلیگی
تورک تشکیلاتی نین قورولماسی
دموکراتیک سیستمین یاراتماسی
تقویم یاراما
ایندی بونلاری بالاجا ایضاح ائتمک گره کیر:
مئته خاقان هون – تورک امپریاسینین هم گوجلندیردی و هم گئنیشلندیردی. اونون زمانیندا هون توپراقلاری آسیانین چوخ توپراقلارینی احاطه ائدیردی.
مئته خاقان قوشون تشکیلاتی ایله برابر حکومت تشکیلاتینی دا منحکمنلندیردی و دولت ایشلرینی بیر مرکزه باغلی اولاراق نظام وئردی. اونون زمانیندا بئله تشکیلاتین یاراتماسی اونلارین تدبیر و فیکیر صاحبی اولدوقلارینی گؤسته ریر. بونلاردان قالان یازیلار هله لازیمی قدر آراشدیریلمامیش و علمی تکلیفلر بو حاقدا یئرده قالمیشدیر.
دموکراسیا یاراتماق اوچون، حتا پروتوتورک لر زمانیندا آغ ساققاللار شوراسینی داها گوجلندیرمک دولت اوچون ده یاردیمچی اولموش و شانکو سیستمی گوجلنمیش و بئله لیک خالق کوتله لری اؤلکه نین تقدیراتیندا سهیم اولموشلار.
تقویم علمی بیر شکیل تاپمیشدیر. بیلیرسینیز بوگون ده هله ایراندا هر اون ایکی ایل ده هر بیر ایل بیر حیوان آدی ایله باغلی آدلانیر مثلا سیچان، قویون، دونقوز، تویوغ و . . .
بو تقویم مئته خاقان طرفیندن یاراتمیشدیر. هر ۱۲ ایل بیر دوره ساییلاراق، عئینی حالدا هر دوره انسان یاشاییشیندا و عمرونده ده بیر دؤره آدلاندی: ایلک ۱۲ ایل – اوشاقلیق دؤره سی، ایکینجی ۱۲ ایل – گنجلیک دؤره سی، اوچونجو ۱۲ ایل – کیشیلیک دؤره سی، دؤردونجو ۱۲ ایل – پیشمیشلیک دؤره سی، بئشینجی ۱۲ ایل – تجربه دؤره سی و آلتینجی ۱۲ ایل قوجالیق دؤره سی.
مئته خاقاندان سونرا اونون اوغلو “کی اوک” خاقان اولدو. اونون دا امپراتورلوق دؤره سی هون دولتی نین عظمتلی دورانی ساییلیر. “کی اوک”دان سونرا اونون اوغلو چیچی خاقان اولدو. اونون زمانیندا چین توطئه لری گوجلندی. ۵۸ دن ۵۴ ایل میلاددان اؤنجه ایللری آراسیندا چین هون امپریاسیندا رخنه سالا بیلدی و هون دولتینین توپراقلاریندا تفرقه سالدی و بیر سیرا توپراقلاری اؤز الینه آلدی. بو زمان چینه باغلیلیق و باغیمسیزلیق آراسیندا قالیر. یاواش – یاواش هون امپریاسی ایکی بؤلومه: دوغو و باتی هونلارینا بؤلونور. چین گوجله نه رک هون ضعیفله ییر. چین جاسوسلاری بؤیوک ضربه لر وورا بیلیرلر. نهایت هون دولتی ۲۱۶ ایلینده پوزولور.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab