ائرمهنی ساختاکارلارینین فاکتلاری تحریف ائدرک، دونیا ایجتیمایتینه یانلیش معلومات شکلینده اؤتوردویو مؤوضولاردان بیری ده واختیله قاراباغین اراضیسینده مؤوجود اولموش «خمسه ملیکلیگی» مؤوضوسودور. ائرمهنیلر بو ملیکلیگی بوتون دونیایا «ائرمهنی ملیکلیگی» کیمی تانیدا بیلمیشلر. آذربایجاندا ایسه بو مسئلهیه خصوصی فوندامئنتال تدقیقات اثرلری حصر اولونمادیغیندان بیزیم مؤلفلر ده چوخ زامان بو سهو ایفادهدن ایستیفاده ائتمیش، سؤزوگئدن ایفاده حتی «آذربایجان تاریخی» کیتابلارینا دا دوشموش و اوزون مدت بئله تدریس اولونموشدور. بس، حقیقت ندن عبارتدیر؟
اؤنجه «ملیکلیک» آنلاییشینی گؤزدن کئچیرک. دیلیمیزدهکی «خانلیق»، «بیلیک»، «خاقانلیق»، «شاهلیق»، «سلطانلیق» و س. کیمی ایفادهلرله عینی جرگهیه داخیل اولان بو کلمهنین کؤکونده تیتول بیلدیرهن «ملیک» کؤکو دورور و کلمه «ملیک طرفیندن ایداره ائدیلهن اینضیباطی اراضی» آنلامینا گلیر. «ملیک» تئرمینینه گلینجه ایسه، او سامی منشألیدیر و موختلیف فونئتیک واریانتلاردا بوتون سامی خالقلارینین دیلینده، او جملهدن آرامی، ایبرانی (قدیم یهودی)، عرب و س. دیللرده ایشلنمیش و قونشو خالقلارین دیلینه ده محض بو دیللردن کئچمیشدیر. سؤزون کؤکونده «ملک» کؤکو دورور کی، «مالیک اولان» معناسینی وئریر. ملیک تیتولو آیری-آیری دؤور و اؤلکهلرده موختلیف ایستاتوسلاردا ایستیفاده اولونموشدور. اگر سامی خالقلاریندا داها چوخ هؤکمدار معناسیندا ایشلنیبسه، موسلمان اؤلکهلرینده موسلمان هؤکمدارلاردان آسیلی اولان یئرلی قئیری-موسلمان، او جملهدن خریستیان بیلر بئله آدلاندیریرلیردی. آذربایجاندا هولاکولر (ائلخانلیلار) دؤورونده، داها دقیق دئسک بو سولالهنین ایسلامی قبول ائتمهسینه قدر اؤلکهنین معین بؤلگهلرینه رهبرلیک ائدن هؤکمدار اوغوللاری دا بئله آدلانمیشلار. دئییلهنلردن بئله نتیجه چیخیر کی، «خمسه» ملیکلیگی قاراباغدا قئیری-موسلمان بیلرین (کنیازلارین) ایدارهسینده اولان اینضیباطی بیر اراضی اولموشدور. بونون بئله اولدوغونو تاریخی منبعلر ده تسدیقلییر.
میرزه آدیگؤزل بیین «قاراباغنامهسین»ده وئریلهن معلوماتا گؤره، قاراباغین «خمسه» آدی ایله مشهور اولان بئش محلینین هر بیرینین اؤز آدی اولوب: «بو محللارین سایی بئش اولدوغوندان، اونلارا خمسه آدی وئریرلر، چونکی عرب دیلینده بئش اددینه «خمسه» دئییلیر. همین محللارین بیری – دیزاقدیر. ملیکلری ملیک یئگان آدلانیر. او، لوریدن قاچیب گلیب، نادیر شاهین سلطنتی دؤورونده و اونون امری ایله ملیکلیک تاختیندا اوتوروب. ایکینجیسی – ورهندهدیر. ملیکلری شاهنزرلیلر گؤیچه اصیلزادهلریندندیر… اورادان قاچاراق گلیب قاراباغدا ورهنده محلینین ملیکلیک جامیندان سرخوش اولموشدور. اوچونجوسو – خاچیندیر. ملیکلری حسن جلال اؤولادلاریدیر. دؤردونجوسو – چیلبیورد محلیدیر. ملیکلری ملیک آللاهقولودور. اصیللری ماغاویزدن گلمهدی… نادیر شاهلا عثمانلی سرکردهسی کؤپورلو اوغلو عبدالله پاشا آراسیندا اولان محاربهده، ملیک آللاهقولو چوخ شجاعت و ایگیدلیک گؤستردی. نادیر شاه دا ملیکلیک خلتینی اونون قابیلیتلی ووجودونا لاییق گؤرمهدی، اونا سلطانلیق روتبهسی و خلت وئردی… بئشینجی – تالیش محلیدیر. ملیکلری ملیک اوسوبدور. اصیللری شیرواندان گلمهدیر».
یوخاریدا دئییلهنلردن بئله آیدین اولور کی، خاچین ملیکلری (بیلری) آلبان کنیازی (بیی) حسن (اسن) جلال دؤولهنین سویوندان اولان یئرلیلر ایدیلر. دیگر ملیکلر ایسه قاراباغا کناردان گلمیشدیلر و بو ارازینین کؤکلو سویلاریندان دئییلدیلر. بونونلا بئله، اونلارین کؤچوب گلدیکلری اراضیلرین هامیسی تاریخی آلبانییانین اراضیسی اولدوغوندان اونلارین دا خاچین ملیکلری کیمی آلبان سویلو اولدوقلارینی تام قتیتله سؤیلهیه بیلریک. یعنی صحبت ائرمهنیلردن (هایلاردان) یوخ، بیرمهنالی شکیلده خریستیان آلبانلاردان گئدیر.
خاچین ملیکلری دیشیندا دیگر ملیکلرین قاراباغا کناردان گلدیینی ائرمهنی مؤلفلرینین اؤزلری ده، او جملهدن تانینمیش ائرمهنی یازیچیسی راففی ده تصدیق ائدیر. خاچین ملیکلرینه گلینجه، اونلارین بیر واختلار، داها دقیق دئسک، ۱۲۱۴-جو ایلدهن خاچین بیی اولموش اسن جلالین تؤرهمهلری اولدوقلاری و سویلارینین اونون واسطهسیله آلبانییانین ایلک هؤکمدار سولالهسینه – آرانشاهلارا و بو سولالهنین اساسینی قویان ایلک آرران (آلبانییا) شاهی آرانا قدر اوزاندیغی معلومدور.
تاریخی ساختالاشدیرماقدا ماهیر اولان ائرمهنی مؤلفلری، طبیعی کی، آرانی دا، آرانشاهلاری دا، اسن جلالی دا ائرمهنی کنیازی کیمی تقدیم ائتمهیه چالیشیرلار. بیر واخت اونون قالدیردیغی بایراغی قوندارما «آرساخ رئسپوبلیکاسی»نین رسمی بایراغی اعلان ائدیبلر. اما بو کیمی ساختا عمللرله گون کیمی گؤز قاماشدیران، آچیق-آشکار اولان فاکتلارین اوستونه کؤلگه سالماق مومکون دئییلدیر.
آلبانییانین ایلک هؤکمدار سولالهسی اولموش آرانشاهلاری نوه اوغلو یافهسین سویونا باغلایان موسا کاغانکاتلی اؤزونون «آلبان تاریخی» کیتابیندا سولالهنین ایلک نمایندهسینین آران (آرران) آدلی هؤکمدار اولدوغونو بیلدیریر و آرانی سیساکان نسلینه عایید ائدیر. ایلک هؤکمدارینین آدی ایله بو سولاله تاریخی ادبیاتدا بزهن «آرانیلر» ده آدلاندیریلیر. لاکین اونون حاقیندا معلوماتلار چوخ آزدیر. آرانین داوامچیلارینین فعالیتی حاقیندا معلوماتلار ایسه، دئمک اولار کی، یوخ سوییهسیندهدیر. کاغانکاتلی یالنیز اونلارین آدینی سادالاماقلا کیفایتلنیر. معلوم اولور کی کی، آرانیلر (آرانشاهلار) موختلیف دؤورلرده گوجلو پارفییا دؤولتینین تأثیری آلتینا دوشموش و یاریماسیلی وضعیتده اؤلکهنی ایداره ائتمیش و سونرادان آرساکلار سولالهسی ایله اوز اولونموشلار.
بیلاواسیته اسن جلالا گلینجه، آلبان تاریخچیسی کیراکوس گنجهلی اؤزونون «آلبان اؤلکهسینین قیسا تاریخی» آدلی کیتابینین ۵۵-جی بؤلومونده اسسن جلال حاقیندا معلومات وئرهرک اونو خاچین بیی آدلاندیریر، باتی خانین سورییالی خریستیانلار طرفیندن تربییه ائدیلهن و خریستیانلیغی قبول ائدن اوغلو سارتاخ طرفیندن قبول ائدیلدیینی، سارتاخین اسن جلالی آتاسینین یانینا آپاردیغینی قئید ائدرک یازیر کی، باتی خانین فرمانی ایله تورکلرین (سلجوقلولارین) اونون بابالارینین اللریندن آلدیقلاری چیرابئرد، آکان و قارقار ویلایتلری اسن جلالا قایتاریلدی، او وئرگیلردن آزاد ائدیلدی و آلبان کاتالیکوسو نئرسئسین کاتالیکوسلوق حقوقو تصدیقلهندی. ماراقلیدیر کی، اصلی آلبان تورکجهسینده اولان، بیر فسلی بیزیم طرفیمیزدن نشر ائدیلهن «آلبان اؤلکهسینین قیسا تاریخی» کیتابینی روس دیلینه «ائرمنیستان تاریخی» آدی ایله ترجومه ائدرک اونا چوخلو علاوه و دییشیکلیکلر ائدن ائرمهنی ساختاکارلاری کیتابا اسن جلالین گویا ائرمهنی اولدوغو بارهده کیچیک بیر علاوه ائتمکدن ده چکینممیشلر. بونو ائدرکهن «آلبان پاتریارخی کاتالیکوس نئرسئس» ایفادهسینی «ائرمهنی پاتریارخی کاتالیکوس نئرسئس» ایفادهسی ایله اوز ائتمیی اونوتموشلار.
یئری گلمیشکهن قئید ائدک کی، کاتالیکوس نئرسئسین بیر مویزهسی دؤوروموزدک آلبان تورکجهسینده یئتیشمیشدیر و طرفیمیزدن «قافقاز آلبانلارینین دیلی و ادبیاتی» کیتابینا داخیل ائدیلهرک درج ائدیلمیشدیر. عینی کیتابا اسن جلاللا عینی دؤورده یاشامیش مشهور آلبان ایلاهیاتچیلاری مخیتار قوش و اونون شاگیردی دیاکون واناغانین دا آلبان تورکجهسینده قلهمه آلدیقلاری بیر نئچه اثری ده داخیل ائدیلمیشدیر.
اونو دا قئید ائدک کی، اسن جلالین تیکدیردیی خزینداغ (قانزاسار) مبدینین اوزریندهکی کیتابهده آلبان کاتالیکوسو نئرسئسین ده آدی وورغولانماقدادیر کی، بو دا خاچین بیلیینین بیر آلبان بیلیگی اولدوغونو بیرمهنالی شکیلده تسدیقلییر. بئله کی، مبدین کیتابهسیندهکی یازی بو جملهلرله بیتیر: «کیلسه ۶۸۹ (۱۲۴۰) – جو ایلده آلبانییا کاتالیکوسو نئرسئس طرفیندن ایززتلنمیشدیر. بو یازی رببین ایرادهسی ایله تسدیقلنمیش و اونا قارشی چیخانلار تانرینین و اونون مقدسلرینین لعنتینی قازاناجاقلار».
دؤوروموزدک اسن جلالین اؤز دستی-ختتی ایله یازیلمیش بیر خاطره یازیسی دا چاتمیشدیر کی، بو یازی ماتئداراندا «۳۸۷ سایلی الیازما» شیفرهسی آلتیندا قورونماقدادیر. یازینین روسجا ترجومهسی ایسه ورئژ آتابئقیانین «هؤکمدار، سرکرده و مقدس اسن جلال دؤولهنین تاریخی» آدلی مقالهسینده تقدیم ائدیلمکدهدیر و بو مکتوب دا سؤزوگئدن شخسین آلبان اولدوغونو بیر داها بیرمهنالی شکیلده تصدیق ائدیر: «من اسن جلال دؤوله کیلسهنین سوله ایچینده اولماسی مقصدی ایله عائلهمله بیرلیکده شرقه – اوخچولارین هؤکمدارلارینین یانینا، شیمال سویو (تاتارلار) طرفه یوللاندیم. من و آروادیم مامغان و تانری طرفیندن اتا ائدیلمیش اوغلوم آتابی شیمال-شرق قارشیسیندا باش ایدیک. و من دونیانین کنارینا، هؤکمدارین – مئنگو خانین حضورونا گئتدیم. و بئش ایلدهن سونرا گئری دؤندوم. ائلجه ده ماماغان و آتابی دؤندولر. اونلار اؤز مکانلارینا قاییتدیلار و من تبریزده اولدوغوم مدتده ماماغانی دهشتلی اؤلوم حاقلادی و اونو مسیهین درگاهینا آپاردی. من ایسه قاییداندا اؤز ایشیقلی ائویمی – بوتون عسگر و آتلی جنگاورلر، ائلجه ده کیلسه و مقدسلرین حضور یئری اولان ائویمی قم ایچینده، ساکیتلشمک بیلمهیهن گؤز یاشلاری ایچینده گؤردوم. و بودور، بیر ایل سونرا، ۱۲۶۱-جی ایلده حاضردا مقدسدن ده مقدس تاختیندا اوتوراراق خئییرلی ایشلرله مشغول اولان مقدس آتا نئرسئسین خئییر-دعاسی ایله بیزیم مقدس، مااریفپرور آلبان تاخت-تاجیندا گؤزل خانیم، تانری قولو ماماغانین خاطرهسینه مقدس اینجیلی برقرار ائتدیک…»
معلومات اوچون بیلدیرک کی، ۱۷۰۲-۱۷۲۷ – جی ایللر آراسیندا آلبان کاتالیکوسو اولان و «آلبان اؤلکهسینین قیسا تاریخی» آدلی کیتابی ایله شؤهرت تاپان مشهور آلبان تاریخچیسی ائسایی اسن جلالی ده اسن جلال دؤولهنین سویوندان اولموشدور.
بختیار تونجای
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab