اسکی خرمنلر XXIII
132. نوخود(noxud):"بیلینن
آغی-قاراسی اولان و پیشیریلرک یئییلن دنلری اولان بیتگی". کلمهنین فارسجادان
گلدییی آچیقدیر. تورکیهده و آنادولودا و آشاغی-یوخاری اؤنملی تورک دیللرینده بو
سؤزجوک آز فرقله یاشار. یالنیز باشقوردجادا، بورساق<بورچاق وار. دارتیلان نوخود
دان الده ائدیلن، نوخود یاریسینا لَپه (lepe) دئییلیر. او دان فارسجادان آلینتی اولدوغو بیلینیر. آنادولودا
لپه یانیندا لاپا(lapa) دا وار.
133.مرجی(merci)/مرجیمک(mercimek): "مشهور
پاخلاگیل(بقولات) عایلهسینه منسوب، یئییلن یومرو دنلری اولان بیتگی". کلمهنین
فارسجادان گلدییی بیلینیر. فارسجادا، مردمک(=گؤز ببهیی) سؤزجویوندن گلیشدییینی
دوشونور نیشانیان. آنجاق فارسجادا، "مرجمک"ده وار و مرجو/مرژو/مژو دان
گلدییی سانیلیر. فارسجادا میجو/مرجو، "مینجیق" دئمک ایمیش. نشانیان
سؤزجویو لاتینجه Lens(=گؤز قاراسی) ایله توتوشدورور و ایکیسینین ده بو بیتگی دنینه
بنردییینی خاطیرلادیر. مرجو'دان کیچیلتمه اولان مرجومک/ مرجمک ده م/m سسسیزی سونرادان و سسلینی قوروماق اوچون تؤرهمیش اولاجاقدیر.
مرجی بیر چوخ لهجهمیزده تک باشینا دا ایشلکدیر. فارسجادا، عربجهسی یعنی "عدس"
یایقین دیر. فارسجا "عدسی"ده اولدوغو کیمی تورکیه تورکجهسینده
"مرجک" (mercek) ده بؤیوتج(ذرّهبین) دئمکدیر.
134. کَپَک(kepek):"بوغدا،
آرپا کیمی تاخیللارین دارتیلیب اَلندیک دن سونرا
قالان قابوقلاری". فارسجاسی "سبوس" سؤزجوک، باشدا و ساچدا
اولان قاخماق/قاتماق آنلامی دا داشیر. کپک، دیوان لغات الترکدن بری
دیلیمیزده وار. فارسجا کفک/کپک بوندا فرقلی سؤزجوک اولاجاقدیر.
135. کؤک(kök):"بیتگی و یا آغاجلارین،
تورپاق آلتیندا قالان قیسیملاری". اسکی تورکجهدن بری دیلیمیزدن بری بیر چوخ
تورک دیلینده یاشاماقدادیر. اسکی تورکجهده، کؤک یانیندا ییلتیز(yıltız)دا وار. بو
سؤزجوک بوگون اویغورجادا یاشار و اؤزبکجهده ایلدیز(ildiz) اولاراق
واردیر. اسکی تورکجه ده توپ(tüp) ده وار بو آنلامدا. بو سؤزجوک ایسه دیب بیچیمینده دیلیمیزده
یاشار. فارسجادا تیپ(=اوردو قرارگاهی) بوردان آلینجدیر. آیریجا اسکی تورکجهده،
داها چوخ معنوی معنالاردا، بیر تؤس/تؤز(töz)وار. بوگون تورک فلسفه دیلینده،
تؤز "جوهر" قارشیلیغی اولاراق جانلانماقدادیر. اسکی تورکجهده تؤس
"توتم، اونغون" معنالاری دا داشیردی. کؤک، موسیقیدهکی کؤکلهمک(قورماق)
و تیکیجیلیکدهکی کؤکلهمکدن(ایری-ایری تیکمک) فرقلی دیر و آیری توتولمالیدیر.
136. پانبوق(panbuq):"یون
کیمی قوزاسی اولان بیتگی، بو یونسو(yünsü) بیتگیدن الده ائدیلن قوماش". پانبوق چوخ اسکی بیر بیتگیدیر
و آنایوردونون هیند اولدوغونا اینانیلیر. فارسجا پنبهنین ده قایناغی اولدوغو
بیلینن یونانجا bambuki دیر. اورتافارسجا/پهلویجه ده پمبک(pambak) اولان سؤزجوک،
تورکجهده پامبوق (pamuk) و پانبوق اولماسی بیر آز آچیقلاماغا مؤحتاج گؤرونور. یونانجا
سؤزجویون کؤکنی آچیق دهییلدیر و اسکی بیر شرق دیلیندن آلیندیغی دوشونولور.
تورکجهده و بیر چوخ دیلده "تمیزلیک، آغلیق" ایمجهسی حالینا گلن
پانبوق، یئر آدلاریندا دا گؤرونور. بوگون سنندج یولوندا، شهر اندیکده، بیر "ماموخ
دؤنگهسی" وار. بو آدین ایسه تورکجه پامبوقدان کوردجهلشدییی آچیقدیر. اسکیلری
آذربایجاندا، بوگون گؤره داها چوخ پانبوق اکیلدییینی سؤیلهیهبیلریک. بؤیوک
بابامدان، بیر زامانلار پانبوق اکدیکلرینی ائشیتمیشدیم. آیریجا، آنادیلدن درلمهلر-9 دا یازدیغیم
کیمی، جیییریق(=پانبوق آریتما وسیلهسی) هلهده دیلیمیزده یاشار. بودا بیر زامانلار
آذربایجان پانبوق اکیلدییینی گؤرسهدیر.
137. چیییت(çiyit):چییید بیچیمی
ایله ده گؤرونن سؤزجوک "پانبوق توخومو، چردهیی"دیر. چیر-چیر و جیییریق
ایله آیریلیردی. چیییت یئم اولاراق و یاغی چیخارماق اوچون ایشلهنیردی. کلمهنین
کؤکنینه گلینجه اسکی تورکجهدن بری، "چیگیت، چیویت، چیییت" بیچیملریله
گؤرونن سؤزجوک حاققیندا فرقلی فیکیرلر وار. نیشانیان، چیگمک "دویوملمک"
فعلینه باغلار. دؤرفر آلینتی اولما احتمالی اوزرینده دورار. آنجاق تورکجهده
یایقینلیغی و قونشو دیللرده بنزر کلمه و کؤک اولمادیغی اوچون، آلینتی اولما
احتمالی ضعیفدیر. بلکه چکیردک/چردهک ایله کؤکدش اولابیلر.
138.تورپاق(torpaq):"اؤزرینده
بیتگی، آغاج و بنزرلری اکیلن یئر اوزو". اسکی تورکجهدن بویانا داها چوخ
توپراق بیچیمینده گؤرولن سؤزجوک، آذربایجان ساحهسینده کؤچوشمهلی اولاراق
گؤرونور. اسکی تورکجهده توپوراماق "قورویوب توز اولماق" و
توپراشماق"قورویوب توزلاشماق" کلمهلریله ایلگیلی گؤرونور. بلکه کلمهنین
کؤکونده، توز سؤزجویویله بیر ایلیشگی وار. دیلیمیزدهکی "توز-تورپاق"
دئییمی ده یو یاخینلیغی و کؤکدشلییی گؤرسهدیر، دییه دوشونورم. نه ایسه توپورماقدان،
توپورغاق و سونرالاری گلیشرک، تورپاق اورتایا چیخیب و یایقینلیق قازانیبدیر.
139. نؤکر(nöker):"اکین-بیچین،
تارلا سورمه و بنزری ایشلر اوچون توتولان آدام". نؤکرلیک، منیم گؤروب-ائشیتدیییمه
گؤره، یازیلیشما(توافق) یولویلا اولوردو. بیری اوچ آیلیق، بیر ایللیک و.. بیرینه
نؤکر اولوردو و قارشیلیغیندا، پول، بوغدا و .. آلیردی. خانلیق دؤنمی زورلا نؤکر
ده توتولورموش. نؤکر چوخ مشهور سؤزجوکدور و موغولجا نؤکؤر(nökör)دن گلدییی
بیلینیر. نؤکؤر موغولجادا "دوست، یولداش، آرخاداش" دئمکدیر و موغول
ایمپراتورلوغوندا "قوللار طبقهسی" اولاراق تانینیردی. سونرالاری
خدمتچی معناسی قازانیبدیر. بوگون ده آنادولودا، قارص، ارزروم، آرپاچای کیمی بؤلگهلرده
"کیشی خدمتچی" دئمکدیر. آیدین، خالفتی(اورفا)، آقچاکؤی(نیزیپ، غازی
آنتپ)، ماراش و آدانا (گاوورداغی)دا "بیر کیشی ایله ائولنن ایکی قادین،
اورتاق" دئمکدیر و اسکی معناسینا یاخیندیر. بو بیچیملر، بلکه فارسجا
یولویلا دیلیمیزه گیریبدیر دییه دوشونورم. چونکو دوغرجا موغولجادان گلسهایدی،
*نؤکور(nökür*) کیمی بیر بیچیم گؤزلهنیردی.
140.یونجا(yonca):"ایللرجه
یاشایان و حیوانلارا وئریلن مشهور بیتگی". اسکی تورکجهده، یورینچغا (yorınçġa) و یورونچغا(yorunçġa) بیچیملریندهدیر. کاشغرلی محمود'ون دیوانینا گؤره، اوغوزجا
بیچیمی یورینچا(yorinça) ایمیش. دیلیمیزده و آنادولودا، قاقاووزجا و تاتارجادا ر/r دوشوب و یونجا اورتایا چیخیبدیر. حسن ارن، -nçġa اکینین بیتگی آدلاریندا
گؤرولدویونو یازار و کلمهنی اسکی تورکجهدهکی یونت(=آت) سؤزجویونه باغلاماغی،
حاقلی اولاراق، دوغرو گؤرمز. استاروستین و آرخاداشلاری کلمهنی اسکی تورکجهدهکی
یور(yor) "پوره" کلمهسییله
ایلگیلی اولابیلهجهیینی یازارلار(997.ص). اونلارا گؤره روسجاداکی kaşa (=پوره/حؤرره) ایله
kaşka(=پوره، یونجا) آراسیندا بنزر ایلیشگی وار. یونجانین فارسجاسی "اسپست"دیر.
اورتا فارسجادا، "آتی کؤکهلدن" دئمک اولورموش. سؤزجوک تبریزده خسروشاه
بؤلگهسینه باغلی اسبس، تاریخی قایناقلاردا، اسبست اولاراق گئچر و بو سؤزجوکدن
گلمهلیدیر.
141.ائنیمک(nimeké):"گلیشمک، روشد ائیلهمک". بیلدیییمه گؤره آغیزلاردا، ائینیمک(ynimeké)ده وار (دیلدنیزه گؤره تبریز آغزیندا):"بو چیچک ائنیمهدی".
سؤزجوک منجه اسکی تورکجهدهکی اؤنمک(önmek) دن گلیر. دیوان لغات الترک و قاراخانلی تورکجهسینده اؤنمک
وارکن، اسکی و یئنی اویغورجادا اونمک (ünmek)، قیرقیزجا و قاراقالپاقجادا، چاغاتایجادا اؤنمک وار. خلججهده
هینمک(hinmek) گؤرونور (استاروستین ایله آرخاداشلاری، 1053.ص). آنادولو آغیزلاریندا بوگون
اؤنمک فعل وارسادا باشقا سؤزجوک اولمالیدیر. چونکو آنلامجا چوخ فرقلیدیر(=گؤزلهمک،
گودمک، ایزلهمک). بیر ائنمک ده وار آیدین(بوزدوغان) و بوردور(گونئی، یشیل اووا)
ایللرینده. آنجاق اودا پالتارین داغیلماسی و اپریمهسی دئمک اولور و باشقا
توتولمالیدیر. ائنیمک منجه، اؤنمک فعلینین یووارلاق سیرادان دوز سیرایا گئچمیش
بیچیمیدیر. خلججه ده ده بنزر دوروم وار. فعلین سونوندا بیر فعلدن فعل قوران اک
اولاراق بیلنن –I-/-U- اک گلیبدیر. سورمک>سورومک، بورمک>بورومک و بنزرلرینده
اولدوغو کیمی..
142.بَزَرک(bezerek):"کتان توخومو اولاراق دا بیلینن نارین(ساری/قهوهرنگی) یومورتامسی دنلری اولان بیتگی". عربجهده بذرالکتان، فارسجادا بذر کتان، تورکیه تورکجهسینده کتن توخومو(keten tohumu) و اینگیلیزجهده flaxseed اولاراق بیلینیر. بزرک فارسجادان گلیر. آنجاق فارسجاسینین قایناغی منجه آچیق دهییلدیر. بذرالکتان دان قیسالمیش می؟ اسکیلری بزرهیی، یاغی اوچون اکردیلر. دهییرمان دا ازیلدیکدن سونرا اؤزل سبد کیمی قابلاردا سوزولورموش. بو گون ایسه داها چوخ ائل طبابتینده ایشلهنیر و باغیرساق، قورساق شیشلری اوچون فایدالی اولدوغو سؤیلهنیر. کتن/کتان ایسه چوخ اسکی سؤزجوکدور و کؤکو آرامیجه یولویلا آکادجا و سومرجه کیمی دیللره گئدیب چیخیر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab