ایسلتمه:
بو مقاله اولوغوار دوستیمیز «جهان ادبیاتی» ژورنالی باش محرری، اوزبیکستان خلق یازوچیسی، اوزبیکستان قهرمانی رحمتلی استاد آزاد شرف الدینوف ایستگی بیلن یازیلیب، 20011 ییل اوشه ژورنالده نشر ایتیلگن ایدی. 155 ییلدن کیین حاضر اونی قیته کوریب چیقیب، تولدیریلگن متنی نی اعتبارینگیزگه حواله قیلماقده میز.
مقاله میزده تنیتیلگن برچه افغانستانلیک نوایی شناسلرایشلری حقیده ییترلی معلومات بیریلگن بولمسلیگی ممکن. بونینگ سببی شونده که بیز چیتده یشب تورگنیمیز اوچون بو ساحه ده یازیلگن برچه اثرلرنی کوریب اولردن فایده لنیشیمیزامکانی چیکلنگن. شونینگدیک ایریم دوستلر اولرگه مراجعه قیلینگن بولسه هم، اوز ایشلری حقیده معلومات بیریشنی ایسته مه دیلر. شونینگدیک افغانستان ده گی برچه نوایی شناسلر نی زمان و مکان عاملی سببلی تانیتیش گه موفق بولمگن بولیشیمیز ممکن.
همه میز گه معلوم که بوگون زمانوی عاموی اخبارات واسطه لری انترنیت برکتیدن کتته مدنی انقلاب بوساغه سیده توریبدی. بو چیکسیز امکانیت، تورکی خلقلر و اوزبیک فرزندلری اوچون هم علم و ادب ساحه سیده استعدادلی یاش عالم و شاعرلر و لیاقتلی تدقیقاتچیلراوسیب چیقیشی اوچون شرایط یره تیب بیرماقده. فسبوکلر دنیاسیگه کیریب بارسنگیز، استعدادلی یاشلریمیزآره سیده پارلب تورگن کوپ سانلی یولدوزلرگه کوزینگیز توشه دی. اولر آره سیده نوایی ایزیدن باریب اونینگ اثرلری و حیاتیگه قیزیققن یاشلریمیز سانی کون سایین آشیب بارماقده. ایرته ایندین اولر آره سیدن صلاحیتلی نوایی شناسلر چیقیشیگه ایشانچیمیز کامل.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
افغانستان تاریخیده غزنویلر و تیموریلردورلری اینیقسه 15 عصر، آلتین دَور حسابلنه دی. 15 عصر مرکزی آسیا خصوصا بوگونگی افغانستان حدودی اوچون شرق رنسانسی نینگ ایککینچی باسقیچی دیب تؤغری بهالنگن. اوشبو ترقیات باسقیچینی تیموری شاهلر و شهزاده لر اینیقسه ایککی اولوغ ذات ــ عدالت پرور پادشاه سلطان حسین بایقرا، بویوک وزیر و اولوغ شاعر علیشیر نوایی رهبرلیک قیلیب کیلگنلر.
تیموریلر دولتی نینگ اولکن مرکزلریدن بیری بؤلمیش هرات شهری تیموری شهزاده لر حمایه سی بیلن فن و مدنیت نینگ شونداق بیر اوچاغیگه ایلندی که اؤرته آسیا ایران، عراق، آذربایجان و باشقه اولکه - لردن علم طالبلری و صنعت مخلصلری بیلملرینی آشیریش مقصدیده بو ییرگه کیلیب استقامت قیلردی. هرات اؤزی نینگ ماوی گنبذلری، یوکسک مناره لری بیلن، دانگ تره تکن ییریک مدرسه لری، خانقاهلری و مهمانخانه لریده اولرنی کوتیب آلیب، علم و معرفت ایشیکلرینی آچیب بیرردی.
علیشیر نوایی حمایه سی آستیده عبدرحمان جامی کبی علامه و شاعر، سید قاسم انوار کبی عالم، شاعر و نقشبندیه طریقتی نینگ ییریک رهبری و باشقه کؤپ فن و صنعت وکیللری اؤز اولکه لریدن کیلیب، هراتدن باشپَنه تاپگن ایدیلر. نوایی نینگ مادی و معنوی حمایه سی و رهبرلیگیده معرفت و صنعت گللب یشنه دی، تیموریلر دوریگه خاص مینا توره مکتبی گه اساس سالیندی، معمارچیلیک ترقیات یوکسک باسقیچلریگه کؤتریلدی، موسیقه رواجلندی، اؤزبیک تیلی و ادبیاتی تکامل نینگ چؤقیلریگه کؤته ریلیب، تورکی تیل نینگ بی بها و مثلی کؤرینمگن شاه اثرلری ایجاد قیلیندی. اوشبو تیل نینگ بویوک حامیلری صفتیده نوایی و حسین بایقرا اونی دولت تیلی درجه سیگه کؤته - ریش مقصدیده تینیمسیز کوره ش آلیب باریب، نظری و عملی جهتدن تورکی - اؤزبیک تیلی مخالفلریگه علمی و عملی قطعی جوابلر بیردیلر. سام میرزا «تحفهٔ سامی»ده یازیشیچه بایقرا ونوایی دوریده علم و ادب و صنعت اهلیدن اون ایککی مینگ (12000) کیشی اولرنینگ حمایه سی آستیده بولیب، مواجبلرینی آلیب توررایکنلر.
اوشبو دَور افغانستانده تینچلیک و برقرارلیکنی تأمینلش، اؤسیش و رواجله نیشنی جدللشتیریش، ییریک بنالر و انشاآتلرنی قوریب بیتکزیش اوچون قوله ی شرایطلر یره تیب بیردی. اختیارالدین تاریخی قلعه سی و هرات جامع مسجدی قیته دن قوریلیب، مستحکملندی و زمان تقاضاسیگه موافق بیزه تیلدی. گوهرشادبیگیم تامانیدن قوردیریلگن کتته و چیرایلی گوهرشادبیگیم مدرسه سی یقینیده حسین بایقرا قورگن حشمتلی مصلا جامع مسجدی اؤزی نینگ آسمان اؤپرمناره لری و رواقلری بیلن هرات شهری نینگ عظمت رمزیگه ایلندی.
لیکن افسوس که قبیلوی حاکمیت یوزه گه کیلگندن کیین اولکه انقراض گه یول توتیب، تیموریلرپارلاق دوریدن قالگن چیرایلی و شکوهلی بنالر جهالت و مدنیت سیزلیکلرقربانی بولدی، انگلیسلر مشوره سی اساسیده امیرعبد رحمان بویروغی بیلن مصلا بویوک آبده سی، گوهر شادبیگیم مدرسه سی بیلن پارتله تیلیب ییر بیلن یکسان قیلیندی و اختیارالدین قورغانی ایچیده گی حرمسرای نفیس عمارتی هراتده فرقه مشر صفتیده یوباریلگن شاهی گارد قومندانی جنرال...امری بیلن بوزیلیب، غشتلری حربی قشله لر قوریش مقصدیده آلیب کیتیلدی، مصلادن قالگن بلند مناره لر قولش درجه سیگه ییتیب باردی.
اوتگن دورلرده فقط ایکی والی بیر مقدار تاریخی آبده لرنی ساقلش اوچون حرکت قیلدیلر. اولردن بیری اصلی غزنیدن بولگن عبدالله خان ملکیار ایدی. اونینگ اهتمامی بیلن هرات شهری بیر مقدارآبادانلشتیریلدی. اونینگ حاکملیگی دوریده هراتلیک مشهور معرفت پرور تاجر مرحوم حاجی غلام حیدر مختارزاده همتی بیلن علیشیر نوایی نینگ ابدی یاترجایی اوستیده چیرایلی گنبذلی کیچیک بیر مقبره قوریلدی. تیموریلر تاریخی متخصصی مشهور عالم و شاعر مرحوم استادفکری سلجوقی یازگن شعری قطعه سیده اوشبو بنانینگ قوریلگن ییلی تاریخی (1374 هجری قمری ییلی) «شد آباد قبرعلیشیر فانی» (علیشیر فانی مقبره سی آباد بولدی) مصرع سی آرقه لی چیقریلیب، مزارده یازیب قوییلدی. فکری سلجوقی هراتده یشب کیلگن سلجوقیلر فضیلت پرورعایله سیگه منسوب ایدی. لیکن اوشبو کیچیک مقبره طالبان دوریده راکتلر آماجیگه ایله نیب، قولب کیتگن ایدی. کرزی حاکمیتی دوریده اوزبیکستانده گی «بابر خلق ارا فوندیشنی» افغانستان دولتی بیلن توزگن موافقتنامه اساسیده نوایی مقبره سینی شکوهلی اسلوبده قوریش بیلن بیرگه مصلا ساحه سینی چیرایلی پارک که ایلنتیریش ریجه سینی توزیب، قوریلیش تیخنیک واسطه لرینی هم ساحه ده جایلشتیریب ایش باشله گن ایدی. لیکن شوینیست عنصرلر و شاید هم کرزی نینگ اوزی امنیت سیزلیک بهانه سی بیلن بو خیرلی ایش آلدینی آلدیلر. لیکن اوتگن ییل اهالی نینگ جدی تقاضاسی اساسیده، اوشه مختار زاده قورگن مقبره بناسی، اوندن کوره کیچیکراق قیلنیب قیته قوریلدی.
ایککینچی هرات والی سی تیموریلرقومیدن بولگن رحمتلی فضل حق خالقیارهم نوایی دوریدن قالگن آبده لرنینگ حفظ و مراقبتی بوییچه انچه ایشلرنی بجردی. او، باش وزیرلیگی چاغیده نوایی «خمسه» سی نینگ نشری اوچون کتته یاردم بیردی.
مقاله میز اوچون یوقاریده بیریلگن مقدمه ضرورایدی. ایندی افغانستانده نوایی شناسلیک بوییچه نیمه ایشلر قیلینگنلیگی حقیده سوز یوریته میز.
بیرینچی مرتبه افغانستان مطبوعاتیده 1952 ییل لرگستدنر آرقه لی باسیلیب، سناقلی سانده چیقه دیگن «وطن» ناملی حزبی گزیته ده مرحوم نزیهی جلوه تشبثی بیلن، قوییده گی مطلع لی نوایی نینگ مشهورغزلی نشر ایتیلدی:
کؤکراقیمدور صبح نینگ پیراهنیدین چاکراک
کیپریگیم شبنم توکولگن سبزه دین نمناکراک
افغانستانده بیرینچیلردن بؤلیب، «امیر علیشیر نوایی و او قالدیرگن معماری یادگارلیکلر» سرلوحه لی کتته مقاله یازیب، «هرات» ادبی ژورنالیده نشر ایتگن مرحوم فکری سلجوقی ایدی. او مذکور مقاله ده، شونینگدیک اؤزی نینگ«خیابان هرات» و «مزارات هرات» ناملی قیممتلی کتابلریده نوایی نینگ انساندوستلیک فضیلتلری، سیاسی شخصیتی و قوردیرگن کؤپدن کؤپ معماری یادگارلیکلری حقیده مفصل معلوماتلر بیرگن.
مشهور ادبیات شناس و تدقیقاتچی عالم مرحوم سرورخان گویا اعتمادی هند عالمی سید محمد عبدالله قلمی گه منسوب «تؤققیزینچی هجری عصرده افغانستان مشهور وزیری» سرلوحه لی مقاله نی هندوستان نینگ لاهور شهریده چیقه دیگن «اؤرینتل کالج مگزین» ناملی ژورنالیدن (1935ییل 36 سان) فارس تیلیگه ترجمه قیلیب، «کابل» ژورنالی نینگ اونینچی ییلی.، 12 سانیده (1313هجری ییل)نشر قیلدیردی. مقاله کتته حجملی بؤلیب، اونده نوایی نینگ سیاسی فعالیتی، علمی ادبی میراثی و 15نچی عصرده بیلگی لاوچی رولی حقیده قیممتلی معلوماتلر بیریلگن ایدی.
1978 ییلی اوشبو مقاله مؤلفی تشبثی بیلن بیرینچی مرتبه افغانستانده اؤزبیک تیلیده «یولدوز» ناملی هفته لیک گزیته نشردن چیقه باشله دی. اونینگ بیرینچی مسئول مدیری اؤزبیک ذواللسانین شاعری رحمتلی محمد امین اوچقون، سؤنگره آیخان بیانی، عبدالله رویین و استاد نورالله آلتای ایدیلر. بو هفته لیک گزیته خلقیمیز باشدن کیچیرگن اوزاق مدتلی قاره تورغونلیک دوریدن کیین مدنیتیمیز آسمانیده بالقیب چیققن بیرینچی یولچی یولدوزصفتیده اؤزبیک تیلی و ادبیاتینی رواجلنتیریش، ملی و تاریخی قدریتلریمیزنی تیکلش، حضرت نوایی نینگ بیر قطار اثرلرینی نشر ایتیش ساحه سیده مهم عامل بؤلیب خدمت قیلدی.
نوایی نینگ 550 ییللیگینی نشانلش عرفه سیده «امیر علیشیر نوایی نینگ فرهنگی (مدنی) انجمنی» دولت تامانیدن رسماً رویخطدن اؤتکزیلیب،1991 ییل ایش باشله دی. شو ییلدن باشلب، «یولدوز»گزیته سی انجمن نینگ نشریه سیگه ایلندی.
1981 ییل اؤزبیکستانده نوایی نینگ 550 ییللیگی آلدیدن اونینگ حیاتی و ایجادیگه بغیشلب تدقیقات اؤن ییللیگی افغانستان دولتی تامانیدن هم قبول قیلینیب، مذکور مدت جریانیده بیر قطار فعالیتلر آلیب باریلیب مشاعره لر و ادبی ییغیلیشلراؤتکزیلگن ایدی.
1991 ییل فبروری آییده اولوغ شاعر و دولت اربابی امیرعلیشیر نوایی نینگ 550 ییل لیگینی افغانستان فنلر اکادمی سی تامانیدن اؤتکزیش اوچون دولت قراری اعلان قیلیندی. کابل نینگ «آریانا» مهمانخانه سیده 19-20 فبروری کونلری دوام ایتگن خلق ارا علمی سمپوزیومده اؤزبیکستاندن فیلالوژی فنلری دوکتورلری عصام الدین اؤرین بایف وعبدرشید عبدغفوروف و تاجکستانلیک عالملر اعلاخان افصح زاد و امر یزدان علی مردانوف لراشتراک ایتگن ایدیلر. سیمپوزیومده نوایی حیاتی و اونینگ اثرلری حقیده فارس، پشتو و اؤزبیک تیللریده 20 دن آرتیق مقاله اؤقیلدی و قیزیقرلی علمی بحث و مناظره لر بؤلیب اؤتدی. مرحوم بیانی تشبثی بیلن نوایی بیرمیگه اتب کیکاوس کمال تامانیدن چیزیلگن «هرات تانگی» ناملی کتته و چیرایلی رسم لوحه سی، شونیگدیک زمری شیرزاد تامانیدن ایشلب چیقیلگن سیمپوزیوم رمزی«آریانا» مهمانخانه سی زالیگه عجایب زینت و شکوه بغیشله گن ایدی.
افغانستان مطبوعاتی، رادیو- تیلویونی، نوایی 550 ییللیگی طنطنه سینی صمیمانه کوتیب آلیب، اونگه بغیشلب دوره صحبتلر، مصاحبه لر اوتکزدی، مطبوعاتده مقاله لر باسیلیب سیمپازیوم جریانینی نشر ایتیلیب توردی.
بولردن تشقری عموماً آلگنده افغانستانده ییللردوامیده علیشیر نوایی نینگ یشه گن دَوری، سیاسی حیاتی، ایجادی و علمی فعالیتی گه بغیشلب یازیلگن یاکه ترجمه قیلینگن، شونینگدیک اونینگ نشر ایتیلگن اثرلرینی قوییده گیدیک تصنیف قیلیش ممکن.
الف. کتاب و رساله لر:
- «هنرعهد تیموریان» (تیموریلر دوری صنعتی) کتابی:
اوشبو کتاب تیموریلر مدنیتی گه بغیشلب افغانستان اتاقلی عالمی مرحوم عبدالحی حبیبی تامانیدن فارس تیلیده یازیلگن نهایت مُهم اثر بؤلیب، 1018 بیتلیک کتته حجمده 2535 ییل (ایران پادشاه لیگی سنه سی) ایرانده نشر ایتیلدی. اونده نوایی نینگ تاریخی اؤرنی، صنعت رواجی گه قؤشگن حصه سی و صنعت ساحه سیده گی استعدادی حقیده سؤز یوریتیله دی. استاد حبیبی «ظهیرالدین محمد بابر پادشاه» و «افغانستان هندوستان کؤره گانیلری دوریده» ناملی مشهور کتابلر مؤلفی هم دیر.
- «نظام الدین امیر علیشیر نوایی فانی» کتابی:
بو تؤپلم 1968 ییل نوایی نی تنیتیش مقصدیده تاریخ انجمنی تامانیدن نشر ایتیلدی. کاندید اکادمیسین دوکتور محمد یعقوب واحدی جوزجانی تامانیدن نشرگه تیارلنگن اوشبو تؤپلم ایککی قسمدن عبارت بؤلیب، بیرینچی قسمیده فکری سلجوقی نینگ کتته مقاله سی، گویا اعتمادی ترجمه قیلگن کتته مقاله نینگ متنی، پشتو تیلیده «آسیا تمدنی ده هرات نینگ تأثیری» سرلوحه لی عبدالحی حبیبی نینگ مقاله سی، واحدی نینگ «امیر علیشیرنوایی اثرلری» ناملی مقاله سیگه جای بیریلگن ایدی.
تؤپلم نینگ ایککینچی قسمیده نوایی- فانی نینگ تنلنگن فارسی و تورکی شعرلری، اولرنینگ اؤزبیکچه و فارسچه ترجمه لری، نثری اثرلریدن پرچه لر، شونینگدیک او یازگن فارسچه قصیده لر متنی بیریلگن. کتاب نوایی نینگ اثرلریگه بغشلب چیزیلگن مینا تورلر بیلن بیزه تیلگن. مقدّمه ده عبدالحی حبیبی «بیز بویوک امیر علیشیر نوایی نینگ کؤپ قیرره لی شخصیتی بیلن فخرلنه میز، اونی ینگی نسل گه تنیتیش بیر ضرورت دیر» دیب تأکیدلگن ایدی.
ـــ «فصلی از خلاصة الاخبار» تیموریلر بویوک تاریخچیسی خوند میر علیشیر نوایی نامیگه اتب یازگن «خلاصة الاخبار فی احوال الاخیار» ناملی مهم کتابی نینگ هرات شهریده گی برچه یاد گارلیکلر و علیشیر نوایی بیلن مناسبتده بؤلگن کیشیلرنینگ ترجمۀ حالی حقیده یازیلگن مستقل بابی مرحوم گویا اعتمادی تامانیدن تنلب آلینیب، 72 بیتلیک فایده لی قؤشیمچه لر و ایضاحلر بیلن 1967 ییلیدن باشلب، ایککی مرتبه دولت مطبعه سیده نشر قیلیندی. اعتمادی مقدّمه ده اوشبو اثر 21 ییلمقدّم «آریانا» ژورنالیده اوزلوکسیز نشر بؤلگنینی ایسله تیب اؤته دی. او، مذکور اثر هندوستان، ایران، پاکستان، اؤزبیکستان و تاجکستانده علم و ادب اهلیگه منظور بؤلدی دیب تأکیدله یدی.
ـــ «زندگی سیاسی علیشیر نوایی»:
بارتولد قلمی گه منسوب اوشبو رساله پروفیسور دوکتور میرحسین شاه تامانیدن فارس تیلیگه ترجمه قیلینیب، مطبوعات وزیرلیگی تامانیدن نشر قیلیندی. شونینگدیک اوشبو کتاب 1991 ییل علیشیر نوایی نینگ 550 ییل لیگی مناسبتی بیلن قیته دن دولت مطبعه سیده نشردن چیقریلدی.
- «مکارم الاخلاق» کتابی:
تیموریلرو بابریلرسرایی نینگ بویوک تاریخچی سی غیاث الدین خوند میر، علیشیر نوایی نینگ حیاتی و عالی فضیلتلریگه بغیشلب یازگن قیمتلی کتاب. اوشبو کتابنی رحمتلی عبد الفغار بیانی تصحیح، تعلیق، تحشیه و فایده لی سوزباشیسی بیلن، 1360 ییل کابلده نشردن چیقردی.
ـــ «سیمای علیشیر نوایی» رساله سی:
محمد حلیم یارقین و دوکتور شفیقه یارقین تامانیدن یازیلگن اوشبو رساله 8 بابدن عبارت بؤلیب، علیشیر نوایی نینگ 550 ییللیگی مناسبتی بیلن 1991 ییل نشرقیلیندی.
ـــ «نوایی» رمانی اوزبیکستان بویوک یازووچیسی موسا تاش محمد اوغلی آی بیک اثری اوشبو مقاله مؤلفی تامانیدن دری تیلیگه ترجمه قیلینیب، 1974 ییلدن 1996 ییلگه چه «ژوندون» ژورنالیده شاعرنینگ حیاتی و ایجادی گه اتب چیزیلگن گرافیک رسملر بیلن بیرگه 90 فایزی نشر قیلیندی. لیکن افسوسلر بولسین که داودخان کودتاسیدن کیین تورکی خلقلرگه نسبتا اونینگ کور تعصبی و توغریدن توغری بویروغی بیلن بواثرنینگ آخرگی قسمی نشردن توخته تیلدی.
ـــ «نوایی خمسه سی»:
حضرت نوایی نینگ بو شاه اثری شاعرنینک 550 ییللیگی مناسبتی بیلن، کمینه نینگ تشبثی، افغانستان باش وزیری مرحوم فضل حق خالقیارنینگ اخلاص و ارادتی، مرحوم عبدالغفار بیانی نینگ تینیمسیز زحمت و اهتمامی بیلن نشریوزینی کوردی. تیموریلر قومیدن بولگن خالقیار جنابلری، اکادی علوم رئیسی نینگ قبیلوی سبوتاژلریگه قره مسدن، خمسه نشری اوچون بیش ملیون «5000000» افغانی تخصیص اجره تیب، چاپ ایتیش امرینی بیردی. اگر اوشنده گه چه مملکت بوییچه خمسه نینگ فقط ایککی نسخه سی مین و دوکتور واحدی ده بارلیگی نظرده توتیلسه، بو کتته حجملی شاه اثرنینگ «2000» نسخه ده نشردن چیقریلیشی، نوایی شناسلیک بوییچه افغانستان اوزبیکلری اوچون قنچه کتته اهمیت گه ایگه ایکنلیگینی توشونیش ممکن.
------------------------------------------------------------------------------------
- «انسان چشم و چراغ آفرینش» کتابی:
بو کتاب رحیم ابراهیم تمانیدن یازیلیب بیرینچی مرته « انسان چشم و چراغ آفرینش» آتی بیلن باسمه دن چیققن ایدی. کیینراق مولف اونی نوایی نینگ 570 ییل لیگی مناسبتی بیلن قیته کوریب چیقیب، حجمینی ایککی برابر کوپیتیرگن. بو اثرنی افغانستانده اولوغ شاعرنینگ دنیا قره شی، سیاسی تفکری، انساندوستلیک ایده لری و عرفانی غایه لرینی تصنیف و توضیح ایتیش بوییچه یازیلگن بیرینچی کتاب دیسه بوله دی.
مولف رحیم ابراهیم نوایی نی تانیتیش اوچون اونینگ اثرلریگه کوپراق مضمون و محتوا یوزه سیدن یانده شیب، اولرنینگ علمی، فلسفی، سیاسی و اجتماعی قیرره لرینی آچیب بیریش ضرورلیگینی تاکیدلب، اوزی هم شو یونلیشدن باره دی.
اثرنی یازیشده مؤلف «خمسه» گه اساسلنیب، نوایی نینگ قیسقه چه ترجمهٔ حالیدن کیین، 50 دن آشیق قیسقه عنوانلر(مثلا انسان چیست، اعجوبهٔ آفرینش، ابعاد ناسوتی انسان، ارجگذاری به آزادی انسان، جوهر پاک، انسان ایدآل نوایی، حضور زن در خمسهٔ نوایی) آستیده، اورته گه تشلنگن موضوعلر بوییچه، شاعرنینگ شعرلرینی دری تیلیگه ترجمه قیلیب، اوندن کیین تورکچه متنینی کیلتیره دی و ایریم جایلرده مسئله نی ایضاحلب اوته دی.
- «تاریخ ادبیات تورکی اوزبیکی» کتابی:
اوزبیکستانلیک عالم پروفیسور نتن ملله یف یازگن کتته حجملی (733 بیتلیک) «اوزبیک ادبیاتی تاریخی» نینگ 1965 ییل نشر قیلینگن بیرینچی جلدینی اوزبیک تیلیدن دری تیلیگه ادبیات شناس عالم برهان الدین نامق تامانیدن ترجمه قیلینیب اوچ جلدده «تاریخ ادبیات ترکی اوزبیکی» نامی بیلن نشر ایتیلیشی کتته اهمیت کسب ایته دی. بو کتاب اوزبیک ضیالیلری اوچون تورکی ادبیات تاریخینی اورگنیش بیلن بیرگه، نوایی شناسلیک بوییچه هم کتته منبع وظیفه سینی اوتب کیلماقده. ایزچیل تدقیقاتچی عالم برهان الدین نامق، تینیمسیز سعی و کوششی طفیلی تحقیق و نگارش بیلن قوشیب کتاب حجمینی آشیریب ترجمه قیلگن و اوچ جلد ده نشردن چیقرگن. اثرنینگ ایککینچی جلدی علیشیر نوایی حیاتی، کوپ قیرره لی شخصیتی، علمی و ادبی ایجادیگه قره تیلگن بولیب، موضوعلری مولف تماندن اکادمیک اسلوبده یاریتیلگن و بدیعی صنعتلر بوییچه شاعرنینگ یوکسک مهارتی و روحی کیچیینمه لرینی افاده لشگه حرکت قیلینگن.
افغانستانده بو قیمتلی اثرنینگ دری تیلیگه اوگیریلیب، ایککی مرته نشرقیلینیشی، تیل و ادبیاتیمیز اوچون تاریخی اهمیت گه ایگه بولیب، یاشلریمیزگه اورگنیش و ایجاد یولیده مؤثر تورتکی و فیضلی منبع بولیب خدمت قیلیشی شبهه سیزدیر.
ب - افغانستانده نشر بولگن نوایی نینیگ ایریم رساله لری:
- نوایی، محاکمة اللغتین، دکتور واحدی اهتمامی بیلن، کابل: 1363. - نوایی، محاکمةاللغتین، تاشقین بهایی اهتمامی بیلن، کابل: 1388. – نوایی، محاکمةاللغتین، تورخان گنجه یی نینگ فارسچه ترجمه سی، ارغون توخمنه یی اهتمامی بیلن، پشاور: میلادی 1984 م م. - نوایی، قیرق حدیث (اربعین)، غلام سخی وکیلزاده اندخویی اهتمامی بیلن، کابل: 1389ییل. - نوایی، محبوب القلوب، قوملر و قبیله لر وزیرلیگی، کابل، 1365ییل.
ج . مقاله و شعرلر:
افغانستان مطبوعتیده ییللر دوامیده کوپ سانلی علمی- تدقیقی مقاله لر اولوغ شاعریمیز حضرت علیشیر نوایی نینگ کینگ قیرره لی ایجادیاتی، علمی و عملی فعالیتی، اؤزیدن قالدیرگن خیریه یادگارلیکلری حقیده بعضی عالملر و یازووچیلر تامانیدن یازیلیب ژوندون، ملیتهای برادر و عرفان ژورنال لری، هیواد، انیس، بیدار، قلم، یولدوز، تؤغری یؤل،اسلام یؤلی، ندای اسلام، آئینۀ سرپل، جوزجانان، ساوغات (ساوغه) گزیته لریده نشر ایتیلیب کیلدی. اولر جمله سیدن ایریملری:
· ع. ش. جوزجانی قلمیگه منسوب مقاله لر:
- «علیشیر نوایی شاعر بزرگ انساندوست» مقاله سی.
«پرچم» گزیته سی 1968 ییل 14 اکتوبر. علیشیر نوایی نینگ 525 ییللیگی گه بغیشلب نشر قیلیندی.
- نوایی علمی سیمپوزیومیده «خمسه اثری فنا ناپذیر» سرلوحه لی مقاله اوقیلدی و اؤشه ییلی ژوندون ژورنالی - نینگ ایککی سانیده و اوندن کیین ایرانده گی «شعر» ژورنالیده نشر قیلیندی.
- «نوایی اساسگذارمکتب ادبی نوین» هیواد گزیته سی، 1991 ییل.
- «رنسانس شرق و علیشیر نوایی»، قلم گزیته سی، 5 مارچ، 1991 ییل .
- «خمسهٔ نوایی برلیانی برتارک ادبیات تورکی» ایککینچی مقاله نینگ تولدیریلگن متنی (آریایی و باشقه پیب سایتلر).
- «نظامی گنجوی و علیشیر نوایی - دو خمسه سرای بزرگ در دو زبان» آریایی، بابر و ففتا سایت لری.
- «نسخهٔ خطی بی نظیر خزاین المعانی نوایی» (اوشه سایتلر).
- «فرهاد سیماسی»، تاشکینتده نشر بوله دیگن «ملی تیکلنیش» هفته لیگی.
- «حضرت نوایی روحینی شاد ایتیب»، دموکراتلشتیریش و انسان حقوقلری ژورنالی، 6 سان،2006 ییل.
- «افغانستانده نوایی شناسلیک»، جهان ادبیاتی ژورنالی، تاشکینت، 2001 ییل.
- «ساقینامه» - هیواد گزیته سیده نشر بولگن وتاشکینت شهریده نوایی بویوک هیکلی آچیلیشی مراسمیده اوقیلگن کتته شعر.
· برهان الدین نامق:
- «نوایی و خمسه چیلیک»، ساوغات (ساوغه) گزیته سی 1996 ییل جنوری آیی.
· نجیب:
- «مین تورکچه باشله بان روایت»
«قیلدیم بو فسانه نی حکایت»
شو سرلوحه لی کتته علمی مقاله. (ساوغات، 1995 ییل دیسامبرآیی).
· دوکتور شفیقه یارقین:
- «فکرداشلیک می یا ایزداشلیک» عنوانلی کتته مقاله ده، نوایی نینگ «تحفة الافکار» قصیده سینی، امیرخسرو دهلی نینگ «لجة الاسرار» و عبدالرحمن جامی نینگ «سبحة الاحرار» قصیده لری بیلن شکل و مضمون یوزه سیدن سالشتیریب تیکشیرگن و لفظ و مضمون یوزه سیدن نوایی گه خاص بولگن ارجحیت تامانلرنی مدلل شکلده کورسه تیش گه حرکت قیلگن..
ایندی بیرنیچه نوایی شناسلر ایشلری بوییچه توخته لیب اوتماقچیمیز.
عالم لبیب:
پوهنوال سید محمد عالم لبیب افغانستان نوایی شناسلری آره سیده اوزیگه خاص اورین توته دی. او فارس و اوزبیک کلاسیک ادبیاتی و عروض علمیگه یخشی وارد بولگنی سببلی علیشیر نوایی ادبی سبکینی، شونینگدیک اونینگ دنیاقره شی و عرفانی غایه لرینی یخشی توشونه دی و شاعرنینک قد و بستی نی تولیقلیگیچه کورسه ته آله دی. او نوایی ایزیدن باریب، او نینگ ایریم غزللرینی موفقیت بیلن تخمیس قیلگن.
او «سیری دردنیای سیماهای نوایی» ناملی نشر بولگن مقاله لر توپلمیده نوایی نینگاحوال و آثاری حقیده سوز یوریتیب علمی ادبی و سیاسی سیماسینی کورسه تیشگه حرکت قیله دی، نوایی اثرلریدن جای ألگن قهرمانلر و پرسوناژلر کرکترلرینی آچیب بیریشگه اورینه دی. توپلم قوییده گی آلتی ته مقاله نی اوز ایچیگه آلگن:
1- نگرشی بر زندگانی، آثار و اندیشههای امیر علیشیر نوایی.
2- سوژۀ مثنوی «سبعۀ سیّار» امیرعلیشیر نوایی.
3- ویژه گیها یا کمپوزیسیون مثنوی «سبعۀ سیّار» امیرعلیشیر نوایی.
4- امیرعلیشیر نوایینینگ «سبعۀ سیّار» منظوم داستانیده باش قهرمان مسألهسی.
5- نگاهی مقایسی به مثنوی «سبعۀ سیّار» نوایی با «هفت پیکر» نظامی گنجهیی.
6- سیمای جامی در «خمسة المتحیرین» نوایی. بولردن تشقری استاد لبیب نوایینینگ عروض بابیدهگی «میزان الاوزان» رسالهسینی بیر مفصل مقدمه بیلن چاپگه تیارلگن و بو اثر «امیر علیشیر نوایی فرهنگی انجمنی» تامانیدن 1372 ییل نشر ایتیلگن.
حاضر سید عالم لبیب اوز دوکتورلیک رساله سینی یاقلش عرفه سیده توریبدی.
نورالله آلتای:
ایتیش کیرک که نوایی شناسلیک بو ییچهاستاد نور الله آلتای بیر قتار علمی تحقیقی ایشلر قیلیب، ارزشلی مقاله لر یازگن. او کیشی 1363 – 1376 ییل لریاۉزبېک تیلیده چیقهدیگن «یولدوز» جریدهسی مسؤول مدیری بولیب ایشله دی. امکانیت یوقلیگی سببلی حتی اونی گستدنر بیلن نشر قیلیشگه دوام بیردی.
اوکیشی نوایی شناسلیک بوییچه بجرگن ایشلریدن قوییده گیلر مینگه معلوم:
علیشیر نوایی نینگ «غرایب الصغر» دېوانینی چاپ اېتیش اوچون تییارلش. «نوادرالشباب»، «بدایعالوسط»، «فوایدالکبر» همده خمسه دن اۉرین آلگن «فرهاد و شیرین»، «لیلی و مجنون»، «حیرت الابرار» داستانلرینی چاپگه تیارلب قۉییش.
نوایی اثرلری بوییچه فعالیت آلیب باره یاتگن تدقیقاتچی لردن بیری ذکرالله ایشانچ دیر. نوایی شعرلری، اولرنینگ تحلیل و توضیحی بوییچه تورکوم مقاله لری چیقیب توره دی. اونینگ نوایی شعریتی و دنیا قره شی بوییچه اوزیگه خاص فکر و ملاحظه لری بار.
عبدالله رویین:
نوایی شناسلیک بوییچه کتته عملی خدمت قیلگن کیشی بو حرمتلی عبدالله رویین بوله دی. بو نوایی مخلصی «یولدوز» جریده سی نینگ مسئول مدیرلیگی وقتیدن نوایی شعرلری و ایریم کتاب و رساله لرینی گزیته ده نشر قیلیب، اوقوچیلرده نوایی شناسلیک ذوقینی اویغاتیش اوچون ثمره لی خدمت قیلیب کیلگن ایدی. نوایی گه نسبتا چیکسیز اخلاص و حرمت اونی آغیر بیر ایشنی اوز ذمه سیگه آلیشگه مجبور قیلدی، بو ایسه بویوک شاعرنینگ تاغدیک بولیب تورگن برچه اثرلرینی عرب یازوویگه اوگیریب افغانستانده نشر قیلیب اوز خلقی اختیاریده قوییش ایدی. او بیلنی محکم باغلب، هیچ قندی مادی امکاناتگه ایگه بولمسه هم نوایی نینگ :
«یول یامان و یخشی سیدین ییمه غم بسم الله دیگیل و قویگیل قدم»
دیگن توصیه سیگه عمل قیلیب، اونینگ اثرلرینی بیرین کیتین تییارلب نشر قیلیشگه باشله دی. او 8 ییل دوامیده تینیم سیزآغیر محنتی و صالح فزندلری یاردمی بیلن اولوغ شاعرنینک 23 عنوان اثرینی 6 کتته مجلد ده نشر ایتیشگه موفق بولدی. عبدالله رویین نشر قیلگن نوایی اثرلری قوییده گیلردن عبارت:
1. مجالس النفایس
2 . نسائم المحبة
3 . لسان الطیر
خمسه:
( 4 . حیرة الابرار
5 . لیلی و مجنون
6 . فرهاد و شیرین
7. سبعه سیار
8 . سد اسکندری(
9 . اربعین
10 . محبوب القلوب
11 . منشآت
12 . وقفیه
13 . سراج المسلمین
14 . خمسة المتحیرین
15 . حالات سید حسن اردشیر
16 . تاریخ ملوک عجم
17 . مناجات
18 . تاریخ انبیا و حکما
19 . رسالۀ تیر انداختن
20 . نظم الجواهر
21 . حالات پهلوان محمد
22 . محاکمة اللغتین
23 . میزان الاوزان
شونینگدیک عبدالله رویین «خزاین المعانی»ده جای آلگن نوایی نینگ تورت دیوانینی تییارلب، شاعرنینگ 575 ییللیگی مناسبتی بیلن نشر ایتیش عرفه سیده توریبدی. رویین خزاین نشری اوچون یازگن 53 بیتلیک مقدمه سیده، اوزبیکستان مشهور نوایی شناسی مرحوم حمید سلیمان مقدمه سیدن فایده لنیب نوایی اثرلرینی توغری نشر ایتیش بوییچه کیملرگه و قیسی اثرلرگه مراجعت قیلیب ایش آلیب بارگنی و تدقیقات اسلوبی حقیده معلومات بیریب، دییدی:
«فرزند لریم داکتر رستم روئین، داکتر ثریاروئین، انجنیر سهراب روئین، داکتر اسکندر روئین، داکتر شهربانو روئین، داکتر فرهاد روئین، داکتر علیشیر رویین کینجه قیزیم ادیبه روئین بو اثر نینگ کمپیوتر ایتیش لریده، اونینگ تصحیح و اصلاحی ده و مقدمه لرنینگ انگلیسی تیل گه ترجمه ایتیش د، طرح و دیزاینی ده بیرکلکتیف شکلی ده بو ادب بوستانی نینگ سوغاریشی، خیشاوه قیلیب سره له شیده مینگه کتته یاردم بیرگن لریدن هربیر لریدن اوز منتدار چیلیگیم نی بیلدیره من».
او قوشیمچه قیلیب: «سیز گه افغانستان ده نوایی نینگ اوزبیک - ترکی) تیلده یرتگن اثر لرینی مکمل چاپ بولیشی نی تبریک لب کیله جک ده انشا الله بوندن سونگ حضرت نوایی نینگ فارسی تیل ده گی اثرلرینی هم خدا توفیق بیرسه نشر گه تیارلب خدمتینگیز گه قویرمین» دیب یازه دی.
----
مقاله آخریده تأکیدلماقچیمن که حرمتلی عبدالله رویین نینگ بو کتته حجملی ایشی، او حقیقتا نوایی گه چین کونگلدن مخلص ایکنلیگیدن دلالت بیره دی. اوزبیکستانده نوایی نینگ برچه اثرلری نشری امکانی اوزاق مدتدن کیین میسر بولدی. اوشه اثرلر رویین بجرگن ایش نینگ اساسینی تشکیل ایته دی، او سیز بو قیمتلی ایشنی عملگه آشیریش ممکن ایمس ایدی. هر حالده رویین 8 ییل دوامیده آغیر محنتی طفیلی شاعر اثرلری نینگ 95 فایزینی نشر قیلگنی، بیز و برچه نوایی مخلصلری اوچون کتته یوتوق حسابلنه دی و برچه اوزبیک ضیالیریگه اولوغ بابامیز اثرلریدن کینگ کولمده فایده لنیش امکانینی یره تیب بیره دی.
مین رویین صاحب نشر قیلگن نوایی اثرلرینی یقیندن کورگنیم یوق. شونینگ اوچون اولرنینگ نشری کیفیتی حقیده فکر بیلدیرالمین. هر حالده دوستیمیزنی خلقیمیزگه کتته خدمتی اوچون آلقیشلب، بو قوتلوغ یولده اونگه موفقیتلر تیلیمن. ش. ج
azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab kas_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab pbt_Arab ara_Arab urd_Arab kas_Arab ara_Arab urd_Arab prs_Arab ara_Arab snd_Arab pbt_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab