«آنچه نوشتهام»
رضا براهنی
نام تمامی پرندههایی را که در خواب دیدهام
برای تو در اینجا نوشتهام
نام تمامی آنهایی را که دوست داشتهام
نام تمامی آن شعرهای خوبی را که خواندهام
و دستهایی را که فشردهام...
....
«یازدیغیم»
شعر: رضا براهنی
چئویردی: سوسن نوادهرضی
یوخودا گؤردویوم بوتون قوشلارین آدینی
بوردا سنه یازمیشام
بوتون سئودیکلریمین آدینی
اوخودوغوم بوتون یاخشی شعرلرین آدینی
و سیخدیغیم اللری
بوتون گوللرین آدینی گؤی بیر گولداندا
بوردا سنه یازمیشام
بورادان کئچرکن، بیر آن آیاقلاریوین آلتینا باخ
من آیاقلاریوین آدینی
بوردا سنه یازمیشام
قوللاریوی- سئوگییه و کپنگه کؤرپو اولونجا، و گؤورچینلری باغرینا سیخینجا
بوردا سنه یازمیشام
باغدا بیر دایره اکمیشم کی، گئجه اونو گونش دولدورار، گوندوز ایسه، آی
و بوتون منظومهلردن بوراخیلمیش بیر اولدوز
اونون ذاتیندان جوجهریر
اونو دا بوردا سنه یازمشام
منی باغیشلا، ایللردیر سندن اوزاقدا قالمیشام
آنجاق هر زامان، هر یاندان هر نهیی، گئجهده یا دا گوندوز گؤرموشم
و هر کیمسهیی اؤپموشم بوردا سنه یازمیشام.
تکجه سنه بوردا یازمیشام
اوزاقلاردا و باغلانتیلارلا؛
یورغونلوقدان یووادا قالمیش بیر بؤیوک قوشون حجمی؛
گؤزلهین گؤزلرده اوداقلانمیش، بوتون قایغیلارین روحو؛
من دیدرگین قوملارین گیزلرینی
بوردا سنه یازمیشام
حیف! منیمله چیین به چیین تورپاقلی یوللاردا یوکسهلن جوانلار گئدیبلر
من اونلارین آدلارینی بیر به بیر بیلیرم
و قیزیشیرام
اونلارین آدینی بیر به بیر اوخویاندا
اونلار هامیسی دونیا یوخولارینین بالالاریایدیلر
اونلارین یوخولاریندا یوروملامالاریم
دونیا جماعتینین دیلیندن دوشمور
یوروملاری دا بوردا سنه یازمیشام
باغلاردا
اورتایاشلی بعضی آغاجلار وار کی آغلاییر
چونکی قارانقوشلارین یوواسینی
فیرتینا اوغورلاییبدیر
فیرتینا اوغورلاییبدیر
من دئمیشم گنج شمعلری
آغاجلارین دؤورهسینده یاندیرسینلار
اورتایاشلی آغاجلارین آدینی
بوتون قارانقوشلارین آدینی
بوردا سنه یازمیشام
اؤلولر ایسه ایکی جور ایدلر
من اؤلوم اوزوندن بو پردهنی کنارا چکمک همن
سن گؤزلرینی دنهییملی توت کی گؤرهسن (دنهییملی= ورزیده)
بو اؤلولردن بیر دستهسی
سانکی هئچ اؤلمورموشلر
فوسفورلو قبرلرله قبریستانلیق یولوندان قاییدیردیلار بلکه
و شهرلری ایشیقلاندیریردیلار
یئر اوزونون گلهجکلرینین چیراقلاری ایدیلر؛
او بیر دستهلر ایسه
مظلوم ایدیلر
سانکی هئچواخت یوخ ایمیشلر؛
یاشامین ایلک باشیندان، سانکی اؤلموشدولر
بؤیوک بیر یئرآلتی سوپورگه
گؤودهلرینین ارهخیرداسینی سوپوروردو
و دیبی اولمایان قویولارا تؤکوردو
بو سوپوروب تماق دوغانین اؤزیدو
من اؤلولرین هر ایکی جورونون آدینی
بوردا سنه یازمیشام
من ایستردیم گؤزل بیر اوزو
سینهم اوسته قویوب
اؤلم
آما بئله اولمادی
و اولمایاجاق
وارلیق چوخ بتر قیتمیردی
«حافظ»ین اؤلومونه و یاشامینا باخ
«حافظ»ین نئجه یاشاماسی نیسبی دیر
بیز هئچواخت بیلمیریک «حافظ» نئجه اؤلدو
سانکی اؤلومونون یومولو اووجونو گیزلین بیر واجیب کیمی اؤزویله آپاریبمیش
ایند
یوللاردان اؤتدویونده
منیم اونلاردان آشاغی سوروندویوم درین قویولارا باخ
بو قوولارین گیرده آغزی وار
گؤیدن باخاندا هر قویو آغزی، دف چالانین بارماقلاری دلمیش اولان بیر دف-ه بنزهییر
آنجاق
بو قویولارین دووارلای آرخاسیندا دا
دف چالیرلار
کورد دفلری
من بو سایاق
دونیادان گونشی گؤرمهیه گئتمیشم
-کؤهنه بیر دفین ایچیندن، چئورهمده دف چالاندا-
دنیا آنلامسیزدیر منیم اوچون
من سئوردیم گؤزل بیر اوزو سینهم اوسته قویام
و اؤلم
آما اولمادی
وارلیق چوخ بتر قیتمیردی
دویغوسال انسانین
دویدوغو آجی
سونسوزدور
من بو ایلک و سون سوزمهلری ده
بوردا سنه یازمیشام
روحوم یوخاولوش گؤسترگهسی اولسا دا
ذهنیم ان غریب شئیدیر
بونلارین دئمهسی منیم اوچون هر گون داها دا چتینلشیر
من بوتون گونلری ازبرلهین دئییلم
آما
اؤلسم بیله
هئچ نه چیخماز یادیمدان
بیر عؤمور کئچیب و گلمهیهجک
تکجه من دئییل، هر کیمین عؤمرو
من عالمیین و آدمین آنیلارینی
دایرهده
باغدا اکمیشم
او دایره
باغدا
منیم یاشام دویغومون اورونو ایدی
دوشن هر میوه آغاج دالیندان دایرهیه دوشور
یئنهلهنیر دایرهده
یئنهلمه و فاصله، یئنهلمه و دایره، دایرهلرین فاصلهلره یئنهلمهسی
منیم یاشام دویغومون اورونو ایدی
من بو گیرده باخیشی دا
بوردا سنه یازمیشام
ایندیسه
یاخینا گل و باغ قاپیسینین آچارینی
آل مندن
باغین نمنیشانینی
آچار اوسته
بوردا سنه یازمیشام
منی ایللردیر سندن اوزاقدا قالمیشام
گئدیرم ییاتام
من پردهنی کنارا چکدیم
ایندی سن خاطیرسایالیقلا
کپنک کیمی
باغدا گز دولاش
من کپنکلرین قانادلارینی دا
یئنی بویالارلا
بوردا سنه یازمیشام
(بو قیسا حیکایه بی اف جی فیلمیندن آلینمیش)
عطا ح.ح. (اونونجو کیلاس- شاهید لیسهسی- تبریز)
یوخودان اویانیرام. گئجه ساعات 3-دور، یامان سوسوزلامیشام. سو ایچمک اوچون، سسسیزجه آیاقلاریمی دره- دره اوتاغین او بیری گوشهسینه گئدیرم. 3-4 لیوان سو ایچندن سونرا بیردن- بیره و اؤز- اؤزومه پنجرهیه ساری یاخینلاشدیم. سانکی گوجلو بیر انرژی منی پنجره طرفینه چکیردی.
پردهنی آچدیم. انسان شکلینده بیر دئوی گؤردوم. دئو منه سلام وئریب، منه یاخینلاشدی. چوخ قورخوردوم. آما دئیهسن اونون سسی اورهییمی ساکینلشدیریردی. دئو منه دئدی:
-سنی اینجینمک ایستهمیرم! سن تکجه اوشاقسان کی، منیم چاغریشیما جواب وئریب، یوخودان اویاندین. منه یاردیم ائله بیرلیکده بورداکی اوشاقلارین رویالارینی گؤزللشدیرک!
من دئدیم:
-بو ایشی نئجه ایستیرسن گؤرهسن؟ بیز هئچ زامان باشقالارینین رویالارینی دییشدیره بیلمهریک.
دئو گولومسونوب، دئدی:
-منیمله گل، سنه گؤستریم!
دئوین الینین اوستونده اوتوروب، اونونلا گئتمهیه حاضیرلاندیم. بیردن- بیره دئو گؤیه آتیلدی. او قدر یوکسلدی کی، آیین گؤزل اوزونو لاپ یاخیندان آیدین- آشکار گؤره بیلدیم. شبههسیز بو، یاشامیمین ان گؤزل آنیلاریندان بیری ایدی.
دئوین آیاقلاری یئره دَیدیکده بؤیوک بیر سارای گؤردوم. بو سارای منه گؤره چوخ چوخ بؤیوک اولسا دا، دئوه گؤره چوخ چوخ کیچیک ایدی. دئو الینی ائوینین پنجرهسیندن اوزادیب، میزین اوستوندن ایچی یاشیل کپنکله دولو بیر شوشه قاب گؤتوردو. اوزونو منه توتوب دئدی:
-اووجومدا اوتور، سنین یاشادیغین یئره قاییدیریق!
من دئوین الینده اوتوردوم، دئو یئنه سیچرادی، بیرلیکده یاشادیغیم بهزیستینین پنجرهسینین اؤنونده دایاندیق. من پنجرهدن ایچری گیریب، سسسیزجه یاتاغیما ساری گئتدیم. دئو شوشه قابی آچدی، اونداکی یاشل کپنکلری بیر به بیر بهزیسیتی اوتاغینین ایچریسینه اؤتوردو. کپنکلر اوشاقلارین اوستونه قوندو. من اوشاقلارین اوزوندهکی گولومسهییشی گؤردوم.
کپنکلرین بیری منیم اوستومه قوندو. او آن، کناریمدا تانیش بیر سس ائشیتدیم. بو سس آنامین سسی ایدی. اونو قوجاقلاییب، سئوینجیمدن آغلاماغا باشلادیم. یوخودان اویاندیم.....
]]>
کوراوغلو سیرری: افسانهدن حقیقته
میرزه حاجییئو
کؤچوردو: سوسن نوادهرضی
بو سوالا جواب وئرمک اوچون اؤنجه اونون هانسی یوزایللیکده یاشایا بیلمهسی احتیمالی اوزرینده دایانمالیییق.
تورکیه تورکلری ده دیگر تورک خالقلاری کیمی کوراوغلونو اؤز قهرمانلاری حساب ائدیرلر و دئیرلر کی، او اون آلتیجی عصرده آنادولودا یاشامیشدیر. جلالی حرکاتینین باشچیلاریندان بیری اولموشدور. اما کوراوغلونو جلالی حرکاتی ایله باغلاماغین اؤزو آرتیق اونو اورتا آسیا و آذربایجان کوراوغلوسوندان آییریر. چونکی بو حرکات عثمانلینین ایچ ساواش مسئلهسی ایدی. عثمانلی- صفوی مناسبتلری گرگینلشهرک 1514-جو ایلده محاربهیه سبب اولموش، صفویلر بو محاربهده یئنیلدیکدن سونرا آنادولودا یاشایان شیعهلر عثمانلی پادشاهلارینا قارشی مبارزهیه باشلامیشدیلار. 1519-جو ایلده باش وئرمیش بو عصیانا ججلال آدلی بیریسی باشچیلیق ائتمیش، لاکین تئزلیکله سلطان یاووز-ون اوردو بیرلیکلری عصیانی یاتیرمیش، جلالی ایسه اؤلدورموشدولر. بوندا سونرا آنادولونون گاه بو، گاه دیگر طرفینده باش قالدیرمیش عصیانلارا جلالین آدی ایله جلالیلر حرکاتی دئییلمیشدیر و گویا کوراوغلو دا او عصیانلاردان بیریسینین باشیندا اولموشدور. نیه گویا دئییرم؟ چونکی کوراوغلو اون آلتینجی عصرده یاشامیش اولسایدی توفنگی گؤرونجه حیرت ائتمهمهلی ایدی، چونکی توفنگ ده، توپ دا اوندا هله آزی 150 ایل اوّللردن عثمانلی اوردوسوندا استفاده اولونوردو. بیرینجی کوسووو ساواشیندا 1389/ و استانبول فتحینده 1453/ عثمانلی اوردوسو توفنگلردن استفاده ائتمیشدی. حتی بو اوردودا توفنگچی بیرلیکلری دئییلن و ساواشدا چوخ اؤنملی رول اوینایان اوردو بیرلیکلری واردی . قانونی سلطان سلیمان زامانیندا، یعنی جلالیلرین ططغیان ائتدیکلری واختلاردا توفنگ تولیدینه دیگر سیلح تولیدیندن داها چوخ آغیرلیق وئریلیردی. تاریخچی کمال پاشازاده سلطان بیرینجی مراد-ین امریندهکی عثمانلی اوردوسونون 1360-جی ایلده چورلو-یا ائتدیگی سفرینده کافیر اوردوسویلا چارپیشدیغی آنی بئله تصویر ائتمیشدی:
"ساواش قوماشی ساتیلدی، توپ- توفنگ چاتیلدی، آت-و- آدم بیر بیرینه قاتیلدی". دئیک کی، کوراوغلونون دستهسینده توفنگ یوخیدی، اما او، تبعسی اولدوغو دؤلتین عسگرلرینده توفنگ آدلی بر سیلاح گؤرمهمیشدیسه، بئله مشهور سرکرده اونون حاقیندا هئچ اولماسا ائشیدمهلی ایدی آخی. اما بیر باخین، ایلک دفعه او توفنگ گؤردویونده او نه حالا دوشور.
"کیشینین چیینینده یاری آغاج، یاری دمیر غریبه بیر شئی واردی. کوراوغلو نه قدر دقت ائتدیسه بیر شئی فهم ائده بیلمهدی. بو نه ایدیسه، اونون تاندیغ شئیلره اوخشامیردی. چوماق ایدی، چوماق دئیلدی. عمود ایدی، عمود دئییلدی. کوراوغلون ماراق چولغادی کی، یارب گؤرهسن بو نه اولان شئیدی. یاناشیب کیشیدن سوروشدو»
-قارداش، سوروشماق عاییب اولماسین، بو نهدیر بئله چیینینه کئچیرمیسن؟
کیشی دئدی توفنگدی. کوروغلو باخدی کی، بو سؤزو هئچ ایندییه کمی ائشیتمهییب، دئدی:
- قارداش، توفنگ نهدی؟
اؤزو ده آداما، حیوانا، هر نهیه دهیسه او ساعات اؤلدورور.
کوراوغلو سوروشدو:
-نئجه یانی هر نهیه دهیسه؟
کیشی دئدی:
-هر نهیه دهیسه ده. آدما، حیوانا، قوشا...
کوراوغلو کیشینین سؤزونه اینانمادی. توتدم یاخاسیندان کی، او نهدی کی آدام اؤلدورور، وور منه گؤروم نئجه اؤلدورور.
کیشی دئدی:
-باشینا دؤنوم، چیخ یولونا گئت، منی قانا سالما.
کوراوغلو دئدی:
-اولماز کی اولماز. یا گرک بو ساعات آتاسان باخام، یا دا کی یالان دئییرسن.
کیشی دئدی، کوراوغلو دئدی، کیشی گؤردو یوخ، بو ال چکهسی دئییل، دئدی:
-قارداش، من سنه آتا بیلمرم، ایندی کی ال چکمیرسن، عیبی یوخدو، قوی بیر اؤکوز قربان اولسون سنه.
بونو دئییب کیشی اؤکوزون بیریسینی نیشان آلدیو گولـله آچیلماقلا اؤکوزون یخیلماسی بیر اولدو. کوراوغلو یورودو اؤکوزون یانینا. باخدی کی اؤکوز امللی- باشلی اؤلوب...".
اون آلتینجی عصرده هر هانسی بیر کندلینین چیینیندن توفنگ آشیراراق اؤکوزلرینی اوتارماسی غریبه دئییلدیر. غریبه اودور کی، همین کندلیی توفنگین نه اولدوغونو چنلیبئلی-ین اتهییندهجه کوراوغلویا باشا سالیر. کوراوغلویا- عؤمرونو قانلی قادالی مبارزه لرده کئچیرمیش بیر سرکردهیه. اونون ایسه بو سیلاح بارهده نه اینکی تصورو بیله یوخدور، مسافهدن اوخسوز، نیزهسیز هر هانسی بیر وارلیغین اؤلدوروله بیلمهسی فیکری، عمومیتله، بئینینه باتمیر. اؤکوزون یاخیلدیغینی گؤرسه ده، یورویوب اؤلدویونو گؤزلری ایله گؤرمک ایستهییر. تمامیله اؤزونو ایتیریر، حیرتیندن دونوب قالیر، سانکی قولو- قانادی قیریلیر "بیج ایامی گلدی" دئییر.
اون آلتینجی عصر کوراوغلوسونون توفنگ اوچون بونجا حیرتلنمهسی عاغیلاباتاندیر می؟ اصلا یوخ.
بیر ده کی، او عصر عثمانلینین قدرتلی چاغلاری ایدی. سلطانلار آرتیق خلیفه آدینی داشییردیلار، دؤلتین سرحدلری جنوبدا عربستانا، مصره، شیمالدا ایسه مجارستانا، آوستریا سرحدلرینه قدر اوزانیردی. اوزاق سفرلرده توپلاری ایله دوشمان قالالارینی یئرله یئکسان ائدن سلطانلارین عثمانلینین ایچینده قیلینجلا، اوخلا سیلاحلانمیش بیر دستهنین سییغیندیغی قالانی اون ایللرله عصیان مرکزی کیمی ساخلاماسی هئچ جور ایناندیریجی گؤرونمور. اولا بییلسین کی، عصیان باشچیلاریندان هانسیسا بیریسی دیگرلریندن مردلیگی ایله داها چوخ فرقلنمیشدیر، آما داستان یارادیجیلاری او عصرده قدرتلی سلطانلارا قارشی دایانماق کیمی آغیر بیر ایشین عهدهسیندن یالنیز اصل کوروغلونون غلبه ائدهجهیینی، همین قهرمانی سادهجه کوراوغلولاشدیرمیشلار.
یئری گلمیشکن، اگر کوراوغلو مبارزهسی، مایاسیندا شیعه- سنی اختلافی اولان جلالی حرکاتی ایله باغلیدیرسا، نهیه گؤره بو دینی داستانا یانسیمامیشدیر؟ داستاندا بونا آزاجیق دا اولسا بیر ایهام یوخدور: کوراوغلو هر بیر دینی مناقشهدن اوزاقدیر. عمومیتله، چنل بئلدن آذان سسی ائشیدیلمیر. بئلهلیکله، آختاردیغیمیز کوراوغلو جلالی دئییلدیر. او، اون آلتینیجی عصرده یاشایا بیلمز.
قئید ائتدیگیم کیمی، سلطان بیرینجی مراد-ین اوردوسوندا توفنگچی بیرلیکلری واردی، دئمک کوراوغلونو اون دؤردونجو عصرده ده آختارماق دوزگون دئییل. البته، آذربایجان، اورتا آسیا عثمانلینین ترکیبینده دئییلدی، اما او سلطانلا عینی دؤرده اورتا آسیادا اوندان دا بؤیوک تیمور لنگ ساواش میدانینا آتیلمیشدی. بؤیوک مونقول خاقانی توختامیش-ین 250000-لیک اوردوسونو ایکی دفعه مغلوب ائدن بو حؤکمدارین قوشونوندا دا توپچو و توفنگچی بیرلیکلری واریدی. یعنی قطعیتله دئمک اولار کی، کوراوغلونون یاشادیغی احتمال ائدیلن بوتون اراضیده – اورتا آسیادا، آذربایجاندا، کیچیک آسیادا انسانلار توفنگین نه اولدوغونو ان آزی 1360-جی ایللردن بیلیردیلر.
کوراوغلو توفنگی قوجالیغیندا گؤرموشدو، اونا گؤره ده فرض ائتمک اولارمی کی، اونون قوجالیغی همین بو ایللره تصادف ائتمیشدیر؟
خئیر. چونکی داستاندان آنلاشیلان اودور کی، توفنگ بیر سیلاح نؤعو کیمی لاپ یئنیجه ایجاد اولونموشدور. دئمک، هله حؤکمدار اونون قیلینجلا، اوخلا مقایسهده نه قدر ثمرهلی اولوب اولمادیغینی آنلامالییدیلار، یعنی اونون ایجاد اولونماسی ایله اوردولارین اونونلا سیلاحلاندیریلماسی آراسیندا، طبیعی کی، معین قدر واخت کئچمهلی ایدی. اما نه قدر؟ اوتوز ایل؟ اللی ایل؟ یوز ایل؟
داستاندا کوراوغلو توفنگی گؤردوکدن سونرا نیگارلا خئیلی مدت یول گئدیب، چاتدیقلاری بیر شهرده توفنگلی عسگرلره راستلاشیرلار. منجه بورادا کوراوغلونون آختاریشیندا بیزه گرک اولان ایکی مهم حادثه بیر حکایهده بیرلشدیریلمیشدیر: یئنی سیلاحین ایجادی و اونون اوردولادا اؤزونه یئر آلماسی. بونونلا بئله حیکایهنین اؤزوندهجه اونلار آراسیندا خئیلی مدت آیریلییغی وار: کوراوغلو ایله نیگار خئیل مدت یول گئتمهلی اولورلار. اما نه قدر؟ ناغیل دیل یویورک اولار، بیزی حقیقتدن اوزاقلاشدیرا بیلر. حقیقتی تاپماق اوچون ایسه، بیلمهلیییک گؤرک توفنگ نه زامان ایجاد اولونوب.
(آردی وار...) ]]>
کوراوغلو سیرری: افسانهدن حقیقته
میرزه حاجییئو
کؤچوردو: سوسن نوادهرضی
بیرینجی بؤلومدن بیرینجی حیصه:
کوراوغلو حاقیندا نه قدر دئیلمیش، نه قدر یازیلمیشدیر! هله نه قدر ده دئیلهجک، نه قدر ده یازیلاجاق! اما تدقیقاتچیلار اینجیمهسینلر، کوراوغلونون شخصیتی مسئلهسینه آیدینلیق گتیریلمهیینجه، بو تدقیقاتلارین ائله بیر دهیری اولمایاجاق. چونکی بو افسانهوی قهرمان حاقینداکی هر هانسی بیر یازینی اوخویارکن بئیینلره هر شئیدن اؤنجه بیر سوال حاکیم کسیلیر: آخی او کیم اولوب؟ شخصا من بیر اوخوجو کیمی ایندیهجن اوخودوقلاریم ایچینده بو سوالا جواب تاپا بیلمهمیشم.
تخمینلر، گومانلار، فرضیهلر باش آلیب گئدیر، گؤزل یازی تکنیکی، حقیقتدن اوزاق فانتئزیلر اوخوجونو دویورمور. آدام ناغیل ایله حقیقت آراسیندا قالیر، بیلمیرسن ناغیلدیر، یوخسا حقیقت. آخی بیر- ایکی افسانهنی چیخماق شرطی ایله داستان، دئمک اولار کی، تمامیله رئال حادثهلر تاثیری باغیشلاییر، سادهجه بدیعی تخیل گوجلودور، آشیق یارادیجیلیغی یوکسک سویهدهدیر، ائله ایسه قهرمان نیه خیالی اولمالی دیر؟ ایش او درجهیه چاتیب کی، اونو اوزایدان گلمیش یاریی انسان، یاری میفیک بیر وارلیق کیمی خیال ائدنلر بیله، تاپیلماقدادیر.
منیم فیکریم بئلهدیر: کوراوغلو تمامیله رئال شخصیتدیر. بو یازیدا دوشونجهلریمی عزیز اوخوجولاریملا بؤلوشوب، بونو اثباتلاماغا چالیشاجاغام. بو تمامیله یئنی فیکیر اولدوغو اوچون یازینی اوخویوب قورتاردیقدان سونرا، امینم کی، بیر چوخلاری تعجب ایچینده قالاجاق. البته، اینانیلماز بیر شئین حقیققت کیمی قبول ائدیلیب ائدیلمهمهسی زامانین ایشیدیر، اما فاکت فاکتلیغیندا قالیر و اونون زامانین محاکمهسینه احتیاجی یوخدور.
بو یازینی یازاراق کوروغلو تدقیقاتچیلاری جرگهسینه قوشولماقدا بر تک مقصدیم واردیر: شیرین جانینی عؤمرو بویونجا تهلوکهلره آتاراق قولو گوجونه اؤلمزلیک قازانان قهرمانین حاقینی، نهایت، اؤزونه قایتارماق. بونون اوچون اوخوجولاریمدان کیچیجیک بیر زحمت اومورام: یازینین سونونا قدر صبرلیرینی باسیب، منیمله بیرلیکده قوچ کور اوغولونون آختاریشینا چیخماق، والسّلام.
سئودیگیمیز حیکمتلی بیر ایفاده وار: شیرین یالاندانسا، آجی حققت یاخجیدیر. ارسطویا دئمیشلر، افلاطون سنین سئویملی معلمیندیر، نیه اونون دئدیکلرینه قارشی چیخیرسان؟ دئمیش کی، افلاطون منه عزیزدیر، اما حقیقت اوندان دا عزیزدیر. دئمیشلر بس حقیقت ندیر؟ دئمیش کی، حقیقت منمی دئدیکلریمدیر.
بئلهلیکله، شیرین یالاندانسا، آجی حقیقت آرخاسینجا... یولچو یولدا گرک.
تورک خالقلارینین بؤیوک اکثریتینین شیفاهی عنعنهسینده موجود اولان کوراوغلو...دنیادان بالکانلارا، سیبیردن سوریایا قدر چوخ گئنیش بیر اراضیده یاییلمیش غیرعادی بر قهرمانلیق داستانی... تدقیقاتلاردان معلوم اولان بودور کی، گویا ظلم آلتیندا اینلهین خالقلار ظالملارا قارشی مبارزه آپاران ائله بیر یئنیلمز قهرمان بارهده خیاللار قورموشلار کی، سونوندا آشیقلار بو خیاللاردان بئله بیر مؤحتشم داستان دوزوب قوشموشلار. ائله ایسه اورتا آسیانین اوجقارلارییندان آذربایجانا، تورکیهیه قدر بؤیوک بیر اراضییه سپهلنمیش کور اوغلو قالالاری هارادان چیخمیشدیر؟ رئال قالالاردا خیالی قهرمان؟! یوخسا کیم هارادا کوراوغلویا لایق عظمتلی بیر قالا گؤرموشسه، اورا اؤز سئویملی قهرمانینی "یئرلشدیرمیش" و خالق دا بونو قبول ائتمیشدیر؟ خالقین یادداشی، محکم اولدغو قدر ده صاف اولور: یالانی سئومز، قوندارما احوالاتی رئال آدی ایله الَکدن گئچیرمز. قاچاق نبینین آدینا «الینجه قالاسی»نی چیخا بیلریکمی؟ و یا «بابک»ین اقامتگاهی شیروانشاهلار ساراییایدی دئسک، کیم اینانار؟ او خالقین یادداشیندا بَز قالاسینین صاحبی کیمی قالمیشدیر، شیروانشاهلار سارایینین ایسه اؤز صاحبلری اولموشدور.
دوغرودان دا نیه کوراوغلو قالالاری بو قدر چوخدور و بئله بؤیوک بیر اراضییه سپهلنمیشدیر؟ کوراوغلونون رئاللیغی شبههسینه یول آچان بو تاپماجا ندیر؟ هر بیر تورک خالقی قطعیتله اونو اؤزونونکو حساب ائدیر، اما هامی کیمی بیرجه عؤمور یاشامیش بیر آدام گؤرهسن هانسی سیرله اونلارلا خالقین اولادی اولا بیلمیشدیر؟ غریبهدیر، بیز نیه بئله حساب ائدیریک کی، او، گنجلیک ایللریندن قاجالانا قدر، یعنی دئمک هاراداسا اوتوز- قیرخ ایل مدتینده آنجاق بیر قالادا یاشامالیی ایدی؟ دلیلر اکینچیلیکله، مالدارلیقلا مشغول دئییلدیلر، درسلرینی وئردیکلری ظلمکارلارین مالیندان باشقا هئچ کیمسهنین وار- یوخونو الیندن آلمیردیلار، کروان باسمیردیلار، ائله ایسه سئمک ایچمکلرینی هارادان تاپیردیلار؟ بیر دئییلدیلر، بئش دئییلدیلر، 7777 ایگید اون ایللر بویونجا نه ایله دولانیرمیش؟ اگر ظالیم بَیلری، خانلاری اؤلدوردوکدن سونرا اونلارین یئرینه اؤز آداملارینی تعیین ائتسهیدیلر، دئیردیک او ماحالدان، ا.و ولایتدن گلن وئرگیلرله قارینلارینی دویورورلار، اما کوراوغلو ظولمکارلارلا حاق-حساب چکدیکدن سونرا دلی لری ایله بیرلیکده چنلیی بئله قاییدار، یئییب- ایچیب خوش گئچردیلر، والسلام. یعنی اونون دولت قورماق فیکری یوخیدی. حتی اوزاق سفرلره گئتدیکده بیله، اورالاردا هئچ بیر آدامینی تعیین ائتمهدن سونوندا یئنه چنلی بئله دؤنوردو، چونکی اونون هئچ بیر دؤلتچیلیک ادعاسی یوخ ایدی. ائله ایسه اونون و ایگیدلرینین بیر نؤمرهلی پروبلئمی یئمک پروبلئمی اولمالی ایدی. بو پروبلئمی چؤزمهدن عینی قالادا اونن ایللرله قالماق چتین اولاردی. اونا گؤره ده سوال اولونور: اوزاق سفرلره گئدرکن یئنیدن چنلی بئله دؤنمهیین معناسی واردیمی؟ اورالاردا هئچ می قالا یوخ ایدی؟ آخی واخت آشیری یئنی- یئنی قالالارا گئچمکله او هم یئنی ظالیملار "اوونا" چیخمیش اولاجاق، هم ده اونلارین خزینهسینی اله گئچیرمکله ایگیدلرین یئمک پروبلئمینی حل ائدهجکدی. قهرمانلارین دا قارنی اولور. بیر ده، مقصدی یالنیز ظالیملارین درسینی وئرمک اولان کوراوغلو آنلامایا بییلمزدی کی، بییر قالانین یان- یؤورهسیندهکی بیگلری، خانلاری یئرلرینده اوتوتدوقدان سونرا اونلار اونون قورخوسوندان بیر داها باش قالدیرا بیلمزلر، ائله ایسه ندن عیینی قالادا یاشاماغا داوام ائتمهلی ایدیلر؟
البته کوراوغلونو خیالی بیر اوبراز کیمی قبول ائتسک، اوندا اونون دا، ایگیدلرینین ده یئمک پروبلئمینی نظره آلماماق اولار، دئیه ریک اؤنملی اولان اونون میبارزهسیدیر، خیاللاردا قیرآتین چیینلرینده بیر جوت قاناد دا اولا بیلر، سونرادان یوخ اولسا بیله. اما اگر بیز اونون بیر رئال شخصیت کیمی ایزینه دوشمک ایستهییریکسه، اوندا اعتراف ائتمهلیییک کی، دؤلت قورماق فیکریندن چوخ چوخ اوزاق اولان کوراوغلو اوچون 7777 نر ایگید اون ایللیکلر بویونجا عینی قالادا اوتورماقلا دویورماق چوخ موشکول مسئله اولاردی. دئمک ان عادی منطق بونو دئییر کی، سئویملی قهرمان قالادان قالایا، ولایتدن ولایته گئچمهلی ایدی، بیر یئرده اوزون مدته دورماق ارزاق اوزوندن محوه برابر اولاردی. یعنی قالالارینن صاحبلری، طبیعی کی، بونا قارشی چیخاجاقدیلار و مغلوب اولاجاقدیلار، بئلهلیکله ده، او یئنی یئرلردهکی ساده خالق دا اولکیلر کیمی اونو بیر قصاصچی کیمی سئوهجکدی. ایندی تصور ائدین کی، بؤیوک بیر آتلی دسته بو قالادان او قالایا، بو شهردن او شهره طوفان کیمی کئچیب گئدیر، اؤنونده هئچ بیر دوشمن اوردوسو دورا بیلمیر، کوراوغلو آدی گلنده هامی قورخودان توک سالیر، اما... اما بو دسته کئچیب گئتدیگی شهرلره قالالارا فاکتیکی صاحبلندیگی حالدا اورالارا هئچ بیر جانشینینی تعیین ائتمیر. نیه؟ اگر کوراوغلونون ماموریتی عدالتی برپا ائتمکدن، ظولمو آرادان قالدیرماقدان عیبارت ایدیسه، الینده چوخ بؤیوک امکانلار اولدوغو حالدا اؤزو عدالتلی جمعیت قورمالی دئییلدیمی؟ البته دئیه بیلرلر او، بر خالق عصیانچیسی ایدی، دؤلت آدامی دئییلدی. اما مگر بابک خالق عصیانچیسی کیمی میدانا آتیلمامیشدیمی؟ عرب ایشغالچیلارینی قوودوغو توپراقلاردا اؤز آداملارینی رهبر تعیین ائده – ائده خرمیلر دؤلتینی قورمامیشدیمی؟ و یا تیمور لنگ اعدام اولوناجاغینی اؤیرهنینجه گئجه ایله بئش- اون سیلاحداشی ایله داغلارا قاچماقلا عصیانا باشلامامیشدیمی؟ مونقوللاردان آددیم- آددیم آلدیغی تورپاقلارا، قالالارا اؤز آداملارینی تعیین تعیین ائده – ائده دؤلت قورمامیشدیمی؟ رازین-ده خالق عصیانچی ایدی، اما تزار اوردوسوندان آزاد ائتدیگی تورپاقلارا اؤز آتامانلارینی تعیین ائتمیردیمی؟ بو بوتون زامانلارین یازیلمامیش قانونو ایدی: دوشمانی مغلوب ائتدینسه، خزینهسینه ده، تورپاقلارینا دا صاحب اول، عکس حالدا ساواشین آنلام اولمور. اگر کوراوغلو عصیانی چوخ قیسا مدتده پارلاییب سؤنن بیر خالق حرکاتی اولسایدی، او زامان بلکه ده دؤلت قورماغا واختی اولمامیشدی، دئیهریک. اما او، گنجلیک ایللریندن قوجا چاغلاریینا قدر بؤیوک بیر حرکاتا رهبرلیک ائتمیش تجروبهلی سرکرده ایدی. عاغیللی، مودریک، تدبیرلی بیر سرکرده. ائله ایسه نیه هئچ بیر یئرده اؤز جانشینینی تعیین ائتمهمیشدی؟ سادهجه ایستمهمیشمی؟ غریبهدیر! اجازه وئرین شبههلهنک: بورادا نسه دوغرو دئییل. تصور ائدین کی، بیر گولشچی هر یاریشدا رقیبلرینین کورهیینی یئره وورور، اما غلبهنی دادمادان، مدال آلمادان درحال دا قاچیب گئدیر. او ایدمانچی حاقدا نه فیکیرلشرلر. آخی حتی قایداسیز دؤیوشلرین ده قایداسیی اولور.
اوندا بئله چیخیر کی، کوراوغلونون دؤلت قورماقدان دا واجب نسه باشقا مقصدی اولموشدور. بو مقصده چاتماق اوچون ده اورتا آسیادان آذربایجانا، آنادولویا قدر بؤیوک بیر اراضییینی کئچمهلی ایمیش. بؤیوک بیر آتلی دستهسی ایله یولا چیخدیغی اوچون ده گاه بو، گاه دیگر یئرلرده دوشمان قوشونلاری ایله وروشمال ایمیش. غریبهدیر، نه مقسدی اولا بیلردی؟ آختاردیغی بیر شئی واردی بلکه؟
بو سوالا جواب وئرمک اوچون اؤنجه اونون هانسی یوزایللیکده یاشایا بیلمهسی احتیمالی اوزرینده دایانمالیییق.
آردی وار............
]]>
نه صنعتچیلر ایتیردیک غربت ائللرده...
داوود امدادیان، 1323 گونش ایلی تبریز شهرینده آنادان اولدو. یئنییئتمه ایکن رساملیق صنعتی ایله، ائله همین شهرده تانیشدی. رساملیقدا یوکسک لیسانسینی ایراندا الاندان سونرا، 1375-ده تحصیلاتینا داوام ائدیب، صنعتچیلیگینی گلشدیرسین دئیه، فرانسایا گئتدی.
داوود امدادیان رسیم چکمک وورغونو ایدی، بو وورغونلوق و بو توتقو، اوشاقلیق چاغلاریندا آتاسیندان اونا معنوی میراث کیمی یئتیشمیشدی. رساملیقدا الدیغی تحصیلات و آپاردیغی آراشدیرمالار،گئت- گئده چئشیدلی رساملیق مکتبلرینی گئنیش تانیماسینا و بیلگیلنمهسینه سبب اولموشدو. 80-جی ایللردن او، گنللیکله آغاجلاری چکمهیه اؤزهنمیشدی.
امدادیانین «آغاجلار» -ینین بامباشقا گؤزللیگی وار و اولاغاناوستو بویوتلارلا بوسبوتون صفحهنی توتماقدادیرلار، و بنزرسیز احتیشامی، چئشیدلی رنگلری ایله تاماشاچیلارین گؤزلرینی قاماشدیریر. داوود امدادیان عؤمرونون سون چاغلاریندا صنعتینین زیروهسینه، باشاریسینین ان یوکسکلیگینه چاتمیشدی.
آوروپانین تانینمیش سرگیلر و گالریلرینه قاتیلماسی اونون صنعتده اولان مقامینین گؤسترگهسیدیر.
تبریزلی رسام، پاریس شهرینین پئرلاشئز مزارلیغیندا توپراغا وئریلیبدیر.
Ne sanatçılar itirdik qurbet
ellerde...
Davud İmdadiyan, 1323 güneş ili Tabriz şehrinde anadan oldu. Yeniyetme iken ressamlıq senetiylə, elə hemin şeherde tanışdı. Ressamlıqda yüksek lisansını İranda alandan sonra, 1975-de, tesilatına davam edib sanatçılığını gelişdirsin deye, Fransaya getdi.
Davud İmdadiyan resim çekmek vurğunuydu, bu vurğunluq ve bu eşq, uşaqlıq çağlarında, atasından ona menevi miras kimi yetişmişdi. Ressamlıqda aldığı tesilat ve apardığı tedqiqat, get- gede çeşidli ressamlıq mekteblerini geniş tanımasına ve bilgilenmesine sebeb olmuşdu.80-cı illerdden, o, genellikle ağacları çekmeye özenmişdi. İmdadiyan-ın “AĞACLAR”-ının bambaşqa gözelliyi var ve olağanüstü boyutlarla büsbütün sefheni tutmaqdadırlar, ve eşsiz ehtişamı, çeşidli rengleriyle tamaşaçıların gözlerini qamaşdırır.
Davud İmdadiyan, ömrünün son
çağlarında, sanatının zirvesine, başarısının en yüksekliyine çatmışdı.
Avropanın tanınmış segiler ve galerilerine qatılımı onun sanatda olan meqamının
göstergesidir.
Tabrizli ressam, Paris şehrinin Perlaşez mezarlığında toprağa verilibdir.
باشیازی ۲۹
توتالیم ارکی ییخیب، یئرله بیر ائتدیز؛ بس سهندی، ساوالانی نئیلهیهجکسیز؟؟؟
اؤلکهنین ان اوجا تاریخسل دیوارلاریندان بیری ساییلان ارک علیشاه، تبریز شهرینین سیمگهسیدیر، نیشانهسیدیر، معنوی وارلیغی و کیملیگیدیر. یانیندا یئنی مصلّی تیکیلمیش اولان ارک علیشاه، 724 ه.ق. ایلینده، تاجالدین علیشاه گیلانینین توسطو ایله تیکیلیب، 1310 ه.ش. ایلینده 170 نؤمره ایله اؤلکهنین ملی اثرلر لیستهسینده ثبت اولونوبدور. هوندورلوغو 36 متر اولان بو بنزرسیز بینا، ایلخانلیلار دؤورونه عایددیر.
سون گونلرده، ارکین یاخین چئورهسینده، تاریخی اثرلره عاید اولان اسلام جمهوروسونون قانونلارینی آیاق آلتینا قویاراق، پارکینگ آدینا، یا دا آماجی بللی اولمایان عمرانی ایشلر بهانهسینه، گئجهلر گئج واختا کیمی، تر- تلهسیک درین قازمالار و آغیر بولدوزرلرله سؤکوب تورپاق گؤتورمه ایشلری آپاریلدی.
تبریز و بوتون جماعتین، و اؤلکهیه اورک یاندیران آیدین دوشونجهلی اصیل وطنداشلارین گوجلو اعتراضینی ایستر- ایستهمز ائشیدن سوروملولار، تر- تمیز ارکین اطرافینی سؤکوب تؤکوب، ایستهدیکلری آلتیاپینی (زیربنانی) ایجاد ائدیب، خاطیرجمع اولاندان سونرا، "قازما و تورپاق گؤتورمه پروژهسی دایاندیریلدی"- دئدیلر!!!
اؤلکهمیزین، اوستانیمیزین، شهریمیزین سوروملولاری؛ ارکین آخیرینه چیخاندان سونرا نهیی دایاندیردیز دوغوردان؟!... به قول قدیمکیلر«قالانینی دا قوناغیمیز اولایدیز!». آخی بیز وطنداشلار سیزه گووهنیب، سیزلره رای وئرمیشدیک کی، بیزی، ارکیمیزی، شهریمیزی و ... قورویاسیز. بو ایدی بیزیم گووهنجیمیزه وئردیگینیز قیمت؟! 2018-ده تبریزی بو تهر اسلامی اؤلکهلردن گلن قوناقلارین قاباغینا چیخارداجاقسیز؟! توتالیم گؤی مسجیدین یان یؤورهسینده پاساژ سالینان کیمی، ملی کتابخانا، صاحبالامر، منصور مدرسهسی، باقیرخان ائوی، بازار آغزی........... یوخا چیخان کیمی البیر اولوب، ارکی ییخیب، یئرله بیر ائتدیز؛ سهندی، ساوالانی نئیلهیهجکسیز؟؟؟
بیر ملتین تاریخینی سیلیب، یوخ اتلمکله، باشقالارینا تاریخ قوندارماق اولماز. تبریزین ارکی، کرپیجلری بیر- بیرینین اوستونه دوزهرک ارک اولماییب کی، ایللر بویو ملت ایله بیرلیکده، چیین به چیین تاریخ یاشاییب، ارک اولوب!
@sancaq
چوخ دهیرلی ادیب و سایقین اوستاد شاعیریمیز اسماعیل جمیلی ایله شعرلشمه:
س.رضی
دونیا نهیه بنزر دلییه عاقیله منسیز
مین سجده ده قیلسان، اولاجاق نافیله منسیز
گئت آت باشینی یات منی سنسیزلیییه تاپشیر
گوندوز منی سور هر گوله هر سونبوله منسیز
جمیلی:
سن سیز سنیمى سانما بوراخدیم قارا گونده
هر آن قورودوم دوشمهیهسن موشگوله منسیز
سودایه محببتده منى سنلى قیلان غم
منلى چاتاجاق سنله گولوم منزیله منسیز
رضی:
غوربتلره قوربان پایی تک وئردیک ایگیدلر
سانمام، وطنین هئچ وده گولمز گولو سنسیز
منزیلدن اوزاق، غوربتی قوینوندا گؤرورکن
شعریم ده اورک تک اولو مؤحنت دولو سنسیز
نیسگیللر ایچینده چابالیر سئوگیلی تبریز
بختی قارالیب، سؤزلر اولوبدور اؤلو سنسیز
حسرتلره یوخدور داها چوخ تاب و توانی
قورخوم بودو جان اوسته دوشه شاهگؤلو سنسیز
جمیلی
قوربت ده قورو گول كیمى سیزلار سوسوزوندان
آرزى باغیمیز سانما گله حاصیله سنسیز
تبریز دادیمى دادلى قیلان نیسگیل اولاندان
یورغون اورهییمدیر دوشور الدن اله سنسیز
عومرون یازى آرزیله شورا گلسه ده تئل- تئل
حسرتله غمیندیر چیخاریر هئى زیله سنسیز
گوندوز گونومو آیریلیغین آلسا دا مندن
رویامدا وصالدیر دولانان ال- اله سنسیز
س. رضی
دوشلر گئجهلر غملری حسرتله قوجاقلار
بیلمم نیه فیکریم اولو دیوانه ندنسیز
هر ائتدیگینه هر سؤزونه پولچوک ائدیرلر
دؤزمور اورهییم بیر بئله بهتانه ندنسیز
اؤزگورلویو رویادا دا گؤرمک قاداغاندیر
چیرپیر اؤزونو آرزولار هر یانه ندنسیز
حاقسیزلیغا حاق قوربان ائدیرلر بو دیاردا
سورما نیه ایمان گلیر عصیانه ندنسیز
اسماعیل جمیلی:
ساییلى گونلره سیغمازسادا سایسیز غمیمیز
یئنى دونیادا یئنیلمز سؤزوموز واردیر هله
قار قیروودا گول آچان آرزى یازیندا گولوموز
باغلانان یوللارا گؤزلر گؤزوموز واردیر هله
یازلانان قونچهلهنن قیشدا قلندر قلمین
بیز قیلان بیزلرى اؤلمز اؤزوموز واردیر هله
سئوگیمیز سئوگیلیمیز وورغون اورهكلرده یاشار
ساوالان تك سینهمیزده كؤزوموز واردیر هله
س. رضی:
سو سپیر کؤنلومه سؤزلر کی اومود واردیر هله
آیلار- ایللر اؤتر اولدو، نیه بیتمیر هلهلر؟
قورشالیرسان کی هله گول وئرهجک اکدیگیمیز
دؤزورم، یول دؤیورم، منزیله یئتمیر هلهلر
توم آغاجلار کاغاذ اولسا، توم قامیشلار دا قلم،
بو ائلین نیسگیلینی چکمهیه چاتمیر هلهلر
هله ده زیروهده قار، باشدا دوماندیر ساوالان
اورکده اود داشیساق دا، باشیمیزدان هله اؤتمور هلهلر
دیلی اولمایان کیمسهنین دوشونجهسی
اولماز، دوشونجهسی اولمایانین ایسه، دیلی اولماز. اؤز دیلینی اؤیرهنن انسان، کیملیگینه
وارار، حقیقتی قاورایار. دیلینی دوغرو دوزگون اؤیرنمهین بیریسینین دوشونجه دایرهسی
دار، ذهنی باجاریقسیز اولار.
دیل جانلی بیر وارلیقدیر. منطقی
اولاراق، دیل و وارلیق بیری- بیریندن آیریلماز ایکی فنومندیرلر. انسانین کیملیک
یوغرولوشو، اونون ائییتیمینده گیزلیدیر. عمومی
ائییتیم و گلهجکده ایش و یاشامدا اوغورلو اولماق ایسه، آنا دیله باغلیدیر.
اوشاقلارین ایلک اوخولدا اوخودوقلاری دیل اؤز آنا دیللری اولمالی، اوندان سونرا،
هر نئچه دیل اؤرگشسهلر، اونلارا آنا دیلی تملینه دایالی اولان ایکینجی دیل
ساییلیر.
اوشاق،
اؤزونو آنا دیلی ایله تانییب، کیملیگینه ساری ایلک آددیملارینی گؤتورر. یئنیجه
دوغان کؤرپه، آنا دیلی ایله کیملیک و کولتور اییهسی اولار. سونرا همین دیل ایله،
ایلک اجتماعی قوراللاری اؤیرهنیب، باشقالارییلا ایلهتیشیم (ارتباط) قورار. بو
باخیمدان، آنا دیلی اوشاق اوچون اؤنملی رول اویناماقدادیر و فردین هر یؤنده گلیشمهسی،
مطلق آنادیلینین اؤیرنمهسینه باغلیدیر.
اؤز
آنا دیلینی دوغرو- دوروست اؤیرهنن اوشاق، منطقی اولاراق، اؤزونو داها یاخشی
تانییب، تانیدا بیلر. بیر توپلومون دیلی، او توپلومداکی انسانلارین بیری- بیرییله
باغلانیب ایلهتیشیم قورماق اوچون آراج، و اورتاق دهیرلرین تملیدیر. بیز یا دا
توپلوموموز، آنا دیلیمیزی اؤنمسمهدیکجه، اجتماعی ایلیشکیلرده داها چوخ چتینلیکلر
چکهجهییک. آنجاق کیملیگیمیزی آنا دیلیمیزین اساسیندا یوغرولدارساق، بیر چوخ
سورونلاریمیز اورتادان قالدیریلاجاق.
دنیانین
بوتون ائییتیم اوزمانلاری بو نؤکتهیه وورغولاییرلار کی، اوشاقلار اؤز آنا دیلینده
دوشونوب، اؤز فیکیرلری و دویغولارینی بو دیلده داها یاخشی ایفاده ائده بیلیرلر.
آنا
دیلینده ائییتیم آلماق، هر شئیدن اؤنجه بیر انسانی حاقدیر، عینی زاماندا ایسه،
بیر ملت یا دا بیر قومون اُولوم- قالیم حاقیدیر. آدلیم دیلچی، هارکورت "دیل،
بیر ملتین گوزگوسودور" دئمیشدیر، بو اوزدن ده هر ملتین، آنلامینی یالنیزجا
اؤز دیلینده تاپا بیلدیگی اؤزونه اؤزل کولتورو و یاپیسی (ساختار) واردیر.
pes_Arab snd_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab unk azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab uig_Arab prs_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab ckb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn tur_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azj_Latn azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab