صفویلر
صفویلر - آذربایجان صفویلر دؤولتینین اساسینی قویموش ایرانین حاکیم سولاله سیایمیش.
۱۵۰۱-۱۷۳۶-جی ایللرده حاکیمیییتده اولموش بۇ سولاله اورتا عصرلرده ایرانی، آذربایجانی، شرقی گورجوستانی، تورکمنیستانین جنوبی قیسمتلری و افغانیستانی، بعضی دؤورلرده عراقی و کویتی اوز متصرفاتی ائلییب و بو اراضیلری ایحاطه ائتمیش نهنگ بیر ایمپیراتورلوق قورا بیلمیشدیر. صفویلر آغقویونلولار و شیروانشاهلار دؤولتلرینه سون قویموش، شئیبانیلر، عثمانلیلار و افقانلارلا موحاریبهلر آپارمیشلار.
صفویلر دؤولتی معاصیر آذربایجان دؤولتچیلیگینین فورمالاشماسینا مهم تأثیر گؤسترمیشدیر. تاریخده ایلک دفعه آذربایجان تورکجهسی محض صفویلر زامانیندا آذربایجاندا و ایراندا رسمی دؤولت دیلی سویییسینده ایشلنمیشدیر. شاه ایسماعیل عئینی زاماندا اختای لقبی ایله آذربایجان تورکجهسینده شعرلر یازمیشدیر. ماراقلیدیر کی، صفوی دؤولتینه قارشی دینی موحاریبه آپاران عثمانلی سولطان سلیم شاه ایسماعیلا مکتوبلارینی فارس دیلینده یازدیغی حالدا، شاه ایسماعیل جاواب مکتوبلارینی یالنیز آذربایجان تورکجهسینده یازمیشدیر. ایلک زامانلاردا صفویلر دؤولتینده ان مهم وکیل وظیفهلرینه قیزیلباش تورک حاکیملری تعیین ائدیلمیشدیر. ۱۶-اینجی عصرین اورتالاریندا ۷۴ امیرین ۶۸-ی آذربایجانلی ایدی.
باشکندی موختلیف واختلاردا تبریز، قزوین و ایصفاهان اوْلموشدور. مهم شهرلریندن تبریز، گنجه، ناخچیوان، اردبیل، شاماخی، باکی، دربند، ماراغا، قزوین، ایصفاهان، همدان، شیراز، مشهد، هرات، یزد، کرمان و سۇلطانیه اوْلموشدور.
ایچیندهکیلر
- ۱ صفوی شاهلاری
- ۲ صفوی سولالهسینین منشیی حاقّیندا
- ۳ تاریخی
- ۴ ایداره اولونما سیستئمی
- ۵ صفوی ایمپئرییاسیندا آذربایجانلی-تورک طایفالار
- ۶ قایناقلار
- ۷ گؤرونتولر
صفوی شاهلاری[دَییشدیر]
- 1-اینجی اسماعیل 1501–1524
- 2-اینجی طهماسیب 1524–1576
- 2-اینجی اسماعیل 1576–1578
- محمد خدابنده 1578–1587
- 1-اینجی عباس 1587–1629
- صافی 1629–1642
- 2-اینجی عباس 1642–1666
- 1-اینجی سولئیمان 1666–1694
- 1-اینجی سولطان حوسین 1694–1722
- 2-اینجی طهماسیب 1722–1732
- 3-اونجو عباس صفوی 1732–1736
- 2-اینجی سولئیمان 1749–1750
- 3-اونجو ایسماعیل 1750–1760
صفوی سولالهسینین منشیی حاقّیندا[دَییشدیر]
صفوی سولالهسینین منشیی حاقّیندا موباحیثلر هئچده سون زامانلار مئیدانا گلمهمیشدیر.
بو بارهده یگانه تاریخی منبع ایسماعیل ابن بزارین "صیفت الصفا" ("صافلیغین صافلیغی") عصری حساب اوْلونور. بۇ عصره گؤره صفوی منشیی 7-جی شیعه ایمامی موسی کاظیمه چاتیر. باشقا سؤزله بۇ عصره گؤره صفویلر منشأجه عربدیرلر. لاکین اکثر تدقیقاتچیلار (مس. احمد کسروی، و.و.بارتولد) بۇ بارده بئله فیکیرلری واردیر کی، صفویلرین اجدادلار هئچده سیدلر (محمد پئیغمبرین نسلی) نسلیندن دئییلدیر. سادهجه اولاراق صفوی تاریخشوناسلاری صفوی نسلینین معتبرلیگینی گؤسترمک اوچون نسیل شجرهسی سوْنرادان اویدورولموش و ابن-بزارین عصرینین متنینه داخیل ائدیلمیشدیر.
صفویلرین کورد منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
بو بارده زکی ولیدی توقانین فیکیرلری اولدوقجا ماراقلیدیر. توقای اکثر تدقیقاتچیلارین اویدورما حساب ائتدیکلری "صفات الصفا"دان کورد قوشونلارینین آذربایجانا گلمهسی حاقدا روایته اساسلاناراق بونو 1025-جی ایلده روادیلرین آذربایجانی توتماسی ایله علاقهلندیریر. شیخ صفینین اجدادلاری اولان شئیخ زاهیدین اجدادلاریدا "روائدیلیرین حربی عملیاتلاری زامانی گیلان و اردبیله گلمیش، موغان و آراز ویلایتلرینده ایسلامی یایمیشلار". اونون فیکرینجه "اردبیل کورد شیخینین" نسلی "تامامیله تورکلشمیشدیر". اونون فیکرینجه 1-اینجی شاه ایسماعیل و 1-اینجی شاه طهماسیب اؤز کورد منشیینی تاریخدن سیلمک اوچون الیندن گلنی ائتمیشدیر.
صفویلرین فارس منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
ایران تاریخچیلری شاه ایسماعیلی تورک حؤکمداری کیمی دئییل، خصوصی شرایط اوجباتیندان تورکجه دانیشماغا و شئرلر یازماغا "مجبور اولان" ایرانلی کیمی قبول ائدیر. اونلارین فیکرینجه - "ایران تورکلری تورکمن و تاتار عیرقینین محصولودور. آذربایجان تاتارلاری تورکجه دانیشسالاردا فعلاً ایرانلیدیرلار، اونلار صاف ایرانلیلارین منشأجه تورکمن، یاخود تاتار عیرقی ایله قاریشیغینی تشکیل ائدیرلر."
صفویلرین تورک منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
اکثر غیری-تورک تدقیقاتچیلار "صفات الصفا" عصرینده شیخ صفیالدینیناتنیک منسوبیتی حاقداکی معلوماتلارین اوزرینده سوکوتلا کئچیرلر.
بو عصرده دفعهلرله شیخ صفینین سفرلری زامانی اونا "پیر تورک" ("تورکون پیری") دئییلمهسی گؤستریلیر. همچنین شیرازدا (فارس تورپاغی) موریدلر اونا بۇ جور موراجعت ائدرمیشلر. حیکایتده بئله بیر مقام دیقته لاییقدیر: "یوکسک منسب صاحیبی اولان و بوتون فارسدا جسارتی ایله تانینان امیر عبدالله" (صفیه موراجیعتله) دئدی: "ای تورکون پیری..."
مؤولانه احمد و مؤولانه ایبراهیم تبریزی سرئوی قئید ائدیردیلر کی، "(بیز) اردبیله گلدیک. شئیخین یانیندا (ائوینده)، قوی (آللاه) اونون روهونو عزیز توتسون، بیزه قارا چؤرک و سو گتیردیلر. غفلتاً بیر نئچه تورک داخیل اولدو. اونلارا آغ چؤرک و بال گتیردیلر". بۇ حکایت تورکلرین شیخ صفینین ائوینده اوستونلوک وئریلدیگینی گؤستریر.
توکل ابن بزار همچنین شیخین "تورک کندینده" ("ده تورک") اولماسیندان یازماسی اردبیل اراضیسینده تورک اهالیسینه ایشارهدیر.
تاریخی[دَییشدیر]
صفویلرین اردبیلده فعالیتی[دَییشدیر]
13-اونجو عصرده آذربایجاندا باش وئرمیش مونقول استیلاسی خالقین وضعیتینین حددن آرتیق پیسلشمهسینه سبب اولموشدو. بئله بیر شرایطده کورتبیی صورتده صوفی-درویش اوردئنلری مئیدانا گلدی. اهالینین دوشدوگو وضعیت بۇ اوردئنلرین اونلارین آراسیندا چوخ صورتله یاییلماسینا سبب اولدو. بۇ طریقتلرین باشچیلاری اؤز اطرافلاریندا اینسانلاری بیرلشدیرمگه باشلادی. طریقت باشچیلاریندان بیریده شیخ صفیالدین اسحاق الموسوی الاردبیلی(1252-1334) اوْلموشدور. شیخ صفیالدینین یئددینجی شیعه ایمامی موسی کاظمین نسیلیندن اولدوغو دئییلیردی. شئیخ صفیالدین چوخ بؤیوک نفوذ صاحیبی اوْلموشدور.
ایلکین دؤورلرده صفویلر حاکیمیته شیعهلیک طریقتینین گوجو ایله گلمک ایستییردیلر، لاکین 14-اونجو یوزیللیکدن اعتیباراً اونلارین اللرینده ایری تورپاق ساحهلری کئچدی. ایلک صفوی-فئودال شیخ صدرالدین(1334-1392) اوْلموشدور.
اؤلکده باش وئرن پروسسلردن اونلار چوخ مهارتله ایستیفاده ائدیب خالق کوتللرینی موختلیف وعدهلرله اؤز طرفلرینه چکیردیلر. تدریجاً شیخ خواجه علی(1392-1427) و شیخ ابراهیم(1427-1447) (شیخشاه آدی ایله مشهور اوْلموشدور) اردبیل ویلایتینین ایرهسی فئودال حاکیمی کیمی چیخیش ائتمگه باشلادیلار، باشقا سؤزله اردبیل آرتیق صفویلره تابع اولان حربی-سیاسی و روحانی بیر ولایت ایدی. شیخ جنیدین (1447-1460) دؤورونده آرتیق دیگر ویلایتلره غنیمت اله کئچیرمک اوچون هجوم ائدیردیلر. تدریجاً قاراباغ و تالیش داغلارینا قدر اولان شرق تورپاقلاری صفویلره تابع اولماغا باشلادی.
صفویلرین آرتان حربی-سیاسی چکیسی قاراقویونلو حؤکمداری جاهانشاهی مجبور ائتدی کی، شیخ جنیدی اردبیلدن چیخارتسین. شیخ جنید میصری، سورییانی، مئسوپاتامییانی گزیر و سوندا دییاربکیره گلیر. بورادا دا آغقویونلولارلا قاراقویونلولارا قارشی اتفاق یارانیر. شیخ جنید اوزون حسنین باجیسی خدیجه بگیمله ائولنیر.
شیخ جنیدین اردبیلدن کناردا اولماسینا باخمایاراق بورادا دا اونا یئنی موریدلر و طایفالار قوشولورلار. 1459-جو ایلده شیخ جعفرین اردبیله قاییتماق ایستگی شیخ جعفر (شیخ ایبراهیمین اوغلو) طرفیندن انگللندی (شیخ جعفر سوننیلیگی تبلیغ ائدیردی) 1460-جی ایلده شئیخ جفرین داغیستان یوروشو زامانی صفویلر ای خلیلوللاه و جاهانشاهاین قوشونلارینا قارشی دؤیوشده مغلوب اولور. شیخ جنید اؤلور. اونو اوغلو شیخ حیدر(1460-1488) اوز ائدیر. شیخ حیدر داییسی اوزون حسنین قیزی عالمشاه بگیمله ائولنیر. صفوی-آغقویونلو اتفاقی برپا اوْلونور.
اؤلکهده باش وئرن پروسسلر نتیجهسینده 1470-جی ایلده اردبیله گلن اوزون حسن شیخ جعفری قیوم ساخلاماقلا شیخ حیدری "صفوییی" اوردئنینین ایرهسی تاختیندا اوتورتدوردو.
شیخ حیدر اوردئنده بیر سیرا ایصلاحاتلار آپاردی، صفویلر محض اونون دؤورونده "قیزیلباشلار" آدلانماغا باشلادیلار. بۇ ایصلاحاتلار نتیجهسینده شیخ حیدر "ابن آللاه" آدلانماغا باشلادی. شیخ حیدرین رهبرلیگی ایله صفویلر 1483-جو ایلده شیروان و داغیستانا، 1487-جی ایلده شیروانا یوروش ائتدیلر-شاماخی توتولدو. بۇ یوروشلر نتیجهسینده شیخ حیدره قارشی آغقویونلو-شیروانشاه بیرلیگی یاراندی. 1488-جی ایل 9 ژوئندا شاهداغین اتگینده تاباساراندا باش وئرمیش دؤیوشون نتیجهسی کیمی صفویلر شیخ حیدر باشدا اولماقلا چوخلو ایتکی وئردی. بۇ دؤیوشده رقیبلرده حدسیز چوخ ایتکی وئردیلر.
تاباساران دؤیوشو نتیجهسینده اردبیل حاکیملیگی ضعیفلیگیر (دئمک اولار کی، یوخا چیخیر). اوچ صفوی شاهزادهسی- سولطانلی، ایبراهیم و ایسماعیل شیراز یاخینلیغیندا ایستخر قالاسینا سالینیر. لاکین باش وئرن پروسسلر حاکیمیته گلمیش روستم اونلاری آزاد ائدیر و آغقویونلو داخیلی چکیشمهلری آرادان قالدیرماق اوچون سولطانلی ایله موتفقلشیر. بایسونقورو مغلوب ائدن سولطانلی تبریزه و اردبیله گلیر. اردبیل و تبریز شیخ حیدرین اولادلارین چوخ گؤزل قارشیلاییر. اردبیله اطرافدان چوخلو مورید آخیشماغا باشلاییر. بۇ حرکت آغقویونلو روستمه خوش گلمیر، سوی-قصد تشکیل اوْلونور. سوی-قصدین اوستو آچیلیر. 1494-جو ایلده شمسی دؤیوشو غئیری-برابر کئچیر و سولطانلی اؤلور. دؤیوشدن اول سولطانلی "صفویی" اوردئنینین باشچیسی ایسماعیلی تعیین ائدیر. صفویلرین اردبیل مولکلری اله کئچیریلیر.
ایسماعیل حوسین بی لله شاملینین رهبرلیک ائتدیگی 80 نفره یاخین صوفی ایله بیرلیکده اردبیلد، رشتد، کسکره داها سوْنرا ایسه لاهیجاندا - گیلانین بییئتین ویلایتینده گیزلنیر. بورادا ویلایتین حاکیمی میرزه علینین ساراییندا یئرلشیرلر. ایسماعیلین لاهیجاندا اولدوغو 6 ایل مدتینده او مشهور عالیم شمسالدین لاهیجی طرفیندن تحصیل گؤرور.
صفویلر دؤولتینین یارانماسی[دَییشدیر]
[[شکیل:40سوتوون.ژپگ|لئفت|تهومب|270پخ|ایصفاهاندا 40 سوتون سارایی]] 1499-جو ایلده اردبیل شیخلرینین مصلحتی ایله ایسماعیل لاهیجانی ترک ائدیر و اردبیله اوز توتور. بورادا او قیزیلباش موریدلرینی اؤز اطرافینا توپلاییر. دئیلمدن، طارومدان کئچهرک خالخالا گلیر. یولبویو ایسماعیل آذربایجانین دیگر اراضیلریندن، آنادولودان چوخلو سایدا طرفداشی قوشولور. قیشی ارجیواندا کئچیریر. 1500-جو ایلده جابانی دؤیوشو فرخ یاسارین، 1501-جی ایل شرور دؤیوشو الوند میرزهنین مغلوبیتی ایله نتیجهلنیر.
1501-جی ایلده تبریزه داخیل اولان ایسماعیل اؤزونو شاه اعلان ائدیر. 1503-جو ایل 21 ژوئن آلماقولاغی دؤیوشو مراد میرزهنین مغلوبیتی و صفویلرین تام غلبهسی ایله سونا چاتیر.
صفویلر دؤولتینین بینالخلق موناسیبتلرده ایشتیراکی[دَییشدیر]
ایداره اولونما سیستئمی[دَییشدیر]
صفوی ایمپئرییاسیندا آذربایجانلی-تورک طایفالار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ mulk-i vasi' al-fazā-yi īrān
- ↑ (1 September 2009) «Was Safavid Iran an Empire?». Journal of the Economic and Social History of the Orient 53 (1). DOI:10.1163/002249910X12573963244449. یوْخلانیلیب10 March 2017. “The term "Iran," which after an absence of some six centuries had re-entered usage with the Ilkhanid branch of the Mongols, conveyed a shared self-awareness among the political and cultural elite of a geographical entity with distinct territorial and political implications. A core element of the Safavid achievement was the notion that the dynasty had united the eastern and western halves of Iran, Khurasan and Herat, the lands of the Timurids, in the East, and the territory of the Aq-Quyunlu in the West. The term mulk-i vasi' al-faza-yi Iran, "the expansive realm of Iran," found in the seventeenth-century chronicle, Khuld-i barin, and again, in near identical terms, in the travelogue of Muhammad Rabi Shah Sulayman's envoy to Siam in the 1680s, similarly conveys the authors pride and self-consciousness with regard to the territory they inhabited or hailed from.”
- ↑ mamlikat-i īrān
- ↑ (2 January 2007) «The Safavid state and polity». Iranian Studies 7 (1-2). DOI:10.1080/00210867408701463. “The somewhat vague phrase used during the early Safavid period, mamalik-i mahrusa, had assumed more concrete forms: mamālik-i īrān; mamālik-i 'ajam; mamlikat-i īrān; mulk-i īrān; or simply īrān. The royal throne was variously described as sarīr-i saltanat-i īrān; takht-i īrān; and takht-i sultān (sic)-i īrān. The inhabitants of the Safavid empire are referred to as ahl-i īrān, and Iskandar Beg describes himself as writing the history of the Iranians (sharh-i ahvāl-i īrān va īrāniān). Shah Abbas I is described as farmānravā-yi īrān and shahryār-i īrān; his seat is pāyitakht-i pādishāhān-i īrān, takhtgāh-i salātin-i īrān, or dār al-mulk-i īrān. His sovereign power is referred to as farmāndahi-yi mulk-i īrān, saltanat va pādishāhi-yi īrān, pādishāhi-yi īrān. The cities of Iran (bilād-i īrān) are thought of as belonging to a positive entity or state: Herat is referred to as a'zam-i bilād-i īrān (the greatest of the cities of Iran) and Isfahan as khulāsa-yi mulk-i īrān (the choicest part of the realm of Iran). (...) The sense of geographical continuity referred to earlier is preserved by a phrase like kull-i vilāyat-i īrānzamīn. (...) Affairs of state are referred to as muhimmāt-i īrān. To my mind however, one of the clearest indications that the Safavid state had become a state in the full sense of the word is provided by the revival of the ancient title of sipahsālār-i īrān or "commander-in-chief of the armed forces of Iran."”
- ↑ ...the Order of the Lion and the Sun, a device which, since the 17 century at least, appeared on the national flag of the Safavids the lion representing 'Ali and the sun the glory of the Shi'i faith, Mikhail Borisovich Piotrovskiĭ, J. M. Rogers, Hermitage Rooms at Somerset House, Courtauld Institute of Art, Heaven on earth: Art from Islamic Lands : Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection, Prestel, 2004, p. 178.
- ↑ Ingvild Flaskerud (26 November 2010). Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism. Continuum International Publishing Group. pp. 182–183. ISBN 978-1-4411-4907-7. Retrieved 24 July 2011.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ شابلون:Kitap kaynağı
- ↑ شابلون:Kitap kaynağı
- ↑ شابلون:Kitap kaynağı
- ↑ شابلون:Kitap kaynağı
- ↑ شابلون:Kitap kaynağı
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ شابلون:Kitap kaynağı
- ↑ شابلون:Kitap kaynağı
- ↑ Ferrier, RW, A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire, p. ix.
- ↑ The New Encyclopedia of Islam, Ed. Cyril Glassé, (Rowman & Littlefield Publishers, 2008), 449.
وقتای افندییئو - آذربایجان صفوی دؤولتی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uzn_Latn eng_Latn mri_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn eng_Latn eng_Latn azb_Arab