آ (2) 675 - ب (2) 132- ح 218- س 19- ق 317
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن.
بو نه قدّ و نه قامتدیر کی بنزهر سرو بالایا،
بو نئجه حۆسنِ صورتدیر کی نور احسان ائدهر آیا.
نه خورشید منوّردیر یۆزۆن عالمده، یارب! کیم
مَلکدیر واله و حئیران، بوگۆن حۆسنِ دل ارایا.
قاشیندیر قابَ قَوْسَین گؤر کی اسراری نه مُغلقدیر،
ولی بو سیرری اول بیلدی کی قوربان اولدو اول یایا.
لبین شول لعل احمردیر، دیشین اول دُرّ گؤهردیر،
کی لعلی توپراغا سالدی، بوراخدی دُرّی دریایا.
روخون کیمی مزین دیر گۆل ایله لالهنین رنگی،
یاناغین عکسی دۆشمۆشدۆر مگر کیم وَرد حمرایا.
جهانین توپراغی چۆن کیم عبیر و عنبر اولموشدور،
صبا مشکین ساچین بویون ساچالی داغ و صحرایا.
وصالین ایستهین عاشیق، عجب سئودایا دۆشمۆشدۆر،
جهان و جانی ترک ائیلهر، دۆشهر هر کیم بو سئودایا.
بو گۆن، ای خوبلارین شاهی! امیر دلبران سنسن،
خیالین لشکری وئردی كؤنۆل شهرینی یغمایا.
گؤزۆمدن گرچی پنهاندیر نیگارین صورتی اما،
گؤرۆنن وجهیدیر آنین نظر قیلدیقجا هرجایا.
جمالین وصفینی سؤیلهر نسیمی، ای قمر طلعت!
یئتیردی نۆطقۆنۆ حقدن گۆنش تک یوخسول و بایا.
آ (2) 673 - ب (2) 135- ح 217- س 17- ق 315
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن.
بنفشه زۆلفۆنۆ سالمئش گۆل اۆسته عنبرین سایه،
كؤنۆل حئیران و زار اولموش، بو ریحانِ سمنسایا.
لطافتدن وئریر عکس لبی لعل بدخشانا
ظرافتدن اورار طعنه، دیشی لؤلؤی لالایا.
پریشان حال اولموشدور كؤنۆل زۆلفۆن سوادیندان،
بو دیوانه نهدن دۆشمۆش بو پیچاپیچ سئودایا؟
خطین ریحان دۆرۆر گؤرکیم گؤیهرمیش کوثر اۆستۆنده،
و یا رحمتدن آیتدیر اوخونموش بدر ایلن آیا.
ازل نقاشی یازار کن، جمالین نقشینه داممیش
قلمدن نقطهی عنبر، بو گۆل برگ دل آرایا.
نه گۆل اولا گۆلۆستاندا کی بنزهر اوش بو روخسارا،
نه سرو اولا کی بوستاندا اولا همتا بو بالایا.
نه شیرین شرحینی آیدیر نسیمی لبلرین، یارب!
کی مست اولدو حلاوتدن بو طوطی شکرخایا.
آ (2) 665 - ب (2) 129 - ت 93 - س 17- ق 313
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن.
دۆشۆرمۆش عنبرین زۆلفۆن هومایون کؤلگهسین آیا،
تَعالَی الله زهی سۆنبۆل، تَعالَی الله زهی سایه.
نظیرین یازاماز آیروق، ازل نقاشی روخسارین،
کی حۆسنۆن دؤورۆ ختم اولدو ، بو روخسار دل آرایا.
قاشین معراجینا صوفی ایریشمک ایستر، ای حوری!
ولی هر قاصیر ادراکین عُروجو ایرمز اول پایا.
یۆزۆن وَالشَّمْس و یس دیر، قاشینلا کیپریگین طه،
تانیقدیر الَّذی اَسْری، بو معراج و بو اَسْری یا.
روخون اسماء حُسنی دیر، تَعالی شَأْنَهُ گؤرکیم،
نه احسان ائیلهمیش محسن، بو حۆسنِ صورت اسمایا.
ساچئندیر لَیلَة الاَسْرا، قاشین اسرار ما اَوحی،
قانی حقدن ایریشمیش جان، بو ما اَوحی و اَوْحی یا.
وصالین قیمتی دُردۆر، نهایتسیز دنیز عشقین،
بو دُرّون کانین اول بولدو کی غرق اولدو بو دریایا.
روخون رنگی، ساچین بویو، نه زیبا رنگ و بودور کیم،
گۆلۆ گۆلزارا گؤندهردی، بوراخدی مۆشکۆ صحرایا.
گل، ای طوبی! سجود ائیله بو سیمینبر سهی سروه،
کی امر وَ اسْجُدُوا گلدی بو رعنا قدّ بالایا.
پریشان زۆلفۆنۆن حالین نئدهرسن بیلمک، ای عاقیل!
بو سئودا اینجه سئودادیر، دولاشما سن بو سئودایا.
ساچین وصلیندن اول عاشیق، حیات سرمدی بولدو،
کی تسلیم ائیلهدی جانین بو ریحانِِ سمن سایا.
مُعنبر عبهر تۆرکی، ائوین یغمالادی آخیر،
موغول هر خاندا وارئرسا، دۆشهر تاراج و یغمایا.
نهنگ مَجْمَعُ البَحْرین خروج ائتدی مکانیندان،
صدف آغزینداکی دُرّی بوراخدی قعر دریایا.
بوگۆن شول ماه تابانین یۆزۆن گؤر ظاهیر، ای عابید!
کی محروم اولدو اول خاسیر چۆ مغرور اولدو فردایا.
نسیمی چۆن سنی بولدو، دو عالمدن وحید اولدو ،
کسیلدی ما و منلیکدن اولاشدی ذات یکتایا.
آ (2) 644 - ت 92 - ب (3) 126 - س 20- ع 232- ق 303
مفتعلن مفاعلن، مفتعلن مفاعلن.
صورتِ حققه، ای قمر! بدر روخوندور آیینا،
داش اولا کیم کی صورتین، اولمایا عاشیق آیینا.
عشق روخون، طریقیدیر، دار سلامتین یولو،
منزیلینه قاچان ایرهر کیم کی بو یولدا تایینا؟
دۆنیا و مۆلک و مالینا مئیل و محبت ائیلهمه،
چۆن گئدهجکسن، ای مَلیک آخرتین سرایینا.
حور ایله جنت و لیقا گؤرمگه حقدن اؤیله بیل،
کیم کی یۆزۆنده گؤرمهدی حققی بوگۆن معاینه.
وصل روخوندان، ای پری! تا ابد اولدو مُحتَجب،
کیم کی مقید اولمادی زۆلف گره گوشایینا.
فاتحهدیر آنین یۆزۆ، نون و الیفدیر آیتی،
صلّی و سلّما علی صورت جانفزایینا.
زۆلف دوتاسینین غمین سور بو اسیر عشقه کیم،
اولدور اسیر ائدهن منی سلسلهی دوتایینا.
باشینا کیم کی دۆشمهدی کؤلگهسی عنبرین ساچین،
دؤولته صادق اولمادی، اوغرامادی هومایینا.
عشقینه کیم کی قیلمادی باشینی، جانینی فدا،
دردینه چاره بولمادی، اوغرامادی دوایینا.
وئرمیشم اول قارا ساچین قول و قرارینا كؤنۆل،
گر چی اینانمازام آنین عهدینه و وفایینا.
حۆسنِ روخون زکاتینی آیا گر ائیلهسم عطا،
مهر مُنیر طلعتین نورونا یانا یایینا.
حۆسنۆله خالیق بشر، ختم ملاحت ائیلهدی،
دؤولت آنین کیم اوغرادی ختمهسینین دوعایینا.
جان وئریجی لبیندهدیر شربتی، خسته کؤنلۆمۆن،
کیمدیر ایرشدیرهن آنی شربتینین شفایینا.
لعل لبین حدیثینی اینجیه نیسبت ائیلهین،
گؤر نه جفالار ائیلهدی گؤوهر جانفزایینا.
عشقینه وئرمهسین كؤنۆل شول صنمین، نسیمی تک،
کیم کی تحمّل ائیلهمز جؤورۆنه و جفایینا.
آ 640 - ب (2) 152 - ت 89 - ح 232 - س 6- ع 236- ق 301
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن.
باشینی توپ ائیله گیل، گیر وحدتین میدانینا،
ای كؤنۆل! مۆشتاق ایسن گر زۆلفۆنۆن چوگانینا.
عاشیقین قانیله اوینار دلبرین سیمین الی،
ای یالانچی عاشیق، ابسم! گیرمه عاشیق قانینا.
چکمهین عشقین بلاسین، گؤرمهین هجرین غمین،
دردی درمانسیزدیر آنین، چاره یوخ درمانینا.
جانینی قوربان ائدهندیر یار ایچۆن گئرچک شهید،
صد هزاران رحمت اولسون، شول شهیدین جانینا.
زۆلفۆنۆن سیررین نه بیلسین زاهید، آنی سور منا.
گر اسیر اولماق دیلهرسن زۆلف جان افشانینا.
گل نیقابین طرفینی گۆلگۆن یاناغیندان گؤتۆر،
تا گۆلۆستان گۆلمهسین آیروق گۆل خندانینا.
خوبلارین باغیندا چوخدور فیتنهلی نرگیس، ولی،
فیتنهلیک ختم اولدو آنین نرگیس فتّانینا.
لعل و مرجاندیر دوداغین، لؤلؤی تردیر دیشین،
آفرین شول بحر کانین لؤلؤی مرجانینا.
کیپریگین ناوک اوخودور، قاشلارین چاچی کمان،
اوغراماز عاشیقدن اؤزگه شول اوخون پیکانینا.
ای نسیمی! گر سؤزۆن معناسی بی پایان دگیل،
نئچۆن ایرمز کیمسهنین فیکری آنین پایانینا.
ب (2) 142 - ت 88 - آ (2) 555 - ح 28 - س 3- ق 308
مفتعلن مفاعلن، مفتعلن مفاعلن.
نور تجلّی شعلهسی دۆشدۆ ازلده آلینا،
گؤزلریمین بو رنگ ایله یاشی بویاندی آلینا.
معجزهی محمّدی گؤزلری سئحر ائدهر آنین،
رحمت حق بو جادونون امّتینه و آلینا.
جهد ائدهرم کی آلینا کؤنلۆمۆ وئرمیهم، ولی،
هم بیلیرهم کی، عاقبت آلینا کؤنلۆم آلینا.
کیمسه اگرچی ایستهمز دوشمگی فیتنهیه، ولی،
شۆکر ائدیرهم کی دۆشمۆشم آلا گؤزۆنۆن آلینا.
دۆشدۆ نسیمینین باشی، زۆلفۆ کیمی آیاغینا،
دۆشهلی جان گؤزۆ آنین بدر معمم آلینا.
آ (2) 638 - ب (2) 137 - ت 88 - ح 211 - ق 299
مفتعلن مفاعل، مفتعلن مفاعلن.
دۆشدۆ یئنه دلی كؤنۆل گؤزلرینین خیالینا،
کیم نه بیلیر بو کؤنلۆمۆن فیکری نهدیر، خیالی نه؟
آل ایله آلا گؤزلرین آلدادی آلدی کؤنلۆمۆ،
آلینی گؤر نه آل ائدیر، کیمسه ایریشمز آلینا!
قیمتینی دوداغینین دگمه خسیسه سورما کیم،
من بیلیرهم کی جان ایله سوسامیشام زۆلالینا.
گؤزلرینه اسیر اولان، حالینی کؤنلۆمۆن بیلیر،
کیم کی بو حالا دۆشمهدی، قوی وارا کندی حالینا.
سیررینی شول قارا بنین یاناغی شرح ائدهر، ولی،
جان نولا گر فدا اولا یاناغینا و خالینا.
دادلی سؤزۆندن اوتانیر، آب حیات محو اولور،
گۆل به شَکَر نه نسنهدیر، کیم ایریشه مقالینا.
حۆسنِ جمال و صورتین، مجلیسی بَرکمال ایریر،
شرح و بیان و وصف ایله عقل ایرهمز کمالینا.
یۆزۆن، قاشینی گؤرهن، قارشی به قارشی، یۆز به یۆز،
سانما کی باخا او كؤنۆل بدرینه و هیلالینا.
آی ایله گۆن سجود ائدهر صورتینی گؤرۆجهییز،
بو نه جمال و حۆسن اولور؟ صلّی علی جمالینا.
بولدو نسیمی چۆن سنی، کئچدی هامیدان، ای صنم!
قویدو حریر و اطلسی، گیردی عبا و شالینا.
آ (2) 636 - ب (2) 140 - ت 97 - ح 27 - س 276- ق 299
مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن.
یوخدور وفاسی دۆنیانین، آلدانما آنین آلینا،
رنگیندن اولدو منفعل، هر کیم بویاندی آلینا.
نقدی دغلدیر دۆنیانین، آنینلا بازار ائیلهمه،
نئچۆن کی هر کیم قلب ایله ائیلهرسه بازار، آلینا!
چۆن جۆمله قیل و قال ایمیش، دارُ الغُرورون حاصیلی،
شول بی ثباتین دۆشمهگیل، بیهوده قیل و قالینا.
آریسی یالاندیر، ساقین، دادلیسینا آلدانما کیم،
آجیدیر آنین شکّری، آغو قاتیلمیش بالینا . . .
آ (2) 676 - ع 234- ق 318
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن.
گل ای سرکش نصیحتدن بوراخ عقلین قولاغینا،
گؤزهت کیم نئچه لذّتلر وئریر جانین دیماغینا.
گل اولما زاغ وش ابتر، یئگیل طوطی کیمی شکّر،
ائشیت بۆلبۆل نئجه اؤتر قونوبان گۆل بوداغینا!
کئچیردین عؤمرۆنۆ مهمل، گرهک آغلا، گرهکسه گۆل،
داخی الین ایرۆر دهگیل آنین فردوس باغینا.
بو فانی دۆنیادا باقی قالان دئیو، گۆمان ائتمه،
یقین بیلگیل فنا ایلی ایرور عؤمرۆن چیراغینا . . .
آ (2) 642 - ب (2) 162- ت 91 - ح 223 - س 32- ق 302
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن.
سوسادی کؤنلۆم نیگارین لعل روح افزاسینا،
طالب شؤوقام حبیبین صورت زیباسینا.
ای صبا! اوغراشدیغینجا شول خورامان سروه توش،
مندن اؤپ آنین آیاغئن، سجده قیل بالاسینا.
گؤزلری سئوداسی عاشیق جانینا قیلدیقلارین،
اول بیلیر کیم عاشیق اولموش نرگیس شهلاسینا. . .
آ (2) 662 - ب (2) 164 - ت 91 - س 31- ع 237- ق 311
مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن.
دۆشدۆ كؤنۆل آلا گؤزۆن آغینا و قاراسینا،
آیروق آنینلا کیمسهنین آغی نهدیر قاراسی نه؟
گلدی فغانا جان یئنه، نئی کیمی، سوز و درد ایله،
کیم نه بیلیر بو خستهنین دردی نهدیر، دواسی نه؟
طرّهسینین جفالارین، سورسا بو مبتلایا کیم،
ائیلهمیشم فدا آنین جانئمی هر بلاسینا.
چۆن کی جفاسیز، ای كؤنۆل! کیمسه مورادا ایرمهدی،
جؤوره تحمل ائیله، دور، شول صنمین جفاسینا.
نور ضیا ایچیندهیم غرقه، ولی بو حالتی
اول نه بیلیر کی دۆشمهدی مهر روخون هواسینا.
یک جهت اولغیل ای كؤنۆل! جان و جهانا اور قفا،
یۆزۆنۆ دوغرو دوت حقه، اور قامونون قفاسینا!
حۆسن و جمالا باخماغا آری صفا نظر گرهک،
دۆشمهسین آریسیز نظر آینهنین صفاسینا.
دلبر الینده عاشیقین قتلی نهدن حرام اولا،
عاشیقه چۆن حلال ائدیر وصلینی قان باهاسینا؟
چۆن بو یالانچی دۆنیانین عاقبتی فنا ایمیش،
کئچ قامودان نسیمی تک، باخما اونون بقاسینا.
آ (2) 641 - ت 90 - ح 221 - س 27- ع 239- ی 301
مفتعلن فاعلن، مفتعلن فاعلن.
یاندیریجی فۆرفتین یاخدی منی نارینا،
کؤنلۆم اولاشماق دیلهر یار وفادارینا.
عشقه اسیر ائیلهدی جانئمی شول جؤورو چوخ،
لطف ایله بیر باخمادی یار گرفتارینا.
اولدو گؤزۆمدن ایراق، شول صنمین صورتی،
یارب! ایریشدیر منی دؤولت دیدارینا.
گرچی سۆزۆلمۆش گؤزۆ ائیلهدی سایری منی،
رحمتی آنین قانی عاشیقِ بیمارینا؟
اۆرهگیمی یارالی ائیلهدی شؤوقون، ایریش!
یاراسینا باخ بوگۆن، قویما آنی یارینا!
یاندیریرام جانئمی شمعینه پروانه تک،
یانار ایمیش یار ایچۆن واصیل اولان یارینا.
مۆلک ایله مال، ای مَلَک! کیمسهیه چۆن قالمادی،
یوخ توت آنی، هیچه سای، قالما آنین وارینا.
عشقینه قالوا بَلی چۆن دئمیشم صدق ایله،
عهدینی سئندیرمازام، دورموشام اقرارینا.
یارا نسیمی کیمی جانینی قوربان ائدهن،
محرم اولور تا ابد، مخزن اسرارینا.
آ (2) 661- ق 310 - ت90- س 36
مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن.
ای نازی چوخ دلبر! منی یاندیرما هجران نارینا،
چۆن یانارام پروانه تک شمعِ روخون انوارینا.
هجرین شرابی آجیدیر، موشتاقا ایچیرمه آنی،
نه چۆن کی یار اول آغویو، ایچیرمز، ای جان! یارینا.
حۆسنۆندن ای شمس و قمر! آفاقا دۆشدۆ فتنهلر،
کیمدیر یئتن اندیشهسی زۆلف و روخون اسرارینا؟
دۆنیا و عُقبادا منه مقصود سنسن یوخسا من،
عقبایا سنسیز باخمازام هم دۆنیانین مقدارینا.
وصلیندن اولدوم چۆن غنی، مۆلک ایله مالی نئیلهرم.
من کُنْ فَکان ـی وئرمیشم، وصل روخون دیدارینا.
ساچار خیالین نقشینه، لؤلؤی شهواری گؤزۆن،
ای دیشلری دۆردانه! باخ اول لؤلؤی شهوارینا.
یۆزۆن اَنَا الْحَق ـی منی زۆلفۆنده بر دار ائیلهدی،
منصور اولاندیر آسیلان عالمده عشقین دارینا.
تسبیح ایله سجاده چۆن زرق اهلینین ارکانیدیر،
عاشیقلره زۆلفۆن یئتر دعوت قئلان زونّارینا.
گر واصل اولماق یار ایله ایسترسن، ای عاشیق! بوگۆن،
گل اور نسیمی تک قفا کؤون و مکانین وارینا.
آ (2) 639- ح 28 - ق 300 - ت 88 - ب (2) 357- س 274
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن.
کیم کی آلداندی جهانین آغیلی لذّاتینا،
دۆشدۆ شول منصوبهسی چوخ دۆنیانین شهماتینا.
دیو ملعوندور یقین اماره نفسین مرکبی،
مینمه گر آزغین دگیلسن نفس شومون آتینا.
دعوی ائیلهرسن کی حققی بیلمیشم، صادق دگیل،
چۆن دلیلین یوخدور، ای منکر آنین اثباتینا.
زۆلف و قاش و کیپریگیندیر تِلْکَ آیاتُ الکِتاب،
اۆشته حققین مُصحفی، گل، باخ آنین آیاتینا.
طاعت و ذکر و نمازی، مکر و فندیر زاهیدین،
عارف اول، آلدانما بالله، زاهیدین طاماتینا.
نفخهی صورون صداسی توتدو آفاقی، ائشیت،
ای اولان عاشیق حیمارین اَنْکَرُ الاَصْوات ـینا!
کافیرین بوتخانهسیدیر، دۆنیانین کاشانهسی،
یوخدور ایمانی آنین، کیم سجده ائیلهر لاتینا.
ذاتینین عئنیدیر آللاهین صفاتی، ای بشر!
لاکین اول بیلدی بو رمزی کیم ایریشدی ذاتینا.
جام جمشید اولدو هر شیء صورتیندن اوی وئریر،
ای گۆنش فئیضین ایریشدی عالمین ذراتینا.
صورتین گؤرکیم نه مُغلقدیر آنین معناسی کیم،
کیمسهنین عاغلی ایریشمز کُنه و ادراکاتینا.
چۆن جمالیندان نسیمی ابجدی قیلدی تامام،
عین و میمین عَمَّ سیندن ایردی والصّافات ـینا.
آ (2) 633- ب (2) 121 - ق 297
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن.
ایکیلیکدن کئچ، ای واعظ! ایریشگیل وصل جانانا،
حقیقت سیررینی آنلا، دلیل ایسه بو بورهانا.
اگر عیسای مریم تک دیلهرسن منزل اعلا،
سن اول غواص معنی و دۆش اوش دریای عمّانا.
سن اول ذات مُطهّرسن، ملائک سنه ساجددیر،
مگر ابلیس ایمیش اول کیم، دلیل ایستهر بو ایمانا.
حدیث کُنْتُ کَنْزیندن نهانی آشکار اولدو،
ایچن اول جام وحدتنی نه عاقلدیر، نه دیوانا.
گۆلۆستانِ جمالیندان اوخودوم یۆز ورق، امّا
آنین بیر حرفینی وئرمن هزاران حور و رضوانا.
نسیمی جامِِ لعلیندن ایچیبدیر بی قدح، هایدیر،
ایریشمز موت آنا نئچۆن کیم ایردی آب حیوانا.
آ (2) 669 - ب (2) 184 - ت 95 - ح 29 - س 269 - ع 226- ق 314
مستفعل مستفعل مستفعل فعلن.
ای روحِ قُدُس جیفهی موردارا یاپیشما،
گۆلزارِ جینانی قویوبان خارا یاپیشما.
محبوب ازل، یار ابد وار ایکن، ای یار!
اغیار اتهگین توتما و اغیارا یاپیشما.
منصور کیمی ایستر ایسن منزل عالی،
ایتیرمه بقاداری، فنا دارا یاپیشما.
ای کوپهنی اینجیدن ائدهن! مندن ائشیت پند،
سؤز دُرّۆنۆ توت، لؤلؤی شهوارا یاپیشما.
قالُوا دان اگر عالمه اقرار ایله گلدین،
اقرارینی ترک ائیلمه، انکارا یاپیشما.
ای معرفتین مُصحفی، اوش کنز ایله مصباح،
مفتاح بودور، مجمع مختارا یاپیشما.
منلیک ساتانین چۆن کی دغل چیخدی قوماشی،
وار، آری متاع ایسته، بو بازارا یاپیشما.
کسب ائیلمهین آخرتی، آنی دلی بیل،
ای عقل ایهسی، دۆنیای غدّارا یاپیشما.
ساچی قارانین زۆلفۆنه یاپیشدی نسیمی،
ای بادا وئرهن عؤمرۆنۆ، زونّارا یاپیشما.
شول لبِ شیرینه یارب! گر شَكر دئرسم، نولا؟
شول گۆنش طلعتلی آیا گر قمر دئرسم، نولا!
آدمی نوعوندا میثلین گؤرمهمیش دؤورِ فلك،
شول جهتدن گر سنا خَیرُ البَشَرْ دئرسم، نولا!
شول گۆل اۆزره داغیلان عنبر صفتلی سۆنبۆله،
عنبرین ریحان، عجب، یا مشكتر دئرسم، نولا!
بیلمهین عشقین طریقین شول خبرسیز جاهله،
چۆن هدایت بولمامیش،گر بیخبر دئرسم، نولا!
نور ایماندیر جمالین كیم كی صَدَّقْنا دئمز،
كافر و مشركدیر، آنا دیو اگر دئرسم، نولا؟
سنسیز ای جان جهان بیر پولا دگمز كاینات،
هیچه دگمز نسنهیه، گر شول قدهر دئرسم، نولا!
كیم كی حققی پردهسیز یۆزۆنده ظاهر گؤرمهدی،
بیبصیرتدیر، آنا گر بیبصر دئرسم، نولا؟
گر یۆزۆن آیین گؤرهنه، ای جهانین فتنهسی!
شۆبههسیز حققی گؤرهن صاحب نظر دئرسم، نولا؟
زۆلف و روخساریندیر ای جان! سورهی نور و دُخان،
من بو معنادان آنا شام و سحر دئرسم، نولا!
چۆن نسیمینین مقامی قاف ایمیش عنقالهیین،
شول مُعلّا قدره گر عالی گؤهر دئرسم، نولا!
عاشیق بلا یولوندا گرهك كیم حمول اولا،
معشوقهدن آنا نه گلیرسه، قبول اولا!
گئرچك مُحبّه جؤور و جفا چۆن كی یار ائدهر،
نئچۆن جفادان اینجینه، غمدن ملول اولا؟
ناز و نعیم و عشرت جاوید ایچیندهدیر،
دلبردن اول كؤنۆل كی مورادی حصول اولا.
یوخدر نصیبی عشق حقیقیدن، ای كؤنۆل !
شول كیمسهنین كی مرشدی ناقص عقول اولا!
ای خالیقین امانتینی ضایع ائیلهین!
لاییقدر آدینا كی ظَلوُماً جَهُول اولا.
هر عاشیقین كی یار ایله اولدو چرا و چۆن،
عارف قاتیندا آدی آنین بوالفضول اولا!
شیرین حلاوت اول یئمیش اولا كی سدرهسی،
ذاتیندا خوب خلقت و شیرین اصول اولا.
گر شرح ائدهرسم آیت حۆسنۆن كیتابینی،
هر باب ایچینده فضلینه یۆزمین فصول اولا.
معراجا چیخدی روح نسیمی، بوراق ایله،
اول لاشهدن نه فائده كیم لاذَلُول اولا؟
حبیبا! فۆرقتین سالدی ملالا،
کباب اولدو اۆرهگیم مثل لالا!
نصیب اولموش منا حقدن نیگارا،
دیلیمده گئجه-گۆندۆز آه و نالا.
قاشین محرابینا قیلدیم سجود من،
ولی منکر اولان دۆشدۆ ضلالا.
بویون طوبا، لبیندیر آب کوثر،
یۆزۆن طعنه ائدهر شمس و هیلالا.
رقیبین اولماسین مقصودو حاصل،
الیف تک قددیمی دؤندهردی دالا.
من اول غوّاص تک جان ترکین ائتدیم
سنین یۆزۆندهکی خط ایله خالا.
یئر ایله گؤی یارادیلمازدان اوندان
نسیمی عاشق ایدی اول جمالا.
ای مسیحادم! نیشه جان وئرمهدین جانسیزلارا،
اول کی هردم جان ایله آیدیر کی جانان، سیزلره.
لبلرین آبین منِ دل تشنهدن قیلما دریغ،
نولا درمان ائیلهسن بو دردی درمانسیزلارا.
آب حیوان قیمتین حیوانا سورما، خضره سور،
چۆن کی ادراک ائیلهمز هر دگمه حیوان، سیزلره.
حۆسن ایچینده یوسف کنعانا تحسین ائتمهزم،
اونلارین دؤورانی کئچدی، گلدی دؤوران سیزلره.
بارماق ایلن گؤستریرلر کیم یۆزۆندۆر قیبلهگاه،
اول شهادتدن دؤنۆبلر کۆفر و ایمانسیزلارا.
دلبرا! کؤنلۆنده یوخدور عاشیقه قیلماق وفا،
خئیری، قویماز مسکینه قیلماغا شیطان سیزلره.
چۆن سلیمان مۆلکۆنۆ قویدو و گئتدی دۆنیادان،
قالدی آندان سونرا بو مۆلکِ سلیمان سیزلره.
عشق ایچینده بینوا قالدیم، حقه جهد ائیلهرم،
حالیمی عرض ائده بیلمم شاه خوبان، سیزلره.
اهل عالم ایلده بیر قوربان ائدهرلر عئید اۆچۆن،
هر زامان قوربانینام، ای جۆمله قوربان سیزلره!
لطف و احسان واختیدیر شاها، منه احسان گرهک،
چۆن ازلدن قسمت اولموش لطف و احسان سیزلره.
ای نسیمی! خوبلارین بیر باشی واردیر، مین دیلی،
عشق ایله بئل باغلاما بو عهد و پیمانسیزلارا.
حققی بیلن، بیلیر بوگۆن عشقی حدیث پربلا،
نحو ایله صرفی نئیلهر اول، اولدو شهید کربلا.
منطق ایله معانییی چوخ اوخوما سنه دئرهم،
گلدی گتیردی بیگمان مدحت عشق هل اتی.
راحت روح جانیمیز یوخسا یئری بو نقطهده،
کیم دۆن و گۆن اوخور بو جان سورهی لوح رَبَّنا.
قیلدی نظر بو جانیما، اول شه لایزالِ حی،
حی قدیم کُن فَکان، گؤر کی نه دیر بوگۆن سنا.
اول ازلی حبیبی گؤر، لم یزلی طبیبی گؤر،
قیل جانینی فدا اونا، گؤر بو صفات با صفا
شیر و شرابی اول وئرهر، جانینا بیر نگاه ایله،
سن بو شرابی ایچه گؤر، دئمهکی آغودور منا
شهد ایسه دۆشمنین الی، آلما، سونارسا اول بالی
ایچمه الینده شهدی سن، اوی کی، خطادیریر، خطا.
محنت عشق یارایله گرچی چکیشسه جان بوگۆن،
گۆنۆ بودور، کئچیرمهگیل، سن دۆن و گۆنۆ پر بلا.
چکدی غمین نسیمینی صورت ایله معانییه
جان ایله کوشش ائیلهدی، بولدو بو عشقده صفا.
لَیلَة الاَسْری ساچیندیر ای یۆزۆن شَمْسُ الضُحی،
زولف و قاش و كیپریگین اَلْحَمْدُ لِلّه رَبَّنا.
گون یوزوندن منفعل دیر شمس ماه آسمان،
نور روخساریندیر ای جان! عالمه وئرهن ضیا.
مصحف حقدیر یۆزۆن، ائندیردی آنی جبرئیل،
وحی ایله ائندیردی آنی انبیا و اولیا.
لعل نابین جۆرعهسینه اسرهدی روحُ القُدُسْ،
دیشلرین دُرّینه شاها یوخدورور قدر و بها.
كَنْز مَخْفی دیر یۆزۆن اوش ظاهیر اولدو عالمه،
گنجینه مالیك اولانلار بولدو حقدن عزّ و جا.
كیم كی مسجود حقیقیبیلمهدی وجهین سنین،
ذكر وتسبیحی هبادیر، طاعتی زرق و ریا.
تا نسیمی حۆسنۆنۆ بیلدی، دئدی ایمان دین،
مشرك بیدین حسودون جانینا ائیلهر بلا.
وجهینده پئیدادیر سنین انوار ذات كبریا،
اول نورا قارشی داییما شرمندهدیر شمس ضحی.
لیلی جمالیندان جدا، مجنون كیمی سرگشتهام،
فرهادوار ایستر كؤنۆل شیرین دوداغیندان شفا.
جام مصفّادان منه ساقی ایچیردی بیر قدح،
صوفی نه بیلسین من نئجه اؤلجامدان بولدوم صفا؟
هر كیم كی توحید اهلیدیر ،اؤل دید و وادید اهلیدیر،
روز ازلدن تا ابد ایستر كمال منتها.
عین الیقین حق سیررینه ادراك ائده ن انسان منم،
ای معرفتدن بیخبر، انصافا گلگیل، بیریا.
جان و جهانی سنسیزین نئیلهر نسیمی خسته دل؟
سندن مدام احسان اومار چۆن كیم گدادیر بینوا.
طواف كعبهنین گرچی ثوابی چؤخدور، ای مولا!
كؤنۆل الله ائویدیر گل، طواف ائتمك آنی اولی.
یئدی گؤیدن داخی اعلا كؤنۆلدۆر بالله، ای عارف!
كؤنۆل ایچینده بولدولار روموز سِرّ ما اَوحی.
اولار كیم عاشیق حقدیر، نئدهرلر حور و غیلمانی؟
كی حور و خلد و غیلماندیر طوفئیل عاشیق شئیدا.
گل ایحق ایستهین طالیب! مقدس وادینی طی ائت،
كی زحمتسیز اله گیرمز نه كیم ایسترسن، ای دانا!
وجودون شهرینه گیر گؤر كؤنۆل طوروندا جان گلدی،
مناجات ائتدی حق ایله، تجلّی گؤردۆ چۆن موسی.
كیشی هرنهیی كیم سئوسه، اودورهم ذكر و تسبیحی،
نیته كم داییما وامیق دیلینده ذكردیر عذرا.
میسّر اولمادی وصلین نسیمییه ایا دلبر!
خیالین مونس ائتمیشدیر، دۆن و گۆن ذكریسن، شاها!
مرحبا! خوش گلدین، ای روح / و/ روانیم! مرحبا!
ای شكر لب یار شیرین لامكانیم، مرحبا!
چۆن لبین جام جم اؤلدو نفخهی روحُ القُدس،
ای جمیلیم، ای جمالیم، بحر و كانیم، مرحبا!
كؤنلۆمه هئچ سندن آیری نسنه لاییق گؤرمهدیم،
صورتیم، عقلیم، عقولوم، جیسم و جانیم، مرحبا!
ای مَلك صورتلی دلبر! جان فدادیر یؤلونا،
چۆن دئدی لَحمَكَ لَحمی قانا قانیم، مرحبا!
گلدی یاریم نازیله، سؤردو:«نسیمی نئجهسن؟»
مرحبا! خوش گلدین ای روح و روانیم، مرحبا!
تورکجه
- اؤز تئللی، جاهید. قول نسیمی، آنکارا، 1969.
- ابراهیم اولغون. سید نسیمی اوزهرینه نوتلار، آنکارا، 1971.
- احمد قاباقلی. تورک ادبیاتی، تورکیه یایین ائوی، 1973، ج 2.
- آذربایجان ادبیاتی تاریخی، ج 1.
- اسلام آنسیکلوپدیسی، احمدی مادهسی.
- اسماعیل حکمت ارتایلان. آذربایجان ادبیاتی تاریخی، باکی، 1928.
- اسماعیل ولیاوف (باش رداكتور). فلسفه انسیكلوپدیك لوغتی، باكو، 1997.
- اکرم جعفر و باشقالاری. عمادالدین نسیمی فارسی دیوانی، باکی، 1972.
- امام وئردی قابیل. نسیمی، یازیچی نشریاتی، باکی، 1980.
10. آنا بریتانیکا، ج 23.
11. بایرک قوشچو اوغلو، کلاملار، ترتیب ائدن: ح.م. صدیق، انتشارات ندای شمس، تبریز 1386.
12. تاج الدین احمدی. جمشید و خورشید، محمد آکالین نشری، ارضروم، 1975.
13. ج. ب. قلییف (سردبیر). آذربایجان سووت انسیكلوپدیسی، باكو، 1976.
14. جهانگیر قهرماناف. نسیمی دیوانینین لکسیکاسی، باکی، 1970.
15. جهانگیر قهرماناوف. نسیمی، منده سیغار ایکی جهان، باکی، 1973.
16. جواد هیئت. آذربایجان ادبیات تاریخینه بیر باخیش، تهران، نشر وارلیق، 1358. (جلد یكم)/ 1376 (جلد دوم).
17. حسین سرخابلی (ح. م. صدیق). آذربایجانین شهید عالیملری، بعثت قورولوشو، تهران، 1371.
18. حمید آراسلی. عماد الدین نسیمی، حیاتی و یارادیجیلیغی، باکی، 1972.
19. حمید آراسلی. فداکار شاعیر عماد الدین نسیمی، باکو، 1942.
20. دیوان عماد الدین نسیمی (تورکجه - فارسجا شعرلری)، توپلایان: علیرضا یخ فروزانی، تبریز، انتشارات تلاش، 1385.
21. دیوان نسیمی، با نظارت محمد سعید، در سعادت، 1260 هـ. ق.
22. رسول رضا. جهانا سیغمایان شاعیرین غریب مزاری، ادبیات و اینجه صفت غزئتی، باکی 1968.
5- / ح./ نشری[1]
رحمتلی حمید آراسلی 1985- نجی ایلده باکی شهرینده نسیمینین علمی و دوزگون اوخونموش دیوانینی 350 صحیفهده نشر ائتمیشدیر. بو نشره 365 غزل، 2 قصیده، 2 مستزاد، 4 الیف لام، 3 ترجیعبند، 2 مثنوی، 2 ملمع، 288 تویوق سالینمیشدیر. بو نشر، بوگونه قدهر چاپ اولان بوتون نشرلر ایچینده، ان ساغلام و دوزگون متن حساب اولونور. ولاکین بو نشرینده بعضی جیددی اوخونوش سهولری واردیر. میثال اوچون:
اول گیزلی گنجین سیرری یم کیم ظاهیر اولدو گؤوهریم،
اول گؤوهره م کیم گون کیمی عالمده مشهور اولموشام.
طیبی (teybi) کلمهسینی طیّب اوخوموشدور.
6- / ق./ نشری[3]
1990- نجی ایلده آنکارادا آق چاغ نشریاتی الیله، دکتر حسین اعیان، نسیمی دیوانی نشر ائتمیشدیر. بو دیوانی شرطی اولاراق / ق./ آدلاندیریریق. بو، اصلینده / آ./ نشرینین کوتلهوی چاپیدیر، و اونا هئچ بیر امتیازی یوخدور. بو نشر، جیددی و علمی بیر امک محصولو دگیلدیر.
7- / ص./ نشری[4]
علیار صفرلی 1991- نجی ایلده 380 صحیفهده، من بو جاهانا سیغمازام عنوانلی نسیمی منتخباتی نشر ائتمیشدیر. بو نشرده عشق گونشی آدلی مقدمهدن سونرا نسیمیدن اوچ یوزه یاخین غزل، ایکی مثنوی و تویوقلار گتیرمیشدیر.
او، وئردیگی بوتون شعرلری بئیت به بئیت، ساده تورکجه نثرهده چئویرمیشدیر.
چئویریسیندن نمونه:
هر کیم کی قیلمایا نظر اول حوسنِ صورته،
4- /ب./ نشری[1]
اوچ جیلدده ترتیب ائدیلن علمی- تنقیدی بو متن گرگین و جیددی علمی امک محصولودور. ترتیب ائدهن نوسخهلری قارشیلاشدیرمادا حقیقتاً زحمت چکمیشدیر. ولاکین اوَّلا متنی دوزگون اوخوماقدا و ثانیاً نسیمییه عائد اولمایان شعرلری تشخیص وئرمهده سهولری چوخدور. من بو نشردن، اساس نوسخه کیمی یارالاندیم. نوسخه بدللر آراسیندان ان ساغلامینی سئچمگه چالیشدیم و شک ائتدیگیم یئرلرده، متنی باشقا نشرلرده گلن واریانتلار ایلهده مقایسه ائتدیم.
میثال اوچون گتیردیگیمیز آشاغیداکی بئیت:
نسیمی اولدو قوربان قاشین اوچون،
زهی قوربان قاشین تک یایا اوچون.
و یا / ب./ نوسخهسینده گلن:
ائیلهدی کؤنلومده مأوا شول جمالین گنجی، کیم،
کعبهنینگنجیبودور، شول گنجه ویران بولدوم اوش!
بئیتین بیرینجی مصراعی / آ./ نوسخهسینده:
ائیلهدیم کؤنلومو مسکن او جمالین عئشقینه.
فورماسیندا و وئردیگی واریانتلاردا:
ائدهرم کؤنلومده ائو وئر شول جمالین عئشقینه.
و:
ائیلهدیم کؤنلومو مسکن اول نیگارین عئشقینه.
و:
ائیلهدیم کؤنلومده مأوا اول نیگارین عئشقینی.
فورمالاریندا گئتمیشدیر. /ح./ نسخهسینده ایسه یوخدور. نظره گلیر کی منیم سئچدیگیم اوخونوش، ان دوغرو اوخونوش اولمالیدیر.
بو نشرده بعضی دگیشیلمیش فورمالاری، ترتیب ائدهن متنه آلمیشدیر.
میثال اوچون:
ای منی دعوت قیلان یارین گونون جنّاتینا،
منبوگونشولخاکدرگاهیگولوستانبولدوم اوش.
ای منی دعوت قیلان یارین گونش دیدارینا.
فورماسیندا گئتمیشدیر. آیدیندیر کی بورادا «یارین گون» و «بوگون» تضادی ایشلنمیشدیر و «یارین گونش دیداری» عیبارهسی، دگیشیلمیش فورمادیر.
و یا:
یازو گؤزوندور دویوموز، ماء معین دیر مئییمیز،
سن نه بیلیرسن بو مئیی، چون کی خومارین یوخ ایمیش.
الینیزده اولان دیوانی حاضیرلاماق اوچون، هئچ بیر الیازمایا رجوع ائتمهدیم، چون کی مندن قاباق بو ایش گؤرولموشدور. الیازمالاری آراشدیرانلارین زحمتلری سایهسینده بیز ایندی نسیمی شوناسلیقدا قاباغا گئتمیشیک.
من دؤرد اساس نشر اولان / ب./ ، / آ. / ، / ع. / ، / ح. / نشرلری و اونلاردا گلن اتک یازیلارداکی نسخه فرقلرینی قارشیلاشدیراراق، اؤز نظریمجه ساغلام و تمیز بیر متن حاضیرلاماغا غئیرت گؤستردیم. یعنی:
1. بئیتلرین ساغلام اوخونوشونو تثبیت ائتمگه چالیشدیم.
2. نسیمییه عاد ائتمهدیگیم شعرلری نظیرهلر و مشکوک شعرلر بؤلومونه نقل ائتدیم.
بورادا، هم بو دؤرد علمی- تنقیدی نشری و همده آز- چوخ استفاده ائتدیگیم باشقا نشرلری، نشر تاريخی اعتباری ایله آشاغیدا معرفی ائتمگه چالیشیرام.
1- /ت./ نشری[1]
نظره بئله گلیر کی 1260 هـ. ایلینده استانبولدا تقویم وقایع مطبعهسینده چاپ اولان بو نشر، نسیمی دیوانینین ایلک چاپیدیر. بو نشر سونرالار، 1286 هـ. ایلینده ایکی دفعه داها افست طریقی ایله چاپ اولموشدور. نشره اساس آلینان نوسخه ایسه برلن نوسخهسی آدلانیر.[2] همین نشر بیر داها 1286 هـ. ایلینده یئنه استانبولدا اختر مطبعهسینده چاپ اولموشدور.
بو نشر نسیمینین معروف مثنویسی ایله باشلاییر. سونرا قصیدهلر، غزللر و باشقا شعرلری گلیر. کیتابین ایچینده 2 مثنوی، 255 غزل و قصیده، 1 ترجیعبند و 166 تویوق یئرلشدیریلمیشدیر.
کیتاب سلطان عبدالمجید خان زمانی چاپ اولموشدور. کیتابین سونوندا ایکی صحیفهلیک ماده تاریخ و بانی خیر اولانلارین آدلاری گلیر.
کیتابین ایلک 28 صحیفهسینده فارسجا 46 غزل و 1 ترجیعبند یئر آلمیشدیر. مولانا رفیعینین گنجنامه مثنویسیده همین چاپا (ص 8- 1) یئرلشدیریلمیشدیر.
کیتاب 28 + 131 صحیفهدیر. بو نشر، بیر اسکی نشر کیمی دگرلیدیر. آز- چوخ استفاده ائتدیم.
3- نسیمی فیلمی
1973 م. ایلینده نسیمینین یاشاییش و مبارزهلرینی عکس ائتدیرهن بیر فیلم دوزهلدی. بو فیلمین سناریوسونو عیسی حسیناوف یازمیشدیر.
فیلمده نسیمینین گنجلیگینده ابراهیم شیروانشاهین دربارینا منسوب اولماسیندان سؤز گئدیر. او زامان ابراهیم شیروانشاه، امیر تیمور ایله بیر مقاوله باغلایاراق ساواشین قاباغینی آلمیشدیر.
ابراهیم شاه، امر ائدیر درباردا نسیمینی یاخشی ساخلاسینلار، اونون بو زامان عاشیقانه شعرلری خلق ایچینده یاییلماغا باشلاییر. همین دؤورده فضل الله نعیمی، تبریزدن باکییا گئدیر و ابراهیم شاهدان فعالیت اجازهسیده آلیر.
نسیمی بو زامان درباردان چیخیر و داها اورایا قاییتمیر. شایع اولور کی فضل الله نعیمینین قیزی فاطیمهیه عاشیق اولموشدور. لاکین سونرالار معلوم اولور کی او حروفیلیگی قبول ائتدیگی اوچون درباردان چیخیب خلق ایچینه گئدیر و سونرا چؤللرده در به در اولور و سونرالار فاطیمه ایلهده ائولهنیر.
نسیمی، اوستادی و مرشدی فضل الله نعیمی تبریزینین فاجیعهلی اؤلوموندن سونرا، آنادولویا و سونرا حلب شهرینه گئدیر و اورالاردا حروفیلیگی تبلیغ ائتمگه باشلاییر و همین شهرین مئیدانیندادا دریسینی سویوب، اونو اعدام ائدیرلر.
4- فریاد
بو منظوم درام، بختیار واهابزاده طرفیندن، نسیمینین مبارزهلر ایله دولو حیاتی حاققیندا یازیلمیشدیر.
5- محشر
بو رومان عماد الدین نسیمینین یاشاییشینی ترسیم ائدیر. رومانین یازاری عیسا حسیناوف دور. او، همین رومان اساسیندا نسیمی فیلمینین سناریوسونودا تنظیم ائتمیشدیر.
1- نسیمی منظومهسی[1]
شاعیر قابیلین نسیمی منظومهسی ایلک دفعه 400 صحیفهلیک کیتاب حالیندا اولاراق 1980- نجی ایلده باکی شهرینده نشر اولدو. اثر اوچ بؤلومدن عیبارتدیر: بیرینجی بؤلومده گنجلیگی، ایکینجی بؤلومده مبارزهلری و اوچونجو بؤلومده دیدرگین دوشمهسی و اعدام اولماسی تصویر اولونور. منظومهده شاعیر، نسیمینین حیات و مبارزهلرینه معاصر گؤز ایله باخیر. نسیمی بورادا پیر مغان ایله، فضل الله ایله، حروفی شاعیرلر ایله، حاکیملر و شاهلار ایله، اوزانلار و عاشیقلار ایله حتی سئوگیلیسی زهرا ایله بیر فیلسوف کیمی گؤروشور.
شاعیر بورادا نسیمینین چاغی و محیطینی تصویره چکیر. منظومهده نسیمی شاماخیدان باکیا، باکیدان تبریزه، تبریزدن قونیهیه، قونیهدن آغ سارایا، آغ سارایدان باغدادا، باغداددان حلبه گئدیر و جور به جور سیناقلار قارشیسیندا دایانیر. نسیمینین و اونون گنج عائلهسینین حلب درامی، اثرین ان تأثیرلی صحیفهلریندندیر.
بورادا منظومهدن بعضی پارچالار نقل ائدیریک:
قارداش:
7- میران نسیمی
نسیمی شهید اولدوقدان سونرا، آدی مقدس اولموشدور. اونا گؤره بیر چوخ حروفی و صوفی شاعیرلر، نسیمی تخلّصو سئچمگی اؤزلرینه فخر سایمیشلار. بو نسیمیلری تانیماق اوچون، گرگین آراشدیرما لازمدیر. مرحوم میر علی سیدوف، اؤز آراشدیرمالاریندا باشقا الیفا ایله یازیلان بیر نسیمی تخلّصلو شاعیرین شعرلرینه راست گلمیشدیر.
او، همین شاعیرین، عماد الدین نسیمی شعرلرینه یازدیغی نظیرهلریده نشر ائتمیشدیر. او جوملهدن آشاغیداکی مطلعلی شعرلری ذکر ائتمک اولار:
8- نسیمی شش پارهلی
حلهلیک زمانی و یاشاییشی حاققیندا بیر زاد معلوم اولمایان شش پاره اهلی، نسیمی آدلی بیر شاعیر و خطاطین الیازماسینی، جهانگیر قهرماناوف معرفی ائدیر و بو شعری اوندان نقل ائدیر:[2]
سید عماد الدین نسیمیدن قاباق و سونرا، بعضی شاعیرلرده اؤزلرینه «نسیمی» تخلّصو سئچمیشلر. بو «نسیمی»لری تانیدیغیمیز قدهر آشاغیدا معرفی ائدیریک:
1- نسیمی طغانشاهی
آلپ آرسلان اوغلو شمس الدوله ابوالفوارس طوغان شاه سلجوقی دؤورونده و اونون حیمایهسی آلتیندا یاشایان نسیمی آدلی بیر شاعیر واردیر. نظامی عروضی اؤز چهارمقاله اثرینده یازیر:
« آل سلجوق همه شعر دوست بودند اما هیچ کس، شعردوستتر از طغانشاه بن الب ارسلان نبود و محاورت و معاشرت او، همه با شعرا بود و ندیمان او همه شعرا بودند چون ابو عبدالله قرشی . . . و نسیمی، و اینها مرتب خدمت بودند و آینده و رونده بسیار بودند، همه از او مرزوق و محظوظ ».[1]
2- نسیمی هروی
نسیمی هراتی یا نسیمی هروینین فارسجا دیوانی واردیر.[2] شیخ آغا بزرگ تهرانی الذّریعه نین 6758 مادهسینده دیوان نسیمی هرویدن سؤز ائدیر.[3] دهخدا ایسه یازیر:
« به روایت مؤلف صبح گلشن در [فن] رَمْل مهارتی داشته است و در شعر، دیوانی از خود گذاشته. اوراست:
اونون آدی قاموس الاعلامدادا گئدیبدیر.[5]
3- نسیمی نیشابوری
دولتشاه اؤز تذکرهسینده هیجری 8- نجی عصر شاعیرلریندن جلال طبیب ترجمهی حالیندا، دئییر:
« مولانا جلال طبیب شیرازی مرد اهل بوده و به روزگار آل مظفر در فارس حکیم و طبیب بوده و با وجود حکمت و طبابت شعر نیکو میگفت و داستان گل و نوروز را او نظم کرده در شهور سنهی اربع و ثلثین و سبعمائه (734 هـ.) . . . چنین گویند مولانا نسیمی نیشابوری در یک ماه بیست نسخهی گل و نوروز نوشته، از قدرت او بر کتابت تعجب است ».[6]
6- فضولی
فضولینین نسیمیدن استقبال و تقلید ائتمهسی حاققیندا حسین اعیان- ین گؤزهل تعبیری واردیر:
« نسیمینین فضولییه تأثیر ائتمهمهسی ممکون دگیلدیر. فضولینین شعرده کی یوکسک دُهاسی، بو تأثیری سیلمگه چالیشمیش اولماقلا برابر، هر ایکی دیوانین دقّتلیجه قارشیلاشدیریلماسی حالیندا، نسیمینین فضولی اوزهریندهکی ایزلرینه تصادف ائدیلمکدهدیر.»
او دئییرکی فضولی، نسیمینین شعرلرینی ازبردن بیلیرمیش، اونا گؤرهده یئر به یئر اونون شعرینین سؤزجوک و مضمونلارینی شعرینده ایشلتمیشدیر. فضولینین شعرینده نسیمینین تأثیرینی گؤردوگوموز بئیتلرین و یا مصراعلارین وزنلریده چوخ واخت عئینی دگیلدیر. بودا اونا گؤرهدیرکی فضولی نظیرهچی اولماقدان قاچماق ایستهییر. ولاکین یئنهده او، نسیمینین بعضی غزللرینه نظیره یازمیشدیر:
او، نسیمینین بیر چوخ غزللرینینده تأثیری آلتیندا قالمیش و نسیمیدن مضمون و یا سؤزجوکلری آلمیش و ایشلتمیشدیر. میثال:
4- اصولی
اصولی، هیجری 9- نجو عصرده یاشایان و شیخ ابراهیم گولشنی مریدی اولان و گولشنیّه طریقتینه باغلی بیر صوفیدیر. او، حروفی شاعیر دگیلدیر ولاکین حروفیلیک مضمونلارینی شعرینده ایشلتمیشدیر. او، اؤز زامانیندا آزاده بیر درویش و صوفی کیمی ظهور ائتمیشدیر. اونون الده گؤزهل بیر دیوانی واردیر. بو دیوانین متنی 1990 م. ایلینده تورکیهده یایینلانمیشدیر.[1]
غریبی تبریزی تذکرهی مجالس شعرای روم کیتابیندا، اصولی حاققیندا دئییر: [2]
«اصولی تخلص قیلیر و اردوار یئنیجه سیندندیر. شیخ ابراهیم مریدیدیر، بیر سیپاهی زاده دانشمند ایگید ایمیش. آتاسیندان آنا چوخ مال و اسباب انتقال ائیلهمیش و تامامین طریق حقه صرف قیلیب، عُزلت اختیار ائدیب، شیخه مرید اولموش. امّی صیفت ایگید ایدی، اما درویشلر نظرینده عالیم و دانا ذکر اولونور، آئینهسی مجلا اولدوغو جهتدن، شیخ نظرینده خئیلی منظور و مقبول ایدی. اشبو مطلع آنین اشعارینداندیر:
اصولینین دیوانیندا طرفیندن، نسیمینین تخمیس ائدیلمیش ایکی غزلی واردیر. بو تخمیسلر آشاغیدا وئریلر:
- 1 -
گیر کؤنول مولکونه سئیر ائیله اولو درگاهی گؤر،
شش جهاتا پرتؤوون سالمیشدیریر اول ماهی گؤر.
ذرهی ناچیزدن خورشیده واران آهی گؤر،
هر نهیه کیم باخدین ایسه، آندا سن آللاهی گؤر،
قانجارو کیم عزم قیلسان، ثمّ وجه اللاهی گؤر.
سید عماد الدین نسیمی تبريزی اؤلندن سونرا، دؤرد عصره یاخین، صوفیانه شعرلر یازان شاعیرلرین بیر چوخو اونون شعرلریندن استقبال و اقتباس ائتمیش و شعرلرینه نظیرهلر یازمیشلار.
1- شیخی
لطیفی تذکرة الشعرا اثرینده شیخینین نسیمی ایله گؤروشوندن و اونون تأثیری آلتیندا قالماسیندان سؤز ائدیر. شیخینین اثرلرینه قیساجا نظر سالالیم:
دیوان شیخی: یوسف شیخینین الیمیزده اورتا حجملی بیر دیوانی واردیر. مرحوم پروفسور فاروق تیمور تاش ـین تثبیت ائتدیگینه گؤره بو دیواندا 20 قصیده، 2 ترکیببند، 3 ترجیعبند، 2 مستزاد و 200 غزل واردیر.
مرحوم دکتر علی نهاد تارلان، شیخینین دیوانینی تحقیق ائتمیش، بوتون غزللر و قصیدهلری فارس ادبیاتی نمونهلری ایله قارشیلاشدیرمیشدیر و شعرلرین وزنلرینیده تعیین ائتمیشدیر. او مرحومون اینجهلهدیگینه گؤره شیخی اوزهرینده نسیمیدن باشقا، سلمان ساوجی و حافظ شیرازی چوخ تأثیر قویموشلار. شیخی حتی حافظین غزللریندن الهام آلاراق اؤزو بیر چوخ غزللر یازمیشدیر مثلاً:
مطلعلی غزلی، حافظین:
مطلعلی غزلیندن الهام آلاراق یازمیشدیر.
12- تورکجه دیواندا دیل اؤزهللیکلری
نسیمینین تورکجه دیوانی دیل تاریخی باخیمیندان، بیزیم اوچون ان مهم سندلردن حساب اولونور.
نسیمینین شعرلری آراسیندا، ائله بئیتلر واردیر کی زولال سو کیمی آخیر و اونلاری انسان اوخودوقجا واله اولور و دیلین آخیجیلیغینا حئیران قالیر:
تورکجه دیواندا، شاعیر عربجه و فارسجا کلمهلریده ایشلتمیشدیر. بعضاً سید نسیمی بیر دیل وورغونو و دیلچی نظر صاحیبی کیمی، السنهی ثلاثهیه مسلط اولدوغونا گؤره، هر اوچ دیلدهکی عین معنا داشییان کلمهلریده شعرینده ایشلهدیر. بئله حاللاری نسیمی دیوانینین لکسیکاسی کیتابیندان آلیب آشاغیدا تقدیم ائدیریک:
1. تورکجه- عربجه سؤزلرنین موازی و یاناشی ایشلنمهسی:
سای / حساب
زولف و روخون حسابینا دوشموشوز اوسته سایاروز.
دیل / لسان
قوش دیلی / منطق الطیر
1- الیفنامه
الیفبا حرفلرینین بیر به بیر شعره سالینیب تفسیر ائدیلمهسینه، اليفنامه دئییلیر. بو نوع شعر، عاشیق شعری شاخهلریندن بیری ساییلماقدادیر. نسیمی یازدیغی اليفنامهلرده، حروفیلیگین حرفلر حاققینداکی دوشونجهلرینی راحاتجا تفسیر ائتمیشدیر. او، الیفبا حرفلرینی باشدان سونا و یا سوندان باشا، ترتیب ایله قصیده قالیبیندا و هر حرفی بیر بئیتین باشینا سالاراق شرح ائتمیشدیر.
همین شیوه ایندیه قدهر عاشیق شعرینده مرسوم اولان شیوهلردن ساییلیر. تورکیهده بکتاشیلر و علویلر آراسیندادا بو طرز شعرلر، نسیمینین تأثیری ایله طریقتین دینی- فلسفی دوشونجهلرینی بیر آزدا اسرار انگیز بیر هاوا ایله آچیقلاماق مقصدی ایله رایج اولموشدور.[1]
آذربایجان دیوان ادبیاتیندا اليفنامه یازان شاعیرلر چوخ اولموشلار. بو نوع شعرین اوخوجولار طرفیندن داها یاخشی منیمسنمهسی اوچون، آشاغیداکی پیغمبر نعتینده اولان اليفنامهنی نقل ائديريك:
ادبیات تاریخیمیزده اليفنامهلر، اوستادنامه کیمی عاشیق شعر قالیبلارینادا سالینمیشدیر.
نسیمینین الیفنامهلرینین اؤزونه مخصوص حال و هواسی واردیر. او، بورادا یئنهده اؤزونون اورهکدن ایناندیغی حروفیلیک اینانجلارینی تفسیر و تبلیغ ائدیر.
سید نسیمینین ادبی یارادیجیلیغینی ایکی دؤورهیه بؤلمک اولار:
1- ایلک دؤوره
اونون 25- 26 یاشلارینا قدهر، یعنی فضل الله نعیمی ایله تانیش اولماسی و اونون طریقت و مسلکینی قبول ائتمهسینه قدهرکی دؤورهنی یارادیجیلیغینین ایلک دؤورهسی آدلاندیریریق. بو دؤورهده کی شعرلرینده، او خواجه احمد یسوی (اؤلوم 562 هـ.) و جلال الدین رومی (اؤلوم 604 هـ.) تأثیرینده نصیحت آمیز، تعلیمی و حکمتلی شعرلر و اون دؤرد معصوم - علیهم السلام- اوچون منقیبهلر یازیردی.
سؤز یوخ کی او بو دؤورهده، شاعیرلیگینی سیناماغا باشلایان بیر اعتقادلی و ساوادلی گنج کیمی ظهور ائدیر. بوتون شیعیهلر، منقیبهلر، نصیحت وئریجی غزللر و قصیدهلر، حکمتلی تویوقلار و مثنویلرینی، بو دؤورهیه عائد ائتمک اولار.
بئله شعرلرده، عرفان آخیجیلیغی یوخدور و شعر دیلی قورودور. شاعیرده جوشغون اورهک اولسادا، جوشغون دیل یوخدور. شاعیر حله درین معنالاری لای بالایلی دیل ایله بیان ائتمگه ال تاپا بیلمهمیشدیر. بو دؤورهده شاعیرین ثابت تخلّصوده یوخدور، او گاه سید، گاه حسینی و گاه سید نسیمی و بعضاً ده هاشمی تخلص ائدیر.
تورکجه دیوانیندا بو دؤورهیه عائد اولان شعرلرینی یوز قطعهیه یاخین مختلیف قالیبلی شعرلر تثبیت ائتمک اولار.
بو دؤورهیه عائد شعرلرینه عمومیتله نصیحت وئرمه روحو حاکیمدیر:
دیو رجیمه ایکؤنول! قیلما داهی متابعت،
تانریسؤزونائشیدیجکصیدق ایله قیل ملازمت.
یاخشیلیق ائیلهسن، سنا یاخشیلیق ائیلیه خدا،
عاقیبت اصلینه قیلیر خئیره شره مراجعت.
* * *
کؤنول وئرمه جهانا، بیوفا دیر،
کؤنول وئرمک آنا عئین خطا دیر.
بونا جان و دل ایله آنلاو باخ،
فنا دیر بو فنا، سانما بقا دیر.
بقاسی وار ایمیش اولسا جهانین،
قالایدی باقی اوش اول مصطفا دیر.
جهانین چون بقاسی یوخ نسیمی،
آنی قویوب حقه دؤنمک روا دیر.
امیر سید علی عمادالدین نسیمی تبریزینین ان مکمل و یوز ایللر بویونجا سئویلن اثری، اونون تورکجه دیوانیدیر. بوندان علاوه، اونون فارسجا و عربجه ایکی دیوانی، مقدمة الحقایق آدلی رسالهسی و بحر الاسرار عنوانلی قصیدهسیده واردیر.
1- فارسجا دیوان
نسیمینین فارسجا دیوانی، اونون فارس شعری تاریخینه بخش ائتدیگی یگانه حروفی بیر دیواندیر. بو دیوانین نشرلرینی آشاغیدا معرفی ائدیریک:
1. نسیمینین فارسجا دیوانی ایلک دفعه 1260 هـ. ایلینده استانبولدا تقویم وقایع مطبعهسینده نشر اولان تورکجه دیوانینا ضمیمه کیمی نشر ائدیلمیشدیر. 160 صحیفهلیک نسیمی دیوانی نین 28 صحیفهسی فارسجادیر.[1]
2. همین نشر بیر داها 1298- نجی ایلده تکرار ائدیلمیشدیر.[2]
3. اوچونجو دفعه مرحوم سلمان ممتاز، نسیمینین فارسجا شعرلرینی اونون تورکجه دیوانینا ضمیمه ائدهرک 1926 م. ایلینده باکیدا نشر ائدیر.[3]
4. 1972- نجی ایلده ایسه مرحوم حمید محمدزاده نسیمینین فارسجا دیوانینی، مفصل مقدمه ایله 878 هـ. ایلینده یازیلان بیر الیازما اساسیندا، علمی امک صرف ائدهرک نشر ائتدی.[4]
5. 1354- نجو ایلده ایسه اونون زحمتینین ثمرهسینی، بیر باشقاسی، بیر نئچه غزلده آرتیراراق اؤز آدینا نشر ائدیر.[5]
6. مرحوم حمید محمدزادهنین نشر ائتدیگی دیوان، تهراندا 1363 – نجی ایلده یئنهده عیناً و افست طریقی ایله و لاکین باشقا آدامین مقدمه و امضاسی ایله بیر داها چاپ و تکثیر اولونور.[6]
7. 1368- نجی ایلده یئنهده تهراندا بو علمی متن بو دفعه شاعیرانه بیر آد ایله بیر داها باشقاسینین امضاسی ایله نشر اولور.[7] بو دفعه اؤزونو ترتیباتچی آدلاندیران آدام کیتابین سونونا بیر لغت- معنی جزوهسی ده آرتیریر.
8. ادبی انتحال ایشی بورادا قورتارمیر و همین علمی نشر بو دفعه نفیس بیر شکیلده، و تصحیح ائدهنین آدی تام حذف ائدیلهرک یئنهده باشقاسینین آدینا نشر اولورنور.[8]
9. 1372- نجی ایلده بو دفعه تصحیح ادعاسی ایله، و بیر نئچه باشقا الیازمایا ال تاپاراق، بیر آیری آدام، یئنهده همین متنی باشقا نسخهلر ایله قاریشدیریب اؤز آدینا نشر ائتدی.[9]
1- خیام نیشابوری
نسیمی بعضاً خیام نیشابوری کیمی دوشونور. البته نسیمیده شک فلسفهسی یوخدور، بلکه او، عمومی اینانجلاری حروفی گؤروشونه اویغون بیر شکیلده ایضاح ائدهنده، خیام ایله سسلهشیر:
و یا:
2- نظامی
نسیمی، شعرده وطنیمیزین داهی شاعری نظامی گنجوینین پایهسینه چاتماغی آرزولایان بیر شاعیر اولموشدور. بیر یئرده دئییر:
3- سعدی
نسیمی، فارس شاعیرلری آراسیندان سعدی شیرازی یه توجه ائدیر ولاکین اؤزونون عشق، صداقت و دلاورلیکده اوندان یوکسک ذروهلرده اولدوغونو دیله گتیریر:
15- شهادتی و اؤلومو
نسیمی، حلب شهرینده دریسی سویولاراق اؤلدورولدو. اونون شهادت تاریخینی عسقلانی 821،[1] هدایت 837،[2] مدرس 807[3] و مجالس العشاق 837[4] هـ. ایلی ذکر ائتمیشلر. بو قایناقلاردان باشقا 811 هـ. ده تألیف اولونان بشارتنامه کیتابیندا اونون اؤلومو 807 هـ. ایلی ذکر اولونموشدور. نسیمینین یاشاییشینی تدقیق ائدهنلر آراسیندان محمد فؤاد کؤپرولو، عبدالباقی گؤلپینارلی و حسین اعیاندا همین تاریخی دوغرو ساییرلار، مرحوم مدرس تبریزی، ریحانه الادب اثریندهده همین تاریخی اونون شهادت ایلی قبول ائدیر. بئلهلیکله 807 هـ. تاریخینی اونون شهادت ایلی حساب ائتمک اولور. او زامان نسیمی اوتوز آلتی یاشیندا ایدی. نسیمینین شهادتیندن دانیشان بشارتنامه اثری 811 هـ. ایلینده یازیلمیشدیر. آیدیندیر کی نسیمینین اؤلومونو بو تاریخدن سونرایا عائد ائتمک اولماز. نسیمینین شهادتینین تفصیلاتینی ذکر ائدهن ان قدیم قایناق کنوز الذّهب فی تاریخ حلب قایناغیدیر. محمد راغب الطّباخ الحلبی، اؤزونون اعلام النُبلاء بتاریخ حلب الشّهباء اثرینده همین قایناغین وئردیگی شرحی ذکر ائدیر.[5] بو شرحین ترجمهسی بئلهدیر:
« یشبک زامانیندا علی نسیمی اؤلدورولدو.
شیخنا ابن خطیب الناصریه و شیخ عزّالدینین نائبی شمس الدین ابن امین الدوله حضوروندا، قاضی القضاة فتح الدین المالکی و قاضی القضاة شهاب الدین الحنبلی ابن الخازوق محکمهده حاضیر اولدولار. ادعا اولدوکی نسیمینین کلماتی بیلیکسیز شخصلری آلدادیب زندیق ائتمیشدیر. اما بعد ابن الشنقشی الحنفی شهرین قاضیلری و عالیملری حضوروندا دعوی طرح ائتدی. سونرا نایب اونا دئدی:
گؤروندوگو کیمی، اسکی قایناقلاردا نسیمی تبریزی حاققیندا یازیلانلار، اونون حیاتی حاققیندا بیر شئی بیزه وئرمیرلر. ادبیات تاریخلریده همین معلوماتی آلیب تکرار ائدیرلر. اونون دیوانینین الیازمالاری و ایندیه قدهر چاپ اولموش معتبر و غیر معتبر دیوانلاریدا باشدان آیاغا یانلیشلیقلار ایله دولودور. بیز بو قایناقلاردان یارارلاناراق، اونون حیات و یاشاییش منظرهسینی ترسیم ائتمگه چالیشیریق.
1- دوغولدوغو یئر
عسقلانی[1]، سخاوی و ابن عماد الحنبلی اونو تبریزلی ساییرلار، ریاض العارفین اثرینین یازاری رضا قلیخان هدایت ایسه، اونو شیرازلی حساب ائدیر، فارسنامهی ناصری ده اونو شیرازلی ساییر، عاشیق چلبی اؤز تذکرهسینده، اونو باغدادین نسیم ناحیهسیندن بیلیر. باکی عالیملری او جوملهدن مرحوم میرزا آقا قلیزاده، شاماخیدا یئرلشن نسیمینین یگانه قارداشی شاه خندانین مزارلیغینادا اشاره ائدهرک، شاماخینی اونون دوغولدوغو یئر حساب ائدیر و دوغوم تاریخینیده 70/ 1369 م. ایلی اولاراق تثبیت ائدیر. [2]
بیز، ان قدیم قایناقلاری داهادا اعتبارلی سایساق، عماد الدین نسیمینی تبریزلی بیلمهلییک. هر حالدا هارالی اولور اولسون، سؤز یوخ کی او، آذربایجان شعر تاریخی سماسیندا ان پارلاق گونش کیمی پارلاماقدادیر. سلمان ممتاز دئمیشکن:« سگیزینجی عصر هیجرینین سون یاریسیندا دوغدوغو یورد اولان آذربایجاندا ساکین ایدی».[3]
بعضی تذکرهلرین اونون باغدادلی، یا شیرازلی و یا آمِدلی اولدوغونو ادعا ائتمیشلرسهده، بو ادعالار تمامیله رد اولموشدور. نسیمی شیرازی نین باشقا بیر شاعیر اولماسی، باغداد یانیندا نسیم آدلی یئر و یا کندین اولماماسی و نسیمینین آمِد شهرینه هئچ گئتمهمهسی بو ادعالارین ردّی اوچون یازیلان دلیللردندیر.
26- یاووز آق پینار[1]
«. . . نسیمی اسلام مدنیتینین اوچ بؤیوک دیلی ایله شعرلر سؤیلهمیشدیر، معمالار یازمیشدیر. آذری ادبیاتیندا ایلک مستزاد، مربع و ترجیعبند نمونهلری نسیمینین قلمیندن چیخمیشدیر. آیریجا روباعی و تویوقلاریدا ادبیات تاریخینده اؤنملی بیر دهگره صاحیبدیر . . .
نسیمی، داها ساغلیغیندا تورکیه، آذربایجان، عراق و ایراندا شؤهرت قازانمیش، آدی اورتا آسیا تورکلرینه قدهر اوزانمیشدی. حتی دوغو تورکستانداکی اویغورلار آراسیندا تانینمیش اولدوغو بیلینیر. بو باخیمدان، فضولیدن اؤنجه بوتون تورک محیطلرینه تأثیر ائدهن ایلک آذری شاعیری نسیمیدیر. تورکیه و آذربایجانداکی تأثیری داها سورهکلی و جانلی اولموشدور. تورکیهده سنّی محیطلرده، لیریک بیر شاعیر اولاراق تقدیر ائدیلیب، شعرلری تنظیر ائدیلمیشدیر. عَلوی و بکتاشیلر آراسیندا ایسه، اونا بؤیوک بیر مرشد، طریقتلرینین ان بؤیوک مؤسسلریندن و شهیدلریندن بیری اولاراق باخیلمیشدیر. بو سببله نسیمی آدی ایله بیر چوخ شاعیر یئتیشمیشدیر. اؤیله کی گونوموزده بو نسیمیلرین شعرلرینی آییرماق بعضاً امکانسیز اولماقدادیر . . .
فضولی، نسیمینین تأثیرینده قالان شاعیرلرین باشیندا گلیر. شاعیرلیک دوهاسی سایهسینده نسیمینین شعرلریندن ایلهام آلماسینا رغماً، تقلیده دوشمهمیشدیر. تورکمن شاعیری عندلیب (1780- 1711) و چاغاتای- اؤزبک شاعیری اسیری (1916- 1864) نین نسیمی حاققیندا بؤیوک منظومهلری واردیر. لطفی و نوایی کیمی چاغاتای شاعیرلریده نسیمیدن تقدیرله سؤز ائتمیشلردیر. نسیمی دیوانینین اورتا آسیادا استنساخ ائدیلمیش نسخهلریده آز دگیلدیر.»
23- تاریخ ادبیات آذربایجان[1]
چوخلو داخیلی و خارجی قایناقلاردان یارارلاناراق فارسجا آلتی جیلدلیک «تاریخ ادبیات آذربایجان» تألیف ائدهن آقای محمدرضا کریمی، اؤز اثرینده نسیمی اوچون گئنیش یئر آییرمیشدیر. او، بوندان علاوه، نسیمی حاققیندا شاعر عشق و شهادت،[2] زندگی و خلاقیت عماد الدین نسیمی،[3] نهضت حروفیه[4] آدلاری ایله اوچ کیتابدا نشر ائتمیشدیر. اونون نسیمی حاققیندا سؤزلریندن نمونهلر:
« عمادالدین نسیمی نمایندهی برجستهی فرهنگ و ادبیات آذربایجان از افتخار آفرینان عرصهی علم و هنر مشرق زمین در قرن هشتم هجری است. دردی است گران که جامعهی ما او را که یک عمر در راه آزادی و رشد فرهنگی ملل مشرق زمین از هیچ کوششی دریغ نکرده است، آن گونه که بایسته و شایسته است نمیشناسد. نسیمی شگفتانگیزترین چهرهی ادبی و نبوغ بیکران سیمای تاریخ اندیشه و هنر مردم ماست.
عمادالدین نسیمی پیرو پر شور نعیمی و رهبر بعدی حروفیه، با تکیه بر آثار گرانقدرش و با حماسهای که از خون و شهادت آفرید جاودانه گشته است و آثارش تا امروز با برخوردهای متفاوت و گاه متضادی روبرو شده است. علت شهرت عالمگیر وی را میتوان در بیان آرزوهای شیرین انسانی، ترنم خواستههای مردم، آفرینش ادبی زیبایش دانست به طوری که آثار او در میان ملل مختلف مشرق زمین پراکنده شده و در میان اعراب، فارسی زبانان و ترکان شهرتی به سزا یافته است.
نسیمی شاعری است که با جسارت و بیپروایی افسانهایاش رو در روی ستمگران عصر ایستاده و انسانها را به استیفای حقوق انسانی خویش فرا خوانده و با ترنم عشق و محبت لایزال و پایدار، برایشان نغمهی پر شور زیبایی و مهربانی خواند. او عاشقی جانباز و صمیمی است که محور تفكراتش انسان بود و تمامی عظمت خلقت را در سیمای انسان تجسم میکرد و خلقت را بدون انسان ناقص و بیهدف میدانست.
11- ریحانة الادب[1]
مرحوم محمدعلی مدرس تبریزی اؤز تذکرهسینده نسیمیدن آد آپاریر و یازیر:
«سید عمادالدین نسیمی شیرازی، عالم عارف، فاضل کامل، محدّث شاعر ماهر، متخلص به نسیمی از مبّرزین عرفا میباشد که اصول طریقت را از سید شاه فضل شیرازی نعیمی فرا گرفت. دیوان اشعارش از سه هزار بیت متجاوز بوده . . . در سال هشتصد و سی و هفتم هجرت در شیراز به دارش کردند و یا به زعم بعضی در حلب مقتول گردید».
12- شهداء الفضیله
علامه امینی شهداء الفضیله کیتابیندا سید عماد الدین نسیمی اوچون بیر فصل آییرمیشدیر. همین فصلین تورکجه ترجمهسینی، بو سطیرلری یازان 1371- نجی ایلده، آذربایجانین شهید عالیملری کیتابیما داخیل ائتمیشدیم، بورادا بیر نئچه سطرینی نقل ائدیرم:[2]
«سید عمادالدین نسیمی جلیل القدر سید، عالیم، فاضیل، محقق، حدیث بیلن، عارف و بؤیوک شاعیر ایدی. مختلیف علملرده نظر صاحیبی ایدی. اورهگه یاتان و آخیجی شعرلریله بوتون شاعیرلره اوستون گلمیشدیر».
الحصون المنیعه کیتابیندا یازیلمیشدیر:« محقق عالیم و تانینمیش فاضیللردن اولموش، عرفان و صوفیلیکده سید شاه فضل نعیمی طریقتینه منسوب ایدی. عرفان طریقین اوندان آلمیشدیر . . .».
بیر پارا تاریخچیلرین دئدیگینه گؤره، حلبده اعدام اولموشدور . . . او، قدرتلی بیر شاعیر ایدی، اوچ مین بئیته یاخین دیوان صاحیبیدیر.
13- محمد فؤاد کؤپرولو[3]
«14- نجو عصرین سون یاریسیندا، دوغو و باتی آنادولودا، بؤیوک بیر شؤهرت قازانان نسیمی ایله صوفیانه کلاسیک شعرین یوکسک بیر تکامل درجهسینه واردیغینی گؤروروک. قوللاندیغی لهجه باخیمیندان، آذری دائرهسینه منسوب اولماقلا برابر، آنادولوداکی بؤیوک شؤهرتی و نفوذو باخیمیندان، اونو بو ساحه ادبیات کادروسونا سوخماق ضروریدیر. 14- نجو یوز ایلین سون زامانلاریندا استرآباد، عراق، آذربایجان و آنادولو ساحهلرینده یاییلان و 15 یوز ایلین ایلک یاریسیندا عثمانلی امپراتورلوغو ساحهسینده بؤیوک بیر نفوذ قازاناراق بکتاشیلیک ایله قاریشان حروفیلیک ایراندا تئز ایتمیش و یالنیز تورکلر آراسیندا یاشامیشدیر. نسیمی بو مسلکی قوران فضل الله حروفینین باشلیجا خلیفهلریندن اولوب، آنادولودا حروفیلیگین یاییلماسیندا چوخ بؤیوک بیر رول اوینامیش و هیجری 807 ده دریسی سویولماق صورتیله اؤلدورولموشدور. نفوذو عصرلرجه عثمانلی و آذری ادبیاتلاری دائرهلرینه منسوب شاعیرلر اوزهرینده گؤزه چارپان و خاطیرهسی خلق کوتلهلری و بالخاصه بکتاشیلر، حروفیلر، قیزیلباشلار کیمی زومرهلر آراسیندا یاشایان نسیمی، بؤیوک بیر شاعیردیر. صوفیانه لیریسم اوندا چوخ قوّتلی و چوخ آهنگلیدیر.
1- انباء الغُمر
شهید سید عمادالدین نسیمینین آدی، ایلک دفعه ابن حجر عسقلانینینانباء الغُمر فی ابناء العُمر[1] کیتابیندا گئتمیشدیر. او، نسیمینی «نسیم الدین تبریزی» آدلاندیریر و دئییر کی ملک المؤید سیف الدین امری ایله حلب شهرینده 821 هـ . (1418 م.) ایلینده دریسی سویولدو و اعدام اولوندو.
نسیمینین تبریزلی اولدوغونا اشاره ائدهن ایلک و ان قدیمی قایناق ابن حجرین کیتابیدیر.
2- لطائف نامه (مجالس النفائس)
میرعلیشیر نوائینین مجالس النفائس تذکرهسیندن بیر نئچه فارسجا ترجمه الدهدیر. او جوملهدن سلطان محمد فخری هراتینین ترجمهسیدیر کی اؤز ترجمهسینی لطائفنامه آدلاندیرمیش و هر شاعیرین حال ترجمهسینه، اؤزوده خاطیرهلر و قئیدلر اضافه ائتمیشدیر. او جوملهدن دؤردونجو مجلیسده، پهلوان محمد ابوسعیدی یاد ائدهرکن آشاغیداکی خاطیرهنی ذکر ائدیر:
. . . حضرت میر، لطایف پهلوان محمد ابوسعید را علیحده رساله نوشته، بدان جهت در این اوراق به اختصار کوشید. از آن جمله یکی آن است که [گوید:] «پیش از ایام جمعیت و حضور در بقعهی پریشان و بیحضور سر بر بالین ضعف داشتم. هر روز پهلوان به ترتیبِ غذای فقیر قیام مینمود و بدانچه مقدور بود، توجه و اهتمام میفرمود. تا آنکه سپاه امراض از ملک بدن قدم بیرون نهاد و باز دولت تندرستی که معموری شهرستان وجود است، دست داد.
شبی غزلی ترکی تمام کردم و آن نُه بیت بود. صباح پهلوان تشریف آورد و از روی شفقت دست مرحمت بر سر و پای فقیر رسانیده، کمال التفات ظاهر کرد. بعد از آن، بر سبیل کسب هوا بیرون رفت و باز آمده بر جای خود نشست. خواستم که غزلی که شب گذشته گفته شده بود، به خدمت پهلوان بگذرانم. به خود اندیشه کردم که اول باعثی برانگیزم، بعد از آن بر او بخوانم.
پس بدان سبب از پهلوان پرسیدم که مدت مدید است که از کارهای شما چیزی استماع نیفتاد. در این وقت هر چه واقع شده باشد التفات نمایند که خاطر مشتاق است.
جواب گفت: که در این روزها به یک غزل امیر سید نسیمی صوتی بسته شده [است.]
سید عمادالدین نسیمی که سید و حسینی نیز تخلص میکرد، در سدهی نهم هجری ظهور کرد و با الهام از مکتب تشیع، علیه حکومتهای ستمگر عصر خود زبان به عصیان گشود و جان بر سر آن باخت و در شهر حلب شهید شد[1]. بدینگونه که به امر حاکم وقت حکومت مملوکان چرکس، پوست از تنش کندند و سپس بر دارش زدند. این نوع شهادت موجب نفرت از حکومت وقت و مورد اعتراض همهی مسلمین اعم از شیعه و سنی گردید و باعث محبوبیت بیش از اندازهی نسیمی در میان اهل عرفان شد و همهی مسالک عرفا او را به نوعی، بعدها منسوب به مسالک خود ساختند. وی به سه زبان عربی، فارسی و ترکی شعر سروده است.
اشعار عربی سید در لا به لای جُنگها، سفینهها، تذکرهها و دو دیوان فارسی و ترکیاش پخش و پراکنده است و حجم قابل توجهی ندارد و اگر هم مدوّن بوده، مفقود شده است.
دیوان فارسی او را مرحوم «حمید محمدزاده» با مقابلهی نسخ معتبر در سال 1351 چاپ کرد.[2] که بعدها از سوی سه تن و سه بار در تهران تجدید چاپ شد.
اما دیوان ترکی نسیمی بارها در تهران، تبریز، شیراز و یا خارج از ایران چاپ شده است و در میان آنها سه چاپ دارای اعتبار علمی است که هر سه را در مقدمهی ترکی همین کتاب معرفی کردهام.
ace_Arab kas_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab kas_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab kas_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab ace_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab kas_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab kas_Arab pes_Arab azb_Arab kas_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab prs_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab ckb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab urd_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab knc_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab ara_Arab azb_Arab pes_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab