چاغداش گونئی ادبیاتیندا آذربایجان ملی حركاتی
(“بیر اینسان دؤیوشور” شعر توپلوسو اساسیندا)
آذربایجان میللی علملر آکادئمیاسینین شرق شوناسلیق
اینستیتوتونون علمی آراشدیریجیسی سبحان طالیبلی
شوبهه سیز حقیقی، صاف، هر نؤو رییاکارلیقدان، ایکی اوزلولوکدن اوزاق یارادیلان ادبیات منسوب اولدوغو موحیطین اوبیئکتیو گوزگوسو رولوندا، خالقین سوسیال- ایجتیماعی و معنوی عالمینی عکس ائتدیریر. بدیعی ادبیات، اؤزه للیکله اونون حساس قولو اولان پوئزییانین بو ساحه ده خوصوصی اهمیتی و رولو واردیر. پوئزییادا شاعیر حساسلیغی، کؤورک دویغولاری ایله سطیرلره، میصراعلارا چئوریلن میللی- معنوی ایدئیا، خالقین آغری- آجیسی، کدری، غمی، اوزلشدیگی آیری سئچکیلیک و ظولم، ائله جه ده جمعیتده مؤوجود اولان عدالتسیزلیک و عئیبجرلیکلر بدیعی ایفاده لرله عکس ائتدیریلیر. اصیل شاعیر ایسه موحیطین عدالتلی حاکیمی اولاراق، منسوب اولدغو دؤورون سوراغینی گله جک نسیللره چاتدیرماقدا معتبر ائلچی رولونو اویناییر.
گونئی ادبیاتی دا بو حیاتی رئاللیق و قانونا اویغونلوقلاردان موستثنا دئییلدیر. هله ستار خانین، باغیر خانین، زینب پاشانین، خیابان نین، پیشه ورینین قهرمانلیغینی، اونلارین ظولمه قارشی آپاردیغی موباریزه نی عکس ائتدیرن آذربایجان پوئزییاسی، سونراکی دؤورلرده میللی- دئموکراتیک قووه لرین خالقین و وطنینین آزادلیغی اوغروندا آپاردیغی موباریزه نی عکس ائتدیریردی.
حاضیرکی دؤورده ده گونئیده مؤوجود اولان ایجتیماعی- سیاسی وضعیت، خالقین آپاردیغی آزادلیق موباریزه سی، معروض قالدیغی آیری سئچکیلیک، ظولم دؤورون حساس قلم صاحیبلرینین، خالقی نین کدرینه کدرله نن، سئوینجینه سئوینن حساس اوره کلی، لاکین موباریز روحلو شاعیرلرین قلمیندن سوزولن دویغولاردا، شعرلرده اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
بیر جهت ده نظردن یایینمیر کی، وطنین بلاواسیطه داخیلینده یارانان پوئتیک محصوللارلا، اونون سرحدلریندن کناردا یارانان شعرلرین عمومی آهنگ، غایه، آمال و مقصدی آراسیندا قیریلماز عضوی بیر باغلیلیق اولموشدور. سون ایللرده هم وطنده، هم ده غربتده وطن حسرتیله یانان قلم صاحیبلری نین یاراتدیقلاری پوئتیک قلم محصوللاریندا وطنه محبت یئنه ده باش موتیو کیمی سسلنمیشدیر. دوغما دییارا پاک سئوگی، حسرت دویغولاری وطنین طالعی نین بو پوئزییایا بخش ائتدیگی باشلیجا موتیولردیر.
گونئی آذربایجانین میللی موباریزه سینی، ایجتیماعی- سیاسی دورومونو بدیعی فورمادا اؤزونده عکس اتدیره ن، ائله جه ده یئنی، نوواتور دوشونجه نین محصولو اولاناثرلردن بیری ده سون ایللرده ایشیق اوزو گؤرن گنج شاعیر و تدقیقاتچی حسن صفری نین “بیر اینسان دؤیوشور” آدلی شعرلر توپلوسودور. حسن صفری تبریزده دوغولسا دا مینلرجه وطن اؤولادلاری کیمی اؤز یئریندن، یوردوندان دیدرگین دوشوب، غربتده وطن حسرتی، وطن سئوگی سی ایله یازیب یارادیر. او، خالقینین، اولوسونون گونئیده آپاردیغی میللی موباریزه سینی، اؤزه للیکله وطنین آزادلیغی، موستقیللیگی، اینسانلارین طبیعی حقوقلاری نین الده ائدیلمه سی اوغروندا ایگید اوغلان و قیزلاری نین اؤز جانیندان کئچه رک، الی یالین و سیویل موباریزه اوصولو ایله سیلاحلی جللادلارا نئجه سینه گردیگینی، حتی زیندانلار و حبسخانالاردا اونلاری نئجه دیزه چؤکدوردویونو کیتابین آدینی داشییان “بیر اینسان دؤیوشور” آدلی شعرینده بئله تصویر ائدیر:
بوردا بیر اینسان دؤیوشور
آشیری بیر اینسان،
اللری قانداللی
گؤزلری باغلی
و یاپایالنیز
جانی اوووجوندا
دونیانی دیزه چؤکدورموش بیر اینسان
آشیری بیر اینسان،
اوره گی اوکئان
ایراده سی آتوم چکیردگی
و باخیشلاری آلووو یاخاردی.
بوردا بیر اینسان دؤیوشور
آشیری بیر اینسان
الی- جیبی بومبوش
“آتیللا ” اوره کلی،
سوسماسی گونش توتولماسی
هارایی آتوم پارتلییشی
و جانی اوووجوندا
دونیانی دیزه چؤکدورموش بیر اینسان
آشیری بیر اینسان.
شاعیرین منسوب اولدوغو خالق تحقیر ائدیلیر، اونون میللی کیملیگی دانیلیر، میللی حاقلاری تاپدانیر، بونا دؤزمه ین شاعیر ایسه حاق سسینی خالقینین ایسته یینه اویغون اولاراق قالدیریر. خالقینین ایگید اوغول و قیزلارینین هر نؤو ایشکنجه، حبس و سایر تعضییقلره معروض قالماسینی، لاکین میللی آمال، حاق و عدالت اوغروندا نه قورشوندان، نه ایشکنجه دن، نه ده جلاد قاضیلرین محکمه لریندن قورخمایاراق کوچه لرده دوشمنین قارشیسیندا الی یالین “هارای هارای من تورکم” سسله یه ییب، حاق سسینی قالدیرماسینی، مغرورجاسینا “تورک” کیملیگینی اورتایا قویماسینی بئله تصویر ائدیر:
سیندیراممامیشدی اونو
نه قورشون سسلری،
نه ییرتیجی سالدیریلاری،
نه کلپجه لر،
دؤیمه لر،
ایشکنجه لر
و نه عدالتسیز یارقیتایلار،
جللاد قازیلار،
دوستاقلیقلار،
نه لر و نه لر
سیدیراممامیشدی اونو.
یئنه ” تورکم ” دئمیشدی.
دیگر بیر شعرینده ایسه ائلی نین، اولوسونون حاقلارینی تاپدایان، میللی، معنوی دیرلرینی اونا یاساق ائدن، تحقیرلره معروض قویان و طبیعی اینسان حاقلارینی اونا چوخ گؤرن، اوسته لیک حاق سسینی قالدیراندا اونا وحشیجه سینه دیوان توتان رئژیمین وحشیلیکلرینه ایشاره ائدیب، 2007- جی ایلین مای حادیثه لرینی اساس توتاراق، یازیر:
قانلا سوسدوروردولار ” تبریزی”
سوسموردو.
ناموس ساتیب،
منلیک ساتیب،
قان چؤره گی یئینلرین
گول له سینه توش گلمیشدی
اولو “تبریز”.
حاق سسی قوشونلاری یاخیردی،
مظلوملوق هارایی ظالیملرین سارایین.
و توپوروردولر
قارین چؤرگینه ساتیلانلارین
قارا اوزونه
و بیر پارتلاییش واردی،
بوراسی “آذربایجان”
و “هارای- هارای من تورکم”
پارتلاییشی.
اساساً موستملکه دوروموندا فورمالاشدیریلان جمعیتلرده اینسانلار قصداً بیر- بیرینه قارشی داها دا رییاکار، ایکی اوزلو، ساتقین و آمانسیز خاراکتئرلی فورمالاشدیریلیرلار. شاعیرین ده منصوب اولدوغو خالقین بئله وضعیتده اولماسی، اونون اوره یینی آغریدیر. خالقین اؤولادلارینین عائله موحیطینده صمیمی، هومانیست و پاک اوره کلی یئتیشدیریلدیگی، یئنی یئتمه لیک، ائله جه ده گنجلیک دؤورونده جمعیته داخیل اولارکن نئجه آمانسیزلیقلارلا قارشیلاشدیب، سارسیلدیغینی گؤرور و گؤزه ل بدیعی ایفاده لرله “نه بیلیرسن آیخان” آدلی شعرینده اونلاری بئله تصویره چکیر:
سورتوک اوزلولر
حیاسیزلار
اوتانمایان
اوتانمازلار گؤره جکسن!
شرفینه اوز چئویرنلر
ویجدانسیزلار،
داغ آییسی
قانمازلار گؤره جکسن،
اود توتوب یاناجاقسان آیخان
یاناجاقسان!
شاعیر، آیخانین تیمسالیندا گونئی آذربایجان تورکونون بیر میلت اولاراق، موستقیللگین اتیرمه سی و دؤولتسیزیک ببیندن نئچه قات بؤیوک و دهشتلی چتینلیکلرله اوزلشدیگینی، میلت اولاراق نئجه یئیه سیز اولدوغونو اؤزونه مخصوص طرزده بئله ایفاده ائدیر:
اوسته لیک
سنین تورکولرین قان آغلار
رؤیالارینا دومان چؤکر!
بیلن اولسا قان یاش تؤکر آیخان
قان یاش تؤکر!
اؤلکه لی اؤلکه سیز
اولوسو یئیه سیز
دؤولتدن یئتیم،
یئیه سیز
بیلن اولسا قان یاش تؤکر آیخان
قان یاش تؤکر.
آرتیق ایگیرمی بیرینجی عصرده دونیا سوییه سینده اینسانلارین موتلولوغو، راحاتلیغی، برابرلیگی، حاقلاری نین هر طرفلی برپاسی اوغروندا چئشیدلی تشکیلاتلار یارادیلدیلیر، قرارلار چیخاریلیر، بؤیوک ایشلر گؤرولور. لاکین تأسفله گونئی آذربایجان تورکو اؤز کیملیگینی بئله دیلینه گتیرمه حاققینا مالیک دئییلدیر. بو ظولمو، عدالتسیزلیگی گؤره ن شاعیر دؤزه بیلمه ییب، هئچ بیر قایدا- قانونا سیغمایان همین شووینیزمی تنقید آتشینه توتور. تورک کیملیگینه تأکید ائدن آذربایجان تورکونونون “اینقیلاب” محکمه سینده موحاکیمه ائدیلمه سی نین نئجه گولونج و بی آبریچیلیغا سبب اولان حرکت اولدوغونو “بؤیوک سوچ ایشله میشدی!” شعرینده تصویر ائدیب، گولونج دوغوران بئله جیلیز و غیری- اینسانی حرکتی لاغا قویاراق، گولور:
ایگیرمی بیرینجی عصیردی،
” بؤیوک سوچ ایشله میشدی” دئییرلر،
چوخ بؤیوک.
اینقلاب محکمه سینه سیغماییردی،
“تورکم” دئمیشدی “تورکم”.
آخ
نه بؤیوک سوچ!!!
اینقلاب محکمه سی حیرتده.
هح هح هح !!!
“بیر اینسان دؤیوشور” آدلی کیتابا اؤن سؤز یازان دگرلی یازیچی عالیم پروفئسسور دوکتور واقیف سولطانلی ایسه شاعیرین یارادیجیلیغینی بدیعی جهتدن دگرلندیره رک، اونون یارادیجیلیغیندا وطنپرورلیک موتیوینه خوصوصی تأکید ائدیب یازیر: “حسن صفری نین یازیلاریندا میصراع دوزومو و اساس سیرالانماسی متنه ریتمیک بیر اوقات آشیلاییر. هله مضمونونا وارمادان سؤزلرین ظاهیری گؤرونوشو اوخوجونون دیقتینی چکیر. باشقا سؤزله، اونون شعرلری اوخونماق و دویولماقلا یاناشی، گؤرولمک، گؤز یادداشینا چئوریلمک خصوصیتلرینی اؤزونده بیرلشدیریر.
شاعیرین شعرلری مؤوضوع باخیمیندان رنگارنگ اولسا دا، بوتؤولوکده اونلارین وطن سئوگی سیندن قایناقلاندیغینی دویماماق مومکون دئییل:
باغیشلا منی، آننه جیییم،
باغیشلا منی،
آدیمی سوچلو قویدولار.
آرتیق آلنیمدا سیلینمه ین دامغا،
گوناهیم
ویجدانیما کؤلگه دوشورمه مه ییم،
اولوسومو سئومه ییم،
وطنیمی،
ائلیمی،
دیلیمی
سئومه ییم.
«وطن سیزلیک» آدلی شعرینده ایسه شاعیر یورد سئوداسی ایله باغلی پوئتیک دویغولارینی اوبرازلارا بورونه رک بئله ایفاده ائدیر:
گؤزه لیم،
وطن سیزلیک
دونیا بویدا یوردوندا
اگین بویدا محبسه دوستاق اولماق
و بلکه
دونیادان بوشانماقدیر.
و دؤولتسیزلیك
آتا- آنالی
یئتیملیكدیر.
یئتیملیك،
كیمسه سیزلیك
و آمانسیزجاسینا
یییه سیزلیكدیر.
و یییه سیزلییین
عنوانسیز آغریسی.
گنج شاعیرین شعرلرینده وطن آغریسی، وطنده وطن سیزلیک دردی اساس موضوع اوبیئکتینه چئوریلدیگیندن و اصلینده اونون قلمی بوسبوتون بو اوقاتا کؤکلندیگیندن، حتی سئوگی شعرلرینه بئله وطن سیزلیگین گتیردیگی اینامسیزلیق و اومیدسیزلیک دویغوسو سپیلدیگیندن اونلار بوتونلوکله کدر، قصه قوخویور. لاکین بو کدرین شخصی چالار داشیمادیغی، ایجتماعی مضمونا یوکلندییی اوچون اوخوجونو اومیدسیزلشدیرمه دییی، عکسینه اونون درینلیگینده اعتراض، باریشمازلیق دویغولارینین گیزلندییی آشکار دویولماقدادیر.”
سیاسی عقیده سینه، میللی معنویاتینا گؤره، ائله جه ده اولوسونا، ائلینه، وطنینه سئوگی بسله دیگینه گؤره، دوغما دییاریندان دیدرگین دوشن شاعیر، داشیدیغی بو میللی- معنوی و اینسانی کئیفیتلری اوچون اوزلشدیگی چتینلیکلری، تضیقلری و حتّی تئررور تهلوکه سینی بئله دویاراق، “نه یولداسان” آدلی شعرینده آذربایجانین میللی و عقیده لی اینسانلارینین اوزلشدیگی رئاللیغی آچیق شکیلده گؤسترمه یه چالیشیر:
اوی جانیم
نه یولداسان
نه یولدا؟
بیر اوجو یانقینلار
بیر اوجو اجل دامغاسیندا یازیلان
تئررور حؤکمو،
بیر اوجو غربت
دیدرگینلیک
کیمسه سیزلیک
و سانتیم- سانتیم چورومک
و بیر اوجو آجیلار
کدرلر،
دردلر.
بیر اوجو
ظولمت ایچره
شام کیمی یانیب قورتارماق،
آجیلاردا یاشاماق،
بالدان زهر دادماق
و بیر اوجو آنیلاردا
کئچمیشی یاشاماق،
بیر اوجو یاد گول له سی
بیر اوجو داش باشلی دوستونون
دیل یاراسی
بیچاق یاراسی
و بیر اوجو
اورک پارچالایان نه لر
نه لر
و نه لر؟
آخ نه یولداسان؟
نه یولدا؟
میللی- سیاسی عقیده سینه گؤره تعقیب، تضیق، حبس و دیدرگینلیگی تجروبه ائدن مسلکداشلارینا اوزونو توتان شاعیر، بو قارا گونلرین ابدی اولمادیغینا، بوگون- صاباح دان یئرینین سؤکوله جگینه و آزادلیغین گله جگینه ایناندیغینی ” قارانقوشلارین دا اوزو گوله جک ” آدلی شعرینده بئله سؤیله ییر:
آغلاما جانیم
بوگون- صاباح
دان یئری سؤکوله جک،
قارانلیقدان
گونش دوغاجاق
ظولمتی بوغاجاق
و یاز گله جک
سن گله جکسن
قارانقوشلارین دا اوزو گوله جک،
آغلاما
آغلاما جانیم.
گؤروندویو کیمی شاعیر خالقینین ظولمت ایچره آغیر دورومونو دویاراق، آپاریلان حاقلی دیره نیش سونوجوندا بیر ایشیق جیغیرینین اولدوغونا اومید بسله ییر. وطنی ترک ائتمه یه مجبور اولان قارانقوشلارین ایسه بیر داها وطنه دونه جکلرینین قطی اولدوغونو ایناملا بیلدیریر.
حسن صفرینین لیریک مضمونا کؤکله نن شعرلرینده بئله، آز دا اولسا میللی- معنوی دگرلره، اولوسا، ائله، وطنه باغلیلیغین ایزی گؤرونمکده دیر. بئله کی، شاعیرین “هارداسان؟ ” آدلی لیریک شعرینده، اونون اوره گینین حتی تکجه آذرباجانلا ئییل، بوتون تورک دونیای ایله دؤیوندویو و بو بؤیوک اولوسون دردی نین سانکی اونون دردی اولدوغو دویولماقدادیر:
اوف سئوگیلیم
تورکولریمین حزین لایلاسی
یوللاریمدان قوپمایان
باخیشلاریمین نیسگیلی
اورگیمین سئوگی داغی
دویغولاریمین حسرت قوخوسو
سئوگیلیم!
هارداسان؟
غریب “تبریز”یمده می غریبسه دین؟
کیمسه سیزله دین
گؤزه ل “باکی”مدامی اؤزونه اؤزگه لشدین؟
اؤزگه یه بله شدین
و بلکه
“ایستانبول”ومدا
آللاه و اکبره بویانیب
اؤزونو ایتیردین؟
” آلتای”لاریمدا روس بلاسینا اوغرادین؟
“سیبئرییا”مدا اوره گین دوندو؟
و یا
بوزقیریمدا
یولونومو ایتیردین؟
” اورومچو”مدا
چین داریندانمی آسیلدین؟
اوف سئوگیلیم
هاردا قالدین؟
هئچ دوشلریمدن بوشانمادین
باخیشلاریمدان بوشانمایان
حسرتین کیمی.
اوی ..
” اؤتوکن ” قوخولوم
” تبریز” قورورلوم
سئوگیلیم
بویور
بویور گل
بو اوره ک سنیندیر
سنی گؤزله ییر.
خاطیرلاتماق لازیمدیر کی، شاعیرین 78 شعریندن عبارت اولان “بیر اینسان دؤیوشور” آدلی شعرلر توپلوسو 2007- جی ایلین اولینده لاتین و عرب الیفیاسیندا باکی شهرینده ایشیق اوزو گؤرموشدور.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab