آیدین شافاق (221)
بیر حئکایه علیرضا ذیحق-دن
دخیلی سیندیردیم و قره پوللاری جیبیمه دولدوروب، گؤتورلندیم سینامایا. دوققوز یاشیندایدیم. جومموشدوم فیلمین سئیرینه. مدلو، پوزلو گؤزل بیر قیز وئریلمیشدی كاسیب بیر اوغلانا. او اوغلان دان قیزین باشینا چوخلی مصیبتلر گلركن، گؤز یاشلاریم سئل كیمی آخیردی. هردن ده هیچقیرتیلار ایچره، گولمكدن آز قالا قیریلیردیم. نییه كی فیلیم ده «تقی پلنگ» آدیندا دوزلو بیر كیشی وار ایدی كی سئوگیلیسی «ویتامین»له چالیب اویناركنهامینین گولوش سسی قولاقلاری جینگیلدهدیردی. فیلمی دفعه لرجه گؤردویوم یادیما گلسه ده هاچان یاتدیغیم هئچ یادیما گلمیر؛ فقط اونو بیلیرم كی آتام قولاغیمدان یاپیشاراق، منی سورویه – سورویه یوخودان آییلتدی و تَپیك گوجونه سیناما-دان آتدی ائشییه. آغیز بورنوم تیلیت قان اولاراق گؤردوم گئجهدی و آنامین گؤزلری قان چاناغینا دؤنوبدی. آنام منی باغرینا باسیب فایتونا میندیریردی آتام دا آغزیندان چیخانی دئییردی.
«داش آغلییان» مسجیدینه چاتدیقدا، فایتونچو دایاندی و من آغلایا آغلایا آنامین چادیراسیندان یاپیشیب یولا دوشدوم. ائوه چاتدیقدا یئنه اونون قوجاغینا قیسیلیب هؤنكور – هؤنكور آغلیردیم. آتام میتباخداكی ایپلردن آسیلمیش قیرمیزی بیبارلاردان بیرینی قوپاردیب او بیری اوشاقلارا كی مندن باشقا یئددیسی ده وارایدی عیبرت اولسون دئیه اووجوندا اَزدی و گلدی منه ساری. آغزیمی بركدن یومسامدا آخیردا آچیلدی و آجی بیبارین دَنهلری دیل بوغازیمی ائله یاندیردی كی گؤزلریمدن اود قالخدی. آنام منه گیزلینجه گول قند وئریب اؤز یانیندا یاتیرتدی. نئیلهسم ده صوبح اذانی نا جان یاتانمادیم. آمما آنامین دوعالارینی ناماز اوسته ائشیده رك، بالا-بالا گؤزلریم آغیرلاشدی. صوبح اؤزومو تاپانا، گؤردوم كوچهمیزین باشیندا كی داش كؤرپو ده، «اؤلو یویان بیت قابیغی» اوتوروب منی گؤزلهییر. اونو گؤرركن قورخدوم قاچدیم كی بیر دن بیره دَیدیم فالا باخان عرب آغایا. او آغیر-آغیر قیچلارینی یئرده سورویه سورویه جیبیم ده كی خیردا پوللارین سسینی ائشیدنده منی چكدی خان كَروانساراسینین آغزینا و تك دستهلی گؤزلویونون آلتیندا، ایری گؤزلری گولهرك دئدی:
- پوللارینی وئر منه كی بو گون سوفته سندندی. ایندی تاس آتیب كیتاب آچاجایام كی گؤرهم طالعینده نه لر وار.
او تاختا تاباغینی آچیب دؤشكجهسینین اوستون ده اوتوراراق آنا ددهمین آدینی سوروشوب میس تاسلاری بوش جاما آتدی.
سن بؤیوك بیر كیشی اولوب اورهیینده كی آرزولارین بیر آزینا چاتاجاقسان، بیر آزینادا یوخ. اؤلو یویاندان دا قورخما كی اودا اونون چؤرهك آغاجیدی. قورخسان قورخ ایكی اوزلولردن! –عرب آغا سورا منیم پوللاریمی قایتاراركن دئدی: «ددهن بیلسه كی بیر قیران پول خَشلیییبسن، قورتولاجاغین اولمویاجاق. ددهن ابراهیم خلیلی من سندن یاخجی تانیرام. سن جهنمده گلیب یاپیشاجاقسان منیم یاخامدان. چیغیر باغیرا حؤوصلهم یوخدی.»
هاوا یاواش-یاواش ایشیقلانیردی كی من گئتدیم توكانیمیزی آچیب دؤشهیم كی فرشچی بازارین آغزیندا «پیشیك بیغی» گؤردوم. او «عبدیل فیشقاچی»نین باشماقلارینا نال چالاراق اونلاری بُویویوردی. عبدیلین ایشی یای لاری آیران ساتماق ایدی و چییینلرین ده بؤیوك بیر میس گوروم دولاندیراراق بئله دئیهردی:
«آیران دی بوزدی یاریسی سودی. ایش سن ده بودی ایشمهسن ده.»
پیشیك بیغ لا عبدیل فیشقاچینین یولداشلیقلاری منه چوخ عجیب گلدی. نییه كی عبدیلین ایشلریندن بیری ده گون بوُیو بازاردا پیشیك بیغی جینلندیرمك ایدی. او پیشیك بیغین یانیندان كئچهرك ماویلداردی و پیشیك بیغ دا پینهچیلییینی اؤتوروب باشلاردی اونو قاوالاماغا. آمما هر آغیز-دان بیر ماویلتی چیخدیقدا، او بیلمزدیهایانا گئتسین كی آخیردا دئیینه-دئیینه قاییداردی ایشینین باشینا. ایشی قاتان عبدیل اولسادا جماعت بیر- بیرینه گؤز-گؤز ائدیب معركهنی قیزیشدیراردیلار. آنجاق آرواد اوشاق بازارا چیخاندا و آل وئر شیرینلشدیك ده، شوخلوقلار كسیلردی. آمما دوز بو واختلاردا دا «بامادور» تاپیلاردی. قوجا بیر كیشی كی بامادور دئدیكده باشلاردی یامان یوغوزا. آرواد اوشاق دا بیلهسینه كار ائتمزدی. وای وایلی ایدی كی بازار دا شولوغ اولا كی اوندادا لاپ اَنگی قیزیشاردی. «الوان علسگر»ده كی الده چوماغ شَهَری گزهردی، اونون سسینی ائشیدهرك توتماسی توتوب آزقالا دلیلردی و گئدیب یاپیشاردی «یورقان علی» نین یورقانا بنزهر چاكئتیندن كی نییه بامادوری اَزمك عوضینه ایشین اولوب «حوققا ماشا»ینان دئییب گولمك.
«حوققا ماشا» كی یایی قیشی قالین پالتووونو چیخارتماق بیلمزدی و ایشی اَل ده سیچان تلهسینن ماشا ساتماق ایدی، «الوان علسگری» گؤرهن كیمی جینلری توتوب دابانا قووت قاچاراق اونا پیس-پیس یامان لار دئیهردی.
آمما ایندی بازاردا هئچ بیرهای-كوی یوخ ایدی و ائشیدیلن سسلر چؤرهكچی خانادان ایدی بیر ده پیشیك بیغلا عبدیلین اِهمالجا پیچیلداشمالاری. من كی آغزیم آجیشیردی و اؤلو یویانی گؤرندن بئری اونون خوفی هله جانیمدان چیخمامیشدی بیلمم نه اولدو كی بیردن بیره ماویلدادیم و گؤتورلهنیب قاچاراق، پیشیك بیغ دوشدو دالیمجا. قاچدیم بؤركچو بازارا و اوردان خَرَزی بازارا كی پیشیك بیغ منی توتها توت دا بیری ماویلداراق منی بوراخیب قاچدی اونون دالیجا.
یئتیرمیشدیم توكانیمیزا و آچاری سالیب قیفیلی آچاراق خفهیی قاغزایاندا گؤردوم رنگی روفوم آغارسادا، پارچالانمیش دوداغیمدا بیر نئچه دامجی قوروموش قان واردی. باشیمی آشاغی سالیب توز سیلكنله آینالارین توزونو آلاراق بیردن بیره بوتون آینالاردا اؤلو یویان بیت قابیغینی گؤروب دیكسهنركن باشیم دَیدی اونلارا. آینالار سیندی تیكهلری پول-پول اولوب نئچه سی تانقیلدی باشیما. اؤزومه گلدیك ده گؤردوم توكان دولدی آدامنان و منی دیشاری چكهرك «علی قارقا» تورباسینا ییغدیقی جیریق كار كاغاذلارینان باشلادی باش گؤزومون قانین سیلمهیه. اؤلو یویان دا كی سحری گلمیشدی بازاردان سیدیر كافور آلا منی آتدی حامبال عابباس زاده-نین پالانی اوسته. حامبال عابباس زاده منی مریضخانایا قاچیرداراق دئدی:
-آدیم حامبال اولوب پالان گزدیرسمده ایندییهجان حامباللیق ائلهمهمیشم. اصلن من اگر حامبال اولسایدیم سن یونگوللوك ده یوكی آپارا-آپارا بَیه زیققیلداردیم؟ بیر زامان گؤردوم كی آدام لاردان بئزمیشم و دئدیم گرك آداملیقدان چیخام. اَلیمی آغ قرهیه ویرمادان بیر پالان آتدیم چیینیمه و منی داها هئش كیم آدام حئسابلامادی. نییه كی كاسیبی بو دونیادا هئش واخت آدام حسابلامازلار. ایندی چوخ راحَتم. جماعت دلی بازدی و او زاماندان بویانا اعصابیم دا راحت!
مریضخانایا چاتدیقدا، پول وئریب قبض آلمادان منی معاینه ائتمهدیلر كی عابباس زاده بیردن بیره منی اورا قویوب قاچدی، آمما چوخ چكمهدن گؤردوم «جوما آخشامی» نین اَلین دن یاپیشیب چكدی ایچَری. جوماآخشامینین مسجیدلرده باشماق جوتلهمهسین گؤرموشدوم و بیلهسینه سئفئه دییهردیلر. اونلار تئز قبض آلیب منی آپاردیلار دوكتورون یانینا. دوكتورون تاپشیریغینان باشیما بخیه ووروب، ایینهلر اَتیمی سانجاركن آنا-آنا دئییب بركدن چیغیردیم و گؤزلریمی آچدیقدا گؤردوم آنام باشیم اوستوندهدیر. اونون یاشیل گؤزلرینی دانیشدیقجا سئل آپاریردی و آتام دا گوله-گوله دئییردی:
- بیرده او اولار اوغورلوقجا سینامایا گئتمز. اؤزوده او سینامایا كی قاباغی دولودی قرهخال سالیب خوروز دؤیوشدورنلرینن.
گؤزلریم قره لدی گؤردوم اؤلو یویان بیر دسته آغ كفنلی آداملارلا گلیر اوستومه و اونلاری آناما گؤسترهرك قیسیلدیم قوجاغینا. اودا آتاما هیسله نیب دئدی:
- بو اوشاغین باشینا هاوا گلمهسه یاخجی دی! قیرنیسلیق دا بسدی و دیلنچیلیییندن ال گؤتور. بیر تئلویزیون آل كی اوشاقلار كوچه باجادان ییغیشیب ائوده بیر دیلخوشلوقلاری اولسون. جومعهدن جومعهیه او خارابا توكانیدا بئش دَیقه باغلا بونلاری چیخات گزیب دولانماغا تا بو اوشاقلاردا بیلسینلر كی ددهنین ائله تك ایشی اوشاغی دؤیوب اوننان ایش چكمك دَییل! واللاه دا بیخمیشام. دئییردیم بو قَدر اوشاقی قویمایاق اولسون كی، دئییردین مچید ده دئییرلر اوشاق سالدیرماق یا حامیله اولماماق اوچون حب یئمك بؤیوك بیر گوناهدی. ایندی ده باهانان بودی كی عالیملر دئییرلر داما آنتئن ویرماغینان موسلمان دامینا خاچ آسماغین هئش فرقی یوخدی. آمما بولورم كی همهشه سنه موهوم اولان بئش تومن جیبین پولودی. قورخوردون كی دوكتورا گئدیب پول خَشلییم و ایندی ده تئلویزیون آلمیرسان كی جانیندان پول چیخماسین. آمما نوزول وئرنده به نییه هئچ او مچید ده ائشیتدییین سؤزلر یادان دوشمور؟! دوزی لاپ بئزمیشم! سنین دردین منی اؤلدورمهسه یاخجیدی!
آذربایجان-دا یاشایان غئیراینسانی عادت
خوی دا، 1338-جی ایلده دوغولان رمانچی، شاعیر و خالق فرهنگینین آراشدیریجیسی «علیرضا ذیحق»، حئکایه ادبیاتیندا مخصوص اوزللیکلره صاحیب اولان چاغداش یازاردیر و یازدیغی حئکایه لرین دیلی و غیرمعمول ایفاده سی اونون یارادیجیلیغینی تخیل ساحه سینده و بیان نوعوندا گؤرکملی و سئچکین ائدیر.
بو یازار یوخاری دا یازیلان حئکایه سینده، آذربایجان-دا یاشایان غیراینسانی بیر فرهنگه ایشاره ائدیبدیر. گئچمیشده؛ البته نه چوخ اوزاق بلکه یاخین گئچمیشده، آذربایجان جامعه سینده اینسانلارین ایشلرینه، عادتلرینه و ذهینسل-فیزیکسل قصورلارینا باخاراق بیر لقب دوزلدیب، او آدامی بو لقب ایله تانیدیب و اونو بیر عمور بو چیرکین آدینان یاشاماغا محکوم ائدیردیرلر. دبنگ آداملار دا بو لقبی تیکرار ائله مک له، لقب صاحیبینی کیچیلدیب، اینجیدیب و بونونلا اؤزلرینه خوشلوق و گولمک یارادیرمیشلار. بو لقب-لر: «الوان عسگر»، «حوققا ماشا»، «یورقان علی»، «پیشیک بیغی»، «عبدیل فیشقاچی»، «اؤلو یویان بیت قابیغی» و «فیشقا جاواد»، «جاواد نعره»، «کورپه حمید»، «تورش الچه»، «توش لومی»، «کاظم سیبیل»، «جین عسگر»، «حسين اوش دوداخ»، «كار غلامرضا»، «كور نادر»، «مال یوسوف»، «قره یوسوف»، «شوربا تقی»، «كچل اصلان»، «ساری تقی»، «يانيق عاباس»، «قئرئخ حيدر»، «كور ميررحيم»، «مير قارقا»، «ساری قولوخان»، «يوسوف سيناما»، «عُمر حسن»، «افعی حميد»، «كتدی اكبر» و…بو چیرکین عادته میثال اولا بیلر.
اومود کی ایندی آذربایجان-دا بو اوتانمالی و مذموم فرهنگ اورتادان قالدیریلمیش اولا!
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab