عباسقلی مهدیراده صحت ۱۲۵۲جی ایلده شاماخيدا بیر روحانی عائیله سینده آنادان اولوب، ۱۶ ياشيندان آذربايجان ادبياتينا درين ماراق گؤستهریب و سيدعظيم شیروانی تأثيري آلتيندا غزللر يازماغا اوز گتيرير. آتاسی بیر مکتب ملاسی ایدی، عباس ایلک تحصیلینی آتاسی یانیندا اؤیرهنیر و بیر حکیم اولماق اوچون تحصیلینی دوام ائتدیریر، آنجاق تحصیلینی بیتیرندن سونرا معلم لیک ایشینه داها آرتیق ماراقلانیر و وطنینده اوشاقلاری تربیه ائتمک اوچون چالیشمالارینی وطن اوغروندا و ائلی یولوندا حدّتلندیریر. صحت علم پرور بير انسان اولاراق، تحصيلي تكميل ائدیب جامعه نين خدمتي اوچون، ان چوخ ضرورتی اولان ساحهده چاليشماغی سئچیر. الده اولان معلومات اساسیندا دئمک اولور صحت، تحصیلینین دوامینی “حاجی جبار ثابت” یانیندا بیتیریر و سونرا طبابت تحصیلی اوچون سفره چیخیب، بیر زمان ایراندا – مشهدده درس آلیر. سونرا تهرانا دؤنور و ناصرالدین شاه دورونون ان آدلیم مدرسهسی اولان “ناصریه”ده تحصیل آلیر. ۶ ایل بو تحصیل دوام تاپیر. بورادا حکیم لیک بیتیگی الده ائدهرک، بیر زمان ایراندا طبیب لیک ایشینه مشغول اولور. ایرانین مختلف شهرلرینه سفر ائدیر؛ او، حکیملیکله برابر اجتماعی اوضاع ایله تانیش اولور و سونرا اؤز آنایوردونا دؤنور. داها معلم لیگه اوز گتیریر و الینه قلم آلیب یازماغا باشلاییر.
اونون اثرلرينده چركين ليكلردن، عيبه جرليكلردن تنقيد، اساس يئر آلير. او، اينانير كي دنيا دييشمه ده دير و بيزده دييشمه ليييز:
بو زمان سيز بويورون كهنه اوصول
عيبدير، عيب؛ دئييلدير مقبول.
چونكي ايندي دييشيب وضع جهان
باشقادير ـ باشقا تقاضاي زمان
فكريميز تربيه ي ملتدير
قصديميز ملته بير خدمتدير…
عباس صحت «دبستان» و «مكتب» آدلي درگيلرده مقالهلر يازير. ۱۲۹۰جي ايلده ايكي كتابي چاپ اولور: “مغرب گونشلري” (ترجمه لر) و «سينيق ساز». صحت شعرله برابر، گؤزهل نثر يازان بير يازیچيدير. اونون ۱۸ – ۱۵ جلدليك بؤيوك حجملي روماني «ولگا سياحتي» بؤيوك ائپيك بير اثردير. آيري رومانلاريندان “علي و عايشه”ني آد آپارماق اولار. اوشاقلارا يازان شعرلرده علم، ادب، صنعت و مدنيت تبليغي ان اساس يئري توتور.
صحت شاعیرلیگه کلاسیک فورمالارلا باشلامیش و سئوگی شعرلری سؤیلهمکله اؤز استعدادینی بروزه وئرمیشدیر، آما چوخ تئز بیر زماندا جامعهنین دردلرینی گؤروب – دوشونور و یولونو بو اساسدا سئچیر:
اورهییمده داها یوخ قونچه دوداقلار دردی،
واردی ائو دردی، قادین دردی، اوشاقلار دردی. . . .
بو دردلری آنلایان شاعر، داها یارین دوداغینی، زولفونو و یاناغینی تعریفله مکله اوره یینی خوش ائتمه ییر و انسانلارا اوز چئویریر، دردلری سؤیله مک اوچون یومروقلارا دؤزدویونو ده آچیقلاییر:
حقّه، ناموسا، نجاتا، قلمه آند اولسون،
عرشه، فرشه، گونشه، صبحدمه آند اولسون،
چوخ حقیقت منه تلقین ائله ییر وجدانیم،
یوخدور اوندان بیرینی سؤیله مه یه امکانیم.
دانیشارکن حقی گؤیدن یئتیشن بویروقلار،
تیخانیب سؤزلریم آغزیمدا قالیر یومروقلار.
عباس صحت سفرلر ائدیر، بیر زمان دا روسیه ده بو سفرلرینی دوام ائتدیریر. اؤز یوردونا دؤندوکده “رشدیه” آدینا مکتبخانادا تدریس ایش ایله مشغول اولور. همین زماندان ادبی ایشلره داها آرتیق ماراقلانیر و ۱۹۰۵جی ایل روس انقلابیندا فعالجاسینا اشتراک ائدیر. ادبی ایشلری، بو زماندان داها آرتیق اؤزونو گؤسته ریر. صحت فارس، عرب و روس دیللرینی اؤیرنمیش و درگی – مطبوعات دُنیاسی ایله تانیش اولموشدور. فرانسیز دیلینه ده تانیش ایدی. بئله لیکله آذربایجان ادبیاتینا یئنیلیک گتیرمه حرکتینده رول اوینایا بیلیر. “حیات” درگیسی نشر اولاراق “یئنی شعر نئجه اولمالیدیر” عنوانی آلتیندا اؤز ایده لرینی آچیقلاییر. سونرا «دبستان»و «مکتب» نیز درگیلرینده مقاله لرینی چاپ ائتدیریر. (جواد هیئت، ص ۸۴). ۱۹۱۲جی ایلده اونون “مغرب گونشلری” و “سینیق ساز” آدلی اثرلری نشر اولونور.
صحت هم شعرده و هم دوز یازیدا مهارتلی بیر یازاردیر. اونون “یوخسوللوق عیب دئییل”، “قاراگونلو حلیمه” آدلی اثری روس ادبیاتی تاثیری آلتیندا اولورسا دا، ۱۹۱۷جی ایلده چاپ اولماسییلا توپلوم طرفیندن یاخشی قبول اولونور. “وولقا سیاحتی” عنوانلی رومانی ایله داها آرتیق شهرت قازانیر و ادبی نقدلر اونون بو اثرینی قیمتلندیریرلر.
شعر دُنیاسینا سیدعظیم شیروانینین شعرلری ایله آددیم آتیر و اوندان الهاملار آلیر، آنجاق بیر معارف پرور شاعر کیمی تانینیر. عینی حالدا صابردن الهاملی شعرلری بیه نیلیر. اؤزو ده صابر حقینده بئله سؤیلور:
صابر! ای ان سئویملی شاعریمیز
مقتدر دوزلو سؤزلو شاعریمیز
صابر، ای عالم خلقه ترجمان
ای هر آندا کسه کس زهر اودان
باشقا یئرلرده صابره حُرمتله توخوناراق، اونون شعرلرینه جواب وئریر. صحت کلاسیک ادبیاتیمیزلا یاخیندان تانیشدیر و شعرلرینده بؤیوک شاعرلریمیزین ایزینی ایزلهییر:
کؤنلومون سئوگیلی محبوبو متیم
وطنیمدیر، وطنیمدیر، وطنیم.
گؤردویونوز کیمی، صحتین بو غزلی، مولانا فضولونو خاطرلاییر:
وطن – اجدادیمیزین مدفنی دیر
وطن اولادیمیزین مسکنی دیر.
.طنین سئومه ین انسان اولماز
اولسا اول شخصده وجدان اولماز.
وطن سئوگیسی بوتون شاعرلریمیزین شعرلرینده سسله نیر و زمان ایستهیی ده بودور. عباس صحت، زمانهنی ده یاخشی تانییر؛ خرافات، موهوماتی گئری قویوب علم و فنه آلیشماغی اؤز خالقینا اویغون بیلیر و اوجا سسله دئییر:
گؤر صنایعده کی معجزاتی
خاطریندن سیل او موهوماتی.
اقتدا ائتمه قضا و قدره
عُمرونو وئردی بو سؤزلر هدره.
بخت و قسمت کیمی الفاظی اونوت
سعی ایله بازوی اقبالین توت.
نَرهیه ایستریسن زورلار آپار
مرکزیندن یئری لازمجه قوپار.
یوخدور عالمده بوگون امر محال
علم و فن اول سؤزو ائتمیش ابطال.
علمینه، قوّتینه هر کیشی نین
باغلیدیر بختی – رواجی ایشی نین.
عباس صحت علمه ماراقلی، بشریّته محبت بسله ین و صنعته گؤز تیکن – علاقه بسلهین بیر شاعردیر. زمانه سینده اوز وئرن انقلابی حرکتلری تاریخ قانونونا اویغون بیله رک، حرکتلره قاتیلیر و توپلومون گلیشمه لری اوچون الیندن گله نی اسیرگه میر. اونو، ملّیلیک، ملت و آنادیلینه حُرمت و سئوگی باشقالاریندان آییریر. بؤیوک شاعر و یازیچی، ایلک اؤنجه کلاسیک ادبیات شیوهلرینه باغلی اولوب و غزل – قصیده یازماغا ماراق گؤسته ریرسه ده، گئت گئده زمان ضرورتلرینی دویور و زمانایا اویغون ادبی فورمالارا یاپیشیر. گون مسئله لرینی آراشدیریر و عینی حالدا اوشاق ادبیاتینا، هنره و انقلابی حرکتلره اؤنم وئریر. ۱۹۰۵جی ایلین انقلابی اوندا بؤیوک ائتکی یارادیر و شعرلرینده خالقی اویتماغا چالیشمالارینی چوخالدیر. اونون شعر باخیشی دهییشیلیر و یئنی شعر فورمالاریندا یازیر؛ حتا طبیعتدن یازان چاغ دا، شعرلرینده یئنی لیکلر گؤرونمه ده دیر. اؤرنه یین:
یاز موسمی ائندیکجه سمادن یئره آخشام
گون نوری وئریر داغلارا مین رنگ دالآرام
آهسته لیگی نین افقه ائیلهییر آهنگ
صفای سمادا گؤرونور شوق فضارنگ.
آنجاق همین انقلاب حرکتی اوندا روحیه و شعر باخیشیندا دییشیک لیک یارادیر و بشرین سعادتی اوغرونا یؤنلدیر. همین یولدور کی اونو انسان سعادتینه ماراقلاندیریر و اوجا سسله دئییر:
سن مکافاتینی انسانلیغا خدمتده آرا!
و صابرله سس بیر اولور اورادا کی دئییر:
کیم کی انسانی سئور، عاشق حریت اولور،
بلی، حریت اولان یئرده ده انسانلیق اولور!
صحت مشروطه انقلابینا دایر ده شعرلر یازمیشدیر. شاعر، شعرلرینده خالقینین دردلرینی سؤیلهییر. او اؤز شعرلرینی بیر “سینیق ساز” کیمی تعریفله یه رک، آنجاق خالقینین دردلرینی سؤیله دیگینی بیلدیریر، آجی اولورسا دا دردلرین دواسی اولدوغونو سؤیلور و بئله یازیر:
دینله الحانینی سینیق سازین
ملته قلبا آغلایان باجیدیر.
اودلو مضمونلاری سویوق یازیمین
خسته روحون دواسیدیر، آجیدیر.
عباس صحتین “علی و عایشه” عنوانلی بیر رومانی دا واردیر. ۱۹۱۸جی ایلده، ائرمنیلر حاکم اولاراق، صحت و عائیله سینی سیخما – بوغمایا توتدولار و ائولرینی خراب ائتدیلر. شاعر بو باسقیدان عائیله سیله برابر کردامیر شهرینه و سونرا گنجهیه قاچماغا معروض قالدی. آما بو باسقیلار آلتیندا ۱۹۱۸جی ایلده بئیین سکته سی نتیجه سینده دنیادان کؤچدو.
صحتین سیاحتلری ده اوخومالی و عبرت آلمالی دیر. چکیجی نوکته بوراسی دیر کی بونلاردا عباس صحت اؤز یاشاییشینا دا اشاره ائدیر. او جمله دن بیر شعرینده بئله سؤیله ییر:
عشق زنجیری قیریلدی، یول آچین
ای اوشاقلار خولولو گلدی، قاچین.
اود ساچیر آغزی، وجودی آلیشیر،
اود توتور کیم اونا بیر دم یاناشیر.
مغزی بیر صاعقه، بیر وولکاندیر،
کؤنلو نیران، عملی خسراندیر.
دالدیغی فیکری درین دریالار،
دوشدویو عشقی چتین سئودادیر.
قلبی قان، حالی یامان، خانه خراب،
گؤز یاشی ایچدیگی سو، باغری کباب
ساتدیغی جنسی بؤیوک نیّتدیر،
آلدیغی نفعی فنا تهمتدیر.
فکری عالی، بدنی خوار و ذلیل،
آدی صحتایکن، اؤزو خسته – علیل.
قانلی اللرله تیخانمیش نفسی
باغیریر، چیخماییر اما کی سسی.
چیرپینیر بلکه قوتارسین اؤزونو
دینله ین لر ائشیدیرلر سؤزونو.
شیشه چکسز ده دیریکن اتیمی
آتمارام من وطن و ملتیمی.
آذربایجان رئالیزم ادبیاتیندا چالیشان بؤیوک شاعرلر آراسیندا، عباس صحتین گؤرکملی بیر یئری واردیر؛ آنجاق بو شاعرلری تانیماق، بوگونکو دورومدا اؤنملی و گرکلی ساییلیر و سئویندیریجی حالدیر کی بو ایشی بیر گنج یازاریمیز – “علی اصلانی” جنابلاری اؤز باجاریغی و علاقه سی اوزره سئچیب و خالقیمیزا هدیّه ائتمیشدیر؛ گؤردویو ایش اؤنملی اولاراق لازم اولان بیر ایشدیر. یازیچیمیزا اوغورلار دیله ییر، قلمی نین یازار اولدوغونو آرزیلاییرام.
م. کریمی
۲۱/۰۹/۱۴۰۰
قایناقلار:
م. کریمی، آذربایجان چاغداش ادبیاتی، تبریز، انتشارات نباتی، ۱۳۹۵٫
دکتر جواد هیئت، آذربایجان ادبیاتینا بیر باخیش، تهران، ۱۳۸۶٫
میرجلال؛ ف.ج. حسینوو، ۲۰جی عصر آذربایجان ادبیاتی، باکی، ۱۹۶۹٫
azb_Arab azb_Arab ace_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab urd_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab