کریم مشروطه چی، سؤنمز تخلوصو ایله تانینان شاعر، چاغداش ادبیاتیمیزین گؤرکملی سیمالاریندان بیری دیر. آذربایجان چاغداش ادبیاتینیناؤن سیرالاریندا دایانان سؤنمز شاعر، یارادیجیلیغی، درین ائتکیسینی شعریمیزه بوراخاراق، دۆنیا ادبیاتینا یوکسهلن شعریمیزین گؤرکملی و دیرلی شاعرلریندندیر. سؤنمزین یارادیجیلیغیانقلابدان سونرا الیمیزه چاتیبسا داآنجاق اون ایللر بوندان اؤنجه یازیب –یارادیب و شعرلری دیللرده اوخونوردو. تکجه انقلاب عرفه سینده دیلیمیزین دیرچه لیش چاغیندا سؤنمزین شعر دفترلری یاییلما امکانی الده ائده رک چوخ آز بیر زماندا اللره دوشور و آلقیشلانیر.
انقلابدان سونرا شعریمیز داها دیرچلمیش و سؤنمزین یئری ده اؤزو اوچون ساخلانیلیر. شعریمیزه بؤیوک ایلهاملار وئرهن و بوتون شعریمیزه کؤلگهسالان شاعیر، هلهده اؤز ده یری قدهر تانینمامیش، گنجلریمیز لازیمی قدهر تانیماییرلار. شاه رژیمی نین سیخینتی –بوغونتو گونلرینده ده اونون گؤزه ل و ده یرلی شعرلری اوره کلریمیزه سرین بیر سو چیله میش.
الینیزده اۏلان بالاجا کتاب- ائلیمیزین سؤنمه ین شاعری –کریم مشروطه چی نین ادبی یارادیجیلیغینا باغلاناراق، شاعریمیزین تانیماسیندا و گنجلریمیزه یئنی بیر سؤز یولو گؤستره بیلسه، یازار اؤز مقصدینه چاتمیش اولاجاقدیر، بو اثرسؤنمزین یارادیجیلیغینا ایلک آددیملاردان ساییلیر. اولسون کی اونون مینلرجه یولونو داوام وئرهنلر، بالاجا بیر پای ساییلسین.
یاشاییشی
كريم مشروطهچي سؤنمز تخلصي ايله بوگونكو آذربايجان شعري نين ذيروه سينده دايانان محتشم شاعيرلريميزين بيري سي ديركي 1307 جي ايلينده تبريزده آنادان اولوب، زمانه ميزين ائنيش- يوققوشلو آخيميني دالدا قويوب، توفانلاري باشدان كئچيريبدير. شاه رژيمي نين استبداديندان قاچا بيلمه ييب. دوستاقلارا سورگونلره ده معروض قاليبدير. آنجاق بير آن دا سوسماييب، حالقيميز اوغروندا دايانمادان چاليشيبدير.
کریم مشروطه چی ابتدائی تحصیلینی تبریزده بیتیریب، ایکینجی دونیا ساواشی باشلاناراق، عاییله سینه یاردیم ائتمه نظریله درسی بوراخیب و جوراب –تریکو کرخاناسیندا ایشله مه یی سئچیر؛ آنجاق بیر آن دا یازیب –پوزمادان ال اوزماییب ساواد قازانماق اوچون ده چالیشیر. 1328 ایلینده عسگرلییه گئدیر. زمانین گلیشی ایله، گنج کریم ده سیاست ایشینه قاریشمامیش اولماییر. آنجاق اؤز دئدیگینه گؤره، محمد بی ریانین بیر گون شعر دیکله مه سی و وطن اوغروندا هیجانلی بیر شعر، گنج کریمی ده شاعر اولماغا سوق ائدیر. یاواش –یاواش شعر قورجاناقلاری اونون اوره یینده ده شعله چکیر و بیر گون اؤزونو گؤسته ریر.
1332 جی ایلده گنجلر و اؤیره نجی لر فستیوالی مناسیبتی ایله رومانیایا سفر ائدیر، اما سفری سونا چاتمامیش، یولدا ایکن محمد مصدقه قارشی کودتا، گنج و احساسلی شاعری تاثیرلندیریر.
شاعر، ایشله مکله برابر دیپلومونو آلیر و بیر شرکتده محاسب کیمی چالیشیر. بیر آز کئچمه دن باک ایشینه قاریشیر و استخدام اولور. اوخوماقدان دایانمایان کریم، حقوق فاکولته سینی ده بیتیریر و بانک وظیفه لری داها دا آغیرلانیر و نهایت انگلیسه گؤنده ریلیر. اورادا شاعریمیز بانکدارلیق درجه لرینی سونا چاتدیریب، بانکین مدیر عامل معاونی کیمی مهم بیر مقاما چاتیر.
سؤنمز 1339 ایلینده ائوله نیر. 1359 دا تهرانا گلیر. یاشینین چوخلوغونا باخمایاراق، بیر آن چالیشمادان دایانمامیش و بونون یانیندا گرگین بیر ادبی فعالیتی ده ایره لی سورموشدور. سؤنمز همان 1324 ایللرینده شعره ماراق بسله میش و شعر سؤیله مه یه اوز گتیرمیشدیر. آنجاق اؤزو دئمیشکن، شعر ساحه سینده جدی فعالیتی 1351 ده داوام ائتدیرمیش و انقلابدان اؤنجه "آغیر ایللر" اثرینی یازمیشدیر.
سؤنمزین بارلی ادبی فعالیتی وارلیق درگیسیله داها گوجله نیر و گونو –گوندن داها دیرلی شعرلر اؤز خالقینا هدیه وئریر. بوگون سؤنمزین شعرلری چاغداش آذربایجان شعریمیزین زیروه ده دایانان ان گؤزه ل اؤرنکلریندن ساییلیر. اونون سلیس و اوبرازلی شعر دیلی، چاغداش آنا دیلیمیزین ان گؤزه ل و احساسلس نمونه لریندن ساییلیر.
شاعرین اثرلری
شاه دوورونده «آغير ايللر» شعري دفتريني يازان شاعير، انقلابدان سونرا، «آمان داغلار»، «شئح مونجوغو»، «عيسانين سون شامي» «بو ياشدا» شعر اثرلريني خالقينا اتحاف ائتميش، نثر ساحه سينده ده بؤيوك باجاريليقا «حسرت چلنگي» و «ايملاميز حاققيندا» اثرلري ياراتميشدير. بونلارلا برابر «حيدر بابايا سلام» ين فارسيجايا شاعيرانه ترجمه سي، شاعيريميزين شعريت كارنامه سيني داها زنگين لشديرير. ايللربويو- وارليق درگي سينين اكثر نمره لرينده ده يرلي مقاله لريله چيخيش ائدير.
سؤنمزين شعرلري شاهين بوغونتولو زامانيندان بوگونه قدهر ديللر ازبري اولوب و چوخلو شعرلري بوگون موسيقي ميزده سسله نير. اونون درين توپلومسال گؤروشلري، نجيب شاعيرانه دويغولاري، اينسان سئوه رليك فيكيرلري هر اوخوجونو جلب ائدير و شاعيريميزي اوره ك لرده يا شادير. شاعيرين ايلهام قايناغي، گرچك حياتدان گؤروب- گؤتوردويو تجربه لر، تاثيرلنديگي حادثهلر و ياشانتيلار اولموشدور. شعريلرينده ياشايان دوشونجه لرين ماياسي گرچك حيات اولموشدور.
سؤنمز شاعیریمیز، بوتون بارلی –گؤزه ل عمرونو خالقینا ادبی اثرلر یاراتماقلا کئچیرمیش و بو دیرلی 50 ایل عرضیده نئچه –نئچه اثرلری تحفه وئرمیشدیر. بونلاردان بئله آد آپارماق اولار :
آغیر ایللر
«حيدربابايا سلام» ین فارسجا ترجمه سی[1]
عيسانين سون شامي
قارانقوش یازی گؤزلر[2]
شئح مونجوغو
آمان داغلار،
املامیز حفینده[3]
حسرتین چلنگی[4]
اثرلرین آراشدیرماسی
سؤنمزین دیرلی اثرلریواردیر. اونون آخیجی، سلیس و اوبرازلی دیلی، چاغداش شعریمیزین گؤزه ل نمونه لریندن ساییلیر. ایندی ایسه لازیم گلیر اونون تک –تک اثرلرینه قیسسا بیر نظر سالاراق، اثرلرینی گؤزدن کئچیره ک.
آغیر ایللر
شاعيرين ايلك اثري اولان «آغير ايللر» 1356 جي ايلنده يارانيب قورتارير. بو اثر، «حيدربابايا سلام» ساياغيندا و فورماسيندا اولاراق 174 بنددن عبارت دير. بو اثرين محتواسي ميللي دويغولارلا دولودور و خالقيميزين باشيندان كئچيرديگي اولايلار بوردا ديله گلير و شاعيرين شعره اوز گتيرديگي نه دنلر ده سؤيله نيلير.
اوگوندن كي ديلم «لهجه» ساييلدي
ياتميش طبيعيم بير ديسكينيب آييلدي
بو آييقليق اؤلكه ميزه ياييلدي
دامارلاردا غيرت قاني قاينادي
پاسلي قلم اليميزده اوينادي[5]
آنجاق شاعير 1333 ايلينده بير فارسيجا ماهنيدان ايلهام آلاراق آشاغيداكي شعري ياز ميشديركي او آغير ايللرده داغچيلارين ديللرينده اوخونوردو:
آچيل سحر
اويان گونش
آچيل بوسون نفسده
بو قارانليق قفسده
سن ايله من تاپيم يئني حيات
ايشيقلارين ساچيلسين
چيچك لريم آچيلسين
بو ائللره باغيشلاسين نجات....[6]
سؤنمزين نئچه شعري اوستاد علي سليمي نين و حسن دميرچي نين آهنگ لري ايله بسته لنميشدير.
عیسانین سون شامی
شاعيرين انقلابدان سونرا ايلك اثري «عيسانين سون شامي» دير. بو اثر چاغداش شعريميزده بير دهيرلي حاديثه دير چونكي بير منظومه اولاراق درين معنالي سؤزلري دئمك ايسته يير. شاعير اوز گؤردويوندن دانيشار. بيرگون ميانادا بير چاخير ايچه ني شاللاق وورورلار. چاخير ايچهنين با لاجا اوغلو آتاسينين شاللاق وورولماسيني گؤرور. تاثر له نير. آنجاق شاعير بو اولايدان ايلهام آلاراق عيسانين سون شامي داستانيني قلمه آلير. بئله يازيركي لئوناردو داوينچي مشهور ايتاليا هئيكل تراشي «عيسانين سون شامي» تابلوسونا چكمه يه باشلايير. آنجاق اونا مودئل لازيم دير. ايلك اؤنجه ائله بير آدام لازيم دير گؤزه ل، تميز، نجيب و پاك بير اينسان اولاراق عيسا اوچون مودئل اولماغا لاييق اولا. داوينچي گزير- دولانير- بير گنج و گؤزه ل اوغلانا راست گليركي گؤزه لليك ده، متانتده، و وقار و نجابت سمبلي كيمي اولابيلر، صداقت، صميميت و پاكليق اوز- گؤزوندن تؤكولور. صنعتكار اونلونلا دانيشير و مودئل اولماغا راضي لاشير. تابلونون بير بؤلومو قورتارير. صنعتكار12 نفر تابلودا اولان شخصيتلر اوچون مودئل تاپير تابلوسونو يارادير، آنجاق يهودا اوچون بير مودئل تاپمالي دير. بونا ائله بير آدام لازيمديركي خيانت، خبيثليق، جنايت اوز، گؤزوندون تؤكوله. فتنه، فساد، هر جوره پيس عمل لرين سيمبولو اولابيله. گزير- دولانير، بئله بير آدام تاپا بيلمه يير.
آيلار- ايللر كئچير، آنجاق مودئل تاپا بيلمهيير. داها، داوينچي بو تابلودان واز كئچير و تابلونو قورتارماميش بوشلايير. ايللر كئچر، آيلار اؤتور، 20 ايلدن سونرا، داوينچي داها ايسته يير بو تابلونو قورتاريب، قيراغا قويسون، يئنه باشدان بير مودئل اولماق اوچون بير آدام داليجا گزير. گونلر بونا وقت صرف ائده رك، بيرگون بير آدام تاپير كي اوغرولوق، جنايت و مختلف فسادلارا متهم اولموش، اؤزونده چيركين، كثيف اولاراق اوز- گؤزوندن خيانت و خباثت ياغير. بوندان ياخشي مودئل يهودا اوچون تاپا بيلمزدي. ياخينا گئديب، هر بلايا دؤزور و اونو راضي لاشديرير. بو آدام گليب داوينچي كارگاهيندا مودئل اولور. داوينچي تابلوسونا چكير –قورتارير. سونوندا بير پول مودئلين اووجونا قويوپ يولا سالماق ايسته يير، بو آدم دايانير، تابلويا باخير و صنعتكاردان سوروشور: يادينيز داديرمي بيرگون بو آداما –عيساني گؤسته ره رك- موئدل اولدوم؟
داوينچي يئريندن شاشير: نئجه اولابيلر بير نفر عيسانين پاكليغي، معصوملوغو و گؤزه ل ليينه سيمبول اولان بير كيشي، بوگون- اييرمي ايلدن سونرا- يهودانين خيانت و پيسليك سيمبولو اولا؟ مودئلين اليندن ياپيشيب اورتورماغا چاغيرير. او كيشي ده اگله شيب باشيندان نه كئچرديگيني سؤيله يير و صنعتكار دوشونوركي دوغرودان دوغروسونا بير جامعه و بير توپلوم باجارا بيلر عيسادان بير يهودا يارادا: اييرمي ايلده عيسانين باشينا گتيرهن بلالار، اونو يهودا يا چئويرميش!
شاعير، بورادا جامعه ميزه اوز چئويريب، عيسالاريميز پاك و نجيب ساخلاماق اوچون جامعه ميز اصلاح ائتمه يي ايسته يير و بير كيشيني چاخير ايچمك اوچون شاللاقلاماسيني، ائله عيساني يهودايا چئويرمه پروسئسينده بيلير. شاعير بورادا بئله بير داستاني ياراتماقلا اؤز اجتماعي پياميني وئرير.[7] چاغداش ادبياتيميزدا بئله منظومهلر چوخلو ده يرو اؤنمه ماليك ديلر. شاعيرين بورادا ديليده چاغداش و دوشونمهلي دير.
عیسانین سون شامی شعرلرینه باخیشیمیزدا، اونون بیر مقدمه و 8 پرده ده و بیر سون مؤخره یه راستلاشیریق. داستان باشدان –باشا درین تجروبه لرین و شاعر روحونون چیلغین دویونتولریندن علاوه، اجتماعی بیر باخیشین دا نتیجه سی دیر. آنجاق دونیا گؤرموش ، عینی حالدا یوموشاق خویلو بیر آغ ساققال کیمی نصیحتلرینی دئمکدن چکینمه ییر. باخین :
بیلمم نه دن بو سرت انسان
ال گؤتورمور منملیکدن،
بو ابدی دولانیشدا
انسیتی گؤره –گؤره،
اویغونلوغو بیله –بیله.
شاعر دقیق صورتده دونیادا نه کئچدیگینی بیلیر؛ اما وطنینده هله ده شاللاق و قامچی نین انسانلار؟! تربیه سینده اثری اولدوغونا اینماییر، بلکه انسانی حیوانلا عرضی گؤره نلرین پوچ بئیینلرینده بئله بدبینلیک اولا بیله جه یینی دوشونور. اونا گؤره ده بئله شاللاق وورما صحنه لرینی گؤردوکده آجیییر، گؤوره لیر، دیله گلیر، ساکت اوتورا بیلمه ییر:
بوگون، دونیا ملت لری،
تربیت له، محبت له،
ان ییرتیجی حیوانلارین خاصیتین ده ییشدیریر،
انسانلارلا قونوشدورور،
سن هله ده اؤیونورسن
انسانلاری تاپداماقلا؟!
انسانلارا وعد ائتدیگین کرامتی اونودارکن
بیر انسانی، حیوان کیمی،
مین بیر آییق گؤز اؤنونده
آبیرسیزجا شاللاقلاماق دیانت می؟
بیر ملتی،
بوتون باشقا ملت لره
وحشی کیمی تانیتدیرماق،
او مهربان، باغیشلایان،
عیب لرین اوستون اؤرتن،
بؤیوک تانری گؤنده ردیگی شریعت می؟
شاعر درین بیر درد و دوشنجه ایله شعرینه داوام ائدیر و سؤزونو بو دوشونمزلره دوشوندورمک اوچون بیر ناغیل سؤیله ییر. حضرت عیسادان آلدیغی بیر الهاملی ناغیلی. شاعر داستانی بئله باشلاییر:
بیری وارمیش، بیری یوخموش،
بئش یوز سنه بوندان اول،
ایتالیادا بیر قدرتلی،
بؤیوک رسام یاشاییرمیش،
اونون آدی "لئوناردو داوینچی" ایمیش....
یوخاریدا سؤیله دیگیمیز کیمی داستانی باشا چاتدیریر، بو اومید ایله کی باشا دوشن لر ده اولسون.آنجاق شاعر اثری نین سون بؤلومونده یئنه اوخوجولارینا موراجیعت ائدیر و سؤزونو بئله تماملاییر:
قوی بیلسین کی،
قارانلیغی قورو –قورو تاپدالاماق
جهالت دیر.
قارانلیقلا ووروشماقچون،
گره ک الده
بیر ایشیقلی چیراغ اولسون.
چیراغ یانسا،
قارانلیقلار،
اؤز –اؤزونه قویوب قاچار،
یول –یولاجاق ایشیقلانار،
یول ایسنرسه یاخین اولسون،
ایسترسه ده اوزاق اولسون.
دستانیمی اوخویانلار!
ناغیلیمی دینله ین لر!
هر کیمسینیز،
سیزی گؤروم ،
داماغیز چاغ، اوزونوز آغ،
وجدانینیز اویاق اولسون![8]
بورادا بیر سؤزو ده ایضاح ائتمه لی یم. ایلک دفعه بو اثر تبریزده 1358 جی ایلده چاپ اولدو و ایکینجه دفعه 1380 جی ایلده تهراندا. آنجاق 1378 جی ایلده شاعرین نظریندن بیر دؤنه ده کئچمیشدیر و بو داها گؤزه للیک ده کتابا آرتیریلمیشدیر: او دا اثرین ایکی الیفبادا –عربجه و لاتینجا اولوغودور.
شئح مونجوغو
بو اثر ایلک دؤنه تبریزده و 1374 جی ایلده نشر اولدو. سونرا 1381 جی ایلده آمان داغلار اثریله بیرلیکده تهراندا یاییلدی. شئح مونجوغو دؤرد بؤلومدن عبارت بیر اثردیر. بونلار عبارتدیر:
اوخودوم جناس ایندی
یانماسام اریمه رم
اریمه سم یانمارام
شئح مونجوغو
ایلک بؤلومده ، بیز بیر چوخلو قیسسا شعرلرله اوز –اوزه گلیریک کی اونلاردا شاعر درین معنالارلا برابر شعریمیزین اینجه صنعتلریندن اولان "جناس" هنریندن یارارلانیر. ایکی بند شعر ایله داوام ائدیریک:
دیلیم –دیلیم دوغرا قیزیل آلمانی،
وئر هر گلن یئسین اوندان بیر دیلیم.
اوچ کلمه دیر وارلیغیمی بیلدیرن :
بیر وطنیم
بیر منلیگیم،
بیر دیلیم![9]
بورادا معنا گؤزه للیگی اوخوجونو حیران ائتدیگی ایله یاناشی، شاعرین دیلیمیزین گوجوندن باجاریقلا یارارلانماسینی دا گؤروروک. ایندی ارک حاققیندا بیر شعر:
مغرور دایان، آلنین آچیق، اوزون آغ،
تک آللاها اییل ارکیم، آی ارکیم!
اوندان باشقا سن بیر کسه اییلمه
قارشیندا گؤر اییلر کیم، آی ارکیم![10]
کتابین ایکینجی و اوچونجو بؤلومونده یازیلان شعر لر هم بایاتی فورماسیندادیر و هم جناس صنعتیندن استفاده اولونموشدور و شعرلرین گؤره للیگینه ده هئچ بیر سؤز یوخ هر اوخوجو لذت آپاریب، کتابی یئره قویا بیلمه ییر. اثرین دؤردونجو بؤلومو اولان شئح مونجوغو، هم مضمون و هم فورما جهتیندن فرقلی دیر. بورا مختلف موضوعلار و مختلف شعرلرله اوز –اوزه گلیریک، حتی غزل و قوشما دا بورادا واردیر. آنجاق مونجوق دئدیکده، بیز مورواریلارلا توش گلیریک.
آمان داغلار
شاعیرین بو اثری، ایلک دفعه 1364 جی ایلده و سونرا شئح مونجوغو ایله بیرلیکده 1381 جی ایلده یاییملانیر. بورادا نئچه –نئچه غزل، قوشما ایله برایر بیر سربست شعرله ده روبرو گلیریک و همین سربست شعر، کتابین عنوانی سئچیلمیشدیر.
شئح مونجوغو و آمان داغلار
سؤنمزين اينقيلابدان سونرا ايكي اثري «شئح مونجوقو»[11] و «آمان داغلار»[12] چاپ اولدو و سونرا بو ايكي اثر بير كيتابدا چاپ اولدو[13]. بورادا يازيلان شعرلر شاعيرين شعريت گوجونو سيناماق اوچون بير مئيدان اولموش و سؤنمز شاعيرليك گوجونو بورادا سيناميشدير. باياتي ساياغيندا- 7 هيجالي- يازديغي شعرلري مونجوق آدلاياراق چوخلو مونجوقلار، دؤردلوك لر و روباعي لر يارادير. بير نئچه شعرده بو قايدادان قيراقدا اولاراق واردير، اؤرنك اوچون بوشعري:
قويون دئييم نيه منصوري چكديلر داره
او، حقي بير اوجا يئردن آراماق ايستردي
گؤروب ياتاقدا ياراشماز قووشسا دلداره
اولو مقامينا يارين، ياراقا ايستردي
شماتت ائيله مه سينلر، نه اونا، نه ياره
دارين ديبينده ده زولفون داراماق ايستردي.
آغ اوزله قارشيلاري داري اول ساچي قاره
قارا اوره كلري بلكه قاراماق ايستردي.[14]
سؤنمزين بيرسيرا شعرلري او قده ر اوره يه ياتان و گؤزه ل دويغولارلا دولقوندوركي خالقين ديلينده ازبرله نيب و ماهني كيمي اوخونور، او جمله دن «سنسيزله ميشم«شعريني آد آپارماق اولار:
بير گؤير چين كيمي دنسيزله ميشم
بولبولم يازدا چمنسيزلميشم
اسكي دن شانلي شرفلي ائل ايديم
ظاليمه قارشي آمانسيز سئل ايديم
ذيروه سي چنلي دومانلي بئل ايديم
ايندي مدّتدي كي چنسيزله ميشم.
منده اردملي ارنلر ياشاميش
ستارا، بابكه تنلر يا شاميش
او قدهر ائلحه بيلن لر ياشاميش
ايندي من ارسيز، ارنسيزله ميشم.
حيرته دالديرار انساني، دئسم
درديمين يوخ آدي، عنواني دئسم
باشقابير سؤزله بومعناني دئسم
اؤز دياريمدا وطنسيزله ميشم.
درد مني يانديرير اما اودو يوخ
اودور، آغزيمدا حياتين دادي يوخ
دئميرم دردلر ايچينده آدي يوخ
دئييرم: من بئله منسيزله ميشم.
اي منيم منليگيم امداديما يئت
بيرجه گل، منله قووش، داديما ئيت!
مني باس باغرينا فرياديما يئت
بيلميسن كي نئجه سنسيزله ميشم.[15]
سؤنمزين ديلي چوخ آخيجي، روان، شعرلري آخساقسيز، محكم دير، محتوا جهتيندن ده شاعير درين دوشونجه سيندن، ميللي باخيشيندان و اجتماعي گؤروشوندن آسيلي اولاراق، يوخاري سويه ده دير؛ بلكه ده چاغداش شعريميزين ذيروه سينده دايانان اثرلردن دير. شاعيرين اوجا همتي، و وقاري و سارسيلماز اوره ييني شعرلريندن اؤيره نه بيليريك:
يارانيشيم بوراخيلسا اؤزومه
آي اولمارام، او، گونشدن پاي ايستر
گونش اولارام، ائل قيزيشار كؤزومه
ايشيغيندان اولدوز ايستر، آي ايستر...
سؤنمز، شاعيرين نئجه اولدوغونو «آمان داغلار» اثرينده مقدمه يئرينه يازديغي «شاعير دئديگين...» شعريندن آلماق اولور. او، شاعير حاققيندا بونا اينانير:
شاعير دئديگين آخماسا آل قال اوره گيندن
بير گول دره بيلمز او، گولوستان اوره گيندن
قان اولماسا كؤنلو گئجه لر قانلي شفق تك
البته آچيلماز سحري دان اوره گيندن...
و نهايت شاعيرين پيامي اينسان سئوه رليك دير و بئله فرياد چكير:
اينساني دا بير سئو! اگر آللاهي سئوره سن
آللاه يولو، والله كئچر اينسان اوره گيندن.
سؤنمز ائله بير شاعير ديركي اطرافيندا گئنيش بير باخيشلا باخير، داريسقال بير يولدان كئچمك ايسته مير، دونياسي بؤيوك، مئيداني آچيق و فيكري درين بير انسان دير. اؤزونو بئله بير دونيا ايله باريشدير ميشدير. اليندن گلهنيده اسير گهمه ميش، اوياخشي شعر دئمكله برابر، ياخشي خط يازير، رسامليق ائدير. بوتون ساحه لرده صاحيب نظر دير. املاء حاققيندا نظر صاحيبي دير و بو زمينهده «املاميز حاققيندا» اثريني ده يازميشدير. هر حالدا بيز اونونلا موافق اولماساق دا، سؤنمز بير چرچيوا يا باغلي و صاحيب نظر دير. كيتابلاري نين سون چاپلاريندا اؤز نظرلريني اعمال ائتميشدير.
حسرت چلنگی
سؤنمز نثريميزله ده ادبياتيمزا يارديم ليق ائتميش و گؤزه ل قلمي ايله نثريميزدن زامانلا آدديملاماغينا يارديمچي اولموشدور. اونون «حسرت چلنگي» اثري سفرنامه سي اولاراق ده يرلي نثر اثرلريميزدن بيري ساييلير. شاعير 1966 جي ايلده باكييا چاغيريلير و اون گون لوك بير سفره چيخير.[16] سؤنمز بو سفردن آلديغي ائتكي لري قلمه آليب و گؤروشدويو عاليم لر، شاعير لر و و صنعتكارلارين تانيتديرماغيندا آخيجي قلم ايله معلومات وئرير[17]. بو ده يرلي كيتابدا نثرو و معلوماتدان علاوه چوخلو شعرلرله- شاعيرين اؤز شعرلري و گؤروشديو شاعرلرين شعرلريله اوز- اوزه گليريك.
دوغروسونو دئمک ایسته سک بونو آرتیرمالی یام کی سؤنمز جنابلاری تکجه شعرده یوخ، بلکه نثرده ده بوگونکو دیلیمیزین ان گؤزه ل یارادیجیلاریندان ساییلیر. اونون گؤزهل ، آخیجی، سلیس و اوبرازلی دیلی هر اوخوجونو اؤزونه چکیر. اونون قلمی نین چکیمی ایله تانیش اولماق اوچون بیر نئچه جمله نی بیرگه اوخویالیم : "بوگون دونیانین ان بؤیوک سیاسی –اجتماعی قدرتلریندن بیریسی سروئتلر بیرلیگی دیر. او، اؤزونو بوتون یئر اوزونده بیرینجی سوسیالیست قورولوشو، سوسیالیست دولتی آدلاندیریر، و اؤز دونیا گؤرومو اعتباریله، بوتون دونیا زحمتکشلری نین قارشی سیندا مسئول تانینیر. و دونیادا گئدن مترقی نهضتلره یاردیم ائتمک ادعاسیندادیر. بعضا ده یاردیم ائتمکدن قیزیرقانمیر. بئله بیر بؤیوک ادعا صاحبی، معین ایدئولوژی یه سؤیکه نن بیر قورولوش، نه قده ر آییق، نه قده ر عدالتلی، و نه قدهر اؤز سؤزونون اوستونده دوران بیر قدرت اولمالی دیر!"[18]
گؤروندویو کیمی، بوگون سووئتلر اؤلکه سی داغیلیبسا دا سؤنمزین سؤزونه هئچ بیر ایراد توتماق اولماز!؟ چونکی، او بیر دوشونجه لی، درین باخیشلی و دوزگون گؤرهن بیر انسان و بیر شاعیردیر.
بو 400 صحیفه یه یاخین بیر کتاب، تکجه نثر اثری یوخ، بلکه ده گؤزه ل مشاعره لر کتابی دیر. شاعرلرین ان گؤزه ل شعرلری بورادا توپلانمیش و شاعرلر جرگه سیندن چوخ ماراقلی و اینجه دویغولاری، هابئله هنر اینجی لریله دولو شعرلرین اوخوجوسو اولوروق. سؤنمز بو دیرلی سفرینده آذربایجان چاغداش ادبیاتی نین ان بؤیوک شاعرلریله ، عالیملریله و ادیبلریله گؤروشور. او، نبی خزری، عباس زمانف، زلیمخان یعقوب، صابر رستمخانلی، ناظم رضوان، مروارید دلبازی، حکیمه بلوری، بالاش آذراوغلو، نریمان حسن زاده، و باشقالاریلا گؤروشور، تکجه گؤروشمک یوخ، شئعیرله شیر. اونلارا شعر قوشور و شعرلر ده جاواب آلیر! بو شعرلردیر کی کتابی داها جانلاندیریر و داها اوخوجونو دالیجا چکیر. آنجاق تکجه بیر شعری بورادا گتیرمکله کیفایتله نیریک و اوخوجولاری لذت آپارماق اوچون کتابین اؤزوندن اوخوماغی توصیه ائدیریک :
باشقا مقاله لری
سؤنمز بير محقق كيمي ده چاليشيب، وارليق درگيسي نين مختليف ساييلاريندان درين مضمونلو مقالهلرله چيخيش ائدهرك؛ گؤزهل ديل ايله نثريميز ساحهسينده چاليشيبدير. سؤنمزين حيدربابا حاققيندا دانيشيغي بير مستقل كيتاب[19] كيمي ياييليب و خالقيميزين آلقيشيني دا قازانيبدير. سؤنمز بو دانيشيقدا، درين معلوماتيني ترجومه حاققيندا دوشونجه سيني و ائليميز حاققيندا دويغوسونو آيدينجاسينا گؤسترميشدير.
املامیز حقینده
سؤنمز «ايملاميز حقينده»[20] كيتابيندا اؤز دويدوغو دوشونجهلري ايرهلي سورموش و يازي قايدالاريني بيان ائتميشدير.
سونمز وارليق يازيچيلار هيأتي عضولريندن اولوب و ياخيندان اشتراك ائتميشدير. بيرسيرا يازيچيلار سؤنمزين «بابام اؤزو گله جكدير» و «يئني يوللار آچان داغچي» پوئمالاريني اونون سياسي اثرلري آراسيندا اؤنملي و ده يرلي ساييرلار. [21] همين اثرده اوخويوروق: «اوخوجولارا خاطيرلاديريق كي سؤنمزين بوتون شئعرلري مضمون اعتباريله وطنين و خالقين خوشبخت لي يي، آزادليغي اوغروندا مبارزه يه حصر اولونموشدور. شاعيرين «سؤنمز» تخلوصودا محض بونونلا باغليدير». [22]
[1]بو اثر دؤنه – دؤنه چاپ اولوب و یاییلیبدیر. او جمله دن : 1370، 1373، 1377، و.... ایللرینده
[2]کریم مشروطه چی- سؤنمز، قارانقوش یازی گؤزلر، باکی، 1989.
[3]کریم مشروطه چی، املامیز حقینده بیر نئچه سؤز، تهران، 1383.
[4]سژنمز، حسرت چلنگی، تهرانريال 1381.
[5])سؤنمز، آغير ايللر، تبريز، 1358، ص 78.
[6])آغير ايللر، تهران، چاپ دوم، تهران، 1381، ص 23.
[7])سؤنمز، عيسانين سون شامي، تبريز، 1358.
[8]عیسانسن سون شامی، همان، ص70.
[9]سؤنمز، شئح مونجوغو، تبریز، 1374، ص11.
[10]سؤنمز، شئح مونجوغو، ص24.
[11]) سؤنمز، شئح مونجوغو،، تبريز، 1374.
[12])سؤنمز، آمان داغلار، تبريز، 1374.
[13])سؤنمز، كريم مشروطهچي، شئه مونجوغو و آمان داغلار، تهران، 1381.
[14])همان، ص 44.
[15]) سؤنمز، همان، ص 127.
[16])سؤنمز، حسرت چلنگي، تهران، 1366.
[17])سؤنمز بو كيتابيندا باكي سفرينين قيدلريني قلمه آلاراق، شاعيرلرله ده مشاعيرهيه قاتيلير. او جملهدن نبي خزري، زليم خان يعقوب، صابر رستم خانلي، ناظم رضوان، حكيمه بلوري، ماهرخ مراداوا، بالاش آذر اوغلو، مدينه گولگون، نريمان حسن زاده، ميرزا ابراهيم اف، رضا آنار، سهراب طاهر، بختيار وهاب زاده، مهمان علي يف و باشقا شاعير و عاليم لرله گؤروشوب، اونلارلا شهر اتحاف ائديب، اونلاردان جاواب آلميشدير.
[18]سژنمز، حسرت چلنگی، ص33.
[19])مصاحبه، محمدرضا هيئت و سؤنمزين حيدربابا حقينده، دانشيقلاري، وارليق درگيسينين اؤزهل ياييملاري، تهران، 1380.
[20])كريم مشروطهچي، املاميز حقينده، تهران، 1383.
1) جنوبي آذربايجان شعري آنتالوژيسي، جيلد 4، باكي، 1994 ، ص 146 .
2) همان.
یازان : دوکتور محمدرضا باغبان کریمی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab bjn_Arab azb_Arab pbt_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab bjn_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab pes_Arab pes_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab pes_Arab pbt_Arab snd_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab ace_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab