سۇال جۆملهسی
بیر شئیی اؤیرنمک، دقیقلشدیرمک و یا یئنی معلومات آلماق مقصدیله ایشلهدیلن جۆملهلره سۇال جۆملهسی دئییلیر.
اگر نقلی جۆملهلر واسطهسیله دانیشان شخص مۆساهیبینه معلومات وئریر، بیر معلومات اؤتورورسه، سۇال جۆملهلری دینلهیهنین فیکرینی بیلمک، اوْندان معلومات آلماق، اوْنون کؤمگی ایله معلوماتینی دقیقلشدیرمک، زنگینلشدیرمک مقصدی داشیییر. مثلا:
- کیمسینیز، هارا گئدیرسینیز؟
- ائلچیگیک، سۇلطانین یانینا گئدیریک.
- بۇ زنن خایلاغی دا ائلچیدیر؟
- اوْ زنن اۇزون حسنین آناسیدیر. اوْنا باش ایمهلیسن، آغایی-باشچی. (ف. کریمزاده)
سۇال جۆملهلری اینتوْناسییانین، سۇال عوضلیکلرینین و سۇال اداتلارینین کؤمگی ایله قۇرولور.
اینتوْناسییا سۇال معناسی یارادان ان اۇنیوئرسال واسطهدیر. سۇال جۆملهلرینین بیر قیسمی باشقا هئچ بیر واسطه اوْلمادان، یالنیز اینتوْناسییانین کؤمگی ایله یارانیر. بۇ جۆر سۇال جۆملهلری اؤز ستروکتورونا گؤره نقلی جۆملهلره چوْخ یاخیندیر. یالنیز خبرین سوْن هئجاسینین بیر قدر اۇزون تلفّوظو ایله بۇ نؤو سۇال جۆملهلری نقلی جۆملهلردن فرقلهنیر؛ مس.: اشرفین باجیسیدیر. - اشرفین باجیسیدیر؟ ائوه گئدیرسن. - ائوه گئدیرسن؟ اوْخوماق ایستهییرسینیز. - اوْخوماق ایستهییرسینیز؟ کنده گئدیریک. - کنده گئدیریک؟ و س.
بئلهلیکله، جۆملهده هئچ بیر دیَیشیکلیک ائتمهدن، یالنیز خبرین سوْن هئجاسینی بیر قدر اۇزون تلفّوظ ائتمکله نقلی جۆملهنی سۇال جۆملهسینه چئویرمک اوْلور. سؤز سێراسی اوْلدوغو کیمی قالیر و حتی منطیقی وۇرغونون اؤز یئرینی دیَیشمهسی ده بۇنا مانع اوْلا بیلمیر؛ مس.: سیز اۇنیوئرسیتئتده اوْخویورسونوز؟ سیز اۇنیوئرسیتئتده اوْخویورسونوز؟ سیز اۇنیوئرسیتئتده اوْخویورسونوز؟
قئید. جانلی دانیشیق دیلینده، خۆصوصن قرب قروپو شیوهلرینده (کلبهجر، لاچین، قۇبادلی و س. ) بۇ جۆر سۇال جۆملهسینین یارانماسی اۆچون هئجا اۇزانماسی باشقا سؤزلرین، حتی اداتلارین دا اۆزرینه دۆشه بیلیر؛ مس.: گئنه کنده گئدیرسن؟ کنده ده گئدیرسن؟
اینتوْناسییا ایله قۇرولان سۇال جۆملهلرینه -مێ (-می، -مۇ، -مۆ) شکیلچیسینی آرتیرماق اوْلور؛ مس.: کنده گئدیرسن؟ - کنده گئدیرسنمی؟ اشرفین باجیسیدیر؟ - اشرفین باجیسیدیرمی؟ و س. بۇ زامان آرتیق خبرین سوْن هئجاسینین اۇزون تلفّوظونه احتیاج قالمیر.
سۇال جۆملهلرینین یارانماسیندا باشقا قرامماتیک واسطهلر (اداتلار، سۇال عوضلیکلری) ایشتیراک ائتدیکده اینتوْناسییانین یۆکو خئیلی آزالمیش اوْلور. بۇ جۆر حاللاردا ان فعال مؤوقئیی عوضلیکلر اؤز اۆزرینه گؤتورور و سۇال جۆملهلرینین فوْرمالاشماسیندا سۇال عوضلیکلری مۆهوم روْل اوْیناییر.
بۆتون سۇال عوضلیکلری سۇال جۆملهلرینین یارانماسینا سبب اوْلور؛ مس.: بس ایندی قێزینیز هارادادیر؟ (ای.افندییئو) آدینیز نه دیر؟ اوْنلار بۇرادا نه ایش گؤره بیلرلر؟ (ای.افندییئو) مۇغاملاردان هانسینی بیلیرسینیز؟ (ای.افندییئو) بۇ گۆن نه ایله مشغول اوْلدونوز؟ (ای.افندییئو) یاخشی، آنا، ایندی نه واخت گئدیرسن؟ (ای.افندییئو) سحر ساعت نئچهده شهره گئدهجکسینیز؟ (ای.افندییئو)
سۇال عوضلیکلری بعضا سۇال اداتلاری ایله بیرگه چێخیش ائدیر و بئله حاللاردا سۇال معناسی گۆجلنمکله یاناشی، علاوه معنا چالارلاری دا یارانیر؛ مس.: داها بس دَییرمان نه اۆچوندور؟ بس سن نه اۆچون اوْ چاغاجان یاتمامیشدین؟ نییه اینجیگیرم کی؟ گؤرهسن، دَییرمانچی مۇسا بۇ ساعت نه ائدیر؟ یاخشی، خئییر ایشین تقسیرکاری کیمدیر؟ پهلوانی مغلوب ائتمهیه نه وار کی؟ صدر بۇنا نییه اعتراض ائدیر کی؟ بس دَییرمانین کؤهنه بیناسی نه اوْلسون؟ یاخشی، بس ایندی نئیلهیک؟ نه معناسی وار ایدی کی؟ آی خالا، آخی بۇ بینوا اوْن چیی یۇمورتانی نئجه ایچسین؟ بس آتاسی بیر اوْ قدر پۇلو کیمین اۆچون قازانیر؟ بس اوْرادا نه یئییرسینیز؟ بس نه اۆچون فیرنگیز هئچ منه دئمهییب؟ و س. (ای.افندییئودن)
بۇ جۆملهلردهکی بس، کی اداتلاری تاکید، آخی، مگر اداتلاری، یاخشی، گؤرهسن موْدال سؤزلری تعجب و س. بیلدیریر، سۇال معناسینی گۆجلندیریر. سۇال معناسینین یارانماسیندا سۇال اداتلارینین و بعزی موْدال سؤزلرین روْلونو اؤیرنمک اۆچون آشاغیداکی جۆملهلره دقت یئتیرک:
سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچمیر کی؟ بلکه، منه آجیغین تۇتدوغو اۆچون بئله دئییرسن؟ بیر یئرین-زادین یارالانماییب کی؟ قوْرخوب ائلهمهدین کی؟ سیز بیر ده اوْرا قاییتمایاجاقسینیز کی؟ مگر نازخانیم باجی تک یاشاییر؟ (ای.افندییئودن)
بیرینجی جۆملهده سۇال معناسی کی اداتینین و اینتوْناسییانین کؤمگی ایله یارانمیشدیر. همین جۆملهنی نقلی جۆمله کیمی تلفّوظ ائدک: سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچمیر. گؤروندویو کیمی، بۇ زامان کی اداتینی آتماق لازیم گلیر؛ لاکین تعجب مقامیندا کی اداتینی ساخلاماق دا اوْلار: (نییه ائله دئییرسن؟) سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچمیر کی... همین جۆملهنی تسدیق جۆمله شکلینه سالاق: سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچیر؟ سنین اۆچون بۇرادا چوْخ چتین کئچیر کی؟ کی اداتی اوْلمادیقدا کئچیر سؤزونون سوْن هئجاسی، کی اداتی اوْلدوقدا ادات اؤزو اۇزون تلفّوظ اوْلونور. آیدین اوْلور کی، اینکار جۆملهلرده سۇال معناسینین یارانماسی اۆچون لازیم اوْلان فاصیلهنی زامان شکیلچیسی -اێر آلیر. لاکین اینکار شکیلچیسی ایله بیرلیکده همین جۆملهنی نقلی جۆمله کیمی ده تلفّوظ ائتمک اوْلار: سنین اۆچون چوْخ چتین کئچمیر کی. (نییه گیلئیلهنیرسن؟) آیدین حیسس اوْلونور کی، بۇرادا فرقی یئنه اینتوْناسییا یارادیر: نقلی جۆملهلرده خبرله ادات آشاغی توْنلا، سرعتله تلفّوظ ائدیلدیگی حالدا، سۇال جۆملهلرینده اوْنلارین آراسیندا نیسبتن آرتیق فاصیله اوْلور و اداتین منطیقی وۇرغو ایله تلفّوظو حیسس اوْلونور.
بلکه، منه آجیغین تۇتدوغو اۆچون بئله دئییرسن؟ - جۆملهسیندن بلکه موْدال سؤزونو آتساق، خبرین سوْن هئجاسی اۇزون تلفّوظ ائدیلمهلیدیر. مگر نازخانیم باجی تک یاشاییر؟ جۆملهسیندن مگر اداتینی آتدیقدا دا خبرین سوْن هئجاسی اۇزون تلفّوظ ائدیلمهلیدیر. سۇال معناسینین فوْرمالاشماسی اۆچون لازیم اوْلان فاصیلهنی بلکه، مگر سؤزلری آلیر. بۇ جۆر جۆملهلر اینتوْناسییا ایله قۇرولان سۇال جۆملهلرینه چوْخ یاخیندیر و سۇال معناسی همین سعزلرین کؤمگی ایله یارانیر. هئچ شۆبههسیز، بۇ حالدا منطیقی وۇرغونون سوْن سؤزلره دۆشدویونو ده اۇنوتمامالیییق.
سۇال شکیلچیسی -مێ (-می، -مۇ، -مۆ) (بۇنا سۇال اداتی دا دئییلیر) سؤزلرین سوْنونا آرتیریلاراق، مۆستقیل سۇال معناسینین یارانماسینا سبب اوْلور؛ مس.: چای قوْیموشوق، سنه ده گتیریممی؟ بیزیم قێزلار نئجه، خوْشونوزا گلیرمی؟ نه اوْلدو، بَییم، فیکیرلشدینمی؟ هه... گؤر هئچ آغلیما گلیرمی؟ ائوینیزدن مکتوب آلیرسانمی. (ای.افندییئودن)
سۇال عوضلیکلری ایله سۇال شکیلچیلرینین یاراتدیغی سۇال معنالاریندا فرق وار. سۇال جۆملهسی سۇال عوضلیکلرینین کؤمگی ایله فوْرمالاشدیقدا سۇال معناسی جۆملهنین عۆمومی مظمونو ایله باغلی اوْلور و بۇنا گؤره ده یئنی اینفوْرماسییا وئرن جاواب جۆملهسینه احتیاج اوْلور؛ مس.:
- منیم شئیلریمی هارا آپاریبسان؟
- تزه منزیله. (بئش .بابانلی)
- گلن کیمدیر، ه؟
- اوْ قوْشاتخاندیر، اوْ ادعاسی یئره-گؤیه سێغمایان معاریف مۆدیری. (م. ایبراهیموْو)
گؤروندویو کیمی، هر ایکی مثالدا مۆساهیبلردن ایکینجیسی سۇالا یئنی اینفوْرماسییا وئرن جۆمله ایله جاواب وئرمهلی اوْلموشدور. سۇال شکیلچیلی جۆملهلرده ایسه بۆتون اینفوْرماسییا سۇال جۆملهسینین اؤزونده اوْلور؛ سۇال وئرن شخصین مقصدی اینفوْرماسییانی دقیقلشدیرمکدیر. اوْدور کی، بۇ جۆر سۇاللارین جاوابی عادتا قێسا اوْلور؛ بلی، یوْخ، خئیر، هه، اصلا، البته و س. کیمی سؤزلردن عبارت اوْلور؛ مس.: کنده گئدهجکسنمی؟ سۇالینا وضعیتدن آسیلی اوْلاراق، بلی، یوْخ، هه، البته، سؤزسوز، شۆبههسیز و س. سؤزلرله قێسا جاواب وئرمک اوْلار. دانیشانین مقصدیندن، ایستهییندن، حادثهیه مۆناسیبتیندن آسیلی اوْلاراق، بۇ جۆر قێسا جاوابلا یاناشی، تام جاواب دا وئریله بیلر:
- اۇزاقدامی یاشاییرسینیز؟
- خئیر، ائویمیز لاپ یوْلونوزون اۆستوندهدیر. (بئش .بابانلی)
-مێ (-می،-مۇ،-مۆ) شکیلچیلی سۇال جۆملهلرینده مۆساهیبین جاوابی تامامیله گؤزلهنیلمز ده اوْلا بیلر. بۇ جۆر حاللاردا سۇالا جۆت ترکیبلی و یا تک ترکیبلی جۆملهلرله جاواب وئرمک مۆمکوندور؛ مس.:
- منیم اۆزوم پاییمی گتیرمیسنمی؟
- کؤنلو بالیق ایستهیهنین قۇیروغو سۇدا گرک. (بئش . بابانلی)
قئید ائتدیگیمیز شکیلچینین ایشتیراکی ایله فوْرمالاشان سۇال جۆملهلری اینتوْناسییا ایله قۇرولان جۆملهلره چوْخ یاخیندیر. شکیلچینی ایختیسار ائتمکله خبرین سوْن هئجاسینین اۇزون تلفّوظوندن ایستیفاده ائتمک و یا اۇزانما اۆچون لازیم اوْلان واختی بۇ شکیلچی ایله دوْلدورماق مۆمکوندور؛ مس.: وۆقار! سنسن، اوْغول؟ یاخشی کینوْدور؟ سن یئنه گلدین؟ اوْن بیر تامامدیر؟ آتانیز یوْخدور؟ سیز ده معزونیته چێخیرسینیز؟ آلاگؤزو گؤرمهدین؟ راستینا چێخمادی؟ منم. تانیمادین؟ (بئش .بابانلیدان)
بۇ جۆر مثاللاردا خبرین سوْن هئجاسینین فرقلی تلفّوظونو -مێ (-می،-مۇ،-مۆ) شکیلچیسی ایله آرادان قالدیرماق و سۇال معناسینی ساخلاماق مۆمکوندور: وۆقار؟ سنسنمی، اوْغول؟ یاخشی کینوْدورمو؟ سن یئنه گلدینمی؟ و س.
مۆرککب جۆملهلرده ده سۇال معناسی عینی واسطهلرله فوْرمالاشیر؛ مس.: سنه نه دۆشوب کی، یالانچی وعدلره آلدانیب باشینی جنجل بیر ایشه قاریشدیریرسان؟ سیزه دئمیشم، من هاردا اوْخویورام؟ (بئش .بابانلی) بس نه جۆر اوْلور کی، سیز منی پنجرهدن ایشه گئدن گؤرورسونوز، آمما من سیزی هر دفعه گلیب لابوْراتوْرییادا تاپیرام؟ (بئش .بابانلی) ائله بیلیرسن کی، گۆنشلی سنین خئیرینه چالیشیر، سنه جانی یانیر؟ (بئش .بابانلی)
سۇال جۆملهلرینین اۆسلوبی ایمکانلاری گئنیشدیر. هم اینتوْناسییا ایله، هم ده اداتلارین ایشتیراکی ایله قۇرولان سۇال جۆملهلرینده مۆختلیف موْدال مۆناسیبتلر ایفاده اوْلونور.
سۇال جۆملهلرینین بیر قیسمی جاواب آلماق مقصدیله دئییل، تسدیق و یا اینکار فیکری داها ائموْسیوْنال شکیلده ایفاده ائتمک اۆچون ایشلهدیلیر. بۇ جۆر جۆملهلر ریتوْریک سۇال جۆملهلری آدلاندیریلیر. ریتوْریک سۇال جۆملهلریندن پۇبلیسیستیک دیلده داها چوْخ ایستیفاده اوْلونور. لاکین بدیی دیلده ده اوْنلارین روْلو بؤیوکدور؛ مثلا: سۇلطان امیرلی ائولهنیب، لاپ یاخشی ائلهییب! مگر داشدیر، دمیردیر سۇلطان امیرلی؟ اینسان دئییلمی؟ سئوه بیلمزمی؟ سئویله بیلمزمی؟ تکلیگین عذاب-اذیتینی آزمی چکیب، سۇبایلیغین محرومیتلرینی آزمی گؤروب کی، بۇندان سوْنرا دا گؤرسون؟. . (ای.حسینوْو)
بۇ جۆر سۇال جۆملهلری مظمونجا نقلی جۆملهلره چوْخ یاخیندیر و دوْلایی یوْللا حؤکم ایفاده ائدیر: سۇلطان امیرلی داش دئییل، دیوار دئییل. اینساندیر. سئوه بیلر و س.
ریتوْریک سۇال جۆملهلرینین سوْنوندا اکثرن سۇال ایشارهسی، بعضا بیرلیکده سۇال و نیدا ایشارهلری قوْیولور.
نقلی جۆمله
اوْبیئکتیو گئرچکلیگین، خیالی عالمین بۇ و یا دیگر فاکتی، حادثهسی بارهده معلومات وئرن آدی تصویری جۆملهلره نقلی جۆمله دئییلیر (نقلی سؤزو عرب منشألی 'ناقیل' سؤزو ایله بیر کؤکدن اوْلوب پایلایان، اؤتورن معنالاریندادیر). نقلی جۆملهلر واسطهسیله یالنیز گؤردویوموز، مۆشاهیده ائتدیگیمیز فاکت و حادثهلر حاقیندا دئییل، باشقاسیندان ائشیتدیگیمیز، اوْخودوغوموز، بیر چوْخ حاللاردا میفوْلوْژی تفککورله باغلی حادثهلر حاقیندا دا باشقالارینا معلومات وئریر و یا باشقالاریندان معلومات آلیریق.
نقلی جۆملهلر سؤز سێراسی و اینتوْناسییانین کؤمگی ایله فوْرمالاشیر.
نقلی جۆملهلرده عادتا مۆبتدا 'معلوم اوْلانی - تئمانی، خبر ایسه 'یئنیعنی بیلدیریر. اوْنا گؤره ده بۇ جۆر جۆملهلر ادبی دیلین نوْرمال سؤز سێراسینی نۆماییش ائتدیریر. مۆختسر نقلی جۆملهلرده قایدا عۆذره اولجه مۆبتدا، سوْنرا خبر، گئنیش نقلی جۆملهلرده ایسه اول مۆبتدا زوْناسی، سوْنرا خبر زوْناسی ایشلهنیر؛ مثلا: گؤیلر قئیزله گۇرولدادی. ایلدیریم چاخاراق قوْجا داغین شیش تپهسینی پارچالادی. سۇلار قایالارا چارپاراق هیددتله سسلندی. درهلر اۇغولدادی. مۇغان تیترهدی. اوْنون گؤزهلی گئدیردی... (ای.افندییئو)
شۆبههسیز، بۇ جۆر سؤز سێراسی ثابت دئییلدیر. جانلی دانیشیق دیلینده، بدیی اثرلرده آکتواللاشدیرما طلبلری ایله علاقه دار بۇ قایدا پوْزولا بیلیر؛ مثلا:
من گؤرموشم اۇشاقلیقدا چؤرک دردی دۆشونهنی-
آنام سوْیوق بیر داخمادا آج قارینا دوْغدو منی...
سیزه نه وار، اؤولادلاریم، گؤرمهدینیز اوْ پیس گۆنو،
گؤرمهدینیز یوْخسوللارین خجالتدن اؤلدویونو.
گؤرمهدینیز قلم قاشلی، دۇرنا گؤزلو اوْ گلینی...
جان اۆستونده منه ساری اۇزاتمیشدی اؤز الینی -
(س.وۇرغون)
میصراعلاریندا فرقلندیریلمیش سؤزلر نوْرمال سێرادا خبردن اول ایشلهنیر.
نقلی جۆملهلرده نیطقین ریتمیک-مئلوْدیک آخینی ساده شکیلدهدیر: جۆملهنین اولیندن باشلایاراق اینتوْناسییا تدریجن یۆکسهلیر، خبردن اول واجیب معلوماتی بیلدیرن سؤزون داها یۆکسک و آیدین توْنلا تلفّوظوندن سوْنرا تدریجن آلچالاراق کسیلیر. یۆکسک توْنلا تلفّوظ اوْلونان سؤز عینی زاماندا منطیقی وۇرغولو دا اوْلا بیلر. بۇ جۆر حاللاردا یۆکسک توْنلا تلفّوظ ائدیلن سؤزله منطیقی وۇرغولو سؤز عینی اوْلور. مثلا: قێزیل ایشلهمهلی، فۆروزه رنگلی کۇزهلر یئددییللیک شیراز شرابلاری ایله دوْلدورولدو. اتی معجون اوْلان بئشیللیک قارا ائرککلر کسیلدی. اوْوچولار قاراباغ مئشهلریندن تۆکلری آلوْو کیمی یانان قێرقوْووللار گتیردیلر. (ای.افندییئو)
بۇ مثاللاردا توْنون یۆکسلدیگی سؤز و بیرلشمهلر - شیراز شرابلاری ایله، ائرککلر، قێرقوْووللار - هم ده منطیقی وۇرغولو سؤزلر و بیرلشمهلردیر. هئچ شۆبههسیز، بۇ جۆملهلرده مقصددن آسیلی اوْلاراق، هر بیر سؤزون اۆزرینه منطیقی وۇرغو دۆشه بیلر: اتی معجون اوْلان بئشیللیک قارا ائرککلر کسیلدی. اتی معجون اوْلان بئشیللیک قارا ائرککلر کسیلدی و س. بۇ حالدا سؤز سێراسی دیَیشمیر. لاکین سؤز سێراسینی دیَیشمکله ده منطیقی وۇرغونون یئرینی دیَیشمک اوْلار؛ بۇنا باخمایاراق، بۆتون حاللاردا جۆملهنین عۆمومی اینتوْناسییاسی طبیعی آخاریندا قالیر.
نقلی جۆملهلر چوْخیشلنمه ایمکانلاری ایله دیگر جۆمله نؤولریندن فرقلهنیر.
نقلی جۆملهلر ایسمی و فعلی خبرلی اوْلماقلا ایکی نؤوه آیریلیر. ایسمی خبرلی نقلی جۆملهلرده خبر آدلارلا، مصدر، فعلی صیفت و زرفلرله، ایسمی سؤز بیرلشمهلری ایله ایفاده اوْلونور و حؤکم بیلدیریر؛ مس.: بئشیللیک رۇس مکتبینه گیرنده اوْن بیر یاشیم وار ایدی. مکتب کندین اوْرتاسیندا ایدی. ایلین قێش آیلاری ایدی. هم ده برک سوْیوق ایدی. (ه. ولییئو)
فعلی خبرلی نقلی جۆملهلرین خبری داها چوْخ فعلین خبر فوْرماسی ایله ایفاده اوْلونور. فعلین خبر فوْرماسینین فۇنکسییاسی ایله نقلی جۆملهلرین فۇنکسییاسی آراسیندا بؤیوک یاخینلیق واردیر: خبر فوْرماسی ایشین هانسی زاماندا هانسی شخص طرفیندن ایجرا ائدیلدیگینی (و یا ائدیلمهدیگینی) بیلدیریر. نقلی جۆملهنین ده اساس فۇنکسییاسی بۇندان عبارتدیر. فعلی خبرلی نقلی جۆملهلرین خبرینین داها چوْخ فعلین خبر فوْرماسی ایله ایفاده اوْلونماسینین اساس سببی ده بۇدور؛ مس.:حؤکمدار یئددی قێزیل دیرکلی چادیریندا، یئددی تیرمه دؤشک اۆستونده ایلشدی. آتلاس گئییملی نیشاپور سازاندالاری گلدی. سۆفرهلر دؤشندی. قێزیل قدهلر دۆزولدو. ایلک بادهلر قالدیریلان زامان یئتمیش یئددی شئیپور شاهلار شاهینین قلبهسی شرفینه گۇرولدادی. (ای.افندییئو)
نقلی جۆملهنین خبری امر حؤکمونده اوْلمایان باشقا فعل فوْرمالاری ایله ده ایفاده اوْلونا بیلر. بۇ جهت جۆملهنین اینتوْناسییاسیندان آسیلیدیر. سن ایشلهمهلیسن، چالیشمالیسان - جۆملهسینده فیکیر معلومات شکلینده ده ایفاده ائدیله بیلر، حؤکم شکلینده ده. بیرینجی حالدا نقلی جۆمله، ایکینجی حالدا امر جۆملهسی فوْرمالاشیر.
نقلی جۆملهلر تسدیق و اینکار اوْلور. اینکاری نه - نه باغلاییجیسی، دئییل سؤزو و -ما، -مه شکیلچیسی ایله یارانیر؛ مس.: بۇ ساده آداملارین هامیسی طبیعتن شاعر ایدی. هامیسی مۇسیقی پرستیشکاری ایدی. (ای.افندییئو) اوْ گئجه مۆعللیم اۇزون زامان یاتا بیلمهدی. (ای.افندییئو) توْرپاغا گؤمولمک دهشت دئییلدیر. (ن.خزری) نه یاتیر، نه دینجهلیردی. یوْخ سؤزو ده اینکار نقلی جۆملهلره خیدمت ائدیر: سنوبر ائوده یوْخ ایدی.
نقلی جۆملهلر هر جۆر جۆمله ستروکتورلارینی - ساده و مۆرککب، جۆت ترکیبلی و تک ترکیبلی، مۆختسر و گئنیش، بۆتؤو و یاریمچیق جۆمله فوْرمالارینی احاطه ائدیر.
نقلی جۆملهلر تصویر ائتمه، سجیهلندیرمه، تهکییه، نقل ائتمه، معلومات وئرمه ایمکانلارینا مالیکدیر و دیلده منطیقی حؤکمون اساس ایفاده واسطهسیدیر. نقلی جۆملهنین مۆبتداسی سؤیلهنیلن فیکرین پرئدمئتینی بیلدیریر و منطیقی سۇبیئکت کیمی چێخیش ائدیر، خبر ایسه زامان و موْداللیق علامتلری ایله منطیقی حؤکمون پرئدیکاتی وظیفهسینی داشیییر.
مقصد و اینتوناسییایا گؤره جوملهنین نؤولری
نقلی جومله
اوبیئکتیو گئرچکلیگین، خیالی عالمین بو و یا دیگر فاکتی، حادثهسی بارهده معلومات وئرن آدی تصویری جوملهلره نقلی جومله دئییلیر (نقلی سؤزو عرب منشألی ' ناقیل' سؤزو ایله بیر کؤکدن اولوب پایلایان، اؤتورن معنالاریندادیر). نقلی جوملهلر واسطهسیله یالنیز گؤردویوموز، موشاهیده ائتدیگیمیز فاکت و حادثهلر حاقیندا دئییل، باشقاسیندان ائشیتدیگیمیز، اوخودوغوموز، بیر چوخ حاللاردا میفولوژی تفککورله باغلی حادثهلر حاقیندا دا باشقالارینا معلومات وئریر و یا باشقالاریندان معلومات آلیریق.
نقلی جوملهلر سؤز سیراسی و اینتوناسییانین کؤمیی ایله فورمالاشیر.
نقلی جوملهلرده عادتا موبتدا ' معلوم اولانعی - تئمانی، خبر ایسه ' یئنیعنی بیلدیریر. اونا گؤره ده بو جور جوملهلر ادبی دیلین نورمال سؤز سیراسینی نوماییش ائتدیریر. موختسر نقلی جوملهلرده قایدا عذره اولجه موبتدا، سونرا خبر، گئنیش نقلی جوملهلرده ایسه اول موبتدا زوناسی، سونرا خبر زوناسی ایشلهنیر؛ مثلا: گؤیلر قئیزله گورولدادی. ایلدیریم چاخاراق قوجا داغین شیش تپهسینی پارچالادی. سولار قایالارا چارپاراق هیددتله سسلندی. درهلر اوغولدادی. موغان تیترهدی. اونون گؤزهلی گئدیردی... (ای.افندییئو)
شوبههسیز، بو جور سؤز سیراسی ثابت دئییلدیر. جانلی دانیشیق دیلینده، بدیی اثرلرده آکتواللاشدیرما طلبلری ایله علاقه دار بو قایدا پوزولا بیلیر؛ مثلا:
من گؤرموشم اوشاقلیقدا چؤرک دردی دوشونهنی-
آنام سویوق بیر داخمادا آج قارینا دوغدو منی...
سیزه نه وار، اؤولادلاریم، گؤرمهدینیز او پیس گونو،
گؤرمهدینیز یوخسوللارین خجالتدن اؤلدویونو.
گؤرمهدینیز قلم قاشلی، دورنا گؤزلو او گلینی...
جان اوستونده منه ساری اوزاتمیشدی اؤز الینی -
(س.وورغون)
میصراعلاریندا فرقلندیریلمیش سؤزلر نورمال سیرادا خبردن اول ایشلهنیر.
نقلی جوملهلرده نیطقین ریتمیک-مئلودیک آخینی ساده شکیلدهدیر: جوملهنین اولیندن باشلایاراق اینتوناسییا تدریجن یوکسهلیر، خبردن اول واجیب معلوماتی بیلدیرن سؤزون داها یوکسک و آیدین تونلا تلفّوظوندن سونرا تدریجن آلچالاراق کسیلیر. یوکسک تونلا تلفّوظ اولونان سؤز عینی زاماندا منطیقی وورغولو دا اولا بیلر. بو جور حاللاردا یوکسک تونلا تلفّوظ ائدیلن سؤزله منطیقی وورغولو سؤز عینی اولور. مثلا: قیزیل ایشلهمهلی، فوروزه رنگلی کوزهلر یئددییللیک شیراز شرابلاری ایله دولدورولدو. اتی معجون اولان بئشیللیک قارا ائرککلر کسیلدی. اووچولار قاراباغ مئشهلریندن توکلری آلوو کیمی یانان قیرقوووللار گتیردیلر. (ای.افندییئو)
بو مثاللاردا تونون یوکسلدیگی سؤز و بیرلشمهلر - شیراز شرابلاری ایله، ائرککلر، قیرقوووللار - هم ده منطیقی وورغولو سؤزلر و بیرلشمهلردیر. هئچ شوبههسیز، بو جوملهلرده مقصددن آسیلی اولاراق، هر بیر سؤزون اوزرینه منطیقی وورغو دوشه بیلر: اتی معجون اولان بئشیللیک قارا ائرککلر کسیلدی. اتی معجون اولان بئشیللیک قارا ائرککلر کسیلدی و س. بو حالدا سؤز سیراسی دیَیشمیر. لاکین سؤز سیراسینی دیَیشمکله ده منطیقی وورغونون یئرینی دیَیشمک اولار؛ بونا باخمایاراق، بوتون حاللاردا جوملهنین عومومی اینتوناسییاسی طبیعی آخاریندا قالیر.
نقلی جوملهلر چوخیشلنمه ایمکانلاری ایله دیگر جومله نؤولریندن فرقلهنیر.
نقلی جوملهلر ایسمی و فعلی خبرلی اولماقلا ایکی نؤوه آیریلیر. ایسمی خبرلی نقلی جوملهلرده خبر آدلارلا، مصدر، فعلی صیفت و زرفلرله، ایسمی سؤز بیرلشمهلری ایله ایفاده اولونور و حؤکم بیلدیریر؛ مس.: بئشیللیک روس مکتبینه گیرنده اون بیر یاشیم وار ایدی. مکتب کندین اورتاسیندا ایدی. ایلین قیش آیلاری ایدی. هم ده برک سویوق ایدی. (ه. ولییئو)
فعلی خبرلی نقلی جوملهلرین خبری داها چوخ فعلین خبر فورماسی ایله ایفاده اولونور. فعلین خبر فورماسینین فونکسییاسی ایله نقلی جوملهلرین فونکسییاسی آراسیندا بؤیوک یاخینلیق واردیر: خبر فورماسی ایشین هانسی زاماندا هانسی شخص طرفیندن ایجرا ائدیلدیگینی (و یا ائدیلمهدیگینی) بیلدیریر. نقلی جوملهنین ده اساس فونکسییاسی بوندان عبارتدیر. فعلی خبرلی نقلی جوملهلرین خبرینین داها چوخ فعلین خبر فورماسی ایله ایفاده اولونماسینین اساس سببی ده بودور؛ مس.:حؤکمدار یئددی قیزیل دیرکلی چادیریندا، یئددی تیرمه دؤشک اوستونده ایلشدی. آتلاس گئییملی نیشاپور سازاندالاری گلدی. سوفرهلر دؤشندی. قیزیل قدهلر دوزولدو. ایلک بادهلر قالدیریلان زامان یئتمیش یئددی شئیپور شاهلار شاهینین قلبهسی شرفینه گورولدادی. (ای.افندییئو)
نقلی جوملهنین خبری امر حؤکمونده اولمایان باشقا فعل فورمالاری ایله ده ایفاده اولونا بیلر. بو جهت جوملهنین اینتوناسییاسیندان آسیلیدیر. سن ایشلهمهلیسن، چالیشمالیسان - جوملهسینده فیکیر معلومات شکلینده ده ایفاده ائدیله بیلر، حؤکم شکلینده ده. بیرینجی حالدا نقلی جومله، ایکینجی حالدا امر جوملهسی فورمالاشیر.
نقلی جوملهلر تسدیق و اینکار اولور. اینکاری نه - نه باغلاییجیسی، دئییل سؤزو و -ما، -مه شکیلچیسی ایله یارانیر؛ مس.: بو ساده آداملارین هامیسی طبیعتن شاعر ایدی. هامیسی موسیقی پرستیشکاری ایدی. (ای.افندییئو) او گئجه معلم اوزون زامان یاتا بیلمهدی. (ای.افندییئو) تورپاغا گؤمولمک دهشت دئییلدیر. (ن.خزری) نه یاتیر، نه دینجهلیردی. یوخ سؤزو ده اینکار نقلی جوملهلره خیدمت ائدیر: سنوبر ائوده یوخ ایدی.
نقلی جوملهلر هر جور جومله ستروکتورلارینی - ساده و مورککب، جوت ترکیبلی و تک ترکیبلی، موختسر و گئنیش، بوتؤو و یاریمچیق جومله فورمالارینی احاطه ائدیر.
نقلی جوملهلر تصویر ائتمه، سجیهلندیرمه، تهکییه، نقل ائتمه، معلومات وئرمه ایمکانلارینا مالیکدیر و دیلده منطیقی حؤکمون اساس ایفاده واسطهسیدیر. نقلی جوملهنین موبتداسی سؤیلهنیلن فیکرین پرئدمئتینی بیلدیریر و منطیقی سوبیئکت کیمی چیخیش ائدیر، خبر ایسه زامان و موداللیق علامتلری ایله منطیقی حؤکمون پرئدیکاتی وظیفهسینی داشیییر.
جوملهنین تسنیفی
آذربایجان دیلینده جومله بیر نئچه جهتدن، بیر نئچه پرینسیپ اساسیندا تسنیف ائدیلیر. بونلارین بیر قیسمی عومومی کاراکتئر داشیییر، هر جور قورولوش خصوصیتلرینه مالیک اولان جوملهلری احاطه ائدیر (مثلا، جوملهنین مقصد و اینتوناسییایا، قورولوشونا، موداللیغا گؤره تسنیفی)، بیر قیسمی ایسه (ترکیبه، یعنی باش عضولره گؤره، ایکینجی درجهلی عضولرین ایشتیراک ائدیب-ائتمهمهسینه گؤره و س.) یالنیز ساده جوملهلره عایددیر. لاکین بوتون تسنیف پرینسیپلری عومومیلیکده ستروکتور-سئمانتیک جهته اساسلانیر، یعنی بوتون حاللاردا جوملهنین معنا و قورولوش خصوصیتلری نظره آلینیر.
منطیقی-سینتاکتیک عضولنمه ایمکانلارینا گؤره جوملهنین تسنیفی. بو پرینسیپه اساساً ایشلتدیگیمیز بوتون جوملهلر ایکی قروپا آیریلیر:
عضولنن جوملهلر؛
عضولنمهین جوملهلر.
فیکرین اساس ایفاده واسطهلری عضولنن جوملهلردیر. عضولنمهین جوملهلر ده یالنیز عضولنن جوملهلرین کؤمیی ایله (بعضا ده سیتواسییا ایله) معنا ایفاده ائدیر. مثلا، آیریلیقدا گؤتورولن ' بلی' جوملهسی هئچ بیر کونکرئت معنا ایفاده ائتمیر. یالنیز متن شرایطی بو جور جوملهلره کونکرئت مظمون وئره بیلیر: -ائوه گئدهجکسینیزمی؟ - بلی.
ساده و مورککب جوملهلرین بوندان سونراکی بوتون نؤولری، بوتون تسنیف پرینسیپلری عضولنن جوملهلره عایددیر. عضولنمهین جوملهلرین ایسه یالنیز ایکی نؤع واردیر: سؤز-جوملهلر، ووکاتیو جوملهلر.
جوملهنین مقصد و اینتوناسییایا گؤره تسنیفی. هر بیر جومله موعیین مقصدله ایشلهدیلیر. اینسانین نورمال دانیشیق مقصدی اوچ ایستیقامتده اولور: معلومات وئرمه، سوروشوب-اؤیرنمه، تاکید-طلب. بو اوچ جهت شیفاهی نیطقده اینتوناسییانین کؤمیی ایله موعیینلشیر: مقصد اینتوناسییانی دوغورور، اینتوناسییا ایسه مقصدین گؤستریجیسینه چئوریلیر. اونا گؤره ده جوملهنین ' فونکسیونال تسنیفی' حساب اولونان بو تسنیفده هم مقصد، هم ده اینتوناسییا نظره آلینیر؛ مثلا: معلم گلیر. معلم گلیر؟ معلم گلسین.
جومله
جومله و اونون علامتلری
جومله دیلین داخیلی قانونلاری اساسیندا فورمالاشان و بیتمیش فیکیر ایفاده ائدن سینتاکتیک واحیددیر. جومله فیکیر موبادیلهسی و ان موهوم اونسیت واسطهسیدیر.
جومله هر بیر دیلین اؤز داخیلی قانونلاری اساسیندا فورمالاشیر. آذربایجان دیلی آققلوتیناتیو دیللردن اولدوغو اوچون بو دیلده حال شکیلچیلری و فعلین تسریف فورمالاری جوملهنین قورولماسیندا موهوم رول اویناییر: سؤزلر موختلیف شکیلده دیَیشهرک علاقهلهنیر و دانیشانین مقصدیندن آسیلی اولاراق جوملهنین لازیمی شکیلده فورمالاشماسینا سبب اولور. دیلین داخیلی قانونلاری دئدیکده، جوملهده ایفاده اولونان مودال موناسیبت، خبرده اؤزونو گؤسترن پرئدیکاتیولیک علامتلری و شیفاهی نیطقده دیلین اؤزونهمخسوس سجیوی اینتوناسییا خصوصیتلری احاطه اولونور.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab