آنادیلدن درلمهلر-16
1.
چاو(çav):"اوتدان هؤرولموش
باغلیق". آنادولو آغیزلاریندا یایقیندیر. اورفا آغزیندا چاواماق فعلی ده
وار؛ "بوغدا شیولرینین
باشاق وئرمهدن اوزانماسی" دئمک اولور. دانکوف'ـا گؤره او فعل ده بورایا باغلانمالی. دانکوف، چاو'ین ارمنیجه(çov)دان گلدییینی
دوشونور. تیتسه ایسه کوردجه اولدوغونو یازار. کلمهنین ارمنیجه کؤکنلی اولماسی
داها گوجلو احتمال ساییلیر. چونکو اکینچیلیک دیلیمیزده کوردجه سؤزجوک یوخ درجهسیندهدیر.
ارمنیجه آلینتیلار ایسه بول ساییلیر. چاو خوی آغزیندا وار و باشقا یئرلرده ده
اولابیلر.
2.
قوروشقا(quruşqa):"بؤیوک لیوان". کلمه آشاغی-یوخاری هلهده دیلیمیزده
گؤرونور. روسجالیغی بللی اولدوغو اوچون اوزرینده دورماق گرکمز. روسجا krujka ایسلاو دیللرینده، krug(=دایره) کلمهسیندن گلیر.
3.
ایو(iv):"شیار". اورمو آغزیندا
وار باشقا یئرلرده ده اولابیلر. آنادولودا ییو(yiv) اولاراق
گؤرونور و کؤکو اسکی تورکجهدهکی یی(yi) "پالتارین تیکیشی"دن گلیر. ییچی "خیاط"
اولورموش. اورتا تورکجهده ایوچی (ivçi)/ ییوچی(yivçi) "تیکیجی، تیکیشچی" دئمکدیر(چاغاتایجادا). تورکیه تورکجهسینده
سلاحلارین بوروسونداکی اویوقلارا(فارسجاسی:خان) ییو دئییلیر. توفکلرین بوروسونا
تورکیهده ناملو (namlu) آدی وئریلیر. بو ایسه یونانجادان آلینتیدیر؛ نیشانیان'ا گؤره lamnia یونانجادا "قیلیج، پیچاق آغزی" دئمکدیر. منجه
دیلیمیزده "بورو" وارکن و فارسجا لولهنین تام قارشیلیغیایکن، ناملو کیمی بیر
سؤزجویه گرهک یوخدور.
4.
موزا(moza): "موزالان، قاناَمَن بؤیوک میلچک". سانیرام بیر باشقا
یازیدا بونا اشارت ائتمیشم. نه ایسه سؤزجوک آذربایجاندا یایقیندیر. آنادولودا
موزا یانیندا، موز(moz)(قارص و کندلری، الازیغ و یؤرهسی) و موزالان(mozalan) (قارص،
ایغدیر)دا وار. آذربایجان دا موزالان سؤزجویو ده گؤرنور. آیریجا موزالاماق
"حیرصلهنیب قاچماق، قاچماق" فعلی ده مجازی آنلام دا واردیر. بو فعل
قارصدا دا گؤرونور. دانکوف'ا گؤره موزا ارمنیجهدن آلینج ساییلیر(109.ص). سانیرام سؤزجوک فارسجا مُنج
"آری، بال آریسی" و خرمُنج "موزا/موزالان" سؤزجوکلریله
ایلگیلیدیر و بلکه ده پارتجا/پهلویجهدن ارمنیجهیه گئچیبدیر. هرحال دا، فارسجا
منج ایله موزا'نین دوغرودان ایلیشگیسی اولابیلمز.
5.
بَلَهبورت(belebürt): بلهبورت
ائیلهمک فعلی اولاراق ائشیتمیشم. سانیرام سئیرک گؤرونن دئییم اولاجاقدیر.
"سوپوروب اوتماق، بؤیوک تیکهلر گؤتوروب آغیزا سیغدیرماق" معناسی
داشییر. ایلک اولاراق آنلاتیجی-بیلدیریجی(expressive) اولدوغونو سانیردیم. سونرالاری
ارزروم آغزیندا بلهوورت (belevürt) "اؤلچوب قارشیلاشدیرما" سؤزجونو گؤرونجه بو دئییم ایله
ایلگیلی اولدوغونو دوشوندوم. گوموشخانه(اولوشیران)دا، بلهوورت "شکیلسیز،
قورخونج(گؤز)" اولاراق یاشار. آنلاشیلان فارسجا "برآوُرد" سؤزجویوندن
گلیر. اؤلچمک مجازی اولاراق بؤیوک آددیملار آتماق، بؤیوک پارچالار گؤرتورمک
معناسینی دا داشیماقدادیر.
6.
پوشک(püşk):"قرعه، چکیلیش". داها
چوخ پوشک آتماق(=قرعه چکمک) دئییمینده وار. فارسجادا پِشک/پُشک اولاراق یاشار. پشک،اسکی
قایناقلاردا دا وار و آنلاشیلان پشکل(=قیغ) کلمهسینین آنلامداش و کؤکدشی دیر.
آنادولودا یالنیز ایغدیر و قارصدا "پای" معناسیندا گؤرولور. عربجه
قرعه(kura) تورکیهده یایقیندیر. او دا فارسجا قارشیلیغی کیمی "تیکه،
پارچا، کاغیذ تیکهسی" دئمکدیر. آنلاشیلان بیر زامانلار قیغ ایله قرعه
چکیلیرمیش.
7. میلچک(milçek):"بیلینن مشهور بؤجک، چیبین". هادی بهی دیلدنیزده، میرچک(mirçek) سؤیلهییشینی اساس آلسادا، آغیزلاردا داها چوخ میلچک وار. آنادولودا میلچک و بنزرلری چوخ گؤرونور. هله میرچک ایله بیرچک سؤزجویونو بیرلشدیرمک، قبول ائدیلهجک بیر یانی یوخدور. آنادولودا، میلچک اورفادا "میغمیغا" دئمکدیر. ایغدیر و قارص کندلرینده میلچهی(milçeyh) "میلچک/سینَک"دیر. فرقلی بیچیملره گلینجه، میچک(miçek)، سامسون، گومشخانه، ارزروم، قایصری، کرکوکده واردیر. میچیک (mıçik) ایسه گوموشخانهیه باغلی اولوشیراندا "ایستی موسملرده چیخان و اطرافی ساران سینکلر" دئمکدیر. آغریدا "ائششک آریسی" معناسی وارکن، میزیک(سامسوندا) میغمیغا(=پشه)دیر. بو فرقلی بیچیملردن کلمهنین آلینتی اولدوغو فیکری اورتایا چیخابیلر. اوستهلیک، سؤزجوک آشاغی-یوخاری دوغو آنادولو و آذربایجاندا یاشاماقدادیر. دانکوف'ون یازدیغینا گؤره، سؤزجوک ارمنیجهدن آلینجدیر(108.ص). تورکجهده میلچک قارشیلیغی سینَک(sinek) وار. سینک ایسه، اسکی تورکجهدهکی سینگ(ŋsi)دن(بیر سس تقلیدی. میغمیغا آدینا دا دقت ائدین!) گلیر. آیریجا چیبین(çibin) ده اسکی تورکجهدن بری دیلیمیزده یایقیندیر. میلچک معناسی یانیندا، چیبین "آری/بال آریسی" آنلامی دا واردیر. بو قاریشدیرما /بولانما بیر چوخ دیلده وار. فارسجا مُنج (میلچک/آری) اولدوغو کیمی، مگس(میلچک/آری) معنالارینی داشیماقدادیرلار.
8.
بورانی(boranı):"بال قاباغی،
شاهقاباغی(فارسجا: کدوحلوایی/کدو تنبل)". بیر چوخ بؤلگهمیزده، شاه
قاباغی/بال قاباغی یئرینه بورانی ایشلهنیر. رحمتلیک ساعدینین یازدیغینا گؤره،
مشکینده بئلهدیر (61.ص). اوردا ، آغ بورانی، بال بورانی، سوموک بورانی کیمی فرقلی
جنسلری واردیر. دیلیمیزده بورانی، فارسجادان آلینتیدیر. آنادولودا یایقین
اولاراق گؤرولن بورانی(boranı/borani) بیر جور یئمک آدیدیر. اسکی و یئنی فارسجادا، بورانی بو
معنادادیر. فارسجا کلمه نین کؤکنی آچیق دهییل. نیشانیان'ین دئدییی کیمی عربجه بُرانی(برنیه نین جمعی)
ایله ایلگیلی اولابیلر. سانیرام بورانی آدلی یئمهیی بادیمجان/قاباق (=کدو) ایله
پیشیردیکلری اوچون، زامانلار بیتگی، یئمک آدینین یئرینی آلیبدیر.
9. تانا(tana): "بورون دلییی". سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. سانیرام دار بیر آلان دا یاشاماقدادیر. آنادولودا یوخ کیمی. آنجاق تورک دیللریندن، تاتارجادا تاناو(tanaw)، باشقوردجادا تانائو(tanau)، توواجادا تاناق (tanaq) اولاراق گؤرولور(استاروستین و آرخاداشلاری، آلتای دیللرینین کؤکنلی سؤزلویو، 1401-1400.صص). سؤزجوک موغول لهجهلرینده یایقیندیر. غرب موغولجاسیندا aϒatan، قالموقجادا tana و..استاروستین ایله چالیشما یولداشلاری، تورک دیللرینده سون دؤنملرده گؤرولدویو اوچون، موغولجادان گئچمیش اولابیلهجهیینی دوشونورلر. بو گؤرورش دوغرو اولاجاقدیر. آنجاق بوردا سوندوغوموز وئریدن خبرسیز اولدوقلاری بللیدیر. آیریجا بو آلینتی آذربایجاندا یئنی اولابیلمز.
10.
لؤتکه(lötke):"قاییق".
تالیش بؤلگهسی و اردبیلده ائشیتمیشم. بیلدیییمه گؤره، گیلکجهده، هلهده
"کیچیک قاییق" معناسییلا گؤرولور. سؤزجویون روسجادان گلدییی بیلینیر.
روسجا لودکا(lodka) باشقا ایسلاو دیللرینده(آغ روسجا، بولغارجا کیمی) ده گؤرونور و
اساس آنلامی "ایچی اویولموش آغاج گؤودهسی" دئمکدیر.
11.
سیماخور(simaxor):"دمیر
یولر بویونجا یو گؤرسهدَن بایراق و علامتلر". سایین م. نقابینین خلیل دیزهسی
کندیندن توپلادیغی سؤزجوکلر آراسیندا گؤردوم. نقابی بهی سیماخور بیچیمینی
وئررک روسجادان گلدییینی یازار. آنجاق سیمافور(Semaphore) بوتون آوروپا دیللرینده وار و فارسجادا دا یایقیندیر. او زامان
فارسجا یولویلا، فرانسیزجادان آلیندیغینی دا ادّعا ائتمک اولار. سؤزجوک sema (یونانجادا: علامت/ گؤسترگه) و phero(یونانجادا: داشیماق)دان گلیر و اوروپادا بایراق دیلی اولاراق دا بیلینیر.
بایراقلا خبرلشمهیه ده سیمافور دئییلیر.
12.
رزه(reze):قاپیلرین دالیندان باغلاماق
اوچون قویولان حلقه، لولا". آنادولو آغیزلاریندا دا یایقین اولوب یازی
دیلینده ده گؤرونور. سؤزجویون عربجه "رزّه"دن گلدییی بیلینیر. فارسجا
متینلرده ده گؤرولمکدهدیر. یئرلی لهجهلرده بیر آز فرقلی اولاراق، قاپی حلقهسی/توتاغی
اولاراق دا ایشلهنیر. رزه'نی باشقا بیر سؤزجوک اولان رَزوَه/رَزبَه "بیربیرلرینه برکیتمک اوچون
بورولاردا آچیلان نارین اویوقلار(شیار)" ایله قاریشدیرماماق لازیم. رزوه/رزبه
روسجا Razbetدن آلیندیغی بیلینیر. یئرلی فارسجالاردا،
بو ایکیسینین قاریشدیریلدیغی گؤرونور.
pbt_Arab unk ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab unk bam_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab