دیلیمیزین گؤزه للیک لری هر بیر بوجاقدان باخیرسان سا آشیب – داشیر. دیلیمیزین اؤزه للیک لری اونون گؤزه للیک لریندن ساییلیر. ساده دیل ایله دئسک دیلیمیز هم گوجلودور، هم تاریخین درینلیگیندن گلیر و هم ان گؤزل ماتئریاللار دیلیمیزده یارانیب و باشقا سؤزله ادبیاتیمیز دا زنگین دیر. دیلیمیزده اولان ۹ سسلی حرفلر، سبب اولور باشقا دیللرده اولان کلمه لری دوزگون تلفظ ائده ک، دیلیمیزده سؤزجوکلری بوللولوغو سبب اولور دانیشقدا دوشونجه لریمیزی و دویغولاریمیزی ایسته دیگیمیز کیمی بیان ائده ک، دیلیمیزده فعل لرین بوللوغو سبب اولور تامام حرکتلری ایضاح ائده بیله ک. دیلیمیزین سس اویغونلوغو سبب اولور دانیشیغیمیز موسیقایی فورما تاپسین. دیلیمیزین قایدا – قانونلاری ائله مکحم و ثابت دیر کی هئچ بیر استثنایا یول وئرمه ییر. دیلیمیزین اؤیرنمه سی ساده دیر چونکی قایدالی بیر دیلدیر. دیلیمیزده دانیشانلارین ساییسی او قدر چوخدور کی دونیا اؤلکه لری نین ۱۸ اؤلکه سینده اؤز دیلیمیزله ایلگی قورماق مومکوندور. هله گؤزه للیک لرینی سایماق بیتمه ییب، دیلیمیز خاص بیر دینامیسمه مالیکدیر، یا دئیه بیله ریک دیلیمیزده یاراتما امکانی چوخدور، دوغورقانلیق دیلیمیزده اساسلی بیر دورومدور. هر بیر فعلدن یوزلرجه کلمه دوزه لینیر و هر بیر کلمه – ایستر آد اولسون، صفت اولسون و یا باشقا عنصرلر، فعله چئوریلیر. هله فعلین اؤزوندن ده باشقا فعللر یارانیر. هئچ بیر دیلده بئله بیر دینامیسم یوخدور. بوگون دیلیمیزین عیارلانماسیندان و معیار دیلیمیزین نئجه اولدوغو و نئجه یارانماسیندان دانیشماق ایسته ییرم.
دیلیمیزین گؤزه للیک لریندن بیری ده بودور کی یازی دیلیمیزله دانیشیق دیلیمیز بیر بیرینه داها یاخیندیر. هر نه دانیشیریق سا، همانی یازارساق معیار دیلیمیزله چوخ فرقلی اولماییر. بونون سببی بودور کی دیلیمیزین گرامرینی اؤز دیلیمیزدن کشف ائدیب و یازمیشلار.
فارس دیلی نین گرامرینی ایلک دؤنه لر مکتب لرده عرب گرامری اساسیندا یازیب و فارس دیلینی عرب گرامریله اؤیرتمه یه چالیشمیشلار. آنجاق بوگون ده انگلیس دیلی دونیادا مطرح اولدوغو اوچون، چالیشیرلار انگلیس گرامری ایله فارسیجانی اؤیرتسینلر!؟ بو ایش سبب اولور فارس دیلی گونو – گوندن اؤز ماهیتینی ایتیریب و قانونلاری دا پوزولسون. حقیقت بودور کی هر بیر دیلین اؤز وارلیغی و اؤز روحو واردیر. بیزیم دیلیمیزین سئویندیریجی حالی بودور کی عالیم لریمیز دیلیمیزی تانییاراق، قایدا – قانونلارینی اؤز ایچیندن چیخارمیشلار و بو سایاقلا دیلیمیزی باشقا دیللره بنزتمه ییب، اؤز روحونو ساخلامیشلار.
دیلیمیزده دانیشان انسانلار، البته من بورادا تکجه آذربایجان و ایران تورکلرینی نظرده توتورام و دونیا تورکلری نین دیلی ایله ماراقلانماییرام. تاسوفله تورک دیلینده مدرسه میز – بیلیم یوردوموز اولمادیغیندان خالقیمیز علمی صورتده دیلیمیزین وارلیغی و ماهیتی حاققیندا درین معلوماتلاری یوخدور. آما بونونلا بئله دیلیمیزین اساس گؤزه للیک لرینه بیری ده بودور کی اوندا اولان قایدا – قانونلار او قدر محکم دیر کی کلاس گؤرمه دن، اییتیم آلمادان دیلیمیزی دوزگون استفاده ائدیر. آنجاق لهجه لرین ده اؤز یئری واردیر. دوغال بیر حالدیر کی هر بیر بؤلگه نین اؤز لهجه سی و دئییم طرزی واردیر. دوزونه باخاندا هر بیر انسان باشقاسییلا فرقلی سس تُنی و خاص کلمه لردن یارالانما طرزی واردیر. انسانلارین هئچ بیری نین سسی باشقاسینا بنزه مه ییر. اونلارین سس تُنو دا بیر بیرینه بنزه مه ییر، هابئله دانیشیقلاردا هر بیر انسانین حرکاتی و باخیشی دا فرقله نیر. بو بیر دوغال حالدیر. پس، لهجه لرین یارانماسی دا دوغال بیر دورومدور. آما بونونلا بئله تامام دانیشیقلار بیر سیرا ثابت قوراللاردان فایدالانیر و بو قوراللار همان دیلین گرامری دیر. بوگون بو گرامر دیلیمیز اوچون چیخاریلیب و دقیق – علمی صورتده یازیلیبدیر. قوراللار – یا گرامر دیلیندن اؤز ایچیندن چیخاریلار و اونا قایدا کیمی قبول اولوناندان سونرا هر بیر زمان و همیشه نظرده توتولار. لهجه لره باخاندا بئله نظره گلیر کی انسانلار نه قدر بیری بیریله فرقلی دیر. آما معیار دیلیمیز نئجه یارانیر؟ بیر سیرا دوستلار بئله دوشونور و بئله بویورورلار کی دیلیمیزین معیار فورماسی هله یوخدور. آما جاوابی چوخ سادادیر. یازارلاریمیز، بیلگین لریمیز بو فورمالاری آچیقلاییب و اثباتلامیشلار. هر بیر کیمسه اؤز دیلینی دانیشاندا دیلیمیزین اساس قایدالارینا بالاجا بیر دقت یئتیریرسه، معیار دیلیمیزده دانیشیر. ادبی دیلیمیزده دانیشیر.
اساس قایدالار بونلاردان عبارتدیر: سس اویغونلوغونا دقت یئتیرمه لی دیر. یعنی بیلیریک هر بیر کلمه ده سسلی حرفلر یا اینجه دیر و یا قالین. بونا دقت ائده ک کی دانیشاندا بو قانونو رعاینت ائده ک. باشقا سؤزله دیلیمیز التصاقی دیل دیر. یعنی هر بیر کلمه نین کؤکو واردیر و هر کلمه نی دانیشادان اونا اک لر باغلاییریقو بورادا دقت ائتمه لی ییک کی بو اک لری یاپیشدیراندا همان سس اویغونلوغونو رعایت ائده ک.
تورک دیلی نین عیارلانماسی
تورک دیلی اسلام دونیاسی نین اوچ اساس دیلیندن بیری دیر: عربجه ، فارسیجا و تورکجه. عرب دیلی دین دیلی و عئینی حالدا علم دیلی اولموش، فارس دیلی ادبی دیل، آنجاق تورزک دیلی نین دانیشانی هامیسیندان چوخ اولاراق خالق دیلی، سارای دیلی و عئینی حالدا ادبی بیر دیل دیر. آما اوندا اولان دینامیسم و پتانسیل تورک دیلی نین علم دیلینه چئوریلمه سی امکانلی دیر. روسلار و فارسلار بیزیم دیلینه باشینا نه اویونلار و با باسقی لار گتیرمیشلر ایشیمیز یوخ، آنجاق بوگون اؤزوموزه گلمه لی ییک و اؤز وارلیغیمیزی قورویوب گلیشدیرمه لی ییک.
دیل تکجه انسانلار آراسیندا رابطه و ایلگی قورماق وسیله سی یوخ، بلکه بو اونسیت باغلاماقلا برابر، دیل دوشونجه و دویغولاری بیان ائتمک وسیله سی دیر. هم تاریخ بویو بابالاریمیزین دوشونجه لرینی شعرلرده، حیکایه لرده دوشونمه لی ییک و هم بوگون فلسفی – علمی و باشقا ساحه لرده تاپینتیلاریمیزی پایلاشماغا و گله جکده ایره لی گئتمک اوچون دیلیمیزدن موغایات اولوب، اونو چیچکلندیرمه ییمیز گرکدیر. بوگون مئدیالار – مدرسه، تلویزون، درگی لر و حتا اداره لر لهجه لرین بیری بیرینه یاخینلاشماسینا سبب اولان عامل لر سیاییلیرلار. آنجاق بیزیم دیلده بونلاری اسیرگه میشلر و بو امکانلاردان محروم قویموشلار. بونونلا بئله خالقیمیزین اویانماسی و اؤز وارلیغیندان حیمایه سی دیلیمیزین تمیزلنمه سی و گلیشمه سینه یول آچماقدادیر. هر حالدا دیلیمیزین عیارلانماسی بوگون اؤنملی بیر قونودور و بو مساله یه دقت یئتیرمه میز گرکدیر.
دیلین بیر اؤزونه مخصوص دینامیسمی وار، اؤزونو زمانه نین ایستک لریله اویغونلاشدیریر. گون به گون دیل گؤزه لله شیر، گلیشیر، گرامر کامیل له شیر، تلفظ لر راحاتلاشیر و اولغونلاشیر. علم ایره لی گئتدیکجه دیل اونونلا آددیملاشیر و ایره لیله شیر. بیزیم دیلین دینامیسمی اؤز ایچینده چوخ گوجلودور و دیلیمیزده اولان پتانسیال دا دیلیمیزین زمانلا آدیملاشماسینا امکان یارادیر. بیز دیلیمیزین عیارلانماسینا ساری گئیریک. دیلین معیاری بو ۴ قونو ایله باغلی دیر:
سؤزجوکلر خزینه سی ۲٫ گرامر ۳٫ یازی قایدالاری ۴٫ تلفظ
بونلار ساحه سینده بیر یولو سئچیب بیرله شیرسک، معیار دیلیمیزی تاپمیش اولوروق. بو ۴ عامل دیر کی بیر دیلی باشقا دیللردن متمایز ائدیر. سؤزجوکلر خزینه سی دیلیمیزده چوخ زنگین دیر و بوگون سون سؤزلوک اوچون ۲۵۲ مین سؤزجوک توپلانیب و اگر آکادمیک بیر صورت و امکانلار اولورسا، تامام کندلریمیزده شهرلریمیز هله ده مینلرجه یئرلی سؤزجوکلر توپلانمامیش قالیبدیر. بونلاری توپلاییرساق، امینم کی دیلیمیزی دونیا دیللری آراسیندا بو ساحه ده ده اؤنملی دیللردن ساییلا بیلر. البته بوگون ده بئله بیر دورومدادیر.
بو ۴ قونودا بالاجا بیر چالیشمالارا آرخالانیرساق، معیار و ادبی دیلیمیز چون گوجله نه جکدیر. آخی تورک دیلی نین دینامیسمی داها اویناق و داها گوجلودور. بیزیم بالاجا چالیشمالاریمیزلا بو هدفه چاتماق چوخ دا چتین دئییلدیر. منجه نئچه چالیشیق لازیمدیر:
چالیشاق فارسیجا و عربجه، هابئله انگلیسجه سؤزجوکلر یئرینه تورکجه کلمه لردن استفاده ائده ک. البته بو، او معنادا دئییلدیر کی بیز فارسیجا، عربجه و باشقا دیللرین ثروتیندن یارارلانمایاق و اونلاری ائشیگه آتاق. هئچ زمان بئله بیر نتیجه یه دایانماییریق؛ عینی حالدا دیلیمیزین تمیزلنمه سی و اصلینی تاپماغا چالیشماقدان دایانمامالی ییق.
ایکینجی دیلیمیزین گرامرینی اوخوماساق دا، دانیشیقدا دوزگون ایشه آپاریریق. چوخ آز آدام واردیر کی لهجه ده دانیشاندا لار یئرینه لر ایشلتسین. باخین هامی اینجه سسلی حرفی اولان کلمه لری – آدلاری لر ایله جمع باغلاییر. ال – اللر / ائو – ائولر / گول – گوللر / سؤز – سؤزلر / دیل – دیللر/ سود / سودلر
قالین سسلی لری ده لار ایله جمع باغلاییر: آلما – آلمالار / سوغان – سوغانلار / کتاب – کتابلار / قیز – قیزلار / قارتال – قارتاللار / اودون – اودونلار
ایندی دقت یئتیرمه لی ییک کی مک و ماق – مصدر علامتلرینی ده دوزگون ایشله دک: اینجه لری مک و قالین لاری ماق ایله ایشله دک. ایشله مک / یئمک / ایچمک / گؤرمک / دینمک /
قالینلار: دانیشماق / آتماق / سورماق / دورماق /
دقت ائتمه لی ییک کی تامام اک لری ده بو اساسدا رعایت ائده ک: مثلا آلمالاردان آلدیم،
بالاجا دقت ائدرسک، اساسیندا دوزگون صورتده دیلیمیزی استفاده ائدیریک، فارسی لهجه ایله دانیشماساق، اؤز دیلیمیزین تامام لهجه لرینده دوزگون صورتده گرامریمیزی رعایت ائدیریک. بالاجا بیر دقت بویورسانیز، مساله حل اولنموش اولار.
یازی قایدالاریمیزی دا اؤیرنمه لی ییک. یازیب اوخوماق ان گؤزل بیر یولدورو هرگون بیر صفحه تورکجه کتاب اوخویون. امینم کی نئچه گونده دیلینیز معیار دیلیمیزده اولاجاق. البته تاسوفله نیرم کی بیر سیرا ساده یازانلار هله دیلیمیزین گرامرینی بیلمه یه رک یازیرلار. داها نه ائتمک؟
زنگانیلار دئیرلر: هارا گئدیرهن؟
تبریزلی لر دئیرلر: هارا گئدیسن؟
اما معیار دیلینده یازیلان کتابلاردا بئله اوخویوروق: هارا گئدیرسن؟
بو اوچ دئییمی توتوشدوراندا گؤروروک سؤزجوکلر عئینی دیر، آما فعل صرفینده و دئییمینده حرفلر قیسالمیشدیر؛ آنجاق گرامر یئنه ده بیردیر. ایندی همین فعلین صرفینه باخالیم:
زنگانلهجه سینده: من گئدیرم بیز گئدیریک
سن گئدیرَن سیز گئدیریز
او گئدیر او]ن[لار گئدیللر
تبریز لهجه سینده: من گئدیرم بیز گئدیروخ
سن گئدیسن سیز گئدیسوز
او گئدیر اولار گئدیللر
بیر زنگانلی و یا تبریزلی اؤز لهجه سیله دانیشیب – یازاندا بیر سیرا حرفلری یئییر، دال حرفی خفیف دئییلیر و اونون یئرینه قاباقکی حرف اوزانیلیر. اما هر آلتی صیغه ده بیر قانون استفاده اولونور و بو، همان اوستونلوکدور دور کی معیار دیلیمیزی ساخلاییر. بورادا معیار دیلیمیزین صرفینی گؤروروک:
گئدیرم گئدیریک
گئدیرسن گئدیرسینیز
گئدیر گئدیرلر.
بو لهجه لری بیر بیریله توتوشدوراندا گؤروروک کلمه لرین کؤکو بیردیر، آنجاق صرف ائدنده بیر سیرا حرفلری خفیفله دیریک. بو دا دوغال بیر ایشدیر. آما چالیشاق کی یازی دیلیمیزی اسفاده ائده ک. اوندا معیار دیلیمیزی جانلاندیرمیشیق.
سؤزجوکلر ده ده بئله بیر دوروم وار. اما هئچ زامان یئرلی سؤزجوکلری ایتیرمه مه لی ییک. مثلا زنگانلی لار دئییرلر: خوسانلاشماق / خئیلک /
بونلاری حفظ ائتمه لی ییک و ادبی دیلیمیزی گتیرمه لی ییک. دیلیمیز بئل لیکله گوجله نر.
بوگونکو دیلیمیز مین ایللردن بیزه قالان بیر دیل دیر. دیلیمیزین تاریخی ۶۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن باشلاییب و بوگونکو دیلده همان ۶۰۰۰ مین ایلدن قالان علامتلر موجوددور. دوغرودور میلاددان اؤنجه آذربایجاندا یارانان مدنیتلرین هامیسی نین دیلی التصاقی اولموشدور. باشقا سؤزله دئسک استکراچلر جهتیندن بوگونکو دیلیمیزده اولموش، یعنی بو دیللرده پیشوند، میانوند اولمامیشدیر. هر نه یاپیشیردیسا، اک – پسوند صورتینده اولوردو. هر بیر سؤزجویون کؤکو ده واریمیش و بونلاردان بیزه قالان یوزلرجه سؤزجوکلر موجوددور.
دیلچی لیک بونو دئییر کی هر مین ایلده بیر دیلده ۲۵% سؤزجوکلر ده ییشیلیر، اما گرامرده بو ده ییشیک لیک آزدیر. تلفظ ده داها آزدیر. بئله اولورسا، ۶۰۰۰ عرضینده بیزه قالان یادگارلار چوخ آز اولمالی دیر. بونونلا بئله یئنه ده چوخلو سؤزجوکلر ایندی ده موجوددور. مخصوصا شعر فورمالاریندا قالان جمله لر معنالی دیر. گوتتی لر، هورری لر، ساکالار، آراتتالار، ماننالاردان قالان یازیلار، بلکه ده بیزیم بوگونکو دیلیمیزده اوخونمالی اولماسین. اما التصاقی اولدوغو، دیلیمیزین سلفی اولدوغو اثبات اولونور. بونونلا بئله زمان قاباغا گلدیکجه معنالاری دوشونولن اولان بو سؤزجوکلرین سایی آرتیر. اؤرنک اوچون دیوان لغات التورک کتابیندا ۳۰۰ بند – ایکی بیتلی شعرلر گلمیشدیر. بونلارین بیر سیراسی ۶۰۰ ایل میلاددان اؤنجه یه عاید اولدوغونو عالیملر بیلدیریرلر. مثلا آلپ ارتونقایا غاید اولان شعرلر بللی دیر. آنکاق بو ۲۶۰۰ ایل قاباقدان قالان شعرین مفهومو چوخ آز دوشونولور. آما بللی دیر کی بیزیم دیلین کؤکلری دیر. بو شعری قولاق آسین:
آلپ ارتونقا اؤلدی مو
ایسیز آزسون کالدی مو
اؤدک اوچین آلدی می
ائمدی یورک ییرتیلو
بورادا ایسیز – صاحب سیر – آژون – دونیا معناسیندادیر. اؤدک – فلک و اوچین همان اؤج – انتقام معناسیندادیبر. آما بو شعرین یاریسیندان چوخونو دوشونوروک.
بو شعر اوزوندور و آلپ ارتونقانین اؤلومو اوچون اوخونان شعردیر. هونلاردان بیزه قالان شعرلر ده چوخدور. همین دیوان لغات التورک ده اوخویوروق:
مولان تورکوسو – میلاددان اؤنجه ۲۰۰ ایل قاباغا عاید اولان اوزون بیر شعر ده یادگار قالمیشدیر. مولان بیر قیزدیر کی وطندن مودافیعه ائتمک اوچون اوغلان پالتاری گئییب و هانلار ساواشینا گئدیر. جالب بوراسی دیر کی بونون فیلمی نین هالیوود دوزلدیر و اورادا مولان بیر چین قهرمانی تانیتدیریلیر کی هونلار ساواشینا گئدیر. آنجاق ۲۲۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن الیمیزه چاتان شعرلردن بیری ده بودور:
آرقیر کوچوق آلیپ باردی. ————–: آیغیرلاریمیزی و قوچاقلاریمیزی آلیب گئتدیلر.
بو زماندان بیر چوخلو طبیعته باغلی، باهار، قیش، داغلار، آغاجلار تعریفینده شعرلریمیز الده واردیر و بیر سیراسی همان دیوان لغات التورک کتابیندا موجوددور.
دیلیمیزی آراشدیرانلار، تاریخ کیمی قاباغا گلیب و هر بیر زاماندا یازیلاریمیزی آراشدیریب و دیلیمیزین گلیشمه سینی گؤسترمیشلر. باخین حتا دیلیمیزین صرف قایدالارینی و نحو اصوللارینی دا تاپیب اینجه له میشلر. مثلا فعل لر بئله صرف اولوموش:
کلیر من گلیرم
کلیرسن گلیرسن
کلیر او گلیر
کلیر بیر گلیریز – گلیریک
کلیرسیز گلیرسیز
کلیر اولار گلیرلر
گؤروندویو کیمی صرف ده سادالاشیب. آما نحو هر زامان بیر شکله دوشموش. دوغروسو بودور کی دیلیمیزده و جمله ده هر بیر کلمه نین یئرینی ده ییشمکله، معناسی عوض اولماییر و بو قانون دیلیمیزین چوخ اؤنملی بیر گؤزه للیگی دیر. دوغرودور بوگون ادیبلر چالیشیر دیل داها گؤزل اولدوغو اوچون مثلا قیدلر جمله ده هارادا دایانسا گؤزل اولور فیکیرله شیب و نظرلرینی وئرمیشلر و بوگون بو قایدا ایشله نیلیر. اما بونو دا آرتیماغیمیز لازیمدیر کی اگر یئرینده اولماسا دا معنا عوض اولماییر. بو اؤزه للیک سبب اولور، ناسا هر بیر پیام فضالاردا و باشقا کوره لرده یاشاییرسا تورکجه نین بو قانونو اوچون دوشونولمه لی ساییلیر و بیر ریاضی فورمولو کیمی دوشونولور.
اگر نمونه لر گتیریرسک، اوغوزنامه لردن – اسلامدان اؤنجه کتابلار، اورخون – یئنی سئی کتیبه لریندن ده نمونه لر گتیریرسک، دیلیمیزین گؤزه للیگی و درین – محکم ایلگیسی بللی اولور.
دیلچی لر عموم تورک دیلی تاریخینه بو کیفیت لری آییرد ائتمیشلر:
۱ ) قدیم تورک دیلی – ان قدیم زامانلاردان توتوب میلاددان ۵۰۰ ایل قاباغا دک
۲ ) اسکی تورک دیلی – میلاددان ۵۰۰ ایل قاباقدان ۳ جی یوزایله قدر – بو بؤلوملری دیلچی لریمیز بؤلورسه لر ده، منجه بو بؤلوم ۳جو یوزایله قدر اولا بیلر. چونکی خزر امپراتورو چاغیندا تورک دیللی قبیله لر آذربایجاندا هم میلاددان اؤنجه مدنیتلرین وارثی اولموش و هم دیل بییرلیگی بوتون قبیله لر آراسیندا – یعنی تامام آذربایجان خالقی آراسیندا بیرلشمیشدیر.
۳ ) ۳ جو یوزایلدن ۷ جی یوز ایله
دده قورقود کتابی بیو زامانلاردا یازیلیر، آلتون یاروق و بیر نئچه باشقا کتابلار همین چاغلاردا یازیلمیشدیر.
۴ ) ۷جی یوزایلدن ۱۱-ی یوزایله دوغرو
نوم بیتیک اثری بو زامانین یارادیجیلیغی دیر. ایرک بیتیک، و بیر نئچه باشقا کتابلار ائله همین زامانلاردا یازیلمیش و ادبیاتیمیزا اؤرنک اولموشلار.
۵ ) ۱۱ عصردن ۱۵جی یوزایله قدر (سلجوقلو دیلیندن باشلاییب صفوی زامانینا قدر اوزانیر . بو آرادا یوزلرجه شاعیریمیز و یازارلاریمیز واردیر. خواجه احمد فقیه تبریزی، گنجه لی نظامی، الیاس بابا، خواجه دهانی، اسحاق بابا، سلطان ولد، مولوی، سلطان برهان الدین، عمادالدین نسیمی، و یوزلرجه شاعیرلریمیز دیلیمیزین عیارلانماسیندا بؤیوک رول اویناییرلار.
۶ ) میللی آذربایجان تورک دیلی ۱۵جی یوز ایلدن بوگونه قدر
۱۵جی یوزایلدن بوگونه قدر مینلرجه نثر و نظم ایله اثرلر یارانیب و مینلرجه شاعیرلریمیز و یازارلاریمیز اولموش. بیلیرسینیز ادبیاتیمیزین اوندان بیری هله چاپ اولماییب و شاعیرلریمیزین یوزدن بیری ده تالنینماییلیبدیر. بیزیم ادبیاتیمیز چوخ چوخ زنگین دیر. من آذربایجان کلاسیک ادبیاتیندا ۲۲۰۰ شاعیری تانیتدیرمیشلام. تورک دیلینده الیازمالارین ساییسی بوگونه قدر ۴۰ میندن آرتیقدیر.
بونونلا بئله ادبی دیلیمیز سورالار تشکیل تاپمیشدیر. البته آذربایجاندا گؤرکملی دیلچی لر و عالیملر واردیر او جمله دن پروفسور نظامی خودیف، توفیق حاجیوف، غیب اله یئف، سمباتزاده، دمیرچی زاده، و باشقالاری هر بیری بیر دؤوره نین اوزمانی کیمی دیلیمیزین نمونه لرینی تاپیب و اونلارین اوزه رینده دقیق علمی ایشلر آپارمیشلار. بو ساحه ده گؤزل کتابلار دا یازمیشلار. بو تدقیقاتا اساسلاناراق دئمک اولور:
الف) آذربایجان دیلی تورک دیللری قوروپونا داخیل دیر.
ب) ایراندا ۱۰۰ ایل و آذربایجان جمهوروسوندا – سووئیت زامانی ۷۰ ایل دیلیمیزین تاریخینی و کؤکونو تحریف ائدیردیلرسه بوگون داها علمی صورتده آچیقلانمیشدیر. بو تحریفلرین ایزلری پوزولمالی دیر.
ج) آذربایجان تورک قبیله لری نین و مدنیت لری نین بو توپراقلاردا ساکینلشدیگی دانیلمازدیر. بورادا ۶۰۰ مین ایل اؤنجه دن تورک دیللرینه عاید التصاقی دیللر یاشاییردی.
ه) ۳ – ۷ یوزایللرده دیلیمیز فورمالاشمیش و تورک دیلی کامل بیر دیل ماهیتی قازانمیشدیر. اورخون آبیده لری بونا بؤیوک بیر سنددیر. (خزرلر، گؤگ تورکلر، سابیرلر، اوغوزلار، پچنق لر، آزلار، کنگرلر، قارلوقلار، و . . .
و) دیلیمیزین بو قدر تکاملی و قایدالی اولدوغو، دیلیمیزین قدیملیگینی اثبات ائدیر.
ز) ۱۱جی یوزایلده دیلیمیز بوگونکو ادبی دیلی نین اؤزه للیک لرینی تاپیر. یعنی سلجوقلولارین گلمه سییله تورک دیلی نین بوگونکو فورماسی کامیلله شیر. ادبی دیلیمیز یئکونلاشیر و کلاسیک ادبیاتیمیز باشلاییر.
ک) ۱۵جی یوزایلده ادبی دیلیمیز آذربایجان تورکجه سی اولاراق جغتای و آنادولو دیللریندن فرقله نیب و اؤزو بیر باشا ادبی دیل سویه سینه یوکسه لیر.
بو اوزون پروسه ده بیر چوخلو ماعللر ائتکی قویموش و تاثیرلی اولموشدور. او جمله دن شاعیرلرین و یازارلارین وجودو دانیلماز حالدادیر. میکاییل باشتو، نظامی، فقیه، عمادالدین نسیمی، مولانا فضولی، واقف و اوستاد شهریار کیمی بؤیوک نهنگ لرین رولونو دانماق اولماز.
بوندان علاوه بیر سیرا شاهلار، سلطانلار دا ائتکیلی اولموشلار. هئچ ملتین تاریخینده آذربایجان ادبیاتی کیمی سلطانلارین و خاقانلارین تاثیری اولمامیشدیر. سلطان شاعیرلریمیزین ساییسی دا آز اولمامیشدیر او جمله دن: سلطان کیکاویی سلجوقی، قاضی برهان الدین، سلطان حسین بایقارا، جهانشاه حقیقی، سلطان یعقوب آغ قویونلو، شاه اسماعیل صفوی، ناصرالدین شاه.
خانلیقلار زامانیندا دا بو گلیشمه لر حدتله داوام تاپمیش و روس امپراتورلوغو ادبیاتیمیزین گلیشمه سینه انگل تؤره ده بیلمه میشدیر. باکی، شیروان، گنجه ، تبریز، شکی، شوشا و باشقا – باشقا شعرلرده خانلیقلار قورولموش و هر بیری نین سیطره سی آلتیندا شاعیرلر جرگه سی قوروب و اقتراح آدلاناراق، شعر یاریشمالاری ایره لی سورولموش و گئنیش بیر ادبیات یارانمیشدیر. بونون طبیعی گلیشمه سی سایه سینده شرق اؤلکه لری آراسیندا بیرینجی رومانلار، بیرینجی نمایشنامه لر، بیرینجی شرق شناسلیق انیستوتلار، بیرینجی اوپرالار و باشقا باشقا عرصه لرده بیرینجی آددیملار آذربایجاندا گؤتورولور. بونونلا بئله پهلوی رژیمی نین گلمه سیله دیلیمیز یاساق اولور و گلیشمه دن دایانیر. آنجاق بوگون یئنی حرکت بیزه باغلی دیر. البیر اولمالی ییق. گلن نسیللر گؤزلری بیزده دیر.
گؤرمه لی ایشلریمیز واردیر:
دیلیمیزی بیر علمی دیل سویه سینه قالدیرماق اوچون، یئنی سؤزجوکلر یاراتمامیز واجیبدیر. آکادمیک ایشلر گؤرمه لی ییک. گؤزل اثرلری دیلیمیزه چئویرمه لی ییک. دیلیمیز بو چئویرمه لرله علمی دیللرله آددیملاشا بیلر. بو ایش اوچون بؤیوک بیر چابا لازیمدیر.
سایتلار قورمالی ییق و اورالاردا تورک دیلینده یازیب، اؤزوموزو گوجلندیرمک و ادبیاتیمیزی تانیتماق گرکدیر. بو یولدا چابالار آزدیر.
دیلیمیز نئجه یارانیب و معیارلانیر:
۱ ) تورک طایفالاری چوخلوق قازانیر. بو مساله ساسانیلار زامانینا راست گلیر.
۲ ) تورک طایفالاری نین داها چوخو آذربایجانا گله رک بورادا اولان طایفالارلا بیرلشمه سی نتیجه سینده تورک دیلی ادبی دیله چئوریلیر. بونا گؤره ۵ – ۷ یوزایللر آراسیندا تورک دیلی آذربایجانین عموم خالق دیلی اولور.
چوخلو آراشدیریجیلار او جمله دن باسكاكف، ا. دميرچي زاده، ت. حاجيف، ف. زينالف، و.گوكاسيان، و. اصلانف و باشقالاری آذربایجان تورک دیلی نین عیارلانماسیندا اوغوز طایفالاری نین رولونو داها آرتیق بیلیرلر و بو دوغرودور. اوغوزلار ساسانی زامانی آذربایجاندا خزرلر امپریاسی نظری آلتیندا یاشاییر و شهر مدنیتی ایله اویغونلاشیرلار و سونرا کی زامانلاردا، اؤزه للیکله اوغوزلارین بیر بؤلومو سلجوقلولار لا قاتیشاراق، درین و اولغون دیله مالیک اولدوقلارینی دویورلار. بو ساحه ده آذربایجان عالیم لر فیکیربیدیرلر. اونلار توفیق حاجیف، نظامی خودیف، اصلانوف و باشقالاری دا بو فیکیرده دیرلر.
بیلگین لر اؤز آراشدیرمالاریندا اوغوز تورکجه سی نین کامل لشمه سینی ۷جی میلادی عصرده گؤسته ریرلر . بو دیل بو زمانلار آذربایجاندا چوخلوق قازانیر و قوراللاری یازیلاردا اؤزونو گؤسته ریر.
اثبات اولموشدور کی آذربایجان تورک دیلینده یارانان لهجه لر یئرل اؤزه للیکی واردیر و بو اؤزه للیک دیلین اسکی لیگینی گؤسته ریر (و. گوكاسيان، و. اصلانف، ا عزيزف).
چوخلو آراشدیرماچیلار تورک دیلی نین ۵جی یوزایلده آذربایجاندا اونسیت دیلی اولدوغونا بارماق قویموشلار (م. رحيموف، ت. ممداف). آذربایجان مختلف قبیله و طایفالاردان تشکیل تاپدیغی اوچون همین اورتاق دیل، گلیشمه و بیرلشمه دورانینی کئچیریر و بیر ع موم خالق دیلینه چئوریلیر. سامویلویچ ۱۹۲۶جی ایلده باکیدا قورولان “تورک ملت لری نین ادبی دیلی گلیشمه سی” قورولتاییندا بئله سؤیله ییر: دستور وئرمکله و یا بوروکراتیک یوللارلا واحد ادبی دیلی یاراتماق اولماز.
۵ و ۶جی یوزایللرده تورک دیلی چوخ دیللی آذربایجان طایفالاری آراسیندا بیر اونسیت دیلی کیمی گلیشیر و بو طایفالاری اورتاق دیلی یارارلانیب و بیرله شیرلر. باشقا سؤزله دئسک آذربایجان تورکجه سی میدانا گلیر. بو زمان تورک دیلی نین ایچینده اولان دینامیسم اؤز دوغورقانلیلیغینی بللندیریر و یئنی سؤزجوکلر یاراتماقلا تامام طایفالاری ایستک لرینی یئرینه یئتیریر. بئله لیکله بو دیل باشقالارینا ترجیح ائدیلیر. بو سؤزلره تامام دیلچی عالیملر یئکون وورورلار. گؤرمک اولور کی تورک دیلی بوندان قاباقکی عصرلردن گلیشمه یه باشلامیش و بو عصر ایچینده خالقلار آراسیندا قبول اولونور. عئینی حالدا بو دیلین قبول اولماسییلا واحد بیر دیلین داها آرتیق گلیشمه سینه یول آچیر و ادبی دیل، شفاهی دیل ایچیندن باش قووزاییر. بئله اولدوقدا، ۷جی یوزایلی آذربایجان تورکجه سینی عموم خالق دیلی کیمی اولدوغونو ادعا ائتمک اولار.
۷جی عصر قافقاز یوردلاریندا تورک دیلی هامی نین رغبتینی قازانیر. و. گوکاسیان یازیر: “ائرمنی و گورجو دیللرنده اولان قایناقلارا و الده ائدیلن معلوماتا آرخالاناراق آیدینلاشیر کی ۶جی عصرین سونو و ۷جی عصرین اوّللرینده بوتون تورک دیللی خالقلار آذربایجاندا سیاسی و اقتصادی بیرلیگه مالیک اولوب و مونولیت حالیندا بیرله شیرلر. بئله بیر شرایطده آذربایجاندا مختلف دیللرین اولدوغو حالدا، آذربایجان تورک دیلی رهبرلیک رولونو اویناییب و ائتکی دایره سینی گئت گئده آرتیریر.”
آراشدیرماجیلار آذربایجان تورکجه سی مختلف دیللی طایفالار آراسیندا بیر واحد دیلی کیمی نئجه قوروندوغونو آراشدیریرلار. بو اوزمانلاردان پروفسور حاحيف و پروفسور جهانگير قهرمانف یازیرلار: “ایلک اؤنجه بو توپراقلاردا تورک دیللی طایفالار بیرینجی دورومدادیرلار و باشقا تورک دیللی لر ده آذربایجانا گلمکده و آرتما حالیندادیرلار. بونلار گله رک یئرلی طایفالارلا بیرله شیر، یئرلی خالقلا قووشور و بؤلگه نین اقتصادی – سیاسی دورومونو گلیشدیریرلر، اوچونجو حالدا تورک دیلی اگلوتیناتیو اؤزه للیکلرینه گؤره ساده لیکله اؤیره نیلیر. بو آراشدیرماجیلار بئله سونوجا گلیرلر: تورکلر اسلام دینی نی قبول ائتمکله، بیر دینی و بیر دیلی اونسیت وسیله سینه چئویریرلر.”
بئله سونوجلانماق دوغال و دوزگون دور. چونکی تاریخده گؤروروک ضعیف اولان طایفالار تاریخین حساس زمانلاریندا گوجلو بیر طایفانین دؤورونه توپلانیب و گوجله نیلر. بو زامان دا آذربایجان تورک دیللی خالقی سیاسی و اقتصادی باخیمدان گوجلنمیش و بئله لیکله آتروپائن و آلبانیا توپراقلاری نین خالقی بیرله شیب و بیر دیلی سئچمه یه موفق اولورلار.
اسلامین ایلک یوزایللرینده آذربایجان تورکجه سی تکجه عموم خالق دیلی یوخ، بلکه قافقازدا و چئوره سینده اولان توپراقلارین خالقلاری آراسیندا یاییلیر و بیر بین الخالق دیلی دورومونا مالیک اولور. بو دوروم ۹ و ۱۰جو یوزایللره قدر دوام ائدیر. دمیرچی زاده بو باره ده یازیر: “بو دؤوره ده تورک دیلی دربند، ری و بغداد آراسیندا عمومی بیر دوروم قازانیر.”
شوبهه سیز آذربایجان تورکجه سی اسکی زامانلاردان بو دوروما گلمیشدیر. و. گوکاسیان ساویرلر و خزرلرین دیلینی ۶ و ۷جی عصرلرده تامام قافقاز خالقلاری آراسیندا بیر عمومی دیل اولدوغونو یئکونلاییر و اوندان اؤنجه کی یوزایللرده ده بئله بیر دورمو خاطیرلاییر. بئله بیر سونوجلانماق اولور کی تورک دیلی نین کؤکلری تامام قافقاز دیللرینده تاپماق اولور و تکجه سؤزجوکلر یوخ، بلکه قوراللار و تورک تلفظ لری ده بو دیللر ایچینده اؤزونه یئر قازانمیشدیر.
دونیا دیلچی اوزمانلاری تورک دیلی نین قوراللاری نین گوجلو اولدوغونا بارماق قویوب و دانیشیرلار. او جمله دن بارتولد یازیر: “عادت اوزه ره تورک دیلی ذکر اولونان یوزایللرده باشقا دیللرله توققوشمادا اؤز سلطه سینی ساخلاییب و یوکسک دوروما مالیک ایدی”. هابئله رو آچاریان – ائرمنی دیلچی سی تورک دیلی نین ائرمنی دیلی اوزه رینده ائتکیسیندن دانیشیر. دوکتور مردانیان، آچاریانین بو تحقیق لرینی قبول ائده رک ائرمنی دیلی هند-اروپایی دیللردن ساییلاراق آذربایجان تورکجه سی ائتکیسی آلتیندا اولدوغونو دئییر و اسلام دیلی نین ده تورک دیلیندن تاثیرلندیگینی یازیر. ا. باسکاکف یازیر: “آذربایجان تورکجه سی شرق اسلام دیللری اوزه رینده او جمله دن روسجا، اوکراینجا، هابئله بلوروس دیللرینه دقتلی تاثیرلر بوراخمیش و بو دیللرین شکل تاپماسیندا رول اوینامیشدیر.”
بونلاری نظرده آلدیقدا تورک ادبی اثرلرین یارانماسینی دا گؤروروک. همین یوزایللرده شان قیزی داستانی، آلتون یاروق، ایرک بیتیک، خزرلرین اسلام خلیفه لرینه یازدیقلار مکتوبلار، نوم بیتیک و باشقا اثرلرین یارانماسینا شاهید اولوروق. ادبی دیلین گلیشمه سی سایه سینده بئله بیر اثرلر یارانا بیلردی. حتا قاراخانلی لار دؤورونده قوتادغو بیلیک، دیوان لغات التورک و باشقا باشقا اثرلر، تورک دیلی نین گلیشمه سیندن بیر اوزون زاماندان سونرا یارانا بیلردی. آنجاق بو اثرلر، دیلیمیزین اسکی لیگینی گؤسته ریر.
قایناقلار:
پروفسور نظامی خودیف، آذربایجان ادبی دیلی تاریخی، کؤچورن: حسین شرقی، تهران، ۱۳۷٫
فریدون آغاسی اوغلو، ۷جی بیتیک، آذربایجان تورک دیلی نین تاریخی، باکی، ۲۰۱۴٫
م. کریمی، مقدمه ای بر تاریخ تحولات ترکی آذری، زنگان، ۱۳۷۸٫
م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ج ۱، قم، ۱۳۸۴٫
حسین نامیق اورخون، اسکی تورک یازیتلاری، آنکارا، ۱۹۹۴و
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab