10 ـ دیوان اشعارفارسی
هیدهجی فارسجا شعر دیوانی واردیر. بو دیواندان بعضی سئچمهلر ﻫ. و م. نشرینه داخیل ائدیلمیشدیر. علی اکبر ولایتینین دئدیگینه گؤره، شاعیرین دیوانیندان بیر الیازما اونون یانیندادیر.20 ؟
11 ـ ایتمیش دیوان
هیدهجینین اؤزونون دئدیگینه استناد ائدهرک، اونون مکمل بیر دیوانینین «جبل حمرین» اوغرولاری طرفیندن چالیندیغینی بیلریک. بونو، تاریخچیلر ایتمیش دیوان(= دیوان مفقود) آدلاندیرمیشلار.
12 ـ دیوان اشعار ترکی
هیدهجینین تورکجه شعر دیوانینی آشاغیداکی ترتیب ایله نظمه سالدیق:
14 قصیده 34 غزل 3 قطعه
23 بندلیک 1 مربع
2 تخمیس
1 ترجیعبند
3 ترکیببند
12 مثنوی
2 دانیشیق
1 ملمّع
بوردا شعرلری بؤلوملر و دیلیملرده توپلادیق، بئیتلریده ساییلار ایله مشخص ائتدیک. میثال اوچون 11/8-1 اشارهتی بیرینجی بؤلومـ (= قصیده)ون 8- نجی قصیدهسینین 11- نجی بئیتینه اشارهدیر.
13- تورکجه دیوانین چاپلاری
حکیم هیدهجینین تورکجه دیوانیندان دؤرد چاپ الیمیزدهدیر. بیرینجیسی تبریز چاپیدیر.21ایکینجی یئنهده تبریزده همین چاپ «کتابفروشی حقیقت» طرفیندن تکثیر اولموشدور. اوچونجوسو زنگان چاپیدیر.22دؤردونجو تاریخسیز و تهران چاپیدیر.23
«رسالهی دخانیه» کیتابینین مقدمهسینده یازیلدیغینا گؤره هیدهجینین تورکجه دیوانیندان مهم بیر الیازما، علی اکبر ولایتی یانیندا ساخلانیلیر.24
14- دیل اؤزهللیکلری
هیدهجینین تورکجه دیوانیندا، دیلی او قدهر لطیف و آخیجیدیر کی اینسان حئیرت ائدیر. میثال اوچون 30/2-2 ساییلی غزلی اوخویاندا، سانکی شاعیر سنینله دانیشیر.
او، شعر نوعلاری آراسیندان، قصیده، غزل، ترجیعبند و خصوصیله مثنوی یازماغا چوخ مئیل گؤسترمیشدیر. شعرینده نه قدهر مضونلار آغیردیرسادا، بو دیل، عکسینه بیر او قدهر ساده و رواندیر.
او، شایع اولان شعر فورمالاریندان باشقا، گؤزهل بیر «مناظره» ایچهریکلی قصیده ده یازمیشدیر.
15- دانیشمالار
58 بئتلیک بیر قصیدهسی، هم مضمون و همده فورما باخیمیندان نظری جلب ائدهن بدیع و یئنی شیوهده یازیلان بیر شعر نمونهسیدیر. بو شعرده دیل و بیان ساده و روان، مضمون و محتوا ایسه دولغون و غنیدیر.
بو قصیدهنین اؤزهللیکلریندن بیریسی اوندا اولان اسطورهوی فضادیر.
او بورادا اسطورهوی فضانی چاغداشلاتماقلا، جمشید، کاووس، کیقوباد، روستم، سؤهراب، اسفندیار و باشقا بو کیمی اسطورهوی شخصیتلره، سانکی اونون زامانیندا اولدوقلاری کیمی، اونلارا مستقیم خیطابا گئچیر.
قصیدهنین باشقا اؤزهللیگی بودور کی تورک و فارس شعر تاریخینده اولان «دانیشما»(= مناظره) شعر نوعونون ان یئنی بیر شیوهسی ایله شعر یازمیشدیر. بئله کی اونون زامانینا قدهر شعرده دانیشما ایکی نفر آراسیندا گئدهرمیش.
تورکجه ده بو نوع شعره «دئدیم... دئدی...»، فارسجادا ایسه: «گفتم... گفت...» آدی دا وئرمیشلر. لاکین هیدهجی شعرینده دانیشیقلار یالنیز شاعیر و مخاطبی آراسیندا یوخ، بلکه شاعیر و ساقیدن علاوه، باشقا شخصیتلر ده شعر فضاسینا داخیل ائدیلیر.
16- طبیعت وصفی
شعرلری فلسفی و عرفانی مضمونلار داشیماسینا باخمایاراق، گؤزهل بویالار ایله سوسلنمیش طبیعت تابلولاریندان دا خالی دهگیلدیر:
صبح آچیلدی، نسم ترپندی،
قارقا اوچدو، خروس سسلندی،
ای صنم! دور سماوری یاندیر،
ای شکر لب! گتیر گیلن قندی.
17- تورکجه قافیهلر
هیدهجی تورکجه قافیهلر گتیرمگه مئیلی اولان بیر شاعیردیر. او، اساساً تمیز و آری دیلده شعر یازماغی سئویر.
میثال اوچون 14/2-2 و 15/2-2 و 17/2-2 غزللرینده بونو آیدینجا حس ائدیریک. بورادا اوزدوم، دوزدوم، سوزدوم، بوزدوم و ...
و: وورسون، بورسون، اؤسگورسون، سورسون و ...
و: بویون، سویون، دویون، قویون، اویون و ....
و 1-1 قصیدهده: دوداغا، هاچاغا، آیاغا، اوجاغا، اوراغا، داغا و ... کیمی قافیهلر ایله تورکجهمیزی اجنبی هجمهسیندن قورویور.
18- زنگان شیوهسی
هیدهجی آذربایجان تورکجهسینین زنگان شیوهسینده دانیشان و یازان بیر شاعیردیر. بیز اونون دیوانین حاضیرلارکن، زنگان شیوهسی اؤزهللیکرینی ساخلاماغا چالیشاراق، بعضی کلمهلرین املاسینا ال وورمادیق. بو کلمهلردن آشاغیدا نمونه وئریریک:
دیدیم (= دئدیم) سنن(= سنسن)
باخان(= باخاسان) دیمم(= دئمم)
قووان(= قوواسان) یوخو(= یوخدور)
گنه(= یئنه) ییرتیران(= ییرتیرسان)
نمه(= نمنه) مختارن(= مختارسان)
دیسهم(= دئسهم) بیلمیییز(= بیلمیسیز)
ائیلییم(= ائیلهیم) دؤگول(= دهگیل)
یخهمدن(= یاخامدان)
19- ادبی بزهکلر
حکیم هیدهجی، شعرده محتوا و مضمونا اؤنم وئردیگی کیمی، شعرین دیلینیده تمیز و ساغلام اولاراق ایشه آپارمیشدیر. ادبی صنتعلر ایچینده ائله بیر صنعت یوخدور کی شاعیر اونو تانیماسین و شعرلرینده استفاده ائتمهسین. ائله واخت دا اولور کی بیر بئیتین ایچینده بیر نئچه ادبی صنعت ایشلهدیر. میثال اوچون آشاغیداکی:
سنین الینله گتیر توبهدن ائدیم توبه،
آلیم چکیم باشا پئیمانه، سیندیریم پئیمان!
بئیتینده سکگیز ادبی صنعت ایشلتمیشدیر:
- ایهام (الینله ترکیبینده ایکی معنا واردیر: 1ـ سنین یاردیمین ایله. 2ـ سنین الیندن شراب آلیم).
- تشخیص(بیرینجی توبه).
- مکرر جیناس(توبه ـ توبه).
- مجاز(چکیم باشا= ایچیم)
- زائد جیناس(پئیمانه ـ پئیمان)
- تناقض گؤسترگهسی(چکیم باشا# سیندیرم).
- اشاره(مولوینین بو بئیتینه اشاره وار: در جرم توبه کردن بودیم تا به گردن،/ از توبههای کرده این بار توبه کردم).25
- ابداع یا بیر بئیتده نئچه صنعت ایشلتمک.
ها بئله آشاغیداکی:
صنم! سن ائتمه بزهک، قوی ائده بزهک طاووس،
گؤزهل! سن ائتمه گؤزون سورمه، قوی ائده جئیران.
بئیتده، بیر طرفدن معشوقهنی طاووس و جئیرانا اوخشاتمیش(گیزلی یا مضمر تشبیه) و باشقا طرفدن اونون هر ایکیسینه ترجیح ائتمیشدیر(ترجیح ائدیجی یا مفضّل تشبیه).
آشاغیداکی بئیت ده بئلهدیر:
آیاغا دور، اؤزونو چوخ بگنمهسین شمشاد،
اوتور یئره، اؤزونو آرتیق اؤگمهسین ترلان!
بعضی تشبیه(= بنزهتمه)لری ده یئنی، بدیع و چوخ گؤزهل اولموشدور. میثال اوچون، آشاغیداکی بئیتده معشوقهنین اوزونو(= اوغوردونو) لالهیه تشبیه ائتمیشدیر. بو تشبیه چوخ نادر و یئنی بیر حالدیر:
او قونچا، یا سنین آغزین، او طورره، یا ریحان؟
او لاله، یا سنین اوردون، او نقره، یا اندام؟!
اونون بو کیمی ایشلتدیگی چوخلو ادبی بزهکلر، اونون نه قدهر لطیف ذؤوق و سلیقهیه مالیک اولماسینی گؤستریر. بیز بورادا بئیت سایلارینی گؤسترمکله، چالیشمیشیق هر بئیتده اولان لطیف و بدیع ادبی بزهکلری استخراج ائدهک.26
اتک یازیلار
- نوشین، ص29.
- تعلیقة الهیدجی علی المنظومه و شرحها، تهران، مؤسسة الاعلمی، 1365ش.
- صدر الدین الشیرازی، الحکمة لامتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه( اسفار) ج 9، درا احیاء الثرات العربی، الطبعه الرابعه، 1410 ق. (هیدجی الزنجانی. تعلیقه علی الاسفار).
- همان، ص117.
- پروردگارا! بو عذابی بیزدن بر طرف ائله! بیز ، دوغرودان ایمان گتیرهنیک.(دخان/12)
- و اسرائیل اؤولادینی روسوای ائدن عذابدان قورتاردیق.(دخان/30)
- سن گؤیون آشکار بیر دومان گتیرهجگی گونو گؤزله.(دخان/10)
- سون پیغمبر و معصوم اؤولادلارینا و هامی مؤمنلره سلام و هامی دوشمنلرینه لعن اولسون.
- ر حکیم آخوند محمد هیدجی، رسالهی دخانیه، به اهتمام علی اکبر ولایتی، تهران، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، 1385، مقدمه.
- همان، 128.
- همان، ص130.
- همان، ص 3 ـ 202.
- ملاعبدلله، ص 62.
- همان، ص 63.
- همان، ص 50.
- باخ= ص 239 و243.
- هدایت یولونون تابعلیگینده اولانا سلام اولسون.(طه/ 47)
- رسول برگزیده دئییبرلر:« دونیانی سایمایانی، تانری جهنم اودوندان ساخلایار.»
- دی:« ای یهودیلر! اگر گمان ائدیرسینیز کی، آیری انسانلار دئییل، سیز آللّهین دوستلاریسینیز اگر دوز دئییرسینیزسه، اؤلوم آروزولایین!»(جمعه/8)
- رسالهی دخانیه، ص4.
- 1317ش. تبریز (به کوشش سیدجعفر موسوی) شرکت طبع کتاب، به سرمایهی حاج محمدحسین انگورانی.
- علی هشترودی زنگان شهرینده 1377ﮪ . ق. ایلینده «کتابفروشی علویون» الیله «کلیات دیوان هیدهجی محتوی تمام اشعار فارسی و ترکی» آدی التیندا 300 صحیفهلیک بیر مجموعه نشر ائتدی.
- «دانشنامه و دیوان حکیم اعظم و شاعر محقق حاجی ملامحمد هیدهجی» با مقدمه و تصحیح رضانژاد (نوشین) و به اهتمام محمد دیهیم.
- رسالهی دخانیه، ص. ب.
- دیوان کبیر، چاپ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ج،1، ص112.
- علاوهلر بؤلومونه رجوع ائدین.
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab prs_Arab kas_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab pes_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab