آذربایجان یازيلی ادبيياتینین داهی نمایندهلریندن بیری اولان نظامی گنجوینین یارادیجیلیغی ایللردیر تدقیقاتچیلارین ان چوخ مراجعت ائتدیگی ساحهلردن بیریدیر. اونون توکنمز تدقیقات منبعی اولان اثرلری شاعرین علمی-فلسفی، دینی، عبرت آمیز، اؤیود-نصیحت كاراكترلی فیکیرلرینی عکس ائتدیرمک باخیمیندان هرزامان دقت مرکزینده اولموشدور. اؤز یارادیجیلیغی ایله آذربایجان ادبيياتی تاریخینده خصوصی بیر اوسلوب یاراتمیش شاعر، یاشادیغی دؤوردن باشلایاراق بیزیم دؤوروموزدک نئچه-نئچه شاعر و یازیچیلارین یارادیجیلیغینین ایلهام منبعی اولموشدور.
نظامی ده اثرلرینی یازارکن موختلیف منبعلره مراجعت ائتمیشدیر. بئله منبعلردن ان باشلیجاسی شیفاهی خالق ادبییاتیدیر. بئله کی، خالق یارادیجیلیغینا مراجعت اونون اثرلرینی مضمون و فورما باخیمیندان داها دا زنگینلشدیرمیشدیر. او هم آذربايجان، هم ده باشقا – عرب، هند، ایران خالقلارینین شیفاهی خالق یارادیجیلیغیندان بؤیوک صنتعکارلیقلا فایدالانمیشدیر. شیفاهی خالق ادبيياتینین آتالار سؤزلری و مثللر، مراسیم فولکلورو، افسانه و روایت و ... کیمی نؤولرینه مراجعت ائدن شاعر بونلاردان ایستیفاده ایله اؤز فیکیرلرینی داها موکممل و دئمک ایستدیگی معنالاری داها تأثیرلی ایفاده ائتمهیه مووفق اولموشدور. نظامی یارادیجیلیغینین فولکلورلا باغلیلیغی حاققيندا آذربايجانین بیر سیرا تانینمیش عالیم و تدقیقاتچیلاری سؤز آچمیشلار. بو حاقدا نه قدر دانیشیلسا دا، یئنه ده آزدیر. نظامینین فولکلورا ماراغینی گؤسترن دیگر بیر جهت اونون اثرلرینده خالق عادت-عنعنهلری و اینانجلارینین بديعي اکسیدیر. هر زامان خالق ایچریسینده یاشایان، اونون حیات طرزی، گوندهلیک مشغولیتی، سئوینج و کدری ایله یاخیندان تانیش اولان شاعرین اثرلرینده خالقیمیزین عادت-عنعنهلرینه و اینانجلارینا مراجعتی هئچ ده تصادفی دئییلدیر.
خالقیمیزین ان قدیم دؤورلردن قالان عادتلریندن بیری عائله قورماقلا باغلیدیر. نظامی ده اثرلرینده بونلاردان اطرافلی بحث ائتمیشدیر. گلهجهيین آناسی اولان قیزلاریمیزین اؤزلرینی اوجا توتماسی، اؤز ناموس و عصمتلرینی قوروماسی، تمیز سئوگی و ائل عادتلرینه اویغون اولاراق عائله قورمالاری ایله باغلی نظامینین مهینبانونون دیلی ایله وئردیگی آشاغیداکی سؤزلر چوخ دیرلیدیر:
یاراشماز كیشینین دالینا دوشمك،
بو صیفت قادیندا اولماسین گرك.
چوخ تزهتر گولو الده توتدولار،
ایلهییب، ایلهییب، سونرا آتدیلار.
چوخ شراب تؤكدولر گول قدحلره،
داددیلار، سونرا دا تؤكدولر یئره.
بیلیرسن، باش اوجا اولدوغو زامان،
خوشدور اره گئتمك عشقبازلیقدان.
مهین بانونون نصیهتلرینه قولاق آسان شیرین خالقیمیزین ائل عادتی ایله عائله قورماق اوچون بؤیوک چتینلیکلره دؤزور:
دوشونوردو، خسرو گؤزلیر ادب،
اونو یاخشیلیقلا ائیلیر طلب.
شاه آدام گؤندریب كسدیرر كبین،
گلین كیمی گئدر سارایا شیرین.
سوندا ایسه شیرین اؤز آرزوسونا، سئوگیسینه چاتیر و ان اؤنملیسی ایسه بودور کی، اؤز خاصیتینه گؤره شاه دا داخیل اولماقلا، هر کسین حؤرمتینی قازانیر:
پیچیلتییلا شاها سؤیلهدی شاپور:
"اگر آی توتولدو، عذرو وار، اودور.
چونكی بو گونهچن او قلب پارلادان
یاخشی آد ساخلامیش ائلده هر زامان.
ایندی قورخور شاهین حیسسی، خیالی،
آی اوزونه قویسون خجالت خالی."
شاه باخدی خوش بارلی آغاج توخمونا،
گؤردو كی، پیوندسیز ال یئتمز اونا.
عهد ائتدی، سؤز وئردی، آند ایچدی، هرگیز
اونا ال وورماسین اصلا كبینسیز.
توپلاسین دونیانین بؤیوكلرینی،
نیكاحلا بند ائتسین او دیلبرینی.
گؤروندوگو کیمی خالقیمیزین ائلچیلیک عادتی نظامینین ده یارادیجیلیغیندا اؤز عکسینی تاپمیشدیر. آغساققال و آغبیرچکلرین ایشتیراکی ایله ائلچیلیک مراسیمینین کئچیریلمهسی، بوندان سونرا قوهوم اولماغا حاظيرلاشان ایکی عائلهنین باشچیلاری آراسیندا کبین مسالهسینین حللی، سودپولو و س. مسئلهلر بارهسینده راضیلیق الده ائدیلمهسی کیمی عادتلرینین چوخو ایندی ده آذربایجاندا یاشاماقدادیر. اوولکی عادتلردن بیری ده توی اوچون اوغورلو گون سئچیلمسیدیر کی، بونا دا “خسرو و شیرین” اثرینده راست گلیریک. اثردن ده گؤروندوگو کیمی، مونججیملر واسطهسیله توی اوچون اوغورلو گون و ساعت سئچیلیردی. توی واختی بی و گلینین باشینا دوغرانمیش شکر، کیچیک سیککهلر و گولاب سپیردیلر:
شاه دئدی: "بیر گئجه قوی مونججیملر
یاخشییا، یامانا باخسین بیر قدر.
قارانلیق گئجهیه گؤز گزدیررك.
بیر گون سئچسینلر كی، اولسون موبارك.
آی كجاوهسینی سالیب او گونه،
بلكه ده گتیرك گونش بورجونه."
موننجیملر خيلی اؤلچوب بیچدیلر،
توی اوچون اوغورلو بیر گون سئچدیلر.
نظامی یارادیجیلیغیندا توی عادتلریندن باشقا یاس مراسیملری ده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. بیلدیگیمیز کیمی، یاس مراسیمینده ایتیریلن شخصین اوزونتوسویله قارا پالتار گئیینیلیر و بو پالتار بعضن بیر آی مدتینه اییندن چیخاریلمیردی. بو عادته “خسرو و شیرین” اثرینده ده راست گلیریک. مثلن، اثرده بئله بیر حیسه وار کی، مریمین اؤلوموندن سونرا خسرو اونا حؤرمت علامتی اولاراق قارا پالتار گئیینیر و بیر آی مددتینه تاختا دا چیخمیر:
مریمین ووجودو كؤچدو عالمدن،
مریم آغاجی تك شاه چیخدی غمدن.
آدینا ائلهییب حؤرمت، احتیرام،
بیر آی یاس ساخلادی اونون ايچون تامام.
حؤرمت اوچون بیر آی چیخمادی تخته،
قارا پالتار گئیدی او قارا بخته.
یاسدا ایجرا ائدیلن باشقا بیر عادت اؤلموش اینسانین پالتارلارینین احتیاجی اولانلارا وئریلمهسیدیر. خسرو دا وفات ائدنده شیرین اونون هر شئیینی احتیاجی اولانلارا پایلاییب، مؤحتاجلاری سئویندیریر:
سونرا دا خسروون بوتون وارینی،
تزه-كؤهنهسینی، پالتارلارینی
یوخسولا، مؤحتاجا پایلادی شیرین.
اوندان راضی قالدی هر یوخسول، میسكین.
یاس مراسیمی، یعنی یاسدا ایجرا ائدیلن عادتلر نظامینین “ليلي و مجنون” اثرینده ده تصویر ائدیلمیشدیر. بورادا لیلی نین اؤلومو زامانی آناسینین ساچینی یولوب، اوزونو جیرماسی، اوخشامالار، آغیلار دئییب، قیزی اوچون آغلاماسی تصویر ائدیلمیشدیر. یاسدا عزیز اینسانین اؤلومو موناسیبتی ایله ایجرا ائدیلن ائله بو حرکتلر ایندی ده خالقیمیزین یاس مراسیملرینده ایجرا ائدیلن عادتلردندیر:
قیزینی او حالدا گؤرونجه آنا
ائله بیل قیامت گؤروندو اونا.
آغارمیش باشیندان گؤتوروب اؤرپک،
ساچینی کولهیه وئردی سمن تک.
آنیب اؤولادینین قارا گؤزونو،
یولوب ساچلارینی، جیردی اوزونو.
نه اوخشاما وارسا دئدی ازبردن،
نه ساچی واردیسا یولدو او بیردن.
آغلادی، باخدیقجا قیزین بویونا،
گؤزوندن قان تؤکدو حیات سویونا.
گاه قیزین اوستونده سیخدی گؤزونو،
گاه اونون آلنینا قویوب اوزونو،
گؤزونون یاشینی تؤکدو فغانلا،
یودو او چئشمنی بو آخان قانلا.
آنانین نالهسی گؤیه یوکسلدی،
فلک بو نالهدن نالهیه گلدی.
قوناقپرورلیک خالقین میللی دیرلرینی، معنوي كيفيتلرینی اؤزونده عکس ائتدیریر. خالق اؤزونون هومانیست عادت-عنعنهلرینی بئله واسطهلرله یاشادیر و گلهجک نسیللره چاتدیریر. قدیم تاریخه مالیک اولان بو عادت اؤزونده خالقین معنوي عالمینی ائهتیوا ائدیر. آذربایجان خالقینا مخصوص قوناقپرورلیک عادتلری نيظامي گنجوینین اثرلرینده ده تصویر ائدیلمیشدیر. اونون تصویر ائتدیگی قوناقلیق عادتلری خالقیمیزین مدنیتی، میللی خصوصيتلریندن خبر وئریر. یارادیجیلیغیندا قوناقپرورلیک آدتیندن دفعهلرله صحبت آچان شاعر "یئددی گؤزل" اثرینده بئله یازیر:
باغ قؤنچهسی کیمی قوناق سئوندی،
یاناغی گول کیمی گولوردو، شاندی.
واردی ایشرت اوچون مهمان اوتاغی،
گؤیده ثریایا دیردی تاغی.
سوفرهلر سالمیشدی، دؤشنمیش یئره،
ادب اؤیرتمیشدی خیدمتچیلره.
گلسیدی بیر نفر اوزاقدان اگر،
جیلوو توتوب، قوناق ائیلیردیلر.
سوفره سالاردیلار اوتاغا لاییق،
یئمک وئرردیلر قوناغا لاییق.
وئریلن بو نومونهده خالقین قوناقلیق عادتلری، قوناغی قارشیلاماق، اونا قوللوق، عمومیتله، قوناقپرورلییه مخصوص اولان بوتون خصوصیتلر آیدین گؤرونمکدهدیر. شاعر قوناغا خصوصی اوتاق آیریلماسی، دقتله قوللوق گؤستریلمهسی، لذیذ یئمکلردن عبارت سوفره آچیلماسینین تصویرینی وئرمکله هر بیر عائلهده قوناغین حؤرمتله قارشیلاندیغینی گؤستریر. خالقیمیزین عادتینه گؤره ائوه قوناق گلرکن اونون قاباغینا گئدیب، اگر آتلی گلیبسه تئز جیلوووندان یاپیشیب “خوش گلمیسینیز” دئیهرک دوشوروب گولروزله ائوه دعوت ائدیرلر. شاعر ده بورادا آتلی قوناغین قارشیلانماسینی تصویر ائتمیشدیر. قوناقلیق حاققيندا دانیشان نظامی همچينین ائوه گلن قوناغا هدیه وئریلمهسی عادتینی ده تصویر ائدیر. او گؤستریر کی، قوناقلا ائو صاحبی بیر-بیرلرینه هدیهلر تقدیم ائدیرلر. بیلدیییمیز کیمی، بو دا خالقیمیزین قدیمدن گلن قوناقپرورلیک عادتلری سیراسیندا خصوصی یئر توتور:
ائله کی، قوناقچی ییغدی سوفرنی،
سایسیز تؤحفهلره قرق ائتدی منی.
وئردیکلریمی ده اونلارا قاتدی...
آذربایجاندا قوناغا اولان حؤرمتی شاعر خصوصی قيد ائتمکله خالقینین قوناقپرورلیگینی بئله قيد ائدیر:
سن منیم حؤرمتلی بیر مهمانیمسان،
عزیز توتولمالی دایما مهمان.
“اسکندرنامه” اثرینده ده قوناق قارشیلاماق عادتی ایله باغلی تصویرلر واردیر. نظامی اثرین “شرفنامه” حیسهسینده گؤستریر کی، برده حؤکمداری نوشابه اسكندری شاهلارا لاییق بیر تنتنه ایله قارشیلاییر، اونون شرفینه ظیافت وئریر؛ اؤلکهنین نازنعمتلری، هر جور شیرنیات، یئمک-ایچمک سوفره اوستونه دوزولور. او، بو تورپاغین زنگینلیگی، وار-دؤولتی، خالقین قوناغا حؤرمت و احتيرامی و ... ایله اسكندری حئیران قویور:
هر چئشید یئمکلر آخدی هر یاندان
یئمکلر بیشمیشدی قوچدان، توغلودان.
اوزون و یووارلاق اینچه چؤرکلر،
سارایدان بوشالمیش قاپییا قدر.
کؤکهلر یوغرولموش یاغلا، شکرله
شکرلی کونجوتده دادا باخ هله
عنبرله یوغرولموش دادلی یئمکلر،
جننت یئمییندن وئریردی خبر
سوفرهده قوزولار جوشغون سئوینجدن
قوش کیمی قول قاناد آچمیشدی شن-شن.
ان دادلی مورببا، لیمونلو شربت
پوستهده، بادامدا وار باشقا لذت
وار حدسیز پالوده-انبر قوخویان
چوخ مغزی پالوده ساغالار اوندان
تر حالوا و بادام حالواسی داشیر،
او قدر چوخدور کی، قابلاردان آشیر.
گولابلا چکیلمیش شربت، گولشکر،
ساچدیغی شیرهنین نفهسی عنبر.
گؤروندوگو کیمی، نظامی میللی عادت-عنعنهلریمیزه اویغون اولاراق سوفرهمیزین بوللوغونو تصویر ائتمیشدیر. سوفرهده بو چئشیدده نعمتلرین تقدیمی خالقیمیزین قوناقپرورلیک و سخاوتینین گؤستریجیسیدیر. قوناقلیقلا باغلی تصویرلر نظامینین اثرلرینده دفعهلرله وئریلیر. اونون “ليلي و مجنون”، “خسرو و شیرین”، “اسكندرنامه” کیمی اثرلرینده خالقین قوناقلیق عادتلرینی تصویر ائدن صحنهلر چوخدور.
نظامی گنجوینین هر بیر اثرینده خالق عادت-عنعنهلری ایله باغلی چوخلو نومونهلره راست گلینیر. بو خصوصیت اونون خالق عادت-عنعنهلرینی یاخشی بیلمهسی و قدیم عادتلره حؤرمتینین بارز نومونهسیدیر. شاعرین اثرلرینده عادت-عنعنهلرله یاناشی بعضی خالق اینانجلارینا دا راست گلمک مومکوندور. بئله اینانجلاردان بیری اؤولادی اولمایانلارین کاسیبلارا ال توتماسی، چوخلو نذیر وئرمهسی و بونون نتیجهسینده ده اؤولادلا موکافاتلاندیریلماسینا اینامدیر. نذیر-نیازلا اوشاغین دونیایا گلمهسی اونون اثرلرینده تئز-تئز موشاهیده اولونور. دایما ناغیللاردا، داستانلاردا گؤرونن بو خصوصيت شاعرین “یئددی گؤزل” اثرینده ده اؤزونو گؤستریر. نظامی بو اثرده 20 ایلدن سونرا نذیرنیازلا دونیایا گلن بهرامدان بحث ائدیر. بونا “ليلي و مجنون”، “خسرو و شیرین” پوئمالاریندا دا راست گلیریک:
ال اوسته - سخاوت، آیاق اوسته - دین.
نسلی تا ایتمهسین قوجا دونیادان،
بیر اؤولاد ایستهدی بؤیوك خودادان.
خئيلی نذیر وئردی، بیر خئيلی قوربان،
نهایت لطتف ائتدی الله بیر اوغلان.
نظامی اثرلرینده موشاهیده ائدیلن دیگر بیر جهت مونججیملرین اولدوزلارا باخماقلا گلجیی تعیین ائتمهلری ایله باغلیدیر. “یئددی گؤزل” اثرینده ده تصویر ائدیلیر کی، بهرام آنادان اولاندا او، یاشاسین دئیه آتاسی اونو مونججیملرین گؤستریشی ایله اربیستانا گؤندریر. بو اصوللا اینسان تالئیینی دییشجیینه اینانان حؤکمدارین بو حرکتی، اوولکی دؤورلرده خالقین باش وئرن بعضی حادثهلر قارشیسیندا علاجسیز قالدیقلاری زامان آتدیقلاری آددیملارین، اینانجلارین گؤستریجیسیدیر. مثلن:
مونججیملر باخیب گئجه گؤیلره،
گلدیلر قرارا بئله بیر کره.
دئدیلر: - شاهزاده گرک ایرانا
وداع ائدیب گئتسین عربستانا.
سعادت بخش ائدر اؤمرونه بلکه
عرب مملکتی، او قدیم اؤلکه.
هر کسه بیر دیار شرافت وئرر،
بلکه او یورد اونا مال، دؤولت وئرر.
گؤروندوگو کیمی، ایبتیدای تفککور چاغلاریندان قالمیش بئله ایناملارلا اینسانلار باش وئرمه سببلرینی بیلمدیکلری حادثهلره تأثیر ائتمهیه جهد گؤسترمیش، خطابلادان، خستهلیک، اؤلوم کیمی حاللاردان اوزاق اولماغا، اؤز آرزو و ایستکلرینه چاتماغا چالیشمیشلار. بونو دا قيد ائتمک لازیمدیر کی، شیفاهی خالق ادبيياتی نيظامي یارادیجیلیغینا تأثیر ائتدیگی، اونو معنا و صنعتکارلیق باخیمیندان قیدالاندیردیغی کیمی، نظامی پوئزیاسینین اؤزو ده خالق یارادیجیلیغینا گوجلو تأثیر گؤسترمیش، اونا یئنی-یئنی فیکیرلر، مؤضوعلار وئرمیشدیر.
حاضيرلايان : مهندس محمدرضا اسماعيل زاده
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab