26- یاووز آق پینار[1]
«. . . نسیمی اسلام مدنیتینین اوچ بؤیوک دیلی ایله شعرلر سؤیلهمیشدیر، معمالار یازمیشدیر. آذری ادبیاتیندا ایلک مستزاد، مربع و ترجیعبند نمونهلری نسیمینین قلمیندن چیخمیشدیر. آیریجا روباعی و تویوقلاریدا ادبیات تاریخینده اؤنملی بیر دهگره صاحیبدیر . . .
نسیمی، داها ساغلیغیندا تورکیه، آذربایجان، عراق و ایراندا شؤهرت قازانمیش، آدی اورتا آسیا تورکلرینه قدهر اوزانمیشدی. حتی دوغو تورکستانداکی اویغورلار آراسیندا تانینمیش اولدوغو بیلینیر. بو باخیمدان، فضولیدن اؤنجه بوتون تورک محیطلرینه تأثیر ائدهن ایلک آذری شاعیری نسیمیدیر. تورکیه و آذربایجانداکی تأثیری داها سورهکلی و جانلی اولموشدور. تورکیهده سنّی محیطلرده، لیریک بیر شاعیر اولاراق تقدیر ائدیلیب، شعرلری تنظیر ائدیلمیشدیر. عَلوی و بکتاشیلر آراسیندا ایسه، اونا بؤیوک بیر مرشد، طریقتلرینین ان بؤیوک مؤسسلریندن و شهیدلریندن بیری اولاراق باخیلمیشدیر. بو سببله نسیمی آدی ایله بیر چوخ شاعیر یئتیشمیشدیر. اؤیله کی گونوموزده بو نسیمیلرین شعرلرینی آییرماق بعضاً امکانسیز اولماقدادیر . . .
فضولی، نسیمینین تأثیرینده قالان شاعیرلرین باشیندا گلیر. شاعیرلیک دوهاسی سایهسینده نسیمینین شعرلریندن ایلهام آلماسینا رغماً، تقلیده دوشمهمیشدیر. تورکمن شاعیری عندلیب (1780- 1711) و چاغاتای- اؤزبک شاعیری اسیری (1916- 1864) نین نسیمی حاققیندا بؤیوک منظومهلری واردیر. لطفی و نوایی کیمی چاغاتای شاعیرلریده نسیمیدن تقدیرله سؤز ائتمیشلردیر. نسیمی دیوانینین اورتا آسیادا استنساخ ائدیلمیش نسخهلریده آز دگیلدیر.»
23- تاریخ ادبیات آذربایجان[1]
چوخلو داخیلی و خارجی قایناقلاردان یارارلاناراق فارسجا آلتی جیلدلیک «تاریخ ادبیات آذربایجان» تألیف ائدهن آقای محمدرضا کریمی، اؤز اثرینده نسیمی اوچون گئنیش یئر آییرمیشدیر. او، بوندان علاوه، نسیمی حاققیندا شاعر عشق و شهادت،[2] زندگی و خلاقیت عماد الدین نسیمی،[3] نهضت حروفیه[4] آدلاری ایله اوچ کیتابدا نشر ائتمیشدیر. اونون نسیمی حاققیندا سؤزلریندن نمونهلر:
« عمادالدین نسیمی نمایندهی برجستهی فرهنگ و ادبیات آذربایجان از افتخار آفرینان عرصهی علم و هنر مشرق زمین در قرن هشتم هجری است. دردی است گران که جامعهی ما او را که یک عمر در راه آزادی و رشد فرهنگی ملل مشرق زمین از هیچ کوششی دریغ نکرده است، آن گونه که بایسته و شایسته است نمیشناسد. نسیمی شگفتانگیزترین چهرهی ادبی و نبوغ بیکران سیمای تاریخ اندیشه و هنر مردم ماست.
عمادالدین نسیمی پیرو پر شور نعیمی و رهبر بعدی حروفیه، با تکیه بر آثار گرانقدرش و با حماسهای که از خون و شهادت آفرید جاودانه گشته است و آثارش تا امروز با برخوردهای متفاوت و گاه متضادی روبرو شده است. علت شهرت عالمگیر وی را میتوان در بیان آرزوهای شیرین انسانی، ترنم خواستههای مردم، آفرینش ادبی زیبایش دانست به طوری که آثار او در میان ملل مختلف مشرق زمین پراکنده شده و در میان اعراب، فارسی زبانان و ترکان شهرتی به سزا یافته است.
نسیمی شاعری است که با جسارت و بیپروایی افسانهایاش رو در روی ستمگران عصر ایستاده و انسانها را به استیفای حقوق انسانی خویش فرا خوانده و با ترنم عشق و محبت لایزال و پایدار، برایشان نغمهی پر شور زیبایی و مهربانی خواند. او عاشقی جانباز و صمیمی است که محور تفكراتش انسان بود و تمامی عظمت خلقت را در سیمای انسان تجسم میکرد و خلقت را بدون انسان ناقص و بیهدف میدانست.
11- ریحانة الادب[1]
مرحوم محمدعلی مدرس تبریزی اؤز تذکرهسینده نسیمیدن آد آپاریر و یازیر:
«سید عمادالدین نسیمی شیرازی، عالم عارف، فاضل کامل، محدّث شاعر ماهر، متخلص به نسیمی از مبّرزین عرفا میباشد که اصول طریقت را از سید شاه فضل شیرازی نعیمی فرا گرفت. دیوان اشعارش از سه هزار بیت متجاوز بوده . . . در سال هشتصد و سی و هفتم هجرت در شیراز به دارش کردند و یا به زعم بعضی در حلب مقتول گردید».
12- شهداء الفضیله
علامه امینی شهداء الفضیله کیتابیندا سید عماد الدین نسیمی اوچون بیر فصل آییرمیشدیر. همین فصلین تورکجه ترجمهسینی، بو سطیرلری یازان 1371- نجی ایلده، آذربایجانین شهید عالیملری کیتابیما داخیل ائتمیشدیم، بورادا بیر نئچه سطرینی نقل ائدیرم:[2]
«سید عمادالدین نسیمی جلیل القدر سید، عالیم، فاضیل، محقق، حدیث بیلن، عارف و بؤیوک شاعیر ایدی. مختلیف علملرده نظر صاحیبی ایدی. اورهگه یاتان و آخیجی شعرلریله بوتون شاعیرلره اوستون گلمیشدیر».
الحصون المنیعه کیتابیندا یازیلمیشدیر:« محقق عالیم و تانینمیش فاضیللردن اولموش، عرفان و صوفیلیکده سید شاه فضل نعیمی طریقتینه منسوب ایدی. عرفان طریقین اوندان آلمیشدیر . . .».
بیر پارا تاریخچیلرین دئدیگینه گؤره، حلبده اعدام اولموشدور . . . او، قدرتلی بیر شاعیر ایدی، اوچ مین بئیته یاخین دیوان صاحیبیدیر.
13- محمد فؤاد کؤپرولو[3]
«14- نجو عصرین سون یاریسیندا، دوغو و باتی آنادولودا، بؤیوک بیر شؤهرت قازانان نسیمی ایله صوفیانه کلاسیک شعرین یوکسک بیر تکامل درجهسینه واردیغینی گؤروروک. قوللاندیغی لهجه باخیمیندان، آذری دائرهسینه منسوب اولماقلا برابر، آنادولوداکی بؤیوک شؤهرتی و نفوذو باخیمیندان، اونو بو ساحه ادبیات کادروسونا سوخماق ضروریدیر. 14- نجو یوز ایلین سون زامانلاریندا استرآباد، عراق، آذربایجان و آنادولو ساحهلرینده یاییلان و 15 یوز ایلین ایلک یاریسیندا عثمانلی امپراتورلوغو ساحهسینده بؤیوک بیر نفوذ قازاناراق بکتاشیلیک ایله قاریشان حروفیلیک ایراندا تئز ایتمیش و یالنیز تورکلر آراسیندا یاشامیشدیر. نسیمی بو مسلکی قوران فضل الله حروفینین باشلیجا خلیفهلریندن اولوب، آنادولودا حروفیلیگین یاییلماسیندا چوخ بؤیوک بیر رول اوینامیش و هیجری 807 ده دریسی سویولماق صورتیله اؤلدورولموشدور. نفوذو عصرلرجه عثمانلی و آذری ادبیاتلاری دائرهلرینه منسوب شاعیرلر اوزهرینده گؤزه چارپان و خاطیرهسی خلق کوتلهلری و بالخاصه بکتاشیلر، حروفیلر، قیزیلباشلار کیمی زومرهلر آراسیندا یاشایان نسیمی، بؤیوک بیر شاعیردیر. صوفیانه لیریسم اوندا چوخ قوّتلی و چوخ آهنگلیدیر.
1- انباء الغُمر
شهید سید عمادالدین نسیمینین آدی، ایلک دفعه ابن حجر عسقلانینینانباء الغُمر فی ابناء العُمر[1] کیتابیندا گئتمیشدیر. او، نسیمینی «نسیم الدین تبریزی» آدلاندیریر و دئییر کی ملک المؤید سیف الدین امری ایله حلب شهرینده 821 هـ . (1418 م.) ایلینده دریسی سویولدو و اعدام اولوندو.
نسیمینین تبریزلی اولدوغونا اشاره ائدهن ایلک و ان قدیمی قایناق ابن حجرین کیتابیدیر.
2- لطائف نامه (مجالس النفائس)
میرعلیشیر نوائینین مجالس النفائس تذکرهسیندن بیر نئچه فارسجا ترجمه الدهدیر. او جوملهدن سلطان محمد فخری هراتینین ترجمهسیدیر کی اؤز ترجمهسینی لطائفنامه آدلاندیرمیش و هر شاعیرین حال ترجمهسینه، اؤزوده خاطیرهلر و قئیدلر اضافه ائتمیشدیر. او جوملهدن دؤردونجو مجلیسده، پهلوان محمد ابوسعیدی یاد ائدهرکن آشاغیداکی خاطیرهنی ذکر ائدیر:
. . . حضرت میر، لطایف پهلوان محمد ابوسعید را علیحده رساله نوشته، بدان جهت در این اوراق به اختصار کوشید. از آن جمله یکی آن است که [گوید:] «پیش از ایام جمعیت و حضور در بقعهی پریشان و بیحضور سر بر بالین ضعف داشتم. هر روز پهلوان به ترتیبِ غذای فقیر قیام مینمود و بدانچه مقدور بود، توجه و اهتمام میفرمود. تا آنکه سپاه امراض از ملک بدن قدم بیرون نهاد و باز دولت تندرستی که معموری شهرستان وجود است، دست داد.
شبی غزلی ترکی تمام کردم و آن نُه بیت بود. صباح پهلوان تشریف آورد و از روی شفقت دست مرحمت بر سر و پای فقیر رسانیده، کمال التفات ظاهر کرد. بعد از آن، بر سبیل کسب هوا بیرون رفت و باز آمده بر جای خود نشست. خواستم که غزلی که شب گذشته گفته شده بود، به خدمت پهلوان بگذرانم. به خود اندیشه کردم که اول باعثی برانگیزم، بعد از آن بر او بخوانم.
پس بدان سبب از پهلوان پرسیدم که مدت مدید است که از کارهای شما چیزی استماع نیفتاد. در این وقت هر چه واقع شده باشد التفات نمایند که خاطر مشتاق است.
جواب گفت: که در این روزها به یک غزل امیر سید نسیمی صوتی بسته شده [است.]
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab ara_Arab azb_Arab pes_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab