۷جی یوزایل آذربایجان تورکجه سی نین ذیروه سی- دکتر محمد رضا باغبان کریمی
- توضیحات
- منتشر شده در شنبه, 09 اسفند 1393 13:59
بو اوچ کتاب بیر عصرده و اؤزو ده آذربایجاندا یازیلدیغی ، آذربایجان دیلی نین گوجلو و ادبی بیر دیلی اولدوغونا گوجلو بیر قایناق و سنددیر. شوبهه ائتمک اولماز کی بو زمان بوتون آذربایجانلیلار تورک دیللی اولموش و فارسیجانی دا سئویرمیشلر و اونو اؤیرنمک اوچون ده چالیشیرلار. بئله بیر دوروم قطران زمانیندان آذربایجاندا واریمیش و بو یوزایلده داها گوجلو صورتده اؤزونو گؤسته ریر و بئله – بئله کتابلار یازیلیر.
گونو – گوندن آذربایجان ادبیاتی نین اسکی قایناقلاری و یازیلان اثرلری دونیانین ادیبلری و آراشدیریجیلاری گؤزو قارشیندا جانلانیر. بو عصرده هم ادبیاتیمیز و هم دیلیمیز چیچکله نیب، گؤزل اثرلرین یارادیلماسینا شاهد اولوروق. بورادا تکجه لغت کتابلاری نین یازیلماسینا اشاره ائده جه ییک. بیلدیگیمیز کیمی، بو یوزایلده اوچ ده یرلی لغت کتابی آذربایجاندا یازیلیر. بونلار عبارتدیرلر:
۱) تحفه ی حسام – خویلو حسام الدین
۲) صحاح العجم – نخجوانلی هندوشاه
۳) ابن مهنا لغتی – تبریزده؟
گؤروندویو کیمی بو اثرلر بیزیم ایراندا یازیلیر و اوچ ایرانلی آذربایجانلی طرفیندن. بیرینجی اثر تورک و فارس دیلی نین قاریشیقلی سؤزلویودور و نظم ایله یازیلماقدادیر و شعریمیزین ده ذیروه یه چاتدیغینی گؤسته ریر. ایکینجی اثر فارسیجا – تورکجه لغت دیر و تورک دیللی آذربایجانلیلارا فارس دیلینی اؤیرتمه یه چالیشیر و اوچونجو اثر تورکجه – تورکجه بیر سؤزلوکدور. بونلارین بیر عصرده یازیلماسی، دیلیمیزین دیرچلمه سی و اساس یئر توتدوغوندان باشقا نه یه دلالت ائده بیلر؟ سؤز یوخدور کی تورک دیللی آذربایجانلیلار آنادیللرینی کامل صورتده منیمسه میش و فارس دیلینی ده اؤیرنمه یه مشتاق دیرلار. بونا گؤره لغت کتابلاری بیر – بیری نین آردیجا یازیلیر. ایندی بو اوچ کتابی قیسسا صورتده تانیالیم:
تحفه ی حسام[۱]
بو ده یرلی اثرین یازاری، یئددینجی یوزایلین بؤیوک دیلچی، عالیم و شاعیری خویلو حسام الدین حسن ابن عبدالمؤمن دیر کی ۶۰۰ – ۶۱۰ قمری ایللری آراسیندا خوی شهرینده دونیایا گلمیشدیر. تحفه حسامین یازیلدیغی تاریخ ده ۶۴۰ – ۶۵۰ ایللری آراسیندا اولموشدور. حسام الدین، سلجوقلارین سارایی ایله سیخ باغلی اولاراق، اثرلرینی او سولاله نین سولطانلارینا تقدیم ائتمیش و نهایت ۶۸۶ اینجی ایلده دونیادان کؤچموشدور.
بو کتاب بیر سؤزلوک اولاراق، نظم ایله ۳۰۲ بیتده، ۲۰ بؤلومده و ۲۰ وزنده یازیلمیشدیر. بو قده ر الوان بحرلرده یازیلماغی هم شاعیرین باجاریغینی گؤرسته ریر، هم ده کتابین الوانلیغی گؤز اؤنونده جانلاندیریر. حسام الدین اوچ دیله – عربجه، فارسجا و تورکجه یه تسلطی اولاراق، اوچ دیلده ده اثرلر یازمیشدیر. اونون اثرلریندن بیر نئچه سی بونلاردیر:
نصیب الفتیان و نسیب التبیان / نزهه الکتاب و نحفه الاحباب / قواعد الرسائل و فوائد الفضایل / دیوان / ملتمسات / تحفه حسام
تحفه ی حسام کتابی، بیر دیلچی یازارین دیل حاققیندا معلوماتی و شعر هنرینی بیرگه گؤسترمه ده دیر. بو اثرین یازی تاریخی ادبیاتیمیزین آچیقلاماسیندا بؤیوک بیر رول اوینایا بیلیر. حسام الدین بو اثری تورکجه یازمیش و تورک دیللی خالقینا فارسجانی اؤیرتمه یه چالیشیر. بورادا ۱۲۵۰ دن آرتیق تورکجه سؤزجویو و همین ساییدا فارسجا سؤزجویو قارشی – قارشیا قویوب و معنالاییر. بئله شعرله دیل اؤیرتمه اوصولو “نصاب” آدلاناراق، نمونه لرینی تاریخده چوخ گؤرموشوک؛ آنجاق تورکجه – فارسجا نصابلارین بلکه ده ایلک نمونه سی همین کتابدیر.
تحفه ی حسام اثری تورکلره فارسیجانی اؤیرتمه تکلیفینی بوینونا آلمیشدیر؛ باشقا سؤزله، تورک دیلی، خالقین اساس دیلی اولموش و فارس دیلی ایکینجی دیل کیمی حؤرمت قازانمیش و اونو اؤیرنمه یه ماراق یارانمیشدیر. تحفه ی حسام دا دیل اؤیرتمه اوصولونو و مقصودونو شعر ایله یئرینه یئتیرمکده دیر. گاهدان ایلک سؤزجویو تورکجه سئچیب، فارسجا معناسینی وئریر و گاهدان دا ترسینه، فارسیجا سؤزجویو وئریب و تورکجه معناسینی آنلاتماغا چالیشیر. بو ایشی شعرده گؤرمک داها ادبیات ساحه سینده یازارین تسلط و باجاریغینی گؤسته ریر. بورادا گاهدان ساده بیر یول ایله، ساده کلمه لری و ساده معناسینی وئریر، گاهدان ترکیبی سؤزجوکلری اورتایا گتیریر، گاهدان دا اصطلاحلاری، دئییم لری و حتا آتالار سؤزلرینی میدانا گتیریر. باشقا معلومات اوچون اؤنجه کی مقاله یه رجوع ائده بیلرسینیز.[۲]
اؤرنک اولاراق بوردا بیر سیرا سؤزجوکلر چوخ ادبی و ائرکن سؤزجوکلردیر کی بوگون ده اؤز گؤزه للیگینی ساخلامیشدیر: اوس = خرد، عقل / اوسلو = خردمند – هوشمند / یئلکن = بادبان / بللی = هویدا / تانیق = گواهی / سرب = قورشون / تونج = روی / سایریلیق = خستگی / اؤیکن = شش، بؤیرک / چیق = ویژه / کنه ز = آسان / اوچماق = مینو / نفجه = راسو / کؤیون = بسوز / تؤره = آیین / فربه = سمیز/ نسنه = شئی / و . . .
صحاح العجم
بو کتابین یازاری هندوشاه بن سنجر بن عبدالله صاجب گرانی دیر کی فخرالدین لقبی ایله تانینیر و ایراندا ایلک دفعه “تجارب السلف” اثری ایله تانینمیشدیر. بو اثری ۷۲۴قمری ایلینده لرستان آتابیگی اولان نصرت الدین احمده تقدیم ائتمیشدیر. سونرا صحاح الفرس اثری ده چاپ اولموش و صحاح العجم اثری حاققیندا یانلیش معلوماتلار ایره لی سورولموشدور. آنجاق پروفسور غلامحسین بیگدلی اونون بو اثرینی تاپمیش و ایراندا یایماقلا بوتون یانلیش فکرلره ده سون قویموشدور. ایران ادیبلری او قده ر یانلیشلارلا اوز – اوزه اولموشلار کی اثری پراتیسلاویادا اولدوغونو دئیه رک – بیری پراتیسلاویانی لهستاندا و باشقاسی چکسولواکی دا بیلیرلر و اؤزلرینه زحمت وئرمیرلر کی بیر دفعه جغرافیا نقشه لرینه باخالار؟! بورادا یئری گلمیشکن بونو آرتیرماق ایستردیم کی ایران – روسیه ساواشلاریندا بیر چوخلو الیازمالاریمیز روس دولتی طرفیندن غارت اولموش و روسیه تورپاقلارینا آپاریلمیش و سونرالار باها بیر قیمته بیزیم اؤزوموزه ساتمیشلار. یانی روس عالیملری بو اثرلری باشدان تانیتدیراراق بیزی حیرتده قویماقلا اؤز قیمتلرینی آرتیرمیشلار. و بو اثرین ده الیازماسی بئله بیر احوالاتی داشییر. دکتر حسن زرینه زاد تبریزی بو اثری ۱۲۸۵قمری ده تانیتدیریر. بو اثرین بیرینجی بؤلومو اولان صحاح الفرس آدینی داشییر و تکجه ۲۳۰۰ لغتی داشییر. اونون ایکینجی بؤلومو ۶۰۰۰دن آرتیق لغتلری احتوا ائده رک، صحاح العجم آدینی گتیریر و همان یازارین ۱۶۰۰۰ لغتدن دانیشدیغینی واقعیته یاخینلاشدیریر. پرفسور بیگدلی بو الیازمانی نین ایکینجی بؤلومونو ۱۳۳۵جی ایلده قازان شهرینده تاپیر. بو کتابی فتحعلی شاه زمانیندا گریبایدوف الینه دوشموش و سونرالار ایرانا سفیر سئچیلدیقدا باشقا بیر طمع ایله ایرانا گلیر. پروفسور بیگدلی بو الیازمادان بیر فتوصورت الده ائده رک، ایرانا دؤندوکده ۱۳۶۱جی ایلده ایران چاپا حاضیرلاییر. اصل الیازما ۳۳۷ صفحه ده اولارق فارسیجا – تورکوجه لغتلری احتوا ائدیر.
هندوشاه نخجوانی ۷جی یوزایلین بیرینجی یاریسیندا و ۸جی یوزایلنده بیرینجی یاریسیندا یاشاییب و نهایت ۷۳۰ قمری ده وفات ائدیبدیر[۳] و بو اثری احتمالا ۷جی عصرین سونلاریندا بیتیریبدیر. هندوشاه اؤز زمانی نین بیلگین لریندن اولاراق، دوزگون بیر تاریخچی، گوجلو یازار، شاعر و دیلماج اولموش و عصری نین تانینمیش عالیملریندن ساییلیرمیش. صحاح العجم اوچ بؤلومدن عبارتدیر:
بیرینجی بؤلمده ۴۰۰۰ سؤزجوک- اسملر و فعللری- فارسیجا گتیرمیش و اونلارین تورکجه معنالارینی یازمیشدیر. ایکینجی بؤلومده فارس دیلی نین گرامرینی آذربایجان تورکجه سینده یازمیش و فارسجا ایله تورکجه اؤرنکلر گتیرمیشدیر. اوچونجو بؤلومده فارس دیلی نین گرامرینی عربجه وئرمیشدیر. بو، هندوشاهین هر اوچ دیله دریندن واقف اولدوغونو دا گؤسترمه ده دیر. بونا تاکید ائتمک لازمدیر کی بو زمان تورک دیللی آذربایجانلیلار فارس دیلینی اؤیرنمه یه هوس تاپمیش و فارسینی دا اؤیرنمه یه رغبت نشان وئریرلر. اونا گؤره یازار بو کتابی فارس دیلینه رغبت گؤسته رنلره هدیه ائده رک کتابین آدینی دا “تحفه العشاق” قویور. بو کتابین نثریندن بیر نمونه:
“بیل گیل کیم مصادر عربی نئجه کیم اصلدور اوندان صادر اولور. اسماء و افعال آنجیلایین مصادر فارسی اصلدور اوندان منشعب اولور . قالان اوزان و امثال و غیره. اول مصادر فارسی ایکی دورلودور. اما بیری متعدی دور. اول ایکی دن هر بیریسی یا مفرددور یا جمع دور. بو مجموعه دن هر بیریسی یا مثبت دور یا منفی دور. مصادر لازمین مثالی کی هم مفرد و هم مثبت دور دانستن و غیرها. مصادر منفی نین مثالی ندانستن و غیرها. مصادر لازمین کیم هم جمع هم مثبت اولا دانستنها، منفی اولانین مثالی ندانستنها، مصادر متعدی نین مثالی کیم هم مفرد هم مثبت اولا بخشائیدن ، منفی اولانین مثالی نبخشائیدن. مصادر متعدی نین مثالی کیم جمع و هم مثبت اولا بخشائیدنها، منفی اولانین مثالی نبخشائیدنها”.
بو کتابی ایراندا پروفسور بیگدلی و سونرالار اسماعیل جعفرزاده دانشگاه شیرازدا نشر ائدیرلر.
ابن مهنا لغتی
ابن مهنّا لغتی یا اصل آدی اولان “حیله الانسان و حلاوت اللسان” ۷جی یوزایلین ده یرلی اثرلریندن اولاراق، جمال الدین ابن مهنّانین یازیسی دیر کی اونون ۵ الیازما نسخه سی اروپا کتابخانالاریندا و بیر الیازماسی دا استانبولدا ساخلانیلیر. ایلک دفعه روس عالیمی ب. میلورانسکی ۱۹۰۰ ایلینده بئش نسخه نی الده ائده رک، “تورک دیلی حقینده عرب فیلولوگو” آدیلا نشر ائتدیریر. سونرا کیلیسلی رفعت ۱۳۴۰ – ۱۰۵ایل بوندان قاباق، استانبولون “همایون موزه سی” کتابخاناسی الیازماسی اساسیندا نشر ائتدی. اؤنملی بودور کی بو زمان هله دیوان لغات التورک نشر اولمامیشدیر. آنجاق بو اثر تورکجه – تورکجه اولاراق، تورک دیلی نین بیر علمی دیل اولدوغونون دا اثباتی اوچون ده یرلی بیر سنددیر. جالب بوراسی دیر کی بوتون آراشدیریجیلار بو اوچ اثری – تحقه حسام، صحاح العجم و حیله الانسان و حلاوت اللسان اثرلرینی آذربایجان دیلینده بیلیرلر و آذربایجان تورکجه سی نین علمی دورومونو اینانیرلار. بورادان بیر نئچه سؤزجویون گتیرمه سی اونون درین بیر اثر اولدوغونا اثبات کیمی توخونماق اولار:
آجون = دونیا / بیر یازیسی دا آژون دور
آچقو = آچار، آنختار
آچماق = قاپالی اولما حالینی قالدیرماق، آچیق سؤیله ییب آنلاتماق / یایماق / آچیقماق
آچیق = قاپالی و اؤرتولو اولمایان
چاغیرماق = دعوات ائتمک و قاندیرماق
بو اوچ کتاب بیر عصرده و اؤزو ده آذربایجاندا یازیلدیغی ، آذربایجان دیلی نین گوجلو و ادبی بیر دیلی اولدوغونا گوجلو بیر قایناق و سنددیر. شوبهه ائتمک اولماز کی بو زمان بوتون آذربایجانلیلار تورک دیللی اولموش و فارسیجانی دا سئویرمیشلر و اونو اؤیرنمک اوچون ده چالیشیرلار. بئله بیر دوروم قطران زمانیندان آذربایجاندا واریمیش و بو یوزایلده داها گوجلو صورتده اؤزونو گؤسته ریر و بئله – بئله کتابلار یازیلیر. بونلارین یانیندا تورکجه یازیلان اثرلر ده بو یوزایلده داها چوخدور، حسن اوغلو ایلک تورکجه غزللر یازیر؛ خواجه احمد فقیه، خواجه علی خوارزمی و مصطفی ضریر یوسف و زلیخا اثرینی یازیرلار. یوسف مداح طرفیندن ۵ مثنوی اورتایا گلیر، همین یوزایلده خواجه دهانی غزللر دیوانی ترتیب ائدیر، گلشهری، عصار تبریزی و باشقا باشقا شاعرلر اؤز آنادیللرینده اثرلر یارادیب و شعر اوجاقلارینی آلیشقان ساهلاییرلار. بئله لیکله ادعا ائتمک اولار کی ۷جی عصر آذربایجان ادبیاتی تاریخینده بیر ذیروه دیر!
قایناق لار:
[۱] تحفه ی حسام باره سینده یازدیغیمیز مقاله یاخشیجا یئرینه دوشوب و آلقیشلاندی. بو مقاله ایلک دؤنه نوید آذربایجاندا چاپ اولدو و سونرا نوید آذربایجاندان گؤتوروله رک بیر چوخ درگیلرده و سیته لرده یاییلدی.
[۲] نوید آذربایجان، نمره ۵۲۰، تاریخ ۲۵/۶/۱۳۹۲٫
[۳] دکتر هیئت سیری در لهجه های ترکی کتابیندا سهو ائده رک، اونون وفاتینی ۷۹۰ قمری یازیر.
یازار: دکتر محمد رضا باغبان کریمی
azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab