ایکینچی بولیم قَیته جانلهنیش:افغانستانده اوزبیک تیلینینگ اوتمیشی و بوگونگی احوالی
قَیته جانلهنیش
اوشبو سنهنینگ اپریل آییده مسکوگه طرفدار افغانستان خلق دموکراتیک حزبینینگ حربی منصبدارلری بولمیش قیزیللر بیر حربی تونتریش قیلیب، محمد داوود حاکمیتینی آغدریب، حاکمیتنی قولگه آلدیلر. شوندن باشلب ینه اوزبیک وتورکمن تیللریده ایشیتتیریشلر قَیته یولگه قوییلدی. اوزبیک تیلیده «یولدوز» گزیتهسی نشر ایتیلدی. جریده باشلنیشده، رحمتلی محمد امین اوچقون سونگره آیخان بیانی و عبدالله رویینلر تامانیدن باشقریلیب کیلیندی. در واقع کمونیستیک کوزقرهشدهگی افغانستان خلق دموکراتیک حزبینینگ 14 ییللیک حاکمیتی دوریده اوزبیک تیلیده مطبوعاتده مقالهلر و شعرلرنی نشر ایتیش همده کتابلرنی چاپ قیلیشلیککه رخصت بیریلدی. علیشیر نوایینینگ «خمسه»سی (انچه ضعیف و خطالری کوپ بولگن نسخه اساسیده آفست شکلیده)، مرحوم عبدالغفار بیانی همکارلیگیده همده «محبوب القلوب» اثری دوکتور محمد یعقوب واحدی جوزجانی تامانیدن نشر ایتیلدی. ظهیرالدین محمد بابر دیوانی همده نادره بیگمنینگ شعر دیوانی دوکتور شفیقه یارقین تشبثی نتیجهسیده باسیلدی. انهشو دورده اوزبیکلر فرزندلرینینگ اوز آنه تیللریده تعلیم آلیشلری اوچون عملی قدملر تشلنگن ایدی. بیرینچی صنفدن تورتینچی صنف گه چه مکتب درسلیکلری اوزبیک تیلیده نشر ایتیلیب اوقیتیلهباشلهدی. بیشینچی صنفدن توقیزینچی صنف گه چه مکتب کتابلری تألیف ایتیلدی. پایتخت کابلده امیر علیشیر نوایی نامیدهگی مدنی انجمن تشکیل ایتیلیب فعالیت گه باشلهدی. شاعر داکتر عبدالسلام آثم مذکور انجمن باشلیغی ایتیب تعیینلنگن ایدی. شو دَورده کابل عالی اوقوو یورتینینگ تیل و ادبیات فاکولتهسی قاشیده اوزبیک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتی تأسیس قیلیندی. اونلب اوزبیک طلبهلری بو دیپارتمنتده تحصیل آلدیلر. اولردن ایریملری حاضرگی کونده اوزبیک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتلریده اوزبیک تیلی و ادبیاتی اوقیتوچیلری صفتیده درس بیرهدیلر. ایریم اوزبیکستانلیک استادلر جملهدن لالهخان و طلعت صالحاُفلر هم بو دیپارتمینتده اوزبیک تیلی و ادبیاتیدن درس بیردیلر. عینِ حالده اوشه پیتلرده بیر قطار اوزبیک یاشلری تاشکینت دولت بیلیم یورتیده اوقیشگه قبول قیلینیب اوزبیک تیلی و ادبیاتی متخصصلری صفتیده اوشبو درگاهنی بیتیرگنلر، اولردن عزیزالله آرال، خانم فوزیه آرال، نورالله آلتای، ذکرالله ایشانچ، خیرمحمد چاووش،خانم زهرا، صابر عندلیب و باشقهلرنی ایسلش ممکن. افغانستانده کمونیستک توزومگه برهم بیریلگندن کییین شمالی ولایتلر بویلب حاکمیت جنرال دوستیم قولیگه اوتدی. دوستم رهبرلیگیدهگی افغانستان ملی اسلامی جنبشی نامیده حربی ـ سیاسی تشکیلات اکثریت اوزبیکلر یشهیدیگن شمال ولایتلرده نظارت اورنتدی، اوشبو حدودلرده نسبی آسایشتهلیک برقرار ایدی. شمال ولایتلری مرکزی سنلمیش مزارشریف شهری اوزبیکلرنینگ مدنی فعالیتلری مرکزی گه ایلندی. امیر علیشیر نوایی نامیدهگی مدنی انجمن بو شهرده قیته اوز فعالیتلرینی باشلهدی. شمالده اوزبیک تیلیده باسیلهدیگن «یولدوز»، «یاغدو»، «قویاش» و«توغری یول» نامیدهگی ژورناللر اوز خوانندهلری قولی گه ییتیب باردی. افغانستان ملی اسلامی جنبشینینگ مرکزی نشری «ندای اسلام» و «ارمغان» همده «فاریاب» و «جوزجانان» گزیتهلریده هم فارس تیلیدهگی نشرلری یانیده اوزبیک تیلیده یازیلگن مقالهلر و شعرلر نشر ایتیلردی. ایکی ـ اوچ ییل دوامیده قطار کتابلر جملهدن «شجرۀ تراکمه»، «محبت نامه»، «اوزبیک ادبیاتی فرهنگی»، «بابرمنگولیگی»، «میزان الاوزان»، «شاعرلر تذکرهلری» همده اوزبیک ایجادکارلری توپلملری باسیلیب چیقدی. مزارشریف، میمنه و شبرغان شهرلریده محلی تلویزیونلر همده رادیولرده اوزبیک تیلیده ینگیلیکلر همده خیلمهخیل برنامهلر یایینلَنر ایدی
افغانستانده بوکونگه چه اوزبیک تیلی قندهی سقلنیب قالگن؟
اتنیک اوزبیکلر افغانستان شمال ولایتلریدن کوپراق فاریاب و تخارده زیچ یشهیدیلر. شونینگدیک، بدخشان، قندوز، بغلان، سمنگان، بلخ، جوزجان، سرپل، بادغیس و هرات ولایتلری اهالیسینینگ معلوم قسمی اوزبیکلردن عبارت. محلی اهالی آرهسیده اوزبیک تیلی فقط قیشلاقلرده تازهلیگیچه قالگن. بونگه قیشلاق اهالیسینینگ بیر تاماندن سوادسیزلیگی و باشقه یاقدن بعضی ییرلرده اوزبیکلرنینگ توتش و قَلین یشب کیلهیاتگنلیکلری اساسی سبب بولگن.
اوزبیک تیلیده کیسکین اوزگریشلرجریانی اوزبیکلرنینگ شهرلشیشی، سوداـ ساتیق بیلن ایش کوریشی، باشقهلر بیلن کینگ علاقه گه کیریشی بیلن باغلیق. بو اوزگریش اوزبیک تیلینینگ توغری رواجلنیشیگه ایمس بلکه، اونینگ بوزیلیشی گه آلیب کیلدی. اوزبیکلر یشهیدیگن بیر قطار شهرلر مرکزلریده فارس تیلی عموم اوچون علاقهتیلی بولگنی باعث، بوندهی جایلرده تورهدیگن اوزبیکلر تیلی گه معین تأثیر اوتکزگن، فارسچه سوزلر بیزنینگ تیلیمیز گه کیریب کیلگن. همهدن اچینرلیسی بونده که، اوقیمیشلی اوزبیکلرنینگ کوپچیلیگی اوزبیک تیلینی فارس تیلی قاعدهسیگه سالیب سوزلهیدیلر. اکثر حاللرده اوزبیکلرنینگ سوادلی قتلمی سوزلهگن گپ و جملهلری آخریده فقط بیته فعل اوزبیکچه بولهدی خلاص. اوزبیک تیلیده یایینلنهدیگن رادیو تلویزیونلر سانی آزلیگی شونینگدیک مذکور عاموی اخبارات واسطهلرینینگ اوزبیک تیلیده بیریلهدیگن دستورلری تیلی صاف اوزبیکچه بولمهگنی هم اوشبو مشکلنینگ دوام ایتیشیگه کومکچی بولگن.
اوزبیک تیلی افغانستانده پشتو تیلیدن کوپ تأثیرلنمهگن دیسک خطا قیلمهگن بولهمیز. بونینگ هم اوزیگه خاص سببلری بار البته. بیرینچیدن اوزبیکلر اتنیک پشتونلر بیلن قوشنی بولیب یشهمهیدیلر، بعضی بیر جایلر اولر بیلن یقین یشهسهلر هم پشتو تیلی مملکت بویلب تورلی ایلتلر آرهسیده معامله تیلی بولمهگنی اوچون اوزبیک خلقی بو تیلنی اورگنیش گه رغبت کورستمهگن. اوزبیک تیلی بیلن پشتو و فارس تیللری آرهسیدهگی تأثیر ایکّی یاقلمه بولگن. اوز نوبتیده اوزبیک تیلینینگ دری و پشتو تیللریگه تأثیری بولگن.
اوزبیک تیلی نینگ رواجلنمَی قالگنیگه، کوپ عامللر قطاری:
- اوزاق دورلردن بیری اوزبیک تیلی افغانستانده کم سیتیلیب کیلینگنی؛
- اوزبیکلر فرزندلری عصرلر دوامیده اوز آنه تیللریده تعلیم آلیش حقوقیگه ایگه بولمهگنلیکلری؛
- اوزبیک کلاسیک ادبیاتلری نمونهلری اوزبیک خلقی گه ییتکزیب بیریلمهگنی؛
- تقریبن بیر عصر افغانستانلیک اوزبیکلر دنیا اوزبیکلری اینیقسه اوزبیکستانلیک ملتداشلریدن اجرهلیب یشهگنلیکلری و اولر آرهسیده عمومن باردی کیلدی بولمهگنی، امودریانینگ ایکّی تامانیده یشب گیلهدیگن بیر ملتنینگ بیر بیریدن بیگانه بولیشلیککه مجبور ایتیلیشی؛ قاله ویرسه بیربیرلرینینگ تیلینی توشینمهیدیگن احوالگه چه هم آلیب کیلگننی سنب کورسهتیش ممکن. بو وضعیتنینگ یوزه گه کیلیشی گه:
- دولت تامانیدن بو تیلگه اهمیت قره تیلمهگنی؛
- اینگ مهمی اوزبیکلر آرهسیده اوز تیللریگه نسبتن مسوولیتسیزلیکلری اساسی سببچی سنهلهدی.
حاضرگی کونده افغانستانده اوزبیک تیلی احوالی یخشی ایمس. افغانستان اوزبیکلری تیلی نی بیگانه تیللر تأثیریدن قوتقریش و رواجلنتیریش اوچون جدی سعی و حرکتلر عملگه آشیریلمهگن تقدیرده کیلهسی ییللرده گلوباللشوو جریانی تیزلشیشی نتیجهسیده بو تیل احوالی تاباره یامانلشهدی و آخر عاقبت اوزبیک تیلینینگ آسیانینگ بو قسمیده اولیش احتمالی موجود.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab