ایمگه؛ کیلاسیک و چاغداش ادبیاتیمیزدا تئوریک کئیفیّتی
اؤتری مولاحیظه لر
آچار سؤزلر: ایمگه، تصویر، ایمگه چئشیدلری، کیلاسیزم، مودئرنیزم، رسمی ادبیات، فولکلور.
هرندن اؤنجه دومان اردم –ین یاییملانمامیش سون شئعیر کیتابیندان ائله- بئله سئچدییمیز بو شئعری، رئاللیق باخیمیندان رئال دنیایا گؤره و تصویرلرینه دیقّت ائدرک اوخویاق:
یادیندامی او شاعیر دوستوموزو خَتنه ائتدیلر؟
کردیده اکدیلر
یادیندامی؟
گونه باخان چیچه یی بیتدی اورادا
باخ بارماغیمین توشویلا اورادا باااا
بیز کافهنین عینکینی چیخاردیق
تر کؤینهییمیزله
نفسیمیزله سیلدیک
کافه باخدی
ماسالار باخدی
یادیندامی گونش او یاغمورلو سحرده
اییلدی پنجره دن آدیمیزی دئدیک اونا
او دا آدینی دئدی بیزه
گونشین آدی نه ایدی آیدین؟
من او قیزا دئدیمکی
سنی ایت کیمی سئویرم
من ایتم بس قویروغوم هانی آیدین؟
باخ گؤر قزئتین آراسیندامی؟
پنجرهدن آتیلیب هوره جه یم!
هوو هوو هوو باخ کپنک وار کپنک...
کؤلگه مه سوروشکی
اونا نه قدر کلیشهیم
کؤلگه م منه قاندال وورور
منی حبسه آتیر آیدین...
کافه تئلویزیونوندا
قول وورور قولاقلاریمیزا
حضرت مولانا پروفسور دوکتور مئسسی...
اونا سورکی
آرژانتینده ده می پولونو وئرمیر شاعیرلرین کتابچیلار؟
بو حریف بوگون بیزه پول وئرمه یه جک آیدین
شهرین باتیسیندا ساتارخان
دوغوسوندا باغیران خان
سولاییر آتلاری آیدین
بیز دوش آلیریق کوچه ده بولودلار آلتدا...
بونلار دئدیکی:
بوجور آداملار بازارین ایچینه
بازاردا اوجور آداملارین ایچینه
بیز هانسی جوروک آیدین؟
بیز بونا سئوینیریک کی بوتون دلیلر تیرده دوغولدو
مایا کوفسکی تیرده دوغولدو
بختیار، سعید، زیبا، آیدین، دومان
بیز هانسی آیدا دوغولدوق آیدین؟
بیز دوغولمادیق یوخو گؤروروک یوخو
آنالاریمیزین بطنینده
باخ او محلله ده سوغان سویور آنالار
آغلاییر آنالار
بیزیم بختیمیزه آیدین....
ایمگه و ادبی گئدیشده ایفا ائتدییی رول:
ان عمومی معنادا دئمهلییک ایمگه متنی خیال گوجونه اساسلانمیش بیچیمده اورتایا قویور. اؤزل بیر حیصّهسی ده بنزهییش مئتودونا دایانان تصویر یا وصفلندیرمک دیر.
دیل، گئرچکلیی سؤیلهمهیه یارانمیشدیر. بوینونا آلدیغی بو گؤرهوین عؤهدهسیندن گلیب- گلمهدیی باشقا سؤزدور بورادا. آنجاق ادبیات بیلرکدن دیلسل گئرچکلیلکلری داغیلتماقلا باشقا بیر عالم قورماق ایستهییر. قوردوغو تَرس گئرچکلیک، ایماژ دونیاسیدیر.
رئال حَیاتداکی یالان- دوغرو سینیرلارینی پوزوب بو ایکی معیاردان اؤتهلرده یئرلهشیر اَدبی متن. سؤزجوکلرین، سؤزلوکلرده ساخلانیلمیش دیلسل گؤرونتولرینی( VERBAL IMAGE) ادبی متنده سربست بوراخاراق سیخیشدیریجیلیقلاریندان قورتولور. مجازیانا ایمگهلر(IMAGE FIGURATIVE/ تصاویر مجازی) سؤزجویون ادبی ایلشهیی و سؤزلوکلردهکی معناسیندان باشقا بیر معنالار آلدیغی دئمکدیر.
شئعیرده یئرییَن بیر آغاجدان دانیشیلابیلیرسه، یاخود حئیوانلارین اینسان کیمی مودئرن بیر جامیعه قوردوقلاریندان( جورج اوروئل- ین دونیا شؤهرتلی حئیوانلار باغچاسی) دیلسل ایمگه یوخ، مجازیانا بیر ایمگهنین منیمسهییشی ایله اَله کئچیریلمیشدیر؛ یوخسا بو تهر دانیشانا عادی دیل سؤیلمینده و اورتامیندا دَلی دئییرلر؛ شاعیرده ائله پئسیکولوژییه گؤره دیل خَستهسیدیر: دیلین نورمال گئرچکلییندن اوزاقلاشدیغی کیمی، یازارلیق سؤیلمینده یا ادبیات اورتامیندا نورمال حئسابلانان گئرچکلیکلره یاخینلاشیر! بئلهلیکله یازار دیلی و آرخاسینداکی گئرچکلیی چئورهلهییب آشیر!
ایمگهنی چوخ بیر یئرده سادهجه تصویر آنلامیندا اله آلیریق؛ ایکی و یا نئچه طرفلی بیر تَرکیب بیچیمینده گئدن تصویر. حالبوکی اسکی یونانجادان کؤک آلان بو سؤزجویون(imagination) تخیّل، فانتزی، خَیال ائتمک و بو کیمی قاوراملارا ایشارت ائدیر. اوندان علاوه، عمومیتله کیلاسیک ائستاتیین اساس قولو اولان یانسیتما(imitation) کیمی قاوراملارا دا کؤکنجه اونونلا اورتاقلیغی اولاراق عئینی قایناغا باغلیدیر. بوندان اؤترو، ایمگه تئرمینی داها گئنیش بیر آنلام چرچیوهسینه دایانیر. اونو سادهجه عمومی حالدا گؤزه آلینان تصویره ائندیرمک مومکون دئییلدیر. بلکه اساسدا ادبیاتین آنا عونصورو، یعنی گئرچکلیک سویّهسیندن آیریلدیغی مئکانیسمینی دا ایچرلمکدهدیر.
ایمگهلمهنین و آردینجا تصویرین عمومی چئشیدلری: وصف، آلقی/ یوزوم، یارادیلیش.
دیلده اولونان هر بیر خَیالیانا دَییشیمهلر، نئجهلیک و شیدّت معیاری ایله اعتیبارلا اوچ حیصّهیه بؤلونور:
1. وصَفلندیرمه:
شئعرده گئرچکلییین گئنل بیچیمینی دَییشمهدن، سادهجه شاعیرانه سؤیلهییش- بیان- ایله دونیانی بیر آرایا گتیرمک. گونشین دوغدوغو لحظهنی وصف ائدنده، اساسدا رئال بیر اولایی آنجاق آیرینتیلار سطحینده بدیعی سؤیلهییشله اورتایا قویوروق. بو، کیلاسیزم، نئو کیلاسیزم و ایماژیسمین اساس تئکنییدیر. چاغداش سربست شئعیرین بیر چوخ حیصّهسینده ده ذهنلرده همین گلنکسل ایدراکلارین آغیرلیغی ندنی ایله متنده یئنی بیر بدیعی گئرچکلیک اورتایا قویمادان، وار اولان گئرچکلیکلر شاعیریانا وصف ائدیلیر.
بدیعی یا شاعیریانا نثر ایله رومان و حئکایه بؤلومونده کیلاسیک آدلانان رومانلاردان علاوه، رئالیزم( عمومی بیچیمینده اؤته، سوروملو قولوندا سوسیالیزم یا باشقا هر بیر ایدئولوژی اوغروندا گئدن رئالیته ده) و ناتورالیزم آخیملارینا باغلی متنلرده بو دورومدادیر. انجاق شاعیریانا سؤیلهییش بیچیمی یئرینی رئال توصیفلر آلیر.
آیرنتیلار یا تصویرین اؤزل سطحینده ده - یعنی تصویرین وصفی فعل بیچیمی ایله یوخ، موصوف/ صیفت یا موضاف/ موضاف إلیه بیچیمینده- سؤزجوکلرین آراسیندا منطیقه دایانان بدیعی ایلگیلر قورماقدان عیبارتدیر. بیر دورومو توصیف ائدرکن، ایکی یا نئچه سؤزجوک آراسیندا گؤستردیکلرینه گؤره منطیقله گئدن آنالیزله باش تاپا بیلدییمیز بنزهییش ایلگیلری قورولور. سئوگیلی ایله سَرو( سلو- سلوی، چینار یا قارا آغاجی عائلهسیندن اولان) آغاجینا بنزَمهسی گئدیشینده هر ایکیسینین ده اوجا بویلوغو ایله شاخلیغی سؤز قونوسودور. منطیق گوجو ایله بونلارین آراسیندا قورولان رابیطهنی کشف ائدیریک: قاش= کامان: هر ایکیسینین شکلی اَیریدیر، کیرپیک= سونگو: شکیللری عئینیدیر، آغیز= میم نؤقطهسی: میم حرفیندهکی کیچیک دائره ایله آغزین کیچیلیی و دارلیغی اوچون یا..
گؤروروک بئله تصویرلرده نسنل( اوبژکتیو) مئتود واردیر. یعنی عئینی دونیادا نسنه اولانلاری گؤسترن سؤزجوکلرین ظاهیری یا عئینی بیچیملری آراسینداکی اورتاقلیقلار سؤز قونوسودور. طبیعیکی بونلارین ادبی دَیرلری داها آزدیر. ادبیاتیمیزین غزل قولو البته بئله تصویرلره دایاندیغینا رغمن، بیر چوخ یئرلرده ده تصویرین اورتایا قویاجاغیمیز ایکینجی سویّهسینده گئدن بیچیمده دیرلر. بو غزللریمیزین سیمبولیک اولدوغوندان دیر. اوزان – آشیق و فولکلوریک ادبیاتییمیزدا گئدن ایمگهلرین آنجاق بو جینسدن اولدوقلاری هئژئمونیک بیرغلبهدیر.
بونو دا گؤزه آلمالییق کی بو ادبی آخیم و بوتون آخیملار، بوتونلکله بو قاتا دا عایید حئسابلانیلابیلمزدیر. بلکه ایچینده ایمگهنین باشقا چئشیدلری ده گئده بیلر. چونکو بیز عئینی بیر اولگویه سیخ باغلی دئییلمیشیک هئچ واخت. نئجه کی گونوموزده ده کیلاسیک فورمالاردا یازان شاعیرلریمیزین متنلرده تمام تصویرلری عئینی دوزَنه عایید دئییل؛ بلکه کومپئلس و ترکیبی اولاراق قاتیشیقلیدیر. وصف، یوزم یا یارادیشیل قاتلارینا عایید چئشیدلرین هامیسینی بیرلیکده ایشلتدیکلری مومکوندور.
2. یوزوم، آلقی:
بعضی متنلرده گئرچکلیک، رئال دونیادا و عادی دیلده اولدوغونا یاخین بیر شکیلده یوخ، صیرف یازارین ذهنینده بیچیملَندیی کیمی اورتایا قویولور. بئله متنلرده رئال حَیاتین وارلیغی یانیندا، سؤزجوکلر رئال حَیاتدا اولونان کیمی یوزولماییرلار.
هر بیچیم متن، هر حالدا رئاللیقدان بیر پای آلیر. تَمامیله رئاللیق سانیلان متنده ده یازارین دا بیر دَخالتی اولور. رئاللیغی فلسفه ده سؤیلنیلن اوبژکتیویته یا نَسنللیک، یازارین دَخالتینی ده سوبژکتیویته یا اؤزنللیک آدلاییریق بورادا. اؤزنللیک، هر بیر نسنهنین یا قاورامین ذهن قاتیندا گئتدیی و ذهنه اساس آلقیلانان وارلیغی دئمکدیر. توصیف ده بو اوزدن عئینی واختدا اوبژکتیو/ سوبژکتیودیر آنجاق اوبژکتیو یؤنونون آغیرلیغی ایله تَماملانار. یازارین اؤزنَل آلقیلاییشلاری و ذهنین دَخالتی آز اولور اوندا چونکو.
یوزوم ساحهسینده گئدن ایمگه بیچیمینده ایسه سوبژکتیو/ اوبژکتیو یؤنتم وارکن، بیزجه اورتالاما دورومدادیر. یعنی بونلارین هر ایکیسینین ده وارلیغی باشقاسینا گؤره عئینی درجه ده آعیرلیق ائدیب، دَنگهلی اولور. چونکو بئله متنلرده هر بیر نسنل سؤزجویه موناسیب اؤزنل آلقی اَله کئچیریلیر. بیر نسنه، یازارین ذهنینده نئجه آنلاشیلدیغی بیچیمده روایت اولونور. نسنه اولمازلیقدان باش توتماز بو. بونا گؤره ده اورتالاما اولاراق عئینی نئچهلیکلی حوضورلاری واردیر.
جوشغوچولوق(رومانتیزم) وسیمگهچیلییه(سیمبولیزم) باغلی شئعر ایله نثر بو قاتا عاییددیر. بوندن علاوه بیزجه مودئرن ادبیاتدا پئسیکولوژیک آدلانان رومان و حئکایهلر ده بو سَطجه داخیل حئسابلانیلمالیدیر. عادی پئسیکلوژیک اوسلوبلارین یانیندا نورمال بیلینج آخیشی( جریان سیال ذهن) اوسلوبو دا بو سویّهده دیر. چونکو بئله متنلرده ده یازیچی گئرچکلیکدن اله کئچیردیی اؤز ذهنی آلقیلارینی صیرف وصف یا رئال دونیادان فرقلی یئنی بیر سویوت دونیا یاراتماقلا اورتایا قویور. سربست چاغداش سؤیلملی شئعریمیزین آغیرلیق ائدن بیچیمی بو قاتدادیر.
بو قاتدا بیر نسنه ایله باشقا بیر نسنه یا قاورام آراسیندا ایددیعا ائدیلن بنزهییش رابیطهسی، سوبژکتیو و فَردی دیر. یازار هر بیر سؤزجویو اؤز ایستهدیی بیچیمده یوزور. او بیر داشی، اینسانا بنزهدیب اؤز روحیاتینی اونا یوکلهییب یازابیلر: اؤلکه مین داشلاری آغلاییرلار! یا بوندان داها ایرهلی، بیر داشی بیر قاوراما مثلاً سئوگییه بنزهدیب سئوگی داشی عونوانیندا بیر تَرکیب یازا بیلر.
توصیف سویّهسینده گئدن ایمگهنین اؤزل معناسینداکی تصویرده چوخلوجا نسنه+ نسنه اولور. بو قاتدا آنجاق هم نسنه+ نسنه، هم ده نسنه+ قاورام اولا بیلر. آراداکی بنزه ییش دلیلی ده وَصفدهکی قدر منطیقه دایالی یوخ بیر بدیعی یوزومسال ائستاتیکا سیستئمینه و یازارین فردی- ذهنی آلقلاییش بیچیمینه دایانمیش وجهدیر.
وورغولامالییق یئنه ده، بیر شاعیر بوتونلوکله بو اوچ قاتین بللی بیرصینیفه عایید دئییلدیر تکجه، بلکه ایمگلمه مئتودو بیر متنده یوزوم، باشقاسیندا وصف او بیریسینده ده یارادیلیش اولابیلر؛ یا عئینی بیر متنده هر اوچ سطحه دایانان تصویر عئینی واختدا گؤرونه بیلر. آنجاق بوتون متنلرینه گؤره و چوخونلوق اساسیندا دئمه لییک بو قاتدا، چوخلو شاعیرلریمیز او سیرادان آیدین آراز، حئیدر بیات، کیان خیاو، هادی قاراچای، اولکر اوجقار، لیلی کحالی، سعید موغانلی، نادیر ازهری و...آد گتیرمک اولار.
یارادیلیش:
بو حیصّه ده یازار دونیانی و گئرچکلیکلرینی اولدوقجا اؤز خَیال گوجونه تابیع ائدیر. منطیق ایلیشکیسینی بیر کنارا آتیر. یئنی بیر گئرچکچیلیک یارادیر. شئعرده و روماندا سوررئالیزم بو سطحده دیر.
یوخاریدا سؤیلهدییمیز کیمی بیر متن هئچ واخت رئال حَیاتین بوتونلوکله یوخلوغویلا یاشایا بیلمز. همیشه رئال حَیات و گئرچکلیین وارلیغی هربیچیم متنده ایزلهنیله بیلر. بونا قاتغین حالدا اؤزنل/ نَسنل (سوبژکتیو/ اوبژکتیو) ایلیشکیسینین بو سطحده، سوبژکتیویتهنین آغیرلیغییلا تماملاندیغینی دئییه بیلریک. آشیری سویّهده گئدن بیلینج آخیشی اوسلوبو دا بو قاتا باغلی حئسابلانا بیلر. جویس، پروست، وولف و...بو ساحهیه داخیل دیرلر. پوست مودئرنیزم ادبیاتی ایسه بو قاتدا یئر آلیر.
چاغداش ادبیاتیمیزدا بعضن دومان اردم- ین یا بعضن صالیح عطائی، زیبا کرباسی، نیگار خیاو و...بو کیمیلرین ایمگهلمه مئتودو، هر ایکی سطحینده؛ بو قاتا عاییدیر. تورکیه شاعیرلری ایچینده ده عیصمت اؤزل- ی بورادا قئید ائتمک اولار. گؤرونور کی بو سطحه چاتان شاعیرلریمیز چوخ ازدیر و جیدّی بیر سورون وار بوردا!
بو قاتدا نسنه+ قاورام یا قاورام+ قاورام دورور، آراداکی بنزهییش نَدنی یا اورتاقلیق دا بوسبوتون ذهندن آسیلیدیر.
همین یوخاریداکی موباحثه و گئدن دَلیللره گؤره ایللر اؤنجه( اعتیبارن بئش یا آلتی ایل! یئل کیمی اؤتور عؤمور!!) باشی بَلالی بیر مقاله ده، سایین سئوگیلی شاعیر دوستوم سید حئیدر بَیات-ین آلما یولو آدلی شئعیر توپلوسوندا سایین سئوگیلی ائیواز طاها- ین یازدیغی اؤن سؤزده، شئعیرلرین ایمگه سویّهسینی یانلیش اولاراق سوررئالیزم و یارادیلیش قاتینداکی ایمگهلره باغلاندیغینی آچیقلامیشدیق. دئمک بو کیتابین اؤن سؤزو سوررئالیزمه عایید ایمگهلنمه و ایمگه صینیفیندن دانیشیر -و زوراکیلیقلا- اونو سایغیلی بَیات-ین ادبی سؤیلمینه باغلاماق ایستهییر. حالبوکی ادبیات تنقیدینده آدی گئدن سایین ائیوازدان بو سهو –یا بلکه ده تعاروف!- اومولمازدیر. آماجیمیز اورادا قاخینج دئییلدیر؛ بلکه آچیقلاییش ایدی: او کیتابین بیر معنادا بوطیقاسی یوزوم/ آلقی صینیفینده ایمگلنمهیه دایانیر؛ یارادییلیش صینیفینه یوخ. شاعیر اؤز روحیاتینی و آلقیلارینی سؤزجوکلره یوکلهییر. اساس سؤیلم او کیتابدا، اوبژهلرله ذهنین اورتالاما دَرجهسینده قوردوغو ایلگیدیر؛ سوبژکتیو قاتینین آغیرلیغینا بو سویّهده آشمیر.
کیلاسیزمله چاغداش ادبیاتدا ایمگه باخیمیندان اوبژکتیویزم و سوبژکتیویزم:
ایمگه، ادبیاتین آیریلماز بیر تئکنیکیی و اؤزلیی دیر. چوخلو دؤورلرده و ادبی آخیملاردا مرکزده دایانان بیر تئرمیندیر. بلکه ادبی آخیملارین( مکتبلرین) هرندن اؤنجه همین ایمگه نئجهلیینه گؤره بیر بیریندن فرقلندیینی سؤیلمک بوش بوغازلیق آنلاملانیلمازدیر. چونکو هر بیر ادبی آخیمدا اساس رولو اولان دونیا گؤروشو یا فَلسفی باخیشلارین دَییشدیی همین ایمگه چئشیدینده گؤرونمکدهدیر.
یازارلارین یاشادیقلاری دونیا ایچیندهکی بوتونلوکله اوبژکتیو باخیشلار ایله اؤزلرینه و ائستاتیک قاورامینا داییر منیمسهدیکلری سوبژکتیو ایدراکلارین فرقلندیی یاراتدیقلاری ایمگهلرله ایزلهیه بیلریک. اسکی شاعیرین عئینی حیاتلا ایلیشکیلری اولمازلیقدان گؤستردیی سوبژکتیو –ایمگهلرله(ذهنی- اینتیزاعی تصویر) چاغدش شئعیرده چوخلوق ایمتیازینا مالیک حالدا گؤرونن عئینی حیاتلا باغلی اوبژکتیو ایمگهلرین آراسینداکی فرق، صیرف ادبی سلیقه یوخ، آرخاسیندا اینسانلارین هر باخیمدان دَییشدیی دونیا گؤروشلرینی ثوبوت ائدیر. بو ادبیاتا عایید بیر متنده بیر آغاج تصویر اولونورسا، هئچ نهدئییلدیر سادهجه بیر آغاجدان علاوه! بئله متنلرده بیر سئوگیلی وارسا او دا هئچ نهدئییلدیر اینساندان علاوه.
گونوموزدهکی اوبژکتیویته، کیلاسیزمین سئومهدیی دونیاچیلیق، ظاهیرچیلیق یا آفاق و انفس( ائشیک دونیا و ایچ دونیاسی) تئرمینلرییله اورتایا قویدوغو ایکی فرقلی حیات طرزی ایچیندن آفاق یؤنونو سئچدیی دئمکدیر. اسکی ادبیات و اسکی اینسان انفس یؤنونو سئچیب، هر باخیمدان یوکسهلیش اوچون رئال دونیادان اوزاقلانماغا اینانیرمیش. بو اوزدن دهتصویرلری سیمبولیک اولاراق رئال دونیادان سویوتلانمیشدیر. مثلاً کیلاسیک شئعیردهکی آغاج بیر سیمبول اولاراق یازیلیر؛ بیر یؤنونده سئوگیلینین اوجا بویلوغو ایله شاخ دوروشوغونو گؤزللیک سیمگهسی کیمی گؤسترمهیه چالیشیر. سئوگیلیسی ده گونوموزدهکی ادبیاتدا چیخیش ائدن رئال، اَتدن و دریدن اولان عادی بیر اینسان یوخ، بیر آرکی تایپ حدّینده گئدن بیر سویوت قاورام دیر؛ تانری بویدا.
ایمگه باخیمیندان خالق ادبیاتی ایله رسمی ادبیات:
یازیلی اوزاق- آشیق ادبیاتیمیز ایله یازیلمامیش شیفاهی فولکلوریک ادبیاتیمیزین دا بو آرادا اوست- اوسته اوبژکتیو خصیصهسی واردیر. بو رسمی ادبیات ایله پوپلیلئر ادبیات آراسینداکی ایمگهلنمهلرین فرقلی اولدوغونو گؤسترمکدهدیر. خالق ادبیاتی بوتون وارلیغینی یاشادیغی چئورهدن قازانیر. دوشونجه باخیمیندان کومپلئکس اولمادیغینی( ترکیبی- چوخ قاتلی یا بوروشوق) رسمی ادبیات سؤیلمی بیر آلچقاقلیق و جیلیزلیق دئییهخاطیرلاییر.
خالق ادبیاتینداکی دوشونجه طرزی، رئال حیاتینداکی واردیغی عمومی تجروبهلره؛ ساغ دویویا( حس مشترک/ خرد جمعی!!) دایانیرکن کسینلیلییک ایله تک سَسلیلییه باغلیدیر. ایمگه باخیمیندان دا خالق ادبیاتی طبیعی کی عادی و چوخونلوغو اولان حیات فورماسینا دایانیر.
بیر یاندان عئینی حیاتدا اولان دوغانی گؤسترمهیه جان آتیر، او بیری یاندان دا گؤستردیکلرینی ظاهیرده قایناقسیز حئسابلانیلان دونیا گؤروشلرینه گؤره فورمالاشدیریب آنلاملاندیریر.
خالق ادبیاتی تاریخی اولایلارین تَن اورتاسیندا دورموش بیر ادبیاتدیر. رسمی ادبیات سویوت اولدغوندان تاریخی یؤنلری، ائستاتیکا مَنفعتی اوچون بوراخیر. متنده تاریخی ایزینی سیلمه یه چالیشیر. تاریخی اولایلاردان سؤز ائتمهدن اونلارین دا ائتکیسینی متنده گیزلتمه یه بویلانیر. همین ائستاتیکا مرکزلیی اوچون ده ایمگهلری کومپلئکس، ایچ- ایچه گیرمیش و چوخ یؤنلو اولور. یوزومو دا چوخ سسلیلییه ایذین وئریر.
خالق ادبیاتینداکی ایمگهلر رئال دونیاداکیلار جینسیندن اولاراق سادهدیرلر. یوزوم باخیمیندان دا ساده و سینیرلیدیرلار. رسمی ادبیاتین داها ایصرارلا بدیعی قایدالارا دیاندیغی اوچون، یاراتدیقلاری ایمگهلر ده خالق ادبیاتیندان فرقلنیرلر.
خالق ادبیاتی آراج اولاراق باخیر ادبیاتا. اؤزونو سؤیلمکله راحاتلاییب ساکینلشدیرمک، باشقاسینا ایلهتیلمهسینی لازیم گؤردویو بیر قونونو گؤندرمک، حتّی سادهجه واخت کئچیرمک کیمی هدفلری واردیر. ایمگهلری نسنل دیر. داها چوخ، اوبژکتیو بیر نسنهنی باشقا بیر نسنهیه بنزهدیر. اورتالاریندا منطیقه دایالی بیر بنزهییش رابیطهسی ده واردیر. تخیل سویّهسینه گلنده ایمگه باخیمیندان دا او قدر سادهدیر. خالق ادبیاتین اوبژکتیو اولدوغو، تصویر و اوبراز زمینیندهدیر. یوخسا سوبژکتیو عونصورلارین دا چیخیشی بول- بول گؤرونور. یؤنتم اوبژکتیو اولاراق بللی سینیرلار و قایدالارلا اولماسا دا سوبژکتیو عونصورلاری اؤز ایچینه آلیر؛ اؤزونه اویغون ائدیر.
ایمگهلندیرمه گئدیشینه داییر بیر اولگولو یا نظم ایله باش توتموش تاریخی سورج اینانماق اولارمی؟
سؤیلنیلدی ایمگه هم متنین اورتایا قویدوغو خَیال سیستئمی و دونیاسیدیر؛ هم ده آیرینتیلی حالدا واحید تصویر دئدییمیز بیریملردیر. متنلرین تخیّول یانا دونیالاری، بیر یاندان رئال دونیایا گؤره باشقا یاندان دا باشقا متنلر و ادبی دؤنملرده گؤستریلن دونیایا باغلی ایزلهنیلهبیلر.
بیلیریک هئچ بیر متن بوتونلوکله رئال اولا بیلمز. همیشه بللی و سئچیلن بیر گؤروش آچیسیندان باخیلیر هر بیر متنده. گؤروش آچیسینین دا آدینی ایدئولوژی قویوروق. هرکس ایناندیغی دونیا گؤروشونون کونترولو ایله بللی بیر گؤروش آچیدان متنده بیر بوتون( تخیلّ) یا بیریم حالیندا( جزئی تصویر)سؤزجوکلری سئچیب سیرالاییر.
اؤزونه قاپالی، اییچه دؤنوک( منزوی) دوغو یازارینین بو ایکی یؤنده گؤستردیی دونیانین عمومی حالدا سوبژکتیو اولدوغو بللی دیر. بو یازارا نسنل دونیا ایله اؤزنل دونیانین آراسیندا جیدّی یا بللی بیر فرق یوخدور. دیقّتیزی چکمک ایسته ییرم کی بورادا ذهن ایله رئال دونیانین گئرچکلیی سؤز قونوسودور. یؤنتم یوخ. خالق ادبیاتینین یؤنتمی اوبژکتیودیر؛ یعنی ذهنی عونصورلارین دونیا گؤروشو بیچیمینده یوخ، جزئیاتدا حوضورو واردیر. سوبژکتیو گئرچکلیی ایله اوبژکتیو گئرچکلیی آراسیندا فرق دویمازلیغی، ذهنی عونصورلاری ایچینده رئاللیق مولاحظه سییله سئچمه دیی سؤز قونوسودور. او هرنهیی عئینی واختدا و عئینی بیر یئرده گؤرهبیلر؛ بئلهلیکله ذهن ایله رئال گئرچکلیک اوبژکتیو بیر بیچیمده قاریشیر یعنی. میثاللارلا داها آچیقلایاجاییق بونو.
بیر متنده، مینیاتورلاردا اولدوغو کیمی عئینی واختدا دونیانین بوتون ایمکانلاری بیرلیکده یاشاییرلار. کوراوغلونون چَنلی بئلدن پاشالار سارایینا گئدیشی نئچه آیلیق و بیر رومانلیق سَفر یوخ، عئینی واختدا، بیر ساده فعل ایله باش توتان بیر سفر دیر: چنلی بئلدن چیخدی گیردی پاشانین سارایینا!. همده الیندهکی توفنگ ایله بئلیندهکی خَنجرین آراسیندا نه زامان آیریلیغی وار نه ده ایشلک فرقلیلیی. ذهن ایله رئال دونیانین عونصورلاری قاریشیقدیر یعنی.
دهده قورقورد- دا اینسانلارلا دئولرین بیر آرایا گلدیی کیمی، مئتافیزک ایشلرله فیزیک ایشلرین آراسیندا دا فرقسیزلییک واردیر. خالق ادبیاتیمیزین اوسطورهوی- افسانهوی بؤلومونده گئدن شئعیر/ناغیللار بو باخیمدان داها بوللوق یاشاییر! اوبژکتیویته یؤنتمینه مارقلی اولاراق سوبژکتیویسمه عایید عونصورلاردان عئینی واختدا آد گتیرمکدن و یاشاتماقدان ده چکینمهییر. بو متنلرین ائش- زامانلی بیچیمده اوبژکتیو/ سوبژکتیو اولدوغو دئمکدیر.
خالق ادبیاتی هر قدر گونوموزه یاخینلاشیبسا، سوبژکتیو یؤنلری ده بیر او قدر یوخا چیخیر؛ اوبژکیتیو روایت مودئلینه اویور. رسمی ادبیاتیمیز آنجاق غزللرده دین سؤیلمی ایچینده گئدن بیر باشقا سوبژکتیویتهنی یاشاییر. بو، مئتافیزیکه عایید حادیثهلرله رئال دونیایا باغلی حادیثهلرین، ملکلرله اینسانلارین بیر آرایا گلدیی یئردیر. باشقا طرفدن ده سئوگی موخاطبی اینسان/ تانری( اوبژه- سوبژه) دئییه بیر اورتاق یاراتیغین یارادیلیشیللا مشغولدور!
باتی دا بئله دئییل. اوبژکتیویته ایله سوبژکتیویته یا ذهن ایله رئالیته آراسیندا بللی سرحدلر هر واخت ساخلانیملاقدادیر. سوررئالیزم کیمی آخیمدا حتّی بونلارین بیر- بیرییله ترکیبی بیر بللی دوزن و اولگو- مودئل ایچینده باشا وورولور. گونوموزده چاغداش ادبیاتیمیز باتی روایت مودئللرینه قوشولدوغوموز سَببی ایله، اونلار کیمی نسنل/ اؤزنل یا اوبژکیتیویته سیستمی ایله سوبژیکتیویته آراسیندا بیر بللی سینیرلار چیزمکدهدیر. دئمک بو ایمگهلندیرمه یؤنتمیمیز ایله ایمگهلریمیز آراسیندا باتییلا اورتاقلیقلار قورماغا چالیشدیغیمیزدان عیبارتدیر.
"بولود مرادی"
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab