بررسی زندگی وآثارشاعر،نویسنده وبنیانگذارادبیات معاصرترکمن بردی کربابا
دراین جلسه پس ازتلاوت آیاتی ازکلام الله،دونفرازاعضای نوجوان جمعیت مختومقلی بنام های تاج بی بی دهداروحدیثه عرب زاده قطعاتی ازآثارشاعروعارف ترکمن مختومقلی فراغی را به زیبایی قرائت کردند.سپس نوازنده جوان اسماعیل علیزاده نیزبادوتار دو آهنگ کلاسیک رااجراکرد.
همچنین درادامه این نشست،عرازمحمدآنه ایی مقاله خودرا پیرامون زندگی وآثارشاعرمعاصرقربان نظرعزیزکه موضوع اصلی نشست106 جمعیت مختومقلی می باشد،قرائت کرد.
همانطوریکه اعلام شده بود موضوع اصلی ومحوری این نشست، بررسی شرایط وویژگیهای زندگی وآثارشاعر،نویسنده وبنیانگذارادبیات معاصرترکمن بردی کربابابود که استادحاجی بردی ایری ازفعالان فرهنگ وادب بندرترکمن درباره این موضوع، مطالب خودرا به زبان ترکمنی ارائه کرد.
بردی کربابایو (1894-1974)
تورکمنستاندا انچه مه نئشانلار و مئدال لار بیلن سیلانان بردی کربابایو 1894 اینجی (1273 هجری شمسی) یئلدا تجن اطراپیندا قوقوزرنگ اوُباسئندا غورپلی تایخان ماشغالاسیندا دوٌنیا اینیأر . دوغانلارنینگ آراسیئندا اینگ چپیکسی جه سی اما دوٌشونجه لی بولانی اوچوٌن بردینی قاقاسی ملا ادیپ یتیشدیرمک اوٌچوٌن مکتبه اقووا ایبر یأر.
اوبا مکتبیندن سوُنگ تجن ، کاکا، بخارا، مدره سه سینده اوقایار. اول یاشلیقدان گوٌن دوغارینگ فردوسی، نظامی، نووایی یالی شاهیر لارینگ، ماغتئم غولی، کمینه، سیدی، ملّا نپس یالی توٌرکمن کلاسیک لارئنگ اثر لرینی اؤورنیأر.شیله هم یازیجی یاشلئقدان توٌرکمن خالق دوره دیجیلیگی نینگ نوسخالاری ، ناقیل لار،اتالار سوُزی،ارته کیلر(افسانالار،حکاتلار)،ماتال لار،شورتا سوز وبیله کی لربیلن یاقیندان تانئشیار،باغشی لارئنگ خالق آیدئم لارنی ،رووایاتچئ لارئنگ ،ارته کیچی لرینگ گوررینگ لرنی ،ارته کیلرنی دینگله یار.
اوقان اثر لرینئگ تأثیری بیلن چپر دؤره دیجیلیگه هؤوه سی اوُیانیار.
بردی کربابایوینگ پایامالاری عاجایئب لیریکاسی، حکایالاری، درام اثرلری، رمان لاری حالقی مئزئنگ سؤیگی سینی غازاندی.
بردی کربابایو ییگریمینجی یئللار دا اساسان شئغئردا چئقئش ادن بوُلسا اوُتوزئنجی یئللار دا نثر ژانریندا ائمقلی ایشلأپ اوغرایار .
بایرام(1934)، باتئر(1935)، یالی قصه لاری و نپس (1935) غابانجانگ انه(1937) یالی حکایالر مونگا شایادلئق ادر .
بردی کربابایو:
" بیزینگ کلاسیک اده بیاتیمیزدا رئال نثر بولمانی اوٌچوٌن عمومان گوٌن دوُغاردا ائلایتادا اوُرتا آسیادا غوُشغی روُواچ بولانی اوٌچوٌن ایلکی باشدا منیننگ هم غوُشغوچئلئغا یوز اورماغئم قانونی بیر زاد دئر".
اوُنونگ ایلکینجی " ایچ ینه ـ ده، ایچ ینه" آدلی طنز غوُشغوسی 1923 نجی یئلدا توٌرکمنستان مطبوعات لاریندا چاپ ادیلیار .
1924 نجی یئلدا عاشقابادا مطبوعات ایشینه چاغئرئلیار.
اوُل " غئزلار دوٌنیأسی " ، " یاز موٌوسوٌمینده بیر گؤزل"، " کپأن دوُداق"، " آمی دریا" یالی پایامالاری دوٌورینگ تازه لیک لرینی واصف ادیأن غوُشغولاری دوٌردیار. اوُل 1930 نجی یئللار دا چاغالارا نیت لأپ " کیم بیلمه شک " آتلی کیتابینی نشر ادیار.
اوُنونگ چاغالار اده بیاتئندا " جاپباقلار"، " چکیشمأن بکیمز" ، "اتاسینینگ اوُغلی" و "باتئر" یالی حکایالاری باردیر.
بردی کربابایو "حالق شاهیری" دیین غوُشغی بیلن یازئلان ناماییش نامانی هم دؤره دیپدیر. بو ناماییش ناما توٌرکمن حالقئنئنگ بییک کلاسیک شاهیری ماغتئم غولی پئراغا باغئشلانان ایلکینجی اثر دئر .
کربابایو دوٌنیه و اوُرس اده بیاتئنئنگ گوٌرنؤکلی وکیللرنینگ انچه مه سینینگ اثر لرینی توٌرکمن دیلینه ترجمه ادیأر . اوٌلارینگ آراسیندا ماکسیم گوُرکینگ " انه" رومانی ، تولستوُینگ " حاجی مئرات"، میخائیل شوُلوُخوفینگ " گوتریلن تارپ" روُمانی بار. موٌرزه ابراهیمونگ " اوُل گوٌن گلر" روُمانی ، موسی جلیل نگ غوشغولاری، عمر خیامینگ روباعی لارینی و باشغاـ دا کؤپ اثر لری توٌرکمن دیلینه ترجمه ادیأر .
اوُل "دوٌره دیجیلیگنی بیلیأن یازیجیلارمینگ آراسندا گوُرکی منینگ اوٌچوٌن بیرینجی اوُروندا دوریار . بو هیلی اوسسادلیغی من اوُندان اوٌورندیم و اوٌورنیأرین" دییأر.
بردی کربابایو یالی سوُزلاری گرک یرینده جئلاولاپ، گرک یرینده جئلاونی یازدئرئپ بیلیان یازیجی آزدئر، تورکمن دیلینینک قاندوشکری، نقل و ناباتی، چشمه شماللی ، بوٌغدای مایسالی اوُوازئنا ملول بوُلماق اوٌچوٌن آرام آرام بردی کربابایوینگ اثر لرینی اوقاماق گرگ.
بردی کربابایو یازیجیلارینگ ایلکینجی لریندن بوُلوپ ، نثر ، رمان اثر لرینی دوٌرتمأگه سینانیأر. یر و سو اوغرونداقی صنفی گؤره شی گؤرکز یأن " اوٌبادا بوُلان واقا " دین حکایاسینی 1927نجی و اجتماعی کسل بوُلان تریک کش لیگی پاش ادیأن " تریک کش و طبیب" آتلی نامایئش نامانی دؤردیأر.
اوُل دوٌنیأنینگ کوُپ یورت لاریندا بوُلوپ اولارینگ دورموشی ، یاشایشی ، دأپ ـ دسسورلاری ... بیلن تانئشدی. شوُل جاهان کشده لیک بیلن یوُل یازغی ژانرینی(سفرنامه) توٌرکمن اده بیاتینا ایلکینجی بوُلوپ گیریزن یازیجی دئر.
اوُنونگ اثر لری قاتی کوپ داشاری یوورت دیللرنه ترجمه ادیلدی.
بردی کربابایو شوُل دؤور ده بیر نأچه درام اثر لرینی دؤره دیپ دیر و شوُل اثر لرینگ کوپیسی اوبه تیاتر لرینگ صاحنا لاریندا اوٌزاق واغت لاپ ساقلانیب دئر . شیله اثر لردن " اؤته اشیدن اؤی ییقار"(1941) ، " واطان سویگی" (1941) ، " کیم کیمی سوییأر" ( 1942) ، " دوُغانلار(1943) " یالی نامایش ناما گوُرکزمک بوُلار.
یازیجی نینگ "قیزلار دوٌنیاسی" دیین باشقی اولی پایاماسی اوُنگا ایلکینجی شوُهرأتی گتیرن بوُلسا " داقئلماق" ، " آمی دریا" پایاماسی "حاقیقات" دیین ادبی اثری ، درام اثر لری، ترجمه جیلیک صونغاتی اوُنگا ایکینجی، اوٌچوٌنجی، دوٌردوٌنجی، بأشینجی و آلتئنجی شوُهراتی گتیریأر. شیدیپ هم اوُل کم کم دن یدینجی شؤهرأته ـ یدینجی پردأ، شیروان پرده سینه چئقیار. اوُل پردأنینگ آدینا بوُلسا " آیغیتلی آیدئم " دییأرلر.
بردی کربابایو:
« من" آیغئتلی أدیم" روُمانی نی یازانیمدا اوُنی ماکسیم گوُرکینینگ غورشی یالی غورماغا چالئشدئم.آداملار و واقالار بارادا گوٌرروٌنگ برمأن، ایسم اوُلاری گوُرکزمأگه جان اتدیئم.
آداملاری و توٌرکمنستاندا 1916نجی یئلدا بوُلوپ کچن توُلغوندئرئجی واقالای مومکین بوُلوغی چا یؤنه کی ، گوُرکی نینگکی یالی گوُرکزمأگه چالئشدئم.»
1940نجی یئلدا کربابایوینگ آیغئتلی ایدئم رومانی نینگ برینجی کیتابی چاپدان چیقیار. اوٌچ کیتابدان عبارات بولان بو اثرینی اوروشدان سوُنگ 1947 نجی یئلدا یازیپ غوتاریار. توٌرکمن نثرینگ اینگ اولی گؤوروٌملی اثری بولان " آیغئتلی آیدئم" روُمانی نئگ اوٌستوٌنده ییگریمی یئلدان غووراق ایشله یأر. 1928 نجی ییلدا ایلکینجی بؤلوٌم لری چاپ ادیلیأر . 1947نجی یئلدا روُمان دوُلی یازیلیپ غوتاریار. بو اثر دینگه یازیجا دأل ایسم توتوش توٌرکمن اده بیاتینا اولی آبرای گتیریأر . آیغئتلی ایدئم رومانی ییکریمینجی عاصر توٌرکمن اده بیاتینینگ اینگ نای باشی اثری حوٌکوٌمینده تاریخدا غالار.
کتابینگ بیرینجی بؤلوٌمینده حالقئنگ آغئر یاغدایی ، اوروش ضرارلی توزغونچیلئق لار انقلابینگ ایلکینجی اوٌچغونلار نینگ دؤره مه گی اوُنونگ توٌرکمن توپراغی نا آرالاشماغی یالی واقا لار صوراتلاندیریلیار .
آیغئتلی آیدئم رومانینی اوُقان واغتئنگ توٌرکمن حالقینگ گچمیشی میرآثئنا بوُلان مأهیر لی لیک دوییار سینگ. اثرده کمینه ، ملا نپس یالی توٌرکمن کلاسیک شاهیر لارنینگ آیدئما اؤورولیپ گیدن اثری باغشی لارینگ دیلیندن دوٌشمه یأر.
توٌرکمن حالق دؤره دیجبلیگینینگ جایدار اولانینیان یرلرینه بو اثر ده کوُپ دوش گلمک بوُلیار.
اوُل روماندا آرتئق و عاشئر یالی توٌرکمن دایخان لارینگ آزادلیق اوغرونداقی گؤره شینی صوراتلاندیرماقدا سادا توٌرکمن ییگیدی آرتئقا اولی اورون بریپدیر . روماندا آرتئغینگ حاصیتلاری دورموشینگ کوپ تاراپلاری بیلن باغلانشیقلی گورکزلیأر اونونگ زاحمه ته، دایخانچیلیغا، سؤیگأ، ماشغالا بوُلان غاتناشیق لاریندا صاپ یوٌرکلی آداما ماخصوص بوُلان غئلئق حأصیتلر یوٌزه چئقیار.
آرتغینگ سؤیگیلی سی آینانی بیر عاجاییپ شکلینده شخصیت پردازی ادیأر. بو شاخصیت پردازی دا یازیجی توٌرکمن گلین غیزلارینینگ اینگ غوُوی صئپاتلارینی ، عاجاییپ ادپ اکرامینی ، زأحمت سوٌیجی لیگنی، آزاد سؤیگی ، ارکین دورموش باراداقی آرزولارنی برمأگه چالیشیار.
بو رومان روس دیلینده موٌنگلاپ تیراژ انچه مه گزک نشر ادیلیأر . شیله هم بوُلغار، آلمان ، مجار، ختای،چک، اسلواک، هندی، اردو، انگلیس، اویغور و بیله کی دیللره هم کیتاپ بولوپ چیقیار.
بردی کربابایوینگ نثری بارها کأمیللشیأر . یازئجئننگ کأمللیگنه اونونگ « غایغی سیز اتابایو » ، « سو دامجاسی ـ آلتئن دأنه سی» رومانلاری گوُوا گچیأر.
بردی کربابایوینگ ادی میخاییل شوُلوخوف، تورسون زاده، و ماکسیم گوُرکی یالی سوُز اوسساد لارینگ حاطاریندا توتولیار.
ماغتئم غولی توٌرکمن تاریخینگ آغیر دوُورینده یاشان هم دوره دن بوُلسا بردی کربابایو شورالار دؤور لرینگ آغیر شرط لرینده ایدیولوژیک سیاسی غیسی شی آستیندا ایشله دی و دؤرتدی.
ماغتئم غولی نینگ بیک شاهیر لئغنی، شاخصیاتینی دوٌنیا آچیپ گؤرکزمکده اونونگ اثر لرینی یایراتماقدا بردی آغا اولی خئذمات دگیشلی دیر.
اوُل باریپ 1926نجی یئلدا ماغتئم غولی نینگ 289 غوشغوسینی ییغناپ عاراپ حاطیندا کیتاب ادیپ چیقاردی ، اوُنگا پروفسور برنلس، سامیلوویچ یالی گوٌندوغارشناس عالئملار یوُقاری باها بردیلر.
شوُل واغتلار حالقینگ مدنی میراثی نی انکار ادجک بولان لار کیتابینگ تأزه مدنی غورلوشا زییانلی دیغینی اؤنگه سوٌروٌپ ، غاداغان ادجک بوُلدولار. اما اؤز صوپی شاهیرلارینینگ اثر لرینی قرآندن سونگ ایکینجی یرده گؤریأن، مقدس حاساپلاپ گلن توٌرکمن لر ماغتئم غولی نینگ کیتابی نی شوُل واغتینگ اؤزوٌنده دوٌیه لرینه یوٌلأپ آلیپ گیتدیلر.
2010 نجی یئلدا قربانگلدی تؤرایو، بردی کربابایو تؤهمت پداسی دیین ماقالاسندا شیله دییار غاراشسیزلیق دؤورینده بردی کربابایوینگ آدینینگ رسمی صوراتدا اؤچوٌریلمه گی منی کوُپ اوُیا باتیردی . باریپ 1974نجی ییلدا دوٌنیه دن اؤتن یازینجی نینگ نأمه ادن اتمیشی باردیقا . هاچاندا بردی کربابایونگ ادبی اؤی ـ موزه سینی ییقدیرلاندا من اوُل سوُالینگ جوُغابینا دوشینیپ غالدیم .
برد آغانینگ 1950نجی یئللارینگ اوُرتالاریندا یورتدا سیاسی دوُنگاق لیغینگ چؤزولیپ اوغران دوره لری دییپ آتلانان واغتلار استالینینگ یازغاریلیان دوره لرینده یازان غوُشغولاری اؤرأن ارکین غوشغولاردیر.
اوُندا یازیجی نینگ ایچکی بیکیرلری آیدینگ گورکزیلیأر. مئثال اوٌچین اینه شاهیرنگ " سینگک" دیین شئغری:
سن ای گپ گزدیریپ یورک بولایان،
زهر غاتما آداملارینگ آشئنا
کمینگ مورتین کیمینگ سیرتین یالایان
سیرتماق سالما بی گوٌنالنگ باشینا
ال چکمه سنگ یوٌرک بولانچ کارینگدن
محروم بورسینگ غاناتینگدان پرینگدن
بردی کربابایوینگ شول یئلا ردا یازان شئغئر لارینینگ عاداتی یازان غوشغی لاریندان دینگه مانی دأل . ، ایسم فورم تایدا نام اؤزبوُلوشلی تاپاودی بار . "گؤته ریلن" دیین شئغری ، آدیندان بللی بوُلشی یالی بد نبیس حاصیتلی آدامینگ صیپاتینی گؤکزیأر
یلگینله نییپ گؤته ریلمه ، گؤته ریم
بو بوُلشونگ بیلن اوچماغینگ قین دئر
ایدیلی ایش اتمأن حتدینگدن آشسانگ
بؤون یالی یاریلماغینگ ممکن دیر
چنی یاغشی غاراشماسانگ پاشماغا
دؤنرسینگ بیر یل گوته رن پشمه گه
"یارانجانگ" دیین غوشغوسیندا شاهیر یارانجانگ آداملارئنگ کشبینی اوسساتلئق بیلن بیان ادیأر
یارانجانگ بیر آچ گؤز آغتا
یالینجیرار یالئن یالئن
ایتسنگ باشی ائقجام نوُغتا
موٌنسنگ گرشی یاسی پالان
دوٌرت گرشینه دپ غارنینا
دیککیر دأر اشک اورنونا
بردی کربابایوینگ دوٌرموش یوُلی اؤروٌملی ـ اؤوروٌملی یوُدالاردان دوریار. اوُل تؤهمت بلاسیندن اجئر چکن اداملارینگ بیری دیر تؤهمتینگ آداما سالان یارالرینی " ینگینده دیر پیچاغی" دیین شئغرئندا آچیق گؤرکز یأر
یالان سؤزلأپ دیلین سویجی دندن غاچ
دوزون داتما ، الوان بوُلسا ساچاغی
میلیون وادا برسه همه سیندن گچ
یگینده دیر اونونگ تؤهمت پیچاغی
بردی آغا آجی گونلری باشیندان گچریار اوُل اوٌچ گزگ توسساق ادیلیار ایلکینجی گزگ 1919نجی یئلدا پادشالئق دؤورینده توسساق ادیلن بولسا ، 1932و 1937نجی یئللاردا ، استالیزمینگ پداسی بولیار. بردی کربابایو تؤهمت دن یانان انساندئر اوُل اوُزوٌنینگ ایچکی دویغوسینی 1958 نجی یئلدا یازان "ساتلئق دوُست" دیین شئغریندا دوُلی بیان ادیأر.
دوُستوم، ایه نیمیز آیری گیدمزدی
ائنانیاردئق بیرـ بیره گه جانئمئز
هیچ ـ کیم بیزی دوغان دألدئر اویتمزدی
اوُرتادادی قازانجیمئز نانمئز...
بیر بیرکدن آیرا دوٌشمک هایپ دی
یامان لیقی اوُیلاماق ـ دا عاییپ دی
یئللار اؤتدی، کأسی آغراملی گچدی
سن سوسلاندینگ ، من دینوسیز یوٌووٌردئم
گوُرنیشیمئز ، کشبیمئز ـ ده دگیشدی
سن قارتماچ من غوجالیغا یوٌز اوردوم
نه دؤو چالدی ؟ گچیپ سینگ منگ داشیما
دوٌرلی تؤهمت یاغدئرئپ سینگ باشیما !
سامانینگ آسسیندان سووونگ قویبرمأن
یوٌز به ـ یوٌز دیک دوٌروپ أشگأر آیتسانگدئنگ
آسسئرئن حاینلئق دوُنونا گیرمأن
گوُنی دوٌروپ غورساغیمدان آتسانگ دئنگ
اؤلمی آغئر گوُروپ من " آه" چکمزدئم
هئرچئم دیشلأپ آلا گؤزلی باقمازدئم
نأمو چوٌن اؤز دوستونگ ساتدینگ بیر پوٌلا؟
بلکی اؤزگانگ گپینه سن گیدنسینگ ؟
ینگسامدن ایته رئپ سن گوٌله ـ گوٌله
بال گوٌنینگه باتایارین اؤیدن سینگ
قالبنگ اوُنی نیچئک قابول اتدی کأ
من بیلمه دئم سانگا کیمدن یتدی کأ ؟
امما اوُل حاق! آتان اوُقون گوُس گوُنی
ایسله گیندن اؤته رأک ـ ده ایشله دی
ینگسأمدن پنجه لأپ سوٌدوٌرلأپ منی
آغزئم قوم قاربادئپ آرقا تاشلادی
منگ باغتئما تؤهمت بوزی تیز ارأپ
اؤزومی دوٌرسه دئم یانگادان دؤرأپ
ایندی منینگ گوٌیچ ـ قوواتئم الیمده
همه یرده مانگا دوستلوق بسلن یأر
سن چانگا بوٌلاشیپ قالدئنگ یوُلومدا
سن یالی لار ایتدن بتر پیسلن یأر
دوسُتلوغی بیر پوٌلا ساتان سن الهنچ
یوزونگه توٌکوٌرین گوُرونمه ـ ده غاچ
بردی کربابایو 1974 نجی یئلدا عاشقاباتدا آرادان چئقیار
حاجی بردی ایری
شهریور 1393
• گفتنی است پس ازسخنان حاجی بردی ایری پیرامون شرایط وویژگیهای زندگی وآثارشاعر،نویسنده وبنیانگذارادبیات معاصرترکمن بردی کربابا،چندتن ازشاعران ازجمله:استادستارسوقی،عبداقهارصوفی راد وقادیرآمانپورقطعاتی ازسروده های خودرا قرائت کردند.
• موضوع نشست«106»حمعیت مختومقلی کلاله که عصرروزجمعه 25مهرماه93،درسالن مجتمع فرهنگی هنری ارشاداسلامی کلاله برگزارمی شود،به شرایط وویژگیهای زندگی شاعرمعاصرقربان نظر عزیز،اختصاص دارد که بوسیله شاعروهنرمندعرصه های مختلف فرهنگ وادب غفورخوجه،موردبررسی وتحلیل قرارمی گیرد.
• به اطلاع علاقمندان نشست های جمعیت مختومقلی کلاله می رساند:گزارش تصویری نشست105بزودی دراین سایت منتشرخواهدشد.
• گزارش از:حاجی محمد خدری
pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab snd_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab