«٢١ آذر» حركاتی نين يارانما سبب لری
ميانعلی عليرضا (مظفر سعيد)
آذربايجاندا وجودا گلن بو نهضتی پيشه وری وجودا گه تيرمه ميشدير.
بوخالقين روحوندان، اوره ييندن قوْپان بؤيوك نعره نين اثری دير.
پيشه وری و اوْنون مسلكداشلاری ايسه خالقی سئويب، اوْنون
سعادتينی آرزو ائتديك لرينه گؤره، بو نهضتدن كناردا دورا بيلمزديلر.
سيد جعفر پيشه وری
جمعه ۱۱ مهر ۱۳۸۲ – ۳ اکتبر ۲۰۰۳
اولی و قديم ملّتيميزين شانلی تاريخی باريشماز و آمانسيز مبارزه صحيفه لری ايله دوْلودور. آرديجيلليقلا داوام ائدن بو مبارزه نين يوكسه ليش مقام لاری بيری ديگرينی عوض ائتديكجه پخته لشميش، يئنی گوندمه گه تيردی يی طلباتلا ياناشی داهادا مكمللشميشدير.
اوزون عصرلردن بری داوام ائدن بو مبارزه ٢٠- نجی عصرده داها كسگين و داها متشكّل فورما آلاراق ملي- دئموكراتيك پيرينسپ اساسيندا ايره لی له مه يه دوْغرو استقامت گؤتورموشدو.
سوْن يوز ايلليك مبارزه تاريخيميزين باشلانغيجی مشروطه حركاتي، ملي- آزادليق دوشونجه سيستمينی گونده مه گه تيرميشديسه آذربايجاندا انتباه دؤورونون بانيسي، تجدد مكتبی نين ياراديجيسی شيخ محمد خيابانی بو دوشونجه نی ملّتيميزين خصوصيّت لرينه داها اويغون اوْلان ملي- دئموْكراتيك دوشونجه سيستمی ايله بيرلشديرميش و اوْنوداهادا تكميللشدير ميشدير.
ياريم عصردن آز بير مدت ده آذربايجاندا اوچ كره حركت ائديجی قوّه يه چئوريلن انقلابی حركات باش وئرميشدير.
١۹١١- ١۹٠۶ – نجی ايللرده دؤنمز ميارز ستارخان سردار ملی نين رهبرلی يی ايله مشروطه انقلابي، ١۹٢٠- ١۹١۹- نجی ايللرده ملّتيميزين عالم اوْغلی شيخ محمد خيابانی قيامي، ١۹۴۶- ١۹۴۵– نجی ايللرده دولت خاديمی سيدجعفر پيشه وری نين رهبرلی يی ايله ٢١ آذر حركاتی اوْلموشدور. مشروطه انقلابی و شيخ محمد خيابانی قياميندان سوْنرا ايكينجی دنيا محاربه سی عرفه سينده، دنيانين ان حساس نقطه لريندن بيرينه چئوريلن آذربايجان، مؤوجود شرايط نتيجه سينده اجتماعي- سياسی نقطة نظردن نسبتاً دئموْكراتيك بير دوروما گليب چاتميشدير. ائله او سبب دن ١۹۴١- نجی ايلدن «آذربايجان جمعيتي» ، «ضد فاشيست جمعيتي» ، «آذربايجان زحمتكئش لر تشكيلاتي» ، «همكارلار اتفاقي» و بير سيرا ديگر آزاديخواه تشكيلاتلار يارانميشدير.
رضاخان ديكتاتوْرلوغو داغيلديقدان سوْنرا ١۹۴۵- نجی ايله دك ۴ ايل عرضينده ملّتيميز سياسی شعور باخيمندان مثلی گؤرونمه ميش انكشاف يوْلو كئچميش، غير متشكل مبارزه نين يئرينی شعورلي، متشكل مبارزه پيرينسپی ايله ده ييشميشدير.
آزادليق اوغروندا گئدن مبارزه كسگينلشديكجه اشقالچی تهران حُكومتی نين ده ظولم و غارتچی لی يی آرتميشدير. دی گل كی ملّتيميز كهنه قايدا لارلا داها ياشاماق ايسته ميردي. خالق سياسي، اقتصادی و مدنی آزادليغينی طلب ائديردي. بو طلب لر ملّی آزادليق مبارزه ميزين يئنی مرحله يه قدم قوْيدوغونو چوْخ آچيق شه كيل ده گؤسته ريردي.
ايره لی سورولن طلب لرين حياتا كئچيريلمه سی اوچون اؤز مقدراتينی تعيين ائتمك حقوقی ان باشدا دوروردو. پوْليس لر، نظاميلر قانونسوز اوْلاراق خالقين ائوينه گيرير، ايسته ديكلری هر بيركسی حبس ائديب، حتی اؤلومله جزأ لانديرماقدان بئله چه كينميرديلر. ژاندارملار كندلری غارت ائدير، قوْجا،قادين و اوشاقلاری سونگودن كئچيريردی لر. ديل كه سير،دوْداق تيكير، گؤز چيخاريرديلار.
ژنرال غلام يحيی دانشيان «٢١ آذر» حركاتی نين ۴ –نجی ايل دؤنومو مناسبتی ايله كئچيريلن تدبير مراسمينده حاضير لاديغی معروضه سينده، شاهدی اولْدوغو حادثه لره استناد ائده رك يازيردي:
آذربايجاندا ملكه دارلار، ژاندارم، پوْليس، نظامی و هابئله دولت مأمورلاری طرفيندن عاغلا سيغماز ظولم و تضييق اوْلوردی كي،اوْنلاردان آنجاق بير نئچه سينی مثال اوچون قيد ائديره م.
يوردچی ماحاليندان نصراله خان گيوه و گؤيرچينلی كندلرينی چاپيپ تالان ائدندن سوْنرا ١٨ كندلی قيزين ناموسونا تجاوز ائتديردي. همين حوْمه ده آزادليق ايسته ين مصيّب آدلی كندلی نی خالق ايچه ريسينده گول له له دي. سارابين سوما كندينده وطنپرست موللا يوسفی گول له له ديلر. ديجان كنددينده فرمان آدلی كندلی نين آزادليق طلبی اوستونده گؤزونی چيخارديلار. بو مرتجع عنصرلر ظولم و رحمسيزلی يی او يئره چاتدرميشديلار كي، حتی اوشاقلارا بئله رحم ائتمه ديلر. غلام يحيی دانشيان سؤزونه فاكت اوْلاراق داوام ائدير: مثلاً براووش كندينده كند اربابی بير كندلی نين اوشاغينی يانار تنديره آتيب يانديردي. قاراچمنده بير ژاندارم بير كندلی نين سود امر اوشاغی نين قارنينا سونگونی سوْخوب اؤلدورميشدي. كندلی ايسه اوشاغين اؤلوسونی چمدانا قوْيوب كميته يه گه تيرميشدي.
بارانگار كندينده سرهنگ جان پوْلاد بير هنگ سربازا كندليلری غارت ائتمك و اوْنلارين اؤزلری و عائيله لری حاقيندا هرنه اللريندن گليرسه ائتمه لری اوچون ۶ ساعات اجازه وئرميشدي.تبريزده فعله لر اؤز حقوقلارينی طلب ائتديكلرينه گؤره پوْليس طرفيندن گول له يه باسيلدي؛- يازيردی غلام يحيی دانشيان.
«٢١ آذر» حركاتی عرفه سينده «ژاندارملارين جنايت لري» آدلی مقاله سينده، فرج دستگشاده سانكی ژنرال غلام يحيی دانشيانين سؤيله دی يی فيكيرلرين بير نوع تصديقينی وئريردي. او همن گون لرده باش وئرميش حادثه لره اشاره ائديب گؤسته ريردی كي، سلطان كندينده ياشايان قوْچعلی آديندا بير كندلی نين ٢ ياشلی اوْغلی كند اربابی طرفيندن اؤلدورولدي. همين اوشاغين جنازه سينی قوْچعلی نين ٨٠ ياشلی آتاسی مشهد ايمان تبريزه گه تيرير. اَمند كندينده سروان ديبانين اهالی نی غارت ائتمه سی نتيجه سينده كندلی لر باش گؤتوروب تبريزه قاچيرلار. دستگشاده علاوه ائديركي، همن كندده ژاندارم بير قادينی اؤلومجول حالدا دؤيور و اوْنون ايكی ياشلی اوشاغينی اؤلدورور. كول تپه كندينده سروان عابدی نين تؤرتدی يی جنايت لر و ژاندارملارين آتشی نتيجه سينده ٣۶ نفر گوناهسيز كندلی يارالانير.
ملی حكومتين قيزيل باش خالق قوْشونلاری نين ژنرالی محسن ميلانيان ايسه «٢١ آذر» حركاتی نين ۷-نجی ايل دؤنومو مناسبتی ايله كئچيريلن توْپلانتی دا اؤز معروضه سينده بئله ايضاح ائدير: اوزون ايللر بوْيو آذربايجان خالقی تهران حاكميَتينه قارشی چيخيش ائده رك ايش، صحيه، توْرپاق، معارف و ملَی مختاريت ايسته ميشسه، لاكن بوتون بو حاقلی طلبات تهران قولدورلاری نين عنادلی مقاومتينه راست گلميشدي. بوتون بو مدَت ايچه ريسينده آذربايجان خالقی تهران حكومتی نين غارت چی ليك، ملی تحقير و رحمسيز استثماريندان باشقا هئج بير شئی گؤرمه ميشدي. بئله بير دؤزولمز وضعيته قارشی آذربايجا نين هر طرفيندن ايران حكومتی عليهينه ناراضيليق دالغالاری گوجله نيردي.
١۹۴۵- نجی ايلده يارانان ملی مجلسين ملَت وكيلی و همن دؤرده ملی مجلسين رياست هيئتی نين كاتبی
مير رحيم ويلايی آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين ٨- نجی ايل دؤنومو ايله كئچيريلن تدبيرده معروضه ايله چيخيش ائتميش، اوْرادا قيد ائتميشدير: ژاندارملارين، مالك لرين، تهران مأمولاری نين و امپرياليست عامل لرين تؤرتديكلری جنايت و وحشی ليك لر ايران حاكميَتينه قارشی خالقيميزين نفرت و غضبينی آرتيريردی و اوْنی محكم اراده و قيريلماز عزم ايله مبارزه يه قالديريردي. مير رحيم ولايی علاوه ائديردی : آذربايجان خالقی اؤزونون كئچميش مبارزه تاريخيندن ياخشی بيليردی كي، تهران حاكميَتی اوْنا آزادليق وئرمه يه جكدير. او، بو آزادليغی اؤز قوه سی ايله، اؤز تشكيلاتی نين جرگه لرينده سيخ بيرلشمك له، مبارزه نی داها شدت له دوام ائتديرمك له آلا بيله جك دير. آذربايجان ملی مجلسی نين ديگر ملت وكيلي، ١٣٢۴- نجی ايلده يئنی يارانان راديو شركتی نين مدير معاونی خالق شاعيری بالاش آذر اوْغلی « ٢١ آذر» حركاتی نين ١۵-نجی ايل دؤنومونده گئنيش معروضه ايله چيخيش ائتميش، آذربايجان اهاليسی نين باشينا گلن فاجعه لرين سبب لرينی داهادا دقيق لشديرمه يه چاليشميشدي. او، قيد ائديردی كي، ١٣٢٣- نجی ايلين آخيرلاري،١٣٢۴- نجی ايلين اوَللرينده ارتجاع اينديكی كيمی آزغينلاشميشدي.آذربايجاندا ساعد و صدر حكومتی نين غدار مأمورلاری ايله ياناشی يئرلی مالك لر و صاحبكارلار خالقا ديوان توتوردولار. بالاش آذراوْغلی صحبتی نين آرديندا عمومی تصوير ينی وئردی يی وضعيَتين ايضاحينی گؤسترمه يه چاليشير و قيد ائدير كی ، آذربايجانين بير چوْخ شه هرلرينده يئرلی خانلار طرفيندن
اؤلدورولن لرين، ائولری يانديريليب عائيله سی كنددن سورگون ائديلن لرين خبری هر گون اؤلكه يه ياييليرديسا،اوْنلارين دادينا چاتان يوْخ ايدي. شهرلرده تئلگرافخانالاردا بست اوْتورانلارين سايی گوندن- گونه آرتيردي. تهران حكومتی اوْنلارين سسينی ائشيتمير، حاقلی طلب لرينه جاواب وئرميردي؛ شاه باشدا اوْلماقلا اوْ زامان كی ايران دولتی آذربايجان خالقينی يئنه ده سونگی گوجوايله سوسدورماق، يئرلرده اوْلان امنيه لرين شاللاقلاريندان استفاده ائتمك ايسته ييردي.
اقتصادياتين انكشاف قارشی سی نين آلينماسي، شهرلرين، كندلرين گوندن –گونه خرابا يا چئوريلمه سي، خالقين معارف و مدنيَتی نين داغيديليب غارت ائديلمه سي، گئت- گئده داها دا آرتيردي.
بو سياسي، اقتصادی و معنوی محروميت لر خالقين ارتجاع يا قارشی اوْلان غضبينی گوندن- گونه آلوْولانديريردي. بالاش آذراوْغلی ١٣٢٠- نجی ايلدن باشلاياراق ١٣٢۴- نجی ايله دوْغری خالقين ارتجاع و يئرلی خانلارا قارشی اعتراضلارينی واخت آشيری مختلف يئرلرده مختلف فوْرمادا اوزه چيخديغينی يازير و قيدائديركي، بونلاردان بعضی لری كندلی لرله مأمورلار و مرتجع فئوداللارين آداملاری آراسيندا سيلاحلی توققوشمالار ايله نتيجه له نيردي.
بو سيلاحلی توققوشمالارين سايی ١٣٢۴- نجی ايلين اوَللرينده داهادا آرتميشدي. بعضی ولايت لرين قصبه و كندلرينده كندلی لر مأمورلاری ترك سيلاح ائدير وامنيه پست لارينی داغيديرديلار. گئت- گئده داها گئنيش وسعت آلان و اؤلكه نی بورومه يه باشلايان پراكنده اعتراض حركت لرينه دوزگون استقامت وئرمك، داغينيق قوَه لری بيرلشديرمك و اوْنی سياسی حاكميَت اوغروندا مبارزه يه سفربر ائتمك اوچون واحد جبهه نين ياراديلماسی اساس شرط كيمی گونده مه چيخميشدي.
ملَتيميزين طالعينه ياد اشقالچی قوَه لرين الی ايله يازيلان بو فاجعه لی تاريخ ائله بئله، پيلانسيز اوْلاراق دئييل، پيلانلی و دوشونولموش اوْلدوغوندان اوْنون قارشی سيندا مبارزه نين ده پراكنده لی يی نين، داغيناقليغی نين قارشی سی آلينمالي، حكماً واحد جبهه ده واحد دوشمن اوچون مبارزه پيلانی حاضيرلانمالی ايدي.
«٢١ آذر» حركاتی نين ٢٣- نجی ايل دؤنومومناسبتی ايله جعفر مجيری نين معروضه سی داها دا ماراقلی حاضيرلانميشدي. اوْ، اؤز دوشونجه سينی بئله ايضاح ائتمه يه چاليشميشدي: معلوم دور كی ،خالق
كوتله لری ايله حاكم طبقه لر آراسيندا باش وئرن اجتماعی چارپيشمالار هئچ ده تصادفی اسكيكليك لر و اؤتری عداوت لر اوزوندن دئييل…كفايت قدر زحمتكش انسان قوَه سي، يئر آلتی ثروت لر، يارارلی توْرپاق و الوئريشلی اقليم شرايطی اولْدوغو حالدا دولت لرين ضد ملی سياستی اوزوندن، آذربايجانا قارشی تطبيق ائديلن ان غدار دوشمنليك مناسبتی نتيجه سينده صنايع، فلاحت و تجارت لنگی يير، عمومی اقتصادی وضعيَت گوندن- گونه آغيرلاشيردي. علم و معارف، مدنيت و اينجه صنعت سرعت له تنزله دوْغری گئديردي. ماشينلی صنايع ياراتماق،مؤوجود صنايع موسسه لرينی نظاما سالماق، معدن لر چيخارماق، يوْلار سالماق، تجارت ايشلرينی گئنيش لنديرمك، سدلرچكمك، بؤيوك چايلارين و اورميه درياچه سی نين سويوندان ثمره لی صورتده استفاده ائتمك و سايره بوكيمی خالق طلب لری دولت طرفيندن تحقير و تكبّرله رد ائديلميشدي.
«٢١ آذر» حركاتی نين اشتراكچيسی جعفر مجيری بو چاتيشمازليقلاری سادالاديقدان سوْنرا علاوه ائديركي، بوتون بونلارين نتيجه سينده، اؤلكه ده درين كؤك سالميش خارجی كاپيتالين تضييقی آلتيندا ملی سرمايه آخيشيب توْرپاق ساحه سينه، اجتماعی ثروتی آرتيرمايان تجارت ايشينه، صراف ليغاو باشقا منطقه لره و خارجی بانك لارا گئديردي. زحمتكش لر ايسه يا ايش دالينجا باشقا شهرلره، حتی خارجه مهاجرت ائتمه لي، يادا آلتی ثروت له دوْلی اوْلان آنا توْرپاق اوستونده ايش سيز و ياريم آج وضعيتده قالمالی اوْلوردولار. بونلاردان علاوه آذربايجان خالقی اؤز آنا ديليندن محروم ائديلميشدي. اوْنا دوْغما ديلينده اوْخوماغا، مطبوعات نشر ائتمه يه، كتاب يازماغا، محكمه لرده اؤز حقوقونو بو ديلده مدافعه ائتمه يه اجازه وئريلميردي.
دنيا مدنيَتی خزينه سينه بخش ائتدی يی اورژينال صنعت نمونه لری ايله، فضولي، نسيمي، صائب تبريزی و باشقالاری كيمی صنعتكارلارلا فخر ائدن بير خالقين آنا ديلينه، مدنی ارثينه قارشی ديوان توتولماسی اوْلدوجا تحقير ائديجی و دؤزولمز ايدي.
اجتماعی ظولمون سوْن درجه ده شدت لنمه سي، خالقين معنوی جهتدن تحقير ائديلمه سي، ملی ظولمه معروض قالماسی و بوتون بو عدالت سيزليك لره سوْن قوْيولماسی اوچون خالقين تكرار- تكرار حاكيمه هيئتينه ائتدی يی مراجعت لرين سرنيزه و يالان وعدلر له قارشيلانماسی ضديت لری ائله بير حد ده چاتديرميشدی كي، اوْنو يالنيز سيلاحلی عصيان واسطه سيله حل ائتمك لازم ايدي، بئله اوْلما سايدی خالقيميز اؤز اجتماعی حقوقونو، ملّی لياقتينی قوْرويا بيلمزدي؛- يازيردی جعفر مجيري. اوْ بئله قناعته گليركي، شانلی ٢١ آذر حركاتی محض بئله بير شرايطده، مملكتيميزين داخلی انكشاف قانونلارينا موافق شكيلده، تاريخی ضرورت نتيجه سينده ميدانا گلدي. ٢١ آذر حركاتی بير چوْخ مبارزه لر و عصيانلارين نتيجه سی كيمی خارجی امپرياليست لرين، فارس شوْونيست لرين و اشقالچيلارين عليهينه اوْلدو. اساس سبب ايسه ايران اشقالچيلاری نين اؤلكه ميزی بير خام منبعينه چئويرمك، ثروتينی غارت ائده رك اوْنا مستملكه گؤزوايله باخيب ملَتيميزی هر جور ظولم و استثمار پنجه سی آلتيندا ازمك، سياسي، اقتصادي، مدنی حقوقدان اوْنی محروم ائديب، قديم تاريخه مالك ملي- معنوی ده يرلرينی محو ائتمك سياستيني
ايره لی سوردو. بو ظولمه قارشی متشكل اوْلاراق ١٣٢٣- نجی ايلين سوْنو ١٣٢۴- نجی ايلين اوّللريندن مسلح عصيانلار باشلادي. فدائی دسته لری تشكيل اوْلوب ژاندارم، پوْليس و قوْشون دسته لری ايله ووروشا قدم قوْيدو. آذربايجانين هر طرفيندن ايران حكومتی عليهينه ناراضی ليق دالغالاری گوجلندي. فدائي
دسته لری گئت- گئده آرتماغا باشلادي. يارانميش سيلاحلی قوَه لر،كندلري، قصبه لری و شهرلری بير- بيری نين آردينجا ارتجاع نين پنجه سيندن آزاد ائتمه يه باشلاديلار.
«٢١آذر» حركاتی نين رهبری سيد جعفر پيشه وری ايله ١٠ ايل قصر قاجار زندانيندا سياسی محبوس كيمی ياتان ممی دهقان يازديغی آيري- آيری خاطره لری نين بيرينده بئله قلمه آلميشدي: كندلی لر جانا گلميشدي. اوْنلارين چاره سی آنجاق و آنجاق تفنگ، فشنگ الده ائديب اؤزلرينی خلاص ائتمك ايدي. بونون اوچون ده كندلی لر مال- قارالارينی ساتيب تفنگ و فشنگ اله گه تيريرديلر.
ژنرال غلام يحيی دانشيانين قلمه آلديغي«كندلی قياملاريندان فدائی لر تشكيلاتينا» آدلی مقاله سی بو دؤوری شرح ائتمكده شبهه سيزكي، ان ده يرلی فاكت لاردان بيری ساييلا بيلر. دؤورون تصويرينی وئرن، حركاتين ياراديجی عضولريندن اوْلان غلام يحيی دانشيان يازيردي:
ايللر بوْيی فئوْدال- ملكه دارلارين و حاكمه هيئتی نين استثمار و ظولمونه معروض قالميش آذربايحانين گئنيش خالق كوتله لری ١۹۴١ –نجی ايلده رضاخانين قاچميش، داغيلميش قوْشون حصه لری نين تؤكوب آتديغی تفنگ لر له سيلاحلانيب كوْر طبيعی اوْلاراق ملكه دار، بَی و خانلار عليهينه سيلاحلی قياملارا باشلادي.
كندلی لر ساراب ماحالی نين نرمي، آغميان، سوما و حسن جان كندلرينده بير نئچه نفر غدار ملكه داری اؤلدوردولر. ميانا شهری نين گرمه ری ماحاليندا كي، كه لئي، نيشه، ورزيقان و يئنگيجه دن كندلی لر ملكه دار لاری قوْواراق اوْنلارين توْرپاقلارينی اؤز آرالاريندا بؤلمه يه باشلاديلار.
ماراغا ماحالی نين مَلك كندينده، مرند و علمدار ماحاليندا، اردبيلين نير ماحاليندا، يورتچودا، اهر و خالخال ماحاللاريندا دا بير- بيری نين آردينجا كندلی قياملاری باش وئريردي. غير متشكل، بير- بيريندن علاقه سيز اوْلان كندلی قياملاری ايرانين ارتجاعچی دولتی و ژاندارملاری طرفيندن ياتيريلدي. ايران ارتجاعسی كندلرده و حتی شهرلرده قانلی هيجوما كئچه ره ك مين لرله كندلينی حبسه سالدي. يوز لرله كندلی اؤلدورولدي، ائولری غارت ائديلدي.
ساراب ماحاليندا،يورتچی دا سرهنگ جان پوْلاد، حليمی و ارباب زاده لر، قاراچمنده ملكه دار مجتهدی لر، گرمه ری ماحاليندا فندقلی خانلاري، ماراغا ماحاليندا جمشيدخان و قولدورلار كندلی قياملارينا باشچيليق ائدنلره ديوان توتدولار. لاكين ايران ارتجاعسی آذربايجان خالقينين اراده سينی قيرا بيلمه دي. ارتجاعچی قوّه لرله امانسيز مبارزه شرايطينده آذربايجان خالقی نين سياسي- اقتصادی حياتی نين انكشافی نين قانونا اويغون نتيجه سی اوْلان آذربايجان دئموْكرات فرقه سی تشكيل اوْلدي. آذربايجان دئموكرات فرقه سی نين فعّاليّته باشلاماسينی اعلان ائدن مراجعتنامه ياييلدي.
٢١ آذر حركاتی نين رهبری سيد جعفر پيشه وری ”آذربايجان“ روزنامه سی نين ١٣٢۴- نجی ايل، ١۴ شهريورده نشر اوْلان بيرينجی ساييندا ” فرقه ميز ايشه باشلادي“ يازيسيندا بئله قلمه آلميشدي: دوشنبه گونی فرقه ميزين مراجعتنامه سی انتشار تاپدي. بو مراجعتنامه خالقيميز طرفيندن گئنيش توجه و بؤيوك رغبت له قارشيلاندي. مين لر جه آذربايجانلی آذربايجان شهرلرينده مراجعتنامه ياپيشديريلميش ديوارلارين قاباغيندا توْپلانيب اورك دؤيونتوسی ايله اوْنی آخيرا قدر اوْخودي، دوشوندي، آلقيشلادي. سيد جعفر پيشه وری همين يازيسيندا علاوه ائديركي، بو ايستی استقبال و حرارتلی توجه گؤستردی كي، توندوغوموز يوْل دوز و انتخاب ائتدی ييميز هدف دوْغرودور. دؤورون طلبينه جاواب وئرن، عملی تدبيرلر ايره لی سورن مراجعتنامه عموم خالق طرفيندن رغبت له قارشی لانديغينی يازان سيد جعفر پيشه وری علاوه ائديركي،
مراجعتنامه ميزين ديلی اوْلدوقجا آيدين و صريح ايدي. بورادا خالقين ايستكلري، آرزولاري، احتياجلاری آچيق- آيدين بير صورت ده گؤسته ريلميشدي. بيز ايرانين استقلالينا علاقه دار اوْلدوغوموز ايله برابر آذربايجان خالقی نين فرهنگی اختياراتی و اؤز مقدراتينی اؤز گوجی ايله تعيين ائتمه سينی آرزو ائديريك.
بيز اؤز ديليميزده فرهنگ، بهداشت و دولت اداره سی طلب ائديريك. اؤز ديليميزده كتابيميز، روزنامه ميز و ادبيابيميز آزاد بير صورتده وجودا گلمك له خالقيميزين مترقی بير خالق اوْلماسينا امكان وئرمه لی دير.
ايالت و ولايت انجمن لری پيرنسيپينی اساس گؤتو رن سيد جعفر پيشه وری فرقه ميز ملّی بير فرقه اوْلدوغی اوچون صنف و طبقه نظرده توتماييب عموم جاماعاتی اؤز بايراغی التينا چاغيرير، بو واسطه ايله مركزی حكومت و يئرلی مأمورلارين لياقت سيزلی يی نتيجه سينده ميدانا چيخان نفاق و بعضی ياراماز عنصرلرين ناروا حركت لری سايه سينده تؤره نن هرج و مرج وشلوقلوغا خاتمه وئره جكدير!- يازيردي.
روزنامه نين همن ساييندا ”ايكی يوْل آيريجيندا، بيزيم آخير سؤزوموز“- ده سيد جعفر پيشه وری بئله يازيردي: آذربايجان آزادليق علمداری اوْلدوغو اوچون تهراندا چئوريلن فيريلداقلارا قوربان اوْلابيلمز. بيز دئموْكراسی و آزادليغی وار قوّه ميزله ساخلاماغا آند ايچميشيك. تازا بير هيتلر ميدانا چيخسادا، اوْنون آذربايجانا يولی اوْلا بيلمز. تازا رضا خانين فيكرينه دوشن خائن لرين آذربايجانا حاكميّت سورمك آرزوسو اوره ك لرينده قالاجاقدير.
آذربايجان اؤزی اؤز ايشلرينی اداره ائتمه يه قادر دير. اگر تهران حقّه بازلاری لندندن آلديقلاری ايلهام اوزره آزادليغی محو ائتمكده داوام ائدرلرسه ، بيز بير قدم ايره لی قوْيوب تمام ايله اوْردان قطع رابطه ائتمه يه مجبور اوْلاجاييق.
آذربايجان ملی حكومتی نين فلاحت ناظری دكتر مهتاش ”آزادليغيميزی سيلاح گوجی ايله آلمالی ييق“ باشليقلی خاطره يازيسينی بئله قلمه آلير: ١٣٢۴- نجی ايلين شهريور آيی نين ١٢- نجی گونی سحر ساعات ۹- دا اؤز ايش اطاقيمدان باخاركن ستارخان خيابانينا داخيل اوْلان چهار راهين باشيندا بؤيوك بير ازدحام گؤزومه ساتاشدي. بورادا چوْخلی جمعيّت ييغيليب ديواردا ياپيشديريلميش تازا بير اعلانی اوْخويوردولار. گئتديكجه آداملارين سايی آرتيردي. بونلار فرقه ميزين تشكيلينی اعلان ائدن ١٢ شهريور مراجعتنامه سينی اوْخوماق اوچون بورايا توْپلاشيرديلار.
مراجعتنامه نين مضمونی ايله تانيش اوْلدوقدان سوْنرا مرحوم خليل آذربادگانين يانينا گئتديم،- يازان دكتر مهتاش، علاوه ائديركي، خليل دايی الينی منيم چينيمه قوْياراق- بوگون سنين له بير يئره گئده جه ييك- دئيه آياغا قالخيب ”حجره ني“ باغلادي. چوْخلی يوْل گئدندن سوْنرا بير قاپی يا يئتيشديك. بورا دئموْكرات فرقه سی نين موسسلريندن بيری نين ائوی ايدي. ائوين ايچه ريسينده بؤيوك بير زالدا پيشه وري، آقازاده شاهين، كبيری و باشقالاری اوْتورموشدولار. بيزده اوْنلارين يانيندا اوْتوردوق. صحبت اثناسيندا پيشه وری منه مراجعت ائده رك سوْروشدي:
– بيزيم فرقه نين مراجعتنامه سينی اوْخودونيز؟
– بلي!
– سيز اوْنا نه جور باخيرسی نيز؟
– اؤز خالقی نين آزادليغينی ايسته ين بير آذريايجانلی كيمي…
پيشه وری اوزونی آقازاده شاهينه طرف چئويريب دئدي: – من امينم كي، آذربايجان خالقی بيزيم سسيميزه سس وئره جك.
آقازاده: نه عرض ائله ييم- دئيه ترديد له جاواب وئردي.
پيشه وری چوْخ عصبانيت له اوْنون سؤزونی كه سيب دئدي:
– بيز غاليب گله جه ييك! بيز مراجعتنامه ده آذربايجان خالقينا وعد ائتديك لريميزی يئرينه يئتيره جه ييك و آذربايجانی بو گونكی وضعيّتدن خلاص ائتمك اوچون لازيم گلرسه حتی سيلاح دا گؤتوره جه ييك. بيز آزادليغيميزی سيلاح گوجی ايله آلمالی ييق.
آقازاده شاهين سيلاح آدينی ائشيدن كيمی آياغا قالخيب:
– يوْخ آقا، بونا من يوْخام. منيم توپ، تفنگ ايله ايشيم يوْخدور. من دعوا اهلی دئييلم- دئيه اطاقدان چيخيب گئتدي.
آذربايجان خالقی نين سعادتی اوغروندا قطعی تدبير گؤتورولدوكجه- آقازاده كيمی جيغير داشلارين ماهيّتی آشكارا چيخير، خالقين حقيقی و مبارز اوْغوللاری گوني- گوندن داها آرتيق اؤز دوْغما فرقه سی نين اطرافيندا بيرله شيرديلر.
انور ابلوچ «٢١ آذر» حركاتی ايله باغلی خاطره يازيسيندا ١٢ شهريور ١۹۴۵- نجی ايلده آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين يارانماسينی بئله ايضاح ائدير: ١٢شهريور گونو فرقه نين مراجعتنامه سی بوتون تبريزده نشر اوْلدي. هريئرده ـ كوچه ده، بازاردا جاماعات دسته- دسته دوروب مراجعتنامه نی اوْخويور و اوْنون اطرافيندا قيزغين مباحثه لر آپاريرديلار. من ده مراجعتنامه نين طلب لری ايله تانيش اوْلدوم. منه اوْ واخت هر شئيدن داها آرتيق تاثير باغيشلايان مسئله مراجعتنامه ده آذربايجان خالقی نين اؤز مقدّراتينی اله آليب اؤز سياسی حاكميّتينی قورماق مسئله سی نين ايره لی سورولمه سی ايدي. آذربايجان ديلی مسئله سي، خصوصيی ايله منيم نظريمی جلب ائتدی .
انور ابلوچ قيد ائدير: بو بيرينجی دفعه ايدی كي، آذربايجان ديلی مسئله سی بئله جسارت له ايره لی سورولوب مدافعه اوْلونوردي. شبهه يوْخدور كي، بو مسئله صنفی منسوبيّتيندن آسيلی اوْلماياراق هر بير آزاديخواه آذربايجانلی نی سئوينديريردي. منيم اشتراك ائتدی ييم حزب توده حوْزه سينده آذربايحان دئموْكرات فرقه سی نين شعارلاری حاقيندا گئنيش مذاكره اوْلدي؛- يازان انور ابلوچ خاطره يازيسينی داوام ائده ر ك يازيركي:
حوزه ميزين صدری فرقه نين مراجعتنامه سی و شعارلاری حاقيندا، خصوصی ايله آذربايجان ديلی نين رسمی ديل اوْلماسی باره سينده دانيشدي. حوْزه ميزين بوتون عضولری فرقه نين شعارلارينی يكديلليك له به ين ديلر. ياخشی ياديمداديركي، بو جلسه ده ايلك دفعه اوْلاراق من ده صورت جلسه نی آذربايجان ديلينده يازديم.
٢١ آذر حركاتی نين اشتراكچيسی رحمانی ” قهرمان فدايی لريميز و آذربايجان قيزيل باش اوْردوسي“ آدلی يازديغی مقاله سينده بئله بير موضوع نو مذاكره يه چيخارماغی باشلايير: بئله شرايط ده حزب توده مرامنامه سی داخيلينده آذربايجان ملّتی اوچون آزادليق الده ائتمك داها كفايت ائتمزدي. اوْنا گوره آذربايجان
ملّتی نين مرد اوْغوللاری و عموميتجه آذربايجان ملّتی آذربايجان دئموْكرات فرقه سينی ياراتديلار.
لطفعلی اردبيلی ايسه ” ٢١ آذر نهضتی آستانه سينده آذربايجاندا وضعيّت“ آدلی مقاله سينده بو موضوع يا قاييداراق يازير: آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين ١٢ شهريور بيانيه سينی بوتون طبقه لر آلقيشلاماقلا مركزی كميته يه هر گون يوزدن يوخاری مكتوب و تئلگراف گونده ريرديلر. اوْنلار همين مكتوبلاردا آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين ايره لی سوردويو شعارلارين حياتا كئچيريلمه سينه كؤمك ائتمه لرينی بيلديريلديلر. خصوصيله ١۹ مين نفر عضوی اوْلان آذربايجان كارگر اتحاديه لری آذربايجان كارگرلری آديندان آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين ١٢ شهريور بيانيّه سينی آلقيشلادی و اوْنون رهبرلی يينی قبول ائتدي.
«٢١ آذر» حركاتی نين اشتراكچيسی لطفعلی اردبيلی نين يازدغی مقاله دن سوْنرا حزب توده ايرانين آذربايجان ايالت تشكيلاتی كوْنفرانسی نين قطعنامه سينی تاريخی سند كيمی گؤسترمك اوْلار.
٢١ آذر حركاتی نين ديگر اشتراكچيسی ذ. شريفيی ” آزادليق يولوندا“ آدلی مقاله سينده ، آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين يارانماسی ايله علاقه دار اوْلاراق يازيردي: آذربايجان دئموْكرات فرقه سی تشكيل اوْلدوغو بيرينجی گونلردن مركزی كميته يه آذربايجان و ايرانين مختلف يئرلرينده ايشله ين فعله لردن فرقه يه داخيل اوْلماق اوچون چوْخلی تقاضانامه لر گليردي.
فرقه يه عضو اولماق حاقيندا وئريلن تقاضانامه لره باخيب فرقه بليطی صادر ائتمك ايشينده چاليشانلاردان بيری ده من ايديم؛ – يازان شريفی علاوه ائدير كي، بير گون عريضه لرين ايچه ريسينده بندر شاهدان گلميش بير مكتوب منيم دقتيمی داها آرتيق جلب ائتدي. بو مكتوب بندر شاهدان تانيديغيم آذربايجانلی كارگرلر طرفيندن گؤنده ريلميشدي. اوْنلار ايرانين مرتجع حاكمه هيئتی نين ضد ملی سياستی نتيجه سينده آذربايجاندا يارانميش اوْلان ايشسيزليك و قحطليكدن خلاص اوْلماق اوچون دوْغما آنا يوردلاريني، عائيله و ائو- ائشيك لرينی ترك ائديب ايرانين مختلف يئرلرينده آغير و دؤزولمز شرايطده ايشله ييرديلر؛ بو مسئله نی شرح ائدن شريفی علاوه ائديركي، چوْخ كئچمه دي، فرقه ميزين پوْلاد سيرالارينی تشكيل ائدن يوز مينلرله مبارز اوْغوللارين جرگه سينده نه تك بندر شاهدا، حتی تهران، قزوين، دامغان، شاهي، بهشهر، چالوس و باشقا يئرلرده ايشله ين آذربايجانلی فعله لرده گؤرونمه يه باشلاديلار.
ياخشی ياديمدادير – يازان شريفی مقاله سينی بئله داوام ائدير: هله بندر شاهدان آذربايجانلی كارگرلر طرفيندن گؤنده ريلميش مكتوبو اوْخودوغوم گوندن ٣-٢ آی كئچمه ميشدی كي، اوْنلاردان بيرينه تبريزين داش مغازالاری نين تينينده راست گلديم. بو هله ١۹۴٣ – نجی ايلدن بندر شاهدان تانيديغيم قدرت ايدي. او، آغير چكيجی تفنگ له عوض ائده رك يوردوموزون آزادليغی اوغروندا سيلاحلی مبارزه ده اشتراك ائديردي.
زنگان شهرينده، آدی خير خواه انسان كيمی ياد ائديلن ع. اوْصانلو ايسه اوْ گون لر حاقيندا بئله يازير:
آذر بايجان دئموْكرات فرقه سی نين تبريز شهرينده چاغريلميش بيرينجی قورولتا يينا گئدن زنگان نماينده لری ايچريسينده من ده وارايديم. آذربايجانين بوتون شهر لريندن گلن دسته- دسته كندلي، فعله، ضيالی اجلاس سالونونا توْپلاشميشديلار. قورولتايدا فرقه نين مرامنامه و نظامنامه سی حاقيندا پيشه وری گئنيش ايضاحات وئردي. قورولتايدان سوْنرا اؤز يئرلرينه قاييدان نماينده لره فرقه نين تشكيلاتلارينی ياراتماق و خالق ايچه ريسينده ايضاحات ايشی آپارماق تاپشيريغی وئريلدي. بوتون نماينده لركيمی بيزه ده مرامنامه و نظامنامه دن چوْخلی نسخه لر وئريلدی كي، اوْنلاری خالق آراسيندا پايلاياق. ييغينجاق، ميتينگ و اجلاس لاردا اوْخويوب تحليل ائده ك. اوْصانلو يازير: زنگانا قاييدان كيمی من ده اؤز ماحاليميزدا مرامنامه و نظامنامه نی پايلاماق و خالقی فرقه اطرافيندا توْپلاماق اوچون بير قوروپ نماينده تعيين ائديب، اطراف كندلره گؤندرديم.
او، بو خاطره يازی سی نين سوْنوندا علاوه ائديركي، ياخشی ياديمدادير، بير گون منی بير ائوه قوْناق چاغيرميشديلار. قوْناقليقدا خيردا مالك، مباشر و آلوئرچی لردن ده واريدي. اوْ گونلرده هر يئرده، ائولرده، مسجدلرده و بازاردا يالنيز آذربايجان دئموْكرات فرقه سی و اوْنون حركت خطی حاقيندا صحبت گئديردي. بو قوْناقليقدادا مسئله نين مذاكره سی باشلاندي. اوْرادا اوْلانلار مختلف عقيده يه مالك اوْلدوقلارينا گؤره فرقه نين تشكيلی باره سينده جور به جور فيكيرلر ايره لی سورولوردو.
من وضعيّتی بئله گؤردوكده فرقه نين مرامنامه و نظامنامه سينی اوْنلار اوچون آيدين صورتده شرح ائديب و يانيمدا اوْلان مراجعتنامه نی اوْنلار اوچون اوْخودوم. گرگين مباحثه باشلاندي. فرقه نين ايره لی سوردويو اساس مسئله، خصوصی ايله ملی مسئله و آذربايجان خالقی نين ديل مسئله سی اوْنلاری چوخ ماراقلانديردي. قوْناقلارين اكثريتی همان گون قوْناقليقدان دوروب محلی كميته يه گليب، فرقه يه قبول اوْلمالاری حاقيندا خواهش ائتدی لر.
زنگانلی يداله ميرزازاده ايسه اوْگون لری خاطيرلاركن يازير كي، فرقه ميزين تشكيلی نين اعلان اوْلونماسی خبرينی ائشيتمك و اؤز احساساتلارينی بيلديرمك اوچون زنگان شهری نين مركزينده- چهار راهدا مين لرله فعله، كندلی ييغيشميشدي. خصوصی ايله كندلی لرين بورايا ييغيشماسی چوْخ ماراقلی ايدي. چونكی ذوالفقاری نين آتلی وسيلاحلی دسته لری نين تهديد و تروْری نتيجه سينده كندلی لر او زامانا قدر بئله بير ييغينجاقدا اشتراك ائتمه ميشديلر. آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين تشكيلی نين بؤيوك رغبتله قارشی لانماسينی گؤرن ايران ارتجاعچيلاری تروْر و هده- قوْرخودان نتيجه آلا بيلمه ديك لری اوچون يئنی حيله يه ال آتديلار! يداله ميرزازاده، اؤز دوْغما شهرينده اوْ حيله لردن بيرنی بئله شرح ائدير: اوْنلار سلطان محمود ذوالفقاری نين الی ايله زنگاندا «حزب دئموْكرات ايران» آدلی قلّابی بير تشكيلات ياراتماق قرارينا گلدی لر. ذوالفقاری بو ايش اوچون چوْخلی پول صرف ائديب بعضی آداملاری بورا جلب ائتمك اوچون معيّن تشبث لره باشلادي. او، اؤزونون ان ياخشی بنالاريندان بيرينی بو تشكيلاتا اختصاص وئره رك بؤيوك بير تابلو يازديريب همان عمارتين قاپيسينا ووردوردي.
بوندان سوْنرا- او، اؤز كندخدالارينی زنگانا چاغيريب كندلی لری حزب دئموْكرات ايرانا يازديرماغا وادار ائتمه يی اوْنلارا تاپشيردي. او، حتی كندخدالار واسطه سی ايله كندلی لره وعده وئردی كي، اوْنلار حزب دئموْكرات ايرانا وارد اوْلدوقلاری تقديرده بو ايل كی ارباب وئرگی سيندن آزاد ائديله جك لر. لاكين بوتون بونلار كندلی لری آلدادا بيلمه دي. چونكی اونلار ذوالفقاری نين خمسه ماحاليندا تؤرتدی يی جنايت لری اونوتماميش، اوْنون كندلرده ياراتديغی قارا زندانلاري، كندلی لرين بوْيون و آياغينا ووردوغی بوخوْو و زنجيرلری ياددان چيخارماميشديلار. اوْدوركي، ذوالفقاری نين بو حناسی نين دا رنگی توتمادی و چوْخ كئچمه دن اوْنون قلابی حزبی آرادان گئتدي.
آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين تشكيلی چوْخ سرعتله آذربايجانين بوتون شهر، قصبه و كندلرينه ياييلميشدي. خالقين انقلابی روح يوكسكلی ينی گؤرن آذربايجان دئموْكرات فرقه سی عموم آزادليق مسئله لری ايله ياناشی ملّتيميزين اؤزونه مخصوص اوْلان طلب لری اوغروندا داها جدّی مبارزه يه قالخميشدي. اوْنون اوچون ده چوْخ تئز بير زاماندا آذربايجان خالقی نين گئنيش كوتله لرينی اؤز سيرالاريندا حركته گه تير مه يه موفق اوْلموشدو.
٢١ آذر حركاتی نين اشتراكچيسي، فدايی و قيزيلباش خالق قوْشونلاری نين تدقيقاتچيسی لطفعلی اردبيلی ١٢ شهريور مراجعتنامه سی ايله باغلی ” اردبيلين آزاد ائديلمه سي“ آدلی مقاله سينده ايسه يازيركي، ١٢ شهريور مراجعتنامه سی اعلان اوْلدو. همين مراجعتنامه آذربايجان خالقی طرفيندن، اوجمله دن اردبيلين آزاديخواه قوْه لری طرفيندن بؤيوك سئوينجله قارشيلاندي. بئله بير واختدا قوْرخويا دوشن ايران حاكيم دايره لری امپرياليست لرين گؤستريشی ايله دئموْكرات فرقه سينه و انقلابی حركاتا قارشی تدبير لر گؤرمك مقصدی ايله حكيمی حكومتينی ايش باشينا گتيرديلر.
اردبيلی يازيركي، حكيمی حكومتی نين قارشی سيندا اؤلكه ده، خصوصا آذربايجاندا دئموْكراتيك حركاتا قانلی ديوان توتماق وظيفه سينی قوْيموشدولار. بونون اوچون آذربايجانين ژاندارم و ملكه دار لاريندان عبارت قولدور دسته لری ياراتماق نظرده توتولوردو. قولدور دسته لرينه ايسه آذربايجاندا خفيه سرهنگي، خسروی رهبرليك ائتمه لی و همين قولدور دسته لرينی سيلاح و مختلف واسطه لرله تامين ائتمه لی ايدي. ائله جه ده مركزدن آذربايجان ارتجاع سينا هر جور كؤمك ائتمك اوچون ايرانين داخلی ايشلر وزيری نين معاوني، قرارگاه رئيسی ژنرال ارفع، باش پوْليس اداره سی رئيسي، ضررابی و باشقالاری سفر برلی يه آلينميشدي. بو قولدور دسته لر آذربايجانين بوتون شهر و كندلرينده انقلابچيلارا ديوان توتماسي، ترور و تضييقه ال آتماقلا آلوْولانماقدا اوْلان حركاتين قاباغينی آلمالی ايديلر. ايران دولتی انقلابی بوْغماق ايشينده بونلاردان باشقا اردبيلين مرتجع خانلارينا آرخالانيردي.
طاليش و نمين خانلاريندان ضرغام، رشيدخان ساسانيلر، حسين عليخان و باشقالاری آستارا سرحد كوْميساری سرهنگ ظهيرنيا نين واسطه سی ايله گيزلی صورتده سيلاحلانيب خالخال مرتجع خانلاری اوْلان كريم خان صوْلتي، غلام ميرزاخان اسكندري، خالخالين شاهرود ماحالی نين ان بؤيوك ملكه داری ايرج ميرزا دارايی واسطه سيله يورتچو ژاندارم اداره سی نين رئيسی غلامحسين خانين طرفيندن سيلاحلانميش يورتچونون مرتجع خانی مشهور انقلاب دوشمنی اوْلان نصراله خان، قهرمان خان، ضرغام و باشقالاری ايله علاقه يه گيريب اردبيل اوزه رينه هيجوم ائتمه لي، اردبيل ده يئرله شن بير تيپ قوْشون ايله بيرلشمه لی و اردبيل قوْشونونون باشچيسی سرهنك ظريف اوْنلاری سيلاحلا تأمين ائتمه لی اييدي. ائله جه ده نمين و طاليش خانلاری عين زماندا مشگين مرتجع قوْشون باشچيسی اديب امين طرفيندن گيزلی سيلاحلانميش قوْجا بی لی امير اصلان و باشقا شاهسئون خانلاری هم ده گرمی خانلاری اوْلان آرارلی مير غلام، غلامخان و محمودخان ايله بيرله شيب اردبيل اوزه رينه هيجوم ائتمه لی ايدی لر.
ائله جه ده شاهسئون خانلاری نين قارا داغ مرتجع خانلاری ايله بيرلشمه سی نين قوْرخوسو وارايدي.
اردبيلي، بو بؤيوك تدبير بيلانی نين نئجه آشكارلانماسينی بئله يازير: لاكين قورولموش بوتون بو توطعه لر فرقه عضولری وقوْشوندا اوْلان آزاديخواه افسرلر واسطه سيله اردبيل ولايتی كميته سينه معلومات وئريلميشدي.
اوزون ايللر بوْيی ٢١ آذر حركاتی ايله باغلی تدقيقات آپاران لطفعلی اردبيلی هله ”٢١ آذر نهضتی و فدايی لر“ آدلی مقاله سينده باشقا فاكت لاری دا گونده مه گه تير مه يه چاليشير و يازير: ١٣٢۴- نجی ايلين مهر آيی نين ٢٠- دن آبان آيی نين ٢٠- سينه قدر بير آی عرضينده ١٠٠ نفردن آرتيق فرقه عضوی اؤلدورولدو. مين نفردن آرتيق حبسه آليندی و مينلرله ائو غارت ائديلدي. آذربايجان دئموْكرات فرقه سی ژاندارم و خانلارين وحشی ليك لری حاقيندا رسمی اوْلاراق ١٠٢ دفعه محكمه و سايير دولت اداره لرينه اساسلی سندلر اوزره اعتراض ائتميشديلر.
جانا گلميش كندلی لر چيخيش يوْلونو داغينيق، كوْر طبيعی صورت ده دسته لر حاليندا ژاندارم و خانلارين جنايت لرينه قارشی سيلاحلی مبارزه ده گؤره رك آذربايجانين دئمك اوْلاركي، بير چوْخ ماحاللاريندا مهر آيی نين اوْرتالاريندان باشلاياراق سيلاحلی توْققوشمالار باش وئريردي. ٢١ آذر حركاتی نين اشتراكچيسی لطفعلی اردبيلی همين مقاله سينده دكتر مصدق دن ماراقلی بير فاكت گتيرير و يازير: ارتجاع نين بو وحشی ليك لری باره ده دكتر مصدق١۴- نجو مجليسين ١٣٢۴- نجی ايل ١٨ آذر تاريخلی اجلاسيندا دئميشديركي، آذربايجاندا باشلايان حركاتين اساس سببی خالقين شكايت لرينه باخيلماماسي، ژاندارم و مرتجع خانلار طرفيندن يوزلرله گوناهسيز كندلی نين وحشی جه سينه اؤلدورولمه سيدير.
لطفعلی اردبيلی يازيركي، مصدق علاوه ائدير، آذربايجان خالقی حس ائتميشديركي، بو مجلس، بو دولت هئچ بير زامان اوْنون دردلرينه چاره ائتمه يه جكدير. اوْنا گؤره ده آذربايجان خالقی اؤز- اؤزونه چاره يولی آختارماق اوچون آياغا قالخميشدير.
ميانا شهری و اوْنون اطرافينداكي،منطقه لرده هله چوْخ قاباقلاردان باشلايان انقلابی حركات لار نتيجه سينده فرقه نين يارانماسی سرعتله و اؤزوده سئوينج له قارشيلاندي.
م. قره داغی اؤزونون ” ياآزادليق، يا اؤلوم“ آدلی خاطره يازيسيندا اوْگون لری بئله ايضاح ائدير: فرقه ميزين تشكيلی نين خبری بيزيم كنديميزه ده يئتيشدي. همن گون قره داغی ابوالحسنين ائوينده اجلاس كئچيريلدي. فرقه نين تشكيلی خبرينی كه هريز و گيرده لايين كندلری نين اهالی سينه ميتينگ واسطه سی ايله بيلديرمك قرارينا گلديك. شهريور آيی نين ١۶- دا نوْروز آباد،رجعيين، قاضيلي، كه هريز و سايير كندلرين اهاليسی سحر ساعات ۶- دان كوللوجه كندينه آخيشيب گليرديلر. كندين ديوارلاری شعارلارلا بزه ديلميشدي. ميتينگه مين نفردن آرتيق آدام توْپلاشميشدي. آخشام ساعات ۶ تامام دا ميتينگ باشلاندي. كندلی لر آراسيندان ”ملكه دارلارين ظولمونه سوْن قوْيماق“ ، ”ياآزادليق، يا اؤلوم“ سسلری اوجاليردي. رامتين يوْلداشين گلمه سی كندلی لرين بؤيوك سئوينجينه و هيجانينا سبب اوْلدي.
قره داغی همن گون باش وئرميش يئنی فوْرمادا پيلانلاشديريلميش حادثه يه توْخوناراق داوام ائديركي، ميتينگين ان هيجانلی واختيندا قاضيلي، رجعيين و كللوجه خانلاری ١٠ نفر قادينلا برابر ميتينگه گلديلر. قوْجا كيشی لردن بيری منه- بو خانلار آروادلارينی نييه گه تيريبلر دئيه- پيچيلدادي. اوْنلار بيزه ياخينلاشان كيمی قاضيلی خانی جبرائيل خان آتش امری وئردي. معلوم اوْلدوكي، چادرا اؤرتوب گلن لر جامال آباد پوْستونون امنيه لری ايميش كي، قادين پالتاری گئييب ميتينگی پوْزماغا گلميشلر. امنيه لر آتش آچماق ايسته ديكده ميتينگ اشتراكچی لاری اوْنلارين اوزه رينه هيجوم ائديب، تفنگ لرينی آلديلار و كنددن قوْودولار.
قره داغی حركاتين يوكسه ليشيندن دوْغان كوللوجه كندينده ميتينگ حاقيندا سؤزونو بو جمله ايله بيتيرير:
بئله ليك له خان و امنيه لرين حيله لري، ميتينگی پوْزماق جهدلری باش توتمادي. اشقالچی شاه حكومتی نين ژاندارملاری ايله ال آلتی لاری اوْلان خانلارين بو حيله سی ده پوچا چيخميش اوْلدي.
تهران حكومتی وضعيّتی بئله گؤردوكده بير چوخ ديگر پيلانلاردا حاضيرلاميشدي. اوْجمله دن آذربايجان توْرپاقلارينی عدالت سيز اوْلاراق اللرينه كئچيرن ملكه دارلارلا بيرليكده يئنی يارانميش فرقه نی داغيتماق و اؤز اشقالچي، تروْرچی حاكميّتينی قوْروماق ايسته ييردي.
”آذربايجان“ روزنامه سی نين رئداكتورلاريندان بيري، يازيچی فتحی خشكنابی ” بؤيوك خالق كوْنقره سی نين تشكيلي“ آدلی مقاله سينده يازيردي: ١٣٢۴- ده فرقه ميزين ايره لی سوردويو شعارلار و طلب لرله علاقه دار اوْلاراق خالق اوْنون اطرافيندا داهادا سيخ بيرله شيردي. بو زامان تهران حكومتی نين جنايت لری اوْلدوقجا شدتلنميشدي. كندلی لر تبريزه گليب ژاندارملارين تؤرتدی يی جنايت لر له باغلی دئموْكرات فرقه سينه شكايت ائديرديلر.
بوتون بو جنايت لری دولت مأمورلاری اؤزلری تؤرتديك لری اوچون كندلی لرين شكايت لرينه قولاق آسان يوْخ ايدي.
فتحی خشكنابی ده آدی گئدن مقاله سنيده آذربايجاندا تؤره ديلن جنايت لردن فاكت لارلا دانيشيردي؛ او يازيرديكي، ١٣٢۴- نجی ايل مهر آيی نين ۹- دا هشتری نين عجمی كندينده ماليك محمد صادقخان مجتهدي، اوْنون مباشری عبدالحسين ساسانی ۴ نفر كندلی نی اؤلدورور و ۶ نفری ده يارالاييرلار. لاكين، مجتهدی نين عوضينه كندلی لر حبسه آلينيرلار. همين ايل مهر آيی نين ۷- ده كاغذكنان ماحاليندا قوْشا بولاق كندينده ايكی نفر كندلی فرقه يه عضو يازيلديقلارينا گؤره ژاندارملار طرفيندن اؤلدورورلدولر. شربيان دا ژاندارملار كندلی لری غارت ائتديك لری زامان بيركندلی اوْلدورولدو.
تيكمه داش دا كندلی لر غارت اوْلوندی و ٢٠٠ نفردن آرتيق كندلی اؤز عائيله سی ايله چؤللره دوشدولر.
امند كندينده ٢٢ نفر ژاندارم كندلی لره هيجوم ائديب اوْنلاری غارت ائتمه يه باشلاديلار و ١۵٠ نفر تبريزه گليب فرقه يه شكايت ائتدی لر.
فتحی خشكنابی نين ”بؤيوك خالق كوْنقره سی نين تشكيلي“ آدلی مقاله سی هله نه قدر بئله فاكت لارلا دوْلودور. اوجمله دن خشكنابی قيدائديركي، تبريز روشنفكرلری آذربايجاندا تؤره نن جنايت لره قارشی اعتراض ائده رك يازيرديلار: بيز تبريزين روشنفكرلری طرفيندن مرتجع تهران حكومتی نين آذربايجاندا كی وحشيانه جنايتلرينه خاتمه وئريلمه سينی و بو جنايتكارلارين ملّت محكمه سينه چكيلمه سينی طلب ائديريك. اوْندان علاوه مرندده ، زنگاندا ، طسوج دا، آذر شهرده ، ماراغادا، اردبيل ده و ساير يئرلرده زحمتكش لر عمومی ميتينگ لرده جنايتكارلارين جنايت لرينه سوْن قوْيولماسي، ايالتی و ولايتی انجمن لرين تشكيل ائديلمه سی حاقيندا قرارلار چيخاريب فرقه نين مركزی كميته سينه گؤنده ريردی لر.
آبان آيی نين ٢۷- ده ياغيشلی بير گونده تبريزده ٣٠٠٠٠ نفرليك طنطنه لی بير ميتينگ تشكيل تاپدي…
بير چوْخ يئرلرده، اوجمله دن ميانا، ساراب و اردبيل ده سيلاحلی قياما باشلاديلار و ژاندارملاری ترك سيلاح ائتدی لر.
مرندلی م. قوربانی آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين يارانما دؤورونو آنادان اوْلدوغو مرند شهرينده بئله قلمه آلير:
١٢ شهريوردن سوْنرا تهران حكومتی مرند ده دئموْكرات فرقه سی كميته سی نين ياراديلماسی نين قاباغينی آلماق ايشينی مرند ملكه دارلاريندان بيرينه تاپيشيرميشدي. او، بو مسئله نين نئجه آيدنلاشماسينی بو يازيسيندا مذاكره يه چيخاريب ايضاح ائديركي، بو مسئله ٢١ آذر نهضتيندن سوْنرا فدائی لرين الينه دوشن سندلردن معلوم اوْلدو. سند لرين بيری ايرانين داخيله وزارتی طرفيندن همين ملكه دارا گؤنده ريلميش بير رسمی مكتوب ايدي. مكتوبدا داخيله وزارتی همين ملكه دارا مراجعه ائتميش و اوْنا بيلديرميشديركي،اگر مرندده دئموْكرات فرقه سی كميته سی نين ياراديلماسی نين قارشی سينی آلارسا مرندين ژاندارمري
اداره سی نين رياستی اوْنا تاپيشيريلاجاقدير.
بونا بنزر بير چوْخ عكس انقلابی چيخيشلارلا ياناشی آذربايجان دئموْكرات فرقه سی خالقين سيلاحلی مبارزه قوّه لريني- فدائی دسته لرينی تشكيل ائتمك قرارينا گلميشدي.
٢١ آذر حركاتی نين رهبري، سيد جعفر پيشه وری ” آذربايجان “ روزنامه سی نين ١٣٢۴- نجی ايل ٨ آذر ده نشر اوْلان ۶۶- نجی ساييندا حركاتين ايكينجی مرحله سی نين يئتيشمه سی حاقيندا يازيركي، تبريز، اردبيل، اورمي، ميانداب، شاهين دژ وساير نقطه لرده منظم قوْشون حصه لری بيزه نسبت خصمانه موقع توتموش سرتيپ درخشاني، سرهنگ ورهرام، سرهنگ زنگنه تيپلری اؤلكه ميزی قان و آتش درياسيندا غرق ائتمه يه مصمم اوْلموشلاردي.بئله بير زاماندا مركزی كميته ميزين عمومی اجلاسی بيزه حمله فرمانی وئردی و ملی آزادليق مبارزه سی نين باشلانماسينی بوتون فرقه افرادينا اعلام ائتدي.
بونونلا فرقه صف لرينده حربی ايش باشلاندي. تشكيلاتين بوتون ساغلام عضولری سيلاحا ساريليب فدايی دسته لری نين اؤزه يينی و ريشه سينی تشكيل وئردي. بوتون خالق مركزی كميته نين عمومی اجلاسی نين آچيق تصميمی اوزره حركته گلدي؛ آياغا قالخدي، ملی آرزولارينی حياتا كئچيرمه يه باشلادي.
فرقه نين سيلاحلی مبارزه قوّه لريني- فدايی دسته لرينی تشكيل ائتمك قرارينا گلمه سی حاقيندا غلام يحيی دانشيان يازيركي، بو قرارين اجراسی منه تاپشيريلميشدی . او، علاوه ائديركي، هر طرفلی گيزلی حاضيرليقدان سونرا ١۹۴۵- نجی ايل نوْيابر آيی نين ٢٢- ٢٠ – ده ميانا و ساربدا ارتجاعچی ايران دولتی ايله خالق سيلاحلی ووروشماغا باشلادي.
” ٢١ آذر“ حركاتی نين اشتراكچيسی ممدعلی مصدق ”بيرينجی فدائی حركاتي“ آدلی مقاله سينده بو
حادثه نی بئله قلمه آلير:
آبان آيی نين ٢۷- سی آخشام ساعات ۶- ايدي. ميانا ده مير يوْل ايستگاهيندا نقليات شعبه سی نين فعله لری معاشلارينی طلب ائتمكدن اؤتری اداره نين قاباغينا توْپلانميشديلار.
بو زامان ميانا ده مير يول ايستگاهی پوْليس اداره سی نين رئيس معاونی بهمنی ايتی آدديملارلا غضبلی بير حالدا ايستگاهين تئلگراف شعبه سينه گيردي. پوْليس اداره سی معاونی نين گه تيردی يی تئلگرافين مبارز فعله لرين عليهينه اوْدوغی معلوم ايدي. بونا گؤره ده فعله لر هر واسطه ايله اوْلورسا- اوْلسون بو مسئله نين قارشی سينی آلماق ايسته يير ديلر.
گه تيريلن تئلگرافی وورماغا باشلاديقدا، ده مير يوْلونون كهنه ايشچيلريندن قوْجامان قوربان كيشی تئلگرافخانايا گيريب تئلگرافی ايسته دي. تئلگرافچی تئز تئلگرافی ميزين سورمه سينه آتيب آياغا قالخدي. – دولت اسرارينی هئچ كسه وئرمك اوْلماز!- دئيه قوربانا جاواب وئردي. قوربان ميزه دوْغرو يؤنلدی كي، سورمه دن تئلگرافی گؤتورسون. تئلگرافچی اوْنا مقاومت گؤستردي. سوْنرا قوربانی توتوب آپارديلار. لاكين مبارز فعله لر اوْنو آزاد ائتديلر.
ممد علی مصدق سؤزونو داوام ائديب يازيركي، همن گئجه ساعات بيرده ده مير يوْل فعله لری ميانا كميته سی نين گؤسته ريشی اساسيندا هم ده مير يوْل ايستگاهينی و هم ده ميانانين بوتون اطراف كندلرينی و شهری آزاد ائتمك امرينی آلديلار. فدايی لرين سيلاحلانماسيندان خبردار اوْلان گرمه ری نين مرتجع فئوداللاري، اوْ جمله دن مير احمد گرمه رودي، سالار مظفر، ميرداودخان، علی قلی خان، خسروخان، مرتضی بهبودی ميانا ژاندارملارينا و پوْليس لرينه كؤمك ائتمه يه حاضيرلاشديلار. مصدق خاطيرلايير و يازيركي، گئجه ساعات اوچ ايدي. فدايی لر ايستگاها داخل اوْلدولار. اوّلجه كئشيك چه كن پوْليس اداره سی نين قاراووللارينی ترك سيلاح ائديب ايستگاهی توتدولار. ايندی قارشی دا دوران اساس وظيفه پوْليس اداره سينی توتماقلا ايستگاهی تامام ايله آزاد ائتمك ايدي، ساعات اوچ ياريم ايدي. فدائی لر پوْليس اداره سينه ياخينلاشيردي. ايكی حصّه يه بؤلونموش فدائی لر جنوبدان و شمالدان پوْليس اداره سينی محاصره يه آلديلار. آتيشما باشلاندي. فدائی لردن بير نئچه سی پوْليس لرين آتشيندان قوْرخماياراق پوْليس اداره سينه گيرديلر. وضعيتی بئله گؤرن پوْليس رئيسی تسليم اوْلماغا مجبور اوْلدي.
تئلگراف اداره سی ده اله كئچدي، بهمنی نين تعجيلی صورتده زنگانا وورماق ايسته دی يی تئلگرافين مضمونی بيزه معلوم اوْلدي. اوْ، بو گئجه باش وئره بيله جك فدايی چيخيشلاری نين قارشی سينی آلماق اوچون زنگاندا اوْلان ايران حكومت قوْشونلاريندان كؤمك ايسته ميشدي. بو چيخيش فدايی حركاتی نين باشلانغيجی اوْلدي.
آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين اجتماعي- سياسی صحنه ده گئننيش موفقيّتی نی گؤرن ارتجاعچی ايران دولتی حركاتين قارشی سيندا سرت مناسبت لرله ياناشی گيزلی و دوشونولموش فوْرمادا ديگر تدبير لرده آپارماغا باشلاميشدي. اوزون مبارزه يوْلی كئچميش سيد جعفر پيشه وری ” آذربايجان“ روزنامه سی نين ۶۶- نجی ساييندا آذر آيی نين ٨- ده بو عكس انقلابی مسئله لردن بيرينه اشاره ائده رك:- اليميزده مدرك و دليل واركي، تهراندان گوجلی مقداردا پول آليب گلن ماجراجولار فرقه ميزه چوْخ سوْل سؤزلر ايله سوْخولوب فرقه رهبرينی ساغ و محافظه كار سياست آپارماقدا متهم ائديرلر. بونلار يئر بؤلگوسي، جمهوريت و سرمايه دارلاری محو ائتمك شعاری ايله فرقه ميزين ايچه ريسينه سوْخولوب،- يازيردي.
قيزغين قارشی دورما گئدن يئرلردن بيری ده ساراب شهری و اوْنون اطراف قصبه وكندلرينی گؤسترمك اوْلار. نمونه اوْلاراق ” ٢١ آذر“ حركاتی نين اشتراكچيسی ممی صادقی نين ” ژاندارملار تسليم اوْلدي” خاطره يازيسينی قيد ائتمك اوْلار. ممی صادقی همن گون لری بئله خاطيرلايير:
١٣٢۴- نجی ايلين آبان آييندا من تهراندا ايديم. همن گونلرده آذربايجاندا اوْلان يوْلداشلاريمدان بير تئلگراف آلديم. بو تئلگراف دا يازيلميشدي؛ اوشاق خسته دير؛ اؤزونو تئز يئتير. بو سؤزلردن جدّی بير مسئله نين اوْلدوغونو باشا دوشدوم.
آذربايجان خالقی اؤز مقدراتينی اؤز الينه آلماق اوغروندا سيلاحلی عصيانا حاضيرلاشيردي. من اوّل تبريزه گليب اوْرادا مركزی كميته ده يوْلداشلارلا گؤروشندن سوْنرا دوْغما شهريم سارابا قاييتديم. بو زامان سارابدا فدايی دسته لری يارانيردي. من فرقه ميزين گؤسته ريشی اساسيندا بير عده فدايی ايله مئه يين كندينه طرف يوْلا دوشدوم. اطراف كندلردن فرقه عضولری گليب بيزه قوْشولدولار. بو كند فدايی لرين مركزی اوْلدي. كندين اطرافينا فدايی لردن قاراول قوْيولدي. من پست لاری تعيين ائتديكدن سوْنرا كنده قاييديب جاودان لا گؤروشدوم. بو گؤروشده ژاندارملار عليهينه نه واخت هيجوم ائده جه ييميز معيّن ائديلدي. ممی صادقی هيجومون تصويرينی وئرديكدن سوْنرا يازيركي، ووروشما نتيجه سينده بيزيم دسته دن بير نفر فدايی اؤلدو، ژاندارملاردان ايسه اؤلوب يارالانان چوْخ ايدي.
”٢١ آذر“ حركاتی نين ديگر اشتراكچی لاريندان ع. علی نژاد ”صاباح بيز دئين اولاجاق“ آدلی مقاله سينده اشتراك ائتدی يی گون لری ايشيقلانديراراق يازيردي: تبريز كارگرلری آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين گؤسته ريشلرينی رهبر توتاراق وطنين مقدراتينی اله آلماق اوچون سيلاحلی مبارزه يه حاضيرلاشيرديلار. تبريز شهری نين جنوب غربينده يئرله شن ”خسروي“ گؤن كارخاناسی نين كارگرلری ده محكم اراده ايله حركت ائديرديلر.فرقه نين تشكيلی گون لرينده همن كارخانانين كارگری محمد علی ديبا آزادليق اوغروندا مبارزه آپارديغی اوچون كارخانا مديريتی طرفيندن ايشدن قوْولموشدو. علی نژاد يازيسينی بئله داوام ائديركي، محمدعلی كارخانا دان قوْوولاندان سوْنرا يئنی دن اوْنی ايشه قايتارماق اوچون من چوْخ چاليشيرديم. بير گون اومنه دئدي- علی نژاد چوْخ ناراحات اوْلما. بو وضعيّت موّقتی دير؛ قوْی ايندی اوْنلار دئين اوْلسون. آنجاق صاباح بيز دئين اوْلاجاق!
٢١ آذر حركاتی نين رهبري، سيد جعفر پيشه وری ” آذريايجان“ روزنامه سی نين ١٣٢۴- نجی ايل نشر اوْلان ١٠۹- نجی ساييندا ملّتيميزين آذربايجان دئموْكرات فرقه سی اطرافيندا بير لشمه سی نين سببنی بئله ايضاح ائدير: بيزيم قدرت و گوجوموز مبارزه ميزين ملی خاصيّتينده دير. آذربايجان خالقينی بيرلشديريب،اوْنلاری دئموْكرات فرقه سينه باغلايان آنجاق فرقه نين ميدانا آتديغی ملی شعارلاريدير.
ممی دهقان شاهدی اولْدوغی حادثه لری ياد ائده رك ”٢١ آذر“ حركاتييندان قاباق كی دؤوره عائيد بير خاطره يازيسيندا جان سيخيجی اوْگون لردن دانيشاراق بير حادثه نی بئله قلمه آلير: اردبيلين ياخينليغيندا اوْلان كزه كندينده قارداشخان بی خرمن اوستونده عباسی حسينقلی آدلی بير كندلی نی گو ل له ايله ووروب اؤلدورور. ژاندارم و قوْشون اداره سی قارداشخان به يی تعقيب ائتمك عوضينه اؤلن كندلی نين قوْهوملارينی تعقيب ائتمه يه باشلادي.
زنگان و خمسه ماحاليندا دولت مأمورلاری و مرتجع خانلارلا گئدن ووروشمالاردا سارابدان كؤمه يه گلن فدايی لرين سيراسيندا خ. پوشتادي، اوْ گون لری خاطيرلاياراق ”خالقين مالی اؤزونه قايتاريلدي“ آدلی خاطره يازيسيندا اشتراكچيسی اوْلدوغو همن گون لرين تصويرينی قلمه آلاراق يازيردي: فدايی دسته لريميز خمسه ماحالی نين كندلرينه داخيل اوْلاركن اهالی نين سئوينجله دوْلی اوْلان آلقيشلاری ايله قارشيلانيردي. اوْ، همن خاطره سينده ماراقلی بير حادثه يه توْخونوب يازير؛ خمسه خانلاريندان اسلحه دار باشي، يمينی و باشقالاری بؤيوك بير ماحالين كندلی لر نين آلين تری ايله الده ائتديك لری تاخيل و باشقا ارزاغی ده وه لره چاتيب گيزلی صورتده تهرانا آپاريرديلار. بيزيم فدايی دسته ميز بوندان خبر توتوب كاروانين قاباغينی كسدي. ووروشما بير نئچه ساعات داوام ائتدي. خانلار و اونلارين قولدور دسته سی مقاومت گؤسته ره بيلمه ييب قاچديلار.
فدايی لرين الينه بؤيوك بير غنيمت، بير نئچه يوز دوه و يوز توْنلارلا تاخيل كئچدي. بيزيم فدايی دسته ميز همن تاخيلی خمسه كندلی لری آراسيندا پايلاديقدان سوْنرا دوه لری زنگانا گؤندردی لر. بئله ليك له خالقين اؤز مالی اؤزونه قايتاريلدي.
ژنرال غلام يحيی دانشيان ايسه اؤز مقاله سينده ميانا حادثه سينی نظره آلاراق يازيركي: بير نئچه گون دن سوْنرا زنگان شهرينی و تبريز اطرافيندا بوْستان آبادی دا خالقين سيلاحلی دسته لری ژاندارم و قوْشوندان خلاص ائتدي. دئكابر آی نين اوّللرينده فدايی لر مرند، صوفيان، اردبيل و ماراغانين بوتون اطرافينی اؤز اللرينه كئچيرميشديلر.
١۹۴۵- نجی ايل دئكابرين۷-ده ( ١٣٢۴- نجی ايل آذرين ١۶- سي) سيد جعفر پيشه وری منی ميانادان تبريزه ايسته يه ره ك تبريزين و تبريز اطرافينا توْپلانان فدايی لرين عمومی فرمانده لی ينی منه تاپشيردي. تبريز شهرينی آزاد ائتمك اوغروندا ووروشلاردا اشتراك ائتمك اوچون تبريز اطرافينا ماراغا، ساراب، واسمنج، سره سكند، صوفيان، مرند، آذر شهر، اوسكو، سردری و خسروشادان بؤيوك فدايی دسته لری توْپلانميشدي. تبريز شهری نين اطرافی فدايی لر طرفيندن محاصره يه آلينميشدي. شهر ايچه ريسينده ده خالقين سيلاحلی دسته لری دؤيوش امری گؤزله ييردي. آذر آيی نين ٢٠- ده تبريزده پيشه وری ايالت بناسيندا شهرين روحانيلری نين، تاجر و فابريك- زاود صاحبلری نين مشاوره سينی چاغيردي. ايران قوْشونونون تبريز لشگری نين فرماندهی سرتيب درخشانی ده مشاوره يه چاغيريلميشدي. اوگلمك ايسته ميردي. لاكين سوْنرا مشاوره ده حاضير اوْلدي. پيشه وری مشاوره ده آذربايجان خالقی نين آزادليق مقصدلرينی هر طرفلی آيدينلاشديرديقدان سوْنرا قان تؤكولمه مه سی خاطرينه تبريزده كی ايران قوْشون حصّه لری نين تسليم اوْلمونماسينی سرتيپ درخشانيدن طلب ائتدي. درخشانی اوّل بو ايشه راضی اوْلمادي. او واخت پيشه وری درخشانی يه دئدی كي، مسئوليت سيزين بوْينونوز دا قالير. پيشه وری سرباز خانانين نه قيمته اوْلورسا- اوْلسون فدايی لر طرفيندن توتولاجاغينی سؤيله ينده مشاوره اشتراچی لاری و درخشانی تبريزده كی قوْشون حصّه لرينی تسليم ائتمه يه حاضير اوْلدولار.
اقتصادچی و تاريخچی عالم اكرم بيژه اؤزونون ” آذربايجان ملی حكومتی نين اقتصادی تدبير لری حاقيندا“ آدلی مقاله سينده گؤسترميشدی كي، ٢١ آذر نهضتی غلبه چالديقدان سوْنرا آپاريلميش حسابلا مالار گؤسترميشديركي، بوتون اكين ساحه لر نين ٨٠ فايضی ملكه دارلارين، ١٢ فايضی ايسه خالصه و وقف اداره لری نين الينده اوْلموشدور. او زامان اوچ ميليوندان چوْخ اهاليسی اوْلان آذربايجان كندلرينده توْرپاقلارين ۹٠ فايضيندان چوْخی و ان فايدالی حصّه سی ملكه دارلارين، دولت مأمورلاری نين و روحانی لرين اختياريندا اوْلموشدور. كندلريميزده حكم سورن اوْرتا عصر قايدا- قانونلاري، ارباب- رعيّت ليك مناسبت لري، آغير و چوْخ سايلی وئرگی لر و روسوملار، آمانسيز استعمار، ظولم و اؤز باشيناليق گئنيش كندلی كوتله سينی تنگه گه تير ميش، اوْنی طاقتدن سالميشدي.
بئله بير جان سيخيچی وضعيّتدن خلاص اوْلماق اوچون داها هئچ نه يين دوزه ليشينه ميدان قلماميشدي. تك- تنها يوْل آنجاق و آنجاق حاكميّتين چئوريليشی مسئله سی ايدي.
لطفعلی اردبيلی ”٢١ آذر نهضتی و فدايی لر “ آدلی فاكت لارلا دوْلی اؤلان مقاله سينده قيد ائديركي، ١٣٢۴- نجی ايل آبان آيی نين ٢٣- دن باشلاياراق آذر آيی نين ٢۷- نه قدر بير آيدان بير قدر آرتيق مدت ده بوتون آذربايجان آزاد ائديلدي. بو بير آيدان بير نئچه گون آرتيق مدت ده اردبيلی نين يازيسيندا گؤسته ريليركي،٢٣٠ نفر فدايي، ۵۵٠ نفر فرقه عضوی وباشقالاری اؤلموش و ١٢۷ نفر فدايی يارالانميشدي.
بئله ليك له خالقين متشكل و انتظاملی حركت ائتمه سی اؤز نتيجه سينی وئردي. شبهه سيزكي، وضعيّتی بو دوروما گه تيريب چيخارماقدا ان بؤيوك حل ائديجی روْل اوْيناماسينا آذربايجانين بؤيوك خالق كوْنقره سي- مؤسسلر مجلسی نين اوستوندن عاديجه كئچمك اوْلماز. آذربايجان خالقی نين مبارزه تاريخينده دؤنوش نقطه سی يارادان بؤيوك خالق كوْنقره سی – موسسلر مجلسی نين تشكيلی نين چوْخ مهم تاريخی اهميّتی اوْلموشدي.
آذربايجاندا باشی پوْزوق و آيري- آيری يئرلرده كندلی قياملاري، بيري- بيريندن خبر سيز باشلايان فدائی حركاتلاری و حتی آذربايجان دئموْكرات فرقه سی نين ياراديلماسی آنجاق و آنجاق ”٢١ آذر“ حركاتی نين يارانما سبب لری كيمی اوْرتايا چيخميشدي.
بيزيم تكيه ميز فرقه تشكيلاتينا دئييل، بيز، خالقا و عموم ملّته دايانيريق!- دئين ملّی اؤندر سيد جعفر پيشه وری باشقا وضعيّتين طلب اولونماسينی سانكی بو تاريخی كلام لا نمايشه چيخارميشدي.
فرقه وی تشكيلات فوْرمونا سيغمايان وضعيّت ايسه بؤيوك حركت ائديجی ميدان و گئنيش خالق كوتله سی نين صحنه يه چيخماسی نی گونده مه گه تير ميشدي. گئينش خالق حركاتينا ايسه معيّن بير دؤورده ، معيّن طلباتلا ياراديلميش هانسی سا بير قوروم يوْخ، بلكه عموم خالق طرفيندن سئچيلميش نماينده لر رهبرليك ائده بيلردي.
آذربايجان خالقی نين اجتماعي- سياسی خادم اوْغلي، ٢١ آذر حركاتی نين تشكيلاتچيسی و رهبری سيد جعفر پيشه وری بو دوشونجه ايله اولی و قديم ملّتيميزين تاريخينده مهم حادثه لری قيمت لنديره رك بؤيوك خالق كوْنقره سی نين اهميّتينی نظره آلاراق ١٣٢۴- نجی ايلده ” آذربايجان“ روزنامه سی نين ۵١- نجی سايندا يازيردي: هئچ بير سياسی فرقه تك اؤز عضولری نين الی ايله ايسته دی يينه ناييل اوْلا بيلمز. داها آرتيق خالق ايش لرينه قاريشيب، خالقين آرزولارينی داها گئنيش بير دايره ده آنلاييب، اوْنلارين عملی اوْلماسينا چاليشارسا، اوْ فرقه خالقا داها آرتيق ياخينلاشيب،اوْنون بيتمز و توكنمز قدرتيندن داها آرتيق استفاده ائده بيلر. بو وضعيّت ايسه گونئی آذربايجاندا ٢۹ آبان ١٣٢۴- نجی ايلده، بوتون آذربايجان اهاليسی طرفيندن” بؤيوك خالق كوْنقره سي- موسس لر مجلسي“ آدی ايله ياراديلميشدي. خالقين متشكل و انتظاملی حركت ائتمه سينين گئنيش آنلامدا باشلانيش نقطه سی اوْلان ، بؤيوك خالق كوْنقره سي- موسس لر مجلسی ملّتيميزين اؤزونو اداره ائتمه پيرنسپی اساسيندا اجرا ائديجی اوْرقان كيمی اوْرتايا چيخميشدي.
azb_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab ace_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab