آنادیلدن درلمهلر-31
1.
مولکهزیراق(Mülkeziraq):"اسکی
طبابت/اوتاچیلیقدا ایشلهنن بیر داوا/اَم". اسکی داوا آدلاری، فرقلی دیللردن
قایناقلانیردی و اؤزللیکله هیندیستان و یونان کیمی مدنیتلردن گلیردی. آلینتی
آدلار، عربجه و فارسجادا یوغرولدوقدان سونرا دیلیمیزدن گیرمیشدیرلر. مولکهزیراق
دا، اصلینده بنزر بیر سؤزجوکدور؛ فارسجادا "مُلک ازرق" وارسا دا، داها
چوخ "مُقل ازرق" گؤرولور. بو بیتگی تیکیرگهسینه(صمغ) اینگیلیزجهده Blue Bdellium آدییلا
بیلینیر. آنجاق سون زامانلاردا هیندیستاندان گلن آدی یعنی Guggul و یا gugul ایله تانینیر. "مُقل" سؤزجویونو، عمید
و سخن کیمی سؤزلوکلر، سوریانیجه/ آرامجا اولاراق گؤستریرلر. الیمده
آراشدیرماق اوچون یئترلی قایناق اولمادی. آنجاق داوانین هیندیستاندا گلدییینی
دوشونورسهک، آدینین هیند کؤکنلی اولدوغو داها منطقلی گلیر. بلکه عربجه مُقل
اصلینده هیندجه Gugul/*قُقلدان پوزونتو دور. داها کؤکلو آراشدیرماق لازیم. ایکینجی
عونصور عربجه ازرق (=گؤی، ماوی)دیر. آما بو داوانین چوخ دا گؤی اولدوغو سؤیلهمک
اولماز. مولکهزیراق سوموک آغریلارینا و قورولوق(یبوست) اوچون توصیه ائدیلیردی.
2.
یَهوَره(yevere):"گامیشین بیر ایللییی". سایین جواد دربندینین
اورمودان توپلادیغی سؤزجوکلر آراسیندادیر(ائل دیلی و ادبیاتی،
بیرینجی سایی، 1381). سؤزجوک وان(ارجیش) آغزیندا اَوَره(evere) اولاراق
"گامیشین بالاسی/بالاغین اوچ-دؤرت یاشیناجان اولانی" دئمکدیر. قارصدا
آوارا(avara) "گامیش، بوزالاق" معناسیندادیر. دانکوف سؤزجویون
ارمنیجهدن گلهبیلهجهیی اوزرینده دورار(172.ص). سانیرام قارصداکی بیلگی دانکوف'ون گؤزوندن قاچیبدیر.
3.
قانتوْر(qantor):"بؤیوک
چکی وسیلهسی، قاپان". عثمانلیجادا یایقین اولان و بوگونکو عرب اؤلکهلرینده
گؤرولن سؤزجوک، بیر آغیرلیق اؤلچوسو اولاراق دا بیلینیر. اسکی فارسجا متینلرده ده
سیخ-سیخ گؤرونور. بو سؤزجویو ده اورمو آغزیندان درلهنن کلمهلردن سئچمیشم. اسکی
یازیمی قنطار اولان سؤزجوک، لاتینجه Centenariumدان یونانجا یولویلا(kenatrion)، آرامجا و اوردان عربجه و فارسجایا اوزونجا بیر یولچولوق نتیجهسیدیر.
لاتینجه سؤزجوک "یوزلوک، یوزجه، یوز اؤلچو" دئمکدیر. اینگیلیزجه و
آوروپا دیللریندهکی Quintal اصلینده عربجهدن آلینتیدیر و لاتینجهدهکی quintale ده عربجهدن
گئریگلمه ساییلیر. قانتار(kantar) بوگون تورکیه تورکجهسینده هلهده ایشلکدیر. اورموداکی بیچیم
یعنی کلمه سونو یووارلاشماسی دوشوندوروجودور و آراچی دیللرین تأثیرینده اولابیلر.
4.
پیرپیز(pırpız):"قوشلارین یووادا ییغدیقلاری چؤر-چؤپ، بیز-بیز دوران توکلر".
کلمه منجه آنادولوداکی پیرپوْز(pırpoz)(بیتلیس)، پوْرپوز(porpuz)(قارص، ارزروم) کیمی سؤزجوکلردن آیریلماز. آنادولوداکی سؤزجوکلر،
"کؤپوک، کوف(küf)، بار(یئمکلرین، میوهلرین و.. اوستونده)" معناسیندادیر. بو
سؤزجوکلر ایسه، دانکوف'ون چالیشماسینا
گؤره، ارمنیجه borbos "کوف، بار"دان گلیرلر. سانکی چؤر-چؤپ و دیک دوران توکلر
ده، "اوزه چیخماق، اوسته قالخماق" معنالاری واردیر.
5.
قیسینماق(qısınmaq):"اوتانیب سیخیلماق، اوتانجدان، قورخودان و.. چکیلیب بیر
یئره قیسیلماق". آنادولودا داها چوخ "قیتمیرلیق ائتمک، توتوملو
(اقتصادی) داورانماق" معناسیندادیر و دیوان لغات الترکده ده،
سؤزجویون معناسی بئلهدیر(بیرده سیدیک توتولماسی معناسی وار). بیزیم لهجهلرده،
قیسناق "خسیس، قیتمیر" اوستهکی فعلین بو آنلامیندان قالینتیدیر. نه
ایسه فعلین تؤرهییشی آچیقدیر. قیسماق فعلینه دؤنوشلولوک اکی گلهرک، قیسینماق الده
ائدیلمیشدیر. منجه یازی دیلینده ده، اؤزللیکله بئله بیر دویغونو آنلاتان معناسی
ایله آلینمالیدیر. آیریجا قیسینج(qısınc) "اوتانج/و.. انزوایا چکیلمک" ده تؤرهدیلهبیلر.
6.
بیستی(bisti):"کیچیک
پول، قاراپول، اَن آز دَیری اولان پول". ائل دیلینده داها چوخ دئییملرده
یاشار: "کیشیدن بورجومو بیستی-بیستی آلاجاغام؛ بیر بیستی قویمام
قالا!". خوروزون پولو آدلی اوشاق ناغیلیندا دا، خوروز یئردن
بیر بیستی تاپار و سئوینر. نه ایسه سؤزجوک، گؤرونوشوندن آنلاشیلان کیمی، فارسجادیر
و قاجار دؤنمینده(فتحعلی شاه، محمد شاه و ناصرالدین شاه'ین ایلک ایللرینده) ضرب ائدیلن ییرمی
دینارلیق/قیرانلیق پاخیر سکّهنین آدی ایدی. پاخیر/میس قارالدیغی اوچون، زامانلا
بو کیمی پوللارا قاراپول آدی وئریلمیشدیر. سون دؤنملره عاید اولدوغو اوچون، بیستی
آنادولو آغیزلاریندا گؤرونمز.
7.
تینقوو(tınqov):"مینقوو،
بورنوندا دانیشان آدام". اؤنجهلری "ماجرالی بیر اک"
آدلی یازیدا اله آلمیشدیم. بوردا بیر-ایکی آیرینتی آرتیرماق ایستهدیم. یازدیغیم
کیمی، *تینغاماق "تینغیرتی سس وئرمک" کیمی بیر فعلدن گلمهلیدیر. بئله
بیر فعل آذربایجان و آنادولو آغیزلاریندا یوخسادا، اوندان تؤرهمیش عونصورلار
وار؛ تورکیه تورکجهسینده، تینلاماق(tınlamak) "چینلاماق، میس-روف کیمی قابلاردان چیخان سس"، آنادولو
آغیزلاریندان بیلهجیکده "سس وئرمک، سؤیلهمک" معنالاریندا واردیر و
بیر تینگلاماق/تینغلاماق(tıŋlamaq) فعلینه
دایانمالیدیر. آیریجا تینغی(tıngı) آنادولودا "تینغیرتی، پاخیر قاب سسی" گؤرونور. تینغیرو(tıngıro) سامسون
آغزیندا "زینقیروو" دئمکدیر. بونون یانیندا آنادولودا تینغیراق(tıngırak)دا
"زینقیروو، دیبک(هاون)(موغلا آغزی)" واردیر. تینغیرداماق (tıngırdamak) ایسه یایقین اولاراق "بوش-بوش دانیشماق، سس چیخارماق"
معنالاریندادیر. اوسته یازدیغیم کیمی، تینغیرتی دا، تینغی کیمی"قابلارین
جینگیلدهمهسی" آنلامی داشیماقدادیر و یایقین ساییلیر. توپارلارساق،
*تینغاماق فعلی بو سؤزجوکلرله کؤکدش ساییلیر و بو سؤزجوکلر کیمی سس تقلیدینه دایانیر.
8.
قوروبَی(qurubey):"دیکباش
آدام، چالیشماییب اوزاقدان باخان، ایشدن چکیلن". بیر چوخ یئرلی آغیزدا گؤرولن
سؤزجوک، آنادولو آغیزلاریندا یوخ کیمیدیر و بیزیم یازی دیلیمیزده ده آزاراق گؤرونر.
دئییمین قورولوشو، قورو+بَی(<بگ) گؤرونسه ده، منجه اؤنملی بیر بیلگی گؤزوموزدن
قاچمامالی. آنادولو عشیرتلری آراسیندا و کورد برازی ائل بیرلییی(کنفدراسیونو)
ایچینده بیر قوروبی(Kurubey) بویو وار؛ بو عشیرتین بیر بؤلومو سوریه و بیر بؤلومو ایسه تورکیهدهدیر.
چوخو کوردجه دانیشسالاردا، تورکجه دانیشانلاری دا وار. غازی آنتپده، قوروجابَی(Kurucabey)،
عینالعرب/کوبانیده قوریبَی(Kuribey) و شانلی اورفادا قوروبی اولاراق بیلینیرلر. قوروبی دئییمی بو
عشیرت آدیندان گلهبیلر می؟ منجه آنادولودان آذربایجانا گلن کؤچلر و بویلاری گؤز
اؤنونده توتارساق، اولابیلر دئمهلیییک.
9.
سوْوخا(sovxa):"میراث".
چوخ یول قارغیش دیلینده "یییهسیز قالمیش!" یئرینه
"سووخایا قالمیش/ قالسین!" و بنزرلری دئییملرده گؤرونور. سؤزجوک کرکوکده،
ساوخا(savxa) سؤیلهییشی ایله "اؤلودن قالان اشیا" و سویقا(soyka) بیچیمی ایله
ارزینجان و ارزرومدا بو معنادا واردیر. سانیرام "میراثا قالماق"
معناسیندان بیر بؤلوک باشقا معنالار قایناقلانیبدیر؛ "اوغورسوز،خئیرسیز،
اسکیک". سووقا(savka) قیصری آغزیندا بیر قارغیشدیر: "قالماسین! اؤلسون!"
کیمی. قونیا لهجهسینده، ساوغا(savğa) "آرماغان، هدیه" دئمکدیر. اسکیشهیر، ایستانبول و
موغلا آغیزلاریندا، بیزدهکی "سوفرا آچما، نذیر وئرمک" کیمی بیر مراسیم
آدیدیر. سؤزجویون، سووقات کلمهسی ایله ایلگیلی اولدوغو آنلاشیلیر. گئرهارد
دؤرفر اؤنملی چالیشماسیندا(222. نجی ماده) آیرینتیلی اولاراق سؤزجویو آراشدیریر.
تورک دیللرینده ایکی بیچیمده گؤرولن سؤزجوکده، ـات بیر جمع اکی اولدوغو سانیلیر.
کلمهنین اصلینده تورکجه اولدوغو و سونردان موغولجایا گئچیب
اوردان بیر چوخ دیله گیردییی دوشونولور. آنجاق کلمهنین کؤکنی دویوروجو اولاراق
آچیقلانمامیشدیر؛ دؤرفر حتا اسکی ایرانجا بیر دیلدن گلهبیلهجهیینی ده
اورتایا آتار. منجه دیلیمیزده سووخا/سویخا(اؤلو اَینیندن چیخاریلان/سویولان
پالتار) سویماق فعلینین تأثیری آلتیندا قالیب و موغولجادان دوغرودان آلینتیدیر.
آنجاق سووقات فارسجا یولویلا دیلیمیزه و عثمانلیجایا گئچیبدیر.
10.
دَفه(defe):"کرکیت، فرش توخوما
داراغی". سؤزجوک آنادولو آغیزلاریندا دا وار؛ آیریجا تَفه(tefe) یان بیچیمی ده
گؤرونور. دفه فارسجا سؤزلوکلرده ده وار و اصلینده عربجه "دَفَّه"دن
گلیر. دفّه "ال ایشلرینده ایشلهنن تاختا"نین آدیدیر و بیزیم
توخوماچیلیقدا ایشلهنن "قیلیج" آلتی کیمیدیر. دفّه چاغداش عربجهده،
سکّان قارشیلیغیدیر. کلمهنین کؤکونده "دؤیمک، تاپداماق، یاخینلاشدیرماق"
واردیر. دفه، فارسجا سؤزلوکلرده "دَفْته" اولاراق داها یایقیندیر.
pbt_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab