حرمتلی اوخوجو! همین مقاله رقّاص، اباذر (یاشار) ایرانی-اوتلار رقص قوروپونون فعّال عضوی و رقّاص محمّد محمّدی-ایلدیرم رقص قوروپو مدیرلری طرفیندن اوغورلانمیش و بوراخدیقلاری رقص دیسکئتی (سیدی) و قوردوقلاری وبلاگدا اؤز یازدیقلاری مقاله کیمی تقدیم اولونموشدور.بو کیچیک مقاله نی آز یاشلی، جسور اوغلان ـ «آیدین عبادی»یه اتحاف ائدیرم...
عصریمیزده رقص، دونیا خالقلاری اینجه صنعتینین آیریلماز بیر قولودور. هر خالقین اؤزونه مخصوص رقصلری وار. دؤروموزده، بو اینجه صنعت نوعو داهادا اینکیشاف ائتمیش و مختلف قوللارا آیریلمیشدیر. «رقص ریتمیک حرکتلرین ایفادهلیگی و انسان بدنینین پلاستیکلیگینه اساسلانان اینجه صنعت نؤعودور.»[1] سووئت ائنسیکلوپئدیاسیندا، رقص حاققیندا وئریلن بو ایضاح مکمّل اولمایاراق، اوستهلیک یالنیشدير؛ چونکی بشر تاریخینده اینجه صنعت اولمازدان اؤنجه، رقصلر مؤجود اولموشدور. فیکریمیزجه، ایلک انسانلار خارقالعاده آکسیالار (ایش، عمل)، فوقالطبیعی قوّهلر قارشیسیندا اؤزلریندن رئاکسیا (عکسالعمل) گؤستریب و معیّن حرکتلرله، اؤز حیسلرینی، دویغو، دوشونجه و قورخولارینی آشکار و ایفاده ائتمیشلر. رقص؛ کئییککیشینین (ايلك انسان)نین امک، گوندهلیک ایشلری، اوْوچولوق و طبیعته قارشی ایچیندن قوْپان حیس و هیجانیندان دوغولموش دیل و دوشونجه طرزیدیر. ایستر خئیر، ایسترسه شر قوّهلر قارشیسیندا سمبولیک و رمزی شكيلده اولان جاوابيدیر. باشقا سؤزله دئسك، دانیشیق عنصرلرینه (سس، جمله و...) دایانمایان بیر دیلدیر. ساده، لاکونیک و عین حالدان دولغون ايفاده طرزيدیر. بو ساده دیلین ایچینده مرکّبلیک وار. فونئتیکا، لئکسیکا و گراماتیکا ائلئمئنتلریندن یارارلانمایان بو دیلین (رقصین) اساس تملی ایسه، ال حرکتی (گئنئتیک دیل)، میمیکا و پانتومیمدیر. رقصده آردیجیل و ریتمیک حرکتلر، ایزلهین انسانین ذهنینده معیّن بیر موْتیوی تصویر ائدهرک جانلاندیریر. ایلک انسان، ریتمیک حرکتلرده، دینی و سئحیرلی تأثیر اولدوغونا اینانیردی. مقدّس رقصلر انسانلیغین ان اسکی بیر اینانجیدیر. ایلک انسانلار، رقصی، عمومیّتله ماسکالارلا ایفا ائدهردیلر. ساواش، اؤلوم رقصلری هلهده بعضی خالقلاردا قالماقدادیر. قدیم تورکلرین شامان رقصلرینده انسانی اؤزوندن چیخاران (ترانس حالی) رقصلر وارایمیش. یونانلیلارین « Eleusis » آیینلرینده، دیونیسوس دینینده، اسلامیّتین مولویچیلیک آیینینده، انسانی اؤزوندن چیخاران و تانرییا چاتدیران رقصلر واردیر.[2] رقصین یارانما تاریخی و هانسی بیر خالقین طرفیندن یارادیلدیغی علم عالمینه دوزگون بللی دئییلدیر. بلکه ده ایلکین رقصی، سورو حالیندا یاشایان انسان، ( Barikosefar, Dolikosefar ) یاراتمیشدیر. بو ایسه پالئولیت (قاباداش) دؤروندن قاباقکی مینایللیکلره قاییدیر. آفریقا یئرلیلری، قیزیلدریلر، استرالیا یئرلیلری و قدیم تورکلر، رقصین ایلک یارادانلاری اولموشلار. آدی چکیلن خالقلارین یاشادیغی اراضیلرده، بشریّتین کؤرپه چاغلاریندان قالان پئتروگیْلیفلر، قایااوستو رسملر بونا اَن دوزگون توتالقادیر. بو قدیم قایااوستو رسملر هله ده قالماقدادیر؛ 58000 ایل میلاددان اؤنجه استرالیادا، 45000 ایل میلاددان قاباق آفریقادا (ساخاران)، 16000 ایل میلاددان قاباق باشقیردیستاندا (تامقالی)، اؤزبکیستاندا (سارجیسای)، فرانسهده (کومبارئل، مونتئسپان، لاسکو) اسپانیادا (آلتامیرو و کاستیلیو)دا یئرلشن ماغارا و قایا تصویرلری واردیر. آنجاق آذربایجان رقصی ایله باغلی اَن ایلک رسملر ایسه قوْبوُستان قایااوستو رسملریدیر. همین قایااوستو رسملر میلاددان 34000 ایل قاباغا عاییددیر.[3] آذربایجان رقصلرینین زنگین و چئشیدلی اولدوغو، بو خالقین اؤزونون و رقصلرینین قدیملیگینه توتارلی وثیقهدیر. رقص حاققیندا دوشوندوکده، بئینیمیزده بیر نئچه سؤال یارانیر: 1- رقص سؤزو هانسی خالقین لئکسئمیدیر؟ 2- رقصلرین هانسی نوع داها قدیم دؤورده یارانیبلار؟ 3- رقص سؤزونون آنلامی نهدیر؟ رقص سؤزونون منشأینه دایر بیر چوخ عالیملر نظر وئرمیشلر. ایستر عرب، ایستر فارس و یا خود تورک لئکسیکولوق و ائتیمولوقلاری بو سؤزو اکثر حالدا عرب منشألی سؤز حساب ائتمیشلر. فارس لئکسیکوگرافی، علیاکبر دهخدا اؤزوندن قاباقکی لوغتشناسلارا دایاناراق رقص سؤزونو عربجه حساب ائدیب ایضاحیندا یازیر: «پویه دویدن (آختاراراق قاچماق)، جنبیدن (ترپنمک)، درخشیدن سراب (ایلغیمین پارلاماسی)، جوشیدن می (چاخیرین قایناماسی)، مست کردن (اسروکلنمک)، بازی کردن (اویناماق) و سایر.»[4] دهخدا و باشقا دیلچیلر سهو ائدرهک رقص سؤزونو، عرب سؤزو کیمی قیده آلیرلار. بیز، چوخ مدّتلی آختاریش و تدقیقاتیمیزا دایاناراق بو سؤزو عربجه دئییل، لاتین منشألی لغت حساب ائدیریک. رقص سؤزو اصلینده «Reaksia//Reactio» سؤزوندن آلینمیشدیر. همین سؤزون بیرینجی حصّهسی (Re): علیهینه و ضدّینه آنلامینی داشیییر، آمّا ایکینجی حصّه (aksia) سؤزو ایسه ایش و عمل دئمکدیر. بئلهلیکه دئمک اولار کی، رقص سؤزو حرکت و فعّالیّته جاواب قایتارماقدیر. دوغرودان دا بئلهدیر. رقص، ایلک انسانین فوقالطبیعی قوّهلر، تانریلار، گوجلو وارلیقلار و طبعیت حادثهلری قارشیسیندا، اؤزوندن گؤستردیگی، رئاکسیا (جاواب و حرکت)دیر. دئمک «رقص» سؤزو لاتین منشألی رئاکسیا سؤزون عربلشمیش (معرّب) فورماسیدیر. آذربایجان تورکجهسینده، رقص سؤزونه قارشیلیق اولاراق چوخ لئکسئملر واردیر همین سؤزلر خالقیمیز طرفیندن هلهده ایشلنمکدهدیر. قدیم آذربایجان و تورک خالقی، رقصه «اوْیوُن» دئییردی. همن سؤز فارس دیلینه «آیین» فورماسیندا کئچمیش و او دیلده اؤز ایشلکلیگینی قوْروُیان اَن قدیم تورک سؤزلریندندیر. اویون سؤزو: اوْی؛ فیکیر، دوشونجه، دوشونجهنین ایفاسی، مصلحت، یاریش آنلامیندادیر. دیلیمیزده اویون وئرمک، اویون اویناماق، اویون بازلیق، اویون باباسی ( قدیم کوتلهوی رقصلرده رهبرلیک ائدن آدام) و سایر دئییملر بو گونده ایشلهنیر. میرعلی سیّد اوْف گؤستریرکی، شور، قیرقیز، قارا قیرقیز، اویغور، تئلهاوت تاتارلارینین دیلینده، لئبئد لهجهسینده اوْی سؤزو عاغیل، درّاکه (قاناجاق)، آنلاماق، ذکا، معناسیندادیر. قدیم اؤزبکجهده (شورا و مصلحت) دئمکدیر.[5] همین اویون ( رقص ) یوغ مراسیمینده اجرا اولونوردو. اویون سؤزوندن باشقا، دیلیمیزده سوزمک، سیندیرماق، قول گؤتورمک سؤزلری ده رقص معناسیندا ایشلنمکدهدیر. قازاق تورکلرینده رقصه «Biy» و اویغور تورکلرینده ایسه «Ussul» دئییلیر. بیزیم فیکریمیزجه عرب، فارس دیلیندهکی اهل عرفان رقصی ساییلان سماء سؤزو ده، اصلینده آذربایجان و تورک دیلینده رقص آنلامینی داشییان «سینما» (سیندیرماق//رقصیدن) سؤزوندن آلینمادیر.[6] رقصلرین نوعو رقصلر اساساً ایکی یئره بؤلونور: 1-سوْلوْ رقصلر (فردی و تکلیکده ایفا اولونان رقصلر) 2-کوْللئکتیو رقصلر. (کوتلهوی و جمعی شکیلده ایفا اولونان رقصلر). فیکریمیزجه کوللئکتیو (جمعی) رقصلر، سوْلوْ (فردی) رقصلردن داها قدیمدیر؛ چونکی ایلک انسانلار، سورو شکلینده یاشایان زامان، دیری قالماق، قیدا الده ائتمک شانسی، اوْوون (شکار) اوغورلو و یا اوغورسوز اوْلدوغو، سیلاحا گوونهرک دئییل، بلکه انسانی قوّهنین ساییجا آز-چوخلوغونا باغلیایدی. ایلک اوْوچولوق دؤرو قبیلهنین انسان جمعیّتینین ساییجا بیرباشا باغلیدیر. ائله بونا گؤرهده ایلک رقصلر همن دؤور یعنی ایلک اوْوچولوق دؤورو ایله علاقهداردیر. حتی بوگونکی کوتلهوی رقصلریمیزده اوْوچولوق علامتلری اوْخ آتماق، آت قوْوماق، حیوان حرکتلری قالماقدادیر. فردی و یا سوْلوْ رقصلره گلدیکده، دئمک اولارکی بو رقص نوعو، کوتلهوی رقصدن داها گنجدیر. دینلرین یارانماسی، اوتوراق حیات، توتئمیزم و میفیک مضمونلو حرکتلر و فیقوْرلار فردی رقصلرده داها چوخ گؤزه چارپیر. قدیم خالقلارین بیر چوخوندا اولدوغو کیمی قدیم آذربایجان و تورک خالقالاریندادا فردی رقصلر دین و آیینلرله باغلیدیر. بو رقصلر اساساً دینی رهبر، قام-شامان، و کاهنلر طرفیندن ایفا اولوناردی. بو رقصلر؛ گؤیون اَن اوست قاتیندا اوتوران «اولگئن تانری»[7] اوچون قوربان وئریلن زامان، و یا خوُد ارلیک-یانگ[8] و یا خوُد دا آباسیلاری[9] قوْوماق اوچون اودون-آلوْووُن دؤورهسینده هرلهنرهک، اودون اوستونه قیْمیْز چیلهیهرک آیاقدان دوشوب اؤزوندن چیخانا قدر ایفا اولونان حرکتلردن عبارتایدی. همن رقصلرده قام-شامان اَن دَیرلی پالتارلارینی گئییردی و آت سودوندن حاضیرلانان قیْمیْزدان ایچیب دؤهول-دومبرا و یا باشقا بیر موسیقی آلَتی ( اساساً ضربی آلَت ) ایله اکستاز حالینا (خلسه) چاتیب؛ زیل قارا و یا آغ رنگلی آت، اینک و... حیوانلاری تانرییا قوربان سوناراق، ائل-اوبایا اوغور طلب ائدهردی. همین قاملار-شامانلار آردیجیل شکیلده تکرار اولان حرکتلرله پیس روحلاری قووماغا چالیشیردی. بعضاً همین شرّ روحلاری اؤز جسملرینه دعوت ائدیر و اونو قیلینج و نیزه ایله اؤلدورور ائشییه بوراخیردیرلار. قام-شامانلارین پالتارلاریندا باشلیجا اولاراق توتئم (جد حساب ائدیلن حیوان و بیتگی) و کوسمیک وارلیقلارین شکلی و یاخود آتریبیوتلاری اولمالیایدی. رقصلریمیزده قوشلارلا باغلی حرکتلر (قارتال، چغری، توغان و لاچین) آت قووماق و باشقا حرکتلر هلهده قالماقدادیر. معاصر دورده ایفا اولونان بعضی سوْلوْ رقصلر ده واردیرکی، دینی و آیینی کاراکتئر دئییل، بلکه معیّن لیریک و ائپیک و سایر مضمونلار داشیییر، بونلار سوژئتلی رقصلردیر. بو رقصلر چوخ واقت قادینلار طرفیندن سوْلوْ (تک) شکیلده ایفا اولونور. اوستده وئریلن معلوماتدان سونرا، آذربایجاندا اَن چوخ ایفا اولونان اوچ رقص حاقییندا بیلگی وئرمک ایستردیک: یاللی: الده اولونان قایناقلاردا یاللی اَن قدیم آذربایجان کوتلهوی خالق رقصی کیمی ایضاح ائدیلیر. کوردلر، گورجولر، ارمنیلر آراسیندا دا گئنیش یاییلمیشدیر. تویلاردا و ائل شنلیکلرینده اینسترومئنتال آنسامبیْل (اساساً ایکی زورناچی و ناغاراچیدان عبارت) و یا خود ماهنینین مشایعتی ایله ایفا ائدیلیر. ایفاچیلارین سایی غیر محدود اولور (5 – 10 و 80 – 100 نفره دَک ). یاللی رقصی زامانی: * ال – اله توتولموش یا خوُد قادینلاردان عبارت و بعضاً قاریشیق دسته دوزهلدیلیر، همین دستهنین سایی ایکی، اوچ و داها آرتیق اولا بیلر. ** دستهنین باشیندا دوران رقّاص، یاللیباشی (الینده یایلیق یا خوُد چوبوق توتور)، آخیرینداکی ایسه آیاقچی آدلانیر. *** یاللی اوّلجه آغیر تئمپلی باشلانیر، گئتدیکجه سرعتلهنیر. **** ایفاچیلار ریتمیک حرکتلرله (بدنلرینین اَییلیب قالخماسی) ایله دؤرهوی رقص ائدیرلر، بو رقص حاققیندا ایلک معلوماتا، قوبوستان قایا تصویرلرینده و داها سونرا نظامینین «خسرو و شیرین» پوئماسیندا راست گلیریک. واختی ایله یوزدن آرتیق یاللی هاواسی اولموشدور؛ چولاغی، اوچ آددیم، دؤنه یاللی، آی دؤنه، زوپو- زوپو، هئراتی یاللیسی، قاز-قازی، کؤچَری، ائل یاللیسی، ایکی آیاق، قالادان قالایا، چؤپو- چؤپو، سیا قوتو، تنزهره، عرفانی و .... یاللینین ایکی نوعو وار: 1- سوژئتلی یاللیلار، 2- رقص یاللیلار. معیّن حادثهنی تصویر ائدهن سوژئتلی یاللیلار، تئاترلاشمیش خالق اویونلاری اولدوغو اوچون، اویون یاللی آدلانیر. رقص یاللیسیندا ایسه تام قهرمانلیق موتیولری، خالقین احوال و روحیّهسیی، گنجلیگی، چئویکلیگی ترنّم و اؤز عکسینی تاپیر. آذربایجان یاللیسینا بنزهر رقصلر مختلف آدلارلا آوروپا و آسیانین بیر چوخ خالقاری آراسیندادا یاییلمیشدیر. گورجولرده پئرخولی، اؤزبکلرده یاللا و لاپار، مولداویالاردا تاباکارباسکا، فرانسیزلاردا بیرانئل و فیراندولا، رومئنلرده آرکان، بولغارلاردا تیزئسکوخورو، چئکلرده چئتریژ پارووا، یونانلاردا سیرتاکی و... .[10]مشهور یاللیلاردان اوزون دره، جینیق-جینیق، گوپو، کوردون آغیری، جیران-جیران، شرور، شرانی، ناخجوانی، تبریز یاللیلاریدیر. اورمو شهرینین بالوو کندینده بیر نوع یاللی دا قیده آلینیبدیر؛ بو یاللی، ایفا اولوندوغو کندین آدی ایله علاقهدار «بالوو یاللیسی» آدلانیر. آذربایجان رقصی اوزره تدقیق آپاران عالم کمال حسناوف، یاللی سؤزونون منشأینه حاقدا دئییر: یال سؤزو؛ جرگه، زنجیر خطّی دئمکدیر. واختی ایله باشقا آدی اولموش بو رقص، تدریجاً آذربایجان دیلینین عمله گلمهسی ایله علاقهدار اولاراق اؤز حرکت دوزومونه، قورولوشونا گؤره عینی آد، یاللی (جرگهیه دورانلار) آدینی کسب ائتمیشدیر.[11] بیز بو سؤزله راضیلاشا بیلمیریک. فیکیمیزجه یاللی سؤزو اصلینده یالاو ( اود، آلوو، آتش) سؤزو ایله باغلیدیر یال سؤزو قدیم تورک دیلینده «ایشیق» معناسینیدا گلمیشدیر. یالدیریم، یالدیراق، یالاپ سؤزلریده دیلیمیزده قالماقدادیر. کلاسیک متنلرده و قدیم سؤزلوکلرده یال کؤکلو سؤزلر چوخدور: یالدیراماق-پارلامق. ایشیقلانماق.، یالابماق-ایشیق ساچماق، یالینلاماق-شعلهلنمک و یانماق، یالاو-شعله، آلاو-یالاو عینی معنالی سؤزلردیر. (یالین-شعله، آتش، یالینلیق-یاندیریلمیش،شعلهلنمیش سؤزلرینیده مثال چکمک اولار.)[12] قایناقلاردا یال سؤزو؛ اود و آتش معناسیندا گلمیشدیر. دیوان لغاتالترکده، آتش و اود آنلامینی داشییان یال کؤکلو سؤزلر واردیر. دوشوندویوموزه گؤره، بو گون یاللی باشینین الینده اولان یایلیق ایسه، اودون و آلووون علامتی اولاراق قالیر. یاللی رقصینین اودلا باغلی اولدوغو؛ شکیده اوینانیلان زوپو-زوپو یاللیسیندا قالماقدادیر. غالیب گلن یاللیباشی، آغزینا آغ نفت دولدورار، آغاجا دیرماشار و آغ نفتی، وار گوجویله اوفورر و سیچرانتیلار آغاجی یاندیرلار. یاللی آذربایجاندا اَن چوخ یاییلمیش و پاپولیار رقص نوعو اولموشدور. اَن مشهور یاللی اوستادلاری، آذربایجانین شرور بؤلگهسیندن اولوبلار. یاللی اوینایانلارین جرگهباشچیسینا مختلف آدلار وئریلردی؛ رقاصباشی، جنگیباشی، هالایباشی، مورشود (مرشد) بو آدلار فخری آدلاردان حساب اولونوردو. یاللیباشینا چوخ واخت آیاقچی، یعنی اوینایانلار جرگهسینین آخیریندا دوران ایفاچی کؤمک ائدیر. عادتاً یاللینی تویون آخیریندا اویناییرلار. (عزیر حاجیبَیاوْفون «کور اوغلو»سو، مسلم ماقامایئوین «نرگیز»ی، جهانگیر جهانگیراوفون «آزاد اوپئرا»لاری و سلطان حاجیبَیاوفون «گلشن» بالئتیندهکی یاللیلار چوخ گئنیش مقیاسدا تانینمیشدیر).[13] قایتاغی:×× آذربایجان رقصلرینین اَن مشهور، گؤزل، ایتی و شاقراق ریتملی رقصیدیر. آذربایجان خالق رقصی؛ جوشقون، دایانیقلی و قهرمان کاراکتئرلی اولوب، کیشیلر طرفیندن سولو، دوئت (ایکی نفرلیک ) و یا خود کولئکتیو شکیلده ایفا ائدیلیر. رقصین منشأیی یقینکی، قایتاقلارلا علاقهداردیر. ریتمی آلتی سکگیز (8/6)، تئمپی ایسه اوّلجه ملایم ( Andante ) و آخیرا یاخین شیدیرغی (Presto) اولور. رقصین مئلودیاسینی اساساً زورناچیلار دستهسی ایفا ائدیر. قایتاغی، آذربایجاندا لزگی-هنگی آدی ایله مشهوردور. شمالی قافقاز و زاقافقازیا خالقلاری آراسیندا گئنیش یاییلمیشدیر. گورجوستاندا کارتولی و لئکوری آدلانیر.[14] کمال حسناوفون فیکرینه اساساً اَن چوخ مباحثه دوغوران رقصدیر. رقصین اؤزو ایسه ریتمینه، حرکتلرینین قورولوشونا گؤره عادی لزگینکایا یاخیندیر.[15] حسناوف، سونرا عاباسقولوآغا باکیخاناوفون «گلستان ارم» اثرینه اساسلاناراق دئییر: «قایتاق داغستانین اوچ ایالتیندن بیری اولوب، سونرا بو قناعته گلیرکی؛ یقین داغستان قبیلهلریندن بیری، محض قایتاغی قبیلهسیده رقصین یارادیجیسی اولموشدور. مختلف قایتاغیلارا عینی حرکتلر خاصدیر. بونلار، چوخلو هرلَنمه و فیرلانمالاردان، حدسیز رنگارنگ دوزومولردن اوْ جملهدن بارماق اوسته دوراراق توللانمالاردان چیگینلری ترپَنمهدن، سوزگون طرزده اساس گزیشدن، قوْللارین وضعیّتیندن و ...کیمی حرکتلردن و نهایت گئییملرین اوخشارلیغیندان عیبارتدیر».[16]قایتاغی رقصی، یئددی قارداش، اوغلانلار رقصی و اوچ دوست کیمی دیگر آدلارلادا ایفا اولونوب. بو رقصه آذربایجان موسیقیچیلری او جوملهدن نیازی، عزیر حاجیبَیاوف، توفیق قولیاف، رشید افندیاف و رائوف حاجیبَیاوف مراجعت ائدیب قایتاغی رقصلری یاراتمیشلار. کمال حسناوف قایتاغی رقصی حاققیندا بللی بیر نتیجهیه چاتمیر. قایتاقلار کیمدیر؟ -«اؤزلرینی قایداکلان آدلاندیریرلار. دارگینلرین کیچیک ائتنوگیرافیک قوروپو؛ دارگین دیلینین قایتاق دیالئکتینده دانیشیرلار. داغستانین جنوب و شرقینده یاشاییرلار و دیندارلاری مسلماندیر»[17]بیزیم فیکریمیزجه قایتاق سؤزو تورک منشألی سؤزدور. قایتاق؛ بلکهده باشقا خالقلارین ایچریسینده آسیمیلاسیا اولموش تورک قبیلهلریندندیر. بو سؤز، ایکی حصّهدن یارانمیشدیر: قای+تاق. سؤزون بیرینجی حصّهسی قای//قایی قدیم تورک دیلینده چوخ معنالی سؤزدور؛ محکم، گوجلو، بَرک، ایتی، اوجا، یارادان، یوکسک، اوجا، سَرت، دوزلدن (قاییرماق) و....سؤزون باشقا واریانتی ایسه قازدیر؛ بو سؤزه، قافقاز آدیندا و دده قورقود داستانلاریندا آدی چکیلن قازلیق داغی آدیندا دا راست گلمک اولور. سؤزون ایکینجی حصّهسی ایسه تاق//تاغ// اوست. اوست-اوسته دوزولموش، سیرالانمیش، جرگه، صف، آلای، آرد-آردا دوزولن، باغلانان دسته، زیروه// قلّه، محکم باغلاماق، محکملندیرهن، باغلایان، گوجلو توخونان، محکم هؤرولموش، گوجلو جرگه، محکم سیرا و سایر.. گؤرونورکی قایتاق سؤزو تورکجهدیر. بو رقص، آذربایجان خالقینین رقصیدیر. وئریلن ایضاحلارا گؤره، قایتاق سؤزو اوجا داغ، یارادان داغ و سرت داغ معناسیندادیر. بو توپونیم نهایت ائتنونیمه (خالق آدی) چئوریلمیش. خالقین آدی، اَتهیینده یاشادیغی داغین آدیندان آلینمیشدیر؛ بو آد ایسه همن خالقین اَن چوخ سئودیگی و یاراتدیغی رقصین آدینا چئوریلمیشدیر. آنجاق بو دییشیلمه پروسئسی اوزون مدّتلی اولموشدور. 3- لزگی: لزگینکا آدی ایله مشهور اولان رقص، لزگی خالق رقصی کیمی قلمه آلینیر. لزگی کیشیلر طرفیندن تک و یا قادینلار طرفیندن قوشا رقص ائدیلیر. ایکی کیشی طرفیندن ایفا اولوندوقدا رقاصلارین جلدلیگی و ساییر مهارتینی نمایش ائتدیرهن یاریشا چئوریلیر. چوخ واخت خنجرله ایفا اولونور. مئلودیاسی ریتمیک، دینامیک و یونگولدور. «موسیقی اؤلچوسو 6/8 و 2/ تئمپیدیر».[18] بو رقص مرکّب فورمادا اولور؛ بیرینجی حصّه آرام-آرام سیچراییشلا باشلار، سونرادان تئمپی آرتیر و اورتا تئمپه کئچیر؛ نهایت جلد ریتمه چئوریلیر. «هم سولو، هم ده کوللئکتیو شکیلده ایفا اولونور».[19] کئچمیش سووئت آدی آلتیندا یاشایان بوتون قافقاز خالقلاری آراسیندا اَن چوخ یاییلمیش رقصدیر. چئشیدلی مختار جمهوریّتلر آدیلا پارچالانمیش منشأجه التصاقی دیللی اوغوز، قیبچاق-بولغار تورکلرین رقصیدیر. تورک طایفالارینین قهرمانلیق، جنگاورلیک، دؤیوش خاراکتئرلی و ائپیکلیگینی اؤزونده قورویاراق اورکلرده اوتوران بو گؤزهل رقصی، کیچیک لزگی ائتنوْسوُ آدینا باغیشلاماق عقله سیغمازدیر. نه اولسونکی، اونلار بیزیم بو قدیم رقصی داها چوخ منیمسهمیشلر. بو رقص (لزگی) قدیم آذربایجان رقصلریندن ساییلان آباری//آواری رقصینین گونوموزه گلیب چیخان آردیجیل داوامیدیر. لزگیلر دایماً تورک خالقلاری آراسیندا یاشامیشلار.«اساساً داغستانین جنوب شرقینده هابئله آذربایجاندا یاشایان خالق، اؤزلرینی «لئزگیآر» آدلاندیریرلار... عمومیّتله آذربایجان دیلینده تحصیل آلیرلار بیر قسمی ایسه آذربایجان خالقی ایله قایناییب قاریشمیشلار. دیللرینده فارس، عرب، آذربایجان و روس دیللریندن آلینمیش سؤزلر چوخدور».[20] «لزگیلر، تاریخده لکزیّه//لکز آدی ایله مشهور اولموشلار و لزگیلرین آوار خالقیندان اولدوغونو قید ائدیرلر».[21] لزگیلر نوح اوغلو «یافث» نسلیندندیرلر. قدیم تاریخ کتابلاری و شجرهنامهلرده یافث، تورکلرین اولو باباسی حساب ائدیلیر. علم عالمینه آوارلار//آبارلارین تورک دیللی خالق اولدوغو چوخداندیر بللی اولموشدور. لزگیلری آوار طایفاسینین بیر قولو حساب ائدن تاریخ کتابلاری بیزی بو قناعته گتیریب چیخاریرکی؛ بوگون لزگی آدی آلتیندا یاشایان خالقین اساس بؤلومو، اصلینده آسیمیلاسیا اولموش آبار//آوار تورکلریدیرلر. لزگی رقصی ایسه آذربایجان-تورک خالقلارینین رقصلریندندیر. لزگینکا اصلینده بیزیم مختلف ژانْرلی قایتاغی و جلدلیکله ایفا اولونان آذربایجان-تورک رقصیدیر. لزگینکا ؛ چین سرحدّیندن بالکانلارا قدر یاییلان و آت بئلینده دونیانی فتح ائدن، آتلارینین دیرناغیندا، دونیایا مدنیّت داشییان تورک خالقلارینین رقصیدیر. بو رقص، تورک ملّتینین بوتون دؤیوش حرکتلرینی اؤزونده قورویوب ساخلایان جلد و چئویک قایتاغی رقصینین بیر قولودور. بیر سیرا شمالی آذربایجان عالملری چوخ راحاتجاسینا اؤز مدنیّتیمیزی، اینجه صنعتیمیزین عنصرلرینی، لغت و آتالار سؤزلرینی، گلمه دامغاسی آلتیندا؛ روسیا، عرب، ارمنی و فارسلارا باغیشلاماقدا چوخ الی آچیق اولدوقلاری بیزلره آیدیندیر. بیزجه سووئت دورونده یازیلمیش ائنسیکلوپئدیادا، لزگی رقصی مادّهسیده همن عالملرین الی آچیقلیغیندان لزگیلره باغیشلانمیشدیر. [1] - سووئت انسیکلوپئدیاسی. ج 8، ص 126 . [2] - اینانج سؤزلویو، اورخان خنجرلی اوغلو، ص 136 . [3] -1939-جو ایلدن باشلاناراق تدقیق ائدیلن قوبوستان بؤلگهسی؛ اسحاق جعفرزاده، جعفرقلی رستمزاده، فیروزه موراد اوْوا و ساییر عالملر طرفیندن تام دقیق شکیلده اینجهلنمسهده، هلهلیک دوغما قوبوستانیمیزدا 6200 قایااوستو رسملر، 40دان آرتیق کوْرقان آشکار ائدیلیب، 100000دن آرتیق اکسپونات تاپیلیب. بیلگینلر طرفیندن آپاریلان کربن سیناقلاری و تئستلر، قوبوستانین 34000 ایل میلاددان اؤنجهیه ( اوست پالئولیت دؤورونه ) عاید اولدوغونو و قدیملیگین ثبوت ائدیر. قید ائتمک لازمدیرکی، بئش- آلتی ایل بوندان قاباغا کیمی، سهو اولاراق بو قایااوستو رسملرین قدیملیگی 7000 ایل میلاددان اؤنجهیه عاید ائدیلیردی. [4] - لغت نامه دهخدا، ج 7، دورهی جدید، ص 10740 . [5] - آذربایجان خالقینین سوْی- کؤکونو دوشونرکن، ص 508، میر علی سیداوف. کؤچورن: رحیم شاوانلی . [6] -بعضی عالملر بو سؤزو عرب منشالی «سماع» لغتی ایله ایضاح ائدیرلر حالبو کی ائشیتمک معناسی داشییان سماع سؤزو»«سمع» فعلیندندیر. بو ایسه عبرانیجه «شامو» سؤزوندن آلینمیشدیر. [7] -قدیم تورکلرده بؤیوک آللاه. بعض حاللاردا «تانیر قاراخان» آدی ایلهده قید اولور. [8] -قدیم تورکجهده شیطانین آدلاری. [9] -آباسی: ضرر وئریجی خبیث روحلارا دئییلیر. [10] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 5، صص 57 و 58 . [11] - آذربایجان قدیم فولکلور رقصلری، کمال حسناوف، [12] - فرهنگ ترکی به فارسی سنگلاخ، میرزا مهدی خان استرآبادی، به ویرایش روشن خیاوی، ص 260 و 261 . [13] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج5، صص 57 و 58 . [14] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 3، ص 8 . [15] - آذربایجان قدیم فولکلور رقصلری، کمال حسناوف، [16] - آذربایجان قدیم فولکلور رقصلری، کمال حسناوف، [17] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 3، ص 8 . [18] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 4، ص 211 . [19] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 4، ص 211 . [20] - سووئت ائنسیکلوپئدیاسی، ج 4، ص 211 . [21] - مجمل التواریخ گلستانه، صص 162 و 163 .
+
نوشته شده توسط Hesen UmudOghlu در جمعه ۳۰ دی۱۳۹۰ و ساعت
۲۰:۱۶ بعد از ظهر |
azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab pes_Arab