چئویرن: زهرا نعیمی
بوگون داخیل اولماق اوزره تاریخ بويونجا دارتيشيلميش اولان اؤزگورلوک، بير پروبلئم اولاراق اؤنميني قوروماقدادير. بو آنلامدا اؤزگورلوک قاورامي نين آناليزي آماچلانميشدير. چاليشمادا اؤنجه ليکله اؤزگورلوک قاورامي نين داشيييجيسي باخيميندان “آنتروپولوژيک “، ” ائتيک ” و”توپلومسال” آچيدان فرقلري تمله آليناراق چئشيدلي اؤزگورلوک آنلاييشلاري اورتايا قويولموشدور. بونا گؤره داشيييجيسي نين اينسان اولدوغو اؤزگورلوک بير اولاناق، داشيييجيسي نين کيشي اولدوغو اؤزگورلوک بير دَگر و داشيييجيسينين توپلوم اولدوغو اؤزگورلوک ايسه بير ايده اولاراق اله آلينميشدير. اؤزگورلوک ايستر دوشونجه ايستر ائيلهم آلانيندا ايرده لنسين بير اولاناق اولاراق قارشيميزا گلير. اؤزگورلوک قاورامي ائتيک آنلامييلا کيشي نين گئرچکلشديرديگي اؤلچوده / ياپيب-ائتديکلرييله آنيليرکن توپلومسال اؤزگورلوک ده کيشيلرين اؤزگورلوک نیته ليکلريني سوردورملرينه قاتقيدا بولونور.
بؤيله جه اؤزگورلوگون، باشدا اينسانين اولاناغي اولاراق و دیگر بويوتلارييلا باخيلديغيندا گئرچکلشديريله بيله جگي سونوجونا واريلميشدير.
1
اؤزگورلوک، تاریخ بويونجا بيربيريندن فرقلي آچيقلامالارلا آنيلميشدير. ايلک چاغدان گونوموزه دک فيلسوفلار، تئولوقلار، حقوقچولار، پوليتيکاچيلار اؤزگورلوک اوزََرينده دورموشلار. اؤزگورلوک، هم دوشونجه و هم ده اينسان ائيلملري سؤز قونوسو اولدوغوندا، ياپيلان دارتيشمالارا و اوغروندا وئريلن ساواشلارا باخيلديغيندا اؤنَميني قورويان بير قونو اولاراق اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک قارشيميزا چيخار. اؤيله کي، چئشیدلي آلانلارداکي قارشيليقلارينا باخيلديغيندا اؤزگورلوک؛ سياسي اؤزگورلوک، ائکونوميک اؤزگورلوک، باسين اؤزگورلوگو، سياحت اؤزگورلوگو، کيشي اؤزگورلوگو، توپلومسال اؤزگورلوک و بنزري چئشیدلرييله کنديني گؤسترير. سيخليقلا قوللانيلان اؤزگورلوک کلمه سي نين، بو آچيدان باخيلديغيندا، فلسفي آنلامييلا ايچريکلنديريلمه سي اؤنم قازانماقدادير.
بو يوللا، اؤزگورلوک قاورامي نين ائورَنسل بويوتلارييلا اله آلينماسي و اورتاق آنلاملاردا اوزلاشما ساغلانماسي ايستَنمکله بيرليکده، فلسفه نين ان تمل پروبلئملريندن اولان “اؤزگورلوک پروبلئمي”ني تانيتمادا دا قاورام اولاراق اؤزگورلوگون دارتيشيلماسي گرکلي گؤرولمکده دير.
اؤزگورلوک قاورامي / تريمي چوغو زامان “باغلي اولماما؛ ديشاريدان ائتکيلنمه ميش اولما؛ زورلانماميش اولما” (آخارسو 1994ا:146) يا دا “زورلامانين يوخلوغو، توتوخلو اولمايان بير وارليغين حالي، بير ائيلمده (فعل) بولونما ويا بولونماما” (ؤنئر 1995:12) اولاراق تانيملانماقدادير. آنجاق اؤزگورلوک ايله نلرين نیته لنديريلديگينه، کيمين اؤزگورلوگوندن و نه يين اؤزگورلوگوندن سؤز ائديلديگينه باخديغيميز زامان اؤزگورلوگو تورلرينه آييرماق يئرينده اولاجاقدير. داشيييجيسي باخيميندان اؤزگورلوک، اينسانين اؤزگورلوگو، کيشيلرين (ائتيک) اؤزگورلوگو و توپلومسال اؤزگورلوک اولاراق اوچه آيريلير (کوچورادي 1997:1). بونا گؤره “تور اولاراق اينسان اؤزگور مودور” سوروسو سورولدوغوندا چوخ چئشیدلي جاوابلارلا قارشيلاشماق مومکوندور. اؤرنه یین، ستوا(Stoa) آنلاييشيندا اصلينده “اينسان اؤزگور دئييلدير، آما اؤزگورلئشديريله بيلير” دوشونجه سي حاکيمدير. “ستواجيليق، اوسون (عاغلین) حاکیملیگینی، دوغايا اويقون ياشامايي، روحون سارسيلمازليغيني، دويومسامازليغيني اؤنه چيخارير” (آخارسو 1994ا:164) و اينسانين اؤزگورلوگو دوغايا اويقون ياشاماسييلا اورتايا چيخاريلابيلير. بورادا، اوسون ائگئمَنليگيني (زورونلولوغو) قبول ائتمک و بونا اويقون ياشاماق، بير نؤع اؤزگورلوگون شرطی اولاراق گؤروله بيلير. نؤوع اولاراق اينسانين اؤزگورلوگو قونوسوندا، پانتئيست گؤروشونون ده ائتکيسييله سپينوزا، “اينسان اؤزگور دئييلدير” جاوابيني وئرميشدير. سپينوزا’نين فلسفه سي بير زورونلولوق فلسفه سيدير: تانري هر شئيين ندنيدير و تک اؤزگور ندن ده تانري’دير. بو ندن ايچکيندير (immanent) و موطلق اولاراق سونسوز بير جؤوهردير. بو آنلامدا صيرف کندي طبیعتی نين زورونلولوغو ايله واراولان و ائتکينليگي يالنيز کنديسي ايله گئرچکلشديريلميش شئيه ‘اؤزگور’ دئییلير (ؤنئر 1995:40-44). سون تحلیلده، اينسانين اؤزگور اولوب اولماديغي نين بيلينمه سي، سپينوزا سؤز قونوسو اولدوغوندا، اينسانين کنديني بليرله مه گوجونون بيلينجينده اولدوغونو يا دا بو آنلامدا اينسانين اؤزگور اولدوغونو سؤيله مک يانلیش اولماز.
2
اؤزگورلوک آنتروپولوژيک آنلامييلا اينسانين بير اولاناغي اولاراق گؤرولور. اينساندا بؤيله بير اولاناغين اولدوغو تاریخ سورَجينده اينسانلارا باخيلديغيندا آچيقجا گؤروله بيلير. 20. يوزايلده سارتر، اؤزگورلوگو اينسانين وارليق ياپيسي نين بير اؤزَلليگي اولاراق اله آلميشدير و ” اينسان اؤزگور اولمايا محکومدور” دئميشدير. “سارتر، ذئهن ويا بيلينج ايله دونيا آراسينداکي ايليشکيني، اؤزگورلوک ايمکانيني، ايدئاليزم توزاغينا دوشمه دن قورويابيلمک آماجييلا، يئني باشدان دوشونورکن، رئاليزم ايله ايدئاليزمين تام اورتاسيندان کئچن زورلو بير يولو ايزلر” (بيئمل 1984:192). سارتر’ا گؤره، اينسان تمليندن اؤزگورلوکدور. ‘اينسان واراولوشونون اؤزوندن اؤنجه گلمه سي’ دورومويلا ايليشکيسينده اؤزگورلوک، اينسانين راستلانتيسال اولاراق بير بليرلنمه ميشليگه قاتلانماسي دورومونا قارشيليق گلير. بو آنلامييلا اينسانين اؤزو يوخلوقدور دئیيله بيلير. يوخلوغون (اينسان بيلينجي) ياپيسي سارتر’دا “اينسانين اؤزگور سئچيمي”دير. بؤيله جه اينسان سئچيملرده بولوناراق، تاساريملارييلا کنديني بليرلر.
سئچمه، سارتر’ين اؤزگورلوک آنلاييشيندا تمل بير قاورامدير. اؤيله کي اينسانين وارليغي، آنجاق کنديني سورَکلي اولاراق تاساريملاماسييلا مومکوندور. کندينه کندي اولاناقلارييلا اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک تاسارلاماق، کندي اولاناقلاريني سئچمک آنلامينا گلير. اؤزگورلوک و سئچمه هارداسا عيني آنلاما گلمکده دير (بيئمل 1984:123-128)
اؤزگورلوگون بير زورونلولوق اولاراق اينسان ياپيسيندا گؤرولمه سي بعضي سورونلاري دا برابرينده گتیرمکده دير. اينسانين دونيايا فيرلاتيلميش اولماسي، سقطليگيني يا دا بَليرلي بير يئرده دوغموش اولماغي سئچمير اولماسي و بنزري سورونلار سؤز قونوسو اؤزگورلوگون سينيرلي اولدوغونو دوشوندورمکده دير. سارتر بونا بو جاوابي وئرير؛ ” هيچ بير شئي مني سينيرلانديرا بیلمز’ آنلاميندا موطلق بير وارليق دئييليمدير من. واراولوشومون اولقوسال اؤگه لري، بَليرله ييجيلري واردير. آما ايشته بو اولقوسال بَليرله ييجيلر، منه اؤزگور سئچيشيمله بيرليکده وئريليرلر. اونلارا قارشي توتوم قويابيليريم. سؤزگليمي يئر دگيشديريرکن ياپديغيم کیمی اونلاري ردد ائده بيلير، قبول ائتمه يه بيليريم” (بيئمل 1984:144). دئمک کی اولقوسالليق دا اؤزگورلوگون اؤزونده، اؤزگورلوکله بير بوتون اولاراق قبول ائديلمکده دير. سون نؤقطه ده اينسان اؤزگور اولدوغو اوچون بوتون ياپديقلاريندان سوروملودور.
سارتر’دن فرقلي اولماقلا بيرليکده پلاتون آچيسيندان باخيلديغيندا دا اينسانين بير اولاناغي اولاراق گؤرولن اؤزگورلوگون ياپيسال بير نیته ليک داشيديغي ايزله نير. پلاتون ” دؤولت” ياپيتي نين 10- جو کیتابيندا آنلاتديغي “ار افسانه سي” ايله اؤزگورلوگون اؤزَل بير يانيني اله آلماقدادير. “ار افسانه سي” اساس اولاراق بير ميتوسدور. بورادا بير ارين اؤلدوکدن سونرا هادئس’ده گؤردوکلري حيکايه لشديريلرک آنلاتيلماقدادير. تملده روحون اؤلومسوزلوگو فيکرينه دايانان ميتوسدا “اردم-اؤزگورلوک” اوزََرينه قورولو بير تمثيل سؤز قونوسودور. “پلاتون’دا موتلولوغون بيريجيک يولو اردمدير. هر وارليق کندي بَليرلنيمينه آنجاق کندينه اويقون اردمله اريشه بيلديگي کیمی، روح دا کندينه اويقون اردمله آنجاق کندي بَليرلنيمينه اريشه بيلير” (آخارسو 1998:106). بو ندنله اردملي اولماق، ياشاملا قازانيلاجاق بير شئي دئييلدير. اردمه فلسفه ايله اولاشيلابيلير، باشقا بير دئييشله موتلو اولماق فلسفه يه (بيلگه ليگه) باغلانماقلا مومکوندور. “اردمين افنديسي يوخدور”: اردملي اولماق اوچون باشقا بيرينه گؤره جه ائحتيياج يوخدور. هر اينسان ان باشدا بونا گؤره ياشام بيچيميني سئچمه يي اؤیرَنمَليدير. ياشام بيچيميني سئچن کيشي گؤرونوشلر دونياسينا دوغماسييلا بيرليکده پک چوخ شئيي اونودور. بو آشامادان سونرا ايسه زورونلولوق بشسلاماقدادير. سؤزگليمي اردملي ياشامي سئچن اينسان باشقا جور ياپاماز، اردملي اولمانين زورونلولوغو ايله قارشي قارشييادير. بَليرتمک گرکیر کی يالنيز اردملي اينسان اؤزگوردور، چونکو يالنيز او کندي ايستَنجينه اويار، اونون روحوندا ائگئمن اولان عاغيلدير. عاغيللا ائيله يَن کيشي بيلگه ليگه باغلانميشدير.
3
اؤزگورلوگون فلسفه تاریخينده کی سئيرينه و اينسان ائيله ملرينه باخديغيميزدا کيشيده کی آنلامييلا اؤزگورلوک گونده مه گلمکده دير. اؤنجه ليکله بَليرتمک گرکیر کی داشيييجيسي نين کيشي اولدوغو و داشيييجيسي نين اينسان اولدوغو-(بير اولاناق اولاراق اؤزگورلوک)-اؤزگورلوک بيربيريندن فرقلي شئيلردير. کيشي نين بير اؤزَلليگي اولاراق باخيلديغيندا اؤزگورلوک، اونو “گئرچکلشديرن” کيشيده واراولان بير اولاناق اولور (کوچورادي 1997:5-6). کيشي اؤزگورلوگو چئشیدلي ائتکينليکلرده اؤزَلليکله ده اينسانلارآراسي ایلیشکیلرده-ائيله مده- کيشيلر اوچون بَليرن بير اولاناقدیر.
بورادا اينسانسال اولاناقلارا گؤره، اينسانين دَگري نين بيلگيسينه گؤره دوزنله نن ایلیشکیلرله و بونلاري قورومايا ایلیشکین ائيله ملرييله اينسان، ائتيک اؤزگورلوگويله آنيلير. بؤيله جه اؤزگورلوک، دَگرلي ائيله مده بولونما اولاناغي اولاراق گؤرونور.
بونا گؤره داشيييجيسي نين کيشي اولدوغو اؤزگورلوک تورونو “اؤزگور کيشي کيمدير” سوروسويلا بَليرلمک يئرينده اولاجاقدير. داشيييجيسي نين کيشي اولدوغو اؤزگورلوک گؤروشونون بير اؤرنه یي فیلسوف نيچه ده قارشيميزا چيخار. گئنَل آنلامييلا، نیچه فلسفه سي نين آنا چيزگيسي کندي چاغينا توپدان بير قارشي چیخیشدا عبارتدیر. گئرچکتن ده نیچه ’ نين بوتون ايسته ديگي چاغينداکي اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک عاغيلجيليغا، فلسفه ديزگلري و تاریخ آخيملارينا و ده چاغينا ائگئمن اولموش تاریخ گؤروشونه قارشي چيخاراق اينساني قورتارماقدیر. بو باخيمدان نیچه ، دوغايا يؤنه ليک اولان سقراط –اؤنجه سي یونان کولتورونو اؤنَمسَر. بورادا فلسفه ايله تراگئديانين درين ياخينليغي سؤز قونوسودور. آنتيک يونان’ين صنعت آلانينداکي باشاريلاري، گوزلليک، آهنگ و يئتکینليک ايدئاللاي نين ايلهام وئريجي بير سوموتلاشماسيني ايفاده ائدر. “بونا گؤره صنعت، سورَکلي گليشيميني بيري آپوللونياق دیگري ايسه ديونيسياق اولماق اوزره تملده ايکی ضد قودرتين قارشيليقلي ائتکيله شيمينه بورچلودور” (وئست 1998:178-179). آنجاق ديونيسياک عنصورو ياشامين تملينده آغيرليغيني گؤسترير. تراگئديا ياشامين اؤزونده واردير. ياشام، ايچينده بارينديرديغي چلیشکیلردَندير کی اينساني بير طرافدن اؤزگور اولما چاباسينا سوروکلرکن دیگر طرفدن قَدَر و ائوره نين قورولو اولوشو فيکري ايله قارشي قارشييا بوراخیر. ” تراگئديادا اله آلينان اينسان، آلينيازيسي و قرار اؤزگورلوگو ايله باش باشا قالميش تک اينساندير” (آخارسو 1994ب:131)
نیچه دينه شوبهه ايله باخيردی؛ نیته کيم نیچه ’نين آدي، “تانري’نين اؤلومونو اعلان ائدن” بيلديريسي ايله باتي کولتور و اويقارليغي اوچون ديني اينانجين آرتيق ساوونولاماياجاغي قدر دئژئنئره اولدوغو دوشونجه سييله آنيلير. نیچه سادجه خيريستييانليقداکي دئييل يئرينه قویولا بیله جک، هر نه قدر دين دوشمانليغيني آيدينلانما’نين اؤزگور دوشونجه سييله پايلاشسا دا، ان آشيري شکلييله تانري’نين يئرينه اينسانا تاپينماغي کئچيرن هومانيزمه داير ائلئشتیريسيني ده عکسيک ائتمئز. (وئست 1998:176-178)
نیچه ’نين “اؤزگور کيشي” سيندن سؤز آچماق اوچون اؤنجه ليکله اينسان گؤروشونو و اينسانين دَگرلرله اولان ايلگيسينده نیچه ’نين آنتروپولوژيسيني بيلمک گرکمکده دير. بو نؤقطه ده نیچه’نين ياشامين اؤزو و ایچریگی اولاراق گؤسترديگي، عيني اؤنَمده ياشامي جانليليق و ياشامسالليق ايله نیته له يَن “گوج ايسته مي” قاورامي قارشيميزا چیخار. ياشامين آنلاميني “گوج ايسته مي” اولاراق گؤسترن نیچه بو يوللا، ياشاما ايستَنجيني داروين’ين ياشاما ساواشي / دوغال آييقلانما تئوريسييله بنزرليگينده دَگرلنديرير و اخلاق گؤروشونون ده تملينده؛ گوجسوزلرين يوخ اولدوغو و گوجلولرينسه يوکسک بير سوي ياراتديقلاري دوشونجه سيندن يولا چیخاراق اينسان ياشامي نين بير باريش و چیخارلارين اورتاقليغي اولاراق گؤرولمه يه جه گيني گؤسترير. بو توردن بير اخلاقا ” کؤله اخلاقي” ياراشديرماسيني ياپان و ” آنجاق، زامانين اخلاقينا ساواش آچان، اينسانليغي بو ‘کؤله اخلاقي’ندان قورتارماغا اوغراشان نیچه ، اينسانلارا يئني ارَکلر(هدفلر)، يئني دَگرلر گتیرمه يه ده چاليشميشدير؛ ييغين (ایزدیحام) کنديني فدا ائدَرک، يوخ اولاراق ‘اوست اينسان’ي بکله يه جکدير” (آخارسو 1994ب:134)
نیچه “بؤيله بويوردو زردوشت ” (1885) کیتابيندا، گئرچکليگي دَگرلنديريشطرزلرينهگؤره اوچ آيري اينسان تيپيندن سؤز آچميشدير. سمبوللرلهنیته له ديگي بو اوچ تيپ؛ ” دَوه اينسان”، “آسلان اينسان” و “چوجوق اينسان” اولاراق اؤزگورلوک باغلاميندا اله آلينير. يالنيزليغي نين دادينا وارميش اولان و ايداره ائديلمَکدن خشنود اولمايان اينسان، روحون بو بيربيرييله ایلیشکیلي اوچ مئتامورفوزونا (دگيشيمینه) اوغرار. بونا گؤره “دوه اينساني” سورو (ييغين) ايچينده ياشايان، موراللاري يوکلنن، توپلومون داياتمالارينا گؤره ائيله يَن اينساندير. زيرا، بو تيپين ان بَليرگين اؤزَلليگي اؤزگور اولابيلمه اولاناغينا صاحیب اولماسيدير؛ بو اينسانين سيرتيندا داشيديغي يوکدن سيلکینَرک قورتولما شانسي واردير. بير خيريستييان (ديني موراللارا گؤره ائيله ين اينسان)، بير سوسياليست (ايدئولوژي نين گؤزلوکلرييله ائيله ين اينسان) و اورتاجيلار (فرقلي موراللارا گؤره قايپاقجا(دگیشکن) ائيله ين اينسان) بو تيپ قاپساميندا دَگرلنديريليرلر. “آسلان اينسان” سؤز قونوسو اولدوغوندا نیچه ، بو تيپه اؤزگور اينسان دئمکدن گئري قالماميشدير؛ آمورال (amoral-qeri əxlaqi) اولاراق نیته لنن آسلان اينساني، موراللارا قارشي قويما و اونلاري ييخما قودرتينه صاحیبدیر. بورادا ديققتي چکن نؤقطه، کيشي نين بو آشامادا بؤيوک بير تهلوکه ايله قارشي قارشييا قالماسيدير: توم موراللاري ييخماغا داوام ائدن کيشي نيهيليزمين قوجاغينا دوشه بيلير، چونکو نیچه بو دورومو “بؤيوک قوپما” آديني وئرديگي بير دوروملا تمثيل ائدر. “بؤيوک قوپما”نين گئرچکلشمه سييله کيشي ايکی دوروملا قارشي قارشييا قالير:
اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک نيهيليزمه سوروکلنمک يا دا ” چوجوق” سمبولو ايله تمثيل ائديلن اوست اينسان ايدئالينا يوکسلمک.
” چوجوق اينسان” دونياني عینی بير چوجوق کیمی کندي پئرسپئکتيويندن، چوجوقجا گؤره بيلن، باشقا بير دئييشله هر اونوتدوغوندا يئنيدن باشلايان، کین گودمکدن اوزاق، ايچگودولرييله و جوشقولارييلا دونياني باغيمسيز دَگرلنديره بيلن و يئنيليکلرله ائيله ملريني گئرچکلشديرن کيشيدير. کنديني بو اؤزَلليکلري نين ده ائتکیسييله آشان کيشي تراژيک بير نیته ليک قازاناراق، سورودَن و تانري’دان اوميديني کسميش، کنديسييله اوزلشميش و ياشاميني جوشقولارييلا يئنيدن قورموش اولان کيشيدير. سون تحلیلده دئییله بيلير کی “اينسان، حئیوانلا ‘اوست اينسان’ آراسينا باغلانميش بير کؤرپودور. اينسانين اصیل بؤيوک اولان يؤنو ده بير ارَک دئييل، بير کؤرپو اولوشودور. اوست اينسانا اولاشماسي اوچون اينسانين کنديني يوخ ائتمه سي گرکیر” (آخارسو 1994ب:135)
نیچه ’نين اوزلاشيمجي اخلاقا اويقولاديغي آچيقلاماسي، نيهيليزمين قوجاغينا دوشمه يه قارشي قورويوجو بير دوشونجه ني گؤز اؤنونه سَرميشدير. “نیچه ’نين بيرئيه، ياراديجيليق و شو آنا دؤنوک وورغوسو یاسپئرس، مارسئل، سارتر’رین واراولوشچولوغونا يانسير. اوتانتيکليک و بيرئيين ياشامييلا ايلگيلي سوروملولوغو (زامان زامان بَليرسيز آنلاملي اولسا دا) باشات دَگرلر حالينه گلير” (وئست 1998:189-199). داشيييجيسي نين کيشي اولدوغو اؤزگورلوک بحثینده، رومانلاريندا سيخ- سيخ “اؤزگور کيشي” اولاراق گؤستريله بيله جک اؤرنکلرله قارشيلاشديغيميز فرانسيز واراولوشچو يازار آلبئرت کامو’دان سؤز ائتمک يئرينده اولاجاقدير. کامو کندي اؤزگورلوک گؤروشونو، سارتر’ين اؤزگورلوک قاوراييشي ايله حئسابلاشماسيندا اورتايا قويموشدور. بو نؤقطه ده کامو واراولوشچولوق فلسفه سي و سيياستينه اولدوقجا فرقلي بير يوروم گتيرميشدير. او، سارتر’دان ان چارپيجي بير بيچيمده “آبسورد-بیهوده” قاورامي يوکله ديگي آنلاملا آيريلير. سارتر آچيسيندان باخيلديغيندا “آبسورد”؛ اينسان ياشامي نين و واراولوشونون آنلامسيزليغي ايکن کامو’دا “آبسورد”؛ بيزه ائيله مدن باشقا بير آلترناتيو بوراخمايان دوروموموزون توتارسيزليغي اولاراق يوروملانير.
کامو سؤز قونوسو اولدوغوندا، تانري’نين يوخلوغو، نيهايی بير آماجي اولمايان اينسانين واراولوشونون آنلامسيزليغينا و ساچماليغينا قاتقيدا بولونان بير دوروم اولاراق آلقيلانير.
حتی “‘ابسورد’، تانري’نين يوخلوغونون دوغرودان بير سونوجودور؛ دين اولماديغيندا اينساني اؤزلملرله دونيا آراسينداکي اويوشمازليق کسکین بير حال آليیر.” (وئست 1998:210)
اويومسوزون (آبسوردون) تانيميندا بير قيياسلاما سؤز قونوسودور. اينسان اوچون ائورَن اوسا (عاقلا) آيقيريدير، ساچمادير: اينسان کندي چرچیوه سي ايچينده اويوملودور و دونيا دا کندي چرچیوه سي ايچينده اويوملودور. اويومسوزلوق بو ايکيسي نين قيياسلانماسييلا مئيدانا گلير. شؤيله کی، اينسان آچيقليق ايسته گينده دير؛ قارشيسينداکي ايسه (ائورن) بو آچيقليق ايسته گينه قارشيليق وئرمز، باشقا بير دئييشله هر شئيي بيلمه ايسته گيميز قارشيسيندا عاغليميز گوجسوزدور. آبسورد، دونيا (ايرراسيونال اولان) ايله اينسان (راسيونال اولان) آراسينداکي ایلیشکیده کنديني گؤسترير. آنجاق بو ایلیشکیده کی قوپوقلوق/اويومسوزلوق کامو’نون آبسورد دئديگي شئيين تا کنديسيدير.
کامو اثرلرينده آبسوردو ايکی يؤنويله اينجه له ميشدير. ايلک آنلامييلا آبسورد، آنلامي اولمايان هر شئيدير. بو باغلامدا، کامو’نون “Sisyphos Söyleni” (1942) دئنه مه سينده ‘آبسورد دیوارلار’ تعبيريني اونتولوژيک آنلامييلا آچيقجا قوللانديغي گؤرولور. ايکینجي آنلامييلا آبسورد دونيا ايله اينسان آراسينداکي ایلیشکی نين ائپيستئمولوژيک يؤنويله اله آلينيشيدير. بو آنلامييلا آبسوردون اورتايا چیخیش يوللاري چئشیدليدير. اؤزَلليکله آبسورد دویقوسو، حياتين مونوتونلوغو(دَگیشمزلیگی)، زامانين اؤلدوروجو بير عنصور اولاراق آلقيسي، اينسانين کنديسينه و چئوره سينه يابانجيلاشماسي، بلکه ده ان اؤنمليسي، کيشي نين اينسان اولاراق دورومونون يعني اؤلوملولوگونون قاچينيلماز بير سون اولدوغونون فرق ائديلمه سي کیمی گؤرونوملرييله اينسانين بير رئاليته سي حاليني آلير. بيلينجلي اينسانين رئاليته سي اولاراق آبسورد ياشامين اؤزونده واردير. اينسانين حياتي نين کسين و بير او قدر ده ايلکل اولان يعني (اؤلوم ايسه) اويومسوزلوق دویقوسونون اؤزونو مئيدانا گتیرير. اؤيله ايسه نه ياپماليدير؟ کامو ياپابيله جه گيميز تک شئيين ياشاماق اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک اولدوغونو سؤيله يه جکدير. ساچما بير گئرچک و اؤزگورلوک اولاراق قارشيميزا گلير. “Sisyphos Söyleni”نده(1942) کامو سؤزلرينه “گئرچکدن اؤنملي اولان تک بير فلسفه سورونو واردير: اينتيحار” دئيَرَک باشلار (کامو 2002:15). بؤيله جه آبسورددن قاچيش يوللاري اولاراق گؤردوگو اينتيحاري و اوموت ائتمه يي درينلمه سينه ايردَلر. ” يازيلاري نين اؤنملي بير بؤلومونده ساچماليق ياشانتيسي يا دا مئتافيزيک يوخساييجيليق دئنه ييمي اوزََرينه اگيلن کامو، بو دئنه ييمين اينسانا گؤسترمه سيني ايسته ديگي ائتيک باشقالديري نين اولاناقلاري ايله آچيملامالاريني بَليرگينلشديرمه يه چاليشميشدير.” (اولاش 2002: 273). بونا گؤره آبسوردون ايلک گئرچگي، ‘مئيدان اوخوما’ دير.
” Sisyphos Söyleni” اينتيحار اوزََرينه بير ئدنه مه ايله آچيلير و داها سونرا باشقالديري ايزله گي سوردورولور، داوام ائتدیریلیر. تمل بيلديريسي، واراولوشون اويومسوزلوغونا قارشي گئرچک باشقالديري نين اينتيحار دئييل، ياشاماغي سوردورمک اولدوغودور. اينتيحار بويون اگمه نين منطيقي سونوجونا گؤتورمکدن باشقا بير شئي دئييلدير. گئرچک باشقالديري اوزلاشمادان و کندي ايراده سي ديشيندا اؤلمکدير” (O’brien1984:31).
”Sisyphos Söyleni” کامو’يا واراولوشون بوشلوغونون گوجلو بير ايمگه سيني وئرير. Sisyphos، بؤيوک بير قاياني يوکسک بير تپه نين اوستونه چیخارماغا و سادجه قايانين هر سفرينده آشاغييا يووارلانيشيني گؤرمه يه و گؤرَويني ابدي اولاراق تکرار ائتمه يه محکوم ائديلميشدير. کامو’نون بورادا گؤسترمه يه چاليشديغي يالنيزجا واراولوشون ساچماليغي نين “بيلينچلي” قبولونون بيزي اؤته دونيا اينانجيندان، اوموتدان قورتاراجاغي؛ گوزلليک، حظ و واراولوشسال آنلارلا کنديميزي شيمدييه وئرَرَک ياشامانين گرکليليگيدير. کامو، Sisyphos سیسیفوس-لا باغلی يورومونو بير مئيدان اوخومايلا تاماملار: ” ‘سيسيفوس’و موتلو اولاراق تاسارلاماق گرکیر” (کامو 2002:131). مئيدان اوخوما حياتا گئرچک دَگريني وئرير. آبسوردون گئرچگي حياتدان باشقا هر شئيه ايلگيسيزليکدير و بو ايلگيسيزليک ده اصلینده اينسان ياشاماغي قبول ائده جکدير. بو آشامادا بير دَگرلر سينيرلاماسي، بير سئچمه سؤز قونوسو دئييلدير. بورادا اويومسوز اينسانين اخلاقي، بير نیته ليک اخلاقي اولماقدان چيخميش و نيجه ليکلر اخلاقينا يوکسلميشدير.
اينسانجا اؤزگورلوگون ايکی آنلامي واردير: اؤلوملولوک و اويومسوزلوک. اؤزگورلوگون فرقينه واران کيشي اگر اينتيحار ائتميرسه ياشاماغا اوَت دئميشدير و بو دونيايا باشقالديرميشدير. باشقالديرما، گئرچکده اينسانين بو دونيايا بير آنلام قاتما چاباسيدير. کامو اثرلرينده باشقالديرما ايله ايلگيلي ياپديغي ساپتامالاريندا اؤنملي بعضي آيريليقلاري اورتايا چیخارير. اونا گؤره آنلامسيزليغين بيلينجي ايکی يول آچماقدادير. سؤز قونوسو باشقالديري نين ايلک اؤرنه گي کامو’نون ” کاليگولا ” (1945) ايسيملي اثرينده گؤزلنير. بوراداکي آنلامييلا باشقالديري کامو طرفيندن بير فلاکت اولاراق گؤرولور و اولومسوز بير آنلام يوکلنير. کيشيلرين حياتي بوش ياشامالاري، مورالدان يوخسون اولمالاري و ائيله ملرينده سينير تانيمامالاري ايستنمه ين بير دوروم اولاراق گؤرولور. بو حالدا، نيهيليزمين بَليرله ديغي بير ياشام طرزينه قارشيليق کامو، ياشامداکي توم اوموتسوزلوغا راغمن ايکینجي بير يول اولاراق کيشي نين دیگر اينسانلارين دورومونو گؤرَرَک، توپلومسال اولاني ديققته آلاراق باشقالديريسيني گؤسترير. بو آنلامييلا باشقالديران اينسان دونيانين مؤوجود دورومونا و بير دَگر آدينا باشقالديرماقدادير. بورادا بَليرله ييجي اولان کيشي نين ائيله ملرينده سينير تانيييب تانيماماسي دوروموندا کنديني گؤسترير.
کامو “وبا” (1949) آدلي رومانيندا اويومسوزلوق، “گنچ و کسينليکله معصوم بير چوجوغون، آچيقلاماسي اولمايان بير وبا سالقيني (ائپیدئمیسی) سونوجونداکي آجيلي اؤلومونده تمثیل ائديلير.
وبانين کئيفيليگي واراولوشون ساچماليغييلا پارالئلليک گؤسترير. رومانين سونوندا کاراکتئرلردن بيري بؤيله دئییر: ‘آمما وبا دا نه دئمک اولور؟ او، حياتدير و هامیسی بوندان عيبارتدير” (وئست 1998:210). رومانين باش قهرماني اولاراق قارشيميزا چيخان دوکتور ريوکس’ون وبايا قارشي باشقالديريسي، ايچينده بولوندوغو دوروما- شيمدييه آنلام قاتماسي و کندي اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک دَگري نين سينيرلارييلا ائيله مه سي، توم آچيقليغييلا بير “اؤزگور اينسان” اؤرنه ییني تمثیل ائتمکده دير.
4
کيشيلرين ائتيک اولاراق اؤزگورلوگوندن سؤز ائدرکن، ان باشدا دا بَليرتميش اولدوغوموز “توپلومسال اؤزگورلوگو” ده اله آلما گرکليليگي اورتايا چیخار. داشيييجيسي نين توپلوم اولدوغو اؤزگورلوک بير توپلومداکي اؤزگورلوک دورومونون ايرده لنمه سييله اورتايا چیخاريلابيلير. باشقا بير دئييشله توپلومسال اؤزگورلوگون سورَکلي گئرچکلشمه سيني ساغلاياجاق اولانلار، هر چئشید يؤنه تيم ايشلرييله اوغراشانلارين ائتيک اؤزگورلوکلرييله ايلگيليدير (کوچورادي 1997:12).
توپلومسال اؤزگورلوک بير فيکیر و بير دَگر اولاراق قارشيميزا گلير. گئرچکدن ده توپلومسال اؤزگورلوک دئییلدیگینده چئشیدلي اؤزگورلوکلر عاقلا گلير. ان گئنَل آنلامييلا توپلومسال اؤزگورلوگه باخارکن ‘توپلومسال ایلیشکیلر يؤنويله کيشي’ يا دا تک باشينا ‘سيياسال بير بيرليک’ اؤلچوت آلينابيلير (کوچورادي 1960:33). بير اولکه ده تمل کيشي حاقلاري نين قوروناقلي اولماسي ايله چئشیدلي کامو اؤزگورلوکلري نين دؤولت آيقيتلارينجا (جیهازلارلا)، يورتداشلارين تمل حاقلاريني گووَنجه يه آلاجاق شکیلده دوزَنلنمه سي کیمی قوشوللارلا توپلومسال اؤزگورلوگون وارليغيندان سؤز ائديله بيلير. کامو حياتينداکي اؤزگورلوک، يورتداشلارين سياسي حاکلاريندان يارارلانمالاري آنلامينا گليرکن اؤته ياندان بيرئيسل اؤزگورلوک ده بير آنلامدا، قانونلار آراجيليغييلا دؤولت اوتوريته سي نين بيرئي قارشيسينداکي توتومونا باغليدير. باشقا بير ايفاده ايله “دؤولتين اينسان اؤزگورلوگو قارشيسيندا آلديغي توتوم او اؤزگورلوگون سينيريني تعيين ائدئر. بو باخيمدان، دؤولت اوتوريته سي ايله اينسان اؤزگورلوگونو بير آرادا گؤرمک لازيمدير” (ؤنئر 1995:80).
20- عصرین اؤنده گلن دوشونورلريندن اولان هاننا آرنت سيياسال يئتکه (سلطه)، اؤزگورلوک، سيياسال يارقي و کولتور کیمی قونولار اوزََرينده دوردوغو “کئچميشله گله جک آراسيندا” (1961) آدلي کیتابيندا اؤزَلليکله ‘اؤزگورلوک ندير’ سوروسونو يانيتلاماغا چاليشير. آرنت، اؤزگورلوگو بير پروبلئم اولاراق دوشونجه آلانيندا دَگرلنديريرکن اؤته ياندان، گونلوک ياشامين بير گئرچگي اولاراق قارشيميزا چيخان سياسي ائيله مين دوغرودان آماجي اولاراق گؤسترديگي اؤزگورلوگو، اينسانلارين سياسي بير اؤرگوتلنمه ايچَريسينده بير آرادا ياشامالاري نين سببي اولاراق گؤرور (آرنت 1996:195-199). آرنت، تاریخ بويونجا اؤزگورلوگون ان اويقون آلانيني ‘بيلينجين ايچ آلاني’ (گؤنول و عاغيل آلاني دئييل- کيشي نين ايچسلليگي) اولاراق اله آلان تئوريلرين، ال ایله توتولور بير گئرچکليک آلانيندان باغيمسيز دوشونولمه يه جه گيني بَليرتير. “اؤزگورلوگون (freedom) اؤنجه سينده، اؤزگور (free) اولماق اوچون اؤزگورلشمه نين (liberation) بولونماسي گرکديگي آچيقدیر” (آرنت 1996:201).
بو آنلامدا اؤزگور اينسانين کنديني سؤزله و ائديمله (عمل له) داخیل ائده بيله جگي، سياسي اولاراق اؤرگوتلنميش بير دونيايا، کاموسال آلانا ائحتيياجي واردير.
آرنت’ين گؤروشلري کاموسال آلانين گئريله ديگي يؤنونده دير. اونا گؤره مودئرن چاغين اورتايا چيخماسييلا کامو آلاني نين گوج ایتیرمه سی آراسيندا دوغرودان بير ایلیشکی سؤز قونوسودور و اؤزَلين بو آنلامدا گئنشله مه سييله اينسانلار کندي تَکیل (منفرد) دئنه ييملري نين اؤزنَلليگينه حبس اولموشلار.(آرنت 2000:92-103).
”اينسانليق دورومو” (1958) آدلي چاليشماسييلا آرنت ايکی نؤوع ياشامدان سؤز ائدَر: ” vita activa ” (ائيله يَرَک ياشاما) و ” vita conteplativa ” (سئيرائدَرَک ياشاما). ” ويتا آکتيوا”نين تملينده، اينسانين دوغادان بير وارليق اولماسييلا بيرليکده دوغاني آشما يئتيسينه صاحیب اولاراق اؤزگور ائيله يه بيله جَگي ساوونولموشدور. “ويوا آکتيوا” قاوراميني 3 تَمل اينساني ائتکينليگي، امَک، ايش و ائيله مي ايفاده ائتمَک اوچون قوللانان آرنت، اينساني اؤزگورلوگه گؤتورن و بو ائتکينليکلرين ان ياخشی ياپيلديغي آلان اولاراق سيياستي گؤسترير. اؤزگورلوک ايله اؤزگورلوک قاورامي و پروبلئم اولاراق اؤزگورلوک سياسي اولان آراسينداکي بو قارشيليقلي باغيمليليق آنلاييشي نين، مودئرن چاغين توپلوم تئوريلري ايله ضیدلشدیگيني گؤسترن آرنت، اؤزگورلوک پروبلئمينه تاریخي آچيدان باخيلديغيندا، خيريستييان گلنَگي نين، اؤزگورلوگو سياسي ياشامدان باغيمسيز قيلان “اؤزگور ايسته م-ایراده” دوشونجه سي نين (آنتيک يونان قاوراييشي نين ترسينه) تَمَلسيز اولدوغونو دوشونور (آرنت 1996:212- 223). اؤته ياندان، اؤزگورلوک ايله ائگئمَنليگين بيرليکده واراولمالاري ايمکانسيز ايکی دوروما قارشيليق گلديکلريني اؤنگؤرَن آرنت، اؤزگورلوگو ايسته مين بير نیته ليگي اولاراق دئييل ده ياپمانين و ائيله ملرين بير پارچاسي اولاراق دَگرلنديرمکده دير.
5
سون سؤزده، اؤزگورلوک قاورامي داشيييجيسينا گؤره اوچ فرقلي نؤوعده، اينسانين بير اولاناغي ياپيسالليغي اولاراق، بو اولاناغين بير کيشيده گئرچکلشمه سييله بير نیته ليک اولاراق و توپلوملا ایلیشکیسينده بير ايدئیا(ایده) اولاراق قارشيميزا گلير.
اؤزگور اولما، اينسانين ان باشدا اينسانليق اؤزَلليگيدير. اينسانين ان تمَل پروبلئملريندن بيري اولاراق بَليرن اؤزگورلوک پروبلئمينه باخارکن، قاورام اولاراق اؤزگورلوکدن نه آنلاشيلديغيني بيلمک، اينسانين- کيشي نين- بيرئيين بو آنلامدا بير دَگر اولاراق قارشيميزا گلن اؤزگورلوکله بيرليکده آنيلماسي و چئشیدلي آنلاملارييلا اؤزگورلوکلرين الده ائديليشينده، اينسانين دَگري نين بيلگيسييله حرکت ائديلمه سي گرکمکده دير. باشدا دا سؤيله نديگي کیمی چئشیدلي آلانلارداکي قارشيليقلارييلا بيربيريندن چوخ فرقلي آنلاملاردا قوللانيلان اؤزگورلوک قاورامي اؤزَلليکله ده ائتيک آنلامييلا، کيشي نين گئرچکلشديرديگي اؤلچوده- ياپيب ائتديکلرييله گونده مه گلير. چونکو توپلومسال اؤزگورلوک ده کيشيلرين اؤزگورلوک نیته ليکلريني ياشامالارينا، سوردورمه لرينه ايمکان وئرير.
اؤزگورلوک ايستر دوشونجه آلانيندا، ايستر ائيله م آلانيندا اينجه له نسين تملده بير اولاناق اولاراق بَليرير. سون اولاراق، بو نؤقطه ده کانت’ين “صاف عاغلين ائلئشتیريسي-تنقیدی”نده اورتايا قويدوغو دوشونجه لريندن قيساجا سؤز ائتمک يئرينده اولاجاقدير. کانت اؤزگور اولماديغيميز تقدیرده ائيله ملريميزدن سوروملو توتولا بیلمه یه جَگیمیزی دوشونور. بونا گؤره ائيله ملريميزه اخلاقي يارقيلار يوکله يه بيلمه نين شرطی، اخلاقين تمَل آماجلارینین اؤزگورلوک اولماسييلا مومکوندور. بو نؤوع بير قاوراييشدا اؤزگورلوک اينسان عاغلی نين اورَتديگي بير فيکیر اولاراق قارشيميزا گلير. بيرئي، آنجاق عاغلین اورونو-محصولو اولان “ائورَنسل بير اخلاق ياساسي”نا اويقون اولاراق ائيله ديگينده اؤزگور و اخلاقي بير ائيله مده بولونموش اولور. اخلاقي بير ائيله مده بولونماق بيرئيين بَليرلي ايستک و چیخارلاريني آسان و يالنيزجا دوغرو اولاني ياپما نييتي نين بير سونوجودور.
باشقا بير دئييشله اؤزگورلوک اينسانلار اوچون بير اولاناقدیر و بو آنلامدا گئرچکلشديريله بيلير.
قایناق: دوشون بلوقو
azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab