پارتلار یا همان اشکانیلار ایرانین ان بؤیوک امپراتورلارینی تشکیل وئرمیشلر. بو امپراتوری ماوراءالنهردن توتوب بین النهرینه قدر اوزانیردی، بئش یوزایل ده حکومت سورموشلر. بیلیریک ایرانین تاریخی باشدان باشا استعمارگرلر طرفیندن تحریف اولموش، اؤزه للیکله پهلوی رژیمینده ۵۰ ایل تمام بوتون تاریخی اولایلاری و حقیقتلری تحریف ائدهرک یالان سؤزلرله دولدورموشلار. او جمله دن اشکانی امپراتورلوغو بو تحریفلردن جان قورتارا بیلمه میش و اولایلاری ترسینه گؤسته ره رک یالانلاری حقیقت یئرینه سوخموشلار. ایران تاریخینین ان قارانلیق دوره لریندن بیری ساییلان همین پارتلار دورانیدیر. اونلار ۴۷۷ ایل حکومت سورموشلر، آنجاق تاریخین بو دورانینا چاتاندا بیر سکوت ایله اوز اوزه گلمیشلر. دوغرودان دا نئجه اولا بیلر ۵۰۰ ایللیک حکومته هئچ توخونماییب و سسسیز اوندان واز کئچه سن؟ بیر حالدا کی اسکندرین ۸ ایللیک حکومتی و سلوکیلرین – اسکندرین نایبلری- ۷۰ ایللیک حکومتی شاهنامه ده ۳۰۰۰ بیتده یازیلیر، اما ۵۰۰ ایللیک اشکانی امپراتورلوغو تکجه ۲۳ بیتده بیتیر؟! بونون نه دنی نه اولا بیلر؟ بوگونه کیمی ده هله بو سکوت و سسسیز واز کئچمه سیاستی داوام تاپیر. هله ده مورّخلریمیز بو تاریخی واقعیته توخونمورلار! بو آریامهره وفادار قالان تاریخچیلر، حتّا عرب قایناقلاریندان ایران تاریخینی چئویرمه ده اونو یانلیشلارلا دولدورموشلار. باخین، تکجه تاریخ طبرینین ترجمهسینده ۷۰۰ دن آرتیق تحریف یولا سالمیشلار. او جمله دن “جیش الترک” سؤزجویونو “غلامان ترک” یازمیشلار! بئله لیکله ایراندا حکومت ائده ن تورک خالقینی غلام سایماقلا تحقیر و تحریف ائدیرلر. آنجاق علم دُنیاسی باغلی بیر دنیا دئییلدیر. گونو – گوندن حقیقتلر، واقعیتلر آرتیق تانینیر و تحریف ائده نلر رسوا اولمالیدیرلار!
تاریخ علمینده چالیشیردیلار اشکانیلاری ایرانین بؤیوک امپراتورلوقلاریلا توتوشدورمادا، او جمله دن ساسانی سلسلهسیله اشکانیلاری ده یرسیز گؤسترسینلر. آنجاق بو نئچه اونلوق ایللرینده دنیادا یاخشی تاریخی آراشدیرمالار ایره لی سورولوب و دوزگون نظریهلر اورتایا گلمکده دیر. او آرادا ژ. فوی ویان اؤز مشهور اثری “اشکانیلار تاریخی اوزه رینده” ۱۷۲۵جی ایله سونا چاتدیریب، اونون آردیجا باشقا فرانسه لی آراشدیریجی پ. لونگرو ۱۷۳۲ ایلینده کتابینی بو ساحه ده چاپ ائتدیردی. داها سونرا فرانسه مورّخلریندن ساییلان سن فارتن ۱۸۵۰جی ایلده اشکانی تاریخیندن قطعه لر عنوانلی اثری بو ساحهده دوزگون یولو تاپدی.
آلمان دا چالیشر دالدا قالماسین و تاریخی حقیقتلری الده ائتسین. بورادا اشنایدر ویرث J.H.Schneider Wirth “اشکانیلار یونان – روم قایناقلارینا دایاناراق” اثرینی یازدی، سونرا فریدریک اشپیگل Fr.Spiegel
“ایران ارخئولوژیسی” کتابینی یازدی. سونرالار بابل سندلرینین خطی اوخونوب و آراشدیریجیلارین دقتینی اؤزونه چکدی. بو آرادا چوخلو دقتلر ایران اشکانیلار تاریخینه طرف دؤندو و ده یرلی اثرلر یازیلدی؛ او جمله دن آ.و. گوتشمند “اسکندردن اشکانیلارین زوالینا قدر”[۱] کتابی ۱۸۹۶ ایلینده یازدی و ایللر بویو بیلیم یوردلاریندا دقت مرکزینده دایاندی. بو کتاب ۱۳۷۶جی ایلده فارسجایا چئوریلدی[۲]. ایندی حدس وورماق اولار کی ایراندا نه کئچیر؟! یئنه ایشلر دوام ائدیب نیلسون دوپواز باشقا بیر تاریخچی پارتلارین سیاسی تاریخی عنوانلی اثری میدانا گلدی. بو اثری ده دکتر علی اصغر حکمت همان بیلدیگیمیز سیاقدا فارسجایا چئویردی! آیلار کئچدی، ایللر دولاندی تا روس آرخئولوگلاری تورکمنستاندا چوخلو سکّه لر تاپدیلار؛ بئلهلیکله قارانلیقلار تاریخدن قیراغا چکیلدی. ۱۹۸۰جی ایلده ک. شیپمان “پارت تاریخینین اساسلاری” عنوانلی اثری یازدی. شوروی بیلگینلریندن سونرا کمبریج بیلیم یوردونون آراشدیریجیلارینین اوچ جلدلیک کتابلاری چیخدی و تاریخین ظلمتلر پوزولماغا باشلادی. نهایتده تورکمنستاندا – نیسا ماحالیندا تاپیلان سفاللار چتینلیکلری آسانلاشدیردیلار. ا. هرینگ بو سفاللار اوستونده یازیلان یازقیلار اساسیندا بیر کتاب یازدی و داها سونرا یوزف ولسکی “پارت شاهلیغی” عنوانی ایله کتابی بیتیردی. بو کتاب دا مرتضی ثاقب طرفیندن فارسجایا چئوریلدی. بو سندلر اساسیندا پرفسور اقرار علیف اکولوژی و آرخئولوژی علملرینین تاپینتیلاریلا اؤز دهیرلی اثرینی دنیایا هدیه وئردی. دکتور زهتابی نین “ایران تورکلرینین اسکی تاریخی” ده بو ده یرلی اثرلر آراسیندا پارلاییر و حقیقتلری گؤسترمهده بؤیوک اؤنم بسله ییر. بو ساحه ده ب. گری نین یازدیغی “بؤیوک پارت تورک دولتی” سؤزو سونا چاندیریر[۳].
۱۸ و ۱۹جو یوزایللرین آراشدیریجیلاری بیر نئچه سکه و یونان قایناقلاریندا باشقا داها بیر قایناقلاری یوخودو، اونا گؤره ده بو زنگین تاریخدن و کولتوردن آغ صفحهلر ارائه وئردیلر. بوگون یوزلرجه یئنی تاپینتیلار، مینلرجه سکه و سفاللار و باشقا قایناقلار بو ۵۰۰ ایللیک دورانی قارانلیقلاردا چیخاریب گون ایشیغینا سالیر. البتده هخامنشلر تاریخینده ده دوروم بئلهدیر و یاخین زمانلاردا بیر سیرا ده یرلی سندلر الده ائدیلمیشدیر کی حقیقتلری آیدیلیغا چیخاریر. ۱۹۰۹ ایلینده اشکانیلاردان ایراندا دا سکهلر، سفاللار و بیر نئچه کتیبه لر الده ائدیلدی (اوراماناتدا) کی اشکانیلار دیلینده ایدی. بوندان اؤنجه هرنه واریدی ایسه یونانجا و رومجا ایدی. یونانجا قایناقلار ۱۷۱ – ۱۳۸ م.ا یه عاید اولوردو، بو قایناقلار ۲۳۸ – ۲۱۷ م.ا یه عاید اولور.
پارت دولتی حقینده ایکی نظریه یه اشاره ائتمک اولار. بیرینجی استرابون و یوستینوس یازیلارینا اساسن، پارتلاری ساکالاردان یا اسکیتلردن بیلیر، ایکینجی گروپ ونفلاویوس آیانوس(۱۷۹ – ۹۰م)، مارکوس تولیوس سیسرون(۱۰۶ – ۴۳ موق) و قلاویوس یوزف(۱۰۰ – ۳۸م) اشکانیلاری بیرینجی اشکدن یوخ، بلکه بیرینجی تیرداددان باشلاییرلار.
هله ۱۹۸۰ ایللرینه قدر اشکین کیم اولدوغو بیلینمیردی. سونراکی قایناقلار سکّه تانیما و ادبی قایناقلارا آرخالاناراق اشکی ساکالاردا یا همان اسکیتلردن بیلدیلر[۴]. اشکانیلارین اورتا آسیا ایله باغلیلیغی دا بو قایناقلار قبول ائدیر. بیر سیرا اشکانی شاهلارینین آذربایجانا سیغینمالارینی اساس توتارکن، اونلاری ساکالاردا بیلمه یی دوزگون بیلیر، بیر حالداکی یونان و روم قایناقلاری اشکانیلاری ساکالاردان اوزاقلاداراق، اونلارین اصل و نسبینی ده تیرداددان باشلاییرلار. بونلار حتا بیرینجی و ایکینجی اشکی سایا گتیرمیرلر. آنجاق چاغداش آراشدیریجیلار او جمله دن دیاکونف و لیوشیتس بو سلسله نی ساکالاردان بیلیب و تاپیلان سکهلری بو سؤزه دانیلماز سند بیلیرلر.[۵]داها بوگون بئله بحثلره سون قویولموشدور و شاهنامه یازانلاری رسوا اولموشلار.
هله اون ایل اسکندرین اؤلوموندن کئچمه میشدی کی اونون یئرینه اوتوران سلوکیلر مدیترانه قیراقلارینا دقت یئتیریب بورادان اوزاقلاشماغا مجبور اولدولار. سلوکیلرین ایچ عصیانلاری دا اونلارین باشین قاتیب و بو یاندان دا بیرینجی اشک قدرتی الینه آلدی. سلوکیلر ۷۰ ایلدن آرتیق ایراندا حکومت سوره بیلمهدیلر. بیلیریک چوخلو قایناقلار بیرینجی اسکی بربرلردن – ساکالار و اسکیتلردن بیلیبلر. اما علمی آراشدیرمالارین سونوجو گؤسته ریر کی ساکالار مدنیت صاحبی اولموشلار و کؤچه ری یوخ، بلکه شهرده اوتوران اولموشلار، بیر حالداکی تاریخ اونلاری pradones (یعنی یغماچی) و یا latrines (یول کسن) آدلاییر. ولسکی دئییر حقیمیز وار اشکانی دولتینی یارادانلارا یغماچی دئیه ک. همین حالدا آمیانوس مارسلینوس دا ارشکدن دانیشاندا، اونو یول کسنلرین لیدئری کیمی آد آپاریر. استرابون اشکانیلاری قطعیتله ساکالاردان بیلیر و سونونجو آراشدیریجی ولسکی ده چوخلو تحقیقلردن سونرا ساکالیلاردان یا اسکیتلردن اولدوقلارینی شُبهه ائتمیر. اشکانی سکه لری ساکا دؤیوشچوسونو الینده کمان – یای و قیراقسیز بؤرکلرله گؤسترمه ده دیر. بو تصویرلر اونلارین ساکالاردان اولدوقلاریندا شبهه یاراتمیر. تورکمنستاندان الده ائدیلن سندلر – عشق آبادین ۱۲ کیلومیرلیگینده- بیر متنده سلوکون ائشیگه اوتوردویونو بایرام ائتمکلرینی گؤسته ریر. اشکانیلار ۴۷۷ ایل بؤیوک بیر امپراتورلوق قوروب، اؤلکه نی تدبیر و دموکراسی ایله اداره ائتمیشلر. آنجاق تکجه ضعفلری اردشیر زمانیندا بیلینیر کی بوتون ایرانی اودا چکیرلر. بوتون فارس تاریخینده اشکانیلارا نسبت نفرت یاغیر. او جمله دن شاهنامه ۵ یوزایللیک پادشاهلیغی ۲۳ بیتده بیتیریر و بئله ده دئییر:
چو کوتاه شد شاخ و هم بیخشان
نگوید جهان دیده تاریخشان.
از ایشان جز از نام نشنیده ام،
نه در نامه ی خسروان دیده ام!
بللیدیر فردوسیه خط وئره نلر اشکانیلاری تورکلردن بیلیب و اونون دوشمنچیلیغینی آلولاندیریرلار. عجیب بورادیر کی اسلامی انقلابیمیزدان سونرا بیر یازار حسن شهیدی مازندرانی آدیندا “بررسیهای تاریخی ایران” مجله سینده[۶]بئله یازیر: “پس از کشته شدن اردوان پنجم اشکانی در میدان کارزار و لگدمال کردن سرش به وسیله اردشیر بابکان و بکار بستن سوگندی که ساسانیان نیای اردشیر بابکان خورده بود تا از نسل اشکانیان یکی را هم زنده بر جای نگذارد، حتی به نظر میرسد دودمان ساسانی از یاد و خاطرهی اشکانیان نیز در هراس بودند زیرا تا جاییکه دستشان میرسید و در توانشان بود هرگونه آثار بر جای مانده مادی و معنوی دورهی اشکانی را نابود کردند”[۸].
اما محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، ناصرالدین شاه قاجارین وزیری، اوچ جلدلیک اثری اولان “دررالتیجان فی تاریخ بنی اشکان” کتابیندا ساسانیلارین بئله جنایتلرینه اشاره ائدیر[۷]. اعتمادالسلطنه ده اشکانیلاری ساکالاردان، یا اونون اؤز دیلیله دئسک “از ترکان ساکا” بیلیب و ساسانیلارین اونلاردان قالان آبیده لری بوتونلوکله آرادان آپارماقلارینی دا اونوتمور و آردیجا دا یازیر: “چنین رفتاری (رفتار ساسانیان با آثار اشکانیان) کمتر در تاریخ دیده شده است”[۸]. همان حالدا، دکتر مشکور دا پارتلارین ساکالی اولدوقلارینا اینانیب و یازیر: “پارتیها از مردم سکایی بودند و لفظ پارت به زبان سکایی به معنی – تبعید شده- است”[۹].
اعتمادالسلطنه اؤزونو قاجارلاردان بیلیب، اشکانیلاری ” تورانی” آدلاندیریر. او یئنه یازیر: “ما در پیش با شرح و بسطی تمام نگاشته و مدلل داشته ایم که اشکانیان تورانی بوده و مردم ایران آنها را اجنبی میشمرده و هرگز به نظر مهر و مؤالفت و همجنسی و همشهری در ایشان ندیده اند. در اینجا میتوانیم بگوئیم علت اصلی و باعث و جهت حقیقی انقراض دولت اشکانی همین خارجی بودن آنها بوده، اگرچه اشکال مختلفه چهره نموده است”[۱۲]. او چالیشیر اشکانیلاری افراسیاب نسلینده بیلسین و بئله یازیر: “بزعم برخی از مورخین اعقاب طوایف تورانی که به افراسیاب میرسد مدتی این حدود را متصرف بودند و آنها را “مارد” یا “مرد” میگفتند”(همان منبع، ص۱۱). اعتمادالسلطنه اشکی داغستان اهلیندن بیلیب و دربندلی ساییر. (همان، ص۴۵) و آرتیریر: “چون اشک اول مردی دانا بود میدانست که با وجود عدم نژاد خاندان شاهی و ترک بودن سلطنت، تمام ایران را پارسیان باو نخواهند گذاشت و تمکین او نخواهند کرد..”(همان).
بو یازار، اؤزونو تاریخ علمینه عالم بیلیب و حضرت آدمدن بو گونه قدر یازماغا چالیشیر. او یازیر: :”مردم روی زمین سه شعبهاند: شعبهای اولاد سام و شعبهای اولاد حام و شعبه سیم فرزندان یافثند و سام و حام و یافث پسران نوح علیه السلام بوده اند و یکی از شعب ثلاثه که فرزندان یافث باشند، “اسکیت” نامیدهاند و بعضی از اهالی فرنگ “اسکیث” را “ائسیت” تلفظ مینمایند. قوم ائسیت پس از دیری توالد و تناسل و تکثر اولاد و احفاد قبایل و سلاسل عدیده کثیره تشکیل دادند. یکی از آن قبایل طایفه “پارث” است که سلاطین معروف اشکانی از آن طایفه بوده اند”[۱۳]. البته اعتمادالسلطنه سؤزلری بورادا بیتمیر، بلکه تورکلرین ایراندا اولدوقلارینی دا یازیر: “بیشتر از ۲۴۰۰ سال است که پارثها از اسکیثهای تورانی جدا شده و به ایران آمده، چه داریوش اول در سال پانصدوبیست و یک قبل از میلاد جلوس کرده و حالا دو هزار و چهارصد و یازده سال شمسی از سال جلوس او میگذرد و در آنوقت چنانکه ذکر شد مملکت و طایفه پارت در ایران وجود داشته و تا سه هزار و چهارصد سال هم تاریخ این واقعه را – یعنی آمدن پارتها را به ایران میتوان پیش برد و آن به اعتبار قول مالالا است که شرح دادیم”[۱۴] . البتده بونو دا دئمک گره کدیر کی بیر سیرا یازارلار او جملهدن محمد جواد سجادیه و نادر بیات کیمیلر چالیشیرلار تورانلیلاری و ایرانلیلاری قارداش و بیر نژاددان بیلسینلر.[۱۰]
آنجاق پارتلارین تورک کؤکلو اولدوغو بوتون آراشدیریجیلارین قبول اولدوغو بیر قونودور. پارتلار اؤز خاقانلارینی ارشک یا اشک دئییردیلر. ارشک ایکی تورک سؤزجویودور بیری ار، همان آلپ سؤزجویو اولاراق ایگید و اورهکلی معناسیندادیر و شاهلارین آدلارینین ابتداسیندا گلیر و بیری ده شک یا شق ، ساک و ساق دیر کی بوگون ساغ معناسیندادیر. “س” و “ش” حرفلرینه بیر – بیرینه تبدیل اولار. ساک، شاک، همان ساکالار دئدیگیمیز ائل آدی دیر. عرب و فارس تاریخچیلری اولان: طبری، مسعودی، بیرونی، حمزه اصفهانی، مقدسی، مسکویه، ابن اثیر، حمداله مستوفی، میرخواند و… اشک کلمهسینی اشغ، اشج و جمع حالینی اشکان، اشجان و اشغان کیمی یازمیشلار. تورکجهده “ان” جمع علامتی دیر و اشک “ان” ایله جمع باغلاناراق اشکان شکلینه دوشموشدور. بیر حالداکی فارسیجادا همین کلمه بیرده باشدان جمع باغلانیب اشکانیان شکلینه دوشموشدور.
اشکانیلارین شاهلاری ۲۹ کیشی بللی دیر.
۳۳۴ ایلیندن ۳۲۳ میلاددان قاباق اسکندر مقدونی ایرانی آلیر و سلوکیلر اسکندرین یئرینده اوتورورورلار.
۲۵۰ م.ق آندرا گوراس پارتلاردا و دیودوتوس باتیدا استقلال هواسی چالیرلار
۲۳۸ م.ق بیرینجی اشک پارت اؤلکه سینی یارادیر
۲۰۸ م. ق ایکینجی اشک
۱۷۱ م .ق بیرینجی مهرداد، اشکان استبدادی
۱۲۳ م.ق ایکینجی مهرداد، نیسا شهرینین یارانماسی ترکمنستاندا
۵۷ م.ق ایکینجی اورود ۳۹ م.ق دؤردونجو فرهاد روملارین چارتلاردان سیناغی
۱۱ م.س ایکینجی اردوان دوم – پارتلارین حماسه یاراتما زمانی و هنر چاغی
۴۲م.س سلوکیه شهری آلینیر
۵۱ – ۸۰م بیرینجی بلاش اشکان دلینده سکه وورما و یونان دیلی نین آرادان گؤتورولمه سیی
۱۰۸ م ترایانوس امپریاسی نین یوروشلری
۱۴۸-۱۹۰م دؤردونجو بلاش پارت یوروشلری، طاعون نوخوشلوغو، روم غلبه سی
۱۹۱-۲۰۶ بئشینجی بلاش پنجم – پارت دولتینین ضعیفلشمه سی
۲۰۷-۲۲۱م آلتینجی بلاش – روم سیناغی، داخلی عصیانلار
دؤردونجو اردوان – بالاشین قارداشی اونا عصیان ائدیر
۲۲۰ الی ۲۲۶ اردشیر، ساسان نوهسی، پارسی آلیر و ساسانی سلسلهسی باشلانیر.
پارتلارین مدنیتی حقینده دانیشماق بوگون سادهدیر. بیر حالداکی بوندان اؤنجه اونلاری همیشه کؤچهری ائلاتلار بیلمیشلر و ولسکی دئمیشکن: بوگون اشکان مدنیتی الده ائدیلن قایناقلار اساسیندا، هخامنشلرله برابر بیر مدنیت صاحبی اولموشلار. بو یئنی قایناقلار پارتلارین دال قالمیش ائللر اولدوغو نظریهسینی باطل ائدیر[۱۱]. آنجاق هخامنش ایله ساسانیلار آراسیندا اولان پارتلار، اونلاردان هئچ ده آلچاق سویه لی اولمامیشلار، ولی ساسانیلار دوشمنچیلیگی اونلارین بوتون اثرلرینی آرادان آپارمالاری بؤیوک ضایعهلر یاراتمیشدیر و بوگون الیمیزی کسیک قویموشدور[۱۲]“.
اعتمادالسلطنه چین ائلچیسینین پارت اؤلکهسینده وئردیگی راپورتلارا آرخالاناراق، ۱۲۶م.ق پارتلارین بؤیوک گمیلریندن دانیشیر و آهو دریسی اوزهرینده یازیلان یاقیلاردان آد آپاریر[۱۳]. هابئله پارت شاهلارینین عکسی سکهلرده ضرب اولونماسی دا باشقا بیر مدنیت صاحبی اولدوقلارینی گؤسته ریر. اونلارین یازی خطی چین الفباسی ترسینه یوخاریدان آشاغیا یازیلیردی[۱۴].
اشکان دؤرونده اولان دموکراسی تاریخچیلرین دقتینی اؤزونه چکمیشدیر. اعتمادالسلطنه بو باره ده چوخلو فاکتلار گؤسته ریر[۱۵]. دکتر زهتابی پارتلاردان قالان سندلری آراشدیریب گؤزل سونوجلار الده ائتمیشدیر[۱۶]
قایناقلار:
م. کریمی، ایران تورک ادبیاتی تاریخی، تهران، ۱۳۹۳، ج ۱، ص ۷۸ – ۹۹٫
۱Geschichte Irans und seiner Nachbarlender
۲) این کتابها در ایران توسط احسان یارشاطر به فارسی ترجمه شد.
۳) پروفسور اقرار علیف، ماد، ترجمه مرتضی ثاقبفر، تهران، ۱۳۸۳٫
۴)ب.گری، بؤیوک پارت تورک دولتی، استانبول، ۲۰۰۹٫
۵) یوزف ولسکی، شاهنشاهی اشکانی، ترجمه مرتضی ثاقبفر، ص۶۷٫
۶)مجله “بررسیهای تاریخی ایران، مقاله حسن شهیدی مازندرانی، شماره ۱، سال ۱، صص ۱۵ و۱۶٫
۷) دکتر جواد مشکور، نگاهی به تاریخ آذربایجان، تهران، ص۴۳۳٫
۸) نادر بیات، تورانیان از پگاه تاریخ تا پذیرش اسلام، تهران، ۱۳۶۷٫
[۲] کیکاووس جهانداری،
[۳] ب. گری، بؤیوک پارت تورک دولتی، استانبول، ۲۰۰۹٫
[۴] ب. گری، بؤیوک پارت تورک دولتی، استانبول، ۲۰۰۹٫
[۶] سال اول، شماره اول، مرداد ۱۳۷۳، صص۱۵-۱۶
[۱۰] محمد علی سجادیه، تبار مشترک ایرانیان و تورانیان، تهران، ۱۳۶۸٫
[۱۱] یوزف ولسکی، شاهنشاهی پارت، ترجمه: مرتضی ثاقب فر، تهران، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۳٫
[۱۲] پروفسور اقرار علیف، تاریخ پارت، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۳٫
[۱۳] محمد حسن خان اعتمادالسلطنه، دررالتیجان فی تاریخ بنی اشکان، ۳ جلدی، تهران، ۱۳۰۸، ج ۱، ص۷۷٫
[۱۴] حسن پیرنیا، تاریخ باستان ایران، تهران،۱۳۶۲، ج۳، ص۲۲۶٫
[۱۵] همان، ج ۱، س۵۴٫
[۱۶] پروفسور محمد تقی زهتابی، ایران تورکلری نین اسکی تاریخی، تبریز، ۱۳۷۶٫
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab deu_Latn pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab