هون امپریاسی ۲۲۰ ایل میلاددان اؤنجه باشلامیش و ۲۱۶ میلادا قدر اوزانمیشدیر. هوندان سونرا آسیادا اوچ تورک دولتی بیر زماندا یاشاییر تابقاچلار ۳۸۶جی ایلده تاریخده گؤرونورلر و ۵۳۴ ایلینه قدر حکومت سورورلر. اونلارلا برابر ژوان ژوانلار یاخود آکون لار – آخونلار، آوارلار و یا هفتالیتلر آدلاناراق حکومت سورورلر و آردیجا گؤگ تورکلر میدانا گلیر. ژوان ژوانلارین بؤیوک سرداری اولان بومین خان، شاهین قیزینا ائلچی اولور آما شاه بونا راضی اولماییر. بومین خان دا عصیان ائده رک شاها باش اگمه یه بویون قاچیریر و یاواش – یاواش گوجله نیر و ژوان ژوانلاری سیناغا اوغرادیب اؤزو حکومت باشیندا دایانیر. ۵۵۲ میلادی دا گؤگ تورک دولتینی تشکیل ائدیر و بیر اپریایا چئوریلیر. ژوان ژوانلار یا آکونلار و یاخود آوارلار آسیادان سورولوب اوروپایا گئتمه یه مجبور قالیرلار. آوارلارلارین بوگون ده قافقازلاردا ساکین اولانلاری قالمادادیر. اونلار مسلمان اولاراق چچن و قالموقستاندا بیر میلیون جمعیتی احاطه ائدیر. آذربایجان جمهوروسوندا دا بوگون ۵۰ میندن آرتیق آوارلار یاشاییرلار.
آوارلار ۵۱۷ ایلینده حکومتلری قورولور و ۸۰۴ ایلینه قدر اوزانیر. اونلار مرکزی اوروپادا دا حکومت قورموشلار. ۵۵۷ ایلینده قافقازدان قسطنطنه یه گئدیب و بیزانس ایله ایلگی قورورلار. آوارلار ۵۶۲ ایلینده قارا دنیز اوستلرینه و دانوب چایینین گونئی بؤلومونو الده ائتدیلر و بالکانلارا داخیل اولدولار. بیزانس دولتی اونلاری باسقی آلتینا آلیب و آوارلارین قوزئی باتیا کؤچمه لرینه سبب اولور. آنجاق فرانکلار دا اونلارین ایره لی گئتمه لرینین قارشینی آلیرلار.
آوارلار تنگریسم – گؤگ تانری دینینه باغلی اولاراق ایکی دؤوره حکومت صاحیبی اولموشلار: بیرینجی دؤره ۵۶۲ دن ۶۰۲ ایلینه قدر و ایکینجی دؤوره ۵۶۷ ده ۸۰۴ ایلینه شامل اولور. عرب قایناقلاریندا آوارلاری صاحب السریر بیلیب و ساسانیلار کیمی تخت صاحبی اولموشلار. آوارلار بیر زمانلار دا داغلی قاراباغدا یاشامیشلار و شوشا اونلارین باشکندی اولموشدور.
گؤگ تورک سولاله سی بوتون آسیانی منچورودان توتوب خزر دنیزینین باتیسینا قدر الده ائدیر و گئنیش بیر اؤلکه یه صاحاب دورور. بومین خان قدرتی اله گتیردیکده دولتینی گؤگ تورک آدلاییر، اؤزونو خاقان و اشینی ده خاتون آدلاییر. ایلک دفعه اولاراق تورک آدینا دولت قورماق، اونون سولالهسینه عاییددیر. بومین خاقانین قارداشی ایستمی بیر یابغو کیمی امپریانین باتی بؤلگه لرینی دولاندیرماغا تکلیف آلیر. بومین اؤلدوکده ایستمی نین اوغلو تاردو ایش اوسته گلیر. اوست – اوسته گؤگ تورک خاقانلاری تدبیرلی و گوجلو اولاراق امپریانی گوجلندیریب و گئنیشلندیریرلر. گؤگ تورکلرین بو خاقانلاریندان آد چکمک اولار: قاراخان، موغان خاقان، تاسپار، آشبارا، باغاخان، توولا خاقان، سیه پی خاقان، چوولو خاقان، ایل خاقان و باشقالاری. آنجاق گؤگ تورک سولاله سی نین آلچاق اوجالیغی و ائنیش – یوققوشو اولموش، بیر زمانلار ان گوجلو بیر امپریا اولموش و گاهدان دا چین دولتینه یئنیلمیشدیر. آما ایکینجی دؤوره ده ایکی بؤیوک خاقان : بیلگه خاقان و گول تکین اؤزلریندن یادگار قویان آبیده لرله تورک تاریخینی ایشیغا چیخارمیشلار. اونلارین بیر وزیری قوتلوق و بیری تونیوکوک اولموشدور. هر ایکیسی ده عقل و باجاریقدا مثلسیز اولموشلار. تونیوکوک تورک دونیاسینین ایلک مورخی ساییلیر و اورخون – یئنیسئی کتیبه لرینی او تیکدیرمیشدیر. بیلگه خاقان و گول تکین امریله اولورسا دا تونیوکوک بو آبیده لری تیکدیرمیش و تورک تاریخینی تثبیت ائتدیرمیشدیر. سئویندیریجی حالدیر کی بو ایل – ۲۰۲۰جی ایل یونسکو طرفیندن تونیوکوک ایلی آدلانمیش و اونون اوچون عزیزله مه مراسیمی کئچیریلیب و ایشلری آراشدیریلاجاقدیر.
بیلدیگیمیز کیمی گؤگ تورکلر آذربایجانا قدر اوزانیب و بورادا اؤز حاکیملرینی قویموشلار. اونلارین لیاقتلی نمایندهلری آذربایجاندا خزرلر اولموشلار. خزرلر باشاریلار گؤستهریب و یوزایللر بویو آذربایجاندا مدنیت اوجاقلارینین قورولماسینا یاردیمچی اولموشلار. خزرلر اوزون مدت آذربایجاندا حکومت سوروب و سونرالار اوروپایا کؤچمه مجبوریتینده قالیرلار. خزرلر ساسانیلارا قارشی بیزانس ایله ال بیر اولور. آگاپیوسون یازدیغینا گؤره، بیزانس امپراتورو هراکلیوس قوشونوندا ۴۰ میندن آرتیق تورک خزرلردن وار-ایدی. هراکلیوس خزرلرین یاردیمی ایله خسرو پرویز ایله ساواشا دورور. آگاپیوس سوری مورخ اولاراق ۹۴۱ ایلینده کتابینی یازمیش و خزرلرین آذربایجاندا اولدوقلارینی آچیقلاییر و هراکلیوس ایله ال بیرلیکلریندن یازیر. ابن خردادا گؤره آذربایجان شهرلرینین چوخو خزرلرین الینده اولموش؛ ابن فقیه اوچونجو هجری یوزایلینده گنجه، قره باغ و نخجوانی خزرلر یوردو تانیماقدادیر. ابن مسکویه تجارب الامم اثرینده ۴جو یوزایلده آذربایجانین بوتونلوگونو تورک خالقلارین اولدوغونو دئییر. آگاپیوس ۷۳۰ م ایلینین ساواشلاریندا خزر تورکلری آذربایجاندا جراح ابن عبدالله ایله ساواشینی یازیر و خزرلر آذربایجانی الده ائدیب و عربلرین قاچماسینی دا ایضاح ائدیر.
ائرمنی مورخلریندن ماتئوس اودسا ۱۱۴۴م قبچاق تورکلرین نئچه مین ایل آذربایجاندا اولدوقلارینی یازیر و مسعودی ده بونا اشاره ائدیر. میکایل چمیچ “ائرمنستان تاریخی” کتابیندا خزرلری ساکالار ائولادی بیله رک آذربایجان خالقینی و سلجوقلولاری دا همان سویدان اولدوقلارینی بیان ائدیر.
تاسوفله ایران فارس یازارلاری چالیشیرلار خزرلردن پیس بیر منظره یارادیب و اونلارین یهودی اولدوقلارینی بؤیودهرک خزرلری اسلام پرچمینین یاییلماسی قارشیندا بیر مانعه اولدوغونو بؤیوتسونلر. دوغرودور خزرلرین خاقانلاری یهودی اولموشلار. جالب بوراسیدیر کی خزر خاقانلاری اوچ دین نماینده لرینی – اسلام، مسحیت و یهودیت – سارایینا چاغیریب و دینی مباحثه لرده اشتراک ائتدیکلرینی ایسته ییر. عباسی خلافتی طرفیندن ده روحانیلر گلیب و بو مباحثه ده اشتراک ائتمیشلر. تاریخی قایناقلار بو روحانیلرین ده آدینی چکیرلر. آنجاق بو مباحثه لر دفعه لرله باش توتور و یهود دینینین نمایندهسی باشقا دینلرین نمایندهلرینی دالدا قویور. بونا گؤره ده خزر خاقانی یهودی دینینی قبول ائدیر. آما بونونلا بئله تامام تاریخچیلر یازیرلار کی خزرلرین شهرلرینده هر اوچ دین آزادلیقلا تبلیغ اولونوردو و تاریخی یازیدیغینا گؤره مچیدئ، کلیسا و کنیسه لر بیر – بیرینین یانیندا قورولور تیکیلیردی و هر کس آزادلیقلا اؤز دینینده یاشاییردی. تاریخدن آلدیغیمیز معلومات گؤسته ریر کی خزرلرین باشکندی اولان ایتیل چایینین یانیندا دربند شهرینده مچیدلرین منارهسی باشقا معبدلردن اوجا اولموشدور.
خزرلردن بیزه بؤیوک یادگارلار قالمیش، تاسوفله بیر سیرا ساوادسیز یازارلار یازیر کی خزرلردن تکجه بیر کلمه تورکو سؤز قالمیش و اودا “اوخویوروم” کلمه سیدیر. بو بیر حالدادیر کی حتا بوگون خزرلرین الیازمالاری “نوم بیتیک” عنوانلی اثر الدهدیر، ولی چون اونلار یهودی اولموشلار و بو کتاب یهودیت دوعالارینی یازمیش، اونا گؤره مسلمانلار طرفیندن قارشیلانمامیش و قیراقدا قالمیشدیر؛ بیر حالداکی دین باخیمیندان یوخ، بلکه دیل و ادبی باخیمیندان دهیرلی بیر اثردیر. آنجاق هله بئله کتابلارین چوخلوغو شوبهه سیزدیر. بو باره ده بو سطیرلرین یازاری طرفینده بیر کتاب منتشر اولموشدور.
تاسوفله ایران فارس عالیملری حتا باشقا دیللردن ترجمه ائتدیکده کلمهلری عمدی اولاراق یانلیش ترجمه ائدیرلر مثلا چالیشیرلار خزرلری اسلاو تانیتدیرسینلار و اونلارین خاقانلارینی تزار آدیلا دیله چکسینلر و بیلمیرلر کی هله بو زمان روس دولتی یارانمامیش و تزار دا اولا بیلمزمیش.
بولقارلار
مورخلرین دئدیگینه گؤره بولقارلار خزرلرین دیلینده دانیشارمیشلار و تورک اولدوقلاری تامام مورخلر طرفیندن تایید اولموشدور. بولقارلار ایلک دفعه ۳۵۰ ایل میلاددان اؤنجه تاریخده آدلاری چکیلیر و توپلولوقلار شکلینده تانینیرلار. آنجاق ۶۸۱جی ایلده ایلک کؤچری دولتی تشکیل ائدیرلر. اونلارین یوردلاری بوگونکو تاتارستان اولموش و سونرالار آذربایجانا گلیرلر و یئنه توپلولوق شکلینده بورادا یاشاییرلار. بولقارلاری ۶ و ۷جی یوزایلده بؤیوک بیر مورخلری واردیر قاضی بردج آدیندا. قاضی مصطفا بردج عئیمی حالدا بلقارستاندا بیر بؤلگه نین حاکیمی اولموشدور. او، اؤز کتابیندا – بولغارستان تاریخی – بولقارلارین تاریخینی یازاراق چوخلو تورک دولت و خالقلارینا اشاره ائدیر و ایل به ایل آذربایجاندا اوز وئره ن اولایلاری آچیقلاییر. او گؤسته ریر کی ۶۸۰ ایللرینده بولقارلار آذربایجاندا اولموشلار و خزرلرله دوستلوق ائدهرک قاراباغدا و گنجهده یاشاییرمیشلار. قاضی بردج ۱۲۴۶جی ایلده وفات ائتمیش و بو اثردن آلدیغیمیز معلومات گؤستهریر کی گنجه نظامی ایله گؤروشو اولموشدور. قاضی بردج بیر بولقار شاعیریندن دانیشیر میکاییل آدیندا کی بولقارلار آذربایجاندا اولدوقلاری زمان شان قیزی داستانی آدیندا یازمیشدیر. بو اثر بولقارلارین آذربایجاندا یاشادیقلاری زمانا عایید اولور و قاضی بردج بو اثری آذربایجان تورک اثری کیمی ده ده یرلندیریر. عئینی حالدا نظامی نین خسرو و شیرین منظومه سی ایله شان قیزی داستانینین آراسیندا قونو یاخینلیغینا دا اشاره ائدیر. بلکه ده نظامی بو اثردن ایلهام آلاراق یازمیشدیر. هابئله سانکی نظامی اؤز الیازمالاریندا قاضی بردجه وئرمیشدیر.
اونوتمادان عرض ائدیم کی قاضی بردج اؤز یاشاییشیندان دا یازیر و آزان اوغلو اولموش و آرپات نوهسی ساییلیر. بردج محمد گالی آدلی بیر عارفدن ده سؤز آپاریر کی هون کتابی آدلی بیر اثر یازمیش ، عئینی حالدا جلال الدین خوارزمشاهین کتابخاناسیندا کتابدار عنوانیندا ایشله ییرمیش. باشقا بیر شخص، قاضی بابا آدلیدیر کی قاضی بردجین شاگیردی اولموش و بردجین اؤلوم تاریخینی (۱۲۴۶م) او یازمیشدیر. قاضی بردجین اثرینی رینولد کؤهلر آلمانجایا چئویرمیش و واسیلی رادلوف دا اوچ کتابدا قاضی بردجدن آد چکمیشدیر. چکیجی بیر نوکته ده بوگونکو نقده آدلانان شهرین آدینی دوزگون اولاراق سولدوز یازمیشدیر.
قاضی بردج آذربایجاندا یاشایان تورک خزرلرین یوکسک سویه ده کولتورلریندن دانیشیر و اونلاری آقاجری ده آدلاییر. بونا دلیل، اونلارین آغاجلیقلار – جنگل ده یاشادیقلارینا دا اشاره ائدیر. قاضی بردج آذربایجان اولایلارینی ایل به ایل یازیر و شهرلرینی ده تانیتدیرماغا چالیشیر. آنجاق بولغارلارا گلدیکده رهبرلرینی بالتاوار تانیتدیریر و دلیل ده بودور کی رهبرلری ساواش زمانی الده بالتا آلیرمیش. پرچملرینین اوستونده ده اولدوز ایله بالتا شکیلی واریمیش. بالتاوار اؤنملی بیر لقب ساییلیر.
بولقارلار اوروپایا گئده رک ۸۸۵ میلادی دا خطلرینی سیریلیک خطینه چئویریرلر. قاضی بردج اثریندن آلدیغیمیز معلومات بولقارلارین موسیقی آلتلری ده اؤنملی دیر. اونلار آدلاری بئلهدیر: کاوال (قاوال)، دودوک، کاباگیوا، گادولکا، توبان (طبیل) و . . . گؤروندویو کیمی آذربایجان موسیقی آلت لرینه یاخین آدلاری واردیر.
تاسوفله ایران فارس یازارلاری چالیشیرلار بولقارلارین تورک اولمادیقلارینی اثبات ائتسینلر و تکجه نئچه سؤزجوک فارس دیلیندن اونلارین دیلینه داخیل اولدوغونو فارسلارلا بولغارلار آراسیندا ایلگیلری قابارتسینلار. ۱۳۹۰جی ایلده بیر بولغارستانلی عالیم – ایوو پاتوف – ۲۵ ایل زحمتدن سونرا بیر سؤزلوک: بلغاری – فارسی یازاراق ایراندا جمهوری اسلامینین ایل کتابینین اؤرولونو قازانیر. بو حرکتین برابرینده چوخلو تبلیغات ایره لی آپاریب و بلغارلارین تورک اولمادیقلاری و فارسلارا یاخین اولدوقلارینی اله آلیرلار. حتا محمد سجادیه – آدلیم فارس یازاری بلغارلارین آغ دریلی اولدوقلارینی اله آلاراق تورک اولمادیقلارینا بیر دلیل کیمی اورتایا آتیر. اونون اوزون مقاله سی خواندنی درگیسینین ۸۱ و ۸۲ جی ساییلاریندا (۱۳۹۳) یاییلیر.
بلغارستان بوگون مدرن دولت صاحبی اولاراق ادبیاتی و بؤیوک تورک یازارلاری دونیا سویه سینده شهرتلی دیرلر. باشکندلری صوفیه بیر میلیون یاریم جمعیت و وارنا ایکینجی شهری اولاراق یاریم میلیونا یاخین جمعیتی واردیر. بلغارستانین عطری بوگون دونیادا معروفدور.
مجارلار
ماجغارلار یا مجارلار دا تورک سویلو اولاراق آسیادان سیبری یولو ایله بوگونکو مجارستان آدلانان توپراقلارا کؤچموشلر و اورادا دولت قورموشلار. مجارلارین ایلک دولتلری آرپاد طرفیندن قورولموش و آرپاد ۸۹۵ ایلینده حکومت باشیندا دایانمیشدیر. سونرا اونون اوغلو ایشتون شاه اولاراق مسیحیت دینینی قبول ائتمیشدیر. مجارلارلا بولغارلار آراسیندا یاخینلیق و ایلگی اولموشدور. حتا دولتلرینی بیر زماندا قورماغی باجارمیشلار و ۱۱۰۸جی ایلده مجار دولتی تشکیل تاپیر. یئددینجی امپراتور کنستانتین ۹۰۵جی ایلده یازدیغی کتابدا De Administrando Imperia اثرینده مجارستانی تورک اؤلکه سی آدلاییر و اونون قونشولارینا دا اشاره ائیدر. او، مجارلاری پچنکلردن اولدوغونو یازیر.
مجارلار اوروپادا ژرمنلرله توققوشوب و اونلاری سیناغا اوغرادیرلار. موغول زمانی موغوللارا یئنیلیب و ۱۴جو عصرده عثمانلی شاهلارینا تابع اولورلار. بوندان سونرا دیللری و ادبیاتلاری دا زنگینلهشیب و بوگون ادبیاتلاری دونیا سویه سینده تانینمیشدیر. تاسوفله بیزیم فارس وطنداشلاریمیز مجارلارا دا اویدورمالار و تحریفلرله یاناشیرلار و مجارلاری تورکلردن اوزاق بیلدیکلرینی دیله گتیریب و گاهدان اؤزلریله علاقهدار اولدوقلارینی ادعا ائدیرلر. او جمله دن اعتماد درگیسی ۱۳۹۸جی ایلی اسفند آیینین بیرینده بیر مقاله یایاراق مجارلارلا توران سؤزونه قارشی مقاله ده یانلیش فیکیرلری یایماغا چالیشیر. بیلیرسینیز هر ایکی ایلدن بیر، مجارستاندا توران مراسیمی بیر فستیوال کیمی قورولور و دونیا تورکلری مجارستانا توچلانیب بیرلیکلرینی اوزه چیخاریرلار. بو تؤرهنده تامام تورک اؤلکه لرینین نماینده لری اشتراک ائدیر. بو حرکت بیزیم فارس ایرانلیلاریمیزا خوش گلمهییر و اونو اؤزلرینه قارشی بیلیرلر.
هر حالدا بوگون تورک مجارلار باشی اوجالیقلار مجارستاندا مدرن دولتلرینی قوروب و تورک ادبیاتینی دونیا ادبیاتینین زیروه سینده ساخلایا بیلیرلر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab