ایلین آخیر چرشنبه سی
(توپراق چرشنبه سی)
طبیعتین ،حیاتین اویانماسی نووروزدان باشلانار و آذربایجان خالقی بونو چوخ طنطنه لی و همیده بیر آی قالمیشدان قید ائتمیه باشلاریر.بئیله کی هر هفته نی اوچونجو گونلری بیر عنصرله قید ائدرلر.قدیم خلق اینانجلارینا گوره ،دونیا و بوتون موجوداتین یارانیشی بلاواسطه دورد عنصرله سو،اود،هاوا،وتوپراق ایله علاقه دارمیش(عناصر اربعه).قیشین سونوندا بوتون جانلی عالمی و جانسیز طبیعت تدریجن قیش یوخوسوندان اویانماقی باشلار.بواویانیشلارا و دیریلیغ و دیرچلیش ده بو دورد عنصرون بیر-بیرلریلن قوووشمالاریلان اورتایا چیخارمیش.بواینانیشلارا دایاناراق اسکی خالق ایلین سون دورد هفته سینی هره سین بیرطبیعت عنصرونه آدلاندیراراق هربیرین چوخلی عنعنه و طنطنعه لن عزیزللر.ایلین سون آیی تورک خالقلاری آرسیندا بیرچوخ آدیلان تانینیر کی اونلاردان "جمله (cəmlə)بوز چیلله (boz çilləهفته ال دورد) həftə əl dörd (بوآدلاردان بیرنئچه سی دیر.بودورد هفته لربئله سیرالانماقدادیر :
1)توپراق چرشنبه سی
2)یئل چرشنبه سی
3)سوچرشنبه سی
4)اود چرشنبه سی
ایلین سون آینین ان اونملی اولان چرشنبه سی "توپراق چرشنبه" سی دیر."توپراق چرشنبه""آخیر چرشنبه""یئر چرشنبه"" چرشنبه سوری""آخیر تک""کوله چرشنبه""لوطی چرشنبه"آدلاری ایله ده بیلنیر.
اینانجلارا گوره دورد عنصربوهفته ده گوجلنیب بیرآرایا گلدیکلری اوچون بو چرشنبه اوچ چرشنبه دن چوخ طنطنلی و شادلیقلارلا دولی گئچر،بیتمکده اولان ایلی شادلیق و شنلیکلرله یولاسالماق و تازا ایلی قارشیلاماق اوچون بو چرشنبه نین عنعنه لرین خالق آراسیندا چوخدور.بوگونون مراسیملری چرشنبه آخشامی گونونون اوولیندن تا گئجه نین سون ساعتلرینه قدر سوره ر.
آخیر چرشنبه تازا گلین ائوینه اوغلان طرفیندن خونچا گوندریلرکی بونادا " چرشنبه لیک"دئیلیر.بوخونچادا ،بئجردیلمیش بایرام گویو؛بیر نئچه قیرمیزی بایرام بالیقی؛ چرشنبه یئمیشی؛گلین قیزا قیزیل با قوموش و پالتار؛چادیرالیک؛و ائوین سایر آداملارینا اللریندن گلدیگی قدر پای یولانیر.بوخونچانین اوزی چرشنبه گونو اوغلان طرفی،قیز ائوینه گوندرلر.اوغلان ائوی بوخونچایا "هفت سین" ده آرتیرالار.بوخونچالارا آینا،داراق،اوزرلیک،سورمه ده قویولار.
"چرشنبه بازاری"دا بوگونون ان اونملی ایشلریندن بیری سایلیر.بوتون خالق بازاراد گئدییب چرشنبه لیک آلارلار.چرشنبه لیک عبلرت اولار:آینا-داراق؛سوپورگه،اوزرلیک،اییده،چرشنبه یئمیشی،وقدیم زمانلار کوزه ده آلینانلار ایچرسینده اولاردی.کیچیک ساخسیدن کوزه لرکی اونلارا "جین کوزه سی"ده دئیلریا بالاجا سهنگلر؛بالا تاس و گوودوشلاردا آلینارمیش.چرشنبه بازارلاری قدیم زمانلاردا و ایندیلیکده بئله اینانیلماز شولوغ اولاربئلله کی "ایینه سالسان یئره دوشمز"بیرچوخ یئرده "لوطی چرشنبه "و بازارگئدنلره"لوطی"و "بازارلیقا دا "لوطی بازاری"دئیلر.بوگون گرکیر کی اوشاقلاری حتماً بیر اویناتمالی آلنسین.تبریزده اوشاقلارا اویناتمالی آلاندا ظرافتلن دئیلیر" چرشنبه اوشاغی؛بئشی بیر شاهی".بیرآدام کی اوشاقی چوخ اولارو بوتون اوشاقلارینان بازارلیقا گئده اونادا دئیلر" چرشنبه بالالاری".
آخیر چرشنبه نین ان اونملی اولان یئمگی " چرشنبه یئمیشی"با "یئددی لوین" دیر. چرشنبه یئمیشی قورو یئمیشلردن بادام،کیشمیش،گیردکان،باسلیق،سوجوق،باشقا شب چره لردن عبارت اولار. آخیرچرشنبه یئمگی ده بوتون ائولرده بوگونکی کیمی دویونون بول آلمادقیندان پیلو اولاردی کی اونو پیشیرن آروادلار گرکیردی کی بزکلی –دوزکلی اولدوقدان سونرا پیشیریب دوشورسونلر.بعضی یئرلرده آخیرچرشنبه گونون یئمگی کوفته اولار،کوفته سایسی ائو آداملارنی سایسی جان اولدوقی حالده بیردانادا آرتیق پیشیریلر کی اونادا "قئییب پایی"دئیلیر،بونون خبرسیزگلن قوناق اوچون پیشیرللر. چرشنبه گونوبیرچوخ یئرده قووورقا دا قوورولار،بو قووورقا ائوین آغ ساققالی طرفیندن ائوآداملارنین آراسیندا پایلانار.بعضی کندلرده بوایش داملاردا و اود تونقالارنین باشیندا گورولرو آغ ساققال کیشی بیر شیش ایله دامین دورد طرفینه بیر جیزیخ چکیب قاوورقادان دایره ایچرسینه سپپرسونرا خیر دوعاسی وئرر:«بسم آلله الرحمن الرحیم،الهم صلی علی محمد وآل محمد،ائی آللاه انشااللاه،کی محمدین نوروزو،ابراهمین دوولتی،نوحون عومرونو،ساغلیق و بوللوقلا بیزلره و قونشولارمیزا اکرام ایله ،سونسوزلارا اوولاد،جوانلارا ساغلیق،قوجالارا اوزون عومور،ناخوشلار شفا،فاقیرلارا دوولت،پوللولارا کرامت عطا بویور،هامینی بیر -بیرینه مهربان ائله،آمین یارب العالمین» دوعادان سونرا بیر اووج قاوورقا و نوخود و مرجی گوتوروب اوزو قیبله یه ساری دوروب نییت ائلیر،تانری هامیا شنلیک،بول روزی قیسمت ائله سین،آخیرده بیر اووج قوورقادان دا گویه سپللر و دئیر کی«بودا قوشلارین پایی»
آخیر چرشنبه گونونون شادلیق وسایلیندن بیریده تاراقا، تومانا گیرن،یئددی تاراقا،ال بومبالاری پاتلاتماق دیر کی جوانلار طرفیندن آتیلیب و پاتلادیلار.قدیم بعضی یئرلرده و کندلرده "توپ اودی"آدی اولان پارچادان دوزلتیلمیش توپ کیمی ایپ وساپ دولاییب آخیر چرشنبه گئجه سی اود ووروب باییرلاردا بیر نئچه محله جوانلاری قارشلیقلی اولاراق بیر –بیرلرنه آتارمیشلار."توولاما"تولاماق دا جوانلارین بیر آیری ایونلاریندان سایلیر کی تولامالارین ایجینه آلومنیم خیردالاری قویوب توولایان زمان آغ اود پارچالاری هربیریئره سپیلر.
چرشنبه گونون بیر دبی ده فال و قولاق فالی دورماق رسمی دیر کی کندلرده دام باجالاریندان و ائولرین دلیک- دیشیکلریندن دانیشیلان سوزلردن فال توتولار.شهرلرده ده قاپی دالدالاریندان ،دورد یول آیرمیندا،بونون کیمی یئرلرده دانیشلیدقی سوزلره قولاق آسیب اورکلرینده اولان نیتلرینی تعبیر ائللر.بوناگوره چرشنبه گونو بوتون ائولرده دانیشیماقلار یاخشی و گوزل دانیشیقلار اولار.باشقا فاللاردا ائولرده بوگون توتولار ؛سو فالی بوفاللاردان بیریسیدیر .قیز و گلین لر؛ آروادلار هربیری بیر شئیی اورنک سنجاق،مینجیق،دوگمه ،وسایر وسایللریندن بیرسوقابی ایچینه آتلارسونرا بیرنفر بایاتی اوخویوب بیربالاجا اوشاق سودان بیر-بیر وسایللری چیخاردار.هرکسین اوزنون وسیله سینه گوره اوخونان بایاتیدان بیر یوروم یورار،بایاتی اوخویانلار چالیشالار کی گوزل و خوش سوزلر داشیان سوزلر دئیسینلر.
سون چرشنبه نین ان اونملی دبلریندن بیرده اود یاندیرماق و اود اوسوتندن آتیلماق دیر.بودببین کوک و ندنینه باغلی بیرنئچه روایت واردیر ،بیرچوخ کیشی بودببی زردوشت زمانیندان قالان بیر رسم بیلیلر.بیر آیری گوروشده کی بو دببی اسلامی بیر بیچیم وئرمکده بئله دیر کی "مختارسقفی"امام حسینین انتقامچی سی اولان قیامنین اوز طرفدارلارینا خبر وئرمک اوچون بئله قرار آلیرلار کی چرشنبه گنجه سی داملاردا اود یاندیرسینلار،تا بئله لیکله قیاما باشلادیلسین وهامی نین خبری اولسون.اما حکومت آداملار بوایشدن خبرلری اولور و چرشنبه گونونه حاظیرلیق آپاریلار.مختار حکومت آداملارنی قاباقلاییب چرشنبه آخشامی گئجه سی داملاردا اود یاندیریر ومختارین آداملاری حرکته باشلیرلار،بئله لیکله امام حسینین قانینین انتقامین آلماق قیامی باشلیر.اوگوندن بویانا خالق امام حسینین قانی آلماق قیامنین باشلانقیجی اولان گونو شادلیق گونو سئچمیشلر."سوری"کردجه دیلینده قیرمیزی آنلامی واردیر کی گئنه بیرچوخ آدام بوگونون باغلی اولدوقونو اینانیرلار.اما تاریخ ایچرسینه باخیلدیقی زمان بودببین چوخ اسکی و میفولوژیک چاغلارا دایانان زمانلاردان قالمیش بیر رسم اولدوقونو دوشونمک اولار.بئلله کی بو تورنه و دببلره بنزری سومئر قوملارنین دورانلارین یادداشتلاریندا گورونور. آخیرچرشنبه قاش قارالان زمان هریئرده اودون و چیرپی و تیکان تونقالاری قالاییب اود یاندیرلیر.قدیم زمانلار کندلرده داملاردا تونقال قالانیب و اود یاندیرلارمیش و شهرلرده و کندین میدانلاریندا تونقال قالانار.بیر چوخ عایله ده ائوین بویوگونون ائولرینده توپلانییب اود یاندیرالار.بوتونقالارین اوزلرینه گوره بیر چوخ اوزلیگی واردیر اورنک اولاراق تونقال سایسی "تک"اولماسی دیر،تونقالین "جوت"سایدا اولماسی اوغورسوز اولار.ائولرده تونقالی یاندیرماق دا ائوین لاپ کیچیک اوشاقی طرفیندن اولمالی دیر.اود یاندیرلان زمان چرشنبه بازاریندان آلنمیش اوزرلیک ده بواوددا یاندیرلار.اودون اوستوندن بوتون آداملار آتیلارلارکی بوایشده "آتیل –باتیل "دئیلیر.بئله اینانج واردیر کی اودون اوستوندن آتیلماق خوشبختلیق و بخت آچیقلیقی گتیره ر.اود اوستوندن آتیلان زمان بوسوزلری دئیلیر:
آتیل –باتیل چرشنبه
بختیم آچیل چرشنبه
***
آغیرلیغیم-اوغورلوغوم اودلارا
منیم له هوپولمایان یادلارا
آغیرلیغیم اود اولسون
اوددا یانان یاداولسون
اود اوستن آتداناق
هرجفایا قاتداناق
آغیرلیغیم-اوغورلوغوم اودلارا
منیم له هوپولمایان یادلارا
***
آتیل –توتول چرشنبه
چیللم توکول چرشنبه
بختیم آچیل چرشنبه
***
بوتون قید اولونان اود یاندیرما دببلرینه قدیم آذربایجانین چوخلی یئرینده "نادارا"دئیلردی، آخیرچرشنبه کندلرده بوتون ائولرده ائو آداملاری ممه یئیندن-پپه یئینه ،حتا قاری قوجالار ائولرنین داملارینا چیخیب تونقال قالاییب نادارا ائدرمیشلر.بویوک عالیم پرفسور محمدتقی کیریشچی نین ایران تورکلرنین اسکی تاریخی کیتابیندا بورسمی بئله قید ائلییب:«ائو آداملاری وحتا 90یاشیندا قوجابابا داما چیخیب تونقالی اود ووروب سونرا قوجابابا آلاوین مقابیلینده دایاناراق اللرینی گویه قالدیریب دئدی:-آللاه سنه مین شوکو،بیلدیر بوواخت اون تومن سرمایه میز واریدی،ایلی باشا-باش ایشله ییب،قازانییب،یاخشی دولاندیق واون تومن ده یئرینده دیر.سونرا اوشاقلارا ایشاره ائله دی کی :بالالار باشلایین.اوشاقلاردا سس سسه وئریب دئدیلر:
ناداراها،نادارا
سوگلدی قندهارا
شاهیم شیروان ایچینده
اوینار میدان ایچینده
قیلینجی قان ایچینده
میدانین آغاجلاری
بارگتیرمز باشلاری
آغا دایینین قاشلاری
هئی دویوشر قوشلاری(قوچلاری)
ایکی دانا ها ایکی دانا
ایکی دانا بیر قوش ایدی
باغچایا قونموش ایدی
بگ اوغلو گورموش ایدی
اوخ اینن وورموش ایدی
اوخ مندن یئزار-یئزار
درین –درین قویو قازار
درین قویودا بیر کئچی
هانی به بونون قیچی؟
قیچی قازاندا قاینار
پیشیک یانیندا اوینار
پیشیگیم هارا گئریرسن؟
گئدیرم بابام ائوینه
بابان ائوی ییخیلسین
قیز گلین آلتداقالسین»
اود اوستوندن آتیلدیق دان سونرا بعضی یئرلرده گئنه بیر پارا رسمیلر و اینانجلارواردیر،اورنک اولاراق قیزلار اود اوستوندن آتیلدیقدان سونرا ائولرینه گلدیکلری زمان باشماقلارین آیاقلاریندان چیخارتیب ائو آستاناسینا تولازلارلار،اینانج بئله دیر کی باشماقلارین دابانی ائوه ساری اولورسا او ایل بخت ائوینه گئدجک .بعضی یئرلرده اوددان آتیلدیقدان سونرا بیر بئل یا کورک اوستونه مینیب آت کیمی سورلر ،کورک اوستونده اولاندان سوروشالار کی«هارا گئدیرسن؟»اودا هرهارا کی آرزوسو واردیر تازا ایلده گئده دیله گتیره ر.اودون کوللریندن گوتوروب سحر باشی آخارسویو اوستونه گئدرلر،کولری سویا توکوب دیرناقلاری توتراق دئیللر:
آغیرلیغیم-اوغورلوغوم گئت
قادا-بلا بیزی ترک ائت
ایلین سون گونلرینه یاخینلاشدیقی زمان آذربایجان خانیملارنین بیرلیکده سومنی پیشیرلر. اسکی دونملردن بری بیرچوخ عنعنه و رسیملرله بیرلیکده بوگونه گلیب چاتان مینلرجه دب دن بیر اولان سمنی پیشیرمه دبی چوخ قدیم بیر تاریخه و رسم دایانیر.تورکلرین ان اسکی بایرامی اولان و بیر چوخ خلقه تقدیم ائتدیکلری نوروز بایرامینین باش تاجی و ان اونملی سیمگه لریندن بیرسی سایلان سمنی پیشیرمک دبی تورکلر آراسیندا اوزلیکله آذربایجان خلقنین گوزل و ماراقلی دبلرندن دیر. "هفت البویود"ون ایکینجی هفته سنین سون گونلرینده ائو خانیملاری بوغدا بئچردمگه باشلارلار.بیر نئچه مجمه ای ایچینه بوغدا توکوب سواردیقدان سونرا اوستونه بیر نازیک اورتویله باسدیریب چنجره کناریندا گون دوشن یئره قویارلار.بیرنئچه گوندن سونرا بوغدالار باشلارلار "چیرتداماق"و بالا-بالا آغرماقا باشلارلار.بو زمان بوغدالارین اوستوندن نازیک اورتونو گوتوروب بیر –ایکی گون ده ساخلارلار.بوزماندان سونرا بوغدالاری گوتورب ازدیکدن سونرا بیر توربادان سولارنی چکمه گه باشلارلار بیر نئچه دفعه بوایشی گوروب بوتون بوغدالارین سولارینی آلارلار.سونرا بوتون بوغدا سولارنی قازانا توکوب قیسیقلی اوددا پیشیرلر.سومنی قازانی قایناماقا گلن زمان اونون اوستون چکیب بیر جانماز،تسبح،آینا،قرآن سفره سی آچیب قازانی اوز باشینا بوراخیرلارو هامی اوزانی ترک ائلیر.بئله اینانج واردیر کی سومنی قایناقا گلن زمان حضرت فاطمه (س)گلیب سومنی نین دادین و شیرینلیقین اونا وئرر.سومنی پیشدیکدن سونرا اونو پایلاماقا باشلارلار.سومنی قازانینا "قابیقلی بادام"دا سالینار و اینانج بئله دیر کی بوبادامیلاری هرکس پول کیسه سینه قویورسا پولو برکت تاپیب آرتار. آذربایجانلیلاراوچون چوخ تانیش اولان سمنی ماهنی سی؛ ان گوزه ل دویغولار و احساسلارالا بیرلیکده ؛سمنی نین نه قدر آذربایجانلی لار اوچون اونم داشدیگیمی گوستریر.
سمنی ال سمنی
هریازدا سن یادا سال منی
سمنی ساخلا منی
ایل ده گویردیم سنی
گولوش دوغار دوداغلاردا سمنی
بیزیم ائللر اوخور بو نغمنی
سمنی ای سمنی ساخلا منی
دوزوم دورد یانینا نرگیس،یاسمنی
بو بایرامدا هر ایل بایرام دوزه لدن
من ال چکمم سندن کیمی گوزه لدن
سفرلر بزه گیسن ازلدن
یاراشیرسان اوتاقلارا سمنی
آخیر چرشنبه نین باشقا دبلریندن بیریده شال سالاما و قورشاق سالاما دبییدی کی چوخلی کندلرده بوایش گورولردی.اوستاد شهریارین حیدربابا منظومه سینده بو دب گوزل بیر شکیلده تطویره چمیلیب دیر:
بايراميدى ، گئجه قوشى اوخوردى
آداخلى قيز ، بيگ جوْرابى توْخوردى
هرکس شالين بير باجادان سوْخوردى
آى نه گؤزل قايدادى شال ساللاماق !
بيگ شالينا بايرامليغين باغلاماق !
شال ايسته ديم منده ائوده آغلاديم
بير شال آليب ، تئز بئليمه باغلاديم
غلام گيله قاشديم ، شالى ساللاديم
فاطمه خالا منه جوراب باغلادى
خان ننه مى يادا ساليب ، آغلادى
حيدربابا ، ميرزَممدين باخچاسى
باخچالارين تورشا- شيرين آلچاسى
گلينلرين دوْزمه لرى ، طاخچاسى
هى دوْزوْلر گؤزلريمين رفينده
خيمه وورار خاطره لر صفينده
بايرام اوْلوب ، قيزيل پالچيق اَزَللر
ناققيش ووروب ، اوتاقلارى بَزَللر
طاخچالارا دوْزمه لرى دوْزللر
قيز-گلينين فندقچاسى ، حناسى
هَوَسله نر آناسى ، قايناناسى
قدیم زمانلارین تازا و یئنی ایلین خبرچیلری سایلان "سایاچی" لاردا بوگونلرین ان گوزده اولان کیشیلریندن سایلارمیشلار.آخیر چرشنبه گونو جوانلارین و اوشاقلارین هامیدان چوخ ائیلندیکلری و خوش گئچیردیکلری گون سایلیر.قدیم یوکورتانین "اونو بیر شاهی"اولان زمان میدانلاردا هامی پیشمیش یومورتا "چاقیشدیریب"گونولری سوودگی قدر گولوب شادلیق ائدرئیلر.
آخیر چرشنبه نین دببلری خالق آراسندا اوقدر چئشیتلی و اوقدر سایسیزدیر کی بوگونون اوزون بیر اولوس بایرامی و ائل بایرامی آدلاندیرماق اولار.بودببلردن بیر نئچه سی بئله دیر:
آخیر چرشنبه اوشاق بئشیگی دوزلدرلر
آخیر چرشنبه گون چیخمادان سواوستوندن آتلانارلار
آخیر چرشنبه کل و قوچ بوینوزنا قیرمیزی پارچا باغلارلار
آخیر چرشنبه حاماما گئدیب چیمک یاخشی اولار
آخیر چرشنبه ائودن پول ،الک،دوز،اون،بیتگی،اود،اودون وئرمزلر
آخیر چرشنبه یاندیرلمیش شمع یارمچلیق سوندورولمز.بوتون ائولرده ارته دن لامچا و چیراغلار یاندیریلار.
آخیر چرشنبه گونو زاحی اوستونه گئتمزلر
آخیر چرشنبه گئجه سی تئز یاتیلماز.
آخیر چرشنبه ائوده قازان آسارلار.
آخیر چرشنبه تازا اولنلری یادا سالیب اونلاری یادائلرلر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab prs_Arab azb_Arab unk azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab kas_Arab urd_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab bjn_Arab azb_Arab uig_Arab ace_Arab azb_Arab ace_Arab pes_Arab ace_Arab snd_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab