م. هکماوارلی
بیریسی ده ده سینین گوزون چیخارتدی کی اونا «کوراوغلی» دئسینلر آمما دئدیلر «کورکیشینین اوغلو»
لقب وئرمک ساتیر(طنز)ادبیاتیندامستقیل بیرژانر ساییلیر.نئجه کی ساتیرهر یئرده وار، لقب اونونلابیرلیکده تامام ایجتماعیاتدا واردیر.انگلیس وعرب دیللرینده لقب حاقدا اطرافلی تحقیقات اولونوب ، ساتیریک ژورناللاردا ، کتابلاردا تیاتور پیئس لرینده لقب گئنیش بیریئرتوتور. تاسفله تبریزده لقب عوموم آراسیندااسکی عادت اولسادا،بوحاقدا ایندیه قدر جیددی تحقیقات الونماییب.
تبریزده چوخ آداملارین ایکی آدی واردیر بیریسی سیجیلی ده یازیلمیش آد اوبیریسی لقب آدی کی اوزگه لر اونا وئریبلر مثل اوچون قارنی ییرتیخ کاظیم ، نعره جاواد. لقب لر تبریزده عومومون کولتورونه قاتیلیب . بو یازی چالیشیر ایمکان قدری 1357 نجی ایلین انقلابیندان قاباق تبریزده اولان لقب وئرمک قایدالارینین کُوکونه بیرگوز دولاندیرسین .
الیمیزده هیچ بیرسند یوخدورلقب وئرمگین فایدالارین یا زیانلارین گوسترسین آمما چون تامام میللت لرآراسیندا لقب وئرمک واردیر او بابتدن دئمک اولار شیفاهی کولتورون بیر حیصصه سی دیر. مووضویا اطرافلی باخاندا گورونورکی لقب وئرمک هرطبقه نین وایجتماعی بولوگون دیلینده بیری بیریندن فرقلیدیربعضی سی رومانتیک ، بعضی سی تراژیک وچوخوسی کومیک اولور آمما تبریز ده لقب ایله اینسانلارین شخصی مساله لرینه یاناشماق واونلارین عئیبلرین آچماق، شیرین لقب لرین اوستون اورتور. تبریزده قوشولان لقب لری بئله تعریف ائتمک اولار :
اگر آد بیرآدامین شکیلی ساییلسا، لقب اوآدامین کاریکاتورودور. کاریکاتور اغراق حالدا شیشیردیلمیش شکیل دیر.
البته لقب وئره نین قصدی مهم حئساب اولور. لقب شوخلوق اوچون، تحقیر اوچون ،انتقام اوچون، جیجیکلیکدن و یا حتی پاخیللیق و اوندان علاوه اینانج اوزوندن دئییلیر. لقب هر یئرده اولسادا ، عرب ادبیاتیندا حد دن آرتیخ گورونور.عرب دیلینده بعضی آدلارچوخ لقبه اوخشاییرلار مثلن قارقایا دئییرلر « غراب البین» یعنی آیریلیق خبرچی سی . اسپانیا دیلینده دوکتورا کیچیک پیچاق دسته سی لقب وئریرلر.آوروپادا یازیچی لارکیتابلاریندا یاراتدیقلاری پرسوناژلارا یاراشیقلی لقب لرده یارادیرلار.
لقب وئرمک کوهنه بیرعادتدیر اونو ساخلاماق یوخ بلکه اونو مدنی یوللارلا دئییشمک لازیمدیر.اینسان سئور کولتوراولکه ده اینکشاف تاپارسا بئله گوبوت سوننت لر آرادان گئدر.غرب اُولکه لرینده ادبی، رومانتیک وتنقیدی لقب لرچوخ واردیرآمما سوننتی ایجتماعیات آراسیندا عیب آختاریب وتحقیر ائتمه گه لقب یارانیر. تبریزده لقب وئرمک حاقدا آکادمیک تحقیقات لازیمدیر. اوزوموزو آینا قاباقینا قویوب دیققتله باخمالییق.
لقب لرنئچه پیلله ده دئیلیر:
1-بیرعائله یا بیر بویوک فامئل ایچینده دئیلن لقب لر
2- بیرمحلله یا بیر صنف ایچینده دئیلن لقب لر
3- بیر شهر یا بیرکووشن ده دئیلن لقب لر
معروف دور تبریزلی لر شوخلوق اهلی ، متل دئین وده لی بازدیلار . ده لی بازلیق اوچون ده لی آدام گرکدیر.آداملارا آد قویورلار،لقب وئریرلر ، اونلاری آجیقلاندیریب جینی له دیب ده لی ائیله ییرلر سونرااونلارلا ده لی بازلیقا باشلاییرلار. بئله گورونور کی بوپسیکولوژیا کوهنه حربی کولتورعلامتی دیر. همه شه و هر یئرده دویوشچولرین روحیه سین یاخشی ساخلاماقا،اُولومو،اسارتی یاددان چیخارتماغا ، دویوشچولرین شادلیقا و گولمه گه احتیاجلاری وار . سرکرده لربونو نظره آلاراق عسکرلره شادلیق ایمکانلاری یارادیرلار ، اوخویوب اویناماق تکلیف ائدیرلر، دلخک گتیریرلر دویوشچولره گولمه لی حکایتلر و لطیفه لر تعریف ائیله سین و قوشونا روحیه وئرسین. بو سیاست داوام تاپاندا یئرینه دوشور،یاواش یاواش کولتوره قاریشیر و اُوز اُوزونه تزه له نیر وآرتیر .
تبریزده بیری بیری ایله باش باشا قویماقین اساسدااوچ کُوکووار :
بیرینجی سی حربی کولتوردور تبریز تاریخ بویو محاریبه میدانی وکولتور قایناقی اولوب محلله لرین بیری بیری ایله داعواسی بو کولتورون یارانماسینا کومک ائیله ییب.
ایکینجی سی تبریزین متروپل اولماسی دیر.تبریزهمه شه بویوک بیر تورک شهراولوب آیری میللت لر فارس لار، کوردلر، ائرمنی لر و باشقا لاری پول قازانماقا تبریزه گلیبلر و جماعات مجبوراولاراق اورادا یان به یان یاشاییب لار. بو میللت لرین آیریلیق لاری کولتور ساحه سینده داوام تاپیب . بیر بیرلرینین عئیبلرین آختاریب تحقیر و توهین ائدیبلر وزامان کئچدیکجه لقب وئرمه وآلجاتماعادته دونوبدور.
اوچونجوسو تبریزده بازارو بازاردیلی عصیرلر بویو یارانیب یئرینه دوشوب. بازاراهلی رقابت ده ، اوز ماللارین یاخشی اوزگه مالین پیس گوسترمکده اوستاددیلار. تبریزین بازاری دونیاداان بویوک اوستواُورتولوبازاردیر.بورادا اُوستو اُورتولوسوز دانیشماق ده ب اولوب.معروف دوربازاری لارموشتریه چای دیه نده باشلارین حجره دن چیخاریب تیمچه باشیندا اولان قهوه چیه دئییرلر «آقا مهدی چای گتیر».قهوه چی باشادوشوردئییلمه دی نئچه دانا چای گتیر ، بویوک چای گتیر یا کیچیک چای نهایتده آنلاییرکی تاجر دئییر«آقا مئه دیر» قهوه چینین آدی مهدی دئییل اوندان بیلیر موشتری یاغلی مشتری دئییل چای گتیرمیر. بازاری لارقهوه چینین آدین مهدی چاغیراندا قهوه چی دوشونور مشتری « مئه دیر» یعنی آلمامیش گئچیب گئده جک.
لقب وئرمک عادتی آشاغا طبقه لرین آراسیندا هامی دان چوخ یائیلیب دیر، عوام آداملارهامونو لقبی ایله چاغیریرلار و لقب لرین چوخودااینسانلارین عضوی عیبلرین،یوخسوللوقون کوسترمه گه ویاجنسی عضولری ایله یا شخصی خوصوصیتلری ایله باغلی اولور . بعضی لقب لرین یامان و سویوش ایله هئچ بیر فرقی یوخدور. بونلاری نظره آلاراق دئمک اولار لقب وئرمک مدنی لشمه میش کولتوردن باش توتور.تامام اُولکه لرده آشاغا طبقه لرین جماعاتی سوزو پیشیریب چیخارتماز،هرجورفیکیرله شیلراوجوردانیشیرلار یعنی هئچ بیر تعاروف، سوز گیزلتمک باجارمازلار . عکسینه اولان یوخاری طبقه لر حیله کار اولورلار و سوزلری تعاروف ایله قاریشدیریلار خولاصه اعتقادلاری وار کی آللاه آداما دیل وئریب عقیده سین گیزلتمه گه. بئله دئیه ک: آشاغا طبقه لرده اونا بونا لقب وئرمک اونلارین ساده فیکیرلی اولمالاریندان گلیر.
بعضی آداملار منفی لقب وئرمک لری ساده جه جوک ولطیفه حسابلاییر وخوصوصو یا عومومو یئرلرده دئییب گولورلر بیرحالدا کی تمدونلو اُولکه لرده بئله سوزلر وبیریسینه جینسی یا شخصی عیبلری اساسدا لقب وئرمک قاداغاندیر و او آدامی محکمه یه چکمک اولار.
ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا آوروپا شهرلرینده سربازخانا کولتورو و جیلف شوخلوق لار و تحقیر اوچون لقب یاراتماق چوخ واریمیش آمما اُولکه لرین کولتورو موُدرن اولدوقونا و آوانگارد هنرمندلرین چالیشماقی ایله و هرشئی دن آرتیق دولت لرین کولتورل فعالیت لری باعث اولوب لومپنی تییاتور پیئس لری و اینسالارا توخونان لقب لر آرا دان گئتسین تاسف له ایراندا خصوصن آذربایجاندا بئله فعالیت لر اولماییب و دولت لر میللتین اویانماقینی اُوزولری اوچون تهلوکه ساییب و یئری گلدیکجه لاتلیق و جاهیللیق کولتورونه مئیدان وئریبلر.
تبریزده لقبلرین یوزده دوخسانی اینسانلاری تحقیر ائتمک و کیچیک لتمک اوچون قوشولور اونا گورادا چوخ آز لقبی بیرآدامین اوز به اوزونده دئییرلر ، عومومیتده لقب آداملارین دالیسیجا دئییلیر یوخسا او آدام عصبلنیر داعوادوشوراوبیریسی آداملاردان کوسونور. لقب دئمک بیر اینسانا او لقب اساسدا قیمت وئرمکدیر.اولقب کی اینسانی حورمتلندیریر اوداها لقب یوخ بلکه فخری عونوان ساییلیر. اگر لقب تنقید سیلاحی ساییلسا دئمک اولار بو سیلاحی هر بیرآیری سیلاح تکین همی یاخشی ، همی ده پیس ایشلتمک اولار.
میللی فرهنگ ده و شیفاهی ادبیاتدا پیس ایله یاخشی نی آییرماق گرکدیرآمما پیسی قیراغا آتماغ اولماز اودا لازیم اولور دئییلسین و میللی مدنییته هر طرفلی باخیلسین. میثال اوچون فرانسادا یامان سوزلویو« دیکسیونرد نسولت» وار. بئله سوزلوک لرهر زاماندا اینسانلارین بیری بیری ایله مناسبتلرین گوستریر. مدنییتین هانکی مرحله ده اولدوقون نیشان وئریر .اجتماعی پسیکولوژیانی یاخشی آنالیز ائتمگ اوچون ضیالی لاروعالیملر بوسوزلری بیلمه لی دیلر.خصوصن کی تشبیهات بیرادبی صنعت ساییلیر و لقب لرده چوخ دیققتلی تشبیهات واردیر.
تبریزده لقب وئرمک هانکی زاماندان ونه اوچون تاپیلیبدیر؟
لقب لرین عومومو اولماقلارینا قطعی تاریخ دئمک اولماز آمما هامی میللت لرین آراسیندا،خوصوصن دالی قالمیش اولکه لرده ، اینکشاف تاپمامیش ایجتماعیاتدا، شیفاهی کولتورلرده ، اویئرلرده کی عموم اوچون فامئل آدی رسمی اولونماییب اینسانلاری تانیماق اوچون هر آداما بیر لقب وئریلیر . لقب گرک هر آداما یاراشسین ( کاریکاتوراوآداما اوخشاسین)یا بیر موناسیبتله دئیلسین اونا گورا دئییرلر « لقب گویدن گلر»( الاسماءینزل من السماء) بو بیرعومومو قایدادیر و دونیانین هر یئرینده بئله اولور آمماجنوب آذربایجاندا خصوصن تبریزشهرینده هزل وهجو، تاریخی دلیل لرله عومومو اولونوب .
ساتیر تنقید مقصدیله دئیلنده « هجو» ساییلیر شوخلوق مقصدیله دئییلنده هزل ساییلیر . تبریزده بیریسین اله سریماق، بیریسینه شوشه کی سالماق، لوغازاقویماق، پولچوک بندائیله مک بیرکولتوره چئوریلیب . بوایش اوچون مخصوص مکانلار شوهرت قازانیبلاراونلاردان بیریسی تبریزبازاریندا« دوببه لرقهوه خاناسی» وبیرسی ده کافه مایاک ایدی. چوخلی باشاریجیقلی آداملار گولمه لی سوزلری وگولمه لی آدلاری یاراتماقداهنر صاحابی اولوبلاراونلارا« دوببه » دئییرلر. تبریزمشهور آداملاریندان نقاشی معلمی رحمت لیک کریم حاجی زاده اوزو دوببه باشی ایدی یولداشیمیزمهندیس رحیم نخبه یه رحیم دوببه دئیردی .معلوم اولان دوببه سوزو نئچه جورمعنا اولونوب بیرمعناسی دا فرانسا دیلینده اولان« دوپه» (دوپینگ) سوزوندن آلینیب وتورک له شیب ومایاسین آرتیرماق ، اغراق وافراط ائتمک معنادادیر و بورادا دوببه اوآداما دئیلیرکی شوخلوق ائتمکده وگولمه لی سوزلری دئمکده اغراق ائتسین . بوکولتورو تانیماق لازیمدیر. بئله آدقویمالار ولقب یاراتماق کوچه بازار دیلینده و فولکلور تکین یارانیر، بئله لیک له ایکینجی آدا چئوریلیر.
سندلر اوزوندن تبریزده ایندیکی فورمادا تنقیدی لقب وئرمک مشروطه دوره سیندن عومومیت تاپیب البته اوندان قاباقدا واریمیش آمما اینیدیکی سایاقدا یوخ .مشروطه دورانی تبریزده تاریخی اویانیش دورانی دیر. اوزامان نشر اولان ژورناللار ، لک لک ، میغ میغ، موللا نصرالدین و... تنقدیدی لقب لری یازی ایله شعرایله وکاریکاتورایله میللت آراسیندا یاییرلاروایسته ییرلر میللتده « تنقیدی فیکیر» یارانسین بو بیر بویوک خیدمت حئساب اولور تاسفله تنقدی فیکیرین قاباغی آلینیرو زامان کئچدیکجه ارتجاع حاکمیت آلتیندا یالنیش لقب لرغلبه تاپیر وایندیکی فورما یا دوشور.یوخسا موللا نصرالدین ژورنالینین اُوز یازیچیلارینین لقب یا مستعارآدلاری چوخ ماراخلیدیر: لاغ لاغی، سوپورگه ساققال ، هر دبیل و ... میللی شاعیریمیزعلی اکبر صابیرین لقبی هوپ هوپ دیر اوآشاغیداکی شعرینده بیرکیشی نین کاریکاتورون چکیر:
دودکش کیمی بیرپاپاخ باشیندا
آغ توکلری بللی دیر قاشیندا
گرچی قوجادیر بابام یاشیندا
اما سوراغاندی قویما گلدی
کرداری یاماندی قویما گلدی
تاریخ بویو میللت لر یاخشی آداملارا یاخشی لقب و پیس آداملارا پیس لقب لر وئریبلرمثل اوچون
یاخشی لقب :شاه عباس کبیر،ریچارد شیردیل، سولطان سولئیمان قانونی ...
پیس لقب : شاپور ذوالاکتاف، توپال پاشا، ایوان مخوف...
گاهدان لقب وئرمک اینانج اوزوندن اولور . ابن بطوطه نین سفرنامه سینده یازدیقینا،تورک شاهلاریندان بیرینین گوزل قیزینا کوچوک( ایت بالاسی) لقب وئرمیشدیلرکی اونا گوز وورماسینلار.گورونوربیرینین چوخ قیزی اولاندا آللاهدان ایسته ییر داها اونا قیز وئرمه سین ، قیزین آدین قویور قیزبس، تاماما، کافیه .اوغلان لارین آدین قویورلار ماشاللاه اینانیرلار آللاه اونو ساخلایار.بئله آدلار لقب یئرینه دئییلیر. بورادا اوشاقلارین ایکینجی آدلاری دا اولور.
ائفوریسم یعنی لقب گلیب آدین یئرینده اوتورماسی تورک لر آراسینداچوخدوریعنی اکراه واینانج اساسیندا بیرآدی دئمه مک واونون یئرینه بیرآیری آد گتیرمک، لقب یاراتمانین بیرآیری فورماسیدیر مثلن تورکمن لرقورد آدین دیله گتیرمزلراونون یئرینه بوری دئییرلر( ائل اوغروسوز، داغ بوروسوزبولماز).بوری سوزی قوردون لقبی ایدی آمما ایندی آد یئرین توتوب.
آذربایجاندامخصوصن تبریزده عقرب وایلانا « آدی باتمیش»دئییرلر . بونلاربیرنوع اینانج دان باش توتور .تورکلرین اسکی اینانجی شامانیزم اولوب . شامانیزم اعتقادیندا بیرینین آدین چکنده اویله بیل اونی چاغیریرسان . ایلان وعقرب آدین گتیرمزلر اوندان اوترو کی اونلارائشیدرلر گلیب آدامی چالارلار .
صفوی لرحوکومتینده آذربایجانلی لارایمپراطورلوق قورورلارومعروف عایله لر اوزلری اوچون محتشم آدلار وشوهرت لر یارادیرلاراوندان علاوه عثمانلی ایمپراطورلوقوندا حورمت اوچون میللت خادیملرینین لقبی واریدی . صفوی لر ده وزیر لره و بویوک مقام صاحابلارینا شوهرت آدی قویورلاروایشچیلرینه ده لقب وئریرلرمثلن قیزلارآغاسی، قوُللارآغاسی وبئله جه لقب لر... بواساس دا قاجار دورونده یازیلان رستم التواریخ کیتابی ، صفوی لروزندیه دوورونده یارانمیش قوندارما لقب لرله دولودور . دئمک اولاریالانچی لقب لرحاقدا اولان سندلر صفوی لردوروندن باشلانیر،کیتابی یازان اوزونه « رستم الحکما» لقب وئریب.
صفوی لردن اول آق قویونلو و قارا قویولو حوکومتلرینده و یا اونلاردان مستقل اولان محلی حوکومت لرده شاهلارین وحاکم لرین لقب لری واریدی آمما اصلن وابدن تحقیرائتمه گه دئییلمیردی نمونه اوچون اوزون حسن ، بورکی یاریق ، آت سیز ، قارایوسف، آخی جیق و...
کوراوغلونون اصل آدی « روشن» دیر وکوراوغلو اونون لقبی دیر . کوراوغلوحماسه سینده هرآدامین بیر لقبی وار – دمیرچی اوغلو ده لی احمد ، کوسا ، کئچل حمزه و...
ناغیللاریمیزدااولان قهرمان لارین لقبی وار ، یانیق کرم ، قاچاق نبی و...
قاجارحوکومتینده عرب سوزلریندن آلینمیش آدلار خلافت دوروندن تقلید اولارکن چوخلو یاییلیرو رسمی اولونور سونراقاجار شاهلاری و شاهزاده لری اونلارا خیدمت ائدنلره موناسیب لقب لر وئریرلر وهابئله ثروتلی آداملار قاجار شاهلارینا پول ومولک وئرمکله اوزلرینه لقب آلیرلار- ناظم الاطباء ، مصدق السلطنه ، مشیرالدوله، کمال الملک، ظل السلطان...
قاجار شاهلاری موللا لارا دینی لقب لروئریرلر مثلن ثقه الاسلام، حجت الاسلام، آیت اوللاه و آیت اوللاه العظماء عنوانلاری فتحعلی شاه دورونده موللا احمد نراقی دان سونرا عمومی لشیر.
گاهدان دا ثروتی اولمایان آداملار قاجار شاهلارینین بیر سوزون گوتوروب اوزلرینه لقب وشهرت یارادیردیلار میثال اوچون تهراندا دولت تکیه سینده ناصرالدین شاه بیرنوحه اوخویانین سسیندن خوشلانیر، دئیر « بارک آللاه» او گوندن سونرااو نوحه اوخویانین شهرتی اولور « حاجی بارک آللاه».
قاجار دوورونده تبریز شهرینده قارا میللت شاهلارین وشاهزاده لرین اه داسین چیخاردیب هر آداما بیر گولمه لی آد قویورلار و بو یولدان نالایق آداملاری کی ناحاق یئره پول وئریب طنطنه لی آدلار آلیبلار تنقید وتحقیر ائدیرلر . مثلن سوسمار الدوله( بو آدلا بیر کیتاب یازیلیب)، مفسدالممالیک. فضول الدوله، ذلیل السلطان و...
علی اکبر دهخدا « چرند پرند» مقاله لرینده چوخلو بئله گولونج لقب لر یارادیر ویازیر نومونه اوچون :معشوق السلطنه ،محبوب الدوله ،عزیز الایاله،خوشگل خلوت ،قشنگ حضور ،ملوس الملک . ماللا لارا لقب وئریر: چماق الشریعه ،حاجب الشریعه ، کالسکه الاسلام ،میزوصندلی مذهب.
شاهزاده نادر میرزا فتحعلی شاهین نوه سی « تاریخ وجغرافیای دارالسلطنه تبریز » کیتابیندا لقب لری اولان آداملاردان دانیشیر. کریم شیره ای و ملیجک حاقدا یازیلان تاریخ کیتابلاریندا بو قوندارما لقب لردن صوحبت اولونور.کریم شیره ای ناصرالدین شاهین سرایینین دلخکی گولمه لی لقب یارادماقلا شهرت تاپیب. یئری گلنده بئله مسخره اوچون دئییلن آدلار حوکومتله موخالفت گوسترمک معنادا دیر وفرهنگی تنقید حئساب اولور.
کریم شیره ای و ملا هراتی
مشروطه ایللرینده یاواش یاواش آوروپا دا اولدوغو قایدادا فامئلی آدلار ده ب اولونور وایگیرمی ایل مشروطه دن گئچنده رضا شاه حوکومته یئتیشندن سونرا مشهورآداملارین لقب لری خان خانلیق نیشانی ولازیم اولمایان آرتیق عنوان ساییلیرورسمی لقب وئرمه گه سون قویولور او عنوانلارین یئرینه دکتر ، مهندیس ، پروفسور، سرهنگ ، سرتیپ ، استاندار و بو سایاق دا عنوانلار چوخالیر(مصدق السلطنه اولور دکترمصدق) سونرا هامی اوچون سیجیلی وئریلیر .
سیجیللی نین متنی فارس دیلینده یازیلیر و سیجیلی ده فامئل آدی یازماق ایجباری اولونور. بیر سیرا عائله لراوزلرینه یاخشی فامئل آدی سئچیرلرآمما قارا میللت بیلمیردی فامئل آدی نه دردینه ده یه جک بئله لیک له بیر چوخ عائله لره سیجیلی یازان اوزو ایستدیگی شوهرتی یازیر خصوصا آذربایجاندا دولت مامورلارینا امراولونور سیجیلی ده شوهرت اوچون مطلق فارس معنالی کلمه لردن یازیلسین اواساسدا دمیرچی نین لقبین یازیرلار «آهنگری» تفنگچی نین شوهرتین یازیرلار « رزمی» بئله لیک له آسیمیلاسیون سیاسیتی رسمی اولور آمما عوموم میللت سیجیلی ده فارس آدلارا باخمایاراق، اوزلری قویموش لقب لرله آداملاری تانییرلار . دولت راپورت لاریندا یازیلیرکی آذربایجانلی لار فارس معنالی سوزلری باشا دوشومورلر و چوخ آدام عائیله سینه سیجیلی آلماق ایسته مه ییر. بعضی لری دئییرلر دولت غیرایسلامی آدقویور بیزی دین دن چیخاردسین.چوخ عائیله لر سیجیلی آلمیردیلار قورخوردولار اوغلانلاری ایژباری آپارسینلاربئله جه ده اولدوهرآدامین سیجیللی سی واریدی اون سگگیز یاشا چاتاندا سرباز توتدولار.
سیجیللی وئریلمه دن اول معروف اولموش عربی و ترکی آدلار یئرینده قالیر مثلن سلطان القرائی ، ایپکچی و... آمما یوزده دوخسان عائیله لره فارسی آد یازیلیر . گاهدان دا چوخ تحقیر ائدن آد یازیرلار . هکماوار محلله سینده بیرعائیله نین فامئلی آدی « سرگردان حکم آبادی» یازیلمیشدی چون کی ائوین کیشی سین چاغیریرلار سیجیللی آلسین ثبت ماموری سوروشور سنین شوهرتی وی نه یازیم ؟ او کیشی جاواب وئریر « واللاه سرگردان قالمیشام فارس دیلین بیلمیرم» ماموراونون سوزون ائشیدنده سیجیللی ده شوهرتین یازیر : سرگردان حکم آبادی.
تبریزده فامئل آدینا « شوهرت دئیرلر. سوروشورلار آدین نه دیر؟ شوهرتین نه دیر؟ لقب هرآدامین شوهرتی ساییلیر و اونونلا تانینیربولقب لر بعضی سی بیر محلله نین ایچینده دئییلیر - هکماوار محلله
ساری قلی خان
سینده ، آجان روبابه ، علی قیزقین ، ماللا سئید و... هکماوارلی لار بو آداملاری تانییرلار آمما هکماواردان قیراخدا بو لقبلرین معناسی یوخدور. یعنی لقب لرین چوخو محللی شیفاهی فرهنگده یاشاییر و نسیلدن نسیله دئییشیلیر.
بیر سیرا لقب لر بیر شهرده تانینیر و دئییلیر - تبریز شهرینده قلی خان سالار متجدد بیر ضیالی و خرافات لا موخالف اولان « ساری قلی خان »آدلانیر ، خیاوان محلله سینین موشاطاسی« حلمه سازاندا» و داش ماغازالارین دالی سیندااولان زورخانانین صاحابی حاج میرزا
بادامی «میرزابادام »آدی ایله تانینیر.ساری قلی خان حاضیر جاواب اولماقدا و جینسی لطیفه لردئمکده ، حلمه سازاندا ، توی توتماقدا و میرزابادام شاه پرست لیکده ،آدلاری دیللره دوشوب.حاجی ابولقاسیم جاوان پیشه وری حوکومتی ایله موخالفت گوسترمکده تانینیب .حاجی ابولقاسیم جاوان ، میللی حوکومت داغیلاندان سونرا تبریزده شهرانجومنینه داخلیل اولور. بیرگون سوپورگه چیلری بیر یئره ییغیر اونلارا دانیشسین ، دئییر : « من هله ایکی گوندو سیاسته داخیل اولموشام ، آمما ایندی بیلیرم یازیق چرچیل نه چکیر»
قیزلارا و آروادلارا فامیل ایچینده آد قویورلار و ناموسی مساله لر باعث اولور او آد فامیلدن و همسایالاردان قیراغا چیخماسین چوخوسوداقادین لاردا اولان خیصلت لرو ظاهیردکی نیشانلاری اونلارین لقبی اولورمثلن پینتی کوبان،گزه ین فاطی، سوزبازنرگیز،چوپورسکینستان ،چئری هوللیه خاللی توران و... عایشه ، خدججه، کلانتر ، قوردلوکالاک، شلخته و بئلنچی لقب لرهرمحلله ده پیس تانینمیش ، های سالان و حیاسیز آروادلارا دئییلیر. آذربایجاندا عومومیتده تحقیر ائدن آدلار وجینسی لطیفه لرین چوخوسی کیشی لرحاقدا دئییلیر وغئیرت وناموس مساله لری باعث اولورآروادلار حاقدا آز سوزچیخارتسینلار. بو موضوع آروادلارین ائوده قالیب وکوچه یه چیخماماسین گوستریر . هر یئرده آروادلاردان آز دانیشیلیر ، اودا آروادلارین حوقوقونون اولماماغین نیشان وئریر. تورکلرین تاریخینده آروادلار همه شه کیشی لرله برابر ساییلیب لارو بودا تورک لرین اسگی اینانجیندان یعنی شامانیزم دن وائل اوبا کولتوروندن گلیرمیش آمما هر یئرده تورکلر شهرلرده یاشاماغا باشلاییبلار یاواش یاواش آروادلارین حاقی آزالیب . کئچمیشده تبریز شهرینده کیشی لر اُوزلرین غئیرتلی تانیتدیرماغ اوچون آروادلاری آزادلیقدان محروم ائدیبلر.
بعضی آداملارین جیسمی نقصلری یا نشانه لری لقب اولور- آخساق احمد ( آخساغا بیرآددیم بیرآغاج یولدور)، کارابولقاسیم ( کاردان کار او آدامدیرکی ایسته میر بیرسوزوائشیتسین؟»،کچل حمزه ( چئچله دئییرلر زولفعلی)، بوغلی ایبراهیم،( بوغ توکوندن گیروقویاندیر)،پوتابویوک آقا(یئمکدن آزقالیرپارتلاسین)،جوری خلیل(جورولوگونه باخماجوهرینه باخ) ، جین جاواد( جینه بورک تیکیر) و ...
او آداملارین کی بیرمیوه دن یا بیریئمه لی دن آجیقلاری گلیر واو یئمه لی نی یا میوه نی ئوزلرینه توکان ائدیبلر ، اونلارین لقبی اولور – بیبر رسول ، علی بادیمجان ، عسکر ساریمساق ، شوربا قلی ، ایشگنه کریم، تورش آلچا و ...
بعضی لرین حیوانلا را اوخشایان اخلاقلاری یا رفتارلاری لقب اولور – ائشک ممد ( تنبل لیکدن ائشگه دایی دئییر)، ایت خلیل ( ایت اوزوندن برک اوزو وار)، تولکی قاسیم ( تولکو سوواخلی باغا گیرمز)، قیرقی ایبراهیم( سن گله نه جک قیرقی شیوانی آشار)، قیتمیر غولام ( قیتمیرلیقداجویودلرین الین باغلار)،پخیل حسن ( پخیل یاراماز اولار- الحسود لایسود)، گُوپچی ولی(ائیله یالان دانیش یورماق اولسون)، ...
بیر سیرا لقب لردین ومیللییت حاقدا دئییلیرمیثال اوچون ارمنی آوانس ، کورد عثمان، گوران رشید، جویود موسا و...
بعضی لقب لر بیر محلله دن یا بیر کنددن اولمانی تمثیل ائدیر نومونه اوچون ماحمودچهرگانلی ، استاد غلامحسین بیگجه خانلی( تار اوستادی)، تیمسارعباس قره باغلی ، حاج محمد نخجوانلی و ... بوآدلارسیجیلی ده یازیلان آدلارلا برابردیلر میللت اونلارین آدین ائشیدنده همی اونلاری تانییرهمی ده بیلیر هارالی دیلار.
صنعت کارلار و کاسیب کارلارو هنرمندلر اوز ایشلری ایله آدلانیب تانینیرلار – علی بویاخچی ، حجت کله پز ، عاباس نجار، حسن دمیرچی،جاواد باققال .صمد آیناچی ... حاج ماحمود قاوالچی (قاوال اوستادی)، عاشیق قشم، علی نقاش، عیسی تارزن...
قهوه چی ، باشماقچی ، کومورچی ، دستمالچی ، توتونچی ، فرشچی ، دیره کچی ... کیمی لقب لر کئچمیشده تاجیرلرین و صنعت کارلارین لقبی اولوب سونرادان فامئل آدینا چئوریلیب لر . تبریزده بونلار داها لقب ساییلمیر. لقب او آدلارا دئییلیر کی آدامین عیبین گوسترسین .سوننتی ایقتاصادیات آرادان گئتدیکجه بئله لقب لر آرادان گئدیر.
بعضی لقب لر تکجه بیر صنعت وحئرفه صاحابلارینین آراسیندا معنا وئریر . خالچاچی لار ، باشماقچی لار ، شوفرلر وآیری صنف لرین ایچینده بعضی لقب لر او صنف دن قیراخدا معنا وئرمز و ایشلنمز چونکو او حرفه نین اصطلاحلاری لقب اولور و او اصطلاحلاری هامی بیلمزلر. هکماوار محله سینده اینقلابدان قاباخ « بئش چه رک حوسئن» واریدی . فرش توخویانلار هراون بئش مین ایلمگه بیر« قابال» دئییرلر . فرش کرخانالاریندا هرفرش توخویان گونده اون بئش مین ایلمک سالماغا یعنی قاتمالارا اون بئش مین دوگون وورماغا مجبور اولوردو. بونا قابال سالماق دئییردیلر.اوشاقلار یاریم قابال سالیردیلار .هرقابال دورد چه رک ساییلیردی .حوسئن بئش چه رک گونده بیر قابال وبیرچه رک ایلمک سالیردی اونون الی سورعتلی ویئگین اولدوغونا ،«حوسئن بئش چه رک » آدلانمیشدی.
آذربایجانین کندلرینده ده لقب وار آمما تبریزده اولان معنادا دئییل. کندیلی لرعومومیتده آداملاری حیوانلارا اوخشادیب و حیوان آدین بیر آدامین آدینا یاپیشدیریرلار مثلن بیزووممد ، کئچی کریم ، ایت خلیل و... بو لقب لر تبریزده ده دئییلیر آمما تحقیرائتمک معنادا اولور بیرحالدا کی کندلرده ساده بیر آد کیمین ایشلنیر. کندلرده ، کند کولتورونه اویقون لقب لر وار مثلن ناخیرچی قیزی ( ناخیرچی قیزی یئریک له ینده آرپا چورگینه یئریک لر) ، گوزوقانسیزاحمد ( آرپا چورگی داش پئنیر ، گوتورداش ایله از احمد، آی آلا گوزآلا گوز احمد)
شمر ، حرمله ، یزید ، عمر و... بو لقب لراو آداملارا قویولور کی عاشورا و تاسوعا گونلرینده کربلا واقعه سینین شبئحین چیخارداندا اونلار ایمام حوسئنین دوشمانلارینین رولون اویناییرلار – شیمیر ریضا ، عومر قلی ، یئزید عسکر ، حرمله جاببار، خولی خلیل و...
کربلا واقعه سینده حرریاحی چوخ مشهوردو اویزید ابن معاویه نین قوشونوندان آیریلیر وایمام حوسئنین طرفینه گلیر. شیعه فرهنگینده دوشماندان آیریلان آداملار «حر» آدلانیرلار .تبریزده حورر لقبی وار و حورر رولون اوینایانلارا بو لقب وئریلیر.
بیر دفعه عاشورا گونوشبئح چیخارداندا ، بیر آتلی گیریر میدانا اوجا سس ایله نعره چکیر دئییر « من حوررم» اورادا اوشاقلاری ایله شبئحه تاماشایا گلن بیرقادین دئییر « آی قارداش گئت آیری یئرده هور( ایت سسی چیخارد» بورادا منیم اوشاقلاریم قورخارلار»
بیر محلله ده، قومارباز، قوش باز ، جمال باز و... بئله جه لقب لر هرکسین آدینا یاپیشیر او آدامی اعتباردان سالیرو لایی بالی تانیتدیریر.
تورک میللتلر آراسینداشوخلوق و میرت اهلی اولماقین درین کوکلری واردیر. ماللا نصرالدین آزو بویوک بیرسیمبول دور. مین ایل بوندان قاباق سلطان ماحمود غزنوی نین ساراییندا بیردلخک واریدی عرب تاریخچی لری اونون آدین طلحک یازیبلار وعبید زاکانی اونا گولمه لی سوزلر نیسبت وئریب فارس لار« دلقک» سوزون اونون آدیندان گوتوروبلر. سلطان ماحمودغضب له ننده طلحک گولمه لی سوزلرله اونو گولدورب غضبین سویوداردی.
لقب وئرمک اصل ده شوخلوق اوچون تورک لرآراسیندا هر یئرده واردیر بو لقب لر وآدلار هرنسیل ده دئییشیلیر وته زه آدلارتاپیلیر آمما قایدا یئرینده قالیر . هرآدام اُولنده اونون آدی دا باتیر و تکجه او آدلار قالیرلار کی بیر خیصلت اساسیندا یارانیبلار مثلن ساری قلی خان جینسی لطیفه دئمک له تانینیب و عسکرانلی یالانچیلیقلا( عسکران شمال آذربایجاندا یئرآدی دیر) ، اونلار اولوب گئدیبلر آمما ایندی هر کیم ایستر بیرجینسی لطیفه دئسین اونو ساری قلی خانا نیسبت وئریرویالانچیلیق حاقدا گولمه لی سوزلرعسکرانلی یا نیسبت وئریلیر بئله لیک له بوآداملاراوزیئرلرینده بیر کیچیک ماللا نصرالدین اولورلارومیللت اونلارین دیلیندن اوزسوزلرین دئیرلرمثال اوچون یوخون ایللرده عسکرانلی عوضینه، نعره جاواد تبریزده یالانچیلیق سیمبولو اولوب اونون دیلیندن دئیلیر:
بیرگون قمه نی چکیب یولومون اوستونده قاباغا گه له نی شاققالاییردیم یاری یولدا گویدن سس گلدی جاواد نه ایش گورورسن ؟ بئله اولماز « آخی من خلقه سن قتله؟».
نعره جاواد حقیقی بیر شخص دئییل بلکه نئچه نفر جاواد آدلی آداملار بیری ده لی ، بیرسی سفئه ، بیر آیری سی شوفر اداسی چیخاردان بیر یئره ییغیلیب « نعره جاواد» آدلانیب یعنی ماللا نصرلدین کیمین بیرمجازی شخص اولونوب.
هرعاشیقین دورانی وار.معروف لقب صاحابلاری بیرنسیلده هامی اوچون تانیش اولور نسیل دئییشیلنده آیریسی اونون یئرین توتور . تبریزده میللی حوکومتدن سونرا عسکرانلی معروف اولور . 1340 نجی ایللرده ساری قلی خان دیللره دوشورواینقلابدان سونرا نعره جاواد گونده لیگه گلیر. گاهدان دا بیرگروپ میدانداراولورلار 1340 نجی ایللرده ساری قلی خان ، سیدعرب و سید اخمدیان تبریزین مرکزینده مایاک کافه سین اوزلرینه پاتوق ائتمیشدیلروتامام لقب لروقارا یاخمالارو جیلف جوک لاراونلارین دیلیندن دئییلیردی.
اوتانجاق آداملار لقب دن چوخ اینجیکلی اولورلارگورونوب کی بیرآداما لقب قوشولاندان سونرا اُوز دوغما شهریندن چیخیر گئدیرغوربت اُولکه لرده یاشاییربواومودلا کی اولقب یاددان چیخاندان سونراقاییتسین گلسین . معروفدور قوناخلیقدا نا قافیل بوراخدیقی سس اوتانجاق بیرکیشی یه لقب اولور. کیشی اوتاندیقیندان تهرانا قاچیر اون ایلدن سونرا قاییدیر تبریزه گلیر . اُوز کوچه لرینین باشیندا بیراوشاق گورورسوروشور کیمین اوغلوسان نئچه یاشین وار؟ اوغلان دئیر قیروو قنبرعلی نین اوغلویام اون یاشیم وار کلب حسن عمی او ... ایل دونیایا گلمیشم . کیشی گورور لقب تاریخ اولونوب گلدیگیندن پئشمان اولوراورادان قاییدیر بیرداها غوربته گئدیر.
آنالار اوشاقلارین تربیت ائدنده دئییرلر اخلاقیوی دوزائیله ، گوزه تله اوستووه آد قویماسینلار.آد دیللره دوشدو داها ییغیشدیرماق اولماز . بیر سوزو نرگیز بیلدی تربیز بیلدی.
دولتلی عائیله لرایچینده لقب عیب ساییلیروایجازه وئریلمیراوشاقلار بیرآدامی لقبی ایله چاغیرسین لار.
یازینین سونوندا تبریزده کی لقب لردن بیرنئچه نومونه گتیریرم :
1 – جیسمی نقص لره وئریلن لقب لر
کورپه ماحمود-اوش دوداخ حسن-کارغولامیرضا-کور نادیر-چئچل اصلان – یانیق عابباس- دلی جاواد- اه یری اویریکیشی- کوفته کلب حسئن- ایکی باشلی زینال- میریخ باقیر- زال ریضا- قارنی ییرتیخ کاظیم – یوموری عسکر –چوپورایبراهیم .چئری یوسوف – بورون مشد علی – چاپیخ غولام- قولی یوخ کریم - خیر خیر محسن.کوله ماحمود .
چولاخ ناصر- آخساق قلی – انگی ایری ایمان – قوزحاجی علی اکبر-آلتی بارماق میرایبراهیم- جیجنکین اوغلی- دازعلی اصغر...
2 – تحقیراوچون دئییلن لقب لر
فیشگا جاواد- جین عسکر – مال یوسوف – قیریخ حیدر – قیفیل حسئن – کونز حسن – مال ممی – میمون احد – اینک احمد – قرمزی حسئن – سرچه جلیل – جین بویوک آقا – نشتاب حسئن – عریان اکبر – دولچا باقیر – پونزا ماحمود – قیف صمد – مایاداوود .فیریلداقچی میرعلی – قجله ماحمود – اوکوزعلی – دیلنچی غافار- پتی حیدر – کال ممدتقی – علی به داوام – پوخلی باقیر- قارقا صمد –دیلقیراسد – دینقا رحیم – پالان حسئن – یئتیم علی – ننه کریم...
3 – بیر سیرالقب لر وار کی آشکارا یامان یووزساییلیر . قلمین حورمتی اجازه وئرمزاونلاری یازماقا .
سون
2012 نجی ایلین پاییزی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab