ادبیاتچی عالئم مرحوم آحمات بکمئرادووی یاتلاپ ! آمریکانی کیم آچدی؟
باریپ 1990-نجی یئلینگ 13-نجی آگوستئندا، تورکمنیستانئنگ گؤرنوکلی عالئمی، تورکمنلرینگ گچمیش تاریخی حاقئندا، ادبیاتی هم ملی میراثی دوغروسئندا قیزیلا غاپلایمالی ماقالالار یازان آحمد بکمئرادوف جدا ایر آرامئزدان آیریلدی. بیز مرحومی یاتلاپ اونونگ “آمریکانی” ایلکی بولوپ کیم آچدی” دیین مقالاسینی سیز بیلنپایلاشماغی ماحول گؤردوک.
ایلكی بولوپ آمریكا آرالاشماق اوغوز توركمنلری نینگ پایینا دوشوپدیر.
1990- نجى يئلينگ 13- نجى آوگوستيندا گؤرنوكلى ادبياتچى عاليم آخمات بكميرادوف جودا اير، 40 یاشیندا آراميزدان چيقدى. اول هم توركمنينگ ايش ادن يـيگيتـلريندندى. جوهر ذهينلى آدمدى. اونونگ علمى مقالالارينى اديل چپـر اثر اوقان يالى قـيـزيقلانما بيلن اوقايارديلار. آخــمات نرره سسأنينگ دنيأ قارايشى گينگدى، علمى ناظارى چونگدى. يوْره گـى حيجوودان دولودى. بير اؤزى دنيأنينگ علمينى اؤزلشديريپ چيقايسام ديـيه ردى. گيجه لر ياتمان مقالالار يازياردى.
آخمات ” آمريكانى ايلكينجى بولوپ كيم آچيپدير، كريستوف كولمب مى يا- دا توركمنلر” ديين سوراغى كسرديپ قويدى. آخمات بكميرات بو مقالاسيندا بير توپار قيزيقلى چاقلامالارى اؤنگه سوْريـپدى. توركمنلرينگ چاروا طايـپالارىنينگ چين- ينگ اوستى بيلن آمريكا، كولمب- دان حاص اير باران بولماقلارىنينگ قاتى ممكينديگينى دليللشديرمأگه سينانشيپدى. آمريكاداقى اينديانلارينگ/ قيزيل دريلرينگ ديللرينده توركمن سؤزلرى بيلن كؤكى بير سؤزلرينگ كأنديگينى آيديپ، آتا- بابالارىميزينگ چيلشيريملى اقبالى بارادا تأزه بير فكرى اؤنگه سوْريـپدى. آخمات نـررسسأنينگ عمرى قيسغا بولدى. اول تايئن ادن دكترليق ايشينى قوراماغا سآنليجا گون قالاندا آراميزدان سوغـروليپ گيتدى…
ایلدشیمیز سلیم نور مرحوم عالیم باراسیندا شئیله یازیار: “منينگ آخمات بكمرادى يادلاماغيم، توركمنينگ يآز گؤوين، ماخمال يوْره ك اوغلونينگ چاقلامالارينا اوْنس چكمه گيم يؤنه يردن دأل. قولايدا اورسـيـتده چاپ بوليان “Vek” قازيتى نينگ 20- نجى سانى اليمه دوْشدى. بو قازيتينگ 10- نينجى صاحيپاسيندا Nikolay Venediktov- ينگ ريو دو ژانيرودان ايبـرن حابارى بار اكن. بو حابار آمريكا ايلكينجى بولوپ باران آداملارينگ كله چاناغى نينگ تاپـيلماغى بيلن باغلانشيقلى. آوتورينگ يازماغينا گؤرأ برازيل عاليم لارىنينگ سونگقى دؤورده آليپ باران بارلاغلارى آمريكادا ايلكينجى ياشايجيلارينگ شو واقـتا چنلى حاساپ اديلن دؤوريندن حاص اير پئيدا بولانديغينى آيتماغا اساس بريأر. مونگا قولايدا اوُدلى يرينگ ” Pali- Ayke” ديين جولگه سيندن تاپـيلان كله چاناق هم شاياتليق اديأر. عاليملارينگ حاساپلامالارينا گؤرأ، بو كله چاناغینگ 12 مونگ يئل عمری بولوپدیر. كله چاناغى علمى تايدان بارلاغدان گچيرن برازيل آنتروپولوگى/ Sen Paula شأهريندأكى اوينورسيتـيندن/ Valter Never- ينگ آيتماغينا گؤرأ، ايـيأم شول دؤورده آدملار گوْنورتا آمريكادا ياشان بولسالار، اولار كونتى نـنتـينگ/ قاره نينگ دميرقازيق بؤله گينى حاص اؤنگ، ياغنى 20 مونگ يئل تؤوره گـى اوزال آچمالى. عاليمينگ چاقلامالارينا گؤرأ، آمريكانى ايلكينجي آچيجيلار برينگ Beringov آيلاغى نينگ بووزليقلارىنينگ اوْستى بيلن شينديكى چين- ينگ چأكلريندن گلن /آسيا/ طايـپالاريدير.
مأليم بولشى يالى، بو فكر اوزال توركمن عاليمى طاراپـيندان، ياغنى بيزينگ يادلايان آخمات بكميراديميز طاراپـيندان هم اؤنگه سوْرليـپدى. يوغسا شول واقت آخمات بكمرادينگ الينده برازيل عاليملارىنينگ الينه دؤشن ثبوت نامه يالى اولى دليل هم يوقدى. يؤنه عاليم بو فكره جوهر يـيتيليگـى، چونگنگور علمى ناظارى بيلن گليـپدى.
برازيل عاليمى نينگ فكرينه گؤرأ، ايلكينجى آمريكالى لارينگ هيندى يانلر بيلن هيچ حيلى داخيللى زادى يوق. سبأبى ديسنگ، اينديانلر آمريكا حاص سونگ باريـپديرلار دييپ حاساپ اديليار.
برازيل عاليمى نينگ ايلكينجى آمريكانلى لار باراداقى يئنه بير فكرى آخمات بكميرادينگقى بيلن قابات گليأنديگينه گؤرأ، ايلكينجى آمريكانلى لار سونگقى دؤور آمريكانلى لارينگ قاضاپلى گؤره شى نتيجه سينده، قيسيشلارا چيدامان، يتيپ- يوق بولوپ گيديـپديرلر. شونگا گؤرأ آمريكانى ايلكينجى بولوپ كيم آچيـپدير ديين چاقلامانينگ توركمن طايپالارى بيلن داخيللى طاراپلارىنينگ ايلكينجى بولوپ آچان توركمن عاليمى آخمات بكميرات تأزه بير تئوريانينگ اوستونده آياق ديرأپدى.”
آراميزدان جودا اير گيدن توركمن عاليمى آخمات بكميرادينگ علمى ايشلرىنينگ توپلانيپ نشر اديلمگـى، اولارينگ ياش نسلى واطانچيليق دويغولارى بيلن تربيه لمكده بهاسينا يتيپ بولماجاق حيذماتدير. آخمات بكميرات يالى عاليملارا نأحيلى سيلاغ- حورمات اتسنگ هم آزد.
1492- نجی یئلینگ 13- نجی سپتامبرینده رسمی تایدان آمریكانینگ تاپـیلان گونی دییپ جار ادیلدی و شو تاریخدان بأری كریستوفر كلمبوس- ینگ آدی آمریكانینگ تاریخینا سینگیپ گیتدی. عالیملارینگ آراسیندا بو ” تأزه دونیأنینگ” تاپیلشی باراسیندا قاپما- قارشی پیكیرلر بار. تأزه تئوریالار اورتا چیقیپ آمریكانی تاپان كأ واقت آمریكوواسپوس، كأ ماحال بولسا سوئدلی بیر ویكینگ- ینگ آدی آغزالیار. تاپیلان تأزه ماغلوماتلار اساسیندا “برینگ” بوغازیندن آشان اورتا آسیالی توركلر تأزه دونیأنینگ تاپیلماغیندا اساسی رول اویناپدیرلار. حأضیر سوئدینگ دمیرقازیغیندا “لاپ لاند” رایونیندا “سامه” دیین بیر حالق یاشایار. اولارینگ ال هونأرلری، آو قورال لاری، بزگ- شایلاری و تیكین- كشده لری توركمنلرینگكأ قاتی چالیمداش. اسكیموسلارینگ بوزدان یاسالان اؤیلری نینگ فورماسی توركمنلرینگ آغاچ اؤیلرینی یادینگ سالیار. لاتین آمریكادا یاشایان “مایالار”، “آزتك” لر یالی قیزیل دری لرینگ دأپ- دسسورلاری توركمنلرینگ عرف-عاداتلارینا منگزش. بو بارادا توركمنیستانلی عالیم، آرامیزدان جودا ایر گیدن مرحوم آخمات بكمیرات ” آمریكانی ایلكی بولوپ كیم آچیپدیر” آدلی ماقالاسیندا قیزیقـلی ماغلومات بریأر.
آقمیرات گورگنلی
آخمات بکمیرادوف:
آمریكانی ایلكینجی بولوپ كیم آچیپدیر؟
دونیأنینگ تاریخیندان آز- كم حابارلی ایسلندیك اوقیجی نینگ بو سوراغا بادا- باد كریستوفر كولمب دییپ جوغاپ برجكدیگی اؤز-اؤزوندن بللی. كولمب ینگ كؤپ واقـتلیق موششاقغاتلی یؤوریشلریندن سونگ “تأزه دونیأ” باریپ یـتن هم بگنچ بیلن ” یـر، حانها” دییپ غیغیران گونی 1492- نجی یئلینگ 9- نجی سنتیابرینا دوشیأر. شول یئلینگ 13- نجی سنتیابری هم رسمی تایدان آمریكانینگ آچیلان گونی دییپ ایغلان ادیلیأر. گؤرایماگه مسئله چؤپ دؤویلن یالی ادیلینه منگزش. اما بو آچیلشی كولمبینگ آدینا برمك ایسلمه یأن بارلاغچیلارینگ اولی توپاری باریپ 16- نجی عاصرینگ باشلاریندا پیدا بولوپدیر. نتیجه ده آمریكانینگ آچیلیشی باباتدا انچمه تئوریالار، هم اولارینگ طاراپدارلاری یوزه چیقیپدیر. شول طاراپدارلارینگ آراسیندا شو گونلر هم جدل گیدیأر. شو یرده بیر یاغدایی آیراتین بللمك گرك. شول تئوریالارینگ طاراپدارلاری نینگ همه سی دیبن یالی آمریكانینگ آچیلشینی بو قولایلاردان دأل- ده ایسم عالیملارینگ تاریخدان اوزالقی زامان دییپ آدلاندیریان دؤورلریندن گؤزله یأر.
گچئن عاصیردان باشلاپ، بو مسئله بویونچا تأزه تئوریا یوزه چیقیپ، اونونگ طاراپدارلاری آمریكانی ایلكی بولوپ آسیالی لار، اوندا- دا توركی قوملار آچیپدیر دیـن پیكری اؤنگه سوردولر. چخیالی عالیم M.Stinglin ینگ “چومماقسیز هیندی لر(1984) دیین كتابیند یازیشینا گؤرأ بو تئوریانی ایلكی آمریكان عالیمی Alesh Gerdlichka اساسلاندیریپدیر. اول آمریكان هیندی لری نینگ هم توركی قوم لارینداقی یالی یاقینلیق بارادا بیرنأچه ایشینی نشر ادیأر. سونگ نمس(آلمان) عالیمی O.Rerig، “سی یوSiyo” طایپاسی نینگ آراسیندا یاشاپ، اولارینگ دیللرینی اؤره نیپ، “سی یولار دیل طاراپدان توركی قوملار بیلن قارینداش” دییـن نتیجأ گلیپدیر. آصلیندا مسئـلأ شو نوقتای ناظاردان چمه لشمك 17- نجی عاصیردان باشلانیپدیر. آمریکان عالیمی R.Uokop- ینگ “سویشن ماته ریكلر ]قاره[ هم ییتـن طایپالارینگ سیرلاری” (1966) آدلی كتابیندا یازیلشینا گؤرأ انگلیس عالیمی G.Josselin بیرنأچه واقتلاپ “موحا اوق” طایپاسی نینگ دیلینی اؤره نیپ 1674- نجی یئلدا نشر ادیلن كتابیندا “اولار توركی دیلده گپله یأر” دییپ یازیپدیر. عمومان، آمریکان هیندی لری نینگ آتا-بابالاری آسیالی توركی لر بولوپدیر دیـین تئوریانینگ وكیل لری هم مسئـلأنینگ اوجونی ” تاریخدان اوزالقی زاماندان” آلیپ قایدیار. اولار قادیمی دؤورلرده، هنیز حأضیركی برینگ بوغازی اریمه یأن قالینگ بوزلیقلار بیلن ایكی كونتـینـنـتی بیرلشدیریپ دوران واقتلاریندا آسیالی لار آمریكا گچیپدیر دیین اینانجا قول یاپیار. مألیم بولشی یالی كریستوفر كولمب “تأزه دونیأنی” آچاندان سونگ یوروپالی لار یرلی حالقلارا “هیندی” دییپ عمومی آد داقیپدیر. اما هر حالقینگ، هر طایپانینگ اؤز آدی بار. البته، آمریکان هیندی لری نینگ همه سینی توركی قوملار بیلن باغلانیشدیرماق نأدوغری بولار. اما شول یرلی طایپالارینگ كأبیری نینگ توركلر بیلن باغلانیشیاندیغی ولین حاقیقات. اینها، 1976- نجی یئلدا لنینگراد-دا نشر ادیلن “آمریکانینگ گئوگرافیاسی نینگ مسئله لری” دیین یئغیندی- دا A.G.Karmolli ینگ ماقالاسی یرلشدیریلیپ، آوتور آمریكا- دا هم كانادا- دا یاشایان سی یو، مایا طایپالاری بیلن قادیمی هم حأضیركی زامان توركی سؤزلرینی دنگشدیریأر. تأسین طاراپی اونونگ شول دنگشدیریأن سؤزلری اونچاقلی كؤپ بولماسا- دا اولار مانی هم فورما طاراپدان بیر- بیرینه دولی دیین یالی قابات گلیأر.
بو كتابدا كاریمیول لی نینگ ماقالاسی مناسیبتلی، بللی گوندوغارشناسلارینگ بیری “هونلار”، “قادیمی توركی لر” یالی توتوملی ایشلرینگ آوتوری L.Gumilev- ینگ چاقلانجا دوشوندیریش ماقالاسی هم بریلیپدیر. تاریخچی كاریموللی نینگ دنگشدیرمه لریندن شئیله نتیجه چیقاریپدیر: “بیزینگ اییامیمیزدان اوزالقی 2000- نجی یئللاردا آمریكادا یاشایان یرلی طایپالارینگ اولی توپاری حأضیركی برینگ بوغازی نینگ اوستی بیلن دمیرقازیق آسیا آرالاشیپدیرلار. اولار آسیا طایپالاری بیلن هر طاراپلایین قاتناشیقدا بولوپدیر. گومیلیوف بو مسئله- ده ایلكینجی بولوپ، “تاریخدان اوزالقی زاماندان” بأریك أدلیأر. اول بیزینگ اییامیمیزدان اوزالقی 4- نجی هم بیزینگ اییامیمیزینگ 1- نجی عاصیرلاری آرالیغیندا مركزی آسیادا یاشایان توركی دیللی هون طایپالاری نینگ گوللأپ اؤسن دؤوری بولاندیغینی بلله یأر. اینه شو دؤورده- ده هونلار بیلن آسیا گلن آمریکان هیندی لری نینگ قاتناشیقلاری اولی رواچلیق قازانیپدیر. شونونگ نتیجه سینده- ده اولارینگ دیللرینده یاقینلیق یوزه چیقیـپدیر دیین نتیجأ گلیأر.
بیزینگ پیكریمیزچه، آوتور سونگقی دؤورلرده نأمه اوچین آمریکان هیندی لری بیلن آسیالی لارینگ آراسینداقی قاتناشیقلار ییـتیـپدیر دیین سوراغا ایناندیریجی جوغاپ بریپ بیلیپدیر. اونونگ تاریخی فاكتلارا دایانیپ یازماغینا گؤرا بیزینگ اییامیمیزینگ باشلاریندا برینگ بوغازینی هم اونونگ تؤره- كلرینی دیسنگ سؤوشجنگ اسكیموس طایپالاری ایه لأپدیر. اولار كؤپ عاصیرلاپ ایكی كونتینـنتی بیرلشدیریأن یكه- تأك یولی بوتین له یین یاپیار. آمریکان هیندی لرینی بولسا قیران- جیران ادیپ، سونگ اولاری قاویپ كونتی نـنتینگ حاص جوممیشینه سویشمأگه مجبور ادیأر. دینگه 18- نجی عاصیردا روسلارینگ اسكیموسلاری اؤزونه تابین ادیپ، برینگ بوغازینی ایه لمگی بیلن، آمریكا، تأزه دن آچیلیار.
تاریخچی نینگ گوررونگینی ادیأن هون طایپالاری نینگ، توركی طایپالار بولاندیغی علم- دا ایقرار ادیلن حاقیقات. قیزیقلی یری، تاریخی چشمه لرینگ كؤپ سانلی بارغچیلارینگ تاصصیقلاماغی بویونچا، اینه، شو قادیمی هون طایپالاری نینگ “ایلكینجی هم به ییك حؤكومداری” سونگ توركمنلرینگ نسیل باشی حاساپ ادیلن اوغوزحان بولوپدیر. بیزینگ اییامیمیزدان اوزالقی 174- نجی یئلدا دونیأدن اؤتن بو تاریخی شاخصیت، حتای(چین) چشمه لرینده “ایلكینجی” مانیسینی بره ن “موده” (مته حان) سؤزی بیلن آدلاندیریلیپدیر.
موده-نینگ دویبونی توتان هم اوچ عاصیرلاپ دوام ادن دؤولتی 24 سانی هون طایپاسینی اؤز ایچینه آلیپ، اولار آلتی ولایاتا بؤلنیپدیر. سونگقی “اوغوزنامالاردا” بو تاریخی فاكت بللی درجه ده روایاتلاشیپ، شول آلتی ولایات اوغوز حانینگ آلتی اوغلی، 24 طایپا، هم اونونگ 24 آغتیغی دییلیپ گؤركزیلیأر. آصلی اوغوزلاردان بولوپ، 11-نجی عاصیردا یاشان كاشغارلی ماخمیدینگ آیدیشی یالی، شول 24 آغتیق بولسا، اوغوز- توركمنلری نینگ 24 طایپاسی نینگ نسیل باشینا اؤوریلیپدیر. باشغاچا آیدسانگ، سونگ حالقیمیزینگ بو قادیمی 24 طایپاسی نینگ هرسی اولارینگ بیری نینگ آدینی گؤتریپدیر.
آمریکان هیندی لری نینگ ایركی زامانلاردا آسیا آرالاشاندیغینی سونگقی قازوو-آغتاریش ایشلری-ده تاصصیقلایار. 60- نجی یئللارینگ اورتالاریندا باشغیردیستاندان قادیمی آدامینگ كله سوْنگكی تاپیلدی. دونیأ بللی آنتروپولوگ M.Grasimov شول كله سونگكونی اوزالقی قاددینا گتیردی. شوندان سونگ تاریخچی G.Mativshin بو بارادا شئیله یازدی: ” بیزه F.Koper- ینگ رومانینداقی باغشی اؤكوز بیلن دیكلشیأن، قورقینی-اوركینی بیلمه یأن آوچی نینگ اؤزی سر ادیأر. گؤزومینگ آلنیندا آمریکان هیندی سی نینگ صوراتی دور. ”
گؤرشیمیز یالی بو تاپیندی گومیلیووینگ پیكرینه آرقا دوریار، یؤنه تایاغینگ ایكی اوجی بار. شئیله دیمك بیلن، بیز هم اؤز گزه گینده آسیالی توركی قوملار ایركی دؤورلرده آمریکان كونتی نـنتینه آرالاشیپدیر دیین پیكری اورتا آتماقچی. ایكینجیدن، بارلاغچیلار، آمریکان هیندی لری نینگ هم توركلرینگ باغلانشیغینی “تاریخدان اوزالقی زامان” بیلن باغلانشدیریپ، اساسان چاقلامالارا دایانیار، نتیجه ده اولار بئیله كی تئوریانینگ طاراپدارلاری بیلن دنگ داواگأر بولوپ چیقیار. دیمك، حاقیقات شول باغلانشیغینگ آنیق دؤورینی، بللی واغتینی طالاپ ادیأر. اوچونجیدن، هركیم اؤز ییتیگیسینی گؤزلیأر. شونی آیتماق بیلن، بیزینگ توركی قوملارینگ آراسیندا ایلكی بولوپ آمریكا آرالاشماق اوغوز توركمنلری نینگ پایینا دوشوپدیر دیه سیمیز گلیأر.
حالق آراسیندا آیدیلشی یالی “قوری سؤزدن پالاو بولانوق”، شونونگ اوچین گلینگ فاكتلارا یوز توتایلینگ. كاشغارلی ماخمیت اؤز ایشینده توركی دیللرینگ گپلشیكلری نینگ هرسینه یؤریته حأصیتلندیرمه بریپ بارشینا: “اما جابارقالارینگ اوزاقدا یاشایاندیغی، ماچین بیلن اولارینگ آراسیندا اولی دنگزینگ باردی سبأپلی بولارینگ دیللری بیلینمه یأر” دییپ یازیار. شول دؤورلرده ماچین دیلیپ حتای یاریم آداسینا دوشونیلیپدیر. حتای یاریم آداسیندان سونگ، دوغوردان- دا اولی دنگیز، یواش اوكیانی (اقیانوسی) یایلیپ یاتیر. یواش اوكیانی نینگ آنگیرسی هم آمریكا. شوندان اوغور آلسانگ دیللری بیلینمه یأن جابارقالار، شول یرده یاشایان بولوپ چیقیار. ایسم جابارقالار كیم؟ سونگقی چشمه لرده یابارقا، یابارلی، یابیر، یاپار گؤرنوشینده گلیأن بو جابارقالار اوغوز- توركمنلرینگ 24 طایپاسی نینگ بیری. اوغوزنامالاردا اولار اوغوز حانینگ آی حان آدلی اوغلوندان بولان آغتیغی حاساپلانیار. دوغروسی، كاشغارلی اؤز كتابیندا بو طایپانینگ آدینی اونونگ قیپجاقچا آیدیلشی بویونچا توتیار.
14- نجی عاصیر مشهور تاریخچی حوجه رشیدالدین فضل الله اؤز پارس دیللی اثرینده یابارقالار حاقیندا شئیله ماغلومات بریأر: “یابارلی-اونگا یاغما هم دییپدیر. بیر گزك سؤوش واغتی اولار اولی گونأ ادیپدیر. اوغوز حان اولارا برك جزا برملی دیین قارارا گلیأر. شول دؤورده قاتی ساویق یل اؤسوپدیر. حتای طاراپیندان اؤسیأن بو یله ” بادِ سامسوْرك” (یاغنی جودا ساویق هم آپی توپانلی دنگیز یلی) دیلیپدیر. اؤزی- ده گؤرولمدیك آفت بولوپدیر. اوغوز حان یابارلا: ” سن شول شمالینگ اؤنگونه گیدیپ اونی ساقلا!” دییپ بویروق بریپدیر. ماقصادی اونی اؤلومینگ اوستونه یوللاماق اكنی. حأضیركی واقتدا شول اولكه ده اونونگ نسلیندن بولان توركمن یوق. بلكی حتایدا باردیر.” ادیل شئیله ماغلوماتی توركمن تاریخچیسی سالیربابا- دا 1556- نجی یئلدا تاماملانان ایشینده یازیپ قالدیریپدیر. اگر شوندان چن آلسانگ، یابارلی قومی حاص اوزاغا، ساویق دمیرقازیغا طاراپ گیدیپدیر. سونگ اولارینگ ایزی ییتن حاساپ ادیلیپدیر. حاقیقاتدان- دا چشمه لرده یابارلی لار دینگه یادلانیپ گچیلیپ، تاریخچیلارینگ بیری- ده اولار بارادا باشغا هیچ زات آیدیپ بیله نوق.
گؤرشیمیز یالی اوغوز- توركمنلری نینگ جابارقا یا- دا یابارلی طایپاسی نینگ اقبالی بارادا تاریخی چشمه لر شول بیر ماغلوماتی بریأر. گومیلیوف- ینگ بارلاغلاری بویونچا بیزینگ اییامیمیزینگ 90-نجی یئللاریندا هونلارینگ “دمیرقازیق هون” دیلیپ آدلاندیریلان بیر كؤوچیمی(توپاری) حتایلی لار، حتی اؤز قومداشلاری بیلن كؤپ واقتدا چكن قاندؤكوشیكلی چاقناشیقلاردان سونگ نأبللی یاغدایدا گوروم- جوروم بولیار. مونینگ اؤزی شول دؤورده هون قوملاری نینگ آراسینا دوشمانچیلیغینگ دوْشندیگینی گؤركزیأر. رشیدالدین بیلن سالیربابا هم یابارلی لارا “یاغما” دیلندیگینی یؤریته بلله یأر. قادیمی توركی دیلده بو سؤز یاغی لیق، دوشمانچیلیق مانیسینی آنگلادیپدیر. بیزینگ پیكریمیزچه، هونلارینگ اینه، شو “دمیرقازیق هون” كؤوچیمی جابارقالار یا- دا یابارلی لار بولوپدیر. اولار سونگی گورولمه یأن غانلی سؤوشلردن بز(بیزار) بولوپ، دینچ یاشار یالی تأزه مسگه نینگ گؤزلگینه چیقاندیر هم برینگ بوغازی نینگ اوستی بیلن آمریكا كونتی ننتینه گچندیر دییپ پیكیر ادیأریس. شول دؤورده بولسا بوغاز شیندی اسكیموسلارینگ الینه گچمأن اكنی. شونونگ ایز یانیندان هونلارینگ اؤزی- ده كؤپچولیكله یین حأصیتده گونباتارا طاراپ سویشوپ اوغرایار. بیزینگ اییامیمیزینگ 2-نجی عاصریندا اییأم اولارینگ اولی بؤلگی یوروپا، كیچی آسیا، عارابیستانا چنلی باریپ یتیأر. سونگقی یوروپا چشمه لرینده ایندی اولار “گون، قون” آدلاری بیلن تانیلیار. شئیله یاغدایلار هم “دمیرقازیق هون” كؤوجیمی نینگ یا- دا یابارلی لارینگ سونگقی اقبالی نینگ بوتین له یین نأبللی بولوپ قالماغی نینگ اساسی بولسا گرك.
اگر بیر اوغوز- توركمن طایپاسی باریپ هونلار دؤورینده یوقارداقی یاغدایلارا گؤرأ بؤلونیپ، آمریكا آشان بولسا، هی اولاردان نیشان قالمادیمیقا؟ بیزینگ پیكریمیزچه، نیشان بار. حأضیركی پاناما اشتاتینا دگیشلی سان- بلاس آدالاریندا یرلشیأن آداجیقلاردا قون دیین طایپا یاشایار. ایركی دؤورلرده قونلار آمریکانینگ اینگ ایری طایپالاری نینگ بیری بولوپدیر. یؤنه بئیله كی طایپالار بیلن اوْزنیكسیز سؤوشلر سبأپلی اولار كم- كمدن آزالیپ باشلاپدیر. سونگ قونلاری اسپان كولونیاچیلاری قیرغینا بریپدیر. اسپانلار بیلن انچمه عاصیرا چكن گؤرشلردن سونگ قونلار آخری “اولی یری” ترك ادیپ، سان- بلاس آدالارینا گؤچمأگه مجبور بولیار. قونلار كؤپ واقتلاپ كولونیاچیلارا بویون اگمأن، اولارا قارشی باتیرغای گؤرش آلیپ باران یكه- تأك سؤوشجنگ طایپا حاساپلانیار. 1903- نجی یئلدا آمریكاداقی اینگ سونگقی هیندی قوزغالانگینی هم شو قونلار تورزوپدیر. حأضیر بو طایپا آزالیپ-آزالیپ، اوندان 26-25 مونگ تؤوه رگی آدام قالیپدیر. تأسین طاراپی، بار بولان آز سانلی فاكتلار هم سنی شو قونلار اوغوز- توركمنلری نینگ هونلار دؤورینده آمریكا گؤچوپ گیدن جابارقا یا- دا یابارلی طایپانینگ نـبره لری بولسا گرك دیین پیكرینگ اوستوندن آلیپ باریار.
دوغروسینی آیتساق، بیزده شیندی پاناما قونلاری بیلن هونلارینگ، اولارینگ سونگقی دوامی بولان اوغوز- توركمنلری نینگ آراسینداقی اتنیك- پسیخولوگی باغلانشیقلار بارادا قوتارنیقلی علمی نتیجأ گلمأگه ممكینچیلیك یوق. مونینگ اوچین انچمه واقتلاپ قونلارینگ آراسیندا یاشاپ، اولارینگ دأپ-دسسورلارینی، دیل آیراتینلیقلارینی، تاریخینی ایمیقلی اؤرنملی. حأضیرلیكچه بیزینگ چشمه ممكینچیلیكلریمیز چأكلی. شو ماقالانی یازانیمیزدا یوقارقی یالی باغلانشیغی تاپماق اوچین R.Yakup و M.Sting- ینگ اؤنگده یادلانان ایشلریندن SSSR (شوروی) یازیجیلاری S.Sechyov-ینگ “ایكی اوكییانینگ آراسینداقیلار”(1983) كتابیندان، V.Listov- ینگ ” سان- بلاس آدالارینداقی قونلارینگقیدا” آدلی ماقالاسیندان پیدالاندیق. باشغاچا آیتساق، بو ماقالا هنیز سایلانیپ آلنان مسئلأنینگ دسلاپقی دنگشیرملریندن اوقیجیلارا حاباردار ادمك ماقصادی بیلن یازیلدی.
حأضیركی دؤوره چنلی قونلارینگ تاریخی، دیل هم اتنیك آیراتینلیقلاری، دأپ- دسسورلاری، اینانچلاری بارادا جودا آز ایش ادیلیپدیر. اساسی بلله نیلیأن آیراتینلیق-اولارینگ بئیله كی آمریکان هیندی طایپالاریندان كؤپ طاراپدان تاپاوتلانیاندیغی. سیچوف، قونلارینگ حامی نینگ بئیله كی هیندی طایپالارینگقی یالی قارایاغیز دأل- ده، بوغدای رنگكلی دیگینی یؤریته بلله یأر. كأبیر بارلاغچیلار بولسا “بو طایپا بیزینگ اییامیمیزدان اوزالقی 4 مونگونجی یئللاردا فرات آقاری نینگ بویوندان گؤچوپ قایدیپدیر” دیین پیكری اؤنگه سوریأرلر. اولار قونلارینگ ناغیشلاری نینگ، كشده لری نینگ هم بزگ ایشلری نینگ مزوپوتامیانینگ حأضیركی یاشایجیلارنینگقا منگزش گلیأنلیگی اساسی توتاریق بولوپ حیذمات ادیأر. البته چورت- كسیك نتیجه چیقاردیغیمیز دال ولین، بریلیأن فتو صوراتلاری سینگگین سینلاسانگ، قونلارینگ ناغیش- بزگلری بیلن توركمن گلین-قیزلاری نینگ ال هونأری ایشلری نینگ آراسیندا انچمه یاقینلیقلاری تاپسا بولیار. دوغروسی، مونینگ اؤزی یؤریته هم چینلاقای بارلاغی طالاپ ادیأر.
قونلارینگ دینی دوْشونجه لری- ده اؤز بولوشلی. لیستوف بو بارادا شئیله یازیار: ” لاتین آمریكاسی نینگ أهلی هیندی حالقلارینا دیین یالی ایلكینجی حودای گون بولان بولسا، اولاردان پارخلی لیقدا قونلاردا همه زادینگ باشلانغیجی دیلیپ “انه یر” حاساپلانیار. ادیل شئیله دوشونجه قادیمقی هونلاردا-دا بولوپدیر. بیزینگ انه یر دوشونجأمیز هم شوندان بولمالی. قونلارینگ دوشونجه سینه گؤرأ، ایلكی یر دؤرأپ، سونگ آی عمله گلیپدیر. اولار انه یرینگ سیمبولی دییپ آیا دوشونیأر. اؤزلرینی “آی فرزندلری” حاساپلایار. قادیمی هونلار هم آیا شئیله حورمات بیلن قاراپدیر. شول حورماتینگ ایزلارینی حأضیركی توركمنلرینگ دوشونجه لرینده- ده گؤرسه بولیار. حوت شوگونكی گونلر هم آی، ایلكی دوغاندا یوزه سیلماق دابی حالقیمیزینگ آراسیندا ساقلانیار. توركمن آدام آدلاری نینگ آراسیندا آی بیلن باغلی آدلار جودا كؤپ. بیزینگ حاساپلامالاریمیزا گؤرأ آی بیلن باغلی آدام آدلاری نینگ گؤرنوشلری تاس یتمیشه یتیأر. اگر قونلار اؤزونی “آی فرزندلری” حاساپلایان بولسا، بیزینگ شو قونلارینگ آتا- باباسی بولمالی دییأن جابارقالاریمیزینگ یا- دا یابارلی لارمیزینگ نسیل باشیسی آی حان بولوپدیر. اوغوزنامالاردا اولار آی حانینگ اوغوللاری دیلیپ بلله نیأر. قیزیقلی طاراپی، باریپ بیزینگ اییامیمیزینگ باشلاریندا دؤره دیلن حاساپلانیان هم اینگ سونگقی قولیازماسی 14-نجی عاصیردا اویغور الیپ- بیینده گؤچورلن “اوغوزنامادا” اوغوز حانینگ اجه سی نینگ آدی- دا “آی قاغان” دیلیپ گؤركزیلیأر.
عاداتچا اتنیك آیراتینلیقلار عایاللاردا قاوی ساقلانیار. آمریکان هیندی لریندن اساسی اتنیكی آیراتینلیقلاری نینگ بیری- ده قون عایاللاریندا بورونا، اورتاسی دشیك تگه لك ایسیرغا داقماق دستوری نینگ برك دأبه اؤوریلینلیگی. سیچوف بو دوغرودا شئیله ماغلومات بریأر: “آیدیشلارینا گؤرأ بیر گزك بو هیندی لرینگ طایپا باش توتانی ” تامیرسون پون” اؤز ییگیتلری بیلن اوزاق یؤریشدن قایدیپ گلیأر. اولاری، طایپاداشلاری دابارا بیلن قارشی آلیار. سركرده بیر سر ادسه اؤزی نینگ یاشاجیق عایالی شؤل یؤریشده حاص ادرمنلیك گؤركزن سؤوشجینی اوغشاپ گؤیبریپدیر. مونی گؤروپ اول قاتی اینجیار. گؤرن یرده پوسه پایلاپ یؤرمز یالی عایالینا بورنونینی دشیپ، ایسیرغا اؤتورمگی بویوریار. سركرده، بو اونونگ بئیله كیلری اوغشاماغا پأسگل برر دییپ پیكیر ادیأر. طایپانینگ أهلی عایاللاری- دا شئیله ادملی دییپ حؤكوم چیقاریار. شوندان سونگ بو همه لر طاراپیندان قابول ادیلن دأپ بولوپ قالیپدیر.” البته بو دستورینگ حاچان، نأحیلی دؤرأندیگی دوغروسیندا بیر زات آیتماق قین. یؤنه حتای چشمه لرینه گؤرأ عایاللارینگ بورنا ایسیرغا داقماق دأبی قادیمی هونلاردا هم بولانمیش. تاریخچیلارینگ شئیله دأبینگ یانگی یاقینا چنلی توركمنلرده-ده بولانلیغینی تاصصیقلایار. توركمن دیلی نینگ سؤزلوگینده “ایسیرغا، بزگ اوچین بورنا داقیلیان تگه لك كوموش حالقا” دییلیپ دوشوندیریش بریلمگی-ده مونگا گواه گچیأر.
تاریخدان بللی بولیشی یالی قادیمی توركی قوملاردا شامانچیلیق اساسی دأپلرینگ بیری بولوپدیر.حالقیمیزینگ آراسیندا یانگی یاقینا چنلی یؤرگونلی بولان “شامان اودونی آل قاقیپدیر” دییپ اونی قاوماق اوچین نأساغ آدامینگ داشیندان “آلاس اودونی” آیلاماق دأبینی، ” بت پارازدان اود پاراز یگ”، “اود- اوراز” (اوراز= موقاددس) ناقیللارینی یادلایلینگ. بلله ملی طاراپی، قونلار هم شامانچیلیغا اویان اكنی. قون طبیب لری- ده اربت روحلاری قاوماق اوچین شامان اودونینگ داشیندان آیلانیپ، آیدیم آیدیپدیر. قیزیقلی یری، اودونگ باشیندا شئیله آیدیملاری آیدماق قادیمی اوغوزلاردا برك دأپ بولوپدیر. كاشغارلی نینگ بلله مگی بویونچا، اوغوزلار اربت روحی قاویپ آیدیلیان آیدیملارا “جادیلی سؤزلره” یؤریته “قاویز” دییپ آد بریپدیر. سونگ اورتا عاصیر شاهیرلارمیز آخمات یاساوی اوغوزلارینگ بو دأبینی صوفیزیمه اورناشدیریار.
قونلاردا شئیله آیدیجی طبیب لره ” قان تولهKan tüle ” دییلیپدیر. گؤونیمیزه بولماسا، سؤز آصلیندا ایكی سؤزدن دوزلوپ اونونگ قادیمی توركی دیلی بیلن باغلانشیغی بار یالی. قادیمی توركی دیلده برجای ادمك، یرینه یتیرمك ” قان” سؤزی بیلن آنگلادیلیپدیر. شونونگ یالی- دا اولاردا بیزینگ ” دیله” سؤزومیز ” توله” گؤرنوشینده آیدیلیپدیر. اگر قونلارینگ یوقارداقی سؤزی ” قان تیله- دیل گه” سؤزلریندن دیسك، اوندا اول شامانچیلیغینگ ماضمونینا دولی لایق گلیأر. قالیبرسه- ده، قون طبیب لرینده، قاتی آغاچدان ادیلن اوجی چیش تایاق بولوپ، اولار شول تایاق بیلن اربت روحلاری قاوپدیر، یوق ادیپدیر. بو سیمبولیكی تایاغا بولسا “اوچو” دییلیپدیر. قادیمی توركی دیلده ” اوچ Uç” سؤزی یوق بولماق، گیتمك(اوچماق)، اؤلمك مانیلاریندا- دا گلیپدیر. قونلارینگ شو “اوچو” سؤزی بیلن توركلرینگ ” اوچ Uç” دویپ سؤزونینگ آراسیندا- دا باغلانشیق بار یالی بولوپ گؤرونیأر. یاغنی، قونلار “اوچو” دییپ، شول جادیلی تایاق بیلن اربت روحلاری اوچورماق مانیسینی آنگلاداندیر دیسم گلیأر.
چشمه لرینگ گواه گچمگینه گؤرأ، قادیمی هونلارینگ جمعیتچیلیك قورولیشی ساده دان دموكراتیك حأصیتده بولوپدیر. اولار ایلكی طایپا كدخداسینی سایلاپدیر، اؤز گزه گینده طایپا كدخدالاری نینگ ماصلاحاتی هم دؤولتینگ باش توتانینی سایلاپدیر. بو یاغدایی موده-ا(مته حان) اوغوز حان دوزگونلشدیریپ، اول كؤپ عاصیرلاپ دوام ادیپدیر. سونگ بو قانون اوغوزنامالاردا حاص آنیق هم تأثیرلی بیان ادیلیپ گؤركزیلیپدیر. ادیل شئیله یاغدایی هونلاردا- دا گؤرسه بولیار. اولاردا ماصلاحات گچیریلیپ طایپا كدخداسینی سایلاماق، آتا- بابا دأپ بولوپدیر. حأضیركی واقتلاردا- دا شول دأبه گؤرأ اوبانینگ آق ساقغالی سایلانیپ، اونگا هم “سایلاپ” دییپ آد بریلیأن اكنی. بیزینگ پیكریمیزچه، قونلارینگ اؤز آق ساقغاللارینی آدلاندیریان “سایلا” سؤزی بیلن بیزینگ ” سایلاماق” سؤزومیز یالی بولوپ گؤرونیأر.
قادیمی قونلاردا ” دؤرت”، كراماتلی سانلارینگ بیری سایلیپدیر. چشمه لر، اولارینگ اینگ بأركیسی سؤوه شه- ده رنگكی بویونجا بیری- بیریندن پارخلانیان دؤرت دورلی بدولری مونوپ چیقیاندیغینی حابار بریأر. هونلار بیر زادا بها برنده اونونگ دؤرت طاراپینی گؤز اؤنگونه توتوپدیر. اینها قادیمی اوغوزنامادا تأزه دونیأ اینن اوغوز حانا شئیله حأصیتلندیرمه بریلیأر: ” چیرایی (کشبی) گؤك، آغزی قیزیل، گؤزلری آلا، ساچی- قاشی قارا”، یا- دا ” آیاغی اؤكوْزونگكی یالی، بیلی بؤری نینگكی یالی، یاغیرنیسی قوشونگقی یالی، كوْره گی küregi آیی نینگقی یالی”. اوغوز حان هر اوغلوندان دؤرت آغـتیق گؤریأر. بو سانینگ یؤرگونلی لیگی بیزینگ حالقیمیزینگ آراسیندا حأضیره چنلی ساقلانیپ گلیأر. مونگا نأچه دیسنگ میثال گتیرسه بولار. یؤنه سؤزی اوزالدیپ اوتورمان، دینگه “جاپباقلارینگ” “دؤرت بولسانگ پاغ- دا” سؤزونی یادلاپ اونگایلینگ. ادیل شونینگ یالی بو سان قونلاردا- دا كراماتلی سانلارینگ بیری اكنی. لیستوف: “قونلارینگ فیلاسوفیاسی چیلشیریملی سیستما بولوپ، اول یاشایشینگ هم سیرلی دوشونجه لری نینگ ایچیندن آقیپ گچیأر. بو سیستما دؤرت سانی اساسی پرنسیپه اویغونلاشدیریلیپدیر” دییپ یازیار. مونونگ اؤزی قونلارینگ دورموشدا- دا، اینانچدا-دا دؤرت سانی یؤرلگأ قوللوق ادیأندیگینی آنگلادیار.
حأضیرلیكئه بیزینگ الیمیزده قونلارینگ دیل آیراتینلیقلارینا دگیشلی دویپلی ماغلوماتلار یوق. اولارینگ دیلیندن بیرنأچه سؤزی بیلیأریس. شول سؤزلرینگ مانیسی هم فورماسی بویونچا قادیمی توركی، شول ساندان توركمن دیلی بیلن باغلانشیغی بار. قونلار دورموشداقی باشارجانگلیغی، اؤكده لیگی، ازبرلیگی ” توله Tule” سؤزونینگ اوستی بیلن آنگلادیار. یالنگیشمایان بولساق، اول قادیمی توركی ” تولا” ، حأضیركی توركمن ” دولی doly” سؤزی بیلن باغلانشیپ، همه طاراپدان دوقغوزی دوزو مانیسینی بریأر. توركمنینگ ” ییگیت یأ دولی بولسون یأ دألی” ناقیلینی یادلایلینگ. قون دیلینده میدان ” تولا” سؤزی بیلن بریلیأر. قادیمی توركی دیلده هم میدانا ” تایلا” دیلیپدیر. بو سؤز اؤنگ توركمن دیلینده یؤرگونلی میش، سونگ اوللانیشدان قالان بو سؤزی ” انأنینگ گؤونی بالادا، بالانینگ گؤونی دالادا” دیین ناقیلمیزدا گؤریأریس.
قونلار ناغشا، كشدأ ” مولا Mola” دییأرلر، اول بیزینگ كشدأ، ناغشا داخیللی “آلا-مولا” آنگلاتمامیز بیلن باغلی بولایماسین؟! ذهینلی لیگی، اوقیپلی لیغی قونلار “غورغین” سؤزی بیلن آنگلادیار. قادیمی توركی دیلده “غور” سؤزی باتیر، باشارجانگ مانیلارینی بریپدیر. بیزینگ آنگلاشیمیزا گؤرأ، آصیل كؤكی “غور” بولان بو سؤز، توركمن دیلینده “غورغین” آنگلاتماسیندا ساقلانیپدیر. حأضیر بو سؤز همه یاغدایینگ قوراتلیغینی، دوزولیگینی سوراماق اوچین اوللانیلیار: “غورغـون مینگ؟”. قونلاردا ” نأمه؟” سوراغ سؤزی “نوغا”؟ گؤرنوشینده، گچمیش توركمنلرده هم بو سؤز “نأگه” گؤرنوشینده بولوپدیر، میثال اوچین ماغتیمغولی نینگ ” نأگه یاتیپ سن” شیغری. گؤرشیمیز یالی بار بولان شوجاغاز فاكتلار هم، قونلار بیلن توركمنلرینگ دیل نینگ آراسیندا باغلانشیغینگ باردیغینا كؤپ درجه ده شایاتلیق ادیأر.
توركمن دیلی دونیأنینگ اینگ قادیمی دیللری نینگ بیریدیر. قازاقلارینگ بللی عالیم- شاهیری اولجاس سلیمانف دیمیشله یین: “… تاریخی دؤوره چنلی أهلی توركلر، توركمن دیلیندن سأهلچه پارخلی دیلده گورلأپدیرلر”. اول اؤزونینگ بو پیكرینی تؤوركله یین دلیللندیرمگی- ده باشاریپدیر. E.Sevürtiyan و A.Şerbak یالی بللی دیلچیلرینگ قادیمی توركی دیلی نینگ تاریخینی دیكلدیأن ایشلرینده مونونگ اوچین حأضیركی توركی دیللرینگ آراسیندان توركمن دیلینی نوسغالیق حؤكمینده سایلاپ آلماقلاری- دا شونونگ بیلن باغلی. گلجكده توركمن دیلی نینگ حاقیقی تاریخی دؤردیلر دیین اومیدیمیز بار. بلكی شوندا قادیم زامانلاردا آمریكا آشان قونلارینگ هم دیل آیراتینلیقلاری حاسابا آلنار! سبأبی عالیملارینگ بیرآغیزدان تاصصیقلایشی یالی ایسلندیك حالقینگ بیر سأو بیلن اؤز قومداشلاریندان آلیسلارا دوشوپ قالان كؤوچومیندا شول حالقینگ دیلی نینگ دینگه دأل، اتنیك-پسیخولوگیكی آیراتینلیقلاری نینگ، دأپ- دسسورلاری نینگ قادیمیلیغی، اؤزبولیشلی لیغی قاوی ساقلانیپ قالیار.
عاراپ حاطینا گچیرن:
آ.گلی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab bjn_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab urd_Arab