1- گیریش
«بیلگی» یا علم، دونیانی و اینسانی بیلمك و تانیماق آنلامیندادیر ولاكین «فلسفه» علم سئوگیسی معناسی وئریر. بو سئوگی بشر ذاتیندا گیزلیدیر و اونون قایناغی ایسه یارادیلیش قارشیسیندا بشرین حئیرته دوشمهسیدیر.
فلسفه (philosophia)، بیلیملرین بوتون ساحهلری و دونیانین عمومی قانونلارینی آراشدیریب مطالیعه ائدهر. فیلسوف یا حكیم هر خصوصدا، دونیا و طبیعت حاققینداكی علملره دایانان بیر آراشدیریجیدیر. بیر فلسفهچی، هر علمه و بیلیمه یاخینلاشمالی و او بیلیمین قانونلاری ایله تانیش اولمالیدیر. فلسفهیه یئیهلنن بیر بیلگین، دونیا گؤروشو (یعنی:فلسفه) صاحیبی اولا بیلر1.
حكیم هیدهجی، آذربایجان فلسفه تاریخینین آلتون صحیفهلرینی آچان آدلیم بیر فیلسوف كیمی اؤزونه یئر آچا بیلمیشدیر و قیزیل فلسفه زنجیرینین قیمتلی و دهگرلی بیر حلقهسینی تشكیل ائتمیشدیر.
2- فلسفه قوللاری
تاریخ بویونجا آذربایجان اسلامی فلسفه تاریخینده، ایكی اساسی قول انكشاف ائتمیشدیر:
1-2-3 بیرینجی قول، مشّائیه قولو آدلانیر. فلسفه تاریخینده ارسطو (322-384م.ق) آردینجا گئدنلره مشائیلر دئییلمیشدیر. بودا، اونا گؤرهدیر کی ارسطو، اؤز شاگیردلرینه، یول گئده – گئده درس دئیرمیش:
اسلامی فلسفه تاریخینده حكمت مشّا یارادانلارین اساس یارادیجیلاری توركلر آراسیندان چیخان الكندی (اؤلوم 260ﻫ.)، فارابی (اؤلوم 339 ﻫ.)، ابنسينا (اؤلوم 428ﻫ.)، امام محمد غزالی (اؤلوم 505ﻫ.)، ملا رجبعلی تبريزی (اؤلوم1080ﻫ.) اولموشلار.
مشائیلر دونیانین اساسینی، ایكی: گوج(puissance) و ایشلكلیكActe)) ده گؤروردولر. میثال اوچون یومورتانی«گوج» و تویوغو ایسه «ایشلكلیك» حساب ائدیرلر و بئلهلیكله ماده یا هیولا (Matiere) و اؤزهك یا صورت (Form) مقولهلرینه اینانیردیلار. اونلار اؤزهك و هیولانی بیری- بیریندن آیری بیلمیردیلر و وارلیق دونیاسینیدا حادث و مخلوق سایمیردیلار، اؤنجهسیز و سونراسیز حساب ائدیردیلر.
2-2-3 ایكینجی قول اشراقیه قولودور. مشائیهلر عكسینه، بونلار ماهیتین اصالتی و وارلیغین ایسه اعتباریّتینه اینانیردیلار. اگر مشائیلر دئییردیلر كی اؤزهك (= ماهیت)، انتزاعی و تجریدی و ذهنیدیر، اشراقیلر ادعا ائدیردیلر وارلیق (= وجود) ذهنی و انتزاعی دیر و وارلیغین اصالتی و اؤزهگین اعتباریتی یوخدور.
فلسفهده اشراقیه یولو، عرفان، وحی و دینی سنّت ایله تورك- شامان دونیا گؤروشو، زاردوشت دوشونجهلری، آنا قارسیس حكمتی، افلاطون و اونون آردیجیللارینین دوشونجه طرزلری بیرلشمهسی ایله قورولموشدور.
بونودا قئید ائدهلیم كی آذربایجان دونیا گؤروشو دوشونجه تاریخینده، هم فلسفه و همده كلام بیری- بیریله موازی اولاراق انكشاف ائتمیشدیر و بعضاً بو ایكی آنا جاده بیر مقصده چاتمیشدیر.
كلامچیلار، یالنیز شریعت و شرعی اساسلارا، دیانت و دینی اینانجیلارا ایناناراق، اونلاری اثبات ائتمگه چالشیردیلار و فلسفهچیلری «اوزون گئدن و فضول» حساب ائدیردیلر.
فلسفهچیلر ایسه، دلیل و استدلال اهلی ایدیلر و دوشونجهده وحی اونلار اوچون معیار ساییلمیردی و دئییردیلر كی اگر شریعت، استدلال ایله اثبات اولونمازسا تأویل لازم گلر.
كلام تعریفینده:« شرع اساسیندا وارلیغی تانیماق» و فلسفه شرحینده ایسه:« بشر طاقتی اساسیندا وارلیغی تانیماق» دئییلر.
هیدهجینین بیر فلسفهچی اولدوغو اوچون، بورادا بیز اونون بعضی آذربایجان فلسفهچیلری ایله باطنی و رمزی باغیلیقلاریندان دانشاجاغیق.
3- حکیم هیدهجی و بهمنیار آذربایجانی
ابوالحسن بهمنیاربنمرزبان آذربایجانی، مشائیه قولو تعقیب ائدهن، آدلیم فیلسوفلاردان بیریسیدیر. اونون: التحصیل، البهجة و السّعادة، فی مراتب الموجودات، مابعدالطبیعه آدلی فلسفی کیتابلاری واردیر.
بهمنیارین دوشونجهسینده، تانری، واجیب وارلیق و یگانهدیر و اونون اوچون هئچ بیر «علّت» یوخدور. هر زادی یارادان و هر زاددان یوخاریدادیر.2
حکیم هیدهجی، بهمنیار اثرلری، خصوصیله التحصیل و مابعدالطبیعه کیتابلاری ایله تانیش ایدی و دانشنامه اثرینده، بو کیتابلاردان بعضی پارچالاری آلیب گتیرمیشدیر. تانرینین ذاتاً بیرینجی و باشلانغیج اولماسی، اؤز ذاتینا دایانماسی، و واجیب وارلیق اولماسی دوشونجهلرینی، بهمنیاردان آلمیشدیر.
4- حكیم هیدهجی و سهروردی
هنری كربن، آذربایجاندا اسلامی فلسفه تاریخینی شهابالدین یحیی سهروردی ایله باشلاییر و دئییر:
« گرچه ایندی سهرود یا قاراقوش كندی، ایرانین اداری بؤلگوسونده، آذربایجان ایالتی اراضیسیندن ساییلمیر، ولاكین اسكی آذربایجان تورپاقلاریندا یئرلشن بیر كنددیر و سهروردی بو تورپاغا باغلیدیر و اوستهلیك، مراغادا تحصیل الیب و یئتیشمیشدیر... او، سونرالار كورد حاكیمی ملك ظاهر الیله 30 یاشینا گیرهر- گیرمز اؤلدورولموشدور.» 3
شیخ شهابالدین اشراقی بیر فیلسوفدور. عربجه حكمه الاشراق، الغربه فی الحكمه، التلویحات و توركجه، همده عربجه اولان هَیاكل النّور كیمی اثرلر یارادیبدیر.4حكیم هیدهجینیده بیر اعتبار ایله اشراق فلسفهدن گوج آلان بیر حكیم آدلاندیرماق اولار. او، شیخ شهاب الدین سهروردییه اولان اؤز عشق و علاقهسینی بیلدیرمك اوچون اونون «روحلار دونیاسینا سئیر و سفر» مضمونلو آدلیم بیر شعرینی توركجه تضمین ائتمیشدیر. بو تضمینده یئر به یئر روحلارین سئیرینه، اینسانین اصلینه قاییتماسینا، اؤز كندینه دؤنمهسینه، فنا فیالله، عینالیقین و گؤروش آرزوسوندا اولماسینا صراحتله اشاره ائدیر و اؤزونو ازلی وارلیقدان اوزاقدا، غم دوشگونو و غربت دوچاری ساییر و عشق و مستلیك یولو ایله روحونو قفسدن آزاد ائدیب، گؤی اولدوزلاری كیمی آخیب سئیر ائتمك ایستهییر:
منم غم دوشگونو، غربت دوچاری،
پوزولموش گولشنی، سولموش باهاری.
كؤنول آغلار گئدهیدیم كنده ساری.
اَقُولُ الْجارَتی وَ الدَّمْعُ جارٍ،
وَ لی عَزْمُ الرَّحیل إلیَ الدّیارٍ.5
5- حكیم هیدهجی و وَدود تبریزی
آذربایجان فلسفه تاریخینده «سهروردی» دن سونرا، ان آدلیم حكیم و فیلسوف ودود تبریزی دیر. ودود بن محمد، هیجری اونونجو عصرده یاشامیش، سهروردینین الواح عمادیه آدلی كیتابینا شرح و حكمت الاشراق اثرینه حاشیه یازمیشدیر.
ودود تبریزی یونان فلسفهسی و هابئله مسیحیلیك فلسفه دوشونجهسینه مسلط بیر فیلسوف ایدی. او، اینانیردی كی فلسفی چالیشما گرك معنوی بیر تجربه ایله قورتارسین و بئله بیر نتیجهیه چاتماق ایچون، عقلانی یول یئرینه، «چالیشقان خیال» یولونا دوشمگی لازم گؤروردو. اونون چالیشقان خیال یولوندان قصدی، حكیم هیدهجینین تصریح ائتدیگی عشق و سئوگی یولودور. هر ایكی فیلسوف بو ایكی طریقین بیری- بیرینه قایناییب قاریشمالارینی یارارلی گؤرور.
هنری كربن، ودود تبریزینی عمومیتله بیر اشراقی فیلسوف آدلاندیریر و دئییر:
«ودود تبریزی، نورالانوار بحثلرینه ماهیرانه گیریر و قرآن آیهلرینی بو اساسدا تفسیر ائدیر».
حكیم هیدهجیده هر بیر غزلینی، بیر آیهنین اشراقی تفسرینه تبدیل ائدیر و بئله تفسیرلره اعتراض ائدهن متشرع زاهیدلره خطاب ائدرك دئییر كی عاشیق- معشوق آراسینا گیریب فضوللوق ائتمهسین! او معشوق اوزونده گؤرودوگو نور و ایشیغا وورولوبدور:
دانیشما زاهد! اگر سؤز ائشیتمهدیم، سنه نه؟
من اؤز خدامه گناه ائتدیم، ائتمهدیم، سنه نه!
6- حکیم هیدهجی و الهی اردبیلی
شاه اسماعیل صفوی زامانیندا ظهور ائدهن «الهی اردبیلی» آدی ایله تانینان حسین بن شرف الدین عبدالحق اردبیلی(م. 950ﻫ.) فلسفه و کلام علمینده تورکجه اثرلر یازمیشدیر. بو اثرلردن «امامت» کیتابی الدهدیر. او، همده قرآن تفسیری و بیر نئچه فلسفی و عرفانی کیتابلارا شرح یازمیشدیر. یقین کی هیدهجی اونون شرحلرینی گؤرموش و اوخوموشدور.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab knc_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab