فلسفه "وار اولان" هر شئیی مؤوضوع اولاراق أله آلیر. بیلیم ده بیر وارلیق مئیدانی دیر. بو سببه گؤره بیلیم، فلسفهنین مؤوضوعلاری ایچینده یئر آلیر. بیلیمی مؤوضوع ائدن فلسفه دیسیپلینینه، بیلیم فلسفهسی دئییلیر.
1ـ بیلیمین تاریخ ایچیندهکی گلیشمهسی
نئجه کی،داشلارین آراج اولاراق ایشلهندییی عصره "یونتما داش دؤروyontma daş dövrü "(عصر پارینهسنگی) دئییلیرمیشسه، چاغیمیزا دا "بیلگی چاغی" دئییلمیشدیر. بیلیم، بیر پروسئس دیر و تاریخسل بیر اؤلچوسو وار.
ایلک بیلیمسل (علمی) چالیشمالار م.اؤ. 2000-لی ایللرده چین و هندوستان-دا باشلامیش، داها سونرا مصر و مئزوپوتامییا-دا (بینالنهرین) داوام ائتمیشدیر. بو دؤوراندا بیلیم؛ میتولوژی (اساطیر)،دین و جادو ایله ایچ- ایچهدیر. آنجاق آسترونومی، طبّ، جغرافیا و ماتئماتیک ساحهسینده اهمیتلی چالیشمالار واردیر.
م.اؤ. 600-لرده اسکی یونان-دا باشلایان بیلیمسل (علمی) چالیشمالار فلسفه ایله ایچ- ایچهدیر. بو دؤرو، مصر و مئزوپوتامیا-دان آییران ان اهمیتلی عامل، دوشونمکده "عاغیلجیلیغا مئیللی" اولمانین اهمیت قازانماغا باشلاماسیدیر.
بیلیملرین فلسفهدن آیریلماسی ایلک باشدا ماتئماتیکله باشلامیشدیر. م.اؤ. 3-نجو یوزایلده اوقلیدوس گئومئترینی (هندسهنی)، ارشمیدوس (م.اؤ. 212-287) مئکانییی بیلیم حالینا گتیرمیشدیر.
آوروپا اورتا عصرده بیر دورغونلوق دؤرانی کئچیردیییندن دولایی، 5-نجی و 10-نجو یوزایللر آراسیندا فلسفه و بیلیم ساحهسینده اهمیتلی بیر گلیشمه (اینکیشاف) اولمامیشدیر. بو دؤنهمده علمی دوشونجه کیلیسانین کنترولو آلتینا گیرمیشدیر. آوروپادا "قارانلیق اورتاچاغ" یاشانیرکن،12- 8-نجی یوزایللر آراسیندا اسلام کولتورونده پارلاق بیر دؤران یاشانمیشدیر.
اسلام فلسفهسینین دوغوب اینکیشافیندا یونان، ایران، سوریانی و هیند اثرلرینین عربجهیه چئویریلمهلرینین اهمیتلی رولو اولموشدور.
اورتا عصرده دوراقلایان (متوقف اولان) بیلیملرین فلسفهدن آیریلما حرکتی رونئسانس و سونراسی ایللرده حاضیرلانیر. رونئسانس فلسفه آچیسیندان 15-نجی و 16- نجی یوزایللری احتیوا ائدیر. اؤنجه ایتالیا، سونرا فرانسا و آلمانیادا اورتایا چیخدی؛ داها سونرا آوروپانین باشقا اؤلکهلرینه یاییلدی. رونئسانس (یئنیدن دوغوش)، اسکی چاغ کولتور و مؤقعی یئنیدن یاشاما گیرمهسی معناسیندادیر. آنجاق رونئسانس، اورتا عصره، اؤزللیکله ده کیلیسهیه، و کیلیسهنین طبیعت و انسان آنلاییشینا تپکی (عکسالعمل) گؤستریر.
رونئسانس دوشونورلری (اندیشمندان)، اسلام فیلوسوف و بیلگینلرینین چئویری و تانیدیقلاری یونان فیلسوفلارینین مؤقع و گؤروشلرینی اؤرنک آلاراق، آزاد دوشونمهیه، آراشدیرماغا اهمیت وئرهرک دینین و دین آدام لارینین ائتکیسیندن قورتولماق و "عاغلی" آزادلیغینا قاووشدورماق اوچون چابا گؤستردیلر.
پیتاقوراس ( فیثاغورس- م.اؤ. تقریبن 500-580)
اسکی یونانین بؤیوک فیلوسوف و ماتئماتیکچیلریندن (ریاضیدان) بیری ایدی. گئومئتری (هندسه) و موزیک ساحهلرینده آدی چوخ کئچن پیتاقوراس، انسان روحویلا باغلی دوشونجهلری ایله ده خاطیرلانماقدادیر.
پیتاقوراس (فیثاغورس)-ین آدی گئومئتریده تئز- تئز دئییلر. فیثاغورس قضییهسینه گؤره، دیک آچیلان بیر اوچگئنین (مثلث قائمالزاویه) وَتری ( ان اوزون کنار)-نین کارئسی، قارشیسینداکی ایکی کنارین کارئلرینین مجموعیله برابردیر. اما ائله ظن ائدیلیر کی، بو فرضییهنی فیثاغورس دئییل، اونون اؤیرتدیکلرینی انکیشاف ائتدیرن اؤیرنجیلری تاپمیشدیرلار.
پیتاقوراس، دونیانین مرکزدهکی بیر آتشین چئورهسینده دؤنن بیر کوره اولدوغونو سؤیلهین ایلک بیلیم آداملاریندان بیریدیر.او دؤرده او بیری فیلسوفلارین چوخو دونیانین دوز اولدوغونو دئییردیلر. دونیانین دؤنرکن موزیک سسی چیخارتدیغینی سؤیلهین پیتاقوراس، ائورهنین ایشلهییشینین ساییلارا، و ساییلارین آراسینداکی علاقهیه باغلی اولدوغونو ایلهری سوردو.
اقلیدوس (اؤکلیت- م.اؤ. تقریبن 300)
اسکی چاغلارین ان مشهور راضی و هندسه بیلگینلریندن (عالیملریندن) بیریدیر. یاشامی ایله ایلگیلی بیلیننلر یالنیزجا مصرده یاشامیش اولدوغو و بیرینجی بطلمیوس-دان، او دؤراندا ان مهم علم مرکزی اولان اسکندریهده بیر مدرسه قورماق ایستمهسیدیر. اونون یونانلی اولدوغو گومان ائدیلیر.
اوقلیدوسا گلنه قدر گئومئتری (هندسه) علمی اولدوقجا انکیشاف ائتمهمیشدی، اما بو علم بؤیوک مقیاسدا بیر- بیری ایله مستقل اولان قانونلاردان تشکیل اولونوردو. اوقلیدوس گئومئتری ایله باغلی اولان بوتون معلوماتی بیر آرایا ییغدی، و بونلارین آراسینداکی باغلانتینی قوردو. بونلارا اؤزونون گلیشدیردییی بعضی یئنی شواهد و عبارتلری آرتیردی. بوتون بو چالیشمالارینی 13 توپ دری کاغیذدان، ایندی "ائلئمانلار" (عناصر) آدلی اثرینه توپلادی. بو اثر باشقا دیللره چئوریلدی، 2000 ایلدن اوزون بیر مدتده گئومئتری اؤیرهتیمینده استفاده اولوندو. گونوموزده مدرسهلرده اوخودولان چاغداش کتابلار هله ده اوقلیدوسون دوشونجهلرینه دایانیر آمما بو دوشونجهلر داها دهییشیک طرزلرده اؤیرهدیلیر.
آوروپادا "قارانلیق اورتاچاغ" یاشانیرکن،12- 8-نجی یوزایللر آراسیندا اسلام کولتورونده پارلاق بیر دؤران یاشانمیشدیر.
آرشیمئدئس (ارشمیدوس- آرشیمئت- م.اؤ. تقریبن 212- 287)
سکی چاغین ان بؤیوک ریاضیاتچیسی و مخترعی اولان ارشمیدوس، سیسیلیا آداسی- ندا بیر یونان شهری اولان سیراکوسا- دا آنادان اولدو. اقلیدوس-ون م.اؤ. تقریبن 300-ده، مصردهکی اسکندریهده قوردوغو مدرسهده درس آلدیقدان سونرا سیراکوسا-یا دؤنهرک گئومئتری (هندسه) ایله اوغراشدی.
آرشیمئت قالدیراج یاساسینی (اهرم قانونون) دا اورتایا قویاراق، آغیر بیر جیسمین آغیرلیق مرکزینه اویقولاناجاق بیر قوتله یئریندن اوینادا بیلهجهیینی گؤستردی. همچنین آلچاق بیر یئردن سو چیخارتماغا یارایان "آرشیمئت متهسی" آدلی جیهاز، مصر کیمی آلچاق و قورولوق اؤلکهلرده هله ده سولاما (آبیاری) آماجی ایله استفاده اولماقدادیر.
بیر کوره ایله بو کورهیی چئورهلهین سیلیندیرین سطحلری و حجملری آراسینداکی باغلانتینی ایلک دفعه اورتادا قویدوغو اوچون، آرشیمئت- ین مزاری سیلیندیر ایچینه یئرلشدیریلمیش بیر کورهیله اشارتلنمیشدی.
ابن سینا (م.س 1037-980)
یالنیز شرقده دئییل، اورتا چاغ آوروپاسیندا دا ان بؤیوک طب بیلگینی (عالیمی) ساییلان ایرانلی مسلمان بیر عالیم و دوشونوردور. آدی ابوعلی الحسینبن عبداللهبن سینا، غربده "آویسئنا" دئیه تانینیر. یونان فیلسوفو آریستو-نون ان بؤیوک تفسیر ائدنلردن بیریدیر.
بوخارا یاخینلاریندا آنادان اولان ابنسینا، باباسیندان و او دؤرانین مشهور عالیم و حکیملریندن مخصوص درسلر آلدی. پارلاق ذکاسی و گوجلو بَللهیی ایله (ذهنی ایله) قیسا مدتده اؤیرتمنلرینی گئریده بوراخدی. فلسفه، ادبیات، ماتئماتیک، طب کیمی مختلف ساحهلرده وسعتلی بیلگیلر الده ائتدی. هله 16 یاشیندا ایکن یانیندا دیگر حکیملر چالیشان بیر حکیم ایدی.
ابن سینا-نین ان بؤیوک اثرلرینین بیری کتابالشّفاء (ساغلیق کیتابی)دیر. کتابالشفاء: منطق، فیزیک، گئومئتری، آسترونومی، ماتئماتیک، موزیک و مئتافیزیک مؤضوعلاریندا دؤرانین بوتون معلوماتینی بیر آرایا گتیرن بیر آنسیکلوپئدیادیر. بوندان باشقا، ابنسینا-نین دیگر بیر اثری ده القانون فیالطّب (حکیملر یاساسی)دیر. بو کتابین بوتونو لاتینجهیه چئوریلهرک اورتاچاغ آوروپاسیندا طب کتابلارینین ان دهیرلیسی ساییلمیشدیر.
بیرونی (1048- 973 یا دا 52/1051)
غربده آلیبوران آدییلا تانینان، اصل آدی ابوریحان محمدبن احمدالبیرونی اولان بؤیوک اسلام عالیمی بیرونی، خارَزم-ین پایتاختی "کاس"- دا آنادان اولدو.خارزمشاهلار سویوندان مشهور بیر عالیمین حمایهسی آلتیندا سارایا گیرن بیرونی، آسترونومی و ماتئماتیک اؤیرهنیمی گؤردو. هله 28 یاشینداایکن «العیارالباقیه»-نی(گئریده قالان ایللر)تماملادی.
«نهایاتالاماکن» (مکانین سونلاری) آدلی اثری جغرافیادان، ژئولوژی و ژئودئزییه (یئر اوزو مساحتینی اؤلچمه بیلیمی- مسّاحی) قدر بیر سئری مؤوضوعداکی یازیلارین مجموعوندان تشکیل ائدیلدی. القانونالمسعودی آدلی ان اهمیتلی آسترونومی اثرینده دونیا جغرافیاسی، جغرافیایی طول و عرضی حسابلامالاری، دونیا دیامئترینین اؤلچمهسی کیمی آراشدیرما و چالیشمالارینی توپلایان بیرونی، علم تاریخچیلرینه گؤره کوپئرنیکله باشلایان معاصر آسترونومینین تمللرینی آتمیشدیر. بطلمیوس و آریستو-نون قایدالارینا قارشی چیخاراق دونیانین دوراغان دئییل، دؤنن بیر کوتله (توده) اولدوغونو ثبوت ائتمهیه چالیشمیشدیر.
خارزمی
عرب ماتئماتیک، آسترونومی و جغرافیا عالیمیدیر. اونون آریتمئتیک (حئساب) موضوعسونداکی چالیشمالاری سایی سیستئمییله ایلگیلیدیر. بیر دور اولدوغو هیندیستاندا حرفلر یا دا هئجهلر یئرینه سیمبوللارین استفاده ائدیلدییینی تعیین ائتمیش، اونلاری اسلام دنیاسینا قازاندیرمیشدیر. بئلهجه سیمبوللاردان عبارت اولان اون اساسلی عدد سیستئمینین قورولماسینی ساغلامیشدیر. خارزمی، حئسابالجبر والمقابله آدلی اثرینده لوگاریتمانین قوللانماسینا لیدئرلیک ائتمیشدیر.
2- آوروپاداکی گلیشمهلر
آوروپادا رونئسانس-ین و رئفورملا باشلایان اویانیش و سعیلرین ایلک محصوللاری آسترونومیده گؤرولدو. پولونیالی کوپئرنیک (1543-1473)، بطلمیوسون دونیا مرکزلی کائنات آنلاییشینین یئرینه گونش مرکزلی کائنات سیستئمینی قویدو. آرتیق ائورهنین اورتاسیندا حرکتسیز دوران دونیا دئییل، گونش واریدی و دونیا هم گونشین چئورهسینده هم ده اؤز أکسهنی (مداری) اوستونده دولانان بیر گزهگن (سیاره) ایدی. کوپئرنیک-ه 17-نجی یوزایلده کئپلئر (1630-1571) و گالیله (1642-1564)، 18-نجی یوزایلده ده نیوتون (1727-1642) طبیعت قانونلارینی آچیقلایاراق قاتیلدیلار.
یوهانس کئپلئر، مدئرن آسترونومینین قوروجولارینداندیر. گونش مرکزلی سیستئمین اینانمیش بیر طرفداریایدی. خصوصیله مارس (مریخ) گزهگنی اوستونده بیر چوخ مشاهدهلر ائتدی و نتیجهده مارس-ین گونش اطرافیندا ائلیپس چکدیینی ثابیت ائلهدی. کئپلئر 1619-دا دونیانین اویومو آدلی اثرینی یاییملامیش و بو اثرده نیوتونون ائورنسل جاذبه قانونو اوچون بیر یول آچمیشدیر.
گالیلهاوگالیلهیی، ایتالیان آسترونومو و فیزیکچیسی. او یالنیز ماتئماتیک (ریاضیات) اوزهرینده تحقیقات آپاردی، آنجاق اختراعلرییله تئز تانیندی.
اوپتیکده 1612-یه دوغرو ایلک میکروسکوپو تاپدیغی ظن ائدیلیر. 1609-دا مرجکلی دوربونو (دوربین عدسیدار) ایجاد ائتدی و گؤیدهکی اجسامی اینجهلمهیه باشلادی. آی اوزهرینده مشاهدهلر آپاردی، داغلارین اوجالیغینی اؤلچدو. داها سونرا ژوپیتئر-ین اویدولارینی (موشترینین قمرلرینی)، ساتورن-ون (زحل-ین) حلقهلرینی، گونشین أکسهنی (مداری) اطرافیندا دؤندویونو، وئنوس-ون ائورهلرینی (زؤهرهنین فازلارینی) و س... کشف ائلهدی. بوتون کشف ائتدیکلرییله بطلمیوسون سیستئمینی چورودوب کوپئرنیک سیستئمینی تأیید ائلهدی.
سئر ایزاک نیوتون، اینگیلیز فیزیکچی، ماتئماتیکچیسی (ریاضیدانی) و دونیانین گلمیش کئچمیش أن بؤیوک عالیملریندن بیری دیر. یئرچکیمی قورامی (نظریهسی) اوستونده چالیشدی. بوندان باشقا گونش شعاعلارینی پریزمانین (منشورون) ایچیندن کئچیرهرک اجزاءلارا آییردی و آغ ایشیغین نئجهلیینی (ماهیتینی) کشف ائتدی. تقریبن 1669-دا دا دیفرانسیئل و اینتئگرال حئسابی اینکیشاف ائتدیردی. أن اهمیتلی اثری اولان طبیعت فلسفهسینین ماتئماتیک اصللری، نیوتون-ون حرکت یاسالارینی، دالغا قورامینی ( نظریهی امواج) و یئرچکیمی اوستونده چالیشمالاریندان عیبارت دیر.
رونئسانسلا یارانان یئنی دوروملار و بیلیمدهکی اهمیتلی اینکیشافلار گئدهرک اصول مسئلهلرینی اؤن پلانا چیخارتدی.
بیکن، دئکارت و اونلاری ایزلهینلر اصول چالیشمالاری و هم علم فلسفهسینین یارانماسینی حاضیرلامیش هم ده علملرین فلسفهدن آیریلما پروسئسینی سرعتلندیرمیشدیر. نئجه کی، کلود بئرنارد ایله بیولوژی، آگوست کونت ایله سوسیولوژی، ویلهئلم ووندت ایله پسیکولوژی مستقل علم حالینا گلمیشدیلر.
20-نجی یوزایلده اوچ مهم تئوری اورتایا قویولدو. بونلارین بیری آلمان فیزیکچیسی آلبئرت انیشتین (1955-1879) طرفیندن ایلهری سورولن گؤرهلیلیک (رؤلاتیویته،نسبییت) نظریهسی دیر. بو قورام (نظریه): اوزای، زامان، کوتله کیمی آنلاملارین مطلق دئییل گؤرهلی (نیسبی) اولدوقلاری گؤروشونه دایانیر.
ایکینجیسی ماکس پلانک(1947-1858)-ین کوآنتوم نظریهسی دیر. بو نظریه گؤره ماددهنین سالدیغی ایستی و ایشیق، سانیلدیغی کیمی داواملی بیر آخیش دئییل؛ لاپ ترسینه، کوآنتا آدی وئریلن، داوامی اولمایان، یا دا کسیک پاکئتلردنعیبارت دیر.
اوچونجوسو ده وئرنئر هایزئنبئرگ (1901-1977)-ین اولاسیلیق (احتیمال) نظریهسی دیر. بو نظریهیه اساسن، طبیعتی قانونلاری قطعی و مجبوری دئییل، اولاسیلیغا (احتمالاتا) دایانان قانونلار دیر.
نتیجهده گؤرهلیلیک (نسبیّت)، کوآنتوم و احتیمال نظریهلری قارشیسیندا قطعی، مجبوری بیر معلوماتی مدافعه ائتمک مومکونسوز اولونجا، علم آداملاری و فیلوسوفلار یئنی فیکیرلر انکیشاف ائتدیردیلر. بوندان دا بیلیم فلسفهسی (فلسفهی علم) دئییلن یئنی بیر معلومات دالی اورتایا چیخدی.
بیلیمسل آچیقلاما- اؤندئییمین (پیشبیان) خصوصیتلری
علمین آماجی، أن وسعتلی معناسییله ائورهنی (کائناتی) آنلاماق دیر. علم بو آماجا چاتماق اوچون ده اولقولاری (پدیدهلری) بئتیملمه (تصویر) و آچیقلاما یوللارینا باش وورور. آماجی تشریح ائتمکده اولقونون (فئنومئن، پدیده) اولماسی معین اولونارکن، آچیقلامادا اولقونون اولوش سببی اورتایا قویولور. اؤرنک وئرهجک اولساق؛ بیر قیش گونو یاغیشین قارا چئوریلدیینی ایزلمک، موشاهیده نتیجهلرینی تعیین ائتمک و یازییا تؤکمک بیر بئتیملمه (تصویر) دیر. یاغیشین قارا چئوریلمهسینین سببلری نهلر دیر؟ شکلینده بیر سؤاللا قارشیلاشساق و سببینی آراشدیرساق، بو دا آچیقلاما دیر.
آچیقلاما، علمی خصوصیتینی بعضی گئنئللمهلرله (کلّیلشدیرمهلرله) قازانیر. "بوشلوقدا بوتون جیسملر عینی سورعتده دوشر." ملاحیظهسی بو نؤوعدن دیر.
طبیعتی علم یولویلا آنلاماد اؤندئییملرین ده رولو بؤیوک دور. اؤندئییم، اولقولار آراسی علاقهلردن استیفاده ائدهرک هله اولمامیش بیر اولقویو (فنومئن، پدیده)اؤنجهدن تخمین ائده بیلمک دیر.
آسترونومیده ده ایلک اؤندئییم تالئس طرفیندن 28 مای 585 تاریخلی گونش توتولماسینی خبر وئریلمهسی دیر. گوروندویو کیمی، اؤن دئییمده آماج طبیعت گوجلرینی تجروبه آلتینا آلماق دیر.
علمی نظریهلرین خصوصیتلری
هیپوتئز(فرضیه) ایله نظریه سؤزجوکلری گوندهلیک حیاتدا بیر چوخ دفعه بیر-بیرینین یئرینه و یانلیش اولاراق استیفاده اولونور. هیپوتئز (فرضیه)؛ هله هئچ دوغرولانمامیش یا دا یئترسیز شکیلده دوغرولانمیش لکین پروبلئمی احتیماللا حل ائده بیلهچک کاراکتئرلی بیر آچیقلاما دیر. نظریه ایسه؛ هیپوتئزلرین موشاهیده و تجروبهیله سینانماسی، دوغرولانیب اعتیبارلی آچیقلامالارا چئوریلمهسی و سیستئملشمهسی دیر. آما یئنه ده هیپوتئزله نظریه آراسینداکی بو باغینتییا قطعی گؤزله باخیلمامالی دیر. چونکی معلومات ألده ائتمک پروسئسینده فرضیهلر نظریه چئوریلدییی کیمی، نظریهلر ده عینی شکیلده هیپوتئزسل واحیدلر احتیوا ائدرلر. هیپوتئز معین و محدود بیر آچیقلاما دیر، نظریه ایسه، احاطهلی و کؤکلو آچیقلامالار دیر. بونو بطلمیوس –ون "یئر مرکزلی"، کوپئرنیک-ین "گونش مرکزلی" نظریهلرینده گؤره بیلهریک.
گؤروندویو کیمی، قورام(نظریه)،معین بیر ساحهیه دایر عمومی آچیقلامالار دیر. قوراملار (نظریهلر) آیریجا گلهجکده اولاجاقلارلا علاقهدار اؤندئییم اولما امکانی تأمین ائدر. بیر نظریهنین اعتیبارلی اولماسی اوچون ایسه، یئنی اولقولارین ( فئنومئن، پدیده) تنقیدینه تقدیم ائدیلهرک دوغرولانماسینا و اویغون علمی دهییشیکلیکلر کئچیرمهسینه احتیاج دویولور.بونا گوره هئچ بیر نظریهیه قطعی گؤزویله باخیلماز. علمی نظریهنی تعریفلیهجک اولورساق: نظریه، معلومات ألده ائتمک پروسئسی مرحلهسینده اورتایا آتیلان، اتعیبارلیلیق و گووهنیرلییی علمی اصوللارلا معین اولان، داخیلی توتارلیلیغی (انسجام داخلی) اولان بیلگیلر و آچیقلامالار بوتونو دور.
کلاسیک فیکیره ائدیلن ائلئشتیریلر (تنقیدلر)
علمه گرهییندن چوخ دهیر وئریلمیش، انسان فعالیتینین أن اوجاسی گؤزویله باخیلمیشدیر. علمه فرقلی یاناشمادان یانا اولانلار؛ علمین، مثلن،اجتماعین حل ائدهمهدیینی، یاشاما بیر سیرا آسانلیقلار گتیرمهسینه باخمایاراق انسان داغیتماسینا چئوریلدیینی سؤیلهیرلر.
کلاسیک گؤروشون "بعضی شئیلر هله بیلینمیرسه، بونون سببی علمده کیفایت قدر ایرهلیلمهمیش اولماسیدیر؛ علم انکیشافینی قورتاردیقدان سونرا بوتون سؤاللار جواب تاپار." آنلاییشی حقیقتی عکس ائتدیرمیر. چونکی علم داواملی انکشاف ائمکده و کائناتدا دا بیر چوخ علم اولا بیلهجک مؤوضوع واردیر.
علملر بیر- بیرلرییله علاقهلی اولا بیلر، آمما بوتون علملر ده سؤز گلیمی فیزیکه ائندیرگنهمز (تنزل ائدیلهمز). بئله بیر آنلاییش انگللهییجی دیر.
کلاسیک علم آنلاییشیندا أن اعتیبارلی اصولون "دوغرولاما (تأیید) اصولو" اولدوغو قبول ائدیلیر. معاصیر علم آنلاییشیندا ایسه، "یانلیشلاما (تحریف) اصولو"-نون داها دوغرو نتیجهلر وئرهجهیی مدافعه ائدیلیر. بو مضموندا مشهور فیلوسوف کارل پاپئر "علمی بیر نظریه، یا دا حیاتین اؤلچودو (استانداردی) اونون یانلیشلانا بیلمهسینده یاتار" دئیر. مثلن سویون 100 سانتیگراد درجهده قاینادیغینی سویلهییر و بونو بیر قانون اولاراق قبول ائدیریک. بو ادعانی یانلیشلاما اصولویلا یوخلارساق؛ سو یالنیز دنیز سوییهسینده آچیق قابلاردا بیر آتمسفر فیشار آلتیندا 100 سانتیگراد درجهده قاینار دئیه بیلهریک.
کلاسیک فیکیر، علمه "بیریکیمسل بیر پروسئس" (فرآیندِِتجمعی) اولاراق باخار. حالبوکی، بعضی علم تاریخچیلری علمین "بیریکیمسل بیر مدت ایزلمهدییینی" سؤیلهیرلر.
کلاسیک فیکیره ائدیلن تنقیدلردن بیری ده بو دور: علم، اونون مئیدانا گلمهسینده اشتیراک ائدن علم آداملارینین وارلیغینی گؤرمزلیکدن گلهرک آراشدیریلماز. چونکو علمی اصل یارادانلار بو علم آداملاری دیر. حالبوکی، اوولجه بو اجتماعین داخیلی قورولوشونو، دونیا گؤروشلرینی، شرایطینی وس...آراشدیرماق لازیم دیر.
تالئس
یونان ماتئماتیکچیسی (ریاضیاتچی) و فیلوسوفو. میلئتوس-دا دونیایا گلدی. یئدی مودریکلرین أن قدیم و مشهورودور. تالئس؛ ماتئماتیکچی، آسترونوم و فیزیکچی ایدی. میصیرلی کئشیشلرین یانیندا گئومئترینین (هندسهنین) اساسینی اؤیرهنیب بونو یونانیستانا آپاردیغی دئییلیر. بیر دایره ایچینه اوچبوجاق (مثلث) چکمک مسئلهلرینی حل ائتدییی و بیر جیسمین کؤلگهسی کؤمهیییله اوجالییغینی تعین ائتدییی، بوجاق- اوچبوجاق (زاویه- مثلث) باغینتیلاری اوزهرینه آچیقلامالار ائدیب بونلاری تصدیقلهدییی ایرهلی سورولور. بوندان باشقا، آنجاق آنادولو ساحیللری یاخینیندا گؤروله بیلن، احتیمالن 585 تاریخلی بیر گونش توتولماسینی اؤنجهدن خبر وئرهرک شهرت قازانمیش دیر.
کارل پوپئر(1994-1902یا دا 1901)
آووستوریالی (اتریشلی) فیلوسوف. نازی ایشغالیندان سونرا لندن-ه گئتدی و بورادا فلسفه پروفئسورو اولدو. پوپئر، "وییانا مکتبی" مؤوقعینی منیمسهمکله برابر بو مکتبین علمی دوغرولامالارینی اؤز تجروبی حقیقتلری ایچینده گؤسترن معنامعیارینی قبول ائتمز.
بیلیمسل بیلگینین (علمی معلوماتین)
دیگر بیلگی نؤوعلرییله تماملانماسی گرکلیلییی:
طبیعتده و اجتماعدا نسنه (اوبژئکت) و اولایلار(حادیثهلر) چئشیدلیلیک گؤستردیییندن ( جانلی، جانسیز، روحی، اجتماعی،وس...)علمی معلومات دا فرقلی معلومات نؤوعلرینه ( فیزیک، بیولوژی، پسیخولوژی، سوسیولوژی و س...) آیریلمیشدیر. هامیسینین اورتاق آماجی اینجهلهدیکلری طبیعت و اجتماع حادثهلرینین "قانونلارینی" تاپماقدیر.
علمی معلوماتین دیگر خصوصیتی ده تئکنولوژییه امکان ساغلایاراق، طبیعتی و انسانی محدود اولسا دا،حاکمیتی آلتینا آلماسی؛ اونو دیگر علم نؤوعلریندن فرقلی بیر مؤوقعیه گتیرمیش دیر. بو مؤوقع علمی معلوماتا "گووهنیلیر (اعتیبارلی)تکجه معلومات"، "أن گئرچک یول گؤستریجی"، "گلهجکده بوتون مسئلهلری حل ائدهجک بیر سئحیرلی چوبوق" گؤزویله باخیلماسینا گتیریب چیخارمیشدیر. لاکین بو جور بیر یاناشما، دیگر معلومات نؤوعلرینه یاشاما حاققی تانیمایان سیاسی بیر ایدئولرژییه چئویرر.بوندان باشقا، بو یاناشماانسانین چوخیؤنلو بیر وارلیق اولدوغو هم ده کائناتین چوخ دهییشیک گؤرونوملرینین بولوندوغو حقیقتینی انکار ائتمک دیر.
طبیعتی، انسانی و توپلومو تانیماق اوچون باشقا علم نؤوعلرینه ده احتیاج واردیر. آدام، مختلیف معلومات نؤوعلریندن ده استیفاده ائدهرک یاشامینی راحات و معنالی شکیلده داوام ائتدیره بیلر.
یاشاملا علمی معلوماتین ایچ- ایچهلییی:
علمی معلومات، یاشامیمیزا تأثیر ائدن معلومات نؤوعلرینین باشیندا گلیر.او، بو گوجونو اؤنجهلیکله تئکنولوژییه کئچرلیلیییندن آلار. هرگون استیفاده ائدیلن آراجلار و گئرئچلر (اوتوموبیل، اوچاق، رادیو، تیوی، تئلئفون، کامپیوتئر، داوا-درمان، نوکلئئر سانتراللار نیروگاه هستهای)، سیلاحلار) یاشام ایله علمی معلوماتین ایچ- ایچه اولدوغونو گؤستریر. بونلار بیر طرفدن راحات و ساغلام یاشاماغیمیزی تأمین ائدرکن، دیگر طرفدن انسانین یئر اوزوندهکی وارلیغینی بئله تهلوکهیه آتابیلهجک قدر ضررلی اولا بیلرلر.
یاشاملا علمی معلوماتین ایچ- ایچهلییی، فردین شعور سوییهسینین مئیدانا گلمهسینده ده اؤزونو گؤستریر. بو معلومات نؤوعو، آداما بللی بیر دوشونمه طرزی منیمسهدهرک اونو، چاغینین (دؤورونون) انسانی ائدر.
قایناق:genbilim
چئویرن: سوسن نوادهیرضی
نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab pes_Arab prs_Arab