گنجهلی نظامی آذربایجان ادبیاتیندا بؤیوک متفکرلر سیراسیندا دایاناراق، درین و یئنی دوشونجه لر اورتایا قویماقلا، انسانسئورلیگی تبلیغ ائتمک اوچون گؤزل اثرلر یارادیر. انسان نظامی نین یارادیجیلیغیندا مرکزده دایانیر، اؤزه للیکله قادین یوکسک بیر یئرده دایانمیش و اونون مدینه ی فاضله سینده اساسلی رول اویناییر. خسرو و شیرین بو آچیدان دقتلری اؤزونه چکمیش و دوغرودان دا انسانسئورلیگین ذیروهسینی تصویره آلمیشدیر. خسرو – شیرین باشدان – باشا قادین سیماسینین تام اؤزه للیکلرینی و گؤزه للیکلرینی قلمه آلیر. بورادا انسان – داها دورگون دئسک – قادین، اونون گؤزه للیگی، عقل و دوشونجه سی، وفالی اولدوغو، اوزاغی گؤره نلیگی و باشقا مثبت خصلتلری جانلانیر. نظامی نین بوتون اثرلرینده قادین سیماسی ان گؤزل صورتده قلمه آلینمیشدیر و داها آچیق دئمک ایسترسک قادینلار شهری انسانسئورلیک و مدینهی فاضله بشریتین ایدهآل جامعهسینده یاشاماقدیر. بورادا قادین شرف یارادان، عزتگتیرهن و حیاتا معنا بخش ائده ن اساسلی موجوددور.
“یئددی گؤزل”، “لیلی و مجنون”، “خسرو و شیرین” حتا “اسکندرنامه”نین هر ایکی بؤلومونده:” اقبالنامه” و “شرفنامه”ده، قادیندیر کی اساسلی رول اویناییر و اسکندر کیمی بؤیوک جهانگیری، خسرو کیمی کیان شاهلارینین ان یاخشیسینی، بهرام گور – ساسانی شاهنشاهی اولاراق قادین قارشیندا دیزه چؤکوب، قادیندان اؤیره نیرلر، قادینا باش اَییب سعادت یولونو گئتمکده، یاخشی آدا مالک اولورلار. قادینلار حکومتی سیستئمینده زوراکیلیق، ظلم، برابرسیزلیک حتا دوستاق دا یوخدور، بورادا باشدان – باشا گؤزهللیک، وفادارلیق، عزت و شرف اساسیندا حیات کئچیریلیر. هامی آزاد یاشاییر، سئویب – سئویلمک حرمتله قارشیلانیر.
مدینه فاضله، خیالی دنیادا اولورسا دا، شاعرین دوشونجه سی آچیقلانیر. بورادا اؤلکه نی دولاندیران قادینلاردیر؛ آنجاق هامیسی عقللی و دوشونجه لیدیرلر؛ شیرین دنیادان ال اوزموش و شاهلیق تاجینی الدن وئرمیش خسروو اؤز حقینی آلماغا و شاهلیق تاجینی اله گتیرمه یه تشویق ائدیر، قادیندیر کی بهرام گورو ایکی آسلان آراسیندان تاجی آلماغا یؤنلدیر، اسکندره اوتوپیا یاراتمادا ان گؤزل بیر اؤرنک اولاراق قادینلار شهرینی گؤسته ریر.
نظامی فمینیست دئییلدیر، نظامی ارله – قادینین، چیگین – چیگینه چالیشدیغینی تصویره چکیر، هر بیرینه بیر تکلیف آییریر، بورادا قادین جسمی جهتدن ضعیف اولورسا دا عقل، دوشونجه و اورک باخیشییلا گوجلودور؛ شیرین یارادان اؤلکهده، اونون سیستئمینده برابرلیک، آزادلیقلا اساس ساییلیر؛ هر بیر آدام اؤز یئرینده اوتورموش، ظلمدن خبر یوخ، بلکه هر بیر انسان اؤز لیاقتی اساسیندا یئر توتموشدور.
نظامی، یارادیجیلیق اوچون، الینده اوچ قایناق واردیر:
-“خالق یارادیجیلیغی” – “قارداشلیق طریقتینین دوشونجه سی”
-“قوتادغو بیلیک”
-“شان قیزی داستانی” ایله ائشی اولان “آفاق”.
نظامی بو اوچ قایناقدان باجاریلیقلا فایدالانمیشدیر. بیرینجی نؤبه ده، نظامی یئرلی فرهنگدن – تورک دیللی خالقلارین دیل خصوصیتلری، داستانلاری، آتالار سؤزلری و دئییملریندن بهره آلمیشدیر. بیلدیگیمیز کیمی نظامینین حیاتی زمانیندا تورک دیلی و ادبیاتی، خالق ایچینده گئنیش صورتده گلیشمه ده دیر. نظامینین بو فرهنگدن آلدیغی چوخ آغیر و ده یرلیدیر. یوزلرجه آتالار سؤزو، یوزلرجه دئییملر و یوزلرجه قیسا حکایه لر بوندان بالاجا بیر اؤرنک ساییلیر. بو زمان هله فارس دیلی آذربایجاندا یاییلمامیش و نظامی دیلییله دئسک هله تازا بیر گلین کیمی آذربایجانا گلمیشدیر و شاعرلر تازا – تازا اونون منیمسه مه یه باشلامیشلار؛ آنجاق خالق کوتله لری هله اؤز آنادیللرینده یاراتماغا جان آتیرلار. سعید نفیسی ده بو سؤزه قوّت وئره رک یازیر: نظامی و باشقا آذربایجان شاعرلری فارس دیلینی آنالاریندان یوخ، بلکه مکتبده معلملردن اؤیرنمیشلر! نظامی تمام اثرلرینده تورک وارلیغینا مقدس پالتار گئیدیریر و اونون دیلینده حتا پیغمبرین تعریفینده نعت یازاراق، اونو تورک صفتییله مدح ائدیر و معراجا گئتدیگینی تورکتازی عنوانییلا قلمه آلیر.
بو آتالار سؤزو و دئییملر حقینده علمی ایشلر چوخ اولموش، حتا صرفا بو قونو اساسیندا قورولتایلار قورولموش و بؤیوک ادیبلر بو ساحهنی گؤزلجه سینه آراشدیرمیشلار. آنجاق نظامینین اثرلرینده تورک و یئرلی فرهنگ، ایلک صفده دایانیر.
نظامی اخیلیک – قارداشلیق طریقتینه باغلی بیر متصوف شاعردیر. قارداشلیق طریقتی تکجه و تکجه آذربایجان خلقینین ایچینده یاییلمیش و بوتون انسانلار آراسیندا برابرلیک، انسانسئورلیک و اسلام احکامینا اساسلاناراق انسانلار آراسیندا قاراداشلیغی تبلیغ ائتمه یه چالیشیر. قارداشلیق طریقتینین بیناسینی قوران اخی فرج زنجانی(اؤلومو ۴۵۷قمری)دیر و تمام قایناقلار نظامینی اخی فرج زنجانینین پیرولاریندان سایمیشلار. قارداشلیق، برابرلیک و انسانسئورلیک بو طریقتدن آلینان و اثرلرینده یاییلان دوشونجه لردندیر.
ایکینجی قایناق قوتادغو بیلیک اثریدیر. آذربایجان ادبیاتیندا – عربجه، فارسیجا و تورکجه اولاراق – شرق دنیاسی نین ایلک مدینه فاضله لری یارانمیشدیر. فارابی ایلک باشدا دایاناراق بیر اسلامی – تورک مدینه ی فاضله نی تصویره آلیر؛ اونون آردیجا یوسف بالاساغونلو (خاص حاجب) قوتادغو بیلیک اثرینده تورک اوتوپیاسی نین اساسلارینی قورور. بو اثرده یوزلرجه فیلسوفلارین حکمتلی سؤزلری، آتالار سؤزو و گؤزل تورک دئییم لرینی ایشه آپارمیش و بو جهتدن تورک دنیاسینین ان دیرلی و ادبی اثری ساییلیر. نظامی بو اثری البده ائتمیش او جمله دن خسرو – شیرین اثرینین سونلاریندا کتابینی تقدیم ائتدیگی بؤلومده “خاص حاجب”دن دانیشیر و حتا سلجوقلو سارایینی قدیرخان سارایی ایله توتوشدورور و جهان پهلوان وزیرینی خاص حاجبله برابر بیلمکله اونو مدح ائدیر. آل افراسیاب و یا قاراخانیلار، بئیین و اورکلریندن استفاده ائتمیش گؤزل ادبیات یاراتمیشلار، آما سلجوقلولار اللریندن استفاده ائدهرک بینالار، عمارتلر دوزلتمیشلر. قاراخانلیلارلا سلجوقلولارین فرقینی نظامی بئله بیلیر؛ آنجاق قاراخانلیلارین طرفینی توتور و شاهی اونلار کیمی سؤزه، داستانا و ادبیاتا ماراقلاندیرماغا چالیشیر. بیلیریک خاص حاجب قوتادغو بیلیک اثرینی یازمیش و نظامی نین اثرلرینده خاص حاجب ین سؤزلری گلمیشدیر. بو ایکی اثری توتوشدوراندا بؤیوک بیر فرهنگ ایله اوز – اوزه گلیریک.
نظامی نین اوچونجو قایناغی “آفاق”دان آلدیغی فرهنگ، صنعت و ادبیاتدیر. آفاق بیر قاراواش اولاراق، گنجهیه گتیریلیر. قول-ساتان اؤز قول و قاراواشلارینی بازاردا مشتریلره ساتماق ایسته دیکده هر بیر قول و قاراواش اؤز گوجونو، ساغلاملیغینی و صنعتینی تاماشاچیلار قارشیندا نمایشه قویور. نظامی بو ییغینجاقدا حضور تاپمیش و آفاقی اورادا گؤرموش و بَینمیشدیر. دربند حاکمی اورادا نظامینین حضوروندا اولموش و نظامینین ماراقلاندیغینی گؤره رک آفاقی آلیر و بیر هدیه کیمی نظامی یه باغیشلاییر. نظامی نین اؤزونون بو حادثه یه گؤزل موراجعتلری واردیر. آفاق بو نمایشده شان قیزی داستانینی روایت ائتمیش و داستانی صحنه یه چکمیشدیر. بو اثری یازان مکایل باشتو (۱۶۵ – ۲۳۴ قمری / ۷۸۹ – ۸۴۹ م) بولقار – آذربایجان شاعریدیر. بو ایللرده بولقارلار، تاتارستاندان آذربایجانا گلمیش و اون ایللرجه آذربایجاندا یاشامیشلار و سونرالار خزر امپریاسی طرفیندن ولقا چایینین قیراقلارینا کؤچورولموشلر. ۷جی عصرین بؤیوک بولغار مورّخی اولان “قاضی بردج” اؤز کتابی “بولغار تاریخی”نده بو اثردن آد چکه رک اثری آذربایجان ادبیاتیندان ساییر. چونکی آذربایجان تورک دیلیندن بو اثرده جانلی صورتده یارارلانمیشدیر. همین مورخ نظامی ایله چاغداش اولموش و اؤز اثرینده یازیر کی نظامی نین اوغلو – محمد بو اثرین الیازما نسخه سینی قاضی بردجه گتیرمیشدیر. بو تاریخی یازی گؤستهریر کی نظامی نین الینده “شان قیزی داستانی”نین الیازماسی واریدی. بو داستاندا ایشه آپاریلان سیمالار نظامینین اثرلرینده باشدان یارانیر.
نظامی بو اوچ قایناقدان باجاریلیقلا بهره آپاریر. آفاق سیماسی بو اثرلرده داها قاباریق شکیلده گؤز قارشیندا جیلوه له نیر. تمام اثرلریندن اؤزه للیکله “خسرو – شیرین”ده شیرین سیماسی حقیقتده آفاق سیماسیدیر. اسکندرنامه نی یازان زماندا شاعر آفاقی تازالیقدا الدن وئرمیشدیر، آنجاق اونون یاد و خاطره سینی بو اثرینده دیریلدیر و نوشابه نین سیماسیندا یازییا آلیر و اسکندری اونون قارشیندا دیزه چؤکدورور. نظامی اوتوپیاسیندا، قادینلارین اؤنملی رولو اولاراق، شاعر آفاقی نظرده توتموشدور.
نظامینین صنعتی چوخ گؤزل و ابدی قالان بیر هنردیر. عینی حالدا نظامی اثرلرینی یازاندا خالق کوتله سینی نظرده آلیر. نظامی اثرینی باها ساتماق ایسته مه ییر. اوخوجوسونا گؤزل داستان سؤیله ییر، گؤزل صحنه لر یاراتماقلا اونون اورهیینی آلماق ایسته ییر، اوخوجودا هیجان یاراتماق، اونو دوشونمه یه سالماغا چالیشیر؛ دهیرلی معلومات وئریر، گؤزل صحنهلر یاراتاماقلا اوخوجونون لذت آلماغینا فکرلهشیر. ان گؤزل سئوگی صحنهلرینی یارادیر: باربد ایله نکیسا – ایکی آذربایجان عاشیقلاری کیمی ساز اله آلیب دئییشیرلر؛ بیری خسرو رولونو ایفا ائدیر و بیری شیرین نقشینی اوینور. ایکی عاشق – معشوقون رولونو – هیجانلارینی، آرزی – دیلکلرینی و اورک سؤزلرینی بونلار ایفاده ائدیرلر.
خسرو ساواش میدانیندا – اووچولوقدا رزم و بزم مجلسلری قورور. نظامی، قهرمانینی ایستر خسرو اولسون، ایسترسه ده بهرام یا حتا اسکندر، گاهدان اوو میدانیندا آسلانلا اوز – اوزه گتیریر، ساواش میدانینی سولاریر و گاهدان بزک مجلسی قوراراق سئوگیلیلرله چالیب – اویناماق، قدح – قدحه وورماق، اوخوجونو سرخوش ائتمکدیر. آنجاق ایش بورادا بیتمهییر. کتابین سونوندا “بزرگاومید”ی خسرو ایله اوز – اوزه قویور. خسرو بیر عمر دوشوندویونو و بیلمه دیگینی سوروشور و بزرگاومید بیر فیلسوف کیمی اونلاری جوابلاییر. خسرو بورادا جسم، روح، یوخو، آخرت و باشقا – باشقا سورغولاری سورور و بزرگاومید اونلاری جوابلاییر. بورادا دا قوتادغو بیلیکدن آلدیغی تاثیراتی گؤرورور. بورادا نظامیدیر کی بزرگاومید دیلی ایله دانیشیر. بیلیک پایلاشاراق اوخوجوسوندا علم و بیلیک اؤیرنمه یه هوس یارادیر. نظامی ائله باجاریقلی بیر شاعردیر کی ان قیسا جمله لرله درین دوشونجهلری یایا بیلیر. حتا داستانلارینا باخاندا اونون داستان سؤیله مه مهارتی اوخوجونو حیرتده قویور. ایندی بیر داستانی نئجه سؤیلهدیگینه باخالیم:
قضا گلدی ایکی قوچاق باشینا
گلیب چاتدیلار بیر بولاق باشینا.
بیری آز ایچدی کی، چوخ زیان وئرر
بیری چوخ ایچدی کی، منه جان وئرر.
یاشامادی، اؤلدو هر ایکی انسان
بیری آجلیقدان، بیری توخلوقدان.
بئله ساده و قیسا حکایه لر آذربایجان خالقی ایچینده بوللو – بوللو واردیر و نظامی بو حکایهلرله خالقینی اویاتماغا چالیشیر. باشقا یئرینده – او بیری اثرلری کیمی فلسفه و حکمتدن یارارلانیر. بورادا “کلیله و دمنه” کتابیندان استفاده ائدهرک ۴۰ داستانین نتیجهسینی و هر بیرینی تکجه بیر بیتده یئرلشدیریر. ۴۰ کلیله و دمنه داستانینی ۴۰ بیتده توپلاماق هر بیر شاعرین ایشی دئییلدیر.
دئدیگیمیز کیمی نظامی بیر حکیمدیر، بیر طریقت آدامیدیر. او قارداشلیق طریقتینه باغلی اولاراق، فلسفه و حکمتدن بهره لر آلیر. قیسا داستانلاریندا خالق فرهنگیندن یارالانیر و اؤز فلسفه سینی ده جانلاندیریر. باخین بیر بیتده نه گؤزل دئییر:
فلکلر نورونون سنده عکسی وار
ایکی عالم سنده توتموشدور قرار.
بو بیتده سانکی نسیمینین درین دوشونجه سینی بورادا اوخویوروق کی عالمی دوشونمه یه چکمیشدیر و دئییر:
منده سیغار ایکی جهان، من بو جهانه سیغمازام!
نظامی بیر دوشونر کیمی دنیا ادبیاتییلا تانیشدیر. او یونان فلسفه سییله یاخیندان تانیشدیر، هابئله فارس و عرب ادبیاتییلا دا؛ هامیدان ده یرلی خالق فرهنگییله آشنادیر و هر بیرینی اؤز یئرینده استفاده ائدیر. نظامی بو هنری و استعدادی ایله دنیا سویه سینده تانینیر و یوزایللری آرخادا قویاراق دیری قالمادادیر.
سئوگی نظامی نین اثرلرینده اجتماعی – اخلاقی دهی رله دولو و شاعرین فلسفی باخیشییلا باغلیدیر. سئوگی، انسانی ابدیته قووشدورور، یارادیجیدیر و انسان سئورلیگین بیرینجی پیلله سیدیر. سئوگی بیرینجی مرحلهده بیر شخص اوزه رینده دویولور و گئت – گئده گئنیشلهنیب انسان سئورلیگه قووشور. شرق دنیاسیندا بلکه ده ایلک شاعر نظامی دیر کی قادینی مثبت سیمادا، گؤزه للیگی ایله برابر اونون عقل، درّاکه و تدبیرینی ده آلقیشلاییر. نظامی نین اثرلرینده قادین مستقل بیر شخصیت کیمی گؤسته ریلیر، آردیجا ارله ده اولغونلاشیر. آنجاق یالقیز نظرده توتولورسا دا ناقصالعقل دئییلدیر، بلکه قادیندیر کی کیشیلره یول گؤسته ریر او دا دوزگون یول. شیرین، خسروو بیلیک قازانماغا، دوشونجه الده ائتمهیه سوق وئریر. تمام داستانلارینین هر بیرینده قادین سیماسینین بیر بوجاغینی آچیقلاییر و بونلاری بیر یئره توپلایاندا نظامی نین کامل دوشونجهسی بو حقده آیدینلاشیر. لیلی کهنه دبلر و چوروموش عنعنه لره باغلی اولان بیر توپلومدا اسیر اولموش و یاشاییشین معناسیندان بوشالمیشدیر؛ بونا گؤره ده سئویب – سئویلمه حقی یوخوموش! یئنه ده بو نظامی دیر کی بئله بیر بوغونتولو توپلومدا اونا اؤز سئوگیسینی بیان ائتمک جرأتی وئریر. نظامی بئله جامعه یه اؤز نفرتینی بللندیریر و گئری قالمیش دبلر و عنعنه لره نسبت نفرت یاغدیریر. لیلی نین قارشیندا “نوشابه” کیمی قادین سیمالارینی دا قاباردیر. بورادا نوشابه دنیا شاهی اولان اسکندر قارشیندا دایانیر و اونو دیزه چؤکدورور. تکجه نوشابه یوخ، بلکه شاعرین وطنینده مینلرجه بئله قادینلار اولدوغونو بیلدیریر. نظامی یارادان قادین سیمالاریندا ایگیدلیک، وقار، متانت، عفت و گؤزللیکلر واردیر. لازم گلنده، قادینلارا ساواش پالتاری گئییندیریب جنگ میدانانا یوللاییر؛ قادینلار بو میداندا شاهلار قارشیندا اؤزلریندن هنر گؤسته ره بیلیرلر. بو قادینلاردا تورک روحیه سی دالغالانیر. نظامینین اثرلرینده اولان قادین سیمالاری دده قورقوددا یاشایان بورلا خاتون، بانو چیچک و سالجان کیمی قادینلاردیر. هر بیرینده بیر هنر وار، داستانلاردا اولان قادینلارا دقت بویورسانیز، حتا قاراواشلاردا، بؤیوک بیر متانت، ووقار و تدبیر نشانه لرینی گؤره جکسینیز. داستانلار سئوگی داستانی اولورسالار دا، سیمالار مکمل انسانلارین داستانیدیر؛ هئچ یاندا قادینلار ارککلردن دال یوخ، بلکه اساسلی یئرلرده ارلرینه دوزگون یول گؤستهرن اولورلار. شیرین خسرووا یول گؤسته ریر، اونو اؤز تاج و تختینی آلماغی ایسته ییر، سونرا دا اونون بیلیکلی اولدوغونو ایبسته یه رک فیلسوفلار یانیندا علم اؤیرنمه یه گؤنده ریر. بهرام گور داستانلاریندا اولان قادینلار دا بئله دیرلر. تمام قادینلارین مثبت سیماسی تبلیغ اولونور و بیر منفی سیما قادینلاردان تصویره آلینمامیشدیر. هر یاندا بیر ایگید و قهرمان واردیرسا، یانیندا عقللی و تدبیرلی بیر خانیم دایانمیش! نجیبلیک، ایگیدلیک، عصمتلی، آبیرلی، ارادهلی خانیملار تصویره آلینمیشدیر. عینی حالدا تمیز دویغو، اینجه رفتار، مهربانلیقلا دانیشیق نظامی نین قادین قهرمانلارینین اساس خصوصیتلریدیر. حتا ارسطو کیمی یونانین بؤیوک متفکرینی قادیندیر کی حیرتده قویور. بو قادین – ماریا – یونانلی یوخ، بلکه نظامی نین یارادیجیلیغیندا اولان قادیندیر. بورادا قادین اینجه روحو، تمیز دویغوسو و درین دوشونجه سییله دنیانین ان بؤیوک متفکرینی حیرتده قویور. نظامی بو صحنه لری یاراداندان سونرادیر کی انسانلیغین هله قادینلارا بورجلو اولدوغو مسالهن ی اورتایا قویور. بو بورج هله ده اؤده نیلمه ییبدیر! بو نظامی نین کشفیدیر.
الینیزده اولان اثرده، خسرو بیر عیاش و خوش کئچیرهن بیر شاهلیغینی دا الده وئرمیش عاطل – باطل بیر کیمسه دیر؛ اما شیرین اؤز پاک سئوگیسییله اوندان بیر شاه یارادیر؛ اؤز حقینی الده ائدیر و شاهلیق تاجینی اله گتیریر. هر زمان شاه عیاشلیق گردابیندا اسیر اولور دوشمن وطنین بیر بوجاغینی تالاییر و خالقی اذیته اوغرادیر. اما شیرین سئوگی ایله اونو عقله گتیریر، اوندا عشق یارادیر و شرافتلی بیر یاشاییشا طرف یؤنلدیر. سئوگی بیر انسانی باتلاقدان چیخاریب گؤیلره یوکسلده بیلیر. تمام قادینلار خمسه ده بئله دوروما صاحبدیرلر. قهرمانین تکامل پروسهسینده رول اوینایان قادینلار اولموشلار. نظامی نتیجه آلیر:
هزار آفرين بر زن خوب رأي كه ما را به مردي شود رهنماي
او، قادینی چوخ یئرلرده یوکسک بیر دورومدا تصویر ائدیر و دئییر:
بسا زن نام، كانجا مرد يابي بسا مردي كه رويش زرد يابي.
نظامینین دوشونجه، استعداد و صنعتینی گؤرمک و تانیماق اوچون، اونون داستانلارینی اوخوماق یئتر، آرتیق دانیشماق لازم دئییلدیر! . . .
آردی وار. . .
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab