آنادیل دن درلمهلر-13
1.
پرسنگ(perseng): دانیشیق
دیلینده چوخ فرقلی سؤیلهییشلری وار؛ پَرهسَنگ(pereseng)، پَرسن (persen)، پرهسر(pereser). بو سونونجو دا، سون هجانین دوشمهسیندن قایناقلانان بوشلوغو ر/r دولدورور. اسکی
تَرَزیلرده، بیر گؤزون، او بیریسیندن آغیر باسدیغیندا، ایکیسینی تاراز/دَنگهلی
ائتمک اوچون، کیچیک داش پارچالاری قویاردیلار. پرسنگ بو داشلارا وئریلن آد ایدی. آنلاشیلدیغی
کیمی فارسجا "پارهسنگ"دن گلیر و آنادولو آغیزلاریندا دا یایقیندیر. آنادولودا، پرسنک(persenk) و برسنک(bersenk) و اونلارین
یانیندا، پلهسنک(pelesenk) ده گؤرونور و یازی دیلینه ده گیریبدیر. "دیلیمه پلهسنک
اولدو"(دورمادان بیر سؤزو تکرارلییرام).
سؤز تَرَزیدن دوشموشکن بونودا یازیم: تَرَزی<ترازو اولدوغو بیلینیر. اسکی
تورکجهده ده پهلویجهدن آلینتی اولان ترازوک یانیندا، اولگو(ülgü) ده واردیر.
یئنی تورکجهده تارتی(tartı)، تارتماق(=دارتماق، چکمک، اؤلچمک) فعلیندن گلیر. تورکیهده ترازی(terazi) هلهده یایقیندیر.
فارسجا ترازو ایسه، تراز(= اؤلچو، درجه، ائشیتلیک)دان گلیر. دیلیمیزده ناتاراز(=یاراماز،
کؤنز، اینجیدن اوشاق/آدام ..)دا بو کؤکدن دیر. بیلدیییمه گؤره، کلمه بو بیچیمی و
آنلامی ایله فارسجادا یوخدور.
2.
دیندیق(dındıq): "قادینین
جنسیت اورقانی". کلمه آذربایجان ساحهسینه مخصوص ساییلابیلر. تیتسه
سؤزلویونده یوخ. درلمه سؤزلویونده، "آذری کؤیلری" قیدی
ایله، آماسیا و گیرهسون کیمی بؤلگهلردن یازییا آلینیبدیر. بعضی آنادولو لهجهلرینده،
"کیچیک(قاب و ..)، بالاجا" دئمکدیر. سانیرام بو ایکی معنانین
بیربیریله، ایلیشگیسی وار. سؤزجویون اسکی قایناقلاردا گئچمهدییی گؤز اؤنونده
توتولورسا، و قونشو دیللرده بنزر بیر سؤزجویون گؤرولمهدیینه دقت ائدیلیرسه، داها
چوخ آنلادیجی-بیلدیریجی(expressive) ماهیتی داشیدیغینی دییهبیلیریک.
بیلدیییمه گؤره "دیندیغینا دهیمک" ([بیر سؤزدن و..] کوسمک، اینجیمک)
دئییمینده، دیندیق مجازی معناسییلا یایقیندیر. آنادولودا، یوزغات و
هایمانا(آنکارا) کیمی یئرلرده "آلینغان، سینیرلی(کوسهیَن، عصبی)"
معناسی دا وار. منجه بو معنالار اساس معنایله ایلگیلی اولاجاقدیر.
3.
کیروه(kirve): داها چوخ
شاسَوَن(شاهسئون) ائلی آراسیندا، بیر اجتماعی قوروم(=نهاد) اولاراق گؤرولور.
اوشاغی سونّت اولورکن، اوغلانی قوجاغینا
آلان کیشی او اوشاغا ایکینجی آتا کیمی اولور. آنادولودا داها چوخ کوردلرین
آراسیندا یایقین اولاراق گؤرونور بو گلهنک. کیروه مسیحی/ارمنی/آسوری (=سوریانی)لردن
گلیر. نیشانیان کیروه سؤزجویونو، تورکجهیه 1930لاردا و کوردجه یولویلا گئچدییینی
یازار. دیاربکیرلی ارمنی کؤکنلی یازار، میغیردیچ میگروسیان(Mıgırdiç Migrosyan)ین "کیروهمه مکتوبلار" آدلی اثریله،
کیروه یازیلی تورکجهده ده کؤک سالدی. آنجاق کلمه دیلیمیزده، نیشانیان´ین یازدیغیندان چوخ داها اؤنجه وار اولدوغونون
اثباتی، بوگون موغان کیمی بؤلگهلرده یاشاماسیدیر. نه ایسه کلمه ارمنیجهده ده
وارسا، کؤکنی سوریانیجهدیر. نیشانیان´ین یازدیغی کیمی، عربجه قُربه/قرابت /اقرباء (یاخینلیق/ قوهوملوق/ یاخینلار) کلمهلریله
کؤکدش ساییلیر. کیروهلیک، دوغو آنادولودا، بیر یئرلی گلهنک ساییلمالی. تورکلر،
کوردلر و ارمنیلر بو یئرلی گلهنهیی منیمسهمیشدیرلر(بلکه اسکی تورکلرده
ساغدیچ/ساغدیش/ساغدوش قورومونا بنزهییرمیش). بو سؤزجوک و قوروم دا، آذربایجانلا دوغو
آنادولونون یاخینلیغینی، قارداشلیغینی(یا دا باجیلیغینی) بیرلیکدهلییینی و
آلیش-وئریشلرینی گؤزلر اؤنونه سریر.
4.
آلمالیق(almalıq):"آلما باغی" معناسی یانیندا، آغیزلاردا "قادینلارین(و
یا دیشی حیوانلارین) یومورتالیغی (تخمدان)" معناسی دا وار. سانیرام بو
اورقانین شکلیندن قایناقلانیر بو آدلاندیرما. "یومورتالیق" یانیندا، آلمالیق'ین دا دیلمیزده ایشلنمهسی، دیلیمیزه وارسیللیق
و دولغونلوق قازاندیرار.
5.
آردیل(ardıl): خویدا و بیر چوخ باشقا بؤلگهده "اؤزوندن اوستهکینین
آتینی گتیریب، اونون آردینجا حرکت ائدن" دئمکدیر. کلمه فارسجا متینلرده،
اؤزللیکله قاجار دؤنمینده چوخ یایقیندیر. دهخدا، آردل"
فرّاش، سوچلولاری/سانیقلاری(متهملری) چاغیران مأمور" اولاراق وئریر. معین
سؤزلویونده آردل´ین یان بیچیمی اولاراق اردل ده وار "فرّاش، مأمور اجرا"
معنالاریلا. معین کلمهنین کؤکنینی تورکجه اولاراق گؤستریر. عمید
ایسه کلمهنی "منسوخ" قیدی ایله "آردال"ـا گؤندیریر و روسجا
اولدوغونو یازیر. سانیرام عمید روسجا بیلمیرمیش. چونکو روسجا سؤزلوکلرده بئله بیر
سؤزجویه راست گلینمز. اوستهلیک "فرّاش" معناسیندا سؤزجوکلر چوخ فرقلی
ساییلیرلار. منجه سؤزجوک تورکجهدیر. بیلدیییمیز آرد "آرخا، دال، سونرا"
کلمهسییله ایلگیلی گؤرونسهده، کؤکنی باشقا اولاجاقدیر. عثمانلی قایناقلاریندا،
احمد وفیق پاشا´نین یازدیغینا گؤره آردالو(ardalu) "الی دَیهنکلی چاووش" آنلامی واریمیش. بو ایسه
"آردا"(=اوزون ال دهیهنهیی، نیشان اوچون تیکیلن دهیهنک"(تیتسه،
193.ص) سؤزوندن گلدییی آچیقدیر. آنجاق آردا، اسکی قایناقلاردا گؤرونمز. سانیرام
مینورسکی اردلان(مشهور کورد ائلی) آدینین بیر تورکجه سان/لقبدن پوزولما اولدوغونو
یازارکن، بو لقبدن سؤز ائدیرمیش. سونرالاری بو سؤزجوک، آرد، آردیماق(=بیربیرینین
دالیسیجا مینمک) کیمی سؤزجوکلرین تأثیر آلتیندا، "دالدان گئتمک"
معناسینی قازانیبدیر. کلمهنین سونونداکی سسلینین دوشمهسی ده، اوچونجو شخص
یییهلیک اکی ساییلماسیندان اولمالیدیر. یئنی تورکجهدهکی ، آردیل(=خَلَف،
جانشین) باشقادیر و یئنیجه تؤرهدیلیبدیر. او زامان آردیل سؤیلهییشی بو دهییشیم´ین
تأثیر آلتیندا اورتایا چیخیب و دوغروسو معین ده اولدوغو کیمی
"آردال"(<آردالو/آردالی)اولاجاقدیر.
6.
لؤپوک(löpük): "یومورو
داش، اوشاقلارین اویونلاریندا اویناتدیقلار بالاجا یومورو داشلار". لهجهلریمیزده
لپیک(lepik) بیچیمی ده وار. آنادولودا ارجیش(وان) دا بو معنا ایله لپبیک(lepbik) وار. کرکوکده،
لپلیک(leplik) گؤرونور. آیریجا ارزروم دا لپپیک(leppik) و بنزر بیچیملر
وار. سؤزجویون آلینتی اولدوغو آنلاشیلیر. دانکوف´ـا گؤره، ارمنیجه ده lep´ "یومرو
داش" دئمک دیر. بلکه ایلک اولاراق لپلیک اورتایا چیخیب، سونرا باشقا بیچیملر.
7.
تئشی(teşi):"ایگ/ایی،
یون اَییرمهیه یارایان وسیله". بیلدیییمه گؤره آذربایجان چوخ یایقین دهییلدیر.
آنجاق "تئشیباش" کیمی دئییملرده واردیر. آنادولودا یایقین ساییلیر. ترشی(terşi) بیچیمیایله
گیرهسون، اورفا، غازی آنتپ و ماراشدا ، تیشه اولاراق اوردو´دا، تئشی شکلیایله
ایسپارتا، اسکی شهیر، توقات، گوموشخانه، ارزروم، وان، بیتلیس، دیاربکیر، الازیغ،
سیواس، قیصری، آدانا و.. یاشار. قارادنیزده تئشیک(teşik) بیچیمی یایقیندیر.
نه ایسه اوزاتمایاق. کلمه ارمنیجهدن آلینتیدیر(دانکوف، 47.ص).
8.
کوروک(kürük):"کیچیک دای/دایچا". کلمه بو بیچیمی ایله ارمنیجهدن
آلینتیدیر. آنادولودا کوروک "سوپا/سیپا" معناسیندا، آفیون، ایزمیر،
چاناق قلعه، چوروم، سامسون، توقاتدا یاشار. قوریک بیچیمیده وار(گوموشخانه، قارص،
ارزروم ..). دانکوف´ـا گوره ارمنیجهدن گلیر(158.ص). آنجاق دانکوف´ون یازدیغی کیمی،
اسکی تورکجه ده بیر "قوری(qurı)"، آت سسلهمه سؤزجویو/چاغیرما اداتی واریمیش. بوندان گلیب و
یا تأثیر آلمیش اولابیلرمی؟ آیریجا ارمنیجه سؤزجوک، فارسجا کُرّهدن گلمهلیدیر.
9.
قهنوو(qenov):"آرخ، آخاق، اؤزللیکله شهرلرده سویون آخماسی اوچون دوزلن
آخاق/کانال". کلمهنین عربجه قنات و آوروپا دیللریندن گلن کانال ایله
بنزرلییی دقت چکیر. کانال(اینگیلیزجه channel و canal) لاتینجه canna "قامیش بورو" سؤزجویوندن گلیر. او کلمه ایله اسکی
یونانجاداکی kanna و آرامیجهدهکی kaniya ایلیشگیلری
آچیق ساییلیر. کلمهنین نهایی قایناغی آکادجا kanu"قامیش"
اولدوغو دوشونولور. عربجه قنات "جیدا(نیزه)" معناسی داشیدیغی کیمی، قنی
"قامیش/جیدا" دئمکدیر. آیریجا قازماق معناسی دا وار فعلده(قارشیلاشدیرین:
مُقَنّی=قویوقازان/قازیجی). نه ایسه قهنوو´ون سونونداکی سسلی، اونون آرامیجه کیمی بیر سامی دیلیندن
آلیندیغینی گؤسترهبیلیر. آیریجا سؤزجوک آنادولودا یوخ کیمیدیر.
10.
قوندارا(qondara): "یاستی باشماق". آذربایجاندا اونودولمایا اوز توتان
سؤزجوکلردن ساییلیر. فارسجا سؤزلوکلرده "دابانی قیسا، تاختا باشماق"
معناسیندا، قُندُره بیچیمی ایله بیر سؤزجوک وئریلیر. شوبههسیز فارسجایا تورکجهدن
گئچمیش اولاجاقدیر. سؤزجوک آنادولودا قوندورا(kundura) اولاراق گئچر
و یایقینلیغی آزآلماقدادیر. عربجهده قندره، یانیندا کُندره ده واردیر. نه ایسه
سؤزجوک ایتالیانجادان گلیر. نیشانیان´ـا گؤره chondura لاتینجه condure"تیکمک/انشاء
ائتمک" فعلیندن گلیر.
azb_Arab unk bug_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab