آنادیلدن درلمهلر-12
1.
تجن(técen)":یاغ، پنیر کیمی آغارتیلاری ساخلاماق اوچون حاضیرلانان
تولوق". سؤزجوک آنادولودا گؤرونور؛ گوموشخانه ده "قالیبلشدیریلمیش
پنیر"، چوروم، غازی آتنپ، قونیادا "یاغ، پنیر باسیلان تولوم" دئمک
اولور. قارص دا تژن(tejen) "کئچی دریسیندن سوقابی" معناسی وار. سؤزجویون ارمنیجهدن
گلدییی بیلینیر. دانکوف آراشدیرماسینا گؤره، t´ac´an ارمنیجهده "آغارتی(لبنیات)" دئمکدیر(45.ص). بو آنلام
گوموشخانهده ده وار. باشقا یئرلرده "آغارتی قابی" معناسی یایقینلیق
قازانیبدیر. تجن، موغان و شاهسئون بؤلگهلرینده یاشار. بو بؤلگهده، باشقا ارمنیجه
عونصولارین وارلیغینی دا اؤنجهکی یازیلاردا گؤسترمیشدیم.
2.
جمدک(cemdek):"اؤلو(انسان، حیوان)، لئش". آنادولودا آرپاچای(قارصدا)دا
جمدک اولاراق، ارزینجان و یؤرهسینده، بعضی لهجهلریمیزده اولدوغو کیمی، جندک(cendek)
گؤرونور؛"صاحیبسیز جسد" دئمک اولور درلمه سؤزلویونه
گؤره. آدانادا "بدن" دئمکدیر. بو آنلام باشقا قایناق دان گله بیلر. دیلدنیز
ده سایین هادی فارسجا
"گند" ایله ایلگیلی گؤرور سؤزجویوموزو و "گندک" کیمی بیر
قایناغا دایاندیریر (331.ص). بنزر گؤروشو آذریچیلرده ده گؤرمک اولار. مثلا عباس
ماهیار نوابی، کؤکن وئرمهدن "جندک=جسد" سؤزجویونو(فارسجادان می؟ آذریجهدن
می؟) اسکی قالینتیلار آراسیندا ساییر[1].
جواد مفردی کهلان، بیر یازیسیندا، کوردجهده ده، جندک´ین وارلیغینا توخونار. ایلک
اولاراق، عربجه جَمَد(؟)>جماد و پهلویجه ـاک بیرلشمهسی اولدوغونو دوشونر.
سونرا ماجد کردستانی آدلی آرخاداشیندان(سنندج اونیورسیتهسینده بؤیوک/اوچ جیلدلیک
کوردجه سؤزلوک حاضیرلایان هیئتین باشقانی اولمالیدیر. بیزیمکیلر تبریز ده تورک
دیلینین علیهینه ایشلهسینلر!) کوردجه و آذریجه جندک´ین پهلویجه گندکدن گلهبیلهجهییی
دوشونجهسینی نقل ائدر و دوغرولار. بو گؤروشلرین یانلیشلیغینی گؤسترمک اوچون گ>ج
حادثهسینین(ان آزیندن کلمهباشیندا) یاشانمادیغینی سؤیلهمهلییم. بعضی یئرلی
آغیزلاردا(مراغا، ملیککندی، ..) و یا قارادنیز لهجهلرینده بو اولای اولسادا، او
لهجهلیک دوروم ساییلیر و بوتون آذربایجان و آنادولو لهجهلرینی قاپساماز. آیریجا
بنزر لهجهلرین ایزینی داشیمایان سنگلاخدا "جندک":"مردۀ
طیور را گویند"(139.ص) اولاراق آچیقلانیر. سانیرام کوردجه ده ده بئله دهییشیم
یوخ. بو کیتاب دا کوردجه و یا "آذریجه" بیر عونصور دا یوخ. تیتسه کلمهنین
اؤنونده سورغو ایشارتی قویاراق کؤکنینی بیلمهدییینی گؤستریر. منجه کلمه
موغولجادان آلینتیدیر. موغولجادا cemdeg(عیبلی، سینیق-سالخاق، یارالی-برهلی) دئمکدیر. بعضی موغول
آغیزلاریندا جمتگ ده وار. بیر چوخ لهجهده قیسالاراق جیمه اولور(استاروستین و
آرخاداشلاری، آلتای دیللرینین کؤکنلی سؤزلویو، 1011.ص). کلمه شکیل
باخیمیندان قصورسوز ساییلیر. آنجاق آنلامجا بیر آز دهییشیکلیک یاشانیبدیر.
گئنه یاخینلیق آچیقدیر.
3.
سیمیشقا(sımışqa):"گونهباخان
توخومو". بو بیچیم داها چوخ تبریزده یایقیندیر. آغیزلاردا، اؤزللیکله
اردبیل و یؤرهسینده، گونهباخان/آی چیچهیی بیتگیسینه ده سیمیشگه(simişge) دئییلیر.
سیمکیشگه، سیمیشقانین اؤنسیرالی بیچیمیدیر. آنادولودا، قارص و ارزرومدا،
سیمیشقا(sımışka) واردیر. سانیرام گیلکجه و تالیشجادا
دا، بیر آز فرقله، وار. نه ایسه روسجادان گلدییی بیلینیر. روسجادا semeçki و semeçko، sémya(=توخوم، دَن)
سؤزجویونون کیچیلتمه اکی آلمیش بیچیمی دیر. یئرلی آغیزلاردا داها چوخ توخوم(toxum/tuxum) وار.
فارسجادان یئنیجه الینان توخما(toxma)دا گؤرولور. بیر ایلگی چکن سؤزجوکده، چیرتدا(çırtda)دیر. دوغو
آنادولودا گؤرولن، چیرتداماق(=تخمه شکستن) فعلیندن گلدییی آچیقدیر. آنجاق "بویورما"
قالیبندن می گلیر؟ یوخسا بیلدیریجی/آنلاتیجی ماهیتی وار؟
4.
اؤتگون(ötgün): بو گون بیلدیییمه
گؤره، یالنیز "عاغیل، عاغیلدان اؤتگون اولار" دئییمینده یاشادیغی
سؤیلهنهبیلر. عثمانلیجادا "تأثیرلی، نافذ، کسکین،
دلیجی" معنالاریندا گؤرونور و داها چوخ "اوخ" وصفی دیر. آنادولو
آغیزلاریندا اؤتکون(ötkün) و اؤتگون "ائولنمهیی چوخ ایستهین" معناسی وار. اما
تورکیه تورکجهسینین یازی دیلینده یئر آلماز. –Gİn/-GUn اکی تؤرهمهلریندن
باشقا اؤرنکلرده وئرمیشدیک "آنادیلدن درلمهلر" مقالهلرینده.
بوردا اک فاعللیک معناسی قازاندیغی گؤرونور. یازی دیلینه آلینماسینی دوغرو و
فایدالی گؤرورم.
5.
شوققا(şuqqa): "بیرینی دالدان دیزله وورماق صورتیله شوخلوق ائتمک"
سؤزجویو میانادا ائشیتمیشم. باشقا بؤلگهلرده ده اولابیلر. منجه شوققا، اصلینده
*شوتقا ایمیش و روسجا(şutka)دان گلیر. بیلینن روسجا سؤزجوک ایسه "شوخلوق، جوک" دئمک
اولور.
6.
قیلیتقا(qılıtqa):"کورهلرده پیشن کرپیجلرین بیربیرینین اوستونه قالانمیش و
دوزلموش حالی". کلمهنی ائشیتدییمی اوچون، بو توپلاما-قالاما حالینین نه
اولدوغونو تام اولاراق بیلمیرم. سؤزجوک بوگون اونودولموش کیمی. یاشاسادا خبریم
یوخ. قیده گئچیلسین دییه یازیرام. سؤزجوک روسجا اولمالیدیر. klétka روسجادا
"قفس(قوش)، سلول(بدن)" دئمکدیر. باشقا ایسلاو دیللرینده(اؤرنک اوچون
لئهجه /لئهیستانجادا) "سیرا، فیلم فریمی" کیمی معنالاریدا وار. روسجا
سؤزجویون، سلول قارشیلیغی اولماسیدا، اصلینده "سلول"ون "کیچیک
دام" معناسیندا اولدوغونا دایانیر. تورکیه تورکجهسینده حوجره (hücre)<حُجرهده
بئله بیر آنلاییشدان قایناقلانیر. سانیرام قیلیتقادا، کیچیک دام بیچیمینده
قالانیرمیش.
7.
موغایات(muğayat): دانیشیق دیلینده یاشار اما اونوتولماغا اوز توتموش سؤزجوکلردن
دیر. عربجه مُقیَّد (باغلی، ایلگیلی، شرطلی)دن گلیر. تورکیه تورکجهسینده اولدوغو
کیمی(mukayyet olmak)، تورکجهمیزدهده، موغایات اولماق(=گؤزتمک، گؤزتلهمک، قوروماق،
اوتانماق) آنلامی قازانیبدیر. بو دئییمین ایکی دیلده بنزرلییی حیرت وئریجیدیر.
عربجه اصلیندن ایکی دیلده نئجه بنزر معنا قایماسی اولدوغو دوشوندورجو گؤرونور.
8.
تیان(tiyan):"کیچیک قازان". سؤزجوک
آذربایجان دا باشقا، دوغو آنادولودا دا گؤرونور: توقات(تورخال)، ارجیش(وان)،
ایغدیر و قارص کیمی یؤرهلرده و آذربایجان تورکجهسینه یاخین لهجهلرده تثبیت
ائدیلیبدیر. آنادولونون باشقا بؤلگهلرینده فرقلی بیچیملر وار؛ "تاوا"
معناسیندا، تیغان(tığan)، بوردور، دنیزلی، ایزمیر، بیلهجیک، زونغولدواق، چانقیری، آنکارا
و قونیا بؤلگهلرینده، تیخان(tıhan) بولو، ساکاریا دا، تیوان(tıvan)، گئنهده زونغولداق لهجهلرینده یاشار. آنجاق ان یایقین بیچیم،
دیغان (dığan)دیر و حسن ارن ده سؤزلویونده اونو اساس آلیر. ارن´ین یازدیغی کیمی
یونانجا(teganon) دان گلدییی دوشونولور. آنجاق اورتا تورکجهده بیرده تاغان(tağan) وار. بو سؤزجوک "تاوا" دئمک دیر و یونانجا سؤزجوک ایله
ایلگیسیز اولاجاقدیر. آیریجا یونانجا کلمهنین بللی-باشلی بیر کؤکن آچیقلاماسی
یوخدور. نه ایسه، تیگان>تییان آچیقلاماسی دوغرو اولاجاقدیر. دیلیمیزده بیرده
تییانچا (tiyança)وار. او فارسجا کیچیلتمه اکی آلمیش بیچیمیدیر.
9.
دؤلبرچین(dölberçin):"اوچگول
یونجا، شبدر". رحمتلیک بؤیوک آنام، بالاجا اوشاقلارا، تپ-تزهلیکدن اولسا
گرهک، دؤلبرچین دییهردی. آنادولودا اوچگول(üçgül) اولاراق
بیلینن و اوچ-یارپاقلی اولان، یونجایا بعضی یؤرهلریمیزده، "آت
یونجاسی"دا دئییلیر. دؤلبرچین، آپ-آچیق موغولجا آلینتی دیر. موغولجادا
دؤربلجین(dörbelcin)، دؤرتگول(مربع، چهارضلعی) یعنی دؤرتبوچاق دئمکدیر. نهدن
اوچگول یونجایا، دؤرتگول معناسیندا بیر آد وئریلیبدیر؟ بیلیندییی کیمی دؤرتگول
یونجادا واردیر. اصلینده موغولجادان او آنلامدا آلینیب سونرا، دیلیمیزده یونجا
سؤزجویو وار اولدوغو اوچون، فرقلی بیر یونجایا قاییبدیر.
10.
چؤرنیک(çörnik): جؤرنیک(cörnik) سؤیلهییشی ده یایقیندیر. تیکیش ماشینلاریندا(=چرخ خیاطی،
تیکگج>تیکج دئسک گؤزل اولمازمی؟) ایچینه تاغالاق(=قرقره، بوبین) قویولاراق،
تیکیش ایشلرینده، آلتدان گلن ساپین قایناغی اولور. کلمهنین سس گؤرونوشو، آلینتی
اولدوغونو گؤستریر. آنلاشیلان سؤزجوک روسجا çelnók دان گلیر. چلنوک اینگیلیزجه shuttle قارشیلیغی اولاراق فرقلی معنالاری وار. آشاغی-یوخاری هامیسیندا،
گئت-گَل آنلامی گؤرولور. آذربایجان جهموریتینده چورنیک، آزاراق اولاراق ایشلهنیر،
اما چلنوک یایقین دیر. تورکیهده، تبریز آغزیندا و بعضی یئرلی لهجهلریمیزده، مکیک
(mekik)وار. بو دا فارسجادان آلینتیدیر؛مکوک،
مکیک یازیملاری اسکی ساییلیر. بوگون ایسه ماکو(و مکو) املاسی یایقینلیق قازانیبدیر.
عربجهده مَکّوک یایقیندیر و نهایی قایناغینین پهلویجه اولدوغو دوشونولور.
[1] عباس ماهیار نوابی، "زبان
کنونی آذربایجان(2)"، نشریه دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تبریز،
دورۀ ششم، شمارۀ سوم. 316.ص
pbt_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk crh_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab