دئمک اولار کی بیلیم آداملاری هم تورکولوقلار و هم آرخئولوقلار و أن باشدا اولان تورکولوق عالیم فیلولوقیا علملری دوقتورو پروفسور فریدون آغاسیاوغلو تورکلرین آتایوردونو و ایلک مسکنین «اورمو تئوریاسی» باشلیغیندا، آذربایجان اولدوغو آراشدیرمالارین ایرهلی سوروب و ایثبات ائتدیرمیشدیر. آذربایجانین اؤنملی شهری و مدنییت اوجاغینین أساس شهرلریندن اولان أردبیل شهریدیر. أسکیدن بیر چوخ تورک بویلارینین یاشاییش یوردلاری اولموشدور. اؤرنک اولاراق: سوبارلار، خزرلر، ساکالار، ساکاسئنا، آرساق (أشکانی)، کولانیلر و ب. بویلارین یوردو و أن آزی ایکینجی مسکنلری اولدوغونو بیر چوخ تاریخی قایناقلاردا قئیده آلینیبدیر.
بو قیسا یازیدا ایسه اؤزت اولاراق أردبیل و توپونونیمی حاقدا گوجوموز یئتهنه قدر قایناقلارا أساسلاناراق آچیقلاما وئرهجهییک.
أردبیل اؤزونون خالی، خالچا، ایپک و باشقا محصوللاری ایله شؤهرت قازانمیشدیر و باشقا اؤلکهلرده دفعهلرجه أردبیل خالچالاری سرگییه قویولموش و بؤیوک اوغورلار قازانمیشدیر. ۲۰۱۸-جی ایلین ۲۶ یانوار آییندا کولیس.آز قزئتینده آذرتاجا ایستینادن یازیب کی، آذربایجانین أن مشهور و دونیانین أن اوزون و بؤیوک خالچاسی أردبیل و شئیخ صفی خالچاسیدیر. بو خالچا ایندی لس-آنجلئس دایرهسیندهکی اینجهصنعت موزئیینده نوماییش ائتدیریلیر.
تیجارت مرکزی اولان أردبیل بازاری ایسه اؤزل معمارلیق طرزده تیکیلمیشدیر. مشهور شئیخصفیالدین و بؤیوک شاهایسماعیل مقبرهلری بو شهرده یئرلهشیر. أردبیلین باشقا تاریخی آبیدهلرینه گلدیکده، جومه مچیدی و جبراییل مزارلیغینی قئید ائتمک اولار. بو شهرده هلهده آرخئولوژی قازینتیلار و تدقیقاتلار ایرهلی سورولمور آنجاق قافقاز-آلبان تورکلرینین تاریخی و میفولوقییاسی حاقدا یازان موسا کاغانقاتلی، فریدون آغاسیاوغلو یازیرلار کی؛ أردبیل و چئورهسینده و گئرمی شهری اطرافیندا آلبان تورکلری اوسلوبوندا کؤکو مینایللیکلره دایانان أسکی مزار داشلاری آشکار اولونموشدور. آنجاق دقیق آراشدیرما هلهده ایرهلی سورولمور.
قئید ائتمک لازیمدیر کی صفویلر دؤولتینین قورولدوغو تاریخ مدنییت شوراسی طرفیندن أردبیل میللی گونو آدلاندیریلیبدیر.
أردبیل بیر چوخ توریسم مرکزلرینهده مالیک اولاراق اولوملو درجهلره صاحیبدیر. اؤرنک اولاراق: أردبیلین ۴۸ ک.م نئور گؤلو- شورابیل گؤلو- بالیقلیچایین ساحیللری- ساوالان داغی و أطراف مئشهلر- گور-گور شلالهسی (ساوالان داغی)-سرعین ایستی بولاغی- أردبیلده شئیخصفی توربهسی- شئیج أمینالدین جبراییل توربهسی- قارا سو- یئددی گؤز- شهر چایی- قدیم بازار تیکینتیسی- شامأسبی و کارغان مزارلیغی و ب. توریستی یئرلره مالیکدیر.
أردبیل تاریخین بیر چوخ ایران و فارس یؤنلو دوشونجهلی اولان تاریخچیلر ساسانیلر دؤنهمینه عاید اولدوغونو سؤیلهییرلر. لاکین، أردبیل آدی و تاریخی مینایللیکلره دایانان و ساسانیلردن اؤنجهیه گئدن کؤکو واردیر. سومئرلوق موئزئز عیلمییه چیغ یازدیغینا گؤره اورتاآسیادا تاپیلمیش سومئر آبیدهلرینده آرتابئل و أردبئل آدی کئچمکده و داغ إتهگینده یاشایان اینسانلار کیمی یازیلمیشدیر. و ائلهجهده فریدون آغاسیاوغلونون دوققوز بیتیگینده یازدیغی کیمی، إردبیل و چئورهسینده اولان بیلهسووار سوبار و سومئر حوکمو آلتیندا اولان یورد کیمی آد آپاریلیب.
أردبیل آدینین کؤکونده دایانان اوچ سؤز واردیر کی، أر یا آر، تا ویا تاو، و بئل سؤزلریله اولوشور. و اونلو فیلولوق میرعلی سییداوو «آذربایجان میفیک تفککورونون قایناقلاری» آدلی مونوقرافییاسیندا ایسه أردبیلی داغ بئلینده یاشایان اینسانلار و ایگیدلر کیمی قئیده آلیبدیر. أر، آر: کیشی، ایگید و اینسان آنلامیندا و تا،دا و تاو أسکی تورکجهده داغ آنلامین داشییر. سون بؤلومو بئل ایسه کمر و داغ بئلی معناسینی ایفاده ائدیر. یعنی أردبیل ایگیدلرین یاشادیغی داغ أتهگی کیمی آنلاما مالیکدیر. و بو واریانتلار یالنیز أردبیلده دئییل بوتون آذربایجان توپونیملر و یئرلرده گؤزه دهییر و بو چوخ أسکیلردن خبر وئریر. اؤرنک اولاراق أردبیلده بیرلهشن سؤزلری بو آدلاردادا گؤروروک؛ آذربایجاندا آر، أر- شورابئل و چنلیبئلده بئل- آلاتاو، تبریز، داغ، آلتایدا تا، تای، دا، داغ.
أردبیل آتچیلیغین ایلک یوردلاریندان و آتچی أرلره صاحیب اولدوغودا داغ و یئر آدلاریندان دا بللی دیر. بئلهکی داغ بئلینده آتچیلیق مهارت ایستر دئییرمیشلر. طبیعتی و ایقلیم و توپونونیمی ایسه تام آتچیلیغا و آتلارا اویغون بیر مکان اولدوغو معلومدور. بونا أن دوغرو فاکت ایسه ساوالان داغی آدینین کؤکودور.
بئله بیر سؤیلنتی وار کی، ساوالانی ساو و آلان سؤزلرینه بؤلهرک وحیآلان آنلامینا گتیریب و زردوشتلوگه باغلاییرلار. آدین تورکجه اولدوغو بللی ساودان گلیر بو سؤز آنجاق ساوالانین کؤک آنلامی اوستده دئدیگیمیز کیمی آتچیلیقلا باغلیدیر. و زردوشتلوکدن داها اؤنجهلره عایددیر و سونرالار آوئستادا گلیبدیر.
ایندی فاکت اولاراق آراشدیریجی یئنگی اؤگهنین یازیسینی اوخویاق کی، بونا سؤیکهنهرک أردبیلین سوی کؤکو ایسه نظرلری جلب ائدیر؛
ساوالان سؤزو بارهسینده ایندییه قدر بعضی فیکیرلر سؤیلنمیشدیر لاکین علمی أساسلارلا آختاریشلار آپاریلمامیشدیر.
«ساوالان» (أسکی تورکجهده دیسک سابالان- قدیم تورک دیلینده «و» حرفی اولمامیشدیر) سؤزو قدیم تورکلرده آت حئیوانینین معین نؤوعونه دئییلیرمیش. بو سؤز «ساب» ایسمی و حئیوان بیلدیرن «لان» شکیلچیسیندن عیبارتدیر. «ساب» سؤزونون ائتیمولوگیاسینی تام معنادا تعیین ائتمک بیراز چتین گؤرونور لاکین موقاییسه یولو ایله اونون تورک سؤزو کیمی قبول ائده بیلهریک.
همین سؤز قدیم آذربایجان خالقینین ائتنوقئنینده دایانان تورک منشألی ماد خالقینین دیلینده ساپا یاخود آسپا شکلینده ایشلنمیشدیر. بو سؤز سونرالار فارسلارین دیلینه کئچهرک اونلارین میخی یازیسیندا «آسا» و أوئستا کیتابیندا آسپا فورماسیندا یازیلمیشدیر. و خاطیرلامالییام کی، قدیم اورتاآسیا ایسکیفلرینین دیلینده آسپا سؤزو ایشلهنیرمیش. همین سؤزون باشقا واریانتلاری ایکی تورک منشألی قدیم ائتنوسون یعنی سابار-لارین و آز (آس)لارین آدلاریندا موشاهیده اولونور. ائلهجهده خاطیرلادیم کی، قدیم تورکلرین معیشتینده آت حئیوانی حددیندن آرتیق رول اویناییرمیش بو سببدن تورک دیلینده همین حئیوانین چئشیدلرینی بیر-بیریندن آییرماق اوچون قیرخا یاخین سؤز مؤوجوددور (عرب خالقلارینین دیلینده دوه حئیوانینین موختلیف آدلارا مالیک اولدوغو کیمی) اونلار هامیسی آت حییوانینی بیلدیریر.
اون عصر اؤنجه یاشامیش بؤیوک تورک دیلچی عالیمی ماحمود کاشغری اؤز دیرلی أثری اولان دیوانی-لوغاتی-تورک کیتابیندا سئب یاخود سئپ سؤزونو آچیقلارکن اونو ایکی یاشینا چاتمیش آت بالاسی معنا ائدیر. داها سونرا همین سؤزون ایشتیراکی ایله سئپاقور (سئپ آقوری) سؤزونو گتیریب و آتین یئم تورباسی کیمی ایضاح ائدیر. بو سؤز ایندی گونئی آذربایجانین سهند أطرافی کندلرینده سئپاخور کیمی دانیشیقدا ایشلهنیر و سئب سؤزو سیپا کیمی ایشلنمکدهدیر.
سابالان سؤزونون ایکینجی بؤلومو یعنی «لان» سؤزجوگونه گلدیکده، قدیم تورک دیلینده بیرچوخ حئیوان آدلاریندا ایشتیراک ائدن شکیلچیلر کیمی چوخ ایشلک اولموشدور. لان سؤجوگونون آلان (دوز düz) سؤزو ایله هئچ ایلگیسی یوخدور هرچند کی، بعضی یئر آدلارینین ترکیبینده ایشتیراک ائدیر. ایندی ایسه لان شکیلچیسی ایله بیتن بیر سیرا حییوان آدلارین خاطیرلاداق:
آسلان- آرسلان- بورسلان- کاپلان- پاخلان (فیلامینقو)- جئیلان- قولان (وحشی ائششک)- سیرتلان (کافتار)- ایلان- لویلان (اژدها) و نهایت سابالان یا ساوالان و سبلان (آت حئیوانی). همین داغین أتکلرینده بیر چوخ قدیم تورک طایفالارینا باغلی أهالی یاشاماقدادیر. اونلارین آراسیندا بو داغ حاققیندا بیر أفسانه دولاشماقدادیر. دیییلنلره گؤره همین داغدا مؤوجود اولان گؤلدن ایلده بیر کره بیر آت چیخیب کیشنهیهرک اؤز صاحیبینی آختارار، لاکین اونو تاپا بیلمهدیگی اوچون یئنه همین گؤله قاییدیر….
فارسلار بوگون أسب ایفادهلریده کؤکو ساب تورکجهیه دؤنور و بوگون أردبیلین شام أسبی محلهسی ایسه سابداندیر چوخ ائحتیمالایله.
هر بیر أفسانه یاخود أساطیر (میف) اؤزونده بیر تاریخ حادیثهنی عکس ائتدیریر.
گؤرهسن ساوالان داغیندا آتلا باغلی نه باش وئرمیشدیر؟…
و أردبیل آدیندا ساوالان داغی بئلینده آتچیلار و ایگیدلر یوردو اولان بئل سؤزجوگو آرخاسیندا نه واردیر؟…
کیومرث ایسلامی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab