عزیز اؤلکأمیز افغانستان؛ گوندوغار سبیتینده انسان تمدن لری نینگ اساسی بیر مرکزی حسابلانیور، بیر تعداد بیلیم آدملاری نینگ آیدیشلارینا گؤرأ، بو یوردینگ غورساغیندا بای مدنیتلی دؤرلی هیلی ملتلر یاشاپ، هر بیری لری آیراتین لیق دا اؤزلری نینگ دیل لری آرقالی اؤز آرالاریندا دورموش غاتناشیقلارینی چؤزیپ بیلیورلار؛ هر بیر ملتینگ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، عنعنه یی و دیل تاریخیندا آیراتینلیقلاری بار بولوپ، اولارینگ باستانی آیدینگ لیقلاری و مدنیت لری دؤره دیشلیک ده اساسی رولی اویناپ، تاریخی اثنالار دا بیری-بیری لری بیلن بیرلیک ده یاشاپ گلیورلار.
ترکمنی خلقی هر بیر اور بویونچه باشغه ملتلر بیلن دوست-دوغان و دنگ دوریون ملت دیر، چون بو ملت اؤنگ دن گلیون فرهنگی، عنعنه یی، دورموشی و دیل آیراتین لیقلاریندان دولی لین خبرلی دیر. ترکمنی خلقی نینگ دیل آیراتین لیقلارینا دوییپ دن غارایشلیق شویله معنی نی آنگلاتیون دیر که ترکمنی دیلی دوییپ کوکی یوزیندن آلتای دیللر مشغله لارینا گیریون دیر. شونونگ اوچین هم ترکمنی دیلی و اونونگ اؤسوشی دوغری سیندا سؤز یؤریتمکچی بولساق؛ زمان گچیشی بیلن گینگلین درنگو و بارلاغ اتسک یانگلیشماساق گرک.
نأمه اوچین دییه نینگ ده ترکمنی دیلی عمومی صورت دا اؤلکأنینگ دمیرغازیق، دمیرغازیق- گونباتار و دمیر غازیق گوندوغار سبیتلرینده گپلشیلیور، شونی هم آیدیش گرک دیر که بو دیل ترکمنیستانینگ اساسی و رسمی دیلی دیر. شونونگ یالی افغانستان، ایران، عراق، سوریه و چین ترکمنی لری هم بو دیلده دؤرلی شیوه(لهجه) لرده گپلشیورلار.
دیل شناس لیق دا شویله بیر نظریه بار، یعنی اول نظریه نینگ آدی «آلتای نظریه»سی دییپ تانیلیور. بو نظریه گؤرأ، تورکی دیللری نینگ تاپیلیش تاریخی آلتای دوریندن باشلایور. لیکن غینانساق دا سندلر یوقلیغی بیزلر اوچین بو موضوع آچیق- آیدینگ دأل. یؤنه گاهنامه لارینگ و معاصر دیل شناسلیق تجربه لری نینگ یوزیندن گؤرکزیپ آیدیپ بیلیوریس که آلتای مشغله سی بیرینجی دن تنگوس، منچور-تورک و مغول توپارلارینا بؤلونیور، شویدیپ هم تورک و مغول دیللر توپاری اؤز گزگی بیلن تورک و مغول دیللرینه بؤلونیور.
تورک دیلی نینگ «کامل تاریخی» دیین اثرده بیرینجی دن هون دوری یادلانیور و بو اثرینگ بیرینجی فصلیندا هون قبیله سی و اولارینگ دولتی حقیندا دولی لین گؤررونگ بریلیور. هونلار میلادی دان اؤنگ اوچونجی عصردان تا توققوزینجی میلادی عصرا چنلی دؤرلی آتلار بیلن اورخون دریاسی نینگ غیرالاریندا، مرکزی آسیا دا و حتی اروپا دا یاشاپ، گویچلی دولت لری غوروپ دیرلار. سونگرا تورکی دیلینی اؤسدیریش ده گؤرنوکلی ایشلری بجریپ دیرلر. بو دؤرده تورک خاقانی دولتی اورتا گلیور، اصلیندا بو دؤر آلتینجی میلادی عصر دان باشلاپ، اونبیرینجی میلادی عصرا چنلی دوام اتیور.
اونونجی و اون بیرینجی میلادی عصرلار دا سیاسی، مادی و معنوی دیریچیلیگه گؤزل بیر اویتگشیک گلیور. بو عصرلار دا اورتا آسیا خلقلاری مدنیتینگ دؤرلی یرلرینده گؤزه گؤرنیکلی اؤستونلیکلری غازانیپ دیر. بو دؤرده عرب امپراتورلیغی نینگ اته گی محدود بولوپ، نتیجه ده ارکین لیک حرکت لری نینگ اوج آلیشی بیرینجی دن ملی دولت لر اورتا گلیپ، منطقه دا فرهنگ-مدنیت، صنعت و اکینچیلیک ایشلری اؤسوپ باشلادی. ایچری و داشاری یورت تجارت لیقلارینی رواج لاندیریش بیلن دورلی خلقلارینگ فرهنگی علایقلاری اورتا آسیا توپراغیندا اینگ مهم تمدن و علم مرکزینه اؤریلدی. یوقار دا آیدیلان عصرلار دیل و ادبیاتینگ اؤسوشینه گؤرأ سونگقی دؤرلردن آیدینگ حسابلانیور. بو دؤرینگ بیرینجی عصرلاریندا تورک دیللرینده یازیلان کوپلرچه اثرلر بیزینگ گونی میزه یتیپ گلمان دیر، لیکن کول تگین، بیلگه قاآن، تونیوکوک، اونگین، کولیچور، مایون و ارق آتلی بیر نأچه کتیبه گونلیک حادثه لاریندان امان دا غالیپ بیزلرینگ گونی میزه یتیپ گلیپ دیر. اما سونگقی عصرلار دا بو دؤره اونونجی و اون بیرینجی عصرلار دا غارا خانی نسلی قدرته یتیشیپ، ماوراالنهر، تورکستان و چین توپراقلارینی غول آستینه گچیریپ، تورکی ادبی دیلینی تشکیل بریورلار و شول دیلده بیر تعداد بیلیم آدملاری، یازیجیلار و شاعرلار طرفیندان اثرلر یازیلیپ دیر. بو ادبی دیل اوغوز، اویغور، قارلوق و قبچاق دیللری نینگ آیراتین لیقلارینی اؤز ایچینه آلیور. بو دیلده «قوتدغوبیلیک»، «عتبه الحقایق»، «دیوان اللغات الترک»، «دیوان حکمت»، «اوغوزنامه» و «قصص الانبیا» و شونگه منگزش ارزشلی اثرلر یازیلیپ دیر.
بیر تعداد محققلار، حاضرکی کوپ سانلی ترکمنی قبیله لاری نینگ باغلانشیغینی شویله توپالایون دیر که ایرکی دؤرلرده بولارینگ همه سینی«اوغوزلار»دییپ یادلاپ دیرلار. «اوغوز خان» ترکمنی لرینگ بیرینجی باباسی(جد)، غاراخانینگ اوغلی و اورخانینگ دوغان اوغلی سی همده گییوی دیر که اوندان آلتی اوغول بولوپ، بوتین تاریخ دوامیندا اوغوزلارینگ ییگیرمه تؤرت لیک قبیله لاری اولاردان اورتا گلیپ دیر. «اوغوز»آدی گؤک تورک(توکیو)لرینگ یازغیلاریندا نسب آدی حیثینده ۶-نجی میلادی عصرینا دگیشلی بولوپ تاپیلیور و بو آت چین منبع لرینده «هوگوت»شکلینده ذکر بولان دیر. کرونولوژی علمینه گؤرأ اوغوزلاری قدیمی، اورتاچا و تأزه اوغوزلار دییپ بؤلیورلار:
۱–قدیمی اوغوزلار: آلتینجی، یتدینجی و سککیزینجی میلادی عصرلار دا «اوتوکن» یوردینده یاشایور اکنلر و دولتینگ مهم طرفلاری گؤک تورکلر(توکیولر) بولوپ دیر. بیلیم آدملاری قدیمی اوغوز نسللرینی داش«اورخون»یازغی لاری نینگ یوزیندن درنگو ادن لرینده قدیمی اویغور متن لری دییپ دوشونیپ دیرلر.
۲– اورتاچا اوغوزلار: بو اوغوزلار مسلمان بولوپ دیرلار، بولاری دیل عالمی همده دیل شناس محمود کاشغرلی اون بیرینجی عصر دا (ترکمنی لر اوغوزلار-اوغوزلار ترکمنی لر) دییپ تانیشدیریپ دیر. بو یازغا گؤرأ، اوغوزلار ۲۲- قبیله بؤلونیورلار، شو ترتیب ده: قنیق(سلجوقلار)، بایندر، ایوا، قایی(غاراخانی لارو غزنوی لار)، سالور، افشار، بگدیلی، بوگدوز، بیات، یازیر، اینور، غارا اویلیق، الکه اویلیق، اگدیر، اوره گیر، چوالدیر، چبنی و چارواک…
ابوالغازی بهادرخان خیوه یی ۱۷-نجی میلادی عصر دا یعنی «شجره ترکمه» ده بو اوغوز قبیله لاری نینگ شرح حالینی ۲۴-قیبله دییپ آت توتیور. اورتاچا اوغوزلار دیلی (۱۱نجی-۱۵نجی میلادی و حتی ۹-نجی و ۱۰-نجی میلادی عصرلار دا هم قیرغیزلارینگ لهجه لریندن تأثیرلنیپ دیر. البته بو تاثیر ایکی طرف لایین دیر. شونونگ شکللک خوارزم و آلتین اردو متنلرینده و اثرلرینده مثال اوچین محبت نامه، بهج الفرادیس و شونگه منگزش اوغوز لهجه لری نینگ آیراتین لیقلاری گؤریلیور.
۳– تازه اوغوزلار: بولار ترکمنی لرینگ، آذری لارینگ و تورکیه لی لرینگ بابا و اجدادلاری نینگ دیللرینی تشکیل بریور و ۱۳-نجی میلادی عصردان سونگ گوندوغارا طرف باسغین بولوپ و باشغه تورکلر بیلن غاریشیپ بومی خلقلار ترکمنیی، اوزبیکی، تورکی انادولی، آذری، قبچاق و اویغور دیل- لهجه لرینی اورتا گتیریورلار.
تأزه اوغوز تورک لرینده موندان اونگ ترکمنیی، آذری و تورکی آنادولی لهجه لرینده چاپ و نشر بولان متن یا-دا یازغی غولی میز دا یوق. شو یوزدن تأزه اوغوز تورکی دؤره سی باید ترکمنیی، آذری، عثمانی و سلجوقی تورکلرینگ باشلانغیچ دؤره سی حسابلانیشی گرک. ۱۳-۱۵-نجی عصرلار دا تاپیلان سونگقی لهجه لرینگ اورتالاریندا اونچالیق تفاوتی هم یوق دیر. شونونگ یالی ۱۳-۱۴نجی عصرلارا دگیشلی اثرلر بو لهجه لرده یازیلیپ، دگیشلی لیک یوزیندن محققلارینگ آراسیندا اوچ طرفلایین نظریه لار دؤرأپ دیر. مثلاً نظم گؤرنیشلی «قصه یوسف» اثری ۱۲۳۰-نجی میلادی ییل دا «علی الترکی» آتلی شاعر طرفیندان یازیلان دی، کأبیرلری قدیمی تورکی آذربایجانی و بیر تعدادلاری بولسا قدیمی ترکمنی دیلینه دگیشلی بیلیورلار، یا-دا «محبت نامه»اثری ۱۳۵۳-نجی ییل دا یازیلان، کوپراک اوغوز قبیله لاری نینگ دیل آیراتینلیقلارینی و «تعشق نامه» سید احمد اثری کوپراک قبچاق دیلی نینگ آیراتین لیقلارینی عکس اتدیریور.
شو ترتیب ده بیر تعداد عالم لارینگ نظریه لارینا گؤرأ «قصه یوسف» کتابی ۱۳-نجی میلادی عصر دا ترکمنی دیلی نینگ بیرینجی محصول لاریندان دیر، لیکن عالم لارینگ باشغه بیر تعداد توپاری، شو جمله دن دیل شناسلار بیرلشیگی «قصه یوسف» کتابیندان باشغه دا ۱۲-نجی عصر دا یازیلان خواجه احمد یسوی نینگ «حکمت لر دیوانی»دیین اثرینی قدیمی ترکمنیی متن لر جمله سیندن دییپ حسابلایورلار.
تأزه اوغوز تورکی سینی بولسا گوندوغار و گونباتار دییپ ایکی توپارا بؤلیورلار. گوندوغار اوغوزلاریندان، قدیمی و تأزه ترکمنیی دیلی اورتا گلیور و گونباتار اوغوزلاریندان عثمانی، گؤک اوغوز، آذربایجانی دیللری تاپیلیور. عثمانی تورکی سی بیر نأچه تاریخی دؤرلری گؤرندیگی شولاردان عبارت: سلجوقی، قدیمی عثمانی، اورتاچا عثمانی، تأزه عثمانی و بو گونکی تورکی دیللری دیر و موندان باشغه دا بالقان، قبرس، سوریه و گون اورتا کریمیه تورم دیللری هم عثمانی تورک دیلی نینگ بؤلکلری دیر. شونونگ یالی آذربایجان، زنجان، ساوه، همدان، قشقایی، اینالو، بهارلو، افغانستان و ایرانینگ دؤرلی سبیتلرینده گپلشیلیون ترکمنیی دیللری نینگ همه سی اوغوز ترکمنی لری نینگ بؤلکلری حسابلانیور.
تورکی دیللر مشغله سیندان چواش و یاقوت دیللرینی آیریپ غویساق گرامری، فونیتیک و لکسیک یوزیندن شونچه هم یاقین دیر که هر بیر دیلینگ سؤزلیجیسی بیری-بیرلری نینگ گپلرینی شول اندازه دا دوشونیپ بیلیورلار. شو یوزدن بیر تعداد تورکی دیل شناسلار ترکمنیی، اوزبیکی، تورکی، قزاقی، قیرغیزی، اویغوری، آذری، تاتاری، غارا غالپاقلی و شونگه منگزش لرینی تورکی دیللری نینگ دورلی لهجه لری دییپ دوشونیورلار، بو دوشونجه نینگ اوستونده فکر ادیش گرک. باید بو دوغری دا معاصر دیل شناس لارینگ و محقق لارینگ نظریه لاریندان غوللانیپ تحقیق ادیش گرک دیر.
هر نأمه بولسا دا تورکی دیللری نینگ کؤکونی توپارلارا بؤلمک لیک عالم لارینگ و دیل شناسلارینگ اورتاسیندا غارشی لیقلار گؤریلیور. بیر تعداد دیل شناسلار، تورکی دیللرینی جغرافیانی و محیطی نظر دا توتوپ توپارلارا بؤلوپ دیرلر. شو جمله دن بو عالم رادلوف تورکی دیللرینی تؤرت توپارا بؤلیور:
۱- گوندوغار توپاری: بو توپارا چولیم، غاراگس، حقاس، شور و تووا تورکی دیللری دگیشلی دیر.
۲- گونباتار توپاری: بو توپارا دا تاتار، سایبریا، قیرغیزی، قزاقی، باشقیرد و غاراغالپاق دیللری دگیشلی دیر.
۳- اورتا آسیا توپاری: مونگا دا اوزبیکی و اویغوری دیللری گیریور.
۴- گون اورتا توپاری: گون اورتا توپارینا بولسا ترکمنیی، آذربایجانی و استانبولی تورک دیللری گیریور.
باشغه دیل شناسلار، سامایلویچ تورکی دیلینی توپارلارا بؤلنلرینده، سس(فونیتیکی) آیراتینلیقلارینی نظر دا توتیور. لیکن تورکی دیللرینی توپارلارا بؤلوشلیک-ده اینگ مهم بولان نظریه اول نظریه دیر که روس ن.ا. باسکاکوف تورکی قبیله لاری نینگ اتنیکی خصوصیت لرینی نظر دا توتوش بیلن بیان اتیور. بو نظریه گؤرأ، باسکاکوف تورکی دیللرینی مانه شو آشاقداقی یالی توپارلارا بؤلیور:
۱- بلغاری دیللر توپاری: شول حاضرکی چوواش، قدیمی بلغار و حزر دیللرینی اؤز ایچینه آلیور.
۲- اوغوز دیللر توپاری:
الف) افغانستان، ترکمنیستان و ایرانی ترکمنی لری نینگ دیلینه دگیشلی دیر.
ب) تروخمنی: استراپول و دمیرغازیق قفقاز ترکمنی لری نینگ دیلی دیر.
۳- قبچاق دیللر توپاری: غارا(لیتوا، اوکراین و کرمانیه یورت لری نینگ غارا قوملاری مانه شو دیل-ده گپلشیورلار)، قوموق، غارا غویی، قریم، تاتار، اشقری، قرغیزی و غاراغالپاق دیللرینی اؤز ایچینه آلیور.
۴- اوزبیکی و اویغوری دیللر توپاری: افغانستان و اوزبیکیستان اوزبیک لرینگ و روسیه و چین اویغورلاری نینگ دیللرینه دگیشلی بولیور.
۵- اوغوز دیللر توپارینه تووایی، تافلر، یاکرگس و یاقوتی دیللر شامل بولیور.
۶- حقاس دیللر توپاری: سار، چولیم و آلتای دیللری نینگ دمیرغازیق لهجه لرینی اؤز ایچینه آلیور.
۷- قیرغیز-قبچاق دیللر توپاری: آلتای و قیرغیز دیللرینه دگیشلی دیر.
یؤنه ترکمنی دیلی، یوقار دا باسکاکوفینگ توپارلارا بؤلوشی یالی اوغوز دیللر مشغله سینه دگیشلی بولوپ، گونباتار اوغوز قبیله لاریندا اورتا گلیپ، اؤزی نینگ اؤسوش دؤرینده بیر تعداد قبچاق دیل توپاری نینگ آیراتین لیقلارینی قبول ادیپ دیر.
باسکاکوفینگ توپارلارا بؤلوشینی گؤریشی میز یالی، بو عالم اوغوز دیللر توپاری دینگه ترکمنیی و تروخمی دیللری یازیجا گؤرأ ایکی دیل هم بیر دیر. عین حال دا آذری و استانبولی تورک دیللری بو توپارا گیریور.
شونونگ شکللک اوغوز لهجه لرینی شجره وی بؤلمک و اونی کامل صورت دا آچیقلایش تاریخی بولاقلار دا نقایص بولدیغی اوچین بیر آز قین دیر، شوندا هم تاریخی نظریه لارینگ اؤستی بیلن بؤلمکلیگی، باشغه لهجه لرده آچیقلاماق بولار. شو تثبیت ده اوغوز دیللری نینگ میدانینی زمان و مکان یوزیندن ترکمنیی، تورکی عثمانی و آذری دیللرینی نظر دا توتوش بیلن اساس کار حکمینده بولوپ، باشغه دیللر مشغله سینی مثال اوچین هندو اروپایی دیللر مشغله سیندا کأبیر اوراشیقلار و غینچیلیقلار بیلن یوزمه یوز بولیوریس. چونکه بو دیلینگ لهجه لری یایران زمانی دینگه بیر پوداق شکلینده دأل-ده، بلکه تولقون آتیپ یایران دیر. شونونگ اوچین هم بو دیلینگ اورتا گلن زمانی باشغه توپارلار بیلن غاتناشیق غوروش تأثیرلری بیلن باشغه دا بیر تعداد لهجه لرینگ دؤره مگینه باعث بولدی، بو لهجه لر توپاردان داشار دا بیرینجی دن گون اورتا-گوندوغار توپارینا دگیشلی بولوپ یعنی قارلوقلار ایکینجی درجه ده دمیرغازیق-گونباتار(قبچاقلار) توپارینا دگیشلی بولیور. اگر آیراتینلیق دا بیر اوغوز-قارلوق توپاریندا گؤریلسه، اولارینگ اورتاسیندا کوپلرچه یاقینلیقلاری گؤرمک بولار. شو یوزدن آلمانینگ مشهور تورک شناسی(mengz) 1959-نجی ییل دا بو ایکی بؤلومی مرکز و گون اورتا گونباتار یا-دا تورکوت لهجه لری آدیندا بیری-بیرلری بیلن بیرلشدیریپ دیر. اول قدیمی اویغوری، غاراخانی، خوارزمی، چغتایی، اوزبیکی و تأزه اویغور توپارلارینی«گوندوغار تورکوت» و ترکمنیی، سلجوقی، عثمانی و آذری توپارلارینی «گونباتار تورکوت»آدیندا آتلاندیریپ دیر.
شو شکل ینه هم بیر نظر بار یعنی قبچاق دیلی اورتاچا اوغوز دیلی دؤره سینده (۱۰-۱۱-نجی میلادی عصر دا) اوغوز دیلینی اؤز تأثیری آستیندا قرار بریپ دیر. دیل شناسلارینگ آیدیشنا گؤرأ، تأزه اوغوز دیلیندن قبچاق دیلینه اؤتوشلیک بیرینجی درجه ده ترکمنی دیلی طریقدان و ایکنیجی درجه ده آذری دیلی طریقدان یوز بریپ دیر.
منگزدن باشغه لار هم قیرغیزینی«گوندوغار تورکوت» توپاری نینگ اورتا آستر-کؤکی حیثینده آلتای مشغله سینه دگیشلی دییپ دوشینیورلار. باسکاکوفینگ ۱۹۶۰-نجی میلادی دا توپارلارا بؤلوشی اوغوز دیلینه گؤرأ منگزش گؤرنیشلر غولا گلیور. بو توپارلارا بؤلونیشلیک لره گؤرأ خالص اوغوز بؤلومی گونباتار تورک دیلی و گؤک تورک لر دیلی قدیمی اویغور دیلی بیلن بیرلیک ده اویغور-اوغوز(گوندوغار هون)دیلینی اورتا گتیریور. توبا و کره کاس لهجه لری بیلن قرابتی بار بولدیغی اوچین اول طریقدان آلتای مشغله سینه غوشیلیور. باسکاکوف اصلی اوغوز لهجه لرینی اوچ توپارا بؤلیور: «اوغوز ترکمنی»، «اوغوز بلغار» و «اوغوز سلجوق» توپارینا بؤلیور و غاراخانی، خوارزمی، چغتایی، قدیمی و تأزه اوزبیک و تأزه اویغور دیللرینی(قارلوق-اویغور سونگی)دیین عنوان دا قارلوق توپارینا التیپ غوشیور.
باسکاکوفینگ توپارلارا بؤلوشیندن چقیون نتیجه شو دیر که اوغوز لهجه لری بیرینجی درجه ده گون اورتا-گوندوغار(قارلوق) توپاری بیلن و ایکنیجی درجه-ده دمیر غازیق گوندوغار(قبچاق) بیلن باغلانشیغی بار دیر. بویله طبیعی باغلانشیق-غاتناشیقلار بوسغونلیقلار آرقالی غاریشیپ-گیریشیپ دیر. اول کهنه اوزبیکی(چغتایی) دییلیون دیل امیر تیمور دؤری و اوندان سونگ امیر علی شیر نوایی نینگ، ظهیرالدین محمد بابرینگ، مولانا لطفی نینگ و محمد صالح ینگ گویچلی اثرلری دیر، ترکمنیی، اوزبیکی، قزاقی، غاراغالپاق و تأزه اویغوری ادبی دیللری اورتا گلیشینده اینگ مهم و اساسی رولی اوینان دیر.
تأزه اوغوز دیلی نینگ باشلانیش تاریخینه ترکمنیی دیلی هم شامل دیسک، بو دوغری دا بحثلر ادیشی میز گرک. ۱۳-میلادی عصری ترکمنی دیلی نینگ باشلانیش تاریخی دیسک، باید دوزگونلی شکلده تأزه اوغوز دیللرینه کهنه ترکمنیی، کهنه عثمانی و سلجوقی دیللری شامل دییپ بیلریس، اوندا علی نینگ (قصه یوسف)آتلی کتابینی ترکمنی ادبی دیلی نینگ ایلکینجی محصوللریندن حسابلاپ بیلریس.
ترکمنی دیلینی عثمانی و آذری دیللریندن آیریشلیق یاغشی بولان صورت دا هم، اونی بو شکل قرار بریشلیک غووی راق بولماغی ممکن:
تأزه اوغوز دیلی: ترکمنیی، آذری، عثمانی و سلجوقی دیللری بولوپ ایکی توپارا بؤلونیور:
۱- گوندوغار تأزه اوغوز دیلی: تأزه و کهنه ترکمنی دیلی.
۲- بعضی لر خواجه احمد یسوی نینگ ۱۳-نجی عصر دا«حکمت لر دیوانی»آتلی اثری ترکمنی دیلی نینگ بیرینجی اثرلریندن دییپ بیلیورلار.
۳- تأزه گونباتار اوغوز دیلی:
الف)سلجوق، تأزه و اورتاچا عثمانی، تورکیه تورکی، بالقانی، گؤک اوغوزعثمانی و کریمیه دیللری شامل دیر.
ب) کهنه آإری و تأزه اینالو و قشقایی دیلی.
ترکمنی دیلی زمان گچیشی بیلن محیطی، جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی غاتناشیقلار اساسیندا فونونیتیک، لکسیک و گراماتیک نقطه نظردان بیر آز آیراتینلیقلار تاپیلان دیغی دوغریسیندا آشاق دا درنگو اتیوریس.
فونیتیکی خاصیت لر:
– باشغه تورکی دیللرینده (۲۱) سانی چکیمسیز و (۸) سانی چکیملی حرف بار. لیکن افغانستان ترکمنی لری نینگ دیلینده (۳۲) سانی جکیمسیز و(۹) سانی چکیملی حرف بار دیر که بو حرف لارینگ اورتاسیندا آیراتین بیر سازلاشیق گؤریلیور.
– بعضی حالت لار دا سس دؤوگی «ی» سسینه اؤریلیور.
مثلاً: آذری و انادولی تورکی سینده گئجه و ترکمنیی دیل ده گیجه دییلیور.
ترکمنیی دیلینده باشغه دیللره غارشی یوغین و اینچه چکملی سس لر بولوپ سؤزلرینگ معنی سی اؤیتگمگینه باعث بولیور، مثلاً: اوت(غیسغه سس، علف) و اوت(یوغین سس، آتش) ویا: داش(غیسغه سس، معنی سی اوزاق) و داش(غیسغه سس، معنی سی سنگ) دیر.
– سس سیز«ق» ینگ «غ» حرفینا اوریلیشی مثلاٍ: قارا – غارا، قیز- غیز.
– سس سیز «ق» ینگ «ه» حرفینا اؤریلیشی مثلاً: قایسی – هایسی.
– «ب» حرفی کوپلرچه سؤزلرده «م» حرفینا اؤریلیور مثال: بن-من، بونی-مونی وشونگه منگزش.
– کأبیر حالت لار دا«گ» و «غ» حرفلاری «و» حرفینا اؤریلیور. مثال اوچین: اورگرنمک- اؤرنمک، سوغوق-سووق. بعضی حالت لار دا هم «گ» حرفی اورتادان گیدیپ سس چیقیش لیغینا باعث بولیور، مثلاً: دأگل-دأل.
– ترکمنیی دیلینده سس سیز «و» حرفینی اؤزی نینگ اونگکی سسلی حرفینا اؤریور، مثلاً: مولانا-موولانا، حوض-حووض، دوام-دووام.
–افغانستان ترکمنی لری نینگ دیلینده «خ» یرینه کوپراک «ح» تلفظ اتیورلار، مثال: خانم- حانم، خدیجه-حدیجه، یؤنه «ح» یرینه «خ» تلفظ اتیونلار کوپ مثال اوچین؛ حیران-خیران، روح-روخ، خرما- حرما خال-حال…
ترکمنیی دیلینده «ف» یرینه «پ» استفاده اتیورلار، مثلاً:صفت-صپت وقفس-قاپاس…
–ترکمنیی دیلینده کوپراک سس سیز حرفلار دیل اوجی آیدیلیور، مثلاً: صالح- ثالخ، بویله خصوصیتلر آذری و تورکی دیللرینده هم گؤریلیون دیر.
مآخذلار:
۱- باسکاکوف. ن. ا. ترکمنی دیلی نینگ گرامری. عشق آباد.
۲- راسخ یلدرم، محمد صالح. ۲۰۰۸٫ فرهنگ راسخ(ترکمنیی به دری). کابل.
۳- راعی، قیام الدین. ۱۳۵۸٫ ترکمنی دیلی نینگ تاریخچه سی. افغانستان ییلیقنامه سی. کابل.
۴- فرزاد، عبدالرحیم. ۱۳۹۴٫ حاضرکی زمان ترکمنی دیلی نینگ گرامری. مزار شریف: صورتگر چاپ خانه سی.
۵- عظیموف،پ.۱۹۶۹٫ ترکمنی دیلی نینگ مسئله لری. عشق آباد.
۶- عبدالرحمانوف و رستموف.۱۹۸۲٫ قدیمی تورکی دیلی. تاشکنت: دولت چاپ خانه سی.
۷- عبدالرحمانوف و شکوروف.۱۹۶۳٫ اوزبیکی دیلی نینگ گرامر تاریخی. تاشکنت: دولت چاپ خانه سی.
۸- ویسوف، ب.۲۰۰۸٫ ترکمنی دیلی نینگ تاریخی. عشق آباد.
یازیجی: حاجی مراد “قایی”
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab