آذربايجان ادبياتي و شعرينين گليشمه سينده قالارقی شاعرلردن بيري ده عباس بابایی (سؤیلر) اولموشدور. سؤیلر اؤز خالقينين آغير حياتيني دوياراق، شعريني ده خالقينا حصر ائتميشدیر؛ اونون شعري، خالق ايله گولوب، خالق ايله آغلایير. بشريت اوچون اوره يينين دؤيونتو سسيني خالق ایله دويور. او، بوتون بشريته صولح، امين ـ آمانليق، قارداشليق ايسته يير، سئوگي ايسته يير، انسانا محبت بسله يير. انسانیته اوره کدن باغلانیر، ائل دردینی اؤز دردی بیلیر. اونون شعرلری، کؤزه رمیش اوره یین کوللریدیر – کول یوخ، آلوولاریدیر. عباس بابایی تکجه زنگان یوخ، بلکه آذربایجانین ده یرلی و دوشونجه لی شاعیرلریندن بیریسیدیر. شعرلرینده فلسفی دوشونجه لری، حیات آنلاییشلارینی و انسانی دویغولاری بیان ائتمک اوچون چالیشیر. بو ساحه ده چوخلو باجاریق و هنر گؤستهریب، ادبیاتین ائنیش – یوققوشونا تانیشدیر، استعاره، کنایه، تشبیه، ایهام و باشقا لفظی و معنوی صنعتلریله آشنادیر؛ بو صنعتلری تورک شعرینده ایشه آپارماغا جان آتیب و بو گؤزه للیکلری یاراتماغا چالیشمیشدیر. مقدس آرمانلار اونون شعرینده دالغالانیر؛ اؤز وطنینه، ائلینه باغلی قالیر و ائل دردلرینی سؤیله ییر.
طبیعتین گؤزه للیکلری، داغ، چای، صفالی باغ شاعیر گؤزوندن جالانیر، دیلیندن آخیب، کاغاذ اوسته گلیر. شاعیر کوراوغلو نعرهسین ائشیدیر، شاه اسماعیل سازینی دینلهییر، سارایین نجابتین دویور، آشیق جنون سازیلا دهلیلر دویغوسونو آنلاییر. او، بو شعرلرینده جهالته قارشی دایانیر؛ او، جهالت ساواشینا توپ و تفنگله یوخ، بلکه یالنیزجا قلم و کاغاذلا گئدیر! اونون باخیشیندا انسان، هر شئیدن آرتیق سئوگیه، باریشا، محبته نیاز دویور. اونون باخیشیندا خوش دیار آدلانان، سئوگی دیاریدیر. یار گلن یول باهار یولودور. یولداشی آخار سولاردیر. شاعیرین سرّینی تکجه سئوگی بیلیر؛ دادینا دا نه آی و نه گونش، بلکه تکجه سئوگی چاتا بیلیر. شاعیر تانری محبتینی تانیاراق، اونا باش اَییب و وئردیگی گؤزل باخیشا گؤره شوکر ائدیر:
باخیش آدلی معجزه دن
گؤزلریمده
دوروش آدلی طاقت دیزلرمده
شاکیرم تانریم!
اونون گؤزل باخیشی، پاک دونیا گؤروشو و آچیق قلبیدیر کی بیزی بوگون ده طلسم ائتمیشدیر. اونون قلبینده و گؤزونده محبتدن باشقا بیر چای آخماییر، انسان عشقیندن علاوه بیر بولاق چاغلاماییر. اورهیینی یاندیریب – یاخان دا ائله محبت و سئوگیدن باشقا بیر زاد دئییلدیر:
بو اود یالنیز اوره کلر داغلاییردی
اورهک یاندیقجا گؤزلر آغلاییردی
سو خاصیتده آتش سؤندورندی
بو آتشلن بولاقلار چاغلاییردی.
شئعر تعریفینده بابائینین گؤزه ل بیر سؤزو وار: شعر، اسکی زامانلاردان موسیقیله برابر یاشادیغینی هامی قبول ائدیرسه، بوگون شعرین رقص اولدوغو نظریه سی داها آرتیق قبول اولمادادیر. نثر ساده یول گئتمک ساییلیرسا، شعر رقص آنیلیر. یول گئتمکده بیر هدفه چاتماق اولورسا، رقصده بیر یئرده دایانیب، موزون حرکتله نشاط و اوره ک آچیلماسینا یول آچماق معنا اولور. بورادا دیل رقصه گلیر، دوشونجه اویناییر و دویغو سازلانیر – اوچ عنصر شعر عالمی نین اساسی: “دیل، دوشونجه و دویغو” بورادا بیرله شیرلر. سؤیلرین شعرلرینده بو اوچ عاملین بیرلشمه سینی آیدینجاسینا گؤروروک. دیل اونون شعرینده ان ساده و عینی حالدا گؤزل بیر سویه ده رقص ائتمه ده دیر. شاعیر شعر دیلینی کشف ائتمیش، دوشونجه لرین آتینی اویناغا گتیریر و دویغولارلا بزه ییب، اوخوجوسوندا باشقا بیر حال یارادیر.
آذربایجان چاغداش شعرینه توخونانلار، چاغداش شعریمیزی نفرت شعری آدلاندیرمیشلار؛ دوغرودور بیر ائلین کی وطنینی پارچالاییبلار، ائلینی دوغراییبلار نه انتظار چکمک اولار؟ آنجاق بو سکه نین باشقا بیر یوزو ده وار: محبت و سئوگی، باریش و انسان سئوَرلیک. سؤیلرین شعرلرینده دوغرودان – دوغروسونا بیز بئله بیر دوروملا اوز – اوزه گلیریک: دونیایا تمیز بیر باخیشلا باخماق، دونیانین گؤزَللیکلرینی دویماق، انسانی حؤرمتله برابر سئومک و سئوگی دونیاسینی گئنیشلندیرمک بو شعرین اساس بینؤره سیدیر. شاعیرین حتا اعتراض سسی ده بو چرچیوه ده بویلانیر. او، یانلیش گئدیشلره قارشی دایانیر. اخلاقی وارلیقلار و رفتارلار دیله ییر. بئله بیر شاعیر حقلی اولاراق داش اوره کلی انسانلارا اعتراض سسینی یوکسلدیر:
قاتمیشام گؤز یاشیمی چشمه لرین گؤز یاشینا
بس کی دوراندا آداملار اورهگین داش گؤردوم.
بئله بیر دؤوراندا، شاعیر عدالت دالیجا گزیر. عدالت اوچون ماراق بسلهییر و سون درجه ده محبتینی اونا باغلاییر. اونون اعتراضی بودور کی دیلنچی الینه کاسا آلدیغی زامان عدالت پایلانیرمی!؟ شاعیر آزادلیق یولونو آختارمادادیر. او بؤیوک و قالارقی انسانلاری همیشه بو یولون آختاریجیلاری کیمی گؤرور:
باغ جنتدن قاچیبدی، قانلی صحرالار کئچیر،
انسان آزادلیق آدیندا بال و پر آختارمادا.
او، انسان یاشاییشی و وارلیغی حیاتین ایلک پلانیندا گؤرور، محرم – صفر آیلاریندا خلقین آغلاماغینی دا گؤزل تصویره سالیر و بونا اینانیر کی:
حقیقت سؤیله ین دیل داغلانیردی
شکایتدن آغیزلار باغلانیردی.
ستملر قایناییردی گؤز یاشیندا
محرمده – صفرده آغلانیردی.
آنجاق خلقینه محبت بسله ین و اونون دردلرینی تانیان شاعیر، انسانی دوزگونلویه، صداقته چاغیردیغی بیر دورومدا، دوزگون مبارزهیه ده چاغیریر و اوندا ایگیدلیک روحیه سی یاراتماغا یول گؤسته ریر:
قیام ائیله سن شانلی آزادلیغا
آچیقدیر زامان وارسا بابک یولو.
اگر کسدیلر بابکین قوللارین
سنین قوللارین اولدو بابک قولو.
ایشیقلیق دیاریندا سئیر ائیله ین
ارنلر، ایگیدلر، گؤزه للر هانی؟
ثمر یوخ قارانلیقدا آختارمادان
مگر بیر ده تکرار ائده ک دؤورانی!.
و نهایت بو یولدا کؤهنه کوپلردن عشق دادی وئرهن شربتلر ایسته ییر:
گتیر کؤهنه کوپدن مغان باده سین،
اورهک آیناسین پاس – پاخیردان سیلک.
ایشیق یاردیم ائتسین ظفر یوللارین
بو ظلمت قارانلیقدا آیدین گؤره ک.
بونلار قالسین بیر یاندا؛ سؤیلر طبیعت وورغونودور. داغلارا، درهلره، بولاقلارا، اوتا، تیکانا دا محبتله باخیر. گوللری تیکانلار آراسیندا گؤزل گؤرور. او، هر بیر زینه آرخدان ذوق آلیر؛ هر گول – چیچکدن بیر عطیر قوخوسو ایله کئفله نیر. اوره یی طبیعتله آچیلیر و دیلی اویناییر. . . اونون دنیایا خوش باخیشی، دنیا گؤروشو صمیمی و تمیزدی. او آزادلیق عنوانلی شعرینده دونیانین اختلافلاری و فرقلرینه توخوناراق، اؤز دنیا باخیشینی آیدینجاسینا گؤسته ریر:
خلقتین دامنی پام – پاک دولودور
جور به جور گوللر ایله
یام – یاشیل اوتلار ایله
یاخشی چمنلیکلریله:
لاله نین اوچ پری وار
یاز گولونون یئددی پری
سوسنین یوز پری وار
سارماشیغین بیرجه پری
یاسمن سالخیمینین
سایقیما گلمزدی پری.
بئله گوللر، بو تفاوتلر ایله –
نه گؤزل قونشودولار!
بیر بولاقدان سو ایچرکن
بیر گونشدن پای آلارکن
بیر چمنده بوی آتیرلار
یاناشیق بیر – بیرینه
خوش یاشاییرلار.
باشقا بیر بندده، قوشلارین الوانلیغینا باخاراق، همان باخیشی داوام ائدیر:
ماوی گؤیلر دولودور
جور به جور قوشلار ایله
تلگراف سیملرینین اوستونده
سئرچه لر چؤرتا گئدیب،
قیرقی قیقاجه گلیب،
باشلارینین اوستونده
قارقالار های باساراق سالمادادی
قار قار ایله.
بیر قاتار دورنا اوزاقلاشمادادی
ماوی گؤیلرده اوچان
منتظم صفلی قارانقوشلار ایله
چایلاغین دؤیرهورینده
حاجی لئیلک دولانیر
اوپ – اوزون قیشلار ایله
قیچی آلچاق سونا حیرتله باخیر
بلکه آلقیشلار ایله.
شاعر بو تفاوتلری گؤره رک شوقا گلیر و بونلاردان ذوق آلیر و یئنه باشقا قونولاردا بو الوانلیغا اشاره ائدیر:
جور به جور سایقیا گلمز شئیدن
خلقتین دامنی پام – پاک دولودی
نئچه مین جوردور آغاجلار؟
اوتلار؟
نئچه رنگده توخویور
باهارین قیزلاری
گؤی قورشاغینی؟
نئچه مین شکله دؤنور گؤیده
بولودلار سوروسو:
بیریسی یئپ – یئکه فیلجه
بیریسی فنجان جا! . .
شاعر بونلاری گؤره رک، اوخوجوسونا اوز دؤنوب و اونلاری تانرینین وارلیق پیامی کیمی آنلادیر:
بو تفاوتلار
الوانلیقلار
یاشاییش قایناغیدی
تانرینین سئومه لی
آیتلری، پئیغاملاریدی
نه گؤزهل!
بلکه گؤزللیکلرین اصلا جانیدی
هامی بیر رنگده، بیر شکلده اولسایدی
اورهک پارتلاردی!!
دای گؤزهللیک قیراغین قاتلاردی!!
شاعر بو تفاوتلری گؤروب، اونا اینانیر و بو الوانلیغی دونیانین گؤزَللیک پایی بیلیر، اما نه یازیق کی بیر سیرالار عدل و عدالتی باشقا جور گؤرور. آنجاق شاعر اونلارا دا اشاره ائده رک گؤزل بیر تعبیرله اونلارا قارشی طنز ایله اعتراضینی گؤسته ریر:
بیرجه سس های باساراق سالمادادی:
نطق ائدیر – تنقید ائیر!
بیرجه سس ده یاپیشیب
عدل و عدالت آدینا
ییرتیر اؤز حنجره سین
امر و اوامر بویورور
یئنی قانون بویورور؟!
امر ائدیر هامی گره ک:
تکجه بیر بایراقین آلتیندا
ییغیشسین یاشاسین
یوخسا واجبدی چکه ک
بیز ده توفنگین ماشاسین
بویورور:
هامی گره ک یوکله نه بیر فکرت ایله
هامی بیر بؤرک ایله بیر کورک ایله
بیر سیرت ایله
هامی تعظیم ائده، تقلید ائده
تک بیر نفرین کؤلگه سینه
بنده لیک نوختاسینی
باغلیا حتا سسینه؟!
و بورادا شاعرین اعتراضینا باخالیم:
بئاه امر ائتسه عدالت
یاشاییش ترسهسینه
اوچاغان قوش دا گره ک
ترک ائلییه اوچماغینی
یئر اوزونده قاریشا
توسباغالار جرگه سینه.
سؤیلر بو گؤزل باخیشی ایله دنیایا باخیر و اوندا بوتون گؤزللیکلری گؤره رک، بو الوانلیغی بگهنیر و اونا اورهک باغلاییر. سؤیلرین دونیا گؤروشو گئنیش و گؤزلدیر. او، بوتون اجتماعی باخیشیندا بو الوانلیغی گؤرور و اونو قبول ائدیر و اونا گؤره ده مخالفلری آرادان قالدیرماغا راضی اولمور. آنجاق شاعر بئله سئودیگی دونیادا، دیللرین الوانلیغی دا بو گؤزه للیکلردن بیریدیر. بو الوانلیغی قبول ائتمه ین، استبدادا ساری یؤنه لیر. بئله بیر آدام دولت باشیندا اولورسا، تکجه اؤزونو بگهنیر و باشقالاری ازیب کئچیر و اؤزونو حقلی بیلیر.
سؤیلر حقیقت دالیجه گزیر. دونیایا دوزگون باخیشلی اولماق ایسته ییر و اوخوجولاریندان بئله دوزگون باخیشلار ایستهی یر و ساده تمثیللر ایله بونا یاناشیر. سؤیلر ساده تمثیللر ایله اوخوجوسونو دوز باخیشا، دوز یاناشیغا چاغیریر. او، انسانلاری کؤکوندن موغایات اولدوغونا چاغیریر و بئله سؤیلور:
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab