جعفرافشارنیا (کارشناس ارشد حقوق بین الملل ، وکیل دادگستری)
اویان نیوز : ۱۹۹۲اینجی ایلین ۲۵ینی ۲۶سینا باغلایان فئورال گئجه سی اینسانلیغین قارا صحیفه لریندن بیری اولاراق تاریخه کئچمیشدیر. ائرمنیستان سیلاحلی قوّه لری بو تاریخده آذربایجانین داغلیق قاراباغ بؤلگه سینده کی یئرلی ائرمنی سیلاحلی قوروپلاری و کئچمیش شوروی، یئنی BDT نین ۳۶۶٫جی موتوریزه آلایی نین تجهیزات و عسگرلری نین ایشتیراکی ایله، خوجالیدا تاریخده بنزری تراژیک حادیثه لری یاداسالاجاق شکیلده بوتون دؤیوش نورما و قایدالارینی هئچه سایاراق ۶۱۳ وطنداش اینسانی سوچسیز یئره قتل ائتمیشدیر. لیدیسا، اورادور، هاتیم، هولوکوست، بوسنییا، رواندا سویقیریمی و قیرغینلاری کیمی اینسانلیق تاریخینه قارا حرفلرله یازیلمیش خوجالی حادیثه سی، آذربایجان خالقی نین ۲۰٫جی عصرده قارشیلاشدیغی فاجیعه لردن بیری اولموشدور.
حادیثه نین اوزریندن ۲۰ ایل کئچمه سینه باخمایاراق، مؤوضویا باغلی اولاراق اوزرینه بؤیوک مسئولیتلر دوشن بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی نین و دیگر بین الخالق تشکیلاتلارین حادیثه یه لازیملی اهمیت و دیری داها وئرمه دیگی گؤرولمکده دیر.
پروبلئمین بوتونو و ماهیتی اساس آلیندیغیندا، بو وضعیت عومومیتله BMT تهلوکه سیزلیک شوراسی نین ۸۲۲، ۸۵۳، ۸۷۴ و ۸۸۴ سایلی و آوروپا شوراسی پارلامئنت مجلیسی نین ۲۵ یانوار ۲۰۰۵ تاریخلی و ۱۴۱۶ سایلی قرارلاریندا دا قئید اولوندوغو کیمی، ائرمنیستانین آذربایجان تورپاقلارینی هله ده ایشغالی آلتیندا توتماسینا شامیل ائدیله بیلر. بو گون حادیثه لره حقوقی دیر وئریلمه مه سی پروبلئمین حللسیز بیر شکیلده اورتادا دایانماسینا سبب اولماقدادیر. بو دا بؤلگه نین گله جگینی، صولحه اولان اعتیباری جیدی بیر شکیلده تاثیر ائتمکده دیر.
اگر یاخین دؤورده قاراباغ پروبلئمی حللینی تاپماز، خوجالی حادیثه لرینه حقوقی ده یر بیچیلمز و قیرغینین فاعللرینه لازیم اولان جزا وئریلمز ایسه، قافقاز بؤلگه سی نین ایستیقراریندان و اینکیشافیندان دانیشماق بیر آز چتین اولاجاق.
بین الخالق جینایت کاتئقورییالاری باغلامیندا خوجالی سویقیریمی
بین الخالق جینایتلر آنلاییشی، یازیلی حقوق ایلک اولاراق ۸ آوقوست ۱۹۴۵ تاریخینده لندن ده ایمضالانان سازیشین علاوه سی اولان نورنبئرگ بین الخالق عسگری محکمه سی اساسنامه سی ایله تشکیل ائدیلمیشدیر. اساسنامه و بین الخالق عسگری محکمه نین نتیجلندیردیگی محاکیمه ائتمه یه باغلی حؤکمو، ۱۹ نویابر ۱۹۴۵ تاریخینده BMT باش مجلیسی ده اتفاقلا تصدیق ائدیلمیشدیر. بو سندده، صولحه قارشی جینایتلر، موحاریبه جینایتلری و بشریته قارشی جینایتلرین تعریفی اولونوبدور.
بیر بین الخالق جینایتین بین الخالق جمعیتین تمل بیر ده یرینی و یا منفعتینی زدله ین بیر حرکتدن قایناقلاندیغی، بیر باشقا ایفاده ایله بین الخالق جمعیتین تمل بیر ده یرینی قورویان بین الخالق حقوقون تمل بیر نورمونو (jus cogens) پوزدوغو مشهور قبول ائدیلن بیر نظردیر. بو حرکتلر اینسانلیغین ویجدانیندا شوک یاراداجاق قدر ضید حرکتلر اولاراق دا تعیین اولونور. بین الخالق جمعیتین تمل بیر ده یرینی و یا منفعتینی پوزونتو، دؤولتلرین بین الخالق جمعیته قارشی عهده لیکلری نین پوزولماسی اولاراق دا آدلاندیریلا بیلینر.
بو بین الخالق جمعیته قارشی اولا بیله جگی کیمی، بیر دؤولته و یا دؤولتلره قارشی دا اولا بیلر. بین الخالق حقوقدا جینایت آنلاییشی نین بو سوسیولوژی خوصوصیتلری اؤزونو بین الخالق جینایت اولاراق قبول ائدیلن حرکتلرده آچیقجا گؤستریر. بو جینایتلر سویقیریم جینایتی، اینسانلیغا قارشی جینایتلر، موحاریبه جینایتلری و هوجوم (تجاوز)، یا بین الخالق جامعه سینین صولح و تهلوکه سیزلیگینه جیدی ضرر وئرن حرکتلری یا دا اینسان ویجدانینا شوک ائدیجی تاثیر یارادان حرکتلری احاطه ائدیر.
سویقیریم سوچو باخیمیندان
سویقیریم آنلاییشی نین حقوقی باخیمدان عمومی قبول گؤرن تعریفی، ۹ دئکابر ۱۹۴۸ تاریخینده ۲۶۰ A (3) سایلی قرارلا قبول ائدیلن و ۱۲ یانوار ۱۹۵۱ تاریخینده اجرایا گیرن بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی نین ژئنوسید (سویقیریم) جینایتلری نین موباریزه و جزالاندیریلماسینا باغلی موقاویله سی (UN Convention Preventation and Punishment The Crime Of Genocide) ایله تعیین اولونموشدور. کنوانسیونا گؤره سویقیریم، بیر میللی، ائتنیک، عیرقی و یا دینی قروپون، قروپ صفتی ایله، تامامیله یا دا قیسمن یوخ ائدیلمه سیدیر. سویقیریم بیر یوخ ائتمه سوچودور. فردی کاراکترلی سیرادان اینسان اؤلدورمه سوچیندان فرقلی اولاراق ایجتیماعی خوصوصیتلی بیر جینایت تیپیدیر. سویقیریما پلانلی، دؤولت سییاستی حالینا گلمیش حرکتلر سؤز مؤوضوسودور. سویقیریم جینایتی ایستر صولح زامانیندا، ایستر دؤیوش اثناسیندا رئاللاشدیریلمیش اولسون، بیر دؤولتلر حقوقو سوچودور.
بو حؤکم ایله اینسانلیغا قارشی جینایتلرین دؤولتلراراسی جینایت اولما ماهیتی قئید ائدیلمیش اولماقدادیر. باشقا سؤزله، سویقیریم جینایتی، دؤولتلر حقوقو جینایت اولاراق تانینیبدیر. خوجالیدا یاشانانلاری موقاویله تعریف و حؤکملرینی اساس آلاراق قییمتلندیرمه یه تابع توتدوغوموزدا، حادیثه لرین موقاویله نین ۲اینجی ماده سی نین ۵اینجی بندی نین ایلک ایکی:-A) قوروپا منسوب اولانلارین اؤلدورولمه سی و B) قوروپون منسوبلارینا جیدی شکیلده فیزیکی و ذهنی ضرر وئریلمه سی بندلری ایله بوتونو ایله اوست-اوسته دوشور. سویقیریم سوچو نون، حرکتین قصدن می، ینی شوورلو اولاراق می ائدیلدیگینی گؤسترن نیت عونصورو و بیر حرکتین نه اوچون، هانسی احتییاجدان و نه شکیلده ائدیلدیگینی احتیوا ائدن موتیو (انگیزه) عونصورونون سویقیریم حادیثه سینده احتیوا ائتمه سی لازیم اولان تمل ایفاده خوجالیداکی حادیثه ده گؤرونور.
اولجه، اؤلدورمه نیتی نین بیر قوروپا منسوب بیر و یا بیر نئچه شخصه دئییل، بیر قروپون بوتونو ایله ایمحاسینا ایستیقامتلی اولدوغو آچیقدیر. ینی تعیین اولونان هدف، اینسانلارین معین بیر قوروپا آید اولدوقلاری و بیر منسوبییتیندن داشیدیقلاری اوچون یوخ ائدیلمه لریدیر. ایکینجیسی، یاشانانلارین و حادیثه لرین جهدین بو قوروپون قیسمن و یا بوتونو ایله محوی مقصدینه ایستیقامتلی اولماسیدیر. دیگر طرفدن حرکتلرین اویقولانیشینا باخیلدیغیندا، حرکتلرین شعورلو و پلانلی اولما خوصوصیتی ده دقیق بیر شکیلده گؤرونور.
اینسانلیغا قارشی جینایتلر باخیمیندان
اینسانلیغا قارشی ایشلنن جینایتلر (Crimes Against Humanity)، جینایتین تؤره دیلدیگی اؤلکه حقوقونون پوزولماسی و یا ائدیلمه مه سینه آسیلی اولمایاراق؛ دؤیوشدن اول یا دا دؤیوش اثناسیندا اؤلدورمه، یوخ ائتمه، کؤللشدیرمه کؤچ و دیگر سیویل خالقا یؤنلن غیری حرکتلر و یا محکمه نین محاکیمه صلاحیتینه داخیل هر هانسی بیر جینایتین ایشلنمه سینده و یا بو جینایتله باغلی اولاراق سیاسی، عیرقی یا دا دینی تمله سؤیکنن ظولم اولاراق اؤزتلنه بیلر. BMT دارفور حادیثه لرینی تحقیق کومیسیونون ۲۵ یانوار ۲۰۰۵ تاریخلی گزارشی نین تعیین ائتمه سینه اساسلاناراق قیساجا دئسک، آدام و یا کسلرین غورورونو آلچالتمایا (جینایت، یوخ ائتمه، زورلا یئر دییشدیرمه، ایشگنجه، جینسی جینایتلر و…) ایستیقامتلی جینایتلر اینسانلیق سوچودور. خوجالی حادیثه لری نین، نورنبرگ محکمه سی قورولوش سنه دینده و محکمه قراریندان تانینان بین الخالق حقوق قانونلاری
متنی نین ۶اینجی اصلینین ایکینجی بندی نین ج. بندینده معین ائدیلمیش اینسانلیغا قارشی ایشلنن جینایتلر داخیلینده ده اله آلینماسی لازیمدیر. قیرغین اثناسیندا موراجیعت ائدیلن اصوللار و رفتارلار باخیمیندان خوجالی حادیثه لری اینسانلیغا قارشی جینایت معیارلاری نین هامیسینا یاخینینی احتیوا ائدیر.
ساواش اثناسیندا دؤیوش قانون و تمللری نین پوزولماسی دؤیوش سوچلارینی مئیدانا گتیرر. موحاریبه جینایتلری ایله اینسانلیق علیه اینه جینایتلر بعضی حاللاردا ایچ-ایچه، بیر یئرده اولونا بیلرلر. اساسن بو ایکی تیپ جینایتین رکن لری آراسیندا بعضی بنزرلیکلر واردیر. آنجاق، دؤیوش سوچلاری نین ماهیتلری ضرورتی دؤیوش اثناسیندا ایشلنه بیلمه سینه قارشیلیق، اینسانلیق علیه اینه جینایتین صولح زامانیندا دا ایشلنمه سی مومکوندور. دؤیوش سوچو نین ضرر چکنلر هم وطنداشلار، هم ده عسگرلر اولا بیله جگی حالدا، اینسانلیق علیه اینه جینایتلرین قوربانلاری وطنداشلاردیر. دؤیوش سوچلاری نین مال علیه اینه ایشلنن بعضی سوچلاردان مئیدانا گله بیلمه سی مومکون اولدوغو حالدا، اینسانلیق علیه اینه جینایتین مال علیه اینه ایشلنمه یی تصوور ائدیله بیلمز. بو تعریف چرچیوه سینده، دؤیوشلرده قاداغان قبول ائدیلن بیر چوخ حرکته بیرباشا و دولایی شکیلده خوجالی هوجوموندا آچیق و آغیر بیر شکیلده باش وورولدوغو گؤرونور. ایستر خوجالی شاهیدلری نین، ایسترسه ده ۱۹۸۸-۲۰۰۳ ایللری آراسیندا گیروو و اسیرلیکدن قورتاریلمیش ۱۳۳۵ آدامین ایفاده لری ده بونو ثبوت ائدیر.
دیگر جینایت کاتئقورییالاری و بین الخالق تمل سندلر باخیمیندان
بین الخالق حقوقون بیر دیگر کاتئقورییا اولان هوجوم (تجاوز)سوچو و یا باریشا قارشی جینایتلرین اساس خوصوصیتلری نین، بیر هوجوم دؤیوشو و یا بین الخالق موقاویله لره و یا تامیناتلارا ضید دؤیوشو پلانلاشدیرما، حاضیرلاما، باشلاماق و داوام ائتدیرمه، یا دا یوخاریداکیلاردان هر هانسی بیری نین رئاللاشماسی اوچون اورتاق پلانا و یا سوی-قصدده ایشتیراک ائتمک اولدوغو گؤز قارشیسیندا ساخلانیلدیغیندا، بو خوصوصیتلرین بیر چوخونون خوجالیداکی یاشانانلارا آیید ائدیله بیله جگی گؤرونور. خوجالی حادیثه لری، ۱۹۴۸ BMT اینسان حقوقلاری حاقیندا عمومی بیان نامه سی نین اینسانلارین دیل، دین، عیرق، میللیت منسوبیتی سببی ایله اساس حقوق و آزادلیقلاریندان محروم ائدیلمه مه سی، جان و مال توخونولمازلیغی، آلچالدیجی رفتارا معروض قالماماسی و… حؤکملری احتیوا ائدن ۲، ۳، ۵، ۹، ۱۷ اینجی ماده لرله ده ضیددیر. ۱۲ آوقوست ۱۹۴۹ تاریخلی دؤیوش واختی وطنداش خالقین مودافیعه سی حاقیندا ژنو کنوانسیونونون ۳اینجی ماده سی نین تعیین ائله دیگی اوچ قاداغان کاتئقورییاسی نین اوچو ده خوجالی هوجوموندا آچیق و آغیر بیر شکیلده پوزولموشدور.
ژنو کنوانسیونونون (و اونا ۱۹۷۷-جی ایلده علاوه اولونان بین الخالق و بین الخالق غیری-حربی قارشیدورمالاردا مودافیعه ائتمگی گوجلندیرن ۱ و ۲ اینجی پروتکل)، باریشا و اینسان تهلوکه سیزلیگینه قارشی ایشلنن جینایتلر قانونو، ۱۹۷۲ میکروبی (بیولوژی) و سمّی سیلاحلارین الده ائدیلمه سی، ایستحصالی نین و ایستیفادنین قاداغان اولونماسی و محوی دیر ، ۱۹۷۴ BMT سیلاحلی قارشیدورمالاردا و فوق العاده وضعیتلرده قادین و اوشاقلارین مودافیعه سی بیاننامه سی، وطنداشلیق و سیاسی حقوقلار موقاویله سی، ایقتیصادی، سوسیال و مدنی حقوقلار موقاویله سی، اوشاق حقوقلاری بیلدیرگه سی کیمی تمل بین الخالق سندلر و عهده لیکلری ده هئچه ساییلمیشدیر. بین الخالق سوچلارین جزا مؤوجود بین الخالق حقوقا گؤره، اؤلکه سینده سویقیریم، حربی جینایت و یا اینسانلیغا قارشی جینایت تؤره دیلن یا دا وطنداشلاری بو جینایتلرین قوربانی اولموش هر هانسی دؤولت فاعللری تعقیب ائدیب و جزالاندیرماغا قانوناَ صلاحیتلی و مجبوردور. بو صلاحیت هله اعتیبارلیدیر و اصلدیر. نئجه کی، جزادان آزاد (توخونولمازلیق) پروبلمینی اله آلان بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی نین، ۲۶ نویابر ۱۹۶۸ سوچکارلارین جینایت مسئولیتلرینی یئنیدن تعیین ائدن و بو جینایتلرده زامان آشیمینی قالدیران بیر قرار متنینی-اینسانلیغا قارشی ایشلنن دؤیوش سوچلاریندان زامان آشیمی نین اویقولانامازلیغی اوزرینه کنوانسیون قبول ائتمیشدیر. دیگر طرفدن، میللی محکمه لر جینایتلری ایستینطاق و محاکیمه ائتمه باره سینده هله ده کامل صلاحیته مالیکدیرلر. آنجاق، تاماملاییجیلیک اصلینه (principle of complementarity) گؤره میللی محکمه لرین دؤوره یه گیرمه یه نیتلی اولمادیقلاری یا دا دوغرودان دؤوره یه گیرمه ایمکانیندان محروم اولمالاری کیمی حاللاردا، – ۱۹۹۳ ده BMT تهلوکه سیزلیک شوراسی نین قراری ایله یوگسلاوی اوچون یارادیلمیش،اؤزل محکمه اساسلی بین الخالق جینایت محکمه سی نمونه سینده اولدوغو کیمی – بین الخالق جزا مکانیزملری حرکته گئچیریله بیله جکدیر.
حقوقی باخیمدان هر شئیدن اول خوجالی فاجیعه سی نین بین الخالق حقوق نورمالارینا اویغون بیر شکیلده سویقیریم اولاراق قبول ائدیلمه سی و مسئوللاری نین جزالاندیریلماسی اوچون BMT سویقیریم کنوانسیونون اساسلاناراق رسمی شکیلده اینسان حقوقلاری محکمه سینه موراجیعت ائدیلمه لیدیر. آذربایجان ۱۹۹۶دا، ائرمنیستان دا ۱۹۹۳ده موقاویله طرف اولدوقلاریندان بو یولون تعقیبی اوچون هر هانسی بیر حقوقی مانعه سؤز مؤوضوسو دئییل.
موراجیعت، لازیملی دلیللر تقدیم ائدیله رک ائرمنیستانین سابق پرزیدنتی روبئرت کوچاریان و مودافیعه ناظیری سئرژ سارکیسیان داخیل خوجالی قیرغینی نین حیاتا کئچیریلمه سینده رولو اولان بوتون سیاسی و حربی دایره لری نین جزالاندیریلماسی طلب ائدیلمه لیدیر. سابق یوگسلاوی جغرافیاسینداکی سویقیریم حرکتلریندن مسئول توتولان یوگسلاوی پرزیدنتی سلوبودان میلوشویج، بوسنیا-صرب رهبرلیگی لیدری رادووان کارادزیچ و بوسنیا-صرب رهبرلیگی سیلاحلی قووه لر کوماندیری رادکو میلادزیچین سابق یوگسلاوی جزا محکمه سینده دؤیوش سوچلوسو اولاراق یارقیلانمالاری بو وضعیت اوچون یئرینده بیر نمونه دیر.
خوجالی سویقیریمی مکزیک و مجارستان ملی مجلسی پاکستانین سناسی طرفیندن تانینیب و بیر قانون اولاراق تصویب اولونوبدور. بو تانیمالار سویقیریم سوچونو بین الخالق حقوقو باخیمدان داها آرتیق گوندمه گتیریر و بیر بین الخالق جزا محکمه سینه داشیماغا یول آچا بیلیر.
ایستر بولگه سل ایستر باشقا خوصوصیتلی اولسون، دؤیوشلر قاچینیلماز اولدوغو اؤلچوده سویقیریم لارین قاباغی آلینمایا بیلینیر. بو دوغرودورسا، گله جک سویقیریملاری ، موحاریبه لرین، خوصوصیله ده میللیتلر و آزلیقلارین سرنوشتینی خطره سالا بیلن دؤیوشلرین قارشیسینی آلماق اوزرینده تمرکز اولونمالی دیر. BMT عدلیه دیوانینین باش کاتیبی نین معاوینی هانس کورلین دئدیگی کیمی، بوندان اعتیبارن، بوتون دؤیوشچو لر بیلمه لیدیرلر کی، بین الخالق دؤیوش و هومانیتار حقوقو پوزونتو ائتدیکلری تقدیرده، بین الخالق بیر محکمه قارشیسیندا حساب وئره جکلر.
http://ovsharli.blogfa.com
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab zho_Hans