بحر رمل مثمنمخبونمکفوف
فعلات، فاعلاتن، فعلات، فاعلاتن
(م.) 277، (ﻫ.) 194
1 فلگین غم و بلاسی، مگر انتهاسی یوخدور؟
بیر اوتانماز عار بیلمز، نه دیییم حیاسی یوخدور!
بو سپهر دون و ناساز، سیتمین ائدیبدیر آغاز،
ائلهمز حیا اوتانماز، بیرینه وفاسی یوخدور.
ائلهییب منی حواله، گنه محنت و ملاله،
نئلهییم بو هرزه بختین، منه بیر حِماسی یوخدور.
سیتم و غمی تۆکنمز، اؤلۆرمده رحمه گلمز،
بو زمانهنین منیم تک، غمه مبتلاسی یوخدور.
5 دوتوب اوت گنه آلیشما، بئله چوخدا پیس دانیشما،
بو سبب سنینله آخیر فلگین آراسی یوخدور.
بحر هزج مثمن سالم
مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیلن
(م.) 307، (ﻫ.)293
1 بو دۆشگۆن، غصه و غمدن یئتیبدیر جانا یا مولا!
یئتیرسین تا اؤزۆن بو صحن و بو ایوانا یا مولا!
نه زحمتلر چکیب یئتدیم بورا آللاها شۆکر اولسون،
وسیله اول دوباره گئتمهییم تهرانا یا مولا!
منی گل اؤز قاپیندان رد قیلما دۆشمۆشم الدن،
الیمدن دوت سنی وئررهم قسم قرآنا یا مولا!
نه چوخ اۆمّید ایلن گلدیم، منی مأیوس قایتارما،
دیدیم بوردا منیم دردیم یئتهر درمانا یا مولا!
بحر هزج اخرب مکفوف محذوف
مفعول، مفاعیل، مفاعیل، فعولن
(م.) 233، (ﻫ.) 226
1 کیمدیر دییه اول شوخ گۆلاۆز، قونچا دوداغا؟
قیش گئتدی، باهار اولدو گلیب گۆل گنه باغا.
جانا! چمنه چک طرب و عیش بساطین،
قوربانین اولوم حجرهی خلوتده هاچاغا؟
صۆبحۆن دمی، گۆل موسمی، نوروز هواسی،
ناز ائتمه قادان جانیما ساقی! دور آیاغا.
بیر چیکگه او مئیدن کی دیریلدیر اؤلۆنۆ، تؤک
یمانهیه، گلسین بو قوجا بلکه دماغا.
بحر رمل مثمن محذوف
فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن
(م.)254، (ﻫ.)245
1 چیخدی جانانیم اوتاقدان، جیسمدن جانیم کیمی،
گئتدی جئیرانیم الیمدن، دین و ایمانیم کیمی.
گئچدی یئل تک من باخاردیم یئل داغیتدی چیگنینه،
عنبر افشان کاکیلین، حال پریشانیم کیمی.
سسلهدیم:«ـ هان ای محبّتسیز بوت نامهربان!
گئتمه، گل سیندیرما عهدی، قلبِ ویرانیم کیمی!»
دؤندۆ اوخ تک، غمزهسین تۆند ائتدی تؤکسۆن قانیمی،
قیرمیز ائتدی عارض گۆلنارینی قانیم کیمی.
بحر رمل مثمن مخبون اصلم
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن.
(م.)230، (ﻫ.)244
1 اۆزۆنده دامدیر اول زۆلفۆ، دانهدیرخالی،
باخیب کؤنۆل قوشو گؤرجک، قاریشدی احوالی.
تَنگ دوداقلاری قئیماق، آغیزینین سویو بال،
بو شوخ بیر یئره قئیماق ایلن قاتیب بالی.
یاخیب بو قونچا دوداق لاله تک منه جانی،
اگیب بو قدّی الیف دال تک منه دالی.
اگر بو تۆرک منیم کؤنلۆمۆ آلا الینه،
باغیشلارام تئلینه اردبیل و خلخالی.
بحر مجتث مثمن مخبون اصلم
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)230، (ﻫ.)243
1 جهاندا ایستهمهدیم جاه و منصب و مالی،
دیدیم اۆرهک ائوینی اؤزگهدن ائدیم خالی.
بو بینوایا طرف دوست باخمادی بیر یول،
کؤنۆلده قالدی قامی آرزو و آمالی.
هانی رفیق اونا قوصصهمی قیلیم اظهار؟
هانی طبیب اونا دردیمی ائدیم حالی؟
منه دیییرلر سنین نیّتین دؤگۆل خالص،
تلاش و سعی یوخون، هیمّتین دؤگۆل عالی!
(م.)257، (ﻫ.)242
بحر رمل مثمن مخبون محذوف
فاعلاتن، فعلاتن، فعلاتن، فعلن
1 قوجالیق اگدی منی، دور قادان آلیم ساقی!
عؤمردن بیر نئچه گۆندن دؤگۆل آرتیق باقی.
دیش دۆشۆب، بئل بۆکۆلۆب، اۆز قیریشیب، باشآغاریب،
نئجه کیم قار یاغار قیشدا آغاردار داغی.
هوشومو باشدان آپار، حالیمی زۆلفۆن کیمی پوز،
دؤوه مست اولدو، یۆک آلتیندا گلهر اویناقی.
من دایانمام، گئدهرم عشق و محبت یولونو،
گزهرم بو چؤلۆ هر یان، اوجانیـ آلچاقی.
بحر رمل مثمن مخبون محذوف
فاعلاتن، فعلاتن، فعلاتن، فعلن
(م.)265، (ﻫ.)241
1 اول ریضا قسمته، وار حکمتی آللاهین ایشی،
اول کی دؤندهردی قیشا یایی، ائدهر یای قیشی.
هر نئجه هر نه مقدّر ائدیب اولسون اولاجاق،
وئر ریضا حُکمِ قضایا، آچ اوزوندن قیریشی.
چوخ تلاش ائتمه، تلهسمه، ایشه قوی وقتی گله،
یئم وئریلمز قوزویا چیخمییا آغزیندا دیشی.
باغلانیب وقتینه هر زاد نئجه کیم باغ اییهسی،
مدت ایستهر کی ائده مئی اوزومو، نئی قمیشی.
5 خلقه آزار ائدهن خلقدن آزار گؤرهر،
من ایشیم خلق ایله یوخ، خلق منیمله نه ایشی؟
یول گئدنده یئره باخ، یاخشی دؤگول نخوت و ناز،
گلیر الله آجیغی منع قیلیب بو یئریشی.
عورته شخص گرهکمز دییه گیزلین سؤزونو،
نهی اولوبدور ائلییه مصلحت عورتله کیشی!
زاهید و ساده و سالوسا وصیت ائلهمک،
اونا بنزهر کی آدام تاپشیرا قوردا چپیشی!
هیدهجی هوشووی ییغ باشیوا، چوخ یاوه دیمه،
یایا توخماقی بئله گوبسمه، قیرران کیریشی!
بحر رمل مثمن مخبون محذوف
فاعلاتن، فعلاتن، فعلاتن، فعلن
(م.)255، (ﻫ.)249
1 به! باهارین گنه گلدی یئلینین همهمهسی،
قیش گئچیب گئتدی او قار و کولک و دمدمهسی.
اولدو بئیرام، آغاجلار گول آچیب، قوشلار اوخور،
هانی ساقی! او گولاوز آغزیما اولسون ممهسی؟
باش قویوب خلق بیابانا اوشاقدان بؤیوگه،
کیشیسی، عورتی، بیر یئرلی عبید و امهسی.
ای کی دونیانی اؤگرسن بگهنیبسن نهیینی؟
دی گؤروم یاخشیدیر آیا بو خرابین نمهسی؟
5 دؤولت و سلطنتی جاه و جلال و بزهگی،
نعمت و عزتی بیر آرپایا دهگمز همهسی.
هیدهجی هاردا تماشا، هارا اول قارا گونون،
اونو چوخدان الهنیب میخدان آسیلدی کمهسی.
بو سولان گولشنی، غم دوشگونو، یانمیش جیگری،
صوبح و آخشام دوعاسیندا بودور زمزمهسی:
اهل تفریش ایا کاش کی سینسین قلمی،
خلق تبریز همیشه ایتی اولسون قمهسی.
بحر رمل مثمن مخبون محذوف
فاعلاتن، فعلاتن، فعلاتن، فعلن
(م.)231، (ﻫ.)241
1 دور بالام! صوبح یاووخلاشدی گلیر زنگ سسی،
قافیله دوشدو یولا سنده یههرله فَرَسی.
بو هامی آرپا سامانی هدر ائتدین نه گونه؟
بسلهییب بیر بئله قوللوق ائلهدین اولدو بسی.
کؤپگی باغلا بالام، قاپمایا گر بعضیلری،
لازیم اولدو قاپا، بوینوندان او چاغ آچ مَرَسی.
منی سیمرغ سحر سسلدی کی:«- ای قاف قوشو!
آچ قیچین باغینی، وور بیرـ بیره، سیندیر قفسی!
5 بو هامی گولشن و گولدن خس و خاشاکه، کؤنولـ
باغلاما، همت ائدیب، اوتلا بو خاشاک و خسی.
ساغر و سادهیه قورشانما، جاوانلیق هاچاغا؟
آنلامازلیق نه قدهر؟ بوشلا هویٰ و هوسی!»
سؤودوگوم! سؤگمه منی، حق سنی دوزلو یاردادیب،
سنی هر کیم گؤره، سؤومز اورهگی اؤزگه کسی.
ای اوزو شمع شبستانینا، پروانه صیفت،
سنین عشقینده یانار هیدهجی، چیخماز نفسی.
بحر منسرح مثمن مطوی منحور
مفتعلن، فاعلات، مفتعلن، فع
(م.)319، (ﻫ.)298
سؤزلریمین ختمی حمد حضرت باری،
پاک خداوند عئیب و نقصدن عاری.
کتم عدمدن گتیردی عالم و آدم،
خلقه یئری ساکن ائتدی گؤیلری جاری.
اولدو سبب حکمتی محبت و قهرین،
قیلدی مجسّم یاراتدی جنّت و ناری.
اول کی باغیشلار گوناهکارا گوناهی،
دوست دوتار بندهدن تضرع و زاری.
5 اول کی یئتهر کائناتا فیضی دمادم،
جود و عطاسی جاهانا جاری و ساری.
قیرقییا ات قیسمت ائیلهدی، گئچییه اوت،
کوششهگه سوت پای قیلدی، جوجهیه داری.
هاردا قویار آج عاجزی؟ بو مثلدیر:
کیم قورار کؤر قوشون لوواسینی تاری.
وای منه گر صاباح گونده بویورسون،
کیم:«- بو شقینی چکین جهنمه ساری!»
غم ییمز اول کس کی دوستار علیدیر،
قورخوسو یوخ کیمسه، کیم علی اولا یاری.
گل بو گون الله منیم گوناهیمی سن گئچ،
حشرده خوار ائیلهمه بو درده دوچاری.
من سنی ـ ای دوست! ـ ایستهرم، نه بهشتی،
ابله ائدهر آرزو کباب و اناری.
ائیلهمهدی هیدهجی دویونجا تماشا،
اولدو خزان باغ عؤمرو، سولدو باهاری.
بحر مجتث مثمن مخبون محذوف
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)266، (ﻫ.)237
1 یاراشماز اؤگمهگه بیر کیمسنه، مگر تاری،
نئجه وار ائتدی یوخو، یوخ ائدهر گَنه واری.
تمام خلق یئر و گؤگده جن و انس و ملَک،
اولور هلاک، مگر ذات حضرت باری.
قضای حققه ریضا اول، بو گون ازل گونده،
خدای هر نه مقدّر ائدیب اولور جاری.
ایشه کی ال قویاران اؤنده الله آدین آپار،
دولاشمییا سنه شئیطان و یار و انصاری.
5 دالیجا سالماغا اؤلاد آدامی بو شقی،
گئدهر دالیجا بو خلقین الینده افساری.
اؤزون گؤزتله بالام نفسدن، اگر غفلت
ائدهن چکهر سنی کمـکم جهنمه ساری.
قاپار گلیب ـ گئدهنی ایت کیمی مَرَسله بونو،
یئتهر کؤپک کی آچیق قالدی خلقه آزاری.
هر اول کی بوش دولانیر، چوخ یییهر، یاتار آرتیق،
دوتار هر آینه دوشمن بو اوچ کسی تاری.
قارین قولو ائلهمز بندهلیک خداونده،
اولور اؤکوز کیمی فضل و کمالدان عاری.
10 کس اؤزگهیه ال اوزاتماز گر اولسا ناموسو،
کیشی دیل اؤزگهیه آچماز اگر اولا عاری.
خدایا! شوکر، بو نامرد خلقه بورجوم یوخ،
قولاغینی کیشینین بورجودور ائدهر ساری.
سن ائتمه دان بو بؤیوک نعمتی بیلیر قدرین،
فقیر و مفلس و رنج و تعب گرفتاری.
سویوق توکنمهدی، گول بیتمهدی نولوردو گنه،
گلیب بهار آپارسایدی بو قیش و قاری.
فغان کی حسرتی قالدی اورهکده هیدهجین اول،
سویوق بولاقلاری، باشی دومانلی داغلاری.
بحر منسرح مثمن مطوی منحور
مفتعلن، فاعلات، مفتعلن، فع
(م.)311، (ﻫ.)235
1 اول کیم آپاردی قیشی، گتیردی باهاری،
قیلدی بدل سبزه و گوله، بوز و قاری.
کیمسه کی یوخ یئردن عالمی ائلهدی وار،
قدرتی واردیر گنه یوخ ائیلیه واری.
بو نه عجب دؤندهره وصاله فراقی،
لوطف قیلیب گؤندهره گله او نگاری.
اول کی نه قدر آغلادیم، او مئهر و وفاسیز،
ائیلهمهدی التفات بیر منه ساری.
5 عارضی گول، قدّی سرودیر، ممهسی نار،
سرو آغاجیندا کیم گؤروبدو اناری.
گلدی باشیمدان چیخاردی عقل و شعورو،
گئتدی اورهکدن آپاردی صبر و قراری.
اویما بو دونیایا، یوخ وفا و بقاسی،
چوخ کیشینی اؤلدوروب ائوینده بو قاری!
اول کیشییه جان فدا کی وئردی طلاقین،
بو دؤوهدن یومدو گؤز، گؤتوردو مهاری.
ائیلهدی مولایا جیلوه باغ فدکده،
گل منی آل مالیک اول تمام دیاری.
10 شاه دیدی:«- گئت ایراغا گلمه یاووق، من،
ائیلهمیرهم اختیار سن کیمی یاری!»
من سنه آللانمازام گئت اؤزگنی اویدور،
ائتمیشم اوچ یول سنین طلاقیوی جاری.
کیمسه کی کؤنلونده یوخ محبتِ حیدر،
طاعتی اولماز قبولِ درگهِ باری.
حَققه علیدیر ولی کی حشر گونونده،
قسمت ائدهر کائناته جنت و ناری.
اوز گتیریب هیدهجی بوگون سنه، مولا!
واسیطه اول سن، اونو باغیشلییا تاری.
بحر مجتث مثمن مخبون محذوف
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)318، (ﻫ.)235
1 اؤزون خیال قیل انصاف ائله سنی تاری،
اولوبدو ترک قیلا یار بیجهت یاری؟
گیله یوخوم نییه ای دوست! مندن آیریلاسان،
گلیب گئدنده منیم حالیمی سوروش باری.
مگر چیخیبدی یادیندان گئدنده زنجانا،
چیخیب گلنده اَوَل گوندهکی ائوه ساری.
او سؤزلری کی دانیشیردیق قاباقجا گولمحمد،
او خادمیم کی سورهردی قاباقجا ماللاری.
5 گنه او گونلر اوچون شاد اولوب منیم کؤنلوم،
قرار و طاقت الیمدن چیخارتدی افساری.
اوجالدی شاه خدابنده تک منیم آهیم،
منارهسی کیمی قؤوزاندی ناله و زاری.
کیمین یانیندا شکایت ائدیم احبّادان؟
سالیبدی یار گؤزوندن منی، ائدیم زاری!
بحر مجتث مثمن مخبون محذوف
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)261، (ﻫ.)233
1 دانیشما زاهید اگر سؤز ائشیتمهدیم، سنه نه،
من اؤز خُداما گوناه ائتدیم، ائتمهدیم، سنه نه؟
خدا بهشت برینی وئریب سنه، منه نه،
سنین گومانیوا من کامه یئتمهدیم، سنه نه؟
نه چون منی سوگورهن گئتمیشم کلیسایا؟
دؤگولدی کعبه نصیبیمده، گئتمهدیم، سنه نه؟
منه اگر دیدیلر گل قیلاق دالیندا نماز،
باخیب صلاحیما بو امره بیتمهدیم، سنه نه؟
5 دیدیم من ائیلهمیرم التفات دونیایا،
یئریتدیم اؤز سؤزومو یا یئریتمهدیم، سنه نه؟
بحر مجتث مثمن مخبون محذوف
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)232، (ﻫ.)234
1 اوجاغی اوتلا بالام، آش پیشمز اؤز- اؤزونه،
هر اول سؤوهر اورهگی آش، توتون گئدهر گؤزونه.
جهان مثلده دگیرمان، فلک اونون داشی،
آدام کی گیردی دگیرمانه، توز قونار اوزونه.
ببهم! سیتم ائلهمه خلقه، رحم قیل اؤزووه،
او کس کی ظولم ائدهر اؤزگیه، ائدهر اؤزونه.
هر اول گئچی کی ووراردی قویونلاری گؤردوم،
چوبان آغاجین آتیب گلدی دگدی بوینوزونه.
5 یالان دانیشما، دغل اولما، خلق ایله یول گئت،
یئتهر مورادینا اول کس، یولون گئدهر دوزونه.
اگر تاپیلسا وفا بیر نفرده، قدرین بیل!
بو بیر نفر او وفاسیزلارین دهگر یوزونه.
مضایقه ائلهمز هیدهجی نصیحتده،
ولی نه فایده یوخدور قولاق وئرهن سؤزونه.
بحر مجتث مثمن مخبون محذوف
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)235، (ﻫ.)232
1 سپهر نسیم سحر عطر مشک هر یانه،
مگر او یار چکهر زولفونه گنه شانه؟
کؤنول اوچوب قازالاق تک دولاندی هر یانا،
او گول اوزون ائلهدی زولفونون ایچین لانه.
صبا! او دلبره دی وورما تئللریوه تاراق،
داغیتما لانهسینی، رحم قیل او حیوانه.
او گون داغیلدی خیالیم، قاتیشدی احوالیم،
کی دوشدو گؤزلریم اول کاکیل پریشانه.
5 اورهکلرین قوشونو صید قیلماغا زولفون،
اوزونده دام قوروب، خالدان سپیپ دانه.
صنم! سنه گؤره من دوشموشم بو احوالا،
سنین خیالیوا باش قویموشام بیابانه.
نولوردو سنده اگر بیر گلن منیم اوزومه،
قولاق آسان سؤزومه، منتّین قویان جانه.
بیر ایلتماس واریم ـ گلمسه اگر آجیغین ـ
معافدیر دییه هر نه دانیشسا دیوانه.
اورهک هوس ائدهر اول گول کیمی اوزوندن اؤپوم،
بویور گیلن گؤروم آیا مرخّصم یا نه؟
10 بو آرزو سنه مومکون دؤگول مگر اؤلهسن،
دانیشما، پوچدور ای هیدهجی! چکیل یانه.
آدام کی اولدو طمعکار سؤز گلیر اوزونه،
بلی طمعدن اولور هر نه گلسه اینسانه.
بحر مجتث مثمن مخبون محذوف
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)241، (ﻫ.)228
1 تعجب ائیلهرم، ای سؤودوگوم! سنی الله،
نه قدر خوش یارادیبدیر، عَلا وَ جَلَّ اِله.
قیلیب جلالینی ظاهیر سنین جمالیندا،
فَما اَجَلَّ وَ ما اَعْظَمَ جَلالَ الله.
صنم! سنی گؤرهن اؤزگه گؤزهللره باخماز،
یقیندیر ائتمییهجک جیلوه گول یانیندا گیاه.
منم، کی دوست یولوندا جفادان اینجیمیرم،
نه چونکی مذهب عاشیقده، اینجیمکدی گوناه.
5 دیییرلر گئتمه! محبت یولوندا زحمت وار،
بو قورخولو یولا قویدوم آیاق، خدایا پناه.
او چاغ کی اؤزگهدن اوزدوم اومید، یومدوم گؤز.
منیم یانیمدا، تفاوت یوخو گدا ایله شاه.
گولاوزلره گؤره، خوار ائتدی هیدهجیاؤزونو،
جهاندا ایستمهدی اعتبار و عزت و جاه.
بحر مجتث مثمن مخبون محذوف
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)241، (ﻫ.)225
1 نئجه من آغلاماییم چکمهییم جیگردن آه،
کی هیچ و پوچ ایله عؤمرِ عزیزیم اولدو تباه.
اگر جهالت ایلن روزگاریم اولدو هدر،
بو گون نه فایدهسی حالیما تأسف و آه.
نه قدر یئرلری گزدیم مگر تاپام بیریسین،
منی حقیقت مطلبدن ائیلهسین آگاه.
یولون نیشانینی آلدیم سوراغ هر کیمدن،
دانیشدی گؤردوم اؤزومدن بتهر اونو گمراه.
5 نه بیر دلیل و نه بیر ال دوتان، نه داده یئتهن،
آدام کیمه آپارا ـ چارهسیز قالاندا ـ پناه.
هارا گئدیم؟ نه ائدیم؟ دردیمی کیمه دانیشیم؟
گیج اولموشام من، اؤزون دوت الیمدن ای الله!
سنه گتیرمیشم اوز، گل منی باغیشلا بو گون،
قوجالمیشام اگر ائتدیم جاوانلیغیمدا گوناه.
یقین اؤزیله قاچیر هیدهجیخدا سندن،
گئچیر فَإِنَّهُ لایَسْتَجیبُ دَعْوَةَ لاه.
بحر مجتث مثمن مخبون محذوف
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن.
(م.)245، (ﻫ.)224
1ای دوست! من بویوردوغووا قویموشام بویون،
گر ایستهرن بو کؤینگی مندن بویور سویون.
گر قوللوغا قبول ائدهن، اول حلقه، بو قولاق،
ور ائیلهرن اسیر، او زنجیر، بو بویون!
افسوس آیریلیق اودونا یاخدی جانیمی،
گئتدی او نازنین، اوزونو گؤرمهدیم دویون.
بیر گؤزلری آلا، بالا جئیران اوچون کؤنول،
ناله چکهر، نئجه بالاسیچون ملهر قویون.
ساقی! منی غم الدن آپاردی، آیاغا دور،
سالان گله قادان منه گؤرسون عمین بویون.
دونیایا اؤیمادیم من او چاغدان کی آنلادیم،
محض خیال لذّتینی ایشلرین اویون.
بو هیچ و پوچ مرحلهدن گئچدی هیدهجی،
یومدو گؤزون، قیامته قویدو قالا تویون.
بحرهزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
مفعول، مفاعیل، مفاعیل، فعولن
(م.)255، (ﻫ.)223
کؤنلوم دوتولوبدور، بیری یوخ دیل بیلن اولسون،
آچ بو قاپینی، منزله شاید گلهن اولسون!
بس آغلادیم، اولدو جیگریم قان یئتیر الله،
بیر کس گؤزومون یاشینی اوزدن سیلن اولسون.
یولداش منه چوخدور دولانیم عالمی شاید،
بیر کیمسه تاپیم دردیمه درمان قیلان اولسون.
بحر مجتث مثمن خبون اصلم
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)269، (ﻫ.)222
کیشی، عیالینی ائودن چیخا، گرهک وورسون،
اوشاق اگر سؤزه باخماز، قولاغینی بورسون.
خبرده وار کی:« ائشیکدن گلنده اؤز ائوینه،
خبر وئره اولا داخیل، اقلاً اؤسگورسون!»
یولا گئدنده گؤتوردو ایتی، آتی میندی،
ایتی مرسلییه آتی یاواش ـ یاواش سورسون.
بحر مجتث مثمن مخبون اصلم
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)240، (ﻫ.)211
خدا بیلیر کی من ای دوست! بیوفا دؤگولم،
یوخوم خیلاف و خطا، دوست بیصفا دؤگولم.
وفا و مئهر اگر اؤزگهلرده آز تاپیلیر،
من اؤزگهلر کیمی بیمئهر و بیوفا دؤگولم.
دیمهم جفا ائیلهمه من جفایه تابیم وار،
ولی بو قدرده مستوجب جفا دؤگولم.
بحر مجتث مثمن مخبون اصلم
مفاعلن، فعلاتن، مفاعلن، فعلن
(م.)231، (ﻫ.)213
1 سنین یولوندا من ای دوست! جانیمی اوزدوم،
نه قدر جؤور و جفا ائیلهدین منه، دؤزدوم.
اورهکدن اؤزگهلرین مئهرینی یودوم قیلدیم،
سنه محبتیمی صاف سو کیمی سوزدوم.
دیدیم مگر دوتا بیر گون عنایتین الیمی،
بیلیب بو اولمییاجاقدیر، اومیدیمی اوزدوم.
بحر مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
مفعول، فاعلات، مفاعیل، فاعلن
(م.)253، (ﻫ.)208
1 فصل گول اولدو شیشهلره دور گولآب قیل،
گل ای گؤزهل! داوام یوخو، سن شتاب قیل.
سو، بیلمیسن سوسوزلارا وئرمک ثوابدیر،
گر ایستهرن ثواب قیلان، دور ثواب قیل.
بو انس و حال حلقهسینه سیغماز اؤزگهلر،
گر غیر دوست ایستیه گلسین، جاواب قیل!
بحر متقارب مثمن محذوف
فعولن، فعولن، فعولن، فعل
(م.)256، (ﻫ.)207
1 کؤنول! آغلاما، آغلاما، گولگیلن، گول!
باهار اولدو، گلدی گنه گولشنه گول.
باهارین یئلی روحومو قیلدی تازا،
چکاوک سسی طبعیمی ائتدی شنگول.
دئگیل عقلدن توبه، گول موسمینده،
هانی ساقیِ شوخ و شیرین شمایل؟
دور ای عارضی لاله، قدّی صنوبر،
گل ای آغزی گول قونچاسی، زولفو سونبول.
1 هر قیش دالیجا یاز گلیر هر گئجه گونوز،
ایمدی کی گون باتیب قارالیقدیر تلسمهیوز.
لقمان بویوردو:«ـ چؤلده ایتیردیز یولو گئجه،
مالدان ائنیب، ائدیز اوتوراق تا اولا گونوز.»
چوخلار گومان ائدیبله یالان دانی دوغرویا،
قوش بس کی قیشقیریر، هله یئرسیز اوخور خروس.
هر کیم بو گون دیییر کی منم صاحب زمان،
آللانماییز، زمان ظهور اولماییب هنوز.
5 میرزا رضانین اوغلو دیییرلر امامدیر،
بو سؤزلری آدام ائشیدهنده اولور قودوز.
گر بو دلی، امام اولا، پس من پیمبرم،
گر بو پیمبر اولسا، منم یوخسا هورموز.
بو فیرقهیه پیمبر اولاندا بئله بیزوو،
دان ائتمه اولسا بعضیلره گر خدا، اؤکوز!
یول منزله اودور کی پیمبر وئریب نیشان،
خوش حالینا او کیم بو یولو دوتدو گئتدی دوز.
حق جد و جهد ائیلییهنه گؤستریر یولو،
اوز غیر حققه، قویما سنه حق گتیرسین اوز.
10 حاجت آپارما بندهیه مخلوقا تیکمه گوز،
دان اؤزگهسی اولا هر کیم، اومیدین اوز!
محض بهانه خلقه اوخور وعظ هیدهجی،
حق بندهسین بهشته آپارماز بهانهسوز.
1 واریم خیال گر ای دوست! اولسا بو قیش یاز،
سنین هوایه گنه قوش کیمی ائدهم پرواز.
کؤنول همیشه چکهر حسرتین گنه گلهسن،
نئجه ائدهر قازالاق آرزو یئتیشسین یاز.
بو گون بئله بو غریبی سیخیبدیر آیریلیغین،
بو قسم ایله دمیری باور ائتمه سیخسین گاز.
گؤزوم یولوندا قالیب تا هاچاغ گلیر پئیغام،
قولاق دوتوب قاپییا تا هاچاغ یئتهر آواز.
5 سنین سوراغیوا ائودن چیخیم چؤله کم ـ کم،
نهدیر علاج دوتوب بو یولو گئدیم آزـ آز.
سنه یئتهر ائدهسن ناز، ای عرب بالاسی!
بو گون مسلّم اولوبدور سنه عراق و حجاز.
منم کی دؤنمهدی بیر یول مورادیما ایام،
منم کی اولمادی بیر گون فلک منیملن ساز.
منی بو شهرده بیر آلاگوز شکار ائتدی،
نئجه گؤگرچینی گؤیده شیکار ائدهر شهباز؟
دوگون ـ دوگون تئلی هر یان اوزونده کسمهلری،
ائدیب ولایت تهرانی خطّهی اهواز.
10 اولار کی وصف ائلهییبلر صفادا شیرازی،
منه گومان یوخو ترجیح هیدهجه شیراز.
1 سیز باخین بخته هر اول کس بیزه همسایه گلیر،
بیزه بیر آغری اولور، درد و غمه مایه گلیر.
قونشودان قونشویا گر آش گئدهر قورما گئدهر،
بو بیزیک باشیمیزا داش گلیر و قایه گلیر.
گر بو معلوم اولوب: گوندن ایشیق آیه یئتهر،
ناتی آیدان دوتولور، گون اوزونه سایه گلیر.
هیدهجی هیچ دانیشما! ائله اؤز پاییوه شوکر،
دؤز اگر باشیوا گؤیدن کجک و پایه گلیر.
5 گر الیندن دوتا، یئردن گؤیه آسان آپاریر،
اول کی گؤیدن یئره شأنینده اونون آیه گلیر.
1 بو روزگار گئچهر، یاخشی روزگار گلهر،
کؤنول داریخما، غم ائتمه کی غمگوسار گلهر.
دومان دوتوب یئر اوزون، گر یاغار هوادان قار،
گئچهر گئدهر بو سویوق قیش، گنه بهار گلهر.
اگر او چاغ کی سفر ائتدی یار، گئتدی بخت،
خوش اول گونه قاییدار بختیلن او یار گلهر.
گئجهـگونوز چکیرم آه، تیکمیشم یولا گؤز،
گؤروم هاچاغ گنه اول یار گولعیذار گلهر.
5 سولوب جوانلیغیمین رنگی، باش و قاش آغاریب،
بلی بهار بیتهر لاله، قیشدا قار گلهر.
1 ای کؤنول! گل سن بو یار بیوفادان ال گؤتور،
قوی سنی بو درد اؤلدورسون، دوادان ال گؤتور.
یار و یولداشدان اومید اوز، قوم و قارداش ایستهمه!
یومگیلن بیگانهدن گؤز، آشینادان ال گؤتور.
اوخشادین گول اوزلری، اوگدون بو قارا گؤزلری،
حاصیلی نولدو؟ هوس بسدیر، هوادان ال گؤتور.
فیتنهدیر عشق مجازی، فیتنهدن قورخماق گرهک،
عشق نفسانی خطادیر، بو خطادان ال گؤتور.
5 ای منی گؤزدن سالان مئهر و وفاسیز سؤودوگوم!
گر یوخون مئهر و وفا، باری جفادان ال گؤتور.
1 بهار عؤمر خزان اولدو یاغدی باشیما قار،
بو گون گول اوزلری سؤومک اولوب منیمچون عار.
منه دیییرلر قوجالدین، جاوانلیق ائتمه! ولی،
او زاد کیم اولدو طبیعی، نئجه زوال تاپار؟
من ائیلهرم بو محبت اوتون اورهکده خموش،
اگر حرارتی زایل ائده اؤزوندن نار.
محبت اهلی ملام و مذمّته باخماز،
بو سؤزلره قولاق آسماز اگر حقیقتی وار.
5 من اول کسم کی هوا و هوسله مشهورام،
او سرخوشام کی آدیم عشقیلن اولوبدور جار.
1 بو گون اذیت یار و مذمّت اغیار،
خدا بیلیر کی منی عؤمردن ائدیب بیزار.
منه بو عقل اذیت ائدیر، دور، ای ساقی!
گتیر پیاله، آپار عقلی، جانیمی قورتار.
بنای عؤمرومو بیر جام ایلن ائله ویران.
دؤگول بو عؤمر مگر مایهی غم و آزار؟
قیتیب نئجه دؤوهنین چگنینی یوک آلتیندا؟
سیخار، سیخیب منی بو روزگار ناهنجار.
5 گول اوزون ائشیگه آتدی پردهدن، ای وای!
ائویم ییخیلدی کی بوندان سورا ایشیمدیر زار.
1 ائشیتمیشم ایکی زاد وار گتیرمک اولماز تاب:
بیری فراق احبّا، ایکینجی فقد شباب.
بو گون مجالی غنیمت بیل ای جوان! قالماز،
همیشه عؤمر گولوستانی خرم و شاداب.
خدا بو عالمی اسباب عالمی یارادیب،
گرهکدیر آدمه مطلوبه یئتمهگه اسباب.
قیلیب مشیّتی محتاج خلقی بیرـ بیرینه،
دؤگول گزاف، بیلیر حکمتین اولوالالباب.
5 پیاده گئتمهگه یولداش اگر یوخون طاقت!
یوبانما، وقت گئچیب، بیر اولاغ اؤزونچون تاب.
1 صوفی بویوردو سئیر و سفردیر غمه علاج،
گئیدیم چاریق آیاغیما، آلدیم اله آغاج.
یئر قالمادی کی گئتمهییب اوردا دوتوم سوراغ،
بیر کس تاپیم مگر کیم ائده دردیمه علاج.
بیلمیش قامی کی یاخشی غذادیر سکنجبین،
اما نه فایده کی سلامت دؤگول مزاج.
من بو یوغون آغاجی نئجه ائیلهییم قوجاق؟
من بو اوزون طنابی نئجه ائیلهییم قولاج؟
5 ائیله اورهکده نقش گول اوزلر محبتین،
تاپماز بو مملکتده گوموش سیکّهسیز رواج.
گل منی الله اؤزون خدایا باغیشلا،
فخر رُسل، ختم انبیایا باغیشلا.
حقِّ علی ولیّ و وصیِّ رسولا،
فاطمه(س)نین چکدیگی جفایا باغیشلا.
سبط پیمبر حسن(ع)، ایکینجی اماما،
قارداشی، مظلومِ کربلایا باغیشلا.
سید سجاد(ع) و اوغلو باقر(ع) علمه،
صادقِ(ع) اولادِ مصطفایا باغیشلا.
5 موسیِ کاظم (ع) چکهن بلایا منی گئچ،
اوغلو اونون حضرت رضایا(ع) باغیشلا.
6- زاهید
زاهید سؤزونو، هیدهجی منفی بیر کوت بئیین، گئج باشا دوشن و ظاهیرساز بیر تیپ آنلامیندا ایشلهدیر. زاهید چالیشیر ریاضت ایله مقصده چاتسین ولاکین اونون گؤروشلری دار و یوللاری محدود و فئیضی اولمایان مسیردیر، اودور کی ملامته شایان اولوبدور. زاهید ده اورهک یوخدور.
دیییر زاهید ائتمز منیمچون تفاوت،
قیاقوی غاز ایله آواز بولبول.
بو حیوانا آدم دیییرلر، منه دیو،
بو نادانا عاقیل دیییرلر، منه خول!
(8/11-2)
زاهید دانیشاندا، دانلامازدیم،
سولدان اگر آنلاسایدی ساغی.
(77/1-6)
دیییرلر زاهید سالوسا خلق ساده و صاف،
منیم کیمی رند و زیرک و قلاش.
(18/4-1)
ائوین دلینمهیه زاهید منی اوچاغ دانلا،
گؤرهن بو سادهلری باده وئرمییهن ایمان.
(27/8-1)
حکیم هیدهجینین شعرلری عمومیتله فلسفی ماهیت داشیییر. بـوتون دیوانیندا فلسفی ماهیت داشیمایان بیر بئیت بئله تاپیلماز. اصلینده تأکید ائتمهلیییک کی او، شعرده ده اؤزونو بیر فلسفه مدرّسی و معلمّی کیمی گؤرور و سانکی طلبهلرینه درس دئمک اوچون الینه قلم آلمیشدیر.
بیز اونون دیوانینی واراقلارکن، متنینده شایع اولان بعضی مضمونلاری قیسسا آچیقلامادان سونرا، میثاللار آشاغیدا سیرالاییریق.
1- وارلیق(= وجود)
وجود اصلدیر. بوتون وارلیقلارین قایناغیدیر، محض خئیردیر. شخصی و ذاتی وحدت ایله واحیددیر و بوتون شرطلردن اوزاق و بوتون قئیدلردن مطلقدیر. بو وجود، «حق» آدلانیر، صرف، خالیص و واجیبدیر. یعنی یالنیز بیر وارلیق واردیر کی او بیر «شاهید رعنا»دیر، «حق»دیر:
ـ لاوُجودَ وَ لا مُوجُودَ إلا الحَقْ.
ـ وَ لَیْسَ وُجُودٌ إلا الوُجُودَ الحَقْ.
ـ وَ الوُجوُدُ الحَقّ ُعَیْنُ الأشْیَاء.
هیدهجی دئییر کی حققین صیفتلری اونون ذاتیندان ناشیدیر، یعنی ظاهیردهدیر، باطینده دهگیلدیر.
10 ـ دیوان اشعارفارسی
هیدهجی فارسجا شعر دیوانی واردیر. بو دیواندان بعضی سئچمهلر ﻫ. و م. نشرینه داخیل ائدیلمیشدیر. علی اکبر ولایتینین دئدیگینه گؤره، شاعیرین دیوانیندان بیر الیازما اونون یانیندادیر.20 ؟
11 ـ ایتمیش دیوان
هیدهجینین اؤزونون دئدیگینه استناد ائدهرک، اونون مکمل بیر دیوانینین «جبل حمرین» اوغرولاری طرفیندن چالیندیغینی بیلریک. بونو، تاریخچیلر ایتمیش دیوان(= دیوان مفقود) آدلاندیرمیشلار.
12 ـ دیوان اشعار ترکی
هیدهجینین تورکجه شعر دیوانینی آشاغیداکی ترتیب ایله نظمه سالدیق:
14 قصیده 34 غزل 3 قطعه
23 بندلیک 1 مربع
2 تخمیس
1 ترجیعبند
3 ترکیببند
12 مثنوی
2 دانیشیق
1 ملمّع
بوردا شعرلری بؤلوملر و دیلیملرده توپلادیق، بئیتلریده ساییلار ایله مشخص ائتدیک. میثال اوچون 11/8-1 اشارهتی بیرینجی بؤلومـ (= قصیده)ون 8- نجی قصیدهسینین 11- نجی بئیتینه اشارهدیر.
6 ـ دانشنامه
2800 بئیت اولاراق متقارب بحرینده فارسجا یازیلان بو مثنوی، عقیدهتی ـ فلسفی بیر منظومهدیر. فلسفه، کلام و عرفانی بحثلر آراسیندان، ان یوکسک معنالی بحثلری سئچن هیدهجی، منظومهده جوره ـ جوره عقیدتی فیرقهلر و توپلوملارین فلسفی گؤروشلریندن دانیشاراق، قبول ائتدیگی هر بیر عقیده و نظری، جسارت ایله تأیید ائدیر و فلسفی مناقشهلره سون قویماق ایستهییر. میثال اوچون وارلیق اؤزوللوگو(= اصالت وجود) بحثینده، اؤزهک اؤزوللوگو(= اصالت ماهیت)نو ردّ ائدیر و بو بحثده، شیخشهابالدین سهروردینین گؤروشونو نقل ائدهرک، اونو رد ائدیب نزاکتله، دئییر:
بدان، هست بود است و " گوهر" نمود،
چو رنگی است " گوهر" ، به رخسارِ " بود"ـ
اگر چند فرمود شیخ شهاب،
که:« گوهر چو آب است و هستی سراب »،
ولی، رای این مرد بسیاردان،
نباشد پسندیده نزد مهان.
یوخاریداکی بئیتلرده هیدهجینین « گوهر»دن قصدی اؤزهک (= ماهیت)دیر و دئییر کی اؤزهک اؤزوللوگونه اینانج، بیر جوره دؤنگو(= دَوْر) ساییلیر:
1 ـ شرح منظومه
حکیم هیدهجینین «دانشنامه و دیوان»ینا اؤن سؤز یازان غلامحسین رضانژد، ادعا ائدیرکی منظومهیه یازیلان بوتون شرح و تعلیقهلری اوخوموش و نتیجه آلمیشدیر کی:
« حکیم هیدهجینین تعلیقات و حاشیهلری، هم ان جامع و همده ان ایجازلی یازیلاردیر، بئله کی اوندا بیر کلمهدن، بیر نئچه صحیفهیه قدهر شرح و تعلیقهیه راست گلمک اولار. حکیم هیدهجی، بوعلینین شفا، اشارات و تنبیهات و باشقا اثرلری و ملاصدرانین اسفار کیتابینا مسلط ایدی و حکیم سبزوارینین شاگردی حاج میرزاحسن واسیطهسی ایله اونا یاخین ساییلیرمیش، و منظومه بحثلرینی اوندان دینلهدیگی اوچون، ان گؤزهل و ان جامع تعلیقه یازا بیلمیشدیر و اؤز تعلیقهسینده و فیلسوفلار و متکلملرین ان اینجه بحثلر و تقریرلریندن یارارلانمیش و هر تعلیقه و حاشیهده لازم اولان آچیقلامالاری گتیرمیشدیر. باشقا گؤردوگوم حاشیهلر صاحیبلری، آز ـ چوخ موضوعدان قیراغا چیخیب سؤزو یئرسیز اوزالتمیشلاردیر.» 1
حکیم هیدهجینین منظومهیه یازدیغی شرح، اصلینده ایکی بؤلمهدن عیبارتدیر:
«1. حاشیه لئالی منتظمه و شرح منظومهی منطق،
2. تعلیقهی غرور الفراید.
هر ایکی بؤلمه تهراندا 1344 هـ . ایلینده نشر ائدیلمیشدیر. همین نشر 1404 ﻫ. (1363 ش.) ایلینده و بیر داها 1365 ش. ایلنده یئنهده تهراندا چاپ ائدیلمیشدیر.»2
حکیم هیدهجی فارس ادبیاتی ایله دریندن تانیش ایدی. فارسجا یازان شاعیرلر آراسیندان فردوسی، نظامی، و حافیظه داها چوخ اعتنا ائتمیش و اثرلریندن نمونهلر آلمیشدیر.
1- هیدهجی و فردوسی
حکیم هیدهجی، فردوسییه بیر ناغیلچی کیمی باخیر و طنز ایله اونا گاه «دانشپژوه» دا دئییر. فارسجا شعرلرینده بیر یئرده «قادین» حاققیندا سمبولیک سؤزلر دانیشارکن، منفی قادین تیپینی یادا سالیب یازیر:
«از این دیوساران بد کیش و راه،
به یزدان همی برد باید پناه،
که او خود کند چارهی این گروه،
چنین گوید آن مرد دانشپژوه:
«زن و اژدها هر دو در خاک به!
جهان پاک از این هر دو ناپاک به!»
5 ـ ذکری اردبیلی
اردبیل شهری آذربایجانین اساس مدنیت، شعر و سیاست اوجاغی ساییلیر. بو شههردن ظهور ائدهن شیخ صفیالدین اردبیلی، اصلینده تورکجه شعر یازماقلا تاریخیمیزده بیر مکتب یاراتمیشدیر. نثر و شعر تاریخیمیزین صفویه مکتبی، اعتنایا شایان بیر ادبیات مجموعهسی ساییلا بیلیر. بو شاعیرلردن بیری، حکیم هیدهجی چاغیندا یاشایان ذکری اردبیلیدیر.
ذکری، هیدهجی کیمی عرفان و فلسفه مئیدانلارینین شاعیریدیر:
خیالِ وصلِ روخون سالدی بیر خیاله منی،
محالدیر یئتیره بختِ بد وصاله منی.
طلوع گاه تعشّقده آفتابام، حئیف،
یئیتردی فورقت مئهر روخون زواله منی.
سپهر عشقده پَرتؤولو بدر کامیل ایدیم،
غمین اریتدی، شبیه ائتدی بیر هیلاله منی.
قدیم خمیدهلهنیب چنگ تک قراغیندا،
بو قدر سالما گیلن ضرب گوشماله منی.
وصال، ذکری میسّر دهگیل اگرچی سالیب،
خیال خام بو اندیشهی محاله منی.
هیدهجی چاغی، یعنی هیجری 13ـ نجی یوز ایل، ایران تورک ادبیاتینین جانلانما چاغلاریندان بیری ساییلیر. بیر طرفدن ایراندا گئدهن سیاسی ـ اجتماعی چالخانتیلار و باشقا طرفدن ادبی قالخینمالار، هم تورکجه و هم فارسجا یازان قلم صاحیبلرینی تأثیر دایرهسی آلتینا آلمیشدیر. بو چاغدا شعرین بوتون نوعلاری و همده یئنی تیپلی منظومهلر مئیدانا گلمیشدیر.
هیجری 13 ـ نجی عصرده تورکجه یازان شاعیرلریمیزین یارادیجیلیقلاریندا غزل شعر نوعو اساس یئر توتموشدور. غزلین نسیمی، شاه ختایی، فوضولی، قوسی تبریزی و صائب تبریزی کیمی بؤیوک اوستادلاری اولموشدور و بو عصرده غزل یازما ایشینی سید ابوالقاسیم نباتی، محمد باقر خلخالی، ذکری اردبیلی، عندلیب قاراجاداغی، مهدی شکوهی مراغهای، ابوالحسن راجی، میرزا علی لعلی، میرزا رضا صراف، محمد امین دلسوز و ملامحمد هیدهجی دوام ائتمیشلردیر.
1 ـ محمدباقرخلخالی
ملامحمدباقرخلخالی، حکیم هیدهجی کیمی شیعه روحانیلیگینه منسوبدور. اونون ادبیاتا بؤیوک خیدمتی «ثعلبیه» و یا «تولکو ناغیلی» مثنویسینی قوشماسیدیر. بو مثنوی آذربایجاندا چوخ اوخونان شعر کیتابلاریندان ساییلیر و دفعهلر نشر اولوبدور. خلخالی اثرینده خلقه خیطاب یازیبدیر:
عوام النّاسه یازدیم بو کیتابی،
موجّه اونلارا قیلدیم خیطابی.
اثرده شاعیر درین دوشونجهلری ساده بیر دیل ایله تولکو ناغیلی ایچینده نظمه چکیب، اوخوجویا راحتجاسینا چاتدیرا بیلیر.
خلخالینین حکیم هیدهجی ایله اورتاق نقطهلریندن بیریسی، هر ایکیسینین روحانی اولماسی و ایکینجیسی اونلارین تورکجهمیزه رغبت گؤستریب، قیمتلی اثرلر یاراتمالاریدیر.
7- حكیم هیدهجی و ملارجبعلی تبریزی
ملارجبعلی تبریزی، صفوی شاهی ایكینجی شاه عباس زامانیندا یاشاییردی.
اونون فلسفی دوشونجهسی، اشراقی فلسفی دوشونجهنین تام قارشیسیندا دوروردو. گرچه اونو تام مشایی فیلسوف آدلاندیرماقدا سهودیر، ولاكین دئمك لازمدیر كی او، واجب وارلیغی(= واجب الوجود)، اولاسی وارلیقدان(= ممکن الوجود) تام قیراقدا حساب ائدیردی. اؤزونون مهم اثری اثبات وجود كیتابیندا، وارلیغین اؤزهگهیه باغلیلیغیندا، آنلام و معنوی اورتاقلیغی نفی ائدیر و یارادان ایله یارانانین وارلیغی حاققیندا بنزهرلیك گؤرمور، و یالنیز بورادا لفظی اورتاقلیغا قائل اولدوغونو بیلدیریر و مطلق وارلیغی خیال موضوعو حساب ائتمیر و اوندان سونراكی بوتون وارلیق و كائناتی اولاسی(= ممکن) ساییر.6
هیدهجی ایسه، ملارجبعلی تبریزییه جواب اولاراق «وارلیق گئرچگی مرتبهلری»(= مراتب حقیقت وجود) عنوانی ایله یازدیغی بیر شعرده، دئییر كی بوتون وارلیق و كائنات، اصلینده مطلق وارلیغین جیلوهسی كیمی دیر، سانكی او، اؤز زولفونه شانه چكیب چوغونلوق (=كثرات) وارلیغینی ایجاد ائتمیشدیر. پردهدن چیخیب ظهور ائدیب، دونیالاری یارادان مطلق وارلیق بیرداها پرده دالینا گئدرسه، هرنهیی اؤزونده یوخ (= فانی) ائدهجكدیر:
ائتمهمیش اول شاهد رعنا بزك،
پردهنی سالمیشدی، اوتورموشدو تك.
مطلعی مثنویده هیدهجی، ملارجبعلی تبریزینین اؤز جملهلریندن استفاده ائدیب، فلسفهنین ایكی سول و ساغ قانادلارینی بیری- بیرینه یاخینلاشدیرماغادا چالیشیر:
1- گیریش
«بیلگی» یا علم، دونیانی و اینسانی بیلمك و تانیماق آنلامیندادیر ولاكین «فلسفه» علم سئوگیسی معناسی وئریر. بو سئوگی بشر ذاتیندا گیزلیدیر و اونون قایناغی ایسه یارادیلیش قارشیسیندا بشرین حئیرته دوشمهسیدیر.
فلسفه (philosophia)، بیلیملرین بوتون ساحهلری و دونیانین عمومی قانونلارینی آراشدیریب مطالیعه ائدهر. فیلسوف یا حكیم هر خصوصدا، دونیا و طبیعت حاققینداكی علملره دایانان بیر آراشدیریجیدیر. بیر فلسفهچی، هر علمه و بیلیمه یاخینلاشمالی و او بیلیمین قانونلاری ایله تانیش اولمالیدیر. فلسفهیه یئیهلنن بیر بیلگین، دونیا گؤروشو (یعنی:فلسفه) صاحیبی اولا بیلر1.
حكیم هیدهجی، آذربایجان فلسفه تاریخینین آلتون صحیفهلرینی آچان آدلیم بیر فیلسوف كیمی اؤزونه یئر آچا بیلمیشدیر و قیزیل فلسفه زنجیرینین قیمتلی و دهگرلی بیر حلقهسینی تشكیل ائتمیشدیر.
2- فلسفه قوللاری
تاریخ بویونجا آذربایجان اسلامی فلسفه تاریخینده، ایكی اساسی قول انكشاف ائتمیشدیر:
1-2-3 بیرینجی قول، مشّائیه قولو آدلانیر. فلسفه تاریخینده ارسطو (322-384م.ق) آردینجا گئدنلره مشائیلر دئییلمیشدیر. بودا، اونا گؤرهدیر کی ارسطو، اؤز شاگیردلرینه، یول گئده – گئده درس دئیرمیش:
6 ـ تحصیلاتی
حکیم هیدهجی ایلک تحصیلینی هیدهج قریهسینده و چوخ گومان کی آتاسی یانیندا آلمیشدیر. اؤزونون دئدیگی کیمی، بو قریهده واقع اولان مدرسهده درس اوخوموشدور. سونرا قزوین شهرینه گئتمیش اورادا صرف، نحو، منطق، معانی و بیان اوخوموشدور.
قزوین شهرینه کؤچدوگو زامان 25 یاشیندا ایمیش. اورادا 4 ـ 5 ایل حسنخان ـ حسینخان مدرسهسینده اقامت و تحصیل ائتمیشدیر. بعضی قئیدلره گؤره قزوین علمیه حوزهسینده سیدعلی خوئینینین شاگیردی اولموشدور و عقلی علملر و فلسفهیه ماراغی ایسه اونون تأثیری آلتیندا الده ائتمیشدیر.
سونرا تهرانا کؤچموش، حسین سبزواری و ابوالحسن جیلوه یانیندا تحصیلینه دوام ائتمیشدیر.
میرزا حسین سبزواری تهراندا «عبداللهخان» مدرسهسینده ساکن ایدی. او، کلام و حکمت ایله بیرلیکده ریاضیات علملرینی ده همین مدرسهده تدریس ائدیرمیش. حکیم هیدهجی، اونو حاجی ملاهادی سبزوارینین ان یئتگین و بیلگین شاگیردی آدلاندیریر، کلام و ریاضیات علملرینه اونون یانیندا یئیهلنمهسینه فخر ائدیر.
تهراندا، اونون ایکینجی اوستادی سیدابوالحسن جیلوه، دارالشفا مدرسهسینده ادبی علملر و حکمت تدریس ائدیرمیش.
بئلهلیکله حکیم هیدهجی اون ایله یاخین تهراندا «عبداللهخان» و «دارالشفا» مدرسهلرینده تحصیل آلدیقدان سونرا، عتبات و مشهده گئتمیش، مکهیه مشرف اولموشدور. هر یئرده ایسه نقلی و عقلی علملری تحصیل ائتمهگه ماراق و مئیل گؤسترمیشدیر:
1 ـ هیدهجینین یازدیغی اؤز کئچمیشی
حکیم ملامحمد هیدهجی یازدیغی و نشر ائتدیگی شرح منظومه کیتابینین سونوندا، اؤز کئچمیشینی قیسا اولاراق بئله یازمیشدیر:
« باری من بنده حاجی ملامحمد پسر حاج معصومعلی هیدهجی، آغاز شباب در مدرسهی واقعه در قریهی مزبوره و چندگاهی در دارالسلطنهی قزوین به آموختن علوم رسمیه مانند نحو و صرف و منطق و معانی و بیان اشتغال داشته[ام.]، از آن پس در دارالخلافهی تهران از بهشتی روان جناب آقای آقا میرزا حسین سبزواری، که از سرآمد شاگردان دانشور یگانه و آموزگار فرزانه حاج ملاهادی سبزواری ـ علیهما رحمة الله الباری ـ بود، بهری از علوم کلامیه و رسوم ریاضیه استفاضه نموده، در محضر حکیم بارع، و متأله شامخ، آقامیرزا ابوالحسن متخلص به جلوه ـ قدّس سره ـ اخذ معارف حقه و تحصیل فنون حکمیه کرده و سایر علوم را از فقه و اصول و حدیث از هر کدام به لیاقت و مناسبت استعداد از مظان خود استفاده نموده[ام.] مدت بیست و پنج سال است در مدرسهی منیریه واقعه در جنب معصومزاده سید ناصرالدین به عنوان تدریس معقول، به درس و بحث با طلاب مشغولم، الفتی با مردم و کلفتی با کس ندارم. شعر:
من مونسی گزیدهام از بهر خود مرا،
یک لحظه بر مفارقتش صبر و تاب نیست.
خوشرو و نغزگو، ادبآموزِ نکتهدان،
هرگز نیاورد سخنی کان صواب نیست.
گوینده بیزبان و سراینده بیصدا،
رأیش به قیل و قال و سؤال و جواب نیست.
بیهیچ کلفتی نبود الفتی، ولی،
زین دوست زحمتی به من از هیچ باب نیست.
قلیان نمیکشد، نخورد چای و حاجتش،
بر فرش، متکّا و طعام و شراب نیست.
بیهوده خواهشی نکند، خشم ناورد،
چون دید بر مراد خودش کامیاب نیست.
این همدم عزیز که شد وصف او بیان،
هر کس شنید، گفت که این جز کتاب نیست.
آنان که عاقلند، ملامت نمیکنندـ
برمن، مگر کسی که سرش در حساب نیست.
وز صحبت خسان که عذابی است بس الیم،
کو آن ستوده جان که دلش در عذاب نیست.
اتک یازېلار
- محمدعلیمدرس. ریحانة الادب، تبریز، کتاب فروشی خیام، تهران، ج 6.
- الینیزدهکی کتاب، ص 159.
- مجتهدی، مهدی. رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، زرین، ص 305.
- دانشنامه و دیوان حکیم اعظم و شاعر محقق حاج ملامحمد هیدهجی، تبریز، 1317، مقدمه.
- مدرسی، مرتضی. منتخبی از تاریخ فلاسفهی اسلام، تهران، 1353، ص 321 ـ 318. و هم باخېن: مجلهی وحید، سال7، تهران 1348، ش7، ص824.
- شیخ موسی الزنجانی. الفهرست لمشاهیر و علماء زنجان، به کوشش سید حسین جنوی زنجانی، قم، آل عبا، ص 142.
- آذربایجان س س ر علملر آکادمیاسې. جنوبی آذربایجان ادبیاتی آنتالوگیاسی، علم نشریاتی، باکی1981، ص 138.
- نیرومند، کریم. تاریخ پیدایش تصوف و عرفان و سیر تحول و تطور آن، عرفا و حکمای استان زنجان، کتاب فروشی ستاره، زنجان، 1362، ص 233.
- دیوان ترکی حکیم هیدهجی، مقدمه م. کریمی. تهران، اندیشه نو، 1382.
- محمد هیدهجی. رسالهی دخانیه، به اهتمام علی اکبر ولایتی، تهران، وزارت امور خارجه، 1385.
11 ـ محمدرضا کریمی9
1382 ـ نجی ایلده دیوان ترکی حکیم هیدهجی کیتابېنې نشر ائدیب و اۏنا گئنیش مقدمه یازان آقای محمدرضا کریمی دئییر:
« شاعیر جامعهنین بۆتۆن ضعفلرینی شاهدان توتدو، پیس عمللی عالیملره قدهر، درویشلردن، عامی خالقا کیمی تنقید ائدهرک، اۏنلارېن تنبللیک و بیعارچېلېقدا اۏلدوقلارېنې افشا ائدیر و هامېدان باشدا شاها ساری چېغېرېر:
اگر شاه را عار بودی کمی،
نه جستی تنآسانی و خرمی.
اۏ بیری صنیفلریده بئله افشا ائدیر:
ز آیین یزدان فروشسته دست،
زن و مرد، پیر و جوان هر که هست.
در این روزگاری که من آمدم،
چه بد روزگار است، آمد بدم.
نه یک رهنمایی است آید به کار،
نه دانشوری کارد از پای خار.
نه یک پیر راهی که پیری کند،
ز افتادگان دستگیری کند،
شبانی ندارد مگر این رمه؟
جهانی است بر کام گرگان همه.
9 ـ عزیز محسنی
عزیز محسنی، 1374، نجو ایلده آذربایجان ادبیات تاریخیندن قېزېل یارپاقلار عنوانلې کیتاب نشر ائتمیشدیر. بو کیتابدا نسیمی، فۆضولی، هیدهجی، خلخالی، نباتی، صراف و معجز شبستری حاققېندا مقالهلری واردېر. هیدهجی ایله علاقهدار اۏلان مقالهسینده دئییر:
« حکیم ملامحمد هیدهجی بیر وطنپرور، یورد سئوهن شاعیردیر. اۏ، اؤز آنایوردونو، دۏغما کندینی بۆتۆن وارلېغې ایله سئویر و بۆتۆن حیاتی بۏیو، یئری گلدیکده دۏغولدوغو، بۏی آتدېغې کندین طبیعتینی، اقلیمینی، سرین سولارېنې، اۆرهک آچان منظرهلرینی خاطیرلایېر.
اۏ، سئویملی اؤلکهسیندن، دۏغما کندیندن آیرې دۆشمهڲینه گؤره اۆرهکدن آجېیېر و بؤیۆک بیر نیسگیل ایله بو آیرېلېغې دیله گتیریر:
فغان کی حسرتی قالدې اۆرهکدن هیدهجین اۏل،
سۏیوق بولاقلارې، باشې دومانلې داغلارې.
(14/26-2)
یا خود:
فلک منی آتدېن فراقا هیدهجدن،
قایېتماغا یۆخدور اۏ کنده ایمکانی.
اۏ، دؤنه ـ دؤنه دۏغما کندیندن آیرې دۆشۆب، غۆربت اؤلکهده اسیر بیر حالدا یاشادېغېنې یاندېرېجې و اۆرهک داغلایېجې سؤزلر ایله افاده ائدیر و اۏنو اؤز دیارېندان آیېران شهره لعنت یاغدېرېر [و] نفرین ائدیر:
عجب دۆچار اۏلدوم، اسیر و خوار اۏلدوم،
خدا خراب ائتسین، بو شهر تهرانی.
4 ـ مرتضی مدرسی چهاردهی5
فارس دیلینده یازېلان منتخبی از تاریخ فلاسفهی اسلام آدلې کیتابېن مؤلفی مرتضی مدرسی چهاردهی، اسرار سبزواری و فلسفهی او فصلینده هیدهجیدن سؤز ائدیب یازېر:
« در آخر خیابان خیام آرامگه شریف آقا سید ناصر الدین مزار تهرانیان است، در کنار تربت آن امامزاده، مدرسهای بود مانند مدارس الهیات، گروهی از دانشجویان روحانی در آنجا حجره داشتند، اینک قسمتی از نمونهی غرفهها باقی است، تا سال 1314 خورشیدی مدرس بنام مدرسه، حکیم هیدهجی بود. در آن زمانها، استادِ کتاب شرح منظومهی سبزواری به شمار میرفت.
حاج آخوند ملا محمد هیدهجی در مدت بیست و پنج سال، از بامدادان تا شامگاهان کتاب اسرار سبزواری را برای دوستداران حکمت درس میگفت. مانند سایر مدرسین فلسفه نظریات فلاسفهی یونان و اسلام را تجزیه و تحلیل میکرد، آنگاه شرح منظومه را که خلاصهای است از تألیفات صدرالدین شیرازی، در برابر آن نظریهها میسنجید و به راستی حکیمانه و استادانه میپرداخت. این حکیم و عارف و شاعر پاکدل، زندگانی ساده و بیآلایش علمی و روحانی داشت، دانشمندی وارسته و عارفی صاحب نظر و حال بود، نه هوچیگری سیاسی داشت، نه منافق و دورو بود و نه متملق دوران! عاشق درس و بحث و عبادت پروردگار بود.
چون از تربیت شدگان حاج میرزا حسین سبزواری ( از شاگردان حاج ملاهادی سبزواری) و آقا میرزا ابوالحسن جلوه به شمار میرفت، دانش و فضیلت چنان در وی اثر گذاشت که روز وفات خود را پیشبینی کرد و آن را شب وصال خود دانست. وصیتنامه ای نوشت که خواندنی است.
چه نیکو سروده است مولوی:
خود ز فلک برتریم وز فلک افزونتریم،
زین دو چرا نگذریم منزل ما کبریا است.
عالم خاک از کجا گوهر پاک از کجا،
بر چه فرود آمدیم؟ بار کنیم این چه جا است؟
بخت جوان یار ما، دادن جان کار ما،
قافلهسالار، ما فخر جهان مصطفا است.
(اتک یازیلار بو بؤلومو سونوندادیر)
حکیم ملامحمد هیدهجی حاققېندا یازې یازان تدقیقاتچېلار، گاه اۏنون یازدېغې اؤز کئچمیشدن یارارلانمېش، اۏرادا اۏلان سؤزلری تکرار ائتمیشلر و گاهدا، اثرلرینی و یا دۆشۆنجهلرینی تانېتدېرماغا چالېشمېشلار. لاکین دئمهلییم کی حلهده بو درین دۆشۆنجهلی حکیم و فیلسوف حاققېندا و اۏنون آدېنا لایېق مکمّل بیر اثر نشر ائدیلمهمیشدیر.
هیدهجی اۆچۆن یازې یازان هر کیمسه، چالېشمېش کی اۏنون فلسفه، شعر و سیاست مئیدانلارېندا اۏلان چالېشمالارېنې و مقامېنې آز ـ چۏخ گؤستره بیلسین. گرچی بونلار، هیدهجی اۆچۆن چۏخ آز نظره گلیر، ولاکین یازې یازانلارېن هامېسېنې حؤرمته لایېق آراشدېرماچې کیمی، دهڲرلندیریرم و اۏنلارېن یازېلارېنېن خلاصهلرینی بورادا تقدیم ائدیرم.
1ـ محمد علی مدرس تبریزی1
هیدهجیدن سؤز ائدهن مرحوم محمدعلیمدرس تبریزی دئییر:
« ملامحمد بن معصومعلی ـ هیدهجی زنجانی، از افاضل علمای قرن حاضر چهاردهم هجرت میباشد که در آغاز زندگانی در دیه هیدهج و چندی در قزوین به تحصیل علم و ادب پرداخت، بعد از تکمیل مقدمات لازمه در ادبیات معموله، در تهران فقه و اصول و حدیث را از اکابر وقت و کلام و ریاضیات را نیز از میرزا حسین سبزواری ( که سرآمد تلامذهی حاج ملاهادی سبزواری بوده) خواند، مدتی هم در حوزهی میرزای جلوهی سابق الذکر به تحصیل و تکمیل معارف حقّه و فنون حکمیّه پرداخت، پس به عتبات رفت؛ علاوه بر فقه و اصول، به تحصیل معقول نیز اشتغال یافت، اخیراً به تهران مراجعت کرده و به تصفیهی باطن و تدریس معقول مشغول شد و به هر دو زبان فارسی [و] ترکی شعر خوب میگفت، نخست به مغنی تخلّص مینموده و اخیراً به هیدهجی تبدیل داد و از او است:
آخوند حکیم ملامحمدهیدهجی یکی از شاعران اندیشمند و بلندآوازهی منسوب به روحانیت معظم شیعه است که بیشترین آثار منظوم خود را به زبان ترکی آذربایجانی سروده است. وی به آثار حکمی و فلسفی اسلامی تسلطی کامل داشت و جامعترین تعلیق و حواشی را بر منظومهی حاج ملاهادی سبزواری نگاشته است. وی استاد بیشترین استادان فلسفه در قرن گذشته بوده و سالها «منظومه» و «اسفار» تدریس کرده است.
دیوان اشعار ترکی وی که اینک با اندک تحشیه و مقدمهای تقدیم علاقهمندان میشود دارای انواع شعری زیر است:
14قصیده، 24غزل، 3قطعه، 1مربع 23بندی، 2تخمیس، 1ترجیعبند، 3ترکیببند، 12مثنوی، 2مناظره و 1ملمّع.
در همهی مراحل تدوین این مجموعهی گرانجای، ازمیان دانشجویان زنگانیام سرکار خانم منیژه شیرمحمدی پیوسته همراه و یاور من بودند و سرکار خانم شریفه جعفری انتشار نفیس آن را بر عهده گرفتند و هر دو مرا ممنون خود ساختند.
با توجه به این که همهی آفرینش شعری حکیم هیدهجی صبغهی حکمی و فلسفی دارد، تا آنجا که توانستیم برخی توضیحات و فهارس مختلف بر متن افزودیم تا شاید خوانندگان و شارحان اشعار را مفید افتد. ولی اذغان میکنیم که مقدمه و تحشیهی ما، هنوز برای درک معانی عمیق این دیوان کافی نیست. و شاید بتوان این همه را اظهار ادب متلمذانه در پیشگاه این حکیم شمرد.
در متن کتاب چند بیت به ناگزیر حذف کردم و نقطهچین گذاشتم. این عمل را به علت التزام به اجرای شرط و ابلاغ « ادارهی بررسی کتاب» جهت اخذ مجوز مرتکب شدم.
از خدا جوییم توفیق ادب.
دکتر ح.م. صدیق
تهران آبان 1387
ara_Arab kas_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab kas_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab urd_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab kas_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab ara_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab ara_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab ara_Arab ara_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab kas_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab kas_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab ara_Arab kas_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab ara_Arab ara_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab ara_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab knc_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab kas_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab knc_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab ara_Arab urd_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab ara_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab ara_Arab ara_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab ara_Arab ara_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab urd_Arab ara_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab kas_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab urd_Arab snd_Arab urd_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab pes_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab prs_Arab kas_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab ace_Arab pes_Arab