چیمخیرماق و بنزرلری-2
اوستهکی اؤرنکلری اردال'ین چالیشماسیندان(7-466.صص) آلدیم. او چالیشمادا، ـقیـ اکی ایله قورولان فعللر ده سیرالانیبدیر.
اوقیماق(oqımaq):"چاغیرماق، اوخوماق". فارسجا خواندن ایله عربجه قرأ/یقرأ فعللریله توتوشدورمالیدیر. او فعللرده اصلینده "چاغیرماق، دئمک" آنلامیندایمیشلار[1]. دیوان دا بیر "او"(o?) جاواب اداتی اولاراق گئچر و بو فعلین کؤکونده او سس/سؤز اولمالی دیر.
اوقیماق(oqımaq): اوستهکی فعل کیمی یازیلیب، سؤیلهنیرمیش. آنجاق "قوسماق" دئمکدیر. بوگونکو دیلیمیزده اؤگومک(ögümek)>اؤیومک>اؤوومک(övümek) بو فعلدن گلیشیبدیر.
سوقیماق(suqımaq):اسکی تورکجهده هر یئرده ارنگک(rŋäkä)"بارماق" ایله گلیر و "بارماق شیققلداتماق/قولنجو سیندیرماق" دئمکدیر. اردال'ا گؤره سوق(suq)"اشارت/شهادت بارماغی" ایله ایلگیلی اولاجاقدیر(*suq+qı-).
توقیماق(toqımaq):"وورماق، چارپماق، چالماق". اردال'ا گؤره "توق"(toq) سس تقلیدیندن گلیر. دیوان دا توق توق ائتتی(toq toq étti اؤرنهیی ده وار. توقماق>توخماق آدی دا بو فعلدن گلیر.
اوستهکی اک ایله اورتا تورکجه و یئنی تورکجه ده ده قورولان فعللر وار. بیز بوردا، آذربایجان و آنادولو دا یایقین اؤرنکلری اله آلیریق. آنجاق اؤنجهدن دئمهلییم کی بو اک، اسکی تورکجه ده(و موغولجادا اولان) –rA- اکیندن(چینغیرماق و بنزرلرینده اولان اک)فرقلی دیر. او اک هر یئرده ـقـ/ـگـ/ـنگـ سسلریله گلدییی اوچون بیر بنزرلیک وار اورتادا، آنجاق ایکی اکین آیریشدیقلارینی گؤرمهلیییک. اؤرنکلره گئچهک:
هایخیرماق: اوسته آچیقلاندی.
هیشقیرماق(hışqırmaq):آنادولودا هیچقیرماق(hıçkırmak) اولاراق یایقیندیر. منجه بیر سس تقلیدی اولان هیچ/هیش/ایچ/ایش دان گلیر.
فیشقیرماق(fışqırmaq):"(سو، قان، و بنزری سیویلارین) شدّتله ائشییه آتماق/آتیلماق". سانیرام کتاب الفاء سنگلاخ آدلی یازی دا آچیقلادیم.
فیسقیرماق(fısqırmaq):داها چوخ فیسقیرتماق بیچیمی یایقیندیر. "توستو سالماق،(مزاح یولویلا) سیگار چکمک"آنلامی وار. فیس سس تقلیدیندن گلیر.
چیمخیرماق: اوسته آچیقلادیم. آنادولودا: چمکیرمک
توکورمک(tükürmek): آذربایجاندا دئییملرده وار و یئرینی "توپورمک" فعلینه وئریبدیر. هر حال "تو"(tü) سس تقلیندن گلدییی آچیقدیر. تو مستقل اولاراق دیلیمیزده یاشار.
پوسکورمک(püskürmek):"(اود، توز کیمی شئیلری) سپمک، شدتله تپمک و یا یاییب-داغیتماق". بوردا دا فعلین "پوس"(pus) سس تقلیدیندن گلدییی گؤرونور. آنجاق پوس مستقل اولاراق "بوغ/بخار" دئمک دیر و باشقا سؤزجوک ساییلمالیدیر. بیرده پوسور(püsür)، پو..پوسور دئییمینده، نیشانیان'ین دئدییی کیمی ارمنیجه psor/pşor(=زیبیل، تؤکونتو)دن گلمهلی دیر.
هؤککورمک(hökkürmek):"شدتله/سسلی آغلاماق". آنادولو دا هؤنکورمک(hünkürmek) اولاراق یاشار و اورتا تورکجه دن بری وار دیلیمیزده. *هونگ/*hüŋ آغلاماق سسینین تقلیدی اولاجاقدیر.
فینخیرماق(fınxırmak):"بورون سیلمک". فارسجاسی "فین کردن" ایله قیاس ائدیلمهلی دیر.
سومکورمک(sümkürmek): آنادولو دا "فینخیرماق" قارشیلیغی دیر. سوموک(sümük) "بورون سویو، فیرتیق" ایله ایلگیلی اولمالیدیر.
قیشقیرماق(qışqırmaq): اورتا تورکجه ده، قیچغیرماق(qıçġırmaq) اولاراق گئچیر.
چاوقیرماق(çavkırmak): آنادولودا "مریضین چابالاماسی، ایتین کسیک-کسیک هورمهسی" آنلامیندادیر. آذربایجان بوگون چووماق(çovmaq) "منحرف اولماق، دؤنوب گئتمک" معنالاری وار. "مشتریلریم چووماسین دئدیم، توکانی دهییشدیرمهدیم" کیمی جوملهلرده ائشیتمیشم. بلکه چاوقیرماق کؤکونده، چاوماق فعلیندن گلهبیلن "*چاویق"دان گلیر.
آسقیرماق(asqırmaq):آنادولودا داها چوخ باشقا بیر سس تقلیدی یعنی هاپشیرماق(hapşırmak) وار. دیوان لغات الترک ده، آسورماق(asurmaq) فعلی وار آنجاق اورتا تورکجه دن بری، آقسورماق (aqsurmaq)دا وار. آنلاشیلان بوردا دا آسقیرماق، کؤچوشمهلی اولاراق، آنادولودا آقسیرماق (aksırmak) اولوبدور.
دیزقیرماق(dızqırmaq): کوچه-باجا دیلینه مخصوص اولوب، "قورخوب قاچماق" دئمکدیر. بو فعل دن تؤرهین دیزقیراق(dızqıraq) سؤزجویو،"دَیَرسیز، اسگیک آدام"، کوچه-باجا دیلینده چوخ یایقیندیر. نه ایسه کلمهنین کؤکونده "دیز" سس تقلیدینین وارلیغی آچیق دیر.
آنقیرماق(anqırmaq): آنادولودا آنیرماق(anırmak) اولاراق یاشار. آنجاق تاریخی متینلرده، دوروم باشقادیر. دیوان لغات الترک ده، آنغلادی(aŋladı) وار؛ نیشانیان عاشق پاشانین غریبنامهسیندن "آنگرادی بو عالم ایچره همچو شیر" اؤرنهیینده، فعلین آنگراماق/آنغراماق اولدوغو آنلاشیلیر. دئمک اوچ فرقلی بیچیم وار اورتادا: آنغراماق/آنغلاماق/آنقیرماق. منجه اوچو ده بیر *آنگ/آنغ(aŋ) و یا *آنغی /*آنگی (aŋı*) سس تقلیدینه دایانیر. دئمک آنقیرماق دا بو اک ایله آچیقلانیر.
اؤسکورمک(öskürmek): اسکی قایناقلاردا بو بیچیم ده گؤرولور. آنجاق تورکیه تورکجه سینده اؤکسورمک(öksürmek) یایقین دیر. بو سؤیلهییش ده یئنی و کؤچوشمهلی ساییلامالیدیر.
چیغیرماق(çığırmaq):آنادولودا "چاغیرماق، سؤیلهمک" معناسی دا وار. چیغ آنادولو دا(بیر چوخ آنلام یانیندا) "چیغیرتی، اوجا سس ایله چاغیرما" دئمکدیر. سنگلاخ دا جیغ/چیغ "به معنی فریاد و فغان بود" اولاراق آچیقلانمیش(146.ص). چیغی(çığı) دا اونا آنلامداش اولاراق گؤستریلیبدیر. چیغیرغو ایسه "به ترکی رومی به معنی صدا و فریاد بود" اولاراق آچیقلانیر(اورادا). بورداکی چیغ+قیر- اولاراق آنلاشیلمالیدیر. باشقا اؤرنکلرده ده بیر سسسیز ایتیمی(=حذفی) گؤرونور. فارسجا جیغ ایله ایلگیسی آچیق دهییل. بو کیمی سؤزجوکلر، سس تقلیدی اولوب، هر دیل ده بنزرلری وار. آنجاق فارسجا جیغ ایله سوغدجا žyϒyr- بنزرلییی دقت چکیر. چیغیرماق، چاغیرماق'ین بیر یان بیچیمی ده ساییلابیلر دییه دوشونورم.
***
قوشقورماق و اونون اؤن-سیرالی بیچیمی کوشکورمک(küşkürmek)"تحریک ائتمک، (ایتی و..) بیرینین اوستونه یوگورتمک" فرقلی بیر کؤکدن گلیر. کَک(käk) اسکس تورکجه ده "کین" دئمک دیر(اؤج ایله معناداش دیر). کَکشورمک(käkşürmek) و کَکچورمک(käkçürmek) سونرادان، مؤحتملن قیچغیرماق فعلی ایله قاریشدیریلاراق، بوگونکو بیچیمینی قازانیبدیر. تورکیه تورکجهسینده، قیشقیرتماق فعلی نین بیر آنلامی "تحریک ائتمک، غضبلندیرمک"دیر. بو دوروم ایسه ایکی فعلین قاریشدیغی نتیجهسینده اورتایا چیخدیغی فیکرینی دوغرولار.
***
یئنی و چاغداش تورکجهمیزده بو اکین یئرینی داها چوخ –(X)ldA- اکی آلیبدیر. گیزلدهمک، گوببولدهمک، خاریلداماق، ویزیلداماق و... آنجاق بلکه یئنی فعللردن بو اک ایله قورولابیلر.
[1] . بیر یئرده اوخوموشام، یوخسا اؤز عقلیمه گلیبدیر بیلمیرم، آنجاق پیغمبریمیز اندیریلن ایلک آیت "اقرأ بسم ربّک الذی خلق" منجه "سؤیله/دئه یاردان تانرینین آدییلا" کیمی چئوریلمهلی و آنلاشیلمالیدیر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab