قره باغ بیر تاریخی بؤلگه اولاراق آذربایجان جمهوروسوندا ایران باتی قوزئیینده آراز چایی نین اوستونده قرار تاپمیشدیر. اونون مساحتی ۴۳۷۸ کیلومترمربع دیر. گونئیدن قوزئیه ۱۲۰ کیلومتر و دوغودان باتیا ۳۵ – ۶۰ کیلومتردیر. داغلیق بیر یئر اولاراق اوجا قلهسی ۳۷۲۴ متر اوجالیغیندادیر. قره باغین سرحدی دوغودا کور چایی دیر. بو بؤلگه داغلیق قره باغ آدلانمیش و روس دیلینده ناگورنو قره باغ آدلانیر روس دیلیجه ناگورنو داغلیق معناسیندادیر.
قره باغ زنگین معدنلره مالکدیر. بورادا روی، مس، باروت، مرمر، معدنی سولاری واردیر. بورادا ۱۲۰ معدنی بولاق جوشور. قرهباغدا گؤللر ده واردیر او جملهدن داغلیق یئرده ۲۷۰۰ مترلیق اوجالیقدا “آلاگؤل” واردیر اونون سطحی ۵ کیلومترمربع و درینلیگی ۸ متردیر. اوزونلوعو ۷/۳ و ائنی ۹/۲ متردیر.
قرهباغ ایلک انسانلارین یوردو و مسکنی اولموش و آزیغ ماغاراسی دیزاق ماحالیندا – فضولی شهرینین یاخینلیغیندا ایلک انسانلار پالئولیک دؤرهسینین ماغاراسی ساییلیر و بورادا تاپیلان انسان آزیخ آنتروپ آدلانیر[۱].
تاریخده قره باغ اهالی سی نین لوللوبیلر، قوتتیلر و خزرلر اولموشلار و دیل باخیمیندان اگلوتیناتیو دیللره مالک اولان انسانلاردیرلار. هرودوت، دیاکونوف قره باغ اهلینی قوتتیلر،لوللوبیلر و خزرلردن ساییب و پروتو تورک بیلیرلر. خزرلر زمانیندا مهرانیلر الینه کئچیر. ۲۵ هجری ایلینده عربلر الینده اولور. عربلر اشعث بن قیس آذربایجان والیسی اولاراق قرهباغا دا حاکم اولور. قره باغدا ایلک سکه ۹۰جی ایله عاییددیر و عربجه دیر. ۳۳۲جی ایلده روسلا قره باغا یورویور آما داوام گتیره بیلمه ییرلر. ابن فقیه (ابیبکر احمد ابن محمد همدانی) ۲۹۰جی ایلده یازدیغی اثرینده (سونرالار یاقوت حموینین قایناغی اولور) آذربایجان سینیرینی بردع شهری (بوگونکو قره باغی) ساییر و ارمنیلردن خبر یوخدور. سلجوقلار آذربایجانا گله رک (۵ و ۶جی یوزایلده) قره باغ اونلارین سلطانلیغی ایچینه داخیلدیر. آتابیگلر زمانی دا قره باغ آذربایجان ایچینده اولاراق یازییا آلینیر و ارمنیلردن خبر یوخدور. تاریخینه باخاندا قره باغ ۶جی یوزایلدن بو آدلا تانینیر. سلجوقنامه ده اونون آدی قره باغ یازیلمیشدیر (مسامره الاخبار و سایره الاخیار، ۱۳۶۲، ص ). بوتون تاریخی قایناقلاردا ۷ و ۸جی عصرلر ده قره باغ آدی ایله تانینیر. حافظ ابرو دا ۸جی یوزایلده قره باغدان آد آپاراراق ارمنیلردن آد یوخدور. ۷ و ۸جی یوزایللرده قرهباغ بیگلربیگی آدلانیر. قره قویونلو و آغقویونلو چاغلاریندا قره باغ دا اونلارین حاکیمیتی دایرهسیندهدیر. شاه اسماعیل شاهلیغا چاتدیقدا، قره باغلیلار اونون گوجلنمهسینده رول ایفا ائدیرلر. نادرشاه زمانیندا قاراباغ تورکلر یوردو کیمی افشار حاکمیتینی قبول ائدیر. آقامحمدخان قاجار زمانی پناهخان و اوغلو ابراهیم خلیلخان و واقف آذربایجانین بؤیوک شاعری اونون وزیری کیمی موقعیت قازاناراق حکومت سورورلر. آنجاق عباس میرزا زمانیندا روس تورکمن چای قراردادی ایله قره باغی ایراندان آییریر و اوندان سونرا ارمنیلر تزار حاکمیتی چاغیندا قره باغا کؤچورولورلر.
۱۹۰۵جی ایللردن ۱۹۲۰جی ایللره قدر ارمنیلر مسلمانلارلا ساواشا گیریشیب تکجه قره باغدا یوخ، بلکه اورمیه و خویا قدرده سوخولوب جنایتلره ال وورورلار و سونونجو جنایتلره خوجالودا انسان اوزونو قارالدیر و وحشیلیغی انسان تاریخینده ثبت ائتدیریر.
نفوس باخیمیندان هر زمان انسانلار یاتاغی اولموشدور. ایراندا آیریلاندان سونرا تزار حکومتی، ارمنیلری اورایا سیغیندیریر و ارمنی لر یاواش – یاواش اورالاردا ساکن اولماغا باشلاییرلار. ۱۸۲۳جو ایله قره باغین جمعیتی ۲۰۰۵۹ ائولیدیر کی ۱۵۷۲۹ ائوولی آذربایجانلی و تکجه ۴۳۶۶ ائولیسی ارمنی اولموشدور. سونرالار ارمنیلر چوخالیب یوزه ۲۰ فایزینی ارمنیلر تشکیل ائدیر. بوزمانلار ارمنیلرین چوخلوغو هله بودور. آما ارمنیلر همیشه روسلارین نظرینی جلب ائدهرک ارمنیلر باشقا یئرلردن توپلانیب قرهباغا کؤچورلر. بو سیاست سونرالار حتی شوروی زمانیندا داها سرعت تاپیر. آما قرهباغین جمعیتینی آراشدیرانلار او جملهدن ن. ن. شاورن، و. ل. ولیچکو، تامارا دراگادزه، جورج بورنوتیان، و باشقالاری بو حاقدا حقیقتلری سؤیله میشلر او جملهدن ارمنیلرین قرهباغا کؤچورتمهلری و بورا تورکلرین (آذربایجانلیلاری) یوردو اولدوغونو تایید ائتمیشلر و روس ایله ارمنیلرین چیرکین سیاستلرینی آچیقلامیشلار. دوروم ائله دیر کی ارمنیلر ترکمن چای مقاولهسینین ایل دؤنومونو جشن توتورلار (زهره وفایی، تبریز، ارک درگیسی، ۱۳۸۳، ص ۶).
۱۹۲۰دن ۱۹۳۰ ایللری آراسی شوروینین گوجلنمه سی چاغیندا دا ۲۰۰۰۰۰ نفر ارمنی قره باغا کؤچورولور. ۱۹۸۹ایلینده شوروینین جمهورولاریندان، آمریکادان اوروپادان و باشقا اؤلکه لردن ارمنیلر قرهباغا یوللانیلیرلار. ۱۸۲۸دن ارمنیلرین کؤچو باشلانیب و ۱۹۹۰ایللرینه قدر حدتله آرتیریلیر.
قاراباغ تاريخي بير باخيشدا
قاراباغ آذربايجانين قديمي و تاريخي ولايتلريندن دير كي كيچيك قافقازدان باشلاياراق كور و آراز چايلارينين آراسيندا كي اراضيني احاطه ائدير. قاراباغ آدي تاريخي قايناقلاردا ۱۲ اينجي ميلادي عصردن ( هجري آلتينجي عصر ) باشلاياراق چكيلير. يئر ـ قازمالاردا اله چاتان اشيالار گؤستهرير كي آذربايجان و قافقازين اَن قديم انسان مسكنلريندن بيريسي قاراباغدا اولان آغيز ماغاراسيندا تاپيليبدير. شرقي زاقافقازيادا گئنيش ياييلميش خوجالي ـ گدهبيگ مدنيتينين زنگين آبيدهلري ده ايلك دؤنه قاراباغدا تاپيلميشدير.
قاراباغ مین ایللر بویو تاریخده یاشایان طایفالارین و انسانلارین مسکنی اولموش و یئر کوره سی نین ایلکین انسان یوردلاریندان ساییلیر. قاراباغ آدی لاپ آزی ۸یوز ایلدیر کی تاریخده ثبت اولموش و تاریخی قایناقلاردا آدی گلمیشدیر.
قاراباغ تاریخین ان اوزون ایللریندن انسان مسکنی اولاراق، تاریخده اوزه گلمیش، کیچیک توپلوملار یارانان زامانلاردان انسانین یاشاییش یوردو تانینمیشدیر. علمی آراشدیرمالار و یئر قازینتیلارینین تاپینتیلاری گؤستهریر کی تاریخدن اؤنجه میم ایللیک لرده، آزیخ ماغاراسی ایلکین انسانلارین یاشاییش یئری اولموش و بو ماغارا بوگون ده فضولی شهری نین یاخینلیقلاریندا پالئوتیک دؤرونه عاید ساییلاراق هله ده سندلری اؤزونده ساخلاییر. آزیخ ماغاراسیندا تاپیلان انسان “آزیخ انتروپ” آدلاناراق بوگون تاریخده ثبت اولموشدور. بوندان علاوه “قاراکؤپک تپهسی” و “قارا گؤبر” بؤلگهلرینده ده بو انسان اثرلریندن تاپیلمیشدیر. آزیخ مغاراسیندان تاپیلان اشیالار داش زمانی نین ایلکین نمونه لری ساییلیر.
تاریخه گلدیکده ۳مین ایل میلاددان اؤنجه اور – آراز مدنیتی آدلانان بؤیوک و اسکی مدنیت بورادا یارانمیش و بورادان تاپیلان اشیالار – بزه ک – دوزهک آلتلری، سیلاحلار، یاراقلار، حیوان ساخلاما و یاراق دوزلتمه ایشلری نین قاباقجیل وارلیغینی گؤستهریر. سنجاقلار، سیلاحلار و باشقا اشیالار بورادا یاشایان هورری لر، گوتتی لر، لوللوبی لر و خزرلره عاید اولدوغو دا تاریخلرده یازیلمیشدیر. دیاکونوف بو طایفالارین و یاراتدیغی مدنیتلرین قاراباغدا اولدوغونو تثبیت ائدهرک دهیرلی معلوماتلار وئریر.
اورمیه گؤلوندن بوتون کور چایینین قیراغینا کیمی تاپیلان لوللوبی لرین مدنیتلریندن، اونلارین قیسسا دون گئیدیکلری و ماننالار- مادلار یاخینلیقلاریندان یازیرلار. بو تاپیلار اشیالارین هامیسی بوگونکو قاراباغ اهالیسینین گوده لری و سیمالارینی خاطرلادیر و اونلارا اویغون ساییلیر.
بورادان اله گلن مجسمهلر قوتتیلردن، هورریلردن و لوللوبیلردن قالما اشیالار تانینمیشدیر. ا.ث. آمی فرانسهنین انسان-تانیان عالمی، بوگون آذربایجاندا و شوشادا یاشایان انسانلارین تیپ لریله مجسمهلرین الده ائدئیلن خصوصیتلریله اویغون گلدیگینی سؤیلهییر.
یئنه ده تاریخده آلبان آدیلا تانینان بوگونکو قاراباغ اهالیسی آدیلا دانیلماز سندلر الده ائدیلمیشدیر. آراشدیریجیلارین تاپدیقلاری اساسیندا آلبانلیلار گوده لی، ساده و صداقتلی اولاراق ساری تئللی و گؤی گؤزلو اولموشلار. آلبان سینیرلاری ده ییشیک اولاراق تاریخین وئردیگی سندلر اساسیندا بوگونکو شوشا، گنجه و قره باغ آلبان تانینیردی. آلبانلارین سون حاکیمی اولان اوچونجو واشاق(۵۱۰ دان ۵۸۷ ایللری آراسیندا) گردمان آدلی سولاله حاکمیته چاتدی و سونرالار همین حاکمیت مهرانی آدلاندی. مهرانیلرین آدلیم حاکیمی جوانشیر تاریخده قالارقی سیمارلاردان اولموش و ساسانیلر، خزرلر و بیزانسلارلا ساواشلاری تاریخلرده ثبت اولونموشدور.
بیرینجی دفعه اولاراق ایتالیانین شهرتلی تورکولوگی ای.روی ۱۹۳۷جی ایلده تورک تاریخی کنفرانسیندا قوتتیلرین تورک منشالی اولدوقلارینی اورتایا قویدو. سونرا دیلچی عالملر گوتتیلر، لوللوبیلر، کاسسیلر و اورارتولارین التصاقی دیللی اولدوقلارینی اثبات ائتدیلر. بو دیللر بوگون اورال – آلتلئی دیللر ساییلیرلار.
اسلام گلدیکده مهرانیلر قاراباغدا حکومت ائدیرلر و جوانشیر بونلارین ایگید حاکیمی ۲۰۶ هجریه قدهر بو سولالهنی ساخلادی.
۲۵جی هجری ایلده عثمان ابن عفان قاراباغی فتح ائتدی و بو توپراقلار اسلام یوردلاریندان ساییلدی. اشعث ابن قیس ده آذربایجان والیسی عنوانی ایله حضرت علی(ع) طرفیندن آذربایجانا گلدی و قاراباغدا مسکونلاشدی. او زماندان بیر چوخلو عربلر ده قاراباغدا اوتراق ائتدیلر. بو زمان خزرلر، مهرانیلر و ساسانیلر ایله عربلر قاراباغ اوستونده ساواشلار آپاریردیلار.
قاراباغدا ایلکین سکه لر عربجه اولاراق ۹۰ جی ایللرده وورولدو و ۳۳۲جی ایلده روسلارین آخینینا معروض قالدی. بو زمانلار قاراباغین باشکندی گنجه شهری ایدی. ابن فقیه (ابوبکر احمد بن محمد همدانی) اؤز کتابیندا ۲۹۰ایلینده آذربایجاندان دانیشاندا بردعدن توتوب زنجانا قدر بیلیر و حافظ لبرو ۸جی یوزایلین مورخلریندن قاراباغدان آد چکهرک بو یوردلاری آذربایجاندا ساییر.
سلجوقلار زمانی قاراباغ آذربایجان ولایتیندن سایلاراق مغول دؤرونده ده قاراباغ سوقالجیشی اؤنهمینی ساخلاییر. ایلخانیلار دؤرونده غازانخانین باشکندی تبریز اولارکن قاراباغدا سلطنته اوتورور و ۷ – ۸جی یوزایللرده قاراباغ بیگلربیگی عنوانی ایله تاریخی دؤرلری آرخادا قویور. قره قویونلو و آغ قویونلو چاغلاریندا ، هابئله شروانشاهلار زمانیندا قاراباغ آباد و ادب یوردو اولاراق تانینیردی و بیر چوخلو عالیملر و شاعیرلر بورادان باش قالدیریر.
قاراباغ شاه اسماعیل خطائی حکومته چاتدیغی زمان داها ایره لی بیر دوروم قازانیر و ادبیات گلیشیر. آنجاق صفویلر آردیجا افغانلار باسقینی دورومو پوزور و بوندان سونرا خانلار و باشقا کیچیک حکومتلر میدانا گله رک خانات دؤرون آدییلا کیچیک حکومتلر داوام تاپیر. بونونلا بئله بو زمانلار ادبیات و کولتور داها آرتیق گلیشیر.
قديم دؤرده و ائركن اؤرتا عصرلرده قاراباغ قافقاز آلبانياسينا داخل ايدي. قاراباغدا آلبان طايفالاري ( اوتيلر، قارقارلار ) ياشايير ديلار. قاراباغ اوزون مدت ساساني اسارتينه قارشي مبارزه مركزلريندن بيري اولموشدور. ۶۴ هجری ایلینده ولید ابن عبدالملک اموری خلیفه سی طرفیندن ۳۰ مین قوشون ایله قره باغا هجوم گتیریر و ساواشلار باشلانیر. آنجاق قاراباغ اهالیسی اسلام قارشیندا یوخ، بلکه تجاوز و استثمارا قارشی اموی قاباغیندا مقاومت ائدیر. بونونلا بئله، قاراباغين داغليق حصهسينده خريستيان آز چوخ ياييلمیش اولورسادا، اسلام ديني بيرينجي هجري يوز ايلدن قاراباغين اهاليسی آراسيندا ياييلميشدي. بورادا فئودال ظلمونه و ياد ائلليلرين اسارتينه قارشي بير سيرا چيخيشلار اولموشدو. سونرالار، بابكين باشچيليق ائتديگي حركتلر قاراباغدا دا ياييلميشدي. قاراباغ دؤردونجو هجري يوز ايلده شداديلر، بئش ـ ينجي يوز ايلده ايسه سلجوقيلرين حاكميتينه كئچدي.
آلتينجي يوز ايلين ياريسندان قاراباغ ايلدهگزلر دولتينين تركيبيندهايدي. بو زامان قاراباغ اكينچيليك و صنعتي يؤنلرده انكشاف تاپيب و چوخلو صنعتگرلر بورادا ياشاييردي. علم و مدنيت اوجاقلاري تاپيلاركن فلسفه و ادب ديرچهلير و بير سيرا عالملر بورادا يئتيشير. تجارت يولّلاري آچيلاراق اوبيري اؤلكهلرله، مدنيتله بيرليكده تجارت رابطهلري ده باغلانير. يئددينجي يوز ايلده قاراباغ، مغوللارآياغي آلتيندا تاپدالانير، اونلارين قارشيندا دايانان عصيانلار باش قالديراراق قانلي جاسينا ياتيرديريلير. سونرا سگگيزينجي عصرده تيمورلار حاكميتيني قبول ائدير. تيمورون اؤلومو ايله بيرينجي ابراهيم شروانشاه (۷۹۲ ـ ۷۶۰) قاراباغي اؤلكهسينه آرتيرير، آمما قارا قويونلولار ۷۸۷ جي ايلده قاراباغي اله آليرلار. سونرا آغ قويونلولار تركيبينه داخل اولورلار. بير آز كئچمهدن صفويلر دولتي ياراناركن اونلارين دولتيني قبول ائديب و بو زامان قاراباغ بيگلر بيگليگي قورولور. آذربايجان انسيكلپودياسينين يازديغينا گؤره قاراباغ آدي آلتينجي يوز ايلدن قايناقلاردا چكيلير و بير چوخ عالملرين آدي “قاراباغي” اولماسي بونا بير آيدين دليل دير. اسلامي قايناقلاردا بردع و بيلقان آدي چوخ چكيليرسه، قاراباغ آدي آز گؤرونور.
سر روبرت كرپورتر انگليسلي سياح ۱۸۲۱ اينجي ايلده لندن ده چاپ ائتديگي “ايران و گرجستانا سفر” كتابيندا يازير: قاراباغ بو جهتدن عربي و اسلامي تاريخ كتابلاريندا يازيلماييبدير كي قديم اسلام جغرافيا بيلنلر آرازين يوخاري حصهسينه چوخ التفات ائتمزميشلر. اونون نظريجه قاراباغ اسكي زامانلاردا قارا بازار يا كرا بازار (بؤيوك بازار) آدلانارميش و اورادا ائله بير بازار واريدي كي هفته ده بير دؤنه آچيلاردي. بو بازارين ان ـ بويو بير آغاچ و ياريم آغاچ اولاردي. حمدالله مستوفي ۸ اينجي عصرين تاريخچيسي بو بازاردان دانيشاراق اونو بردع ياخينليقيندا بيلير. ابن حوقل ۴ اونجو عصرين مورخلريندن بو بؤلگهنين حلواسيندان دانيشير. جيمز موريه انگليسلي سياح قاراباغين پايتختي اولان شوشا شهريني همان اسكي زامانلاردا “برلاس” شهري تانييير. صفوي دولتي ايش اوسته گلندن سونرا قاراباغ خانليغي اونون ايچريسينده ياراندي. زياد اوغوللاري بو خانليغي اداره ائديرديلر. ايلك بيگلر بيگيسي شاه وئردي سلطان اولموشدو. گنجه ده بو خانليق ايچريسنده اولوردو. صفوي ـ عثماني توققوشمالاريندا، عثمانلي الينه گئچدي. شاه عباس نئچه دؤنه اونو گئري آلماغا چاليشدي. گنجهني آلاندان سونرا (۱۶۰۶ م) دا محمدخاني اورايا حاكيم قويدو. سونرا الله وئردي خانين اوغلو داودخان اورادا خانليقا سئچيلدي و زياد اوغوللاري كنارا چكيلدي. آمما شاه عباس اؤلندن سونرا يئنه زياد اوغللاري حاكميتي اله آلديلار.
قاراباغ بيگلر بيگليگينده پول باسيليردي. ايندي او زامان قاراباغ آديله باسيلان سكهلر مختلف موزهلرده ساخلانيلير. قاراباغدا بو زامان صنعت ياييلميش و تجارت يوللاري مختلف اؤلكهلره آچيلميشدي. ايپك پارچالار، گؤزهل خالچالار قاراباغدان بوتون قونشو اؤلكهلره گئديردي. قاراباغ خانليغي ۱۸ اينجي عصرده فئودال حكومتلرين ان گوجلو سويدو، ۱۸ اينجي يوز ايلده قاراباغ خانليقي يارانير. نادرشاه افشار قاراباغ، گنجه، تفليس، شيروان و آيري اؤلكهلري الي آلتينا كئچيرهندن سونرا هر ائل ايچيندن بير بهادر و قوچاق اوْنلارا حاكيم سئچدي. قاراباغ اوچون جوانشير ائليندن ابراهيم خليلخان حاكم سئچيلدي و بئلهليكله جوانشيرلر قاراباغ خانليغيني قوردولار. ابراهيم خليل اؤلندن سونرا اوغلو پناه علي خان قاراباغ حاكيمي اولدو و ائله رشادتلر گؤستردي كي نادرشاه اونا حؤرمت بسلهمگه مجبور قالدي. آمما پناه علي خان نادرشاها قارشي مبارزهيه داياندي، يولداشلاريني دؤرهسينه ييغيب قاراباغدا مستقل بير حكومت ياراتماغا چاليشير. نادرشاه اونون توتولماسينا قوشونلار گؤندهرير آمما الي بوش قالير. بوتون چاليشمالاري فايداسيز قاليب، جوانشير قبيلهسيني سورگون ائتمگه اوز قويور. جوانشير ائليني خراساندا سرخس شهرينه كؤچوردور، پناهعلي خان قاراباغ خانليغينا رسميت وئرهرك بوتون شهرلرين، اؤلكهلرين قوچاقلاريني اؤز دؤورهسينه توپلاييب، بوتون خانلاري بيرلشديريب اؤزو باشدا اوتورور. ايروان، گنجه، شكي، شيروان خانلاري اونونلا دوشمن اولدوغونا گؤره، اولجه ۱۱۶۱ ده كبيرلي محلهسينده بايات قالاسيني تيكديرير. نئچه ايل اورادا ساكن اولاندان سونرا ترنايورت قالاسيني بنا ائدير كي ايندي شاه بولاغي آديله مشهور دور. بو قالاني ۱۱۶۵ اينجي ايلده تيكديريبدير. سونرا قاراباغين پايتختي ساييلان محتشم شوشا قالاسيني بنا ائديب اورادا اگلهشير. بو قالا سيلديريم قايالار، درين درهلر اورتاسيندا اولماغينا گؤره دوشمنلر اليندن ايراق قالير. پناهعلي خان ۱۱۷۰ اينجي ايلده شوشا شهريني پايتخت سئچير و بو شهر ده آباد بير يورت تيكير. بو شهر اوّلجه بانيسي آديلا پناه آباد تانينيردي. پناهعلي خان بو شهري آباد ائدهرك اورادا گوموش سكه وورماقا باشلايير كي بو زامانا دهك تبريزده “پنابات” آدلي سكهلر هله ده معروف دور. پناهعليخانين وزيري آذربايجانين بؤيوك شاعري ملا پناه واقف ايدي. بو ايكي آذربايجانين سئويملي شاه و وزيري قاراباغين اكينچيليك، صنعت، تجارت، مدنيت و علم انكشافيندا بؤيوك روللاري اولموشدور و ائله اونا گؤره ده كوتلهلر ايچينده اينديه دهك آدلاري حؤرمتله چكيلميشدير.
پناهعلي خاندان سونرا اوغلو ابراهيم خليلخان جوانشير اؤز يوردونو آقامحمد خان قاجارين قانلي يوروشلاريندان ساخلايير. آقامحمدخان باجارا بيلمير شوشايا ال تاپسين سونرالار گولستان مقاولهسيله ۱۱۹۱ ايلده قاراباغ روسيهيه ياپيشدي. بو زامان قاراباغين انكشافي گئنيشلنميشدير. ايپك توخومالاري چوخ انكشاف ائتميشدي و ائله كرخانالار تيكيلميشدير كي يوز ـ يوز اللي ايشچي اونلاردا ايشليردي. تاريخي آبيدهلردن قاراباغدا آغ اوغلان و قانزاسار معبدلري، آخسادان بابا، بابي و بردع تربهلري، قاراباغ خانلار سارايي و ميرعلي تربهسيني آد آپارماق اولار. آمما قاراباغدا انساني جوشدوران مدنيت و علم اوجاقلارينين چوخلوغو، عاليم و شاعيرلرين وارليغي دير. قاراباغدا ملاپناه واقف، ملاولي ودادي، نواب، بانو خورشيد ناتوان، مهدي قلي خان وفا، مشتري، طوطي، سالك، جاني، نوا، واله، ذاكر و آيريلاريكيمي يوزلر شاعير؛ آخوندوف، حق وئرديف، وزيرف، فريدون كؤچرلي حاجي بيگف، چمن زمينلي، مليك پاشايف كيمي بؤيوك بيلگينلر و مفكورهلي عاليملر؛ بولبول، عاشيق پري، يوزلرجه هنرمندلرين مسكن سالماغي انساني چاشديرير. آذربايجان موسيقيسينده ضربي مقاملارين بيريسي ساييلان قاراباغ شكستهسي يوزلر بؤيوك و دُنيا سويهسينده موسيقي اثرلرين يارانماسيندا رول اويناميشدير.
آنجاقارمنیلرین آذربایجاندا یئرلشمهلری تاریخ سندلری اساسیندا ۱۸۸۰جی ایلدن باشلاییر. بو ایلده ایلک دفعه اولاراق ارمنی لر قاراباغدا اؤزلرینی گؤسته ریرلر. بونون داوامیندا اییرمنجی یئزایلده ارمنیلر فیرتیناسی یاراتمالار باشلاییر و بوتون حرکتلرده روسلارین ارمنیلردن حمایهسی گؤرونمکدهدیر. بوگونه کیمی ده همین فسیرتینالار داوام ائتمهدهدیر. ۱۹۰۲ و ۱۹۰۵ جی ایللرده مسلمان قیرغینینی یولا سالان ارمنیلر، ۱۹۹۲جی ایلده ده روسلارلا ال – بیر اولاراق آذربایجانلیلاری قانا بله دیلر و آذربایجان توپراقلارینی اله کئچیریب تجاوزلارینی آرتیردیلار.
[۱] بهرام امیراحمدی، قرهباغ از دیرباز تا کنون، فصلنامه مطالعات آسیای میانه و قفقاز، سال دوم، شماره ۴، بهار ۱۳۷۳، ص ۲۸۹ – ۲۹۰٫
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab