کؤپوشگهمک-2
***
گؤرولدویو کیمی بو اک ایله یارانان فعللرین کؤکونده اسم ده گؤرونور فعل ده. بو دوروم ایسه تورکجهده بیری بنزری یوخ. بیلیندییی کیمی تورکجهده اکلر یا اسملره گلیرلر و یا فعللره. هم اسمه و هم فعله گلن، بیلدیییمیز، تاندیغیمیز تک اؤرنک بو اکدیر. بو اک'ین استثنالیق دورومو، آذربایجان و آنادولو ساحهسینده ده داوام ائدیبدیر. اؤرنکلره گؤز آتاق:
1. یادیرغاماق(yadırgamaq):"یاد سایماق، اونوتموش کیمی اولماق". یادیرغانماق فعلی ده وار آنادولو و آذربایجاندا. یاد "اؤزگه" کلمهسیندن گلدییی آچیق ساییلیر.
2. آزیرغاماق(azırgamaq):"آز سایماق، آز گؤرمک". ایچ آنادولودا گؤرونور و "آز" صفتینه دایاندیغی آنلاشیلیر.
3. گئجیرگهمک(gecirgemek):"گئجیکمک، یوبانماق". آنادولو آغیزلاریندا یایقیندیر و "گئج" صفیندن گلدییی گؤرونور.
4. سسیرگهمک(sesirgemek):"سس دویان کیمی اولماق، قولاغینا سس گلمک". قیصری کیمی آنادولو آغیزلاریندا واردیر و "سس"دن گلدییی آچیق ساییلیر.
5. تاشیرغاماق/داشیرغاماق(taşırgamakdaşırgamaq/):"حیوانلارین آیاقلارینین داشا دهیمهسی ایله یارالانماسی، اینجیمهسی". آنادولودا یایقین دیر. تاش=داش+یرغا-
6. دیغیرغاماق(dığırgamaq)"دقتله قولاق وئرمک، دینلهمک". آنتالیا آغیزلاریندا وار. آنادولودا باشقا یئرلرده بیر آز فرقلی بیچیملرده گؤرونور. آنلاشیلان دینلهمک<دینگلهمک فعلینین کؤکونده اولان دینگ(dıŋ) کلمهسیندن گلیر. نیشانیان'ـا گؤره، اسکی تورکجهدهکی تینگ/تینغ(tıŋ)، تینیغ(tınıġ) "نَفَس"دان گلیر و اونون دا کؤکونده تینماق "نفس آلیب وئرمک" واردیر. نه ایسه تینگ/تینغ داکی بورونلوق(نازال) نگ(ŋ) سسسیزی بو فعلده سادهلشهرک g/ğاولوبدور. بنزر اؤرنکلر تورکجهمیزده چوخدور.
7. ائشیرگهمک(éşirgemek):"قیسقانماق، دردلشمک، ائش(=یولداش) توتماق". قیسقانماق معناسی اؤزونو بیریله برابر/ائشیت توتماق معناسیندان قایناقلانمالی. ائش سؤزجویوندن گلدییی آنلاشیلیر.
8. ییرقانماق(yırqanmaq):"بو یان او یانا آشماق، بئشیک کیمی گئدیب گلمک". *ییرقاماق فعلی یوخ سانکی. آنجاق ییرقالاماق و ییرقانماق فعللری اوندان گلمهلی. ییرقانماق، آنادولو آغیزلاریندا ایرغانماق (ırganmak) بیچیمیندهدیر و نیشانیان'ـا گؤره *ایریغ(ırıġ*) "آیری، اوزاق" دان گلیر. بو وارساییلان سؤزجوک ده ایرماق/ییرماق "آییرماق، یارماق" فعلیندن گلهجکدیر. منجه بئله بیر فرضه گرهک یوخ. ایرماق فعلینه بو اک گتیریلیرسه اوستهکی *ییرقاماق فعلی الده ائدیلهبیلر. بنزرلری اوستده گئچدی.
9. سئزیرگهمک(sézirgemek):"سئزیکمک، مبهم اولاراق حسّ ائتمک، سئزمک". سئزمک فعلیندن گلدییی بیلینیر. آذربایجان تورکجهسینده و آنادولودا یایقیندیر. یازی دیلینده یئر آلماز. آذربایجاندا سئزمکدن چوخ سئزیکمک وار. سئزمک و سئزیکمک فلسفهده "شهود/intuition" قارشیلیغی ساییلیر.
10. ازیرگنمک(ezirgenmek):"تواضع ائتمک". اَزیلمک/اَزمک فعلی ایله ایلگیلی اولدوغو آچیقدیر و آنادولو آغیزلاریندا یایقین اولاراق گؤرونور.
11. تدیرگهمک(tedirgemek):"نگران اولماق، دیدرگین اولماق". آنادولودا موغلا آغزیندا وار. فعلین دیدیرمک(didirmek) و تیتیرمک(titirmek) "راحاتسیز اولماق" فعلیندن گلدییی دوشونولهبیلر. تورکیه یازی دیلینده تَدرگین(tedirgin) و دیلیمیزدهکی دیدرگین(didergin) بو فعلدن گلهجکدیر. دانیشیق دیلینده "اورهییم دیدیلیر" تعبیری داها ایلکین و اوستده گتیردییمیز فعله باغلی اولاجاقدیر.
12. اوشورگهنمک(üşürgenmek):"شوبههلنمک، اورهیین اوشومهسی". اوشومک فعلیندن گلیر سانیرام. آنجاق آنادولودا گؤرونمهین بو فعل داها اؤنجهسی یعنی *اوشورگهمک بیچیمینه ده بیر یئرده راست گلینمهدی.
بونلارین یانیندا بیر آووج دا شوبههلی و قوشقولو فعل وار:
1. دیرگهمک(dirgemek):"حواله ائتمک". عثمانلیجا قایناقلاریندا وار. درگهمک(dergemek) یان بیچیمی ده وار. دئمک فعلینه می دایانیر یوخسا باشلی باشینا مستقل بیر فعلدیر؟ اؤیرننمهدیم.
2. ایمیرغانماق(ımırganmak):"عجله ائتمک، تلهسمک". آنادولو آغیزلاریندان(سینوپ) درلنمیش. کؤکنی منه آچیق دهییل.
3. یئدیرگهمک(yédirgemek):"اورکمک/هورکمک، قورخماق". قیصری آغزیندا وار. یئدمک "یدک اولاراق چکمک، گؤتورمک" معنالاری وار. بو فعلی ایله ایلیشگیسی آچیق دهییل منجه.
4. یئلدیرگهمک(yeldirgemek):"ساییقلاماق، هذیان دئمک". آنادولودا بیر یئلتهمک(yeltemek) "ایستکلندیرمک، تحریک ائتمک" وار. بیزیم فعل ایله ایلگیسی وار می؟
· یئنی تورکجهده بیر ایندیرگهمک "آزالتماق، بیر و یا بیر نئچه زادا محدود ائتمک (فارسجادا:تقلیل دادن، فروکاستن،reduce)" وار. بو فعل اینمک/اَنمک/یئنمک فعلیندن گلمهدییی(معنا باخیمیندان) بیلینیر، آنجاق معنا باخیمیندان ایلیشگی قورماق چتین اولور. ایندیرمک/یئندیرمکدن گلیرسه، تورکجهده بیر ـگهمک/ـقاماق اکی یوخ. بونا گؤره ایندیرگهمک فعلینین یانلیش تؤرهدیلدییی سؤیلهنیر. منجه باشقا اؤرنکلره و اؤزللیکله اسکی تورکجهدهکی اؤرنکلره باخیلیرسا، چوخ یول ر/R سسسیزینین دوشدویو گؤرولور. او زامان اندیرمک/ایندیرمک فعلینه +(x)(r)KA- اکینی گتیریرسک، ایکینجی ر/R سسسیزینین دوشوروب، ایندیرگهمک فعلینی یارادابیلیریک و آرادا چتینلیک قالماز.
سون سؤز
گؤرولدویو کیمی اسکیدن بری، بیر +(x)(r)KA- فعل تؤرهدن اک وار تورکجهده. بو اک استثنا اولاراق هم فعللره گلیر هم اسملره. داها چوخ انسان دویغو و دویوشلارینی آنلاتدیغی اوچون دؤنوشلولوک(انعکاسی) اکی –n- قبول ائدیر و +(x)(r)Kan- حالینا گلیر. منجه اک آچیق اولدوغو اوچون یئنی تؤرهتمهلره ده ال وئریشلی ساییلیر.
azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab