افغانستان ترکمنینگ آتا- بابالاری نینگ یوردی دیر
ترکمن لر دنیانینگ قدیمی خلق لاری نینگ بیری حساب لانیور. ترکمن لر قدیمی زمان لارده-ده باش ده آسیاده، سونگرا اروپاده و افریقاده دورلی جغرافیایی چأک لرده اؤز ملی دولت لرینی غورماق بیلن، آدمزاد دورموشی نینگ و مدنیتی نینگ اؤسوشینه اولی غوشانت غوشوپ گلیپ دیرلر. قرا دنگیزینگ دمیرغازیغیندان گوندوغار اروپا و اول یردن ایتالیا و فرانسا چنلی باریپ یایران ترکی طایفه لارینگ غالدیران تأثیرلرینی، سونگ لار بالقان لارده غوریلان اصلی ترکی دولت لر ینه-ده گویچ لندیریپدیر.
افغانستانلی تاریخچی عالم میرغلام محمد غبار “افغانستان در مسیر تاریخ” آتلی کتابینده یازیشی یانی، ترکی خلق لارینگ میلادی دان اؤنگکی دورلردأکی چوزوش لاری، مرکزی آسیا، ایرانه و هندوستانه بولیشی یانی، حاضرکی افغانستانینگ چأک لرینه هم غایتالانیپ دوروپدیر. داشقی گویچ لرینگ گلیپ-گیتمه چوزوش لاری نینگ کؤپیسی، یورت لاره ویرانچیلیق دان، غیرغینچیلیق دان و زیان دان باشغه هیچ ذاد گتیرمأندیر. یؤنه، باشغه طرفدان، گؤچیپ گلمک بیلن تمام لانیون چوزوش لارینگ نتیجه سینده مونگ لرچه ماشغلانینگ اییالأن یورت لارینده اورناشماغی اؤسوش لره-ده سبب بولیپدیر. شولاردان، ساک طایفه لاری نینگ گؤچیپ گلماگینی مثال ادیپ گؤرکزمک بولار. مونگ لرچه ساک ماشغلاسی نینگ افغانستانینگ حاضرکی اییالایون یرلرینه گؤچوپ گلماگی، اولارینگ یرلی خلقینگ مدنیتینه آرالاشیپ غالماغی و یوردینگ مادی هم-ده روحی دورموشینه غوشولماغی، تازه اؤسوش لره ایترگی بریپدیر.
اصلی ترکی یوچی طایفه لاری میلادی دان اؤنگکی II عصرینگ بیرینجی یاریمیندان (میلادی دان اؤنگکی ۱۴۰-۱۳۰) باختری (بلخ، گوزگان، مارگیانه)، اصلی ترکی ساک طایفه لاری میلادی دان اؤنگکی II عصرینگ آخریندان (میلادی دان اؤنگکی ۱۲۰) باشلاپ، میلادی دان اؤنگکی I عصرینگ آخرینه چنلی حاضرکی افغانستانینگ چأگینده یرلشیون درانگیان، آراخوسیا، گندهارا ولایت لارینی و سند دریاسی نینگ آشاق یرلرینی، اصلی ترکی زابل طایفه سی افغانستانینگ حاضرکی زابل ولایتی نی، اصلی ترکی طُخّار طایفه سی هم افغانستانینگ طخار (حاضرکی تخار) ولایتی نینگ چأک لرینی اییالأپ، آیری-آیری حکمدارلیق لاری غوروپدیرلار.
آغزالان یرلرده اول خلق لارینگ اورناشماغی بیلن، افغانستانینگ اؤنگ درانگیان دییپ آتلاندیریلیون یرلری ساکاستان دییپ ساک لارینگ آدینی، حاضرکی زابل ولایتی اصلی ترکی زابل لارینگ آدینی، افغانستانینگ دمیرغازیق-گوندوغار ولایت لاری طخارستان دییپ اصلی ترکی طخارلارینگ آدینی گؤتاریپ باشلاپدیر. شولاردان ساکاستان ولایتی عرب لارینگ حکمدارلیق ادان دورینده سجستان و سونگ لار اول سیستان دییپ آتلاندیریلیپدیر.
اول ولایت لار حاضره چنلی هم شول آتلاری ساقلاپ گلیور.
ساکستان منطقه ده مشهور و تاریخی یرلرینگ بیری بولماق بیلن اوندا دنیا بللی شخصیت لر، عالم لار و شاعرلار یاشاب گچیب دیرلر. دنیا علمینه اولی غوشانت غوشان سیستان لی بییک عقلدارلاردان ابو سلیمان احمد ابن محمّد بستی، ابوالفتح علی ابن محمّد بستی، ابوالنصر بدرالدین فراهی، میرزا برخوردار تورکمن فراهی، ابوالحسن محمد ابن عبداﷲ ابن جنید بستی، عطاملک جوینی، امام الحرمین عبدالملک ابن ابی محمد جوینی، دعلج ابن احمد دعلج سجستانی، ابو داود سلیمان ابن اشعث سجستانی، احمد عبدالجلیل سجزی، فرخی سیستانی، ابو حاتم سهل ابن محمد سجستانی و باشغه لاری آیتماق بولار. بو عالم لارینگ آراسیندا اثرلری دنیانینگ مشهور یوقاری اوقو جای لارینده اوقالیون لاری آز دأل. کأَبیرلری نینگ اثرلری بولسه اسلام دینی نینگ تعلیماتنامه سی حکمینده حتی عالم لار طرفیندان هم اوورا نیلیور. بویله عالم لاردان دینگه ابو داود سلیمان سجستانی حقیندا آیدانیمیزدا، اول اسلام دنیاسینده قرآن کریمدن سونگ معتبر کتاب لار حساب ادیلیون “صحاح سته” آدی بیلن مشهور بولان آلتی سانی حدیث کتابی نینگ بیری “سنن ابو داود” اثری نینگ یازاری دیر. بو کتاب دا عالمینگ یازان سایلامه حدیث لاریندان ۴۸۰۰ سانی سی یرلشدیریلیبدیر. ابو داود، ترکیه ده چاپ بولان اسلام انسیکلوپدی سیندا اینگ اعتبار لی آلتی حدیث چی عالیمینگ اوچونجیسی و غبارینگ “افغانستان در مسیر تاریخ” آدلی کتابیندا بولسا توردینجیسی دییب بلله نیلیب گچیلیور.
بو دورینگ شاعرلاری نینگ دؤره دن اثرلری هم عجایب دیر. اولار کونگول لره شاد لیق، انسانه تربیه، ادب و علم بریجی دیر. اولاردان فرخی سیستانی عرب، فارس و ترک دنیاسیندا سایلامه شاعرلارینگ قطارینی بزایور.
ساکاستانینگ کؤپ عصرلارینگ دوامیندا اؤسن و آبادان یورت بولان، اوندا یاشاب گچن بییک شخصیت لر، عالم لار و شاعرلار دنیا علمی نینگ و مدنیتی نینگ اؤسیشینه اولی غوشانت غوشیب گلیپدیرلار.
قینانساق-ده سونگقی ییل لارده بیزینگ آتا-بابالاریمیزینگ آدینی گؤتاران سیستان ولایتی نیمروز دییپ آتلاندیریلیور. اول عدالتلی ایش دأل! اول بیزینگ آتا-بابالاریمیزینگ یوردی و اولارینگ آدینی ۲۰۰۰ ییل دان کؤپرأک وقتلاپ گؤتاریپ گلان یورت. اول تاریخ ده افغانستانینگ آدینی عرشه غالدیران و افغانستانه شان- شهرت گتران یر. من، دولت اداره لارینده ایشلایون ترکمن لردن، ترکمن ژورنالست لاریندان و همه ترکمن روشنفکرلریندن، دولتیمیزدن اول ولایته اؤنگکی سیستان آدینی غایدیپ برمگینی تقاضا اتملی و اونی غازانماق اوچین الده بارینی ایامان تلاش اتملی دییپ یوزلانیورین. چونکه، اول ولایت ده حاضر هم ساک لارینگ نبره لری یاشاپ گلیور. بیز بوگون، الده بار ذادیمیزی الدن آلدیرمالی دأل، غایتیپ حاضره چنلی بیزه نصیب اتمادیک حقیمیزی غازانجاق بولمالی!
عالم میر غلام محمد غبار اؤزینینگ “جغرافیای تاریخی افغانستان” آتلی کتابینده مشهور “رستم ذال” داستانینی ساکستانده دؤرأنلیگی و اوندا مشهور ساک پهلوانی رستمینگ ساکستانینگ، زابلستانینگ و کابلستانینگ ییگیت لرینی داشینه ییغناپ، وطن غوراغینده داشاری باسیپ آلیجی لاره غارشی گؤرکزان قهرمان چیلیق لاری وصف ادیلیور دییپ یازیور. بییک شاعر فردوسی هم اؤز “شاهنامه” اثرینده “رستم ذال” داستانی نینگ ساکستانده دؤرأنلیگی باره ده یازیپدیر.
عقلدار شاعریمیز نورمحمد عندلیبینگ غوشغی لارینده هم شویله سطرلر بار:
دنیاده کیم پهلوان لار- رستم ذال اؤتدی لر، سد اسکندر بیله تخت سلیمان من ده دیر.
دانا شاعریمیزمختومقلی فراغی نینگ غوشغی لارینده بولسه، رستم ذالینگ آدی، وطنپرستلیق ده و ادرمن لیکده نسخه آلارلیق بییک شخصیت حکمینده کؤپ غایتالانیور:
رستم داغ سوراردی بیر عافی بیله، دیولر تیتراشردی گرز خوفی بیله،
خوجه احمد یسوی یوز صوفی بیله، کشتی سیز دریانی شیله گچدی لر.
ینه بیر غوشغی سینده:
قارون بو دنیانی آلدی مال بیلن، ابلیس عاصی بولدی، گلمز یول بیلن،
سمنگان شهرینده باتیر ذال بیلن، دیو بیلن جنگ سالان رستمی گؤردیم.
مختومقلی فراغی رستم ذالینگ آنگیرسینه گؤز یتیریپ، اؤزونینگکی دییپ حسابلاپ، اؤز غوشغی لارینه سینگدیریپدیر. سببی تاریخی یازو چشمه لری نینگ شاهدلیق اتماگینه گؤرأ، ساکستانی میلادی دان اؤنگکی III عصردان بأری ساک لار یا-ده اولارینگ قومداش ایرکی ترکی طایفه لاری و سونگرا اوغوز ترکمن لری، شول سانده کوشان لار، یفتلی لر، غزنه لی لار، سلجوق لار، غوری لار، خوارزمشاه لار، بییک مغول شاه دولت لری اییالأپ گلیپدیرلر.
بییک ترکمن سرکرده سی هم شاعری خانلار- خانی بیرام خانینگ حکمدارلیق ادان قندهار شهری هم ساکستان ده یرلشیور.
مشهور عرب عالمی یاقوت حموی (۱۲۲۹) اؤزی نینگ “معجم البلدان” آدلی اثرینده سیستان دان مشهور عالم لارینگ و شاعرلارینگ دؤرأَنلیگینی، اونونگ خلقی نینگ ادرمن لیگینی، غایدوسیزلیغینی و اخلاق تایدان پاک لیگینی وصف اتیور.
بو منطقه نینگ دورلی کنجک لرینده حاضره چنلی ساقلانیب غالان قلعه لارینک، شهرلرینگ ایزلاری بولسه اونونگ گچمیش تاریخی نینگ شهراتلی بولانلیغینه شاهد لیق اتیور.
سیستان ولایتی XX عصرینگ باشیندا (۱۹۰۵-۱۹۰۳) انگلستانینگ باسیب آلیجیلیق لی سیاستی نینگ نتیجه سینده ایکأ بؤلونیپ، یاری ایرانه بریلیور.
قدیمی چین یازو چشمه لرینه سالغیلانیپ، مشهور روس عالمی وادیم میخایلویچ ماسّون “ایستوریه افغانستانه” دییان کتابینده یازیشینه گؤرأ، بأش سانی یوچی لار دییپ آتلاندیریلان خیومی، شوانمی، گویشوان، خوسیه و دُمی تیره لری نینگ بیری بولان گویشوان (کوشان) اولارینگ اینگ گوندوغارده یاشایون تیره سی بولیپدیر. تقریبا میلادی نینگ بیرینجی اون ییللیغینده، کوشان تیره سی نینگ باشتوتانی کجولاکدفیس بأش یوچی تیره سینی بیرلاشدیریپ، مرکزی آسیاده دؤرأن ایلکینجی ترکی کوشان شاه دولتینی عمله گتیریپدیر. اول شاه دولتینگ باش پایتختی بلخ شهری بولیپدیر.
بییک کوشان شاه دولتی دنیاده بویلاکی اوچ اولی دولت- روم، پارفیه، چین بیلن بیر قطارده دوروپدیر و حتی ۵۰ ییل تووراگی وقت لاپ دنیاده گویچ لرینگ دنگ آغرام لیغینی اؤز الینده ساقلاپدیر.
میر غلام محمد غبارینگ یازیشینه گؤرأ، کوشان دولتی نینگ بیرینجی “کوشان شاه دولتی” دوری ۲۲۰-نجی ییله چنلی، ایکینجی “کیچی کوشانلی لار” دوری V عصرینگ باشلارینده یفتلی لر شاه دولتی دؤرایونچا و اوچونجی “کابل رتبیل شاه لاری” دییپ آتلاندیریلیون کوشان حکمدارلیغی سلطان محمود غزنه لی نینگ دورینه چنلی دوام ادیپدیر.
کوشان شاه دولتی، مرکزی آسیانینگ و هندوستانینگ قدیمی مدنیت اوجاق لاری نینگ بیری بولیپ، اونینگ بای تاریخی گچمیشی بار. اول دور خلق لارینگ اقتصادیتی نینگ، مدنیتی نینگ و شهر دورموشی نینگ اینگ بیر اؤسان دوری بولیپدیر.
میرغلام محمد غبارینگ “جغرافیای تاریخی افغانستان” آتلی اثرینده یازیشینه گؤرأ، طخّار ترک لری نینگ یفتلی طایفه سی ۴۲۵-نجی ییلی بلخ ده اؤزدولتینی غوریپدیر. اول دولت اورتا آسیانی و هندوستانی تا پنجابه چنلی اؤز ایچینه آلیپدیر. یفتلی امپراتورلیغی ۵۶۶-نجی ییلی، بو یرلری گؤک ترک دولتی اییالایونچا دوام اتیور. اول دوره دگیشلی یازو یادگارلیک لری آیخانم دان تاپیلیپدیر.
اسدالله معطوفی نینگ “تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان” آتلی کتابینده یازیشینه گؤرأ، ۵۵۲-نجی ییلی بومین خاقان گؤک ترک شاه دولتینی اساسلاندیریپدیر. بومین خاقان آرادان چیقاندان سونگ، اوغلی موخان امپراتورلیغینگ گوندوغار بؤلاگینه و کیچی دوغانی ایستمی خان امپراتورلیغینگ گونباتار بؤلاگینه یولباشچیلیق اتیورلار. گؤک ترک شاه دولتی، شول دوره چنلی اورتا آسیاده غوریلان اینگ اولی دولت بولیپدیر. اول منچوریا دان هندیغوش داغینه چنلی آرالیغی اؤز ایچینه آلیپدیر. حاضرکی مغولستان ده یرلشیون اینگ قدیمی ینی سئی و اورخون ترک-اوغوز ادبی یازو یادگارلیک لری شول دولته دگیشلی دیر.
غبارینگ یازیشینه گؤرأ، هندیغوش داغی نینگ دمیرغازیغینده گؤک ترک دولتینه دگیشلی ۳۰ سانی خان لیق بولیپدیر و قندز شهری بولسه اول خان لیق لارینگ مرکزی بولیپدیر.
تاریخی یازو چشمه لری نینگ شاهدلیق اتماگینه گؤرأ، IX-XII عصرلار گوندوغار مدنیتی نینگ خاص یوقاری اؤسان دوری بولیپدیر. بو عصرلارینگ دوامینده، غزنه لی، غور، سلجوق و کهنه ارگنچ ترکمن شاه دولت لری رواجلیق تاپیپدیر. بو دولت لر طرفیندان گوندوغارینگ غالقینیشی نینگ عمله گلماگی اوچین ضرور بولان سیاسی، اقتصادی، علمی و مدنی شرط لر دؤرادیلیپدیر.
ترکمن لرینگ قایه تیره سیندن بولان غزنه لی پادشاه لاری ۲۰۰ ییل دان غوورراق وقت لاپ حکمدارلیق ادیپدیرلر. غزنه لی سلطان لاری مدنیتینگ، صنعتینگ، علمینگ، بیلیمینگ و ادبیاتینگ همه اوورلاری بیلن ایچگین غیزیقلانیپ، اولارینگ وکیل لرینی همیشه انس مرکزینده ساقلاپدیرلار. تاریخ ده ایلکینجی بولیپ، “سلطان” لقبینی غازانان سلطان محمود غزنه لی نینگ علمه، بیلیمه، صنعته و ادبیاته سخی لیق بیلن ادان حمایتی، اونینگ دولت آدمی و باتیر حربی سرکرده حکمینده غازانان شهراتیندن آز دأل دیر! اونینگ غاراماغینده یؤریته “عالم لار کؤشگی” دؤرادیلیپ، اول اوزاق دورینگ دوامینده اسلام دنیاسینده اؤز شهراتینی ییتیرمأن ساقلاپدیر. اول کؤشکده شاعر لارینگ و عالم لارینگ ۴۰۰ تووراگی یاشاپ، سلطانینگ حمایتینده دؤرادیجیلیک ایش لری بیلن مشغول بولیپدیرلار.
سلطان محمود غزنه لی نینگ اؤزی هم، اؤز دوری نینگ اینگ چپر دیللی و فقه چی عالم لاری نینگ بیری بولیپدیر. اول، حدیث، فقه و خطبه علم لارینه دگیشلی بیرنأچه اثرلری یازیپدیر. سلطان محمود شاعرچیلیق بیلن هم مشغول لانیپدیر.
ترکمن سلجوق لار دولتی نینگ دؤراماگی بوتین آدمزاد تاریخینده، شول سانده اسلام دولت لری نینگ اؤسوشینده تازه بیر ایامی آچان اولی واقعه بولیپدیر. سلجوق سلطان لاری ینگیشلی یوریش لری بیلن، شول دورده آسیانینگ گینگیش لیک لرینده اورتایر دنگیزینه چنلی باریپ یتیون گینگیش لیک لری اییالأن اسلام یورت لارینی اؤز ارک لرینه بویین اگدیریپ، اولارینگ بارینی بیر آغیزه باقدیریپدیر.
شهراتی دنیا دولان و شاه لار شاسی درجه سینی غازانان آتا-بابالاریمیزینگ هم حربی سرکرده و هم بییک عقلدار آدم لار بولیپدیرلار. اولارینگ آراسینده دنیا بللی علمی و ادبی اثرلری یازان لاری آز دأل. اولاردان سلطان محمود غزنه لی، سلطان محمد غزنه لی، سلطان ملک شاه، سلطان سنجر، علاوالدین حسین غوری، سلطان آتسیز خوارزمشاه، سلطان تکش خوارزمشاه، سلطان محمد خوارزمشاه، سلطان جلال الدین منگبورون یانی پدرلریمیز عجایب غوشغی لاری یازیپ، بیزه یادگار غالدیریپدیرلار.
اولارینگ کأبیرلری نینگ دؤرادیجیلیگیندن مثال لار اوقالینگ:
تاریخینگ ایلکینجی سلطانی محمود غزنه لی:
سن، ای، آی، یر تهینه گیرنگده،
قُمینگ مرتبه سی عرش دی بیگلدی.
قلبیم نالیش قیلدی، دیدیم: “صبر ایله،
بو قضا اول عادل الله دان گلدی”.
آدم توپراق دان تی، ینه قم بولدی،
یردن دؤرأن ینه شونگا دولاندی.
سلطان محمد ابن سلطان محمود غزنه لی آتاسی دنیادان اؤتن ده یازان مرثیه سینده شویله سطرلر بار:
واخ، ایندی یؤراک خسته، فکر پریشان سن سیز،
یاشاییش ده غالمادی شادلیق دان نشان سن سیز،
سن دنیانی ترک اتدینگ، من بولسه دیری مونده،
سن قم ده، من آتش ده یانان بیر انسان سن سیز.
سلطان ملک شاه ابن آلپ ارسلان:
اؤتن آغشام یاریم اؤپدی گؤزوم دن،
اول گیتدی، گؤز یاشیم آقدی گؤزوم دن،
اؤز صوراتین منینگ دیدأم ده گؤریپ،
گؤزوم اوغشاپ، ینه ییتدی گؤزوم دن.
سلطان سنجر ابن ملک شاه:
معنی اییه لری هم-ده بییک لر،
من سرمست دن بیر نصیحت آلسین لار.
دولت گلسه، سیز آیاق دان غالانلانگ،
ال لریندن چکینگ، ینه غالسین لار.
سلطان محمد ابن تکش خوارزمشاه:
زمانانینگ ستمی سنی غمه التیون دیر،
پاک روحینگ تنینگ دن بیردن چیقیپ گیتیون دیر،
چمن لیک لرده اوتیر، شاد یاشه بیر نأچه گون،
یوقسه، سونگره گؤک اوت لار مزارینگه بیتیون دیر.
Short URL: https://www.turklar.com/?p=17880
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab zho_Hant