خلقیمیزده خیر و سخاوت فضیلتی
پروفیسور شرعی جوزجانی
خلقیمیزده خیر و سخاوت فضیلتی
باری ایلگا یخشیلیغ قیلغیل که موندین یخشی یوق
کیم دیگایلار دهر ارا قالدی فلاندین یخشیلیغ
«ظهیرالدین محمد بابر»
خیر و سخاوت، یعنی
محتاج انسانلرگه یاردم قولینی چوزیش، انسان سیورلیک بیلگیسی و هر بیر شخص اوچون اینگ
عالی صفتلردن بیری حسابلنه دی. مهر و شفقت، کیشینی فقط اوز منفعتی تار دایره سیده قالیب،
اوز قبیغی ایچیده یششدن چیقریب همنوعلریگه قیغوداشلیک بیلدیریشگه یوللیدی. حضرت
نوایی مهر و شفقت یعنی باشقه لرنینگ هم غمیده بولیش خصلتینی حقیقی انسان نینگ بیلگیسی
دیب کورستگن ایدی.
آدمی ایرسانگ دیماگیل
آدمی آنی که یوق خلق غمیدین غمی
نوایی نینگ اوشبو
شعریده خلقیمیزنینگ انسان سیورلیک، مهر و سخاوت کبی فضیلتلری اوز عکسینی تاپگن.
چونکه خیر و سخاوتلی و کرملی بولیش خصلتی ازلدن اوزبیک خلقی خرکتیری نینگ اجرلمس
قسمیگه ایله نیب کیلگن و تاریخ زرورقلریده ایز قالدیرگن.
تورکی خلقلر، اینیقسه
اوزبیک خلقی دولتچیلیگی تاریخیده مهر و شفقت بیلن یوغوریلگن خیر و احسان، سخاوت و
کومک قنچه چیکسیز و بی دریغ بولگنی نینگ گواهی بوله میز. هم خلق عامه سی و هم
دولتلر و دولت اربابلری بو عالی انسان سیورلیک عنعنه سینینگ تمثیلچیلری بولیب کیلیب،
اوزلریدن تحسینگه سزاوار ایز قالدیرگنلر. قاره خانیلر
دوریده دولت اربابلری، بدولت کیشیلر و خیر و احسان ایگه لری، بخارا، سمرقند شهرلری
و باشقه جایلرده سرایلر، دکانلر وحماملر قوریب و بعضا اوز ییرلرینی مدرسه لرگه وقف
قیلردیلر. وقف انستیتوتی، «جمغرمه»
نینگ باشلانغیچ شکلی صفتیده بیرینچی مرته اسلامی مملکتلرده یوزه گه کیلیب، آخرگی
دورلرده غرب مملکتلریده فوندیشین شکلینی آلگن. وقف ایتیلگن ملک و جای،
رسمیلشتیریلگندن کیین اوز ایگه سی تصرفیدن چیقیب مستقل بیر ملک که ایلنه دی و سود
آرقه لی اداره قیلینیب، درآمدی وقف قیلینگن موسسه لرگه تاپشیریله دی. هیچکیم حتی
دولت هم اونی ساتیش، یا که ساتیب آلیش حقوقیگه ایگه بولمیدی. قاره خانیلر دوریده مدرّسلر
و طلبه لر معاشلری اوشبو ملکلردن کیله دیگن درآمددن تولنردی. مثلا سان پتربورگده
گی .. شچدرین کتبخانه سیده سقلنه یاتگن ابراهیم
تمغاچ خان تامانیدن یازیلگن وقفنامه گه کوره سمرقند مدرسه
سی متولّیسی (اداره چیسی) نینگ بیر ییللیک معاشی ۲۰۰۰ درهم، فقه علمی مدرسی معاشی
۳۶۰۰ درهم، ادبیات فنلری مدرسی معاشی ۱۲۰۰ درهم، قران کریم مدرسی معاشی ۱۲۹۹ درهم
و طلبه لر معاشی ۳۶۰ درهم بولگن. بیر مدرس نینگ بیر آیلیک معاشی بیلن ۱۵۰- ۲۰۰
دانه یاپیلگن نان، ۲-۳ باش باقیلگن قوی ساتیب آلیش ممکن بولگن.
خوارزمشاهلر
دوریده یشگن بخارالیک مؤلف محمد عوفی «جامع الحکایات...» کتابیده یازیشیچه سمرقند
شهریده یشاوچی چیت ایللیک بیرعالم، قانونگه خلاف ایش قیلگنی اوچون ۳۰ دره اوریش
جزاسیگه حکم قیلینگن ایکن. بخارا صدرلریدن بیری برهان الدین عبدالعزیز بن عمر،
دولت مسئوللری بیلن، هربیر دره اورنیده بیرمینگ آلتین تنگه بیریشگه کیلیشه دی و
دولت خزینه سیگه ۳۰ مینگ قیزیل آلتین تولش بیلن محکوم نینگ آبرویینی سقلب قاله دی.
شونینگدیک محمد
بن احمد نَسَوی «جلال الدین منگو بیردی سیرتی» ناملی کتابیده قید ایتیشیچه بخاراده
آل مازه نینگ بویوک امامی صدر جهان و اونینگ اولادلری حمایه سی و نفقه سی بیلن
۶۰۰۰ فقه عالمی حیات کیچیرر ایکن.
تیموریلر دوریگه
کیلسک، اوزبیک عیاللریده خیر و احسان عالی فضیلتینی بی بی خانم و گوهرشاد بیگیم تمثالیده
کوریش ممکن. تنیقلی تاریخچی تورغون فیضی یف «تیموری ملکه لر» کتابیده بیرگن معلوماتلرگه
کوره، تیموری ملکه بی بی خانم، سمرقند شهریده اونینگ نامی بیلن اتلگن جامع مسجد
توغریسیده، حشمتلی کته مدرسه قوریب، اونده تعلیم آله یاتگن طلبه لرنینگ برچه
خراجاتینی تأمینلب تورر ایکن. افسوس که اوشبو مدسه آغیر زلزله عاقبتیده بوزیلگن.
تیموری ملکه گوهرشاد
بیگیم خیر و سخاوت و ایزگوو ایشلرنی یولگه قوییش بوییچه جهان ملکه لری ایچیده بیرینچی
اورینده توره دی. او هرات شهریده مصلی مجموعه سیگه اساس سالیب او ییرده حاضرگی «گوهرشادبیگیم
مقبره سی» یانیده، سمرقند شهریده اوغلی میرزا اولوغ بیک قورگن مدرسه دن نمونه آلیب،
هرات شهریده «گوهرشاد بیگیم مدرسه سی» سینی قوردیردی. مدرسه نینگ اسلیمی خطلری و
نقشلری اونینگ ییریک خطاط و صنعتکار اوغلی بایسنقر میرزا نظارتی آستیده بولگنی
اوچون گوزللیک و مکمللیک نمونه سی بولگن ایکن. تنیقلی هراتلیک تیمورشناس عالم
رحمتلی فکری سلجوقی مینگه قوییده گیدیک معلومات بیرگن ایدی: کوپ عمر کوریب وفات
ایتگن رحمتلی آتم، یاشلیگیده گوهرشاد حشمتلی مدرسه سینی، او پارتله تیلمسدن آلدین
کورگن ایکن. اولر ایتردیلر که هرات خطاطلری آره لریده خط یازیش قاعده لری بوییچه
اختلاف تاپیلگنده گوهر شاد مدرسه سی کتیبه لریگه قرب، اختلافنی حل قیلردیلر، یعنی
مدرسه یازوولری توغریلیک تمثالی ایدی. گوهرشاد خانم هردایم مدرسلر و طلبه لر یشش
شرایطینی نظارت قلیب، اولرگه یاردم بیریب توررکن.
گوهرشاد بیگیم
نینگ اینگ عالی خیرلی ایشلریدن بیری ایرانده گی مشهد شهریده امام رضا مقبره سی
یانیده «گوهرشاد بیگیم جامع مسجدی»نی قوریش ایدی. گوهرشاد بیگیم الماسلردن ترکیب
تاپگن اوزی نینگ نهایت قیمت بها تاقینچاغینی ساتیب، ایران اولکه سیده تینگی یوق بو
عظمتلی جامع مسجدنی قوردیرگن. مسجدنینگ پیشتاقی اونینگ اوغلی بایسنقر میرزا یازگن
نهایت چیرایلی خط بیلن بیزه تیلگن. بو چیرایلی مسجدنی کورگنی هردایم سانسیز
زیارتچیلر کیلیب توره دی.
تیموریلر دوریده
خیر و سخاوت ایگه لری کوپ بولگن، اولردن بیری خواجه عبیدالله احرار ایدی.
عبدالرحمان جامی ایتگنیدیک «اونینگ مینگلب ایکینزارلری بار، لیکن اولرنینگ درآمدی
بهشت یولیگه باریش آزوقه سی حسابلنه ی»، یعنی خدا یولیده خیر و سخاوت و محتاجلرگه
یاردم کورسه تیشگه بغیشلنگن. او قوردیرگن مسجد و مدرسه لر تاشکینت و باشقه جایلرده
موجود و خواجه نینگ وقفنامه سیده کورسه تیب بیریلگن. اونینگ اینگ قیزیقرلی ایزگو
ایشلریدن بیری سمرقند و بخارا اهالیسیگه کومک طریقه سیده اولر تولَی آلمگن ایکی
ییللیک ییر سالیغلرینی دولتگه تولشدن عبارت ایدی.
مستبد توزوم دوریده هم اوزبیک خلقی خیر و سخاوت
عالی خصلتینی هیچ قچان اینیقسه ایککینچی جهان اوروشی جریانیده اونوتگن ایمس. اولر
وطن حمایه سی اوچون فاشیزم گه قرشی اوروشگه قتنشگن اون مینگلب فرزندلری و باشقه
ملتلر فرزندلری اوچون بار و یوقلری، حتا که عیاللر اوز آلتین و کوموش تاقینچاقلرینی
کومک صفتیده جبهه گه یوبارگنلر. بو ایسه دنیاده مثلی کوریلمگن و آدملرنی
حیرتلنتیرووچی سخاوت و احسان عالی نمونه سی حسابلنه دی. اوزبیکستان
مستقللیگیدن کین خیرو احسان فضیلتی ینگی توس آلدی و تورلی ساحه لرده اوزعکسینی
تاپیب کیلماقده. یقینده جمعیتیمزنینگ ایکلوگیه، ساغلیقنی سقلش، اناوتسیون
تخنالوگیه لر و جماعتچیلیک حقوقی ساحه سیده گی متخصصلردن عبارت تشبثکارلر گروهی، نادولت ناتجارت
تشکیلات صفتیده «زمین» خلق ارا جماعت فوندیگه اساس سالدی. زراعت
میرضیایوا رئیسلیگیده فعالیت یوریته دیگن بو فوندنینگ مقصدی، احسان
و کومک که محتاج کیشیلرگه یاردم بیریشدن سونگ، مملکت نینگ برقرار رواجلنیشی گه حصه
قوشیش و اهالی تورموش درجه سینی آشیریشگه قره تیلگن. «زمین فوندی» اوزبیکستانده یاردمگه
محتاج عیاللرنی قوللب – قوتلشگه مبلغ یونلتیردی.
پریزیدنت شوکت میر ضیایف نینگ ۱۶ اپریل کونی اعلان قیلینگن فرمانی ۸-۹ بندیده
کورسه تیلگن یوللنمه لری اساسیده، اوزبیکستان دینی اداره سی ترکیبیده «وقف خیریه
جماعت فوندی» تشکیل ایتیلیب عملا ایش باشله دی. بو تشبث اوزبیک دولتچیلیگی
تاریخیده اونوتیلمس ایز قالدیریب، علم وفن رواجیگه بیقیاس حصه قوشگن وقف انستیتوتی
نینگ زمانوی اسلوبده تیکله نیشیدن عبارت بولیب، برچه مومن - مسلمان وطنداشلریمیز
اعتبار و ایشانچینی اوزیگه جلب ایتماقده.
شونینگدیک اوزبیکستان پریزیدنتی تامانیدن «سخاوت و کومک» عموم خلق حرکتی اعلان
قیلینیب، محتاج شخصلر و کم تامینلنگن عایله لرگه یاردم کورسه تیش یولینی آچیب
بیردی. بو حقده دولت رهبری: { «سخاوت و کومک» عموم خلق حرکتی دولتیمیز و خلقیمیز
قدرتی نینگ عملی نمایانیگه ایشانه من} دیگن ایدی. بو حقانی سوز «سردابه» تومنیده
یوز بیرگن سوو تاشقینی فاجعه سیدن ضرر کورگن یوزلب عایله گه خیر و احسان ایگه لری،
انسان سیورعایله لر و فیرمه لر تامانیدن جونه تیلگن سانسیز آزیق اوقاتلر، کییم –
کیچکلر، نقده پول، حتی باله لر اوچون یوباریلگن اویینچاقلرده اوز مصداغینی تاپدی.
اوزبیکستانده یشاوچی افغانستان فقرالری هم یاردم قولینی چوزیب بو خیرلی ایشگه کتته
حصه قوشگنلیکری هم تحسینگه سزاوار ایدی.
شو اورینده بیر مهم مسئله نی اورته گه تشلش کیرک. ایریم وطنداشلریمیز بیر مرته
حج فریضه سینی ادا قیلیب بو عبادت مقصوده نی اوز ذمه لریدن ساقط قیلگن بولسه لرهم،
تکراری شکلده قیته قیته حج و عمره زیارتیگه قیزیقیب، مکرر شکلده اوشبو شعایرنی
بجرگنی باره دیلر. البته قیته قیته حج و عمره زیارتیگه باریش ثوابلی ایش لیکن فرض
ایمس، بلکه سنت حسابلنه دی. اما اونینگ ثوابیدن کوره حج سفری اوچون صرفلنه دیگن
کتته مبلغلرنی، ثوابی
کوپراق و فایده سی کینگراق بولگن یولگه مثلا قشاق و کم تأمینلنگن عایله لرگه صرفله
سه لر، یا که محتاجلرگه یاردم بیریش اوچون تشکیل ایتیلگن خیریه فوندلر- جمغرمه
لرگه تاپشیرسه لر، البته الله نینگ راضیلیگی گه سبب بولیب، احسان قیلووچی نفل
عبادتیدن کوره کوپراق اجرعظیم تاپه دی.
بو اورینده بیر مسئله نی ایتیب اوتیش کیرک و او شوندن عبارت که اسلامده عالملر
اتفاقی اساسیده عامه منفعتی یعنی خلق منفعتی، فردی منفعت یعنی شخصی منفعتدن اوستون
توره دی. نفل شکلیده اجرا ایتیله دیگن حج و عمره منفعتی یعنی ثوابی فقط بیرکیشیگه
تیگیشلی، لیکن اوشه مبلغ خیر و احسان یولیده صرف ایتیلگنده، منفعتی یوزلب - مینگلب
انسانلرگه ییتیب باره دی و اولرنی، آچلیک - یلانغاچلیکدن قوتقزیب، خیر و احسان
ایگه لری اوچون چیکسیز اجر و ثواب حاصل بولیشیگه سبب بوله دی.
تکراری یا نفل حجینی ادا قیلیش اوچون هر بیر مومن کیشی
هیچ بولمسه اورته چه ۲۵ – ۳۰ ملیون سوم صرفلیدی. ایندی اگر تکراری حج زیارتینی نیت
قیلگن مومن مسلمانلر، شو مبلغلرنی کرونا ویروس اپیدیمیه سی سببلی حج مراسمی توخته
تیلگن آغیر شرایطده، حاجتمند کیشیلرگه ترقتسه لر، یاکه خیریه موسسه لر آرقه لی
اولرگه یاردم بیرسه لر، البته یره تووچی تامانیدن اولرنینگ نامیگه چیکسیز اجر و ثواب
یازیله دی.
اگر خیر و احسان ایگه سی بیر مقدار اوز ملکی و بایلیگینی وقف قیلیب، اوقاف
اداره سیگه تاپشیرسه، بو خیرلی ایشی بیلن خیرات جاریه یا صدقهٔ جاریه یعنی دایمی
اجر و ثواب منبعی بوله دیگن عملگه قول اورگن بوله دی. مثلا اونینگ ملکی، کتابخانه
سی ویا سرمایه سیدن هرقنچه آدملر فایده لنسه، اوشنچه ثوابی عمر باد حتی حیاتدن
کیین هم اونگه ییتیب توره دی.
اسلام پیغمبری دیگن ایدیلر: انسان عالمدن اوتگندن کیین، او قیلگن جاری صدقه دن
تشقری اونینگ برچه علاقه لری دنیا دن اوزیله دی. ینه بیر حدیثده« صالح فرزند و
صدقهٔ جاریه انسانگه اجر و ثواب ییتیب باریشیگه سبب بوله دی» دییلگن.
صدقه و خیرلی ایش نینگ ثوابی، اوندن آدملرگه ییته دیگن خیر و منفعت مقداری بیلن اولچه لنه دی. مثلا بیر قشاق عایله نی آزیق اوقات بیلن تامینلش و یا بیر اوقووچیگه مادی یاردم بیریش خیرلی ایش، لیکن یوزلب کیشی اوقیدیگن بیر مکتب قوریش، یا که یوزلب عایله گه یاردم بیریب تورگن بیر خیریه جمغرمه سیگه کتته یاردم کورسه تیش، اولردن کوره الله تامانیدن یوزلب مرتبه اجر و ثواب بیریلیشی گه سبب بوله دی.
بو اورینده
تیموریلر دوریده بولیب اوتگن بیر مهم واقعه نی ایسله تیب اوتماقچیمن:
۱۵عصرده تیموریلردولتی نینگ باش وزیری حضرت علیشیر نوایی حج عبادتینی ادا
قیلیش نیتی بیلن سفرگه تیارگرلیک کوریب تورگن چاغده، دولت قرالی سلطان حسین بایقرا
او کیشینی حضوریگه تیله تیب، حاضرچه اوشبو سفر وقتینی کیله جک که چوزیش کیرکلیگینی
تاکیدلیدی. نوایی نیمه اوچون، بو عبادت مقصوده وقتینی کیله جککه چوزیش ضرور لیگینی
سلطاندن سوره گنده، سلطان دییدی: البته حجگه باریش بیر فریضه، لیکن اونینگ اوچون
معین وقت بیلگیلنگن ایمس. او نمازدیک وقتی اوتیب قضابولمیدی. بنده هر قچان امکان
تاپگنده بوعبادتنی ادا قیلسه بوله دی. ایندی سببینی میندن سوره ماقچی بولسنگیز،
ایتیشیم کیرک که بوتون رعیت نینگ معمالرینی ییچیش بیلن مملکتده قانوننی نظارت قیلیش،
مظلوملر دادینی ایشیتیب اولرنی ظالملردن نجات بیریش کبی مهم ایشلر، سیزنینگ ذمنگیزده
تورگن اساسی وظیفه لردن حسابلنه دی. سیز بیر اوزاق مدت موجود بولگن احوالده بو
ایشلرنی کیم بجریشی ممکن و سیزدن باشقه کیم گه ایشانیب بوله دی؟ پیغمبریمیز اوزلری
دیگنلر «عدل ساعة خیر من عبادة سنة» یعنی بیر ساعتلیک عدالت قیلیش، بیر ییللیک
عبادتدن اوستون توره دی. سیز فریضه نی ادا قیلسنگیز اونینگ ثوابی فقط اوزینگیزگه
تیگه دی، لیکن بو ییرده توریب عدالت اورنه تیش و خلق خدمتیده بولیش، برچه اسلام
امتی نینگ چیکسیز القیشلریگه سبب بوله دی و بو یولدن سیزگه حاصل بوله دیگن ثواب و
اجر عظیم بی قیاس دیر. نوایی حضرتلری سلطان حسین بایقرا نینگ فکرینی معقوللب، حج سفرینی کیلگوسی
ییللرگه قالدیره دی.
شونینگ دیک تیموریلر
دوریده خیر و سخاوت حرکتی هیچ قچان توخته مگن. علیشیر نوایی آته بابالریدن میراث
قالگن کتته بایلیک درآمدیدن بیر مقدارینی اوز احتیاجیگه صرفلسه، قالگن توقسان
فایزینی خیریه ایشلرگه تخصیص بیرگن ایدی. منبعلر گواهلیگیده او افغانستان و ایران
حدودلریده مدرسه، شفاخانه، کتابخانه، قرائتخانه، خانقاه، یتیمخانه، باغ و حوضلر،
کوپریک و اریقلرکبی ۳۷۰ دن آرتیق خیریه انشاآتلر قوردیریب خلق خدمتیده قویگن.
تاغلر ایچیدن اریق قازدیریب، چشمه لر ایچیملیک سووینی مشهد شهریگه آلیب کیلگنی
حقیده دولتشاه سمرقندی«تذکرة الشعرا»ده حیرتله نیب معلومات بیره دی. بولردن تشقری حضرت نوایی نینگ سخاوت و کرم
دسترخانی شونچه کینگ ایدی که هر ییل «خلاصیه» خانقاسیدن مینگلب کییم کیچک - سرپا،
تون، سله، پوستین و پای ابزل کمبغل و محتاجلرگه ترقتیلردی.
افغانستان
شمالیده جایلشگن قدیمی جوزجان مرکزی بولمیش بیزنینگ شهریمیز- سرپل شهری هم بو
کرملی انسان نظریدن چیتده قالمگن. شهرنی ایکی قسمگه بولگن نسبتا کتته دریا اوستیگه
نوایی تامانیدن ایکی قبتلی کتته کوپریک قوردیریلگن، شو کوپریک بناسیدن کیین، شهریمیز «سرپل» آتینی آلگن. بیش عصردن آشه اوزاق
مدت دوامیده سو تاشقینلری و ییر سیلکینیشلریگه چیدم کورسه تیب کیلگن بو آبده، حضرت
نوایی ایزگو خاطره سینی آدملر ذهنیده منگو سقلیدی.
قووانرلیسی شونده که اوزبیک خلقی مینگلب ییل جریانیده دوام ایتیب کیلگن اوز
بغری کینگلیک خصوصیتی و خیر و احسان فضیلتلرینی مستقللیک دوریده ۲۱ عصرده هم،
عملده کورسه تیب کیلماقده لر.
۸ مارچ - خاتین- قیزلر خلق ارا بیرلیک کونی مناسبتی بیلن «بابر کلتوری انجمنی» قوتلاو سوزی ۸ مارچ مضمونی بیلن اوزبیکلر و برچه تورکی خلقلرعیاللری آره سیده بیر نوع اویغونلیک موجود. تورکی خلقلرده عیاللر (خاتینلر) هردایم ارداقلنیب، سیویلیب، اوز قدرو قیمتیگه ایگه بولگن حالده، حرمتگه سزاوار بولیب کیلگن. مرکزی آسیاده گی ایریم قبیله لرده موجود بولگن خاتینلرنی کمسیتیش، قیز تولدی نی عایله اوچون بختسیزلیک دیب اوندن عار قیلیش، عیاللرنی میراث حقوقیدن محروم ایتیب، اجتماعی حیاتده اولرنی بوتونلی ایرککلر قطاریدن چیتلتیش کبی سلبی اودوملر استثنا صورتده بعضا کوزگه تشلنمسه، عموما تورکلرده موجود ایمس. حتی قُلچیلیک شرایطیده هم، چوریلر (کنیزلر) بیلن انسانی مناسبت سقلنگن و ایریم یوکسک دولت اربابلری چوری آنه لردن توغیلکن. اوزبیکلر وتورکی دولتلرده عیاللر کتته اعتبار و موقعگه ایگه بولیب، دولت مصلحتچیسی، شاهلر ووزیرلر اورینباسرلری و حتی مملکت قرالی درجه سیگه کوتریلگنلر. بونینگ یققال مثاللر بیلن کورسه تیش ممکن: ـــ میلاددن ۵۰۰ ییل آلدین اورته آسیا حدودیده یشاوچی ساکلر و مساگیتلر قبیله لری نینگ قرالی، تورکی خلقلرنینگ مشهور ملکه سی توماریس آنه یا که توماریس خاتون جهان مقیاسیده برینچی عیال پادشاه، مثلسیز چیرایلیک ایگه سی بولیشی بیلن بیرگه، کوچلی حربی سرکرده بولگن. او کمال جسارت بیلن اولکه سیگه باستیریب کیلگن و کوروش کبیر!!! دیب اتلگن ایران شهنشاهینی میلاددن ۵۲۹ ییل آلدین کتته اردوسی بیلن تار مار قیلیب، اوزینی اولدیریب باشینی کیسیب آلدیره دی و قانخورلیکدن تویسین دیب اونی قاندن توله بیر طشتگه سالیب قویه دی. ـــ ملک شمس الدین ایلتتمیش نینگ قیزی سلطانه رضیه، آته سی وفاتیدن کیین هندوستانده سلطنت تختیگه اولتیریب، ایککی ییل عدالت بیلن حکمرانلیک قیله دی. ـــ سرای ملک خانم (بی بی خانم) امیر تیمور نینگ سیویکلی خاتینی، صاحبقران حربی سفرلرگه کیتگنده، عملا دولت ایشلرینی باشقریب، کتته بنالر قورردی. تاریخچیلر گواهلیگیده تیمور دولت ایشلری بوییچه او بیلن مکاتبه قیلیب تورردی. ـــ خراسان دیاری نینگ تورکتبار ملکه سی گوهرشاد بیگیم (گوهرشاد آغا) دنیا نینگ ممتاز ملکه لریدن بیری صفتیده حسن و جمال، علم وکمال و سیاست ساحه سیده تینگی یوق عیال ایدی. او دولت ایشلری بوییچه اِیری - شاهرخ میرزانینگ یاردمچیسی و دولت مصلحتچیسی ایدی. گوهرشاد بیگیم و اونینگ تربیه سینی آلگن ایککی اوغلی میرزا اولوغ بیک و بایسنقر میرزا، تورکستان، ایران و خراسان اولکه لریده تیموریلر مدنیتینی ترقتیش بیلن علم و فننی گللب یشنشی اوچون شرایط یره تیب بیردیلر. هرات شهریده او قوردیرگن گوهر شاد مدرسه سی منطقه ده اینگ مهم بیلیم آلیش مرکزیگه ایلنگن ایدی. بو تاریخی مدرسه و باشقه تاریخی آبده لر امیر عبدرحمان و ظاهرخان تامانیدن بوزدیریلیب ییر بیلن یکسان قیلینگن بولسه هم، اوندن قالگن ایریم بنالر جمله دن گوهرشاد بیگیم مقبره سی هنوز هم کوزلرنی قمشتیره دی. ـــ شونینگدیک باشقه تیموری و بابری ملکه لر، هم ایجادی ایشلری و هم حامیلیک فعالیتلری بیلن شرق رنسانسی (اویغانیش) دوری نینگ تمثیلچیلری ایدیلر. زیب النسا بیگیم اوزیدن قالدیرگن شعرلر دیوانی بیلن فارس تیلی و شعریتی رواجیگه اونوتیلمس حصه قوشدی. ـــ فرغانه خانلیگی قرالیچه سی (ملکه سی) ماهلر آییم - نادره بیگیم اوز تورموش اورتاغی- ییتوک شاعر امیرعمر خان "امیر" بیلن بیرگه، تورکی و فارسی شعر و ادب حامیسی ایدی. اولرنینگ سراییده اونلب شاعر و شاعره لر تربیه کورردیلر. تورکی شاعرلر اوز اثرلریده خاتینلرگه حرمت کوزی بیلن قرب، اولرنینگ فضیلتلری حقیده سوز یوریتگنلر. اوزبیک اولوغ شاعری امیر علیشیر نوایی اوزی نینگ بیر شعریده عیالنی قویاشگه اوخشه تیب، قویاش سوزی یعنی "شمس" مؤنث بولگنی اوچون عیالگه اوخشیدی دیدی. او توصیه قیله دی: باشنی فدا ایلا آتا قاشیغا جسمنی قیل صدقه آنا باشیغا علیشیر نوایی، خاتیننی قانونلر اساسیده حرمت قیلینگلر دیب تاکید لگن ایدی: زوجه که اول بولسه انیس حرم شرع طریقی بیله توت محترم لیکن افسوس که تورکی خلقلرده خاتینلرگه نسبتا شو کبی ایرکینلیکلر، قولی لیکلر ویومشاقلیککه اساسلنگن، عرف و عادتلر، قاعده و اودوملر کوپ بولسه هم، خاتینلر، هیچ قچان فیودال دوری نینگ پاتریارکال (عایله ده ایرکک حاکملیگی) توزومی، شونینگدیک تار فکر ومتعصب دین اربابلری یرتگن تار محیطدن چیقیشگه موفق بوله آلمدیلر. اولکه میزده قبیلوی حاکمیت یوزه گه کیلیشی بیلن عیاللرنینگ هم رنج و عذابی آشدی. حیات نینگ برچه ساحه لریده قبیلوی حاکمیت تامانیدن عملگه آشیریلیب کیله یاتگن حقوق بوزرلیکلر، تبعیض و ستم، خاتین - قیزلرنی هم قیین احوالگه سالدی. افغانستان برچه تورکی خلقلری جمله دن اوزبیکلر، تورکمنلر و هزاره لرگه قره تیلگن عداوت وتینگسیزلیک، اولرنینگ اولادلری اینیقسه قیز باله لری نینگ مکتب - مدرسه گه باریب تعلیم آلیش وتربیه کوریشدن محروم قیلیب کیلدی. بوتون مملکت بوییچه بیداد قیله یاتگن وحشیانه ظلم وستم، اینیقسه رادیکال تروریستلر دوریده گی عیاللرنی برچه انسانی و مدنی حقوقلر منجمله ایشلش، تعلیم آلیشدن محروم ایتیب، اویلرگه قملیب اولتیریب، تشقریگه چیقمسلیککه محکوم قیلیش، قانخورلیک، سوراوسیز تاشباران قیلیشلر، اوققه باغلش، کبَل بیلن اولگونچه اوریش، عیاللرنینگ کوکسینی کیسیش، قیز باله لر ناموسیگه تیگیب اولدیریش کبی انسانیت تاریخیده مثلی کم کوریلگن دهشتلی جنایتلر، افغانستاننی بیرکتته ماتمسرا گه ایلنتیردی. مادامیکه افغانستان نینگ برچه ملیتلری، خلق ارا مقیاسده قبول قیلینگن حقیقی دموکراتیک پرینسیپلر اساسیده تینگ حقوقلی دیب قبول قیلینمسه و بو مساوات اساسی قانونده قید ایتیلیب، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و مدنی ساحه لرده، هیچ قنداق استثنا سیز تطبیق ایتیلمس ایکن، مملکتده قبیلوی نظام اوزگرمَی قاله دی و اوزی نینگ طفیلی حیاتیگه دوام بیره دی. افغانستانده اساسی دموکراتیک اوزگریشلرسیز خاتینلر نینگ حقیقی ایرکینلیگینی تأمین قیلیب، اساسی معمالرینی حل قیلیش ممکن ایمس. تینیمسیز کورش و ایزچیل مبارزه آرقه لی پاتریارکال عایلوی مناسبتلر اوزگر- مسدن بورون، خاتین- قیزلرنینگ طبیعی و انسانی حقوقلری خلاده قاله دی و دموکراتیک طلبلریگه عملی جواب بیریلمیدی. "بابر کلتوری انجمنی" رهبریتی، اولکه میزنینگ برچه عیاللری- حرمتلی آنه لر، آپه - سینگیللر و برچه خلقیمیزنی، خاتین- قیزلر خلق ارا بیرمی ۸ مارچ کونی مناسبتی بیلن چین گونگلدن تبریکلب، همه لریگه دموکراتیک ایرکینلیک اوچون کورش یولیده کتته موفقیتلر و عایلوی بخت وسعادت ایستکلرینی بیلدیره دی. "بابر کلتوری انجمنی" رئیسی پروفیسور شرعی جوزجانی اوزبیکلر وتورکی دولتلرده عیاللر کتته اعتبار و موقعگه ایگه بولیب، دولت مصلحتچیسی، شاهلر ووزیرلر اورینباسرلری و حتی مملکت قرالی درجه سیگه کوتریلگنلر. بونینگ یققال مثاللر بیلن کورسه تیش ممکن
میلاددن اولگی ۳ عصرده وجودگه کیلگن خون خاقانلیگی نینگ عالی حکمداری "تنگریقوت" دیب اتلگن بولیب، او تنگری فرزندی دیگن معنانی انگله ته دی. خونلر تنگری چیلیک که اعتقاد قیلگنلر. اولر قوشیق ایتیش و اویینگه توشیشنی یخشی کورگنلر. اولرنینگ چالغو اسبابلری ایچیده سورنَی، قوبوز، پیپه (گیتارگه اوخشگن) و چنگ کبیلر بولگنلیگی منبعلردن معلوم.
گوناریارینگ می نویسد: "درزمان ما تورکها دربخشهای شمالی افغانستان- مرزهای جنوبی مسکن اصلی شان که به هندوکش میرسد، سکونت دارند. این منطقه تورکستان افغانی یا چهار ولایت نامیده میشود" و علاوه میکند"بخش عمدۀ مردمان تورکی زبان اوزبیکها بوده که در سدۀ ۱۹خان نشینیهای نیمه مستقل را درتورکستان افغانی پایه گذاری کردند ودیگر تورکمنها هستند. به شمارکمترقزاقها، قره قلپاقها، قیرغیزها و قبائل دیگر موجوداند.
urd_Arab prs_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab ckb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pbt_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab