ایران’ین اورتا آسیا تورک جمهوریتلرینه یؤنه لیک سیاستلری نین آنا خطلری- بابک شاهد
tebaren | 14:23 - 21.09.2017
گیریش
اورتادوغونون قوزئیینده “دونیانین قلبی” اولاراق بیلینن آوراسیا جوغرافیاسی مرکزینده یئر آلان اورتا آسیا بؤلگه سی جوغرافی قونومو اعتباری ایله دوغودان آلتای داغلاری، گونئیدن تانری داغلاری، باتیدان آرال گؤلو، قوزئیباتیدان اورال ایرماغی و داغلاری و قوزئیدن سیبریانین گونئی سینیری ایله چئوریلمیشدیر. بؤلگه نین قوزئیدن روسیا، دوغودان چین، گونئیدن ایران، افغانیستان و پاکیستان ایله قونشو اولماسی، 1990 ایلینده سوویتلرین ییخیلماسی ایله بیرلیکده اورتایا چیخان تورک جمهوریتلر، تاریخی تورکیستان اولاراق بیلینن اورتا آسیانی یئنی سیاسی دنکلملرله (معادلهلرله) قارشی قارشییا بوراخمیشدیر. دونیانین اؤنملی نفت و دوغال گاز قایناقلاری نین بؤلگه ده یئر آلماسی و بؤلگه نین ژئواستراتژیک قونومو، سؤز صاحیبی اولماق ایسته ین بؤلگه سل و اولوسلار آراسی گوجلری یئنی استراتژیلر اور تمگه مجبور ائتمیشدیر.
ایرانلی استراتژیستلر، ایرانی بیر اورتادوغو اؤلکه سی گؤرمکله بیرلیکده اورتاآسیا- قافقازیا، بصره کؤرفزی [1] و گونئیدوغو آسیا بؤلگه سل آلت-سیستملری نین بیر پارچاسی اولاراق دا گؤرمکده دیرلر. ایران، اورتا آسیا- قافقازیا، بصره کؤرفزی و گونئیدوغو آسیادا بؤلگه سل آکتور، دوغو آغ دنیزده ایسه خارجی آکتور اولاراق گؤرولور (حاجی یوسفی، 1384، ص 83).
اورتا آسیا جمهوریتلری، ایران اوچون بؤلگه سل آلت-سیستم اولماقلا بیرلیکده، ایران خارجی سیاستینین گوونلیک آنلاییشینی اولوشدوران “دؤرد بؤلگه سل گوونلیک کومپلکسی” ایچینده یئر آلماقدادیر[2].
ایرانین گوونلیگی آچیسیندان اورتا آسیاداکی دگیشیملر بؤیوک اؤنمه صاحیبدیر. اؤزللیکله 1991-دن سونرا تورک جمهوریتلری نین باغیمسیزلیغی و بؤیوک گوجلرین بؤلگه ده کی استراتژیلری نین دگیشمهسی ایرانین اورتا آسیایا یؤنه لیک سیاستلرینی دگیشدیرمیشدیر.
ایران خارجی سیاستی سوروملولارینا گؤره، اورتا آسیاداکی دنگه لری ائتکیله ین آکتورلار یئرل، بؤلگه سل و کوره سل آکتورلاری اولاراق اوچ کاتئقوریده دگرلندیریلهبیلر:
ایران، اورتا آسیاداکی گوج دنگه لری ایچینده اؤزونو بؤلگه سل آکتور اورلاراق گؤره رک (حافظ نیا، 1386، ص91) 1991-دن سونرا ثابیت بیر خارجی سیاست یئرینه اولوسلار آراسی آتموسفرین ائتکیسینده باشقا آکتورلارین سیاستلرینه تپکی اولاراق حرکت ائتمگی ترجیح ائتمیشدیر. بو تپکیسل یاخلاشیملار باشقا آکتورلارین آلتداکی یاخلاشیملارینا قارشی، شکیللنمیشدیر:
ایرانین اورتا آسیایا یؤنه لیک سیاستلری نین آنا خطلری، بو یاخلاشیملارا تپکیسل بیر اورتامدا ایلرلهمیشدیر. اؤرنک اوچون ایران دؤلتی شیعه ژئوپولیتیکی چرچیوه سینده، روس میلّیتچی لیگینه تهدید اولوشدوراجاق، سنّی جهادچی قروپلارا قارشی روسیا نین تائیدی و کؤمگی ایله اورتا آسیا دا شیعه لیگی یایما گیریشیمینده اولوب آوروپا بیرلیگی نین آلترناتیو انرژی قایناقلاری استراتژیسینی روسیه ایله رقابتده اولدوغو دوغال گاز صادراتی آلانیندا قوللانماق ایسته میشدیر.
ایران خارجی سیاستینده اورتا آسیا سؤیلمی
1357 ایران انقلابیندان سونرا ایران خارجی سیاستی نین اورتا آسیا سؤیلمینی ایکی آنا باشلیق و بئش آلت باشلیق اولاراق اینجه له یهبیلریک. 1357-1360 ایللری آراسی ایراندا حاکیم اولان لیبراللارین اورتا آسیا گؤروشو، ایران ین میلّی چیخارلاری و بو چیخارلارین اسلامی دگرلره اوستون اولدوغو دوشونجه سی یایقین اولموشدور. 1360-دان گونوموزه قدر دوام ائدن سؤیلم ایسه، شیعه مرکزلی اسلام بیرلیگی [3] دوشونجه سی و بو دوشونجه نین میلّی چیخارلارا قارشی اوستونلویو اولموشدور. ایرانین ایچ دگیشیملریندن قایناقلانان و خارجی سیاسته یانسییان دگیشیملر نتیجه سینده 1360-دان گونوموزه قدر داوام ائدن بیر سورجده شیعه چیلیک آناباشلیغی ایدئالیست یاخلاشیم، مصلحت مرکزلی پراقماتیست یاخلاشیم، کولتور مرکزلی باریشجیل یاخلاشیم، عدالت مرکزلی محافظهکار یاخلاشیم و اعتدالچی یاخلاشیم اولاراق آلت تاکتیکله ایرهلیله میشدیر.
ایرانین 1369-1360 ایللری آراسی اورتا آسیا سیاستلری اوچ فرقلی اورتا آسیا تانیمی ایله شکیللنمیشدیر. بو فرقلی اوچ کیملیک ماهیتینده تانیملاما ایرانین بؤلگه ده وار اولابیلمه سی اوچون اوچ فرقلی ایران تانیمی سونموشدور. اورتا آسیایا یؤنه لیک اوچ ایران تانیمی، ایدئولوژیک ایران، کولتورل ایران و ژئوپولیتیک ایران اولموشدور (کرمی، 1386، ص79).
ایدئولوژیک ایران: ایدئولوژیک یاخلاشیما گؤره، ایران، اسلام دونیاسی نین شیعه مرکزی اولاراق اسلام عالمی نین اؤنملی بیر پارچاسیدیر. بو یاخلاشیمین طرفدارلارینا گؤره، ایران اسلام جمهوریتی، اسلام حکومتی اولاراق گرچک اسلامی، دونیا مقیاسیندا یایماقلا سوروملو بیر دؤلتدیر و خارجی سیاستلری بونا گؤره شکیللنمه لیدیر. بوگون شیعه یاییلماجیلیغی باشلیغی ایله بیلینن بو یاخلاشیمین طرفدارلارینا گؤره، 1357 انقلابی، اسلام تاریخینده دؤنوم نقطه سی اولاراق باتی مدنیتی ایفلاسی نین دوغودا اورتایا چیخیشیدیر و ایران یؤنتیجیلری، شیعه اینانجی مرکزلی، اسلام بیرلیگینی ساغلاماقلا یوکوملودورلر. بو یاخلاشیما گؤره ایران سینیرلاری بوگونکو جوغرافیادان گئنیش بیر منطقهنی قاپسایاراق دارالاسلام سینیرلارینا قدر دایانماقدادیر. بوندان اؤترو، ایران یؤنتیجیلری یالنیز اؤز وطنداشلاریندان دئییل دونیاداکی بوتون مسلمانلارین دوروموندان سوروملودورلار. بو یاخلاشیمین اورتا آسیا سیاستی، 1357 انقلابی ایلکه لرینی، اورتا آسیا اؤلکه لرینه صادر ائتمک، شیعه آزینلیقلاری سیاسی حرکتلرینه کؤمک ائتمک اولموشدور (دهقانی فیروزآبادی، 1385، صص112-119). ایرانلی متخصصلره گؤره ایرانین بوتون چابالارینا رغماً بو یاخلاشیم، اورتا آسیا دا دینی آراج و قورولوشلاری نین اولماماسی و بؤلگه ده کی اؤلکهلرین ایرانین آماج و نیتلرینه گوونسیزلیگی اولموشدور (کولایی، 1384، ص21). بو یاخلاشیمین باشاریسیزلیغینا سوموت اؤرنکلر اولاراق ایران ین تاجیکیستان ایچ ساواشی و قاراباغ ساواشینداکی توتوملاری سونولماقدادیر.
کولتورل ایران: ایرانین اورتا آسیایا یؤنه لیک کولتورل سؤیلمی نین تملینده “بؤیوک ایران” آنلاییشی یاتماقدادیر. بو آنلاییشا گؤره، ایرانشهر و یا جهان ایرانی دئییلن مدنیت جوغرافیاسی بوگونکو ایران سینیرلاریندان بؤیوک اولوب اورتا آسیا، قافقازلار، بصره کؤرفزی و هیندیستانی قاپساماقدادیر. بو آنلاییشا گؤره، ایران کولتور جوغرافیاسی، فارس کولتورو و اورتاق مذهب تملی اوزرینه شکیللنمیشدیر و اورتا آسیا ایله ایرانین ایلیشکیسی بو ایکی عنصر اوزریندن تانیملانمالیدیر (دهقانی فیروزآبادی، 1385، ص125). 1991-دن سونرا سوویتلر بیرلیگی نین داغیلماسی ایله اورتایا چیخان جمهوریتلرین باغیمسیزلیغی، بو یاخلاشیما سرعت وئرمیشدیر. ایران، سوویتلر بیرلیگی نین داغیلماسی ایله اولوشان کیملیک بوشلوغونو قوللانماق ایسته یه رک شیعه مرکزلی فارس کولتورونو یایماق ایسته-میشدیر. آنجاق بؤلگه ده کی جمهوریتلرین کولتور آنلاییشلاری، سوی و دیل اوزرینه یاپیلاندیریلدیغی اوچون بو یاخلاشیم ایسته نیلن سونوجو وئرمه میشدیر. نئجه کی، اؤزبکیستان یئتکیلیلری نین ایران بؤیوکائلچیلیگی کولتور آتاشهسینین اؤلکه ده کی فعالیتلرینی، ایران کولتور مستشارلیغی نین اؤزبکیستاندا یایینلادیغی “امینه” درگیسی نین شیعه مرکزلی فارس کولتورونو یایما چابالاری و ایران طرفیندن مالیهلشدیریلن چئشیدلی کولتور فعالیتلری، یاساقلانماسی بو چرچیوهده اولموشدور.
ژئوپولیتیک ایران: ایرانین اورتا آسیا ژئوپولتیک سؤیلمی اولاراق بیلینن اوچونجو سؤیلمی جوغرافیا تملینده استراتژیک یاخلاشیملار اوستونده قورولموشدور. بو یاخلاشیما گؤره، سوویتلر بیرلیگی نین داغیلماسی و اورتا آسیا جمهوریتلری نین میدانا گلمه سی ایرانین چئوره گوونلیگینده تمل دگیشیکلیکلره سبب اولموش و یئنی گوونلیک تهدیدلرینه یول آچمیشدیر. ایرانین قوزئیینده سوویتلر کیمی بیر گوجون داغیلماسی و یئرینی کیچیک دؤلتلره وئرمه-سی، ایرانین بو بؤلگهده داها آکتیو شکیلده رول اویناماسینا زمین یاراتمیشدیر و ایرانا، قوزئییندهکی یئنی گوونلیک تهدیدلرینه قارشی، داها آکتیو شکیلده مداخیل اولابیلمه امکانی ساغلامیشدیر (دهقانی فیروزآبادی، 1385، صص 127-128). بو سؤیلمین عمومی عنصرلاری ایرانین اولوسال چیخارلاری نین اسلامی مصلحتلره قارشی اوستونلویو، ژئوپولیتیک دگیشیملر و جوغرافیانین یاراتدیغی فرصتلردن ان چوخ قازانجی الده ائتمک، قارشیلیقلی گوون، ساکین بؤلگه، اوزلاشما و باریشجیل اورتام چاباسی اولموشدور.
روحانی دؤنمینده ژئوپولیتیک ایرانین اعتدالچی یاخلاشیمی
حسن روحانی نین ایرانین 11-جی جمهورباشقانی اولماسی ایله ایران خارجی سیاستی، “اعتدالچی” قاورامی ایله تانیملانان یئنی تاکتیکله دونیا ایله اوزلاشما یوللارینی آختاردی. احمدی نژاد دؤنمینده باتی نی قارشیسینا آلان ایران، آغیر تحریملر سونوجوندا اقتصادی بحرانلار یاشامیشدی. ایرانین نفت ساتیشینی تماماً انگلله مگی دوشونن باتیلی اؤلکه لر، ایرانین تک اؤنملی گلیر قایناغینی الیندن آلماغی پلانلامیشدیلار. ایرانین نفت ساتیشی نین انگللنمهسی دوروموندا اؤلکه نین اقتصادی چؤکوشو اؤن گؤرولموشدور. بئله بیر دورومدا اعتداللی محافظهکارلار و اصلاحاتچیلارین حمایتینی آلان روحانی، ایرانین 11-جی جمهورباشقانی اولدو. روحانی اکیبی نین آمریکا باشدا اولماقلا باتیلی اؤلکه لرله مذاکره قاپیسینی یئنیدن آچماسی، ایران-باتی آراسیندا یاشانان آنلاشمامازلیقلارین یئرینی نوکلئر (هسته ای) آنلاشمایا بوراخماسی ایله اؤلکه ده کی اقتصادی بحرانلار آزالمیشدیر و ایران اقتصادی چؤکوشدن دؤنموشدور. روحانینین یئنی خارجی سیاستی باخیشی “گرچکچی ایدئالیزم” تئریمی ایله ایفاده ائدیله رک 1357 انقلابی ایلکه لریندن وازگئچمه دیگینی، آنجاق بو ایلکه لری اولوسلار آراسی گرچکلری دقّته آلاراق اجرا ائتدیگی سؤیلنمیشدیر [4]. روحانی نین دئدیگی “گرچکچی ایدئالیزم” یاخلاشیمی باتی دونیاسی ایله اویوم ایچینده و سورونلاری دانیشاراق حل ائتمک یؤنونده ادّعا ائدیلمیشدی. احمدی نژاد دؤنمنیده رادیکال محافظهکارلارین سؤیلمی ایرانی یالنیزلاشدیرمیشدی، آنجاق روحانی نین گلیشی ایله ایران-باتی دیالوقو یئنیدن باشلادی. ایران، اولوسلار آراسی اورتامدا دیپلوماتیک بحران اوداغیندان چیخیب راحاتلاما حس ائتمگه باشلادیغی زامان، ترامپ ین آمریکا جمهورباشقانی اولماسی، بو گئدیشاتا یاپیلان ان بؤیوک ضربه اولدو. ایرانین روحانی دؤنمینده اورتا آسیا ایله ایلیشکیلرینی شکیللندیرن آنا مسئله، اعتدالچیلیغین سونوجو اولاراق اقتصادی ایلیشکیلرین ایدئولوژیک سؤیلملره قارشی اوستونلویو اولموشدور. آنجاق، ایران خارجی سیاستینده حکومت قدر سپاه پاسداران کیمی گوجلو مرکزلری نین نقشیندن اؤترو بو یاخلاشیم باشاریلی اولمامیشدیر و ایران ایله اورتا آسیا اؤلکه لری آراسیندا ایلیشکیلر اسکی دؤنملرله قیاسدا جدّی دگیشیکلیکلر گؤسترمه میشدیر.
ایرانین اورتا آسیایا آچیلماسینی انگلله ین فاکتورلار
احمدی نژاد دؤنمی نین سونوندا، ایرانین اورتا آسیا ایله ایلیشکیلری ضعیفلهمیش و اورتا آسیا اؤلکه لری نین تجاری اورتاقلاری ایچینده ایلک 20 اؤلکه یه بئله گیرهبیلمه میشدیر [5]. روحانی دؤنمینده ایکیلی ایلیشکیلر گلیشدیریلمیش و حکومت خارجی سیاستده اعتدالچی داورانماغی، ژئوپولیتیک سؤیلمی اؤنه چکمیشدی. ایرانین اورتادآسیاد ایله ایلیشکیلرینی گلیشدیرمه سینده اوچ گنل انگل اولاراق، آمریکانین بؤلگه ده کی ایران قارشیتی سیاستلری، ایران اقتصادی نین آلت یاپیسال سورونلاری و اورتا آسیا ایله یاخشی ایلیشکیلری اولان، ایران رقیبی اؤلکه لر سؤیلنیلمکده دیر. اؤزللیکله آمریکانین “بؤیوک اورتا آسیا پروژه سی” ایران ین اورتاآسیاداکی وارلیغینی انگلله مکدهدیر. چین ین اورتا آسیا ایله یوکسک اقتصادی ایلیشگیلری [6] و ایرانین شانگهای ایش بیرلیگی اؤرگوتونه قاتیلماسینا سویوق باخماسی، اقتصادی آلاندا داها عملی گلیشه بیلن ایران و اورتا آسیا اؤلکه لری ایلیشگیلری اوچون، دوردوروجو بیر ائتگن اولموشدور. چین ین دوغال گاز وارداتی نین %50-دن چوخونون اورتا آسیا اؤلکه لریندن یاپماسی، ایران ین انرژی سیاستینده قیرمیزی آلارم یاراتمیشدیر. پکن ین ایپک یولونو یئنیدن “بیر کمر، بیر یول” پروژه سی قاپسامیندا اورتا آسیا اؤلکه لرینی ترجیح ائتمه سی ایرانی نظرده آلمامیشدیر. تورکیهنین بؤلگه ده کی کولتورل آغیرلیغی، آوروپا بیرلیگی نین اورتا آسیا و قافقازلادا آوروپا-قافقازیا-آسیا ترانزیتی کریدورو و اولوسلار آراسی انرژی کوردیناسیونو پروقرامی پروژه لری، صعودی عربیستان ین بؤلگه-ده کی یاتیریملاری و اسرائیل ین اؤزبکیستان، قازاقیستان و تورکمنیستان دا بؤیوک ائلچیلیک آچماسی، ایران ین اورتا آسیادان اوزاق توتولماسیندا ائتگیلی اولموشدور. بونلاردان علاوه اولاراق ایران اقتصادی نین ایچ یاپیسال سورونلاری اورتا آسیا دا باشقا اؤلکلرله رقابت گوجونو آزالتمیشدی.
اورتاآسیا دا آمریکا طرفیندن ایران ین بؤلگه سل ایش بیرلیگی گیریشیملری، هر دؤنم جدّی انلگللر یاراتمیشدی. اؤزللیکله آمریکا تحریملری سونراسی ایران ین ضعیفله ین اقتصادی و بؤلگه دؤلتلری نین گوونلیکلرینی آمریکا یا باغیملی بیر شکیلده اولوشدورمالاری ایران ین گیریشیملری نین اؤنونده کی ان بؤیوک انگلی اولوشدورماقدادیر. بونونلا بیرلیکده نفت و دوغال گاز ترانسفر خطلری پروژه لرینه یؤنه لیک ایش بیرلیگی گیریشیملری ده، یئنه آمریکا نین بونلاری دستکله مه مه سی اوچون گرچکلشدیریله مه میشدیر. داهاسی، 1990-لارین باشیندا ایران ین انقلاب صدورو سیاستی و اوزون ایللر سورن ایران-عراق ساواشی-نین اولوشتوردوغو کؤتو ایماژ، بؤلگه دؤلتلری نین ایش بیرلیگی گیریشیملرینه سیجاق یاخینلاشمامالاری نین سببلریندن بیری اولموشدور. گونوموزده بو ایماژ یئرینی اقتصادی قایغیلارین اؤن پلاندا اولدوغو بیر یاخلاشیما بوراخسا دا ایران ین اولوسلارآراسی اورتامدان تجریدی، هله بؤلگه اؤلکه لری نین بو دئولته باخیشینی شکیللندیرمه ده اؤنملی بیر ائتگندیر. (هرزیگ، 2004، ص 507) انقلاب سونراسی دؤنملرده ایران خاریجی سیاستینی “اسلامی رژیمی یایما” شکلینده اورتایا قویموشدور. ایران ین داها سونراکی دؤنملرده اورتاآسیا دا ایزلمیش اولدوغو داها یوموشاق سیاستلر، بیربیری ایله چلیشمیشدیر. ایران ین دنگلی بیر سیاست ایزله یه بیلمه یگی و بونون دا بؤلگه ده گوونیلیرلیگینی آزالتدیغی سؤیلنه بیلیر. آیریجا گونوموزده اورتاآسیا دا آمریکا نین آرتان ائتگینلیگی و ایران-آمریکا ایلیشگیلری، ایران ین اورتاآسیا تورک جمهوریتلرینه یؤنلیک تجاری و اقتصادی گیریشیملرینی اولومسوز ائتگیله مکده دیر. گوونلیک اکسنینده ده آمریکا یا قارشی روسیه ایله بیر یاخینلاشما ایچریسینه گیرن ایران، بؤلگه ده کی قونومونو ساغلاملاشدیرما پئشینده دیر. (اولکوت، 2003، ص4)
سونوج
ایرانین گوونلیگی اوچون اورتاآسیاداکی گئدیشات بؤیوک اؤنمه صاحیب اولموشدور. اؤزللیکله 1991-دان سونرا تورک جمهوریتلرین باغیمسیزلیغی و بؤلگه ده کی بؤیوک گوجلرین اورتاآسیا ایله ایلگیلی استراتژیلرینی دگیشدیرمه سی، ایران خاریجی سیاستینی باشقا آکتورلرین سیاستلرینه تئپگی اولاراق شکیللندیرمیشدیر.
ایرانین ایچ دگیشیملریندن قایناقلانان و خاریجی سیاسته یانسییان دگیشیملری نتیجه سینده 1360-دان گونوموزه قدر دوام ائدن شیعه چیلیک آنا باشلیغی ایده آلیست یاخلاشیم، مصلحت مرکزلی پراقماتسیت یاخلاشیم، کولتور مرکزلی ایرانشهر یاخلاشیم، عدالت مرکزلی محافظه کار یاخلاشیم و اعتدالچی یاخلاشیم باشلیقلاری ایله، اله آلینمیشدیر.
ایرانین اورتاآسیا سیاستلری ایدئولوژیک، کولتورل و ژئوپولیتیک سؤیلملر اولاراق اوچ آیری آچیدا شکیللنمیشدیر. ایدئولوژیک یاخلاشیمین طرفدارلارینا گؤره، 1357 ایران انقلابی اسلام تاریخینده، دؤنوم نقطه سی اولاراق باتی ایفلاسی نین دوغو دا نسنه لیگی اولاراق اورتایا چیخمیشدیر و ایران یؤنتیجیلری، شیعه اینانجی مرکزلی اسلام بیرلیگی ساغلاماقلا اؤزلرینی مسئول حس ائتمیشلردیر. بو یاخلاشیمین اورتاآسیا سیاستی، 1357 انقلابی ایلکه لرینی اورتاآسیا اؤلکه لرینه صدور ائتمک، شیعه آزینلیقلارین سیاسی حرکتلرینی دستکله مک اولموشدور. فقط ایرانلی متخصصلره گؤره مذهب فرقلیلیگی ایرانین اورتاآسیادا دینی آراج و قورولوشلاری نین اولماماسی و بؤلگه ده کی اؤلکه لرین ایرانین آماج و نیتلرینه قارشی اولان گوونسیزلیگی، بو یاخلاشیمی اورتاآسیا دا باشاریسیز قیلمیشدیر. ایران ین اورتاآسیا یا یؤنه لیک کولتورل سؤیلمی نین تملینده “بؤیوک ایران” آنلاییشی یاتماقدادیر. بو آنلاییشا گؤره ایران کولتور جغرافیاسی فارس کولتورو و اورتاق مذهب تملی اوزرینه شکیللنمیشدیر و اورتاآسیا ایله ایرانین ایلیشگیسی بو عنصرلار اوزریندن تانیملانابیلر.
سوویتلر بیرلیگی نین داغیلماسی ایله اولوشان کیملیک بوشلوغونو قوللانماق ایسته ین ایران، شیعه مرکزلی فارس کولتورونو یایماق ایستمیشدیر. آنجاق بؤلگه ده کی جمهوریتلرین کولتور آنلاییشلاری، سوی و دیل اوزرینه یاپیلاندیریلدیغی اوچون بو یاخلاشیم بکلنن سونوجا اولاشامامیشدیر. سوویتلر بیرلیگی نین داغیلماسی نین ایران اوزرینده کی بیر باشقا ائتگیسی ایسه، اورتاآسیا جمهوریتلری نین مئیدانا گلمه سی ایله ایرانین چئوره گوونلیگینده اولوشان تمل دگیشیکلیکلر اولموشدور. سوویتلر بیرلیگی کیمی بیر گوجون اورتادان قالخماسی، ایران ین بؤلگه ده داها آکتیو اولماسینا زمینه حاضیرلامیشدیر. حسن روحانی نین ایران ین 11-جی جمهورباشقانی اولماسی ایله، ایران خاریجی سیاستی “اعتدالچی” قاورامی ایله اله آلینان یئنی بیر گؤروشله دونیا ایله اوزلاشما یوللارینی آختارمیشدی. روحانی نین یئنی خاریجی سیاسی ویزیونو “گرچکچی ایده آلیزم” تئریمی ایله ایفاده ائدیلمیشدی و بو سؤیلم باتی دونیاسی ایله اویوم ایچینده و سورونلاری دانیشاراق حل ائتمک یولوندا گؤرسنمیشدی. احمدی نژاد دؤنمینده یانلیزلاشان ایران، روحانی نین گلیشی ایله بیرلیکده، باتی ایله یئنیدن کؤپرو قورماغا چالیشمیشدی. آنجاق، ایران خاریجی سیاستینده حکومت قدر سپاه پاسداران کیمی گوج اوداقلاری نین دا ائتگیسی اولدوغو اوچون، بو یاخلاشیم باشاریلی اولمامیشدیر و بونونلا بیرلیکده 11-جی جمهورباشقانی روحانی دؤنمینده ده ایران-اورتاآسیا اؤلکه لری آراسینداکی ایلیشگیلر اسکی دؤنملرله قیاسدا جدی دگیشیکلیکلر گؤسترمه میشدیر.
اورتاآسیا دا آمریکا طرفیندن اویون ائشیگینده توتولان ایران ین بؤلگه سل ایش بیرلیگی گیریشیملری، هر دؤنم جدی انگللرله قارشیلاشمیشدیر. اؤزللیکله آمریکا تحریملری سونراسی ایران ین ضعیفله ین اقتصادی و بؤلگه دؤلتلری نین گوونلیکلرینی آمریکا یا باغیملی بیر شکیلده اولوشدورمالاری، ایرانین گیریشیملری نین اؤنونده کی ان بؤیوک انگل اولوشدورماقدادیر. بونونلا بیرلیکده نفت و دوغال گاز ترانسفر خطلری پروژلرینه یؤنلیک ایش بیرلیگی گیریشیملری ده یئنه آمریکا نین بونلاری دستکله مه مه سی اوچون گرچکلشدیریله مه میشدیر.
دیب نوتلار:
[1] بصره کؤرفزی آدی ایران و کؤرفز چئوره سی اؤلکه لری آراسیندا دائماً آنلاشمامازلیق قونوسو اولموشدور. ایرانلی یئتکیلیلر فارس کؤرفزی آدینی قوللاماغا اصرار ائتدیکلری حالدا عرب دونیاسی و عرب یئتکیلیلر عرب کؤرفزی آدینین دوغرو اولدوغونو ایلری سورمکده لر.
[2] باخین: تابناک: ريختشناسي مجموعههاي امنيتي منطقهاي در محيط پيراموني ايران
[3] شیعه بیرلیگی، سیاسی شیعه ایدئولوژیسی، شیعه یاییلماجیلیغی
[4] باخین: خانه ملت: برنامه وزارت خارجه دولت روحانی
[5] بو دؤنمده ایران فقط قیرقیزیستانین تجاری اورتاقلاری ایچینده 15-جی سیرادا یئر آلمیشدیر. باشقا اؤلکه لرین تجاری اورتاقلاری لیستینده ایلک 20 اؤلکه یه گیره مه میشدیر.
[6] چین، اورتاآسیا اؤلکه لری ایله اقتصادی ایلیشگیلرینده روسیه یی گئریده بوراخمیش و بوگون اورتاآسیا اؤلکه لری نین تجاری اورتاقلاری ایچینده ایلک اوچده یئر آلیرکن گئنللیکله بیرینجی سیراداکی یئرینی کیمسه یه قاپتیرمیر. ایران و اورتاآسیا اؤلکه لری نین چین ایله تجاری ایلیشگیسی 1992-ده 460 میلیون دلار ایکن بوگون 46 میلیارد دلارا اولاشمیشدیر و چینین دوغال گاز واریداتی نین 59%-دان چوخو بو اؤلکه لردن یاپیلماقدادیر.
فارسجا قایناقلار:
– دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال، دامن پاک جامی، مرتضی، دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در آسیای مرکزی، نشریه آسیای میانه و قفقاز، شماره: 96، زمستان 1386 هجری شمسی.
– دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال (1385 هجری شمسی)، گفتمانهای سیاسی ایران در آسیای میانه و قفقاز، ایران، شماره:2، ص ص 112-119.
– حاجی یوسفی، امیرمحمد (1384 هجری شمسی)، سیاست خارجی ایران در پرتو تحولات منطقه ای (1991-2001)، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امورخارجه.
– حافظ نیا، محمدرضا، دولت آبادی، محمودشمس، افشردی، محمدحسین (1386 هجری شمسی)، علایق ژئوپولیتیک ایران در آسیای مرکزی و فرصتهای پیش رو، نشریه ژئوپولیتیک، سال:3، شماره:3، ص ص 91-95.
– کرمی، جهانگیر (1386 هجری شمسی)، ایران و اوراسیای مرکزی: آشفتگی نقش و عملکرد، نشریه مرکز مطالعات اوراسیا، سال:1، شماره:10، ص ص 78-84.
– کولایی، الهه (1384 هجری شمسی)، بازی بزرگ در آسیای مرکزی، تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی.
اینگیلیزجه قایناقلار:
Herzig E., Iran and the Former Soviet South, The Royal Institute of International Affairs, Great Britian, 1995
Olcott M. B., “Taking Stock of Central Asia” Journal of International Affairs, Vol: 56, No:2, Spring 2003
….
بابک شاهد- ت.آ.ا اوزمانی
…
azb_Arab jav_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab eng_Latn eng_Latn unk pes_Arab unk