نظامینین اثرلری باشدان باشا تورک بیر شاعیرین یارادیجیلیغی ساییلیر. نظامی اثرلرینین هامیسیندا تورک اولدوغونا، تورکانه گئدیشلره اشاره لر ائدیر و اؤزونون تورک اولدوغونو دفعه لرله دیله گتیریر:
پدر بر پدر مرمرا تــــــــــرک بود
که هر یک به نیرو یکی گرگ بود
سلجوق شاهی اولان سلطان سنجره یازدیغی شعرده، عدالت، صداقت و گؤزه للیگی تورکلرین خصلتی بیلهرک یازیر:
دولت ترکان که بلندی گرفت
مملکت از داد پسنــدی گرفت
چونـــکه تو بیدادگری پروری
ترک نه ای، هندوی غارتگری
نظامی تورک اولدوغونا گووه نیر، اوغلونا دا ترکزاده اولدوغونو ایناندیریر:
اگر شد ترکم از خرگه نهانی
خدایا ترکزادهــام را تو دانی
نظامی سئوگیلیسینی قیپچاق تورکلریندن اولاراق اؤیور و دئییر:
پرندش درع وز درع آهنینتر
قباش از پیرهن تنگ آستینتر
سران را گوش بر مالش نهاده
مرا در همسری بالش نهاده . . .
نظامی اؤز تورکجه اثرلرینه ده دفعه لرله اشاره ائدیر و دئییر:
ترکیام را در این حبش نخورند
لاجرم دوغبای خــوش نخورند
بئله لیکله نظامینین دئدیگینه گؤره، شاعیرین خوش دوغباسی شاعیرین آنادیلینده دیر کی سارایلار بگنمیرلر و لاجرم اوندان محروم قالیرلار، چونکی آخستان بیگ کیمی پادشاهلار شاعیردن فارسجا و عربجه شعر ایستهییرلر و شاعیر آنادیلینده یازماغی ترجیح ائدیر. سعید نفیسی دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی کتابیندا، هم بو قونویا اشاره ائدیر و هم مصرده خدیویه کتابخاناسیندا نظامی نین تورکجه دیوانی نین الیازماسینا اشاره ائده رک اونو قبول ائدیر.
حکیم نظامی گنجوی ایران ادبیاتینـین ان گؤرکملی شاعـرلریندن بیری، فارس ادبیاتینـین اساسلاریندان اولاراق، آذربایجان تورک ادبیاتینـین دا بـانیلرینـدن سایـیلیر.
حکیم نظامی «خمسه» آدلی اثرلری ایله دونیادا شهرت قازانمیش و یوز ایللـر بویو شاعـیرلرین الهـام قاینـاغی اولاراق، چـوخلاری نظـامینـی یانسـیلاماغا چالیشمیشلار و هر زمان نظامی ادیبلرین و شاعـیرلرین دقَت مرکزینـده اولـوب، بو گون ده تازا تاپینتیلار اساسـیندا بوتـون دونیـا دقتـینـی اؤزونـه چکمیشـدیر. نظامینین تورکجه دیوانینـین الیازما نسخه سی اله گلدیکده بو گون بـو الیازمـا نسخه نین یایـیلماسی، دیوانین تدقیقی ـ تنقیدی متنین چاپ اولماسی آذربایجـان تورک ادبیاتیندا بیر دؤنوش نقطه سینه چئوریلیر.
۰۲ـ جی یوز ایلین اوّللریندن، نظامی نین تورکجه دیوانینـین وارلیغـی ادعـا اولونوردو. آمما الده بیر فاکت یوخ ایدی، الیمیزده اولان فاکتلار یـالنیز شاعــرین فارسجا اثرلرینده سپیلن بیتلر ایدی کی، اونـون تورکجـه یازیـب ـ یاراتماسـینا ایشارهلر اولونوردو. روس مستشرقلری، «برتلس» کیمی آذربایجان فولکلورونـون و کولتورونون، هابئله خلق دیلینین ائتگیلرینـی نظـامی اثرلرینـده گؤسـترمه یـه چالیشیردیلار. بو آرادا پروفسور حمید آراسلینین نظـامی دیوانینـدا آراشـدیردیغی آتالار سؤزلری و اونلارین تورک ـ آذربایجان کولتوروندن آلیـب فـارس ادبیاتینـا اتحاف ائتدییینی اورتایا چیخاریر و آیری ادیبلر اوچون فاکتلار الده ائـدیر. یئنـی آچـیلان بحـثلـرده بـو ملمع لـرین و دئییملـرین نظـامیدن اؤنجـه هـئچ فـارس شاعـرینین دیلینده اولمـادیغی و سـونراکی شاعــرلرین نظـامیدن آلـدیقلاری نظریه لر طرح اولونور. آراسلینین بو آراشدیرمالاری بوتون یازیچیلاردا نظامینین تورکجه دیوانی اولدوغو بیر گوجلو اینام یاراتـدی و اونـدان سـونراکی ادیـبلـر و آراشدیریجیلار بو آراشدیرمالاری داوام وئره رک، نظامینین تورکجه دیـوانینـین دالیجا گزمه یه باشلادیلار. بو آراشدیرمالار آراسـیندا نظـامینـین خمسـه سـینده یـازیلان کیچیـک حــکایه لـره یـول آچیلـدی. بـونلارین خلـق آراسـیندا اولان حـکایه لره اوخشارلیغی یئنی بیر مرحله یه دؤندو، سونرا دده قورقود بـویالاری ایلـه خمسه ده گلن حکایه لرین بنـزرلییی آراشـدیرما موضـوعلارینـا چئوریلـدی و بـو داستانلارین دده قورقود کـتابیندان آلیندیغی فـکرلر ایرَلی سورولدو و تدقیقلر بـو اینامی گوجلندیریر و دده قورقود کـتابی نظامینـین الهـام قایناقلارینـدان بیـری اولدوغو فـکر اورتایا چیخدی. بورادا ایکی ایره لیله مه بیرگه قاباغا سـورولدو: بیـری نظامیدن اؤنجه دده قورقود داستانلاری نین یازیلیش مسئله سی و نظامی چاغینـدا بو داستانلارین خلق ایچینده یایغین صورت تاپماسی؛ ایکینجی بو کی نظامی بیر تورک دیللی شاعـر اولاراق فارسلارین استفاده ائـده جه یینـی نظـره آلیبـان بـو داستانلاری اؤز خلقیندن آلیب فارسلارا اتحاف ائتمه سیدیر.
ایراندا کئچن جریان بوتون احتیاط ایله بو موضوعا توخونوردو. صمد بهرنگـی بو مسئله نی دقیق دوشونَرک قـیسا و داغینیق مقاله لرینده اونـا اشـارهلر ائتـدی، دکتــر صــدیق، بــرتلسین کتابینی فارسـجایا چئویردیکــده بئلــه موضــوعا توخونموشدور.
بیز نظامی نین تورکجه دیوانینین اولدوغونو، ایلک اؤنجه فارسجا دیوانینـدا دوشونوروک. نظامی بیر تورک دیللی عایلهده دنیایا گلیب بوی آتـیب، یاشاییب و شاعیـر اولموشدور. فارس ادیبلری ده بونو انکار ائـده بیلمـه ییـبلـر. نظـامی فخـر ائده رک اؤزونو تورک بیلیر و سسینی اوجالداراق دئییر:
پدر بـر پـدر مـر مـرا تـــرک بـود
که هریک به نیرو یکی گرگ بود
خمسه ده اؤزونون «اکدش» اولدوغونا اشاره ائدیر:
نظامی اکدشی خلـوت نشـین اسـت
که نیمی سرکه نیمش انگبـین است
نظامی نین اکدش اولدوغونا، آتاسینـین تـورک اولـدوغو یئتـر، نظـامینـین قادینی و حیات یولداشی دا تورکدور. آفاق یا آپباق. شاعـرین حیـات یولداشـی دربند حاکمی طرفیندن بیر کنیز کیمی اونا گؤندریلمیشدیر، آنجـاق نظـامی آفاقـا کنیز گؤزو ایله باخمامیش، بلکه اوره یین اونا تاپشیرمیش، نه یـازیق کـی تئـز ده الدن وئرمیشدیر. نظامی اؤز سئوگیلی سی نین اؤلمه سیله اوغلونو تانریا تاپشیریر و اونو ترکزاده آدلاندیریر بئله تانیتدیریر:
اگــر شــد تــرکم از خرگــه نهــانی
خـــدایا تـــرکزاده ام را تـــو دانـــی
نظامی نین فارسجا یازیلان خمسه سـینده «تـورک » سـؤزو و اونـدان یارانـان یوزلرجه ترکیبلر و دئییملر ایشلنمیش، تـرک، ترکـی، ترکانـه، ترکـان، ترکتـاز، ترکوش و… یوزلرجه ایشه آپاریلمیش و هامیسیندا شاعــرین هـدفی تـورکدن متانت، شجاعت، گؤزه للیک، یاخشیلیق، قورخمازلیق، اوره کلی لیـک و… اولموشـدور. شاعـر حتّا مدح ائتدییی شاهلاری تورک اولدوقلارینا گؤره اؤیور و پیسـلیکلـری اونلاردان اوزاق بیلیر:
دولت ترکان که بلندی گرفـت
مملکت از داد پسـندی گرفـت
چونکه تـو بیـدادگری پـروری
ترک نهای، هنـدوی غـارتگری
عدالت قورماغی تورکلرین خصوصیتی ساییر. بو نظامینین تورکلره آرتــیق سئوگیسینی گؤسترمکده دیر. نظامی حتّی پیغمبرین مدحینده بئله سؤیله ییر:
« زهی ترکی که میر هفت خیل است»
نظـامینـین بوتون قهرمانلاری تورکانه گئدیشلری ایلـه تعریفلـه نیـر، حتّی فرهـاد، اسـکندر، شیرین، لیلی، فارس، عرب، مقدونیه لی اولورسالار دا یاخشـی اولـدوقلاری زمـان شاعـر اونلاردان تورک عنوانی ایله آد آپاریر.
اما، تاسف یئریدیر کی بیر سیرا فارس ادیبلری آشاغیداکی نئچه بیتی الده توتوب، نظامینین تورک دیلینه قارشی اولدوغونو؟! ادعّا ائدیرلـــر:
ترکی صفتی وفای مـا نیسـت
ترکانه سخن سـزای ما نیسـت
اما گلین بیر دفعه بو بیتلری اؤزوموز اوخویاق. بو بیتلر، لیلی و مجنون اثرینین « سبب نظم کتاب» باشلیغی ایله قلمه آلمیشدیر. بورانی بیرگه اوخویالیم:
روزی به مبارکی و شادی،
بودم به نشاط کیـــــقبادی.
ابروی هلالی ام گشــــاده
دیــــــــوان نظامیم نهاده.
آییــــنه بخت پیش رویم
اقبـــال بشانه کرده مویم….
در خاطرم اینکه وقت کار است
کاقبال رفیق و بخت یار اســـت.
تا کی نفس تهی گــــزینم
وز شغل جهان تهی نشینم؟
دوران که نشاط فربهی کرد
پهلو ز تهی روان تهی کرد…
در حال رسید قاصد از راه
آورد مثال حضرت شـــاه.
بنوشته به خط خوب خویشم
ده پانزده سطر نغز بیـــــــشم.
کای محرم حلقه ی غــلامی
جادو سخن جهان نظامی.
از چاشنی دم سحــــرخیز
سحری دگر از سخن برانگیز.
خواهم که بیاد عشق مجنـون
رانی سخنی چو درّ مکنـــون.
چون لیلی بکر اگــــــر توانی
بکری دو سه در سخن نشانی.
تا خوانم و گویم این شکر بین
جنبانم سر که تاج ســر بین…
در زیـــــــور پارسی و تازی
این تازه عروس را طرازی….
ترکی صفتی وفای ما نیست
ترکانه سخن سزای ما نیست.
چون حلقه شـاه یافـت گوشـم
از دل بـه دمـاغ رفـت هوشـم…
آیدینجا گؤرونور کی حکیم نظامی بیر گون اوتورموش و بیر ده یه رلی اثر یازماغا همّت قورموشدور کی شاه قاصدی گلیب و نظامیدان لیلی و مجنون اثرینی فارسیجا یا عربجه یازماغینی دیلهییر. یئنه آیدینجاسینا گؤرونور کی اوستده گتیردیگیمیز بیت، نظامی دیلیندن یوخ، بلکه آخستان دیلینـدن دئییلمیشدیر. شاه شاعـردن ایسته میشدیر بو اثری فارسجا و عربجـه قوشسون و تورکجه اولماسین. نظامی بو اثـری تورکجـه یاراتماغـا جان آتـیرمیش آمما شاه بو ایشین قارشیسینی آلیر. اودور کی ناراحت اولور:
چون حلقه شاه یافت گوشـم
از دل به دماغ رفـت هوشــم
آنجاق بیز نه بونو اینانیریق و نه اونو. بو، افراط تفریطدن باشقا بیر سؤز دئییلدیر.
نظامی هفت پیکر « یئددی گؤزل » اثرینده ده تورکلری تعریف ائدرک « ترکانه اله قلم آلماق» دان اؤزونه اؤیونور. بو اثرده و « در ستایش سخن » عنوانی آلتــیندا بئله یازیر:
ترکی ام را در این حـبش نخرنـد
لاجرم دوغبـای خـوش نخورنـد
قایناق: قیزیل قلم آذر – کریمی
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pbt_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab ace_Arab snd_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab