تورکمن ادبیاتئنئنگ أگیرتلریندن رجب راحمانئ (راحمان رجپوُئ) یاتلاپ!
آصلی گلیپ-چئقئشئ تورکمنصأحرانئنگ کومیشدپه شأحریندن بوُلان فیلوُلوگیا عئلئملارئ نئنگ دوُکتوُرئ رجب رحمانی (تورکمنیستاندا راخمان رجب اوف)، سئیاسئ غارایشئ سبأپلی 1948-نجئ یئلدا بیرنأچه آرقاداشئ بیلن تورکمنیستانا سئغئنیار و پداگوژی علمئنئنگ عالئمئ بوُلوپ یتیشیأر. رجب راخمانئنئنگ ایشلرینه شاهئر سیدمحمد خئدیروف، ادبیات و صونغات قازیاتی نئنگ 2022-نجی یئلئنگ 7-نجی اکتبر سانئندا بیر سئن یازئپدئر. بیز اونی عاراپ-پارس الیپ بیی سینه گچیریپ سیزه حؤدورله یأریس. تورکمنی اؤورنیش مرکزی- آ.گلی
تورکمن ادبیاتئ اؤورنیش عئلمئندا اولئ ائز غوُیان عالئملارئنگ بیری هم راخمان رجبوُودئر. اوُل تورکمن ادبیاتئنئنگ تارئخئنئ اؤورنمکده، ادبیاتئ اؤورنیش عئلمئنئنگ مؤهۆم مسئلهلری دوغروسئندا اینرلیک یۆکۆنی چکیپ ایشلدی. اوُنونگ «ادبیات عئلمئنا دگیشلی ترمینلرینگ سؤزلیگی» آدلئ کیتابئ حنیزه-بو گونه چنلی بو اوغوردان اوُقایان استیودنتلرینگ، ادبیاتئ سؤیوجیلرینگ آرزئلئ چشمهسی حؤکمونده سالغئلانیان نشیرلرینینگ بیریدیر. عالئمئنگ «لیریکی ماضمون و شئغئر سونغاتئ»، «ییگریمینجی یئللارئنگ تۆرکمن سوُوت ادبیاتئ»(19―18) عاصئرلارئنگ تورکمن ادبیاتئنئنگ دؤرهدیجیلیک استیلی»، «غادئمئ تورکمن ادبیاتئ» یالئ سالداملئ کیتاپلارئنئنگ نشیر ادیلیپ اوُقئجئلارا حؤدۆرلهننینه یارئم عاصئرا غوُلائ واقت گچن هم بوُلسا، اؤز غئمماتئنئ ساقلاپ گلیأر.
غادئمئ ادبیاتئمئز باراداقئ ائغتئبارلئ ماغلوماتلارئ اؤزۆنده جملیأندیگی اۆچین مشهور عالئمئنگ کیتاپلارئنئنگ خئرئدارئ آزالانوُق. اوُنونگ 9―6.نجی عاصئرلارا دگیشلی «اوغوز-اوُرحوُن یازغئلارئ» حاقئندا گینگیشلهین سؤز آچیان عئلمئ ایشی تۆرکمن ادبیئاتئنئنگ تارئخئ اۆچین، ایلکینجی نوُباتدا، حوت غادئمئ تۆرکمن دیلینده دؤرهدیلن اثرلر بارادا سؤز آچیاندئغئ بیلن غئمّاتلئدئر. اوُل یازغئلارئنگ حالقئنگ ائقبالئنا تأثیر ادندیگی تارئخدان مألیمدیر. بولار بیزینگ دؤورۆمیزه چنلی ساقلانئپ غالان کؤپ سانلئ داش یازغئلارئنئ اؤز ایچینه آلیار و غادئمئ اوغوز الیپبیینده یازئلان حاساپلانئلیار. سوُنگقئ یئللاردا اوُلارئنگ چین دیلینه ترجیمهلری برلیپدیر. “بیتیکداش” یازغئلارئ غادئمئ “گؤک تۆرکمن” (گؤک اوغوزلار- موقاددس تۆرکلر) دؤولتینینگ گۆندوغار چأکلرینده، دیمک، چینه یاقئن یرلرینده ساقلانئپ غالاندئر. بولارئنگ اؤورنیلیش تارئخئ19-نجی عاصئرئنگ آخئرلارئندان باشلانیار. گۆرّۆنگی ادیلیأن دؤوۆرده اوغوز الیپبیینده 38 حارپئنگ بوُلاندئغئ آنئقلانئلیار. اوغوز یازغئلارئ غادئمئ تۆرکمن ادبیئاتئنئنگ اۆیتگوسیز ساقلانئپ غالان عاجایئپ گؤرلدهسی، حاقئقات حؤکمۆنده ائقرار ادیلندیر. اوُلارئ دیل، ادبیات، تارئخ نوقتائناظارلارئندان اؤورنمکده مأممتناظار خئدئروُف، قاقاجان بابایف یالئ تۆرکمن عالئملارئنئنگ حاتارئندا راخمان رجبوُوئنگ حم اولئ خئزماتلارئ بار. یازوو یادئگأرلیکلرینینگ جمعی سانئنئنگ 40 تؤورگیدیگی گؤرکزیلیأر. اوُلارئنگ بیرنتگی غادئمئ تۆرکمن ادبیئاتئنئنگ انه دیلیمیزده دؤرهدیلن اینگ مؤهۆملری حاساپلانئلیار.
عالئمئنگ 1991-نجی یئلدا «غادئمئ تۆرکمن ادبیئاتئ» آدلئ سالداملئ ایشی بولار باباتدا اینگ ائغتئبارلئ ماغلوماتلارا ایهدیر. کیتابئنگ آرتئقماچ طاراپلارئنئنگ بیری-ده اوُندا ایلکینجی ساپار «اوغوز-اوُرحوُن یازغئلارئ» دیین دۆشۆنجأنینگ اولانئلماغئدئر، عئلمئ دوُلانئشئغا گیریزیلمگیدیر. شوُنگا دنگچ أحلی غادئمئ تۆرکی دیللی ادبیاتا داخئللئ بو غئمّاتلئ بیتیکداش یازغئلارئ «اوُرحوُن-یهنیسئ یازغئلارئ»، یاغنئ اوُلارئنگ تاپئلان یرلری بوُلان اوُرحوُن-یهنیسئ دریالارئنئنگ آدلارئ بیلن باغلانئشدئرئلئپ آدلاندئرئلئپدئ.
عالئم رجب رحمانینئنگ (راخمان رجبوُوئنگ) بو تارئخئ تاپئندئلارئ «اوغوز-اوُرحوُن» آدلاندئرماغئ چونگ مانا ایهدیر. اوغوزلارئنگ، تۆرکمن حالقئنئنگ آنگئرسئدئغئنئ، میللتیمیزینگ دۆیپ کؤکۆدیگینی ماخمئت قاشغارلئ، فضل الله رشیدالدین، ابولغازئ بهادور حان، سالئر بابا یالئ عاقئلدار عالئملار، و.و.بارتوُلد، ا.برتلس، آ.ساموُئلوُویچ یالئ دۆنیأ مشهور گۆندوغارشئناسلار اؤز واغتئندا آنئق دلیللر، ماغلوماتلار اساسئندا تاصصئقلاپدئرلار. بو بارادا راخمان رجبوُف مسئلأنی بویسانچ بیلن تصویرلهیأر. عالئم غادئمئ تۆرکمن ادبیاتئنا باغئشلانان عئلمئ ایشلرینده دینگه بیر ادبی-تارئخئ، چونگّور عئلمئ غارایئشلارئنئ بیان اتمک بیلن چأکلنمأن، میللی مدنیئته یوغرولان تۆرکمن روحئ دۆنیأسینی-ده آچئپ گؤرکزیأر. بو مسئله دوغروسئندا عالئمئنگ «اوغوز-اوُرحوُن» بیتیکداش یازغئلارئندان باشغا-دا «کیتابئ دأده غوُرقودئ»، «اوغوزنامالارئ»، کلاسیکی ادبیاتئ درنگهمکدأکی عئلمئ تئوریکی غارایئشلارئنئ آغزاپ گچمک بوُلار. عالئمئنگ نئغتاپ گچیشی یالئ، اوُلار تۆرکمن ادبیئاتئنئنگ غئمّاتلئ چشمهلریدیر. «اوغوز-اوُرحوُن یازغئلارئ» نئئنگ تکستینی، تۆرکمنیستانئنگ حالق یازئجئسئ مرحوم آتامئرات آتابایف، سؤزمه-سؤز حأضیرکی زامان تۆرکمن دیلینه ترجیمهسینی «غوُشغئ دیلینه» گچیردی.
راخمان رجبوُوئنگ فیلسوف عاقئلدار شاهئرئمئز دؤولت مأمت آزادئنئنگ اثرلرینینگ دیلینه باغئشلانان دوُکتوُرلئق دیسسرتاسیئاسئ 600 صاحئپا غوُلای بوُلوپ، عئلمئ غارایئشدان سر اتسنگ، حأضیر حم اؤز أهمیئتینی ییتیرهنوُق. عالئمئنگ ماخمئت قاشغارلئنئنگ مشهور سؤزلۆگینه باغئشلانان ماقالاسئ بارادا-دا شئیله پیکیری چکینمأن آیدئپ بوُلار.
تانئمال تۆرکمن عالئمئ، فیلوُلوگیا عئلئملارئنئنگ دوُکتوُرئ راخمان رجبوُوئنگ عئلمئ-ادبی اوممانئ گؤزیتمز گینگ. مانئ-پیکیر باباتدا اؤرأن چونگ، کؤپطاراپلایئن. أحلیسی-ده میللیلیگه یوغرولان. اوُلارئ اوُقانئنگدا آشا سوُواتلئلئغئ، عئلمئ أحمیئتی حائرانا غوُییار. دؤوۆرلرینگ دوُوامئنداقئ اؤزگریشلرینگ تأثیری آز. اوُنونگ بیر عؤمره شونچا ایشلری بیتیرنلیگینه گنگ غالیارسئن. قالبئنگئ بویسانچ دویغولارئ غاپلاپ آلیار.
عالئم راخمان رجبوُف، فیلوُلوگیا عئلئملارئنئنگ کاندیداتئ، ذهینلی عالئم شاموحاممت غاندئموُف بیلن بیلهلیکده «سید عماد الدین نسیمی» حاقدا یازان ماقالالارئ، نسیمی حاقئندا یازئلان اینگ ائغتئبارلئ، ماغلوماتلارا بائ، اوُرتا آتیان پیکیرلرینه دۆیپلی دلیللی ایشلرینگ بیری دیر. اولئ گؤورۆملی بو ماقالا نسیمینینگ 1993-نجی یئلدا چاپ ادیلن سایلانان اثرلرینینگ اۆچ جلدلیگینینگ بیرینجی جلدینه سؤزباشئ حؤکمۆنده یرلشدیریلیدی.
نسیمینینگ تۆرکمنچه نشیر ادیلن اۆچ جلدینینگ اۆچۆنجیسینینگ 148-251-نجی صاحئپالار آرالئغئنئ سؤزلۆک و دۆشۆندیریشلر توتیانلئغئنئ گؤز اؤنۆنده توتانئنگدا اوُلارئ چاپا تاییارلایجئلار راخمان رجبوُف بیلن شاموحاممت غاندئموُوئنگ اؤرأن آزاپ چکندیکلرینی سائغارماق قئن دال.
راخمان رجبوُوئنگ غادئمئ حم مۆدیمی ادبیئاتئمئزئ اولئ ائخلاص حم زأحمت بیلن اؤورنیشی یالئ، بیزه-ده اوُنونگ اؤز خئزماتلارئنئ، عئلئم دۆنیأسینی ایچگین اؤورنمأگه واغت ائتدی.
سیدمأممت خدیروف- شاهئر
ادبیات و صونغات قازیاتی– 2022-نجی یئلئنگ 7- نجی اکتبری
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab