دنیا مدنیت تاریخینین زنگینلیگی سونسوز بیر عمّانی خاطرلاییر. بو سونسوز عمّان انسان ذکاسینین بهرهسی اولان نادر علم، فلسفه و صنعت اینجیلریله دولو زنگین خزینهدیر. انسانلیغین درین احترام و محبتله قورویوب ساخلادیغی و یاشادیغی بو معنوی مدنیت خزینهسینده اورتا عصر آذربایجان فلسفی ادبیاتینین ان گؤرکملی نمایندهسی، شرق و غربی عصرلر بویو مفتون ائتمیش نظامی گنجوینین انسانپرورلیغی خصوصی یئر توتور.
فلسفهنین مختلف مدعالارینی فوقالعاده گؤزل ادبی فورمالاردا افاده ائتمکده شرق مدنتینین بشریت قارشیسیندا بؤیوک خدمتی وار. داهی ابنسینا اریستوطلین سیاسی اثرینه یازدیغی شرحده یونان مدتیتیندن فرقلی اولاراق شرق اوچون ماهیتجه انسان اولان فلسفی ادبیاتین سجیّهلییندن بحث ائدیر. بو ادبیاتین یوکسک انکشاف زیروهلرینه چاتماسی شرق مدنیتینین چیچکلنمه دورونه – اورتا عصر انتباه دورونه دوشور. نظامی ده داخل اولماقلا بو دورون داهی عالم، متفکر و صنعتکارلارین اؤز یارادیجیلیقلارینی یوکسک کمالا یئتمسش، نجیب اخلاقی صفتلر، ئعقل و گؤزهللیک داشییجی انسانا حصر ائتمیشدیر. “اقبالنامه”نین ده اساس قهرمانی آدی بؤیوک حرفله یازیلان انسان اوبرازیدیر. بلکه محض بونا گؤره نظامی بئله بیر قهرمانی سرکرده، حکمدار و علم هواداری کیمی شهرت تاپمیش مقدونییالی اسکندرین صورتینده وئریر. شعرین اساس مقصدی ایسه انسانین سعادتینه خدمت، بو سعادتی تامین ائتمه یوللارینی آراییب تاپماقدیر.
اقبال نامه ده بیر – بیری ایله عضوی صورتده باغلی استقامت ، اوچ مقدس ایزلهنیر: انسان عقلینین، ذکاسینین و بونلارلا علاقهدار علمین، فلسفهنین ترنّمو و تبلیغی؛ انسانین یوکسک اخلاقی کیفیتلرینین ترنّمو و تبلیغی؛ انسان خوشبختلییینی تامین ائدهن، ظلمه و بدبخایغا سون قویان عدالتین، آزاد، برابر و دوست انسانلارین جمعیتینین ترنّمو و تبلیغی.
نظامی “خمسه”سینین اؤزهیینی تشکیل ائدهن بو اوچ آیریلماز خطّ “اقبالنامه”ده اؤزونون ان یوکسک فلسفی – بدیعی افادهسینی تاپیر و شعرین مختلف حکایهلرینین اساس مضمونونو تشکیل ائدیر.
بؤیوک متفکرین دنیاگؤروشونو هئچ جور دورون حاکم ضددینی دنیاگؤروشو چرچیوهسیله محدودلاشدیرا بیلمهریک. فیلسوف شاعر دینله علاقهدار مسالهلری اسلام روحانیلری موقعیندن یوخ، روحانیلر طرفیندن چوخ وقت کافر دامغاسی وورولموش مشهور شرق فیلسوفلاری فارابی، ابنسینا، بهمنیار موقعیندن ایشقلاندیریر.
“اقبالنامه” ۱۲ عصرده یازیلیب و بو دورده یازیلان بوتون باشقا اثرلر کیمی او دا بیر سیرا اتحافلار – اللهین، پیغمبرین، دورون حکمدارلارینین شأنینه یازیلمیش مدحیهلرله باشلاییر. لیکن نظامینین عنعنه اوزره یازدیغی مدحیهلری هر شئیدن اوّل بؤیوک متفکرین انسانسئورلیگی و اؤزونه مخصوص بیر سجیّه داشییان راسینالیسمی ایله فرقلهنیز. مثلا مناجات اصلینده عقلین مدحینه چئوریلیر:
عقل بیر یئرده خزینه تاپار
الله ین آدینی ائیله یر آچار.
الله عقللی یه نوازشکاردیر
عقلسیزلره ده علاجی واردیر.
شاعرین دورونده حکم سورهن مرتجع خرافهچیلرین کور – کورانه اینام عقله قارشی دویاراق، فلسفهنی و خصوصا منطقی کفرله عینیلشدیرمهلری و بو یولون یولچولارینی آمانسیز تعقیب ائتمهلری نظره آلساق، عقلی و علمی بو شکلده ترنّم ائدهن نظامینین بیر وطنداش کیمی قورخمازلیغی، مردلیگی داخا چوخ چارپار و اونون اورتا عصر شرایطینده تبلیغ ائتدیگی راسیونالیزمین اهمیتینی معاصرلریمیز داها دوزگون قیمتلندیره بیلرلر.
نظامی یارادیجیلیغی سوکسک انکشاف پیلّهسینه قالخمیش اورتا عصر شرق و آذربایجان مدنی انتباهینین محصولیایدی. لیکن نظره آلمالیییق کی، بو انتباه کسکین، آمانسیز و ایدئولوژی مبارزهده غلبه چالیر، اونون نماینده لری ایسه چوخ وقت جانلاناندا بئله کئچهرک عقیدهلرینی مدافعه و تبلیغ ائدیردیلر. یئری گلمیشکن، منظومهنین گیریشینده شاها اتحاف نظر سالاق. شاعر شاهلا اؤز برابری کیمی دانیشیر، شاها اؤزونو نئجه آپارماق باره ده مصلحت وئریر. بورادا شاهلارا نه اینکی اطاعت گؤرونمور، عکسینه، اونلار تنقید آتشینه توتولور:
بوشدور چوخ شاهلارین آنجاق باشلاری،. .
زلی تک قان سوروب لذت آلارلار
نظامینین عنعنه اوزره یازدیغی مدحیهلر اؤز ایدئیا مضمونونا گؤره داها چوخ نصیحتنامه آدلانا بیلر. بونلاردا شاعر اطاعتکار کیمی یوخ، معرفت اؤیره دن معلم کیمی چیخیش ائدیر. نظامی نین شاهلارا اطاعتکارلیغی ایله باغلی ادبیات شناسلیقدا آرا – سیرا راست گلینن فکرلری ایسه سهو حساب ائدیریک.
اقبال نامه اورتا عصر فلسفی شعرینه مخصوص طرزده قورولوب. یوکسک بدیعی فورمدا یازیلمیش حکایهلر بیر – بیریله عوض اولونور و عصرین سوژه سینی آچاراق اوخوجونو حیران ائدیر. بورادا متفکرین فلسفی کانسئپسییاسی نین مغزینی انسانین اخلاقی و انتئلئکتوآل کامل لیغینی جمعیتین اجتماعی کامللییی ایله تماملانماسی ایستهیینی تشکیل ائدیر.
آیری – آیری حکایهلرده بو عمومی کانسئپسییا ایله یاناشی، بیر فیلسوف شاعرین دنیاگؤروشونون مختلف جهتلرینی آچان، نسبتا کانکرت مساله لرین قویولوشونو و شرحینی ده تاپیریق. مثلا ارشمیدس ایله چینلی کنیزین ، قبطلی ماریهنین حکایهلرینده اساس مقصد علمین، عقلین تبلیغیدیر. عینی زماندا بیرینجی حکایهده شهوت پیسلهنیر، حقیقی انسانی سئوگییه ایسه برائت قازاندیریلیر.
“یوخسول چؤرکچینین حکایهسی” و اونون وارلانماسی حقده دانیشارکن نظامی طالعدن صحبت آچیر، طالعی مادی عالمین ، اولدوزلارین قانونا اویغون حرکتیله باغلاییر و اولدوزلارین سرّینی آچماغی منظومهده والیسه (قدیم یونان فیلسوفو فالسه) حواله ائدیر.
اورتا عصر دنیاگؤروشونه موافق اولاراق نظامی طالع و قضا و قدری انسان اوزهرینده حکمران حساب ائدیر. قضا و قدرله مبارزهده انسان گوجسوزدور. محض بورادان دا نظامی قهرمانی نین فلکه قارشی، بلکه ده اؤزو طرفیندن تمامیله درک اولونمامیش، اعتراضی ایرهلی گلیر. مجنونون صحرایا قاچماسی، اسکندروسون شاهلیقدان امتناعسی فلکین ظلمونه اعتراض دئییلمی؟
منظومهده فلک غدّار، اویونباز، تلخک و باشقا تشبیهلرله کاراکتئریزه ائدیلیر. فلکه قارشی ان گوجلو اعتراض اسکندرین وقتسیز اؤلومو دوغورور. نظامی اؤز قهرمانی ایله بیرلیکده یئر اوزهرینده حیاتین چوخ قیسا اولدوغوندان شکایتلهنیر. اسکندرین اؤلومو صحنهسینده اوخوجو قارشیسیندا ایکی عذابکش دایانیر: اسکندر و نظامی اؤزو.
شرق، ائلهجهده دنیا ادبیاتیندا الله و فله یین بیر – بیرینه مناسبتی پروبلئمی اؤز داخلی ضدیتلرینه گؤره ان ماراقلی مسالهلردن بیریدیر. فله یی عادتا بوتون شرلرین تؤرهدیلمهسینده گناهلاندیریر.، اونو حتا چوخ وقت شرله عینی لشدیریر، الله ایشه پاک تصور ائدیلیر.
عالملرین هرمزو انکار ائتمهلری و هلاک اولمالاری نین حکایهسینده حسد، آلچاقلیق، یالان کیمی منفی صفتلر پیسلهنیر. عینی فکرلر سونراکی افلاطونون چالغی آلتی قاییرماسی حکایهسینده ده تبلیغ ائدیلیر. بورادا دا حسد، اؤزوندن بدگمانلیق پیسلهنیر. لیکن بو حکایهده ارسطو سونرا اؤز سهوینی باشا دوشدویو اوچون عفو ائدیلیر. حکایه بؤیوک انسان هنرینین مدحینه حصر ائدیلمیشدیر. سقراط اسکندره دئییر:
کیم قانع اولارسا بیر اووج دنه
دؤنمز دییرمان تک سنین دورهنه؟
بوغدا چؤره یینه چکمهرم منت.
یعنی دنیا نعمت لریندن ال چکمک انسانا ظلم و ظالملیق حکم سورهن دنیادا اؤز منایگینی، انسان لیاقتینی قوروماق اوچون لازمدیر. نظامی قهرمانلاریندا ارک دنیالیغا میل ده بورادان دوغور. نظامی قهرمانلاری ترک دنیالیغا بهشت نامینا یوخ، بو دنیادا انسان لیاقتی قوروماق، انسان غرورونو نامینه میل ائدیر، آزا قانع اولورلار. عینی زماندا، حکایه ده اخلاقی پاکلیق، نجابت ایدییالاری دا سقراطین دیلیله تبلیغ و ترنم ائدیلیر.
اسکندره معنوی، اخلاقی پاکلیق اؤیرهدن سقراطین حکایهسیندن سونرا، نظامی اؤز قهرمانینی و اونونلا برابر سایسیز – حسابسیز اوخوجوسونو یئنه ده عقلین قوللوغونا دعوت ائدیر. اسکندرله هند عالمی نین گؤروشو زمانی نظامی ماهرانه بیر شکیلده، سوآل – جواب یولو ایله دورو اوچون بیر سیرا فلسفی و علمی مسالهلر قویور. مثلا دین اؤیرهدیردی کی اللهین وارلیغی عقلله درک ائدیلمزدیر. هندلی عالم ایسه شاهدان اللهین وارلیغی، ماهیتی و یئری حقده عقللی دلیللرله اساسلاندیریلمیش ثبوت طلب ائدیر، بیزیم کائناتدان باشقا بیر کائنات اولماسی، او دنیا، انسان جانی، رویا، بدنظر حقده سوآللار وئریر. اسکندر هندلییه دینی قانع ائدهجک جوابلار وئریر. بیر طرفدن عقلده گؤرونمز شئیه یئر یوخدور دئییرسه، دیگر طرفدن دین طرفیندن قبول ائدیلمیش تصورلردن کنار چیخانی قیلینج و طشت، یئنی اعدام گؤزلهمهسینی ده اونون و باشقالارینین نظرینه چاتدیریر. اسکندرین هندلییه جوابلاری نظامی دوروندهکی شرق علمینین و بو علمه اساسلانان فلسفهنین سویّهسینی عکس ائتدیریر.
قدیم یونان علمینی، بلیناس، سقراط، افلاطون، والیس، فرفوریوس کیمی نمایندهلرینی بیر یئره توپلایان بؤیوک متفکر اونلاری اورتا عصر فلسفه و علمینین ان عمده مهم مسالهلری حقده فکر سؤیلهمهیه، قوجا کائناتین تاریخیندن دانیشماغا مجبور ائدیر. ماراقلی بوراسیدیر کی نظامی قهرمانلاری – فیلسوفلاری دیللندیره رک اونلارین فکرینی چوخ وقت اولدوغو کیمی یوخ، شرق فلسفهسی جریانلارینا اویغون شکیلده وئریر. اورتا عصر عرب دیللی فیلسوفلار، معلوم اولدوغو کیمی، قدیم یونان فلسفهسینه دایر اثرلر ترجمه و تفسیر ائده رک بو فلسفه نی قدیم و اورتا عصر شرق فلسفی فکرلریله بیرلشدیریب، یئنی اصلینده کیفیتلی تعلیم یاراتمیشلار. نظامی منظومهسیندهکی مجلسده ده یونان عالم و فیلسوفلاری نین آدیندان سؤیله نن فکرلر، اورتا عصر کلاسیک عرب دیللی فلسفه سوزگهجیندن کئچیریلن و بؤیوک متفکری بو و یا دیگر شکلده خصوصیله ماراقلاندیران فکرلردیر. نظامی قهرمانلارین دیلی ایله مختلف مدعالاری سادهلهییب قارشی – قارشییا قویارکن، آچیق و دولایی یوللارلا اوخوجوسونو اؤز دنیا گؤروشونه بلد ائدیر، اونا فئودال جمعیتینده حکم سوره ن، احکام کیمی قبول ائدیلمیش فکرلره قارشی اؤز شبههلرینی، ایمانسیزلیغینی آشیلاماغا چالیشیر.
منظومه ده قویولموش مسالهلر، اونلارین ایضاحی، آیدین و اورتولو شکلده، نظامی آزادفکرلیلییینی، اونون علمی – فلسفی گؤروشلرینین، خصوصل دینه مناسبتینی تاریخا مترقی اولدوغونو آچیق نمایش ائتدیریر. اگر هندلی عالم ایله شاه “حقی دوشونجه ده اولماز آختارماق” و اونو سرّی آچیلماز پرده حسال ائدیرسه، یئنی مجلسده فلهیین سرّینی اورتایا قویور و اونو آچماغا جهد گؤستهریر. “یارادیلیش نئجه اولوب؟ ایلک ترکیب نهدیر؟ دنیاداکی ده ییشیکلیک نئجه باش وئریب؟” یئنی مجلسده صحبت بو مسالهلر اطرافیندا گئدیر.
ایلک خلقت حقینده بیرینجی ارسطو سؤز آچیر. او، یارادیلیشین باشلانغیجینی و اساسینی حرکتده گؤرور. عالم حرکتدن اودون یارانماسینی، اوددان هوانین، هوادان سویون، سویون خلطیندن ایسه تورپاغین یارانماسینی، بونلارین قاریشماسیندان دا نباتات و حیواناتین عمله گلمهسینی سؤیلهییر. والیس هر شئیین اساسیندا اولان ایلک جوهری سودا گؤرور، سو و حرکت دؤرد عنصرو و دنیانی یارادیر. بلیناس اوّل یئرین یارانماسی و سونرا اوندا حرکت واسطهسیله دؤرد عنصرون عمله گلمهسینی قبول ائدیر. اگر ارسطو ، والیس و بلیناس ایلک یارادیلیشدان دانیشارکن حرکت و دؤرد عنصرو اساس گؤتورور، یاراداندان صحبت آچمیرلارسا، سقراط بونلارین ایچینده بیرینجی اولاراق یارادان دا دانیشیر. یارادانین هئیبتیندن بیر بولود قالخمیش، اوندان گؤی و یئر عمله گلمیشدیر سؤیله ییر. سقراطین آردینجا فرفوریوس دا یارادان دان و اونون یاراتدیغی جوهرین سویا ، سویون ایسه گؤیه و یئره چئوریلمهسیندن صحبت آچیر.
هرمز یارادانین وارلیغینی اقرار ائدیر، لاکن ایلک خلقتین نه سایاق عمله گلمهسینی بیلمهدیگینی سؤیله ییر. افلاطون دنیانین، یارادان طرفیندن مایعسیز یارادندیغینی قبول ائدیر.
اسکندر بو مجلسی تماملایاراق یارادانین وارلیغینی قبول ائدیر، لاکن یارادیلیشین نئجه اولدوغونو درک ائدیلمز ساییر. نظامی مجلسه یئکون ووراراق اؤز فلسفی غایهسینی بورادا ایشیقلاندیریرو نظامینین فکرینجه، یارادان هر شئیدن اوّل عقل یاراتدی و اونا ایلک یارادیلیشین سرِیندن باشقا دنیانین بوتوت سرّلرینی آچدی. نظامی بو مجلسی تماملایارکن خضرین اؤزونه مراجعتله دئدیگی:
بو گؤزل سؤزلری، فکرلری سن
نئچین لال دیللره اسناد ائدیرسن؟
-بیتی یئددی عالم مجلسینده سؤیلهنیلن مدعا، اقرار و انکارلارین، اصلینده شاعری دوشوندورن فلسفی فکرلر اولدوغونا بیزی ایناندیریر، اونون بو یولدا اینامی، ترددو و شبههلری حقده آیدین تصور یارادیر. تصادفی دئییل کی خضرین وئردیگی سوآلا جواب کیمی آشاغیداکی بیت سسلهنیر:
دورون کیشیلری نقش دیرلر،
علمه یوخ، نجوما هوس ائدیرلر.
آنجاق اثرین اورتا عصر اوخوجوسو اوچون یازیلدیغینی نظره آلدیقدا، تونون حاکم دنیاگؤروشونه نه جود ضربه ووردوغونو درک ائتمک اولار. منظومهنین بو فصلی آردینجا گلن اسکندرین پیغمبرلییه یئتیشمهسی فصلده سؤیلهنیلن لری بیر داها ثبوت ائدیر. همین فصلده اسکندر داها یارادیلیشدان سؤز آچماییب یارادانی آختاریر. اگر اوّللر اسکندر یارادیلیش سرّی و یارادانی درک ائدیلمز حساب ائدیردیسه، ایندی:
ایسته دی چالیشیب سرلری اؤرتن
یئددی قات سورمهنی سیلسین تماما.
ماراقلیدیر کی شاه الهی غضبه گلیر، عکسینه مرحمتلی الله عالم وم رحمدل شاهین بو آختاریشی قارشیسیندا اونا پیغمبرلیک بخش ائدیر. الله پیغمبر کیمی سفره چیخان اسکندره یئنه ده بؤیوکلره احتیاج حسی اویادیر. پیغمبرلیک سفرینه چیخان اسکندر دنیوی عقله محتاجدیر.
نظامی راسیونالیسمی و آزادفکرلیگی گلهجک حادثهلرین ایضاحیندا خصوصیله گؤزه چارپیر. شاه یولا دینی کتابلاری یوخ، ارسطو، افلاطون، و سقراطین یازدیغی نصیحت نامه لری گؤتورور. نصیحت نامهلری اوخودوقدا اونلارین آرخاسیندا قدیم یونان متفکرلریندن چوخ نظامی دهاسی، نظامی منطقی انسان سئورلیگینی گؤروروک؛ متفکرین سیاسی و ائتیک گؤروشلری بورادا گئنیش پلاندا وئریلمیشدیر. نظامی انسانسئورلیگی و مدرکلیگی اسکندرین سفره چیخارکن آناسینا ائتدیگی وصیتده ده اؤزونو گؤستهریر.
منظومهنین بئله صحنهلری اسکندرین بیر شاه و سرکرده کیمی مدرکلیگینی نمایش ائتدیریر، اونون یوکسک انسانی کیفیتلرینی آچیر و اونون شاهلارا گؤستهریر. اسکندر عدالت سسینی عالمه یایاراق ظلم، نادانلیق و بدبختلیقلا مبارزه یه قالخیر. اؤلکهلر فتح ائدهرک خالقلاری حقّه و عدالته تابع ائدهرک شاه بو اوچ قوّهدن اؤزونو ده، انسانلاری دا خلاص ائتمهیه چالیشیر. اونون محاربهلری صلحه خدمت ائدیر؛ او ، داغیتماقدان چوخ قورخور. امین – امانلیغین برپاسی اسکندرین اساس غایهسیدیر. منظومهده نظامی اؤزونه مخصوص صنعتکارلیقلا اسکندرین تیکینتیلرینین فسونکار گؤزهللیگیندن بحث ائدیر.
اسکندرین سفری نین تصویرینده متفکر حیاتی صحنهلرله یاناشی، الئگوریادان دا گئنیش استفاده ائدیر. مثلا سفر وقتی اسکندرین عسکرلری ایتی داشلارلا دولو یولو کئچهرک، یوکسک داغین ذیروهسینه قالخیب اورادان اؤزلرینی سئوینجله او بیری طرفه آتیرلار. شاه عالملرین مصلحتیله بو غریبه گؤرونن حرکتین سببینی اؤیره نه بیلیر. دئمه، انسانلار قورخونج، دوشگونلوک و احتراصلارلا دولو، عذابلی حیات یولونو کئچیب ذیروهیه (ذیروه بورادا کامللیک، پاکلیق رمزیدیر) قالخدیقدا آزاد دنیایا چاتیرلار کی، بو دا یاشادیغیمیز دنیانین ترکی دئمکدیر.
لیکن حادثهدن خبردار اولان شاه بو سرّی گیزلی ساخلاییر، قوشونونو تئز او یئرلردن چکیر و یئنه ده انسانلارا دین اؤیرهده – اؤیرهده سفرینی دوام ائتدیریر. بورادا بیز بیر داها اسکندرین ترک دنیالیقدان اوزاق، بو دنیا ایله باغلی اولدوغونو گؤروروک.
نظامی آلئگوریا و رئالیست تصویرلری عضوی صورتده بیرلشدیرهرک اسکندرین معنوی یوکسهلیشینی انسانلارین عقلی و معنوی کامللیگی اوغروندا آپاردیغی مبارزه فونوندا وئریر. اثری اوخودوقدا بو ایکی مقصدی گوده ن موازی خظ اونودولمامالی و منظومهنین انسانین دنیوی سعادتینه خدمتی نظامی اوخوجولارینین دقت مرکزینده اولمالیدیر.
کامللیگین ذیروهسی اجتماعی برابرلیک، آزاد و خوشبخت انسانلار شهریدیر. بو شهر نظامی شناسلیقدا نظامی اوتوپیاسی کیمی معلومدور. بو شهره چاتانا قدر شاه چوخ اؤلکه و معجزهلره راست گلیر، چوخ ظلمه و نادانلیقلارا سون قویور، خیر و معرفت یاییر. اسکندرین سوسوز صحرا اهلی ایله گؤروشو، اونلارا ائتدیگی خیرخواهلیق، خاقانا دین قبول ائتدیرمهسی، دنیزین دهشت دوغوران سسینده ساحلده یاشایان اهالینی خلاص ائتمهسی، یأجوج سدینی باغلاماسی سانکی شاهی پلّه – پلّه ایدهآل شهره یاخینلاشدیریر.
شهر اسکندرین سفرینین سونو و آختاریشلارینین ذیروهسیدیر. نظامینین ایدهآل جمعیت حقینده تعلیمی ادبیاتشناسلیقدا و خصوصا نظامیشناسلیقدا ان گئنیش ایشلنمیش مسالهلردن بیریدیر. ایده آل شهر و جمعیت حقده هم قدیمدیر، هم ده اورتاعصر شرقینین آبیدهلرینده مختلف تصورلره تصادف ائدیریک. یاخین و اورتا شرقده بؤیوک شهرت تاپمیش ۹ جو عصر عالم و فیلسوف فارابینین “خیرخواه شهر” اثرینده حتا ایده آل شهرلرین معین تصنیفاتی بئله وئریلیر. بو دور ادبیاتیندا راستلاشدیغیمیز ایده آل شهرلر حقینده یازیلان عادتا رئال و عینی زماندا آلئگوریک معنا داشییر. همین شهرلر هم حقیقتا اجتماعی ظلمو دفع ائتمیش انسانلار، هم ده چیرکین معندی اختراصلارینا غالب گلمیش پاکلارین جمعیتی کیمی دوشونولور.
اورتا عصر شرق انسانسئورلیگینین محصولو اولان ایدهآل بیر مدینهی فاضله جمعیتلر عادتا بو ایکی فونکسیانین ایفاچیسی کیمی چیخیش ائدیر. تاریخدن معلومدور کی کسکین صنفی مبارزه نتیجهسینده خلق کوتلهلرینین گوجونه اساسلاناراق، شرقده ایدهآل دولتلری بو و یا دیگر درجهده خاطرلادان دموکراتیک قرمطیلر، اسماعیلیلر دولتلری موجود اولوب، بونلار و خصوصا بیلقاندا ، ۱۱جی عصرده کسکین صنفی مبارزه نتیجهسینده موقتی ده اولسا یارانان خلق حاکمیتی، سؤزسوز کی نظامینین ایدهآل جمعیت نظریهسینی غدالاندیران رئال زمینایدی.
نظامی نین کامل جمعیت نظریهسی فانتاستیک اوزاق گؤرنلیگین محصولو، شاعر دهاسینین غیر عادی تاپینتیسی دئییل. بو نظریه شرق و دنیا اجتماعی – فلسفی فکر تاریخینین ایده آل جمعیت حقینده کی نظریهلر زنجیرینده بیر حلقهدیر – ۱۲جی عصره قدر تاریخا موجود اولان بو و یا دیگر درجهده اوتوپیک ایدهآلا یاخینلاشان، موقتی ده اولسا عمر سورموش دموکراتیک دولت لرین قانونا اولغون دوامیدیر.
دئییلن لر متفکر شاعرین “خمسه” ده انکشاف ائتدیردیگی و “اقبال نامه” ده تماملادیغی گؤروشلرین تاریخی اهمیتینی اصلا آشاغی سالمیر.، عکسینه عموم دنیا مدنی انکشافینین مترقی آخاریندا نظامینین اشتراکینی گؤستهریر.
نظامییه گؤره انسانین معنوی کامللشمهسی جمعیتین معنوی کامللشمهسینین رهنیدیر، لیکن بیرینجی یالنیز ایکینجینین کامللیگی زمانی اؤزونه تام امکان تاپیر. اصیل انسانلارین جمعیتی اوچون اجتماعی برابرسیزلیک زوراکیلیق، طمعکارلیق،قانلی محاربهلر، کین، قورخاقلیق، یالتاقلیق، سئوینجده و غمده قارداش همرأیلیگین اولماماسی، سونسوز معنوی و اجتماعی فتنهلر قبول ائدیلمزدیر.
“اقبالنامه”، “خمسه”نی تماملاییر، باشا چاتدیریرسا، ایدهآل جمعیت تعلیمی ده “اقبالنامه”دهکی آختاریشلارین، ایستکلرین سون ذیروهسیدیر. “سرّلر خزینهسی”ندن باشلامیش “اسکندرنامه”یه دک نظامی بیر منظومه سینده زوراکیلیغی، نجیب زحمتکش خلقه ظلم ائدیلمهسینی ، ایری یوللارلا وار – دولت ییغماغی، طمعکارلیغی، غدارلیغی، وجدان آل – وئرینی، رشوتی دفعهلرله کسکین تنقید ائتمیش، عادل حاکملر سلسلهسی یاراتمیشدیر.
نظامینین اجتماعی رفاه حقیندهکی سون تصویری یوروشلرده الدن دوشموش اوردونون و اسکندرین قارشیسیندا جانلانان، گونش شعاعلارینا غرق اولموش، گؤزل آب حیاتا مالک، چپرسیز باغلاری، چوبانسیز سورولری ایله تعجب اویادان حاکمسیز برابرلیک و دوستلوق دیاری اولان شهردیر. بو شهری قورویان سرلی قوهلر اوغرولاری و زوراکیلاری جزالاندیریرلار. شهرده اورک ایستهین هر شئی وارسا دا، نه قالا دیوارلاری، نه شهر دروازالاری نظره چارپیر. زنگین توکانلار قیفیلسیزدیر.
بو شهرین اهالیسی هم ده قوناقپروردیر. اسکندرین “سیز نه اوچون بئله جسورسونوز؟” سوآلینا اونلار “بیز ضعیفیک، آنجاق دیندارلیق، دوغروچولوق، اَیریلیکله ایشیمیز یوخدور” دئیه جواب وئریرلر. او انسانلار اسکندره اؤز اجتماعی – ائتیک غایهلرینی ایضاح ائتدیکجه، سانکی قارشیمیزدا دین و اعتقاد حقینده نظامی تعلیمینین ماهیتی جانلانیر. باشا دوشوروک کی متفکره گؤره، “دین” برابرلیک و عدالتدیر:
بیزده برابردیر هامینین واری
برابر بؤلهریک بوتون ماللاری.
بیزده آرتیق دئییل هئچ کسدن هئچ کس
بیزده آغلایانا هئچ کس گولمز. . .
بیرینی غضبلی، آجیقلی گؤرسک
اونا مصلحتله ائیلهریک کؤمک
قیزیلا، گوموشه آلدانماز هئچ کس
اونلار بیزیم یئرده بیر شئیه دیمز.
خسیسلیک بیلمهریک دنیادا بیزلر،
زورلا شئی آلماریق بیر آرپا قدر.
گؤردویوموز کیمی، بو آداملارین اعتقادی حقیقتده اساسلانان عمدمی آهنگدارلیقدان باشقا بیر شئی دئییلیر. خیر و عدالتین رمزی اولان بو حقیقت متفکرین دورونده دیللرینده “اناالحق”، اللرینده سلاح یئر اوزه رینده عدالتین طنطنه سی اوچون مبارزه آپارانلارا خصوصا یاخین و واجب ایدی.
دقته لایق جهتدیر کی، بیر چوخ خلقلری اؤز دینینه گتیرمیش پیغمبر اسکندر بو مکانا یئتدیکده اؤز پیغمبرلیگینی اونودور. اونون دینی بورادا هئچ کیمخ لازم دئییلدیر. عکسینه، او اؤزو بو بو انسانلارین عقیده سینین اصیل معناسینی باشا دوشور کی، بو معنانی دا بیرجه انسانلیق سؤزو ایله افاده ائتمک اولار. عمرو بویو اوغروندا مبارزه آپاردیغی کامل لیک آرتیق اسکندرین قارشی سیندادیر. شهری گؤررکن اسکندر سولونون سونا چاتدیغینی آنلاییر و روما قاییتماغی قرارا آلیر.
بو شهرین تصویرینی وئرمکله نظامی اؤز دنیا گؤروشونون ایضاحیندا دا سون نقطهنی قویور، چونکی برابرلیک شهری مبارز انسانسئور نظامینین دا، دورون ظلمه دائم مبارزه آپاران زحمتکش خلقینین ده ایستک و آرزوسوندا سون ذیروهدیر.
نظامینین عدالتلیجمعیت کونسئپسیاسینی اویدورما، حیاتا کئچیرمهیهجک آرزو، بوش فانتازیا حساب ائتمک اولماز. بیر قدر فانتاستیک اولسا دا، او، گرچک اولا بیلهجک آرزونون افادهسیدیر و موجود قورولوشلا، موجود سیاسی و اخلاقی مناسبتلرله باریشمایانلار اوچون بلدچی رولو اویناییر. او، اؤز انسانی لیاقتینی باشا دوشهرک، زوراکیلیغین و قیزیلین یوخ، انسانلار آراسیندا خیرین، دوستلوغون، محبتین حکم سورمهسی اوغروندا مبارزه آپارانلارین آرزوسونو افاده ائدیر. او، انسان لیاقتینین معنوی تمیزلیکله، باشقاسینا تمناسیز کؤمک ائتمک، باشقاسینین کدرینه و سئوینجینه شریک اولماقلا اؤلچولدویو جمعیت اوغروندا مبارزه آپارانلارین آرزوسونو افاده ائدیر.
نظامینین باشقا اثرلرینده اؤز عکسینی تاپمیش اجتماعی – ائتیک گؤروشلری ایله بیرلیکده گؤتورولرسه، “اقبالنامه”دهکی کامل جمعیت تعلیمی اوخوجونو عدالت اوغروندا داها فعال مبارزهیه چاغیریر. نظامی ایده آلینی بوتون دورلرین انسانلارینا یاخینلیغی و دوغمالیغینین سببی ده بورادادیر. شاعرین اؤز سؤزو ایله دئسک، “اقبالنامه” درّ یوخ، دریادیر. “اقبالنامه”نین تکرار ائدیلمز بدیعی گؤزه للیگینی یالنیز اونو دفعهلرله، سئوه – سئوه اوخویانلار درک ائده بیلرلر.
زمرود قلی زاده
نظامی نین سون اثری
اقبال نامه اسکندرنامه نین ایکینجی بؤلومودور. کتابدان بئله آلیریق کی سانکی نظامی بیلیردی کی بو اثر، اونون سون یازیسی دیر و بئله لیکله سؤزلرینه سون قویمالی دیر و اؤزوندن درین بیر اثر یادگار قویمالی دیر. بونا گؤره بو سون اثرینده اوره گینده آغیرلیق ائده ن و درین دوشونجه لرینی، بیر عمر مطالعه ائدیب اؤیره ندیک لرینی و نظریه سینی اورتایا قویمالی بیلیر. اقبال نامه یا خردنامه دوغرودان دوغروسونا باشدان باشا فلسفی و عقیدتی موضوعلارا توخونور.
اسکندرنامه نظامی نین سیاسی باخیشی و اجتماعی باخیشیندا بیر قله ساییلیر؛ چونکی بورا هم بیر مدینه فاضله نین اؤزه للیکلرینی آچیقلاییر و هم ده یونان فیلسوفلاری نین دوشونجه لرینی اساسلی قونولاردا آیدینلادیر. بللی دیر نظامی شرق فلسفه سیندن علاوه غرب فلسفه سی – یونان فلسفه سینی دریندن دوشونوب و اونون موضوعلارینی آچیقلایاراق اسلام احکامی ایله فلسفه نین اویغون اولدوغونا دا اشاره لر ائدیر. شوبهه سیز نشامی بیر دین دوشونجه لی شاعردیر. اسلاما درین اینام بسله میش و اثرلری نین باشلانغیجیندا مناجاتلاری، پیغمبرین نعتی بونو آیدین صورتده گؤسته ریر. اونون توحید حقینده یازدیغی بیت لر تامام شرق دنیاسیندا تامام شاعرلرین اقتدا ائتدیکلری بیت لردیر. آما بیر سیرا گئری قالمیش خرافه چی لر اسلاملا فلسفه نین بیر – بیرینه ضد اولدوغونو تبلیغ ائده نلری چوخونون قارشیندا دایانیر. اقبالنامه بو استقامتی گؤسترمه ده دیر. نظامی نین عالم لره، فیلسوفلارا بسله دیگی حؤرمت گؤزدن ایتن دئییلدیر. اقبال نامه سانکی یونان فلسفه سی نین تدریسی دیر. اسکندری بیر پیغمبر بیله رک، فیلسوفلارلا اوتور – دور ائدیر و اونلارلا مصلختله شیر. بیر پیغمبر کیمی دنیانی گزیب ع دالت، آزادلیق و برابرلیک اوغروندا چالیشیر. نظامی نین مدینه فاضله اوچون چکدیگی طرحده ده عدالت، آزادلیق و برابرلیک اساس اؤزه للیک ساییلیر.
اسکندر بیر پیغمبر کیمی تامام اؤلکه لری فتح ائدیر و اورادا اولان آخساقلیقلاری، ظلمو، نابربرلیگی آرادان قالدیریر؛ بدله لیکله گؤسته ریر کی شاهلارین، خاقانلاری و سلطانلارین خلق قارشیندا تکلیف لری نه دیر. اونلار خلق آراسیندا برابرلیک یاراتمالی دیرلار، اؤلکه ده آزادلیغین اولدوغو و یاراتماسی حاکم لری بویونونادیر. دین ده بئله بیر وظیفه نی داشیییر. دین انسان سعادتی اوچون گلمیش، اسکندر دینی یایماغا سئچیلمیش و هر یئره آددیم آتیر انسانلارین رفاهی و سعادتی اوغروندا چالیشیر و نهایت بیر اؤلکه یه چاتیر کی اورادا حاکم یوخدور. قادین لا ارین فرقی یوخدور، قوردلا قویون بیرگه یاشاییر؛ اورادا آجلیق، زوراکیلیق یوخدور، پیس اخلاقلار: کین، طمع، حسد، مال پرستلیک و باشقا چیرکین عمللر یوخدور. هامی غمده شادلیقدا بیرگه بیر – بیرینه دایاقدیرلار. اورادا نه دوستاق وار و نه ده اعدام، بیرینه کدر ال وئرنده هامی دورونه توپلاشیب مصلحت وئریر. و . . .
اسکندر بئله بیر اؤلکه نی گؤردوکده سانکی اونون وظیفه سی داها یوخدور. نظامی اسکندری روما قایتاریر و داها ایشی بیتمیش ساییلیر. نظامی یه گؤره داها پیغمبرین ایشی توکه نیب و دین ده اؤز وظیفه سینی یئرینه یئتیریب. بئله لیکله دئمک اولور کی نظامی دین، مدهب، طریقت، شریعت و . . . اؤز معناسی اولاراق یول معناسیندادیر و یولو گئتمک لازمدیر تا هدفه چاتا. هدف ده انسان سعادتی دیر. تاسوفله بو یولو خرافه لرله بزه ییب و یوز لرجه خرافه لر یولدا دوزلدیبلر. حتا بزه مه لرینده طاق نصرت وورسالار دا، یولو باغلاییبلار. بیر حالداکی نظامی یه گؤره یولو صافلاتماق، ایشیقلاندیرماق و آلچاق – اوجالیقلارینی آرادان گؤتوروب هامارلاماق لازمدیر. شاعرین بئله دوشونجه سی اونون فلسفه سیندن آلینیر.
نظامی بیر متفکردیر کی جامعه نین ساغلاملیغی، انسانلارین سعادتی نی ایسته ییر. بو ساغلاملیق و سعادت اله گلمز مگر شاهلار اسکندر کیمی خلقین فکرینده اولوب، ظلمو آرادان قالدیرماغا چالیشالار و چئوره لرینه فیلسوفلاری توپلاییب اونلارین مشورت لری و مصلحت لریله دولانا بیله.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab