محسن عطایی ناطق
گوندرن : استاد ساوالان
آذربایجان شعرینده عروضون اویغونسوزلوغو دانیلماز بیر مسئلهدیر و قافیه چتینلیگی تورکجه یازان شاعیرلرین بؤیوک بیر مانعی ساییلیر. آذربایجان ادبیاتیندا هئچ بیر شاعیر تاپیلماز کیم، تورکجه قافیهلریایله بیر اوزون قصیده یاراتمیش اولا. اونا گؤره ده آذربایجان شاعیرلری، شعرلرینده عرب و فارسجا قافیهلری بورج آلماغا مجبور قالیرلار. البته فارسجا یازان شاعیرلردهده بئله بیر مجبوریت واردیر، اونلاردا چوخلو عرب قافیهلریندن یارارلانیرلار. بورادا بیر مسئلهیه دقتینیزی چکمگ ایستهییرم کی بو اویغونسوزلوق و نقصان، بیزیم تورکجهمیزین و یا فارسجانین عیبی ساییلمیر، یالنیز بو مسئلهنی هر ایکی دیلده عروضون تام عرب دیلینه باغلیلیغینی گؤستریر. «رسول رضا» آذربایجانین معاصر شاعیری عروض بارهسینده یازیر: «عروضدان استفاده، آذربایجان دیلینه بؤیوک زیان وورموشدور. دیلیمیزی چوخلو عرب و فارس سؤزلریایله قاریشدیرمیش و بعضی حاللاردا ایسه خالص آذربایجان سؤزلرینین آهنگینی پوزموشدور». رحمتلیک رسولرضانین دئدیکلری بوتونلوکله گئرچکدیر، بیزیم کلاسیک ادبیاتیمیزین پوئتیکاسی، چوخلو عرب و فارس سؤزلریندن یارارلانیب. بو بارهده گؤرکملی عالم مرحوم دوقتور هدایت حصاری «آذربایجان شعرینده یئنی عروض، بدیع و قافیه» کتابیندا بو مسئله عاید یازیر: «آذربایجان کلاسیک ادبیاتینین خصوصیتلریندن بیری عرب و فارس سؤزلریندن استفاده ائتمکدیر. قافیهلردهده بئله بیر مجبوریت واردیر. عروض افاعیللری یئرینه قویولان سؤزلر بعضاً غیرطبیعی اولاراق چکیملی تلفظ اولونور، نتیجهده اماله دئییلن قافیه عیبی اورتایا چیخیر و دیلیمیزین طبیعی آهنگی پوزولور.»[1] عمومیتله عروضدا اولان قافیه مسئلهسی هر بیر فارس ویا تورک شاعیرلرین دیلینده اویارلیق چتین بیر ایشدیر. هر بیر شاعیر قافیهده اولان قاتی چتینلیکلرین و بوروشوقلوغون، مینلرله عربجه لغت و اصطلاحی ازبرلمگین عهدهسیندن گله بیلمیر، اونا گؤرهده یوزلرله بوبارهده کتابلار یازیلیب و اورتایا چیخمیشدیر.
فارس ادبیاتی کیمی ایری حجملی و چوخ ساحهلی بیر ادبیاتدا بو قافیه مسئلهسیندهده بعضاً آخساردیر. نئجه کیم فارس ادبیاتینین گوجلو شاعیری اولان و «خاتم الشعرا» آدلانان عبدالرحمن«جامی» قافیه بارهده یازیر:
فضای ملک سخن گرچه قاف تا قاف است،
زفکر قافیه هر لحظه تنگ میآیم.
حال بو کی فارس دیلی اؤزو عرب دیلیایله سیخ علاقهسی اولموش و اونسوزدا چیلپاق بیر انسانا بنزییر و جامی کیمی بیر چوخ اثرلی شاعیر بو اعترافی ائدیر. تورکجهده بو مسئله نئچه کز فارسجادان اوستون چتینلیکلره مالیکدیر، میثال اوچون «شهریار» کیمی بیر نهنگ شاعیر-کی فارس ادبیاتیندا حافظ و سعدی و تورک ادبیاتیندا نوایی و فضولیدن سونرا ایکینجی شاعیردیر[2]- قافیه چتینلیگینه عاید شعرلرینین بیرینده سؤیلهییر:
قصه چوخ، قافیه یوخ، آختاریرام، تاپماییرام،
یئریدیر شهریارین شعریده تنبللنسین.
هابئله، حضرت مولانا حکیم ملامحمد «فضولی» بویورور:
اول سببدن فارسی لفظیله چوخدور نظم کیم،
نظم نازک تورک لفظیله ایکن دشوار اولور.
لهجهی تورکی قبول نظم ترکیب ائیلهسه،
اکثر الفاظی نامربوط و ناهموار اولور.
منده توفیق اولسا بو دشواری آسان ائیلهرم،
نوبهار اولجاق تیکاندان برگ گول اظهار اولور.
کلاسیک پوئزییامیزین بیر چوخ سؤزلریده عرب و فارسجا سؤزلردن عبارت اولوب. حتی قافیهدن سونرا شعرین ایچینده اولان بیر چوخ سؤزلرهده نظر سالاراق؛ بیر تورک اوخوجوسونا دوغما گلمیر. دوقتور حصاری بو بارهده یازیر: «تورکون کلاسیک اوسلوبلو شعرینده فارس ویا عربی کلمهلری گتیرمک تقریباً بیر نوع مجبوریتدیر و بیر عنعنه کیمی قبول اولونوب و ایشلنمکدهدیر. چونکو کلاسیک شعرا اوچون چیلخا تورکو کلمهلر ایشلتمک مناسب دئییل. فارس سؤزلری غزلی گؤزللشدیریر و اونا ظریفلیک وئریر.»[3] مرحوم دوقتور حصاری تمامی ایله دوزگون قید ائتمیشلر. حتی حکیم فضولی اؤزو تورکجه دیوانینین دیباچهسینده بو مسئلهنی تصدیقلهییر: «توقع بودور عموماً اهالی عزّ و اعتباردن، اگر شاهد حسن عبارتیمده، اول دیارین الفاظ و عبارتلریندن زیور اولماسا؛ و مخدرهی نظمیم، اول ملکلرین لطایف و ضربالمثلریندن زینت بولماسا، معذور بویورالار.»[4] هابئله شعرلریندهده بو سؤزوموز ثبوتا یئتیر کی چوخلو عرب و فارسجا سؤزلر ایشلهدیبدیر، میثال اوچون:
ای مذاق جانه جؤورون، شهد شکر تک لذیذ،
دم به دم زهر غمین قند مکرر تک لذیذ.
آتش برق فراقین، نار دوزخ تک الیم،
جرعه جام وصالین، آب کوثر تک لذیذ.
ویا خود:
طریق فقر دوتسام، طبع تابع، نفس رام اولماز،
غنا قیلسام طلب، اسباب جمعیت تمام اولماز.
«فضولی»نی ملامت ائیلهین بیدرد بیلمز می،
کی بازار جنون رسوالاریندا ننگ و نام اولماز.
بو مسئله بوتون کلاسیک ادبیاتیمیزی احاطه ائدیب و یالنیز حکیم فضولیده گؤزه دیمیر:
شاهاسماعیل ختاییدن:
دانهیی خال سیه کیم دوشدو گولزار اوستونه،
لالهیی پر داغی گؤر کیم، دوشدو گولزار اوستونه.
***
صورتین گؤردوم نگارا مست و حیرانم بو گون،
اول قرا زولفون تکی، غمدن پریشانم بو گون.
راغب اردبیلیدن:
گلستانیم داغ سینهمدیر، سرشگیم شبنمیم،
اسگیک اولماز دیدهدن شبنم کیمی هرشب، نمیم.
عشق سوداسیندا بیز گرچی مجسم بیر غم ایک،
هر او غم کیم عشقدندیر، ذرهجه یوخدور غمیم.
فکری اردبیلیدن:
تؤکولموش هر طرفده زولف عنبر فامی رو توتموش،
تعال الله نه سان مو، آتش سوزانه خو توتموش!
گذرگاهیندا ای دلبر، مینم اشکایله مژگانیم،
هزاران ذؤوق و شؤوق ایله خیال رفت و رو توتموش.
ذکری اردبیلیدن:
هوای عشقیله دولدور کؤنول کاشانهسین یارب،
غم عشقیله تعمیر ائت بو غم ویرانهسین یارب!
مئی و مئیخانهیی عشقین یولون بیلدیرمه اغیاره،
بلالی عاشقه ایچدیر بلا پیمانهسین یارب!
بیضای اردبیلیدن:
خالق عالم قویاندا عشق بنیادین نهاد،
دؤرد عنصر ائیلهییب ترکیب عشقه اتحاد،
جمع اولوب بیر یئرده بیردن، آب و آتش، خاک و باد،
مظهری عشقین یاراندی، بیرکس انکار ائیلهمز.
یوخاریدا کی شعرلره نظر سالاراق، کلاسیک شعریمیزین خاصیتی دیل باخیمیندان آیدینلاشیر و عروضون اویغونسوزلوغو بیزیم دیلده اوزه چیخیر.
آنجاق بوتون بونلارا باخمایاراق آذربایجان تورکجهسی دیداکتیک بیر دیلدیر. بورادادا، یالنیز اؤزونه مخصوص هجا اوسلوب و قافیهسینده یازیلان شعرلرایله؛ بو سؤز ثبوتا یئتیر. چونکو هیجا قایدالاری اصیل بیزیم دیلین و پوئزییامیزین طبیعی و بدیعی قانونودور.
نهایت بوتون بورادا، عروض بارهسینده قئید ائتدیگیمیز یانلیشلار، یالنیز کلاسیک ادبیاتیمیزین شاعرلرینین، عرب و فارس ادبیاتیلا سیخ باغلیلیقلاریندان آسیلی اولموشدور و تورکجه دیلینین، عروضلا اویارلیغینا دؤرد-بئش شاعیردن باشقا، بو مسئلهنین واریانتینا قوشولان شاعیر، اولمامیشدیر.
معاصر دؤوروده اردبیلین کلاسیکجه یازیب، یارادان شاعیری «عسگر شاهی» کیمی بیر داهی غزل و قصیده استادی اؤز مطالعه و ادبیات بیلیگیایله، 50 ایل عروض و قافیه مسئلهسینی آراشدیراندان سونرا، عروض اویغونسوزلوغونو بیزیم پوئزییامیزدا آزالدیب. اونون دیوانیندا اولان بیرچوخ غزللری بو مسئلهنی تصدیقلهییر. میثال اوچون آشاغیدا کی مصراعلاردا ایفا ائتدیگی قافیهلره نظر سالاق:
دئدیم: ای دلبر، آییر زولفون اوزوندن، هایا باخ!
آییریب سؤیلهدی: «شاهی»، هایا باخما، آیا باخ!
ویا خود:
ایلاهی حکمت علیادی یا هؤروکدو اولار،
اوزاندیقیجا، منیم قامتیمی بوکدو اولار.
هابئله، شعرلیرینین ایچینده ایشلتدیگی سؤزلریده دقتدن قاچیرماق اولماز:
توتالیم بیر نئچه گون شاخدا دوگون ووردو چایا،
عاقبت اندیرجک باش، آیاغی اودلو یایا.
توز سلیمان باشینا قونسا، یئنه توزدو آدی،
آلچاق-آلچاقدی اگر چیخسادا مکرایله آیا!
یئر اوزو ایلدیریمین گؤردو کسیلمیش بوغازین،
خنجرین مین ستمیندن بیرینی، سالدی هایا.
استاد شاهی یارادجیلیغیندا عروض اویغونسوزلوغونون، بیزیم دیلده معناسیزلیغی و آذربایجان دیلینه اویارلیق، تصادفی و یا اؤتری خاراکتئر داشیمیر. نئجه کیم او، آذربایجان دیلینه واقف بیر شاعیردیر و اونو دریندن بیلیر و اؤز دوغما دیلینه عاید یازیر:
مست اولار من کیمی هر کس بو دیلین بیلسه دادین،
آند اولا سالم اولان ذؤوقلره، بالدی بو دیل.
«شاهیا» یئرده اگر گوشهنشینسن نه عجب!
آدووی اهل سما دیللرینه سالدی بودیل.
استاد عسگر شاهی بوگون، غزل دیلینده و قافیهده ائله بیر اسلوب و شیوه سئچیب کیم، دئمگ اولار بوگونه قدر او سؤزلری، هئچ بیر شاعیر عروض شعرینده ایشلتمهییب و ایشلتسهده عهدهسیندن باجاریقلا گلمهییبدیر. عمومیتله حکیم«فضولی» شعرلرینده اولان انسجام، جزالت، فصاحت، بلاغت و...، عسگر شاهینین غزللرینده ایشلتدیگی چیلخا تورکجه سؤزلرده اؤز عکسینی تاپیر، کی اونون آذربایجان ادبیاتیندا ابدی یاشارلیغینا گؤزل و گوجلو بیر دلیلدیر. میثال اوچون:
سیخینتیلار نییه سالمیر سماده های بیلمم،
ستارهلر هارا گئتدی، نئج اولدو آی بیلمم.
اوزاندی قیش او قدر، دوندو قان دامارلاردا،
یوباندی گلمهدی یاز، هاردا قالدی یای بیلمم.
اورک قانیلا گؤزومدن آراز آخار «شاهی»،
نهدن قودوزلاری بوغماز بو قانلی چای بیلمم.
دونیایا عسگر شاهی کیمی گؤز آچان، بوتون معنالی حیاتی و فعالیت ایله آذربایجان ادبیاتینین اصل شاهی کیمی، بیر شاعیری، ادبیات شناسی، عارفی، فضولی و حافظ شناسی اولموشدور. اونون تورکجه دیوانیندان سونرا فارسجا، قالین بیر دیوانا مالیک شاعیردیر، او فارس ادبیاتیندادا اؤزونه مخصوص دست خطده ال تاپمیشدیر کی بو ایشه خصوصی بیر آراشدیرماق لازمدیر.
[1]. دکترهدایت حصاری، آذربایجان شعرینده یئنی عروض، بدیع و قافیه، انتشارات: اندیشه نو، تهران1387،ص18
1. بو تعبیری، پروفسور عبدالحکیم شرعی جوزجانی، رئیس دانشگاه ادبیات افغانستان، «نقش شاهان و شاعران ترکی تبار در تکامل زبان و شعر فارسی» آدلی کتابیندان گتیردیک. شهریار مادهسی، ص40
pes_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab urd_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab