اؤن سؤز
آذربایجان شفاهی ادبیاتی نین گؤرولمز زنگین لیگینه دلالت ائدهن آشیق ادبیاتی و موسیقیسیدیر. بو ادبیات یوزایللر بویو شفاهی یارانمیش و یازییا آلینمامیش و خالق شاعیرلری اولان آشیقلارین سینه سینده قالیب و یوزایللر یوبو دیلدن دیسله گزیب – دولاشیب، تکجه حاضیرکی یوزایلده یازییا کؤچمه سینه همت قورولوب؛ یوخسا یوزایل بوندان اؤنجه یه قدر، آشیقلاریمیزین داستانلاری و شعرلری، هابئله موسیقیلری ده علمی صورتده یازییا آلینمامیش و دیللرده ساخلانیلیردی.
تاسفله بو زنگین خزینه نی آراشدیرماق اوچون هئچ بیر امکانات اولمادیغیندان، بو کولتورون بؤیوک بیر بؤلومو اورتادان گئتمه ده دیر. بوگونه قدر – اؤزللیکله اسلامی انقلابیمیزدان سونرا یوزلر کتاب یازیلمیشسا دا، بوتون درگیلرده فولکلوروموزا یئر آچیلدیغی حالدا، هله ده بو زنگین ادبیاتین یوزدن بیری یازیلمامیشدیر. انقلابدان سونرا هر بیر یازار، اؤز علاقهسی اوزره قلم اله آلیب، امکانانلارینا باخاراق اؤز بیلدیکلری و توپلادیقلارینی بیر یئرده چاپ ائتدیرمه یه چالیشمیشدیر. آنجاق بونلارین آراسیندا درین تحقیقلر ده گؤز اؤنونده دیر. اما بونا قانع اولماق مومکون دئییلدیر. هر بیر درگینی آچدیقدا، اونون بیر نئچه ستونونون فولکولورا باغلاندیغینی گؤروروک. بو ستونلاردا آتالار سؤزو، ناغیللار، داستانلار و باشقا فولکلوریک ماتریاللار یئر آلیر، یئنه ده آشیقلار ادبیاتینا گلدیکده بو آرادا گؤرولن ایشلر داها آزدیر. بلکه شعرلری یازیلیبسا دا، داستانلار و اونلارین آراشدیرمالاری یوخ کیمیدیر. آشیق داستانلاری یاخشی دقتلری اؤزونه چکمیش و بیر چوخ داستانلار یازیا آلینمیشدیر. آنجاق بونلارین هامیسی، بو زنگین خزینه قارشیندا بیر دامجیدیر دنیزدن.
آنجاق شوبهه یوخدور کی بو زنگین کولتورو و گئنیش ادبیاتی توپلاییب – یازییا آلماق گره کیر. بونون اوچون ده آکادئمیک امکانلار لازیمدیر. هر حالدا بو امکانلارین اولمادیغینی گؤرهرک یازماماق دا یازارلارین مسئولیتلرینی بویونلاریندا گؤتورمور. بیز، هله یولون ایلک بوروقلاریندا قالمیشیق؛ بونونلا بئله خزینه میزی قوروماق اوچون آخساقلیقلا اولورسا دا، چالیشمالیییق. بیز ده دورمادان چالیشاجاییق. آخساقلیقلاری دا دوستلاری تنقیدلری اساسیندا آرادان گؤرتورمک اولار. بس گؤزومور عزیز اوخوجولارین، آشیقلارین و اؤزهللیکله ادیبلریمیزین دهیرلی تنقیدلرینهدیر. اولسون کی ملتیمیزه لاییق بیر ایش گؤرموش اولاق.
بونو دا آرتیرماق لازیمدیر زنگان آشیقلارینین سؤیلهدیکلری داستانلار، عئینی صورتده آذربایجانین باشقا شهرلری و بؤلگهلری کیمیدیر؛ نهایت بیر سیرا دهییشیکلیکلرین اولدوغو مومکوندو. هر داستانین واریانتلاری اولدوغو کیمی، زنگاندا سؤیله نن هر بیر داستان، او داستانین بیر واریانتی ساییلا بیلر. بوندان علاوه، بیر سیرا داستانلار، تکجه زنگان بؤلگه سینه عاییددیر و آذربایجانین او بیری بؤلگه لریندن یایغین دئییلدیر؛ مثلا ورقه و گولشن زنگانا عایید ساییلیر، یاخود آشیق شیرین و بیرچک خانیم زنگاندان (خرمدرهیه عایید) ائشیکده ائشیدیلمه ییبدیر. هابئله یوسف جمال داستانی، بهرام و گولی خندان، کلبی و سلبی، و باشقالاری.
بیز بورادا هر داستانی تانیتدیردیقدا سونرا بیر اؤرنک کیمی همان داستاندان زنگان بؤلگه سینین آشیقلاریندان وئره جه ییک. آنجاق تامام داستانلاری توپلاماق داها چوخ امکانات ایسته ییر؛ الله قویسا بو ایش بیلیم یورلاریمیزدا آشیق ادبیاتی و اینجه صنعتی قویولدوقدا داها علمی صورتده مومکون اولاجاقدیر.
زنگان آشیق محیطی، خزر دنیزینین گونئی باتیسینداکی ان قدیم تورک یوردلاری اولان باشدا زنگان، سلطانیه اولماق اوزهره خرمدره، ابهر، قیدار، هیدج، تیکاب، بیجار، تاریم علیا، مانیشان، ایجرود، تاکستان، قزوین، لوشان، نیکپی[۱] شهرلری و شهرجیکلرینی احتوا ائتمکده دیر. زنگان آشیق محیطی دئدیکده بئش شهری و اونون کندلرینی نظرده توتوروق: زنگان و زنگان چایی کندلری، ابهر ایله خرمدره و اونلارا باغلی کندلر، طاریم و اونون حومه سی، قیدار و اونا باغلی یوردلار، مانیشان و توابعی. آنجاق هله تاکستاندان توتوب قزوینه قدر گئدهن بؤلگه و رودبارا چاتان شهرلر و کندلر هامیسی زنگان آشیق محیطینه باغلیدیر، آنجاق بیر اؤرنک وئرمه دیک. بونلارین آشیقلاری و سؤیله دیکلری داستانلار دا سونرا زنگان بؤلگه سی اوستونده اولاراق وئریله جکدیر.
م. كريمي
[۱] ا. گونر، م. ارتورک، قطعهلر و اؤلکهلر جغرافیاسی، نوبا یایینلاری، آنکارا، ۲۰۰۵، ص ۱۹۷ – ۲۰۲٫
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab