آنادیلدن درلمهلر-17
بو یازی، ایلک
یازیلاردان بیرایدی. آنجاق کاغیذلارین آراسیندا گؤزومدن ایتمیشایدی. سانیرام
بعضی یازیلاریمدا سانکی بو یازی یایینلانمیشایمیش کیمی دوشونوب یازمیشام.
1.
کوت(küt): "تندیره یاپیلیرکن دوواردا دورماییب، ایچری دوشن چؤرک،
تندیر کولونده پیشَن خمیر". بیلدیییمه گؤره آشاغی-یوخاری بوتون آذربایجاندا
یایقین دیر. آنادولو آغیزلاریندا دا چوخ فرقلی بیچیملرده گؤرونور؛ ارزینجان
آغیزلاریندا غود(ğud) یانمیش چؤرک اولور؛ بیتلیسده گود(güd)، قارص، وان،
سیواس و کرکوکده کوت(küt)؛ موش ایله ارزینجان´ین بعضی بؤلگهلرینده کود(küd) اولاراق
گؤرونور. کلمهنین ارمنیجهدن گلدییینی دانکوف گؤسترمیشدیر(87.ص).
2.
کوفله(küfle): اوستدهکی کلمه کیمی بو سؤزجوک ده اسکی چؤرکچیلیک ایشی ایله
باغلانتیلی ساییلیر. بیر چوخ بؤلگهده کوفله وارسادا، کولفه(külfe) ده یایقین
ساییلیر. سایین اسماعیل هادی، دیلدنیزده بو بیچیمی اساس آلاراق،
کلمهنی یانلیشلیقلا کول(kül) سؤزجویونه باغلار. آنادولودا، چوخ فرقلی بیچیملر وار. ارزینجاندا
گولوَه(gülve)، وان، بیتلیسده کولوَه(külve)، قارص، سیواس، یوزغات دا کوفله و
ایچ آنادولودا، کولبه(külbe)، کویله(küyle) و..بیچیملری وار. کلمهنین بو قدر فرقلی اولوشو، آلینتی اولما
احتمالینی گؤستریر. حسن ارن´ین ده یازدیغی کیمی، فارسجادان گلیر. گُلوَه، معین
و دهخدا سؤزلوکلرینده "سوراخ تنور نانپزی"
اولاراق آچیقلانیر. بو ایسه کلمهنین آنادولو و آذربایجانداکی آنلامی ایله
اؤرتوشور. کوفلهنین بیر ده تَپَهجهیی اولوردو.
فارسجادا، "گُل" کلمهسی "اود، قور" کیمی معنالاری
اولدوغو دوشونولور. مثلا "گلدسته"(میناره) باشیندا اود یاندیریلدیغی
اوچون(اوزاق دان گلن مسافرلر گؤرسون دییه) بو آدی آلدیغی سؤیلهنیر؛ گُلخن (گُل+خن/خان=خانه):حامام
اوجاغی و..گلوَه´نین بئله بیر آچیقلاماسی اولمالیدیر.
3.
شاماخی(şamaxı):"چارقات/چارقد".
بعضی بؤلگهلریمیزده بو آدییلا تانینیر چارقاد. رحمتلیک غلامحسین ساعدینین
یازدیغینا گؤره، خییوو/مشکینده بو کلمه یایقین دیر. هر حال دا مشهور، شاماخی
شهریندن گلن اؤزل چارقادلارا وئریلن آدیمیش. سونرالاری یایقینلاشاراق چارقادین هر
جورونه بو آد وئریلیر. اؤزل آدلارین، عمومی آد حالینا گلمهسی، چوخ گؤرولور.
تورکیهده شیله(Şile) قارادنیز ساحیلینده ایستانبولا باغلی بیر ایلچهدیر. اورانین
رنگارنگ بئزی مشهوردور. زامانلا "شیله" هر جنسدن آلا-بولا رنگی اولان
قماشا وئریلن آد اولوبدور. "استانبولی" فارسجادا، شهر آدیندان گلرهک
ایکی آنلام قازانیبدیر: بیری کیچیک، درین تشت، او بیریسی دویو ایله پیشیریلن و
"خوروش"سوز یئییلن یئمکدیر(بلکه "استانبولی پلو" کیمی بیر
دئییمدن قیسالتمادیر)؛ مشهد قووونو مشهور اولدوغو اوچون، تورکجهمیزده، "قووونو"،
دوشوب، مَشَد تک باشینا بو قووون جنسینی بیلدیریر. مثلا: دونن ایکی مَشَد آلدیم!
دئییلر. اینگیلیزجهده هئشترخانـا turkey آدی وئریلیر. بیزدهکی "هئشترخان" یئر آدیندان گلدییی
کیمی، بو آمریکانین یئرلی حیوانینین آدی دا تورکیه آدیندان گلمکدهدیر.
قیساجاسی ایلک اولاراق ماداگاسکاردان، عثمانلی/تورکیه یولویلا آورپایا گئدن
بوگونکو هئشترخانلارا بنزر(بلکه چوللوق(çulluk) اولاراق بیلینن تویوقسو قوش) بیر
قوشا "تورکیه قوشو" دئییلیر. سونرالاری آمریکادان گلن گرچک "هئشترخان"لارا
دا بو آد وئریلیر. تورکیهده هشترخان یئرینه "هیندی" وار. آذربایجان
جمهوریتینده روسجادان گلن هیندوشقا. ایکیسینده ده هیندیستان قصد اولونمور.
آوروپالیلار، یئرلی/قیزیلدریلی آمریکالیلارا "هیندلی"(The Indians) آدی وئریرلر و
بو یانلیش کریستوف کولومب زامانیندان بوگونه دوام ائدیر(کریستوف کولوموب عؤمرونون
سونوناجان هیندیستانا واردیغینی سانیرمیش). اوزون سؤزون قیساسی، شاماخیدا دا
بئله بیر حادثه یاشانیبدیر هر حال دا. اؤزللیکله اون دوققوزنجو یوز ایلده ایکی
بؤلگه آراسیندا جدّی گئدیش-گلیش و آلیش-وئریش وارایمیش.
4.
یوروماق(yorumaq): رحمتلیک
ساعدینین یازدیغینا گؤره مشکینده (اونون یازیمی ایله: یوروماخ) "حرکت
دادن" دئمکدیر. آذربایجان دا آزاراق گؤرولن سؤزجوکلردن دیر. اسکی تورکجهدن
بری دیلیمیزده یوروماق، یورومک(yürümek) فعلی ایله بیرلیکده، ایشلهنیر. سانیرام ایکی فعل آیری
توتولمالیدیر. اوزونجا آراشدیرماق نیتیم یوخ. قیساجاسی اسکی تورکجهده یؤریمک(yörimek) فعلی وار.
بیزده یئریمک اولان فعل. اما یوروماق´ین، باشقا بیر فعلدن، بیر یورماق فعلیندن
گلهبیلهجهیینی دوشونمک اولار. چونکو یورتماق(yortmaq) :"دؤرت نالا آت چاپدیرماق" بئله بیر فعلدن
قایناقلانمالی (>فارسجا یُرتمه=یورتما). منجه یازی دیلینه قازاندیریلمالی. بو
فعلی یوگورمک(yügürmek) /یویورمک(yüyürmek)/یووورمک(yüvürmek) فعلی ایله ده قاریشدیرماق یانلیش اولور.
5.
موجورو(mücürü): بعضی بؤلگهلرده گؤرولن کلمهنی رحمتلیک ساعدی موجری(müjri) اولاراق مشکینده
ائشیتمیش. آذربایجان جمهوریتینین یازی دیلینده ده یایقین اولان کلمه "صاندیق،
قوتو" دئمکدیر. قدیم بؤیوک آنالاریمیزین پال-پالتار، دَیَرلی شئیلر قویوب
ساخلادیقلاری صاندیقلار یانی. کلمه فارسجادیر
و یئرلی فارسجالاردا دا گؤرونور. دهخدانین یازدیغینا گؤره ایلک فرهنگستان
اونو پیکسید(pyxide)/کپسول(میوهلرده، بیتگیلرده مثلا بات-باتدا) قارشیلیغی اولاراق
اؤنرمیش. دئمک کلمهنی کؤکلو فارسجا بیلیرمیشلر. منجه نهایی قایناغی بللی
اولمادی.
6.
ارمنی کیفیری(Ermeni kifiri): اینترنت
گؤردویوم قدری ایله و رحمتلیک ساعدینین یازدیغینا گؤره، مشکین ده "خاچشوران/خاجشویان"
قارشیلیغی اولاراق بیلینیر. آنجاق "خاچ یودو" قیشدا و اوجاق (ژانویه) آیینین آلتیسیندا اولور. حال بوکی ارمنی کیفیری،
آغلار-گولر/فروردین آیینین ییرمی بئشیندن باشلایاراق بیر هفته/یئددیجه زامان
دیلیمینده اولور. آتامین سؤیلهدیینه گؤره، ایلین بو زامانلاریندا، یاغین آز
اولونجا، ارمنیلر یامان-یوووز دییرمیشلر. کیفیر، آذربایجان ساحهسینده داها چوخ
"چیرکلی، کیرلی" دئمک اولسادا، آنادولودا کوفور(küfür) "یامان،
سؤیوش، سؤوگو" دئمک اولور. بو سؤزجوک چاغداش ارمنیجه ده kufur اولاراق گؤرولور.
ارمنیلر بو زامانلار خاچ(=صلیب)لاری سویا آتارمیشلار و یاغین اولورموش(بلکه اسکی
تورکلرده اولان "یَده" داشی مراسیمی کیمی بیر اسکی قایناغی وار بو
اینانجین). آنجاق کیفیردن بوردا قصد ائدیلن "چیرک" اولابیلمز و
"یامان/سؤیوش" داها اویغون گؤرونور.
7.
قورس(qurs):"پاییزین سون آیی،
آذرآیی". آذربایجان تقویمی ایله ایلگیلی یازیلاجاق چوخ شئی وار. بیر گون
بیری بو ایشی اله آلمالی. ایندیلیک او ایش اوچون ملزمه/ماتریال اولسون دییه بیر
زادلار یازابیلیرم(ارمنی کیفیری اؤرنهیی ده بونا داخیل). قورس منجه اسکی تقویم ده
"قوس"(=یای، کمان) آیینین آدیندان گلیر. رضاشاه دؤنمینده بو یئنی و
زردوشتچولویه دایانان تقویمه گئچمهدن، آی آدلاری بورج آدلاریلا بیلینیردی(بوگون افغانیستاندا
بو تقویم ایشلکدیر). او تقویمده "قوس" آذر آییایدی. نه ایسه بوردا بیر کلمهایچی
سسسیز تؤرهمهسی/ایچ تؤرهمه(epenthesis) یاشانیبدیر. بنزر اؤرنکلر آز ساییلماز؛ توفک>توفنگ،
فیشک>فیشنگ، محک>محَنگ، مملکت>مملکند..بوردا ن/n سسسیزی تؤرهمیش..ر/r سسسیز تؤرهمه
سی آز راستلانیر. سانیرام پاتلاماق>پارتلاماق بیر اؤرنک ساییلابیلر. قوسدا
دیشلی-دوداقلی و/v سسینین ییغیلماسی، بوردا ر/r سسسیزینین
تؤرهمهسینه یاردیمچی اولوبدور.
8.
خاناخاه/خوناخاه(xonaxah/xanaxah):"قوناق ساخلایان، ائو یییهسی، دوشرگه یییهسی". بیر
آتا سؤزو ایچینده ائشیتمیشم میانادا؛ کوردو دؤمهیینجه خاناخاه اولمور(Kürde dövmeyince xanaxah olmur). زور/گوج اولمایینجا حقی قبول ائتمهینلره سؤیلهنیر. سانیرام
بورداکی کورد´دن، خالخال بؤلگهسینین کوردلری قصد اولونور. میانادا بیر-ایکی کورد کندی
واریمیش خالخال قونشولوغوندا. آنجاق آفشارلار/آوشالار دؤنمیندن بری خالخالدا قیرخا
یاخین کندده کورد یئرلشیر. ایلک اولاراق خانلارا و حوکومته سیلاحلی گوج اولاراق
گلن کوردلر، زامانلا یئرلی حایاتا گئچیرلر، شیعهلشیب، تورکلره قاریشیرلار. بوگون
اون بئش-اون آلتی کندده کورد قالیر. او بیری کندلرین نفوسونون چوخو تهرانا و باشقا
شهرلره(اؤزللیکله گیلان تورپاغینا) کؤچوبلر. تورکلره قاریشانلار دا وار. نه
ایسه میانالیلارین گیلانلا آلیش-وئریشلری چوخ اسکیلره دایانیر. سؤز ائتدیییمیز
کوردلر بو گل-گئت یولو اوستوندهایدیلر. سانیرام میانایا گلیب قوناق اولان
کوردلردن بعضیلری، میانالی تانیشینی گؤرونجه، تانیشلیغی دانیرمیشلار و گئریسینی
بو آتاسؤزو آنلادیر. ایلک اولاق خاناخاه´ی فارسجا خانه خدا(=ائو یییهسی) کلمهسیندن
گلیشدییینی دوشوندوم. دهخدا سؤزلویونده، غیاث
اللغات و آنندراج کیمی سؤزلوکلردن "خانهخواه"
سؤزجویونو "بیر شهره گلن یولچو/مسافر تانیش/تانیدیقلارینا قوناق گئدیب
ائولرینه یئرلشیر، بو ائو یییهسینه خانهخواه دئییلیر" آچیقلاماسییلا گتیریر.
آیریجا یئرلی فارسجالاردا بنزر سؤزجوک واردیر. خوناخاه بیچیمی بیر آز سیرادیشی/غیرعادی
ساییلیر. دانیشیق فارسجاسینین تأثیرینده می، یوخسا کوردجه، تالیشجا کیمی دیللرین
تأثیرینده می؟ کسدیرهبیلمهدیم.
pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab