دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
تورکلرده یاغیش و یاغموریاغدیرما دبلری یازان: علی برازنده(تورک)
تورک اینسانینین بوتون یاشام آلانینا ایز سالان اینانجلاری و ایچدن دوغایا و دوغالیقا ساری اولدوقی اوچون بیر چوخ فولکلور ساحه سی یارلتمیش کی بو آرادا،دوغال آفتلرله چالیب اونلاری آرادان آپارماق اوچون یارادیلان اینانجلار بو ساحده یئر آلمیش.
بیر چوخ اینسان کیمی تورکلرینده یاشاملاری اکینجگ و اکینچیلیکدن اولدوقوندان اوتوری یاغیشا و یاغمورا چوخ باغلی اولدوقلارینا گوره بو ساحده گئنیش بیر فولکلور آلانی یاردامیشلار؛یازین اورتا و سونلارینا یاخینلاشدیقجا و اکینجکلرین سواحتیاجی چوخلالیب و بیرچوخ یئرده سوسوزلوقدان یانیب؛قورولان چاغلار اینسانلار ناچارقالاراق بیر سیرا عرف و عادت وباطیل اینانیشلارا ال آتماقدان سونرا بیر چاره سی قالمایان زمان بو ایشلرله احتیاجلارینی یئنمک ایسمیشلر.
تورکلرین یارادجیلیقلاری بیر چوخ ساحده اونجی اولدوقلاری کیمی یاغیش یاغدیرما و یاغمور ایستمک ایشلریده دئمک چوخ اسکی بیر تاریخه دایانماقدادیر ائله کی دئمک اولار تورکلر بو آلاندادا باشقا اولسلار آراسیندا اوزمان سایلماقدیمیشلروبیر چوخ میلت یاغیش یاغدیرماق اوچون تورکلردن یاردیم آلارمیشلار.چوخ اسکی دوملره دایانان “یادا”و”جیدا داشی”دبی بو قانیتلاردان بیریسی سایلیر.
بو اینانیشلار باطیل اولان؛حققلی اولمایان اینانجلار شکلینده،و عرف وعادت اولسالاردا بیر قیسمی دوغری و گرچک و دینی امرو حکملرینده یئری گورنمکده دیر.قوراقلیق ایللری و یاغیش یاغمایان ایللر گورولن ایشلری بیر چوخ تورک و باشقا تورکلرله یاخین اولان میلتلرده گورونن ایشلر ،آزاجیق فرقلی اولموش اولیالاردا هامیسینین آماجی بیرسایلیر.بو اینانجلارین بنزرلیکلری و اوخشایشلاری بونی گوستریر کی یاپیلان ایشلر هامیسی بیربنزر قایناقدان آلنمیشدیر.
یادا داش دبی
یادا داشی افسانه لره گوره تورکلرین الینده اولان قوتسال بیر داشمیش کی تانری طرفیندن تورکلره یاغیش؛قار؛بوران یاغدیرماق و فیرتینا و یئل استیرمک اوچون هدیه اولنموشدور.بو داش افسانه لره گوره تورکلرین اولو بابالاری “یافیث”نوح اولادینا وئریلمیشدیر کی سونرالار اودا تورکلر ه آرماغان ائدمیش.یده داشی تورکلرآراسیندا بیر میتولوژیک بیر موتیو سایلیر کی سونرالار بو میت تورکلر و باشقا اولوسلار آراسیندا بیر اینانجادونوشموشدور.بو گلنک حتی ایسلام دونملرینه قدر سورمکدیدی و بیرچوخ تاریخی قایناقدا دا یادا داشیله ایلگیلی اولایلار گورنور.
تورکلرین بیرچوخ قومی ائگمنلیک و مدنیتلرینین آلتینا آلدیقلاری تاریخ بویی سورمکده اولدوقی اوچون تورکلرین الینده بولونان بو یادا داشلارینا باغلادیقی دا دئیلمکده دیر.بو داشلارتورکلرین دینی و دین آداملارینین الینده اولوب ایستدیکلری زمان یاغیش یادا قار یاغدیرا بیلرمیشلر.
یادا داشنین دا داستانلاردا آماجینا باخیلدیقیندا ایلگینج گورنن بودور کی بوداش تورکلرین قوراق بیر اولکده یاشادیقلاری اوچون بو اوزلیک اونلارا وئریلمیش.داستانلاردا بئله گلیب کی تورکلرین اولو بابالاری “یافیث نوح اوغلی”اونداا کی آتاسی اونی تورکستان اولکسینه گوندردی یافیث آتاسینا بئله دئدی کی:”من بو قوراق اولکده نه ایش گوره بیلم؟”نوح پیغمبر ده اوستونده “ایسم اعظم”اولان یادا داشینی وئررک تانرینین یاغیش یاغدیرماق اوچون وئردیگینی سویلدی.روایتلره گوره یادا داشلاری سونرالار “اوغوز تورکلرینه “کئچمیش و اونلارلا باشقا تورکلرین آراسیندا بوداشا صاحیب اولماق اوچون مجادیله باشلامیش.تورک بویلاریندا یادا داشیله یاغیش ایستگینده بلونان بیر چوخاولوسدا تاریخلرینده بو داشلاردا ن آدآپارمیشلارکی بو نلارین آراسیندان چین؛ایران ؛ایسلامی قایناقلاردا و مسیحی یازیلاریندا ایزینی گورمک اولار .
دئمک اولار بوتون اولوسلارین یاغیش یاغدیرماق اینانجلاری تورکلرله بیر تورلی باغلیلیقی واردیر.یادا داشی تورکلر آراسیندا “یادا”(yada)؛جیدا”(cıda)؛”یاد”(yad)”یات”(yat)آدا(ada)ساتا(sata)سای(say)یاتا (yata)ژای تاش(jay taş) داشی ایله آدلانیر.
ماحمود کاشغارلی دیوان الغات تورک کیتابیندا دا یادا داشلاریندا گئنیش بیر شکیلده سوز آچیب اونلاری اوز گوزیله گوردوگونی آچیخلامیش ،اونون دئدیگینه گوره بیر بویوک یانغینی تورکلر یازین اورتاسیندا قاریاغدیراراق سوندوردوگونی گوروب “یت”و یاتاچیلیقدان”بحث ائدمیش. بویوک تورک شاعیری علی شیر نوایی بیر شعرینده ده یادا داشینی تعریف ائدیب:
“یادا تاشقا کان تئیقئج یاغین یاغکانداک،ائی ساقی!
یاغار یاغمورداک عشقین چون بولور سراب آلوده”
تورکلرین ایسلام گیریشلریندن سونرا دا تورکلرین یاغیش یاغدیرماق ایتسکلری بیر ایسلامی اوز توتاراق ایسلامی و تورکلرین قاتقیلارییله بیر تورک گلنگینه دونوشموشدور.بو گلنکرین بیر چوخی بوگونجان سورمکده اولوب ایندی ده بو عنعنه نین ایزلرینی تورکلر ایچینده گورمک مومکوندور.
آذربایجان خالقنین آرالاریندا بو داشلاردان یادیگار حلده سایالار و نغمه لر گورمک اولار،اورنک:
Ada ,ada ,ada, hey
Yada, yada, yada, hey
Adam adami tutdi
Yadam yadami tutdi
Yadam gür hüya düşdi
Yadam gür suya düşdi
Yadam gara daş oldi
Yadam yaman yaş oldi
Ada,ada,ada,hey
Yada,yada,yada,hey
Yadam yadami tutdi
Yadam geldi daş oldi
Adam geldi yaş oldi
باشقا بیر اورنک:
Yadam yadama geldi
Yadam adama geldi
Yadam geldisel oldi
Yadam geldi yel oldi
Yadam her yere başdi
Yadam daqlari aşdi
Yadam rehmeti dandi
Yadam derdimi andi
Yadam yaqını ezdi
Yadam nabatda geldi
Yadam aq atda geldi
Hey verdi huyuma yadam
Hay verdi huyuma yadam
Ada,ada,ada,gel
Yada,yada,yada,gel
Yadam geldi baş oldi
Üst-başım yaş oldi
Ada,ada,ada hey
Yada,yada,yada,hey
گوروندگی کیمی آذربایجاندا یادا داشنین ایزی ایلین سون اینین ایلک چرشنبه سینده یعنی سو چرشنبه سینده اوخونان سایادا آیدینجا گورنور.بو سایا تکجه سوچرشنبه سینده و گلن ایلین سو و یاغیش بول اولماسی اوچون اوخونار.
چومچه گلین دبینده ده چومچه گلینی داشیانین یانینداکی اوشاقلاریندا اللرینده ایکی قاشی بیر –بیرینه ووروب سایااوخوماقیدا بودبین گئنه یادیگارلاریندان سایلیر.
بیلینن گرچکلرین بیریسیده اسکی تورکلرآراسیندا داغین وداغلارین قودسالیقلاریدی.اونا گوره کی داغ باشلاری تانریا ان یاخین یئرلر سایلیردی.تورکلرین ایسلامی قبول ائتدیکلریندن سونرا ایسلامین اغیش یاغدیرما اوچون دعا بو تورک گلنگیله بیرلشیب مسلمان تورکلر یاغیش دعاسی اوچون داغ باشلارینا اوز گتیرمیشلر و دعالارینی بو اوجا یئرلرده یئرینه گتیرلربو اینانجیلان کی یوکسک یئرلرده دعالار تئز قبول اولونلار.بو آرادا بیر اونملی ایش کی دعاائدیلن زمان گورنر سو گویولارینا کیچیک داشلار سالماقدیر.گوروندوگی کیمی نئجه اسکی تورکلر یاداداشلارین سویا سالارمیشلار ایندیده بیر چوخ تورک توپلومی یادا داشلارایزینی سو گویولارینا کیچیک داشلار سالماقلار سوردورولر.
تورکیه ده ایستسقاء یادا یاغمور دوعاسیندا بعضاً 70000مین نارین داش گوترولوب بیر دره یه یادا قوری جایین آخان سویونا توکرلر.بو آماجلا کی یاغیش یاغیب یو داشلاری یوغوب آپارسین کی گئنه داشلاریاغیشین تورکلرآراسیندا اولان ایلگییی گورسدیر.باشقا بیر تورنده ایستسقاء یه چیخیلان زمان بیرکیچیک داش گوتوروب اونون اوستونه 25آیه قراندان اوخونوب بیر توربایا گویوب اخارسویا آتارلار.
بوآرادا یادا داشلارینین بیر چوخ اوزلیگیده آراشدیرماقا دیرلی گورنور.یاداداشلارینین بیر چوخ اوزلیگی واریمیش بئله کی تورکلر یادا داشلارینی جانلی وارلیق ،سسلی و اوزوندن بیر ایسدیلیقی و جانلیلیق و اولومه بئله صاحیب اولدوقونی سانیرمیشلار.یاداداشلارنی یاغیش یاغدیرماسی ،قار و دوندوروجی سویوقلار،یئل و اسینتیلر و بعظا فیرتینا یارادماقیدا چوخ ایلگینج گورنور.بوداشلارین بولوندوقی یئرلرده ماراقلاندیرجی بیر یون سایلیر؛سوقوشلارنین قورساقلاریندا؛ایلان لاردا؛اوکوزلرین قارینلاریندا؛و قرقیز تورکلرنین اینانجلارینا گوره قویونلارین قارینلاریندا ن تاپماق ولار!یادا داشی بیر یوموروق ال بویوکلوگونده و اوستونده دامار- دامار اولان جیزیقلارلا ومور(کول رنگی) رنگینده اولدوقونی داستانلاردا تعریفینی گورروک.اوچ ایل ایچینده اوز ائتگیسینی و قوجونی الدن وئریب ارادان گئدرمیش.یادادداشلارنی یاغیش و یاغمور یاغدیردیکدان سونرا سو ایچینده ساخلارمیشلار.یاداداشلاریله تاریخ بویی بیر چوخ اوزلیک و نجور اولدوقونی جور-به-جور گورمک اولار اورنک اوچون حمدالله مستوفی نزهته القلوب کیتابیندا اردبیل شهرینده یاغیش یاغماقین تعریف ائدیب اونلارین بیر بویوک داشدان یاغیش یاغمدیرماقلارینی ذکر ائدمیش.
بیر چوخ تورک قومونون آرالاریندا بو داشلارلا فال توتماق دا گونمکده دیر کی اسکی چاغتای ادبیاتیندا “علم یای”اوزی بیر فال توتماق و یاغیش یاغدیرماق اوچون یازیلمیش کیتاب سایلیردی.
چوخ ماراقلی بیر سوزجوک بو آرادا بوداشلاردان تورک میلتلریندن و یادا داشلاریندان یادیگار قالمیش دیر اودا اوزوک قاشی و “قاش”سوزدور.یاداداشلارنین بیر اوزلیگیده ایلدیریمدان اینسانلاری قوروماق و اونلاری ایلدیرما قارشی اوزاق توتماسیدی .اسکی تورک دیلینده یادا داشلارنینی بیر ایری آدی “کاش”و بوگونکی دئیمله “قاش”سوزدور.بوسوزه قانیت بیر تورک آتاسوزودور کی بئله دئیلیر”Kimin ile Kaş bolsa, yaşın yakmaz.”یعنی کیمین قاش (یاداداشی)اولسا اونی ایلدیریم چارپماز.کاشقارلی ماحمودون بو سوزدیوان لغات التورک کیتابیندا دا راست گلمک اولاراو دئیر کی:”کیمیم یانیندا قاش بولونورسا اونا ایلدیرم چارپماز،قاش ایچینده هیچ بیر لکه اولماز،اوزکلره قویولوب بویله اوزوگی بو قاشلا بیر بئزه ساریب اودا اتسالار نه قاش یانار نه بئز.بو قاشی سوسوز آدام اغیزینا قویموش اولسا سوسوزلوگی کئچر”
یاداداشلاریله یاغیش یاغدیرما دبینه “یادالاماق””یاتالاماق”دئیلردی.یاغیش یاغدیرماق اوچون گورونن ایشه ده “یات “دئیلرمیش .
چومچه گلین دبی
تورکلرین ان یایقین یاغیش ایستمه دبلریندن و دئمک ان اونملی دبی کی یاغیش یاغدیرماق آماجیله دوزلیب و یاپیلماقدااولان دب “چمچه گلین “دبی دیر.
بوتون تورک اولکلرینده و تورکلرده نده باشقا اولوسلاردا یئر توتان بو دب بیرچوخ آدلا گورنمکددیر:تورکیه ده”چمچه گلین”((çömçe gelin؛”بدی بدی”(bodi bodi)؛”دودو”(dodo)؛”گودوگودو”(göde göde)؛”سو گلین”(su gelini)؛”یاغمور گلین”(yağmurgelini )بودی بوستان (bodi bostan) دودی( (doduگوده(gode)گوده گوده(godegode)گؤده گؤده(göde göde) گلین گوک(gelin gok)چومچاگلین(çömça gelin)کبچه گلین(kebçe gelin)چوللوقادین(çullu gadın)کبچه قادین(kebçe gadln)چالی گزمه(çalı gezme)چوللا کبچه جیک(çulla kebçecik) آدیلارایله تانینیر،باتیه گئتدیکجه بو دب تورکیه ده یایقینلاشماقدادیر.قونیه شهرینده بو دبین آدی “کلیس”(Kelis)دیر.
بولغاریستان اولکسینده ،چومچه گلین دبینی یاپان قیزا “دولدول” و “پئرپئروگا” دئیلر . ((doodol,perperuga
یوگوسلاوی و آلبانی صئربیستان و آرنووتلوق دا چومچه گلین گولچاقینا “دودوله”یادا “دودولیجه”دئیلر.((dodola,dodolıca
مجاراولکسینده ده قره چیلر و صئربیلر آراسیندا اولان دبده “دودوله”( (düdüleآدیله گورونمکده دیر.
رومانیادادا چمچه گلین دبی گورنور و ایرانین بیر چوخ یئرینده اولدوقی کیمی اونلاردا گولچاقلارین تابوت ایچینده دایشیرلار.
عراقین کرکوک تورکلریده بو دبی “چمچه گلین”آدیله یاپماقدادیرلار.
اوزبکیستان اولکسینده ده بو دب “سوس گلین “آدیله گورنور.(sus gelin)
چومچه گلین دبی اوقدر یایقین بیر شکلی تاپمیش کی اونی گوزئی آفریقادابئله گورمک اولار.سوریه ده “اَم القوس”آدلی دبده بو دبه چوخ بنزیر.
آذربایجاندا “کپچه گلین”(kebçe gelin)”چومچه گلین”( (çömçe gelin “ایری گلین( (eyri+egri gelin چبجه گلین((çebce gelin گلین گوک( (gelin gök آدلارین گورمک اولار.
اویغور تورکلرینین آرسندادا “یاغمور گلینی”( (yağmur gəlinآدیله بو دب آدلانیر.
چومچه گلین دبینین کوکونه باخیلدیقیندا بو سونوجا وارماق اولارکی بو تورن چوخ اسکی زمانلاردان قالمیش و تورکلرین یاغیش و یاغمور تانریچاسنین بیر سیمگسی اولوب بویوک تانرنین اینسانلار اوچون برکت قایناقی سایلن یاغیشین نیتلیگینی بیر اوشاق و یادا قیز گلین داشماقدادیر.
تورکلرین اینانجلارینا گوره اوشاق و قیز اوشاقلاری برکت و خیر قایناقی و بولی برکتلیلق سیمگسی سایلیر(عرب و فارس اینانجلارنین ترسی کی قیزی خیرسیزلیق وبرکتسیزلیق ایله بیلیبلر)بو دب بیرچوخ یئرده تورلی-تورلی و چئشیت –چئشیت شکیللرده گورنسده هامیسیندا اورتاق بیر یون گورنور اودا یاغیش ایستگینده بولونماقدیر.بو عنعنه نین ساحسی اوقدر گئنیش و یایغین دیر کی دئمک اولار،اونون ایزینی بوتون دونیانین هر بیر یئرینده گورمک اولار اوزلیکله تورکلرین ایزینیده بویله جه سوردورمک مومکوندور اون آسیادان توتموش هیندستان ،ژاپن ،حتی قیزیل دریلی اولکسینده آمریکاوآفریقااولکلرینده میصر و گوزی آفریقا مملکتلرینده بئله بو دبین ایزی واردیر.
چومچه گلین تورنی اوشاقلار و گئنجلرین یادیقلاری بیر سیرا اویونلار و اوخونان سایالادان تشکیل تاپماقدادیر کی اونون بیر چوخ یئرده فرقلی شکیلرینی گورمک اولار.بو دبین ان اونملی گوسترگسی جانلی یادا جانسیز چومچه گلین دیر کی بیر چوخ آدیله آدلانماقدادیر.
چومچه گلین دبینده 4 آشامایی گورمک اولار:
1)حاظیرلیق
2)ائوائو دولاشماق و یئیجک توپلاماق
3)اوخونان سایالارو تکرلمه لر
4)توپلانان یئیجکلری پیشیریب توپلی حالدا یئمک
چومچه گلین اوزلیکله آخشام باشلاری یاپیلار.اوشاقلار بیر آرایا گلیب ،اوشاقلار؛بیر بویوک تخته دن اولان چومچه نی گلین کیمی بزییب اونا آغاجدان قول یاراشدیریب باشینا بیر اورتوک سالیب بیر دون گیئیدیرلر.بو گلین جانسیز چومچه گلینه “دودو”(dudu)دئیلر.
اوشاقلارین بویوگی سایلان بو چومچه گلینی الینده ساخلاییب ایکی آیری اوشاقدا کی بیریسی بیر توربا و دیگری بیر سوقابی الینده ساخلایرلارباشقا اوشاقلار کندین وکویلرین ائولرینه ساری یولا دوشوب قاپی-قاپی دوشلاشیب قاپلاری دویوب یئیجک توپلایاراق بیر چوخ سایاسوزی اوخورلار.اورنک اولاراق آشاغیداکی سایالاری گتیرمک اولار:
آذربایجاندا چومچه گلین دبی سایاچیلار طرفیندن اوخونماقدادیر ،سایاچی قوراقلیق چاغلاریندا ائولره گئدیب قاپی قاپی دولاشاراق یئیجک توپلار،سایاچنین یانینداکی اوشاقلاردا اللرینده ایکی داش اولوب داشلاری بیر- بیرینه چالاراق سایاچیله ریتیم توتارلار.آذربایجان دا چومچه گلین بیر بویوک چومچه نی یاپراقلارلا اورتولموش و بزنمیش اولاراق یاپیلماقدادیر،بیر چوخ سایا بو تورده اوخونار کی اونلارین توپلی بیر شکیلی گتیریلیر:
Çömçe xatun ne ister?
Şır-ha-şır yaqış ister
Eli goli xemirde
Bir gaşıq su ister
Çax daşı çaxmag daşı
Yand üregim başı
Biçinlerin yoldaşı
Ekinlerin yoldaşı
Galax –galax xermenler
Hanı çayın nem daşı?
Çax daşı çaxmag daşı
Yandı almalar başı
Yandı heyvanlae başı
Düzleyir sapa garı
Ay bulutlar siz tarı
Gelin bu kende sarı
Bu kend beyler kendi dir
Yiyit xeyler kendi dir
Daqlar gurax gurax di
Tikan torax torax di
Tikan neye karımdi
Mene orax lazimdi
Çax daşı çaxmag daşı
Yandı üregim başı
Hani göyün yoldaşı
Yandı daqların başı
Allah bir yaqış gönder
Gövertsin daqi daşı
Ala daqın buludi
Ekınçının umudi
Allah bir yqiş gönder
Arpa buqda gurudi
Çaxdaşı çaxmag daşı
Sayaçıya pay daşı
Oldugundan pay veren
Eli olsun yoldaşı
Var olan elin gissa
Yasdıqi mismar daşı
Veren el allah eli
Ellere yardım eli
Çaxdaşı çaxmag daşı
Sayaçıya pay daşı
Emekci guru inek
Gelın sayanı deyek
Allah bir yaqış yetir
Bal geymagi biz yeyek
Bal geymag ta bendi
Ot-elef suya bendi
Çay-çemen göye bendi
Göyler uluda bendi
Bulutlar ay bulutlar
Ekinçiye umutlar
Darını sepdim depdim
Şoxumi lap yere ekdim
Göy gözi guri baxır
Şene sineye çekdım
Emekçı guri inek
Gelin sayani deyek
Saya yaxşı sayadı
Onun işi payadı
Istedigi yaqişdi
Üzi sari çayadi
Çaylar axın şaga-şag
Nehre çalag laga-lag
Ker-geymag sizinki
Eyrana bizde gonag
Emekçı guri inek
Gelin sayani deyek
Saya elın yoldaşı
Yaman gunun gardaşı
Ay allah yaqış gönder
Gövertsin daqı daşı
Sayaçıya pay baqlı
Pay veren yaya baqlı
Yay hasılı su ister
Hasılar çaya baqlı
Su gelsin daşa-daşa
Çaylardan aşa-aşa
Muştulugun men verim
Yangın yada yoldaşa
Gere bulut çagaşa
Yaqa yaqışın düza
Uşaglar ay oynaşa
Emekçi guri inek
Gel seni su yendirek
Yaqış yaqsın ot olsun
Onda seni dindirek
Saya saya ne ister?
Allahdan yaqış ister
Pay verenin elinden
Al gırmızi nariş ister
Pay vermeyenin gebrini
Çox yox bir garış ister
بو سایالار توپلی شکیلده بیر سایاچی طرفیندن اوخونارمیش اما بیر چوخ یئرده سایاچی اولمایان زمان کندین جوانلاریندان بیریسی چومچه گلین دوزلدیب بو سایالاری اوخویارمیش:
Dudi duduni gördünmi?
Dudiye selam verdinmi?
Guşum hardan gelirsen?
Ganli gaya dibibden!
Ganın harda gurudi?
Allah bele buyurdi
Allah bir yaqış gönder
Demlermiz gurudi
ائولردن پای الاندان سونرا بوسوزده پای وئرنه دئیلر:
Allah bir yaqış eyle
Bendevi baxşış eyle
بیر چوخ یئرده سایاچیلار قاپلارا دوورک ده دئیرلر:
Çömçe gelin ne ister?
Allahdan yaqış ister
Her gapıya dayansa
Bir nelbeki pay ister
یادا :
Ğomğe gelın çen ister
Tarıdan yaqış ister
Eli-goli xemirde
Allahdan yaqış ister
آذربایجانین بیر چوخ یئرینده چومچه گلینه “چومچه بالیق”(çömşe balıg)دا دئیلر و اونلارین سایالاریدا بئله اولار:
Çömçe balıg ne iste?
Xudadan yaqış ister
Balaların yaqliye
Xudaya şükür eyliye
اونودا دئمک گرکیر کی آذربایجاندا اوشاقلار ایکی داش بیر-بیرینه چالیب سایاچی ایله بیرلیکده بو کیچیک سوزلری تکرار ائدرمیشلر،ائوییلریده اوندان کی قاپلاری چالینا بو سایانین نیتینی بیلدیکلریندن اوتوری اونلارا یئیجک وئریب سونرا بو توپلانان یئیجکلری بیر آرادا کندین میدانلارندا یادا بیرمسجیدهده بعظاًبیر ائوده پیشریلیب بوتون آداملار آراسیندا پای-بولوش ائدیلرمیش اوشاقلارین اوخودوقلاری سایا بئله دی:
Çax çaxı,çaxmag daşı
Yandi üreyim başı
Allah bir yaqış gönder
Demlerimiz gurudi
Çax çaxı,çaxmag daşı
Yandi üreyim başı
Allah bir yaqış gönder
Islatsin daqı daşı
یادا بو سوزلری دئیلر:
Ay mestana mestana
Geçi düşdi bostana
Allah bir yaqış gonder
Zemilermiz islana
آدانادا اوخونان سایا:
Hot bodi bodi”
Anan baban neden öldü
Bir kaşıcık sudan öldü
Tarlalar yarık yarık
Çiftçilerin beli bükük
Yerden bereket
Gökten Yağmur
Ver Allah’ım ver
Sicim gibi, sulu sulu yağmur”.
ائو صاحیبی قاپیا چیخیب الینده چومچه گلین اولان اوشاق بوسایانی اوخور:
Çömçeli gelin çöm ister
Bir kaşıcık yağ ister
Yağ verenin oğlu olsun
Bulgur verenin kızı olsun
Ver Allah’ım ver
Sulu sulu yağmur
Başım yağmur ister
Ayağım çamur ister
ائو ییسی چومچه گلین باشینا سو توکوب اوشاقلارین اوستونه ده سو سه رپیب ،اوشاقلاردا بیرلیقدا “دودی دودی”((dudi dudiدئیب باغیرماقا باشلارلار، سونرا ائودن اوشاقلارا بوغدا ،یاغ،دوگی،دوزو سایر یئیجک وئریلر.اوشاقلاردا سایالاری تکرار-تکرار اوخویوب باشقا بیرائوه ساری یولا دوشرلر.
موسیس بولگسینده ده (تورکیه)چومچه گلسن سایاسی بئله اوخونار:
Çömçeli gelin çöm ister
Bir kaşıcık yağ ister
Yağ olmazsa bal olsun
Yağmurumuz bol olsun
Teknede hamur
Tarlada çamur
Ver Allah’ım ver
Sulu sulu yağmur
کندین بوتون ائولری دولانیب اوشاقلارین و چومچه گلین اوستونه سوسه رپیلن زمان اوشاقلار بیرلیقدا “بودی بودی”(budi budi)دئیرک باغیرماقا باشلارلار.
بیر باشقا تورکیه ده اوخونان سایالاردان بیریسینده بئله اوخونور:
Bodi bodi neye
Bodi bir kaşıcık suya
Bodi yağmur kızı yağ ister
Balta, kürek, bel ister
Üç koyun kurban ister
Ver Allah’ım ver
Sulu sulu yağmur.
آیری بیر واریانت تورکیه ده اولان چومچه گلین دبی بئله دی کی ،اوشاقلار بیر آرایا گلیب بیر اوشاقی تولکی کیمی گئیندیریب یونرا ائولره ساری یولادوشوب بو سایانی اوخوماقا باشلارلار:
Bodi bodi!…
Neden oldu?
Bir kaşıcık sudan oldu
Tilki, tilki ne ister?
Bir avuccuk un ister
Verenin bir oğlu oldu,
Vermeyenin bir kızı oldu,
Onu da Allah elinden aldı
Gökte bereket
Yerde bereket
Ver Allah’ım ver
Sellice rahmet
ائو ییسی قاپیه چیخیب تولکونون اوستونه سو توکر،بو سو آز اولان زمان تولکی حیرسلنیب سویی چوخ اولماسینی ایستر ،بوندا بیئله اینانیرلار کی تولکی اوستونه نقدر سوچوخ توکولسه یاغیش اوقدر چوخ یاغار.
باشقا بیر دبده بیر اوشاقی سویوندوروب اوستونی یاپراقلارلا اورترک ائولره ساری یولادوشوب ائولردن یئیجک توپلارلار.بو سایا نی دا اوخورلار:
Dodu dodu nirden oldu
Bir gaşşıcak sudan oldu
Verin dodunun hakkını
Gitsin bakını bakını
Yirden bereket, gögden ırhmet
Allah, Allah, Allah, Allah
Gök göğün gurban ister
Göbeklice harman ister
تورکیه ده چومچه گلین دبینده اوشاقلار بیر اغاجی + باغلاییب اوستونی پارچالارلا بزدیکدن سونرا ائولردن یئمک توپلاییب بیر آرایا کتیردیکدن سونرا کندین مسجدینی اونونده پیشیریب یئییب بو یئمگین بیر قیسمیندا بالیق اولان گوللره آپاریب بالیقلارا توکرلر،بو یورلرده اوخونان سایا بئله دیر:
Çömçe gelin nar ister
Allah’tan rahmet ister
Koç koyun kurban ister
Balıklara yem ister
Ver Allah’ım ver
Bı yağmırdan bi sel
ایراندا قاشقایی طایفالاریندااوخونان سایالار بئله دی:
Kosa gelin ne ister?
Tarıdan yaqış ister
Allah yaqış vereydi
Nezrim gebul oleydi
Yaq yaqışım sel gele
Yaq ki yetimler doya
Yaq faqrın arpasına
Yaq gocanın letesine
Tari işi hesabdır
Kosa xastı selabd
خوراسانین درگز بولگسینده ده بو سایانی اوخورلار؛خاطیرلاتماق گرکیر کی ایرانین بیرچوخ یئرینده چومچه گلینه کوسا(kosa) یادا قودی(güdi)دا دئیلر:
Kosan kosa ne ister?
Tarıdan yaqış ister
Kosan işi gesabdır
Garda yaqsa hesabdır
Kosan yazıg kasıbdır
Çox borc oni basıbdır
Allah yaqış ver ginen
Yezrim gebul et ginen
Yaq yaqışım sel gine
Yaq yetimin belgine
Yaq seqirin baxçasına
Yaq gocanın dymesine
چومچه گلین دبی مراغا اطرافیندا جمعه آخشامی (پرشنبه)آخشامی اوشاقلارین و بویوکلرین توپلانمالایله یاپیلماقدادیر.مراغانین گولجان کندینده ده اوشاقلار بیر چومچه گلینی بزدیکدن سونرا بویوکلرده اونلارا قاتلیب پالتارلارنین دستکلرینی و پاچالارین یوخاری سیریب هر بیر آغاج گوتوروب ائولره سایا اوخویا-اوخویا یولا دوشرلر،ائولردن یئیجکلر توپلادیقدان سونرا اونلاری بیر آرایا گتیریب مسجیدده بیر قازان باشینا یغشیب پیشیرمگ باشلارلار یئمک داغیدیلمادان اونجه کندین موللاسی دوعالار ائدیب یاغیش یاغماق دیلگینده بولوندوقدانسونر پیشیریلن آشی هامنین آراسیندا داغیدالار.مراغا اطرافیندا بیر چوخ یئرده ناماز گلیمی سویا باسیب ایسلادارلاریادا جانامازی سویا چکرلر.
اردیبل اطرافینداداکی “کولخران ویند”یئرینده چومچه گلین دبی ایستیسقا ایشیندن سونرا قیزلار طرفیندن گورولمکدیمیش بئله کی هامی مصلادان دونوب “پیر سولطان بیگیم”مزاریندان دونندن سونرا قیزلار چومچه گوتوروب ایکی داشی بیر بیرینه چالاراق ائولردن شکر و اون و یاغ توپلاییب حالوا و ترک پیشیرلر.آغبیرچکلی لرده ساچلارین داغنیق بیر شکیلده اوزلرینه توکوب ایکی نفر بیر یوغ یویونلارینا سالیب قیزلارلا مسجید قارشیسنا گئدیب یاغیش طلبینده بولونارلار.اوشاقلاردا ال –اله وئریب هوزنیله دئیلرکی:
Allah bir yaqış eyle
Bendevi baxşış eyle
بو یئرده یاغیش بوایشلردن سونرا اگر یاغیش یاغماسا “قوجاپیر”مزارینین یانینداکی بیر بویوک داشی آپاریب “علی درویش”دره سینه سالارلاربو دره کندین تک چایدیر.اوندان سونرا گوزلرلریاغیش یاغسین.یاغیش یاغاندان سونرا بو داشی سلام و صلواتلار یئرینه قایتاریب “قوجاپیر”تاپشیرالار.
بودبی چوخ اسکی زمانلاردان بری اردیبلین بیر چوخ یئرینده حتی اردیبلین اوزونده ده گورمک وو یاداولومناسی واردیر.”حمدالله مستوفی “”نزهه القلوب”کیتابیندادا بودبی یادائمیشدیر.او دئیر کی:”چون اردیبله یئتیشدیم بیر بویوک داشی گوردوم کی 200باتمان اغیرلیقی اولاردی!!سانکی دمیردن دوزلتمیشلر.قاضی بهالدین اردبیلی دئدی کی:اردیبلده یاغیش یاغمایان زمان بو داشی شهره گتیریب یاغیش یاغارو ائشیگه آپاران زمان یاغیش کسر….” “خواندمیر”ده”حبیب السیر”کیتابیندا بو داشدان بحث ائدیب.
“قزوین” ده سلطان آباد کندینده قیزلار بیرچومچه نی بزییب ائولرده دولاشیب بلغور،چوغوندور،نوخود،لپه، مرجی،و آش اوچون لازیم اولام شئی لری بیر توربایا یغیب بیر ائوده پیشیریب ایچرک یاغیش آرزیسیله قابلاری و قازانی دامدا یووارلار ؛بو قابلارین یووولان سولاری بیر قبلیه ساری نوداندان اشاغی توکلن زمان چومچه گلینی بو سویون آلتینا قویارلار.سونرا اوتوروب یاغیش گوزلرلر.
ایران تورکمنلرینین آراسیندادا “سوید قازان “ویا”قوتی”آدلی بیرتورن یاغیش یاغمایان زمان یاپیلماقدادیر کی اوندا،ائلین آغ ساققالی بیر نئچه باشقا کیشیله بیریکده ائولره گئدیب ائو ییسینه بو سایانی اوخودوقدان سونرا ائو ییسی اوستلرینه سو سرپیب اونلارا قند یا پول وئرر.
Suyd gazana,suyd gazan
Sud gazana,nagareak
Çıxım,çıxım biza gerk
Aş pışırdim,düşürdim
Yetim oğlan çağırdim
Doyurmani gaytarmaram
Bir işacek getirdim
Angirdmani gedmarim
Bir balacak bulut getirdim
Yagdirmani getmaram
Birining oğlu bulsun
Bermayanin gızı bulsun
Gut gutuni gordunmingi
Gota salam birdinmingi
Şiy ay doğan badi
Yagan garsın gördünmi
توپلانان پولا یئیجک آلیب ائلین آراسندا دوعالار اوخوندوقدان سونرا پایلانار.
قاباجاداندا دئدگمیز کیمی چومچه گلین تورنی چوخ اسکی چاغلاردان بری بوتون توپلوملار آراسیندا اوزلیکله تورکلرین اولو بابالاری سایلان و یادا تورکلرله باغلی اولان میلتلر آراسیندا یایقین بیر شکیلده گئچمیش دونملرده راستلاماق اولار.
بیر چوخ دیلچینین گورشونه گوره چومچه گلین دبی قورباغا بالاسی ایله ایلگیلیدیر چون بیر چوخ یئرده قوربا غانین ایلکر یاشام دونمی چومچه گلین آدیله تانینار کی بودا بو حیوانین سوایله باغلیلیقی اولدوقوندان یولا چیخیلمیش.چومچه نینی شکلیده یو حیوانین شکلینهه چوخ بنزری واردیر ،سانکی چومچه قاشیقی بیر قورباغا بالاسینین اویونجاق شکلیدیر!
حتی تورکیه نین بیر چوخ یئریدنه بیر نئچه قورباغا بالاسینی کوزه ایچینه سالیب چومچه گلین تورنینده ائولرده ساری آپاریب اونلاریندا اوستونه سوتوکوب سایا اوخورلار.ایرانین زنگان بولگسینده دهتقورباغا بالاسینا چومچه گلین دئیلر.نیسه کی بو قورباغا بالاسی ایله یاغیش ایستمک چوخ اسکی دونملردن بودونیانین ان اسکی اولقارلیقلاریندا گورنمکده دیر.
اسکی چین یازیتلاریندا(176-122م-اون) تورکلرین اولوبابالاری سایلان یونه چی لر()یاغیش طلب ائدن تورنلرینده بویوک طبیللرین اوستونه قورباغا بالاسنین رسیملرین چکیب چالیب یاغیش طلبینده بولوندوقلاریازیلیب.ایندیده اوتا اسیا اولکلرینده بیر چوخ یئرینده ده طبیللر اوستونه قورباغا بالسی عکسی چکلیب چالینار.(کتاب کوچه-ب 1ج–احمد شاملو)
آسیانین گونی اولکلرینده ده قورباغا بالاسی یاغیش سیمگسیدیر.هندوستاندادا بیر چوخ اینانج قورباغابالاسیله یاغیشین ایلگیسی واردیر.قیزیل دریلی آمریکادا پرو و بولیوی اولکسیندهده قورباغابالاسی یاغیش گتیرن حیوان سایلماقدادیر.کلمبیا اولکسینده قورباغابالسین اولدورمکله یاغیش یاغدیقینا اینانیرلار.
قایناقلار:
دیوان الغات تورک-ماحمود کاشقارلی
آذربایجان ائل ادبیاتینا بیر باخیش- زارعی
آذربایجان فولکلوری- م حصاری
Türk Folklor Ürünü Yağmur Duasıyla İlgili Yapı ve Fonksiyon
کتاب کوچه – احمد شاملو
دیوان الغات تورک-ماحمود کاشقارلی
آذربایجان ائل ادبیاتینا بیر باخیش- زارعی
آذربایجان فولکلوری- م حصاری
Türk Folklor Ürünü Yağmur Duasıyla İlgili Yapı ve Fonksiyon
کتاب کوچه – احمد شاملو
Filed under: آذربایجان مقاله لری Azərbaycan məqalələri Etiketlənmiş: | یاغمور,یاغیش,یاغیش یاغدیرما دبلری,آیین و رسوم باران در آذربایجان
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ind_Latn tur_Latn tuk_Latn tuk_Latn tuk_Latn tuk_Latn tuk_Latn crh_Latn ind_Latn tur_Latn tuk_Latn tuk_Latn tur_Latn azb_Arab tuk_Latn tuk_Latn uzn_Latn crh_Latn tur_Latn azj_Latn fao_Latn fuv_Latn crh_Latn tuk_Latn crh_Latn tur_Latn azj_Latn ind_Latn tur_Latn tuk_Latn tur_Latn ind_Latn tur_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn tur_Latn crh_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn ltz_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn ayr_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn sun_Latn dyu_Latn tur_Latn kmr_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn tur_Latn swh_Latn azj_Latn quy_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn tur_Latn tur_Latn azj_Latn quy_Latn tur_Latn ban_Latn azj_Latn tuk_Latn pap_Latn luo_Latn azj_Latn swh_Latn tur_Latn tuk_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn tuk_Latn tur_Latn som_Latn ind_Latn azj_Latn tur_Latn uzn_Latn azj_Latn isl_Latn slv_Latn nso_Latn tur_Latn som_Latn azj_Latn sun_Latn tur_Latn azj_Latn quy_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn tuk_Latn tuk_Latn tur_Latn tur_Latn tuk_Latn tur_Latn tgl_Latn som_Latn tur_Latn crh_Latn tuk_Latn kmr_Latn azj_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn azj_Latn azb_Arab tur_Latn tur_Latn tur_Latn bjn_Latn azj_Latn fuv_Latn tur_Latn swh_Latn azb_Arab tur_Latn tur_Latn azb_Arab tur_Latn azj_Latn tur_Latn tur_Latn azb_Arab tur_Latn crh_Latn crh_Latn azj_Latn azb_Arab tur_Latn crh_Latn crh_Latn ban_Latn azb_Arab kmr_Latn kon_Latn tur_Latn swh_Latn kmr_Latn kon_Latn tur_Latn azj_Latn azb_Arab som_Latn tuk_Latn crh_Latn tuk_Latn azb_Arab tpi_Latn tur_Latn tur_Latn crh_Latn tur_Latn crh_Latn tur_Latn azj_Latn scn_Latn azb_Arab tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn azj_Latn scn_Latn tur_Latn tur_Latn azb_Arab azb_Arab tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn nno_Latn crh_Latn azj_Latn scn_Latn azb_Arab azb_Arab tpi_Latn tur_Latn tur_Latn crh_Latn tur_Latn azj_Latn scn_Latn azb_Arab tpi_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn tuk_Latn crh_Latn azj_Latn est_Latn azb_Arab azb_Arab tur_Latn tur_Latn tur_Latn azj_Latn tuk_Latn fuv_Latn tur_Latn tur_Latn azb_Arab tur_Latn tur_Latn tur_Latn tur_Latn azj_Latn tur_Latn azb_Arab tur_Latn crh_Latn tur_Latn fuv_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn azj_Latn plt_Latn azb_Arab mos_Latn crh_Latn tuk_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn ltz_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn azb_Arab azb_Arab tur_Latn tur_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bod_Tibt ilo_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn scn_Latn tur_Latn tpi_Latn tur_Latn scn_Latn azj_Latn azj_Latn sag_Latn sag_Latn tur_Latn tur_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab tur_Latn pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab tur_Latn pes_Arab azb_Arab