عزیز حرمتلی اؤقوچیلر! آلدین خبر بیرگه نیمیزدیک ،جاری ییل نینگ دوامیده، علوم دوکتوری، پروفیسورعبدالحکیم شرعی جوزجانی جنابلری نینگ « یوره ک سرلری» عنوانی آستیده گی اؤزبیک ودری تیللریده گی شعرلر تؤپلَمی ، دکتور شفیقه یارقین اهتمامی ایله، کابلده باسیلیب چیقدی. بو مجموعه ده ، اتاقلی شاعریمیز نینگ اؤتتیز ایککی پرچه اؤزبیک تیلیده ایجاد ایتگن شعرلری، ییگیرمه بیرته تؤرتلیکلری، همده ییتتی ته دریچه شعرلری اؤرین آلگن.
شو نینگ دیک، مذکور کتابگه، تؤپلم مولفی تامانیدن ۱۲ صحیفه دن عبارت عجایب بیر علمی و تدقیقی کیریش سؤزی یازیلگن.
عزیزلر!
حاضر«یوره ک سرلری» نامیده گی اثر باره سیده یازیلگن داکتر جوزجانی نینگ مقدمه سی اعتبارلرینگیزگه تقدیم بؤله دی. یقین کیله جکده، مذکور کتابده چاپ ایتیلگن شعرلردن نمونه لر کیلتیره میز، خدا خواهله سه. داکتر فیض الله ایماق
سۉز باشی
تورکی تیللر قطاریده اۉزبیک تیلی اۉزیگه خاص اۉرین توته دی. تیل هر بیر ملت بیلگیسی و هر بیر خلق ملی غروری نینگ رمزی حسابلنه دی. اۉزینی حـرمت قیلیب اعـزازلگـن هر بیر قوم، آنه تیلی نی هم اعزازلیدی و اونی رواجلنتیره دی. عین حـالده تیل برچه ملت اعضـالرینی اۉز ارا باغلب توروچی و بیر- بیرینی توشونیش واسطه سی صفتیده، علم و معرفت نی اۉزلشتیریب ترقه¬ تیش وسیله سی هم دیر.
عصـرلر دوامـیده خـلقیمیزگه اعتبـارسیزلیک نتیجه سیده آنه تیلیمیز هم اعتباردن توشیب قراوسیز بۉلیب کیلگن اېدی. لیکن زمان اۉتیشی بیلن اجـتماعی و سـیاسی شـرایط اۉزگریشی عـاقبتیده ۱۳۸۲ ییل اۉتکزیلگن لویه جرگه ده تصدیق لنگن افغانستان اساسی قانونی نینگ ۱۶ نچی ماده سیگه کۉره اۉزبیک تیلی رسمی تیل درجه سـیگه کۉته ¬ریلیب، اولوسـیمیزنینگ اېزگو ایستکـلریدن بیری قسماٌ عملگه آشـیریلدی و تیلیمیزنی قانون حـمایه سـی آستیده رواجلنتیریش اوچون امکانیت یره¬ تیب بیریلدی.
اۉتمیشگه باقه دیگن بۉلسک، جهان تیللری قطاری اۉزیگه مناسب اۉرین توتیب کیلـگن تورکی تیللر جمله دن اۉزبیک تیلی، اۉزی نینگ دقیق گرامر قاعده لری، بای ادبی خزینه سی بیلن هر دایم تدقیقا تچیلر وشرقشناس عالملر دقت مرکزیده توریب، علمی تیکشیریشلر موضوعی بۉلیب کیلگن. تورکی اولوسلر دولتچیلیگی تاریخیده کۉک تورکلر همده کوشانلر دوریدن باشلب بوگونگه قدرتیلیمیز تورلی باسقیچلردن اۉتیب، تورلی اۉزگریشلرنینگ گواهی بۉلیب کیلگن. کوشان شاهلری تنگه لریده ضرب اوریلگن «یبغو» (جبغو – خاقان، شاهزاده مـعنـی سـیده گی تورکـچه سۉز) دن تارتیب، اورخـون – ینیسی قیمتلی یازمه یادگارلیکلری، اۉزبیکستان و اۉرته آسیا حدودلریده تاپیلگن باستانشناسلیک یادگارلیکلریده گی تورکی یازولر، تیلیمیز قنچه اوزاق اۉتمیشگه اېگه اېکن لیگیدن دلالت بیره دی.
اۉن بیرینچی عصـرده یره تیلگن یوسف خـاص حـاجب نینگ «قوتادغو بیلیک» کتابی، احمد یوگناکی نینگ «عتبة الحقایق» کتابی و باشقه بیر قطار یازمه اثـرلر تیلیمیز قنچه عـلمی، فلسـفی غـایه لرنـی افاده اېتیشـگه قادر اېکنلیگی نینگ انکار اېتیب بۉلمه یدیگن دلیلی در.
اسلام دینی کیریب کیلگندن کیین مرکزی آسیاده تیلیمیزنینگ ایکی بویوک حامیسی موجود بۉلیب، اونینگ رواجی و انکشافیده اونوتیلمس حصه قۉشیب کیلگنلر. قاره خانیلر دوریده بیرینچی حامی اتاقلی فیلولوگ عالم محمود کاشغری اۉزی نینگ منگو اثری «دېوان لغات التورک» ده اونینگ فیلولوژیک خصوصیتلرینی یاریتیب بیریب، اسلامدن آلدینگی دورلردن قالگن ادبی یـادگارلیکلرنی هم قید اېتگن. او، اۉرته آسـیا خلقلری بیلن عباسـیلر
مناسبتلرنی دولتی آره سیده رواجلنیب باره یاتگن دوستانه
مستحکملش مقصدیده اۉز کتابینی عـرب تیلیده یازیب، عباسـیلر خـلیفه سـی «المقتدر بامـر الله» گه تقدیم اېته دی. اسلام دائرة المعارفی¬ده «قاره خانیلر» آرتیکلی نینگ مؤلفی اوملژان پرتساک نینگ یازیشیچه اوندن عباسیلر خلیفه سی اوشبو بینظیر کتابنی تألیف اېتیشنی ایسته¬ گن اېکن.
تورکی تیللر تکاملی اوچون «دېوان» نینگ توتگن اۉرنی نـهایت مهم اېدی. کاشغری اوشبو اثری بیلن آنه تیلیده علمی تیل شناسلیککه اساس سالیب، اونینگ مرکب قیرره لرینی آچیب بیردی.
تیموریلر دوریده تیلیمیزنینگ ایکینچی بویوک حـامیسـی ییریک دولت و سیاست اربابی، اقتدارلی ذواللسانین شاعر، منتقد، متفکر، تصوف و عرفان فلسفه سینینگ اولوغ بیلیمدانی امیر علیشیر نوایی اېدی.
تورکی تیل، اونینگ همتی و ایجادی، معرفتپرور پادشاه سلطان حسین میرزا بایقرا حمایه سی بیلن گللب، یشنه دی و دولت تیلی درجه سیگه کۉته¬ریلدی. نوایی اۉزبیک تورکی تیلیده ادبی، بدیعی افاده امکانیتلری نینگ کینگ کۉلمده موجود اېکن لیگینی انکار اېتووچیلر و اوشبو تیلده اصیل (اورژینل) بدیعی اثرلر یره تیش قابلیتی یۉق دېب، دعوا قیلووچیلرگه جوابا «مـحاکمة اللغتین» کـتابینی یازیب، نه فقط انکار اېتیب بۉلمه¬ یدیگن دلیللر بیلن اولرنینگ اساسسیز ادعـا و سفسطه لرینی رد اېتدی؛ بلکه عملده اوشبو امکانیتلرنی کۉرستیش مقصدیده تورکی تیلده خمسه چیلیک عنعنه سیگه اساس سالدی و اۉزی یره ¬تگن 30 دن آرتیق اثرلری بیلن اۉزبیک کلاسیک ادبیاتینی کۉکلرگه کۉتردی. اولر آراسیده ”خزائن المعانی“ غزل ژانری بۉییچه آنه تیلیمیزده ییریک شاه اثر حسابلنه دی. نوایی تامانیدن کۉرسه¬ تیلگن تشبث و تشویقات کۉپدن- کۉپ تورکی گوی شاعرلرگه ادبی ایجاد و یره تیش اوچون یۉل آچیب بیردی. اونینگ دوری آنه تیلیمیز ترقیاتی تاریخیده آلتین دور حسابلنه دی.
تیموریلر و اولردن کیین بابریلر نه فقط اۉزبیک تیلی رواجیگه کته حصه قۉشدیلر، بلکه عین حالده دری تیلی حامیلری صفتیده هم اونوتیلمس خدمت قیلدیلر. ایرانلیک عالم دکتور ذبیح الله صفا «ایرانده ادبیات تاریخی» ناملی کتابیده تیموریلر و بابریلر، هم اۉز حمایه لری و هم ایجادلری بیلن فارس تیلینی انقراضدن نجات بیردیلر، دېیدی.
شونینگدیک صایب تبریزی، جلال الدین رومی بلخی، نوایی، حسینی، لطفی، شیخیم سهیلی، بابرشاه، کامران میرزا، عبید الله خان عبیدی، امیری، نادره بیگیم کبی کۉپ شاعرلر هم تورکی و هم دری تیلیده اثرلر یازگنلر. اولردن ایریم لری؛ مثلا نظامی گنجوی 1 میرزا عبد القادر بیدل، امیر خسرو دهلوی، هلالی چغتایی، زیب النساء بیگیم، میرزا غالب و احمد شاه ظفر تورک بۉلسه لر هم، اساساً دری تیلیده شاه اثرلر ایجادکارلری بۉلیب کیلگنلر. اولرنینگ ایریم لری اساسا اردو تیلیده یازگن شعرلری بیلن مشهور دیرلر.
اسلام دینی کینگ کۉلمده ترقلگندن کیین شرق تیللریدن دری تیلی اۉز رواجـلنیش جریانیده عـمومی تیلـگه ایلنگن عرب تیلی و ادبیاتیدن ثمره لی فایده لنیب کېلدی . زمان اۉتیشی بیلن تورلی خلقلر مدنیتی ملاقاتی جریانیده کۉپ عربچه سۉزلر و اتـمه لر اوشبو تیلگه اۉتیب جایلشدی.
مشهور عالم علامه قزوینی تأکیدلگنیدېک، فارس تیلی نینگ اوچدن ایکی قسمینی عربچه سۉزلر تشکیل اېته دی. البته بو حادثه فارس تیلی نینگ اۉسیشی، علمی، ادبی و بدیعی افاده یۉللری نینگ کینگه ییشینی آشیریب، باییشیگه سبب بۉلدی.
رواجلنیش جریانیده اۉزبیک تیلی هم هر ایکی تیل بیلن ملاقات نتیجه سیده اولردن تأثیرلنیب، علمی، ادبی و فلسفی اتمه لر هر ایکی تیلدن تیلیمیزگه کیریب کیلیب، اونگه بایلیک و غنا بغیشله دی.
مثال طریقه سیده ایتیش ممکن که قدیمی تورکی تیللرده فقط برماق وزنلریده شعر یازیلردی و عروض وزنلری کیریب کیلمه گن اېدی.
برمـاق وزنـلری تورکـی شعرلرنینگ قدیـمی قالبلری و تورکچه سۉزلر و عباره لرنینگ طبیعی توزیلیشیگه ماس و اویغون وزنلردن عبارت بۉلیب، تاریخ جریانیده برچه تورکی خلقلر تامانیدن ایشله تیلیب کیلگن. محمود کاشغری نینگ «دېوان لغات الترک» ییریک اثرینی نـهایت دقت و امانتدارلیک بیلن فارس تیلیگه ترجمه قیلگن اقتدارلی عالم دکتور حسین محمد زاده صدیق، اثرگه یازگن عالمانه مقدمه سیده تأکیدلگنیدېک، تورکی تیلگه خاص بۉلگن اوشبو وزنلرتاپیلیشی بوندن یتتی مینگ ییل آلدینلرگه ییتیب باره دی.
کاشغری دېوانده برماق وزنلری یا که هجایی وزنلرنینگ اۉن توری و هر بیر توریده شعرلر نـمونه لری و هجالر سانینی کۉرسه¬تیب بیرگن. نتن ملله یف «اۉزبیک ادبیـاتی تاریـخی» بیرینچی جلدیده تأکیدلگنیدیک دیوانده بیریلگن قۉشیقلرو لیریک شعرلرنینگ کۉپچیلیگی ۷-۸ هجالی و تۉرت مصرعلی دور. بو خصوصیتنی اۉزبیک خلق قۉشیقلریده کۉریشیمیز ممکن.
افغانستان اۉزبیک قۉشیقلری هم کۉپینچه اوشبو وزنده بۉلیب، برچه شهر و قیشلاقلرده ایتیله دی.
اولردن بیر ایکی مثال:
تام اوستیگه گل خیری
یاله سی ایری- ایری
بیرگینه موچی بیرگین
آته-آنه¬ نگنی خیری
تام اوستیگه گل حوض
گل تیرگنی باره بیز
گل دی بهانه قیلیب
میده جاندی کۉره بیز
بوگون برماق وزنلری برچه تورکی خلقلر شعریتیده اساسی وزنلرنی تشکیل اېته دی. اۉزبیکستان، قیرغیزستان، قزاقستان و تورکمنستان شاعرلری عموماً، تورکیه، آذربایجان جمهوریتی و ایران آذربایجانی شاعرلری کۉپینچه هجالی وزنلرده ایجاد قیله دیلر. تورکی و فارسی تیل بویوک شاعری دکتور محمد حسین شهریارنینگ کۉپ شعرلری اینیقسه اونینگ شاه اثری «حیدر بابایه سلام»، اۉزبیکستان خلق شـاعرلری اېرکین واحدوف و عبد الله عارپوف لرنینگ اکثریت شعرلری، گویته شاه اثری «فاوست» نینگ اېرکین واحدوف ترجمه سی، دانته « الهی کمیدیه» سی نینگ عبد الله عارپوف ترجمه سی، «شاهنامه» نینگ اۉزبیک تیلیگه ش. شاه مـحمدوف و ع. نیازوفلر ترجمه سی برماق وزنلریده عملگه آشیریلگن.
عارف شاعر خواجه احمد یسوی نینگ «دېوان حکمت» شعرلری همه- سی برماق وزنلریده دنیاگه کیلکن. شیبانیلر پادشاهی عبید الله خان عبیدی اونینگ ایزیدن باریب، دېوان حکمت اسلوبیده جوده کۉپ شعرلر یازگن.
برماق وزنی بدیعی ایجاد اوچون یخشی قوله یلیکلر یره تیب بیره دی. اۉزبیک تیلیده تصور و خیالنی انیق افاده لش، اوپرا و دراماتیک اثرلر یازیش اوچون اونده کینگ امکانیتلر موجود. بیزلر، اینیقسه یاشلریمیز آنه تیلده شعریتیمیزنی رواجلنتیریش اوچـون عروض وزنلری بیلن بیرگه برماق وزنلری (هجایی وزنلر) و آق شعر ژانرلریدن هم ییترلی درجه ده فایده لنشیمیز لازم.
زمان اۉتیشی بیلن یوکسلیش و رواجلنیش جریانیده عرب و دری تیلیدن کیریب کیلگن سۉزلر و اتـمه لر یاردمیده تورکی تیللرده عروض وزنلرینی قۉللش امکانی میسر بۉلدی. باره- باره یازمه ادبیاتیمیزده برماق وزنلری کۉپینچه استعمالدن توشیب، خلق آغزه¬کی ایجادیده قالدی. اوشبو جریانسیز تورکی تیلنی عروض وزنلری بیلن اویغونلشتیریش ممکن اېمسدی. نوایی، خمسه نینگ آخریده اۉز ایجادیگه بـها بی ریب، تورکی تیلده بونده ی شاه اثرنی یره تیش قنچه آغیر اېکنلیگی¬گه اشاره قیله دی:
توزالدی بو نظمنینگ باری سرسری
یانا تورکی الفاظ انگا بیر سری
که هر قنچه کیم دقتی باردور
تلفظ ارا لکنتی باردور
نوایی اۉزی نینگ کته حجملی و کۉپ سانلی اثرلری بیلن برماق وزنیدن عروض وزنلریگه اۉتیش جریانینی تیزلشتیریب، تکامللشتیردی و تورکی تیلده عروض وزنی بۉییچه اېنگ مهم اثر صفتیده یوزه گه کیلگن ”میزان الاۉزان“ رساله سی بیلن اوشبو فن نینگ اصول- قاعده لرینی یاریتیب بیردی و کیله جک شاعرلرنی اۉز ایزیدن تارتدی. اما ییگیرمنچی عصرگه کیلیب شورالر حاکمیتی دوریده تورکستان حدودیده عرب الفباسیده یازیلگن یاکه نشر اېتیلگن کتابلردن فایده لنیش منع اېتیلیشی عاقبتیده اهالی اۉشه الفباده یازیلگن اثرلرنی اۉقیشدن محروم قیلیندی. اته یلب (قصدا) عملگه آشیریلگن اوشبو سیاست نتیجه سیده اۉزبیک کلاسیک ادبیاتیدن اوزاقلشیش، نوایی، لطفی، سکاکی، آتایی و باشقه ییریک شـاعرلر قـالدیرگن اثرلـردن فایده¬لنیش قیین لشووی جریانی باشلندی و باریب – باریب کیریل الفباسیده نشر قیلینگن بیر قطار کتابلردن باشقه ادبی میراث بیلن بیگانه لشیشگه آلیب باردی.
عروض وزنلریده یازیلگن کلاسیک شعرلرنی کیریلده یازیب، اولرگه خاص بۉلگن تامانلرنی افاده لش مرکب بۉلگنلیگی سببلی، یاش شاعرلر کلاسیک ادبیاتدن اوزاقلشیب، عروض وزنلرینی توشونه آلمه ی قالدیلر.
کلاسیک ادبیاتدن اوزاقلشیش جریانیده عصرلر دوامیده اۉزبیک تیلی- نینگ اجره¬لمس قسمیگه ایله¬نیب کیلگن بیر قطار ادبی سۉزلر، بدیعی تعبیرلر، حقوقی، فلسفی و دینی اتـمه لر استعمالدن توشیب، ایتیب اۉتیلگن سببلرگه کۉره اۉزبیک تیلی نینگ قشاق¬لشیشیگه سبب بۉلدی. شورالر سیاستی تأثیری آستیده اۉزبیک تیلی امکانیتلری چیکلندی. تصوف، شریعت، عقاید و فقه گه تیگیشلی کۉپ اتـمه لردن فایده لنیش عملده منع اېتیلدی. ملی افتخار، ملی غرورگه باغلیق بۉلگن سۉزلرنی ایشلتیش یامان عاقبتلرگه آلیب بارردی. بیراق بولرنینگ برچه سیگه اۉزبیکسـتان مسـتقل¬لیگی برهم بیردی. حاضر اۉزبیک تیلی اۉز مناسب و حقلی اۉرنینی تاپیب، طبیعی یوکسلیش یۉلینی باسیب بارماقده.
افغانستانده اېسه، نیچه عصر حکم سورگن آغیر تبعیض و ملی ستمگه اساسلنگن سیاست سببلی، تورکی تیل – اۉزبیک تیلینی اۉرگنیش، ترقه¬تیش و بو تیلده ایـجاد قیلیب نشر اېتیش اوچون هیچ قنده ی اېرکین امکانیت بۉلمه¬گنی باعث، انحطاط و انقراض دوری اوزاق مدتلر دوام اېتیب کیلدی. فقط ایریم محلی مکتبلرده گینه بی بی آتون و آخوندلر تامانیدن باله لر و قیزلرگه نوایی، هویدا، مشرب و صوفی الله یار اثرلری و تحفة العابدین کبی بعضی کتابلر اۉقیتیلردی، لیکن بو تار دایره اېلیمیزنی آنه تیلیده سوادلی قیلیش اوچون ییترلی اېمس اېدی.
زمان اۉتیشی بیلن تاشکینت و بخاراده و ایریم تاجرلر تاماندن هندوستانده قیته نشر اېتیلگن بیر قطار تورکی کتابلر قۉلدن قۉلگه اۉتیب، اېسکرگن و استفاده دن چیققن اېدی. خلقیمیز ناچارلیکدن دری تیلی کتابلری اساسیده اۉز سوادخوانلیکلرینی کینگه یتیرردیلر. عموما آلگنده هر ولایتده برماق بیلن سنه له دیگن ضیالیلر و عالملردن تشقری باشقه اهالی عموما آنه تیلده سوادسیز اېدی.
بیر اچینرلی مثال: ۱۳۴۵ ییلی ”خلق“ جریده سینینگ اوچینچی سانیده افغانستان مطبوعاتی تاریخیده اۉزبیک تیلیده بیرینچی قتله، کمینه نینگ ایکی پرچه شعری («سلام ینگی ییل» و «ینگی زمان ترانه¬سی» عنوانلری بیلن) نشر بۉلگنده، کابل اونیویرسیتیسی اۉزبیک مـحصل لری اونی تۉغری اۉقیشـگه موفق بۉلمه¬گن اېکنلرو اوشبو شعر قیسی تیلده یازیلگنلیگی باره سیده هم آره لریده اختلاف یوز بیرگن اېکن! بو خلقیمیز ییلکه سیگه ییللر دوامیده آغیرلیک قیلیب کیلگن شفقت سیز استبدادنینگ اچیق نتیجه لریدن بیری اېدی.
لیکن چیگره سیز تضـییق و تبعیض گه قره مسدن بیر قطار اۉزبیک شاعر و ضیالیلری اۉز آنه تیللرینی اسره ب اوَیلب، تار دایره ده بۉلسه هم بدیعی ایجادگه اینتیلدیلر و بعضا اۉز دوستلری بیلن تورکی تیلده یازیشمه لر قیلردیلر.
استبداد دوریده آنه تیلده اۉز شعرلری بیلن برچه نینگ دقت اعتبارینی اۉزیگه تارتگن شاعرلردن بیری نیازی بلخی اېدی. او اۉزی نینگ کۉپگینه اثرلرینی اۉزبیک تیلیده یازیب، اېل ایچیده شهرت قازانگن اېدی. اونینگ اۉیناقی شعرلری انچه یاقیملی اېدی؛ مثلا بیر غزلیدن نیچه بیت:
مطرب رباب چالدی، گورگوممه بۉلدی قالدی
قیغو قاچیب اویالدی، گورگوممه بۉلدی قالدی
آیینه آلدی تیزگه، کۉپ ناز قیلدی بیزگه
یوز آفزین بو قیزگه، گورگوممه بۉلدی قالدی
مشاطه اۉردی ساچین، پیشانه چین و ماچین
آچدی کولیب قولاچین، گورگوممه بۉلدی قالدی
حرفیم جهانه دفتر، حالیم بولوبتور ابت
خال قویدی یوزگه دلبر،گورگوممه بولدی
شونینگدېک قیصارلیک نادم اۉزی نینگ اۉزبیکچه شعرلری، سرپللیک استاد قاری محمد عظیم عظیمی تورکی و دری تیلده نفیس، عین حالده صلابتلی و کۉپ قرره لی ایجادی بیلن، اندخویلیک محمد کریم نزیهی جلوه اۉزیگه خاص اسلوبی و مولانا فضولی ایزداشی صفتیده، شونینگدېک مولانا قربت، افغانستانده تورکی اۉزبیکی شعریتی نینگ یۉلچی یولدوزلری حسابلنه دیلر. قاله بیرسه نظر محمد نوا، مولانا خدیم، ابوالخیر خیری، ذره عظیمی و استاد متین اندخویی لر بو یۉلگه کیریب کیلدیلر.
۱۳۵۷ ییلی جوزا آییده کمینه نینگ سعی و حرکتی بیلن اۉزبیک تیلیده ”یولدوز“ و تورکمن تیلیده اېسه ”گوراش“ جریده لریگه اساس سالیش تیلیمیز رواجی اوچون ینگی بیر باسقیچ نینگ باشلنیشی بۉلدی. اونینگ بیرینچی مسؤول مدیری ذواللسانین شاعر و یازوچی محمد امین اوچقون اېدی و اوندن کیین آیخان بیانی، عبدالله روئین و باشقه لر بو وظیفه نی بجردیلر.
”یولدوز“ کۉپلب کلاسیک ادبیات دردانه لری همده یاش شاعرلریمیز اثرلرینی نشر اېتیش بیلن ینگی اولاد اوچون رهنمون تورتکی صفتیده الهام منبعی گه ایلندی. جریده، کۉر تعصب اساسیده اونی نشردن تۉخته ¬تیش مقصدیده مرکزدن سورگون قیلینگن بۉلسه هم، ایریم ملت سیور ادیبلر و یازوچیلر همت و اراده ¬سی بیلن انچه ییللرگچه اونینگ فعالیتی تۉخته¬مه¬دی، شاعرلر و یازوچیلر سانی آشیب باردی.
حاضر اولکه میزده بیر قطار علم و فن اربابلری، شاعر و یازوچیلر و ژورنالیستلر آنه تیلیمیز تورکی اۉزبیکینی ترقی و تکامل باسقیچلریگه کۉته¬ریش مقصدیده قلم تیبره¬تیب، تورلی ژانرلرده بدیعی ایجاد بیلن شغللنیب کیلماقده لر. اولردن مثال صفتیده قوییده گی شاعرلرنی اېسلتیب اۉتیش ممکن: محمد عالم لبیب، دکتور شفیقه یارقین ”دیباج“، اشرف عظیمی، استاد متین اندخویی، حفیظی جوزجانی، محمد عمر الیم بیات، فرشته ضیایی بیگیم، عالم کوهکن، اسحق ثنا، تاشقین بهایی، جمیله ایثار، آصفه شاداب، سیف الدین نوری، وکیلزاده اندخویی، ماریا سزاوار، سراج الدین قانع، ایرج شهباز، انتظار جوزجانی، اسماعیل مشفق و باشقه کۉپ شاعر و شاعره لر.
برماق وزنی یاشلیگیمدن باشلب مینی کۉپ قیزیقتیرردی. یاشلیک چاغیمده قیش کیچه لری رحمتلی آنه¬م قۉشنی عیاللرگه ”گل و“زین العرب“ گل وصنوبر“، ”شاه صنم و غریب“، ”یوسف و زلیخا“ داستانلرینی و شونینگدېک خواجه احمد یسوی اثری ”دېوان حکمت“ دن شعرلر اۉقیب بیرگنده بعضاً اولر تأثیرلنیب ییغله¬شردی. مین شعرلرنینگ مضمونینی بوتونله¬ی بیلیب آلالمه¬سم هم بو حادثه مینده چوقور و مرموز بیر تأثیر قالدیرردی. اۉشه شعرلرنی اېشیتگنده، حاضرچه هم اۉشه تویغولر مینده اویغانه دی.
مین بیر نیچه ییل مکتبده اۉقیگندن کیین اینیقسه اوچینچی صنف دن باشلب اۉزبیک تیلیده گی کتابلرنی اۉقیشگه اینتیلدیم. استه- سیکین مذکۉر کتابلردن باشلب «قهرمان قاتل»، «امیر مصیب غازی» و «گۉر اۉغلی» داستانلرینی قیین لیک بیلن اۉقیب اۉتدیم. ابومسلم صاحبقران، پهلوان احمد زمچی، اسکندرنامه جوده کتته داستانلری و شونینگدېک صلات مسعودی، ابوالقاسم فردوسی شاهنامه سی نینگ خموشی ترجمه سینی اۉقیش مین اوچون کتته یوتوق بۉلدی. اوندن کیین آنه تیلیمده سوادلی بۉلگنیمدن قووانیب، بویوک شاعرلر اثرلرینی اۉقیشگه باشله دیم.
ییللر دوامیده اۉرته آسیاده چاپ بۉلگن بیاضلردن باشقه ”تحفة العابدین“ ناملی شعرلر تۉپلمی، هویدا، مشرب، امیری و نوایی دیوانلری، نادره، فرقت و مقیمی لیریک شعرلری، احمد یسوی، صوفی الله یار و سلیمان باقرغانی عرفانی شعرلری و اینیقسه نوایی خمسه سینی اۉقیشگه موفق بۉلدیم.
اصلی بخارالیک جدیدلردن بۉلمیش اولوغ استاذیم قاموسی عالم و شاعر، زمانوی پداگوژی متخصصی مرحوم هاشم شایق افندی یاردمی بیلن، نوایی مجالس النفایسی، نمنگانلیک فضلی نینگ منظوم تذکره سی، استانبولده نشر اېتیلگن شیخ سلیمان اۉزبیکی البخاری نینگ ”اللغات الچغتائیه“ دېگن لغتنامه سی، نوایی نینگ ”محاکمة اللغتین“ اثری و باشقه بیرقطار کتابلرنی کۉزدن کیچیردیم.
مین بیشینچی و آلتینچی صنف لرده شعر یازیشنی مشق قیلردیم. اول دری تیلیده، کیین راق اۉزبیک تیلیده شعر یازیشگه باشله دیم. شعرلرنی تقطیع قیلیب وزنگه سالیش بۉییچه سیلاب اساسیده مینگه قاسم ابرو نامی بیلن مشهور مکتبیمیز سرمعلمی یاردم کۉرسه تردی. بیر کونی منظوم بیر مراجعت نامه بیلن مرحوم استاذیم الحاج قاری محمد عظیم عظیمی جوزجانی گه مراجعت قیلیب، او کیشی دن مینگه شعری بیر تخلص تاپیب بیریش لرینی التماس قیلدیم و یازگن ایریم شعرلریمنی کمترلیک بیلن تقدیم اېتدیم. استاد اولرنی اۉقیب نهایت خورسند بۉلدی. مینی حددن آرتیق تشویق و ترغیب قیلیب روحیمنی کۉتردی. اېرته سی التماس نامه¬م گه، قوییده گی قطعه بیلن جواب بیریب، «حکیمی» تخلصی بیلن شعر یازیشیمنی توصیه قیلگن اېدی. اۉشه شعرنینگ بیر قسمی:
ای حکیمی که خداوند بدین خردی سن
طبع سرشارو بلندی به تو کرده انعام
نظمهای تو همه خواندم و مسرور شدم
که به طفلی نتوان گفت چنین نغز کلام
پرتو بارقۀ ذهن تو سازد ظاهر
که هلال تو به تدریج شود ماه تمام
سعی کن از پی کسب ادب و فضل و کمال
کادمی را شرف از علم بود بر انعام
تیزی ذهن چو کوشش نبود نافع نیست
همچو تیغی است که بیکار فتاده به نیام
خواستی در ادبیات تخلص از من
به که در سکه اشعار زنی نقش به نام
که «حکیمی» به تو شایسته تخلص باشد
متخلص به همان باش و گذر از ابرام
لیکن افسوس که مطبوعاتده اوشبو تخلص کۉپ، حتی عایلوی سویه ده موجود بۉلگنی سببلی اوندن واز کیچیشیم گه تۉغری کیلدی.
هرحالده شعرلریم موضوعی عموما تغزل دن عبارت بۉلسه هم بعضا سیاسی و اجتماعی ایده لرگه قۉشیلیب کیتردی. اول کۉپراق عروض وزن- لریده، اوندن کیین، اینیقسه زلفیه و اېرکین واحدوف، غفور غلام و باشقه اۉزبیک معاصر شاعرلری اثرلری بیلن آشنا بۉلگنیمدن نری، باریب- باریب برماق وزنلریده هم شعر یازیشگه دوام بیردیم.
سیاسی فعالیتلرگه اۉتیش بیلن مینینگ ادبی حیاتیم توبدن اۉزگردی. ۱۳۳۸ نچی ییلدن کیین استه- سیکین مین فقط اجتماعی و سیاسی شعرلرگه یوز قۉیدیم. تأسف بیلن ایتیشیم کیره¬ک که، هیجاندن تۉله احساساتلی بیر مرحله ده، کۉپ ییللردن بیری ایککی تیلده یازیب کیلگن لیریک شعرلریم تۉپلمی نی دوستلریم اینیقسه عبدالستار گلشنی و مرحوم ذره عظیمی قرشیلیک لریگه قره¬مسدن کویدیریب یۉق اېتدیم. حاضرچه اولـردن اولکه مطبوعـاتی ده چاپ بۉلگـن پرچه لردن باشقه هیچ بیر نرسه قالگن اېمس. یۉق اېتیلگن شعرلریمدن بیری مشهور شاعر میرزادۀ عشقی نینگ شاه اثری «سه تابلوی مریم» گه اۉخشه تیب یازیلگن اوچ قسمتلی بیر تراژیدی اېدی. حرمتلی دوستیم استاد واصف باختری اونی یاقتیریب یوقاری بهالگن اېدی. اوندن اېسیمده قالگن بیر بند:
عزیزه بر سر قبر تو زار میگریم
ز دست داده توان و قرار میگریم
به یاد روی گلت چون هزار میگریم
عزیزه بیتو ز کف رفت طاقت و آرام
بعضی بیر غزل لردن خاطریمده قالگن ایریم بیتلر:
بهار آمد نمود اهل جهان را شاد ای بلبل
ز دام سردمهریهای دی آزاد ای بلبل
تو خوشبختی که از هر جانبت گل میفروشد ناز
ز هجرت هم به سر شاید رسد میعاد ای بلبل
ولی شد خاک جسم نازنین دلربای من
مرا بگذاشت با این ناله و فریاد ای بلبل
میرزا بیدل گه نظیره:
دیوانه گشت عاشق زارت ملنگ هم
طفلان زدند بر سر بیچاره سنگ هم
مستی و نشه یی که بدیدیم از لبت
هرگز ندیده ام زشراب و ز بنگ هم
شرعی به راه پر خطر عشق اوفتاد
یارای آن نبود به شیر و پلنگ هم
* * *
یک نگاه از ناز کن منظور اگر قتلم بود
تا شوم بسمل بکش جانا سپس شمشیر را
آمدی غرق عرق بوسیدم ابروی ترا
نوش جان، آبی که از دم خورد کس شمشیر را
مولانا فضولی گه نظیره صفتیده:
اولندو عاشق زارینگ نه بن بنیمدک بن
خراب و سینه فگارینگ نه بن بنیمدک بن
دون اۉتدینگ ای گۉزه لیم کوچه دن تماشایه
ایدردی جاننی نثارینگ نه بن بنیمدک بن
ایتیشیم کیره¬ک که حسیات بیلن عملگه آشیریلگن بونده¬ی بیرایش، مینینگ شخصی حیاتیمده سیاسی فعالیتلر قالدیرگن بیر سلبی تأثیر اېدی. مین بیر اوزاق تورغونلیک دوریدن کیین، قیته دن شعر یازیشگه باشله دیم. بو شعرلر کۉپراغی برماق وزنیده بۉلسه هم، ایریم لری عروض وزن لریده یازیلگن.
مین اجتماعی-سیاسی مضمون لرگه اېگه بۉلگن شعرلریمنی کۉپینچه برماق وزنیده یازگنمن. بو کبی شعرلردن عبارت بۉلگن بیرینچی تنلنگن شعرلریم توپلمی ۱۳۵۸ نچی ییلی، حرمتلی دوستیم عالم، ادبیاتشناس و استعدادلی رسام پروفیسور دوکتور عنایت الله شهرانی کمال مهارت ایله نقطه لر بیلن چیزگن پورتریتیم بیلن ،کوپ تیراژده باسیلیب چیقدی[اۉشه پورتریت اوشبو تۉپلم ده هم نشر اېتیلگن]. بیراق اوندن فقط بیر نیچه نسخه بعضی بیر علاقمند لر قۉلیده قالگن بۉلمسه، باشقه لری نینگ تقدیری بعضی بیر سیاسی سبب لر گه کۉره حاضرگچه هم انیق اېمس.
ایککینچی تنلنگن شعرلریم کیچیک مجموعه سی ”آمودریا“ نامی بیلن ۱۳۶۹ ییل افغانستان یازوچیلر انجمنی تامانیدن نشر اېتیلگن اېدی. اوشبو تۉپلمده اۉشه مجموعه ده گی بیر قطار شعرلر بیلن ینگی یازیلگن شعرلر، شونینگدېک ایریم فارسچه شعرلریم جای آلگن.
مین فرصتدن فایده لنیب، افغانستان یاش اۉزبیک شاعرلریگه قره ته مهم بیر مسئله نی اېسله¬تیب اۉتماقچی اېدیم و او شوندن عبارت که، مدنیت (فرهنگ)، شعر و ادبیاتنی هیچ قچان صفردن یعنی یۉقلیکدن باشلب بۉلمه- یدی. نیگه که هیچ بیر ملتده فرهنگ و شعر بیردنیگه تاپیلیب یوزه گه کیلمه- یدی. اونی مادی مدنیت یادگارلیکلری سینگری قوریب کۉککه کۉته¬ریش ممکن اېمس. شعر و ادبیات عصرلر دوامیده استه- سکین اۉز قانونیتلریگه موافق رواجلنیب، شکللنه دی و تکامل چۉقیلریگه کۉته¬ریله دی.
بوگون شعر و ادبیاتیمیزنی اونینگ اساسی بۉلمیش کلاسیک ادبیاتدن اجره تیب اۉرگنیش یا که رواجلنتیریش خام خیالدن باشقه نرسه اېمس. شعر و ادبیات اگر اۉز تاریخی ایلدیزلریدن اوزیلسه، البته که انقراض و انحطاط گه یۉل توته دی.
کلاسیک ادبیات بیزگه چوقور تصور، نازک تخیل، فلسفی فکر یوریتیش، انسان روحی نینگ توبیگه یېتیب باریب، اونینگ ایچکی دنیاسی بیلن آشنا بۉلیش، حیات معمالرینی اۉرگنیب، اولرگه ایستیتیک یانداشیش یۉللرینی کۉرسه¬تیب بیره دی، لغوی ذخیره میزنی بای اېته دی، اېزگو غایه لر و نازک کیچینمه لرنی چیرایلی تعبیر اېتیش اسلوبینی اۉرگته دی. شو سببلی، بیر شاعر و یازوچی هر قنچه کلاسیک شاعرلر حیاتی و اثرلری بیلن کۉپراق تانیش بۉلیب، اولرنی یخشی اۉزلشتیریب آلگن بۉلسه، اۉشنچه قدرتلی ایجاد و افاده ملکه سیگه اېگه بۉله دی.
مین اوشبو انکار اېتیب بۉلمه یدیگن حقیقتنی نظرده توتگن حالده تأکیدلماقچی اېدیم که یاش شاعرلر و ایجادکارلریمیز «دېوان لغات التورک»، «قوتادغو بیلیک» کبی منگو و برحیات اثرلرنی اۉقیش بیلن بیرگه، احمد یسوی، نوایی، لطفی، سکاکی، خوارزمی، سیف سرایی، آتایی، بابر، نادره، امیری، اویسی، مشرب و باشقه شاعرلر اثرلرینی قیزیقیش و دقت بیلن اۉقیب، اولرده ایشله تیلگن لفظی و معنوی صنعتلرنی توشونسه لر، فکر و خیالنی افاده لش اسلوبلرینی اۉرگنیب، عروض وزنلریگه هم اعتبار بیرسه- لر، شبهه سیز شعر یازیش، مضمون یره تیش صلاحیتلری آشه دی، باریب-باریب اثرلری ضعف ترکیب، تعقید و ابهام، تکرار و تصنع، وزندن چیقیش یا که سکته لیکلرگه یۉل قوییش کبی کمچیلیک لردن خالی بۉله دی و شو یوسینده اقتدارلی شاعرلرگه ایلنه دیلر.
شونینگدېک، قرداش مملکتلر اینیقسه اۉزبیکستان، آذربایجان، تورکیه، ترکمنستان و باشقه لرنینگ شعر و ادبیاتی بیلن آشنا بۉلیش، یاش شاعرلریمیزگه ینگی افقلرنی آچیب بیره دی. بو اۉرینده اینیقسه کیریل یا که لاتین یازووینی اۉرگنیش هر بیر اۉزبیک قلمکشی گه جوده ضرور. چونکه او، اۉزبیک تیلیده یره تیلگن شعری اثرلر، داستان و رمانلر، بدیعی ترجمه لر، تیل و ادبیاتیمیز بۉییچه آلیب باریلگن علمی تحقیقاتلر کبی توگنمس خزینه- لر اېشیگینی آچه دی و برماق وزنلریده شعر یازیش یۉللری بیلن تانیشتیره- دی.
افغانستان اۉزبیک شاعرلری بولردن تشقری ادبی فنلرنی اۉزلشتیریش بیلن بیرگه ۲۱ نچی عصر شاعرلری صفتیده انسیکلوپیدیک یعنی دایره المعارفی معلوماتلرگه اېگه بۉلیشلری ضرور. کیره¬کلی فنلرنی اېگلله¬ مسدن هیچ بیر شاعر و یازوچی، اۉز جمعیتینی بیلیب آلیش، ایستکلرینی توشونیش و زمان روحینی انگلش امکانیگه اېگه بۉلمه¬یدی، نتیجه ده یوکسک معیارلر بیلن اۉلچنه دیگن شعرلر یره تیشگه اېریشه آلمه¬یدی.
علوم دکتوری، پروفیسور عبدالحکیم شرعی جوزجانی
بیر باقیشینگ بیلن
بیر باقیشینگ بیلن مینی دیوانه ایله¬دینگ
صبر و قراردن بری بیگانه اایله دینگ
آیدېک یوزینگ قارانغو کۉنگولگه تره¬تدی نور
شمع جمالینگه مینی پروانه ایله¬دینگ
عشقینگ نه طرفه برچه یورکلرگه آچدی یۉل
هر بیر کۉنگولنی اۉزینگه کاشانه ایله¬دینگ
سیندېک گوزه¬ل صنم بو قرا کۉزلر ایچره یۉق
کۉزگوگه باقیب اوینی پریخانه ایله¬دینگ
تینگسیز گۉزه¬للیک و قاره قاش و کۉزینگ بیلن
عاشقنی عالم اهلیگه افسانه ایله¬دینگ
کولگنده ییره¬لیب بو جهان کولدی سین بیلن
محزون بۉلیب حیاتنی غمخانه ایله¬دینگ
مغرور یۉلدن اۉتدینگ و بیر سالمه¬دینگ نظر
آباد کۉنگلیم اویینی ویرانه ایله¬دینگ
عشقینگده کویگنیمنی بیلیب اینده¬مه¬ی، مینی
هجران النگه سی بیله همخانه ایله¬دینگ
جانسیز وجودمن سینی بیر لحظه کۉرمه¬سم
جانیم اوییده جان بۉلیبان، خانه ایله¬دینگ
سیوگیم، محبتیم، گۉزه¬لیم، نې اوچون مینی
کۉب انتظار قۉیدینگ و حیرانه ایله¬دینگ
داکتر فیض الله ایماق
Filed under: قوشوق, کولتور, گوني تورکستان, تورکچه |
azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab unk pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab pes_Arab pes_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab