Akademik Nizami Cəfərov
آکادمیک نظامی جعفراف
فردوسی الینه قلم آلیب دونیا ادبیاتینین ان محتشم اثرلریندن بیری اولان "شاهنامه"نی یازاندا - بیرینجی مین ایللیین سونو، ایکینجی مین ایللیین ایلک ایللرینده ایرانین قهرمانلیق تاریخی پوپولیارلیغینی گئت-گئده ایتیرمکده اولان شیفاهی، ائلجه ده تصادفدن تصادفه راست گلینن یازیلی منبعلره سیغینمیش افسانهلردن عبارت ایدیسه، الیقیلینجلی تورکلرین دونیانی لرزیه سالماقدا اولان فوتوحاتی اونلارین گئرچک قهرمانلیق تاریخینی یارادیردی. و همین ایللرده تورک حکمدارینین حمایهسینده اولان ایران شاعری اؤز هامیسینی - سلطان محمود غزنوینی
"او گوندن کی یوخدان وار اولموش جاهان،
هله گلممیشدیر بئله حکمران"
- دئیه وصف ائتمکده ایدی.
اودور کی، تورک حکمدارینین گویا ایران شاعرینه (بو جور شاعرلر ااونون ساراییندا ائله ده آز دئییلدی) حاقسیزلیق ائتدیینه دایر گئنیش یاییلمیش سؤز-صحبتلر اوزریندن، البته، "اساسسیزدیر" دئییب کئچمک ده اولاردی. چونکی بو سؤز-صحبتلر نه گؤستریلمیش حکمدار-دؤولت حمایهسینین اهمیتینی آزالدیر، نه ده اؤز ایدئیا-ائستئتیک قایهسینه آخیراجان صادق قالمیش شاعرین نفوذونو آرتیریر. آنجاق بیر حالدا کی، توستو چیخیر، دئمهلی، اود دا وار...
"شاهنامه"نی آذربایجان دیلینه چئویرمیش گؤرکمی ایرانشوناس، پروفسور موباریز علیزاده یازیر:
"فیردووسینین سارایا (صحبت سلطان محمود غزنوینین ساراییندان گئدیر - ن.ج.) دعوت اولونماسی و یا اؤزاونون گلمهسی، "شاهنامه"نی هانسی شرایطده، نه واخت یازیب تاماملاماسی و شاها تقدیم ائتمهسی، سلطان محمودون اثره و ااونون مؤلفینه موناسیبتی حاقیندا یارانیب یاییلمیش، سونرالار یازییا کؤچورولموش افسانهلر او قدر موختلیف و بیری دیگرینه ضد گؤرونور کی، اونلاردان هانسینین تاریخی حقیقته یاخین اولدوغونو سؤیلمک هلهلیک مومکون دئییلدیر".
باونونلا بئله، گورکملی عالیم "هامی طرفیندن تصدیق اولونموش" بئله بیر معلوماتی تامامیله جدی قبول ائدیر کی، "سلطان محمود "شاهنامه" اوچون وعد ائتدیی انعامی اونا وئرمدیکدن سونرا اؤلمز صنعتکار دوغما شهرینه قاییدیب وفات ائتمیشدیر".
سوال اولونور: سلطان محمود قوجا شاعری نه اوچون اینجیتمهلی، وئردیی وعدی یئرینه یئتیرمملی ایدی؟.. بیرینجیسی او اولا بیلردی کی، فیردووسینین سارایداکی نفوذو کیملرینسه ایشینه یارامادیغینا گؤره شاعری حکمدارین گؤزوندن سالاردیلار، بو دا ااونون سارایی ترک ائتمهسینه گتیریب چیخاراردی... ایکینجیسی او اولا بیلردی کی، سلطان محمود اثردن، خصوصیله ایران-توران موناقیشهسی صحنهلریندن ناراضی قالیب شاعره غضبلنر، وعدیندن ایمتینا ائدردی... باشقا سببلر ده (مثلاً، فیردووسی ائپوس ائیفورییاسیندان آییلیب آنلایاردی کی، تورک-تورانلیلارین آشاغیلاندیغی بیر اثر اوچون تورک حکمداریندان انعام گؤزلمک هئچ بیر اخلاقا سیغمیر، اونا گؤره ده مرد-مردانه سارایی ترک ائدیب گئدردی) اولا بیلردی کی، بونلارین هئچ بیری دؤورون بؤیوک حکمدارینی قیناماغا اساس وئرمیر. آنجاق فاکت فاکتلیغیندا قالیر کی، هم "هامی طرفیندن تصدیق اولونموش"، هم ده هئچ بیر اساسی اولمایان سؤز-صحبتلرین یارانماسیندا مقصد تورک حکمدارینی آشاغیلاماق حسابینا فارس شاعرینی یوخاریلاماق اولموشدور. و بو مقصدین اؤز ایفادهسینی چوخ بسیط فورمادا تاپدیغینا گؤره هانسی ایدئولوژی ماراقلارا خیدمت ائتدیینی تصوووره گتیرمک ائله ده چتین دئییل.
"خوسروو و شیرین"ین اولینده نظامی همین مسئلهیه ظریف بیر ایهام وورور:
چکدیین امیه وئرمسک دیر،
سنی فیردووسی تک اینجیتسک اگر،
قیزیلا بوز مهرو ووراراق همن
بیر پیوساتانا اونو وئررسن.
زمانهنین حکمداری شاعره - نظامییه دئمک ایستییر کی، من محمود غزنوی دئییلم کی، سنی انعامسیز قویام، همیشه اولدوغو کیمی، ایشینه هوسله باشلا...
"شاهنامه"ده فیردووسینین تورکلره موناسیبتی عمومیتله "تورک دوشمنلی"یسیندرومو دئییل، ایران-فارس تعصوبکئشلیینین نتیجهسیدیر کی، همین تعصوبکئشلیک قدیم ایران بارهدهکی نوستالگییادان باشلاییب شووینیزمینه قدر داوام ائدیر. و آرتیق قید اولوندوغو کیمی، فیردووسی "شاهنامه"نی قلمه آلارکن یالنیز اؤز یارادیجیلیق قدرتینه اساسلانمامیش، یوز ایللر بویو مؤوجود
اولموش چوخسایلی داستانلاردا تظاهر ائدن مؤحتشم ائپیک پوتئنسیالا دایانمیشدیر. اونا گؤره اثر اؤز مؤلفینه مخصوص اولدوغو قدر ده عموماً اورتا عصرلر فارس-ایران ادبی-اجتماعی تفککورونه منسوب اولماقلا بوتؤو بیر ائتنوسون ایدئیا-ائستئتیک ماراقلارینی ایفاده ائدیر.
ایران شاهلارینین کیومرث - هوشنگ - تهمورث - جمشید - ضحاک - فریدون خطی ایله گلن تاریخی بوتون دراماتیزمی ایله تصویر اولوندوقدان سونرا صحبت دونیانین بؤلوشدورولمهسی اوزرینه گلیب چیخیر:
فریدون بؤلوب عالمی اوچ یئره
بو سیرری عیان ائتدی مؤبیدلره.
بیری روم و خاور، بیری تورک و چین،
اوچونجو ایگید یوردو ایرانزمین.
سالینجا نظر شاه سلم اوغلونا:
- حالالدیر، - دئدی، - روم و خاور اونا.
باخیب تورا تورانی وئردی اونا ...
کی، شاهلیق ائده چینله تورکوستانا.
...چاتیب بؤلگوده ایرجین نؤوبتی:
- ایراندیر، - دئدی شاه، - ااونون قیسمتی.
ائپوسو ائپوس ائدن ایستراتئژی ضدیتلر بورادان باشلاییر، بئله کی، بؤلگو سلمله تورانی تامین ائتمدیینه گؤره اونلار بیرلشیب قوجا آتالارینا ایسماریش گؤندریرلر کی، ایرجی ده اونلار کیمی یانیندان اوزاقلاشدیرسین:
اثرسیز قالارسا بو سؤزلر اگر،
حیا-حرمتین اورتالیقدان گئدر.
بوتون چین، توران ائللری آتلانار،
دؤیوش آختاران پهلوان روملولار
بیزیمله برابر هوجوما کئچر،
هم ایرج، هم ایران اولار دربدر.
گؤروندویو کیمی، بورادا ایرانین هم قرب، هم ده شرق "دوشمهنلر"ی خاطرلانیر. و بو "دوشمنچیلی"ی تمثیل ائدن "نانکور" اوغوللارین ایرجی قتله یئتیرمهسی ایله حادثهلر دراماتیک ایستیقامت آلیر...
فریداونون حمایهسینده بؤیوین نتیجهسی منوچهر باباسی ایرجین اینتیقامینی آلدیقدین سونرا ایران تاج-تاختینا ییهلنیر. ان چوخ دقتی چکن مقام ایسه اودور کی، ایران پهلوانلاری دا منوچهرین حاکمیتینی قورویاجاقلارینا سؤز وئریرلر. و نتیجه اعتباریله ایران حاکمیتینده پهلوانلارین نفوذو او سوییهیه یوکسلیر کی، اونلار دؤولتین مؤوجودلوغو اوچون حتی حکمدارلاردان دا آرتیق مسولیت داشیمالی اولورلار. ایستر ایران ائپوساونون، ایسترسه ده "شاهنامه"نین، اگر بئله دئمک مومکونسه، حکمدارلاردان داها چوخ پهلوانلارا اومید باغلاماسی منوچهرین اؤز واریسی نوذره وئردیی اؤیود-نصیحتین ده اساسیندا دایانیر:
هوجوم ائیلر ایرانا تورک اوردوسو،
اولار تاجی-تختین بؤیوک قورخوسو.
سنه قورخو توران طرفدن گلر، ...
پشنگ اوغلو آخیر سنی اؤلدورر.
سام ایله زالی توت عزیز دونیادا،
چتین گونده اونلار یئتر ایمدادا.
گؤروندویو کیمی، تورک فوتوحاتینین باشلاناجاغی بارهده اؤنجهدن خبردارلیق ائدیلمکله یاناشی، پهلوانلارلا حاکمیت آراسینداکی موناسیبتلرین قورونماسی توصیه اولونور.
منوچهرین اؤلوموندن خبر توتان تورکلر دوشمن اوزرینه یئریمک بارهده دوشونورلر:
ائشیتجک بونو تورک شاهی پشنگ
دئدی: - واختدیر ائتسم ایراندا جنگ.
گتیردی باباسی تورو یادینا،
بیر آه چکدی کی، دوشدو اود جانینا.
جاهان پهلوان، اوغلو افراسیاب ...
خبردار اولونجا او وئردی جاواب،
دئدی: - سلم ایله تورو بیر یاد ائدین،
گرک قالمایا پرده آلتیندا کین.
تورکلر ایلک هوجومدا ایرانلیلاری دارماداغین ائدیرلر کی، بو دؤیوشو "شاهنامه" مؤلفی بئله تصویر ائدیر:
ساناردین قیلینجلار قورورلا ائنیر،
آغیر آتلار آلتیندا سیزلاردی یئر.
سالینجا یئره نیزهلر کؤلگه دوز
شاهین اوردوسونا خطر وئردی اوز.
قاراباخت ایدی چونکی ایرانلیلار،
دؤیوشده ظفر چالدی تورانلیلار.
منوچهرین اؤنجهدن خبردارلیق ائتدیی کیمی، افراسیاب نوذر شاهی اؤلدوروب ایرانی باشسیز قویور:
قوووب آتلاری ترلهیه-ترلهیه
دهیستاندان او گلدی چاتدی ری ه.
کیان تاجینی آلدی قویدو باشا،
ایران تاخدی چاتدی او قلبی داشا.
ایرانلیلار یاسا باتیرلار کی، فیردووسی بو مغلوبیتی تام بیر داستان منطیقی ایله طالعیین حکمو اولاراق ایضاح ائدیر.
"آوئستا"دان (عمومیتله، زردوشتلوکدن) گلن خیرله شرین دایمی موباریزهسی ایدئیاسی فیردووسییه ایدئیا-مئتودولوژی ایمکانلار وئریر کی، واختاشیری اولاراق ایرانلیلارین حرکتلرینی خیرین، تورکلرین تشببوسلرینی ایسه شرین تظاهرو کیمی تقدیم ائتسین. ایران-توران موناقیشهسینه (پرینسیپ اعتباریله تاریخه!) بو جور ایسپئکولیاتیو موناسیبت ایران مدنیتینین اورتا عصرلره سون درجه اؤزونوورغونلوق احوال-روحیهسی ایله گلیب چیخدیغینی نوماییش ائتدیریر.
تورکلرین ایرانا هوجومو بارهده ائشیدن خالق زالا مراجعت ائدنده گوجدن دوشموش پهلوان نه قدر احتیاطلانسا دا، اوغلو رستمی قاباغا وئریر:
نئجه گؤندریم من سنی میدانا
او تورکلرله کی، تشندیرلر قانا؟
روستم تورکلرین هوجوماونون قارشیسینی آلیر. و بو زامان فیردووسی اؤز سئویملی قهرمانینین شجاعتلرینی سونسوز محببتله، حیرتلندیریجی "بدیعی یالانلار"لا تصویر ائدیر.
جسارتلنمیش رستم آتاسی زالدان افراسیاب حاقیندا سوروشوب ااونونلا دؤیوشه گیرجیینی بیلدیرنده تجروبهلی زال اونا دئییر:
- اوغلوم، منه آس قولاق،
اؤزوندن چیخیب جوشما سن بو سایاق.
دؤیوشده او تورک اژداهادیر، اوغول!
هوجوم ائیلهسه بیر بلادیر، اوغول!
قارا خوفتانی وار، قارا بایراغی،
دمیردن دبیلقه، دمیر قولچاغی...
قورون اوندان، اوغلوم، آماندیر، آمان!
او هم بختیاردیر، همی قهرمان.
بو دؤیوش ده، ایران ائپوس یارادیجیلیغینین ایستراتئژی مقصدلرینه اویغون اولاراق رستمین غلبهسی ایله نتیجهلنیر. و افراسیاب ااونون الیندن تصادف نتیجهسینده قورتاریر.
توران شاهی پئشنگ ایران شاهی کیقبادا باریشیق تکلیف ائتمهیه مجبور اولور. و ماراقلی اولدوغو قدر ده طبیعیدیر کی، بو زامان تاریخی قوهوم-قارداشلیق موناسیبتی یادا دوشور:
فریدونا رحمت بؤیوک تانریدان،
ااونون نطفهسی بیزلره وئردی جان.
اگر تخت ایله تاج اوچون ایرجه
یامانلیق ائدیب تور، ایندی نئجه
گرک بیز هامان بارهده سؤز آچاق؟
قوهوملوقدا دوشمنچیلیکدن قاچاق!
داها سالماریق جئیهونو بیز یادا، ...
چایی آدلاماز هئچ بیر ایرانلی دا.
گلن دوستلوق ایله، سلاملا گلر،
اولار خالق شاد، یوکسهلر اؤلکهلر...
"شاهنامه" (و میللی ائپوس عنعنهسی) کیکاووسون دؤورونده ایرانلیلاری مجبور ائدیر کی، مازانداراندا دیولرله دؤیوشسونلر. و گئرچک موناقیشهلرین کیفایت قدر چوخ اولدوغو بیر دؤورده بو جور میستیک قارشیدورمایا گئتمک فارس-ایران ائپوس تفککورونده هانسیسا چاتیشمازلیغین ایفادهسیدیر.
عربلرله تورکلرین رئگیوندا حاکمیت اوغروندا موباریزهسی ایکینجیلرین غلبهسی ایله باشا چاتدیغیندان هم عربلر، هم ده ایرانلیلار تورکلره تابع اولورلار.
خالق یئنه ده زال اوغلو رستمه اوز توتور. و رستمی اؤز آرخاسیندا گؤرن کاووس شاه افراسیابدان اؤز یئرینده اوتورماغی، تورانلا کیفایتلنیب گؤزونو ایراندان چکمیی طلب ائدنده توران حکمداری اونا بئله بیر خبر گؤندریر:
کیم اولماسا سرسری، ...
دیلینه گتیرمز بو صحبتلری.
توتاق سن ایران شاهیسان، چوخ گؤزل،
دئ، مازاندارانا نئیچون آتدین ال.
عناد ائتمه گل، دوغروسون سؤیلهسم،
ایکیباشلی من ایرانا واریثم.
فریداونون اوغلو بابامدیر منیم،
ایران دوغما یوردوم، اوبامدیر منیم.
بو قالسین هله، من قیلینج چالمیشام،
عربلر الیندن اونو آلمیشام.
بو گون حاضیرام قالدیریب بایراغی، ...
سنه اؤیردیم من قولاق بورماغی.
لاکین افراسیابین قوشونو یئنیدن مغلوب اولوب گئری چکیلیر.
"شاهنامه"نین ایرانلی پهلوانلاری کئفلرینین کؤک واختی رستمه تکلیف ائدیرلر کی، توران سرحدینی کئچیب ااونون اراضیسینده اوو ائله سینلر:
ائدک بیز توراندا ائله بیر شیکار
کی، قالسین جاهاندا بو ایش یادیگار.
فیردووسی بو دفعه ده طرفکشلیک ائدرک وطنینه موداخیله ائتمیش ایرانلیلاری جزالاندیرماق ایستهین افراسیابی (و تورانلیلاری)، اصلینده، هئچ بیر اساس اولمادان (یالنیز تورانلی اولدوقلارینا گؤره) مغلوبیته محکوم ائدیر.
"شاهنامه" بویو اینکیشاف ائتدیریلن بیر ایدئیا - پهلوانلارین حاکمیتدهکی نفوذاونون یوکسلدیلمهسی او حده چاتیر کی، رستم کیکاووس شاه حاقیندا "کاووسو من آدام سایمیرام" دئمکدن چکینمیر.
ایران - توران موناقیشهسینین معنوی ماهیتینی آیدینلاشدیرماغا کؤمک ائدن، داها دوغروسو، بو موناقیشهنین اینسانی باخیمدان معناسیزلیغینی، حتی مورتجعلیینی گؤسترن ان تأثیرلی حادثه، هئچ شوبههسیز، رستم زاللا سهرابین احوالاتیدیر...
ایرانلی قوجا رستم زاللا تورانلی گنج سهرابین موکالیمهلری اونا گؤره کیفایت قدر گئنیش تاریخی-فلسفی شرحلرین مؤوضوسو اولماغا لاییقدیر کی، همین موکالیمهلرده ایران-توران موناقیشهسینین (و باونون آرخاسینجا گلن قانلی دؤیوشلرین) زمانه حکمدارلارینین شیلتاقلیقلاریندان باشقا هئچ نه ایله شرطلنمدیینی اوزه چیخاریر.
آتاسینین بیلمهدن حیلهگرلیکله اؤلومجول یارالادیغی سهراب سون نفسینه قدر توران وطنپرورلیینی قورویوب ساخلاییر:
دیله گلدی سهراب دئدی رستمه:
- منیم کی بئله چاتدی عمروم باشا،
اوخو تورکلرین ده توخوندا داشا!
چالیش اونلارا قارشی اول خیرخواه،
قوشون چکمهسین تورانا پادیشاه!
منم ایرانا سؤوق ائدن اونلاری،
روا گؤرمه آخسین ناحاق قانلاری!
آتا، اونلارا یاخشیلیق آرزولا.
چالیش اونلاری سال سلامت یولا!
رستم زال ااوغلاونون بو ایستیینه بیگانه قالماییب کیکاووس شاهدان خواهیش ائدیر کی، سرکردهلرینی ایتیرمیش تورانلیلارا توخونماییب اونلارین ساغ-سالامات اؤز یوردلارینا دؤنمهلرینه ایمکان وئرسین.
"شاهنامه"نین هم بیر ایگید کیمی تعریفلدیی، هم ده بیر دوشمن کیمی آشاغیلادیغی ان بؤیوک تورک-توران قهرمانی، هئچ شوبههسیز، پشنگ اوغلو افراسیابدیر کی، تورک منبعلرینده آلپ ار تونقا آدلانیر. ایران ائپوسو (و فیردووسی) افراسیابی نوذر، زو، کیقباد، کیکاووس و کیخسروو اولماقلا بئش ایران پادشاهینین دؤورونده یاشامیش بیر تورک حکمداری اولاراق تقدیم ائدیر کی، بو، اؤزونمخصوص ائپیک مئتافورادیر و افراسیابا وئریلن فؤوق الخرونولوژی دقت بیر ده یالنیز رستم زالا موناسیبتده اؤزونو گؤستریر.
ایران-توران موناقیشهسینین دراماتیزمی، اصلینده، پهلوان رستم زاللا حکمدار افراسیابین اوزرینه دوشور. بیرینجینین نه قدر رئال تاریخی شخصیت اولوب-اولماماسی بارهده کونکرئت بیر فیکیر سؤیلمک مومکون دئییل، آنجاق افراسیابین - آلپ ار تونقانین میلادان قاباق ۷-جی عصرده یاشامیش ساک حکمداری اولدوغو، بیلاواسیطه وطنی اورتا آسیا ایله یاناشی، قافقازی، آنادولونو، سورییانی، حتی مصری بئله اؤز حاکمیتینه تابع ائتدیی معلومدور. و اوراسیدا معلومدور کی، ایرانلا اوزون سورن محاربهلر آپارمیش، کیخسروو طرفیندن بیر ضیافته دعوت اولوناراق اورادا خاینجهسینه قتله یئتیریلمیشدیر.
تورکلر آراسیندا آلپ ار تونقا احوالاتلارینین گئنیش یاییلدیغینی بیر چوخ تورک منبعلری ده ثبوت ائدیر. مثلاً، محمود کاشغاری اؤز "دیوان"ینا آلپ ار تونقانین اؤلومونه دئییلمیش آغیدان پارچالار دا علاوه ائلمیشدیر.
و گؤرونور، فیردووسی "شاهنامه"نی قلمه آلارکن ایران منبعلری ایله یاناشی، تورک منبعلریندن ده فایدالانمیش، لاکین تئندئنسییالیلیق اونو مجبور ائتمیشدیر کی، رئال تاریخی شخصیتین قارشیسینا افسانوی قهرمانینی چیخارسین.
"شاهنامه"نین تورکلر آراسیندا بؤیوک ماراق دوغورماسی (ائلجه ده همین ماراغین عصرلر بویو نینکی آزالماماسی، حتی آرتماسی) بیر سیرا سببلرله باغلیدیر کی، بونلاردان بیرینجیسی فیردووسینین سون درجه بؤیوک صنعتکارلیغی، خالقین ائپوس یارادیجیلیغی ایمکانلاری سوییهسینده بیر اوستالیقلا اورتایا چیخاردیغی فوندامئنتال اوبرازلاردیر.
همین اوبرازلار احیا ائدیلمسیدی، یقین کی، نظامی "خمسه"سی بو بدیعی بوتؤولوکده (و محتشملیکده) اولمازدی. ایستر "خسروو و شیرین"، ایستر "یئددی گؤزل"، ایسترسه ده "ایسکندرنامه" قدرتلی بیر تورک شاعرینین آنتیتورک احوال- روحیهلی بیر اثردن نئجه اوغورلا فایدالانا بیلمهسینه پارلاق نومونهدیر.
نظامی "خسروو و شیرین"ین اولینده یازیر:
معلوم حکایهدیر "خسروو و شیرین"،
داستان یوخدور اصلا بو قدر شیرین.
او اؤلکهنین قدیم تاریخلریندن
بو داستانی تامام اؤیرنمیشم من.
او یئرده یاشایان قوجا آداملار
تشویق ائتدی، ایشه من وئردیم قرار.
عقل بو داستانی بینسین گرک،
سؤزلری شیریندیر، مضمونو گرچک.
گؤروندویو کیمی، اول نه "شاهنامه"نین، نه ده فیردووسینین آدی چکیلیر، صحبت بردهدن، ااونون قدیم تاریخلریندن، قوجالارین مؤوضویا گؤستردیکلری ماراقدان گئدیر. سونرا شاعر داستاندا آدیچکیلهن شخصیتلر بارهدهکی تسووورلرین جانلیلیغیندان، یئر آدلارینین ایندییه قدر قالماسیندان دانیشیر. یالنیز اوندان سونرا "شاهنامه" مؤلفینی نظرده توتاراق دئییر:
سؤیلرکهن او حکیم بو خوش داستانی
چیخاریب ایچیندن عشقی، فغانی.
آلتمیش یاشیندایدی یازاندا بونو،
ساخلایا بیلمیردی یایدا اوخونو!..
آلتمیشدا سئوگینین، عشقین هیجانی
تیترهده بیلمزدی یورغون قوجانی.
بیلیجی دئیهنی ائتمدیم تکرار،
ملعومو دئمکدن کیمه فایدا وار؟!
ااونون یازدیقلاری - جنگاور عشقی،
منیم یازدیقلاریم - بیر دیلبر عشقی.
"یئددی گؤزل"ده ده، "ایسکندرنامه" ده ده نظامی "شاهنامه"دن محض یارادیجی شکیلده ایستیفاده ائتمیش، ان باشلیجاسی ایسه تورک توران دوشمنچیلیینی فارس-ایران دوشمنچیلیگی ایله اوزلمکدن تامامیله امتیناع ائلمیشدیر. چونکی نظامی یارادیجیلیغیندا تورک روحو نه قدر گوجلو اولسا دا، داهی شاعر همین روحون مقددسلیینی شووینیزمله هر هانسی شکیلده زدهلمک ایستممیشدیر.
"شاهنامه"نین تورک ادبی-معنوی موحیطینه تأثیری یالنیز فارسدیللی یازیلی ادبیاتلا محدودلاشمیر. مثلاً، "کور اوغلو" داستانلارینین نومونهسینده سون اورتا عصرلر تورک قهرمانلیق داستانلارینداکی "شاهنامه" موتیولرینی اعتراف ائتمک مومکون دئییل کی، بو، آذربایجان "کور اوغلو"سوندا اؤزونو "بیر دلی نره چکمک"ده، "عرب آتلاری"ندا، سلاح نؤولرینده، قهرمانلارین اؤزلرینی اؤیمهسینده، تکبتک دؤیوشلرده، آتا سون درجه بؤیوک سئوگیده، اووا چیخماقدا، مجلیس قوروب شراب ایچمکده و س. گؤستریر. و بونلار نه قدر کیچیک تاثیرلر اولسا دا، بیر کلی حالیندا ائپیک متنین طبیعتینی معین ائتمک گوجوندهدیر.
"شاهنامه"نین آشاغیداکی میصراعلاری "کور اوغلو"داکی موافیق صحنهنی خاطرلادیر:
قولوندان آچیب قولباغی پهلوان،
او قولباغی کی، وصف ائدردی جاهان
دئدی دیلبره: - آل بونو یادیگار!
اگر قیز وئررسه سنه روزیگار،
اونو زولفونه تیک الینله اؤزون
کی، خوشبختلیین رمزی اولسون قیزین.
اوغول قیسمت اولسا بیزه تانریدان،
قولونا بونو باغلا مندن نیشان.
او، گؤرکمده سامی-نریمان اولار،
ایگیدلیکده مشهوری-دؤوران اولار.
اصلینده، کورااوغلاونون کورد اوغلو ایله گولش صحنهسی ده رستم زاللا سهرابین دؤیوش صحنهسینین بدیعی خلفیدیر. لاکین بیرینجیسی خوشبخت سونلوقلا، ایکینجیسی ایسه فاجعه ایله بیتیر.
ماراقلیدیر کی، فیردووسی ایله باغلی یالنیز ایران دئییل، تورک تعصوبکشلیگی مؤوقعییندن ده دئدی-قودو یایماق تشببوسلری اولموشدور. مثلاً، بئله بیر احوالات اویدورولموشدور کی، گویا خوراسانا گلن امیر تیمور توسدا فیردووسینین مزاری باشیندا دایاناراق اوجا سسله "ای قوجا، آیاغا قالخ، کلمه باشی تحقیر ائتدیین تورکلرین احتیشامینی گؤر!" دئمیشدیر... منبعلر امیر تیمورون خوراساندا ایکی دفعه اولدوغونو، هر ایکیسینده توسا گئدیب شاعرین مزارینی زیارت ائتدیینی خبر وئریر. ایلک دفعه گلنده کیچیک بیر تپه جیی گؤستریب دئییرلر کی، مزار بوندان عبارتدیر. و امیر چوخ متاثیر اولوب گؤستریش وئریر کی، مزاری آبادلاشدیرسینلار، باشداشی قویوب اوزرینه صاحبینین کیم اولدوغونو یازسینلار... ایکینجی زیارتده یازینین عربجه اولدوغونو گؤروب گؤستریش وئریر کی، عینی معلوماتی فارسجا دا علاوه ائتسینلر.
تورکجه ایله یاناشی، عربجه و فارسجانی دا یاخشی بیلن امیر تیمور همین گؤستریشی ایله اثرلرینی آنا دیلینده - فارسجا قلمه آلمیش بؤیوک شاعره احتیرامینی ایفاده ائلمیشدیر.
تورک خالقلاری آراسیندا "شاهنامه" قهرمانلارینین آدلارینین پوپولیارلیغینا گلدیکده ایسه بو، تورکلرین ایران-فارس ائپوسونا موناسیبتینین هر جور ائتنوکولتورولوژی "سئنزورا"دان کنار اولان ایفادهسیدیر کی، یالنیز فیردووسی صنعتینین قدرتینی دئییل، هم ده تورکلرین دونیا مدنیتی شئدئورلرینی قیمتلندیرمک قابیلیتیندهکی صمیمیتین میقیاسینی گؤستریر.
azj_Latn pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab