80 ایل حئکایهمیز
بیر نئچه آی بوندان اؤنجه ( ایلی ده آشیبدیر..) حئکایه ادبیاتیمیزین تاریخی حاققیندا بیر قیسا مقاله نشر ائتدیم. بو مقالهنی سونرالار کامیلشدیریدیم و آنتولوژی کیتابینا داخیل ائتدیم؛ آنجاق بورادا هامان مقالهنی بیر داها درج ائدیریک.
آشاغیدا گلن یازی «گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتی آنتولوژیسی»نین «80 ایل حئکایهمیز» آدلی یازیسینین بیر بؤلومودور.
حئکایه ادبیاتیمیزین تاریخینه دایر نئچه کلمه
گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتی تاریخینی قیسا شکیلده 5 مختلف دؤوره بؤلمک مومکون دور
- 1300 جی ایلدن 1324 جو ایلهجن
-میللی حکومت دؤورو
-میللی حوکومت دئوریلدیکدن سونرا 1357 اینقلابیناجان
-1357 دن 1380 – جی ایلهجان
-1380 دان سونرا
گونئی آذربایجانین حئکایه ادبیاتی مستقل بیر ادبیات اولاراق 1300 – جی ایلدن بری باشلانمیشدیر.. بونا باخمایاراق بعضی ادبیاتچیلار آذربایجان یازیچیلاری طرفیندن فارس و یا باشقا بیر دیلده یازدیغی اثرلری ده آذربایجان ادبیاتی سانمیش و حئکایه ادبیاتی تاریخیمیزی داها گئرییه آپارمیشلار. توغرول آتابای"جا ایلک حئکایه نمونهمیز سید جمال الدین اسد آبادی طرفیندن یازیلمیشدیر.[1] علی کافکازییالی «ایران تورکلری»[2] اثرینده حئکایه و سئچیلمیش رومان پارچالاریندان اؤرنک وئرهنده حئکایه ادبیاتیمیزین ایلک نمونهلرینی «میرزا عبدالرحیم ابوطالبزاده» (1834- 1911) و زین العابدین مراغهاینین (1837 – 1910) «ابراهیم بهیین سیاحتنامهسی» اثرلری بیلمیشلر.. لاکین آنا دیلیمیزده یازیلان ایلک حئکایه نمونهلریمیز 1300 – جی ایلدن سونرایا عائیددیرلر. و ایلک اثر ایسه ظاهیرده ماکولو عباس پناهییه عائید دیر. او 1304 – جو ایلده «پریشان» آدلی حئکایهسینی یئنی فیکیر روزنامهسینده نشر ائتمیشدیر.[3]
حئکایه تاریخیمیزین ایلک دؤورو یازیچیلاریندان بیری ده علیقلی کاتبی اولموشدور. او 1320 – جی ایلده «وولقان» آدلی حئکایهسینی نشره وئرمیشدیر.
گونئی آذربایجان 1300 دن 1324 – جو ایلهجن اؤزهل بیر سیاسی و اجتماعی دوروم یاشاییردی. ایکینجی دونیا محاربهسی و محاربه بیتدیکدن سونرا یارانان آتموسفئر آذربایجانین سیاسی و ایجتماعی وضعیتینده درین تاثیر و ایز بوراخمیشدی. بو آرادا جامعهیه حاکم اولان دوشونجه و سیاسی ایدئولوژی 1324 – جو ایلده قورولان میللی حکومت دؤورونده یازیچیلاریمیزین اثرلرینده آیدین گؤرونمکدهدیر. آزادلیغا هوس، آنا دیل، جاماعاتین یاشام طرزی و میللی حکومته دستک وئرمک او دؤنمده یازیلان حئکایهلرین اورتاق موتیولری ایدی. میللی حکومت دؤورو گونئی آذربایجان مستقل بیر دؤولت اولاراق ادبیاتی دا مستقل بیر پروسئیه داخیل اولموشدور. آنا دیلیمیز آذربایجان تورکجهسی میللی حکومت طرفیندن رسمی دیل اعلان ائدیلمیش و دستکلهنیردی. شاعیرلر و یازیچیلار ایسه همین یارانان فضادا اؤز خلاقیتلرینی مئیدانا قویموشدولار. همین دؤورده آذربایجان مطبوعاتیندا ادبی – بدیعی مجموعهلر یارانمیش و حئکایه ادبیاتیمیزدا دیرچلمهیه باشلامیشدیر. گوندهلیکلرده و مطبوعاتین صحیفهلرینده دؤنه – دؤنه حئکایهلره و دیرچلمکده اولان نثر نمونهلریمیزه راستلاشیریق. محمدلوی عباسی، فتحی خوشگنابی، علیقلی کاتبی، قهرمان قهرمانزاده و س. بو دؤورون تانینمیش یازیچیلاری اولموشدولار.
میللی حکومت دؤورو آذربایجانین ادبی دیلی داها بیشگینلشمیش و گوندهلیکلرده گئدهن حئکایهلرین چوخو خالق کوتله دیلینی قورویاراق ادبی فورماسینی ساخلاماقدا ایدی. یازدیغیمیز کیمی یازیلان یازیلارین چوخو یئنی یارانمیش میللی حکومته دستک وئرمکده و اورتایا چیخان آزادلیغین دواملی و داها میللته فایدالی اولماغینی وورغولایان یازیلار ایدی. بیر ایل سورهن میللی حکومت زامانی آذربایجانین بیر چوخ آدلیم شاعیر و یازیچیسی آنا دیللرینه اؤز ایچ گوج و استعدادلارینی سینادیلار. مطبوعات صحیفهلرینده حئکایهمیز گئت – گئده زامانین اوستون فورمالاری اولان رومانتیزم و رئالیزمی تجربه ائتدی. نئچه حئکایه توپلوسو دا بیر ایل بویوندا نشر اولدو. درسلیک کیمی حاضیرلانان آنا دیلی کیتابلاریندا دا دونیانین آدلیم یازیچیلارینین اثرلریندن ترجمهلر وئریلدییی حالدا شیمالی آذربایجان یازیچیلارینین اثرلریندن ده نمونهلر درج اولوندو. بونلا یاناشی گونئی آذربایجانین دا چاغداش یازیچیلاریندان دا اثرلر باسیلمیشدی...
تاسوفله بیر ایل سورهن میللی حکومتدن سونرا یارانان آتموسفئرده گونئی ادبیاتی و گونئی حئکایهسی آغیر سیخینتییا معروض قالدی. بوتون اله کئچن تورکجه کیتاب و نشریهلری قالاق – قالاق اودا وئردیلر. بو ایش او قدهر جیددی و آغیر انجام تاپدی کی، بو گون او دؤورون مطبوعاتی و نشریهلرینه ال تاپماق چوخ چتین و بعضا ایمکانسیز نظره گلیری. تورکجه یازیب اوخوماق یاساق اولدو. شاعیرلر و یازیچیلار شیکنجهیه معروض قالدیلار. بیر چوخ یازیچی سورگون وبعضیلری ده وطندن کؤچمهیه مجبور اولدولار (قهرمان قهرمانزاده، عباس پناهی و س.) آذربایجانا حاکیم اولان و «فتح آذربایجان» دئیهن پهلوی حکومتی گونئی آذربایجانی فرهنگی و سیاسی باخیمندان آغیر محرومیتده ساخلاماغا باشلادی. 1325 دن 1357 اینقلابیناجان بیر ال بارماقلاری ساییسیندا آنا دیلیمیزده حئکایه کیتابی نشر اولونمادی. گونئی یازیچیلاری فارسجا یازماغا مجبور قالدیلار. بونونلا بئله بو آغیر سیخینتیلار آلتیندا باش أیمهین و اؤز آنا دیلینده یازیب حتی گیزلینجه نشره وئرهن یازیچیلاری دا تاپماق اولار. (گنجعلی صباحی، علی تبریزی و .. )
32 ایل ایش باشیندا قالان پهلوی حاکمیتی دؤورونده گونئی آذربایجان ادبیاتی و اونلا یاناشی حئکایه ادبیاتیمیز دوروخلاماغا و گئریلمه دؤورونو کئچیردی. یارانان تضییقلر او قدهر نثر ادبیاتیمزدا آغیر ائتگی گؤستردی کی، ادبیاتیمیز شعر و فولکلوردا محدودلاشدی. بونون ایزینی هله عموم کوتله آراسیندا آذربایجان تورکجهسینی یازماق اولارمی؟ دئیه سورانلاردان آنلاماق اولار.. لاکین 1357 اینقلابی بوسبوتون هرنهیی دهییشدی. اؤلکهیه نسبی آزادلیق گلدی. ظاهیرده کی گیزلین قاداغانلار قالدیریلدی. لاکین پهلوی حاکمیتی دؤورونده کی شوونیسم اساسلی دوشونجه هله بعضیلرینین بئیینلرینده سورمکدهدیر.
1357 – جی اینقلاب گئرچکدن ده بیر اینقلاب ایدی. میللتین بیر چوخ ایجتماعی و سیاسی حیاتینی دهییشدی. گونئی آذربایجان ادبیاتی دا پارلاق بیر مرحلهیه آیاق قویدو.. اینقلابدان یارانان آتموسفئرده آذربایجان دیلینده بیر چوخ درگی و گوندهلیک نشره باشلادی. یئنه شاعیرلر و یازیچیلاریمیز اؤز آنا دیللرینده یازماغا باشلادیلار لاکین یئنی نسل و گنج نسل اؤز آنا دیلی ایله بیگانه ایدی. بونا باخمایاراق ادبیاتیمیز یئنی بیر مرحلهیه آیاق باسیردی. نشر اولان تورکجه کیتابلارین دا سایی گئت – گئده چوخالیردی. دونوق قالمیش ادبیاتیمیز یاواش – یاواش اولسا دا ایرهلی گئدیردی. نشر اولان مطبوعاتدا حئکایه نمونهلری ده گؤز چارپیری...
حئکایهلرین نثری مدرن و یازیلارین موتیولری گؤز قاماشدیریجی اولماسا دا حئکایه ادبیاتیمیزین تاریخی گلیشمهسینده او دؤورون بؤیوک رولو اولموشدور. گونئی یازارلاریندان علاوه دونیا یازارلاریندان و شیمالی آذربایجان یازیچیلارینین اثرلریندن پارچالار دا نشر اولان مطبوعاتدا گؤرونمکده دیر. او دؤورده مطبوعات صحیفهلرینده حئکایهلری نشر اولان یازیچیلاردان گنجعلی صباحی، حبیب ساهیر، مرتضی مجدفر، محمد قاضی، الف نورانلی، علیرضا ذیحق و س. آد آپارماق اولار. قلمه آلینان حئکایهلرین آنا خاراکتئرلری عمومیتده کوتله ایچیندن سئچیلمیشلر. گون پروبلئملری، کند احوالاتی و ارباب – رعیت آراسیندا اولان توققوشمالار حئکایهلرین آنا چیزگیلری ایدیلر. بو آرادا آذربایجانین میللی مسئلهلرینه توخونان یازیلاری دا سئچمک مومکوندور. هابئله ایدئولوژی باخیمیندان دا یازیلان یازیلار دا آز دئییلدی.
1357 اینقلاب اثرینده یارانان آچیق آتموسفئر بعضی سیاسی و اجتماعی حادیثهلرله باغلی اولاراق گئت – گئده محدودلاشدی. تورکجه درگی و قزئتهلر آزالماغا باشلادیلار. 1363 دن بویانا دئمک اکثر نشریهلر قاپاندی و تورکجه نشریات دا چوخ محدود شکیلده نشر اولونوردو. دوامینی ایتیرمهین نشریهلردن سادهجه وارلیق نشریهسی قالدی. وارلیق"ین صحیفهلرینده ده حئکایه اولدوقجا چوخ آز نشر اولور. نشر اولان یازیلارین چوخو مقاله شکلینده دیل و تاریخ حاققیندا اولور. بو آرادا تورکجه حئکایه کیتابی قیتلیق حالینا گلدی. حئکایه ادبیاتیمیز بیر نئچه ایل سوکوت دا یاشادی. نهایت 1369 – جو ایلده کیهان نشریاتی طرفیندن اورتایا چیخان یول نشریهسینده یئنه حئکایه ادبیاتیمیز اؤزونو گؤستردی. یول درگیسی آیلیق بیر درگی اولاراق عموم کوتلهنین ماراغینی قازانا بیلمیشدی. اونون مختلف سایلارینا حئکایه نمونهلریمیزی تاپماق اولار. اورادا قلم چالان یازیچیلاریمیزدان ع. اورمولو، اسماعیل هادی و بهروز ایمانی، ایواز طاها وس. آد آپارا بیلهریک. یول درگیسی حساس بیر دؤنمده اورتایا چیخدی و 4 ایل نشری بویوندا دئمک نثریمیز حاققیندا گؤزهگلیم رولو اولدو. ناصر منظوری همین ایلده سون ناغیل، سون افسانه آدلی رومانینی نشره وئردی. همین دؤنمده تبریزده ده فروغ آزادی و سونرالار مهد آزادی نین تورکجه صحیفهلرینده ده حئکایه نمونهلری نشر اولوندو. تبریز ده نشر اولان فجر آذربایجان و همین ایللرده زنجان دا نشر اولان امید زنجان نشریهسینده ده حئکایه نمونهلرینی تاپماق اولار. 1370 دن 1376 – جی ایللر آراسیندا بیر سیرا نثر کیتابلاری اورتایا چیخدی و نثر ساحهسینده ادبیاتیمیزین آیدین گلهجک گونلرینین مژدهسین وئردی. بو کیتابلاردان «قوی اولسون اون» (حئکایه توپلوسو) م. میشوولو، «قارا چوخا» ناصر منظوری و س. آد آپارا بیلهریک.
1376 دا اؤلکهده گئدهن سئچگیلردن سونرا تورکجه نشریهلر داها گوجلو نشره باشلادیلار. ظاهیرده یئنه بیر آز آچیق آتموسفئر یارانمیشدی. تبریزده مهد آزادی، فروغ آزادی، صاحب، ارک و س. دواملی اولاراق نشر اولوندو. هردن ده هفتهده ادبیات اوچون اؤزهل سای بوراخیلیردی. مهد آزادینین بیر چوخ سایلاریندا گونئی یازارلاریندان علاوه شیمالی آذربایجان یازیچیلاریندان کؤچورمهلر ده درج اولوردو. بو آرادا خانیم سوسن نواده رضی بیر چوخ حئکایه و رومانی کؤچوروب مطبوعاتدا نشره وئردی. گونئی یازارلاریندان حئکایه درج اولان یازیچیلاردان کیان صفری و توغرول آتابای و س آد آپارماق اولار. بو قلم صاحیبی 1376 – جی ایلده سادهجه بیر ایل بویوندا 50 یاخین حئکایهیه مهد آزادی و باشقا قزئتهلرده ایمضا آتدیم.. حئکایه ادبیاتیمیز یئنی بیر مرحلهیه آیاق باسمیشدی. گنج یازارلاریمیز اؤز گوجلرینی سیناماغا باشلامیشدیلار. مدرن و پست مدرن قهلیبلرینه ده گؤز آلتی باخان یازیچیلاری دا گؤسترمک اولار. بعضی یازارلاریمیز «کیبریتی حئکایه»لردن اولوشان قیسا حئکایهلرین یازماسینا دا رغبت گؤستردیلر. بو قلم صاحیبینین یازیچیلیغین ایلکین تجربهلری اولان «قارلی ارک» حئکایه توپلوسو همین ایللرده (1377)ده نشر اولدو. 1378 ده «پیام اورمیه» هفتهلییی گوجلو بیر ادبی و خبری نشریه اولاراق اورتایا چیخدی. بو نشریهنین صحیفهلرینده بیر چوخ حئکایه و حئکایه ادبیاتینا باغلی یازی و مقالهلر نشر اولدو. آراسیرا باشقا نشریهلرده ده حئکایه ادبیاتینا باغلی یازیلار درج اولوردو. حئکایه ادبیاتیمیز و نثریمیز دئمک گوج و قدرتله ایرهلی گئدیردی. گنج نسلیمیز ده ادبیاتیمیزلا داها آرتیق ماراقلی ایدی. آیدین ایدی کی حئکایهمیز قدرتلی و دونیا مقیاسلی یازیچیلار یئتیشدیرهجکدیر..
1376 – جی ایلدن 1380 – جی ایلهجن دیقته لایق اولان حئکایه و حئکایه مجموعهلری چاپدان چیخدی. نثریمیز دئمک اؤز یولونو تاپمیش و گوجله ایرهلی گئتمکده ایدی. چاپ اولان حئکایه توپلولاریندان شامان (رومان) – م آغداشلی، آلتون خیال قوشو – باقر رشادتی، یورد – عزیز محسنی، کند گلینی – علی داشقین، مانقورت – توغرول آتابای، کوچهلره سو سپمیشم.. – مرتضی مجدفر، سنه ساری (شعر و حئکایه توپلوسوندان اورتایا چیخان کیتاب) – توپلایان م. کریمی، یئددی نار (نئچه یازیچینین اثرلریندن توپلانان مجموعه) – نادر ائلخان و س. سادهجه ایشیق اوزو گؤرهن نمونهلردیلر.
1380 – جی ایلدن بری ادبیاتیمیز و اونولا یاناشی حئکایهمیز باشقا بیر مرحلهیه آیاق باسیر. بو مرحلهنی مستقل بیر مقاله و داها گئنیش باخساق بیر کیتاب کیمی آچیقلاماق لازیم دیر. آنجاق سادهجه بو یازیدا نئچه باشلیقلارا توخونوروز.
1380 دان بری آذربایجان اؤیرهنجیلری طرفیندن بوراخیلان اؤیرهنجیسل درگیلر آذربایجان ادبیات و مطبوعاتی تاریخینده پارلاق بیر صحیفهیه ایمضاء آتیر. هابئله سیاسی و ایجتماعی باخیمیندان دا بوراخیلان درگیلرین اؤزهل رولو اولموشدور. آذربایجانین اکثر شهرلرینده و تهراندا اؤیرهنجیسل درگی و قزئتهلر بوراخیلیر. بو درگیلرین چوخو آیلیق اولاراق اؤزلرینه اؤزهل چتینلیکلرله اوغراشاراق نشرلرینه داوام وئریردیلر. بوراخیلانلارین چوخو ادبی – فرهنگی و ایجتماعی ساحهده نشر اولوردولار. بونلارین آراسیندا محض ادبیاتا دایانانلاردا وار ایدی. (یاشماق و سحر درگیلری) هابئله بعضی درگیلر اؤزه ل سایی دا ادبیات اوچون بوراخدیلار (اؤرنک اولاراق «یاشیل یول» درگیسی سون نمرهسینی «یاساق یئمیش» آدلی ادبیات اوچون حصر ائدیب گئنیش سایدا نشر ائتدی.)
ادبیات باخیمیندان اؤیرهنجیسل درگیلرین رولو حئکایه ادبیاتیمیزدا دانیلماز اولموشدور. بوراخانلار علم و اونیوئرسیته محیطینده اولدوقلاری اوچون دونیا ادبی آخیملارلا تانیش اولموش یازدیقلاری نثر و حئکایهلرینده ایزلری گؤرولمکده دیر. باشقا بیر آچیدان بو اؤیرهنجیسل درگیلر یئنی یازیچیلار اوچون اؤز گوجلرینی سیناماق و ایستعدادلارینی چیچکلندیرمک اوچون بؤیوک بیر فرصت و آلان ایدی. بو درگیلرین صحیفهلرینده بوگونکو حئکایه یازارلاریمیزین ایلک حئکایه نمونهلرینی بعضا گؤرمک مومکوندور. کمیت باخیمیندان دا بو درگیلرده باسیلان حئکایهلرین سایی دا آز دئییل. یازیلان حئکایهلر توخو، دیل و داشیدیغی سؤز باخیمدان دا تام فرقلیدیرلر. داها کلاسیک قهلیبلره سیغمایان یازیچیلار یئنی سؤیلنتی شیوهلری تجربه ائتمه باشلامیشلار. سئچیلمیش موضوعلار دا؛ اسکی ارباب – رعیت ، کند احوالاتی، کاسیب – یوخسول حئکایهسی یوخ، بلکه بوگونون ماجرالاری، مدرن حیات و اونون داشیدیغی پروبلئم لر و هر سایاقکی کیمی دیقت مرکزینده اولان آذربایجانین دیل و میللی مسئلهلری اولموشدور...
1380 – جی ایلدن بری دونیادا اینترنت بوگونکو یاشامین بیر پارچاسی اولموشدور. اینترنته باغلی اولانلار و بو یولو ایله بیر – بیرلریله ایلگی ساخلایانلارین سایی گئت – گئده آرتمیشدیر. ایندی اینترنت اوزهرینده هر بیر قونودا یازی و مقاله تاپماق مومکوندور. ادبیات اوچون اؤزهل سیتهلر آچیلمیش و سورهکلی اوخوجولارلا ایلگیدهدیرلر. آذربایجان ادبیاتی دا بو قونودان گئری قالمامیش و آذربایجان ادبیاتی وورغونلاری طرفیندن بیر چوخ ادبیات پورتاللاری یولا سالینمیشدیر. اینترنتده کاغاذ و کیتاب دا اولان چتینلیک لر (چاپ خرجی، نشر مجوزی و س) تام اورتادان قالدیریلمیشدیر. یازیچی دوشوندوکلرینی و یازدیقلارینی بیر نئچه دقیقهده سیتهده آپلود ائدهرک اوخوجوسونا چاتدیریر. بوگون گونئی آذربایجان ادبیاتی اینترنت اوزهرینده گوجلو بیر شکیلده دونیا اوخوجوسونا چاتدیریلماقدادیر. ایندی هر بیر یازیچی و شاعیرین اؤزونه عائید بیر سیته و وئبلاگی واردیر. اورادا اوخوجولاریلا یازیشیر هر آن دوشوندویونو اونلارلا پایلاشا بیلیر...
ایندی گونئی آذربایجان حئکایهسی اینترنت اوزهرینده داها اکتیودیر. عمومیتده هر بیر یازیچی اؤزونه بیر وئبلاگ و یا سیته آچمیش یازیلارینی نشر ائتمکدهدیر. بو آرادا گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتی اوچون اؤزهل سیتهلر ده بو نئچه ایل بویندا قورولموشدور. «آرغیش» سیتهسی گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتینین ایلک اؤزهل سیتهسی ایدی. او سیته قاپاندیقدان سونرا «یاغیش» و بو سون ایلده «حئکایه» سیتهسی یارانیب چالیشماقدادیر.....
....
سون سؤز بو کی، بو گون حئکایه ادبیاتیمیز دوشوندویومدن داها هیزلی و داها گوجلو ایرهلی گئدیر. بو گون گنج یازیچیلاریمیز قدرت و دوشونجه ایله قلم چالیرلار و گونئی آذربایجان حئکایهسینی دونیا سویهسینده داها یوکسک، داها مترقی و داها قابقجیل بیر مرحلهیه چاتدیرا بیلهجکلریینه اینانیرام. بو گون محمد صبحدل، اکبر رضاپور، حامد احمدی، محمود مهدوی، رقیه صفری، داوود دوستار، رضا کاظمی، ووقار نعمت، آراز احد اوغلو، توغرول آتابای، ملیحه عزیزپور، صالح عطایی و س. گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتینین گنج و چالیشقان یازیچیلارینداندیرلار. بوگون حئکایهمیز اونلارا اومید بسلهییر، و اونلار گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتینی دونیا حئکایهسیله چیگین – چیگینه گتیرهجکلرینه اینانیرام.. «..
[1] - و سنین حئکایهلریم» کیتابی – اؤن سؤز
[2] - ایران تورکلری – ص 739
[3] - صمد شفیع زاده - عباس پناهی ماکویی و ستارخان رومانی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab