آنادیل دن درلمهلر 5
دانیشیق دیلیندن
آلدیغیمیز سؤزجوکلرین آراشدیرماسینا داوام ائدیریک:
1.خالازئیین(xalazeyin): تورکجه میزده
"سانکی گؤرولهجک ایشی یوخموش کیمی، راحات-راحات اوتورماق و یا اولماق"
دئمک دیر(فارسجاسی:بیخیال)؛ نه خالازئیین اوتوروبسان؟
عربجه "خالی
الذهن"دن گلدییی آچیق دیر. یازیلی فارسجادا چوخ یایقین اولماسادا "بیلگیسیز،
معلوماتسیز" آنلامی واریمیش. بوگونکو فارسجا فلسفه دیلینده "خالی الذهن"،
"طرفسیز، اؤنیارغیسیز(=بدون پیشداوری)، اؤنبیلگیسیز" یعنی
اوبژکتیولیک(objectivity) آنلامینا یاخین دیر. چاغداش بیلیم آنلاییشیندا، اولغوچولوق
(پوزیتیویسم/Olguçuluq) اولاراق بیلینن دوشونجه گلهنهیینده، گرچکلری و
اولغولاری(فاکتلاری) طرفسیز، ذهنیتسیز و دوشونجه قاتماتدان آراشدیرماق گرهکیر.
بو فیکرین مومکون اولمایاجاغینی کارل پوپر کیمی بیلیم فلسفهچیلری و یوروم
بیلیمی(هرمنوتیک) فلسفهچیلری(هایدگئر و گادامئر کیمی) گؤسترمیشلر.
2. ییغیم(yığım): یازی دیلینده آز گؤرولن سؤزجوک لردن دیر. بیر-ایکی یئرده یانلیش
اولاراق، ییغین(yığın) آنلامیندا ایشلهندییینی گؤردوم. ییغین، تورکجه ده "کومه،
تپه، قالاق" دئمکدیر(فارسجاسی: توده، تلّ، انبوه). ییغیم ایسه "بوتون،
هامیسی، مجموع" دئمک اولور. اصلینده تورک دیلینده ـم اکی-رحتملیک پروفسور
نطقینین یازدیغی کیمی-بیر یوللوق، بیرجهلیک، بیر دفعهلیک آنلامی قاتار
تؤرهمهلرینه؛ باخیش(=نگاه) چوخ اولار، باخیم (دیدگاه) بیر اولار؛ اؤلوم بیر یول
اولور اؤلوش اولسا، اؤلمک حالتینی بیلدیریر؛ اؤلوم-قالیم بوردان دیر و.. بو
اؤزللیکدن دیر اکین بیر چوخ "واحد" آدی یاراتماسی: بیر آتیملیق باریت،
بیر قورتوم سو، بیر قویوملوق اَت، بیر چئینَم ساققیز، بیر بوغوم
قایناتماق(بیلدیییمه *بوغماق فعلی یوخ تورکجه ده)، بیر باغلام اوت... او زامان
ییغیم "مجموع"(تورکیه تورکجهسینده: توپلام، توپ یکون) اولور، ییغین
"مجموعه/توده".
3.سؤوگو(sövgü):"سؤیوش،
یامان-یوووز". آذربایجاندا هانسی بؤلگهلرده یاشادیغینی بیلمیرم. بیر
هیدجلی[1]
یولداشدان ائشیتدیم. چوخ گؤزل(= ایچرییی دهییل
سؤزجویو!) کلمهدیر و یازی دیلینه آلینمالیدیر. تورکیه تورکجهسینده، آز دا اولسا
یازی دیلینده گؤرونور. هرحالدا عربجه کوفور(küfür)دن، آنلامجا و کؤکنجه داها یاخشیدیر. قورولوش باخیمیندان، سئوگی،
اؤوگو(övgü)، بؤلگو(=قسمتbölgü).. کلمهلریله اکدش ساییلیر. سؤومک فعلینین اسکی بیچیمی سؤگمک
دیر. بوردا بیر گ>ی>و حادثهسی یاشانمیش. بو باخیمدان تبریز لهجهسیندهکی
سؤیمک(söymek) ایکی آنلام داشیر؛ سئومک و
سؤیمک. داها ایلگی چکن یانی سئومک کلمهسی نین سؤیمک اولماسی. بوردا ایلک اولاراق
فتحه(اَ) سسی(ä)، واو(v) سسی یانیندا ö اولموش و اوسته کی سس حادثه نین ترسی بوردا یاشانمیشدیر.
هر حالدا سؤیوش/سؤوش کلمهلری کیمی فرقلی بیچیملری اولان سؤزجوکلر لهجهلریمیزده
وار. منجه بونلارین ایکی بیچیمی ده یازی دیلینده یان- یانا قالا بیلر؛ مثلا گئچمک/
کئچمک فعللری و یا گئچی/کئچی آدی کیمی. فارسجادا پارسی/فارسی، پیل/فیل، پیروزی/
فیروزی، نوشته/ نبشته کیمی بوردا دا ایکیلی اولاراق یاشایان کلمهلر، زامان
ایچینده فرقلی آنلاملار قازانیر و دیله دولغونلوق و وارسیللیق گتیریر.
4.رامکا(ramka):"پَتَک لرده، دؤردگول(چهارضلعی) بیچیمینده، آریلاری ایشلهمهسی
اوچون قویولان قالیب". داها چوخ آریچیلارین دیلینده ایشلهنسهده،
انشاآت و ائوتیکیم ایشلرینده ده بیر رامکا وار(دؤردگول بیچیم ده بئتون تؤکولهجک
یئردیر). کلمه بو آنلامی ایله فارسجادا دا گؤرولور. آما سؤزلوکلره
آلینمامیش دیر. هادی بهیین یازدیغی کیمی روسجادان گلیر. آنجاق رامکا بوتون ایسلاو
دیللرینده یایقین دیر و رسیم چرچیوهسی کیمی آنلاملاری مشهوردور.
5.میرت(mırt):یالنیز
آذربایجان تورکجه سینده گؤرولور. اوچ آنلامی وار؛1.چیرک، کیر، قاتماق؛ 2. شوخلوق،
ظارافات؛ 3. جنسی حظّ اوچون دانیشماق/ دانیشدیرماق. هادی بهیین دیل دنیزده ،
تقلید عونصورو سایماسی قبول ائدمله بیلمز. کلمه هانسی طبیعی سسین یانیسماسیدیر؟
کلمه منجه فارسجا
کؤکنلی دیر: فارسجادا چرکمُرد/چرکمُرده دئییمی، یازیلی متینلرده و دانیشیق
دیلینده یاشاماقدادیر. دئییم، دیلیمیزه آلیناراق - ایلک عونصورون بیلیندییی
اوچون-ایکی آنلامداش کلمهدن اولوشدوغو سانیلیب، ایکینجی عونصور قوپاریلیب، مستقل بیر
عونصور کیمی ایشلهنمهیه باشلاییبدیر. میرد/میرت سؤزجویونون ایلک آنلامی
آچیق دیر. ایکینجی آنلامدا، اوندان قایناقلانمالی دیر. فارسجادا شوخ'ون دا ایلک آنلامی چیرک/کیر ایمیش. شوخلوق ایله"میرت
وورماق" (فارسجاسی: لاس زدن) دئییمینین آنلامی باغی آچیقدیر. تورکیه ده بو
آنلامدا فلؤرت flört ائتمک فعلی
واردیر و اینگیلیزجه flirt دن گلدییی بیلینیر.
اینگیلیزجه سؤزجوک ایسه، فرانسیزجا fleurette(چیچکجیک/ گولجوک، چیچک دستهسی)دن گلیر.
6.سونجوق(soncuq):"آت – اولاق کیمی حیوانلارین آتدیغی تپیک ". سونجوق آتماق/
سونجوقلاماق" فعلی ده گؤرورلور. سانکی کلمه آذربایجان تورکجهسینه مخصوص
دور. دیل دنیز ده تاپابیلمه دیم. ان اسکی قایناق اولاراق، سنگلاخدا"ترکی
رومی" قیدی ایله گؤردویوم، کلمه سوجوق (socuq) بیچیمیندهدیر."آلیز انداختن چارپایان" آچیقلاماسی
وار. کلمه سانکی آنادولو ساحه سینده یوخدور. سؤزلوک لرده راستلامادیم. سنگلاخ
داکی بیچیمدن آنلاشیلان ، کلمه ایچی ن/n سسی سونرادان تؤرهمیش دیر. او
باخیمدان سؤزجویون اساسی اولان فعلی سوجوماق (socumaq) اولاراق وارسایابیلیریک. بو فعلی ایسه آذربایجان دا واردیر دییه
بیلرم. ان آزی ماراغادا سوجوماق (=اورتایا آتیلماق) فعلی وار. سانیرام سوجولماق(soculmaq) فعلی ده واردیر(او نییه آرایا سوجولوب؟). آنادولودا دار بیر آلان
دا(بالیکسیر چئورهسینده) سوجوقماق(socukmak) فعلی" قورخماق" آنلامیندا وار. (قورخوب دیک آتیلماق
آنلاییشیندان). اسکیشهیر چئورهسینده یازییا آلینان سوجولماق (soculmaq)"دؤزمهمک" معناسیندا اولوب بو فعلی ایله ایلگیلی
اولاجاق دیر. اسکی تورکجه ده و دیوان لغات الترک ده سوچیماق(soҫımaq)"آتیلماق، سیچراماق، تپیک آتماق" معنالاریندا وار.
مارسل اردال گورکملی اثری اسکی تورکجهده کلمه تؤرتیمینده (2.ج، 614ص)
بو فعلین چاتیلی بیچیم لرینی سوچینماق (soҫınmaq) و سوچیلماق(soҫılmaq) اولاراق وئریر. آیریجا سوچیتماق(soҫıtmaq) فعلی ده وار دیوان دا. کاشغرلی محمود'ون یازدیغینا گؤره سوچ(soҫ)" تپیکدن- آتیلماقدان چیخان سس" دیر و اؤرنک لرده وئریر. او زامان فعل –I- اکی ایله
بوآددان تؤرهمیش اولور. آنجاق سونجوق آذربایجان تورکجه سینه مخصوص اولاجاق دیر.
[1]
"هیدج" یازی دیلینه(و فارسجایا) عایددیر. بیلدیییمه گؤره، ائل آراسیندا
هییه(Hiye) اولاراق سؤیلهنیر. بو ایسه کلمه سونونداکی
ج/c سسینین عربجهلشدیرمه اثری اولدوغو و آدین هودج
سؤزجویونه باغلانمازلیغینی گؤستریر. بوردان آنلاشیلان، آدین اسکی بیچیمی
*هیده>هییه اولمالی دیر. بوردا-کسین اولماماقلا بیرلیک ده-اسکی فارسجا و یئرلی
دیللرده هید/هیده(شَنَه/دیرمیق) کلمهسی گیزلنمیش اولابیلر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab