اؤیرنجی سسی:خالق آراسیندا بیر مثل وار: کئچل باخار گوزگویه، آدینی قویار اؤزگهیه. بو دئییم بیر چوخ آچیدان آذربایجان دیل و مدنیتینی اساس گؤتورموش اینسانلارین قولاغیندا بیر سیرغا اولاراق زامانیندا اونلارین قولاغیندا سسلنمهلی و گرکلی زامانلاردا اونلاری آییق و ساییق اولماغا دورتمهلیلیدیر.
فارس ایستعمارچیلیق مفکورهسی چورومه گه و اوچوروما دوغرو یؤنهلرکن دوشونجه و فیکیر باخیمیندان فارس محفللرینه باغلی اولان ایستعمار عامیللری فارس ایستعمارچیلیق آنلاییشینی دؤولت-میلت آدی یئرینه قلمه آلاراق ایران ممالیکی محروسهسیندهکی میللیتلرین میللی مسئله لرینه کؤلگه دوشورمگه چالیشار[i], بعضیلری ده پانتورکیست مقولهسینی اوزلرینه بیر الک کیمی توتاراق فارس ایستعمارچیلیغینی دانماغا چالیشارلار[ii]. بئلهلیکله ایران آدی آلتیندا ایرانیت و فارسلیق مفکورهسینی بیر چوخ اینسانلار میللی مسئله لری نین فرقینا وارمادان اونلارا آشیلامیش (تزریق ائتمیش) مقامدا یئر آلارلار. یئری گلمیشکن عؤمور بویو حزب توده ایران-فارس تشکیلاتیندا سوموک سیندیرمیش بابک امیر خسروینین “دؤولت و میلت و دئموکراسی” آنلاییشلارینی گؤزدن کئچیرمهگه چالیشاق. بابک امیر خسروی فارس ایستعمارچیلیق مفکورهسینی بیر “دؤولت و میلت” آنلاییشی دئیه اساسلاندیرماق اوچون فرانسهدهکی”ایستعمارچی دؤولت و میلت” آنلاییشی نین تاریخینه دئینهرک اؤز فارس ایستعمارچیلیق و نئهیلیستلیک مفکورهسینی اساسلاندیرماغا چالیشمیش، اوخویوروق:
” … تجمع همبودیهای قومی مختلف، با همت وسرگردگی شاه فرانسه، ازطریق اتحاد سیاسی در کالبد دولت واحد که دراندام شاه مطلق العنان تجسّم مییافت، صورت گرفت. هنوز در این مرحله، برای مردم فرانسه، تجلّی احساس تعلق به یک ملت واحد، تنها از طریق دولت مرکزی و شاه خودکامه، میسر بود. ولی در واقع، نوعی جدائی و بیگانگی میان ملت و دولت برجای مانده بود. زیرا دولت، نماینده و منتخب ملت نبود. اما تحول مهمی که در قرن ۱۸ درفرانسه، همزمان با انگلستان روی داد، خود آگاهی ملت در تقابل با نظام خودکامه پادشاهی بود. این تحولِ درونِ ملت در تمامیّت آن بود. و در پرورش و تکوین آن، روشنفکران آزاد اندیش نظیر مونتسکیو، ولتر و ژان ژاک روسو و دیگران نقش بزرگی ایفا کرده و زمینه فکری و ایدئولوژیک آن را فراهم ساخته بودند،. تحول فرهنگی- سیاسی که با مرحله تعالی بورژوازی، بمثابه نیروی سیاسی – اقتصادی، همزمان بود. بورژوازی در آن زمان، بخشی از ملت و در نظام طبقاتی – کاستای آن روز فرانسه، جزئی از طبقه سوم (tiers etat) به حساب میآمد که کارگران و پیشهوران و دهقانان را نیز در برمیگرفت. دو طبقه دیگر: روحانیان و نجبا-اشراف بودند”[iii].
میللی دؤولتچیلیک مفکورهسی ایلک اولاراق فرانسه ایمپیراتورلوغوندا فرانسه دؤولتچیلیگی مفکورهسینه سؤیکندیگینه باخمایاراق ۱۷۸۹٫ ایل باش وئرمیشلری بوگون بیر یئنی تاپینتی (وحئ منزل) دییه باشقا میللتلر اوچون یئدیرمهگه چالیشماق سؤویئت روسییهسینی بیر اولگو و شابلون دئیه روسیه ایستعمارچیلیغینی تبلیغ ائتمک کیمی بیر داورانیشدان باشقا بیر آنلاییش اولابیلمز. یئری گلمیشکن فرانسهنین دؤولتچیلیک تاریخینه دئیینمک هئچ ده پیس اولماز.
فرانسه ایمراتورلوغو و فرانسه دیلی
فرانسه دیلی هیندو آوروپا دیللرینین رومان دیل قوروپونا باغلی اولدوغونا باخمایاراق قرامئر و سؤز داغارجیغی باخیمیندان فرانسه دیلی اوزره لاتین دیلی بؤیوک اتکی و تأثیره مالیک اولموش. اورتاچاغدا (قورون وسطا) لاتین دیلی کیلیسادا،بیلیم اوجاقلاریندا و سیاستچیلر و محللی لهجه لر اوزره ده بؤیوک اتکی و تأثیر بوراخمیش. بو دوروم ۱۷٫ یوز ایله دک فرانسه ایمپیراتورلوغوندا خالق آراسیندا داوام ائدرکن، کیلیسادا و بیلیم اوجاقلاریندا داها آرتیق حؤکوم سورموش. او دؤنمده فرانسه دیلی موختلیف آغیزلارا (لهجهلر)بؤلونموش ایمیش. بو دیللر قوزئی “langue d’oeil” و گونئی “langue d’oc” آغیزلاری (لهجه لری)دئیه بیربیرلریندن فرقلهنیرمیشلر. بونلارا باخمایاراق اورتاچاغدا فرانسه ادبیات دیلی شاهلیقلاردا (سرایلاردا)گلیشمه گه باشلامیش. فرانسهنین قوزئیینده وارلی خالق کیتلهسی آراسیندا “langue d’oeil” آغیزیندا (لهجهسیند) trouyéresدئیه داستان و قوشمالار یاییلماغا باشلارکن، گونئیینده خالق آراسیندا “langue d’oc” آغیزیندا (لهجهسیند) troubadours دئیه اوخومالار (ترانهلر)یاییلماغا باشلامیش. ۱۵۳۹٫ ایل فرانسه ایمپیراتورو، بیرینجی فرانس
“Edikt von Villers-Cotterêts (Frz. Ordonnance de Villers-Cotterêts)” آدلی بیر بویوروق یایینلامیش. او بویوروقدا سیاسی مسئلهنی خالق دا باشا دوشمهسی اوچون بوتون قانونلارین لاتینجهدن فرانسه دیلینه چئوریلمهسینی ایسته میش. فرانسهده ادبی قالخینما و رونوسانس دؤنمینده کیتاب یاییمی نین باشلانماسی ایله بوتون سیاسی و دینی ال یازیلاری نین فرانسه دیلینه چئوریلمهسی داها دا گرکلی ساییلمیش. بئلهلیکله فرانسه دیلینده سؤزلوک کیتابلاری دا اورتایا چیخماغا باشلامیش. فرانسه بیلیم یوردو “Académie Françoise” آدلی قورومون یارانماسی ایله بیلگینلر و آیدینلار فرانسه دیلی نین قیرامئری،یازی بیچیمی و ایفادهسی اوزره آراشدیرمالار آپارماغا باشلامیشلار. فرانسه دیلی آیدینلانما دؤنمینده چوخ سایلی سؤزلوک و کیتاب و آنسکلوپئدی یایینلاری واسیطهسی ایله شاهلیقلار و ائلچیلیکلر، ائلجه ده دؤولتلر آراسی دیپلوماتلار دیلی اولموش. ۱۸٫ عصرین سونلاریندا فرانسهده بورژووازی دئوریمی باش وئررکن یئنی اورتایا چیخمیش یئنیلیکلر اوچون فرانسه دیلینده دئییملر اورتایا قویولمادیغی اوچون محللی آغیزلار (لهجهلر)داها آرتیق آغیرلیق باسماغا باشلامیش.
بئلهلیکله محللی دیللرین جومله قورولوشو و یاپیلاری گلیشرکن بعضی دئییملر بؤلگه و محللی دیللره لاتینجهدن چئوریلمه یهرک (ترجومه ائدیلمه یهرک) اولدوغو کیمی او دیللره داشینمیشلار، اؤرنک اولاراق Citoyen–دا لاتینجه اورتا اوخوللار (مدرسه متوسطه) آچیلماغا و Larousse و Littré سؤزلوکلری نین یئنیسی یایینلانماغا باشلامیش[iv]. بونلارین یانیسیرا یئرلی خالق دیلی و کؤچری توپلوملارین سؤزلو (شفاهی) ادبییاتی دا یایینلانما حاقینی قازانمیش.
خالق ائییتیمی نین(تربیهسی نین) گلیشمهسی توپلوم ایچریسینده دیل بیلینجی نین گلیشمهسینه ده یول آچاراق سؤزلو(شفاهی)دیل ده ایلریلهمیش. بو گلیشمهلر ال اله وئرهرک زامان گئدیشی ایله فرانسه جومهورییتی نین یارانماسینا یول آچمیش. ۱۹۹۲٫ ایل فرانسهنین آنایاساسیندا جومهورییت دیلی فرانسه دیلی (۲٫ اصل)دئیه یازیلماسینا و فرانسهده ۹ یایقین محللی دیل اولماسینا باخمایاراق بو دیللر رسمی دیل دئیه تانینمادیقلاری اوچون فرانسه دیلینین تضییقینه اوغرامیشلار. قیسسا سؤز ایله دئییلرسه، فرانسه حاکیمیتی طرفیندن هئچ بیر محللی دیل ایداره و رسمی دیل دئیه قبوللوق گؤرمز. یالنیز کورزیکا آداسیندا یئرلی خالق ایجتماییتی نین فرانسه حاکیمیتی قارشیسیندا دیرهنیشی او زامانکی فرانسهنین بیرینجی وزیری Lionel Jospin-نی کورزیکا دیلینده مدرسهلرده درس اوخونماسینا ایجازه وئردیرمه گه زورلامیش. فرانسه حاکیمییتینین میللی آزلیقلار ایستگی قارشیسیندا سوسماسی و اونلارا حاق تانیمادیغی ژاکوبین(jacobin) [v] قورخوسو دئیه قلمه آلینار. ژاکوبین قوروپو بیر سولچو آخین اولاراق فرانسه شاهلیغی اوچون بیر قورخو قایناغی اولوشدوردوغونا باخمایاراق بو قوروپ دا فرانسه ساغجیلاری کیمی فرانسه دیلینی فرانسه مدنییتی نین بیر حاکیمیت ائتمک وسیله سی دئیه نظره آلارمیش[vi]. دئمک فرانسه ائلیتی ساغ و سول کسیمه بؤلوندوکلرینه باخمایاراق دیل و مدنیت بیلینجی آچیسیندان دوشونجه بیرلیگینه و میللی آزینلیقلار قارشیسیندا هئژئمون اعمال ائتمهنین واجیب اولدوغونون فرقینا واردیقدان سونرا بو ژاکوبین قورخوسو داها آرتیق فرانسهده دؤولتچیلیک علئیهینه بیر تهلوکه ساییلمامیش. ژاکوبین سؤزجوک و کلمهسی بیر سیاسی دئییم اولاراق فرانسیز اولمایان میللیتلرین فرانسه حاکیمیتینه توتوملاری یئرینه و فرانسه حاکیمیتی نین اونلاردان اندیشلنمهسی یئرینه قلمه آلینماغا باشلامیش. ژاکوبینلرین (Jacobin) میللی گؤروشلرینه اساسن میللی آزلیقلار اؤز دیل و مدنییتلری اساسیندا اؤز گلهجکلرینه و یاشاییشلارینا حاکیم اولسایمیشلار، فرانسه بیرلیگی خطره دوشرمیش. دئمک بیر چوخلاری اوچون مدنییت بئشیگی ساییلان فرانسه ایمپیراتورلوغو و فرانسه سولچولوغونو ایده آل و مطلوب بیر خیال، یوخسا گئرچک ایستک قلمه آلینماسینا باخمایاراق سیاست دونیاسیندا سولچولوغون تملینی قویان ژاکوبینلر و اونلارین سونراکی آردیچیللاری بوگونکو اینسانی توپلوملارا بیر ایده آل اؤرنک و نمونه ساییلابیلمزلر[vii]. فرانسه دیل و مدنیتی ایستعمارچیلیغینا معروض قالمیش و کولتور سویقیریمینا اوغرامیش و سایلاری گونو گوندن آزالماقدا اولان ۱۵ میلیون یئرلی میللیتلر بوگون ده فرانسه دیل و مدنیتی نین باسقیسینا معروض قالمیش ساییلارلار (باخینیز: فرانسهنین ائتنیک خریطهسینه)
بابک امیر خوسروی گئنه ده یازار:
“متفکرین آزاد اندیش فرانسه آرمانشان پایان دادن به رژیم مطلقه و از میان برداشتن نظام اشرافیت و امتیازات فئودالی بود. و ملت را چون ساختار واحد، منتهی با رسالت جدیدی به روی صحنه آوردند تا در فردای تلاشی نظام کهن، هم چون مظهر ارادۀ عمومیِ شهروندان عمل کند. ژورژ بوردو در تحلیل این لحظه و وضعیت تاریخی، نکته بسیار مهمی را خاطر نشان میکند”[viii].
ایران ممالیکی محروسهسینده میللیتلر مسئله سی آچیسیندان، ایستر فارس سولچوسو و ایسترسه ده فارس سولچولوغونا قویروق اولموش، میللی بیلینج و شعوردان یوخسول سولچومئاب شخصلر اوچون فرانسه اینقیلابی نین سونوچ و نتیجهسی بیر ایده آل و مطلوب نیظام گؤرونسه ده، بو ایده آللیق بوگون مظلوم میلتلر اوچون دئییل، تاریخدهکی بیر اولای و حادیثه کیمی قلمه آلینمالیدیر. بابک امیر خسروی فرانسه اینقیلابی نین (۱۷۸۹) سونوچ و نتیجهسینه حئیران قالاراق یازیر:
“مارکسیستها و بطریق اوُلی لنینیستها، مدّتها بعد، این خواست را وارد برنامههای حزبی کردند و برای اولین بار در کنگره انترناسیونال سوسیالیستها در لندن (۱۸۹۶) هواداری خود را از «حق کامل همه ملتها در تعیین سرنوشت خویش» ابراز داشتند. سرنوشت این اصل در گذرگاه تاریخ، چه در قرن ۱۹ و چه بویژه در قرن بیستم؛ دستاوردهای آن و نیزسوء استفادههائی که برخی دولتها از آن کردهاند؛ و نیز ناسیونالیسم تجاوزگر و توسعه طلب، که انحرافی ازاین اصل بود؛ هرکدام در جایِ خود، موضوع مقالۀ مستقلی است که پرداختن به آن ما را از موضوع اصلی دور میکند. تنها ذکر این نکته ضرورت دارد که الهام از این اصل، در موارد متعدّدی، نقش مهمی در بیداری و در مبارزات رهائی بخش مستعمرات، در دورانِ پس از جنگ جهانی اول ولی بویژه پس از جنگ جهانی دوم داشته است”[ix].
اؤسته گؤروندوگو کیمی بابک امیر خسروی روسیه کمونیستلرینی باشدا ویلادیمیر ایلیچ لئنینی تجاووزچو و ایستئمارچی گوجلر دئیه قلمه آلماسینا باخمایاراق دونیا گؤروشو و ایدئولوژیسی آچیسیندان روسییه کمونیستلرینه اؤرنک ساییلان فرانسهنین ژاکوبینلرینی و اونلاری دوشونجه و مفکوره آچیسیندان تعقیب ائدن پاریس کومونونون[x] و فرانسه کمونیست پارتیسی نین یانلیش داورانیشلاریندان درس آلمادیغی اوچون اؤزو ده اونلار ائتدیکلری خطالارا و بو خطالارین سونوچ و نتیجهسی دئیه جینایتلره بولاشاجاق مقامدا یئر آلار[xi]. بابک امیر خسروی گئنه ده یازمیش:
“بعضیها اینگونه ملتهای طراز نوین را که همین پدیده «دولت – ملت» تجلی آن است و منشاء تاریخی آن هم به طورعمده دراروپای غربی است، نمونه قرار میدهند. و مشخصهها ودرجۀ پیشرفتِ پیوندهایِ درونی آن در زمینههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را؛ که مستقیماً متاثر از پیشرفتهای جامعه سرمایه داری و حاکمیت بورژوازی در این کشورهاست؛ ترسیم میکنند. و همان را پایه و مبنا برای بررسی و داوری در مبحث ملی قرار میدهند. و چون این مشخصهها و ویژگیها را در گذشته و کشورهای غیراروپایی نمییابند، در نتیجه به نفی وجود ملتها در مرحله قبل از سرمایه داری، از جمله در کشور ما میرسند. روشن است که اِشکال در همین یکی گرفتن مفهوم «ملت در خود» با مفهومِ «ملت برای خود» یعنی همان پدیده نوین «دولت- ملت» است”[xii].
اوسته گؤروندوگو کیمی بابک امیر خسروی فرانسه اینقیلابینی اؤومهسینه و مدح ائتمهسینه باخمایاراق ایرانیت مقولهسی آچیسیندان ایران ممالیکی محروسهسیندهکی میللیتلر مسئله سی نین اوستونه اؤرتوک چکمک اوچون سسسیزجه خیالی فارس قدیمچیلیک (باستانگرایلیق) مقولهسینی اؤنه چکهرک ۳۰۰ ایل عرب خلیفهلیگی و ۱۰۰۰ ایله یاخین تورک و موغول شاهلیقلاری حاکیمییتلرینی گؤرمزدن گلمهگه چالیشار. بئلهلیکله ژاکوبینلر دیل و مدنیت باخیمیندان فرانسیز تمامیتیچیلیگینی تمثیل ائتدیکلری و بوگون فرانسه ایستئمارچیلیغی آتلیندا اینیلده گن اینسانلارین نیفرتلرینی قازاندیقلاری کیمی فارس تمامیتچیلیگینی تمثیل ائدنلر ده ایران ممالیکی محروسهسیندهکی مظلوم میللیتلرین نیفرتلرینی قازانماقدا هئچ ده کئچمیشدن عیبرت درسی آلمیش و آلماقدا قرارلی گؤرونمزلر. بابک امیر خسروی گئنه یازیر:
” … انطباق اصل «حق ملل درتعیین سرنوشت خویش» با واقعیت ایران، مفهومی جز استقرار دموکراسی و تامین حاکمیت ملت واحد ایران در تمامیت آن ندارد. به عبارت دیگر، مقصود برپایی حکومت و دولت بر خاسته از اراده ملت ایران در تمامیت آن است، نه تک تک اقوام و اقلیتهای متشکله آن. به این ترتیب، هرخواستی، از جمله خود مختاری یا راه حل انجمنهای ایالتی و یا هر شکل دیگر کشورمداری، جزو خواستهای دموکراتیکاند. به همین ترتیب است رفع مضیقهها، از جمله در زمینه فرهنگی و آموزش زبان مادری و امثال آنها. اینگونه خواستها ربطی به اصل «حق ملل درتعیین سرنوشت خویش» ندارد. و درچارچوبِ مبانی و موازینِ دموکراسی و منشورِ حقوق بشر، قابل حلاند “[xiii].
اوسته گؤروندویو کیمی فارس ایسارتینه توتولموش میللرین دیل و مدنیت آزادلیقلاری دا فارس دؤولتچیلیک ایداره و قوروملارینا ایحاله اولموش و ایحاله اولوناجاق مسئولیتلر اساسیندا حیاتا کئچمهلی ایمیش. دیل و مدنیت باخیمیندان فارس ایستعمار گوجلری (ایستر ساغ و ایسترسه ده سول) ایسه، میندیکلری آتلاریندان اینمک نیتینده گؤرونمزلر. بو اساسدا ایران ممالیکی محروسهسینده فارس تمامیتچیلیگی ایسارتینه توتولموش میلتلرین آزادلیقلاری بیر چوخلاری گؤز بویاماغا چالیشدیقلاری فارسلیق دئموکراسی سیندا دئییل، هر هانکی میللی توپلومون اؤز ایرادهسینی اعمال ائتمک و اؤز الی ایله حیاتا کئچه بیلهجک و حلل اولوناجاق بیر مسله ساییلار. بو دئدیکلریمیزه فارس دینچی حاکیمیتی نین آنایاساسیندا فارس اولمایان ائتنوسلار اوچون نظره توتولموش ۱۵٫ و ۱۹٫ بندلرین حیاتا کئچمهدیگی، اورمیه گؤلونون قورودولماسی، قاراداغدا زیلزیلهده ائو ائشیکلریندن اولانلارا یئترلی کؤمک ائدیلمهدیگی بیر یانا قالسین، خاریجی گوجلرین زیلزیله بؤلگهسینه یئتمهسینه ده مانع اولماسینی اؤِرنک گؤسترمک یئرلی اولار دئیه دوشونورم. دئمک بشر و اینسان حاقلاری فارسلیق اساسیندادیرسا، بو میللتلر اؤز میللی کیملیکلریندن واز کئچمهدیکلری دورومدا ایران ممالیکی محروسهسینده بشر حاقلاری دئیه بیر آنلاییش اولمایاجاقدیر. بو دا دئموکراسی آنلاییشی دئییل، فارس بربرییتچیلیگی ساییلار. بو دوغرولتودا بابک امیر خسرویدن اوخویوروق:
“… ”… بعضیها … این اندیشه را پیش میکشند که تعهد ما به دموکراسی ایجاب میکند به خواست اکثریت هر قوم تشکیل دهنده ملت ایران در تعیین سرنوشت خویش تا حد جدایی تن در دهیم. به عبارت دیگر، تصمیم به تجزیه و جدائی و تکه پاره کردن پیکره ایران نیز با تک تک آنهاست!” [xiv].
اوسته ایشاره اولدوغو کیمی فرانسه ایستعمارچیلیق مفکورهسینه سؤیکنمیش اؤزلرینی ژاکوبینچیلرین قالیغی حساب ائدنلرین دئموکراسی شعارلارینا اینانماق اولماز. بونلار دئموکراسی پوزو ایله اورتایا چیخدیقلارینا باخمایاراق اؤز دئدیکلرینه اؤزلری ده اینانمادیقلاری اوچون خوروزون یئله گینی بیله گیزلی توتماغا باشارمازلار. بئله اولدوقدا عوام خالق آراسیندا دئییلمیش: آی دئموکراتماب شیادلار!! قولتوغونوزدان ائشیگه چیخمیش، اوغورلادیغینیز خوروزون یئلگینه ایناناق می، یوخسا اینانمادیغینیز عوامفریبلیک ائتمک اوچون آند ایچیم دئیه حضرت عباسا آندینیزا ایناناق می؟ هانکی سینه ایناناق می؟ بابک امیر خسروی گئنه یازار:
” سرگذشت پرماجرای تلاش مردم ایران برای حراست از مرزو بوم میهن ما، تاریخی به مراتب قدیمیتر و طولانیتر از تاریخ دموکراسی نیم بند و زودگذر در کشور ما دارد. هنوز دموکراسی را بدست نیاورده ، بنام آن تمامیت ارضی ایران را بذل و بخشش نکنیم. سرورانی که به این مساله از راه دموکراسی و به اتکاء تعهد ما به محترم شمردن نظر مردم نزدیک میشوند، در نظر نمیگیرند که ما، همان قدر که به رعایت دموکراسی، یعنی حاکمیّت مردم به مردم متعهد هستیم، در برابر استقلال و حاکمیت ملی و بطریق اولی تمامیت ارضی ایران که تبلور خواست و اراده تمامی ملت ایران است، نیز مقیدیم. بی تردید مثل هر ایرانی، حراست از آن را وظیفه خود میدانیم…..” [xv].
اوستهکی قالین بلیرلنمیش کلمهلر اوزرینده دوراقلادیقدا بابک امیر خسروی لرین عوامفریبلیگی داها دا آرتیق اورتایا چیخمیش اولار. بو باخیمدان بابک امیر خسروی فارس سومکا پانیرانیست و فاشیست تشکیلات باشچیسی داریوش همایوندان هئچ ده اؤزونو فرقلندیره بیلمز. توپراق بوتونلوگو قونوسو آچیسیندان بابک امیر خسروی لرده هر هانکی بیر دئموکراسی آنلاییشی یوخ ساییلار.
قایناقلار و اتک یازیلار
[vii] Hətta Almanya dövlətçiliyinin tərsinə olaraq Rusiyə Sovyetliyi dağılmadan öncə bilə Fəransə Komunistləri Fəransə Sosiyalistlərini hakimiyətə gəlməkdə və onlar ilə hakimiyət etməkdə açıq və aşkar əməkdaşlıq etmişlər.
[x] Paris Komunu (Fransizca La Commune de Paris) bir sıra Fransə solçuları tərəfindən Parisdə şəkillənmiş və Paris şəhərinin yönətimini Mart ayının 18indən May ayının 28inə dək əlində tutmuş bir solçu məhfəl sayılar. Bu məhfəl Fransə tutuçu (muhafizəkar) hakimiyətinin istəyinin tərsinə olaraq Paris şəhərini xiyal etdikləri sosyalist düşüncələri əsasında idarə etmək istəmişlər. Bu məhfəlin üzvləri Kummunardlar (frz. Communards, fərd olaraq da communard) adlanırmışlar. Paris Komunu bugün də Komunistlər tərəfindən işçi diktaturluğuna bir örnək deyə qələmə alınar (bax.http://de.wikipedia.org/wiki/Pariser_Kommune).
[xi] Parti communiste français: http://de.wikipedia.org/wiki/Parti_communiste_fran%C3%A7ais
azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azj_Latn azj_Latn srd_Latn