آدامزادئنگ تاریخئندا باهار بایرامچئلئغی حاقدا دوٚرلی روایاتلارا غابات گلیأریس.
اول حاقدا ایلکینجی یازغی ماغلوماتلاری «چوٚی» گؤرنیشده یازو دؤردن «سوٚمرلر» قومئنا دگیشلی بولوپ دوریار. سوٚمرشناسلارئنگ پیکیرینه گؤرأ، سوٚمرلر اورتا آسیادان، یاغنی توٚرکیستاندان بین النهرین /حأضیرکی عراق/ یورتلارئنا یایراپ، اول یرلرینگ ایلکینجی جمغئیّت چیلیک مدنیّتینی دؤردن، قوم بولوپ دئرلار. تاریخ علمئنگ چاقلاماسئنا گؤرأ، سوٚمر مدنیّتی توٚرکمن خالقی نئنگ قادئمی مدنیّتینه دگیشلی خاساپ ادیلیأر. اولارئنگ گپلشیک دیلی توٚرکی دیل لر توپارئنا گیریأر. شونئنگ اوٚچین باهار بایرامی دأبی نینگ ایلکینجی دؤرأن یری توٚرکیستاندا، توٚرکی دیل لی قوملاری نئنگ آراسئندا بولوپ دئر. دیمأگه تاقئق اساس دؤره یأر. سوٚمرلر «مانظار(منظر)» یاغنی پلانت آرا مدنیّتینگ اساسئندا، بللی دأپلری یؤردیپ دیرلر. اولار بو گوٚنی «آ – کی – تیل» دییپ، آتلاندئرئپ دئرلار. «تیل» سؤزی سوٚمر دیلینده «یاشایئش»، «تأزه دوغولوش» معنی نی آنگلادئپ دئر. «تیل /دیل/» سؤزی «یوٚرک» معنی سئندا هم گلیپ، یاشایئش، دیریلیگی آنگلادئش حأصیّتینده کلاسیکی /مختومقلی/ ادبیّاتئمئزدا-دا ایشله دیلیأر.
نوروز بایرامچئلئغی أهلی مسلمان ایلاتلاری نئنگ آراسئندا دنگ درجه ده أهمیّتلی بولوپ، اونونگ گلیپ چئقئشی حاقئندا آیدئلاندا ولین، اول توٚرکی خالقلاری نئنگ آراسئندان یایراندئغی بارادا تاریخی – علمی چشمه لر ثبوتناما بریأر. تاریخ و جمغئیّت چیلیک علئملارئندا نوروزئنگ گلیپ چئقئشئنی آدامزادئنگ ایلکینجی مدنیّتی نینگ باشلانغئچ لاری بولان سوٚمرلر بیلن دگیشلی دیگینی نئغتاپ گچیأرلر. سوٚمر مدنیّتی نینگ ایلاتی اؤرأن خوجالئقچی و اکرانچئلئق بیلن مشغول بولاندئقلاری سبأپلی، اکیش مؤوسیملری نینگ واقتئنی بلله مک اوٚچین یاغنی اکیش یتیشدیریش و حاصئل آلئش واقتلارئنی تاعین اتمک بیلن گوٚن ساناوئنی گؤرکزیجی کالیندارئنگ ضرورلئغی یوٚزه چئقئپ دئر. دوٚنیأنینگ ایلکینجی دؤرأن «اُوور (اور)» شأهرینینگ سوٚمر ایلاتی اؤزلرینه نیّتلأن «زیگورات» عبادتخانالارئندا آسترونومیا مرکزلرینی دؤردیپ دیرلر. اولار شول مرکزلرده واقت گؤرکزیجی «ساغات» دؤردیپ دیرلر. شول بیر واقتئنگ اؤزینده گیجه بیلن گوٚندیزینگ دنگ درجه ده گلیپ دوریان سنه لرینی هم تاپئپ دئرلار. بو آسترونومیا مرکزینده یدی سانی یئلدئزئنگ حرکت ده دیگینی آچئپ دئرلار.
شیله لیک بیلن اولار ایلکینجی گزک ایّام لاری هفته لره بؤلوٚپ شول یدی یئلدئزئنگ آدی بیلن هفتأنینگ یدی گوٚنینی آتلاندئرئپ دئرلار. شول آتلاندئرئش کأبیر قادئمی میلّت لرینگ دیلینده هنیزه چنلی غالئپ دئر. مئثال اوٚچین:
- «سان دی» سؤزی اگر- ده، «سان» سؤزی آسمانداقی گوٚنه دییلن بولسا، «دی» سؤزی آیلانئپ دوران «گوٚن (روز)» سنه سینی آنگلادئپ، بیرینجی گوٚن «یکشنبه» گوٚنینه دییلیپ دیر.
- «مان دی» یاغنی «آی گوٚن»،
- «مارس» گوٚنی
- «آتارد /عطارد/» گوٚنی (آتارد یئلدئزئنگ آدئنا بریلن)،
- «ژوپیتر» گوٚنی،
- «زؤهره» گوٚنی،
- «ساتور دی» ساتوران گوٚنی،
یئلدئز آتلاری بیلن آتلاندئرئلیان هفته گوٚنلری نینگ سوٚیشمگی، شول یئلدئز لارئنگ اؤز حاقئقی دوٚزگوٚنلری بویونچا ترتیپ لندیریلمأن دیر. اونونگ سبأبی شول بیر عاصئرئنگ اؤزینده موٚنتجم لیک /منجّم/ انجام لاری نئنگ باشلانغئجی دئغی هم خاساپلایئش علئملاری نئنگ انتأک پس درجه ده بولاندئغی بیلن دوٚشینیپ بولیار.
«سوٚمرلرده دؤرت سانی اساسی خدایی بولوپ دئر»، اولار:
- آسمان خدایی یا – دا «گؤک تانگری» (آتا خدای)،
- «یر تانگری» (انه خدای)،
- «هوا تانگری» (اول یوقارقی ایکی تانگری نئنگ پرزندلری) دییلیپ خاساپلانئپ دئر.
- ترینگ دنگیزلرینگ هم قول آستئنداقی سولاری نئنگ تانگرئسی،»[1]
شیله ائناملار بیلن هر هفتأنینگ آدئنی شولارئنگ بیری نینگ آدی بیلن آتلاندئرئپ دئرلار. شول دؤرت تانگری نئنگ آدی بیلن آتلاندئرئلان دؤرت هفته بیر آیی دؤردیپ دیر.
شیله لیک ده، اولار یئل مؤسوٚملرینی هم دؤرت بؤلوٚپ، دؤرت پاصئلی خأصیّت لندیریپ دیرلر.
«سوٚمرلر نوروز گوٚنی بایرامچئلئق ادیپ، شول گوٚن پادشاه «توموس /توموز/» لاقامی بیلن دؤرییشینگ اوٚلنگوٚسی حؤکمینده اورتا چئقئپ دئرلار. اول «اینگ نانا»[1]یا – دا «سؤیگی» عباداتخاناسئنداقی دیندار غئزی بیلن نیکألشیپ دیر.»[2]
شیله ائنام لارئنگ آنگئرئسئندا توپراق بیلن زنان ماشغالالاری نئنگ اؤندیریجی قوربی نئنگ گوٚیچلنمگینی نیّت ادیپ دیرلر.
مهر – و – مأحپبت /محبّت/ هم عدالت و دوغروچئلئق پریشته سی /فرشته سی/ تأزه یئلئنگ ایلکینجی گوٚنیندن جمغئّیتینگ یاغشی – یامان فئغئل لاری نئنگ خاساپلارئنا یتیشیکلیک ادیپ دیرلر. شیله خاساپ – حسیپ دوٚزگوٚن لرینی گچیریلنده فریشتأنینگ أری بیرنأچه شایادلاری بیلن اول یرده گوٚوأ گچیپ دیرلر.
اوبا – اولوسلارئنگ یاش اولی یاشایجی لاری هر تأزه یئلدا دوٚرلی سوغاتلاری بیلن اورتا آسیادان بین النهرین اوٚلکه لرینه چنلی یایرادئلان نوروز بایرامی، سونگلاردا اکدّی لره و اولارئنگ اوٚستی بیلن بابیل و آشوری ایلاتلاری نئنگ دؤورینه چنلی رواچ تاپئپ بلله نیلیپ دیر.
سوٚمرلردن آلئنئپ غایدئلان مدنیّت، سونگلاردا خوزیستان (اخواز) و پارس اوٚلکه لرینده – ده یاشایان عیلامی ایلاتلارئنا – دا تأثیر غالدئرئپ دئر. عیلامی لرینگ ایکی سانی اولی توی – بایرامچئلئغی بولوپ دئر.
- نوروز بایرامی بیلن غاباتلاشدئرئلئپ بلله نیلیأن «آرپا – بوغدای بایرامی».
بو بایرامچئلئق عادات بویونچا توٚرکمنلرینگ قادئمدان بلله نیلیپ غایدئلان «حاصئل تویی» یا – دا «بوغدای تویی» بیلن دأپدش بولوپ دوریار. حاصئل بریأن اؤسوٚملیک لر نیّت لنیلیپ توتولیان توی – بایرامچئلئقلار توٚرکمنلرده همیشه بلله نیلیپ دیر. حأضیرکی دؤورده غاراشسئز توٚرکمنستاندا «غاوون بایرامی» و «حاصئل بایرامی» یورت اؤز غاراشسئزلئغئنا ایه بولانی بأری یوقاری غالدئرئلئپ دابارا بیلن بلله نیلیأر. بو دأپ – دستورلارئنگ کؤکی خالقئمئزئنگ خاص قادئمقی تاریخئنا دگیشلی بولوپ دوریار. بو دأپ لر حأضیرکی دؤوره چنلی توٚرکمنلرده ساقلانئپ غالئپ دئر.
- «اوٚزوٚم» یا – دا «شراپ» بایرامچئلئغی «مهریگان» بایرامی بیلن آرالاشئپ دئر.
بو بایرامچئلئق لارئنگ ایکیسینده – ده گیجه بیلن گوٚندیزینگ دنگلشیأن واقتئنا غاباتلاش دئرئلئپ دئر. 1733-1796 – نجی یئل لاردا یاشاپ گچن شاعیر ایصفیخانی نئنگ مسمّط – موخامس اؤلچگینده دوٚزن قوشغوسئندا بو گوٚن حاقدا شیله سطیرلری بیان ادیأر:
«نوروز فراز آمد با اختر پيروز،
با اختر پيروز فراز آمد نوروز،
گشتند برفتار يک اندازه شب و روز،
شد مهر به بيت الاشرف ای ماه شب افروز،
وقت است که گيری ره بوستان و گلستان.»[3]
Transkripsiýasy:
Nousuz färaz amäd ba ähtär-e-piruz,
Ba ähtär-e-piruz färaz amäd nouruz,
Gäştänd beräftar ýek ändaze şäb-o-ruz,
Şod mehr be beýteläşraf eý mah-e şäb äfruz,
Wägt äst ke giri rähe bustan-o-golestan.
ترجیمه سی:
نوروز گلدی همراسی ینگیش یئلدئز،
ینگیش یئلدئز بیلن گلدی اول نوروز،
عاداتچا دنگشدیلر، گیجه و گوٚندیز،
بلند کعبأنگ اوٚستوٚنده گوٚن، ای عزیز،
گیتمک واقتی بولدی بو گوٚلیستانا.
عمومان سوٚمرلرینگ تأثیر ثفراسئندان[4] مدنیّت لشن شول بیر ایّامئنگ اؤزینده گوٚللأپ اؤسن گؤرنوٚکلی عیلام مدنیّتی آدامزادئنگ تاریخئندا اولی اورنا ایه بولوپ دئر. …
سلجوقلی توٚرکمن نسیلشالئغی نئنگ پادشاسی سولطان مألیکشانئنگ دؤورینه چنلی ایراندا نوروز بایرامچئلئغئنئنگ گوٚن ترتیبی بللی بیر سنأ دوٚشمأن دیر.
بایرامچئلئغئنگ بلله نیأن سنه سی هر یئلدا چالئشئپ یر – به – یر بولوپ حاتدا ساسانیتلرینگ سونگقی پادئشاسی نئنگ تأچ گییننن سنه سینی عاداتچا نوروز بایرامی بیلن غاباتلاش دئرئلئپ، اول «ایون /ژوئن/ آیئنئنگ 16 – سئنا دوٚشیپ دئر.
توٚرکمن پادشاسی جلال الدّین مألیکشا سلجوقلی نئنگ دؤورینده، «جلالی» آتلی کالینداری دوٚزدیلمک اوٚچین 8 عالئمدان عبارات «عالئم لار گنگشی» توپاری سچیلیپ دیر. اولارئنگ آراسئندا بللی شخصئیّت عمر خاییام اینگ یاش عالئمی بولوپ دئر. فروردین آیئنئنگ 18 – نجی گوٚنینه غاباتلاشیان نوروز بایرامچئلئغی نئنگ یئل دولانشئغی بویونچا گوٚن ترتیبی، بو علمی گنگشده اورتا آلئنئپ ماصلاحاتلاشئلیار. اولار یئل آیلانئشئغی نئنگ ماتمأتیکا /ریاضی/ ساناوی نئنگ تاقئق حاسابئنی چئقاریارلار. شیدیپ هم سنه – نامادا نوروز گوٚنی نینگ بللی سنه سی نینگ سوٚیشمزلیگی اوٚچین حاسابات چئقارئپ تاقئق لاشدئرئپ دئرلار. شول چئقارئلان قاراردان بیلأگ نوروز سنه سی هر یئل دا بللی بیر گوٚنه دوٚشیپ دیر.
توٚرکمن پادئشاسی سولطان مألیکشانئنگ دؤورینده «زیچ جلالی» آدی بیلن باشلانان سنه نامانئنگ علمی اؤورنیش ایشلری سونگلاردا مونغول خانلاری هلاکوخان، غازانخان دؤورلرینده – ده دووام ادیپ، اونونگ اینگ کأمیل گؤرنوٚشی «اولئغ بگ» آدی بیلن گؤرکزیلن «اولئغ بگ زیچ سنه – ناماسی» دییلیپ موٚدیملیک غالیار.
عمومان «جلالی: سنه ناماسی هر 350 یئلدان بیر گوٚن ائزا سوٚیشیأر. مسیحی کریستیانلی لارئنگ «گریگوری» سنه – ناماسی هر 225 یئلدا بیر گوٚن ائزا سوٚیشیأر. اما «اولئغ بگ» سنه – ناماسی بولسا هر 3000 یئلدان بیر گوٚن ائزا سوٚیشیأر. یاغنی اینگ کأمیل گؤرنوٚشی شول توٚرکمن پادشاسی اولئغ بگینگ آدئنا چئقان «سنه – ناما» بولوپ دوریار. …
یر شارئنئنگ اولی بؤلگینده یاشایان توٚرکی دیللی قوملاردا باهار بایرامچئلئغی خاص أهمیّتلی و دوٚرلی گؤرنوٚشده «اوغوز گوٚنی»، «ارگنه قون /ارگنه گوٚن/»، «چاغان»، «اولوسئنگ اولی گوٚنی /ایلینگ اولی گوٚنی/»، «بوزقورت»، «ژئل آسسیرو /جئل آسسرو/ /یئل آشئرما/»، «ایلک یاز»، «یانگی گوٚن /تأره گوٚن/» و «نوروز» یالی آتلار بیلن بللی دیر.
بو بایرامچئلئق حاقدا بیزه گلیپ یتن تاریخی چشمه لرده دوٚرلی ماغلوماتلار بریلیأر. مئثال اوٚچین، ختای /چین/ چشمه لرینده شیله یازغی لارا غابات گلیأریس: «بیزینگ ایّامئمئزدان موٚنگ یئللئق لاردا نوروز آیئنئنگ 21 – نجی گوٚنی «گون /هون/» توٚرکمن لری داغلارئنگ اتکلرینه چئقئپ، باهار بایرامچئلئغئنی بایرام ادیپ بللأپ دیرلر. بو دأپ – دستورلار سونگا باقا اویغورلاردا دووام اتدیریلیپ، اول شو گوٚنلره چنلی توٚرکی دیللی ایلاتئنگ آراسئندا ساقلانئپ غالئپ دئر.»
VIII عاصئردا خئتایلی عالئم تسی – ما – چئیان «سی – چی» آتلی کیتابی نئنگ «هون تذکره سی» بؤلوٚمینده ختایلی عالئم «تسی – ما – چئیان» «شی – چی» آتلی کیتابی نئنگ «هون تذکره سی» بؤلوٚمینده شیله ماغلوماتلاری بیان ادیپ دیر: «تأزه یئل خاساپلانیان نوروز آیئندا هون توٚرکمنلری نینگ أهلی یاشی اولولاری «چان – اون» آتلی میدانا یئغنانئشئپ، اؤز دأپ – دستورلاری بویونچا شاغالانگ ادیپ، دوٚرلی قوتلاغ، خایئر – سخاوت دوغالارئنی برجای ادیپ دیرلر. «شیله آلپ آرصلان (آوگوست) آیئندا، یاغنی، هون لارئنگ بأشینجی آیئندا «لونگ – چنگ» آتلی یرده یئغنانئشئپ، گؤک تانگرا، سووا و توپراغا، باغئشلانئپ اونونگ حورماتئنا قوربانلئق چالئپ دئرلار، دابارالی دأپ – دستورلاری برجای ادیپ دیرلر».
XI – نجی عاصئردا بللی عالئم ماخمئت قاشغارلی /محمود کاشغری/ «ادیوان لغات الّتورک» آتلی مشهور اثرینده شیله بللأپ دیر: «توٚرکی قوم لارئنئنگ «تأزه یئل»» سؤزی نینگ درگینه «ینی گوٚن»، یاغنی «تأزه گوٚن» سؤز جمله سینی اولانئپ دئرلار.
«نوروز» سؤزی توٚرکمنلرینگ ادبیّاتئندا علیشیر نوایی نئنگ اثرینده هم غابات گلیأریس.
XI عاصئردا بللی عالئم البیرونی «»نوروز» تأزه یئلئنگ باشلانغئجی» دییپ یاتلایار. اونونگ آیتماغئنا گؤرأ، تأزه یئل داباراسی توٚرکمنلرینگ و اورتا هم یاقئن آسیا قوم لاری نئنگ آراسئندا اؤرأن یؤرگوٚنلی بولوپ دئر. ینه – ده اورتا عاصئرئنگ بللی عالئمی هم – ده توٚرکمن دؤولتی نینگ گؤرنوٚکلی وزیری نظام الموٚلک اؤز مشهور «سیاساتناما» اثرینده تأزه یئل داباراسی نئنگ توٚرکی خالقلارئنگ آراسئندا یؤرگوٚنلی دیگینی بللأپ گچیأر. شولارئنگ آراسئندا اوغوز گوٚنی حاقداقی روایاتا اوٚنسینگیزی چکه سیمیز گلیأر. توٚرکمنلرینگ تاریخی روایات لارئندا، اوغوزخان توٚرکمنینگ غارشی داشلارئنی ینگن گوٚنی تأزه گوٚن حؤکمینده اقرار ادیپ دیرلر.
اوغوزخان توٚرکمن خاقئنداقی روایاتدا هم – ده «جامع الّتواریخ» کیتابی نئنگ 29 – نجی صاحئپاسئندا شیله روایاتا غابات گلیأریس:
«توٚکمن لر نوح پئغامبرینگ اوغلی «یافیث ینگ نسلیندن گلیپ چئقیار.» اولار گوٚندوغارا طاراپ گچیأرلر. شونونگ اوٚچین اولاری «آبولجا» دییپ هم آتلاندئرئپ دئرلار. اولار «اورتاق» و «کوٚرتک» یورتلاری یایلاق حؤکمینده سایلاپ، قورساق، قاقیان، غاراقوم، تالاس و غاراسئرئم یالی یورتلاردا بولسا، غئشلاق حوٚکمینده اوتورئپ دئرلار.». آبولجا خاندان «دیپ باقون» آتلی بیر پرزند دوٚنیأ ایینیأر. «دیپ» – تاغت معنی سئندا و «باقون» – «قومئنگ بیگی» معنی دا گلیأن دیر. اوندان دؤرت پرزند دوٚنیأ ایینیأر. شولارئنگ بیری «قاراخان» بولوپ، اوندان بیر پرزند دوٚنیأ ایینیپ، اونونگ آدئنا «اوغوز«[5] داقئپ دئرلار.
اوغوزخان دوٚنیأ گلنده، باغلار گوٚل آچئپ، داراغتلار/درخت/ و اؤسوٚملیکلر آل – یاشئل اؤوسوٚپ، طبیغات جانلانئپ، یاشئل بگرسه بوٚرنیأرلر. دوٚنیأ یوٚزینه قودراتلی شوقون یایرایار.
انچمه یئل لاردان سونگ ادیل شول مؤوسوٚمده اوغوزخان توٚرکمن، دوشمانلارئنی ینگیپ، تالاس شأهریندن بوخارا شأهرینه چنلی آرالئغی ایه له یأر.
شوندان سونگ شول ینگیشینگ حورماتئنا، هر یئل شول گوٚنی دابارالی بایرام ادیلیپ و یؤریته دأپ – دستورلار یرینه یتیریلیپ اونگا «اوغوز گوٚنی» دییپ آت بریأرلر. …
توٚرکمن لر ائسلام دینینی قابول ادنلریندن بیلأک مسلمانچئلئقدا اولانئلیان سنه – نامانی توٚرکمنلشدیریپ پیدالانئپ دئرلار. اول سنه – ناما محمد پئغامبرینگ مکغه شأهریندن مدینه شأهرینه گؤچن گوٚنیندن، یاغنی هیجرت ادن گوٚنیندن باشلانیار. شونونگ اوٚچین اول کالیندار «هیجری» یئل خاسابی دییلیپ دیر. هیجری یئل خاسابئنی بیر بادا آی شارئنئنگ گوٚنینگ داشئنا دولی آیلانماغی بیلن باغلی بولانسونگ، «قمری» سؤزینی هم آرتدئرئپ اونگا «هیجری – قمری» یئل خاسابی دییلیپ دیر. اما یر شارئنئنگ گوٚنینگ داشئنا دولی آیلانماغی بیلن اونگا «هیجری – شمسی«یئل خاسابی دییلیپ کسگیتلنیپ دیر.
قمری یئل خاسابی بولسا، هر یئل 10 گوٚن شمسی یئل خاسابئندان کم گلیأر. شونونگ اوٚچین قمری یئلی هر 30 یئل، شمسی یئلئندان بیر یئل ائزا سوٚیشیأر یاغنی کم گلیأر.
نوروز گوٚنی بولسا، شمسی یئل بویونچا اونونگ ایلکینجی آیی نئنگ بیرینجی گوٚنی بیلن تأزه یئلئنگ باشئنا دوغری گلیپ دیر.
البتّه، نوروزئنگ تأزه یئلا غابات گلیشی خاسابی نئنگ اوغوز ایّامئندان باشلاناندئغئنا تاقئق اساسلار بار. اول کسگیتلمه خاساپلار آیئنگ و یئلئنگ آتلاری اوغوز توٚرکمن لری نینگ دیلیندن آهامنیتلرینگ /هخامنشی لرینگ/ دؤورینده گوٚن اورتا ایرانا یاغنی فارس اوٚلکه لرینه چنلی یایراپ خاسابا گیریزیلیپ دیر.
اوغوزخانئنگ دؤوریندن بأری توٚرکمن خالقی نئنگ نسیلمه – نسیل آلئنئپ غایدئلان یئل ساناوئندا آیلارئنگ و هفتأنینگ گوٚنلری نینگ آتلاندئرئلئشئنا چنلی توٚرکمن دیلینده بلله نیلیپ دیر.
باهار بایرامی بارادا ینه – ده، «ایلک یاز بایرامی» یا – دا، «بوقو قاغان» و «یانگادان دوغولئش» روایاتئنا اویغور چشمه لرینده – ده غابات گلسه بولیار.
بو روایاتدا آیدئلئشئنا گؤرأ، اورحون دریاسئنئنگ «تویا» و «سلنکا» آتلی ایکی سانی شاخامچاسی نئنگ قوییان یرینه «قام – لاچوو» دییلیپ دیر. بو ایکی دریانئنگ آرالئغئندا قوراپ غالان ایکی سانی اولی داراختئنگ آراسئندا دؤرأن دررأنئنگ /درّه/ ایچیندن باغ کؤکلریندن اکلنیپ اوتوران بأش چاغانئنگ دوٚنیأ گلیشی حاقدا گوٚررینگ گیدیأر.
اول چاغالارا «سونقورت تکین»، «قوتورتکین»، «توٚک تکین»، «اورتکین» و «بوقوتکین» دییلیپ آت قویوپ دئرلار.
آلتای توٚرکمنلری نینگ دؤوریندن بیزه گلیپ یتن «آی – زیت» بایرامی حأضیرکی دؤورده یویولان گؤرنوٚشده «آی ترک – گوٚن ترک، بیزدن سیزه کیم گرک …» آتلی اویونئنگ دوٚپ گؤتر چشمه سی بولوپ دئر. بو بایرام باهار پاصلی نئنگ باشلانان گوٚنی بلله نیلیپ دیر. شامان لار آداملارئنگ آراسئندان 7 سانی یاش اوغلان بیلن 7 سانی یاش غئزی سایلاپ، ایکی طاراپدا خاطارلاشدئرئپ دوروزئپ دئرلار. بو اویوندا غئز اوغلانلار بیری – بیرینی سایلانلارئندان سونگ، شامان آتا اولاری اؤزی بیلن «آی – زیت» بوتخاناسئنا آلئپ بارئپ، شول یرده اولاری نیکألشدیریپ توی – توماشا قوراپ دئرلار.
عمومان «نوروز» بایرامچئلئغی باهار پاصلئنئنگ بیرینجی گوٚنی و تأزه یئل حؤکمینده X عاصئردان بأری سلجوقلی توٚرکمنلری نینگ آراسئندا گینگدن بلله نیلیپ غایدئلئپ، اول خوت توٚرکمن دؤولتینینگ طاراپئندان دوزیلیپ دئر.
بو بایرامچئلئق غاراشسئز توٚرکمنیستان دا، اؤزبگیستاندا، تأجیگیستاندا، اوغانئستاندا، ایراندا، توٚرکیه ده، حأضیربیجان /آذربایجان/ دا، تاتارئستاندا، قئرغئزئستاندا و بیله کی بیرنأچه یورتلاردا خاص دابارالی آلئنئپ بارئلیار. غوی، تأزه یئل هر بیر اؤیه شاتلئق و رئسغال گتیرسین.
توٚرکمنیستان رسپوبلئکاسی اؤز غاراشسئزلئغئنا ایه بولاندان سونگ، آی آتلارئنئنگ خالق آرا روسچاسی نئنگ آدئنی اوٚیتگدیپ بیر نأچه یئل شول کالیندار توٚرکمن آتلاری بویونچا یازغی لارا گچدی. آشاقدا میلادی آیلاری نئنگ غاباتلاشیان توٚرکمنچه آیلاری نئنگ آدئنی روسچا بریلیأر:
-
- ЯHBapb (Ýanwar) — «TypkMeHбaши» (Türkmenbaşy aý),
- ФeBpaлb (Fewral) — «бaйдak» (Baýdak aý, «Mecяц зHaMeHи»),
- MapT (Mart) — «HoBpyз» (Nowruz aý, B чecTb BocToчHoro HoBoro roдa),
- Aпpeлb (Aprel) — «rypбaHcoлTaH-эджe» (Gurbansoltan aý, B чecTb MaTepи пpeзидeHTa),
- Maй (Maý) — «MaxTyMkyли» (Magtymguly aý, B чecTb Beлиkoro Tюpkckoro пoэTa MaxTyMkyли, kлaccиka TypkMeHии),
- ИюHb (Iýun) — «oryз» (Oguzhan aý, B чecTb Oryз-xaHa — пpapoдиTeля BeTBи TюpkoB — oryзы, k koTopoй oTHocяTcя TypkMeHы),
- Июлb (Iýul) — «ropkyT-aTa» (Gorkut aý, repoй TypkMeHckoro эпoca),
- ABrycT (Awgust) — «aлbп apcлaH» (Alp Arslan aý, TypkMeHckий пoлkoBoдeц),
- CeHTябpb (Sentýabr) — «pyxHaMa» (Ruhnama aý, kHиra TypkMeHбaши),
- OkTябpb (Oktýabr) — «rapaшcыcлыk» (Garaşsyzlyk aý, «Mecяц HeзaBиcиMocTи»),
- Hoябpb (Noýabr) — «caHджap» (Sanjar aý, иcTopичeckий дeяTeлb TypkMeHии),
- Дekaбpb (Dekabr) — «БиTapaплыk» (Bitaraplyk aý, «Mecяц HeйTpaлиTeTa»).
Dr. Hangeldi OWNUK- Toronto
—————————
Çeşmeler:
- 1. Älvah-e Sowmeri, fäsl-e 12, säfhe=ýe 158
١. الواح سومری، فصل ١٢ ، صفحھ ١۵٨
- 2. «نأنه /اجه/» سؤزینینگ گلیپ چئقئشی!
- 3. Älvah-e Sowmeri, fäsl-e 23, säfhe-ýe 265
- الواح سومری، فصل ٢٣ ، صفحھ ٢۶۵
- 4. Färivär H., “Taryh-e ädäbiỳat-e Iran wä taryh-e şo,era ”, enteşarat-e “ Ämir-Käbir”, Tehran – 1958 m.M.Z., 1924
-
) فریور حسین، «تاریخ ادبیّات ایران و تاریخ شعراء»، انتشارات «امیرکبیر»، تھران – ١٩۵٨ /م. م. ز. ١٩٢۴
- 5. Cфepa: حوزه /سفه را/
- 6. اونونگ آدئنئنگ داقئلئشی نئنگ اؤز بیر یؤرریته روایاتی بار
-
[1] . «نأنه /اجه/» سؤزینینگ گلیپ چئقئشی!
[2]. Älvah-e Sowmeri, fäsl-e 23, säfhe-ỳe 265
[3] . Färivär H., “ Taryh-e ädäbiỳat-e Iran wä taryh-e şo,era ”, enteşarat-e “ Ämir-Käbir”, Tehran – 1958 m.M.Z., 1924
(فریور حسین، «تاریخ ادبیّات ایران و تاریخ شعراء»، انتشارات «امیرکبیر»، تھران – ١٩۵٨ /م. م. ز. ١٩٢۴)
[4] . cфepa: حوزه /ثفرا/
[5] . اونونگ آدئنئنگ داقئلئشئنئنگ اؤز بیر یؤرریته روایاتی بار!
[1]. Älvah-e Sowmeri, fäsl-e 12, säfhe-e 158
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab ara_Arab azb_Arab kas_Arab pes_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab kas_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab hat_Latn sag_Latn dik_Latn swe_Latn tuk_Latn bam_Latn pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk tuk_Latn tuk_Latn rus_Cyrl rus_Cyrl rus_Cyrl rus_Cyrl bak_Cyrl tuk_Latn tuk_Latn tuk_Latn rus_Cyrl tuk_Latn zho_Hans unk tuk_Latn lij_Latn snd_Arab azb_Arab lij_Latn snd_Arab oci_Latn unk azb_Arab prs_Arab azb_Arab unk azb_Arab lij_Latn oci_Latn azb_Arab pes_Arab azb_Arab lij_Latn