تورکجه
تۆرکجه یا آذربایجان تۆرکجهسی[۳] — آذربایجان تورکلرینین آنا دیلی، ائلهجه ده بوتون آذربایجانلیلارین اونسیت دیلی. تورک دیللرینین گونئی باتی قروپونا داخیلدیر. آذربایجان جومهوریتینین و روسیهنین داغیستان جومهوریتیندا[۴] رسمی دؤولت دیلیدیر.
آذربایجان تۆرکجهسینده آذربایجان، ایران، عراق، گورجوستان، روسیه، تورکیه، اوکراین اراضیسینده گئنیش ایشلنیب.
آذربایجان جومهوریتینده بۇ دیلین جوزئی فرقلنن ۴ دیالکتی واردیر:
- دوغو دیالکتی — قوبا، شاماخی، باکی، موغان و لنکران دیالکتلری
- باتی دیالکتی — قازاخ، قاراباغ، گنجه دیالکتلری
- قوزئی دیالکتی — شکی و زاقاتالا-قاخ دیالکتلری
- گونئی دیالکتی — ناخچیوان، اوردوباد، ایروان دیالکتلری[۵]
آذربایجان تۆرکجهسی گنئالوژی بؤلگویه اساساً تورک دیللرینه منسوبدور. باشقا دیل قروپلاریندا اوْلدوغو کیمی، بۇ قروپا داخیل ائدیلن دیللر ده بیر-بیرینه لکسیک، مورفولوژی و سینتاکتیک جهتدن چوْخ یاخیندیر. دیالکتلر بیر-بیریندن فونئتیک خوصوصیتلرینه گؤره فرقلنیرلر. آذربایجان تۆرکجهسیتورک، تورکمن و قاقاوز دیللری ایله یاناشی تورک دیللری قروپونون اوغوز دیللری یاریمقروپونا داخیلدیر.
ایچیندهکیلر
قیسا تاریخی[دَییشدیر]
آذربایجان تۆرکجهسینین و آذربایجان خالقینین تشککولو ۳–۷-جی عصرلرده باش وئرمیش، ۷–۸-جی عصرلرده باشا چاتمیشدیر. بۇ زامان آذربایجاندا گئدن دینی موباریزه آرتیق سوْنا یئتمیشدیر.[۶] XI عصرده آذربایجان دیلی قافقازدا و قونشو اؤلکهلرده گئنیش توسعه تاپیر. آذربایجان تۆرکجهسی تورک دیللرینین اوغوز قروپونا داخیلدیر. یئرلی اهالینین اساس دیلی اوْلان آذربایجان تۆرکجهسی ۱۱-جی عصرین اورتالاریندا اوغوز طایفالاری دیلینین گوجلو تأثیری آلتیندا تام شکیلده فورمالاشمیشدیر. ۱۲-جی عصرده ادبی آذربایجان دیلی تشککول تاپدی. شاعیرلر فارس و عرب دیللری ایله یاناشی بۇ دیلده ده اثرلر یازیردیلار.[۷]
ن. جعفروف "آذربایجان تورکجهسینین میلیلشمهسی تاریخی" اثرینده "XI-XII عصرلردن باشلایاراق آذربایجاندا مئیدانا چیخان مؤحتشم تورک دؤولتلرینده رسمی دیل کیمی عرب، فارس دیللری ایله یاناشی تورکجهدنده ایستیفاده اولوندوغونو" گؤستریر.[۸]
صفویلر دؤولتینده آذربایجان تۆرکجهسی سارایدا و اوردودا حاکم دیل اوْلماقلا ایمپئرییانین ایلک رسمی دؤولت دیلی ایدی.[۹][۱۰] روس عالیمی V.V.Bartold ۱۹۱۲-جی ایلده یازیردی: «... خاندانین تشکول ائتدیگی یئرده آذربایجان اهالیسی تورکجه دانیشیردی و نتیجهده تورکجه صفویلر دؤولتینده سارای و اوردو دیلی اولاراق قالدی.»[۱۱]
عصرلر بویو ایشغاللار نتیجه سینده آذربایجان تۆرکجهسینین آدی دییشدیریلمیشدیر. آذربایجان تۆرکجهسی اوزون مدت «تورکی»، «تورک دیلی»، «آذربایجان تورکجهسی»، بعضاً ایسه «تاتار دیلی»، «قافقاز تاتارلارینین دیلی» (خصوصاً روس دیلینده یازیلمیش اثرلرده) آدلاندیریلمیشدیر.[۱۲]
۱۹۱۸-جی ایلده آذربایجان دئموکراتیک جومهوریتی یاراناندان آز سوْنرا آذربایجاندا کارگوزارلیغین تورک دیلینده آپاریلماسی ایله باغلی قرار قبول ائدیلیر. ۱۹۲۱-جی ایلده نریمان نریمانوو داداش بونیادزاده ایله بیرگه آذربایجان سسر-ده دؤولت دیلینین تورک دیلی اولماسی ایله باغلی دئکرئت ایمضالاییرلار. ۱۹۲۱-جی ایلده آذربایجان سووئت سوسیالیست جومهوریتینین ایلک کونستیتوسییاسی قبول اوْلونور و اورایا دؤولت دیلی حاقیندا ماده سالینمیر. ۱۹۲۴-جو ایلده مرکزی ایجراییه کومیتهسینین آذربایجاندا دؤولت دیلینین تورک دیلی اولماسی ایله باغلی قراری قبول اوْلونور.
۱۹۳۶-جی ایلده آذربایجانین یئنی کونستیتوسییا لاییحهسی حاضیرلانارکن اورادا آذربایجانین دؤولت دیلی تورک دیلی کیمی قئید ائدیلیر. آنجاق ۱۹۳۷-جی ایلین آوریل آییندا قبول اوْلونون اساس قانوندا دؤولت دیلی حاقیندا هئچ بیر قایدا اؤز عکسینی تاپمیر. آنجاق کونستیتوسییادا خوصوصی ماده اولماسادا، ۱۹۳۶-جی ایلدن سوْنرا بوتون نورماتیو سندلرده دؤولت دیلی آذربایجان دیلی قئید ائدیلیر.
۱۹۵۶-جی ایلده آذربایجانین ۱۹۳۷-جی ایلده قبول اوْلونموش کونستیتوسییاسینا آشاغیداکی مضموندا ماده علاوه ائدیلیر: «آذربایجانین دؤولت دیلی آذربایجان دیلیدیر…»[۱۳]
دؤولت دیلینه حصر ائدیلمیش بوتون ایجلاسلاردا دئموکراتیک شرایط یارادیلدیغیندان موختلیف فیکیرلر اؤزونو گؤستریر:
- آذربایجان دیلیدیر؛
- تورک دیلیدیر؛
- آذربایجان تورک دیلیدیر؛
- آذری تۆرکجهسیدیر؛
- آذربایجان تۆرکجهسیدیر؛
- تورک دیللری عائلهسینه داخیل اوْلان آذربایجان دیلیدیر.
پرزیدنت حیدر علیئوین چیخیشیندان: «گلین تورکدیللی خالقلارا باخاق. بلی، بیز تورکدیللی خالقلاردان بیریییک و تورک منشألی خالقیق. کؤکوموز بیردیر. اؤزبک دیلی وار، قازاخ دیلی وار، قیرغیز دیلی وار، تاتار دیلی وار، باشقیرد دیلی وار، تورکمن دیلی وار، کومیک دیلی وار. دئمک، بۇ تورکدیللی خالقلارین دا هر بیرینین دیلینین اؤز آدی وار. تورکدیللی خالقلاردا تاتار دیلی ده وار، او بیری قروپ دیللر وار، اونلارین دا هر بیری بۇ قروپا داخیلدیر، آما هر بیرینین اؤز آدی وار… آخی نه تَهَر آذربایجان تورکجهسی؟ میللتیمیز ندیر؟ آذربایجان تورکو. نه تهر بۇ میللتین ایکی آدی اولسون؟ بس نیه اؤزبک اؤزونه دئمیر کی، اؤزبکیستان تورکو، تاتار نیه دئمیر کی، تاتاریستان تورکویَم»[۱۴]
یئنه همین ایجلاسدا دؤولت باشچیسی قئید ائدیر: "… طالعیمیز بئله گتیریب کی، مثلا بیزه تاتار دئییبلر. اما بیز تاتار دئییلیک آخی. نئچه ایللر بیزه تاتار دئییبلر. ائله حسن بَی زردابی ده اؤزونه تاتار دئییبدیر، او بیریسیلر ده اؤزلرینه تاتار دئییبلر. بۇ باکیدا، آذربایجاندا بیر بئله آذربایجانلی ضیالی اولدوغو حالدا مکتبلر آچیلمیشدی – "روسسکو-تاتارسکایا ایشکولا"… من بونونلا سادهجه دئمک ایستهایرم کی، بیزیم طالعیمیز بئله اوْلوبدور. روسیادا بیزه تاتار دئییبلر. روسییانین بورادا قوبئرناتورلاری بیزه تاتار دئییبلر. اوندان سوْنرا ۱۹۱۸-جی ایلدن ۱۹۳۶-جی ایله قدر تورک دئییلیب. ۶۰ ایلدیر بیز "آذربایجان دیلی"، "آذربایجانلی" دئییریک. ایندی بس نه ائدک؟ بونلارا جاواب اولمالیدیر کی، بیر قرار قبول ائدک".
مسئلهنین جیدیلیگینی نظره آلان دؤولت رهبری موتخصلرین ایشتیراکی ایله گئنیش موذاکیرهلر کئچیردی و همین موذاکیرهلر مؤوجود پروبلئملرین حلی اوچون کیفایت قدر محصولدار اوْلدو. همین موذاکیرهلر گؤستردی کی، یالنیز میلی ایجتماعی تفکور دئییل، بیلاواسیطه موتخصلر ده آنا دیلینین قئید-شرطسیز «تورک دیلی» آدلاندیریلماسینین علئیهینهدیرلر. بونا سبب ایسه:
- ایکی موستقیل تورک منشألی دیلین هر ایکیسینین عینی بیر آدلا آدلاندیریلماسی اؤزونو دوغرولتمور و تجروبهده اونلاری آیری-آیری آدلارلا (آذربایجان تۆرکجهسی – تورکیه تۆرکجهسی) آدلاندیرماق لازیم گلیر؛
- آذربایجان اراضیسینده یاشایان غئیری-تورک منشألی موختلیف خالقلار، ائتنوسلار (تالیشلار، تاتلار، کوردلر، لزگیلر و س) «آذربایجان دیلی» نین «تورک دیلی» آدلاندیریلماسیندان هر هانسی حالدا ناراحات اولورلار، بیر سیرا قوهلر ایسه بوندان ایستیفاده ائدرک «خیردا میلتچیلیک» حیسلرینی قیزیشدیریرلار؛
- «آذربایجان دیلی» آدی آرتیق نئچه اون ایللردیر کی، اوغورلا ایشلهنیر، کیفایت قدر بؤیوک ایشلنمه تجروبهسینه مالیکدیر.[۱۵]
آذربایجان تورکجهسینین ایکی دؤورو حاقیندا[دَییشدیر]
آذربایجان تۆرکجهسینین ادبی دیلی اؤز ۸۰۰ ایله یاخین اینکیشافی مودتینده ایکی بؤیوک دؤورو ایحاطه ائدیر. اسکی دؤور آدلاندیریلان بیرینجی دؤور ۱۳-جو عصردن ۱۸-جی عصره قدر اوْلان دؤورو، یئنی آدلاندیریلا بیلن ایکینجی دؤور ایسه ۱۸-جی عصردن یاشادیغیمیز گونلره قدر اوْلان بیر دؤورو ایحاطه ائدیر.
اسکی آذربایجان دیلینده سؤز بیرلشمهلرینین قورولوشو داها چوْخ عرب و فارس دیللرینین سینتاکتیک مودئلینده اوْلموشدور: فصلی-گول (گول فصلی)، ترکی-طریقی-عشق (عشق طریقینین (یولونون) ترکی)، داخیلی-اهلی-کمال (کمال اهلینه داخیل)… یعنی تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن سوْنرا ایشلنمیشدیر. ایکینجی دؤور آذربایجان دیلینده تامامیله عکسینهدیر: تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن موطلق و همیشه اول ایشلنیر.
دیگر سینتاکتیک فرق کیمی، بیرینجی دؤورده بوداق جوملهنین باش جوملهنین ایچریسینده یئرلشدیگی تابعلی مورکب جوملهلر داها چوْخ ایشلندیگی حالدا (کیمی کیم، بیوفا دونیادا گؤردوم، بیوفا گؤردوم)، یئنی دؤورده بۇ تیپدن اوْلانلارین اوزینه داها چوْخ فعلی صیفت ترکیبلرینین ایشلندیگینی گؤروروک.[۱۶]
هر ایکی دؤورون ادبی دیلی اؤز نؤوبهسینده موختلیف مرحلهلری ایحاطه ائدیر.
بیرینجی دؤور آذربایجان تۆرکجهسی اؤز اینکیشافیندا ایکی مرحلهدن کئچمیشدیر:
- ادبی دیلین تشکول مرحلهسی (۱۳–۱۴-جو عصرلر)،
- کلاسیک شعر دیلی مرحلهسی (۱۵–۱۷-جی عصرلر).
ایکینجی دؤور آذربایجان تۆرکجهسی ایسه اوچ مرحلهنی ایحاطه ائدیر:
- ادبی دیلین خلقیلشمهسی مرحلهسی (۱۸-جی عصر)،
- میلی دیلین یارانماسی و اینکیشافی مرحلهسی (۱۹–۲۰-جی عصرین اولی)،
- موعاصیر مرحله (۲۰-جی عصرین ۱-جی روبعوندن سوْنرا).
فونئتیک خصوصیتلری[دَییشدیر]
فونئتیک خصوصیتینه گؤره «ا» فونئمینین بوتون یئرلرده ایشلنمه تئزلیگی ایله فرقلنیر.
تورک دیللریندن بیری کیمی مۆعاصیر آذربایجان دیلی اؤزوملو خصوصیتلری ایله فرقلنن فونئتیک و قراماتیک قورولوشو اوْلان بیر دیلدیر. اؤز فونئتیک قانونااویغونلوقلارینا گؤره، بۇ دیلده املگلمه یئرینه گؤره فرقلنن ساییتلر، یعنی اؤن سیرا (ای(i)، او(ü)، ائ، ا، اؤ) و آرخا سیرا (ای(ı)، او(u)، آ، او(o)) سایتلر عینی بیر سؤز و یا سؤزفورما داخیلینده ایشلنه بیلمز ("ایشیق"، "ایلدیریم" کیمی "ای" سایتی ایله باشلایان بیر نئچه سؤز استثنادیر): عینی زاماندا بۇ دیلده دیلاورتاسی صامیتلرین (گ، ک) آرخاسیرا، دیلارخاسی ساییتلرین (ک، ق، غ، خ) اؤن سیرا ساییتلرله بیر هئجادا ایشلنمهسی ده مۆمکونسوزدور.
آذربایجان دیلینین فونئم ترکیبینده ۱۵ ساییت و ۲۵ صامیت واردیر. بۇ ۴۰ فونئم آذربایجان الیفباسیندا ۳۲ حرفله ایشاره ائدیلیر.
آذربایجان دیلینین فونئم ترکیبینده ۹ قیسا (ای، او، ائ، اؤ، ا، آ، او، او، ای)، ۶ اوزون (ی:، ائ:، اؤ:، ا:، آ:، او:) سایت وار. اوزون سایتلر بۇ دیل اوچون سجیوی دئییل، اونلار دئمک اولار کی، یالنیز آلینما سؤزلرده چوْخ آز حاللاردا ایشلنیر.
فونئتیک وورغو، بیر قایدا اولاراق، سونونجو هئجایا دوشور. فونئماتیک وورغونون یئری سؤزون معناسیندان آسیلی اولاراق دییشمیر: آلما' – 'آلما.
آذربایجان دیلینده سؤز اولینده ایشلنمین ۲ فونئم وار: ای(ı) سایتی و غ سامیتی.
سینتاکتیک خصوصیتلری[دَییشدیر]
آذربایجان دیلینین مورفولوژی قورولوشونا اساس (ایسم، صیفت، سای، اوزلیک، ظرف، فعل) و کؤمکچی (قوشما، باغلاییجی، ادات، مودال سؤزلر، نیدا) نیطق حیسهلری داخیلدیر.
ایسیملرین کمیت، منسوبیت، حال، خبرلیک کاتئقوریالاری وار. بۇ کاتئقورییالار ایسیملشن دیگر نیطق حیسهلرینه ده عاییددیر.
آذربایجان دیلینده ایسمین ۶ حالی (آدلیق، ییهلیک، یؤنلوک، تأثیرلیک، یئرلیک، چیخیشلیق)، فعلین ۵ (شوهودی کئچمیش، نقلی کئچمیش، ایندیکی، قطعی گلهجک، غئیری-قطعی گلهجک) زامانی وار. فعلین شکیل کاتئقورییاسی ۶ فورمانی (امر، آرزو، شرط، واجیب، لازیم، خبر) احاطه ائدیر.
فعللر مفعول، فاعل، حرکتین موناسیبتینه گؤره موختلیف ۵ قراماتیک نؤوعده (معلوم، مجهول، قاییدیش، قارشیلیقلی-مشترک، ایجبار) ایشلنه بیلیر.
آذربایجان دیلینین سینتاکتیک قانونونا گؤره، بیر قایدا اولاراق، موبتدا جوملهنین اولینده، خبر جمله عضوو سوندا، تعیین ائتدیگی سؤزدن قاباقدا گلیر.
آذربایجان دیلینده سؤزیارادیجیلیغیندا اساساً مورفولوژی (دمیرچی، اوزومچو، تبلیغاتچی؛ دمیرچیلیک، اوزومچولوک، تبلیغاتچیلیق؛ دولچا، قازانچا، اوتلوق، مئشهلیک؛ قالدیریجی، ائندیریجی؛ سئوینج، گولونج؛ یاواشجا، ایندیجه و س) و سینتاکتیک (اوتبیچن، واختاموزد، بویونباغی، گوندوغان، ساریکؤینک، الیدولو، آدلی-سانلی، قیرخایاق، بئشاچیلان و س) اصوللاردان ایستیفاده ائدیلیر.
الیفباسی[دَییشدیر]
تورک یازی تاریخی اویغورلارین الیفباسییلا باشلاسا دا، تۆرکجهنین یازیلماسینا عرب الیفباسینین بیر واریانتی ایله باشلانیب. سلجوق و عثمانلی تورکلری ۱۰-جو عصردن باشلایاراق عرب قرافیکالی الیفبانی اساس توتموش و بۇ الیفبا ایله چوخلو دیرلی اثرلر یاراتمیشلار. عرب الیفباسی تورک دیللری اوچون موکمل الیفبا اولماسا دا، تخمیناً ۲۰-جی عصرین اوللرینه قدر بۇ الیفبادان آذربایجاندا گئنیش ایستیفاده اوْلونوب و بۇ الیفبایلا آذربایجان تاریخینین، ادبیاتینین قیمتلی اثرلری قلمه آلینیب.
آذربایجان خالق جومهوریتی اعلان اوْلوندوقدان سوْنرا ۱۹۱۹-جو ایلده خوداداد بی ملیکآسلانوفون رهبرلیگی ایله لاتین الیفباسینا کئچمک اوچون کومیسیا یارائدیلیر. کومیسیانین حاضیرلادیغی تدبیرلر پلانینیمجلیس تصدیق ائدیر. آذربایجان خالق جومهوریتی سوقوط ائتدیگیندن بۇ مسئلهنی حیاتا کئچیرمک مۆمکون اولمور.
۱۹۲۹-جو ایله کیمی عرب قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده اوْلونسا دا آذربایجان جومهوریتی اراضیسینده ۱۹۲۹-۱۹۳۹-جو ایللرده لاتین قرافیکالی الیفبادان، ۱۹۳۹-۱۹۹۱-جی ایللرده ایسه کیریل الیفباسیندان ایستیفاده اوْلونوب. ۱۹۹۱-جی ایلدن باشلایاراق تدریجاً یئنیدن لاتین الیفباسینا کئچیلیب. جنوبی آذربایجاندا یاشایان آذربایجان تورکلری ایسه عرب الیفباسیندان ایستیفاده ائدیرلر.
آذربایجان جومهوریتینین دؤولت دیلی اوْلان توکجهنین الیفباسی لاتین قرافیکالی آذربایجان الیفباسیدیر.[۱۷]
تورکجهده الیفبا دییشیکلری و قارشیلیقلاری[دَییشدیر]
عرب کؤکلو تورک الیفباسی[دَییشدیر]
جنوبی آذربایجاندا ایشلنن عرب الیفباسی فارس دیلیندن و عثمانلی تورکجهسیندن تأثیرلنیب. بۇ الیفبا عرب دیلینه اویغون اولسادا، تورک دیل عائلهسینه منسوب اوْلان آذربایجان دیلینه سسلرین چوخلوغونا گؤره اساس فورمادا الوئریشلی دئییل. بۇ الیفبانین برپاسی اوغروندا مۆعاصیر عصریمیزده بیر نئچه آدیم آتیلسادا بۇ چالیشمالار خالق ایچینده یاییلماییبدیر. جنوبی آذربایجاندا اهالی فارس دیلینده تحصیل آلماغا مجبور اوْلدوقلاری اوچون عرب و فارس سؤزلریله اوریژینال دیکته ایله تانیشدیرلار.
حاضردا ایراندا تۆرکجه اوچون ایشلدیلن عرب الیفباسی ایله باغلی وضعیت چوْخ قاریشیقدیر. گونئی آذربایجان ضیالیلارینین لاتین الیفباسینین داها موناسیب اوْلدوغونو قبول ائتمهلرینه باخمایاراق بۇ الیفبانین تطبیقینه دؤولت طرفیندن قاداغا و محدودیتلر قویولوب. ایراندا آذربایجان تۆرکجهسینده کیتاب و قزئتلر یالنیز عرب الیفباسی ایله ایشیق اوزو گؤرور.
عرب الیفباسینی برپا ائتمه تشبوسلرینین بیری تورک دیل اورتوقرافیا سئمیناری طرفیندن حیاتا کئچیریلیب. بۇ سئمینار دوکتور جاواد هئیتین باشچیلیغییلا ۲۰۰۱-جی ایلین اوکتوبروندا تهراندا کئچیریلمیشدیر. عرب الیفباسیندا یازیلان آذربایجان تۆرکجهسینین ایملاسیندا (یازیلماسیندا) بیرلیک یاراتماق سئمینارین باش هدفی سئچیلمیشدیر. تورک دیلی یازی قوراللاری آدلی قرارلار سئمینارین سونوندا قبول اوْلونموشدور.
عرب الیفباسیندا بعضی حرفلرین فورماسی کلمه آراسیندا هارادا گلمهسیندن آسیلیدیر. بۇ حرفلر کلمه باشیندا، سونوندا و اورتاسیندا دییشیر.
آشاغیداکی جدول، عرب الیفباسی ترتیبی ایله دوزولوب و لاتین الیفباسیندا یاخین اوْلان قارشیلیقلاری گؤستریر.آذربایجان دیلینده عرب و لاتین الیفبا قارشیلیقلاری
بو حرفلر اؤزلریندن سوْنرا هئچ بیر حرفه وصل اولمازلار:
آ، ا، د، ذ، ر، ز، ژ
لاتین کؤکلو تورک الیفباسی[دَییشدیر]آذربایجان دیلینده لاتین و عرب الیفبا قارشیلیقلاری
یوخاریداکی جدولده سسلی حرفلرین حقیقی قارشیلیقلاری عرب الیفباسیندا اولماماغی آیدینلیقلا گؤستریلیر.
ادبیات[دَییشدیر]
- محمد رضا هئیت. «شاعرلریمیز بیزی و دیلیمیزی نئجه آدلاندیریرلار» // «وارلیق» مجموعهسی، تهران، ۱۳۷۶.
- محمدتقی زهتابی. «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» – تبریز، ۱۳۷۸.
- خاقان بابایئو. آذربایجان دیلینین دؤولت دیلی کیمی تشکول تاریخیندن (۱۶–۲۰-جی عصرلر). «علم و حیات» نشریاتی. باکی. ۲۰۰۲
بیرده باخ[دَییشدیر]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- آذربایجان تورکلری یئنه ده آنا دیلینده تحصیل آلا بیلمهیهجک
- آذربایجان دیلی
- نسیمی آدینا دیلچیلیک اینستیتوتو
- آذربایجان دیلی حاقیندا
- آذربایجان دیلینین عرب آلیفباسیلا یازی قایدالاری (۱-جی و ۲-جی تورک دیلی اورتوقرافیا سئمینارینین قبول ائتدیگی قایدالار)
- پرزیدنت حیدر علیئوین یئنی کونستیتوسیا لاییحهسینی حاضرلایان کومیسیانین ایجلاسیندا گیریش و یئکون سؤزو
- لاتین و عرب قرافیکالی آذربایجان الیفباسی
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ شابلون:Glottolog
- ↑ شابلون:Glottolog
- ↑ آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتینین قانونو. نورماتیو حوقوقی آکتلارین واحید اینترنت الکترون بازاسی
- ↑ داغیستان جومهوریتینین کونستیتوسییاسینا گؤره روس دیلی و داغیستان خالقلارینین هر بیرینین دیلی رئسپوبلیکانین دؤولت دیلیدیر. یازیسی اوْلان ۱۴ دیل، او جملهدن آذربایجان دیلی دؤولت دیلی کیمی ایستیفاده اوْلونور.
- ↑ آذربایجان دیلی تاریخی
- ↑ "آذربایجان تاریخی"، ۱۹۹۴. ز.م. بونیادوو و Y.B.Yusifovun رئداکتهسی ایله، س. ۲۳۵
- ↑ شیروانشاهلار دؤولتی، سارا آشوربَیلی
- ↑ جعفروف ن.ق. آذربایجان تورکجهسینین میلّیلشمهسی تاریخی. B. ، ۱۹۹۵. سه. ۱۸۱
- ↑ او. افندیئو – صفویلر دؤولتی، باکی، ۲۰۰۷
- ↑ آذربایجان تاریخی (یئددی جیلدده)، باکی، ۲۰۰۷، III جیلد
- ↑ مممدوو ا. شاه طهماسیبین آذربایجان تورکجهسینده بیر مکتوبو. آدو-نون "علمی خبرلر"ی (دیل و ادبیات سئرییاسی). ۱۹۶۴، ن۶. سه. ۷۳
- ↑ "آذربایجان دیلی میلّی وارلیغیمیزین آیناسیدیر". "۲۱ فئورال – آنا دیلی گونو" نه حصر اولنموش مئتودیک وسایت. باکی – ۲۰۱۰
- ↑ "آذربایجان" قزئتی، ۷ نووامبر، ۱۹۹۵
- ↑ "آذربایجان" قزئتی، ۹ نویابر، ۱۹۹۵
- ↑ نظامی جعفروف. حیدر علیئو و آذربایجان دیلی
- ↑ آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ایشلر ایدارهسینین پرزیدنت کیتابخاناسی
- ↑ آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتینین قانونو دؤولت دیلینین الیفباسی. ماده ۱۴
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «lower-alpha» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد یا
بسته یافت نشد.
- Languages with ISO 639-2 code
- Languages with ISO 639-1 code
- Articles which use infobox templates with no data rows
- تورکجه اثرلر
- آذربایجان تورکجهسینین ادبیاتی
- آذربایجان تورکجهسی
- آذربایجان دیللری
- روسیا دیللری
- ایران دیللری
- گورجوستان دیللری
- عراق دیللری
- تورکیه دیللری
- دیللر
- آذربایجان
- تورک دیلی
- آسیا دیللری
- قایناقلاما خطاسی اوْلان صفحهلر
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab eng_Latn eng_Latn eng_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab