آنادیلدن درلمهلر-20
1.
مالاتوپ(malatop):"بؤیوک توخماق، گوپَن". کلمهنی میانادا ائشیتمیشم.
باشقا بؤلگهلرده ده اولاجاقدیر. بیلدیییمه گؤره یازی دیلینه گیرمهمیشدیر.
سؤزجوک روسجادیر. او دیلده مالاتوک (malatok) "توخماق" دئمکدیر و کیچیلتمهسی Molotoçek چکیج دئمک اولور. سؤزجوک ایسلاو کؤکنلی ساییلیر. کلمه سونونداکی
پ<ک حادثهسی غیرعادی اولوب و تورکجه "توپ" سؤزجویونون تأثیر آلتیندا
اولاجاقدیر.
2.
میتبئیین(mitbéyin):"آرخایین،
خاطرجمع". دانیشیق دیلینده داها چوخ
اورتا یاش اوستوندهکی یورتداشلاردان ائشیدیلیر. یئرینی یئنیجه فارسجادان
گئچن مطمئن کلمه سینه بیراخیر. میتبئیین بو سؤزجویون اسکیدن آلینیب، دیلیمیزین سس
قایدالارینا اویدورولموش بیچیمی ساییلیر.
3.
ماحمودیه(Mahmudiye):"بویونباغ،
اوجوندا داملا/آرمودا بنزر قیزیلی/داشی/قاشی اولان بویونباغ". سؤزجوک ان آزی ماراغا
و میانادا وار. ایلک اولاراق بیر کیشی آدیندان گلهبیلهجهیینی ساندیم. آنجاق
عثمانلیجادا بیر بیلگی دقتمی چکدی؛ آرمودیه(armudiye)، آرموت/امرود
میوهسینه بنزر بیر تاخیسی اولان و نظرلیک اولسون دییه آسیلان قادین بویونباغی
وار عثمانلیلاردا. حتا مزارداشلاریندا بئله آرمودیه گؤرونور. کلمه فارسجا
آرموت<امرود ایله عربجه ـیه اکی ایله یاراندیغی آچیقدیر و عثمانلیجادان
آذربایجانا گلدییی کسین اولاراق سؤیلهنهبیلر. سانیرام آرمودیه،
"محمود" آدینا بنزدییی اوچون، ایکیسینین قاریشیمیندا "ماحمودیه"
اورتایا چیخیبدیر.
4.
اَجوزا(ecuza):"پلاستیک
جینسیندن، قوندارما(مصنوعی) جینسلر". مثلا بئله بیر جوملهده ایشلهنیر:"بو
تسبئح اَجوزادی، داش دهییل". آذربایجان و زنجاندا آز فرقله باشقا سؤیلهییشلری(اَجوزه/ecüze، اَژنا/ejna) و
معنالاری(مثلا پارتلاییجی ماده)دا وار. سؤزجوک عربجه "اجزاء"(=تیکهلر،
تیکهجیکلر)دان گلدییی آچیقدیر. آنجاق منجه عثمانلیجا یولویلا گلیبدیر.
باشقا بیر یازیدا اشارت ائتدیییم کیمی، اون دوققوزونجو یوزایلده غربدن گلن یئنی
مفهوم و قاوراملارا و بیلیم دیلینده ایشلک اولان سؤزجوکلره، عثمانلیدا، "انجمن
دانش" کیمی قوروملار، عربجه و فارسجا قارشیلیقلار(معادل) اؤنرمهیه باشلادیلار.
اون مینلرجه بئله سؤزجوک یاراندی. بوگون بونلارین بیر قیسمی هلهده تورکیهده
ایشلهنیر و فارسجا، عربجه کیمی دیللرده قبول گؤرنلری ده وار. اجزاء بو اؤنریلن
سؤزجوکلردن بیرایدی. اجزا، تورکجهده، "پارچالار، پارچاجیقلار" معناسی
یانیندا، "ماده، کیمیا مادهسی/مادۀ شیمیایی" کیمی آنلاملاردا دا
یایقین اولدو و بوگونده تورکیه تورکجهسینده یاشار. بوردان اجزاچی، اجزاچیلیق(Eczacı,eczacılık)،
"داواچی، داواچیلیق، pharmaceutics و فارماکولوژی معنالاری
قازاندی و بوگون ده بو معنالاری ایله یایقین ساییلیر. آنادولو آغیزلاریندا، اجزا
"کیبریت" معناسیندا دا گؤرولور. جمهوریت دؤنمینده، داواخانا قارشیلیغی
اولاراق، اَمائوی یانیندا اجزانه (<اجزاخانه)(eczane)ده اؤنریلدی و بو قیسالتما رغبت گؤروب، یایقین اولدو.
5.
آپارماق(aparmaq):"بیر
یئره گؤتورمک، فارسجاسی: بُردن". آذربایجان تورکجهسیندن باشقا، دوغو
آنادولودا دا گؤرونور. تورکیه تورکجهسینین یازی دیلینده "چالماق، گیزلیجه
آلیب قاچماق" معنالاری کوچه-باجا دیلینی گؤسترمک اوچون ایشلهنیر.
سؤزلوکچولر، اورتا تورکجهدهکی "آلیب-بارماق"(=آلیب-گئتمک) فعلیندن
گلدییینی قبول ائدیرلر. بو گؤروشو دوغرولایان بوگون قزاقجا، قیرقیزجا، اؤزبکجه،
باشقوردجا و اویغورجادا هلهده "آلیب-بارو" و بنزر بیچیملرین یاشاماسیدیر(یازیلی
اویغورجادا، "آپارماق"دا وار). نیشانیان، آپارماق فعلینی اورتا
ایرانجا/پهلویجه apurtan(=آوردن، گتیرمک) فعلینه باغلاماغا چالیشسادا، گؤروشو قبول ائدیلهبیلمز.
تورک دیللرینده یاشایان شاهیدلر بیر یاندا دورسون، پهلویجه فعل ایله آپارماق فعلینین
آنلام ضدلییی وار.
6.
حَزْیر(hezir):"تخمین". آذرشهره باغلی "قاضیجهان/قَزْجان"دا
درلنمیش[1].
سؤزجوک اسکی اکینچیلیک و باغچیلیق ایشلریله ایلگیلی اولاجاقدیر. فارسجا سؤزلوکلرده(عمید،
دهخدا کیمی) "حَزْر" وار:"تخمین، آغاجداکی میوهلری/چؤلدهکی
بیچینی تخمین ائتمک" دئمک اولور. عربجهده حَزَر "تخمین ائتدی"،
حُزْر/حِزْر/حَزْر "تخمین" و مَحْزره ده یئنه او معنادا دیر.
آنادولودا(قیصری، نییده، آدانا) بیر حزیر (hezir) وار:"اسکیدن بوستان محصوللاریندان آلینان اوندا بیر
وئرگی" آنلامی داشیر. بودا بیزیم حزیر اولابیلر. تخمین قارشیلیغی عثمانلی
قایناقلاریندا تاسیم(tasım) دا وار و یئنی
تورکجهده ده بعضن گؤرونور.
7.
باندوروم(bandurum):"پول
کیمی کیچیک اشیالاری باغلاماق اوچون یارایان باغ، ایپ، ساپ، باند". اؤزللیکله
بانکدان آلینان پول باغلیسینا "باندوروملو پول" دئییلدییینی یازار
سایین شهبازی(ائل دیلی و ادبیاتی درگیسی، 7.نجی سایی). او یازیدا، سایین شهبازی
اوزونجا، سؤزجویو بندی-رومی(=بندِ رومی) اولاراق آچیقلاماغا چالیشیر و قاراباغدان
گلدییی احتمالی اوزرینده دورار. منجه سؤزجوک آچیقدیر. تورکجه و عثمانلیجادا،
فرانسیزجا(banderole)دان آلینتی اولاراق باندرول(bandrol) واردیر.
روسجادا دا باندرول وار و اوردان قافقاز یولویلا دیلیمیزه گیرمیش اولابیلر. عربجه
و فارسجادا دا بندرول/باندرول اولاراق گؤرونن کلمه، ایتالیانجا banderuola دان گلیر. ایتالیانجا سؤزجوک bandera
"بایراق" دان گلیر و "کیچیک بایراق" دئمک اولور و اصلیندن
رنگلی کاغیذلارا وئریلن آدایمیش.
8.
شورتان(şortan):"نوودان،
شیرنوو". اورمودا و اطرافیندا یاشایان سؤزجوک، آنادولودا و تورکیه تورکجهسی نین
یازی دیلینده ده گؤرولور و فرقلی دهییشگهلری وار: چؤرتن(çörten)، شؤرتن(şörten)، چورتان(çortan) و
باشقالاری..بیلیندییی کیمی سؤزجوک ارمنیجهدن آلینتیدیر. نیشانیان'ین یازدیغینا گؤره çur "سو"، و ortan "بورو، لوله، اولوق" کلمهلرینین بیرلشمهسیندن
اورتایا چیخیبدیر.
9.
رئی(rey):"برکتلی، بارلی، یاغینلی-یاغمولور ایل". اردبیل بؤلگهسینده
یایقیندیر آنجاق باشقا بؤلگهلرده ده وار. فارسجادا دا ریع، دانیشیق دیلینده
"رونق، قازانج" معنالاری داشیر. کلمهنین نهایی قایناغی عربجه
ریع/رَیَعان "هر زادین ایلکی و ان یاخشیسی" اولدوغو بیلینیر. آنادولودا
رئی/ریع یوخ کیمی دیر.
10. پئنجک(péncek):"کوت(پالتار)، جکِت". کلمه آنادولودا (قارص) بئیینجک(beyincek) اولاراق گؤرونور. روسجا pidjak دن گلدییی آنلاشیلیر. روسجا سؤزجوک ایسه اینگیلیزجه pea-jacket "گمیچیلرین پالتوسو" سؤزجویوندن گلیر. اینگلیزجه سؤزجوک، بیر آلینتی-ترجومه اولوب و هولندجا Pij-jekker "یون جکت"دن گلدییی بیلینیر.
[1] وحید کاظمزاده قاضیجهانی، قاضیجهان
در گذر تاریخ، تبریز:احرار، 1383. 97.ص
pbt_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk kin_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab