تورکلرده داش اینانجی
Türklərdə daş inancı
ایلک انسانین نئجه یاراندیغی، یئر اوزونه هاردان گلدیگی، مختلف خالقلاردا و اینانجلاردا فرقلی شکیللرده روایت اولونورسا، اونون، ایلک سیرداشینین داش اولدوغو بوتون خالقلارا بللیدیر. انسانین یاشاییشی بلاواسطه داش ایله باغلی اولموشدور. ایلک انسان اؤزونو وحشی حیوانلار، طبیعی بلالاردان، ایستی-سویوقدان قوروماق اوچون داغلارین، قایالارین و بؤیوک داش سلسلهلرینین گؤودهسیندهکی اویوقلارا، ماغارالارا سیغینمیشدیر. سونرالار همن کاهالاردان، ماغارالاردان چیخان انسان، همن داشلاری و قایالاری اؤزونه آتا، آنا، جدّ یا دا یارادان قوّه حساب ائتمشدیر. و حتّی داغی، قایانی انسان کیمی تصوّر ائتمیشدیر. ائله بونا گؤره ده، داغین باشی، داغین دؤشو، داغین آیاغی، داغین یالی، داغین اتهیی و س. سؤزلر دیلیمیزده قالماقدادیر. ایلک انسانین یاتاغی قوروناجاغی داش کاها، داش قایا اولماقلا برابر ایلک سیلاحی دا داش اولموشدور. ایلک انسانلار قیدا الده ائتمک اوچون حیوانلارلا چنگهلهشیر و اونلاری اوولاماغا چالیشیردی، لاکین الی یالین انسان وحشی حیوانلارین قارشیسیندا عاجز قالیردی. او دوشوندو کی، همن حیوانلارا قارشی سیلاحا ساریلمالیدیر. یانار داغلاردان پوسکورن ارینتیلرین، دونموش شکلی اولان «سونگر داشی» (سنگ آذرین) بشر ائولادینین ایلک سیلاحی اولدو. سونگر داشی کسگین و ایتی اولدوغو اوچون هوندور بویلو و گوجلو حیوانلاری راحاتلیقلا یارالاییب و اونلارین اؤلومونه سبب اولوردو. ایلک دفعه همن داشلاردان اوو سیلاحی کیمی استفاده ائدیب اؤزونه قیدا الده ائدن انسان، داشدا اولاغاناوستو بیر گوج و قدرته ایناندی. انسانین فیزیکی گوجو، هابئله قولو، یومروغو و دیرناقلارینین باجارمادیغینی، داش باجارا بیلیردی. ائله بونا گؤره ده ایلک انسان داشی مقدّسلشدیریب بعضاً توتم قاتینا قالدیردی. بلکه ده داش اینانجینین قدیملیگی، آغاج و حیوان اینانجیندان قاباقکی دؤورلری احاطه ائدیر. انسان کسگین سونگر داشلارینی آغاج بوداقلاریلا بیرلهشدیریب یئنی سیلاحلاری او جملهدن داش بالتانی، ایلکین سونگو و معیّت کسیجی آلتلری یاراتدی. ایلک انسان همن دؤورده داشلاری یونمور و زاغلانمامیش فورمادا استفاده ائدیردی. یئرسیز دئییلدیر کی تاریخچیلر، تقویم و زامان اؤلچوسو اولمایان قدیم تاریخی دؤورلری داش دؤورو دئیه آدلاندیریرلار. 1- قدیم داش دؤورو (پالئولیت) 2- مئزولیت (اورتا داش دؤورو)3- نئولیت (یئنی داش دؤورو). غریبه گؤرونسه ده داش، بشر تاریخینده، تاریخ باشلانقیجی و تقویم و زمان گؤستریجیسی ده اولموشدور. [1] دئدیگیمیز کیمی ایلک انسان داغی، داشی، اؤزونه سیغیناجاق، آتا، آنا، جدّ حساب ائتمیشدیر. همن انسانلارین اینانجیندا داش مقدّس ایدی و اونا توخونماق، سؤیوش وئرمک اولمازدی. بلکه ده انسانلارین ایلک تانری سایدیغی و عبادت ائتدیگی ده داش اولموشدور. بیر چوخ ابتدائی انسان قبیلهلرینین ایناجینا گؤره، داغلار و قایالارین ایچینده آتا-آنا روحو یئرلهشیردی. انسان بوتون مقدّسلری، دوشونجهسینده تانری اوبرازینی دا داشدان یاراتدی. او تانرینین سیماسینی، سئودیگی بیر حیوان و یا دا معیّن جانلی وارلیقلار فیقوروندا یاراتدی. ایلک انسان تفکّرونده داش ابدیدیر، اؤلمزدیر. داشلار حاققیندا بیر کیتاب دولوسو شعر یازان مرحوم شاعریمیز علیآغا کورچایلی بو مسئلهیه گؤزل توخونموشدور. او شعرلرینین بیرینده بئله یازیر:
اؤزونو درک ائدیب دویدوغو گوندن
انسان طالعینی داشا باغلاییب
تشنه دوداق اوچون آخیب دریندن
بولاغین گؤزویله داشلار آغلاییب
هله عمر ائدنده ماغارالاردا
انسانا داش بالتا سیلاح ساییلیب
دئییرلر نه قدر ائلده، دیاردا
داشا یامان دئمک گوناه ساییلیب
آذربایجاندا یاشایان ایلک انسانلار، داشین ابدی و قالارقی اولدوغونو درک ائدیب یاشایش طرزلرینی، آرزی- ورازلارینی، حتّی اوو مراسملرینی، اوو حیوانلاینین بیر چوخ حصّهسینی قوبوستان قایالارینا حکّ ائتمیش و گلهجک نسیللره بیر سالنامه کیمی میراث قویموشدور. اونلار داشین ابدی اولدوغونا اورهکدن اینانیردیلار. اسکی تورکلرده، داشلار، قایالار، «اوترو»نو «اوچرو»یا[2] عکس ائتدیرن بیر گؤزگو حساب ائدیلیردی. . اوغوزلاردا مزارا و قبیر داشینا «سین» دئییلیردی. اوغوزلارین «سین» سؤزو چوواش تورکجهسینده انسان، جان، آدام دئمکدیر. ائله بورادان دا بللی اولورکی، آتالارین مزار داشلاری و یا داقبیرلرینین باشیندا اوجالدیلان هیکللر مزاردا یاتان کیمسهنین روحونون یاشادیغی یئر کیمی اینانیلیر. چیندن آوروپایا قدر اوزانان بو بؤیوک جغرافیادا هر یئرده بیر بالبال داشی، بنگو داشی و یا داایری حجملی مزار داشی، قوچ داشی، آت هیکلی وارسا تورک خالقلارینین اولو بابالارینا عاییددیر. علم عالمینه بللیدیرکی، ایران خالقلاری آراسیندا دفن مراسمی اولمامیش و آتالار مزارینین مقدّس اولدوغو قید اولونمامیشدیر. قدیم ایران خالقلاری اؤلن آدامین جسدینی بعضا یاندیریر، بعضا ده پارچالاییب اوجا داغلار باشیندا قوزقونلارا یئم ائدیردیلر. عرب و اسلام دونیاسیندا دا دفنه و آتالار مزارینا بیر او قدر قیمت وئریلمیردی. اسلام اینانجیندا داشدان دوزلن هر بیر شئی فیتیش (بت) حساب ائدیلدیگینه گؤره هیکلتراشلیق و رسّاملیق دا یاساق (حرام) ائدیلمیشدیر.
آذربایجان - تورک تاریخینده داش او قدر اهمیّت کسب ائتمیشدیر کی، آنتروپونیمیکامیزا (آدلار سیستمی) داخیل اولموشدور. علامتدار بیر وضعیّتده دوغولان اوشاقلار، بؤیوک سرکردهلر، قهرمانلارا داش ایله باغلی آد قویولموشدور. تیمورتاش (دمیر داش)، بکتاش (برک داش)، آلتونتاش (قیزیل داش) آدلاری ادّعامیزا بیر اؤرنک اولا بیلر.
اسکی تورکلرده داش، مقدّس و سِحیرلیدیر. داش، ابدیّت سیمبولو اولماقلا برابر، معیّن خستهلیکلرین درمانیندا دا استفاده ائدیلیردی. یئری گلمیشکن قید ائدک کی، سایر تورک خالقلاریندا اولدوغو کیمی آذربایجاندا دا داشلارین آغری - اذیّتی یوخ ائتمهسی و خستهلیکلره درمان ائتمک قوّهسینه مالیک اولدوغونو اینانیلیر. داش پیرلری هله ده اوشاق آرزو ائدن سونسوز قادینلارین سیغیندیغی یئرلردیر. بو گون اوجقار اولمایان کندلر و قصَبهلرده بئله اوشاغی اولمایان قادینلار، داشقوچلارین آیاقلاری آراسیندا کئچمکله اوشاق صاحیبی اولاجاقلارینا اینانیرلار. بعضی یئرلرده ایسه دوغمایان قادینلار، قایا اوزَرینده یاتماقلا بویلو اولاجاقلارینا اینانیرلار. آذربایجان بعضی کندلرینده اوشاقلاری تئز یئریمهسی، خستهلیکلردن قورونماسی، سوموکلرینین برکیمهسی اوچون قایالارین آلتیندا قارا رنگلی داشدا دوزَلدیلمیش آت هیکللرینین قارنی آلتیندان کئچیریرلر. بیر سیرا یئرلرده ایسه قاپینین باشینا مختلف رنگلی و مختلف جنسلی داشلار آسیلیر.
داش ایله باغلی او قدر اینانج وار کی دئمکله قورتارماز، داش حاققیندا آرتیق معلومات الده ائتمک ایستهین اوخوجولارا، اورحان حنچرلی، اوغلونون دونیا اینانجلاری سؤزلویو، میرعلی سیداوفون، آذربایجان خالقینین سوی- کؤکونو دوشونرکن، قام –شامان و اونون قایناقلارینا عمومی باخیش، جلال بَیدیلینین تورک میتولوژیسی انسیکلوپئدیک سؤزلویو و کاشغرینین دیوان لغاتالتّرک اثرلرینه مراجعت ائتمهلرینی مصلحت بیلیریک.
تبریز: حسن اوموداوغلو
قایناقلار:
1: دونیا اینانجلار سؤزلویو اورهان هنچرلیاوغلو
2: تورک میتولوژیسی انسیکلوپدیک سؤزلویو جلال بَیدیلی
3: قام- شامان و اونون قایناقلارینا عمومی باخیش میرعلی سیداوف
4: آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن میرعلی سیداوف
5: دیوان اللغاتالترک محمود کاشغری
6: شامانیزم تاریخده و بوگون عبدالقادر اینان
[1] - بنگو سؤزو، سونرالار منگو کیمی ایشلنمیشدیر. معناجا اؤلمز و ابدی دئمکدیر. همن سؤز، فارس دیلینه مینگو و مینو کیمی داخیل اولموشدور. قدیم سنسکریت سؤزو اولان بهشت سؤزونه صفت کیمی آرتیریلمیشدیر. سونرالار بهشت سؤزونه صفت کیمی آرتیریلان بو سؤز (بهشت مینو) مجازی اولاراق بهشت معناسینی کسب ائتمیشدیر.
[2] - قدیم تورکجهمیزده، «اوترو» کئچمیش (گذشته)، «اوچرو» ایسه گلهجک (آینده) آنلامیندا اولموشدور
گؤنده ر بؤلوم لر: اؤتهك (تاریخ)
azb_Arab azj_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab