علیشیر نوایی نینگ 571 ییللیگی مناسبتی بیلن
« نوایی » رمانی ترجمه سی حقیده / شرعی جوزجانی بیلن مصاحبه/ صحبتداش: محمود سعدی
زمان خواندن: (تعداد واژه ها: )
افغانستانلیک اوزبیک ادیبی، مدنیت و دولت اربابی عبدالحکیم شرعی جوزجانی نامی ریسپوبلیکه میزده (جمهوریتیمیزده) کوپچیلیککه یخشی تنیش. اونینگ ملی ادبیاتیمیز و حقوقشناسلیگیمیزگه دایر مقاله لری گزیته لریمیز و ژورناللریمیزده منتظم روشده باسیلیب توره دی. عالم نینگ "تصوف و انسان"، "شرق و انسان حقوقلری"(ا.سعیدوف بیلن بیرگه لیکده)، "مرغینانی و اونینگ ایزداشلری"، "اسلام حقوقشناسلیگی: حنفی مذهبی و اورته آسیا فقیه لری" (مونوگرافیه)، "شرق سیویلیزاتسیه سی (تمدنی- ت): انسان وحقوق (اوتمیش و حاضرگی زمان)" (ا. سعیدوف بیلن همکارلیکده) کتابلری تاشکینتده باسیلیب چیققن.
ع. جوزجانی استقلال ییللریده، "افغانستانده شریعت ترقیاتی" موضوعیده نامزادلیک، "اسلام حقوقشناسلیگی و حنفی مذهبی ترقیاتیده اورته آسیا فقیه لری نینگ اورنی" موضوعیده دوکتورلیک دیسسیرتتسیه(رساله) سینی موفقیتلی یاقله دی. حقوقشناس عالم بو گونگی کونده تاشکینت اسلام اونیویرسیتیتیده اسلام حقوقی کفدره سی مدیری لوازمیده ایشلب کیلماقده.
عبدالحکیم شرعی جوزجانی بوندن ییتمیش ییل مقدم سرپل شهریده توغیلگن. شرعی علملر مدرسه سی و کابل اونیویرسیتیتیده تعلیم آلگن. "انیس"، "اصلاح" گزیته لری، "فولکلور" ژورنالی، آریانا قاموسی و افغانستان رادیوسیده ایشلگن. او اوزبیک تیلیده گی بیرینچی گزیته - "یولدوز"نی تأسیس ایتیش، افغانستان معارف وزیرلیگی و فنلر اکادمی سیده اوزبیک تیلی دپارتمنتلرینی آچیشده باش- قاش بولدی.
افغانستانده گی یازوچیلر اویوشمه سینینگ " امیر علیشیر نوایی" مکافاتینی آلگن عبدالحکیم شرعی جوزجانی آی بیک نینگ «نوایی» رمانی، ش. رشیدوف نینگ «ایککی دل داستانی» اثری همده اوزبیک تیلیدن کوپلب مقاله و رساله لرنی فارس تیلیگه ترجمه قیلیب نشر ایتدیرگن.
"بویوک عالم ابوریحان بیرونی" کتابی نینگ مؤلفی ش. جوزجانی عرب تیلیدن یوسف السباعی، طاها حسین، سلامه موسی، لطفی منفلوطی نینگ بیر قطار اثرلرینی ترجمه قیلگن. عموما شرعی جوزجانی عرب، دری- فارس، پشتو و تورک تیللرینی یخشی بیله دی، اوزبیک و فارس تیللریده ایجاد ایته دی.
عبدالحکیم شرعی جوزجانی ایجادیده آی بیک نینگ "نوایی" رمانی ترجمه سی علیحده اورین توته دی. ذاتا اولوغ علیشیر نوایی افغانستان خلقلریگه هم جاندیک عزیز. انسان پرور شاعرنینگ نورلی، تازه روحلی اثرلری، جوشقین اجتماعی فعالیتی برچه اوچون ابدی اورنک دیر. حضرت نوایی عمری نینگ انه شو ماهیتی آی بیک نینگ "نوایی" رمانیده یارقین آچیب بیریلگن. رمان نینگ اصل مضمون- ماهیتی ایسه، اثرده گی قوییده گی سوزلرده یخشی افاده لنگن: «هرنیچون فلاکتنی دفع ایتماققه غیرت قیلماق کیرک- دیدی نوایی قطعی، ایشانچلی آواز بیلن. – مبارک وطن نینگ، ایل- اولوس نینگ سلامتلیگی اوچون فداکارلیک کورستماق وظیفه میزدیر. سیزدن تیله گیم شولکه، بیر- بیریمیزگه، دولتگه، یورتگه وفا- صداقت، محبت بیلن باغله نیلیک. وفا و محبت - اولوغ قدرتدیر. بو قدرت بیلن توله کونگللر حیاتنی نورلنتیرر، اولر فلاکت دروازه لریگه سد چیکیب، سعادت دروازه لرینی آچورلر.
محمود سعـدی: بوندن اوتتیز ییل اوّل آی بیک نینگ "نوایی" رمانینی دری تیلیگه ترجمه قیلیب، نشر
ایتدیرگن ایکنسیز. بو خیرلی ایشینگیزگه نیمه لر سبب بولگن ایدی؟
عبدالحکیم شرعی جوزجانی:
- مین باله لیگیمدن امیر علیشیر نوایی اثرلریکه قیزیقیب کیلگنمن. اوشه دورده بیزنینگ سرپل شهریمیزده نوایی نینگ تاش باسمه ده چیققن "غرائب الصغر" دیوانی نینگ نسخه لری بار ایدی. دیوان، قیزلر و باله لر مکتبلریده سواد چیقریش اوچون اوقیتیلردی. نوایی اثرلری نینگ قولیازمه نسخه لری هم ضیالیلرنینک اویلریده تاپیلردی.
مین "غرائب الصغر"نی 14 یاشلریمده اوقیگنمن. اوندن کیین شاعرنینگ شاه اثری بولمیش "خمسه" نینگ روسیه سانسوری 1893 ییل 13 دیسمبرده باسیشگه رخصت بیرگن چیرایلی مقوالی نسخه سینی اوقیشگه توتیندیم. بیزنینگ شهریمیزده اونینگ فقط بیرته تاشکینت تاش باسمه نسخه سی افغانستانلیک بویوک ادیب و شاعر استاد عظیمی جوزجانی کتابخانه سیده بار ایدی. مین تاغم و استادیم بولگن بو ذات نینگ انه شو کتابیدن هردایم فایده لنیب کیلردیم.
اون بیش یاشلریمده قیش فصلی نینگ دم آلیش آیلریدن فایده لنیب کتابنی اوقیشگه کیریشدیم. ایریم جایلری و بعضی سوزلرینی یخشی توشونمسم هم، بیشینچی دفتر (" سد اسکندری" داستانی) نینگ آخریگه چه اوقیب تمامله دیم. شو- شو نوایی مین اوچون حیاتیمده یولچی یولدوز بولیب قالدی. اونینگ داستانلریدن اوزیمگه یاققن پرچه لرینی کوچیریب آلیب تکرار- تکرار اوقیردیم. شاعرنینگ مثلسیز ایجادی جسارتی ثمره سی بولمیش بیتلر ذهنیمگه اورنه شردی. مثلا شاهلرگه اوگیت صفتیده بیتیلگن منه شو بیت:
گرچه سینوق ایگنه حق الناس دور
بغرینگ ارا خنجر الماس دور
یا که مثلسیز بدیعی افاده گه مثال بولمیش تانگ آتیشی تصویرلنگن اوشبو بیت:
کویدی قویاش اوتیده ظلمت تونی
اوچتی هوا اوزره نجوم اوچقونی
شو کبی آلتینگه بیرگوسیز بیتلر سیره تیلیمدن توشمس ایدی.
کابل یقینیده پغمان تومنیده گی شرعی فنلر عالی مدرسه سی و کابل دارالفنونی نینگ شرعیات فاکولته سیده اوقیگن ییللریمده هم "خمسه" نینگ اوشه نسخه سی هردایم همراهیم بولدی. کتاب حاضرهم مینده.
کابلده بخارادن کیلیب قالگن اتاقلی عالم، شاعر و ادیب استاد هاشم شایق(شایق افندی- ت) و تاشکینتلیک داملا بیدل لقبلی مشهور شاعر قاری شرف الدین شرف نینگ اوغلی حسام الدین اکه دن علیشیر نوایی نینگ بیرقنچه کتابلرینی آلیب مطالعه قیلدیم.
حسام الدین اکه "خزائن المعانی" نینگ بیر قولیازمه نسخه سینی مینگه اوقیشگه بیردی. بو نادر قولیازمه جوده عالی سویه ده کوچیریلگن، سلطان حسین بایقرادن باشلب کوپ شاه و شاهزاده لر کتبخانه لریده بولیب، اولرنینگ مهرلری باسیلگن ایدی. بو تبرک کتاب حاضر امریکاده یشه یاتگن حسام الدین اکه عایله سی اعضالری تصرفیده بولسه کیرک.
بیزلر کریل خطی بیلن تنیش ایمسدیک. 60- ییللرنینگ باشلریده بولسه کیرک، زلفیه خانم نینگ کیچیک حجمده گی تنلنگن شعرلر کتابی قولیمگه توشیب قالدی. روس الفباسینی اورگنیب آلگچ، اوشبو کتابنی اوقیشگه اورینیب، بعضی اوزبیکچه حرفلرنی تانیب آلدیم.
مثلا، توپلمده گی
کیلتیرردینگ مینگه بیر زمان
ایندی سینگه مین ایلته من گل،-
دیگن مصرعلر همان یادیمده.
کیینراق اوزبیکستان رادیوسی آرقه لی آی بیک، شرف رشیدوف و باشقه زمانوی اوزبیک شاعر و یازوچیلری نینگ ناملری، یازگن اثرلری بیلن تنیشدیم. آی بیک نینگ نوایی حقیده رمان یرتگنیدن خبر تاپدیم. سونگره «علیشیر نوایی » فلمینی کوردیم. شو طریقه مینده آی بیک نینگ «نوایی» رمانینی اوقیب کوریش ایستگی کوچیدی.
کوپ ییللر اوتیب، شرایط اوزگرگچ دوستلریمدن بیری تاشکینتدن رماننی مین اوچون آلیب کیلدی. اثرنی قونت بیلن قیته قیته اوقیدیم. فارس تیلیگه ترجمه قیلیشگه اوریندیم. لیکن رماننی نشر ایتیش اوچون شرایط موجود ایمس ایدی. اما وقتی کیلیب شوندی امکانیت تاپیلدی. بیر دوستیم، "ژوندون" ("حیات") ژورنالی نینگ مدیری رمانگه قیزیقیب، اونینگ نامینی «علیشیر نوایی» دیب نشر ایتماقچی بولدی. چونکه کابل نینگ کتته بایلریدن بیری اوزیگه نوایی تخلصینی آلیب شو نام بیلن شهرده ییریک سوپر مارکیت آچگن ایدی. شوندی قیلیب رمان آی بیک نینگ رسام چیزگن صورتی، ترجمۀ حالی بیلن "ژوندون" نینگ 1974ــ 1975 ییلگی سانلریده باسیلدی. افسوس که بعضی سیاسی حادثه لر یوز بیریب، اثر ترجمه سیدن آزراغی نشر ایتیلمی قالدی.
م. سعـدی: ـــ رمان ترجمه سیده قندی قیینچیلیکلرگه دوچ کیلدینگیز؟
ش. جوزجانی: ـــ آی بیک نینگ اوزیگه خاص اسلوبی، تیلی بار. او خلق مقاللری، صاف تورکی سوزلر و مفهوملرنی کوپ ایشله ته دی. عرب یازوویده فارسچه – اوزبیکچه یاکه تورکچه- اوزبیکچه لغتلر(قاموسلر) موجود بولمگنی اوچون توشونیشیم قیین بولگن سوزلرنی اوزبیکچه - روسچه لغتلر یاردمیده توشونیب آلیشگه اورینردیم. بو لغتلردن اوزبیکچه سوزلرنی ایضاحلب بیرگن روسچه سوزلرنی یازیب آلیب، کیین روسچه- فارسچه لغتلردن اوشه روسچه سوزلرنی قیدیریب تاپیب، معناسینی انگلشگه انتیلردیم. بیریلگن معنالردن بیرینی رمانده گی معناسیگه قرب اوشه قیین سوز صفتیده تنلب آلیب، ترجمه قیلردیم. اوزبیک شیوه لریگه (لهجه لریگه- ت) خاص بولگن بعضی بیر سوزلر معناسینی اوشه پیتده کابلده خدمتده بولگن دوستیم عبد رحیم منانوف دن سورردیم. ایریم سببلرگه کوره مینینگ اثرلریم و ترجمه لریم اولکه مطبوعاتیده مستعار (باشقه) ناملر، مثلا، ایلدرم، اونگوت، ایلغار، شبتاب، ش.ج تخلصلری بیلن باسیلردی. "نوایی" رمانی ترجمه سی هم ع. ح. ایلدرم امضاسی بیلن باسیلدی.
م. سعـدی: ـــ "نوایی" افغانستان کتابخوانلرینی قیزیقتیردیمی؟ اولر رماننی قندی قبول قیلدیلر؟ افغانستانلیکلر اوچون اثر قندی اهمیتگه ایگه؟
ش. جوزجانی: ـــ سیزگه معلوم که نوایی یشب، ایجاد قیلگن دور، یعنی تیموریلر دوری فنده شرق رنسانسی دوری دیب اعتراف ایتیلگن. بو دورده علم- فن گللب- یشنه دی: اولوغ بیک رصد خانه سی، بویوک عالم نینگ "زیج کورگانی" اثری، سمرقند و هرات شهرلری، اولوغ اوزبیک مصوری کمال الدین یرتگن هرات میناتورچیلیک مکتبی، عبد رحمان جامی و علیشیر نوایی نینگ داهیانه اثرلری، عصرلر آشه یشب کیله یاتگن آبده لر...
نوایی انه شو اویغانیش دوری نینگ ایککینچی باسقیچیده هراتده بویوک معنوی- مدنی حرکت نینگ اولکن رهنمالریدن بیری بولدی. بو دورده افغانستان توپراغیده تینچلیک و برقرارلیک حکم سوردی، فن- مدنیت رواجی اوچون کینگ کولمده شرایط یره تیب بیریلدی.
تیموریلر دوریدن قالگن آبده لر آخرگی کوپ ییللیک اوروشلردن کوپ خساره کورگن بولسه- ده، حاضر هم اوز عظمتی و چیرایی بیلن کوزلرنی قمیشتیره دی. قیسقه چه قیلیب ایتگنده نوایی نینگ ایجادی- اجتماعی فعالیتی افغانستان تاریخی نینگ آلتین حرفلر بیلن یازیلگن اجرلمس بیر فصلی حسابلنه دی. شو سببلی افغانستان برچه خلقی، تاریخچیلر و ضیالیلری علیشیر نوایی نینگ افغانستان اوچون قیلگن بویوک خدمتلریگه کتته اعتبار بیریب، اونگه نسبتا چوقور احترام و صمیمیت کورسه ته دیلر.
"نوایی" رمانی بویوک وزیر حیاتی نینگ تورلی قرره لری و اوشبو دورنینگ برچه خصوصیتلرینی بدیعی شکلده گوده لنتیریب بیرگنی سببلی کتته تاریخی- بدیعی قیمتگه ایگه. شو باعث هم رمان ترجمه سی افغانستان ضیالیلری تامانیدن کتته قیزیقیش بیلن کوتیب آلیندی.
م. سعـدی: ـــ سیزنینگچه رمان نینگ بدیعی اهمیتی نیمه ده؟
ش. جوزجانی: ـــ آی بیک فقط گینه عالی استعدادلی یازوچی ایمس، بلکه اقتدارلی شاعر هم بولگنی اوچون نوایی نینگ هم تشقی، هم ایچکی دنیاسینی چوقور تصویرلشگه انتیلگن. ادیب اوزبیک اوتمیش تیلینی تاریخی رمان ژنری معیارلریگه ماسلشتیریب ایشلتدی. خلق مقاللریدن، نوایی ادبی تیلیگه خاص بولگن سوزلر و اته مه لردن کینگ فایده لنیب آنه تیلیمیز نینگ افاده امکانیتلرینی کینگیتیردی. او ایشلتگن سوزلر، یرتگن جمله و عباره لر بولاق نینگ تینیق سوویدیک ضمیریمیزده گی مضموننی یارقین افاده لیدی. آی بیک نینگ جمله و عباره لری کوپینچه موجز(قیسقه) بولیشیگه قره مسدن، تولیق معنا ومضموننی انگله ته دی.بو اورینده آی بیک عرب کلاسیک ادبیاتیده گی"اینگ یخشی بیان کوپ معـنیگه دلالت قیلوچی قیسقه سوزدر" دیگن قاعده گه عمل قیلگنگه اوخشیدی.
ایککینچیدن، آی بیک نوایی شخصیتینی مجسملشتیریشده اونینگ فقط ظاهری سیماسی، یوریش- توریشلری، سوزلش و کولیشلری، بعضا ایسه غضبلنیش حالتلرینی مهارت بیلن بدیعی کورسه تیبگینه قالمی، بلکه اونینگ روحی دنیاسی، یککه و تنها لیگی، موسیقیگه علاقه سی و ارمانلرینی افاده لشگه موفق بوله دی.
آی بیک رمانیده نوایی اولوغ دولت و سیاست اربابی، فن و مدنیت ترقیاتی نینگ یلاو برداری، برچه علم و صنعت اهلی نینگ حامیسی، اوروش و قیرغین دشمنی، تینچلیک، صلح و اهیللیک ساقچیسی، تورلی خلقلرارا دوستلیک و برادرلیک جرچیسی و بویوک انسان سیور صفتیده گوده لنه دی.
م. سعـدی: ـــ سیز هرات شهرینی یخشی بیله سیز. آی بیک "نوایی" رمانیده تصویرلگن هرات اصل هراتگه قنچه لیک اوخشیدی؟
ش. جوزجانی: ـــ مین بیلمیمن، آی بیک هرات شهرینی کورگنمی یاکه کورگن ایمسمی. هرحالده اونینگ سحرگر قلمی اوشبو شهرنینگ 15 عصرده گی قیافه سینی شوندی مهارت بیلن تصویرلیدی که، مین رماننی اوقیگنده بعضا هیجانلنیب کیتیب اوزیم خراسان پایتختینی اوشه دورده یقیندن کوریب، او ییرده یوز بیرگن حادثه لرنینگ شاهدی بولگندیک بولردیم.
نوایی هرات خیابانینی جوده سیوردی. اونینگ اثرلریده خیابانگه بغیشلب یازیلگن شعرلرنی کوپ اوچره تیش ممکن. جمله دن، "حیرة الابرار"- ده:
الله الله، نی هری بو هری
بیر- بیریدن طرفه انینگ هر بیری
ایککی ثوابت فلکیدن نشان،
ایککی خیابانی ایکی کهکشان.
"دیوان فانی"ده:
شهراه سوی جنت فردوس که جویند،
فانی به یقین دان که خیابان هرات است.
ترجمه سی: " ای فانی، آدملر قیدیریب یورگن جنتگه آلیب باروچی شاه کوچه، در حقیقت هرات خیابانیدر.
آی بیک هرات شهریده اوقوچینی کیزدیریب، عادی آدملر کورالمیدیگن نرسه لرنی کورسه تیب بیره دی. اونینگ اوتکیر نگاهی قیلنی قیرققه یاریب (موشگافانه- ت)، حیات نینگ جوده نازک و مرکب تامانلرینی کورسه تیشگه قربی ییته دی.
مؤلف نینگ تصویرلش اسلوبی شو قدر کوچلی که اثرنی اوقیگن کتابخوان هرات شهریده کیزیب عظمت مناره لر، حشمتلی مسجدلر، آدملر بیلن گوجوم کوچه لر و بازارلر، تورلی متاعلرگه توله دکانلر، علم وفنگه چنقاق طالبلر درس آله دیگن ییریک مدرسه لر، اوزاق اولکه لردن ییتیب کیلگن سودا کروانلری و ینگی آتگن قویاش نورلری بیلن سوزلشیب تورگندیک کاشینکارمهابتلی رواقلر، طاقلر و گنبذلرنی یقیندن کورگندیک بوله دی. کیمیاگرلر، شیشه سازلر، موسیقه چیلر و باشقه تورلی- تومن کسب و هنر ایگه لری بیلن تولیب- تاشگن عظیم شهر هرکونی مینگلب مسافرنی قبول قیله دی و مینگلب مسافر اوندن چیقیب کیته دی. هر ییرده شعر و ادبیاتگه قیزیقیش بار. مدرسه لردن بازار رسته لری، حلواپز دکانلریگه چه آدملر شعریت، اینیقسه، نوایی ایجادیاتی بیلن قیزیقه دیلر.
آی بیک نینگ سحرلی قلمی بیلن بیتیلگن اوشبو اثرده نوایی نینگ انساندوستلیک تویغولری اونینگ برچه خط - حرکتیده یققال کوزگه تشلنیب توره دی. آی بیک نوایینی اینگ عالی انسانی فضیلتلرنی اوزیده جمعلگن، برچه انسانلرگه نسبتا مهر و شفقت منبعی و حتی حیوانلر اوچون هم رحم و عاطفه لی بولگن بیر اولوغوار ذات صفتیده گوده لنتیریشی اوقوچی قلبیده اونگه نسبتا چوقور حرمت و محبت تویغوسینی اویغاته دی. سیاسی ماجرالرنی تینچلیک یولی بیلن ییچیش و یوز بیرگن قوزغالانلرنی عادلانه تدبیرلر آرقه لی توخته تیش نوایی نینگ مثلی کم بولگن سیاسی رهبر ایکنلیگینی اثباتلب بیره دی.
توغری، حاضرگی دور میزانلری اساسیده فکر یوریته دیگن بولسک، رمان نینگ ایریم صحیفه لریده توتالیتر توزوم (استبدادی نظام- ت) مفکوره سینینگ تأثیری سیزیله دی. مثلا فن و مدنیت حامیسی، اوزبیک ممتازادبیاتی (کلاسیک ادبیاتی)نینگ اولوغ نماینده سی سلطان حسین بایقرا اوبرزی (تمثالی) انه شو مفکوره اساسیده یره تیلگن. بیراق بوندی کمچیلیکلر رمان نینگ اهمیتینی پسه یتیرمیدی.
اوزبیک رمانچیلیگی نینگ اورنه گی (مقصود شیخزاده) بولگن. آی بیک نینگ "نوایی" رمانی ملی ادبیاتیمیزده تاریخی- بیوگرافیک ژنرنی باشلب بیرگنلیگی بیلن هم اوزاق ییللر اوز قیمتینی سقلب قالیشی شبهه سیزدیر
azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab