قسطنطنیه نین فتحی دونیا خالقلاری نین باخیشینی تورکلره نسبت ده ییشدی[۱]. اوروپا و اؤزه للیکله کلیسا بؤیوک بیر اولایلا اوز – اوزه گله رک شوک وارد اولدو. اوروپا قاباقجا اوچ دؤنه تورکلرله اوز اوزه اولموش و هر دؤنه سیناغا اوغرامیشدیر. بیرینجی دفعه میلاددان ۱۷۰ ایل قاباق ایدی کی مته خاقان اوروپانین اورتاسینا قدر یئریدی. سونرا دؤدونجو یوزایلده آتیلا یئنه اوروپانین قلبینه دک گئدیب و ایتالیانی فتح ائتدی. اوچونجو دفعه سلطان محمد فاتح روم امپریاسینی قسطنطنیه ده گئری قایتاریب و استانبولو الده ائتدی. بو دؤنه اسلام بایراغی آلتیندا اوروپا آلیندی. تورکلر اوروپانی دیزه چؤکدوروب قورخونو جانینا یاتیرتدی. بو قورخو جانیندا قالمیشدی ، نه قاچا بیلیردی و نه اونودا بیلیردی. او زاماندا کلیسالارا سیغینیب بو دؤیوشچولریندن الیندن دوعایا ال ووروردو. بو زامان کلیسالارین دوعالاریندا تورکلرین شرّیندن قورتولمانی دوعا ائدیرلر و تانریدان تورکلرین شرینی کسمه یی ایسته ییرلر. تورکلره نسبن نفرت اونلارین جانینی آلمیشدی و گوتیک مکتبی باشدان باشا تورکلردن نفرت و تورکلرین قورخوسو دولدورموشدو. بو قورخو اونلارین مغزلرینی ده ایشدن سالمیشدی، اسلامی تورکلرله برابر گؤروب دین و مذهبله ساواشماق یئرینه تورکلره نفرتی اؤزلرینه دین کیمی سئچدیلر. باجاردیقلاری قدر تورکلرله دوشمانلیقا میدان آچدیلار. بئله تبلیغ ده ائدیردیلر کی تورکلرین تاریخی، ادبیاتی، مدنیتی یوخدور. آنجاق و آنجاق ۱۹۷۵جی ایلده بو فیکیرلری پوزولدو. گؤردولر کی تورکلرین ان اسکی زامانلاردان دیللری و مدنیت لری گوجلو اولموش، بو زامانا قدر تورکلرله ساواشماغی مقدس ساییردیلار. تورکلری آلچالتماغا همت گؤسته ریردیلر.
دوغرودور اوروپا ۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن تامام فیکری – ذیکری تورکلرین علیهینه چیرپیشماق ایدی. بو قورخماز ساواشچیلار بو دؤنه کلیسالاردا اوتوروب تورکلرین شریندن قورتاماغا تانرییا یالواریرلار. باروک مکتبی نین اساس ایشلریندن تورکلرله دوشمانلیق ائتمک اولموشدور. بو نفرت اونلارین گؤزونو کور ائدیب و عقل لرینی ده زایل ائتمیشدیر. بئله دوشونوردولر کی تورکلر مدنیت سیز، ادبیات سیز و خط سیزدیرلر. آنجاق ۱۹۷۰ – ۷۵ ایللرینده تورفاندا قازرینتی لاردان الده ائدیلن بؤیوک گنجینه – خزینه بونلارین گؤزونو آچدی. دونیانین ایکینجی خزینه سی – قیزیل – گوموش و جواهیرات گؤزلرینی قاماشدیردی. چکیجی نوکته بوراسی ایدی کی بو قدر جواهیرات ایچینده بیر گوموش سینی ده تاپیلدی. آما سینه اوزه رینده بیر یازی واریدی. اورخون خطی ایله یازیلمیشدی. اونوم گاما رئی ایله – کربون ۱۴ ایله تاریخینی چیخارتدیلار. گؤردولر ۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه یه عایددیر. بونلاری همیشه تبلیغ ائدیردیلر تورکلرین خطی یوخ، مدنیت صاحیبی دئییللر. اما ایندی ۲۵۰۰ ایل اؤنجه دن یازیلاری چیخیر. داها جالیب نوکته ده واریدی. او دا بو ایدی کی بو خط همان اورخون آبیده لری نین خطینده اولموشدور. اورخون – یئنی سئی آبیده لری ۱۴۰۰ ایل بوندان اؤنجه اولموشدور ایندی ۲۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن ۱۴۰۰ ایل قاباغا کیمی بو خط یازی خطی اولموشدور. بس گرک باشقا سندلر ده اولسون. آراشدیرمالار داوام تاپیر و جالب بوراسی دیر کی تورفان قازینتی لاریندان اونلارجا کتابلار تاپیلیر، بیر سیراسی اویغور خطی له و بیر سیراسی اورخون خطی له. تازه باشقا خطیله یازیلان اثرلر ده الده ائدیلیر و سئویندیریجی حالدیر کی بو اثرلرین هامیسی اوخونوب و تورک دونیاسی نین اساس خزینه سی بو یازیلاردا و یازیلارین دوشونجه لریندن الده ائدیلیر. دیلیمیزین گؤزه للیک لری اوزه چیخیر.
آنجاق اوروپا اؤزونه گلیر. آما اونلاری نوکرلری اولان بیزین ایرانشهری لی لر هله ده نوکرلیکدن ال چکمه میشلر. اوروپالی لار بوگون قوتسال ساواشدان قونسال باریشا گلیب چاتمیشلار، آما هله اونلارین نوکرلری یوزایللیک دوشنچی لیقلارینی داها پؤرتده دیرلر.
بوگون اورخون خطینده یوزلرجه کتاب الده وار. بو خطیله یازیلان اونلارجا کتابلار واریمیزدیر. بونلاری آد چکمک اوزانار. آما بالاجا بیر اشاره لازیمدیر:
حتا شاعیرلریمیز – یازیچی لاریمیز او جمله دن: آپرین چورتکین، قول طرخان، سینقو توتونگ، کی کی، پراتیایا ، آسیق توتونگ، چیسویا توتونگ، قالیم کیشی، چوچو و باشقالاری. و کتابلاردان آد چکسم بونلاری دئیه بیله رم: تان تانری، تارینیچی لیق، بؤیوکلوک اؤومه سی، بورکانچی، گؤزه للیک بویاسی، . . . بونلارین بیر سیراسی ۵۰ – ۶۰ صحیفه لیک اثرلردیرلر.
باشقا یؤندن کتیبه لر ده تاپیلیر او جومله دن سوجی کتیبه سی، سینه اوسو کتیبه سی، و چوخلو کتیبه لر. بوگون بو یازی آنادولودا ، ایراندا و یمن ده ده تاپیلیر. هر یاندا گؤگ تورک امپریاسی نین آیاغی چاتمیشسا، خطی و یازیسی دا واردیر.
دوغرودور اوروپا رنسانسی باش وئره ن زامان، اسلام دونیاسی گلیشمه ده ایدی. آما اوروپالیلارین تورکلره نسبت باخیشی – یانلیش اولاراق ۱۸جی یوزایله قدر داوام تاپیر. بو زامان اورخون و یئنی سئی آبیده لری تاپیلیر و تورکلرین درین و اسکی مدنیته مالیک اولدوقلاری اورتایا گلیر. بو داش یازیلار تورکلرین اوزون تاریخینی اوزه چیخاریر. بو. زاماندیر می آلبرت سورل دئییر: دونیادا ایکی شئی هله دوزگون بللی اولماییب: بی ری جغرافیادا قطب لار و بیری تاریخده تورکلر .[۲]
آما بوندان سونرا تورکلرین یادگارلاری بیر – بیری بلله نیر و دونیادا تانینیر. اورتا آسیادان توتدو ایراندا، آنادولودا و باشقا یئرلرده، حتا ایتنالیادا تورک آبیده لری کشف اولونور. قوتادغو بیلیک، دیوان لغات التورک، دده قورقود، نوم بیتیک، ایرک بیتیک، آلتون یاریق و اونلارجا یازیلی و دوشونجه لی اثرلر اوزه چیخیر.
گؤی تورکلری امپریاسی، اونون آردیجا اویغور امپریاسی و داها سونرا اونلارین یازیلان اثرلر تانینیر و دونیا داها تورک مدنیتینه خور باخا بیلدیگینه امکان وئرمه ییر. سومر دیلی و دیلچی لیک بؤیوک حرکتلرین یارانماسینا زمین یارادیر. سومر تاریخی تانینیر. سومر مدنیتی ایله تورک دیی نین قورومو – استراکچری التصاقی دیللری دقت مرکزینه گتیریب – یئتیریر. عالیم لر سومر خطی اوزه رینده چابالارا باشلاییرلار و بوگون بللی اولموشدور کی سومرلر ایلک مدنیتی، خطی و قانون – قایدالاری یارادان بیر مدنیت دیر و تورکلرله نه قدر یاخین بیر دیل و خط وارلاریدیر. بوگون دونیادا کرامرین تاریخ سومردن باشلاییر کتابی تامام عالیم لرین گؤز اؤنونده دایانیر. تورکلرین ایلک خطی چیوی خطی دیر سومرلرین یاراتدیغی خط دیر و بوگون یوزلرجه اثر بو خط الیله ایکی چای آراسیندان توتوب کنگر خلیجینه قدر اوزانان توپراقلاردا واردیر.
سولماز میر تقی قیزی قاشقای یئنی بیر تحقیقات اساسیندا اثری قدیم آذربایجان تاریخی میخی یازیلی منبع لرده اوخونور. یئنی آراشدیرمالار چیوی خطینده اولان دیلیمیزی ده آیدینلاشدیریر.
۱۹۷۵جی ایلده ۱۷ کلمه دن عبارت یازی بیر خاقان اوغلونون اؤلوموندن خبر وئریر و. . .
دؤرد خط:
چیوی
دامغا
اورخون
اویغور
تورکلر آراسیندا، چیوی خطیندن سونرا گؤی تورک و اویغور و داها سونرا عرب خطی ایشله نیلیر. تورک عالیم لری عرب الیفباسیندان یارارلاناراق، اوندا بیر سیرا ده ییشیک لیک لری ده یارادیرلار. بیلدیگیمیز کیمی عرب الیفباسیندا ۱۹ حرف واریدی و اوندا هئچ بیر نقطه و یا سرکش یوخودو. آنجاق مسلمان اولان ملت لرین هامیسی عرب خطی نین تکمیل لشمه سینده یاردیمچی اولدولار. اویغور خطینده نقطه چوخ ایدی. عرب خطینه همین نقطه لر آرتیریلدی.
بیلیریک تورکلر باشقا ملتلردن داها آرتیق و کؤنوللو اولاراق اسلاما قاتیلدیلار. چوخلو دوشونرلر و بیلگین لر تورکلرین اسلاما قاتیلما نه دنی نی تورکلرین قاباقکی دین لری (تنگریسم) ایله اسلام آراسیندا اولان بنزرلیک لری بیلیرلر.[۳] تورکلر تنگری یا بوگونکو دیلیمیزده تانری و تاری، گؤیلردن تامام یارانمیشلارین ایشلرینه نظارت ائدیر و دونیادا اولان اولایلاری بیلیر. آنجاق اسلامدا اولان الله، تانری دان داها مکمل و یاخشی ساییلیر. بونا گؤره ده تورکلر کؤنول اوزوندن اسلام قاتیلیب و مسلمان اولورلار. عئینی حالدا اسلامدا اولان جهاد و باشقا رسملر ده تورکلرین روحیه سییله داها اویغون اولور، آز زاماندا اسلام بایراقچیلارینا چئوریلیرلر. بئله لیکله تورک حکومتلری اسلام گتیریب و اسلامی دونیایا یایماغا همت گؤسته ریرلر. چوخ چکمه دن تورکلرین ایگیدلیکلری، شجاعتلی اولدوقلاری، اونلاری اسلام قوشونونون باشیندا دایانماغا میدان وئردی؛ آز بیر زاماندا چوخلو امیرلر، سردارلار و حاکیم لر تورکلردن سئچیلدیلر. بئله لیکله تورک سردارلاری اسلام دونیاسینی الده ائتدیلر. آسیادان توتوب آفریقایا قدر تورکلر حاکیم اولدولار، او جومله دن مصرده طولونیلر، آخشیدلر و باشقا – باشقا تورک امیرلری اورتایا گلیب و لیاقتلری اساسیندا اؤز مسلمان و تورک حکومتلرینی قوردولار. اسلام خلیفه لری عرب اولدوقلاری حالدا، تورکلری تانیماغا ماراقلاندیلار. تاریخده گؤردویوموز اولایلار گؤسته ریر کی اسلام خلیفه لری تورکلره حؤرمتله توخونوب و اونلاری تانیماغا – دیل و مدنیت لرینی تانیماغا رغبت گؤسته ریرلر. مثلا معاویه، آذربایجاندان قاییدان سردارلاریندان سوروشور: آذربایجان نئجه بیر یورددور؟ خالقی کیملردیلر؟ ابن شیرویه معاویه یه بو معلوماتی وئریر: آذربایجان تورکلر یوردودور، اونلار چوخ ایگید و دؤیوشکن دیرلر. عباسی خلیفه لری ده تورکلری تانیماغا ماراقلی اولموشلار، اونلار اؤز بیلگین لریندن تورکلر حاققیندا معلومات الده ائدیب و اونلارا معلومات وئرمه یی ایسته میشلر. آنجاق کاشغرلی محمود – قاراخانلیلار آراسیندان مکه زیارتینه گئدرکن ، خلیفه اونون بیلگین اولدوغونو دوشونوب و اوندان تورکلر حاققیندا کتاب یازماغی ایسته ییر. محمود کاشغری ده دیوان لغات التورک کتابینی عربجه یازیب اسلام خلیفه سینه سونور. بوگون بو کتاب دونیا قایناقلاری آراسیندا تانینمیش و اعتبارلی کتابلاردان تانینیر. محمود کاشغری تورک اؤلکه لرینی قاریش – قاریش دولانیب و درین معلومات قازانمیشدیر. بونا گؤره اونون یازدیغی کتابدا ان درین معلومات و دوزگون اطلاعات واردیر. بو اثر، بیر دایره النعارف و یا انسیکلپودییا کیمی تانینیر. بورادا تورکلرین تاریخی، مختلف خالقلاری، اونلاری دیل فرقلری، هابئله ادبیاتلاری، حیکایه لری و شعرلریندن چوخلو نمونه لر توپلانمیشدیر.
«ديوان لغاتالترك» تورکلرین دیلی، تاریخی و کولتورونو تانیمادا ایلک اثرلردن ساییلیر،بورادا خط حاققیندادا درین و دوزگون معلومات وئریلمیشدیر. اونوتماییریق کی تامام تورک عالیم لری کئچن ۱۴۰۰ ایلین عرضینده باجاردیقلاری قدر عربجه یه حؤرمتله یاناشیب، تامام اثرلرینی عربجه یازماغا دا چالیشمیشلار، یوزلرجه عرب دیلینده کتابلار اسلام دونیاسینا بخش ائتمیشلر. چوخلو یازیچیلار و شاعیرلر عربجه اثرلر یاراتمیش و عرب ادبیاتی نین زنگینلشمه سینده دیرلی رول اوینامیشلار؛ او جومله دن موسی شهوات،
بونو دا آرتیرماق گره کیر کی عرب خطینده چوخلو یئنی لیکلر گتیرن یئنه تورکلر اولموش، تعلیق، نستعلیق و باشقا – باشقا خط نوع لرینی تورکلر یاراتمیشلار و عرب خطی نین گؤزللشمه سینده، اوخوناقلی اولدوغوندا و علمی بیر شکیل تاپماسیندا دانیلماز رول اوینامیشلار. آنجاق بیلیریک عرب و اوندان آلینان فارس الیفباسیندا تکجه ۶ سسلی حرفلر واردیر، بیر حالدادیر کی تورک دیلینده ۹ سسلی حرف موجوددور و بو یؤندن تورک دیلی داها گوجلو و داها گؤزل ساییلیر. آنجاق بو سسلی حرفلری ۹ دانانی ۶ حرفله گؤسترمک مومکون دئییل، بنا گؤره تورکلر بو ۶ سسلی حرفین اوزه رینده بیر ده ییشیک لیکلر یاراتماقلا بو امکانی اورتایا گتیرمیشلر.
آنجاق ۲۰جی عصرین اوّللرینده تورکلر او جومله دن سووئیت اؤلکه لری بیرلیگینده داخیل اولان تورکلر و تورکیه، الیفبانی دوزگون یازماق اوچون لاتین و کیریل الیفباسیندا رغبت گؤسترمیشلر و خطلرینی ده ییشمیشلر. ۱۹۹۲جی ایلده سووئیت اؤلکه سی داغیتدیقدا، آذربایجان جمهوروسو کیریل الییفباسینا قیراغا قویوب و لاتین الیفباسینی سئچدی. باشقا تورک اؤلکه لری – قزاقیستان، تورکمنستان و باشقالاری دا یاداش یاداش بو یولو سئچدیلر.
هر حالدا ایندی لازیمدیر تورکلرین تاریخی باخیمدان سئچدیگی خطلری تانییاق:
۱ خط ميخي یا چیوی خطی: تاریخ دونیانین ایلک مدنیتی اولان سومرلری بیرینجی خط یارادان تانییر. اونلار ایکی چای آراسیندا بیرینجی مدنیتی قوروب و خطی دا یاراتدیلار و انسانیتی قارانلیقدان قورتاردیلار. اونلار چیوی خطینی یاراتمیشلار و بوگون بو خطین تامام اؤزه للیکلری تانینمیش و الده اولان متنلر ده بوتوولوکله اوخونموشدور.
ميخي یا چیوی خطیندن بیر اؤرنک
۲٫ گؤگ تورك خطی: گؤگ تورک خطی تانینان خطدن ۲۵۰۰ ایل اؤنجه اله گلمیشدیر. بو خط بیر ۳۰*۶۰ سانتیمترلیک سینی اوزه رینده یازیلمیش و بیر شاهزاده حاققیندا معلومات وئریلمیشدیر. سونرالار ۱۳۰۰ – ۱۴۰۰ ایل بوندان اؤنجه همین خط ایله گؤگ تورکلردن قالان کتیبه لر واردیر. بو خطین آدی گؤگ تورک آدلانیر. بو مساله گؤسته ریر کی گؤگ تورک خطی بو اوزون سوره ده ایشله نیرمیش و اونا ملی تورک خطی دئمک اولار. بو خطده ۳۷ حرف واردیر.
بونو دا آرتیریرام کی ۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه یازیلان سینی اوزه رینده بئله یازیلمیشدیر: « خان اويا اوچ اوتوزي يوك بولتي، او تيغسي يوز ايلدي»
ترجمه: خان زاده در ۲۳ سالگي فوت كرد. نام ايلش نيز گم شد.
بارتولد روس توکولوگی اورخون خطی حاققیندا دئییر: اورخون و یئنی سئی خطلری حاققیندا ان دقیق آراشدیرمالار فنلان بیلگینی دونر جنابلارینا عاییددیر. او، بو کتیبه لرله اشکانیلاردان قالان خطلر آراسیندا بنزرلیک لری توتوشدوروب و چوخلو بنزرلیک لر تاپمیشدیر.
۳. اويغور خطی: اويغورلار گؤگ تورکلردن سونرا ان بؤیوک سولاله نی یاراتمیش و ۸ – ۱۸ یوزایللر آراسییندا حکومت سورموشلر. تورکلرین چوخلو اثرلری و زنگین ادبیاتلاری اویغور خطینده قالیر. داش یازیلاریندان علاوه بیر چوخلو کتابلار بو خط ده موجوددور. بو کتابلاردان آد چکمک ایسترسک ایلک باشدا
قوتادغو بيليك، عتبه الحقايق و… اشاره ائتمک گره کیر.
پروفسور سعادت جغتاي هئچ خط اویغور خطی کیمی تورکلر آراسیندا یایغین و گؤزل اولمامیشدیر. اویغورلار اؤزه للیکله ادبیاتلارینا گؤره تورک تاریخینده اؤنملی یئر آلیرلار. چوخلو علمی اثرلر: طب، نجوم، ریاضیات، تجارت، حقوق، شعر و باشقا قونولار بو خط ایله یازیلمیش اولاراق الده ائدیلمیشدیر. اویغور خطینده چوخلو اثرلر بوگون موجوددور.
عتبه الحقايق اويغور
خطی ایله:
اویغوز خطی ایله ایراندا نئچه – نئچه اثرلر موجوددور.
۴ . ماني خطی: تورکلر اویغور خطیله برابر مانی خطیندن ده فایدالانمیشلار؛ آنجاق بو خطین گئنیشلیگی هئچ بیر زامان اویغور و گؤگ تورک خطیله توتوشدورمالی اولمامیشدیر. مانی خطینده ۲۲ حرف اولاراق تورک یازیسینی یازا بیلمک اوچون ۱۴ حرف ده اونا آرتیریلمیشدیر. بو خط و. موللر طرفیندن آراشدیریلمیش.
۵. سغد خطی: سغد خطی آرامی خطیندن آلینما ساییلیر. سغدی لر اونا گئنیشلیک وئرمیش ، آنجاق تورکلر ده قیسا بیر زامان – ۸ – ۱۵جی یوزایللر آراسیندا اوندان یارارلانمیشلار. سغد خطی نین ۲ حرفی واریدی، ساغدان سولا یازیلیرمیش و بوگون بو خط ایله نئچه یازی الده واردیر.
۶. چين یازی خطی: تورکلر ۸جی یوزایلده چین خطینده ده یازیلار یازمیشلار و بوگون بو خطده یازیلان اثرلردن نمونه لر واردیر. عئینی حالدا چین یازارلاری دا تورکلر حاققیندا بو خطیله معلومات وئرمه ده دیرلر.
۷. تبت خطی: بو خط هند خطینه بنزه ییر و ۷ – ۱۰جو یوزایللرده تورکلر طرفیندن آز – چوخ استفاده اولونموش و بیر سیرا یازیلار تورکجه اولاراق بو خطده موجوددور.
۸. سورياني نسطوري خطی: سرياني خطی دئدیکده سامی لارا عاییددیر. بو خطده ده تورک یازیلاری موجوددور. بو خطین ۲۲ حرفی وار، تورکلر ۸ – ۱۹جو یوزایللر آراسیندا بیر سیرا یازیلارینی بو خطی ایله یازمیش و بیزه یادگار قویموشلار. آنجاق بونو آرتیرماق گره کیر، بو خط ده باجارماییر تورک دیلینده اولان سسیلی حرفلری نمایشه قویسون. بونا گؤره ده اوستده آدلارینی چکدیگیمیز خطلرین هئچ بیری اوزون سوره ایشلنمه ییر.
۹. برهمن خطی: بو خطین ده کؤکو هندولارا چاتیر. آنجاق تورک دیلینده ۸ – ۱۱ جی یوزایللر آراسیندا بیر سیرا یازیلار اولموشدور و بوگون بو خطدن نمونه لر الده دیر.
۱۰. پاسه پا خطی: بو دا چین خطیندن آلینما ساییلیر. بیر سیرا تورک – موغول یازیلارینی بو خط ایله یازیلدیغینی راپورت ائتمیشلر.
۱۱. پچنق خطی: پچنیقلر تورک عائیله سیندن اولاراق، تاریخ بویو بیرگه یاشاییب، آرالاریندا ساواشلار و دوستلوقلار اولموشدور. پچنقلرین اؤزلرینه عایید خطلری وار و ۷ – ۸جی یوزایللرده بو خط ایله یازیلار یازمیشلار. بو یازیلار تاریخی باخیمدان چوخ دیرلی ساییلیرلار. عئینی حالدا پچنق خطی ایله گؤگ تورک خطی آراسیندا درین بنزرلیکلر موجوددور. پچنق خطی ساغدان سولا یازیلیر و مجارلار بو خطدن اوزون سوره یارارلانمیشلار.
۱۲. كومان خطی: مسیحیته قاتیلان پچنق لر کومان خطیندن استفاده ائتمیشلر. بو خط اونلارین آراسیندا ۱۳ – ۱۴جو یوزایللرده استفاده اولونوب و بیرچوخ اثرلر بو خطیله یازیلمیشدیر. بونلاردان علاوه خزرلر و کریمه تورکلری ده کومان خطیندن یارارلانمیشلار. مسیحیت دینینه عایید اولانراق بیر سیرا تورکجه کتابلار بو خطده موجوددور.
۱۳. عبراني خطی: بو خط بیرینجی دؤنه ۶- ۸ یوزایللری آراسیندا استفاده اولونموش و ۲۲ حرفدن عبارت بیر خط دیر. ساغدان سولا یازیلیر، خزرلر ده بو خطدن یارارلانمیشلار. آنجاق تورک سسلریله اویغونلاشماق اوچون اوندا بیر سیرا ده ییشیک لیکلر آرتیریلمیشدیر.
۱۴. يونانجا خطی: آنادولودا حکومت ائدن قارامانلیلارین آنادیللری تورکجه اولاراق ۱۵ – ۲۰جی یوزایللرده یونان خطیندن یارارلانمیش ، عئینی حالدا بیر سیرا ده ییشیک لیکلر یاراتماقلار، تورک سسلرینی گؤسترمه امکانینی آرتیرمیشلارو بوگون بو خطیله بیر سیرا کتابلار الده واردیر .
۱۵. ارمني خطی: آلتون اوردودا، ائرمنی خطی اوکراینادا تورک دیلینه اویغونلاشاراق استفاده اولونموشدور. بو خط ۱۵ – ۲۰جی یوزایللرده اوکراینا تورکلری آراسیندا استفاده اولونموش. بوندان علاوه بیر سیرا ائرمنی لر ده آذربایجان و تورک دیلینه ماراقلی اولاراق تورکجه نی ائرمنی خطیله یازمیش و بوگون چوخلو اثرلر بو خط ایله بیزه یادگار قویموشلار. دوغروسو بودور کی آذربایجان و تاتار ادبیاتی و فولکلورو ائرمنی لر آراسیندا یاییلمیش و چوخلو آشیقلار دا ائرمنی اولاراق تورک داستانلارینی سؤیله میش و یازمیشلار. بئله لیکله ائرمنی خطیله بیر چوخلو اثرلر بوگون الده دیر؛ بیز بونلارا لاقید قالمامالی ییق. آذربایجان و تاتارستاندان علاوه، تورکیه ائرمنی لری ده تورک دیلینده آنجاق ائرمنی خطیله یازیلار یازمیشلار.
۱۶. خط اسلاو: اين خط در ميان سدههاي ۱۷ تا ۲۰ ميلادي از طرف برخي تركان مسيحي ياكوتها و چاوشها مورد استفاده قرار گرفته است. همچنين اين خط از سال ۱۹۳۹ تا سال ۱۹۹۲ از طرف جمهويهاي متحدهي شوروي مورد استفاده قرار گرفته است.
اسلاو خطیندن بیر اؤرنک
۱۷. اسلاو – لاتين خطی: اسلام – کیریل و یا سیریل آدلانان خط ۱۹۳۹جو ایلدن آذربایجان و باشقا تورک دیللی ملت لر ایچینده – سووئت لر بیرلیگینده یاشایاراق یاییلدی و اجباری اولاراق استفاده یه آلیندی. البته تورک دیلیله اویغون اولماق اوچون بیر سیرا ده ییشیک لیکلر ده یاراندی. تورک ملت لرینده استفاده اولونان بو خط لر آراسیندا ائله فرقلری یاراتدیلار کی دیللری بیر – بیریندن اوزاقلاشیب و بیر – بیری نین دیلینی دوشونمه سینلر. بوگون هر بیر تورک ملتلری آراسیندا مینلرجه کتاب بو خط ایله یازیلیب و قالمیشدیر. آنجاق ۱۹۹۲جی ایلدن استقلالیت تاپاراق خطی قیراغا قویوب و نهایت لاتین الیفباسینا قبول ائتدیلر. ایندی بو نئچه اون ایللیکلرده یازیلان کتابلارین لاتین الیفباسینا دئوریلمه سی اؤزو اساس بیر قونودور.
۱۸. عرب خطی: دئدیگیمیز کیمی، عرب الیفباسی اسلام دینی نین ایلک یوزایللریندن تورکلر بو خطی منیمسه ییب و استفاده یه آلمیشلار. یوزایللر بویو بو خطین تورک دیلینی یازمادا آخساقلیقلاری بللی اولموش و همین سوره لرده بیر سیرا ده ییشیک لیکلر ده یارانمیشدیر؛ آنجاق بو آخساقلیقلار بوتونلوکله آرادان قالدیریلمامیش و هله ده چتین لیکلر اورتادا واردیر.
لاتين
خطیندن بیر اؤرنک:
۱) م. كريمي. تاريخ خط تركي، نشريهي بهار، ۱۳۸۳، شمارههاي ۱۱۱ و ۱۱۲٫
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab pes_Arab