بیرینجی دونیا ساواشی سیراسی روسییا’نین ایکی موتتفیقی اینگیلتره (انگلستان) و فرانسا، ۳ نوامبر ۱۹۱۴ چاناققالا بوغازی اؤنلرینه گلهرک بوغاز داخیل حیصهلری اولان سدالبحر و قومقالا’نی بومباردیمانا باشلادی. ۵ نوامبردا اینگیلتره’نین و ۶ نوامبردا دا فرانسا’نین، عوثمانلی دئولتینه ساواش ائعلان ائتمهسی اوزهرینه، عوثمانلی دئولتی ۱۱ نوامبردا اتفاق دئولتلرینه ساواش ائعلان ائتدی. ۱۴ نوامبردا دا “جیهاد-ی مقدس” آدی وئریلهن چاغریشی ایله خلیفهلیک بوتون موسلمانلاری ساواشا چاغیردی. خلافت قونومونون جیهاد ائعلان ائتمهسینین آردیندان ایستانبولدا توپلانان عوثمانلی تورک دئولتینه دستک وئرهنلر آراسیندا، اللرینده آرسلان و گونش موتیفلی بایراقلاری ایله گلن قاجار دئولتینین تورکلری ده واردی. یعنی سوننی خلیفهنین جیهاد چاغریشینا، سوننی عربلر و یا سوننی کوردلردن دئییل تورک قاجار دئولتینین سوننی و شیعه تورکلری یانیت وئردیلر.
اؤزللیکله 16-جی یوزییلدان سونرا عوثمانلی و ایرانداکی تورک دئولتلری مذهبچیلیک آیمازلیغینا قاپیلاراق عادتن قارداش قیرغینینا ندن اولموشدورلار. آنجاق عوثمانلی دئولتینین سونلاری و ایراندا قاجار دئولتینین سونلارینا دوغرو هر ایکی تورک دئولتی تاریخسل سورهجدهکی بو آیمازلیغین آییردینا واریب آرتیق بونو دوزهلتمهنین و “اتحاد-ی اسلام”ین گئرچکلشمهسینین بیر زورونلولوق اولدوغونو آنلامیش بولونماقدادیرلار.
بو اولایلارین بیر دوامی اولاراق و عوثمانلی اتحاد-ی اسلام دوشونجهسینی پکیشدیرمک آدینا 1918’ده تورکائلینین باتیسی و قوزئیباتیسیندا باتی آزربایجان بؤلگهسینده «مجد السلطنه جمشید خان افشار» طرفیندن بؤلگهسل بیر «اتحاد-ی اسلام دئولتی» ده قورولموشدور. مجدالسلطنه جمشیدخان افشار و «اتحاد-ی اسلام دئولتی» و یانداشلاری اؤزللیکله شیعه و سوننیلر آراسینداکی “ایسلامی بیرلییه” یعنی «اتحاد-ی اسلام» آنلاییشینا وورغو یاپاراق سؤزده ایختیلافلارین گؤز آردی ائدیلمهسی و گلهجهیه یؤنهلیک تورکلرین بیرلشمهسی آچیسیندان یئنی قاپیلار آچمیشدیرلار. آنجاق عئینی دؤنهمده تبریز اوداقلی آزربایجان دئموکرات فیرقهسی (خیابانی و ائرمنی داشناکلاری) حرکتینده بونا قارشی بیر توتومون سرگیلندییینی آچیق و سئچیک بیچیمده گؤرمکدهییک. بونون باشلیجا سببی شئیخ محمد خیابانینین روس بولشئویکلره باغلیلیق ایچهریسینده اولدوغو و اونلارین سؤز قونوسو بؤلگهدهکی سیاستلرینین تعقیبچیسی اولماسیندان قایناقلانیردی. نیتهکیم، خیابانینین بولشئویکلرین دستکلهدییی ائرمنیلره قارشی اولومسوز بیر توتومون ایچینده اولمادیغینی گؤرمکدهییک. عئینی زاماندا قافقازدا عوثمانلی اوردوسو و تورک میللیتچیلرینین یاردیمی و فداکارلیغی ایله آزربایجان خالق جومهوریتی قورولدو. قافقازداکی بو اولوشوما قارشی ایراندا آزربایجان دئموکرات فیرقهسینین رهبری تورک کیملییی قارشیتی شئیخ محمد خیابانی ده تبریز مرکزلی آزادیسِتان حوکومتینی قوردو. خیابانی و ائرمنی-داشناک یانداشلاری قافقازدا تورک دئولتینین قورولماسینا دا تپکیده بولوندو.
تونجای اؤزتورک
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab