بو موضوعون بستری صوفیزیمین اسلام دونیاسینده، هانسی طریقت ده اؤز پروسه لرینی باشدان گچیرمیشدیر؟ - دییلمیش سوراغ ائله، باشلایاریخ!
عرب- فارس تاریخ ادبیاتی ساحه سینده، صوفیزم سؤزو “تصوف” باخیمیندا، 2-نجی عصردن افاده اولمایا باشلانمیشدیر. اونون اوچون صوفیزم یادلانان عصرین پروسه لرینده “تصوف” آدی ایله تانینیر. بو دووره ده موافیقلر و موخالیفلر آراسینده “صوفیزم” و “صوفی چیلیک” حققینده جدللی بحثلر گؤستریلمیشدیر. صوفیزم شو عصرین آخرلرینده شریعتدن اؤز باغیمسیزلییه صاحیب چئخمئشدی. ...
صوفیزیم مقوله سی چوخ اوزون بیر بحث اولدوغو اوچون، صوفیزیمین هانسی عصرلرده باشلانمیش و نه خاصیتلره صاحیب اولدوغونو یادلاییب گئچه جه ییک!
2-نجی هجری قمری عصرینده، صوفیزیم بهشت و جنت آرزوسیندا هله ترک ِ دۆنیألیگین قلزوموندا سیر ائیله میشدی کی 3-نجی عصرده بیر بؤیوک دئیشیکلیگین اۆستۆندن مواجه اولار. بو زاماندا عاریفلر فلسفه نین فرقلی حالتلرینی روحانی- علمالارا واضح دئمکدن حذر ائتمیشدیلر.
ولیکن، 3-نجی و 4-نجی عصرلرده، یئنی ائسلام دۆنیأسینده فلسفه نین فکری زمینه سی یاخین وقتین دوامینده دئیشمیش و اونون عرضیندکی عربلرین اسکی و محدود ادبیاتینین اؤنینده، دوغو ئولکه لرینین عاریفلرینین هیبتلی روحی دۆنیأسی واریدی. بو زاماندا عاریفلر، شریعتین باطنیندکی مهر و صفا هم وحدت کیمی خصلت و خاصیتلریه ارزش ورمیشلر. بو پروسه یین بسترینده صوفیزمین فلسفه سی خاص نظمیه صاحب اولموش کی اولار بو 3 مرحله دن عبارت اولار:
1. شریعت مرحله سی
2. طریفت = =
3. حقیقت = =
تاریخده صوفی عالیملرینین هامی سی بو اصلی مرحله لری گئچیرمیشلر.
بو عصیرین باشلارینده بایزید بسطامی، عصرین اورتالاریندا حسین ابن منصور حلاّچ دونیایه گلمیش و عصرین سونلاریندا، جنید نهاوندی (بغدادی) ظهور ادمیشلر. منصور حلاجی IV-نجی عصرین باشلاریندا 309-نجی ه. ق. ئیلدا دارا چکیلمیشدیر. صوفیزیمین بو 3 سائی مهم شخصیتلری اسلام دونیاسینده، فلسفه نین سون گله جک بیوک دئیشیکلرییه انکار اولماجاخ تأثیرلری اؤزلریندن غالدیرمیشلار.
عموماً بو عصرده صوفیزیمین منطق - فیلاسوفیالری و تفکّر - تحولاتلاری، جنید نهاوندی، بایزید بسطامی و منصور حلاج گیبی شخصیتلرینین عقیده سینده اؤز کامل و یوکسک درجه سینه صاحب اولارکن. بولارین سبک و سیاقلارینده شریعتین جامد و کؤتـی قایده - قانونلاری تعدیل تاپور.
بؤیله آگرسیو و غضبلی دئیشیکلی تفکراتلار و تحولاتلار، شریعتچی فوندامنتالیست روحانیلارین فریادلارینی اوجلندیرمیشدیر و اولارا “دین مخالف لری” آدی ائله تکفیر و تهمت آتموشلار. عاریفلر ائله شریعتچی لرین آراسیندا اولان بؤیله بحثلی و جدل لی انکیشافلار، بو عصرده صوفیزیمین یولی، یازیی-ترتیب ائله، اؤز اصولی قاعدسیه گچمیینه اساسی نقش آپارموشدور.
صوفیزیم بو دوره-ده، اساساً 3 خصلت و خاصیت ده، بیر-بیریندن تفاوتلانموشدور:
الف). عاریفلر زنگین ریاضتلره اهمّیت ورمییپ، زهد و گوشه لشمیی کامیللیین بیر ستونی حسابلاموشلار. یعنی اگر مورتاضلارین اشتهاسیزلیی(آج لیغی) اؤزلرینه ایمیک اولان اولسا، “فکر و تفکّرات لار” عاریفلرین خوراکی اولموشدور.
ب). تفکّرلرین رواجلیغی و وارلیغین بیرلیی.
ج). صوفیزیمین تئوریاسی و عملی فکیرلرینین مجموعه سی اؤز عقلایی مسلکی ایله شکیللنمیی.
بو دوره-ده صوفیزیم شریعته باغیمسیز اولان مستقل بیر عقیده یه دئیشمیشدیر. بو عصرلردن سون، چوخ شخصیتلر “خانقاه” لاردا، یعنی دوره یئغئشماق مجلیسلرینده، انسان کرامتینین (هیومنیزیمین) کامیللیک دنیزینده سیر ایلأمیشلر.
ابو منصور حسین ابن خلاچ بؤیله بیر فلسفی-فکری بسترینین دونیاسینده یاراموشدیر.
منصور حلاچ 244-نجی ه. ئیلده بیضاء فارس شهرینین یاخینینده اولان “تور” آدلی ئولکه-ده، دونیایه گلمیشدیر. منصور صوفیزیمین فلسفه سینی جنید نهاوندی هم بیرنیجه شیخلارین محضرینده افاضه آلموشدور. اول اورتا آسیا، هندوستان و دونیانین موختلف کنچ لرینه سیر و سیاحت ایلأمیشدیر.
منصور حلاج 296-نجی هـ. ئیلینده مکّه یه زیارته گیتمک مقصدی ائله، بغداد شهرینه گلمیشدیر. بغداد – ده، سنّی و شیعه روحانیلری طرفیندن اونا تکفیرلیک تهمتینی آتموشلار. بو یرده منصور 8 یئل دوسساغدا اولاندان سون، 309-نجی یئلده، هلاکته محکوم اولموشدیر و اونین حکمی هلاکتی آغور و سنگین شیکنجه لر ائله تماملانموشدور. اغراق اولماسا، ائله بیر روایت هم وار کی: “-بو صوفی نی دارا آسانلاریندن سون، چاپموشلار که اونون قانینین تؤخلن یرینده غان ائله “انالحق” کلمه سی یازئلمئش، سون اودا آتموشلار، چیخان توسسه لرده “انالحق” کلمه سی یازئلمئش، اونون کولینی روان چایا آتموشلار، سو یوزونده اونون کولییندن “انالحق” کلمه سی شکیللنمیشدیر.!...
روایت لره گؤره اونون اؤلدورولمه گینین سببی بودور کی منصور حلاج صوفیزیمین اسرارینی آشکار ائتمیشدیر! بو روایتلره گؤره، او خالیق له انسانین(پیغمبرین) مرتبط اولدوغونو دوغرو بیلمه ییب، 12-نجی امامین یئنی دن دۆنیأیه گلمه سینین دوغرو اولماماقینی انکار ائدیب و اؤز طرفدارلارینا “کعبه نی” یئخمایا امر ائیله میشدیر. اللهی نی اینکار ائیله مک له انسانین اؤزو اؤزونه صاحیب اولدوغونو سؤیله میشدی. «حلاج» حروفیزم(انسانلیق کرامتی) نهضتینین نظریه سینین صاحیبی اولان، و «انالحق» نشانه لرینی انسانلارا گؤسترن بیر بؤیوک پیر، عالیم و عاریف دیر.
اونون هم عصر عاریفی “صوفی شبلی” بؤیله سؤیله میشدیر: «من ایله حلاّج برابر بیر شئی دئییریک. امما منی مجنون و دیوانه فرض ائدیبلر بو سببدن اؤلومدن خلاص اولموشام، ولیکن، حلاجی، اونون فیکری و فراستی هلاک ائتمیشدیر!»
حلاجدان موختلف شعرلر و صوفیزیمین اصوللاری حققینده “التواضیح” مکتوبی یادیگار قالمیشدیر.
منصور حلاج، طریقت مرحله سیندن آیدین حقیقته یوکسلن و بو مسلک ده آیدین حقیقتی سؤیله مک حققی ایله، حقیقتین یۆزۆنو انکیشاف ایله ییبدیر. حلاج بو حقیقتی فریاد قئلان و بو یولدا اؤز شیرین جانینی فیدا ائدن بیر بؤیوک انسان و عاریف دیر....
قسمت اول >>> ادامه دارد!...
قایناق: نشریه هفته
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab kas_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab