اؤزت
بالاساغونلو یوسوف طرفیندن ۱۰۶۹/۱۰۷۰ ایللرینده قلمه آلینمیش اولان قوتادغو بیلیگ، تورک دؤولتی’ نین کؤکهنینده اولان ‘بوزقیر آتلی کولتورو’نون دؤولت ذهنیتینی تئوریلشدیرمه چابالاریندان بیری و ان دیقته دگر اولانیدیر. ایسلامی دؤنمه عایید اولماقلا بیرلیکده اؤزوندن اؤنجهکی گلَنگی اؤنه چیخاران اثر، بو یؤنو ایله، ایسلام دؤولتلرینده یازیلمیش اولان دیگر سیاستنامهلردن آیریلیر. الدهکی چالیشما؛ قوتادغو بیلیگ’ده یئر آلان دؤولته ایلیشکین قاورام و گؤروشلر چرچیوهسینده، بیر دؤولت تئوریسینین آنا چیزگیلرینی بلیرلهمگی آماجلامیشدیر. سونوجدا، قوتادغو بیلیگ’ده کی دؤولت دوشونجهسینی بلیرلهین آنا عونصورلر اولاراق بونلار تثبیت ائدیلمیشدیر:
۱٫ حاکیمیتین قایناغی تانریسال، بونونلا بیرلیکده، سیاسی دوزن دونیویدیر.
۲٫ حاکیمیت بیر کیشیده توپلانمیش آنجاق کیشینین ایقتیداری قانونلا سینیرلاندیریلمیشدیر.
۳٫ دؤولت، ایدئال بیر ‘دونیا دؤولتی’ (اونیوئرسالیزم) اولاراق تاسارلانمیشدیر.
آچار کلمهلر: تورک دؤولت گلَنگی، دونیا دؤولتی، حؤکمدار، قوت، تؤره
* بو مقاله، قوتادغوبیلیگ فلسفه-بیلیم آراشدیرمالاری درگیسی’نین مارت ۲۰۰۶ تاریخلی ۹٫ ساییسیندا یاییملانمیشدیر.
سیاسی حاکیمیت
تورک دؤولت گلَنگی اوچون تیپیک اولان بیر دوروملا قوتادغو بیلیگ’ده ده قارشیلاشیریق: حاکیمیت بگه تانری طرفیندن وئریلمیشدیر[۱]. بو دوروم تک باشینا بیر آنلام ایفاده ائتدیگی کیمی، تورک دؤولت گلَنگینین سورکلیلیگینی گؤسترمهسی آچیسیندان دا اؤنملیدیر. عئینی تانری’یا اینانان توپلوملاردا، تانری’نین حاکیمیتین گوونجهسی اولماسی (یاپیلماسی) سیاسی اوتوریتهنین قونومونو اولدوقجا گوجلندیرمکدهدیر. چونکو، اوتوریتهیه قارشی اولابیلهجک بیر باشقالدیرینین، سیاسی سونوجلاری اولدوغو قدر، دینی سونوجلاری دا واردیر و بئلهسی بیر دورومدا بونلارین دا گؤزه آلینماسی گرهکیر. حاکیمیتین تانری’دان آلینمیش اولدوغونا دایر اینانج، قوتادغو بیلیگ’ده هئچبیر یورومو گرهکدیرمز بیر آچیقلیقلا ایزلهنیر:
” تانری فضلی ایله سنه نه قدر یاخشیلیق ائتمیشدیر… قالابالیق خالق اوزهرینه سنی حاکیم قیلدی؛ دیلک و آرزولارینی وئردی و فرمانلارینی یوروتدو… تانری قوللارینی سنه مؤحتاج ائتدی ” [۲]
” بو بیلیک گوجونه سن اؤز ایستگینله ائریشمهدین؛ اونو تانری اؤز فضلی ایله سنه ائحسان اتئدی. لوطف ائدهرک سنه بو بگلیگی وئردی ” [۳]
یوسوف، دینی یاخشی بیلن اینانمیش بیر موسلمان و بیر آیدین اولاراق ” بگلر حاکیمیتلرینی تانری’دان آلیرلار ” [۴] دئمکدهدیر. اگر داها سونرا حاکیمیتی بیر سویون تکالینه وئرمهمیش اولسایدی، بونو؛ ” باشینیزا بورنو حلقهلی بیر کؤله گئچسهده ایطاعت ائدین ” دئین بیر دین ایله باغداشدیرماق مومکون اولابیلهجکدی. آنجاق بو حالی ایله دؤولت گلَنگینین یعنی بیر دینه ان چوخ دیرهنن کولتور عونصورلریندن بیری اولدوغونو گؤستریر کی، اولدوقجا اؤنملیدیر. تانری سادهجه بگلیک و حاکیمیت دئییل، بونلاری الده توتماق اوچون گرکلی اولان دیگر شئیلری ده وئریر: ” ائی دؤولتلی حؤکمدار، تانری سنه قوت وئردی ” [۵]؛ ” تانری کیمه یاخشی طبیعت و … قیسمت وئریرسه … دونیا … اونون اولور ” [۶]؛ ” تانری کیمه بگلیک وئریرسه … عاغیل و کؤنول ده وئریر ” [۷]؛ ” تانری کیمی بگ اولاراق یاراتماق ایسترسه … اویغون تاویر و حرکت ایله … قول قاناد وئریر ” [۸].
سیاسی حاکیمیتین قایناغی دا -بئله اولونجا- مشروعیتین گۆونجهسی ده تانری’دیر. بو، ایسلام اؤنجهسی تورک دؤولتلرینده ده بئلهایدی. یالنیز بونا ائک اولاراق اسکی تورک دؤولتلرینده افسانوی سوی ایله آتالار دا سیاسی حاکیمیتین مشروعیتینین تمللندیریلمهسینده اؤنملی بیر رول اویناییردی. بونون قوتادغو بیلیگ’ده تامامیله اورتادان قالخدیغینی سؤیلهمک گوجدور، آنجاق اولدوقجا سیلیکلشمیشدیر. قوتادغو بیلیگ’ده ده ” بگ دوغارکن، بگلیکله دوغار ” [۹]. باباسی بگ اولانین اؤزو ده بگ اولور[۱۰]. ” بگلیک اوچون اینسانین ایلک اؤنجه اصیل سویدان گلمهسی گرهکیر ” [۱۱] دئییلیر. قاراخانلیلار’ین اؤزلرینی افسانوی افراسیاب سویوندان سایدیقلارینی و حؤکمدار سولالهسینین ” افراسیاب-اوغوللاری ” عونوانینی داشیدیغی بیلینمکدهدیر[۱۲]. نه وار کی، بو دوروم قوتادغو بیلیگ’ده بئلهسینه ایشلنمهمیشدیر. بونونلا برابر، ایصرار ائدیلیرسه ایزلهنهبیلهجک سیلیک ایزلر تاپماق مومکوندور: قوتادغو بیلیگ’ده ‘آدین اؤلومسوزلوگو’ و ‘یاخشی آد بوراخماق’ سون درجه اؤنمسنمیشدیر. بو؛ آتالار روحونا اولان اینانجین بیر اوزانتیسی اولسا گرکدیر. یاخشی تؤرهده بیلگه و آلپ آتالاردان میراث قالمیشدیر[۱۳]. آلپ ار تونقا تورک بگلرینین ان مشهورو اولاراق آنیلیر[۱۴] و اؤیودلری مؤعتبر/معتبر/ سایلیر[۱۵]. قاشقارلی’نین لوغات’ی دیشیندا ۱۱٫ یوزایلده و سونراسینداکی قایناقلاردا هئچ راستلانمایان ‘اؤتوکن’ قوتادغو بیلیگ’ده اؤزونه یئر تاپابیلمیشدیر[۱۶]. ان دیقت چکیجی اولانی ایسه، حؤکمدارا ‘بوزقورد’ دییه خطاب ائدیلمیش اولماسیدیر[۱۷].
بوتون بونلارین اسکی دؤنملرین میراثی اولدوغو آچیقدیر. آنجاق آنلاشیلان او کی، حاکیمیت حاقینین تمللندیریلمهسینده ‘تانری’ یئترلی بیر گرَکچه گؤرولموش و باشقا یولا باش وورولمامیشدیر. بونو قاراخانلیلار’ین، سادهجه یؤنتیجی سولالهسینین دئییل، خالقینین دا موسلمان اولدوغو بیر دؤولت اولماسینا باغلاماق مومکوندور. اسکی تورک دؤولتلرینده تبعه آراسیندا چوخ فرقلی اینانجلارا راستلاماق مومکوندو و بوزقورد افسانهسی کیمی زامان دینین باغلاییجی ایشلهوینی ده گؤروردو.
قوتادغو بیلیگ’ده خاندانلیق قوروملاشمیش بیر یاپیدیر[۱۸]. بونا باخمایاراق بگ اولاجاق کیشینین بیلگیلی[۱۹] اردملی[۲۰] و جسور[۲۱] اولماسینین ایستنمهسی وراثت اوصولونون تام بلیرلنمهمیش اولدوغونو گؤستریر. عاییلهدن شرطلری ساغلایان هرهانسی بیری ترجیح ائدیلهبیلیر. بو دوروم دا اسکی تورک دؤولت گلَنگینین بیر اوزانتیسیدیر. بیلیندیگی کیمی، بابادان اوغولا وراثت گؤکتورک عاییله و دؤولت گلَنگینین ده تملی ایدی. بونا باخمایاراق ایشبارا قاغان قارداشینین، اؤز اوغلوندان داها آلپ و بیلگه اولدوغونو گؤرهرک، یئرینه قارداشینین گئچمهسینی وصیت ائتمیشدی[۲۲] ایشبارا’نین اؤزو ده، آپاریلان موزاکیرهلر سونوجوندا، دؤرد قاغان اوغلو ایچریسینده ان بیلگه و موقتدیر/مقتدر/ اولانی قبول ائدیلیب سئچیمله ایشباشینا گتیریلمیشدی.
قوتادغو بیلیگ’ده -گلَنگه اویغون اولاراق- بگ، تانری’نی تمثیلن، دونیانین بگی قبول ائدیلیر[۲۳] و بیلیک ده قوتسال سایلیر[۲۴]. اؤنملی بیر آییریمدیر کی؛ بیلیک قوتسال سایلماقلا بیرلیکده، بگ -گلنکده اولدوغو کیمی – قوتسال دئییلدیر. تورک دوشونجه گلَنگینده؛ کیشیلر قوتلو اولابیلیر، آنجاق یارادیلیشلاری و ووجودلاری -چین ایمپاراتورو ویا بودا’نین ووجودو کیمی- قوتسال اولانمازدی. قوت، تانری’نین بیر باغیشی اولماسی ندنییله اصلی و یاپیسی باخیمیندان قوتسالدیر. کیشییه ده قوتلولوق وئریر؛ فقط قوتساللیق وئرمز[۲۵]. چونکو گئچیجیدیر، الدن وئریلهبیلیر. ایشده، بو الدن وئرمه شرطلری بگلیگینده سینیرینی بلیرلر. تؤره، بگلیکدن اوستوندور و سینیری بلیرلهین ده اودور:
” بیلیک چوخ یاخشی بیر شئیدیر، فقط داها یاخشی اولان تؤرهدیر و اونو دوغرو تطبیق ائتمک لازیمدیر ” [۲۶]
” ظالیم آدام اوزون سوره بگلیگه صاحیب اولانماز؛ ظالیمین ظولمونه خالق اوزون سوره دایانانماز ” [۲۷]
بونونلا برابر، تؤرهنین کیشیسل مشروعیتی سینیرلاماسی سوی مشروعیتینه بیر خلل گتیرمز. تاریخ بویونجا اؤرنکلری گؤرولدوگو کیمی؛ بیر کیشی تختیندن ائدیلسه بئله، خاندان دیشیندان بیر حؤکمدار آراییشی سؤز قونوسو ائدیلمز. بونونلا بیرلیکده؛ یؤنتیمده خاندان تکالینین، تورک دؤولت گلَنگینده حؤکمدار اوتوریتهسینین قانونلا سینیرلاندیریلماسی کیمی ایلری و اینسانی بیر اویغولامانین یانیندا اؤنمسیز قالدیغی گئرچکی ده گؤزدن اوزاق توتولمامالیدیر. ایران دؤولت گلَنگینده، حؤکمدارین موطلق اوتوریتهسی قانونون دا اوزهریندهدیر. عدالت حؤکمدارین بیر لوطفودور و اونون موطلق اوتوریتهسینی سینیرلایان اوبژئکتیو قوراللار شکلینده مادّهلشمهمیشدیر. پندنامه یازارلاری، اینصاف و حئلم تلقین ائتمکدن باشقا یول تاپا بیلمهمیشدیلر[۲۸]
قوتادغو بیلیگ’ده دؤولت ایله اینسان بدنی آراسیندا بیر بنزرلیک قورولور؛ ” کؤنول بگدیر، ووجود ایسه قول و اسیردیر ” [۲۹] دئییلیر. بوندان چیخاریلماسی گرکن، تبعهنین قولا بنزهدیلدیگینه ایلیشکین بیر یوروم دئییلدیر. اوندا، بیزی سیاست فلسفهسینین ان اسکی دارتیشمالاریندان بیرینه گؤتورهجک بیر یؤن واردیر. ووجوددا هر اورقان آنجاق بللی بیر گؤروی یئرینه گتیرهبیلهجک ایشلهوسللیگه صاحیبدیر و هئچبیر اورقان، بیر دیگرینین گؤروینی گؤرنمز. بو دوغالدیر. دؤولت ایله بو تور بیر یاپی آراسیندا بنزرلیک قورمانین سونوجلاری بیزی، یؤنتمه بیلگیسینین اؤیردیلیب اؤیردیلهمهیهجگی دارتیشماسینا گؤتورور. ” بو بیلیک ایشینی همیشه بگلر بیلیر ” [۳۰] دئییلیر. سادهجه بو ایفادهدن یولا چیخیلیرسا، چوخ قولای و دوغرولوغو دارتیشیلیر بیر سونوجا واریلیر. بو ایفادهنی تعقیب ائدن جوملهلرده ” تانری کیمی بگ اولاراق یاراتماق ایسترسه، اونا اؤنجه موناسیب تاویر و حرکت ایله عاغیل و قول قاناد وئریر ” [۳۱] دئییلمکدهدیر. نه وار کی، بو جومله یئنی بیر سورون گتیرمکدهدیر: وئریلن تاویر و حرکت ایله آغلین نیتهلیگی ندیر؟ بو سورونو یئترلی وئری اولمادان یانیتلاماق زوردور. یوخاریداکی سؤزلرین صاحیبی، حؤکمدارین خیدمتینده اولان اؤیدولموش’دور. ایلگینج اولانسا، حؤکمدارین بونلارا قارشیلیق آشاغیداکی سؤزلری سؤیلهمهسیدیر:
” من ایش یاپان اینسانام، سن ایسه اونو گؤرن اینسانسان؛ یاپان آدام ایشینین نئجه اولدوغونو گؤرندن اؤیرنیر. تانری سنه عاغیل و کؤنول وئردی؛ عاغیل و بیلگی سایهسینده سن ایشلری سوکونتله اله آلیرسان. کیچیکلیگیندن بری همیشه منیم خیدمتیمده اولدون؛ گؤروب اؤیرنهرک، یاخشی قانونلار الده ائتدین. بوتون ایشلری آرتیق سن آنلادین و قاورادین ” [۳۲] .
هر ایکی طرفین سؤزلری بیر آرادا دگرلندیریلدیگینده، اوگدۆلمیش’ون سؤزلرینین سایغیدان قایناقلاندیغینا حوکم ائدیلهبیلیر. تانری’نین وئردیگی ‘عاغیل’ حاققیندا واریلان نهایی حؤکم بودور: ” بگ خالقی بیلگی ایله الینده توتار؛ بیلگیسی اولمازسا، عاغیلی ایشه یاراماز ” [۳۳]. بو سؤزون ده اوگدۆلمیش’ه عایید اولماسی، اؤنجهکی سؤزلرین سایغیدان قایناقلاندیغی ایدیعاسینی دستکلر. سونوج اولاراق، جسارتله ساوونابیلیریک کی؛ شرطلرینی تام اولاراق بلیرلهیه بیلمهنین گوجلوگونه باخمایاراق، ‘یؤنتمه بیلگیسی’ اؤیردیلهبیلیر. ذاتن الیمیزده کی کیتاب دا بو آماجلا یازیلمیشدیر. آنجاق بو بیلگی اؤیرهنیلمکله بگ اولونماز. چونکو بگلیگین آرادیغی باشقا اؤزللیکلر ده واردیر: خاندان سویوندان اولماق و اؤزنه اؤزگو اردملره صاحیب اولماق. بونلارا دئییل ده، سادهجه یؤنتمه بیلگیسینه صاحیب اولانلار، آنجاق بگلره یاردیمجی اولماق اوچون واردیرلار[۳۴]
کیشیلرین توپلومسال قونوملارینا گؤره اردملره صاحیب اولدوقلارینا ایلیشکین اینانج سیاسال سیستمین ده اؤنملی بیر عونصورودور و توپلوم ایله دؤولت یاپیسیندا سانیلاندان داها بؤیوک بیر رول اوینامیشدیر. هرکسین اؤنونه قونان هدف، اردملی اولماق، آنجاق اؤز اردمینی گئرچکلشدیرمکدیر. ایدئال دوزهنین آماجلادیغی؛ هرکسین اؤزنه عایید اولان آلاندا اولماسی و بورادا بیلگی، یئتنک و اردملرینی ان یئتکین سینیرینا ائریشدیرمهسیدیر. اؤرنگین، بیر عسکرین اردمی، گرکدیگینده اؤلومه آتیلماقدیر. بو، اونو آلانیندا قهرمان ائدر؛ اویسا، تیجارت آلانینا گیردیگینده بو اردمی اونا هئچبیر شئی قازاندیرماز. بگلیک اردمی ایسه، سادهجه خاندان اویهلرینین مایاسینا قاتیلمیشدیر.
قوتادغو بیلیگ’ده ‘ائل’ قاورامی یئر یئر ‘سلطنت’ آنلامیندا دا قوللانیلمیشدیر[۳۵] . سیاسی ایقتیداری ایفاده ائتمک اوزره ‘ارک’ قاورامی دا قوللانیلمیش اولماقلا بیرلیکده، دیقت چکن حؤکمدارین الینه تشبیه ائدیلدیگی دوشونوله بیلهجک اولان و ایچینده ‘ال’ سؤزونو ده باریندیران ‘الی اوزون’ تعبیریدیر*. بو آدلاندیرما، دؤولت ایله حؤکمدارین، بللی بیر اوراندا اؤرتوشموش اولاراق دوشونولدوگونو گؤسترهبیلیر. آنجاق، بئله بیر اؤرتوشمه وارسا بئله، بو یاپیجا دئییل، ایشلهوجهدیر. حؤکمدارین عونوانی اولان ‘ائلیگ’ قاورامی دا بونو گؤستریر.
دؤولت و توپلوم یاپیسی
حؤکمدار دؤولتین باشیدیر. بیر چوخ عونوان داشیماقلا برابر اونا گئنللیکله ‘بگ’ دئیه خیطاب ائدیلیر. دؤولت یاپیلانماسیندا آرتیق شهر کولتورو بلیرلهییجیدیر. اسکی گلَنگین بیر دوامی اولاراق حؤکمدارین اوتوردوغو شهره ‘اوردو’ آدی وئریلیر[۳۶]. حؤکمدار دؤولتله اؤزدشلشمیش کیمیدیر. بگ، کیشیسل چاغریسینا اولومسوز یانیت وئرن اودقورمیش’ین تاوری قارشیسیندا اؤزونو، سیاسی ایرادهسی یارالانمیش کیمی حیسائدر[۳۷]. خاندانلیق قوروملاشمیشدیر[۳۸] بونونلا بیرلیکده، ان بؤیوک اوغولون (primogentius) ویا خاندانین ان یاشلی اویهسینین (senioratus) حؤکمدار اولاجاغینا دایر بیر قورال یوخدور. اؤزوندن اؤنجهکی تورک دؤولت گلَنگینده اولدوغو کیمی، خاندانین بوتون اویهلری حؤکمدار اولا بیلمه حاق و یئتکیسینه صاحیبدیر[۳۹].
کیتابین (دؤرد قاورامی تمثیل ائدن) دؤرد قهرمانیندان ‘قوت’و تمثیل ائدن آی-تولدی و ‘عاقیبت’ی تمثیل ائدن اودقورمیش’ین، کیتاب سونلانمادان اؤلهرک قونودان چیخمالاری و ‘عدالت’ی تمثیل ائدن گون-توغدی ایله ‘عاغیل’ی تمثیل ائدن اوگدۆلمیش’ین وارلیقلارینین دوامی، آلیشیق اولونمایان بیر یوروم اوچون جسارت وئرمکدهدیر: بو اوست-قونو ایله آنلادیلماق ایستهنن، دؤولتین دایاندیغی اساس ایلکهلرین گئچیجی اولان ‘قوت’ دئییل، قالیجی اولان ‘عدالت’ ایله بیرَیسل اولان ‘زوهد’ دئییل، تۆرسل اولان عاغیل اولدوغودور.
اسکی تورک سیاست و دؤولت آنلاییشی، ایچدن بؤلونمه و دیشدان ایشغال ائدیلمه تهدیدلرینه قارشی دؤولتین آیاقدا قالابیلمهسی اوچون آلینماسی گرَکن اؤنلملره گؤره بلیرلهنیردی[۴۰]. بو آنلاییش، تاریخینده هر ایکی دورومو دا یاشایان، قاراخانلیلار’دا دا دوام ائتمیشدیر. بونون ایزلری قوتادغو بیلیگ’ده ده آچیقجا گؤرولور. دؤولتین تمل یؤنتیم ایشلهولری، عسکر، خزینه و عدالت تمللرینه دایانان دؤولت آنلاییشینا گؤره بلیرلنمیشدیر. بونا گؤره، بگین اؤزللیکله اوچ تور مأمورا ائحتییاجی واردیر: قیلینج قوللانان عسکر، دؤولت ایشلرینی دوزنلهین بیلگیلی وزیر و دؤولتین گلیر-گئدر حسابینی یاخشی توتاراق خزینهنین دولماسینی ساغلایان ذکی و بئجریکلی کاتیب[۴۱] . دؤولت ایشلرینین موطلقن زامانیندا گؤرولمهسی گرهکیر[۴۲] و بگ اؤز باشینا بونجا ایشین آلتیندان قالخانماز[۴۳]. بو گرََکچه ایله دؤولت ایشلری، سایلان مأمورلار آراسیندا پایلاشدیریلمیشدیر. بو اوچونو بیر آرایا گتیربیلن بیر بگ، ایستکلرینه قاووشموش دئمکدیر[۴۴].اصلینده، دؤولت ایشلرینی فئعلن یورودن بونلاردیر. بونلارین دیشیندا قالان بیر سورو اینسان، حال و تاویرلارینی بو اوچونه اویدورورلار[۴۵]. بو دوروم دؤولت یاپیسینین، حؤکمدارین ایقتیدارینی یایماسی، فقط موطلق اوتوریتهسینی قوروماسییلا شکیللندیگینی گؤستریر[۴۶]. هرشئیه باخمایاراق حؤکمدارین موطلق اوتوریتهسینه دایانان بو دؤولت سیستمینده، یئتکی صاحیبینین خالقا، گوجلونون ضعیفه قارشی ظولمونو و سو ایستئعمالینی اؤنلهمه آنلامیندا آنلاشیلان عدالت، حؤکمدارین ان اؤنملی گؤروی ساییلمیشدیر[۴۷]. بئله بیر آنلاییشین اۆرونو اولاراق، ایسلام اؤنجهسی و سونراسی دؤوورلرده، تورک خاقانلارینین دؤولتین تمثیلجیسی صیفاتی ایله ‘یولاق’ و ‘دار-ال-عدل’ (دیوان-ای مظالیم)’ آدلی محکمهلرده خالقا شخصن عدالت داغیتدیقلاری بیلینمکدهدیر[۴۸]. یوسوف’ون یاشیدی اولان نیظام -ال-مولک مشهور سیاستنامه’سینده، سولطان’ین هفتهده ایکی گون عدالت دیوانی قورماسینی بیر زورونلولوق اولاراق گؤرور و گرکچهسینیده ” سولطان’ین مظلوملاری شخصن دینلهدیگی و سوروملولاری تعقیب ائدیب جزالاندیردیغی مملکتده دویولورسا، ظالیملار قورخاراق اللرینی خالقدان چکرلر ” دئیهرک آچیقلاماقدادیر[۴۹].
قوتادغو بیلیگ’ده یوکسک درجهلی دؤولت مأمورلارینین آدلاری تک تک سایلماقدادیر[۵۰]. دؤولت مأمورلارینین تصویری، دؤولت آنلاییشینا ایلیشکین بیر چوخ ایپاوجو وئرمکدهدیر: بیرینجیسی، هر نه قدر ‘تایانقو’ ایسلام’ین قبولوندن سونرا ‘حاجیب’ اولموشسا دا[۵۱]، ایل باشی، اینانج بگ، چاغری بگ، تیگین بگ، چاولی بگ، یاوقو، یوقروش، ار-اؤگی اؤرنکلرینده گؤرولدوگو کیمی مأمورییت عونوانلاری تورکجه’دیر. بو، ایسلام’ین قبولوندان سونرا ۱۵۰ ایل گئچمهسینه باخمایاراق، دؤولتین ایسلام اؤنجهسی گلنکله باغلارینی قوپارمادیغینی گؤستریر. ایکینجیسی، قاشقارلی’یا گؤره یوقروش، تورکلر’جه خالقدان اولوب وزیرلیک درجهسینه چیخان کیمسهدیر و خاقاندان بیر درجه آشاغیدیر. ” بیر فارس’ا یاخود باشقاسینا -گئنیش وارلیقلی اولسا بئله- بو لقب وئریلمز ” [۵۲]. تورکلر، ایسلام’ی فارسلار’دان اؤیرنمهلرینه و فارس کولتورونون ائتکیسینده قالمالارینا باخمایاراق، اؤز دؤولت کولتورلرینی اونلارینکیندن گئری گؤرمهمکدهدیرلر. داها اؤنملیسی ایسه، خالقدان بیریسینی ان یوکسک درجهلی مأمورییته گؤتورهجک یوللاری دؤولتین آچیق توتموش اولماسیدیر. اوچونجوسو، دؤولت گؤرولیلرینده ‘تانری قورخوسو’ آرانیلیر بیر شرطدیر[۵۳] کی؛ بو، تانری طرفیندن بیلیک وئریلمیش اولان حؤکمدارا ایطاعتیده باریندیرماقدادیر. بونونلا، تانری’نین دؤولت دوزهنینین ان بؤیوک گوونجهسی اولدوغو بیر کز داها گؤرولموش اولور.
ان یوکسک درجهلی دؤولت مأمورو اولان وزیرین، اخلاقن تر-تمیز، تقوا و حیا صاحیبی و حیاتینی دوزلوک ایچینده گئچیرمیش اولماسی ایستهنیر[۵۴]. قوتادغو بیلیگ اوزرینده ائتکیسی اولدوغو ایدیعا ائدیلن چین فلسفهسینه گؤره ده، دؤولتین باشیندا بیر سمبول اولاراق حرکتسیز دوران ائمپراتورون بوتون ایشلرینی وزیرلر یورودور. آنجاق بونلارین اخلاق باخیمیندان تمیز اولمالاری گرکمهدیگی کیمی، عکسینه، اخلاقن پیس اولمالاری ایستهنیر. چونکو، بئلهلیکله دیگر پیس اینسانلارین قورنازلیقلارینی داها قولای آنلایابیلیرمیشلر [۵۵]. قوتادغو بیلیگ’ده حیله بیلمهسی و بونو قورنازلیقلا اویغولاماسی ایستهنن تک دؤولت گؤرولیسی، اوردونون باشیندا اولان کوموتاندیر[۵۶]. بو دا کؤکلرینی، آنجاق ساواشدا حیله اویغولانا بیلهجگینه اینانان حتّا ساواشی بیر حیله اولاراق گؤرن تورک گلَنگینده بولماقدادیر[۵۷]. اسکی تورک ساواش تاکتیگینین حیله اوزهرینه قورولو اولدوغونو، جاهیز’ده نقل ائدیلمکدهدیر[۵۸]. ایسلام’دا دا ‘حرب حیلهدیر’ کیمی بیر حدیثین اولماسی، بو آنلاییشین ایسلام سونراسیندا دا یاشاماسینی ساغلامیشدیر. کوموتانین دورومو، دؤولت و توپلوم یاپیلانماسینین، کیشیلرین اردملرینه گؤره بلیرلهنن بیر ایشبؤلومونه دایالی اولدوغونو گؤسترمهسی باخیمیندان دا اؤنملیدیر. کوموتانین اردهمی جسارت و تک آماجی دا نام سالماق اولمالیدیر. اونون مالی-مولکو اولمامالی، ائو-ائشیک سوروملولوغو اولمامالیدیر. او، بونلارین یئرینه، قهرمانلیقلا بؤیوین شؤهرتینی و بونون اؤزونه قازاندیردیغی شرفی قویمالیدیر[۵۹]. پلاتون’ون ‘دؤولت’ینی خاطیرلادان بو دوروم، آماجی عدالتی گئرچکلشدیرمک اولان دؤولتین، بونون اوچون آلتینا ائحتیاج دویماسیندان و بونون دا بؤیوک اؤلچوده، ساواش غنیمتلریندن قارشیلانماسیندان ایرهلی گلیر[۶۰]. اودقورمیش’دان سونرا دؤولت، جهاد دؤولتی اولاراق سونولورسا دا[۶۱]، دؤولتین یاشاماسی اوچون گرکلی اولان ‘غنیمت’ گؤز اؤنونده آلماغا دوام ائتمکدهدیر.
اوردو چوخ اؤنملیدیر، چونکو، اؤلکه قیلیجلا آلینیر[۶۲]. بونونلا بیرلیکده قلم (قانون) اولمازسا الده توتولانماز[۶۳]. اؤلکهنی آلماق و الده توتماق اوچون اوردویا؛ اوردونو بسلهمک اوچون پولا؛ پولو تاپا بیلمک اوچون ده خالقین زنگین اولماسینا ائحتیاج واردیر کی، بو دا آنجاق دوغرو قانونلار ایله مومکون اولور. بو دؤردو بیربیرینه ائلهسینه باغلیدیر کی، بیری گئدرسه بوتون سیستم چؤکر[۶۴]. دؤولتین تملی و ساغلاملیغی تؤرهیه، پولا و قیلیجا باغلیدیر[۶۵]. بو دورومدا دؤولتین آماجی اولان عدالت، بو دنگهنین قورونماسی بیچیمینده گئرچکلشمکدهدیر. عدالتی صیرف اؤز اوچون ایستهنیلیر بیر شئی اولماقدان چیخاران پراگماتیک یاناشما، کیتابین بوتونونده، اخلاق و بیلگی آنلاییشلارینا دا سینمیش دورومدادیر. بگین قورولموش اولان دنگهنی قوروماقدا گرکلی اولان اؤزَنی گؤسترمهمهسی (ایهمالکارلیق) ویا گؤسترمهمهسی (ضعیفلیک) ایله خالقین طاماحکارلیغی، عدالتین قارشیتی اولان ظولمه یول آچار[۶۶]. دؤولت دنگهنین قورونماسی اوچون گرکلی اولان قانونی دوزنلمهلری یاپار، اویغولار و دئنَتلر. بوتون بو ایشلملرده آراج اولاراق ‘بیلگی’ و ‘جزا’ قوللانیلیر[۶۷]. خالق بیلگی صاحیبی اولماقلا سوروملو اولماسا دا، تقلید ائتمکله سوروملودور. جزا، سادهجه سوچ ایشلهین اوچون بیر قارشیلیق دئییل، ایشلهیه بیلهجک اولانلار اوچون ده بیر جایدیریجیلیق عونصورودور.
خالق ایچینده بؤیوک-کیچیک، بیلگیلی-بیلگیسیز، عاغیللی-عاغیلسیز، فقیر-زنگین، یاخشی-پیس هر تور اینسان واردیر[۶۸]. بونلارین هامیسینین، بیربیرلری ایله چلیشَن چیخارلارینی دنگهده توتابیلمک اوچون دؤولت ایشینی سادهجه بیلگی ایله دئییل، اینجه بیر سیاستله ده یوروتمک گرهکیر[۶۹]. حؤکمدارین، خالقلا اؤز آراسیندا کؤپرو اولان اوست دوزئی مأمورلاری، دؤولت تجروبهسی اولانلاردان سئچمهسی[۷۰]، نظرده توتولان سیاستین تجروبهیه دایاندیغینی گؤستریر.
دؤولتین آماجینین عدالتی گئرچکلشدیرمک اولماسی و بونو یاپابیلمک اوچون ده تؤرهنی قوللانماسی بیزی، سیاسی ایقتیدار ایله قانون آراسینداکی ایلیشکینی آنلاماغا یؤنلدیر. گؤرولن بودور کی؛ تؤره، سیاسی ایقتیدارین سینیرلارینی بلیرلهمکله اونون اوستونده بیر قونومدا یئر آلمیشدیر. نه وار کی، تؤره ده اویغولاما آلانی تاپابیلمک اوچون سیاسی ایقتیدارا مؤحتاجدیر[۷۱].
قوتادغو بیلیگ’ده، دؤولتین گؤرولری حؤکمدارا ایضافه ائدیلدیگیندن، بونلار اوزرینده حؤکمدارلا ایلگیلی بحثینه دورولاجاقدیر. ایندی، گؤزدن گئچیریلمه سیراسی توپلوم یاپیسیندادیر.
آنلاشیلدیغی قدری ایله دؤولت کادرلارینی اولوشدوران عسکری و سیویل بوروکراسی بیر بگلر صینیفی اولوشدورماقدا و بو توپلومسال یاپینین دا ان اوست کسیمینی تشکیل ائتمکدهدیر. بو یاپینین ان تپهسینده اولان حؤکمدار دا، اصلینده بگلر صینیفینه منسوب بیر کیمسهدیر[۷۲]. بونلارین و سارای خیدمتلیلرینین دیشیندا[۷۳] شهر و قصبهلرده یاشایان خالق[۷۴] اؤز ایچینده ده بیر صینیفلهمگه تابئع توتولور. بونا گؤره خالق بو طبقهلردن اولوشور:
۱٫ پئیغمبر سویوندان گلدیگینه اینانیلان اینسانلار[۷۵]: بونلارا سایغی گؤستریلمهسی دؤولت و سعادته قاووشمانین بیر گرهگی اولاراق سونولور.
۲٫ عالیملر[۷۶]: سایغی گؤستریلمهسی، عئلملرینین اؤیرهنیلمهسی و حتّا گئچیملرینین ساغلانماسی ایستهنن بو کیمسهلر دین عالیملریدیر[۷۷].
۳٫ اوتاچیلار (خستهلیکلری ساغالدانلار)[۷۸]: بونلار او دؤنمین حکیملریدیر. بونلارین ایچینده ده بیلگیلری بیربیریندن فرقلی بیرچوخ قروبون اولماسیندان[۷۹]، داها او دؤنمده بیر اوزمانلاشماغا گئدیلدیگینی آنلاییریق. بونلار چوخ فایدالی و گرکلی گؤرولورلر.
۴٫ افسونچولار[۸۰]: بونلار اووسونچو و طیلسیمچیلردیر. جین و پریلردن گلن خستهلیکلری بونلار یاخشیلاشدیرار. حکیملرله بونلارین بیربیرینی بگنمدیکلری سؤیلهنیر کی، یوسوف’ون حکیملری بونلاردان اؤنجه سایماسی، ترجیهینی اورتایا قویار.
۵٫ یوخو یورومچولار[۸۱]: بونلارین باغیمسیز بیر صینیف اولوشدورا بیلمهلری، توپلومدا هامیسینی گئچیندیره بیلهجک بیر طیبّین اولدوغونو گؤسترمهسی باخیمیندان اؤنملیدیر.
۶٫ ایلدیزچیلار (استرولوژی ایله اوغراشانلار)[۸۲]: بونلار گلهجکدن خبر وئرمکله بیرلیکده، اوغراشدیقلاری ماتماتیک بیلیملرینین اؤیرهنیلمهسی تؤوصیه ائدیلیر کی؛ بونلارا باخارساق سیرادان بیرر فالچی اولمانین اؤتهسیندهدیرلر. بو صینیفین وارلیغی دا یئنه توپلوم اینانجلاری حاققیندا بیر بیلگی وئرمکدهدیر.
۷٫ شاعیرلر[۸۳]: بونلار، بیزه قدر گلمهین زنگین ویا ان آزیندان یایغین بیر ادبیات گلَنگینین وارلیغینین تانیقلاریدیر. اؤوگولرینین بوتون اؤلکهلره یایلماسینا و یئرگیلرینین/تنقیدلرینین/ ده اینسانین آدینین دایمن پیس اولاراق آنیلماسینی ساغلادیغینا باخیلدیغیندا، ندن ال اوستونده توتولدوقلاری آنلاشیلیر. بئله بیر ائتکییه صاحیب اینسانلاردان دؤولت ایدولوژیسینین یارارلانماماسی دوشونوله بیلمز.
۸٫ اکینچیلر[۸۴]: اورتیجی صینیفلردن بیریدیر.
۹٫ ساتیجیلار (تاجیرلر)[۸۵]: بونلار دونیایی دولاشیر و اؤلکهده اولمایان ماللاری گتیریرلر. بو کروانچیلار هر یاندان مال گتیردیکلری کیمی، خبر و بیلگی ده گتیریرلر.
۱۰٫ حئیوان یئتیشدیریجیلر[۸۶]: یئیهجک و ایچهجگین چوخو بونلاردان گلدیگیندن، فایدالی اینسانلاردیر. یاخشی، دوزگون فقط گؤرگوسوز و قابادیرلار.
۱۱٫ صنعتکارلار[۸۷]: بونلار یئتنکلری و ال امکلری ایله گئچینن اینسانلاردیر. دمیرچی، باشماقچی، دریچی، بویاقچی، اوخچو کیمی مسلکلره آیریلیرلار کی، بونلارین ساییسی چوخ چوخدور. بونلارین امکلرینین قارشیلیغینی همن اؤدهمک گرهکیر.
بونلارین دیشیندا، توپلومدا بیر ده فقیرلر ایله عوام دئییلن بیر طبقه واردیر. فقیرلرین چوخو دول و یئتیملر ایله کیمسهسیزلردن اولوشسا گرکدیر. بونلارا یاردیم ائدیلمهسی ایستهنیر[۸۸]. سادهجه حئیوانی دورتولری/غریزهلری/ ایله یاشایان، مادی ایلیشکیلر دوزهیینده بیر دونیالاری اولان، قابا، جاهیل و گؤرگوسوز عوام ایله دوست اولمامالی؛ سادهجه قارینلارینی دویوروب اونلاری ایطاعت آلتینا آلمالیدیر[۸۹]. ذاتن قارینلارینین دویماسیندان باشقا قایغیلاری اولمایان، عوامین کیملردن اولوشدوغو چوخ دا آچیق دئییلدیر. بونلار بلیرلی بیر مسلگی اولمایان، باشیپوزوق شهر خالقی اولمالیدیرلار[۹۰]. اؤته یاندان، بونون تامامیله اخلاقی بیر صینیفلهمه اولماسی ائحتیمالی ده یوخ دئییلدیر.
یئنیدن بیر بؤلوملهمه ایله خالق؛ زنگین، اورتا حاللی و فقیر اولاراق اوچه آیریلیر. اؤنجهلیکله فقیر قورونمالیدیر. زنگینین یوکونو اورتا حاللیلارا، اونلارینکینی ده فقیرلره یوکلهمهملی؛ ترسینه، فقیری اورتا حاللی، اورتا حاللینی ده زنگین ائتمگه چالیشمالیدیر. بئله اولورسا اؤلکه زنگینلشمیش اولور[۹۱] .
توپلومون مسلک و سوسیو-ائکونومیک قونوملاری آچیسیندان صینیفلره آیریلماسینین چوخ اسکی بیر گلنک اولدوغو آنلاشیلیر[۹۲]. بونونلا بیرلیکده، خالقی اولوشدوران بوتون صینیفلرین حوقوق قارشیسیندا ائشید اولدوغو دا بیلینمکدهدیر[۹۳]. کیمی آراشدیرماچیلارین بوندان چکینمهلرینه باخمایاراق، توپلوم یاپیلانماسینین صینیف اساسینا دایاندیغی آچیقدیر. آنجاق، عالیملر و سئیّدلرده اولدوغو کیمی، بو صینیفلندیرمه اورهتیم آراجلارینین مولکییتینه صاحیب اولوب-اولماماغا گؤره بلیرلنمز. آیریجا بو صینیفلر آراسیندا چاتیشما عونصورو اولا بیلهجک بیر گرگینلیک ده گؤرولمز. خالقدان بیرینین وزیر اولابیلمهسینین گؤستردیگی کیمی، گئچیشلره آچیق بیر یاپی واردیر. بوگونکو آنلامدا صینیفلی توپلوملار کاپیتالیزم دؤنمینین بیر اورونو اولماقلا برابر، توپلوملارین گلَنگیده بونون زمینی اولموشدور. تانریسال حوقوقون اگمن اولدوغو اسکی توپلوملاردا، بونون ایدولوژیسینی یاپان دین آداملاری صینیفی و خالقا قارشی دوزهنین یانیندا قونوملانان ساواشچیلار صینیفینین وارلیغی، چوخو توپلوملار اوچون بو گلَنگی اولوشدورموشدور. اویسا، اسکی تورک دؤولت گلَنگینین اؤزنه اؤزگو یاپیسیندا گؤردوگوموز اوزره، هئچبیر زامان بیر دین آداملاری صینیفینین اورتایا چیخماسینا اویغون بیر زمین اولوشمادیغی کیمی؛ اوردو-میللت آنلاییشینا باغلی اولاراق، هرکس ساواشچی اولدوغوندان، آیری بیر ساواشچیلار صینیفی دا بلیرمهمیشدیر. شهرلشمگه و ایسلامیت’ین قبولونا باغلی اولاراق بعضی دؤنوشوملر یاشانمیشسا دا، بونلار گلَنگین ائتکیسینی گئدرمگه یئتمهمیشدیر.
قوتادغو بیلیگ’ده توپلومسال یاشاییشا ایلیشکین بیر باشقا اؤنملی نوکتهده، یوسوف’ون، زوهد اربابینین ائتکینلیگینین بیلیندیگی بیر دؤورده، اینزیوایا قارشی توپلوم ایچینده، توپلوملا برابر یاشاییشی ساوونماسیدیر. بو سادهجه، دؤولتین توپلومو دئنتیم آلتیندا توتماسی اوچون گرکلی دئییلدیر؛ ‘یاخشی’ نین گئرچکلشهجگی اخلاقی اورتام اولاراق دا توپلوم حیاتی گؤرولموشدور. اونون ائتکین بیر توپلوم حیاتینی ساوونماسی دورومو دا، اؤلوم اؤتهسی بیر غایه گۆدمکله برابر؛ گئنللیکله قَدَرچی گؤروشلرین حؤکم سوردوگو ایسلام کولتور جوغرافیاسیندا، باشقا بنزرلری آراسیندا اؤنملی بیر یئر توتماقدادیر[۹۴].
خالقین حؤکمدار اوزرینده کی حاقلاری و اونا قارشی اولان سوروملولوقلاری، عئینی زاماندا حؤکمدارین خالقا قارشی سوروملولوقلاری و اوزرینده کی حاقلاری اولدوغوندان، بونلار آشاغیداکی باشلیق آلتیندا اینجهلنهجکدیر.
حؤکمدارین اؤزللیکلری و گؤرولری ایله حاق و سوروملولوقلاری
آ. حؤکمدارین صاحیب اولماسی گرهکن اؤزللیکلر
تورک دؤولت گلَنگینه اویغون اولاراق، حاکیمیت حاقینی تانری’دان آلان و بئلهلیکله دونیا دؤولتینین باشینا گئچن حؤکمدارین صاحیب اولدوغو ایلک اؤزللیکده اؤزونون بیر پایی یوخدور: بیر حؤکمدارین اوغلو اولاراق دوغموشدور. صاحیب اولونماسی لازیملی اولان بو اؤزللیکدن باشقا، آشاغیدا بولونان اؤزللیکلری ده داشیماسی گرهکیر. بونلار، اسکی تورک قاغانلاریندا دا آرانمیش اولان اؤزللیکلرین عئینیلریدیر.
۱٫ بیلگهلیک
اسکی تورک قاغانلارینین بیر عونوان اولاراق داشیدیقلاری بیلگهلیک، قوتادغو بیلیگ’ده اوزرینده ان چوخ دورولان عونصورلردن بیریدیر. بگ ایله بیلگی آراسینداکی باغی گؤسترمک اوچون ” بگ آدی ‘بیلیگ’ سؤزو ایله ایلگیلیدیر؛ ‘بلگ’ین لامی گئدرسه، ‘بگ’ آدی قالیر ” [۹۵] دئییلمکدهدیر. بگلر بیلگی ایله خالقا باش اولموشلار؛ دؤولت ایشلرینی ده بیلگی و عاغیل ایله یوروتموشدولر[۹۶] بو اوزدن بگین بیلگیلی و عاغیللی اولماسی، بیلیک اوچون آرانان بیر شرطدیر[۹۷] بگین سادهجه بیلگیلی دئییل، عاغیللی دا اولماسی گرکدیگینین سؤیلنمهسی، بیلگی ایله عاغیل آراسیندا تمللی بیر آیریم گۆدۆلدۆگۆنون گؤسترگهسیدیر. عاغیل، دوغوشدان گلدیگینه و چالیشماقلا الده ائدیلهمهیهجگینه اینانیلان بیر یئتیدیر[۹۸]. عاغلین هر حرکتی دوغرودور[۹۹] و بو دوغرولوغو ساغلایان عاغلین ایلکهلری زامان دگیشیدیر[۱۰۰]. هر تورلو یاخشیلیق و اردم عاغیلدان گلیر[۱۰۱]؛ بونلار اؤیرهنیلهبیلر، آنجاق عاغلین اؤزو اؤیرهنیله بیلمز[۱۰۲]. بیلگی ایسه دوغوشدان گلمز و تجروبهدن قایناقلانیر؛ اینسان یاشادیقجا اؤیرهنیر[۱۰۳]. عاغیل اولمادان بیلگی ائدینیلهمهیهجگی کیمی، بیلگی اولمادان دا عاغیل بیر ایشه یاراماز[۱۰۴]. بو اوزدن هر ایشده بیلگی و عاغیل یول گؤستریر[۱۰۵]. اینسانی حئیواندان آییران شئی بیلگیدیر[۱۰۶] و اینسان اوغلو بیلگیلی اولدوغو اوچون حئیوانلار اوزهرینه حاکیم اولموشدور[۱۰۷]؛ بیلگیسیز اینسانین ایسه، حئیواندان بیر فرقی یوخدور[۱۰۸]. بو اوزدن بیلگیلی اینسان، بیلگیسیزلر اوزهرینه حاکیم اولمالیدیر. چونکو، بو دونیادا حاکیمیتین ان اوست قورومو دؤولتدیر و دؤولت ایشلری ده بیلگی ایله دوزنلهنیر[۱۰۹]. بوگونه قدر، خالقا حاکیم اولان بگلرین هامیسی بو ایشی بیلگی ایله یاپمیشدیلار[۱۱۰]. چونکو، خالقی ایطاعت آلتینا آلمانین یولو بیلگیلی اولماقدیر[۱۱۱]. بو، تؤره ایله یاپیلیر و یاخشی تؤره ده آنجاق بیلگی ایله قویولور[۱۱۲]. خالق آراسیندا چیخان فیتنه ده، یئنه بیلگی ایله باسدیریلیر[۱۱۳].
حؤکمدارین موطلقن صاحیب اولماسی گرهکن بیر اؤزللیک اولاراق ‘بیلگی’ اوزهرینده او درجه ایصرارلا دورولموشدور کی؛ اونون حؤکمدارین بیر اؤزللیگی اولماقدان اؤته، دؤولتین تمللریندن بیری اولدوغو وورغولانماق ایستهنمیشدیر. بو دوروم، دؤولتین تمللرینین؛ اوگدۆلمیش’له کیشیلشمیش اولان ‘عاغیل’ و گون-توغدی ایله کیشیلشمیش اولان ‘عدالت’ اولدوغونا ایلیشکین یورومو دا دستکلهمکدهدیر.
آنلاشیلان او کی، قاراخانلیلار دؤنمینده ده، بؤیوک هون ایمپاراتورلوغو’ندان بری تورک حؤکمدارینین موطلقن صاحیب اولماسی گرکن بیر اؤزللیک ساییلان بیلگهلیگه چوخ اؤنم وئریلمیش و ‘بیلگه حؤکمدار’ تلقّیسی دوام ائتدیریلمیشدیر[۱۱۴].
قوتادغو بیلیگ’ده ده، یئنه اسکی تورک گلَنگینه اویغون اولاراق حؤکمدارا، چوخ یئرده، عاغیللی و حاکیم (فیلوسوف) آنلامینا گلن ‘بۆگۆ’ صیفت ایله خیطاب ائدیلمیشدیر[۱۱۵] .
۲٫ آلپلیق
آلپلیق دا، بیلگهلیک کیمی، اسکی تورک قاغانلارینین عونوانلاریندا داشیدیقلاری صیفتلردن بیری ایدی. قوتادغو بیلیگ، بو قونودا دا گلَنگی دوام اتئدیریر و بگین آلپ، اورکلی و گوجلو اولماسینی بیر بگلیک شرطی اولاراق سونار[۱۱۶]. اسکی تورک بگلری آراسیندا ان سئچکینی و ان مشهورو اولان آلپ ار تونقا دا، آلپلیق صیفتی ایله تمایوز/آییرد/ ائتمیشدیر[۱۱۷]. بگ، هم اؤز قونومو گرهگی، دوشمنه بویون اگدیرمک و دؤولت ایشلرینی گؤرهبیلمک اوچون آلپ اولماق زوروندادیر[۱۱۸] هم ده، خالق باشینداکی بگین آلپ اولماسینی ایستهدیگی اوچون، آلپ اولمالیدیر[۱۱۹]. حؤکم ائدهبیلمک اوچون، او دؤنمین شرطلری گرهگی، آلپ اولماق بیر زورونلولوق اولدوغو کیمی، بگین ده، خالقین دا گلنکده کی آلپ موتیفیندن ائتکیلندیگی آچیقدیر. بئلهجه، هم خالقا و دوشمنه اؤزونو قبول ائتدیرمک، هم ده گئچمیشله اولان باغی سوردورمک آماجییلا، آلپلیق، بگ اوچون آرانیلان اؤزللیکلردن بیری اولموشدور.
۳٫ اردملیلیک
ان آز بیلگهلیک و آلپلیق قدر اؤنم وئریلن و بگده گؤرولمهسی ایستهنن بیر اؤزللیک ده ‘اردملیلیک’دبر. بگ، تانری’دان آلدیغی ‘قوت’ ایله حاکیمیت حاققینا صاحیب اولوردو. آنجاق، قوت گئچیجیایدی و اونو الده توتماق اوچون امک صرف ائتمک؛ اردملی اولماق گرکلیایدی. بو چرچیوه ده، ان بؤیوک اردم عادیل اولماقدیر و عدالت ده بیلیگین تملی و اساسیدیر[۱۲۰]. عدالت اردمینه صاحیب اولمایان بگ، ظولمه مئیلائتمیش اولور و ظالیم آدام اوزون سوره بگ قالانماز؛ خالق بونا ریضا گؤسترمز[۱۲۱]. بورادان حرکتله دئییلهبیلر کی؛ حؤکمدار، اگر خالقینا ظولمه ائدرسه، خالقین اونو تاختیندان ائتمهسی مشروع گؤروله بیلمکدهدیر. قاراخانلی تاریخینده، احمد خان’ین تاختیندان ائندیریلهرک، بیر محکمهده یارغیلانیب اؤلدورولمهسی، بونا بیر اؤرنک تشکیل ائتمکدهدیر[۱۲۲]. یوسوف’ون، خالقین ظالیم حؤکمدارا قارشی اولان تپکیسینی مشروع گؤستره بیلمک اوچون، ” ظالیم اؤلکهسینه اوزون سوره حؤکم ائده بیلمز ” [۱۲۳] بیچیمینده کی بیر تورک آتاسؤزونو رئفرانس گؤسترمهسی، ظالیم حؤکمدارلارین تاختدا اوزون سوره قالامایاجاقلارینا دایر اسکی تورک آنلاییشینی دوام اتئدیردیگینی گؤستریر.
اصیل اولمانین، حؤکمدارین ان اؤنملی اؤزللیگی و ان باشدا گلن اردمی اولدوغو، عدالت قاورامینین حؤکمدار کاراکتئرینده جانلاندیریلماسیندان دا آچیقجا بللیدیر.
حؤکمدار، تانری’دان آلدیغی قوت ایله حاکیمیت حاقینی قازانیردی. آنجاق، قوت گئچیجیدیر و اونو الده توتابیلمک اوچون اردملی اولماق گرهکیر. بو اردملر، ‘قوت’و جانلاندیران آی-تولدی’نین اؤز آغزیندان، بونلاردیر: آلچاقکؤنوللو و شیرین دیللی اولماق؛ ایفراطا گئتمهمک و پیس ایشلردن اوزاق دورماق؛ جؤمرد اولماق؛ بؤیوگه سایغی و کیچیگه شفقت گؤسترمک؛ کیبر و غورور ایله باشقالارینی اینجیتمهمک، اؤزونو باشقالارینین اگلنجه و تحکّومونا بوراخماماق؛ الی و دیلیندن امین اولونماق و دوزلوکدن آیریلماماق[۱۲۴]. ” دؤنَک قوت’ون کؤستَگی بونلاردیر: بو شکیلده باغلانیرسا، قاچانماز، قالیر ” [۱۲۵].
بگین صاحیب اولماسی گرهکن اردملر ایچینده، جؤمردلیگه اؤزل بیر اؤنم وئریلیر؛ حتّا، چوخ یئرده، بگه ” اَی جؤمرد (ائی آکی) ” دئیه خیطاب ائدیلیر[۱۲۶]. جؤمردلیگین ان مؤعتبر گؤسترگهسی، خالقین قارنینی دویورماقدیر. بو آماجلا تویلار وئریلمیشدیر کی؛ فارسجا’یا خان-ای یاغما اولاراق گئچن توی، عوثمانلیلار’ا قدر بوتون تورک دؤولتلرینده دیقتله اویغولانان، وازگئچیلمز بیر موسسه اولموشدور[۱۲۷]. بونون اؤنمینی بلیرتمک اوزره، ” بگلرین شؤهرتینی ایکی شئی بؤیودور: ائشیگینده توغو و باشکؤشهسینده سوفرهسی ” [۱۲۸] دئیلمیشدیر. بو ایفاده دن ده آنلاشیلا بیلهجگی کیمی، ‘شؤهرت’ ده، حؤکمدارلار اوچون اؤنملی بیر گؤسترگهدیر. حتّا، ‘کۆلۆگ (شؤهرتلی)’ صیفتینی قوللانماق، اسکی تورک حؤکمدار عونوانلاریندا گؤرولدوگو اوزره، گلنکلشمیشدی[۱۲۹]. جؤمردلیک ده شؤهرت تاپمانین ان گئچرلی یولاریندان بیریدیر[۱۳۰]. چونکو، اینسانلارین ان اعئتیبارلیسی جؤمرد اولاندیر[۱۳۱] و بگ ده جؤمرد اولماق زوروندادیر[۱۳۲]. جؤمرد اولانا هرکس خیدمت ائتمک ایستر[۱۳۳] و خیدمتیندهکیلر ده بونون حاقینی اؤدر[۱۳۴]؛ آیریجا خالق دا جؤمرد اولانین چئورهسینده توپلانیر[۱۳۵].
حؤکمدارین صاحیب اولدوغو اردملر و ندن بونلارا صاحیب اولماسی گرکدیگی، گؤزدن گئچیریلدیگینده گؤرولموشدور کی؛ حؤکمدارین اردملری داهی دؤولت و توپلوم دوزهنینین قورونماسینا یؤنهلیکدیر. بگ، تاویر و حرکتلرینی تمیز و دوغرو توتمالیدیر، چونکو ” خالق یولونو و گئدیشینی بگین یولونا اویدورور ” [۱۳۶]. باشدا عدالت اولماق اوزره، بوتون اردملر اؤزلری اوچون ایستهنمهمکده، دؤولت و توپلوم اوچون اولسا دا، ‘فایدا’ ساغلامانین آراجی اولاراق گؤرولمکدهدیرلر. داها اؤنجه گؤرولدوگو کیمی، تانری قورخوسو داهی دؤولت گؤرَولیلرینی گؤرَولرینده گووهنیلیر قیلمانین آراجیدیر. بو دوروم، کیتابین بوتونونه سینمیش اولان فایداچی اخلاق آنلاییشینین توتارلی بیر سونوجودور. ” حؤکمدارلیغا لاییق بیر بگ نئجه اولمالیدیر ” باشلیقلی بؤلومده؛ ان آز اونبئش تورک آتاسؤزو، دؤرد دنه اسکی تورک شاعیرلریندن آلینتی بئیت و اؤتوکن بگی’ندن ده بیر وجیزه قئید ائدیلمیش اولماسی[۱۳۷]، بو آنلاییشین دا بؤیوک اؤلچوده اسکی گلَنگه دایاندیغینی گؤسترمکدهدیر. دؤولتین خالق ایله اولان ایلیشکیلرینین دوزنلنمهسینده فایداچی اخلاقا دایانماق، خالق ایله ایش گؤرمهنین قاچینیلماز بیر سونوجو اولسا گرکدیر. چونکو، ‘قارشیلیقلیلیق’ اساسینا دایانان فایداچی اخلاقین پراتیک سونوجلاری چوخ آچیقدیر و آنلاشیلماق اوچون ائنتلکتول بیر دوزهی گرکدیرمز.
ب. حؤکمدارین گؤرَولری
۱٫ خالقی توخ و باییندیر قیلماق
اورخون یازیتلاریندا، قاغانین ان اؤنملی گؤرولری آراسیندا سونولان ‘آج میللتی دویورماق و فقیر میللتی باییندیر قیلماق’، قوتادغو بیلیگ’ده ده اوزهرینده ان چوخ وورغو یاپیلان عونصورلردندیر. خالقی دویورماق عادتن بیر تانری بویروغو اولاراق تلقّی ائدیلمیش و حؤکمدار، ” مملکته بیر کیمسه بیر گئجه آج قالسا، اونو تانری سنه سوراجاقدیر ” [۱۳۸] دئییلهرک اویاریلمیشدیر. بگ، خالق اوچون بیر قوت’دور و خالقین قوتلو اولابیلمهسی اوچون قارنینین دویماسی لازیمدیر[۱۳۹]. بونون اوچون بگ، خالقینی بول یییهجک و ایچهجگه قووشدورمالی[۱۴۰]، خالقینا اوندان توخلوق گلمهلیدیر[۱۴۱] . خالقین آجلیغیندان، بگ دوغرودان سوروملودور؛ چونکو، تانری، حئسابینی سوراجاغی بیر امانت اولاراق، خالقی بگین بوینونا یوکلهمیشدیر[۱۴۲].
حؤکمدارین سوروملولوغو، خالقینی قارین توخلوغونا یاشاتماقلا بیتمهمکدهدیر. البتّه، آجی دویورمالی، چیپلاغی گئیدیرمهلیدیر؛ آنجاق، خالقدان ‘فقیر’ آدینی قالدیرمادیقجا بگلیگه لاییق اولانماز[۱۴۳]. بگ، خالقین چیخارینی دوشونمهلیدیر، چونکو اؤز چیخاری دا اونون ایچیندهدیر[۱۴۴]. بو دورومدا، خالقین زنگینلیگی، ذاتن بگین ده زنگینلیگی دئمک اولاجاقدیر[۱۴۵]. حؤکمدار بونو باشارابیلمک اوچون، اؤنجه دؤولت خیدمتلرینی یوروتنلری مادّی تاتمینه قووشدورمالی و اؤزللیکله اوردونو بسلهمهلیدیر. بئلهجه، اوردونون گتیرهجگی غنیمتلرله خزینه زنگینلشیرکن، دؤولتین دوغرو قانونلارلا اویغون اورتام ساغلادیغی خالق دا زنگینلشهجکدیر[۱۴۶].
خالقین رفاه سینیرینین یوکسلتیلمهسینه ایلیشکین توم قایغی و دوزنلمهلر ‘سوسیال دؤولت’ قاورامینی اؤنه چیخارماقدادیر. سادهجه بورادان حرکتله، دؤولتین خالق اوچون اولدوغونو سؤیلهمک دوغرو اولماسا دا؛ خالقی گؤزهتمک زوروندا اولدوغو بللیدیر.
۲٫ دوغرو قانونلارلا دوزهنی ساغلاماق و عدالتی گئرچکلشدیرمک
تورک دؤولت گلَنگینده تؤره؛ خالق اوچون، یئمک-ایچمک، گئیینمک و بارینماق کیمی بیر ائحتیاج اولاراق گؤرولموشدور. تؤره هم دؤولت حاکیمیتینین بیر گؤسترگهسی، هم ده حؤکمدارین خالقا قارشی بیر گؤرویدیر. اورخون کیتابهلرینده ۱۱ یئرده گئچن ‘تؤره’، بونون آلتیسیندا ‘دؤولت’ ایله برابر قوللانیلمیشدیر. آماجی عدالتی گئرچکلشدیرمک اولان دؤولت، بونو دوغرو قانونلار یاپماق صورتییله باشارماق چاباسیندادیر. اگر، بونو یاپابیلیرسه، بیر حؤکمدار بوتون دیلکلرینه قووشموش دئمکدیر[۱۴۷]. قانونلار بیر دؤولتین تملیدیرلر[۱۴۸]؛ اگر، دوغرو و دوغرولوقلا دوزنلنمیشلرسه، دؤولتین گلهجگینین ان بؤیوک تمیناتیدیرلار[۱۴۹]. بیر بگ خالقا قانون وئرمز ایسه؛ او، خالقین ایچینه آتش آتمیش اولور؛ دؤولت پوزولور و بیلیک ده ییخیلیر[۱۵۰]. قانونون چیخمادیغی یئرده ظولم وار دئمکدیر؛ ظولم ایسه آتش کیمی اولدوغو اؤلکه نی یاخار، یوخ ائدر. اویسا، قانون سو کیمیدیر[۱۵۱]. قانونلا اؤلکه گئنیشلر و بیلیک آیاقدا قالیر[۱۵۲]. قانونلار، حؤکمدارین آماجی اولان عدالتی گئرچکلشدیرمه ده قوللاندیغی آراجلاردیر. اساس اولان بو آراجلارین عدالته واردیرمالاریدیر؛ اؤز باشلارینا بیر آماج دئییلدیرلر. یعنی دؤولت، قانون دؤولتی دئییل، حوقوق دؤولتیدیر.
داها فایداچی اولان باشقا بیر آچیقلاما مودئلینه گؤره ایسه: دؤولتی آیاقدا توتابیلمک اوچون چوخ عسکر و اوردو لازیمدیر؛ بو اوردونو بسلهیه بیلمک اوچون ده خزینهنین دولو اولماسی گرهکیر؛ خزینهنین دولابیلمهسی، خالقین زنگین اولماسینا باغلیدیر؛ بونون اوچون ده دوغرو قانونلار قونولمالیدیر. اگر بونلاردان بیری بئله ایهمال ائدیلیرسه، دؤردو ده قالیر و بیلیک چؤزولمگه اوز توتار[۱۵۳].
گؤرولدوگو کیمی، قانونلارین دؤولتین قدرینی بلیرلهییر اولماسی، اونلاری دوزنلهمگی حؤکمدارین ان اؤنملی گؤروی حالینا گتیرمیشدیر. دؤولتله خالق آراسینداکی ان حیسّ ائدیلیر باغ اولان قانونلارین، خالقین دورومو گؤزهتیلهرک بلیرلنمهسی دؤولتین خالقدان قوپوق اولمادیغینین بیر گؤسترگهسیدیر.
۳٫ دؤولت دوزهنینین دوامی اوچون فتحلرده بولونماق
نئجه کی، دوغرو قانونلار یاپماق حؤکمدارین بیلگهلیک وصفی ایله و خالقی دویوروب زنگینلشدیرمک ده اردملیلیک وصفی ایله باغداشیرسا؛ آلپلیق وصفی ده ساواش دوزهنینین ایچینده یئر آلماقلا اؤزنو گؤستریر. بونو ترسینه چئویرمک ده مومکوندور: دؤولتین باشینداکی اینسان، سایلان بو تور ایشلری یاپماق دوروموندا اولدوغو اوچون؛ او اؤزللیکلره ده صاحیب اولمالیدیر. بو ایکی سؤیلهییش ده، عئینی دوروما ایشارت ائتمکله بیرلیکده، عئینی توتوما ایشارت ائتمهمکدهدیرلر. بیرینده کیشی شرطلری بلیرلرکن، دیگرینده شرطلر کیشینی بلیرلهمکدهدیر. بونلاردان هانسیسینین گئچرلی سایلاجاغینا بؤیوک اؤلچوده تاریخ متافیزیکلری قرار وئرمکدهدیر.
دؤنمین اؤزللیگی گرهگی، بیر یاندان فتحلر، دیگر یاندان ایشغال و بؤلونمه تهدیدلری گؤز اؤنونده بولوندورولدوغوندا، دؤولتین و حؤکمدارین گلهجگینین ساواش گوجونه باغلی اولدوغو گؤرولور.
فتحلر چوخ آماجلیدیر: هم الده ائدیلن غنیمت ایله خزینه زنگینلَشیر، هم ساواش گوجو دیری (و مشغول) توتولور و هم ده توپلانان غنیمتدن عسکره داغیدیلاراق، اؤزونه باغلانیر[۱۵۴]. اودقورمیش’ین دؤورهیه گیرمهسیندن سونرا بونلارا یئنی بیر آماج داها ائکلهنیر: دینی یایماق[۱۵۵]. قوت’ونو تانری’دان آلمیش بیری اولاراق، ساواشلاری او’نون آدینی یایماق آماجییلا یاپماسی، آرتیق، حؤکمدارین گؤروینی داها آنلاملی و داها اؤنملی قیلماقدادیر[۱۵۶]. بونونلا بیرلیکده، بو ساواشلاردا دا غنیمت گؤز آردی ائدیلمیش دئییلدیر[۱۵۷]. هانسی آماجلا اولورسا اولسون، ” قیلیج قیمیلدادیغی سورهجه دوشمن قیمیلدایانماز ” [۱۵۸]. ساواشلارین تالی اولسا دا اؤنمسیز اولمایان بیر ایشلهوی ده، حؤکمدارا ‘شؤهرت’ قازاندیرماقدیر. نئجه کی، گئچمیشین ساواشچیلیقلا شؤهرت تاپمیش بگلری آنیلماقدا، سؤزلری رئفرانس قبول ائدیلمکدهدیر[۱۵۹].
سیلاحلی گوج سادهجه ساواش آماجلی دئییل، دوزهنین قورونماسی اوچون ده بولوندورولمالیدیر. بگلر آنجاق بئلهلیکله مملکتلرینه صاحیب اولابیلیرلر؛ بونو گؤزتمهین بگ غافیلدیر و مملکتینه ده صاحیب اولانماز[۱۶۰]. ” قیلینج ایله بالتا مملکتین بکچیسیدیر ” [۱۶۱].
خالقین رفاه سوییهسینی یوکسلتمک و قانون یاپیپ اویغولادابیلمک، بئله بیر گوجو الینده بولوندورماغا باغلی اولدوغوندان، ساواش گوجونو اورگانیزه ائتمک، حؤکمدارین ان اؤنملی گؤروی اولمالیدیر.
ج. حؤکمدارین حاق و سوروملولوقلاری
بورادا سؤیلهنهجک سؤزلر ده، اصلینده حؤکمدارین گؤرولرینه ایلیشکیندیر. آنجاق، یوسوف بونلار اوزرینده اؤزللیکله دورموش و بونلاری ‘حاق’ اولاراق نیتلهمیشدیر. بونلارین حاق اولاراق نیتلندیریلمهسی، حؤکمدار ایله خالق آراسینداکی قارشیلیقلی ایلیشکیده، هرهانسی بیر طرفجه لوطف اولاراق گؤرولمهلرینی انگللهمکدهدیر. یوسوف، خالقین حؤکمدار اوزرینده کی حاقلارینا اؤنجهلیک تانیمیش، آنجاق بونلاری یئرینه گتیردیکدن سونرا حؤکمدارین حاقلارینی طلب ائدهبیلهجگینی بلیرتمیشدیر[۱۶۲]. بو دورومدا، حؤکمدارین حاقلارینین وارلیغی، سوروملولوقلارینین یئرینه گتیریلمهسینه باغلیدیر. دئمک کی؛ حؤکمدار، خالق اوزرینده، سوروملولوقلاریندان باغیمسیز هئچبیر حاققا صاحیب دئییلدیر. حتّا، بونلار یئرینه گتیریلمهدیکجه، خالق ایطاعت ائتمه سوروملولوغوندا بئله دئییلدیر. بو دؤنم و اؤنجهسی اوچون، گلنکده بونون اؤرنکلرینین اولدوغو گؤرولموشدور.
خالقین حؤکمدار اوزرینده کی حاقلاری بونلاردیر:
-اؤلکه ده قوللانیلان گوموشون تمیز قالماسی، یعنی قوللانیلان پولون عیارینین قورونماسی؛
-خالقین عادیل قانونلار ایله یؤنتیلمهسی، بیر صینیفین بیر دیگری اوزرینده تحکّومونه ایذین وئریلمهمهسی؛
-یول گوونلیگی و آساییشین ساغلانماسی، یول کسنلرین و دیگر سوچلولارین اورتادان قالدیریلماسی[۱۶۳].
بونلاری یئرینه گتیردیکدن سونرا طلب ائدیلهجک اولان، حؤکمدارین خالق اوزرینده کی حاقلاری ایسه بونلاردیر:
-خالق، حؤکمدارین امیرلرینه ایطاعت ائتملی، سایغی گؤسترمهلی و بو امیر نه اولورسا اولسون، موطلقن یئرینه گتیریلمهلیدیر؛
-خزینهنین حاقی (وئرگی) گؤزتیلمهلی و بو زامانیندا اؤدنمهلیدیر؛
-خالق، حؤکمدارین دوستونا دوست و دوشمنینه دا دوشمن اولمالیدیر[۱۶۴].
بورادا دیقّت چکیجی اولان، خالقین حؤکمدار اوزرینده کی حاقلاری، سینیرلاری تیتیزجه بلیرلنمیش اولغولارا گؤندریمده بولونورکن؛ وئرگی دیشیندا، حؤکمدارین دیگر ایکی حاقینین بئله بیر اؤزللیگه صاحیب اولماماسیدیر. بونون ندنی ده، موطلق اوتوریتهنین، دییشکن ایچهریکدن زییاده، قالیجی فورم ایله اؤزنو بلیرلهمک ایستمهسی اولسا گرکدیر.
قوتادغو بیلیگ’ده دؤولت و اخلاق
قوتادغو بیلیگ’ده، اؤزوندن اؤنجهکی عرب و فارس اثرلریندن فرقلی اولاراق، سیاسی عونصورلر ایله اخلاقی و فلسفی عونصورلر ایچ ایچه گئچمیشدیرلر [۱۶۵]. کیتابدا، یوکسک طبقهیه خاص بیر اخلاقدان و بونون یانیندا خالق طبقهلرین اخلاقی قاوراییشیندان سؤز ائدیلیر[۱۶۶]. بیری ‘بیلمگه’، دیگری ‘تقلیده’ دایانان بو ایکی اخلاق آنلاییشیندان حرکتله، دؤولتین تملینه یئرلشدیریلمک اوزره، بیر اخلاق گؤروشونون اولوشدورولدوغو گؤرولهجکدیر.
دؤولتین (هله ‘دونیا دؤولتی’نین) آماجینی، ‘عدالتی گئرچکلشدیرمک’ اولاراق بلیرلهمه، داها ایلک آددیمدا، دؤولتی اخلاقی تمللره اوتورتماق دئمکدیر. عدالتین اخلاقی بیر ایلکه اولماسی؛ دؤولتی ده اخلاقی آرگومانلار گلیشدیرمک و دوزهنی بونلارا دایاماق زوروندا بوراخمیشدیر. داها دوغرو بیر سؤیلهییشله؛ عدالت سیستئمی، بیر توپلومون ‘دؤولت’ بیچیمینده تشکیلاتلانماسینی مومکون قیلمیشدیر[۱۶۷]. بیرهیین، توپلومون و دؤولتین اورتاقلاشا آماج ائدیندیگی عدالت، بو حالی ایله ‘ ان یوکسک یاخشی’دیر. او حالدا، اؤنجهلیکله ‘یاخشی’نین نه اولدوغونو آنلاماق گرهکیر.
اینسان، بوتون یاپیپ ائتمهلرینی زاماندا و مکاندا گئرچکلشدیریر. بو زمین آخیشقان بیر اؤزللیگه صاحیب اولدوغوندان[۱۶۸]، اینسان ائیلملرینی ‘دیرلندیره بیلمک’ اوچون بو زمین دیشیندان بیر ‘ثابیته’یه ائحتیاج دویار. آرانان بو ثابیت دیر ‘یاخشی’دیر. ‘یاخشی’نین اصلن پوزولماز اولوشو[۱۶۹]، اونون، زامانین ائتکیسیندن باغیشیق/آزاد/ اولدوغونو گؤستریر. هر یئرده نیتهلیگینی دییشدیرمه دن قورویابیلمهسی و گئچرلی اولوشو ایسه[۱۷۰]، مکانا باغلی اولمادیغینین بیر گؤسترگهسیدیر.
‘یاخشی’ ان اوست دگر و اخلاق فلسفهسینین ان تمل قاورامیدیر. ائلهسینه کی، اونو، صیرف تانیملاماق داهی، بیر اخلاق متافیزیگینین آنا چیزگیلرینی بلیرلهمک دئمکدیر.
یوسوف، یورومچولاری زحمته سوخمایاجاق چوخ آچیق بیر تانیم وئرمیشدیر: ” یاخشی … فایدالی اولان و بوندان دولایی … حظ وئرن شئیدیر ” [۱۷۱]. بو تانیمدان آنلاشیلاجاغی اوزره اونون تمل وصفی ‘فایدالی اولماق’دیر[۱۷۲]. بوتون یاخشیلیقلار عاغیلدان گلیر[۱۷۳]. داها دوغروسو، بوتون یاخشیلیقلارا آنجاق بیلگی ائریشدیریر[۱۷۴]. عاغیل و بیلگی آراسیندا بیر آیریم یاپیلدیغی؛ عاغلین دوغوشدان گلدیگی و زامان دیشی ایلکهلره صاحیب اولماقلا، تانری ایله اینسان آراسیندا بیر باغ اولدوغو گؤرولموشدو. آنجاق، بیلگی اولمادان عاغیل بیر ایشه یارامیردی. دئمک کی، یاخشیلیغین ایلکهلری عاغیلدادیر یا دا عاغیلدا تمللندیریلمکدهدیر؛ اونلارا اولاشمانین تک یولو دا بیلگیدیر. یاخشی ایله پیسین آنجاق بیلگی ایله آییرد ائدیله بیلهجگی آچیقجا بلیرتیلمیشدیر[۱۷۵].
بو آنلاییش، قوتادغو بیلیگ’دن اونجه، اورخون کیتابهلری’نده ده وورغولانمیش و یاخشی اولمایان بیر شئیی یاپمانین (یانیلمانین) ندنی اولاراق ‘بیلگیسیزلیک’ گؤستریلمیشدیر[۱۷۶].
یاخشی و پیسین آنجاق بیلگی ایله آییرد ائدیله بیلهجگی [۱۷۷] و هر تورلو یاخشیلیغی یاپمانین دا یئنه بیلگی ایله مومکون اولدوغونون سؤیلنمهسی[۱۷۸]، بیزی، دوشونجه تاریخینین چوخدا یابانچی اولمادیغی ‘بیلگی اردمدیر’ تئزینه گؤتورمکدهدیر.
بو نوکتهده، دؤولت و توپلوم دوزهنی آچیسیندان اؤنملی اولان ایکی سورون بلیرتمکده و چؤزوم بکلهمکدهدیر: سادهجه بیلگیلی اینسانلار یاخشی اولابیلیر و یاخشینی ایستهیهبیلیرلرسه[۱۷۹]؛ بیلگیلی اولانلار دوغرو دوروست داورانیرکن، اولمایانلار یاخشی حرکت ائدمیرلرسه [۱۸۰]، بونلارین، دؤولت و توپلوم دوزهنی قارشیسینداکی سوروملولوقلاری نه اولاجاقدیر؟ ایکینجی اولاراق، بو تابلودا حؤکمدارین قونومو نه اولاجاقدیر؟
یاخشیلیق بیلگی ایله مومکوندور. آنجاق توپلومدا بیلگی صاحیبی اینسانلار آنجاق بیر آزینلیقدیر و خالقین چوخو بیلگیسیزدیر. بو دورومدا، بیلگیسیز خالق، بیلهرک ائیلهینلری تقلید ایله سوروملو توتولموشدور[۱۸۱]. بو گئرچک بیر یاخشیلیق اولماسا دا، توپلوم دوزهنینین ساغلانماسی بیر یاخشیلیقدیر. بیلگیسیز اینسانلار مادّی ایلیشکیلر دوزهینده یاشارلار و آنجاق اللرییله قاورادیقلاری شئیلر اونلار اوچون بیر آنلام ایفاده ائدر. اویسا ‘یاخشی’ فیزیک دونیایا عایید دئییلدیر؛ ایدئال بیر آلانین نسنهسیدیر و ال ایله دئییل، ذئهن ایله قاورانیلیر. بونون اوچون ده بو قاوراییشی گئرچکلشدیره بیلهجک بیر ذئهنی یئتکینلیگه ائحتیاج واردیر. قامو دوزهنینی ساغلایا بیلمک اوچون، بو یئتکینلیگه صاحیب اولمایانلار دؤولت طرفیندن تقلیده یا اؤزندیریلیرلر یا دا زورلانیرلار. اؤزندیرمه، توپلومون اؤنونه مودئل تیپلر قویما یولویلا یاپیلیر. کیتابدا، سیتاییشله بحث ائدیلیب سؤزلری آختاریلان بگلر و حؤکمدارین اؤزو مودئل تیپلردیر. گئریده یاخشی آد بوراخان هرکس مودئل تیپدیر. جزالاندیرما ایسه، ‘یاخشی’ قانونلارجا دوزنلهنیر. قانونلارین ایشلهوی سادهجه سوچ ایشلهیهنی جزالاندیرماق دئییل، ایشلهیه بیلهجک اولانلاری دا جایدیرماقدیر. بو یؤنویله سوچلولار دا ’اولومسوز مودئل تیپ’ اولاراق قوللانیلیرلار. خالق موتلو اولماق ایستهییرسه، بیلگیلی کیشیلری تقلید ائتمهلی و اؤزلرینی یاخشیلیغا گؤتورهجک اولان قانونلارا اویمالیدیر. چونکو، یاخشیلیق اینسانی موتلولوغا گؤتورور[۱۸۲].
حؤکمدار داهی بولوندوغو قونومو یاخشی اولمایا، داها دوغروسو، یاخشی اولانی بیلمگه و یاپماغا بورجلودور. داها، تانری’دان قوت آلدیغی آندا، بونون قالیجی اولمادیغی، اگر الده توتولماق ایستهنیرسه اخلاقی باغلارلا باغلانماسی گرهکدیگی اؤزونه بیلدیریلمیشدی[۱۸۳]. بیلیک موقّدس اولدوغو اوچون، اونا صاحیب اولماق اخلاقی تمیزلیگی گرکدیریر[۱۸۴]. بوندان دولایی یاخشی و اردملی اولماق بیلیگین شرطلریندن سایلمیشدیر[۱۸۵]. یاخشیلیغا آنجاق بیلگی ایله اولاشیلابیلهجگی ایلکهسی حؤکمدار اوچون ده گئچرلیدیر. بو اوزدن، حؤکمدارین صاحیب اولماسی گرهکن اؤزللیکلردن بیری اولان ‘بیلگهلیک’ ده گئرچک آنلامینی بورادا بولور. بونون دا اؤتهسینده، آلپلیق و دیگر اردملری ده، آرتیق، بیلگهلیگه ایندیرگهمک مومکوندور.
کیتاب بویونجا، ‘یاخشی’نین صیرف اؤز اوچون ایستهنیلیر اولدوغو سونوجونا اولاشمامیزی ساغلایاجاق بیر وئری بولماق اولدوقجا زوردور. فایداچی اخلاقین ‘قارشیلیقلیلیق’ ایلکهسی او درجه تمله آلینمیشدیر کی، تانری’نین بئله بیلیک وئرمکله یاپتیغی یاخشیلیغین بیر قارشیلیغی اولدوغو دوشونولور: حؤکمدار، بونون بدَلینی، خالقا قارشی یاخشی اولماقلا اؤدهمهلیدیر[۱۸۶]. بو ایلکه، ان آچیق دیله گتیریلیشینی، ‘ییلیک یاپ یاخشیلیق بول’[۱۸۷] ویا ‘سنه داورانیلدیغی کیمی داوران’[۱۸۸] کیمی فورموللشدیریلمیش ایفادهلرده بولماقدادیر. معنوی قارشیلیقلار، یئرینه گتیریلمهسی گرهکن یوکوملولوکلر اولاراق دوزنلهنه بیلدیگی کیمی؛ ‘یاخشیلیق یاپانین آدینین ابدیلشمهسی’[۱۸۹] اؤرنگینده گؤرولدوگو اوزره قالانلارین ویجدانینا دا بوراخیلا بیلیر.
قارشیلیقلیلیق ایلکهسی، سادهجه بیرهیسل ایلیشکیلرده دئییل، بگ ایله خالقین آراسینداکی ایلیشکیده ده بلیرلهییجیدیر. بورادا دا -قارشیلیقلی حاقلاردا اولدوغو کیمی- خالقا اؤنجهلیک تانینمیش؛ خالقدان یاخشیلیق بکلهین بگین اؤنجه اؤزونون یاخشی اولماسی ایستنمیشدیر[۱۹۰]. بوندا، ‘بیلمهین’ خالقا، ‘بیلن’ بگین اؤرنک اولماسینین دا رولو واردیر. بگین، خالق طرفیندن سئویلمهسی[۱۹۱] و خالقین بگه اینانماسی[۱۹۲] دا، اونو تقلید ائتمهلرینه یاردیمچی اولاجاغی اوچون اؤنملیدیر[۱۹۳]. بگ، خالقینا قارشی یاخشی اولمالیدیر، چونکو بگین یاراری دا خالقین یارارینین ایچیندهدیر[۱۹۴]. دیگر یاندان، بگین یاخشی اولماسی دا خالقین یاراریندادیر[۱۹۵]. چونکو، خالق یاخشی اولورسا، بو سادهجه اؤزو اوچوندور؛ اویسا، بگ یاخشی اولورسا، بوتون خالق گون گؤرور[۱۹۶]. اگر، خالق یاخشیلیقدان آیریلیر دا پیسلیک ائدرسه، بگ ده بونا پیسلیکله قارشیلیق وئریر؛ خالق اؤزونو دوزلدیرسه، بگ ده دوزلدیر. بیین پیسلیگی، پیسلره آنجاق پیسلیک یاپماقلا انگل اولونابیلهجگینه اینانیلماسیندان قایناقلانیر[۱۹۷]. بگین پیسلیگیندن قصد جزالاندیریجیلیغیدیر و بونو، اصلینده خالقین یاخشیلیغی اوچون یاپماقدادیر. مادّی ایلیشکیلر دوزهیینده دوشونن و یاشایان اینسانلارا، توتدوقلاری یولون پیس اولدوغونو آنلادابیلمک اوچون ان یاخشی چاره سوپا و زینداندیر[۱۹۸].
اخلاقی ایلیشکیلرین ‘قارشیلیقلیلیق’ اساسینا گؤره دوزنلندیگینین گؤسترگهلریندن بیری ده، تانری’یا وئریلهجک حئسابین دوشونولهرک یاخشی اولونماسینین ایستنمهسیدیر[۱۹۹].
‘حئساب گونو’ندن حرکتله، اویغولاناجاق سورغودا قوللانیلاجاق اؤلچوتون نه اولابیلهجگی دارتیشیلمیشدیر. کویئل’ین ” اَرکن بیر فلسفی آنتروپولوژی ” [۲۰۰] اولاراق نیتهلهدیگی بو دارتیشما ‘یاخشیلیق’ و ‘فایدا’ قاوراملاری آچیسیندان چوخ دیقّت چکیجیدیر. بیر داغدا مونزوی اولاراق یاشایان اودقورمیش دا، خالقا خیدمت ائتمک چاباسیندا اولان اوگدۆلمیش ده، بو دونیاداکی حیاتی، حئساب گونونه بیر حاضیرلیق اولاراق گؤرمکدهدیرلر. اینسانین، خالقا قاپیسینی قاپاتمازسا، حئساب گونونه حاضیرلانامایاجاغینی دوشونن[۲۰۱] و ” خالقدان وازگئچدیم تانری’یا سیغیندیم’[۲۰۲] دئیین اودقورمیش’ا، اوگدۆلمیش قارشی چیخماقدادیر. او’نا گؤره: عیبادتینه گوونن قول تانری’نی ممنون ائدهجک یولو تاپا بیلمهمیش دئمکدیر[۲۰۳]. تانری عیبادته مؤحتاج دئییلدیر. او’نون ریضاسینی قازانمانین یولو، توپلوما فایدالی اولماقدان گئچر[۲۰۴]. دین اینسانلار اوچوندور؛ اینسان ایسه، آنجاق باشقاسینا فایدالی اولاندیر[۲۰۵]. تانری، یاخشیلیق ایستر، اویسا عیبادت کیشینین یاخشی اولدوغونو گؤسترمز؛ یاخشیلیق، آنجاق، توپلوم ایچینده گئرچکلشهبیلیر[۲۰۶]. بیلگیسیز عیبادتین فایداسینین اولمادیغی[۲۰۷] سؤیلهنیر کی؛ بوراداکی ‘بیلگی’دن قصد عیبادت بیلگیسی دئییلدیر. بیر شئیین ‘بیلگی’ اولابیلمهسی اوچون فایدا ساغلاماسی گرهکدیگینه اینانیلیر. بو دا توپلومسال فایدادیر. حئیوانین اوزرینده، بیلگی و اردملرییله یوکسلن اینسان اخلاق صاحیبی بیریجیک وار اولاندیر. اخلاقی اولوشدوران ایسه، توپلوم حالیندا وار اولابیلن اینسانلارین بیربیرلرییله قوردوقلاری هر چئشید ایلیشکیدیر[۲۰۸]. بو حال ایله، تک کیشینین اولدوغو یئرده اخلاقدان سؤز ائتمک گوجدور. اخلاقین اولمادیغی یئرده ایسه، یاخشی و پیس ده اولماز. توپلومون ان اوست دوزهیده کی اورگانیزاسیونو دؤولتدیر و توپلومون فایداسی اوچون واردیر. او حالدا ان یوکسک یاخشینی دؤولت الییله گئرچکلشدیرمک مومکوندور.
یوسوف’ون، اوگدۆلمیش’ین آغزیندان بوتون آنلاتماق ایستهدیکلری بونلاردیر. او’نا گؤره اینسان آنجاق توپلوم ایچریسینده بیلهبیلیر و ائیلهیهبیلیر، یعنی کیشیلَشیر. توپلوم دیشیندا دیلینی، دوشونجهسینی، کیشیلیگینی ایتیرر، حئیوانلاشیر. توپلوم ایچینده قالیب دا اوجا دگرلرین ترس یؤنونده گئدنلر ده کیشیلَشنمزلر[۲۰۹]. بونونلا برابر، توپلوم ایچینده قالدیقلاری سورهجه، دؤولتین دوزنلهمهلرینه اویماق زوروندادیرلار. دؤولت، عادیل دوزنلهمهلرله، خالقین بیلنلری تقلید ائتمهسینی ساغلایابیلیرسه، توپلوم اوچون یاخشی اولانی گئرچکلشدیرمیش دئمکدیر. بئله بیر دورومدا ” حؤکمدار، ایکی دونیادا دا قوت بولور، کیشیلر کیشیسی اولور ” [۲۱۰].
یوسوف’ون بو اثری یازماقداکی آماجی، تاریخیندن گؤتوردوگو اخلاقی و سیاسی گلَنگی یاشاتماق اولدوغو قدر، بوزقیر آتلیلارینین دؤولتلر قوران ائنئرژیسینی ایتیرمهسیندن قورخدوغو، دونیا اولایلارینا سیرتینی دؤنن مونزویلیگی انگللهمکدهدیر [۲۱۱]. نهدهکی، تورک تاریخینده بئله بیر تجروبه بودیزم’ه قارشی یاشانمیش، آنجاق تورک دونیا گؤروشو، حیاتا و اونون سوروملولوقلارینا یؤنَلن فیکیرلرییله، بودیزم’ین کؤهنه، توفئیلی دونیا گؤروشونه قارشی موجادیله ائتمیشدیر[۲۱۲]. آلپلیغی بیر حیات طرزی اولاراق یاشایان اینسانا، بودیزم’ین تکلیف ائدهبیلهجگی ان بؤیوک باشاری ندامتدن عیبارت ایدی. سیلاحلارینا و توپلوم حیاتینا ویداع ائدیب بیر ماناستیردا یوخلوق موراقیبهسینه دالارسا، بلکی آلپ قورتولوشا ائریشه بیلیردی. بئله بیر ائحتیمال قارشیسیندا تورکلر آلپ’ی، جانینی قورویان زاهیددن اوستون توتموشدولار[۲۱۳]. ایسلامییت’دن سونرا دا، تورکلر آراسیندا، اؤزنه اؤزگو ‘آلپ-اَرن’ تیپی تمایوز ائتمیشدیر.
سونوج
ایسلامی دؤنمه عایید بیر اثر اولان قوتادغو بیلیگ’ده کی دؤولت آنلاییشی، اؤزوندن و ایسلامدان اؤنجهکی ‘تورک دؤولت گلَنگی’ ایله تامامیله اویوم حالیندادیر. دَییشن مادّی و معنوی شرطلره باخمایاراق، دؤولت گلَنگینین کسینتییه اوغرامادیغی و باشقالاشمادیغی آچیقدیر. بونون ان اؤنملی ندنلریندن بیری، تورک توپلوموندا گلَنگین هر زامان آغیرلیغینی قوروموش اولماسی؛ بیر دیگری ایسه، سیاسی ایقتیدارین بئلهسی بیر سونوجو اؤزللیکله آماجلامیش اولماسیدیر. زیرا، گلنک گوجدور.
دییشن شرطلره و بونلارا باغلی اولاراق اورتایا چیخان ائحتیاجلارین اورتادان قالدیرماسینا یؤنهلیک یئنی دوزنلهمهلر یاپیلماقلا برابر، حوقوق بؤیوک اؤلچوده گئچمیشده کی اویغولامالارا دایاندیریلمیشدیر. بئله بیر اَییلیمین/مئیلین اورتایا چیخماسیندا ‘آتالار روحو’نا اولان اینانج اولدوقجا ائتکین بیر رول اوینامیشدیر. بونو دستکلهین سیاسی ائتکن ایسه، حاکیمیتین سوی تکالی اوزهرینه قورولموش اولماسیدیر. بونون بیر سونوجو اولاراق، دؤولت ایله حؤکمدار اؤرتوشدورولهبیلمیشدیر. بو ندنلهدیر کی، دؤولت یؤنتمه بیلگیسی، دؤولت قوروملارینین ایشلهییشلرینین دوزنلنمهسیندن چوخ، حؤکمدارین ائیلملرینین دوزنلنمهسینه یؤنهلیک اولموشدور. بو دا وار کی، بو دوزنلهمهده گلنگه دایاندیریلمیش و بونا اویمایان حؤکمدار مشروعیتینی ایتیرمیش ساییلمیشدیر. بو دوروم دا، دؤولت ایله حؤکمدارین تامامیله آیری تلقّی ائدیلمهسینین اؤرنگیدیر. چلیشیک کیمی گؤرولهبیلن بو ایکی دوروم، تورکلر’ده کی دؤولت دوشونجهسینین آچار قاورامی اولان ‘قوت’ ایله آچیقلانیر. کیشییه دؤولتی قازاندیران ‘قوت’ون قالیجی اولمایان بیر اؤزللیگه صاحیب اولماسی، دؤولت-خالق ایلیشکیسینی بئلهسی بیر دنگه یه اوتوردان تورک دؤولت فلسفهسینین اؤزگون یانینی اولوشدورور. بونا باغلی اولاراق، دؤولت قوتسال ساییلمیش، فقط حؤکمدارا قودسییّت(قدسیت) اصلن ایضافه ائدیلمهمیشدیر. ‘قوت’و الینده توتابیلمهنین یولو حؤکمدارین اخلاقی سوروملولوقلارینی یئرینه گتیرمهسینه باغلیدیر. پراگماتیک تمللره دایانان اخلاق، خالق و حؤکمدارین قارشیلیقلی چیخارلارینی دنگهده توتابیلمگی اساس آلمیشدیر. بونون بیر سونوجو اولاراق، خالقین دورومونو یاخشیلاشدیرماق، حؤکمدارین باشدا گلن گؤروی اولدوغو کیمی، مشروعیتینی دوام اتئدیره بیلمهسینین ده گرهگی اولموشدور.
تورک گلَنگینده، دؤولت تئوریسینده کی ان اؤنملی عونصورلردن بیری ده ‘تانری’ قاورامی اولموشدور. سیاسی حاکیمیتین تانری’دان آلیندیغینا اینانیلمیش، بونا باغلی اولاراق دا حاکیمیتین گرهگینی یئرینه گتیرمک، حاق دئییل، بیر گؤرَو اولاراق تلقّی ائدیلمیشدیر. آچیقدیر کی، بو آنلاییشی آیاقدا توتان دا روحون اؤلومسوزلوگونه ایلیشکین اینانج اولموشدور. بو اینانجین خالقدا یئرلشیک اولماسی سیاسی ایقتیدارین مشروعیت قایناقلاریندان بیری اولموشدور. بونو دستکلهمک اوزره، یارادیلیش و تؤرهییش افسانهلری ده ایقتیدارین مشروعیتینی تمللندیرمک اوزره بیچیملندیریلمیشدیر.
تانری طرفیندن حؤکمدارا وئریلن گؤرَوین آماجی یئر اوزونده عدالتی حاکیم قیلماقدیر. بونونلا ایلیشکی ایچریسینده، دؤولت؛ ‘دونیا دؤولتی’ اولاراق دوشونولموشدور. بونون ان اؤنملی سونوجو، سیاسی اوتوریتهیه ایطاعت ائدنلرین تومونون بو دؤولتین ‘وطنداشی’ سایلماسی اولموشدور. بئلهجه آییریمجیلیق انگللنمیش و بو دوروم تورک دؤولتلرینین بؤیومه ندنلریندن بیری اولموشدور.
KAYNAKÇA
Arat, Reşit Rahmeti, Kutadgu Bilig I: Metin, 3.bsk., Ankara, TDK, 1991.
Arsal, Sadri Maksudi, Türk Tarihi ve Hukuk, İstanbul, İ.Ü. Hukuk Fakültesi Yayınları, ۱۹۴۷٫
Arslan, Mahmut, Kutadgu Bilig’deki Toplum ve Devlet Anlayışı¸İstanbul, İ.Ü. Ed. Fak. Yayınları, ۱۹۸۷٫
Baştav, Şerif, “Eski Türklerde Harp Taktiği”, Türk Kültürü, Cilt: 2, Sayı: ۲۲, ۱۹۶۴, s.39-48.
Bombaci, Alessio, “Kutadgu Bilig Hakkında Bazı Mülâhazalar”, Fuad Köprülü Armağanı, İstanbul, DTCF, 1953, s.65-75.
Câhiz, Hilâfet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri, Çev.: Ramazan Şeşen, 2.bsk., Ankara, TKAE, 1988.
Çağatay, Saadet, “Kutadgu Bilig’de Odgurmış’ın Kişiliği”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1967, Ankara, TDK, 1968, s.39-49.
Çağatay, Saadet, “Kutadgu Bilig’de Ögdülmiş”, Türk Kültürü, Sayı: ۹۸, Yıl: IX, Aralık 1970, s.95-111.
Çağatay, Saadet, “İl, Ulus, Yönetenler”, Cumhuriyetin 50. Yılı Anma Kitabı, Ankara, A.Ü. DTCF, 1973, s.281-308.
Duralı, Teoman, Felsefe-Bilim’e Giriş, İstanbul, Çantay Kitabevi, t.y.
Duralı, Teoman, “Felsefe-Bilim’e Ramak Kalmışken: Türklerin Düşünce Tarihi ve Felsefe-Bilim”, Bilim Felsefe Tarih, 1, Mayıs 1991, s.143-173.
Eberhard, Wolfram, “Eski Çin Felsefesinin Esasları”, A.Ü. DTCF Dergisi, Cilt: II, Sayı: ۲, ۱۹۴۴, s.265-274.
Esin, Emel, “Türk Sanatında Alp Şahsiyetinin Görünüşü”, Türk Kültürü, Sayı: ۸۲, Yıl: VII, Ağustos 1969, s.770-794.
Esin, Emel, “Tonga-Alp-Er”, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, Fasikül: 1, Sayı: ۱۳, Erzurum 1985, s.137-161.
Genç, Reşat, Karahanlı Devlet Teşkilatı, İstanbul, Kültür Bakanlığı Yayınları, ۱۹۸۱٫
Genç, Reşat, Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, Ankara, TKAE, 1997.
İnalcık, Halil, “Kutadgu Bilig’de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”, Reşit Rahmeti Arat İçin, Ankara, TKAE, 1966, s.259-271.
Kafesoğlu, İbrahim, Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, İstanbul, Kültür Bakanlığı Yayınları, ۱۹۸۰٫
Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lûgat-it-Türk, Cilt: I-III, Çev.: Besim Atalay, 3.bsk., Ankara, TDK, 1992.
Nizamülmülk, Siyasetnâme, Çev.: Nurettin Bayburtlugil, 2.bsk., İstanbul, Dergâh Yayınları, ۱۹۸۷٫
Orkun, Hüseyin Namık, Eski Türk Yazıtları, Ankara, TDK, 1986.
Ögel, Bahaeddin, Türklerde Devlet Anlayışı, Ankara, Başbakanlık Basımevi, 1982.
Turan, Osman, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, Cilt: I-II, İstanbul, Nakışlar Yayınevi, 1980.
Türker-Küyel, Mübahat, “Kutadgu Bilig ve Fârâbî”, Uluslararası İbn Türk, Hârezmî, Fârâbî, Beyrûnî ve İbn Sinâ Sempozyumu Bildirileri, Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, ۱۹۹۰, s.219-230.
Üçok, Coşkun, Türk Hukuk Tarihi Dersleri, Ankara, 1960.
Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, Çev.: Reşit Rahmeti Arat, 4.bsk., Ankara, TTK, 1988.
* Bu makale, Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi’nin Mart 2006 tarihli 9. sayısında yayımlanmıştır.
[۱] b.1933, 1934.
[۲] b.5191-5193.
[۳] b.5469, 5470.
[۴] b.5947.
[۵] b.109.
[۶] b.1978.
[۷] b.1933.
[۸] b.1934.
[۹] b.1932.
[۱۰] b.1936.
[۱۱] b.1949.
[۱۲] Esin, Emel, “Tonga-Alp-Er”, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, Fasikül: 1, Sayı: ۱۳, Erzurum 1985, s.145.
[۱۳] b.269.
[۱۴] b.277.
[۱۵] b.5861.
[۱۶] b.1962, 2682.
[۱۷] b.5378
[۱۸] b.1966.
[۱۹] b.1951-1956.
[۲۰] b.1957, 1981
[۲۱] b.1961.
[۲۲] Ögel,Bahaeddin, Türklerde Devlet Anlayışı, Ankara, Başbakanlık Basımevi, 1982, s.67.
[۲۳] b.1979, 2056, 2076, 2092-2093 v.d.
[۲۴] b.1960.
[۲۵] Ögel, a.g.e., s.178.
[۲۶] b.454.
[۲۷] b.2030.
[۲۸] İnalcık, Halil, “Kutadgu Bilig’de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”, Reşit Rahmeti Arat İçin, Ankara, TKAE, 1966, s.268.
[۲۹] b.5865.
[۳۰] b.1931.
[۳۱] b.1934.
[۳۲] b.1939-1942.
[۳۳] b.1968.
[۳۴] b.1943-1944.
[۳۵] Genç, Reşat, Karahanlı Devlet Teşkilatı, İstanbul, Kültür Bakanlığı Yayınları, ۱۹۸۱, s.79.
* Nizamülmülk de, hükümdardan çekinen zalimlerin ‘ellerini kısa tuttukları’ndan söz eder.
[۳۶] Genç, Reşat, Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, Ankara, TKAE, 1997, s.94.
[۳۷] b.3867-3869.
[۳۸] b.1966.
[۳۹] Arslan, Mahmut, Kutadgu Bilig’deki Toplum ve Devlet Anlayışı, İstanbul, İ. Ü. Ed. Fak. Yayınları, ۱۹۸۷, s.65.
[۴۰] a.g.e. s.52.
[۴۱] b.5910-5913, 2703-2705.
[۴۲] b.2094.
[۴۳] b.422.
[۴۴] b.2709.
[۴۵] b.2710.
[۴۶] Arslan, a.g.e. s.56.
[۴۷] İnalcık, a.g.e. s.265.
[۴۸] Turan, Osman, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi I-II, İstanbul, Nakışlar Yayınevi, 1980, s.197.
[۴۹] Nizamülmülk, Siyasetnâme, Çev.: Nurettin Bayburtlugil, İkinci Baskı, İstanbul, Dergâh Yayınları, ۱۹۸۷, s.35.
[۵۰] b.4064-4069.
[۵۱] Çağatay, Saadet, “İl, Ulus, Yönetenler”, Cumhuriyetin 50. Yılı Anma Kitabı, Ankara, A.Ü. DTCF, 1973, s.298.
[۵۲] DLT, III, s.41.
[۵۳] b.2186, 2461, 2463, 2755, 2844.
[۵۴] b.2186-2187, 2190, 2199 v.d.
[۵۵] Eberhard, Wolfram, “Eski Çin Felsefesinin Esasları”, A.Ü. DTCF Dergisi, Cilt: II, Sayı: ۲, ۱۹۴۴, s.273.
[۵۶] b.2312, 2327.
[۵۷] Baştav, Şerif, “Eski Türklerde Harp Taktiği”, Türk Kültürü, Cilt: 2, Sayı: ۲۲, ۱۹۶۴, s.41.
[۵۸] el-Câhiz, Hilâfet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Fâziletleri, Çev.: Ramazan Şeşen, İkinci Baskı, Ankara, TKAE, 1988, s.87.
[۵۹] b.2270-2281.
[۶۰] b.5487.
[۶۱] b.5484-5490.
[۶۲] b.2140.
[۶۳] b.2425-2427.
[۶۴] b.2057-2059.
[۶۵] b.2132-2139, 3039, 3045, 3049.
[۶۶] b.3109-3110.
[۶۷] b.5548-5549, 737, 893.
[۶۸] b.1922-1923.
[۶۹] b.2130-2131.
[۷۰] b.5557-5558.
[۷۱] Kafesoğlu, İbrahim, Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, İstanbul, Kültür Bakanlığı Yayınları, ۱۹۸۰, s.27.
[۷۲] Genç, a.g.e. s.99.
[۷۳] b.4336.
[۷۴] b.4316.
[۷۵] b.4337-4340.
[۷۶] b.4341-4354.
[۷۷] b.4345.
[۷۸] b.4355-4360.
[۷۹] b.4355.
[۸۰] b.4361-4365.
[۸۱] b.4366-4375.
[۸۲] b.4376-4391.
[۸۳] b.4392-4399.
[۸۴] b.4400-4418.
[۸۵] b.4419-4438.
[۸۶] b.4439-4455.
[۸۷] b.4456-4463.
[۸۸] b.4469-4471.
[۸۹] b.4320-4331.
[۹۰] Arsal, Sadri Maksudi, Türk Tarihi ve Hukuk, İstanbul, İ.Ü. Hukuk Fakültesi Yayınları, ۱۹۴۷, s.116.
[۹۱] b.5560-5567.
[۹۲] Arsal, a.g.e. s.117.
[۹۳] Üçok, Coşkun, Türk Hukuk Tarihi Dersleri, Ankara, 1960, s.35.
[۹۴] Bombaci, Alessio, “Kutadgu Bilig Hakkında Bazı Mülâhazalar”, Fuad Köprülü Armağanı, İstanbul, DTCF, 1953, s.74.
[۹۵] b.1953.
[۹۶] b.1952.
[۹۷] b.1951.
[۹۸] b.1682, 1825, 1827, 1828.
[۹۹] b.1850-1866.
[۱۰۰] b.1865-1870.
[۱۰۱] b.1841, 1851, 2454, 2788, 2873, 3980, 5213.
[۱۰۲] b.1683.
[۱۰۳] b.1680, 1818-1819, 4021-4022.
[۱۰۴] b.1968.
[۱۰۵] b.5478.
[۱۰۶] b.1843, 1845, 1846.
[۱۰۷] b.1845.
[۱۰۸] b.3165, 3218, 4639, 4640, 6611.
[۱۰۹] b.303, 4136, 5252, 5894.
[۱۱۰] b.218, 2602, 2979.
[۱۱۱] b.224, 1968.
[۱۱۲] b.252.
[۱۱۳] b.221.
[۱۱۴] Genç, Karahanlı Devlet Teşkilâtı, s.88.
[۱۱۵] b.183, 223, 287, 405, 1100, 1530, 3660, 5999, 6061, 6401 v.d.
[۱۱۶] b.1949, 2043.
[۱۱۷] b.277.
[۱۱۸] b.5905.
[۱۱۹] b.1961.
[۱۲۰] b.819, 821, 822.
[۱۲۱] b.2030.
[۱۲۲] Genç, a.g.e. s.58.
[۱۲۳] b.2031.
[۱۲۴] b.703-709.
[۱۲۵] b.710.
[۱۲۶] b.2589, 4213, 4424, 5578 v.d.
[۱۲۷] İnalcık, a.g.e. s.270.
[۱۲۸] b.2553.
[۱۲۹] Genç, a.g.e. s.89.
[۱۳۰] b.257, 3660.
[۱۳۱] b.1028.
[۱۳۲] b.1964, 2073, 5358.
[۱۳۳] b.948.
[۱۳۴] b.2321.
[۱۳۵] b.6107.
[۱۳۶] b.2110.
[۱۳۷] Genç, a.g.e. s.99.
[۱۳۸] b.5165.
[۱۳۹] b.5355.
[۱۴۰] b.5359.
[۱۴۱] b.5358.
[۱۴۲] b.5360.
[۱۴۳] b.2982-2983.
[۱۴۴] b.5353.
[۱۴۵] b.5545.
[۱۴۶] b.5460 5479, 5332-5333.
[۱۴۷] b.822.
[۱۴۸] b. 2132-2133.
[۱۴۹] b.2017.
[۱۵۰] b.2136-2137.
[۱۵۱] b.2024-2032.
[۱۵۲] b.2033-2034.
[۱۵۳] b.2057-2059.
[۱۵۴] b.2051-2057, 2365, 2411.
[۱۵۵] b.5484-5489.
[۱۵۶] b.5488, 5491, 5492.
[۱۵۷] b.5487.
[۱۵۸] b.2144.
[۱۵۹] b.2052, 2141.
[۱۶۰] b.2139.
[۱۶۱] b.2140.
[۱۶۲] b.5578.
[۱۶۳] b.5575-5577.
[۱۶۴] b.5580-5582.
[۱۶۵] Bombaci, a.g.e. s.67.
[۱۶۶] Çağatay, Saadet, “Kutadgu Bilig’de Ögdilmiş”, Türk Kültürü, Sayı: ۹۸, Yıl: IX, Aralık 1970, s.105.
[۱۶۷] Teoman Duralı, Felsefe-Bilim’e Giriş, İstanbul, Çantay Kitabevi, t.y., s.99.
[۱۶۸] b.3557, 4831.
[۱۶۹] b.882.
[۱۷۰] b.3510.
[۱۷۱] b.3271.
[۱۷۲] b.3237, 3245-3250, 3259, 3468.
[۱۷۳] b.1841, 1851, 2454, 2788
[۱۷۴] b.3014, 3467, 3980, 5213.
[۱۷۵] b.3962.
[۱۷۶] IG6, IG7, IG11, ID6, ID19, ID24 v.d.
[۱۷۷] b.3962.
[۱۷۸] b.3467, 3980.
[۱۷۹] b.899.
[۱۸۰] b.1987, 2789, 2897.
[۱۸۱] b.872-879.
[۱۸۲] b.2862.
[۱۸۳] b.700-710.
[۱۸۴] b.1960.
[۱۸۵] b.1981, 3009.
[۱۸۶] b.5191-5194.
[۱۸۷] b.5733, 5794.
[۱۸۸] b.4192.
[۱۸۹] b.4468
[۱۹۰] b.5200, 5204.
[۱۹۱] b.2071.
[۱۹۲] b.2038.
[۱۹۳] b.2110, 2113.
[۱۹۴] b.5353.
[۱۹۵] b.3267.
[۱۹۶] b.3268.
[۱۹۷] b.5948-5949.
[۱۹۸] b.893.
[۱۹۹] b.5309 v.d.
[۲۰۰] Türker-Küyel, Mübahat, “Kutadgu Bilig ve Fârâbî”, Uluslar arası İbn Türk, Hârezmî, Fârâbî, Beyrûnî ve İbn Sinâ Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1990, s.230.
[۲۰۱] b.3341.
[۲۰۲] b.4792.
[۲۰۳] b.3249.
[۲۰۴] b.3249-3251.
[۲۰۵] b.3269, 3928, 3931, 3935.
[۲۰۶] b.3243-3251.
[۲۰۷] b.3216-3224.
[۲۰۸] Duralı, Teoman, “Felsefe-Bilim’e Ramak Kalmışken: Türklerin Düşünce Tarihi ve Felsefe-Bilim” Bilim Felsefe Tarih, 1, Mayıs 1991, s.158.
[۲۰۹] Küyel, a.g.e. s.229.
[۲۱۰] a.g.e. s.230.
[۲۱۱] Arsal, a.g.e. s.95.
[۲۱۲] Saadet Çağatay, “Kutadgu Bilig’de Odgurmış’ın Kişiliği”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1967, Ankara, TDK, 1968, s.46.
[۲۱۳] Esin, Emel, “Türk Sanatında Alp Şahsiyetinin Görünüşü”, Türk Kültürü, Sayı: ۸۲, Yıl: VII, Ağustos 1969, s.770
یازار ؛گوگهان ییلماز ،اویغونلاشدیران؛ائلچین
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn crh_Latn tur_Latn crh_Latn crh_Latn tur_Latn tur_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn tur_Latn tur_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn tur_Latn crh_Latn tur_Latn crh_Latn crh_Latn tur_Latn tur_Latn crh_Latn crh_Latn tur_Latn crh_Latn tur_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn crh_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn tur_Latn slk_Latn mos_Latn hun_Latn mos_Latn mos_Latn crh_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn crh_Latn tur_Latn crh_Latn mos_Latn mos_Latn crh_Latn lij_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn lij_Latn lij_Latn crh_Latn tur_Latn mos_Latn crh_Latn slk_Latn mos_Latn slk_Latn crh_Latn mos_Latn crh_Latn tur_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn crh_Latn lij_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn tur_Latn mos_Latn taq_Latn tur_Latn tur_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn crh_Latn slk_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn lij_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn slk_Latn lij_Latn mos_Latn lij_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn lij_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn lij_Latn crh_Latn tur_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn taq_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn slk_Latn tur_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn mos_Latn tur_Latn hun_Latn lij_Latn taq_Latn crh_Latn crh_Latn azb_Arab