Dec 20, 2015
آذربایجان موغاملاری /یئتدینجی بؤلوم : « بایاتی قاجار موغامی »/
فرهاد جعفری
بایاتی قاجار (Bayati Qacar) : راست عاییله سی نین نؤوبتی عوضوو بایاتی قاجار دیر. بایاتی قاجار ایکی حیصه دن عیبارتدیر : بایاتی و قاجار. بایاتی ؛ آذربایجان فولکلور ادبیاتی نین بیر نمونه سینه دئییلیر. بو سؤزون آنلامی بوگونه قدر قطعیتله بللی اولماییب ، آنجاق بیر چوخلاری بو سؤزو بایات سوزوندن آلینمیش بیر سوز کیمی قئید ائدیرلر. آذربایجانین بؤیوک فولکلور شناسی اوستاد م.ع. فرزانه نین فیکرینجه بایاتی سؤزو ؛ چوخ احتمال آذربایجاندا موختلیف دؤورلرده کؤچری شکلینده یاشایان بایات بویونا (اوغوزون 24 قبیله سیندن بیری) منسوبدور. او باشقا بویلار او جومله دن افشاری و گرایلی آدلاری نین آذربایجان خالق موسیقی سینده اولدوغو اوچون بو احتمالین گوجلو شکیلده یقین اولدوغونا اینانیر. بایات سوزو بیر چوخ آنلاملاری داشییر. او جومله دن : لوغت باخیمندان وارلی ، مؤحتشم دئمکدیر. بو تئرمین تکجه بایاتی قاجار موغامیندا یوخ بلکه ده بیر چوخ موغاملاریمیزدا ایشلنمکده دیر ؛ بایاتی تورک ، بایاتی عجم ، بایاتی شیراز ، بایاتی اصفهان ، قاتار بایاتی ، بایاتی کورد و... کیمی. ایکینجی حیصه «قاجار» سؤزو ده تورک بویلاری نین و داها دقیق دئسک قیزیلباش قبیله لری نین بیری سی و ایراندا و ها بئله آذربایجاندا بیر تاریخی سولاله نین آدی دیر. اوست اوسته بو ترکیبین آنلامی قاجارین یا قاجارلارین بایاتی سی دئمکدیر. بایاتی قاجار ؛ جنوبی آذربایجاندا بایاتی تورک کیمی شؤهرت تاپمیشدیر. بو موغام اورتا ماهوردان دا زیلده و داها دوغروسو سی بئ مول پرده سینده ایفا اولونور.
بایاتی قاجار ؛ چوخ قدیم تاریخه مالیک اولمایان بیر موغام دیر. قدیم موسیقی جدوللرینده بایات یا بایاتی آدلی موسیقی حیصه سی اولموشسادا آنجاق بللی دگیل کی بو بایاتی ؛ بایاتی قاجار دیر یوخسا اوسته ایشاره اولوندوغو باشقا بایاتی لارین هانسینا ایشاره ائدیر. 11 ینجی ه.ق / 17 – ینجی م عصرینه عایید اولان بهجت الروح آدلی موسیقی رساله سینده شؤعبه اهمیتینی داشییان و «حدی» و «چاهارگاه » آدلی ایکی گوشه نی اوزونده جمعلشدیرن بایاتی سؤزونه راست گلیریک. ها بئله میر محسن نواب-ین وضوح الارقام آدلی اثرینده بایاتی بیر شؤعبه کیمی گوستریلمیشدیر ، آنجاق اونون کشف الحقایق مثنوی آدلی باشقا اثرینده آیریجا اولاراق هم بایاتی قاجار هم ده بایاتی تورک ، بایاتی ، بایاتی کورد و بایاتی شیراز آدلارینا راست گلیریک. بایاتی قاجار ؛ سون زامانلاردا ، داها دوغروسو 19 و 20 – ینجی عصیرلرین موسیقی جدوللرینده آرتیق بیر موغام کیمی تانینمیشدیر. تارچی میرزه فرج رضایئو بو موغامی آشاغیداکی شؤعبه لر و گوشه لر ایله گوسترمیشدیر : بایاتی قاجار ، بایاتی تورک ، قاتار ، بایاتی ، چوبان بایاتی ، حیجاز ، گبری ، شکسته فارس. 1925 – ینجی ایلده عوزئییر حاجی بیگلی نین رهبرلیگی آلتیندا تشکیل اولونان موسیقی توپلانتی سیندا بو موغاما راست گلمیریک. آنجاق احمد باکیخانوو-ون پروقرامیندا بو حیصه لرله : مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، زیل زابول ، بایاتی قاجارا ایاق و 20 –ینجی عصیرین ایکینجی یاریسیندا یاشایان تارزن ؛ کامیل احمدوو-ون پروقرامیندا آشاغیداکی شؤعبه لر و گوشه لر مؤوجود دور : برداشت ، مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، زیل بایاتی قاجار ، زمین خارا ، دوگاه ، روح الارواح ، ماورالنهر ، شاه ختایی ، بایاتی قاجارا ایاق. بو پروقراملاری بیر ییری ایله قیاس ائتدیکده گؤروروک کی بو گون بایاتی قاجاردا ایفا اولونان شؤعبه لر و گوشه لر تکجه کامیل احمدوو-ون ایفاسی ایله اوست اوسته دوشور. حال بو کی بوگونکو ایفا ایله میرزه فرجین پروقرامی آراسیندا تکجه بایاتی قاجار و شیکسته فارس شؤعبه لرینده و احمد باکیخانوو – ون ایفاسی ایله قیاس اولوندوقدا : مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، بایاتی قاجارا ایاق شؤعبه لر و گوشه لرینده اوخشارلیق گورونور. نهایتده بو گون آذربایجاندا بایاتی قاجار موغامی بو شؤعبه لر و گوشه لرله ایفا اولونور : برداشت ، مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، زیل بایاتی قاجار ، زمین خارا ، دوگاه ، روح الارواح ، ماورالنهر ، شاه ختایی ، بایاتی قاجارا ایاق.
برداشت (Bərdaş - گیریش) : بایاتی قاجارین برداشتی راست کیمی نوروز رونده آدلانیر. آنجاق بایاتی قاجار برداشتی راستین عکسینه اولاراق چوخ قیسا ، سؤز واسیطه سی ایله یوخ بلکه آواز ایله ایفا اولونور ، حال بو کی راستین برداشتیندا موغنی غزل اوخومالی دیر. بونلارین موسیقی سی ده بیری بیریندن فرقلی دیر. بئله کی بونلارین تکجه آدلاری عئینی دیر. راستین برداشتی عیراق شؤعبه سینه اساسلانیرسا و اوندان راست موغامی نین قوخوسو گلیرسه ، بایاتی قاجارین برداشتی ؛ بایاتی قاجار احوال و روحیه سینی خاطیرلادیر و اونون موسیقی سی ده معین قدر زیل بایاتی قاجارا بنزه ییر. بو آد عئینیلیگی گاهدان باشقا موغاملار دا گؤرونور. میثال اوچون راهاب و شوشتر ده برداشت امیری اوستونده اولور. بو اونو گوستریر کی بو موغاملار بیر لادا منسوبدورلار. بورادا دا بایاتی قاجار ؛ راست عاییله سینه عایید اولدوغو اوچون ، اونون برداشتی راست برداشتی ایله عئینی آددادیر.
مایه (Mayə - تَمَل ) : باشقا موغاملاردا اولدغو کیمی بایاتی قاجار موغامیندا دا اساس شؤعبه مایه / تمل دیر. داها دوغروسو تاریخ بویو بو موغامین مایه سی اونون باشقا شؤعبه لری و گوشه لرینی اؤز اطرافینا توپلامیش و بایاتی قاجار موغامی بورادان اورتایا گلمیشدیر. بایاتی قاجارین مایه سی معین قدر حوزونلو دور و گویا بیر چاغیریش کیمی دیر و دینله ییجی نی دوشونمه گه چاغیریر. بو چاغیریش احوال و روحیه سی بو موغاما ائله بیر خاصیت وئرمیشدیر کی اونون شؤعبه لری و گوشه لری ، دینی موسیقی ده او جومله دن نوحه ، مرثیه ، آذان و موناجات کیمی دینی موسیقی لرده گئنیش یایلمیشدیر. خاطیرلاتماق لازیم دیر کی گونئی آذربایجاندا و ها بئله ایراندا و بوتون ایسلام دونیاسیندا شؤهرت قازانان اردبیللی حاج رحیم موذن-ین وئردیگی آذان ؛ بایاتی قاجار موغامی اوسته و داها دقیق دئسک اونون باشلانیش جومله لری/قورآن کریمین «توکلت علی الحی الذی ...» آیه سی/ بو موغامین مایه سی اساسیندا و آذانین اؤزو بایاتی قاجار ، دوگاه و شور موغاملاریندا ایفا اولونان «روح الارواح » گوشه سی اساسیندا قورولموشدور.[1] بئله لیکله بورادا بو موغامین چاغیریش احوال و روحیه سی ایسلام شریعتی نین عنعنه لریندن اولان آذان [آذان ایسه ناماز قیلما اوچون ، چاغریش دئمکدیر] ایله بیرلشه رک ، حاج رحیم موذن –ین بو آذانی نی ابدی و قالارقی بیر اثره چئویرمیشدی.
حسینی(Hüseyni) : بوندان اؤنجه راست و ماهور هیندی موغاملاریندا حسینی حاققیندا اطرافلی معلومات وئریلمیشدیر. حسینی بیر گوشه اولاراق راست عاییله سینه منسوب اولان بوتون موغاملاردا - راست ، ماهور هیندی ، اورتا ماهور ، بایاتی قاجار و دوگاه - ایفا اولونور. بایاتی قاجارین مایه سی بیتمه دن اؤنجه ایفاچی ؛ حسینی گوشه سینه کئچمه لی و بو گوشه ده معین قدر گزیشدیکدن سونرا بایاتی قاجارین مایه سینه ایاق وئرمه لیدیر. سونرا ایسه رنگ چالینمالی دیر.
شیکسته فارس (Şikəstə Fars) : شیکسته فارس سئگاه موغامینا منسوبدور و اونون دوغما یئری سئگاه لادی دیر ، آنجاق بیر چوخ موغاملاردا ایفا اولونور. شیکسته فارس شوعبه سی نین ایفا سی ایله ایفاچی مؤوقتی اولاراق سئگاه موغامینا داخیل اولور و بایاتی قاجار مایه سینه کئچید آلماقلا بو شوعبه دن چیخیر. شیکسته فارسین بایاتی قاجار موغامیندا ایفا اولونماسی بو موغاما داها دا حوزن و کدر وئریر. شیکسته فارسدان علاوه گاهدان موبریقه ده اونون آردینجا ایفا اولونور. خاطیرلاتماق لازیم دیر کی شیکسته فارس دا راست عاییله سینی نین بوتون موغاملاریندا ایفا اولونور.
زیل بایاتی قاجار (Zil Bayatı Qacar) : آذربایجان موغاملاریندا موعین قدر شوعبه لر وار کی آذربایجاندا موغام صنعتی نین انکشافی نتیجه سینده ووجودا گلمیشلر. او جومله دن بیر پارا شوعبه لری آد آپارماق لار کی موعین موغامین مایه سی اساسیندا قورولموش و داها دوغروسو بو شؤعبه لر مایه نین زیلده تکراری دیر. او جومله دن زیل بایاتی قاجار ، زیل بایاتی شیراز ، زیل زابول ، زیل شاهناز ، زیل قاتار ، زیل سئگاه. بو شؤعبه لر بیر نئچه جهتدن موغامین مایه سی ایله سئچیلیر. بیر : آدیندان بللی اولدوغو کیمی زیل پرده لرده ایفا اولونورلار ، حال بو کی موغامین مایه سی عمومیتله بمده ایفا اولونور. ایکی : مایه یه نیسبت سورعتله و قیسا شکیلده ایفا اولونور. ایندی ایسه بو اوزللیکلر زیل بایاتی قاجاردا دا مووجوددور. بئله لیکله زیل بایاتی قاجارین موسیقی سی مایه نین عیئنی دیر ، آنجاق ایشاره اولوندوغو کیمی معین قدر سورعتله ، جَلد و ها بئله اختصارلا ایفا اولونور.
زمین خارا (Zəminxara) : زیل بایاتی قاجارین ایفاسیندان سونرا ایفاچی اونا ایاق ائدرک زمین خارا شوعبه سینه دوشور. زمین خارا لوغت باخیمیندان ایکی حیصه دن عیبارتدیر : زمین = یئر و خارا = تیکان. اوست اوسته تیکانلی یئر آنلامینی داشییر. زمین خارا دینی مراسیملرده ان چوخ ایفا اولونان شوعبه لردن بیری دیر. اونا گؤره بیر شوعبه کیمی چوخلو شؤهرت قازانمیشدیر. حتی حال حاضیردا بو شوعبه ایله تانینان بیر نئچه تصنیف مؤوجوددور.
دوگاه (Dugah) : زمین خارادان سونرا دوگاه ایفا اولونور. دوگاه بایاتی قاجاردان علاوه شور موغامیندا دا بیر شؤعبه کیمی ایفا اولونور و عئین حالدا راست عاییله سینه منسوب اولان موستقیل بیر موغامین آدی دیر. دوگاه فارس سؤزو اولموش و لوغت باخیمیندان دو = ایکی ، گاه : یئر ، اوست اوستده ایکینجی یئر دئمکدیر. آنجاق بو هئچ ده بو دئمک دگیل کی بو گون آدلاری فارس یا عرب اولان سؤزلر فارس خالقینا یا فارس موسیقی سینه عاییددیرلر ، بلکه کئچمیشده موغام آدلاری اوچ دیل اساسیندا – عربجه – فارسجا و تورکجه یارانمیشدیر. قدیم موسیقی ده بئله بیر بولونتولر اولموشدورسا آنجاق ایندی داها اونلارین تکجه آدی مؤروجوددور. بو آدلار ایله بو موغاملارین خاصیتلری همیشه اویغون دگیل ، بلکه تام فرقلی دیر. باشقا سؤزله دئسک حال حاضیردا دوگاه ، سه گاه ، چارگاه و پنجگاه کیمی موغاملاری تکجه موغام آدلاری دیر. بوندان باشقا او آدلارلا ، موغاملارین آراسیندا هئچ بیر ایلگی یوخدور.
روح الارواح (Ruh_ül_ərvah) : دوگاه شؤعبه سی نین ایچینده بیر نئچه گوشه ده ایفا اولونور ، روح الارواح اونلاردان بیری سی دیر. روح الارواح ؛ شور ، بایاتی قاجار و دوگاه موغاملاریندا ایفا اولونور. او عرب دیلینده روحلار روحو دئمکدیر.آنجاق باشقا بیر پارا موغام آدلاری کیمی اونون دا بئله آدلاندیرماسی نین سببی بورایا قدر هله ده بللی اولماییب.
ماورالنهر(Mavəra_ü_nəhr) : بو گوشه ده ، دوگاه شوعبه سی نین ایچینده ایفا اولونور ، ماورالنهر ؛ بایاتی قاجار موغامیندا ایکی یئرده ایفا اولونور. بیر دوگاه شؤعبه سی نین ایچینده و روح الارواح و شاه ختایی گوشه لری آراسیندا ، بیر ده ایسه شاه ختایی گوشه سیندن سونرا ، بو گوشه لره بیر اَیاق کیمی ایفا اولونور. ماورالنهر قدیم تورکوستاندا بیر ولایت آدی اولموش و آنلامی «چایین او طرفی» دیر. چایدان مقصد جئیحون چایی دیر. قدیم ماورالنهر ولایتی بو گون قازاخیستان ، قیرغیزیستان ، اؤزبکیستان و تاجیکیستان مملکتلری آراسیندا بؤلونموشدور. ماورالنهر دوگاه موغامیندا دا ایفا اولونور.
شاه ختایی (Şah Xətayi) : شاه ختایی ؛ بایاتی قاجار موغامی نین سون گوشه سی دیر. شاه ختایی ؛ آدیندان بللی اولدوغو کیمی آذربایجاندا و ایراندا ایکی عصیردن چوخ سورن صفویلر حؤکومتی نین قوروجوسو ؛ شاه اسماعیل-ین شعر تخلوصودور. بوتون موغاملارین شؤعبه لری و گوشه لری آراسیندا راست عاییله سینه منسوب اولان موغاملار و اونلارین شؤعبه لری ، گوشه لری و حتی اَیاقلاری کیمی بیری بیرینه بنزر باشقا موغام حیصه لری یوخدور. ایفاچی ؛ اورتا ماهور ، ماهور هیندی ، راست ، بایاتی قاجار ، دوگاه ، قاتار و هئیراتی موغاملاری نین اَیاقلارینی بیری بیری ایله قاریشیق سالمامالی دیر. بو بنزرلیک لر بایاتی قاجار و دوگاه موغاملاری آراسیندا داها چوخ گورونور. عئین حالدا بایاتی قاجار موغامی نین اؤز گوشه لری و شوعبه لری آراسیندا اوخشارلیقلار داها دا چوخدور. اونا گؤره ایفاچی بونلارین ایفاسیندا ان چوخ دیقتله یاناشمالی دیر.
بایاتی قاجارا ایاق : ایفاچی شاه ختایی گوشه سی نین ایفاسیندان سونرا بیر داها ماورالنهر گوشه سینه قاییتمالی و بئله لیکله بو گوشه لره ایاق وئرمه لیدیر. سونرا ایسه عنعنه یه صادیق قالاراق ، موغاما ایاق وئرمک مقصدی ایله بایاتی قاجارین مایه سینه قاییتمالی و مایه ده گزیشدیکدن سونرا موغامین ایفاسینا یئکون وورمالی دیر. بایاتی قاجارین یوخاری داکی شوعبه لر و گوشه لرین دن علاوه ؛ واخت ایله متعلیم عمی و آغا خان عبد اله یئو طرفیندن ده باشقا شؤعبه لر و گوشه لر او جومله دن عوشاق ، سارنج ، سئگاه و عیراق ایفا اولونموشدور.
بایاتی قاجار موغامی نی تحلیل ائتدیکده گؤرونور کی او باشقا موغاملار لا قیاس اولوندوقدا : بو موغام یئنی بیر موغام اولموش و ائله ده اوزون تاریخی یوخدور. قوزئی آذربایجاندا ساوئتلر دؤنمینده حؤکومت طرفیندن دینی مضمونلار داشییان موسیقیلرین ایفاسینا سون قویما مقصد ایله دوگاه موغامی نین ایفاسی محدودلاشدیریلمیش و حتی چوخ زامانلار یاساق ائدیلمیشدیر. بورادا احمد باکیخانوو کیمی بؤیوک موسیقی خادیملری نین چالیشماسی نتیجه سینده دوگاه موغامیندا یاساق ائدیلن گوشه لر و شؤعبه لر بایاتی قاجارا علاوه ائدیلمیش و بایاتی قاجار موغامی اونلاری اؤزونده توپلایاراق بوگونکو شکیله دوشموشدور. بئله لیکله بایاتی قاجارین شوعبه لر و گوشه لری نین بیر چوخو ایلک اؤنجه دوگاهدا اولموش و ایندی ایسه بایاتی قاجار ترکیبینده ایفا ائدیلیر.
بایاتی قاجار موغامی نین ایفاچیلاری سای باخیمیندان بارماق ساییندان آرتیق اولمامیشدیر. حال حاضیردا جبار قاریاغدی اوغلو و شکیلی علسگر- دن بایاتی قاجار ، مجید بهبودوو- دان زمین خارا ، آسلان صفروو-دان شاه ختایی کیمی قیسا سس یازیلاری مؤوجوددورسا ،آنجاق بایاتی قاجاری ایلک دفعه اولاراق بیر موغام کیمی هانسی ایفاچی طرفیندن و نه زامان ایفا اولونودوغو هله ده بللی دگیل. ایگیرمینجی عصیرین ایکینجی یاریسیندا اونون اوستالیقلا ایفاچی سی متعلیم متعلیموو اولموشدور. حال حاضیردا اونون ایفاسیندان ایکی موختلیف ایفا الیمیزه گلیب چاتمیش و اونون باشقا سس یازیسی بو گون تانینمیش تارزن واله رحیموو-ون آرشیوینده قورونوب ساخلانیلیر. متعلیم عمی ایفالاری نین بیرینده بایاتی قاجاری آشاغیداکی شوعبه لر و گوشه لر ایله ایفا ائتمیشدیر : « مایه ، حسینی ، شیکسته فارس، موبریقه ، عیراق ، دوگاه ، زیل بایاتی قاجار ، زمین خارا ، دوگاه ، ماورالنهر ، سارنج ، شاه ختایی ، ماورالنهر ، بایاتی قاجار- اَیاق ».
بایاتی قاجار موغامینی متعلیم عمی دن سونرا قولو عسگروو و باکیر هاشیموو مهارتله اوخوموشلار. بو موغام قولو عسگروو –ون رئپرتووارینا اؤزل یئر توتموش و او دفعه لرله بو موغاما موراجیعت ائتمیشدیر. او ایفالاری نین بیری سی نین سونوندا «بیر قوش گلیر بربردن» آدلی گؤزل خالق ماهنی سینی دا ایفا ائتمیش و بو موغامین ایفاسینا داها دا گوزللیک وئرمیشدیر. حال حاضیردا آذربایجاندا بایاتی قاجار موغامی نین یگانه ایفاچی سی بؤیوک موغنی آغاخان عبدالله یئو دیر. آغا خان عبدالله یئو بو موغامی یئنی نفسلرله ، اوزونه مخصوص اولان بیر اوسلوب ایله و داها گئنیش شکیلده ایفا ائتمیشدیر. بو قلم صاحیبی بو گونه قدر آغاخان عبدال یئو-دن دؤرد موختلیف ایفا دینله میشدیر کی هر بیری باشقاسیندان فرقلی و چئشیدلی شکیلده ایفا اولونوشدور. آغا خان عبداله یئو بو موغامی او قدر گئنیش شکیلده ایفا ائتمیشدیر کی اوندان بو گون 44 دقیقه لیک اوزونلوغوندا بایاتی قاجار ایفاسی مووجوددور. بو موغامین اینسترومنتال ایفا دا ان مهارتلی ایفاچی سی کامانچادا ، بؤیوک کامان اوستاسی هابیل علیئوو ، تاردا ایسه وامیق محمد علی یئو اولموشدور.
قایناقلار
زهرابوو رامیز (1388) : موغامات آذربایجان ، ترجمه مجید تیموری فر ، تبریز.
عبد المومن بن صفی الدین (1346) : رساله موسیقی بهجت الروح ، ترجمه محمد تقی مایلی ، تهران ، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
فرزانه ، م . ع (1391) : آذربایجان خلق ادبیاتیندان بایاتیلار ، سکگیزینجی نشر ، تهران ، اندیشه نو.
مراغه ای ، عبدالقادر بن غیبی حافظ (2536) : مقاصد الالحان ، به اهتمام تقی بینش ، چاپ دوم ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
[1] - بو حاقدا باخینیز « بیر اثر - ایکی ادعا ؛ یا حاج رحیم موذن-ین وئردیگی آذان حاققیندا قئیدلر » :
http://ishiq.net/?p=6132
hne_Deva azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab ltg_Latn