81 - بیچیمچیلیک(فورمالیزم)ندیر؟ "بولود مرادی"
بیچیمچیلیک
(فورمالیزم) ندیر؟
گیریش:
گؤزللییک( ائستاتیکا) آنلاییشینی اوچ عمومی دؤنم و چئشیده بؤله بیلریک:۱- گؤزللیک اینسانین عمومی و ایده آل طبیعتینی یانسیتماقدادیر. ( یانسیتما
mimesis; representationاسکی یوناندان باشلاییب اون سککیزینجی عصیره کیمی داوام ائدن کیلاسیزم و نئوکیلاسیزم) ۲- گؤزللیک یازارین ایچیندن جوشان دوم- دورو و بیر فرد کیمی ائتکیلنمه لرینین بدیعی بیچیمده سؤیله ییشیدیر.( سؤیله ییش expressionرومانتیزمدن بویانا ). ۳- گؤزللیک بیچیمده(فورمادا) دیر.( formسیمبولیزمدن بویانا).1*
گؤزللیکدن الده ائتدیکلریمیز بوتون آنلاییشلار کیمی یاشانیلان عصیرلرین اؤزل شراییطینین گؤسترگه سیدیر. ییرمینیجی عصیرده گؤزللیک آنلاییشینین "بیچیم" مرکزلییی ایله تانینماسی؛ بو عصیرین اورتاق روحییه سی ایله اوست- اوسته دوشور. بیلیمه اولان اینانج؛ ییرمینجی عصیرین ایلک اون ایللیکلرینده تئکنولوژی باخیمیندان گئنیش گلیشمه لره سبب اولموشدور. باشقا ندنلر آراسیندا بیلیمین ان گرکلیسی اولان ماتئریالیزمین یاییلماسی دولاییسیندان کومونیزم سیستئمینین دونیانی ایداره ائدن سیستئملر سیراسیندا یئرشمه سی؛ بیلیم آنالیزینه قارشی اولان معنوییتلرین اینسانلاری تئکنولوژی ایله داغیدان ایکی ساواشدان اوزاق ساخلایابیلمه دیینده کئچمیشلره نیسبت داها گئنیش ساحه ده ضعیفلنمه سینه و ساییر اؤزللیکلرینه باخدیغیمیزدا گؤروروک بو دؤنمین تئکنولوژی- مرکزلیی ادبیاتدا و باشقا صنعتلرده "بیچیمچیلیک" آدی ایله اورتایا چیخماسی بیر او قدر ده گؤزلنیلمز دئییلدیر. چونکو ان قاباریق سؤیله ییشله دئسک؛ بیچیمچیلیک تئوریسی ان آزی ایلک آشامادا بیلیمسل مئتودلارلا صنعتلری بیر ماشین کیمی آچیب- قوشماق ایسته ییردی. ائله جه ده بیلیمسل(تئکنولوژیک) مئتودلار ایله صنعتلرین نئجه لیینی، مئکانیسمینی و ایشله یینی ایضاحلاماق ایسته ییردی.
ادبیاتدا بیلیمسللینین گؤرونوشو؛ ادبی تنقیدین ییرمینجی عصیرده دینامیک گلیشمه لری یاشایان یئنی دیلچیلیک(
linguistics ) مئتودلاریندان یارارلانماسی ایله گئرچکله شدیریلمیشدیر. بیچیمچیلیک و باشقا چاغداش ادبی تئوریلرین بیرچوخو اساسدا دیلچیلیکدن جوشموشدورلار.
ییرمینجی عصیرین ایلک اون ایللیکلرینده بیچیمچیلیک ایله اویغون نئچه دوشونجه یاشامیشدیر. اونلارین ان اؤنملیسی فوتوریزم( گلجَکچیلیک)؛ کومونیزم؛ و بیچیمچیلیک باشلیغی ایله موستقیل یازیدا ایزله یه جه ییمیز آنگلو- آمئریکان "یئنی تنقید(
new criticism)مکتبیدیر.
روس ادبیاتینا بیرینجی ساواش اؤنجه سی سئلله مه آخیشان فوتوریزم ایله روسیا بیچیمچیلیی یاخین امکداشلیقلار آپارمیش بو ایکی ترپه نیشین آدلیملاری ایسه ایستی دوستلوقلار قورموشدورلار ( ائله جه آدلیم فوتوریست مایاکووسکی "اوپویاز" آدلانان بیچیمچیلرین چالیشدیغی یئر یعنی یاکوبسون-ون ائوینه آردیجیل گل- کئت ائدیرمیش؛ همن یئرده ایسه اینتیحار ائدیب حیاتینا سون قویموشدور!).
فوتوریزمین آنا خصیصه لرینه قیساجا باخماغیمیز گرکدیر: " کوبیزم ایله همن عئینی ایللرده اؤنجه ایتالیادا شاعیر مارینئتتی و بیر نئچه رسسام طرفیندن باشلادیلان فوتوریزم(1909)، عئینی ایل فیرانسادا لا فیقارو قازئته سینده یاییملانان بیلدیریسی ایله بوتون دونیایا دویورولموشدور...شئعیرین شکیلینده یئنیلیکلر گتیرن فوتوریستلر، وزن و قافیه نی قالدیرمیش، شئعیر سئنتاکسینی و سؤیله ییشی بسیطلشدیرمیشدیرلر. مودئرن حیاتا دؤنوک، بللی بیر میصراع تئکنیی اولمایان، طبیعی، شکیل وئریلمه میش دویغولارین بسله دیی بو شئعیر، بیر آنلامدا ماتئریالیستدیر. اصلینده قوتوریست شئعیرده دویغونون یئرینی ماشین، چارخ و فابریکا گورولتولاری آلمیشدیر.(
ismail çetişli:səfhə 129-130)
فوتوریزمین بیچیمچیلیک ایله گؤزللیک اؤنونده اوست- اوسته عئینی دوشوندوکلری یوخاریداکی قیسا تانیشلیقدان آپ- آیدیندیر. فوتوریزم ایله بیچیمچیلیک، بیر آنلامدا بو عصیرده گئنیش سویییه ده یایغین اولان سیمبولیزم( سیمگه چیلیک) آخیمینا قارشی چیخمیش اونون اینکارینا یئنی عصیرین لوزومو کیمی چالیشدیقدا فورمالاشمیشدیرلار.
کومونیزم ایله بیچیمچیلیین اؤزل ایلگیلری داها گئنیش بیر مولاحیظه لر و موستقیل یازیلار طلب ائدیر. کومونیزمین تئوریک دوشونجه سی هم ده روسیانین کومونیست حؤکومتی، بیچیمچیلیین فورمالاشلاماسیندا جیددی رول ایفا ائتمیشدیر. ائله جه ده مارکسیست تنقید مئتودو، بیچیمچیلیکدن بول- بول فایدالانمیشدیر.
روسیادا بیچیمچیلرین چالیشدیغینا بنزر بیر ادبی چالیشما؛ آمئریکادا "یئنی تنقید" آدی ایله تانینیر. بو آخیم تئوریسینلرینین اینگیلیسلی- آمئریکانلی اولدوقلارینا گؤره آنگلو- آمئریکان آدلانیر. گونوموزده داها "یئنی" آدلایابیلمه دییمزین بو آخیمین چالیشقانلارینین ایللر بویو چکدیکلری زحمتلردن اؤترو بو آخیم 1930- دان 1960-ا قدر اونیوئرسیته لرده و بوتون ادبی ییغیناقلاردا باشقا یؤنتملره غلبه چالان تک آنلاییش کیمی ایدی. یئنی تنقید آخیمی عمومیتله مئتودولوژی؛ ادبی ایستکلر ایله گؤزللیک اوزرینده آنلاییشلار باخیمیندان روسیا بیچیمچیلریله اویغون موناسیبتلرده دیر. بونا رغمن آرالاریندا بللی فرقلر ده واردیر.
روسیا بیچیمچیلیی:
روسیا بیچیمچیلیینین اساس تئوریلری ایکی دیلچیلیک مرکزینین تؤرونودور: بیرینجیسی 1915-ده موسکووادا رومن یاکوبسونون قوردوغودور. باشقاسی ایسه 1916-دا ویکتور شکلوفسکی-ین پئتئرزبورگ-دا اوپویاز (
opojaz "ادبی دیل آراشدیرما درنه یی"-ین ایختصاری) آدی ایله تشکیل ائدیلمیشدیر. اوپویاز درنه یینی آدلیم بیچیمچیلریندن بوریس آیخئن باوم؛ بوریس توماشفسکی؛ یوری تینیانوف و شکلوفسکی ایدیلر.
روسیا کومونیزمینین سیخینتیلارینا گؤره بیچیمچیلیک آراشدیرما مرکزلری تقریبا 1930-دا سوسقونلوقلار یاشاییردی. آنجاق سورگون دوشن یاکوبسون و تینیاتوف بو دوشونجه نی اؤزللیکله چئک اؤلکه سینده "پراگ" دیل درنه یینده یایماغا داوام ائتدیلر. ان سونو نازیسم-ین الی ایله بو درنک ایسه داغیلدی. آنجاق رئنه ولک و یاکوبسون کیمیلرین 1940- 0195-لرده آمئریکایا کؤچویوب اورادا بیچیمچیلییه بنزه ین یئنی تنقید اخیمینین موکمللشدیریلمه سینه هابئله بیر آنلامدا بیچیمچیلیکدن دوغولان "قورولوشچولوق" آخیمینا یاردیم اولدولار.
تاریخده ایلک بیچیمچی:
ادبی آخیم یا ادبی تئوریلر باشقا یؤنتملردن تمامیله موستقیل دئییلدیرلر. بعضن کئچمیشلرده باشقا آد ایسه اولسا دا بیر بنزرلی اؤرنکلری اولور.*2
روسیا بیچیمچیلیی ییرمینجی عصیرین ایلک اون ایللیکلرینه عائیددیر. بونا رغمن اسکی یوناندا نئچه مین ایل اؤنجه یاشایان "ارسطو"-نو ایلک بیچیمچی کیمی قئیده آلانلار دا واردیر! ارسطو ایلک دوز- عمللی تنقید کیتابی ساییلان "بوطیقا"- کیتابیندا تراژئدی ژانری اوزرینده بیچیمچیلرین مئتودونا بنزر مولاحیظه لری اولموشدور.
ارسطونون آراشدیرمالاریندا باشلانیش یئر؛ دینله ییجیلرین رئاکسیالارینین و پیسئسلرله نئجه داوراندیقلاری ایدی. او بیچیمدن باشقا ادبیاتدان اومدوغو "روح پاکلانماسی" یولوندا قونو یا ایچرییین ده رولونو اونوتمامیشدیر. دئمک ارسطو بیچیمی ایچه ریکدن( محتوادان) موستقیل شکیلده گؤزه آلمامیشدیر. "ارسطونون بیچیمدن بحث ائتدیی؛ نوماییشنامه لرین قونوسوندان آپاردیغی بحثیدیر ده. نوماییشنامه نین آنلاییش و ده یرلندیرمه واختی، عئینی آندا نه کئچدیینی معنالاشدیران بصیرت زامانیدیر. بونا گؤره ده بیچیم ایله قونو آییرد ائدیلمزدیر."(
rechard gill;p:360)
عمومیتله ارسطونون تئوریلریله بیچیمچیلرین یؤنتمی اوچ یئرده اوست- اوسته دوشور:1- بیچیم ایله ایچریک یا قونو بیربیریندن آییرد ائدیلمزدیر. 2 – ایشلنیلن تئکنیکلرین تکجه ادبی ایضاحلاری یوخ ایشلَکلرینی(
function) ده آراشدیرماق لازیمدیر. 3- معیین ادبی یارادیجیقیلارین دورومسال آراشدیرمالاریندان علاوه ادبیاتین عمومی روحییه سی و مئکانسیمی( ادبیّت؛ادبسللیکliterariness ) اوزرینده ایسه دوشونمک گرکدیر. وورغولامالییق بو اورتاق خصیصه لر؛ بیچیمچیلیینین ایکینجی دؤنمینده داها ایدیندیر.
بیچیم:
ادبیاتدا بول- بول ایشلنیلن "بیچیم" سؤزو؛ بیرچوخ تنقید تئرمینلری کیمی هردن عمومی هردن ایسه اؤزل تعریفلره هوپور. ائله جه ده هانسی دورمدا اولدوغونا و کیم طرفیندن هانسیسا آماجدان اؤترو ایشلندیینه گؤره چئشیدلی- چئشیدلی آنلاملاری واردیر. بیچیمدن آنلانیلانلاری عمومی حالدا بئله جه خولاصه ائده بیلریک :" بیر ادبی ایشین بیچیمیندن دانیشاندا؛ عائید اولدوغو یا ایچرلدیینه- احتیوا ائتدیینه- قارشی اولاراق؛ اونون حالتی ایله قورولوشونا؛ همده ایچینده اولدوغو طرزی( مثلا سبک و اوسلوبونو) گؤزه آلیریق. بیچیم ایله ایچَریک آییریلمازدیرلار آنجاق بیر- بیریندن آیریجا آراشدیریلیب ده یرلندیریله بیلرلر. بیچیمین ایکینجی آنلامی؛ ادبی یارادیجیلیقلارین عایید اولدوغو چئشید یا ژانردیر. مثلا: غزل، قیسا حیکایه؛ ائسسه."(
J.a.cuddon. p:327)
"متن" سؤزونون لاتینجه قارشیلیغی اولان "تئکست"-ین کؤکونه باخاندا؛ بیچیمین نه آنلام داشییاجاغینا یاخینلاشیریق. "تئکست" سؤزجویو اصلینده "هؤرگو" آنلامیندادیر. هؤرولموش و یا تیکیلمیش بیر شئیین ایچینده کیلر اورقانیک حالتده بیر- بیری ایله دایانیشیرلار. نئجه رولان بارت دئمیشکن بیر جورابین بیر ساچی حتی چؤزولدویونده اونون بوتونو سؤکولور؛ متنین بیر اویه سی( عضوی یعنی بیر سؤزجوک) ده اؤز معیین یئریندن قوپاریلیرسا و یا حذف ائدیلیرسه متن بوتونلوکله دغیلاجاقدیر.
ادبی یارادیجیلیغی بیر هؤرگواورقانیک ( بیر سؤزجوک یا جومله اؤزوندن قاباقکی و سونراسی سؤزجوک و جومله یه نیسبت نه آنلام داشیدیغی یا قوردوغو ائستاتیک دوروم؛ ضیمنی آنلاملاری؛ قونو ایله سؤزجوکلرین بیرلشمه سی آراسینداکی ائستاتیک رابیطه لر...؛ ایشلنیلن تئکنیکلرین فئرئکانسلاری- بسامدلری- قونو و بیچیمین عمومی دورومونا نیسبت نه آنلام داشیدیقلاری؛ ایشلکلری؛ لوزوملاری؛ آنلاملاری و...؛موسیقی( وزن، قافیه یا سسلر آراسیندا قورولان ایچ هارمونییا..؛ ادبی چئشیدی سربست شئعیر؛ گرایلی، رومان) و..) بیچیم ساحه سینه عاییددیر. عئینی حالدا ایسه متنین ایچینده کیلردیر. بئله لیکله فورما ایله ایچریک نه آییرد ائدیله بیلیر نه ده اساسدا بللی بیر دلالت فرقلری واردیر. بیچیمدن دانیشدیغیمیزدا عئینی آندا ایچریکدن ایسه دانیشیریق.
. موختلیف متنلرین عئینی قونوسو اولابیلر. "ساواش" قونوسوندا بلکه میلیونلارجا شئعیر یا رومان- حیکایه یازیلمیشدیر. آنجاق یازیلارین آراسیندا ایسه فرق واردیر. هره سی بیر باشقا باخینجادان- بیچیمدن- بو اورتاق قونویا باخمیشدیرلار. بئله لیکله بیچیملره گؤره ادبیات یعنی "نئجه سؤیلمک!"
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab eng_Latn azb_Arab azb_Arab zsm_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab zho_Hans azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab cym_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab