ملانصرالدین: «آسیانین اویانما» دؤورونون پارلاق آیناسی
حسن ایلدیریم
1906- نجی ایلین آپریل آیینـین 7- سینده تفلیس شهرینین كوچهلرینده 8-صحیفهلیك شكیللی، زنگلی بیر گولگو روزنامهسی یایـیلماغا باشلادی. روزنامهنین آدی- «ملانصرالدین»، دیلی آذربایجان دیلی، موضوعلاری آذربایجان خالقینـین، قافقازلیلارین، عمومیتله یاخـین شرق و اورتا آسیا خالقلارینـین حیاتـیندان آلینمیش موضوعلار و كاریكاتورلار- جانلی حیات تصویرلری ایدیلر!
روزنامه محتلف موضوعلار، رنگارنگ ادبی نؤوعلر، گولگو نؤوعونون چـئشید- چـئشید بیچیملری، اوسلوبلاری، ایفاده واسیطهلریایله زنگینلشدیكجه دونیا خالقلارینین تجروبهسیندن، بؤیوك طنز اوستادلارینـین یارادیجیلـیغـیندان بهرهلندیكجه، اونون تأثیر دایرهسی آرتـیردی. آز بیر زاماندا روزنامه قافقازین حدودلارینی آشیب، قونشو اؤلكهلره یول تاپدی و شرق عالمینین قارانلـیق حیاتـینا ایشیق ساچاراق، بؤیوك بیر اجتماعی- ادبی مكتب (ملانصرالدین مكتبی) یاراتدی:
بو گون «ملانصرالدین» روزنامهسینین یارانماسیندان100 ایل كـئچیر.(1) یوز ایل بو مكتب شرق عالمینه ایشیق ساچمیش و یـئنی- یـئنی روزنامهلرین، یازیچی و شاعیرلرین سیماسیندا اؤزونو یاشاتمیشدیر! و یاشادیر…
«ملانصرالدین»ین ایلك نومرهسی. بؤیوك متفکر، یازیچی و اجتماعی خادم، شرق عالمینین پارلاق اولدوزو: میرزه جلیل محمدقلی زادهنین «سیزی دئـیب گلمیشم ای مسلمان قارداشلاریم…» مشهور كلامیایله بئله باشلانـیردی!.
(1907- 1905)نجی ایللر روس انقلابی، شرق خالقلارینـین اویانماسیندا مهم رول اوینادی. انقلابین دالغالاری آسیا خالقلاری،هابئله روس امپراطورلوغوندا یاشایان خالقلارینـین اجتماعی- اقتصادی و معنوی قورولوشلارینا گوجلو تأثیر بوراخدی. استعمار- استبداد دونیاسینـین چوروموش پایهلرینی سارسیلتدی! و اجتماعی فیكیرین بوتون ساحهلریندهده دؤنوش یاراتدی. ضیالـیلار، زحمتكش كوتلهلری انقلابی- دموکراتیک ایدهیاللارینی منیمسهییب و استعمار و استبدادلا مبارزهیه گیریشدیلر. اجتماعی عدالتسیزلیك، موهومات، مدنی گـئریلیك، معنوی آلچاقلـیقلارلا آمانسیزجاسینا دؤیوشه باشلادیلار.
بئله بیر تاریخی شرایطده، اجتماعی ضدیتلرین كسگینلشمهسی دؤورونده، ادبیات و اینجه صنعتده خلقیلشمهلیایدی. شاعیر، یازیچی، متفکرلرهده كؤهنه دونیانـین مرتجع قالـیقلارینـین عـئـیبهجر سیماسینـی افشا ائـتمك اوچون یئنی ایفاده واسیطهلری گرک ایدی. داها دوغروسو خالقـین حیاتـینا حاكیم كسیلمیش جهالت، عطالت كیمیمعنوی بوخوولارینی قـیرماق اوچون یئنی- یئنی شیوه تاپماق لازیمایدی.
بؤیوك متفکر، دموكرات یازیچی، میرزه جلیل محمدقلیزاده، بو وسیلهنی، بو واسیطهنی كشف ائـتدی: گولوش! «ملانصرالدین»! گولوشو! آخماقلاری، قولو زورلولاری، كوت بئیینلری، قانمازلاری، ظالیم آغالاری، وجدانسیز بئیلری قامچیلاماق اوچون «ملانصرالدین» گولوشو لازیم ایدی. میرزه جلیل طنزی گوجلو بیر بدیعی ایفاده واسیطهسی كیمیكشف ائتدی! «ملانصرالدین» آدینـی اؤزونه تخللوص سئچدی! بو كشف داهیانه كشفایدی.
بؤیوک ادیبین یارادتدیغی «ملانصرالدین» مجلهسی ایلك نومرهسیندن تا سون نومرهسینهدك (1931- 1906) عئیبجرلیك، یارامازلـیق، ظولوم و زوراكارلـیقلاری افشا ائتمك و جهالت جارچیلارینـین، عطالت بایقوشلارینـین سسینی بوغماق اوچون گولوشدن، مهارتله فایدالاندی. اونلاردان استفاده ائتدی.
میرزه جلیل چوخ دوزگون اولاراق، یازدی: «ملانصرالدین»ی طبیعت اؤزو یاراتدی، زمانه اؤزو یاراتدی.”
بؤیوك ادیب، یاخشی بیلیردی كی ادبی حادثهلر اؤز باشینا یارانمیر. اونلاری جامعهنین قانونلارینـین ضرورتی تؤرهدیر. «ملانصرالدین»نین ده یارانماسی بو قانوندان استثنا دئییلدیر.
«سیزی دئییب گلمیشم ای منیم مسلمان قارداشلاریم…» سؤزلریایله اوخوجولارا مراجعت ائدن «ملانصرالدین» ائله بیر واختدا گلمیشدی كی خالقـین اونا چوخ بؤیوك احتیاجی وارایدی: بیر طرفدن دونیادا یئنی فیكیرلر، دموکراتیک دوشونجهلر، باش قالدیریر و اجتماعی عدالت، آزادلـیق كیمیاجتماعی ایستكلر خالق طرفیندن ایرلی سورولوردو. دیگر طرفدن دونیانـین استعمارچی، مستبد قووهلری، استثمارچی زلیلر اؤز منافعلرینی قوروماق اوچون، خالقلار آراسیندا دوشمنچیلیك تؤرهدیر، مستعمره اؤلكهلرینین وارینـی تالاماق اوچون اورالاردا خرافاتـی، موهوماتـی یایـیر، خالقـین معارفلنمهسی، آیـیلماسی قارشیسیندا مختلف مانعلر تؤرهدیردیلر. اونلارین گونو- گوندن سیمالاری دییشیلیر، داها غدارلاشیردی. بئله بیر واختدا: «ملانصرالدین» مجلهسی، جانلـی، مزهلی، ساده، ماراقلـی دیلی، گولمهلی شكیللری، آجی گولوشو، كنایهسی، لاغلاغـیسی، استهزاسی ایله، قولو زورلولاری، قولدورلاری، طنز آتشینه توتوردو. اؤلدوروجو گولوشلریایله خالق دوشمانلارینـی آلچالدیردی. ائلهجهده یوموشاق آتماجالاریایله موهومات ایچینده کیریمیش خالقـی سانجیردی. بئلهلیكله «ملانصرالدین» خالق اورهیینه یول تاپیر، اونلارین گؤزونو آچیر، پیسلیکلره قارشی نیفرت و غضب حیسلری آشیلایـیردی و زحمتكشلرین نقصانلارینـی، مزهلی گولوشایله لاغا قویوردو..
«ملانصرالدین» گوله- گوله، ایچینه آغلایا – آغلایا ملی حدودلاری آشیر و بوتون شرق عالمینه ایشیق ساچیردی!
«ملانصرالدین» مجلهسینین دوغولماسی و انكشافیایله آذربایجان ادبیاتـیندا، ائلهجهده یاخـین شرقده طنز یوكسك زیروهیه قالخاراق، اؤزونون ان پارلاق دؤورونه قدم قویدو. او زامان «ملانصرالدین» مجلهسینین اطرافیندا توپلانان قلم صاحبلری، رساملار اؤز دؤورلرینین ان مشهور سیمالاریایدی، هرهسینین اؤز اوسلوبو و یازی شیوهسی وارایدی. آنجاق مجلهنین او اوستاد صنعتكارلاریندا یارادیجیلـیق انكشافیندا، خالق ایچریسینده تانـینمالاریندا رولو اولموشدور. «ملانصرالدین» مجلهسینین اطرافیندا تانـینمیش یازیچی و شاعیرلردن باشقا، مینلرله مخبر توپلانمیشدی. اونلار، دونیانـین دؤرد بوجاغـیندان «ملانصرالدین» تحریریهسینه مكتوبلار گؤندریردی. بو مكتوبلار یئنی- یئنی خبرلر، تزه- تزه موضوعلار و… دولو ایدی. بو مكتوبلاری گؤندرنلر: معلملر، حكیملر، طلبهلر، عالیملر، فهلهلر، كندلیلر، شهر ساكینلری… محتلف طبقهلره و صینیفلره منسوب اولان شخصلرایدیلر.
میرزه جلیل- ین باشچیلـیق ائتدیی بو جریاندان «ملانصرالدین» چیلیك آدی ایله بؤیوك بیر اجتماعی_ ادبی مكتب یاراندی. بو مكتب تكجه آذربایجاندا دئییل بلكه، ایران، توركیه، اورتا آسیا خالقلارینـین ادبیاتـیندا اؤزونون لیاقتلی داوامچیلارینی یئتیردی! بو مکتبین معاصر تمثیلچیلری اونو لاییقینجه هلهده یاشاتماقدادیر! آكادمیك ممدعارف دئییر كی: «ملانصرالدین» مجلهسینین بئینی میرزه جلیل، اونون قلبیایسه صابردیر. بؤیوك عالیم چوخ دوز دئییر.
جلیل محمد قلیزاده بؤیوك بیر آلچاق كؤنؤللوكله یازیر: «ملانصرالدین تك بیر مؤلفین اثری دئییل، او بیر نئچه منیم عزیز یولداشلاریمین قلملرینین اثرلرینین مجموعهسیدیر. منده اونلارین آنجاق آغساققال یولداشییام».
«ملانصرالدین» ادبی مكتبینه منسوب یازیچیلار، بدیعی یارادیجیلـیق سبكلری اؤز، موضوع سئچمه، تصویر ائتمه، تیپ یاراتما اوصوللاری ایله باشقالاریندان فرقلنیردیلر. «ملانصرالدین»چیلر اساس موضوعلارینـی معاصر حیات حادثهلری تشكیل ائدیردی. بو صنعتکارلار عادی احوالاتلار ایچیندن، حادثهلری سئچنده، جامعهده هئچ بیر خارقالعاده كیفیتلری ایله آیریلمایان آداملارین ایچری سیندن سئچیردیلر. اونلارین بؤیوك باجاریق و قابلیتلری بو ایدی كی، بو «کچیک» انسانلارین دونیا گؤروشونو، حیاتا مناسبتینی، سئوینج و نیفرتلرینی، حیاتداكی موقعیتلرینی آچا- آچا، جامعهنین داخیلی ضدیتلرینی، اجتماعی برابرسیزلیگی، ظولمو و … افشا ائدیردیلر!
«ملانصرالدین»چیلر، ملی ادبیاتدا ایشلهنن بیر چوخ طنز نؤعلریایله یاناشی گولگو مطبوعاتـی اوچون، اویغون اولان یئنی قالـبلر، نؤعلر، اوسلوبلار، ایفادهلردن بوللو- بوللو استفاده ائدیردیلر. اونلار شفاهی ادبیاتدا گـئنیش یایـیلمیش و بیر اوجو خالقـین اورهیینده اولان آتالار سؤزو، تاپماجا، آتماجا، ناغـیل، لطیفه، ماهنـی، بایاتـی و… نؤعلریندن و كلاسیك و دونیا ادبیاتـیندا درین ایز بوراخان ایفاده اوصوللارینداندا باجاریقلا بهرهلنیردیلر. دونیانـین طنز اوستالاری طرفیندن وها بئله طنز مطبوعاتلاریندا بول- بول درج اولونان:فیلیهتون، لغت، تلگراف، پوست قوتوسو، صحنهجیك اعلانلار، مكتوبلار مكالمهلر، سیاحتنامهلر و اونلارجا باشقا طنز ایفاده واسیطهلریندن، اوسلوب و اوصوللاریندان استفاده ائدیردیلر.
«ملانصرالدین» مجلهسینین ان چوخ استفاده ائتدیی گرافیک طنز نؤعلری کاریکاتور ایدی. كاریكاتور مجلهنین دؤرد صحیفهسینی احاطه ائدیردی. بو كاریكاتورلار باعث اولوردولار كی، مجلهنین مطلبلرینی ساوداسیزلاردا آسان وجه ایله باشا دوشسونلر. آذربایجان دیلینی بیلمهین یـئرلرده كاریكاتورلار مجلهنین یایـیلماسینـین بیرینجی واسیطهسیایدی. «ملانصرالدین» مجلهسینین كاریكاتورلاری دونیادا چوخ شهرت قازانمیشدی. اونلار آذربایجان و قونشو اؤلكهلرین كاریكاتور صنعتینین انكشافیندا میثیلسیز رول اوینامیشدیر.
«ملانصرالدین»ین استفاده ائتدیگی بدیعی قالیبلردن بیر نئچه میثال:
تلگراف: كلكته- انگلیس حكومتی مسلمانلار ایله آتشپرستلر (زرتشتلر) آراسیندا فتنه سالـیب ووروشدورماق نقشهسی چكیر. لاكین بو ایش بورالاردا تئز اولدوغوندان، مقدونیه و قافقازدان تجروبه اولونموش «دستورالعمل» گؤزلهییر».
آتالار سؤزو: آتـی آتـین یانـیندا باغلاسان خان دؤنوب دئییر بیریسینی باغـیشلا منه!
آدام یاتا- یاتا عالیم اولار.
اؤلمه ائششهییم اؤلمه! یازگلر، حریت بیتر.
لغت: استولوپین بیزیم لغتیمیزده بو سؤزون ایكی معناسی وار. بیر: اوستول ایپین، ایكینجی: اوستالیپین. معلوم دور كی، باش وزیر آداملاری دار آغاجیندان آسدیراركن، اوستول و ایپ لازیم اولور، بونا گؤره اونا اوستول ایپین یعنی اوستول- ایپ دئمیشلر. ایكینجی معنایا گلینجه: لاپین ژاپونجا دللك دئمکدیر. باش وزیر دومادا سول پارتیالارا قارشی اولگوجونو ایتیلهدیی اوچون آدینـی اوستالاپین قویموشلار!»
فیلیهتون: «عزیزیم آمریكالی ایندی بویور گؤرك نه مقصد ایله دونیانـین او باشیندان، بو باشینا گلیبسن؟ منیم یقینیمدیر كی، سنین خیالـیندا بیر بیجلیك وار، مثلن بو مقصد ایله گلیبسن كی، بیچاره مسلمانلاری توولایـیب آخـیردا امتیاز صاحبی اولاسان و بیزی فهله كیمیایشلهدیب، بیزیم اؤز الیمزله قازاندیغـیمیز پوللاری دولدوراسان جیبینه و آخـیردا دا خراسان قالـیلاریندان، بخارا دریلریندن، نخجوان ججیملریندن، شاماخـی شاللاریندان، ایران شیر و خورشیدیندن، بیر یوك توتوب وطنه سوغات آپاراسان و گـئدیب آمریكادا بیر کتاب یازاسان و همین کتابدا…»
«ملانصرالدین» مجلهسی، گونش کیمیاؤز اطرافـینا اونلارجا گولگو روزنامه و مجلهسین توپلامیش و اونلارا ایشیق ساچمیشدیر. ائلهجه، «ملانصرالدین»ادبی مکتبی بؤیوک، یازیچی، شاعیر، رساملار یئتیرمیشدیر. اونلار تکجه آذربایجاندا دئییل، بلکهده یاخـین شرقده، خصوصی ایله تورک دیللی خالقلار آراسیندا بو مکتبی تمثیل ائدن مشهور ادبیات خادیملری، سؤز اوستالاری اولموشدولار کی، اونلار اؤزلری ده کیچیک منظومه یاراتمیشدیلار و «ملانصرالدین» مجلهسینین یارنماسیندان یوز ایل کـئچسهده، بو گون ده بو مکتبین داوامچیلاری واردیر. حتّا ایراندا، آذربایجاندا و… دئمک «ملانصرالدین» هلهده یاشاییر.
تورکیه، ایران آذربایجانی، روس، انگلیس، فرانسه و… عالیملری «ملانصرالدین» مجلهسینین،تأثیری، اونون بؤیوک معماری میرزهجلیل و بؤیوک صابر حاققـیندا اونلارلا کتاب، مینلرله مقاله…. یازیبلار و یازاجاقلار. بیز بورادا دونیانـین مشهور عالیم و سؤز اوستالارینـین بیر نئچهسینین «ملانصرالدین» حاققـیندا بعضی ملاحظهلرینی قئید ائدیریک.
روس ایرانشناسی پورفسور م.س ایوانف مشروطیت حاقدا مقالهلرینین بیرینده «ملانصرالدین» مجلهسینین شرق ده، خصوصی ایله ایراندا ملی آزادلـیق حرکاتـینا گؤستردیگی خدمتی قیمتلندیرهرک یازیر: «بو مجلهنین ایران حادثهلری حاققـیندا چوخ یاخشی معلوماتی وار ایدی. او همین حادثهلره عکس صدا وئریردی. بو مجله فارس دیلینده نشر ائدیلن، گولگو روزنامه و مجلهلر قدهر گـئنیش شهرت قازانمیشدی…»
ابوالقاسم لاهوتی: «صابرین اثرلری او قدهر ساده، روان، خلقی، عاقلانه، قورخماز روحدادیر کی، آزادلـیق سئون هر بیر انسانین اورهیینه یول گؤسترمیشدیر. بو ساحهده من اونون اوستالـیغـینا منّتدارام. ایرانـین دیگر طنزچیلرینین اثرلری منیم کیمی، اورتا آسیانـی دولاشدیغـیم ایللرده، گؤردوم کی، قطعن صابرین تأثیریندن خارج دئـییل…”
ایرانداکی ملی آزادلـیق انقلابی دؤورونون طنز شعریده صابر یارادیجیلـیغـینا اولدوقجا مدیون دور. اثرلری ملی چرچیوهنی آشیب کـئچهرک اؤز تأثیرینی آذربایجان حدودوندان چوخ اوزاقلارادا یایمیشدیر. بونون اوچونده من صابرین دوغوم گونو بایرامینـی بوتون شرق امکچیلرینین بایرامیحساب ائدیرم.»
ناظم حکمت (بؤیوک دونیا شاعیری) صابر حاقدا بئله سؤیلهییر.: «صابر نه تک آذربایجانـین، بلکه اورتا آسیانـین، یاخـین شرقین ان بؤیوک شاعیرلریندندیر. من صابری، اونون اؤز آنا دیلینده اوخویا بیلدیگیم اوچون اورکدن سئوینیرم…. 1908- جی ایلین تورکیهانقلابیندان اول و سونرادا صابرین شعرینی تورکیهده هم ضیالـیلار همده عادی خالق کوتلهسی محبّت و هیجانلا اوخویورلار….. بیز صابری سئویریک، اونا حدسیز محبّت و احترام بسلهییریک. بیز یازیچی و شاعیرلر صابری اؤز اوستادلاریمیزدان سانـیریق…»
تاجیک عالیمی، بؤیوک شرقشناس ای. س. بیراگینسکی یازیر: ««ملانصرالدین» مجلهسی شرق خالقلارینـین حیاتـیندا تام بیر حادثه ایدی. بو مجله خالقـین منافعی اوغروندا ارتجاع علـیهینه مبارزه آپاران سیاسی مطبوعات نمونهسی ایدی.»
دونیا شهرتلی عالیم آکادمیک پروفسور ی.ا. برتلس «ملانصرالدین مجلهسینین بینالخالق اهمیتی حاققـیندا دئمشیدیر: «ملانصرالدین، مجلهسینین تأثیری چوخ بؤیوک اولموش و بو تأثیر آذربایجاننـین سرحدلرینی آشیب، تورکیه، ایران و حتّا هندوستانا قدهر یاییلمیشدیر.»
20- نجی عصرین اوللرینده، ایللر بویو آسیا خالقلارینـین اورهیینده یاشایان افسانهوی «ملانصرالدین»، بؤیوک میرزه جلیلین سیماسیندا، «آسیانـین اویانماسی» دؤورلرده دوغولدو و او دؤرون پارلاق آیناسینا چـئوریلدی. ایندی آرتـیق، «ملانصرالدین» (میرزهجلیل محمد قلیزاده) 100ایلدیر کی دونیانـی گزه- گزه انسانلاری غفلت یوخوسوندان اویاتماقدادیر
ایضاح:
1- مقاله ملانصرالدین مجلهسینین 100 ایللیگی مناسبتیله 2006 نجی ایلده یازیلمیشدیر
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab