نوایی نیگه تورموش قورمه دی؟
ای عشق غریب کیمیاسین بل آیینهٔ جهان نماسین
هم ذاتینگه درج کیمیالیق هم آیینهٔ جهان نمالیق (علیشیر نوایی، خمسه، لیلی و مجنون داستانی)
یازووچی: فنلر دوکتوری، پروفیسور شرعی جوزجانی
————————–
نوایی نیگه تورموش قورمه دی؟
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
علشیر نوایی نینگ عاشقلیگی یا که تورموش قورمگنلیگی حقیده اونینگ زمانداشلری آره سیده میش – میشلر بولیب تورردی.
معلوم که نوایی عمری نینگ آخریگه چه اویلنمدی و اوزیدن اولاد قالدیرمدی، بوتون حیاتینی خلق و وطن خدمتی گه، تیل و ادبیاتگه وقف قیلدی. بعضا شاعر بنایی گه اوخشگن تورکی تیل گه قرشی اونینگ حریفلریدن بیری فرصتدن فایده لنیب اولوغ شاعرگه قرشی تهمتلر یاغدیرردی و اونینگ ایرکک لیگی حقیده شبهه لر اویغاتیب شاوشولر ترقتردی و شعرلر یازردی. روایت گه کوره او بیر قطعه شعریده قوییده گیدیک دیگن ایکن:
دخترانی که فکر بکر من اند هر یکی را به شوهری دادم
آن که کابین نداد و عِنین بود زو کشیدم به دیگری دادم
یعنی مین اوز فکریم باکره قیزلری نینگ هر بیرینی بیر ییرگه بیردیم. لیکن اولردن بیرته سی قلین بیرمدی وعِنِّین ایدی(ایرککلیگی یوق ایدی)، شونینگ اوچون اوندن چیقریب آلیب بشقه بیرته سیگه بیردیم.
بو حقده شاوشوولر کینگ کولمده ترقلیب سرای اعیانلری، جمله دن سلطان حسین میرزا بایقرا و ملکه خدیجه بیگیم گه هم ییتیب باریب، سلطان نی اندیشه گه سالگن ایدی.
نوایی نینگ دوست و صحبتداشی زین الدین محمود واصفی «بدایع الوقایع» کتابیده یازیشیچه، بیرکون سلطان اعظم میر علیشیر نوایی نینگ پارسالیگی و نفسی پاکیزه لیگی حقیده سوز یوریتیب «او کیشی دنیا گه کینگندن بویان هیچ قچان عصمتلری شهوت کثافتی گه بولنگن ایمس و هیچ قچان هوا و هوسگه بیریلمگن» دیب تأکیدلگنده، بلقیس زمان خدیجه بیگیم بو سوزگه ایشانمی، «مگر بو کیم میر جنابلریده عِنّینلیک صفتی بارمیکین» دیب شبهه بیلدیره دی و بو حکایت نی ایتیب بیره دی: بیر کون روم دن کیلگن بیرکیشی عبدالرحمان جامی حضوریده روم نینگ پارسالرینی مقتب «بیزنینگ اولکه میزده شونداق پارسا کیشیلر بارکه اگر باردی یو بیران صاحب جمال محبوب بیلن خلوت میسر بولسه و محبوب کمال ناز و عشوه لر بیلن اوزینی کورستسه هم، اولر اوز نفسینی سقلشگه قادر دیرلر. سیزنینگ اولکنگیز ده هم شونداق کیشیلر تاپیله دی می؟» دیب سوره گنیده، جامی حضرتلری «هه، تاپیله دی، لیکن بیزلرده بو کبی آدملرنی عِنّین دیلر» دیب جواب بیرگن ایکن.
اوندن کیین خدیجه بیگیم بیر تدبیر ایشله تیب بو معمانی انیقلب آلیشگه کیریشه دی و اوزی نینگ خاص و نهایت چیرایلی ندیمه لریدن بیری «دولت بخت» گه یوللمنه لر بیریب اونی کون باتر چاغلریده امیرنینگ حضوریگه جونه ته دی. بو قیز مهم و خاص مسئله لر بوییچه شاعر بیلن ملکه و حسین بایقرا اورته لریده باریب – کیلیب تورردی و میر حضرتلری هم اونی یاقتیرردیلر. قیز نوایی حضوریگه مشرف بولیب وظیفه نی بجرگندن سونگ قرانغو توشگنی سببلی قیتیب کیتیشدن تشویش اظهار ایتدی. امیر اونگه، خی شونداق بولسه یان اوطاقلردن بیریده اورین سالیب یاتیشینگ ممکن دیدی.
کیچه یریم بولگنده قیز خرام ایلب، نوایی یاتگن اویگه کیریب اونی اویغاته دی و کوپ مدتلردن بیری او کیشی نینگ عشق اوتیده یانه یاتگن لیگینی اظهارایتیب دیدی: بدنینمده گی هر بیر تار، بیر زنجیر بولیب مینی سیز تامانگه تارتیب کیلتیردی. بو کمینه گه عنایت نظرینگیز باردوردیب کیلدیم.
نوایی دیدیلر: بو کبی تکلف و تلبیس لرگه حاجت یوق. ایندی سیز قیسی مقصد اوچون کیلگه نینگیزمعلوم بولدی. « این بگفت و دست اورا گرفته بر روی زانوی خود نهادند و کلیدی که متضمن فتح مشکل او بود به دست وی دادند و فرمودند که یقین شما شده باشد که بدین مثقب در مقصود میتوان شگافت و بدین کلید درج مراد میتوان گشود و گوهر مقصود میتوان یافت. معلوم شما باد که داریم، میتوانیم، اما نکرده ایم و نمی کنیم و نخواهیم کرد».
ترجمه سی:
(شونی دیب قیزنینگ قولیدن اوشلب اوزلری نینگ تیزه لری اوستیگه قویدیلر و اونینگ مشکلینی آچیب بیره دیگن کلیدنی اونینگ قولیگه توتدیریب دیدیلر: «ایندی اوشبو «مثقب» (تیشووچی، پرمه) بیلن مقصود درینی تیشیش و اوشبو کلید بیلن مراد صندوقچه سینی آچیب، مقصود گوهریگه ایریشیش ممکن لیگی گه ایشانگن بولسنگیز کیرک. بیلیب قویینگ که بیز نیکی بار، قیله آله میز، لیکن قیلمگنمیز، قیلمیمیز و قیلمگیمیزهم!؟»).
ایرته سی کنیز کیلیب کیچه کورگن و ایشیتگنلرینی ملکه خدیجه بیگیم گه ایتیب بیره دی. اوندن نری ملکه و حسین بایقرانینگ تشویشلری یوقالیب، نوایی گه اعتقادلری مینگ مرتبه آشه دی.
نوایی نینگ عاشقلیگی حقیده:
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
اما اگر نوایی نینگ عاشقلیگی مسئله سیگه کیله دیگن بولسک، ایتیش ممکن که او چین کونگلدن عاشق بولگن ایدی و معشوقینی دیوانه لرچه سیوردی.
نوایی بیر بویوک شاعر و اقتدارلی سوز استادی صفتیده بیرینچیدن عشق و محبت کویچیسی ایدی. اونینگ اثرلری اینیقسه خمسه و دیوانلریده عشق و محبت گه سیغنیش قوییده گیدیک اوز عکسینی تاپه دی:
ای عشق غریب کیمیاسین بل آیینهٔ جهان نماسین
هم ذاتینگا درج کیمیالیق هم آیینهٔ جهان نمالیق
خورشید جهان گشای سین سین مرآت جهان نمای سین سین
(خمسه، لیلی و مجنون داستانی)
نوایی حیات و جهاننی عشق و محبت سیز تصور قیله آلمیدی، عشق نی جان و ایکی جهان نینگ مداری دیب بیله دی:
بولماسه عشق ایکی جهان بولماسون ایکّی جهان دیما که جان بولماسون
عشق سینی قیلسه نوایی هلاک پاک ایسه اول عشق اولومدین نی باک
(خمسه، حیرة الابرار، 9- نچی مقالت)
نوایی خمسه نینگ بیرینچی دفتری «حیرة الابرار» نی توگتگندن کیین، ایکینچی دفتری یعنی «فرهاد و شیرین» داستانینی باشله ماقچی بوله دی. لیکن او بیرینچیدن بو ایشنی دقیق بیر ریجه اساسیده ینگی بیر شکلده ایشلب توگه تیش ضرورلیگینی ایسله ته دی و بو ینگی ایجادنی بیر تیکاندن یوزتومن گل اوسدیریب چیقریشگه اوخشه ته دی(چیقارماق بیر تیکاندین یوز تومن گل).
ایکینچیدن او بیراونینگ آتشین عشقی دامیگه توشیب، عنان اختیارینی قولدن بیرگنینی ایسله ته دی:
یانا باعث بو کیم عشق بلاشور بیر اوتدین ایلاب ایردی جانیما شور
تیلی بو ماجرانی توصیف قیلیشگه لال بولگنی اوچون، قلم بیلن اونی شرحلش گه اورینه دی و بونداق دیب باشلیدی:
حزین جانیمدا بار ایردی بلایی بلالیغ عشق ارا هر یان هوایی
بیراو عشقی سالیب جانیمغه اندوه مشقت تاشی یوکلاب کوه تا کوه
بولوب ظلمی اوتیدین خسته جانیم قراریب دودی بیرله خانمانیم
لیکن اونینگ پریوش معشوقی حوردن توغیلگن بولسه هم، نهایت قاتل، کافر کیش و دیولر کبی ظالم ایدی، کافر کوزلری بیلن دین آفتی بولیب، یوزلب ایمان ملکینی ویران قیلردی:
بیراو یوق، قاتل کافر نهادی پریوش دیو ظلمی، حورزادی
کوزی نینگ کفریدین یوز جانغه آفت تومن مینگ کشور ایمانغه آفت
بو ظالم و بغری تاش محبوب برچه عالمنی داد و واویلا گه سالیب، جور و جفاسی حتی ختا و ختن گه هم شور و غوغا تشلگن ایدی. شاعر اونینگ چیکسیز شفقت سیزلیگینی شرحلب یازه دی:
مین محزوننی عشق بارفتار اول آفت اوتیغا ایلب گرفتار
همه دن یمانراغی شو که بو گوزللیک تمثالی بولگن معشوق، رقیبلر تمانیگه مایل ایدی و شاعر ایتگنیدیک:
نیتای مینگ زیب و زینت بیرله طاوس که بولغای همنشین بوم منحوس
نوایی عرصاتده قاله دی. نه اونینگ وصالی گه ایریشیش ممکن و نه اوندن کونگل اوزیشگه قربی ییته دی. محبوب نینگ بی وفالیگی اونینگ روزگارینی قرا قیلیب، بوتونلی صبر و قرارینی آلگن ایدی. نوایی ایته دی: البته عشق اهلی اوچون معشوق وصالی کمال مطلوبدور، اما اگر او میسر بولمسه، عقل و تدبیردن فایده لنیب بیرار چاره تاپیلمسه، حیاتدن هم امید اوزیش کیرک بوله دی. نوایی اوز عقل و هوشینی یوقاتَی دیگن چاغده بیردنیگه بیر غیبی سروش اونی عقل اوستیگه کیلتیره دی:
بو غمدین مینده قالمی عقل و هوشی بو نوع ایتتی ندا ناگه سروشی
که ای کُنج ملامت نینگ خمولی توشوب درد و بلا کونگلونگ قبولی
که سین موندین بویان خامنگ قیلیب تیز سمن برگینی قیلدینگ سنبل آمیز
نچوک کیم خضر ظلمتدین نهانی اولوسقه ساچتینگ آب زنگانی
خلایققه ساچیب در ثمینلر ملایکدین ایشیتتینگ آفرینلر
یاسادینگ روضهٔ زرکار طرحین چیقاردینگ «حیرة الابرار» طرحین
خلایققه ساچیب در ثمینلر ملایکدین ایشیتتینگ آفرینلر
اگرچه ایتوریدا رنج تابتینگ ولی کور کیم نه ینگلیغ گنج تاپتینگ
هاتف غیبی اوز سوزلریگه دوام بیریب دییدی: لیکن سین بو ایجادی ایشلردن اوزینگنی چیتگه تارتیب، تاش و مروارید بیلن فرقی بولمگن بیر صنم گه کونگل بیریب، اونگه سیغینماقده سن. گاهی بت سیمین بر و بعضا لعبت مه پیکر دیب اونی قبلنگ معبودیگه ایلنتیرگن سن. بو بت نینگ عشقیده یانیب فغانینگ کوکلردن آشگن:
تاپیب بیر قلب سیم و ایلابان بت انگا یوق تاش و در ایچره تفاوت
دیبان گاهی بت سیمینبر آنی زمانی لعبت مه پیکر آنی
اویالمای حقدین، ایلاب قبله گاهینگ اوتوب افلاکدین عشقیده آهینگ
بو دنیادا سنی زار ایلابان اول قیامتدا گرفتار ایلابان اول
بولوب دنیا و دینینگ جهلدین هیچ کیل ایتمه جهل و مونداغ جهلدین کیچ
هاتف غیبی نوایی گه ایندی بو بُتنی سیندیریب، ایمان و عرفان گنجیگه یوز توت، اوشنده سین حقیقی ایمان ایگه سی بولیب، ضلالتدن قیتگن بوله سن دیب، توصیه سیگه دوام بیره دی و شاعرنی جنی لیکدن واز کیچیب، ینه بیر خزینه نی قیدیریش اوچون ینگی بیر کاننی قازیشگه باشله گین، البته بو کاننی قازیب گنج گه ایریشیش آسان کیچمیدی، بو عالی مقصدنی کوزلگن کیشی قولیگه خارافگن تیشه آلیب ایش باشلشی کیرک دییدی:
بو عالی مقصدنی کوزلگن کیشی قولیگه خارافگن تیشه آلیب ایش باشلشی کیرک دییدی:
قویوب ویرانه لارگا تیلبه لیکنی یانا بیر گنج ساری سون ایلیکنی
یانا بیر کاننی قازماغلیغ قه میل ایت قازیب احباب ارا نقدین طفیل ایت
بو کان قازماغنی هر کیم قیلدی پیشه کیرک خارا فگن ایلگیدا تیشه
اگر تیشه بیلن ایشلش سینگه منظور بولسه، فرهاد بیلن صحبتداش بولیشینگ کیرک. بو کان نی قازیش عشقیده تیشنگنی فرهاد تاشی بیلن تیز لگین، بو یولده فرهاد بیلن همرزم بولیب میتین اوستیگه میتین اوریب تور. اگر فرهاد بو یولده کوپ رنج و محنت چیکیب هلاک بولگن بولسه، حق سینی اولمسدن بورون بو گنجگه ییتوشتیرگی. اوشنده سین، بوتون وجودینگنی قمرب آلگن آغیر درد و الم رنجیدن هم قوتیله سن:
نوا تاپیب بو ینگلیغ گنجدین هم خلاص اولغای سین انداق رنجدین هم
شویوسینده سین بیشدن بیر قسمینی قولگه کیریتگن بویوک معنی خزینه سی نینگ ایکنچی خزینه سینی هم تصرف قیلیش تدبیرینی باشله گین. طلب سیندن، هدایت و عنایت بیزدن (یعنی خمسه نینگ ایکنچی دفتری (فرهاد وشیرین) داستانینی یازیشگه باشله گین).
آغیرعشق نینگ غم وقیغوسیکه چومگن نوایی، هاتف غیبی بیرگن بشارتدن روحله نیب دییدی:
چو هاتفدین ییتوشتی بو نویدیم اوزومدن اوزگا نوع اولدی امیدیم
قویوب وسواس و سودالارنی بیریان ییتوشتیم پیر درگاهیغه گریان
نوایی مرشد حضوریگه یول آله دی. نوایی هردایم آغیر کیچینمه لر یوز بیرگن حاللرده، اوز مرشدی دیب قبول قیلگن مولانا عبدالرحمان جامی بیلن مصلحت قیلردی. جامی اضطراب و هیجانگه بیریلگن نواییدن احوال سوریدی:
دیدی حالینگ نه دورشرح ایلا بیر- بیر چوسوردی دفعه دفعه توشتی تقریر
نوایی عاشقلیگی ماجراسی و بو یولده چیککن رنج و عذابلرینی بیرمه بیر اونگه ایتیب بیره دی. مرشد ایکنچی هاتف صفتیده نوایی گه بیرینچی هاتفدیک توصیه لر بیره دی.
نیکیم اولغی هاتف حکم سوردی ایکینچی هاتف آنی اوق بویوردی
نوایی حضرت جامی نینگ توصیه لرینی قبول قیلیشگه سوز بیریب، اوندن دعا التماس قیله دی و فرشته لر آمین دییدیلر.
نوایی پیر عنایتی و یوللنمه لریدن شوقدر روحلنه دی که باشی آسمانگه ییتگندیک بوله دی.
چو مین تفراق ایردیم کوک که ییتتیم ییر اوپتوم داغی اوز حجرمگا کیتتیم
ایشیک یاپماقغه چون سوندوم ایلیکنی یاپیلغاچ اول، حق آچتی یوز ایشیکنی
نوایی «فرهاد و شیرین» شاه اثرینی یره ته دی: ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
شو یوسینده علیشیر نوایی اونینگ صبر و قرارینی ایگللب آلیب، انچه دن بیری اونی اوز النگه لریده کویدیریب کیله یاتگن مجازی عشقدن وازکیچه دی و سیغینیش بتی گه ایلنگن پریوش کافرکیش حوری نژاد بیوفا معشوق نینگ هیکلینی سیندیریشگه موفق بوله دی.
وفاسیز معشوق نینگ ظلم اوتی، نوایی نی کویدیریب، روزگارینی قاره قیلگن و امیدسیزلیک که اوچره تگن نهایت بیر آغیر چاغده مذکور حادثه یوز بیره دی و قندَی دیر بیر روحی حالتده هاتف غیبی اونی عقل اوستیگه کیلتیریب، بت پرستلیکدن واز کیچیب، بدیعی ایجاد یولیدن باریشنی توصیه قیله دی.
اولوغ نوایی و اونینگ مرشدی عبدالرحمان جامی نقشبندیه طریقتی نینگ پیرولری بولگن لیکلریدن تشقری، وحدة الوجود فلسفه سیگه هم معتقد ایدیلر. اولر آره سیده بعضا سرلی معنوی حادثه لر یوز بیریب تورردی.
نوایی اوشه «عشق بلا شور» دوزاغیدن قوتیلگندن کیین، خمسه نینگ ایکنچی دفتری بولمیش «فرهاد و شیرین» تراژیدی سینی یازیشگه باشلب برچه کوچ و همتینی اونی تکرارسیز بیر بدیعی اثر شکلیده توگتیش گه بغیشلیدی. او قنچه عشق اوتیده کویگنلیگی، هجران عذابیدن قینلگنلیگی و باشقه عاشقانه تویغولرینی فرهاد و شیرین عاشقانه ماجرالریده عکس ایتدیره دی. هاتف ایتگنیدیک اوزینی فرهاد اوبرزیده قویب، چیککن عذاب و عقوبتلرینی اونینگ تیلیدن بیان ایتیب بو غمنامه قهرمانینی یره ته دی.
نوایی بشقه خمسه چیلر داستانلریدن بوتونلی فرقلی بولگن اوز اثریده فرهادنی اثرنینگ مرکزی قهرمانی صفتیده تصویرلب، بیرنچی مرته شرق ادبیاتیده اونینگ برچه حیات باسقیچلرینی اوزیگه خاص قهرمانلیک حماسه لری بیلن عاشقانه ورمانتیک شیوه ده یره ته دی. اوزبیکستان مشهور نوایی شناسی دوستیمیز مرحوم حییتمیتوف و صادر ایرکینوف ایتگنلریدیک فرهاد انسانیلیک نینگ اینگ عالی خصلتلرینی اوزیده مجسم لشتیرگن جهان ادبیاتی نینگ کامل سیمالریدن بیریدیر. نوایی تاریخی منبعلر و شرق ایسکی ایرتک لریدن فایده لنیب فرهاد داستانینی بیر منظوم رمان یاکه بیر بویوک شعری رمان درجه سیگه کوتریشگه موفق بولگن.
مقاله توگه دی
Short URL: https://www.turklar.com/turkic/?p=3831
azb_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab unk azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab snd_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab zho_Hant