حکیم هیدهجینین شعرلری عمومیتله فلسفی ماهیت داشیییر. بـوتون دیوانیندا فلسفی ماهیت داشیمایان بیر بئیت بئله تاپیلماز. اصلینده تأکید ائتمهلیییک کی او، شعرده ده اؤزونو بیر فلسفه مدرّسی و معلمّی کیمی گؤرور و سانکی طلبهلرینه درس دئمک اوچون الینه قلم آلمیشدیر.
بیز اونون دیوانینی واراقلارکن، متنینده شایع اولان بعضی مضمونلاری قیسسا آچیقلامادان سونرا، میثاللار آشاغیدا سیرالاییریق.
1- وارلیق(= وجود)
وجود اصلدیر. بوتون وارلیقلارین قایناغیدیر، محض خئیردیر. شخصی و ذاتی وحدت ایله واحیددیر و بوتون شرطلردن اوزاق و بوتون قئیدلردن مطلقدیر. بو وجود، «حق» آدلانیر، صرف، خالیص و واجیبدیر. یعنی یالنیز بیر وارلیق واردیر کی او بیر «شاهید رعنا»دیر، «حق»دیر:
ـ لاوُجودَ وَ لا مُوجُودَ إلا الحَقْ.
ـ وَ لَیْسَ وُجُودٌ إلا الوُجُودَ الحَقْ.
ـ وَ الوُجوُدُ الحَقّ ُعَیْنُ الأشْیَاء.
هیدهجی دئییر کی حققین صیفتلری اونون ذاتیندان ناشیدیر، یعنی ظاهیردهدیر، باطینده دهگیلدیر.
بوتون شئیلرین و تجسم تاپان هر نهیین ذات، ماهیت و صورتلری ازل الازالدا، حق علمینده و بیلیگینده ثابت ایمیشلر و حق اونلاری بیلیردی. بونلارا «اعیان ثابته» دئییلر. بو بیلگی ایسه حققین ذاتیندادیر و حققین تجلّیسی ایله بو شئیلر و عینلر ظهور ائدهرلر. اگر حق تعالی متجلّی اولماسایدی، بو اعیان ثابتهده ظهور ائتمزدیلر و بئلهلیکله بوتون وارلیغین یارانماسی و ظهورو، اونون تجلّیسی سببی ایلهدیر. و اگر «حق» وارلیقدان غئیبت ائدهرسه، دونیا معناسینی الدن وئرهر. هیدهجی همین دونیا گؤروشونو تبلیغ ائدیر.
2- وارلیق بیرلیگی (= وحدت وجود)
وارلیق بیرلیگینه اینانانلار دئییرلر: لامَوْجُودَ سَوِیَ الحَقْ. یعنی: حقدن سونرا باشقا وارلیق یوخدور. و بیرده دئییرلر: لَیْسَ فِی الدّارِ غَیْرُهُ دَیّار. بو، او دئمکدیر کی بوتون گؤیلر، یئرلر، جانلی، جانسیز، بیتگی و گؤردوگوموز و حس ائتدیگیمیز هر شئی حقدن ناشیدیر و اؤزلرینین مستقل وجودلاری یوخدور. باشقا سؤزله دئسک، بیرلیک یا وحدت، حق تعالی ذاتینین استقلالی آنلامیندادیر. بئله کی اونون وارلیغینین استقلالی، سبب اولور کی باشقا هئچ بیر وارلیق مستقل اولا بیلمهسین و بوتون وارلیقلار «ظلّی» و «تبعی» اولسونلار. یعنی بوتون وارلیقلار اونون آیه و نمایندهسی کیمیدیرلر و هامی، اونون ظهوراتی و تجلّیاتیدیر.
باشقا طرفدن بوتون وارلیقلار «ظهورات» اولاراق، اصللریندن یعنی حق تعالا ذاتیندان آیری دگیلدیرلر. چون کی اگر آیری اولسایدیلار، اوندا آللاهین مولودلاری حسابا گلردیلر، حال بو کی آللاه لَمْ یَلِدْ1 دیر.
آللاه بویورور: وَ هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَمَا کَنْتُمْ،2 یعنی: هارادا اولسانیز، او، سیزینلهدیر. بو، او دئمکدیر کی آللاه بوتون وارلیقلارا گونش کیمی و بوتون وارلیقلار اونا شعاع کیمی و یا کؤلگه کیمیدیرلر.
وارلیق بیرلیگی بیزیم تورکجه یازان عارف شاعیرلریمیزین هامیسینین ایلهام قایناغی اولموشدور، بلکه دئمک گرهکدیر کی عرفانی ادبیاتیمیزین هامیسی بو اینانجدان قایناقلانمیشدیر.
وارلیق بیرلیگینین ایزلرینی بیز، اسلامدان قاباق تورکلرین شامانچیلیق اینانجلاریندا آراییب آختارمالیییق. بو اینانجا گؤره دونیادا اولان هر شئی «گؤی تانری»دان ناشیدیر و اونادا قاییدیر. اینسان وجودوندا اولان «تینtin» (= روح)، گؤی تانری طرفیندن گلمیش و دونیادا مین بیر سفر ائتدیکدن سونرا اونا ساری دؤنهجکدیر. هر بیر سفرده بیر دونا(=جسده) گیرن تین قاباقکی دونداکی اعمالینین حسابینی اؤدهییر، سعادت و یا شقاوته دوچار اولور و سونوندا تانرییا ساری یؤنهلیر.
بو اینانج، اسلامدان سونرا، یئنهده یاشادی، عارفلر و باطینی فیرقهلر یاراندی. ایندی اؤلکهمیزده یاشایان «اهل حق» پیرولرینین اساس عقیدهسی ده وارلیق بیرلیگینه باغلانیر. اونلارین آراسیندا اناالحق دئینلر، بونو قصد ائدیرلر کی تامامیله آللاه فرمانیندا اولماق و باشدان ـ آیاغا آللاه عشقی ایله دولماق و اوندان محض اطاعت ائتمک، هوا و هوسی اؤزوندن اوزاقلاشدیرماقلا، اینسان هر ایشی آللاه امری ایله گؤرهر، یعنی اؤزوندن ارادهسی اولماز و بوتون ایشلری آللاه گؤرهر، اونا گؤره آللاه مندهدیر دئمک اولار. بو مقاما چاتماق ایسه هر کسه نصیب اولماز. چوخ تقوالی و تام پاک اینسانلار بئله کمال مرتبهسینه چاتا بیلرلر.
عارف و حکیم شاعیرلر، عمومیتله عرفانی مسألهلری رمزی ایصطیلاحلار ایله دیله گتیرمیشلر. بودا اونا گؤرهدیر کی اونلارین اینانجینا گؤره بو معنالار، لفظه و سؤزه سیغمازلار و اونلار اوچون لفظ یوخدور. شرابدان قصد آللاه طرفیندن وئریلن معرفت و علمدیر، معشوق آللاهدیر. بو حکیملرین، عارفلرین دیلیدیر.
3- صورت و هیولا
فلسفهده، بیر شئیین فعلیت و شئیئیّتینی تأمین ائدهن طول، عرض و ارتفاعی اولان جوهره، صورت دئییلیر. صورت وارلیغین ان یوکسک مرتبهلرینده قرار تاپیر و هیولا اوچون علت ساییلیر.
هرنمه صورتله تاماما یئتهر،
صورت اولان یئرده هیولا ایتهر.
(31/6-8)
صورت هیولایا وارلیق باغیشلایاندیر:
دولاندیریر هر یان، همیشه سرگردان،
دالیجا بو صورت منِ هیولانی!
(4/12-1)
هیولا وارلیغین آشاغی مرتبهلریندهدیر و صورتین معلولو حساب اولونور. صورت ایسه هیولانین علّتیدیر:
کیمسه تانیماز من تک، بو گؤوهر ناپاکی،
اول صورت نحسی تک باطیلدیر هیولاسی!
(16/9-1)
هیولا فلسفهده بئله تعریف اولور:« چئشیدلی صورتلر قبول ائدهن یارادیلیشین ایلک مادهسیدیر. صورت قبول ائتمهسه، اونا «بالقوّه هیولا» و صورت قبول ائتدیکدن سونرا، اونا «بالفعل هیولا» دئییلیر:3
سنین اعانتین اولسا، تاپار حقیقته یول،
عینایتین اولا، صورت تاپار هیولاسی.
(19/3-3)
4- تجلی
هیدهجینین گؤروشونجه، بوتون وارلیق بیرلیگینه اینانانلار کیمی، هئچ بیر وارلیغی حق تعالی وارلیغیندان مستقل سایماق اولماز. بلکه هر بیر وارلیق ظلّی و تبعی اولاراق یاشاییر و شخصین کؤلگهسی کیمی، ذاتین آردینجادیر. و ظاهیر اولان، ظاهیر ائدهندن باشقاسی دگیلدیر و متجلّی، متجلاّدن آیری اولانماز. و باشقا طرفدن قرآندا دئییلیر: کُلُّ یَوْمِ هُو فی شأن.4 هیدهجی بو آیهیه استناد ائدیلهرک تجلّینی ذاتدان داها آشاغی مرتبه حساب ائدیر:
تا اوزون دوشدو کؤلگهسی جامه،
اول سبب خلق دوشدولر شکّه.
(97/1-7)
اولدو بو بیر جیلوهده کلّ جهان،
ذرّه صیفت گون ایشیغیندان عیان.
(4/1-8)
حققین اوزونون تجلّیسینی چئشیدلی صورتلره گؤرمگه اشاره ائدهن هیدهجی، بوتون صورتلری گوزگویه تشبیه ائدیب، بوتون تعیّنلری اوندان بیلیر و کثرت ایچینده وحدت آختاریر. دئییر:
گوزگو اگر آستا، اگر اوستهدیر،
یوز اولا یا مین، بیر اوزو گؤستریر.
(8/1-8)
و یا دئییر:
موج، سودان باشقا دهگیل اؤزگه زاد.
(3/2-8)
و یا:
واحید اگر اولمییا، اولماز عدد.
(2/4-8)
و یا:
من کیمم، ای دوست! هانی اؤزگهسی؟
بوردا مثل شخصدیر، اؤز کؤلگهسی!
(65/5-8)
5- تسلیم و ریضا
عرفاندا تسلیم و ریضا بیر باخیشا گؤره 5- نجی و 6- نیجی مقام و فقر و فنادان قاباق ساییلیر. بو مقامدا سالیک اوچون، عشق و طلب، ها بئله حضور و غیبت کیمی، تسلیم و ریضادا بیر جوره بیری ـ بیرینه باغلیدیر و سانکی ایکی قاناد کیمیدیرلر. هیدهجی بو ایکی قانادا فلسفی باخیر:
نه قدهر ای دوست! قوللوق اولسا بویور،
قاباقدا حاضر خیدمت، مطیع فرمانام!
(5/7-1)
دؤیهرن دؤی! سؤیهرن سؤی! کسهرن باشیمی کس!
دؤزهرم، چاره یوخومدور، گئدهرم فرمانه.
(24/14-1)
هیدهجی! هیچ دانیشما! ائله اؤز پاییوه شوکر،
دؤز اگر باشیوا گؤیدن کجک و پایه گلیر.
(4/8-2)
منم ، کی دوست یولوندا جفادان اینجیمیرم،
نه چونکی مذهب عاشیقده، اینجیمکدی گوناه.
(4/19-2)
قضای حققه ریضا اول، بو گون ازل گونده،
خدای هر نه مقدّر ائدیب اولور جاری.
(3/26-2)
اول ریضا قسمته، وار حکمتی آللاهین ایشی،
اول دؤندهردی قیشا یایی، ائدهر یای قیشی.
(1/30-2)
هر نئجه هر نه مقدّر ائدیب اولسون اولاجاق،
وئر ریضا حؤکم قضایا، آچ اوزوندن قیریشی.
(2/30-2)
azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab ara_Arab ara_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab pes_Arab unk prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk prs_Arab azb_Arab unk prs_Arab pes_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab unk azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk