بابکین بوتون جازیبهسی – اونون سوسقونلوغوندادیر. بیز ایسه بیلمک ایستییریک: بابک هانسی دیلده سوسور؟ داها دوغروسو، بابکین آنا دیلی هانسی دیل اولوب؟
آوروپادا بابک حاقیندا ایلک علمی مقالهنین («بابک – منشیی و میدانا گلیشی»، ۱۸۶۹) مؤلفی گوستاو ل. فلوگئل جاویدانین بابکله ایلک گؤروشونو تاریخی منبعدن بئله ترجمه ائدیر: «او (جاویدان – آ. ق.)، اونون (بابکین – آ. ق.) یوخسول یاشاییشینا و فارسجا آیدین اولمایان ایفادهلرینه باخمایاراق، درحال اوندا ایدراک کشف ائتدی و اونون بوتون ایرنجلیکلرده کسکین قاوراما باجاریغی اولدوغونو گؤردو» (. ایندی ایسه فارس تاریخچیسی سعید نفیسینین «بابک» کیتابینین ا.آذری طرفیندن دیلیمیزه ترجمهسینده همین جملهنی اوخویاق: «او (جاویدان – آ. ق.) گؤردو کی، بابک دیلی توتولا-توتولا دانیشماغینا باخمایاراق، ایران دیلینی یاخشی بیلیر و زیرک، قاناجاقلی بیر آدامدیر» [۲، س. ۸]. بورادا آلمان مؤلفله فارس تاریخچیسینین ترجومه ائتدیکلری تاریخی منبع بیر و عینیدیر: محمد ابن ایسهاق ابن ان-ندیمین کیتاب الفهریست آدلی اثری. گؤروندویو کیمی، بیز نؤوبتی دفعه تاریخی منبعنین تحریف ائدیلمسیله اوز-اوزییک: فارس تاریخچیسی تاریخی متنه اوتانمازجاسینا «بابک ایران دیلینی یاخشی بیلیر» جملهسینی یئرلشدیریبدیر. ائله تکجه بو فاکت – بابکین فارس دیلینده آیدین دانیشا بیلمهمهسی – اونون فارس اولماسی احتیمالینی بری باشدان سیلیب آتماغا بس ائدردی. گؤرونور، جاویدان ایدراک و زکاسینا حیران اولدوغو بو گنجی، آناسینا آیلیق ۵۰ دیرهم گؤندرمهسی مقابیلینده، اؤزویله بز قالاسینا آپارماغی تکلیف ائتمزدن قاباق، اونون فارسجا بیلیب-بیلمدیینی ده یوخلاماق ایستهییب و اونو فارسجا دا دانیشدیریبدیر.
مرهوم گؤرکملی آکادمیک ضیا بنیادوودا ایسه همین جملهنین ترجومهسی گؤزلنیلمز مزموندادیر: «اونون (بابکین – آ. ق.) دانیشیغی آیدین اولماییب چتین آنلاشیلیردی، اؤزو دلدوزا اوخشاییردی» [۳، س. ۳۶۵].
آذربایجان رسمی تاریخی بابکی مسلمانلاشدیریر و فارسلاشدیریر. یئددی جیلدلیین ایکینجی جیلدینده اوخویوروق: «...اؤز مسلمان حسن آدینی بلکه ده ایلک ساسانی حکمداری اردشیرین آتاسی موعبد پاپاکین آدی ایله عوض ائتمیش بابکین...» [۴، س. ۱۹۹]. کیمدیر آخی بو پاپاک؟ آدی پاباق و یاخود پاپاکان کیمی ده یازیلان پاپاک ائرامیزین اوچونجو عصرینین باشلاریندا، تورکمنشالی پارفییا حاکمیتی آلتیندا یاشایان فارسلارین ایستخر شهرینده یئرلشن آناهیت معبدینین باشچیسی ایکن، شهرین شاهی قوشیره قارشی قیام قالدیراراق اونو اؤلدورور و پارفییا حکمداری ۴-جو آرتابانا مکتوب یازاراق، ایستخرین شاهلیغینی اونون اوغلونا وئرمیی تکلیف ائدیر. آرتابان تکلیفی قطعی اولاراق رد ائدیر. تئزلیکله پاپاک اؤلور. بونونلا دا پاپاکین تاریخدهکی رولو سونا چاتمیش اولور. پاپاکین اؤلوموندن سونرا اوغلو آرتاشیر (پهلویجهدن قاباقکی اوریژینال یازیلیشدا آرتاخشترا) اؤزونو ایستخرین شاهی اعلان ائدیر [۵، س. ۱۱-۱۲] و سونراکی دؤورده آرتابان اوزرینده قلبه چالاراق، پارفییا حاکمیتینه سون وئریر و تاریخده ساسانیلر آدلاندیریلان ایمپرییانین اساسینی قویور. ایندی ایستر-ایستمز سورغو دوغور: گؤرهسن، بابک نه اوچون اؤزونه بیر دؤولتین الی قیلینجلی قوروجوسو آرداشیرین (اردشیر یوخ!) آدینی یوخ، آرداشیرین باباسی و سلالهنین کؤتویو ساییلان ساس(س)آنین دا آدینی یوخ، آرداشیرین روما کرالینی جنگده اسیر توتان اوغلو و خلفی ۱-جی شاپورون دا آدینی یوخ، بیر سؤزله، ساسان-پاپاک-آرداشیر-شاپور معلوم دؤرتلویو ایچریسینده محض پاپاکین – تاریخده بیر جملهلیک اپیزودیک رولو اولان بیر روحانینین آدینی اؤزونه گؤتورملیدی؟!
بابکین اصل آدینین حسن اولماسی دا قطعیا ایناندیریجی دئییلدیر. حسن – محمدین نوهسی، علی و فاطمهنین اوغلو اولوب، شیعه ایماملارین ایکینجیسی ساییلیر.
عرب دیللی منبعلرده بابکین آدینین «حسن» کیمی یازیلیشینی گؤرکملی مرحوم فیلولوق قیاس الدین قیبوللایئو «اسن» کیمی آنالیز ائدیر. «اسن» – دیلیمیزین اونودولموش آرخایزملریندن بیری اولوب، معناسی «سالامات» دئمکدیر. قئیبوللایئوین فیکرینجه، اسن آدی عرب الیفباسییلا سهوهن حرکه ایله یازیلارسا، او، حسن کیمی اوخونا بیلردی.
بیزجه، حسن آدینین اؤزو اسن آدینین عربجلشدیریلمیش فورماسیدیر. آنجاق بو عربجه لشمنین سببی یازیلیشدا هرکه یانلیشی اولمایا دا بیلر؛ بئله کی، دیلیمیزده نه اوچونسه، بلکه ده ائله عرب دیلینین تاثیریله، بیر سیرا آدلارین قاباغینا «ه» سسی آرتیریلیر: آل (آناسی) – حال (آناسی)، اومای – هومای و ب.
اسن آدی اورتا عصرلر تاریخینده تورک دیلی آرئالیندا گئنیش یاییلمیش آدلاریمیزدان بیری اولوبدور: قاراباغین داغلیق حیصهسینده خریستیان آلبانلارین خاچین کنیازینین آدی اسن جالال، مونقوللاردا ائسن-بوقا، ائسن-تیمور، اسن، اویغورلاردا آسان، تورکوستان حاکمی اسن-بوکا [۷، س. ۱۸۵-۱۸۷].
***
بیلیندیی اوزره، بابکین آناسینین آدی بیزه برومند کیمی گلیب چاتیبدیر. بیز بو آدی ۱۳-جو-۱۴-جو عصرلر آوروپاسیندا، آدی علمه معلوم اولمایان مؤلف طرفیندن اوچ دیلجه – ایتالیان، فارس و کومان (قیپچاق) دیلینجه – یازیلدیغی، یا دا اوزو کؤچورولدویو گومان ائدیلن مشهور جودئخ جومانیجوس (کومانلارین – «قیپچاقلارین کودئکسی») لغتینده تصادفا تاپدیق.
بیلیندیی اوزره، دیلیمیزده -من و یاخود -مان سونلوغویلا بیتن سؤزلریمیز واردیر: قیلمان، شیشمان، کؤچبه(ن) و س. جودئخ جومانیجوس لغتی بو قورولوشدا سؤزلرین فعلین بیرینجی شخصین تکینده تصریفی (کونیوقاسییاسی) نتیجهسینده یاراندیغینی دقیقلیکله گؤستریر. عربجه حساب ائدیلن و نؤکر معناسی بیلدیرهن «قیلمان» سؤزو «قیلیرمان» (قیلیر من، قیلیرام) شکلینین «قیلمان»آ چئوریلمهسی نتیجهسینده یارانیبدیر. گؤرونور، اؤزلرینه قیلمان (امر ایجراچیسی) دئین تورکدیللی مملوکلاردان اؤیرنیبلر عربلر بو سؤزو: مملوک عربجه کؤله، نؤکر دئمکدیر. «شیشیرمهن» (شیشیر من، شیشیرم) «شیشمان»آ؛ «کؤچوربن» (کؤچر بن، کؤچرهم) «کؤچبه»یه چئوریلیبدیر و س.
هونقار (ماجار) عالیمی "کومئس سزا کوون کودکس: کومانیکوس لغتینده «سلام برومن – سلام وئریرم»، «آمانات بئرومن – امانت وئریرم» کیمی مثاللاری وئرمکله یاناشی، «بئریرمن» (وئریرمن) سؤزونون قیسالاراق «برومن» شکلینه چئوریلدیینی ده آچیق گؤستریبدیر [۸، س. جخی]. مشهور ویلهلم رادلوف ایسه همین لغتده «تانوقلوق برومن» کیمی وئریلن فعلین «تانیقلیق بریمن» (تانیقلیق بئریرمن، شاهیدلیک ائدیرهم، تصدیق ائدیرهم) اولدوغونو یازیبدیر [۹، س. ۷۱].
بئلهلیکله: کودکس کومانیکوس لغتینه „برومن« کیمی دوشن سؤز آنا دیلیمیزین وئرمک فعلینین ۱-جی شخصین تکینده تصریفیدیر و «وئریرم» دئمکدیر. آد کیمی ایسه بئرومن (وئریرمهن، وئریرم) – وئرهن، داها دوغروسو، بار وئرهن، پای وئرهن دئمکدیر. بو سؤز دیلیمیزده قالمیش اولسایدی، قیلمان، شیشمان، کؤچبه(ن) کیمی سؤزلریمیزین جرگهسینده دایانیب، ایندیکی فونتیکایلا «وئرمن»، «وئریمن» و یاخود «وئرهمن» کیمی سسلنجکدی. فارسجایا کئچرک «برومند»ا دؤنن برومن سؤزوموز ائله فارسجادا دا برکتلی، مهصولدار، بهرلی دئمکدیر. گؤروندویو کیمی، فارسجادا سؤزون قورولوشو آزاجیق دییشسه ده، اؤزول معناسی اولدوغو کیمی قالیبدیر.
بئلهلیکله: بابکین آناسینین آدی (بئرومن، وئریمن، وئرهمن) قطعیا فارس آدی اولماییب، تمیز قیپچاق آدیدیر.
***
«بابک» آدی ایکی بؤلوکدن (کومپونئنتدن) عبارتدیر: «بابا» و «ک» بؤلوکلریندن.
باشلایاق „بابا« سؤزوندن.
بابا سؤزونون کؤکو „آبا« سؤزودور، سونرالار اؤنو «به»لشهرک «بابا»یا چئوریلیبدیر. «آبا» سؤزونون «بابا»لاشماسی مؤوضوسوندا آشاغادا گئنیش دانیشاجاغیق. ایندیلیک سؤزون «آبا» کؤکو اوزرینده دایانمالیییق.
آبا سؤزو ایستر ایندیکی دانیشیق دیلیمیزده، ایستر دیلیمیزین کئچمیشینده، ایسترسه ده دیلیمیزین تاتارجا، چوواشجا، باشقیردجا و باشقا بو کیمی قوهوم لحجه لرینده آبا، ابه، اپه، آپا، آوا، آبی، آبلا، آبای، آپای، آبای، آپاق و س. کیمی فورمالاردا توش گلدییمیز سؤزدور.
ایضاحلی لغتیمیزی حاضرلایانلار آبا سؤزونون ایکی معناسینی – آتا و باجی معنالارینی گؤستریب، هابئله بو سؤزون حؤرمت اوچون یاشجا بؤیوک قادینا دا دئییلدیینی بیلدیریبلر [۱۰، س. ۲۷]. ابه سؤزونون معناسینی ایسه «ماما(چا)» دئیه گؤسترسهلر ده [۱۱، س. ۵۳]، گوندهلیک دانیشیقدا «ابژداد» کیمی دئییلهن سؤزون «ابه-اجداد» اولدوغونو آنلایا بیلمدیکلریندن اونو لغته سالماییبلار.
گدبی، قوبا، اوردوباد، زنگیلان لحجه لرینده آبا آتا دئمکدیر. قوبالیلار بئله دئییرلر: «بیزده هیندی آبا چوخ ایشدهمییهدو، آتا دیدوغ.» زنگیلانلیلار بئله دئییرلر: «آبام تاخیل بیچیدی.» گدبیلیلر دئییرلر: «آبام بیه للری ده کؤهنه بینییه آپاراژاخ بیزی، دیه سن.» جبراییل، قاخ، تبریز و شمکیر دیالئکتلرینده ایسه آبا آنا دئمکدیر. قاخلیلار بئله دئییر: «من آبامی گؤرماغ ایستی:رم.» تبریزلیلر بئله دئییر: «بیز آبا دیییروخ آنییا.» شکی، قاخ، چنبهرکده آبای – آرواد، خالا، باجی دئمکدیر [۱۲، س. ۱۱]. «ابه» سؤزونو زنگیلانلیلار آتا، لنکرانلیلار آنا، بؤیوک قاراکیلسهلیلر ایسه ننه معناسیندا ایشلدیرلر [یئنه اورادا، ۱۵۴]. جلیل اباد، لئریک، یاردیملی، ایمیشلی، صابیراباد، زنگیلاندا ابچی ماما(چا) دئمکدیر: «ابچی اولئی بئیساواد، دوخدیر اولاندا دئیئیلر ماما» (جلیل اباد) [یئنه اورادا، ۱۵۴]. قربی آذربایجانلیلار آبا // آوا سؤزونو آتا معناسیندا سؤیلییرلر: «آی آوا، آنام سنی چاغیریر» [۱۳، س. ۲۰].
هابئله دیلیمیزده ائل آراسیندا ایشلهنیلهن، قادینین قادینلیق یئری معناسی بیلدیرهن «آپیش آراسی» (ابلیک آراسی) سؤز بیرلشمهسی ده وار. بو سؤز بیرلشمهسی ده ایضاحلی لوغتیمیزه سالینماییبدیر. آبی، آپپا، اپیش کیمی کیشی آدلاریمیز، بی، بابا، اپریمک (قوجالماق) کیمی سؤزلریمیزین ده منشایینده ابه ~ آبا ~ آپا ~ اپه سؤزو دایانیر.
بیلگه خاقان و تونیوقوق خاقان عابدهلرینده بیر نئچه دؤنوم (دفعه) «آپا تارخان» ایفادهسینه توش گلیریک. گؤرکملی تورکولوق س. ائ. مالوو دا بونا دقتی جلب ائدیبدیر. گ. ژ. رامستئدت-این فیکرینجه، «تارخان» – معین ایمتیازلارلا ایستئفادا و یاخود تقاودده اولان مأمورون بیلیک، آریستوکراتلیق کیمی فخری ایستاتوسو، روتبهسی ایدی [۱۴، س. ۶۴]. یئری گلمیشکن، بابکین ساغ الی ساییلان تارخانین آدی، اونون شخصی آدی یوخ، ایستاتوسو و یاخود روتبهسی ده اولا بیلردی.
گؤلتیکین و بیلگه خاقان عابدهلرینده بو سؤز «آپام // اپم بومین کاغان، ایستهمی کاغان» کیمی دؤنه-دؤنه قارشیمیزا چیخیر.
بوندان باشقا، سکیتلرده یئر – بار وئرهن آنا کیمی تورپاق – ایلاههسینین آدی آپی ایله ابه ~ آبا ~ آپا ~ اپه آراسیندا اویغونلوق لینقویستیک باخیمدان سؤزسوزدور.
محمود کاشغاری ده آبا سؤزونون اوغوزلاردا آنا، تیبتلیلرده ایسه آتا معناسی بیلدیردیینی یازیبدیر [۱۵، س. ۸۶]
دیلیمیزه قوهوم دیالکتلرده ده بو سؤزله گئن-بول توشلاشیریق. تاتارجادا آپا – بؤیوک باجی، حؤرمتلی خانیم دئمکدیر [۱۶، س. ۲۹-۳۰]. چوواش دیلینده آپای منیم آنام، منیم قاینانام، اریمین بؤیوک باجیسی، ننهم [۱۷، س. ۵۱]، آپی آنام، آپپا مندن بؤیوک باجیم دئمکدیر [یئنه اورادا، ۵۳]. اویغورجادا آپا آنایا، بؤیوک باجییا و خالایا دئییلیر [۱۸، س. ۱۴]. باشقیردجادا آپای باجی و خالا دئمکدیر [۱۹، س. ۱۱]. قیرغیزجادا آبا عمی، بؤیوک قارداش؛ آپا آنا، بؤیوک باجی، خالادیر [۲۰، س. ۱۷، ۶۰]. تورکییهلیلرین آبی (بؤیوک قارداش)، آبلا (بؤیوک باجی) سؤزلری ده ابه ~ آبا ~ آپا ~ اپه سؤزونون واریانتلاریدیر. رادلوفف کریم قارایملرینین دیلینده «اپه» سؤزونون «آنا» معناسیندا ایشلنیلدیینی یازیر. مؤلفین وئردیی معلوماتا گؤره، بو سؤز یاشلی قادینلارین آدلارینا، سؤزگلیشی، «میرم اپه»، «سار اپه» کیمی آرتیریلدیقدا «خالا» معناسی بیلدیریر [۲۱، س. ۹۱۹]. هونقار (ماجار) دیلینده ده آپا آتا دئمکدیر.
دیلیمیزین مشهور ائتیمولوگو، اینگیلیس پولیگلوتو گئرارد جلاوسون آبا سؤزونون آپا // ابه // اپه واریانتلارینی و آشاغاداکی معنالارینی گؤستریر: جدد (اجداد)، بابا، ننه، آتا، آنا، عمی، بیبی، یاشجا بؤیوک قارداش، یاشجا بؤیوک باجی، ماماچا. کلاوسون یازیلی منبعلرده «اوغوز ابه»، «ابم کؤمجی» (بیزده امکؤمجی) ایفادهلرینی و چین قایناقلاریندا «عالی باش کوماندان» کیمی ایضاح ائدیلهن «آپا تارخان» ترکیبلرینی مثال کیمی وئریر [۲۲، س. ۵].
آبا (ابه، اپه، آپا) سؤزونون بیر یاندان آنا، ننه، بیبی، باجی و ب. کیمی قادینلیق معنالاری، او بیری یاندانسا آتا، بابا، کیشی، قارداش و ب. کیمی کیشیلیک معنالاری بیلدیرمهسی، نئجه دئیرلر، «ایکی جینسیتلیلیگی» بایاقدان گؤزه چارپیر. بونو ایضاح ائتملیییک.
تاریخین، دونیاگؤروشون، ائلجه ده دیلین باشلانغیجیندا، او سیرادان، سؤزلرین معناسیندا فئمینین (دیشی) مرحلهنین و پرینسیپین ایلکینلیگی قایداسینا سؤیکهنهرک بئله دئیه بیلیریک: سؤزلرین، خصوصیله ده قوهوملوق بیلدیرهن سؤزلرین فئمینین معنالاری ایلکین و داها اسکی، ماسکولین (ارکک) معنالاری ایکینجی و گنجدیر. مثال اوچون، اتیمولوژیک پروتو تورکجه سوییهسینده کور // هور سؤزو قادینلیق، دیشیلیک، قیزلیق بیلدیررکن، ۱۱-جی یوز ایللیکده یازیلمیش قوتادقو بیلیکده آرتیق ار(ان)لیک، آلپلیق، کیشیلیک بیلدیریر. «کیشی» سؤزونون ایلکین فورماسی «کیسی» اولوب، قادین معناسی بیلدیریردی، او، آنجاق پاتریارخاتدا «کیشیلشدی» [۲۲، س. ۷۴۹].
ائتیمولوژیک آنالیز ده بونو تصدیق ائدیر. سؤزون ائتیمولوژیک درینلیینه ان چوخ ائنن هونقار تورکولوقو هئرمانن وامبیری اولوبدور. او، اب سؤزونون «اک(مک)»، «ایکی(لیک)»، «اکیز» و «اش» (تای، دوست، رفیقه) کیمی معنالار بیلدیردیینی یازیر [۲۳، س. ۲۹-۳۰].
دوغرودان دا «ایکی» سؤزونون داها اسکی یازیلیشینین «اکی» اولدوغونا سؤیکهنرک اب سؤزونو ایمک (< اکمک < اگمک)، داها دوغروسو، اوستونه قاتلاماق کیمی ایمک (اک = ایکی) سؤزو ایله، اونو ایسه اؤز نؤوبهسینده ایکیلهمک (ایکیلشدیرمک، جوتلهمک) سؤزویله دوغما سایماق مومکوندور: اب – ای (اک، اگ) – ایکی. تورکمهنجهنین «آبانماق» (اوستونه اییلمک)، بیزیم «هوپپانماق» و باشقا بو کیمی سؤزلریمیزین کؤکونده ده همین بو اب کؤکونون دایانماسی مومکوندور. بئلهده، اب(ا) – جوتلنهن، تکدن جوته چئوریلهن، ایکیلشهن، باشقا سؤزله، بار وئرهن (بئرهن)، داها باشقا بیر سؤزله، دوغاندیر.
وامبئری-دن باشلادیغیمیز یولدا بیر آددیم دا ایرلیلیک. بیلیندیی کیمی، ماتریارخاتیک دؤورده عائله ماتریلوکال ایدی – ار آروادین یانینا کؤچدویوندن اوشاقلار آنانین حمایهسینده و ییلیینده اولاردی؛ اوشاقلار آنانین ائوینده بؤیویر، اونلاری آنا بؤیودردی. ایندی «ائو» کیمی تلفوظ ائتدییمیز سؤزوموزون اسکی عابدهلریمیزده «اب» کیمی یازیلماسینا سؤیکهنهرک، بیز «اب» (ائو)، «اپپک» (چؤرک)، «یاپماق» (چؤرک یاپماق) سؤزلریمیزی، هابئله «اممک»، «امجک»، «آم-...»، «آنا» سؤزلریمیزی ده ابه ~ آبا ~ آپا ~ اپه کونتئکستینه سالماق طرفداریییق. ایندیکی دیلیمیزده «ائولهنمک» کیمی سسلهنیلهن سؤزوموزون اصلینده «ابلهنمک» (قادین ییهسی اولماق) اولدوغو قناعتیندییک. اوزون یولون کسهسی، «ابه»نین ایلک جینسیتی قادین اولوبدور.
تورکیستیکادان خبرسیز بیر سیرا آوروپالی دیلچیلر اسکی یونانجا آتا معناسی بیلدیرهن پاپپاس (πάππᾱς) سؤزونون؛ آتانین آتاسی – بابا معناسی بیلدیرهن پاپپوس (πάππoς) سؤزونون؛ آتا معناسی بیلدیرهن آببا (ἀBBᾶ) سؤزونون؛ لاتینجا آتا معناسی بیلدیرهن آببا(س) سؤزونون؛ اینجیلده آللها خیتابهن سؤیلهنیلهن «آببا» سؤزونون؛ کاتولیک کیلسهسی تئرمینولوگییاسیندا آببات، پاپا کیمی سؤزلرین و س. سمیت دیللری عائلهسینین عضولریندن بیری اولان قدیم آرامی دیلیندن کئچدیینی گومان ائدیرلر (آرامیجهده آبا سؤزو آتا دئمکدیر). بو، ساوادسیز و یانلیش گوماندیر. بیرینجیسی، آبا سؤزو آرامی دیلینین اؤز سؤزو او سببدن اولا بیلمز کی، آرامیجهدن داها قدیم دیل اولان سومرجهده کیشی، کیشیلیک، آتا، قارداش معنالاری بیلدیرهن پاب سؤزو [۲۴، س. ۷۲]؛ آتا معناسی بیلدیرهن «پا» سؤزو [یئنه اورادا، س. ۷۱]؛ فخری تیتول کیمی آتا، علمده و صنعتده تجروبهلی کیشینین روتبهسی کیمی آتا، بانی، قوجا کیشی معنالاری بیلدیرهن آب سؤزو واردی [یئنه اورادا، س. ۴]. دیلچیلیکده بئله فاکتلار تصادف ساییلمیر. ایکینجیسی، دیلیمیزین معلوم لئکسیکوگراف و ائتیمولوقلاریندان (م . کاشغاری، ۵-جی . رادلوفف، ه . وامبئری، آ. گاباین، ائ . سئوورتیان، ق. کلاوسون و ب.) هئچ بیری ابه ~ آبا ~ آپا ~ اپه سؤزونو و بورادان یارانان بابا سؤزونو هانسیسا بیر دیلدن آلینمیش بیر سؤز سایماییر، عکسینه، اونون ائتیمولوگییاسینی تورک دیللرینین ماتریاللارییلا ایضاح ائدیرلر. اوچونجوسو و ان باشلیجاسی، بو سؤز آرامیجهده و ائلجه ده سومرجهده، آردیندان عربجهده (ابو – آتا؛ اخی – قارداش؛ ابوئین – والیدئینلر، امو – عمی)، فارسجادا (آهیل – قوجا کیشی)، یونانجادا (آببا) و ب. دیللرده، دئمک اولار بوتون حاللاردا، «کیشی جینسلی» معنالار بیلدیردیی حالدا، تورکدیللی آرئالدا «ایکی جینسلی» اولوب، آنا، ننه، بیبی، باجی و ب. کیمی فئمینین معنالار دا بیلدیرمهسی، اونون بیزدن باشقالارینا کئچمهسینین باشقا بیر ثبوتودور. سؤزون فئمینین (دیشی) سئمانتیکاسی، یوخاریدا دا دئدییمیز کیمی، همیشه داها ایلکین و داها اسکی اولدوغو اوچون.
***
سؤزون اؤنونون «بئ»لشمهسینه گلدیکده.
آلمان پالئولینقویستی ریچارد فئستئر «داش دؤورونون دیلی: اینسانلیغین ایلک آلتی سؤزو» آدلی اثرینده یوزدن چوخ دیل اوزرینده آختاریشلار آپاراراق، بوتون دونیا دیللری اوچون آلتی ان قدیم سؤز، داها دوغروسو، سس (آرخئتیپ) معیینلشدیریبدیر. بو سسلردن بیری و بیرینجیسی «با» سسیدیر. فئستئر «با» سسینین تئزلیکله «آب» فورماسینا دا چئوریلدیینی، بورادان «آبا»، «آما»، «آنا»، «بابا» سؤزلرینین، «بابا» سؤزوندن ایسه «پاپا» و «ماما» کیمی سؤزلرین تؤردیینی یازیر [۲۵، س. ۵۵]. بیزیم اوچون ایسه بورادا ان باشلیجاسی – بابا سؤزونون آبا سؤزوندن یارانماسینین پالولینقویستیکانین قایدالارینا ضد اولماماسی، پالولینقویست طرفیندن سؤیلهنمهسیدیر.
تورک دیللرینین ان ایری توتوملو ائتیمولوگییا لغتینی یازان ائرواند سئوورتیان «آپا» و یاخود «آبا»نین آنجاق کیشی جینسلی معنالار بیلدیرهن «بابا» و یاخود اوزون سایتله تلفوظ ائدیلهن «با:با»یا چئوریلمهسینی چوخ سونراکی – پاتریارخات – دؤورون، اوغوز-اویغور و معین درجهده ده قیپچاق محصولو ساییر [۲۶، س. ۵۶]. آنجاق بو، یانلیشدیر. سؤزون «پ»لی («ب»لی) فورماسی تا سومئرجهده «پاب» سؤزو کیمی، قدیم یونانجادا «پاپپوس» سؤزو کیمی آرتیق واردی. سونرالار کیلسهنین رسمی دیلینده، ایلک هئجاسی اوزادیلاراق سؤیلهنیلن «پا:پا» کیمی، آوروپا دیللرینده «پاپا» کیمی ایشلهنیلهن بیر سؤز دیلیمیزین ۱۱-جی یوز ایللیکدن سونرا اوغوزجالاشماسییلا یارانا بیلمزدی؛ عکسینه، گؤروندویو کیمی، اوندان چوخ-چوخ قاباق بو سؤز واردی، مثلاً، خریستیان قافقاز آلبانلارینین دیلینده [۲۷، س. ۹۹].
اولا بیلسین، سؤزون معناسیندا گئدن «کیشیلشمه» ایله اؤنونون «ب»لشمهسی بیر-بیرینه باغلی حادثهلردیر. آبا، ابه، اپه، آپا سؤزلرینین ایستر بیزیم دیلیمیزده، ایسترسه دیلیمیزه قوهوم دیالئکتلرده «ایکی جینسیتلی» اولماسینا باخمایاراق، «به»لی واریانتینین – «بابا»نین – آنجاق «کیشی جینسلی» اولماسی بو احتیمالیمیزی گوجلندیریر.
دیلیمیزده «به» سسینین سؤزلرین اؤنوندن دوشمسیله و یاخود اورایا آرتیریلماسییلا سئمانتیک فرق یارانمیر. مثلاً، بولماق-اولماق، بئرمک (وئرمک)-ائرمک، اولوشمک-بؤلوشمک و س. دده قور قوت داستانیندا اوخویوروق: «کافیر دخی دوشوبن بیر یئرده آقچا اولوشمکدیدی» (...بؤلوشمکده ایدی – آ.ق.) [۲۸، س. د۷۲۳-۴]. مثاللاری چوخالتماق مومکوندور.
ایستهنیلهن حالدا «بابک» آدینداکی «بابا» سؤزونون کیشیلیک معناسی بیلدیرمهسی سؤزسوزدور؛ بابکین یاشادیغی، پاتریارخال دونیاگؤروشون آرتیق چوخدان اوتوروشوب برکیمیش اولدوغو دؤورده نه او، اؤزونه فئمینین مزمونلو آد گؤتورر، نه ده خالق اونا بئله آد وئرردی.
***
بیز تکرار ائتمک ایستییریک: آوروپالی تورکولوقلارین هئچ بیری نه «بابا»نین، نه ده اونون کؤکو «آبا»نین (ابنین و س.) باشقا دیللردن تورک دیللرینه کئچدیینی سؤیلییرلر. بئلهلیکله، بیز آنا دیلیمیزین اراضیلریندییک.
آنجاق بورادا بیزه بئله دئییله بیلر: «بابک آدینین ایلک بؤلویو «بابا» سؤزونون کؤکو «آبا» سیزین آنا دیلینیزدن باشقا دیللره (سومئرجهیه، آرامیجهیه، عربجهیه، اسکی یونانجایا، لاتینجایا و بلکه باشقا دیللره ده) کئچمیش اولسا بئله، بو، چوخدان تاریخین درینلیینده قالدیغیندان بابکین آنا دیلینین معیینلشدیریلمهسی اوچون دیسفونکسیونالدیر؛ بابک یاشادیغی دؤورده آذربایجانین او واختکی اراضیلرینده بئله بیر بین الخالق (نوستراتیک) سؤزدن فارس دا، تالیش دا، کورد ده، لزگی ده اؤزونه آد دوزلده بیلردی و دئمهلی، بابک آدینین مباحیثه لیلیینه یئنه ده سون قویماق مومکون اولمور». ایندی نه ائتمهلی؟
بئلهده، بیز آدین ایکینجی بؤلویونه – «کا» سونلوغونا اوز توتمالیییق.
دیلیمیزده شکیلچیلر هانسیسا مستقیل سؤزون قالیغیدیرلار. یوز ایللیکلر اؤتدوکجه سؤز بیرلشمهلرینده سؤزلر بیر-بیرینه بیتیشیر، ایکینجی سؤز یا شکیلچیلشیر، یا دا اؤزوندن قاباقدا دایانان سؤزه بیرلشهرک یئنی سؤز گؤرونوشونده مستقیل سؤز یارادیرلار. دیلچیلیکده بونا کونتومیناسییا (سؤزلرین بیر-بیرینه گیریب قایناقلانماسی نتیجهسینده یارانان دارالما، قیسالما، بیتیشمه) آدی وئریلیر. بیز بیر چوخ حاللاردا ایندی شکیلچی بیلدییمیز سؤزون هانسی سؤزدن قالما اولدوغونو کسدیره بیلمیریک. تک-توک حاللاردا بو، مومکون اولماقدادیر. سؤزگلیشی، سومرجه «نه» سؤزوندن یارانان «نئجه» سؤزو «نه دنگ» (نه تک) سؤزوندن تؤرهییبدیر، باشقا سؤزله دئسک، «نه» و «دنگ» سؤزلرینین کونتومیناسییاسیندان یارانیبدیر: نه دنگ > نه دگ > نه تگ > نه تک > نیتک > نئتک > نئجه. بو پروسئس یئنه ده داوام ائدیر: بیر سیرا حاللاردا، خصوصیله شعیرلرده، «نئجه» اوزینه «نئج» یازیلدیغینی گؤروروک، مثلاً، «نئجولدو» کیمی. عمومیتله، دیلده پئرمانئنت قیسالما عادی حالدیر: ائدگین > ائدک؛ بیلمییر > بیلمیر؛ یازاجاغام > یازاجام.
بابک آدی دا کونتومیناسییادان (سؤزلرین بیر-بیرینه قایناقلانماسیندان) یارانان آددیر. «بابا» سؤزونه قایناقلانیب «کا» سونلوغونا چئوریلهن سؤز «دنگ» سؤزودور. بئلهلیکله، بیز ایندی آدین ایکینجی بؤلویو – دنگ سؤزو اوزرینده دایانمالیییق.
«اصلی و کرهم» داستانیمیزدا اوخویوروق: «آغ قوواق قیز، یورو بیینین دنگی، شاه ایسماییلین یاری عربزنگی، لیلا دا بیر زامان مجنونون دنگی، اونلارا دا ایمداد اولان اولمادی» [۲۹، س. ۲۹]. «لیلی و مجنون» داستانیمیزدا اوخویوروق: «کیمسه ارنلرین دنگینه یئتمز» [یئنه اورادا، س. ۲۵۶]. M.P.Vaqif دئییر: «یارین تر ممهسی، سینه هاچاسی، چین مولکونه وئرم ساچینین دنگین».
وئریلهن مثاللاردان دا آنلاناجاغی کیمی، دنگ سؤزو اوزلیک، اوخشارلیق، تنلیک، «کیمیلیک»، «قدر»لیک کیمی معنالار بیلدیریر. قازاخیستانین پول واهیدی تنگه سؤزو؛ تورکییهلیلرین تارازلیق معناسیندا ایشلتدیکلری دنگه سؤزو؛ ایضاحلی لغتیمیزده معناسی «پول، وار-دؤولت» دئیه گؤستریلن تانقاه سؤزوموز [۳۰، س. ۲۶۴] همین بو دنگ سؤزودور. دنگ (تنگ) سؤزو آنادان گلمه آنا دیلیمیزجهدیر. بونو اینکار ائدن تورکولوق اولماییبدیر. اونون چینجهدن آلینما اولماسینا دایر شوبههلر ده اساسسیزدیر [۲۲، س. ۵۱۱].
بیزیم گؤروشوموزجه، دنگ سؤزو دگمک (دیمک، گئدیب چاتماق) فعیلینه قوهومدور. توتاق، کیمسه «او، بونا دیمز» دئدیکده، «او، بونون دنگی (تنی) دئییل، توتوشدوراسی اولساق، او، گئدیب اونون بویونا و یاخود دیبینه چاتیب دیمز» دئمیش اولور.
دنگ سؤزوندن تؤرمیش مستقیل لئکسیک واحیدلره گلدیکده ایسه دیر، تن، تک (کیمی)، تک (دیب) سؤزلری گؤستریله بیلر.
(«دنگ اولماق»، «دنگ ائتمک» مرکب فعیللرینده گؤردویوموز، دیکسینمک، قورخماق، حیرتلهنمک کیمی سببلردن یارانان هیجان حالینی بیلدیرهن دنگ سؤزویله، اوزلیک، اوخشارلیق، تنلیک بیلدیرهن دنگ سؤزوموز بیر-بیرینه قاریشدیریلمامالیدیر.)
بیز ŋ (نگ) سونلوقلو دنگ سؤزونون ایکی یوللا کونتومیناسییا ائدرک موستقیل سؤزلره چئوریلدیینی و یاخود شکیلچیلشدیینی معین ائده بیلیریک:
بیر دفعه سؤزون «گه»سی دوشهرک آشاغاداکی کئچید یارانیر: دنگ > دن > تن (تان) > -جن، -جان > -جه، -جا > -ج > -ش. بو قول اوزرینده بابان، باباج، باباش قورولوشلو آدلار یارانا بیلر.
او بیری دفعه ایسه سؤزون «ن»سی دوشهرک بئله بیر کئچید یارانیر: دنگ > دگ > دک > تک > -گ، -ک، -ق > ش. بو قول اوزرینده ایسه باباگ، باباک، باباق، باباش کیمی آدلارین یارانماسی مومکوندور.
بئله ایکی آیری قولدان، ایکی آیری سپکیده گئدن قیسالما ساŋ (سانگ) سؤزونون ده باشینا گلیب: سؤز هاچالاناراق بیر یاندان سان، ساناماق کیمی، او بیری یاندانسا سای، سایماق کیمی موستقیل سؤزلره چئوریلهرک اؤز یولونا داوام ائدیبدیر.
دنگ سؤزو قایناقلانارکن اونون «گه»سی دوشورسه، او، ایلکین «تن» سؤزونه، آردیندان دا «ائن» شکیلچیسینه چئوریلیر، نتیجهده «بابان» آدی میدانا چیخیر. بو، تاریخی قایناقلاردا آدین بابان کیمی یازیلیشینین سببیدیر: بابا تن > بابان. صرف فیلولوژیک باخیمدان «بابان» دا دوغرو واریانتدیر. ائله ایندی ده دانیشیق دیلیمیزده «کا»لی «آخشامادک» فورماسییلا یاناشی، «ائن»لی «آخشاماتان و یاخود «آخشاماجان» فورمالاری ایشلنیلمکدهدیر. بو، دنگ سؤزونون ایکی جور قیسالا بیلمهسیندندیر: یوخاریدا دا گؤستردییمیز کیمی، او، یا -دک، -تک فورماسیندا، یا دا -تان، -جان فورماسیندا قیسالیر. اوستهلیک، آدین «بابان» فورماسی آددا «بابا» کؤکونون دییشیلمز قالان بؤلوک اولدوغونو بیر ده تصدیقلمیش اولور.
دنگ سؤزونون ایکی جور قیسالا بیلمهسینه باشقا بیر مثال کیمی بیز اردهن سؤزوموزو گؤستره بیلریک. اسکی دیلیمیزده اردهن باکیره دئمک ایدی. بو سؤزون ده ائتیمولوگییاسی ایندیدک وئریلمهییبدیر. اردهن سؤزو ده ار و دنگ سؤزلریندن یارانیبدیر. عینیله «بابان» آدینین یارانماسینداکی کیمی دنگ سؤزو ار سؤزونه بیتیشرکهن سونداکی «گه» سسینی ایتیرهرک «دن»ه چئوریلیب، بورادان دا اردهن سؤزو دوغولوبدور. اردهن (ارتهن) – ایندیدک یاتیلمادیغی اوچون ار کیمی قادین، کیشی خئیلاغی کیمی قادین، ار(کک) تک قادین دئمکدیر.
دنگ سؤزونون «ن»ی دوشدوکده ایسه تگ و یاخود تک سؤزو یارانیر، بونلار دا اؤز نؤوبهسینده «بابا» سؤزونه بیتیشرکن «گه» و یاخود «کا»یا چئوریلیرلر؛ نتیجهده «باباگ»، «باباق» و یاخود «ببک» کیمی آدلار میدانا چیخیر.
عرب دیلینده گئجه، گؤی، گوموش کیمی سؤزلریمیزدهکی «گ» سسی، قار، قور، قیزیل کیمی سؤزلریمیزدهکی «ق» سسی، کؤپ، کئچه، کسر کیمی سؤزلریمیزدهکی «کا» سسی، الیفباسیندا ایسه بو سسلری بیلدیرهن حرفلر اولمادیغیندان، عربلر بو آدی نه باباگ، نه باباق، نه ببک، نه ده بابک کیمی یازا بیلردیلر. آنجاق ایکی جور یازا بیلردیلر: یا بیزیم قار، قور، قیزیل کیمی سؤزلریمیزدهکی «ق» سسیندن داها قالین، «غ» سسینه اوخشار سس وئرهن «قاف» (ق) هرفیله، یا دا کلوب، کارت، کولباسا سؤزلریندهکی «کا» سسیندن داها یومشاق سس وئرهن «کف» (ك) حرفی ایله. عربلر ایکینجی واریانتی سئچیبلر: آدی کف حرفیله یازیبلار: بابك بو یازیلیشینسا بیر نئچه جور اوخونوشو مومکوندور: باباک، ببک، ببیک، بابک و ب. آنجاق اونوتمایاق: بو اوخونوشلاردا سونداکی حرف نه «کلوب»ون «کا»سی، نه ده «کئچه»نین «کا»سیدیر. آذربایجان تاریخشناسلیغیندا بو آدین ندنسه «بابک» کیمی اوخونوشونا اوستونلوک وئریلیب، ایندیه دک ائله ده قالیب. بو، دوزگون اوخونوش دئییل.
آوروپا تاریخ کیتابلاریندا آدین ایلک هئجاسینین اوزون اوخوندوغونو بیلدیرمک اوچون اونو یا بَبَک، با̱بئک و ببئک کیمی، یا دا ائلجه پاپاک و یاخود باباک کیمی اوخویوب یازیرلار. بیر سیرا آوروپالی مؤلفلرده بو آدین ایلک هئجاسینین اوزادیلماسی ضرورتینه اینام عربجهده «بابا» سؤزونون ایلک هئجاسینین اوزادیلاراق «باابا» کیمی سسلهنمهسیندن ایرلی گلیر. تأسف، بیز اؤزوموز ده «بابا» سؤزوموزو قیسا «آ»لارلا سسلندیردییمیز حالدا، «بابک» آدینی اوزون «آ» ایله، عربلر کیمی چاغیریریق: «باابک». بو یانلیشدیر.
دده قور قوت داستانیندا اوخویوروق: «بایبؤره بگ، نه آغلایوب بوزلارسان؟» بایبؤره بگ آیدیر: «خان قازان، نئجه آغلامایایین، نئجه بوزلامایایین؟ اوغولدا اورتاجیم یوق، قارداشدا قدریم یوق! الله تاالا منی قارغاییبدیر. بگلر، تاجیم-تاختیم ایچون آغلارام. بیر گون اولا، دوشهم اؤلم، یئریمده-یوردیمدا کیمسه قالمایا»، - دئدی» [۲۸، س. د۶۷۱۳-د۶۸۱-۴]. بیز داستاندان سئچدییمیز بو مثالی «اورتاق» سؤزوموزون «اورتاج» کیمی ده سسلنه بیلدیینی گؤسترمک اوچون وئردیک.
دده قور قوت داستانیمیزدا دده، بوغانی اؤلدوره بیلدیی اوچون دیرسه خانین اوغلونا بوغاج آدی قویور. بوغاج آدی بوغا و دنگ سؤزلریندن تئوریک-فیلولوژیک باخیمدان باشلانغیجدا بوغاگ کیمی یارانسا دا، گوندهلیک دانیشیقدا بوغاق کیمی سسلنیب. بوغاج یا دا بوغاق (بوغاگ) – بوغا کیمی، بوغایا اوخشار، بوغا تک، بوغایا تن، بیر سؤزله، بوغا دنگی دئمکدیر. ایندیدک آنلانمادان قالان «بوخاق» سؤزوموزون ده ایلکین فورماسی «بوغاق»دیر؛ بوخاق سؤزونون معناسی – اینسانین چنهسی ایله بوغازی آراسینداکی اتین بوغالارداکینا اوخشار فورمادا ساللانماسیدیر. بوغاج (بوغاق) آدی ایسه بابک آدینین قورولوشجا بوسبوتون عینیسیدیر. بیز بوغاج (بوغاق) آدینی تاپماقلا اؤزلویونده بابک آدینین اوریژینال فورماسینی الده ائتمیش اولدوق: باباق.
باباق سؤزو قورولوشوندا دیلیمیزده سؤزلر چوخدور: آناق، آتاق و ب . ه. وامبری جیغاتایجادا آتا عوضی معناسی بیلدیرهن آتاق سؤزونو گؤستریر [۲۳، س. ۲۴]. م . کاشقارینین لغتینده آناج – آنا کیمی اولان، آنا کیمی سئویلیب، حؤرمت ائدیلهن؛ اکج – بؤیوک باجی کیمی سئویلیب، حؤرمت ائدیلهن؛ آتاج – خالقین آتاسی کیمی داورانان دئمکدیر، مثلاً، «آتاج اوغول» [۱۵، س. ۵۲].
ننه-بابا (اجداد) کولتونون ایجراسی کیمی بعضا والیدئینلر آتالارینین، آنالارینین، ننهلرینین، بابالارینین آدینی کؤرپهلرینه قویور، سونرا اونلاری عزیزلییجی فورمادا آتاش، آناش، ننش، باباش دئیه چاغیریرلار. اصلینده بو آدلار، همین سیرایلا، آتاق، آناق، ننک، باباق آدلاریدیرلار. سونرالار آتاش، آناش، ننش، باباش آدلارینین اؤزلری موستقیل آدلارا چئوریلهرک، آدلارین اوریژیناللارینی (آتاق، آناق، ننک، باباق) اونوتدورورلار. بو آدلارین «شئ»لی فورماسی ان گنج فورما اولدوغو کیمی، اونلارین نوازیش و کیچیلتمه معناسی دا ان گنج معنادیر. بو سؤزلر باشلانغیجدا نوازیش و کیچیلتمه بیلدیرمک مقصدی اوچون یارانماییبلار: بونو اوزلیک، اوخشارلیق، تنلیک بیلدیرهن دنگ سؤزونون معناسی؛ قدیم یازیلی عابده و لوغتلریمیز؛ و نهایت، سؤزلرین تاریخی سئمانتیکاسی گؤستریر. آتاش، آناش، ننش، باباش کیمی آدلارداکی نوازیش و کیچیلتمه بیلدیرهن معنالار – سؤزلرین اساس معناسینا سونرادان قوشولان ایکینجی درجهلی بئله معنالار – کوننوتاتیو معنالار آدلاندیریلیر. بئلهلیکله، ایندیکی باباش آدی نوازیش و کیچیلتمه چالارلاری بیلدیرسه ده، بابک (باباق) آدیندا بو معنالار یوخ ایدی. بیر ده آخی بابک آدی نوازیش و کیچیلتمه معناسی بیلدیره بیلردیمی، او، نوازیش ائدیلهجک، کیچیلدیلهجک شخص ایدیمی؟!
یوخاریدا بیر نئچه دؤنوم گؤردویوموز اوزره، سؤزون اپه، آپا و س. کیمی «پ»لی یازیلیشلاری دا واردیر. بو، بابک آدینین تاریخی قایناقلاردا بعضا پاپاک کیمی ده یازیلیشینین سببینی ایضاح ائدیر. باشقا سؤزلرله دئسک، آدی پاپاک کیمی سسلندیردیکده، سؤزون کوکینه (آپا ~ آبا) ضرر وورولمادیغیندان، آدین مزمونوندا دییشیکلیک باش وئرمیر. اوستهلیک، سایت سسلرین هارمونییاسی باخیمیندان، «پاپاک» آدی «بابک» کیمی اوخونان آددان داها دوزگوندور. عائلهنین، طایفه نین، نسلین و س. باشچیسینین (ماتریارخاتدا ننهنین، پاتریارخاتدا بابانین) گؤرونوشجه ده باشقالاریندان یئکه و اوستون گؤرونمهسی اوچون پاپاق قویاردیلار. هوندور تاختدا اوتورماغین دا، یئکه تاج، اوزون شیش پاپاق قویماغین دا و س. پسیخولوژی مقصدی بودور. بو آنالیز بیزه ایندیدک ایضاح ائدیلمهدن قالان «پاپاق» سؤزوموزون ده ائتیمولوگییاسینی وئریر: «پاپاق» سؤزو «باباق» سؤزوندن یارانیبدیر، او، عائلهنین، طایفهنین، نسلین آغساققال ییهسی کیمی بابانین بلگهسیدیر. ائله ایندی ده بیزیم کولتورادا پاپاق باشی سویوقدان، یا دا گوندن قورویان تکجه باش گئییمی یوخ، هم ده ناموس، حیثیت، شرف رمزیدیر. گؤرونور، بابکدن قاباق باباق (ائلجه ده پاپاق) سؤزو دیلیمیزده اولوب، بابک اونو آدلاشدیریبدیر. بابک خالقیمیزین پاپاغیدیر! اولا بیلسین، او دؤورده خالق اونو ناموس، حیثیت، شرف معناسیندا پاپاق کیمی ده چاغیریردی. بئلهلیکله، بوغاج آدی کیمی، پاپاق سؤزو ده قورولوشجا باباق (بابک) آدینین ان یاخین دوغمالاریندان بیریدیر.
بونونلا بابک آدینین ایکینجی بؤلویونون ده صرف آنا دیلیمیزجه اولدوغو اوزه چیخمیش اولدو. عینی منتیقله یارانان و عینی قورولوشدا اولان آتاق (آتاج)، آناق (آناج)، اورتاق (اورتاج)، اکج، بوغاج کیمی مثاللاردان گؤرونهن بودور: بو آد خرونولوژی سیرایلا باباگ، باباق، باباج، باباش کیمی سسلنه بیلر. بو آد او واختی باباج کیمی سسلنسیدی، عربلر اونو گیم (ج) هرفیله، باباش کیمی سسلنسیدی شین (ش) حرفیله یازا بیلردیلر. کف (ك) حرفیله یازیبلارسا، دئمهلی، بو آد او دؤورده دانیشیقدا باباق کیمی سسلهنیردی. باباق آدینین معناسی – بابایا تن، بابا تک، بابایا دیر، بابا اوزی، بابا کیمی، بابایا اوخشار – بیر سؤزله، بابا دنگی دئمکدیر.
«خرمی» آدینین «کورلهمه // هؤرلهمه اولدوغونو، بابکین سؤزون فارسجاداکی معناسییلا شاد-خرم (شن، فیراوان) یوخ، اومومتورک تاریخیندن تانیدیغیمیز اویغو شاد، ایشبارا تولوس شاد، تکین شاد، بؤرو شاد کیمی شاد تیتولو داشیدیغینی، آنجاق بو معنادا شادی-خرم (خرمیلرین شادی) اولدوغونو بیز آرتیق یازمیشیق. کورلهمه-هؤرلهمه (خرمی) آدی دوشمن – ایسلامچی ایشغالچیلار اوچون سئچیلمیشدیسه و نه قدر سؤیوشلو، نیفرت، ایکراه ساچان مزمونو وارسا، باباق آدی دوشمنی کورلهیهنلره-هؤرلهیهنلره – خالقا عونوانلانمیشدی و بیر او قدر دوغمالیق، سئوگی، شفقت بیلدیریردی. کیم بیلیر، بلکه ده بو آدی خالق اؤزو اونا وئرمیشدی. باباق آدی آلتیندا بیرلشن خالق تورکمهنجهنین عوض ائدیلمز سؤزویله دئسک، باباداش اولور، بوتؤولشیب واحید پاپاق آلتیندا دایانیردی.
باباق (بابک) آدی دده قور قوت داستانیندا دا یاشاییر. داستاندا تپه گؤزون اؤلدوردویو اوغوز ایگیدلرینین آدلاری سادالانیر، اونلاردان بیری «دمیر دونلو ماماق»دیر: «دمور دونلی ماماق» [۲۸، س. د۲۱۸۱۲-۲۱۹۱۳]. دیلیمیزده «ائم» باشلانغیج سسی دئییلدیر، او، بیر قایدا اولاراق، «ب» سسینین دییشمهسیدیر: بن > من؛ بین > مین؛ بینمک > مینمک؛ بونجوق > مونجوق؛ ابه > امه و ب. داستانا «ماماق» کیمی دوشهن بو آد اصلینده «باباق»دیر.
هابئله، تورکییه اراضیسینده «ماماک» توپونیمی واردیر. ماماک – آنکارا شهری یاخینلیغیندا قصبهدیر.
***
تاریخی معلوماتا اساساً، بابک اعدام ائدیلرکهن سون سؤزو «آسانیا» اولوبدور [۲، س. ۱۳۵]. «آسان» سؤزو فارسجا اولوب، «قولای، یونگول» دئمکدیر؛ «یا» سؤزو ایسه عربجه «ائی، آی» کیمی چاغیریش سؤزودور؛ بئلهده، «آسانیا» آغلاباتان هانسیسا معنا بیلدیرمدییندن، بابکین سون سؤزو ده ایندیدک باشا دوشولمهدن قالیبدیر. بو سؤزو – بابکین سون سؤزونو بیر یول دا اؤز سؤزلریمیزله ائشیتمهیه جهد ائدک.
دده قور قوت داستانیندا اوخویوروق: «اوردوم ساغ-اسن دئگیل ایسه، باشوñاوزا چاره ائدین، من دخی گئتدیم» [۲۸، س. د۴۳۱۳-۴۴۱]. داستانین باشقا بیر یئرینده: «ساغ-اسن واروب گلهسهن!» ساغ-اسن – ساغ-سالامات دئمکدیر.
احمد حرامی داستانیمیزدا اوخویوروق: «هزاران دورلو آنا آلقیش ائتدی، اسنلهدی قیزینی، دوردو گئتدی» – ([آتاسی] اونو مینلرله دؤنوم آلقیشلادی، قیزینا سالاماتلیق دیلهییب، دوروب گئتدی). بورادا اسنلهمک – ویدالاشارکهن سالاماتلیق دیلهمکدیر. داستانین باشقا بیر یئرینده بئله اوخویوروق: «شهنشاهه دئر: ای بیلر بیی، سن، جاهان ایچینده اولگیل دایم اسن» – (شاهنشاها دئییر: ائی بیلر بیی، سن، جاهان ایچینده اول دایم سالامات). باشقا بیر یئرده: «گئدرهم بن، اسن قال سن، ائ سرور». اسن قالماق – سالامات قالماق دئمکدیر. دهنامهده (ختایی) اوخویوروق: «هم سؤیله نیگار ساغ، اسنمی؟ اول فیتنهلی یار ساغ، اسنمی؟ دئر: ساغدیر، اسندیر اول پریرو...» دده قور قوت داستانیندا اوخویوروق: «ساغمیسان-اسنمیسن، جانیم بامسی!» [۲۸، س. د۹۶۱-۲]
اسن – سالامات؛ اسنلیک – سالاماتلیق، سلامت دئمکدیر. اسن سؤزوموز ایضاحلی لغته سالینسا دا، معناسی «ساغ، سالامات» دئیه گؤستریلیبدیر [۱۱، س. ۱۳۵]. بو، یانلیشدیر. اسن سؤزونون معنالاریندان بیری «ساغ»دیرسا، باشقا سؤزله، ساغ سؤزویله اسن سؤزو سینونیمدیرسه، اوندا ساغ-اسن سؤز بیرلشمهسی نه اوچون وار؛ دده قور قوت داستانیندا نه اوچون «ساغمیسان، اسنمیسن، جانیم بامسی!» سوروشولور؛ ختایی نه اوچون «هم سؤیله نیگار ساغ، اسنمی؟» سوروشور؛ نه اوچون «ساغدیر، اسندیر» جاوابینی وئریر؟ دئمهلی، اسن سؤزونون معناسی هم ده «ساغ» یوخ، تکجه «سالامات»دیر. سؤزون کؤکو اسیرگهمک، اوستونده اسمک، اسکی سؤزلرینین کؤکلریله بیردیر.
اولا بیلسین عربجه «عسگر»، «اس» (گئجه قارووولچوسو)، «اسیر» کیمی سؤزلرین ده کؤکونده بیزیم «اس» دایانیر.
اسنلیک سؤزو حرفن سالاماتلیق معناسی بیلدیرسه ده، ننه-بابالاریمیز بیر-بیرلرینه یاخینلاشارکهن سالاملاشما سؤزو کیمی اسنلیک سؤزوندن ایستیفاده ائتمهییب، عکسینه، بیر-بیرلریندن اوزاقلاشیب آیریلارکن بیر-بیرلرینه اسنلیک (سالاماتلیق) آرزولاییبلار؛ بو ایسه «باخ، احتیاطلی اول، باشقالاریندان اؤزونو قورو، مندن اوزاقدا، منسیز سنه تهلوکه اولا بیلر» دئمکدیر. عربلر ایسه عکسینه، بیر-بیرلرینه یاخینلاشیب گؤروشرکن بیر-بیرلرینه سالاماتلیق، سلامت آرزولاییبلار؛ بو ایسه «باخ، احتیاطلی اول، مندن اؤزونو قورو، مندن سنه تهلوکه گله بیلر» دئمکدیر. ائله بو اوزدهن ده اونلار بیر-بیرلرینه محض یاخینلاشارکهن «من سنین اوچون تهلوکهسیزهم، مندن قورخما، سنه صولحله یاخینلاشیرام!» معناسیندا بیر-بیرلرینه سلام وئریر، سالاماتلیق آرزولاییرلار. گؤروندویو اوزره، سؤزلر آراسیندا معناجا اویغونلوق (سلامت-اسنلیک) بولونسا دا، دونیاگؤروش اویغونلوغو (عرب-تورک) یوخدور.
بئلهلیکله، اسنلیک بیزیم اوچون سالاملاشما سؤزو یوخ، سالاماتلاشما سؤزودور: بیز «اسن اول!»، «اسن قال!» سؤزلرینی آنجاق بیر-بیریمیزدن آیریلیب گئدرکهن سؤیلهیه بیلریک. دده قور قوت داستانی بیزه اؤز دیلیمیزجه سالاماتلاشما سؤزونون ان دولغون فورماسینی وئریبدیر: «یئنه گؤرونجه بگ بابا، خاتون آنا، اسن قالوñ!» [۲۸، س. د۱۷۷۲]. ۷۰۰ ایل بوندان قاباق یوسیف مدداحین یازدیغی «ورقا و گولشاه» پوئماسیندا دا بئله ویدالاشیلیبدیر: «یئنه گؤرونجه اسن قال!» – (گؤروشندک سالامات قال!)
بابکین سون سؤزونه گلدیکده، عرب قولاغینین «آسانیا» کیمی ائشیدیب یازدیغی سؤزو بیزیم قولاغیمیز «اسن قال(این)!» کیمی ائشیدیر.
بابکله بیرلیکده مینلرله خرمی، اونون بیر نئچه عائله عضوو، او سیرادان آناسی، قارداشی، اوشاقلاری، خانیمی و ب. اسیر توتولموشدو. آنجاق سامیره شهرینه – بابکین اعدام ائدیلدیی یئره اونون قارداشیندان باشقا داها هانسی دوغمالارینین گتیریلمهسی، اعدام مراسیمینده داها کیملرین ایشتیراک ائتمهسی مؤوضوسوندا تاریخی منبعلر سوسور. بابک سون سؤزونو اونونلا بیرلیکده اسیر ائدیلیب گتیریلمیش دوغمالاری، عائله عضولری و اوشاقلارینا سؤیلهیه بیلردی. او سیتواسییادا «اسن قال(این)!» بابکین دیلینده اونون بلکه ده گؤی اوزو ایله، دیریلیکله، تاریخله سون ویدالاشماسی، دونیایا «الویدا!» دئمهسی ایدی. بابکین آدی اسن اولوبسا، «اسن قال(این)!» اونون اؤزونه مخصوص سؤز اویونویلا عنعنوی ساغوللاشماسی دا اولا بیلردی.
بئلهلیکله، باباق شاد کورلهمهنین سون سؤزونو بیز ۱۲۰۰ ایل سونرا بئله ائشیدیریک: «اسن قالین!»
۲۰۱۶-۲۰۱۷، آلمانییا
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab