گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە ألیندەکی کمیگی اؤرنک گؤسترەرک ینیدن دیریلمەیی سۇرغولایانا آللاە، ایلک وار أدنین اۇ کمیکلری دیریلتەجگی شکلیندە بیر اؤرنک گتیرییۇر. بؤیلەلیکلە بیر اؤرنکتن حارەکتلە باغلانتئیئ قورمالارئنا یاردئمجئ اۇلونویۇر.
ناحل سورەسینین آیتیندە، اینسانلارئن کندی ایددیعالارئنئ ایثباتلاماق ایچین آللاها اؤرنکلر ورمەیە قالقمامالارئ (فلا تضربوا للە الأمثال) سؤیلندیکتن سۇنرا، مۆشریک ایلە سادەجە آللاها قول اۇلان ایکی کیشی آراسئنداکی فارقا دائیر اؤرنکلر وریلمکتەدیر.
ملکلردن دیشی اۇلانلارئ آللاها نیسبت أتمەلرینە دائیر وردیکلری مثل مککەلیلرە حاطئرلاتئلاراق بو قۇنوداکی توتارسئزلئقلارئ شؤیلە ایفادە أدیلمکتەدیر:
یۇقسا آللاە، یاراتتئقلارئ ایچیندن قئزلارئ کندیندە توتتو دا اۇغلانلارئ سیزە می اؤزل قئلدئ؟ اۇنلاردان بیری، کندی ایددیعاسئنئ قانئتلاماق ایچین راحمانا گتیردیگی اؤرنکلە مۆژدەلندیگیندە یوتقونور؛ اؤفکەسینی ایچینە گؤمرکن یۆزۆ مۇسمۇر اۇلور. (زوحروف سورەسی؛ )
عاینئ قۇنو بیر باشقا آیتتە ألە آلئندئقتان سۇنرا آحیرتە اینانجئ اۇلمایانلارلا آللاهئن وردیگی اؤرنک آراسئنداکی فارقا تماس أدیلمکتەدیر:
آللاە ایچین قئزلار اۇلوشتورویۇرلار؛ اۇ بوندان اوزاقتئر. اؤزلەدیکلری اۇغلانلار دا کندیلرینە قالئیۇر. اۇنلاردان بیرینە؛ “قئزئن اۇلدو!” دییە مۆژدە وریلینجە یوتقونور وە یۆزۆ قاپقارا کسیلیر، مۆژدەلندیگی شەیین کؤتۆلۆگۆندن دۇلایئ حالقئنئن قارشئسئنا چئقاماز اۇلور. آشاغئلانمایئ گؤزە آلاراق اۇنو توتسون مو، یۇقسا تۇپراغا مئ گؤمسۆن؟ باقئن، نە کؤتۆ قارار ورییۇرلار! آحیرتە اینانمایانلار کؤتۆ اؤرنک وریرلر. أن ایی اؤرنک، آللاهئن وردیگی اؤرنکتیر. اۆستۆن اۇلان وە دۇغرو قارارلار ورن اۇدور. (ناحل سورەسی؛ )
تۆم بونلاردان، اؤرنکلر اۆزریندن هرحانگی بیر قۇنونون باغلانتئلارئنئ تثبیت أتمەنین تفسیر آنلامئنا گلەبیلەجگینی دۆشۆنەبیلیر، تەویلین تمثیلی اۇلانئنا تفسیر دەنیر دیەبیلیریز.
ج- عیلیم
آلی عیمران سورەسینین آیتیندە، کیتابئن آیتلرینین تەویلینی سادەجە آللاهئن بیلدیگی بیلدیریلیر (وما یعلم تأویلە إلا اللە). بو، تەویلین اؤلچۆلرینی قۇیانئن آللاە اۇلدوغو آنلامئنا گلمکتەدیر. آیتین دوامئندا، آللاهئن قۇیدوغو بو عیلمی یاعنی اوصولۆ قاورایانلارئن، بو عیلمە یاعنی موحکم وە مۆتشابیە آیتلردن اۇلوشان تەویللرە گۆونلرینین تام اۇلدوغو بیلدیریلیر (وراسخون فی العلم یقولون آمنا بە کل من عند ربنا). بو ایعتیرافئن فیعیلی تظاهۆرۆ، زۆمر سورەسینین آیتیندە شؤیلە ایفادە أدیلیر:
آللاە سؤزلرین أن گۆزلینی، بیربیرینە بنزەر، ایکیشرلی (آیتلر ایچرن) بیر کیتاب اۇلاراق ایندیرمیشتیر. راببیندن قۇرقانلارئن تۆیلرینی اۆرپرتیر؛ سۇنرا اۇنلارئن قالبلری وە وۆجودلارئ آللاهئن بیلگیسییلە یوموشار… (زۆمر سورەسی؛ )
آیتلر آراسئنداکی ایرتیباطا دیققات أتمەدن قورئانا یاقلاشانلار، اوصول حاطاسئ یاپمئش اۇلورلار. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
اۇنلارا آیتلرین تەویلی گلمەدیگی ایچین کیتابئن اوصولۆنۆ قاورایامامالارئ سببییلە آیتلر قارشئسئندا یالانا سارئلدئلار. (یونوس سورەسی؛ )
آیتلر قارشئسئندا یالانا سارئلانلار، آیتلرین ایرتیباطئنا دیققات أتمەینلردیر. یوقارئداکی آیتین اؤنجەسیندەکی آیتلرە باقئلدئغئندا، کندیلرینە تبلیغ أدیلنلرین واحی اۇلمادئغئنئ، آللاها نیسبت أدیلن ایفتیرا اۆرۆنۆ سؤزلر اۇلدوغونو ایددیعا أدنلرە، بنزەر بیر سورە گتیرمەلری تکلیف أدیلمکتەدیر. اۇنلارئن بونو یاپمایا گۆچلرینین یتمەمەسینین سببی آیتلر آللاە طارافئندان قورولموش اۇلماسئدئر. نیتەکیم بو ایعتیراضلارا یؤنەلیک اۇلاراق اۇن سورە گتیرمەلرینە دائیر تکلیف اۆزرینە، بونو یاپامایاجاق اۇلمالارئ شؤیلە گرکچەلندیریلمکتەدیر:
چاغئردئغئنئز کیمسەلر سیزە جواب ورمزلرسە شونو ایی بیلسینلر کی؛ قورئان آللاهئن عیلمی ایلە ایندیریلمکتەدیر. آللاەتان باشقا بیر ایلاهئن اۇلمادئغئنئ دا بیلملیلر. آرتئق اۇنا تسلیم اۇلویۇر موسونوز؟ (هود سورەسی؛ )
د- قورئان
قورئان: “تۇپلاماق، بیر آرایا گتیرمک” آنلامئنا گلن؛ “ق-ر-أ” کؤکۆندن گلمکتەدیر. تریم اۇلاراق قورئان، اوصولۆنە اویغون اۇلاراق، آنلام کۆمەلرینی تاعقیب أدەرک آیتلری ایشلمە قۇیماق، بیر آرایا گتیرمک اۇلاراق تانئملانابیلیر. کیتابتاکی قوللانئمئ دیققاتە آلئندئغئندا، قورئان کلیمەسی، حارفلرین وە کلیمەلرین آرد آردا سئرالانئشئندان اۇلوشان باسیط بیر اۇقوما ایشلمی دگیلدیر. قورئان، بیربیرینی آچئقلایان آیتلرین اۇلوشتوردوغو کۆمە آنلامئنا گلیر. یۆجە آللاە شؤیلە بویورور:
اۇنو قورئان حالیندە (کۆمە کۆمە) آیئردئق کی، اینسانلارا آرالئقلارلا اۇقویاسئن. اۇنو قئسئم قئسئم ایندیردیک. (ایسرا سورەسی؛ )
کۆمەلری اۇلوشتوران آیتلر فارقلئ زامانلاردا اینەبیلیر. بو سببلە آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
بؤیلەجە اۇنو عارابچا قورئان (آنلام کۆمەسی) حالیندە ایندیردیک وە دگیشیک شکیللردە گؤزداغئ وردیک کی، چکینسینلر یا دا اۇنلار ایچین بیر بیلگی (ذیکیر) اۇلوشتورسون. گرچک حاکیم اۇلان آللاە، پک یۆجەدیر. اۇ قورئانئن (آنلام کۆمەسینین) واحیی تاماملانمادان عاجلە أتمە؛ “راببیم عیلمیمی آرتئر” دە! (طاها سورەسی؛ )
قورئان ایچیندەکی بنزەر آیتلری بولوپ، آنلام کۆمەلرینی تثبیت أتمک وە آللاهئن آچئقلاماسئنا اولاشماق أکیپ چالئشمالارئیلا مۆمکۆن اۇلابیلیر. آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
بو، آیتلری بیلن بیر قاویم (تۇپلولوق) ایچین عارابچا قورئان (کۆمەلشمیش) حالدە آچئقلانمئش کیتابتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ )
قورئان، ایلاهی کیتابلارئن واصفی اۇلمالئدئر. هر ایلاهی کیتاب “قورئان” شکلیندەدیر.
سانا ایندیردیگیمیز شەیدن شۆبهە أدییۇرسان سندن اؤنجە ایندیریلمیش کیتابئ اۇقویانلارا سۇر! دۇغروسو راببیندن سانا عاینئ گرچک گلمیشتیر. ساقئن شۆبهەلننلردن اۇلما! (یونوس سورەسی؛ )
رسولوللاها ایندیریلن سۇن کیتاب عارابچا قورئاندئر. یۆجە آللاە شؤیلە بویورور:
ألیف، لام، را! بونلار بو آچئق کیتابئن آیتلریدیر. بلکی عاقلئنئزئ قوللانئرسئنئز دییە، بیز بونو عارابچا قورئان شکلیندە ایندیردیک. (یوسوف سورەسی؛ )
داحا اؤنجەکیلرە ایندیریلن، عارابچا قورئان شکلیندە سۇن پەیغامبر موحاممدە (ع) ایندیریلمیشتیر.
اۇندان اؤنجە دە بیر راحمت وە رهبر اۇلاراق موسانئن کیتابئ واردئر. بو دا، ظولمەدنلری اویارماق وە اییلیک یاپانلارا مۆژدە اۇلماق اۆزرە عاراب لیسانئیلا ایندیریلمیش، دۇغرولایئجئ بیر کیتابتئر. (آحقاف سورەسی؛ )
اۇنون آیتلرینین تافصیلی عارابچا اۇلاراق یاپئلمئشتئر.
بیلن بیر قاویم ایچین آیتلری عارابچا قورئان اۇلاراق تافصیل أدیلن بیر کیتاب. (فوصصیلت سورەسی؛ )
“تافصیل”؛ آچئقلاما یاپماقتئر وە بونو یۆجە آللاە یاپمئشتئر. اۇ شؤیلە بویورور:
ألف، لام، را! بو، آیتلری حاکیم وە حابیر اۇلان آللاە تارافئندان موحکم قئلئنمئش وە دە آچئقلانمئش بیر کیتابتئر. بؤیلە اۇلماسئ آللاەتان باشقاسئنا قوللوق أتمەمەنیز ایچیندیر. (دە کی:) “بن دە اۇنون طارافئندان سیزە اویارئ یاپان وە مۆژدە ورن بیریییم.” (هود سورەسی؛ )
بو آچئقلاما بللی بیر اوصولە گؤرە یاپئلمئشتئر.
ایمان أدەجکلرە دۇغرو یۇلو گؤسترسین وە ایکرام اۇلسون دییە عیلیم اۆزرە آچئقلادئغئمئز بیر کیتاب گؤندردیک. (آعراف سورەسی؛ )
یۆجە آللاهئن ایندیردیگی اوصولە اویماق گرکمکتەدیر. اۇ شؤیلە بویورور:
گرچک حۆکۆمدار اۇلان آللاە، یۆجەدیر. سانا اۇنون واحیی (آنلام کۆمەلری) تاماملانمازدان اؤنجە قورئانلا حۆکۆم ورمکتە عاجلە أتمە وە؛ “راببیم، بنیم عیلمیمی آرتئر” دە! (طاها سورەسی؛ )
آنلام کۆمەلرینە اویماماق کیتابئن قورئانئنا یاعنی اۇنون اوصولونە اویماماق آنلامئنا گلیر. کیتابئن موعجیزوی یؤنۆ قورئان اۇلماسئدئر.
دە کی: “بو قورئانئن بنزەرینی گتیرمک ایچین اینسانلار وە جینلر بیر آرایا گلسەلر اۇنون بیر بنزەرینی گتیرەمزلر؛ ایستەرسە سئرت سئرتا ورمیش اۇلسونلار.” (ایسرا سورەسی؛ )
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab