تورک خلق بیلمینده اوزرلیک
یازان و توپلایان:علی.ب.تورک
تاریخین درینلیکلریندن بو گون گلیب چاتان اینانجلار ایچینده "نظر"و "نظرلیک"بوتون خلقلر آراسیندا گورونه ن بیر گرچک اولوب اسکی دونملردن بربوتون اولقارلیقلارایچینده گورونمکده دیر.بیر چوخ خطردن و بیلمدیگی و باشا دوشمدیگی اولایلاردان و ایشلردن و بیر خسته لیقدن قورنماق آماجیله یارادیلان و اونله یجی ایشلر اینسانلاری اسکی دن بری بیرچوخ یونتمه و چئشیتلی قورویجولار یارادماسینا سبب اولموشدور؛بونلارابیر ندن بیلمین اینسانلار بعضی گوزلروباخیشلاا دان اورتایا چیحدیقینا اینانمیشلار کی بودا "نظرلمک"اینانجین یارادمیش ؛بوتون خلقیلرین نظره قارشی باخیشلاری سبب اولبدور کی نظرله ایلگیلی اینانجلار عین شکیلده بوتون توپلوملاردا بیر اولسون.
تورک خلقلرینین ایچینده ده اینسانلارین و حیوانلارین باخیشلاری و گورونملری هر نجور اولسادا ضررلی وظفرتوخوندوران سایلمیش ؛بو باخیش هم پیس و کم گوزله و هم یاخشی و تعریف گوزیله ده اولسا گئنه ضررلی سایلیر.
تورک توپلوملارنین آراسیندا بیر چوخ نظره قارشی و نظردن قورویان شئی لر دوزلتمیش کی بونلار هم کیشینی اوزونه گوره و هم ده کیشینین مالی و وارلیقینا گوره دوزلتیلمیش دیرلر.اورنک اولاراک :گوز نظرلردن *؛ یئدی دلیکلی مینجیقلاردان؛ پنج آلابی**؛ دلیک داش***؛ مکه سوپورگه سی؛ ساریساق؛ بیر چوخ حیوان پنجسی یادا دیشی(قورد،اسلان،قارتال،آیی،) خورما چردگی، ساری مومیار، چورک اوتی، قوربان گوزی؛ حیوان بوینوزی؛ آت کله سی،آت نالی؛ قرنقیل قوروسی، اوزرلیک،بیر چوخ موسقالارکیمی ،دوز چاتلاتماق،کیمی شئی لردن آد وئرمک اولار.
بو نظرلیکلرین هرسی اوزونه گوره بیر اوزلیک و نیتلیگی داشیماقدادیر.بو آرادا اوزرلیک بیتگیسی اوزل سایلیر و ایشلندیگی چوخ یایقین اولدوگی اوچون اوزونه گوره آیری بیر یئر توتماقدادیر.معین بیتگیلردن و توخوملاردان بیر آرایا گلن اوزرلیک اونا بیر مقدس و قوتسال و شفا وئرن و ان اونملیسی یاندیریلدیگی زمان "نظرلنمدن"قوریان و "بد نظری"ساخلایان بیتگی اولدوگونا گوره اوزل بیر فولکلور ساحسی واردیر.
اسکی زمانلاردان بری بو بیتگینین شفا وئرن و درمانلاردا چوخ فایدالی گورونن اوزرلیک خلق آراسیندا یایگین بیر شکیلده ایشلدیلمیش .حتی بوگون مدرن طب ده بئله بو بیتگیدن بیر چوخ داوا دوزدیلمکده دیر.اوزرلیگین توستوسی "سئنیر و عصاب" فایدالای اولدوقوندان و میکروب لاری اولدوردوگونه گوره قدیم حکیملیکلرده و عصبی خسته لیکلرده ایشلنرمیش .گونوموزده بئله خلق حکیملری سایلان "بتچلر"****بو بیتگیدن قورخولوق و عصبی خسته لیره درمانیندا ایشلدیرلر.
فولکلور باخیمندا اوزلیک خلق آراسیندا چوخ گوزل بیر یارادیجیلیق بولومی اولموشدور؛ بو بیتگنین نجور ایشلتدیکلری ندن توتوب اونی نجور ساخلادیقلارینا و اوزرلیک گوره اینانجلاری گئنیش بیر ساحدیر کی تدقیق اوچون دیرلی سایلیر.
تورک دیللری ایچینده بیر چوخ دئیشلره اوزرلیگین آدینی گورمک اولار؛آذربایجاندا üzərnik,üzərlik تورکیه دهyüzerlikوnazar otu قازاقلا رآراسنداadiraspan دوغی تورکستانtüyejaperak قرقیزلارisirik کریم و تاتارستان تورکلرنین دیلیندهözərlik اویغورلار دااوزبکلرده yuzarlık دئیش شکلینده دئیلیر.
اوزرلیک ایکی جور ایشلنمکده دیر بیرینجیسی قورویوجی شکلی کی اوزرلیک توخوملارنی ایپه ساپا دوزوب ائولرده و ایش یئرلرینده بیر سوس کیمی دیوارلاردان آسلارلار،یادا اوزرلیک توخوملارین بیر کیچیک باغلیدا اوشاقلارین پالتارلارینا باشقا مینجیق و گوز نظرلرله دولالار.
ایکینجی ایشلمی اوزرلیکی درمان و خسته لیکلره و نظره قارشی اودا یاندیرلیب توستوسوندن فایدالانماقدیر.اوددا یاندیرلان زمان بیر چوخ سایالاردا نظرین آرادان اپارماقینا و اوزرلیگین ائتگیسین چوخالتماق آماجیله اوخونان سوزلربو ایشلرین بیر آیریلماز بولوملریندن سایلیر کی بیر چوخ واریانتلار و دیشیک سوزلرله اوخونماقدادیر.آشاغیدا بوسایالاردا ن بیر چوخونا ایشاره اولور،
Üzərliksən ,havasan
Hər bir dərdə dəvasan
Başı börklü üzərlik
Dibi köklü üzərlık
Çıxdım dağa
Səslədim baba ağa!
Dedi: nə var benava?
Dedim:bu dərdıə dəva!
Dedi:get üzərlik sal ocağa,
Bir,iki,üç,dort,beç,altı,yeddi
Gada-bala bu evdən getdi
Atlasin,patlasın
Yaman gözlər patlasın
بیر باشقا واریانت:
Üzərlik sən ,havasan
Yeddi dərdə dəvasan
Dərd gapıdan girəndə
Sən bacadan govarsan
Üzərlik danə- danə
Yooladım gəbristanə
Dost ola düşmən ola
Gözü oda yanə
Getdim mina dağı*na
Dedim:ya Ail
Dedim:bir çarə
Dedi:nə çarə!
Dedi:yeddi danə üzərlik
Bir,....,yeddi
Gada bala** bizdən getdi
(*منا داغی= مکه ده اولان داغ**قادا-بالا= قضا بلا)
اوزرلیک اود توتوب یانان زمان و توستولین وقت بوسوزلری دئیلر:
Cürcürülər yarpagi
Astanalar topragi
Hər kim bizə göz vurub
Gözünə bibər yarpagi
Dovşan doğana nələt
Novdan gopardana nələt
Şənbə doğan,həftə iki
Həftə üçü,çərşənbə
Cümə doğana lənət
Yet altında
Yer üstündə
Aya baxanın gözü
Günə baxanın gözü
Kül cəhanın gözü
Sağ gonşi,sol gonşi
Gabag gonşi ,dal gonşi
Saldim oda yansın
بو سایایدا اوزرلیک دانه لرین اوزرلیک قابینا توکوب اود اوستونه قویولان دا دئیلر:
Üzərlik sən həvasan
Yeddi dərdə dəvasan
Üzərlıgi kim əkdi?
Ali- cənab əmir
Üzərligi kim bicdi?
Fatimə -xanım fatimə dəydi
یا بیر ایری واریانتدا دئیلر:
Üzərligi kim əkdi?
Peyğəmbər
Cənab Ali biçdi
Xanım Fatimə saldi
Həsən ,Hüseynə saldi
شیمالی آذربایجان دا بیرباشقا واریانت بئله دی:
Üzərliksən havasan
Hər bir yerdə sən olsan
Gada bəla govarsan
Üzərlik danə -danə
Tökülsün harə canə
Gohum ola,yad ola
Gözü bu odda yana
Altındaydi üzərlik
Tütün ağdır üzərlik
Müşkil işim döşəndə
Hudi-hudi üzərlik
شیمالی آذربایجان دا آیری واریانت کی اوندا اوزرلیک اودا سالندیقی زمان "دوز"نان بیرلیکده نظرگلنین باشنین اطرافیندا دولاندیردیکدان سونرا اوخونار یئله دی:
Üzərlik dana-dana
Ocagtan götür sana
Nəzəri bəd olanın
Gözləri odda yana
Üzərriyim çatdasın
Yaman gözlər partdasın
Gadam-balam tökülsün
Azar üstümdən addasın
Gohum olsun, yad olsun
Gözü dəyənin gözü çıxsın!
" تبریز" واریانتیندا دا بئله بیر سایا اوخونار:
Üzərlik sən həvasan
Min bir dərdə dəvasan
Hansı evdə sən olsan
Gada bala sovasan
Dərd gapudan girəndə
Sən bacadan govasan
Başı börklü üzərlik
Dibi kökli üzərlik
Səni saldım oda
Görüm hökmün üzərlik
Çərşənbə olanıng gözü
Cümə axşami olanın gözü
Şənbə olanın gözü
Şənbə sabahi,həftə üçü
Çərşənbə axşami olanın gözü
Ağ göz,gara göz,ala göz
Gotur göz,göygöz,abi göz
Gohum ola,yad ola
Gözləri bu odda yana
Ay at gapan üzərlik
Eşşək gapan üzərlik
Cəmıi gizli dərdlərə
Dərman olan üzərlik
Aya baxanın gözü
Çümlə cəhanın (açanın)gözü
Çıxdım savalan dağına
Çağırdım :ya Mohhəməd ya Ail
Dedi:nə var beçara?
Dedim: bu dərdə çarə
Dedi:başi börklü üzərlik
Süleyman hökümlü üzərlik
Sənin dərdinə çarə
بیرباشقا واریانت بئله دیر:
Üzərliyim çaddasın
Yaman gözlər patdasın
Ağzın bəlam tökülsün
Dərd üsdündən atlasın
Üzərlik danə- danə
Tökülsün hərza canə
Gohum ola yad ola
Sözü bu adda yana
Üzərlik kök üzərlik
Başımda börk üzərlik
Bizə yaman baxarın
Gözləri tök üzərlik
Atın taydı üzərlik
Donun ağdı üzərlik
Müşkül işə tüşmüşəm
Hovdu-hovdu üzərlik
ترکیه ده اوزرلیک یاندیریلاندا دا بو سایانی اوخورلار:
Üzərliksin havasın
Hər dərtlərə dəvasın
Ak göz, kara göz,
Mavi göz, əla göz
Hangisi nazar etmişsə
Onların nazarını boz
ویا:
ələm tərə fiş
kəm öğzlərə şiş
قیسدا سایالاردا و بیر نئچه بندلی اوخونان سایالاردا واردیر کی اورنک اولاراک بونلاری دئمک اولار:
Azara ...bozara...kəm gözlər... bozara
-----------
gelsin üzərlik
getsin nazarlik
üzərlik min bir ərlik
----------
"نظر"کوکوندن خلق اینانشلارینا دایاندیقینا گوره اوزی بیر "سیناما" آلانی سایلیر کی اوزو اوچون اینانجی و عنعنه نی داشیر کی اونلاردا ن بیر سیراسی بئله دی:
· اوزرلیک توخوملاری گرکمز داغلسین ،داغیلسا داعوا دوشر.
· اوزرلیک شهید قانی توکوله ن یئرده بیتر!
· اوزرلیک یاندیراندان سونرا گره ک کولونی آستانا قاپی سیندان ائشیگه توکولسون.
· اوزرلیین توستوسو خسته لییه فایدالی دیر.
· یئددی قاپی نین ،یئدی بوروغون ،یئدی مسجیدین چور-چوپون اوزرلیکله بیر آرادا یاندیریلسا هر جور خسته لسق درمان اولار.
· اوزرلیم یئدمیش درده دوادیر.
· اوزرلیک سالمامیشدان قاباق بیر اوووج گوتوروب تصدیق کیمی باشا دولاندیریب،اوستونه اوفله ییب ،اوداسالارلار،بعضن باشا دولاندیریب ایکی چیینه و یا کورکین اورتاسینا ووروب سونرا اودا سالارلار.
· اوزرلیگین قاراسین خال کیمی بویونا سورته رلر.
· آخیر چرشنبه گونی گرک آینا ،داراق ،سوپورگه ،اوزرلیک آلیب ،اوزرلیگی آود چزشنبه سینده اوددان آتیل-باتیل دا سالیب یاندیرالار.
· بویوک آدامین قورخولوقون گوتورمک اوچون اوکیشینین آلت پالتاریندان ،بیر ده باش توکوندن کسیب ،"دوز"و "زر"له اوزرلیک له بیرلیکده بیر گئجه قورخان آدامین یاسدیقنین آلتینا قویوب صاباحسی گون اوزرلیک له بیر لیکده اودا یاندرالار.
· لاپ آزی یئدی دانا اوزرلیک،اوچ دانا "چورک اوتی"؛اوچ دانا "ککلیک اوتی"و اوچ دانا "دوز"پارچاسیله بیرده "مومیار"لابیر لیکده اودا یاندیرسالار بیر چوخ عصبی خسته لیقه درمان ائدر.
· اوزرلیگین اودا یانان زمان اودون سوندورلزلر ؛بئله اینانارلار کی یانان اود همان گوزدور کی "نظر ووروب".
· اوزرلیک،قوری قرنقیل گولی،چورگ اوتی،دوزی قارشدیریب اودا یاندیرالار.
---------------------------------------------------------------------------------------------
ایضاحلار:
*گوز نظر:آبی رنکینده و گوز شکلینده اولان کیچیک جام شیشه دن دوزر.
**پنج الابی:پنج تن آل عبا،بیر نازیک فلزیدن اولان وارق اوستونده یازلمیش پنج تن آل عبا کی محمد،علی،فاطمه،حسن،حسین آدلاری اولان .
***دلیک داش:هر هانسی داش کی اورتاسی اوز-اوزن دن دلیک اولموش اولا.
**** بتچی:بندچی ؛ خلق حکیملری سایلان قره چیلر دیلر کی ایندی ده تبریز شهرینده ایکی قالا و قره چیلر محله سینده دوا و درمانا باخارلار.اونلارین ایشی دعا یازیب بیر آز جیزما قارایلا بیرلیکده اوزرلیک له بیر لیکده اوشاقلارین و بویوکلرین قورخولوقلارین قوتوروب بیر چوخ عصبی خسته لیق درمان ائدرلر.اونلار بدنده اولان دامارلاری توتوب اوغراق بیر چوخ ندنی بیلینمین خسته لیق چاره قیلارلار.!!
---------------------------------------------------------------------------------------------
سیزلرینده یوردلاریندا و ائلی نیزین آراسیندا اوزرلیکله ایلگیلی سایالار وارسا یازیب یولامانیزی ریجا ء ائدریز.اونجدن مینت دارلیقمیزی بیلدرملیک.
E-mail:turkbaris2003@yahoo.com
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab sna_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn crh_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azb_Arab azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn pes_Arab azb_Arab zsm_Latn tuk_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn min_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tpi_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn nno_Latn fur_Latn tur_Latn azb_Arab azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn uzn_Latn azj_Latn azb_Arab uzn_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azb_Arab sna_Latn azj_Latn knc_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azb_Arab hrv_Latn bem_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn lvs_Latn tuk_Latn azj_Latn azj_Latn azb_Arab azj_Latn azj_Latn azj_Latn plt_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tuk_Latn tuk_Latn azj_Latn azj_Latn tgl_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azb_Arab azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn azj_Latn mlt_Latn azb_Arab est_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn tur_Latn azj_Latn azb_Arab azj_Latn azj_Latn azb_Arab ltg_Latn unk azj_Latn uzn_Latn azj_Latn unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab zho_Hant