قزوین فارسجاسیندا تورکجه آلینتیلاردان(1)
ایکی ایل اؤنجه
تورکجه ایله قونشولارینین سؤز آلیش-وئریشلرینی اینجهلهمهیه باشلادیم. کوردجه (ماهاباد/ ساووج بولاق کوردجهسی یعنی سورانیجه، گروس کوردجهسی)،
ساوا فارسجاسی، همدان فارسجاسی، تاکیستان تاتجاسی، خالخال تاتجاسی، طالقان تاتجاسی
اوزرینه بیر شئیلر اوخوموشام. آما قزوین فارسجاسی اوزرینه بیر سؤزلوک (یادا بیر سؤزلوکجوک) یازیلمیش می؟ اؤیرنهبیلمهدیم.
گئچن ایل سایین
بهاءالدین خرمشاهینین اثرلرینی گؤزدن گئچیریرکن، قیساجیق بیر سؤزلوک و چالیشما
گؤردوم. اونون اوزرینده ایشلهییب، قیسا بیر یازی یازماغی دوشوندوم. قرآن
آراشدیرمالاری اوچون خرمشاهینین یازیلارینا باخیردیم. اونون اؤز یاشامینی (و اوندان
باشقا هر زادی!) آنلادان اثری و یاشام یازیمی/یاشام بیتیگی اولان کتابینی باشدان
سوناجان اوخودوم. گئچمیشده ده بونا بیر گؤز آتمیشیدیم. اوخونماسی فایدالیدیر
دییه بیلیرم. قزوینلی اولوب بو شهرده دوغوب، بؤیوین بیر ادبیاتچینین بو شهرین
نفوسو حاققیندا، فارس، تورک، تات کیمی ائللرین ایچ-ایچه یاشایان بؤلگهدن سؤز
ائدهجهیینی دوشونموشدوم. یانیلمیشام. کیتاب-بیر یئرده سانیرام-اردبیللیلر دستهسینین(آق
کؤینک)-"آذری"لر اولاراق آدینی چکیر. ایلک اولاراق بونو، یایقینلاشان
بیر یانلیشین خرمشاهینین دیلینه گلدییینی ساندیم. یوخسا قزوین ده نه آذری آدیندا
بیر خالق وار نه ده قزوینلیلردن بئله بیر سؤزجویو-هله او زامانلار یعنی
1340لار/1960لاردا-ائشیتمک اولاردی. آما سونرالار سؤز فرهنگستانا گلنده و
سرکاراتیدن سؤز ائدیلنده، بو آذریچیلیک قاباریق اولاراق گؤرولور. سانکی فرهنگستانین گیریش بلگهسیدیر تورکجه و
تورک دوشمانلیغی! یوخسا ندن قزوین تورکلریندن و آتاسینین(گوجلو بیر احتمالا
گؤره) تورکجه بیلدیییندن سؤز آچماز؟ منیم بئش-آلتی قزوینلی دوستوم وار. استثناسیز
تورکجه بیلیرلر. حتا بیر دوستومون آناسی تورک، آتاسی کورد ایدی. آنجاق تورکجهنی آنادیلی
اولاراق اؤیرنمیشایدی. هر حالدا اوچ-دؤرت صحیفه پیشیکلرینه یئر آییران یازار، تورکجه و
بؤلگه دیللرینه یئر آییرماسینا فرصت تاپمامیش اولاجاقدیر.
·
قزوین و بنزری شهرلرین(همدان، ساوه، کرمانشاه، اصفهان، شیراز و ..) دیللرینین
نئجه فارسجالاشدیغینی اوزون زامان دوشوندوم. آنلادیغیمیا گؤره بو شهرلرده یئرلی
دیللر واریمیش. بونلار فارسجایلا کؤکدش اولدوقلاری حالدا، فرقلی ایمیشلر و بو
ایسه او دیللردن قالان یازی اؤرنکلریندن آنلاشیلیر. مثلا همدان دا باباطاهر´ین دؤرتلوکلری(دوبیتیلری) الیمیزده. بو
دؤرتلوکلر، هامیسی باباطاهره عاید دهییل و فرقلی یئرلی شاعرلردن اولوشدوغو آچیقدیر.
سونراکی دؤنملرده، بو شعرلرین دیللری، فارسجایا یاخینلاشدیریلدیغی دا، الیمیزدهکی
اسکی مجموعهلرده گؤرولن دؤرتلوکلرله توتوشدوردوغوموزدا اورتایا چیخیر. اوستهلیک
بو شهرلرین چئورهسیندهکی کندلرده و شهرجیکلرده، دانیشیلان دیل فرقلی دیر. اؤرنک
اوچون همداندا، تورکجه، لورجا یانیندا باشقا کیچیک دیللرده یاشادیغی بیلینیر. او
زامان عقله گلن سوال بو: فارسجا بورالارا نه جور یاییلدی؟ چونکو فارسجا بؤلگهنین
اساس دیلی اولسایدی، کندلرده و قونشو بؤلگهلرده ده فارسجا یایقین اولمالیییدی. بو
شهرلر آداجیق اولمازایدیلار او زامان.
·
آنلادیغیما گؤره، اوزون ایللر، یعنی مین ایله یاخین بیر زامان دیلیمینده،
فارسجا –عربجهنین یانیندا-یازی، ادبیات، شعر و اؤیرتیم دیلی اولوب
بو بؤلگهلرده و بو گئنیش جوغرافیادا، یوکسک کولتور(High Culture) دیلی حالینی
آلیبدیر. یاواش-یاواش اوخوموشلار دیلینه تأثیر ائتمهیه باشلایان خوراسان
فارسجاسی، یازیشما و آنلاشما دیلی اولور. چونکو بو دیللر فارسجایا بنزرایدیلر و فارسجا
اؤیرنمک عربجهیه قیاساً داها راحات ایدی. نتیجه اولاراق، گئتدیکجه فارسجا
عونصورلار بو دیللره گیرر و بعضی یئرلی اؤزللیکلری اونوتدورار. آلینان عربجه
دینی، سیاسی و.. سؤزجوک و دئییملرده فارسجایا یاخینلاشاماغی یئیینلهدر. بو
دَیرلندیرمهنی دوغرولایان بو گون یاشایان بنزر دوروملاردیر. تاکیستان
تاتجاسیندا، رشت گیلکجهسینده، مازندران یئرلی دیلی طبریجه/مازنیجهده بو گون
آغیر فارسجا تأثیری گؤرونور و فارسجایا گئچیش یاشانیر. بو دورومو بوگونکو
رادیو-تلویزیون، رسمی اؤیرتیم دیلی، درگیلر، گوندهلیکلر کیمی یئتیرگهلرین(رسانه)
تأثیرینه باغلاماق اولار. آما گئچن اوزون زامان دقته آلینیرسا، بو گئچن سکسن
ایللیک جریانین مینایللیک بیر زامان دیلیمینه یاییلدیغینی دییه بیلریک.
·
یازیلی فارسجا (خوراسان فارسجاسی/دری فارسجاسی) داها گئنیش بیر جوغرافیادا،
ادبیات و "آیدین" کسیمین دیلی اولدوغونو اؤنجه یازدیق؛ بو بؤلگهده
فارسجانین ائتگیسی چوخ آغیرایدی. مثلا اوردوجادا بو گون سؤزوارلیغینین یوزده
یئتمیش-سکسنی فارسجا(و فارسجالاشمیش عربجه) آلینتیلاردان عبارتدیر. هیندجهده
یعنی اوردوجانین هیند الیفاسییلا یازیلان بیچیمینده، فارسجا آلینتیلار یئرینه
سانسکریتجه و یئرلی هیندجه عونصورلار آلیناراق، فارسجا تأثرینی آزالتماغا
چالیشیرلار. گئنهده بو نیسبت قیرخ-اللی آلتینا دوشمز. بنزر دوروم عثمانلیجادا دا
وارایدی. تورکیستاندا بوگونکو اویغورجانین بیر چوخ لهجهسینده، فارسجانین ائتگیسی
آغیردیر. اؤزبکجهنین سس و چکیم(صرف) سیستمینده بئله فارسجا/تاجیکجهنین تأثیری
گؤرونور. بوردا فارسجا دانیشان ائللرله ده تماسدا وارایدی. آذربایجاندا دا،
فارسجانین ائتگیسی آز اولمامیشدی. یازیلی ادبیاتیمیزدا، فارسجانین اوستونلوک
قازاندیغی اوچون نثر یعنی دوزیازی یایقینلاشمادی و شعرده ده فارسجانین تأثیری
درین ایدی. بیر چوخ تورکجه سؤزجوک یئرینی فارسجا/عربجه قارشیلیغینا بیراخدی. سون
یوز ایللرده بو ائتگی داها دا گوجلو اولدو. اما تورکجه فارسجانین قارداش/باجی
دیللریندن اولمادیغی اوچون و قورولوشونون چوخ فرقلی اولدوغوندان اؤترو، گئچیش
آشاماسینا گلینمهدی.
بو اوزونجا
باشلانغیجدان سونرا، سؤزجوکلره گئچمهلیییک. بوردا دا همدانداکی سؤزجوکلری
آراشدیردیغیمیز کیمی چالیشاجاغیق. چونکو بو یازیدا وئرهجهییمیز سؤزجوکلرین
چوخو، همدان فارسجاسیندا دا وار. اورداکیلارا آرتیریلاجاق بیر بیلگی اولماسا،
قیساجا گئچیلهجکدیر. خرمشاهی قزوین فارسجاسینین بیر اؤزللییینی ده تورکجه
آلینتیلارین بوللوغو اولاراق ساییر و آز ساییدا اؤرنک وئریر[1]:
1.
چوقّور=گود. چاغاتایجا و قیپچاقجادا موجود دور. نیشانیانا گؤره، چوقماق(çoqmaq)"دَلمک، اویماق" فعلیندن گلیر. منجه بو آچیقلامانی قبول
ائتمک چتین دیر.
2. سانجو=سرماخوردگی(بئلهدیر!). بیر آنلام قایماسی می وار؟
[1] بهاءالدین خرمشاهی، "صد واژه از فارسی
قزوینی"، رستگاری نزدیک ایچینده، تهران: نشر قطره،1383.
325-321.صص
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab ara_Arab