تاج الدین ابراهیم احمدی تورک شاعیرلری آراسیندا گؤرکملی و دونیا سویه سینده تانینمیش بیر شاعیردیر (سیدکمال قاراعلی اوغلو، ۱۹۷۳، ص ۶۲۵) کی ۱۳۳۴ – ۱۴۱۳ ایللری آراسیندا یاشامیش و ۸۰۰۰ دن آرتیق غزللر دیوانینا مالیک بیر شاعیردیر. احمدی بوندان علاوه نئچه – نئچه باشقا اثرلرین ده یازاریدیر او جمله دن اسکندرنامه مثنویسی ایله ده تانینان بؤیوک بیر شاعیردیر (نهاد سامی بانارلی، ۲۰۰۴، ص ۳۸۷). احمدی بو اثری گنجهلی نظامینین اسکندرنامه سی تاثیری آلتیندا ۸۷۵۴ بیتده یازمیشدیر. باشقا اثرلریندن بونلاری دا سایماق اولار: ترویح الارواح (۱۰ مین بیتدن آرتیق)، مرقات الادب، میزان الادب، معیارالادب و باشقا اثرلر. احمدی بؤیوک بیر شاعیردیر کی آخیجی و عارفانه شعرلریله شهرت تاپمیشدیر. هامیدان چکیجی بو نوکته اولموشدور کی احمدی بیر حکیم و حکمت بیلن شاعیر کیمی تانینیر. او اسکندرنامه سینده “آب حیات” دئدیکده علم و بیلیمی نظرده دوتور و دئییر بیلیمه مالیک اولان انسانا اؤلوم یوخدور و ابدی یاشامالیدیر. و یاخود ارسطونو، اوس (عقل) سیمگه سی معنالاییر، اسکندری، تین و دارانی تقوا معنا ائدیر. ایراندا احمدی، اسکندرنامه ایله معروف اولموشدور و سعید نفیسی بو کتابین یازماسینی ۷۹۷جو ایلده بیلیر (کلیات قصاید و غزلیات نظامی گنجوی، ص ۲۰۰)؛ بیر حالداکی تورکیه ادیبلری ۸۱۵ و ۸۲۰ ایللرینه ال قویموشلار. هر حالدا همین احمدینین آدینا “اسرارنامه” و “یوسف و زلیخا” عنوانلی اثرلر ده یازیلمیشدیر. ایلک دؤنه لطیفی ۱۰جو عصرین تذکره چیسی اؤز اثری “تذکره لطیفی” ده بو ایکی اثری ده احمدی گرمیانیدن بیلمیشدیر. (تذکره لطیفی، ۱۸۹۶، ص ۸۶). باشقا تذکره لر (م. کریمی، ۱۳۹۱، ۴۹) ده همین سؤزو تکرار ائده رک، بو ایکی اثر ده نئچه اون ایللر بوندان اؤنجه یه قدر همان احمدینین آدینا تانینیردی. آنجاق ایلک دفعه تورکیه ادیبی “آگاه سرّی لوند” اؤز آراشدیرمالاریندا بو ایکی اثرین احمدیدن اولمادیغی نظریه نی اورتایا قویدو. اونون آردیجا “پروفسور اسماعیل اؤنور” ده بو ایکی اثری احمدیدن بیلمهدی. سونرا “نهاد عظمت” ده بو ایکی ادیبین سؤزلرینه قاتیلیب و احمدیه منسوب اولدوغونا قارشی دایانیر. چوخ کئچمهدن مرمره بیلیمگه سینده (دانشگاهیندا) ادبیات بیلیرگه (دانشکده)سینده بیر اؤیرنجی – “صالح کاییک”، یوکسک لیسانس تئزینی یازماغا همین بیلیمگه دن یوسف و زلیخا الیازماسینی۵۱ نمرهسیله اله آلدی و “پروفسور دؤکتور گلشن سیحان آلیشیق” گؤسته ریشلریله بو اثری آراشدیریب اینجهله مه یه باشلادی. او، بو چالیشمالاریندا تبریزین دانیشیق شیوه سینی آچیقلاییب آیدینلاشدیردی و بیلیندی کی بو اثر “تبریزلی احمدی” آدلی بیر شاعیرین اثریدیر و بو اثری تبریزده یازمیشدیر. بو تئزی اوستادلار پروفسور گولدن ساغول یوکسک کایا و پروفسور دؤکتور صباحت دنیز ده قبول ائدهرک آراشدیرمالارلا راضیلاشدیلار. اثر ۲۰۰۲جی ایلده مودافعه اولاراق ۲۰۰۷جی ایلده استانبول دا چاپ اولوب یاییلدی و دونیا عالملری طرفیندن قارشیلاندی. بوگون تبریزلی احمدینین ایکی اثری: یوسف و زلیخا، اسرارنامه آذربایجان ادبیاتی تاریخینده یئر آلیر.
یوسف و زلیخا اثرینین الیازماسی تبریزده استنساخ اولدوغو بللی اولاراق، تبریز دیلینین دانیشیق شیوه سی ده اوندا بیلینمکدهدیر. بونا تورکیه ادیبلری ده راضیلاشیرلار و قبول ائدیرلر احمدی تبریزده آنادان اولوب، تبریزده بوی آتیب – یاشا دولوب و تبریزده ده ادبی یارادیجیلیغا داوام ائدیبدیر.
بیر آز کئچمهدن اسرارنامه اثری ده ادیبلرین الیله آچیقلانیب آیدینلاشیر و اونون دیلی، دیلین گرامری و سؤزجوکلرین بوتون بوجاقلاری آراشدیریلیب اینجهلهنیر. ایندی بیزیم بوینوموزدادیر اؤز شاعیرلریمیز و اثرلریمیزه صاحاب چیخیب منیمسه یَک و ایرانیمیزدا یایماغینا چالیشاق و بونا اینانمالیییق کی “اؤز وارلیغینی، تاریخینی و کولتورونو بیلمه ین هر بیر ملتی نوخود کیمی هر آشا سالارلار”.
ایندی تبریزلی احمدینین ایکی اثری اساسیندا تانیماغیمیز گرکدیر. اؤزگه لرین نفرت و کینه سی اودوندا یانمادان اؤنجه بو ایکی اثره صاحاب دورمالیییق و باشقا علمی – ادبی ثروتلریمیزی ده تانیمالیییق. الیمیزده اولان الیازمادا آچیق – آیدین صورتده تبریزده یازیلماسی و تبریزلی بیر شاعیرین طرفیندن اولدوغو انکار اولونماز سندلرله بیان اولموشدور. بو الیازما ۱۰۲ ورقدن عبارت بیر نسخه دیر کی ۲۹۹۰ بیت شعر اوندا یازیلمیشدیر. آما اثری اوخویاندا گؤروروک شاعیر بو اثری ۴۰۳۵ بیت اولدوغونو ادعا ائدیر. بئله اولدوقدا، بیز هله بو اثرین اصیل الیازماسینی آختارمالیییق. بلکه ده مینلرجه باشقا الیازمالاریمیز نابود اولمادان قورتارمالی اولدوق انشاءالله.
قیسا صورتده ایکی اثرین تانیتیمی بئلهدیر: اسرارنامه اصلینده بیر ترجمه اثریدیر. اونون یازاری فارس شاعیری فریدالدین عطار نیشابوری دیر. احمدی بو اثرینده ۸۴ بیتلیک توحید، نعت و مدح یازاراق، ۹ داستان و بیر خاتمه یازارکن اثرینی بیتیریر. بو اثر بوتونلوکده ۱۸۶۵ بیتدن عبارتدور. آنجاق ترجمه اولدوغو اوچون فارسیجا سؤزجوکلر چوخدور. بونونلا بئله آراشدیریجیلار سؤزجوکلری ده آییرد ائدهرک بئله بیر سونوجا چاتمیشلار کی تورکجه سؤزجوکلرین ساییسی بو اثرده ۸۳۱۹ دانا، و فارسیجا سؤزجوکلرین ساییسی ۴۲۹دیر. بئله لیکله گؤرونور احمدی آنادیلینه خؤرمتله یاناشیب و فارسیجادان ان آز سؤزجوکلردن یارارلانمیشدیر. بیلیریک عروض وزنینده شعر یازماق فارس و عرب سؤزجوکلریندن قاچماق چتیندیر، آما احمدی دیلینین گؤزه للیگیندن یارارلاناراق ادبی تمیز بیر دیلده یازا بیلمیشدیر.
یوسف و زلیخا اثری ۵۷ گونده تبریزده یازیلمیش و آغ قویونلو سلطانی یعقوب خان زامانیندا یارانمیشدیر. الده اولان الیازما اساس اولاراق تورکیه عالیملری ده اثرین تبریز شیوهسینده اولدوغونا بارماق قویورلار. بیز بورادا شاعیرین یاشاییشی و یارادیجیلیغی حاققیندا بو اثر اساسیندا دانیشاجاییق. یوسف و زلیخا قونوسو بوتون مسلمانلار ایچینده چوخلو ادبی اثرلرین قونوسو اولموش و مسلمان خالقلارین دیلینده یازیلمیشدیر. آذربایجان تورکجه سینده یازیلان اثرلرین ده ساییسی چوخدور. بیز بورادا اؤرنک اولاراق نئچه سیندن آد چکیریک: خواجه علی خوارزمی آلتینجی یوزایلده، شیاط حمزه ۷جی یوزایلده، مصطفی ضریر ۸جی یوزایلده و تبریزلی حقیری ده ۱۰جو یوزایلده بونلاردان نمونه دیر. آذربایجان ادبیاتیندا بلکه ۲۰دن آرتیق یوسف و زلیخا داستانی یازیلمیشدیر. تبریزلی احمدی اثرینی ۹جو یوزایلده یازمیشدیر. ایندی همین اثرین اساسیندا دانیشا بیلیریک. احمدی یوسف و زلیخا اثرینی ابن بکتاش خلیل الله آدلی بیر امیره تقدیم ائتمیشدیر. تاریخدن اؤیره نیریک بو خلیلیل الله آغ قویونلو یعقوب خانین “امیرالامرا” لقبی ایله بؤیوک سردار و ساواش قوماندانیدیر. یعقوب خان یا سلطان یعقوب، آغ قویونلو سولاله سینین باشچیسی اوزون حسن (۱۴۷۸ – ۱۴۵۴ م)نین اوغلودور. سلطان یعقوب ۱۴۷۸ و ۱۴۹۰ ایللری آراسیندا سلطنت تختینده اوتورموش و ابن بکتاش اونون مشاوری و سرداری ایدی و سارایدا حؤرمت و سایغی صاحیبی ایدی. سلطان یعقوب اؤلن چاغدا ابن بکتاش خلیل الله اونون اوغلو بایسونقورو ۱۰ یاشی اولاراق تربیت ائدیب سلطنت تختینه چیخارماغا سوروملو اولور. آما بایسونقور ایکی ایلدن آرتیق تختده اوتورماییب و ساواش میدانیندا سلیمان بیگ بیچانلو (۱۵۳۳ – ؟) قارشیندا ساواشدا اؤلور.
سلطان یعقوب اؤزو علم و ادب اهلی ایدی و شعر سؤیلهمهیه ماراقلی ایدی. سلطان یعقوبون تورکجه شعر دیوانیندان بیر الیازما استانبولدا توپقاپی کتابخاناسیندا ساخلانیلیر. بو الیازمانی چاپا حاضیرلاماق چاغداش ادیبلریمیزین بوینونادیر. سلطان یعقوب علمی – عرفانی ییغینجاقلاردا حضور تاپیب و بیلگینلری – شاعیرلری محبتله قارشیلاییردی. بکتاش خلیل الله دا سلطان یعقوبون امیرالامراسی اولاراق مختلف عرفانی محفللرده اشتراک ائدردی و ابراهیم گلشنی – آذربایجانین بؤیوک متصوّف شاعیرینین مریدی کیمی تانینیردی و بئله لیکله ساواشلاردا ایگیدلیک گؤسترمکله برابر عرفان و علم ساحه سینده ده چالیشیر و عارفلرله درین ایلگی قورموشدور و اونا گؤره ده اونو “صوفی خلیل” آدیله ده عنوان ائدیرلردیر. تذکرهلردن آلدیغیمیز معلوماتا اساسلاناراق بیلیریک صوفی خلیلین معتبر کتابلاری اولاراق بیر گون احمدینی یانیندا چاغیریب و یوسف و زلیخا داستانینی شعره چکمهیه تشویق ائدیر. احمدی بو فرمانی آلدیقدا اوردونو ترک ائدیب تبریزه دؤنور، بیر بوجاغی خلوت ائدیب، یوسف و زلیخا اوچون درین مطالعه یه قاتیلیر و نهایت ۵۷ گونده یوسف و زلیخا اثرینی یازیر. بو اولایی شاعیرین اؤز دیلیجه اوخویالیم:
گوشه ی تبریزی قیلدیم اختیار دوشدوم آنون شغلینا لیل و نهار
هر نه اخبار و روایت غریب واریدی جمع ائیله ییبن عنقریب . . .
احمدی اثری یاراتماق اوچون چوخلو کتابلار اوخویور، حتا قرآن تفسیر کتابلارینی، باشقا مذهب و دینلرده یازیلان داستانلاری اوخویور و سونرا اونون نظمینه باشلاییر و ۵۷ گونده بیتیریر:
اللی یئددی گونده بو تحفه نظام ختمه گلدی تبریز ایچینده تمام
احمدی اثرینی و اونون بیتلرینین ساییسینی دا بئله تانیتدیریر:
دؤرد بین ایله اوتوز بئش بیتدور بو نظامی فخرینون نظمینده دور
شاعیر بو اثرین وزنینی فاعلاتن فاعلاتن فاعلن وزنینده – گنجه لی نظامینین اثرلری وزنینده اولدوغونو دئییر. بورادا ۴۷ بیتلیک توحید، نعت و مدح یازیر و سونرا “سبب نظم کتاب” عنوانی آلتیندا ۶۷ بیت یازاراق ابن بکتاش خلیل الله ی بئله توصیف ائدیر:
بین ییل اولسا احمدی عمرون تمام قیلسان اول شاها دوعالار صبح و شام
نعمتی شُکرونه قیلسان ساز و سؤز بینده بیر شُکرون یئتورمزسن هنوز
او بو بؤلومده کتابین نظمینی خلیل الله امریله باشلادیغینا اشاره ائدیر و بئله خاطیرلاییر:
قیلدی چوخ چشم عنایتله نظر بن فقیرین حالینه اول شیرِ نر
لطف ایله بیر نئچه سؤزلر سؤیله دی قصهی یوسفدن آغاز ائیله دی
همت ائدیب دئدی ای عالی نظر قصه نظم اولماق گرک، بیلگیل خبر.
احمدی یوسف و زلیخا داستانینین اؤنملی اولدوغونا واقفدیر و بیلیر کی قرآندا اونا احسن القصص آدی وئریلمیش و تانری اؤزو بونو آلقیشلامیشدیر:
بو کتابِ عشقدور ای شهریار بو دورور تحسین ائدهن پروردگار
البته همین اثرده سلطان یعقوبون مدحی ده کئچیر و اونون فرمانی آلتیندا اولان اؤلکه لری و یوردلاری آدلاییر و بئله سؤیلهییر:
خوش نظام ایدی عالم سر به سر نوبت یعقوب خان ایدی مگر
آنون ایدی تا حدِ روم تخت بغداد و عراقین ایله قوم
مولک ارمن، تخت گرجستان ایله هر نهیه وئروردی آنا خوش جان ایله
فارس ایله هم تخت آذربایجان اوخونور خطبه ده یعقوب خان
ملک آبخازیله شروانی مگر خیل آلمیشیدی جنگ ایله او شیر نر
سلطنت تختینده توتموشدی قرار وئرمیشیدی هر یانا بیر اختیار
ملک آذربایجانا اول مگر قویموش ایدی بیر امیر معتبر
حضرتینده اولو بیگلر واریدی دولتیله آندان اولو یوخ ایدی
دین و دونیاسی تمامت برقرار هم عدالت اوستونه دایم استوار
وردی قرآن و ذکری نماز صنعتی عدل و سخا، فکری نیاز
اهل علم باغ جنت سایهسی قاتیندا حاصل قامونون وایهسی
احمدی بو اثری ۱۴۷۸ – ۱۴۹۰ ایللری آراسیندا سارایا تقدیم ائتمیشدیر. شوبهه یوخدور کی احمدی فارس و عربجهیه تسلطی اولان بیر شاعیردیر آما تورک دیلینه اولاق علاقه و سئودیگیندن اثرینی آنادیلینده یازیر:
تورکی دیلینجه آنی قیلغیل ادا حظّ آلا آندان قامو پیر و گدا . . .
یوسف و زلیخانین یازما تاریخی بللی دئییلدیر و شاعیر اونون تاریخینه اشاره ائتمیر، بیر حالداکی اسرارنامه اثرینده اونو ۸۸۴جو ایلده سؤیله دیگینه اشاره ائدیر. بللیدیر یوسف و زلیخانین اصیل کتابی اله گلدیکده باشقا معلومات دا الده ائدیله جکدیر. آنجاق بیزیم ادیبلرین بوینوندا بؤیوک بیر تکلیف آغیرلیق ائدیر و او دا تبریزلی احمدی و باشقا تانینمامیش و هله کؤلگه ده قالان یوزلرجه شاعیرلریمیزی و مینلرجه تورک دیلینده کتابخانالاردا توز آلتیندا قویلانان اثرلری اوزه چیخاریب و خالقیمیزا تانیتدیریب و صاحاب چیخماقدیر. اوگونو گؤزلهییریک.
قایناقلار:
نهاد سامی بانارلی، (۲۰۰۴)، رسیملی تورک ادبیاتی تاریخی، استانبول، ۲ جلد.
سید کمال قاراعلی اوغلو، (۱۹۷۳)، تورک ادبیاتی تاریخی، جلد ۱، استانبول.
نظامی گنجوی، (۱۳۱۹)، کلیات غزلیات و قصاید نظامی گنجوی، تصحیح: سعید نفیسی، تهران، کتابفروشی فروغی.
تبریزلی احمدی، (۲۰۰۷)، یوسف و زلیخا، دوکترا تئزی: صالح کاییک، استانبول.
آتیلا اؤزکیریملی، (۲۰۰۴)، تورک ادبیاتی تاریخی، آنکارا، ۲ جیلد.
م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، جلد ۴، تهران، ۱۳۹۱٫
عبداللطیف افندی (لطیفی)، تذکره الشعرا و تبصره النظما، استانبول، ۱۸۹۶٫
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab