ایل یئنی لنیر/ عؤمور کؤهنهلیر…
محتشم آذربایجان یوردوندا یایلا قیشین هاوا و طبیعت دورومو باخیمیندان دییشیکلیگی گؤستریر کی یازین یولدان یئتمهسی بو یئرده یاشایانلاری دریندن دوشوندوروب سئویندیرمیشدیر. یازین طراوتله شنلیک گتیرمهسی اوچون اونون باشلاندیغی گون زردوشت دینینه باغلی اولان اهورامزدایا عایید عنصرلریندن اولموشدور.
عادت و دبلرله دولو اولان، کؤکو چوخ اسکی زامانلار میلاددان نئچه مین ایل قاباغا قاییدان نوروز بایرامین بیر سیرا زردوشت دینیندن قالمیش، بعضیلری ایسه بوتون تورک ائللری دئمک یئرلی تورکلر، اورتا آسیا تورکلری و اورادان آذربایجانلا همدان تورپاغینا گلیب یئرلشمیش تورک سویلو ائللرین عادت و رسملری بیلمیشدیلر.
نوروز بایرامی بعضی بیلگینلرین نظریجه کؤکونده اوغوز بایرامی اولموش سونرالار گئت- گئده بو گونکو دوروما دوشموشدور. نوروز شیمال یاریم کؤرهسینده یازین باشلاندیغی گئجه- گوندوز برابرلیگی گونونده کئچیریلیر. بیر سیرا ائللر یازین یولدان یئتمهسین طبیعتین یئنیدن جانلانماسی ایله باغلامیش اونا عایید اؤزل شنلیک مراسیملر کئچیرمیش و بیر بایرام کیمی آدلاندیرمیشلار.
باهار بایرامیندا بیر عادت اولاراق یازین گلمهسینی، طبیعتین یئنیدن جانلانماسین قارشیلاماق اوچون سومنی گؤیردیلیر. سومنی گؤیردن قادینلار یولدان یئتن یئنی ایله برکت، بوللوق آرزیلامیش، بایراما دؤردو هفته قالمیش، هر چرشنبه آخشامی اؤزونه مخصوص دبلرله کئچیریلیر. سون چرشنبه تونقال قالاماقلا نغمهلر اوخونور. اودلا گونشه اولان ایناملارینی ایفاده ائدیلیر. بوتون بو کئچیریلن دبلر ایسلامدان چوخ- چوخ قاباق وارلیق تاپمیش قدیم شرق عنعنهلرینین داوامی اولان عادتلردیلر.
نوروز بایرامی هله یولدان یئتیشمهمیش عادت اوزره ائوده، حیطده آبادلیق، تمیزلیک ایشلری آپاریلیر. آغاج اکیلیر. گؤی بئجردیلیر. عائیله عضولری چیرمالانیب سیل- سوپور ائتمکده، ائوین بوتون یئرلرینین ایچهری ائشیکلی توزونو آلماقدا ائو قادینینا یاردیم ائدیرلر. قاب- قاج، دوشنکلر و هامی نسنهلر یویولوب یئرینه دوزولور. تمیزلیک ایشلری سونا چاتدیقدا هر یئر گولابلانیب بایرامی قارشیلاماق اوچون باشقا حاضیرلیقلار ائدیلیر.
بایرام گونو شیرینی ایله پلوو پیشیریلیر، چئشیدلی بویاقلارلا یومورتالار بویانیر، خونچالار بزهنیر، شام یاندیریلیر. حوضورلو یئرلره گئدیلیر. کوسولولر باریشیر، قوهوم- اقریبا – قونشولار بیر- بیرینین ائوینه قوناق گئدیر. پایلار گؤندریلیر. عوموم خالق تازا پالتار گئییب شنلیکلر ائدیلیر.
ایل بایرامی یئتدیکده یوردوموزون بعضی یئرلرینده بئله نغمهلر اوخونور:
گلیر نوروز بایرامی/ آچیلار گوللر هامی/ ساخلا گلین آنامی/ آنامی، هم آتامی.
نوروزگلیر، یاز گلیر/ نغمه گلیر، ساز گلیر/ باغچالاردا گول اولسون/ گول اولسون بولبول اولسون.
نوروز، نوروز خوش گلدین/ خوش گلدین، بوش گلدین/ بوش گلدین دولو گلدین/ بول گلدین، سولو گلدین.
اینسان یاشاییشیندا اؤنملی یئری اولان دؤرد عنصر«سو، اود، یئل، تورپاق» تورکلرین ایچینده وارلیق سیمگهسی کیمی قوتساللاشیب دَیهرلنمیشدیر. اولو آتا- بابالاریمیز قیش فصلینین سون دؤرد چرشنبهسینین هر بیرینه آد آپاردیغیمیز دؤرد عنصرین آدین قویوب ایل سونا چاتاندا او چرشنبهلری طنطنهلی مراسیملرله کئچیرمیشلر.
طبیعته یئنیدن جان وئرن حیات سیمگهسی اولان «سو» آدی ایله ایلک هفتهنی (سو چرشنبهسی) آدلاندیریب بوزلا قارلارین یاواش- یاواش اریییب سویا دؤنمهسین طبیعته یئنی حیات باغیشلایان بیلیبلر.بعضی یئرلرده (خیر چرشنبه) ده دئییرلر. بو هفته چوخلو کندلرده جولا قازیب تینگ اکرلر، یئر سوروب یاز اکینی اکرلر. مرجی، نوخود، یاز آرپاسی، کوروشنه، یونجا، شنبله اکرلر.
«اود» ایستیلیک گتیریب ایشیقلیق پایلاییب طبیعته یئنی روح وئردییی اوچون ایکینجی هفتهنی (اود چرشنبهسی) آد وئریبلر.بو هفتهیه ( گوله چرشنبه)ده دئیینلر وار. بو گون گؤی بئجرتمهیه ال قاتماق گونودور. بعضی کندلرده بئله گونده یئرلی آداملار ساری تیکان، چالقی تیکان و اودون ییغیب آخیر چرشنبه تونقال قالاماق اوچون حاضیرلیق ائدرلر. اولو بابالاریمیز بئله اینانیرمیشلار؛ اودلا گونشه هر نه قدهر تقدوس وئردیکجه طبیعت او اؤلچوده تئز ایستیلهشیب انسانلارا سعادت گتیرهر.
اوچونجو هفته «یئل» یولدان چاتیب آز زاماندا بوتون یئرلری دولانیب تورپاغی قیش یوخوسوندان آییتدیغی اوچون (یئل چرشنبهسی) آدلانیب. بو هفته بویو چوخلو یئرلرده خالق دیرناقلارینی توتوب، ساچلارینی قیسالدیب، هابئله مال- داوارین قویروقلارینی وورارلار. اؤلکهمیزین بعضی یئرلرینده بو چرشنبه (کوله چرشنبه) آدلی ایله ده تانینیب.
ایلین سون هفتهسی تورپاق، اود، سو ویئل گوجو ایله یئنیدن جانلانیب بیر داها آییلدیغینا گؤره (تورپاق چرشنبهسی) آد وئریلیب. (آخیر چرشنبه) بوتون ائللر تورپاغین آییلماسین بوللو مر اسیملرله قارشیلاییب، قیشین آغیر گونلرین دالدا قویوب طبیعتین سخاوتلی قوجاغینا قوناق گئتدیکلرین بیر- بیرلرینه تبریک دئییب بئله اوخویارلار:
سو گلدیها! اود گلدیها! یئل گلدی تزه عؤمور، تزه تاخیل ایل گلدی.
آنا طبیعت ال آچیقلیقلا نعمت دولو قوجاغین ائللره ارمغان گتیردیکده هامی بو دورومو سئوینجله قارشیلاییب اویناماغا گلدیکده شنلیک دولو مراسیملر یولا سالیرلار. آرتیرمالییام اوسته آچیقلاندیغی دؤرد چرشنبه اوزون ایللر بویوندا گئت- گئده اؤز نهدنین الدن وئرسهده بو گون خالقیمیز اونلارا عایید اولان دبلرین هامیسینی ایلین سون چرشنبهسی (تورپاق چرشنبهسی) گونو بیرلیکده کئچیریرلر.
کئچمیشلر قورونوب ساخلانان، بیزلره میراث قالان، بوگون ائللر آراسیندا طنطنه ایله کئچیریلن بعضی عادت- عنعنهلر آشاغیدا آچیقلانیر.
گؤی بئجرلتمک:
بیر آز بوغدا یامرجیمک ایسلادیلیب جوجرمک اوچون پارچا آراسیندا ساخلانیلیر. جوجریب یاشیللاشاندان سونرا اونلاری چئشیدلی قابلارا تؤکوب اوستو اؤرتولور. اوجالسین دییه هر گون دیبینه سو وئریلیر، بیر آز بوی آتاندان سونرا اورتویو گؤتوروب دؤورهسینه قیرمیزی پارچا توتولور. چوخ ائولرده قولپو اولمایان ساخسی قابلارین دؤورهسینه پارچا سهریلیب اوستونه قاباقدان ایسلانمیش زیهرک یاخیلیب، هر گون قابین ایچینه سو تؤکورلر، نئچه گون سونرا زیهرکلر جوجهریب یاشیللاشارکن گؤزهل دوروم تاپیر. بئجردیلمیش گؤیلری بایرام گونو یئدی سین سوفرهسینه قویوب اون اوچ گون قورویوب ساخلایاندان سونرا یازین اون اوچونجو گونو چول- باییران چیخاندا اونو آخار سویا آتارلار.
سمهنی (سومهنی) پیشیرمک:
یاز بایرامینا نئچه گون قالمیش، لازیمی قدهر بوغدانی جوجرمک اوچون بیر قابدا ایسلادیب؛ گؤیهرمیش حالدا اولان بوغدالارین شیرهسین چیخاتماغا گؤره توربایا تؤکوب نئچه گنج قیز توخماق ایله دؤیر. سونرا اله گلن شیرهنی قازانا تؤکوب هر بیر چرهک شیرهیه آلتی کیلو اون آرتیریب قاریشدیراندان سونرا تندیر یا اوجاق اوسته قویولار. قایناغا گلدیکجه آز- آز سو توکوب کؤپوکلنمیش حالا دوشنه قدهر قاریشدیرماغا دوام وئریلر. سومهنی پیشیرمکله اورتاق اولانلار بو زامان قابیقلی فیندیق، قوز، بادام، گیردکان قازانا آتیب، سونرا سومهنی دمه قویولار. بو ایشین آردیجا آینا، جهناماز، سورمهدان و بیر قاب سو سومهنی پیشن اوتاغا قویوب قاپیسین باغلاییب دیشارییا چیخارلار. خالق آراسیندا بئله اینام وار گئجه زامانی حضرت فاطمه (س) گلیب سورمهدن گؤزونه چکیب، ناماز قیلیب سومهنیدن بیر بارماق ییییهر. بئله اولدوقدا سومهنی داها آرتیق شیرینلهشیب نذیرلر قبول اولار. پایلار بؤلوشنده هر کیمسه اؤز آتدیغی قابیقلی فیندیق، قوز، بادام، گیردکانین گؤتوروب گلن ایل بایرامینا قدر پوللاری برکت تاپسین دییه اونلاری پول تورباسیندا ساخلارلار.
سومهنی هر یئرده قادینلار الی ایله پیشیریلر. قازاین چئورهسینه ییغیشان قیز- گلینلر چالیب، اویناییب شنلیک ائتدیکده بئله نغمهلرده اوخویارلار:
سومهنی ساخلا منی/ ساخلاماسان یییهرم سنی/ سومهنی ساخلا منی/ ایلده گؤیردهرم سنی.
سومهنییه سالدیم بادام/اطرافینی آلدی آدام/ قویمورلار بیر بارماق دادام/ قاینادین قازانی گلدیم.
سومهنی، آل سومهنی/ یازدا یادا سال منی/ گولوش دوغار دودا قدا/ ائللر اوخور بو نغمهنی
سومهنی آی سومهنی، ساخلا منی/ دوزوم دؤرد یانینا نرگیس، یاسمنی
بو بایرامدا هر ایل بایرام دوزهلدن/ من ال چکمم سندن کیمی گؤزهلدن/سفرلرین بزهگی سن ازلدن/ یاراشیرسان اوتاقلارا سومهنی.
آذربایجانین چوخ یئرینده بونا سمنو دا دییه لر
چوخلار سومهنینی قوتسال بیلیب اونا نذیرلرده ائدرلر. بعضی یئرلرده اینسانا بیر یاراماز ایش اوز وئرنده نذیر دئییب هامان ایش اؤتوب کئچدیکده قونشو و یاخین آداملارینا سومهنی پایلار. سونسوز قادینین اوشاغی اولسون دییه، بایرام گونلرینده سومهنینی اونون باشی اوسته قویوب «چیللهسین کسرلر» بئله کی بیر باشقا قادین باش اوسته ساخلانیلان قابا سو تؤکوب بیر آیریسی توکولن سویو قایچیلاییب دییهر: «آی بونو گؤیردن تانری؛ بوگلینی ده گؤیرت، آرزیسینا کاما یئتیر، مطلبینه مورادینا چاتدیر. عهدینی اومیدینی بیتیر.»
آتیل- ماتیل چرشنبه، باختیم آچیل چرشنبه:
ایلین سون چرشنبهسی سحر ائرکن آذربایجانین چوخلو کندلرینده مال- حیوانی سووارماق اوچون چایا آپارارلار. بئله بیر اینام وار کی بو گون سحر مال- داوار سووارماق اونلارین جانیندان قادا- بالانی اوزاقلادیب بوللوق گتیرهر. اونون آردیجا گئجه اللرینه حنا قویان قیز- گلینلر بولاق باشینا گئدیب، اللرینین حناسین سودا یووارکن دیرناقلارین توتوب یومنی خوش اولار دیییه ساچلارینین اوجوندان بیر آز کسیب سویا آتارلار. سونرا گنج قیزلار سودان بو طرف او طرفه هوپپانیب بئله اوخویارلار: «آتیل- ماتیل چرشنبه، باختیم آچیل، چرشنبه» گنج قیزلاردان باشقا سودان هوپپانانلار بو سؤزلری دییهرلر:« دیش آغریم، باش آغریم، گؤز آغریم بوردا قالسین.» سوباشینا گئدن قیز- گلینلر آپاردیغی سو قابلارین دولدوروب بیر ایل باشا- باش ایشیقلیق، آیدینلیق، تمیزلیک ایچینده یاشاماق اوچون گتیردیکلری سو قابلارین ائوین بوجاغینا قویوب بایرامین یئدی سین سوفرهسینده او سودان ایچیب اورکلرین ایشقلادارلار. بعضی یئرلرده بولاقدان گتیریلن سویو ائوین بوجاقلارینا سپیب بئله ایناملاری وار کی او سویون تاثیرینده داها ائولرینده جان اینجیدن بوجکلردن خبر اولمایاجاق. بیر پارا یئرلرده ایسه ائولرده اوجاق اوسته قازان آسیب، بولاقدان گتیریلن سویو قاینادارلار. ایناندیقلارینا گؤره او سو یئرده قویولمامالی و اونونلا یویونمالیدیلار. چونکو دئییرلر چرشنبه سویو ایله یویونماق اینسانین بدنینی یونگول و ساغلام ائدر.
چرشنبه بازاری:
چوخ کئچمیش زامانلاردان ایلین سون چرشنبهسی هامی بازار گئدیب عاییله عضولرینه چرشنبهلیک آلارلار. بوگون هر نهدن اؤنملی تازا پالتار آلماقدیر. هر کیمسه پولونا قدر عاییلهسینه تازا سئودییی گئییملر آلار. بازارلار اولدوقجا قالابالیق اولار اوشاقلار اوچون پالتاردان باشقا اویونچاق، بعضی قادینلار دا قیزیل آلیب، چوخلاری ائو نسنهلریده آلمیش اولارلار. بو گونون ان اؤنملی آلیناجاغی «چرشنبه یئمیشی» یا «یئددی لوین»دیر. قورو یئمیش، بادام، گیردکان، کیشمیش، نوخود باسلیق، سوجوق و باشقا شبچرهلردن بیر یئره توپلانمیشی چرشنبه یئمیشی آدلانیر.
اره گئدن قیزلارا پای آپاریلاندا چرشنبه یئمیشی ده پایین قیراغیندا قویولار. آذربایجانین بعضی کندلرینده چرشنبه یئمیشی اولمادان قووورقا قوورولوب ائوین آغ ساققالی الی ایله ائو آداملارینین آراسیندا پایلانار. «بعضی یئرلرده آخیرچرشنبه گونون یئمگی کوفته اولار، کوفته سایسی ائو آداملارنین سایسی جان اولدوغو حالدا بیردانادا آرتیق پیشیریلر کی اونادا “قئییب پایی”دئیلیر، بونو خبرسیزگلن قوناق اوچون پیشیریلر. چرشنبه گونو بیرچوخ یئرده قووورقادا قوورولار، بو قووورقا ائوین آغ ساققالی طرفیندن ائوآداملارنین آراسیندا پایلانار. بعضی کندلرده بوایش داملاردا و اود تونقالارنین باشیندا گورولر، آغ ساققال کیشی بیر شیش ایله دامین دورد طرفینه بیر جیزیق چکیب قاوورقادان دایره ایچرسینه سپپب سونرا خیر دوعاسی وئرر (بسم آلله الرحمن الرحیم، الهم صلی علی محمد وآل محمد، ائی آللاه انشااللاه، کی محمدین نوروزو، ابراهمین دوولتی، نوحون عومرونو، ساغلیق و بوللوقلا بیزلره و قونشولارمیزا اکرام ایله ، سونسوزلارا اوولاد،جوانلارا ساغلیق، قوجالارا اوزون عومور، ناخوشلار شفا، فاغیرلارا دوولت، پوللولارا کرامت عطا بویور، هامینی بیر بیرینه مهربان ائله، آمین یارب العالمین) دوعادان سونرا بیر اووج قاوورقا و نوخود و مرجی گوتوروب اوزو قیبله یه ساری دوروب نییت ائلیر، تانری هامیا شنلیک، بول روزی قیسمت ائلهسین، آخیرده بیر اووج قوورقادان دا گویه سپللر و دئیر کی[بودا قوشلارین پایی.] »
بعضی یئرلرده بازاردان اویونچاق آلماق یئرینه، اوشاقلار پالچیقدان فیشقا ایله ماشین یا باشقا اوینادمالی دوزهلدیب؛ بایرام گونو یئتینجه اویونچاقلاری ایله اویناییب بویاقلی یومورتادا چاقیشدیرارلار.
اوزوک آتدی:
ایلین سون چرشنبهسی دبلریندن بیریده «اوزوک آتدی»دیر. اون نفردن چوخ قادین بیر ائوده توپلاشیب، بؤیوک بیر تشتین ایچینه سو دولدوروب اوستون قیرمیزی پارچا ایله اؤرترلر. سونرا هر کیمسه اؤز اوزویون او تشتین ایچینه سالیب سیرا ایله بیر بایاتی اوخویوب؛ اؤزو یا باشقاسی الین اؤرتویون آلتیندان سویا سالیب اوزوکلرین بیرین گؤتورهر، اگر گؤتورولن اوزوک بایاتی اوخویانین اولسا اوخودوغونا گؤره نییتین یوزار. او اوزوک آیریسینین اولسا بایاتی اونون یورومو ایله یوزولار.
سو فالی:
چرشنبه گونو قادینلارا مخصوص اولان «اوزوک آتدی» فالیندان باشقا ائولرده «سو فالی»دا توتولار. بیر قابین ایچینه سو دولدوروب اوستون پارچا ایله اؤرترلر. ائو آداملارین هر بیریسی شئودییی بیر شئی مثلا: سانجاق، دوگمه، مینجیق، حالقا و … نسنهسین سویون ایچینه آتیب بیر نفر بایاتی اوخویوب کیچیک اوشاقلارین بیریندن ایستهنیلر سویا آتیلان شئیلرین بیرین چیخارتسین. هر کیمسه اؤز آتدیغی شئییه گؤره اوخونان بایاتینی یوزار. آنجاق بایاتی اوخویانلار چالیشارلار گوزهل، اورهیه یاتان، یاشاییشا اومید وئرن سؤزلر دانیشسینار.
قولاق فالی(آچار فالی):
خالق آرا بئله بیر دب وار کی؛ چرشنبه گونو نییت ائدیب بیر آچار یا سانجاغی آیاقلارینین آلتینا قویوب، کیمسهلر ایسه یاخالارینا اینه تاخیب دؤرد یولون آیریمیندا، قاپی دالیندا، بعضی یئرلرده دیوار دالیندا، کندلرده داملارین باجالاریندا پوسقودا دوروب دانیشیلان سؤزلره قولاق یاتیردیب ائشیتدیکلری سؤزلری اورهکلرینده اولان نییتلرینه گؤره یؤزسونلار. عوموم خالقین بئله دبلردن خبرلری اولدوغو اوچون؛ چالیشارلار دانیشدیقلاری سوزلر یاخشی، اورهیه یاتان و سئویندیریجی اولسون.
بوغدا آتماق:
ایلین سون چرشنبهسی باخت اوستونده اولان قیزلارا «بوغدا آتما» رسمی اورهک اوخشایان دبلردندیر. بیر کیچیک یاستی دمیر تیکهسی اود اوستونه قویولوب، دمیر قیزاراندان سونرا هر قیز بیر بوغدا نیشانلاییب اونون اوستونه قویار، هانسی بوغدا هامسیندان تئز چیتلاییب اود اوستوندن آتیلسا، او بوغدانی قویان قیز هامیدان تئز اره گئدهن اولاجاق.
چرشنبهلیک:
«چرشنبهلیک» یا «بایرام پایی» تازا ار ائوینه گئتمیش گلینه، آتا- آناسی طرفیندن و ار ائوینده اولان باجیلارا قارداشلاری طرفیندن بو پای گؤندهریلر. گلین یا باجینین او ائوده یاشادیغی آداملارین ساییسی حئسابینا شام پیشیریلیب بؤیوک میس مژمئییلرده دوزولوب الدن گلن قدر بایراملیقلا چرشنبه یئمیشی آلینیب او خورهیین یانینا قویولار. چرشنبهلیگین اوستو گؤزهل پارچا ایله اؤرتولوب اره گئدن قیزلارا هدیه اولونار. بو رسمین ائللر ایچینده اوستون یئری اودوغونا گؤره چوخ قدیم زامانلاردان بو گونه کیمی قورونوب ساخلانمیشدیر. دئمک ایندیلر بو دبلر بیر آز کئچمیشلرله فرقلی اولاراق سادهلشیبدیر.
توولاما:
چرشنبه آخشامی گنج اوغلانلار شنلیکلرین داها آرتیریب، گؤزهل منظرلرله کؤنوللری اوخشاماقچین توولاما توولاییب، تاماشا ائدهنلری سئویندیرهرلر. توولاما برک سیمدن توخونولموش کیچیک سبده اوخشار بیر نسنهدیر کی اوست دستهسینه اوزون بیر زنجیر باغلانار. توولامانین ایچین کؤزهرمیش کؤمورله دولدوروب بیر تیکه آلمینیوم تیکهسی ده آتیب بیر نفر آرالیقدا دوروب توولامانی توولار، کؤمورلر یئلنمک اثرینده آرتیق حرارت تاپیب آلمینیوم تیکهسی اریدیکجه قیغیلجیملاریندان گؤزلر اوخشایان گؤزهل شکیللرتؤرهنیب اطرافا یاییلدیقجا هامیلارین باخشین اؤزونه ساری چکر. توولامانین یانیندا تاراققا، ال بومو، فیشفیشا و … سس تورهدن مادهلرده پاتلادارلار.
نادارا:
ایلین سون چرشنبهسینین آخشامی، دامدا، اوجالیقدا، تپهده گاهداندا عومومون توپلاندیغی یئرده تونقال قالانیب گونلری بیتن ایلی شنلیکله یولا سالماق و یولدان یئتن یئنی ایلی ایستیلیک و شادلیقلا قارشیلاماق اوچون بو مراسم ایله حاضیرلیق گؤرونر. نادارا مراسیمی چوخ طنطنهلی و گؤزهل کئچیریلر. اوشاقدان بویوگه قدهر هامی اوندا اورتاقلیق ائدیب بیر ایلین یورغونلوغون جانلاریندان چیخاردارلار.
رحمتلیک پرفسور دکتر ذهتابینین دئییشینه گؤره گونهیی ماهالیندا نادارا مراسیمینده هامی سس- سسه وئریب بئله بیر نغمه اوخویارلار:
ناداراها، نادارا،/ سو گلدی قندهارا،/ شاهیم شیروان ایچینده،/ اوینار میدان ایچینده،/ قیلینجی قان ایچینده،/ میدانین آغاجلاری،/ بار گتیرمز باشلاری،/ آغا دایینین قاشلاری،/ هئی دؤیوشر قوچلاری…
ایکی دانا ها ایکی دانا،/ ایکی دانا بیر قوشایدی،/ باغچایا قونموشایدی،/ بگاوغلو گؤرموشایدی،/ اوخ اینن وورموشایدی،/ اوخ مندن بئزارـ بئزار،/ دهرینـ دهرین قوی قازار،/ دهرین قویدا بیر کئچی،/ هانی به بونون قیچی؟/ قیچی قازاندا قاینار،/ پیشیک یانیندا اوینار،/ پیشیگیم هارا گئدیرسن؟/ گئدیرم بابان ائوینه؟/ بابان ائوی ییخیلسین/ قیز گلین آلتدا قالسین
تبریزده و بعضی یئرلرده تونقالین اوستوندن آتیلانلار بئله سؤزلری تیکرار دیییهرلر: «ساریلیغیم سنین اولسون/ قیرمیزلیغین منیم اولسون.»
قورشاق ساللاما:
قورشاق یا شال ساللاما دبی بو گون شهرلرده ایتیب باتسادا چوخلو کندلرده هله ده وارلیغینا داوام وئرمکدهدیر. بو دبی یئرینه یئتیرنلر بیر بؤلومو آداخلی اوغلانلارلا قیزلارا وورولان اوغلانلار اولور. اوغلان آداخلیسی یا سئودییی قیزین ائولرینین دامینا چیخیب، اورهیینده نییت ائدیب، شال یا قورشاغی دامین باجاسیندان یا پنجرهسیندن آشاغی ساللاییب، ائو یییهسی قورشاق ساللایانی تانیماغا چالیشمادان ساللانان قورشاغا الیندن گلن قدر هدیه باغلا. هدیهلر جوراب، کؤینکلیک، چرشنبه یئمیشی، یومورتا و … اولار. آنجاق ائولرینده آداخلی یا گنج قیزلاری اولانلار قیزلارینین دَیرین آرتیرماق اوچون (شال یییهسی قیزلارینین آداخلیسی اولار دییه)، یاخشی دَیرلی بیر هدیه باغلارلار. قورشاق ساللایان کیمسهده باغلانان پایا گؤره اورهیینده توتدوغو نییتی یوزار.بعضی ائولرده گولمک اوچون ائو یییهسی بئله بیر سؤزده دئیهر: (اوغلان قیزیم چوخدور، ایستهسن بیرین باغلیییم شالیوا) بعضن ده ائوین آناسی شالا بیر پای باغلایاندا بئله دییهر :_ بالا یومورتا باغلادیم/_ ایستهمیرم /_ پول باغلادیم / _ ایستهمیرم/ _ یاخشی قیزی باغلادیم چک آپار. بو سؤزون آردیجا ائوده اولانلار هامیسی گولوشوب گئجهلرین شن کئچیرهرلر. قورشاق ساللایانلارین بعضیلری باشقا نییتلرله بو ایشی گؤرهرلر، گاهدان دا قورشاق ساللاماقلا بیرگه دانیشلان سؤزلره قولاق وئریب نییت ائدرلر. خالقین بونا اینامی وار کی ایلین سون چرشنبهسی ائشیدیلن یاراماز سوزلر یئنی ایلین باشا- باشیندا سؤز ائشیدهنین یاشاییشیندا تاثیر بوراخا بیلر، ائله اونا گؤره هامی بو گئجهده پیس، یاراماز سؤزلر دانیشماقدان چکینهرلر.
سون چرشنبه اوچون اولان اینانجلار:
· بو گون اوشاغی اولمایان گلینلر اوچون بئشیک دوزلتمک، یئنی ایلده اونون بویلو اولماسینا سبب اولار.
· بو گون قوچ، کل و … بوینوزلارینا قیرمیزی پارچا باغلاماق ائوین برکتین آرتیریب شنلیک گتیرهر.
· بو گون حاماما گئدیب چیمک آیدینلقلا ساغلیق تورهدر.
· بو گون ائودن ائشییه پول، الک، دوز، اون، بیتگی، اود، اودون وئرمک ائوین برکتین آزالدار.
· بو گون یاندیریلمیش شامی یاریمچیق سؤندورمک باختی قارالدار.
· بو گون، گون باتمامیش ائوده لامپا، چیراق یاندیرماق ایل بویو انسانی قارانلیقدان ساخلار.
· بو گون زاهی اوستونه گئتمک اونا زیان یئتیرهر.
·چرشنبه گئجهسی تئز یاتماق باختی یوخلاتماق نیشانیدیر.
· بو گون ائو اوجاغیندان قازان آسماق بوللوق گتیرهر.
· بو گون تازا اؤلنلری یادا سالیب اونلارین قبیری اوسته گئتمک عؤمرو اوزالدار.
· بو گون سومهنی قازانینا سالینان قابیقلی بادام، فیندیق، گیردگانی پول تورباسیندا ساخلاماق پولوبرکتلی ائدر.
یئددیسین سوفرهسی:
یئنی ایلین ان گؤزهل دبلریندن بیریده «یئددی سین سوفرهسی»دیر. دئمک بو سوفرهنین آذربایجان ائولرینده اؤزل یئری وار. یئنی ایل یولدان یئتیشن زامان بو سوفره هامینین ائوینده آچیلیب، بوتون عائیله عضولری اونو دؤورهسینه توپلاشیب بایرام ائدرلر. چوخلو ائولرده اوجاق اوسته قازان یا قابلامادا دولما آسیب، ائولرینه برکت گلسین دئییه، اوتن ایلین ایله یئنی یولدان یئتن ایلن آراسیندا قازان قاینایان حالدا اولار. چوخ ائولرده دولمالارین بیرینین ایچینه دمیر پول قویوب، ایل دَییشیلندن سونرا، دولما یئیینلده، ایناندیقلارینا گؤره؛ «دمیر پوللو دلما» کیمسهنین پایینا دوشسه ایلین سونوناجان او آدام پوللو اولار.
سوفرهنین ایچینه قویولان سینلر بئله اولور:
۱ – سو: حیاتین ان گرکلی اولان مادهسیدیر. خالقین یاشاییشدا اونون نه قدر اؤنملی اولماسین گؤسترمک اوچون سوفرهیه قویولان سو قابینا بیر یا نئچه کیچیک قیرمیزی بالیق دا سالارلار.
۲ – سومهنی ( سمنو ) : ایندیلر بیر دادلی حالوا کیمی دوشونولسهده کئچمیشده حیاتی یئنیلهدن سیمگهسی وگؤیرتی آنلامیندا ایشلهنردی. (سومهنی ساخلامنی/ ایلده گؤیردهرم سنی)
۳ – ساریمساق: بوللو فایدالاری اولان، اینسانین ساغلیق رمزی ساییلان بیر یئیینتی.
۴ – سوجوق: ائولرده پیشیریلن ان دادلی، آغیزلاری شیرینلهدن یئمهلی.
۵ – سونبول: برکت، بوللوق و اینسانلارین یئدیگی چؤرهیین کؤکونون سیمگهسی.
۶ – سوماق: خورهکلرین دادین آرتیران چاشنیلارین مزهلیسی.
۷ – سیرکه: اینسان گؤودهسینین مزاج باخیمیندان پیسلیکلرین آرادان قالدیران مادهلرین سیمگهسی.
هئیفانا مراسیمی ( سیزده بدر ):
کئچمیش تورک خالقی؛ ایلین دؤردونجو گونو عائیلهلر، کیچیکلی- بؤیوکلو سحر ائرکن ائودن دیشارییا چیخیب ناهار پیشیرمک وساییلین قاباقدان حاضیرلادیقلاری اوچون اؤزلری ایله گؤتوروب ائلهجهده بو گونه مخصوص اولان اویونلارا گرهکلی نسنهلری گؤتوردوکلرینه آرتیریب، چؤله، باغلارا ، سو باشلارینا و آنا طبیعتین قوینونا گئدیب آخشاما قدهر اورادا یئییب- ایچیب بیرلیکده اوینایارکن، شنلیکلری ائدیب چئشیدلی اگلنجهلرله باشلارین قاتاردیلار.
خالق آرا بو شنلیکلرله دولو گونه «حیف اونا» سؤزلرینین بیر- بیرینه قوووشوب قیسادیلمیشینی دئییردیلر. «هئفانا» حیف نوروزا کی الدن گئتدی سؤزونو آنلامیدیر. عوموم خالق بو گونه او قدر عادت ائتمیش دئمک اگر بوگون هاوا سویوق اولسایدی، ائولردن ائشییه چیخماق مومکون دئییلدیسه مراسیمی ایمکان قدهری ائولرده توتوب بایرام گونلرین شن و فرحله کئچیرهردیلر.
دئمک هئیفانا مراسمیلرین ایران تورکلری، ایران اؤلکهسینین باشقا خالقینا تای ایلین اون اوچونجو گونو یئرینه یئتیریرلر.
قایناقلار:
۱ – آخیر چرشنبه آذربایجاندا(مقاله): ؟
۲ – آذربایجان فولکلوروندان نمونهلرجلد ۱و ۲: دکتر سلامالله جاوید.
۳ – ایران تورکلرینین اسکی تاریخی: پرفسور دکتر ذهتابی.
۴ – باغ وزیر کندینده چرشنبهلر (مقاله): مریم خدابخش
۵ – عید نوروز میراث ملی ترکها(مقاله): ندا کامران کشتیبان
۶ – قزوین ده سومنی پیشیرمه دبی(مقاله): مهران باهاری
۷ – نوروز جش فرا ایرانی (مقاله) : حسن راشدی
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab