جامعه شناسلار یا سوسیولوگلار، همیشه خالقلارین دیلی ایله فرهنگلری آراسیندا ایلگی یه توخونموشلار. فرهنگ – کولتور – یا مدنیت، بوروشوق بیر توپلومسال فنومن دیر کی ملت لرین حیاتی نین مختلف یؤنلرینده ائتکی بوراخیر و اثر قویور. جامعه شناسلار جامعه ایله طبیعت آراسیندا اولان تفاوتلری انسان فیکری چابالاریندا گؤرموشلر. اونلارین باخیشیندا انسانین یاراتدیغی صنعت، هنر، اجتماعی اورگانلار، اخلاقی عیارلار، علمی تاپینتیلار اساس تانینیر. “کانت”ا اینانانلار – کانتیستلر (Kantists)، و ماخیست لر (Machists)، پراگماتیست لر ، تجربه یه قایل اولانلار -آمپیریک لر- جامعه شناسلار -سوسیولوگلار- و باشقا عالیم لر بونا اینانیرلار کی هر نه توپلومدا واردیرسا فرهنگدن یارانیبدیر و فرهنگدن آسیلی دیر. فرهنگ اونلارین باخیشیندا جامعه نین چابالاریندان یارانیب و مادی – معنوی ده یرلره مالیک اولان بیر مجموعه دیر کی تاریخ بویو اجتماعی فعالیت لردن بشریت اوچون بیر یئره توپلانیبدیر.
آنجاق فرهنگین تعریف او قدر گئنیشدیر کی بیر – ایکی جمله ده تعریفه گلمز، فرهنگین گئنیشلیگی او قدردیر کی هئچ کیم اؤز تعریفی له ده راضیلاشمامیش، مگر بیر سیرا عباره لرله سؤزوموزو ییغیب یقه میزی قورتاراق. فرهنگ دیل ایله یارانیر و اونون گئنیشلیگی توپلومدا بیلیم و علمین یایغینلیغی، بوتون بیلیم و صنعتین الده ائتدیکلری، اجتماعی دوشونجه لر و باشقا باشقا عامللره باغلی دیر. بوندان علاوه جامعه ده اولان علمین عمومی یاییلدیغی ، عمومی تحصیلاتین سطحی و علم و فن ین ایشله دیلمه سیندن آسیلی دیر. چارلز ال وود (Charles Ellwood) چاغداش جامعه شناس، تامام تعریفلری نظرده توتاراق، فرهنگی انسان توپلومونون ان اؤنملی اؤزه للیگی بیلیر. فرهنگ هر ملتین آیناسی دیر – دئییر. بو آینادا اونون دیلی، صنعتی، حکومت طرزی، بیلیم، صنعت، دبلر و عنعنه لر، حتا دین و اینانج لار دا فرهنگین عنصرلری ساییلیر.
آنجاق فرهنگین ان یاخین عنصری دیل دیر. فرهنگ دیلدن یارانیر. بوتون دوشونرلر بونا اینانیرلار کی دیلسیز هئچ بیر فرهنگ یارانا بیلمز. د. چسنکو – جامعه شناس و دیلچی اولاراق دئییر: هئچ بیر ملتین فرهنگی نین تاریخینی او ملتین دیلیندن آییرماق اولماز.
چاغداش عالیملر هئچ زامان و هئچ یول ایله فرهنگی دیلدن آیری بیلمیرلر و دیلین چئشیدلیگی و زنگین لیگینی خالقین فرهنگی نین زنگین لیگینده اساس بیر عامل بیلیرلر. باشقا سؤزله خالقین ایلگی قوردوغو دیل نه قدر زنگین اولورسا اونلارین فرهنگی ده او قدر زنگین اولاجاقدیر – دئییرلر. شوبهه یوخدور کی تامام اجتماعی فنومن لرین، طبقاتی ماهیتلری واردیر. چونکی دیل تامام طبقه لرین اختیاریندادیر و هر طبقه نین دیلینده اونون اؤزونه مخصوص فرهنگی گؤرونمکده دیر. هر ملتین ده فرهنگینی اونون دیلیندن تانیماق اولابیلر. بونا گؤره هر ملتین دیلی مقدس و حؤرمتلی ساییلمالی دیر. آنجاق یوکسک طبقه لر تاریخده اؤز دیللرینی آشاغی طبقه لردن یوکسک توتاراق طبقاتی تضادلاری داها آرتیرمیشلار. سارای دیلی، خالق دیلیندن فرقلی سئچیلمیشدیر. بیز بونو تاریخیمیزده گؤرموشوک. البته بیر سیرا فاشیستی فیکیرلره مالیک اولان کیمسه لر، ملتلرین دیللرینده اولان فرقلری، انسانلارین بیری – بیرینه قووشا بیلمه دیگینی اورتایا آتیرلار. بو فیکیر باشدان باشا یانلیش دیر، چونکی معلولو، علت یئرینه قویورلار. دیللرین فرقلری بیر سیرا اجتماعی شرایط، تاریخی و اقتصادی شرایطدن آسیلی دیر و دیل بو شرایطی یاراتماییر بلکه ترسینه، شرایط بو فرقلری یاراتمادا رول اویناییر.
مختصر دئمک اولار کی هر هانسی ملتین فرهنگی یوکسک اولورسا، اونون دیلی زنگین دیر. و عئینی حالدا ترسینه ده دئمک اولار.
تورکلر تاریخ بویو زنگین بیر فرهنگ و کولتوره مالیک اولموشلار. بو زنگین لیگی بیز ادبیاتیمیزدا گؤروروک. اینام، دین، طبیعت، انسان، فلسفی دوشونجه لر، توپلومسال قوروملار، یاراتدیقلاری حکومت لر، اینجه صنعتده اولان اثرلر، مینلرجه شعر دیوانلاری، یوزلرجه فلسفی اثرلر، زنگین دبلر و عنعنه لر، و باشقا باشقا مساله لر تورک دیلی نین زنگین لیگیندن تؤرنمیشدیر. رساملیقلار، موسیقی، معمارلیق و باشقا یؤنلر دیلین گوجونو گؤسته ریر. مین ایل بوندان اؤنجه یازیلان اثرلر – شان قیزی داستانی، دده قورقود داستانلاری، قوتادغو بیلیک، دیوان لغات التورک، یسوی نین حکمت دیوانی، ادیب احمدین عتبه الحقایق اثری، نوم بیتیک کتابی، نسیمی نین دیوانی، مولانا فضولونون غزللری و مینلرجه هله الیمیزه چاتدیرمادان قاباغینی آلان اثرلریمیز بو ادبیات و فلسفی دنیزی نین گوهرلردیرلر. بونلارلا انسانلارین روحو ترنّمی بیلینیر. تاسوفلرله بیزدن اسیرگه میشلر و بوگون بونلارین حسرتینده قالمیشیق.
دیلیمیز کسیلیرسه، فرهنگیمیز ابتر اولاجاق. انسانین دیلین الیندن آلماقلا، اونو باشقا بیر انسانا چئویرمک اولار. بو، انسان حاققیندا بیر جنایت ساییلیر. سوی قیریمی دیر. انسانا توهین ساییلیر. انسانی آلچاقلاتما بیلینیر. بللی دیر بیزیم تورکجه شاعیرلریمیزین دیوانلاریندان یارالانا بیلیرسک، اونلاردا اولان پاک دویغولاری منیمسه ییرسک، اونلاری هرگون، هر ساعات دیلیمیزده اوخویورساق بللی دیر فرهنگیمیزدن داها آرتیق بهره آلیب یاشاییشیمیز شیرین اولاجاق. یاشاییش شیرین اولدوقدا، اخلاق دا یاخشیلاشار؛ جامعه ده گؤزلله شر.
شوبهه یوخدور فلسفه، عرفان، موسیقی، صنعت دیلین یوکسه لیشینده اؤنملی اثری واردیر. دیلین تمیزلنمه سینده، دیلین گوجلنمه سینده و انسانلارین گوجلو و گؤزل ایلگی قورماقلاریندا بؤیوک تاثیری واردیر و بئله اولورسا، توپلومدا گئدیشات دا گؤزلله شر، اوره یه یاتار و انسانلار آراسیندا محبت، تمیز دویغو و گؤزل ایلگی لر قورولار.
دیللرین تاریخینه و ادبیاتینا باخاندا شاعیرلرین، فیلسوفلارین و باشقا علملرده عالیم لرین یارادیجیلیقلاری و یاراتمیشلاری بوتون ملتین یاشاییشی نین یاخشیلاشماسیندا تاثیرینی گؤرمک اولور. اروپا دیللر ۱۸ و ۱۹جو یوزایللرده میدانا گلن بؤیوک یازارلار و یازدیقلاری اثرلرله بوگون دونیادا گلیشمیش حالا گلمیشلر. فرانسیز ادبیاتی، روس ادبیاتی، انگیلیس و باشقا اروپا دیللری همان ۱۸ و ۱۹جو عصرلرین ادبی دورومونون چؤره یینی یئییرلر.
شوبهه یوخدور کی دیلیمیزده علم لر گلیشدیکجه دیلیمیز ده گلیشه جکدیر. دیلی گلیشدیره ن ادبیات، علم و صنعتدیر. ادبیات ساحه سینده گئنیش و زنگین ادبیاتا مالیک اولدوغوموز بللی دیر، البته خالقیمیز هله بو ادبیاتدان یارارلانماییر چونکی دیلیمیز رسمیتده اوخونماییر و مدرسه لرده، رادیو تلویزیوندا و درگی لرده یئتَرینجه استفاده اولونماییر. آنجاق مدرسه لر دایر اولاندان سونرادیر کی دیلیمیزده علمی یازیلار، فلسفی یازیلار و باشقا قونولار میدانا چیخار و فرهنگیمیزده یئر آلار. بئله بیر گونو گؤرمه یینجه، دیلیمیزین گؤزه للیگی آیدین اولمایاجاقدیر. بیز بوگون گؤزه للیک لری تکجه فولکلوروموزدا گؤروروک، حتا ادبیاتیمیزین گؤزه للیک لرینی استفاده ائتمه دیگیمیز اوچون تانیماییریق.
آنجاق همین فولکلوردا اولان گؤزه للیک لر او قدر چوخدور و او قدر بوللودور کی خالقیمیزی اقتاع ائده بیلیر. بو زنگین لیک او قدردیر کی حتا دیللرده بئله گزیر کی: “فارسی شکر است، تورکی هنر است:. بونو دئین لر فارسلاردیر. هر حالدا اونلار دا، بیزیم دیلیمیزین گؤزه للیک لرینی دادان انسانلار کیمی بئله بیر قناعته گلمیشلر. بو گؤزه للیک لردن سؤزجوکلریمیزده اولان بوللولوق، اونلاردا موسیقایی دوروملا اویغونلوق، قایدالی گرامری، بوللو فعل لری، فراوان زامانلاری، اوره یین ایسته یینجه سؤز یاراتما امکانلاری، و باشقا قونولاری سایماق اولور.
کئچن هفته هر بیر فعل ن باشقا فعل لر دوزلتمک دن دانیشدیم و عرض ائتدیم کی بیر فعله بیر اک آرتیرماقلا باشقا فعل لر دوزه لینیر. مثال دا وردوم او جمله ده:
البته بونو دا آرتیریم کی بو مصدرلری تامام فعللره عاید بیلمک دوز دئییلدیر. یعنی بیر سیرا فعل لر بو حاللارا دوشمز. بونو تمرین ائتمک لازیمدیر. بونو دا مدرسه ده اوخوماق لازیمدیر. دیلیمیز رسمیت تاپماسا، دیلیمیزین گؤزه للیک لریندن خبرسیز قالاجاییق.
باخین تکجه بیزیم دیلده بو گؤزه للیک دئییل، بلکه عرب دیلی ده گئنیش بیر دیلدیر. عربجه ده کؤکلر یا ثلاثی دیر یا رباعی. آنجاق قالبی دیللردیرلر. یعنی هر بیر کؤکو بو قالیبا سالیبب و باشقا بیر کلمه یارادا بیلیرسن. دیلچی لر حدودا ۱۰۰۰ ثلاثی کؤک تانییرلار. البته رباعی کؤکو اولانلار چوخ آزدیر. ایندی ۱۰ باب و ۸ قالیب واردیر. باب لار ۱۰ دانادیر و عبارتدیر بونلاردان: فَعّلَ، فاعَلَ، اَفَعلَ، تَفَعّلَ، تَفاعَلَ، اِنفَعَلَ، اِفتَعَلَ، اِفعَلَّ، اِفعالَّ، اِستَفعَلَ …
ایندی سیز هر بیر کلمه نی گتیریب مثلا استفعال قالیبینا سالا بیلرسینیز: مثلا عَمَر – آباد ائتمک – اولور استعمار / ثمر – اولور استثمار / قبل – اولور استقبال و الی آخر
یا باشقا قالیب مستفعله – ایندی همان عمر – اولور مستعمره / قبل اولور مستقبله و الی آخر.
بئله لیکله بیر فعلدن اون فعل دوزه لینیر. ۱۰۰۰ فعل اولور ۱۰ مین کلمه. فعل لر ۸ قالیبا دوروشور. یعنی بئله لیکله ۱۰۰۰۰ کلمه اولور ۸۰ مین. آما بونو آرتیریم کی دقیق صورتده بئله اولمور. نئجه کی تورک دیلینده هر فعل دوزلتمک اولمور، عرب دیلینده ده بئله دیر. بونلاری اوخویوب اؤیرنمک لازیمدیر.
دیل ریاضیات دئییلدیر کی ضرب-تقسیم ائتمکله کلمه لرین و فعللرین ساییسینی چیخاردیب آمار وئره سن.
البته باشقا دیللرین ده بئله امکانلاری واردیر، ولی تامام کلمه لر اوچون دئییلدیر. تاسوفلر اولسون فارس عالیم لریندن بیر سیراسی فارس دیلینه بو توتوشدورمانی قونداراراق بؤیوک بیر ادعالار چیخاریرلار کی کاملا یانلیش دیر و بؤیوک ده یانلیشدیر. بونلارلا ایشیمیز یوخ.
من بورادا، دیلیمیزده، اک لردن دانیشماق ایسته ییرم. اک لر ده بئله دیر. اک لریلن بیز فعل دوزلده بیلیریک و باشقا کلمه لر ده دوزلده بیلیریک. اما بو اک لرین هامیسی تامام فعللردن و تمام اسم لرده یارانماز. بونلاری بیلمک لازیمدیر. بونا گؤره بورادا بیر سیرا اک لرینلن تانیش اولماق گره کیر:
دئدیگیم کیمی، دیلیمیزین گؤزه للیک لریندن بیری ده اک لردیر. اک لرله دیلیمیزده یوزلرجه باشقا کلمه لر دوزلده بیلیریک. آنجاق تاسوف یئری بورادیر کی مدرسه لرده اوخومادیغیمیز اوچون بو اک لری چوخلاری بیلمیر و تانیمیر. بو اکلرین بیر سیراسی فعل لرین آردیجا گلیر و باشقا کلمه لر یارادیر و بیر سیراسی آدلار آردیجا گلیر و باشقا آد و یا فعل کؤکو یارادا بیلیر. من بورادا تکجه نئچه سینه اشاره ائتمک ایسته ییرم:
اجاق – اجک
چاپاجاق، چاتاجاق، گلَجک،
آج – اج
بو اک، اسکی اک لردن ساییلیر و چون چوخ ایشلتمه میشیک، بوگون آز ایشله نیلیر.
آناج (مرغ مادر، ماکیان تخمگذار)، قولاج (فاصله میان دو دست باز. بن: قول= بازو، دست)، یاماج (سینهکش کوه)، اوروج (روزهدار، روزه)، تیخاج (پوزه بند)
آری – اری
بوگون آز ایشله نن اک لردن ساییلیر و یؤن – جهت لری گؤسته ریر:
ایچ (درون) – ایچهری (داخل، به سمت داخل)، دیش (بیرون) – دیشاری (به سمت بیرون)، یوخاری (سمت بالا)، ایلهری←ایرهلی (به سمت جلو، پیش).
بو اک ده اسکی زامانلار ایشلک اولاراق بوگون بیر سییرا آدلاردا گؤروروک:
باغیرساق (معده)، قورساق (معده)، دیرسک (آرنج-تپه)، دومسوک (سقلمه)، سومسوک (سگ هرزه گرد)، آخساق (لنگ-چلاق)، قایساق (رویه سرشیر مانند در مایعات:بن=قایماق)، سارساق (بیثباتی در سخن گفتن).
یادینیزدا اولسا، کئچن هفته بیر دوستوموز گلیب بیر سیرا انسان اعضاسی نین آدلاری حاققیندا دانیشدی و چوخ دا یئرینه دوشدو. او بئله بویوردو:
بدن دن ائشیگه چیخان اعضالار “ق” حرفیله باشلانیر: قول، قولاق، قیچ، قارین،
باشا عایید اولان اعضالار: دیل، دوداق، داماق،
باشا عاید اولان آدلار ب حرفیله باشلانیر: باش ، بورون،
البته بونو دئمه لی یم کی بیر الده اولان سوموکلرین ۳۷ – ۳۸ آدی واردیر و هر بیر تیکه نین بیر آدی واردیر. من بونو انتصار آدلی بیر شاعیریمیز وار اونون دیلیندن ائشیتمیشم. بو، گؤسته ریر کی دیلیمیز نه قدر گئنیش و زنگین دیر.
سال – سل – سول
بوگون باشدان ایشلک حالینا دوشن اکلردن بیری دیر. نسبت معناسینی وئره ن بیر اک دیر:
یوخسول (ندار)، قومسال (شنی-قومساللیق:شنزار)، اسلامی (اسلامسال)، اجتماعی (اجتماعسال یا توپلومسال)، دینی (دینسل)، کامپیوتری(کامپیوترسل)، گؤگسل (آسمانی) قوتسال (مقدس) آیسال (ماهواره)، و . . .
سیز – سوز
سیز و سوز اک لری چوخ ایشلک اکلردن ساییلیر و هرگون استفاده اولونوز:
منیمکی (مال من)، بیزیمکی (مال ما)، ائلینکی (مال مردم)، و… ایندیکی (آنچه که به اکنون تعلق دارد)، بوگونکی (مال امروز)، دوننکی*(مال دیروز)، قاباقکی (پیشین).
گه – غا – قا
دؤنگه (پیچ)، بؤلگه (منطقه، ناحیه، حوزه)، بلگه (سند)، قاریشقا (مورچه،)، بوشقا (ظرف بسیار دراز)، داشقا، ناسیرقا (فرغون)، قارقا (کلاغ)، قاشقا (سفیدی روی پیشانی اسب یا بز گویند)، اؤتگه، اؤزگه (بیگانه، دیگری)، اؤیگه (ناتنی)، چکیرتگه (ملخ)، سیسقا (لاغر)، دامقا (مهر)، اونورقا (ستون فقرات)، اؤپگه (شش، ریه)، سوپورگه (جارو). بوگون یئنه بئله کلمه لر یارانیر مثلا بیلیمگه (دانشگاه)، بیلیرگه (دانشکده) و . . .
بو کلمه لرخ باخین: بوشقا، داشقا، ناسیرقا، پوتوشقا (دربچه)، ساتیشقا (زن فاحشه)، آتیشقا، قونقا، بو کلمه لر تورک دیلیندن روس دیلینه داخیل اولموش، سونرا روسجادان اؤز اصلینه قاییتمیشدیر؛ بئله کلمه لر ده دیلیمیزده آز دئییلدیر.
گون – قون – گین – قین
بو اک حاللاردا گلیر:
پوزقون (ناراحت)، داشقین (پر، سرریز)، دوزگون (حالتی بسیار خوب)، دولقون (پر و تکمیل)، ایتگین (گمنام)، توتقون (دلگیر، گرفتار)
البته اک لرین ساییسی داها چوخدور. اما بونلاری بیلمک بیر چوخلو کلمه لرین معناسینی بیلمکده بیزه کمک اولار. او بیری طرفدن بیر سیرا اک لر فعل لره عایددیر. یا بو اک لرله فعل لر دوزه لینر مثلا:
لا – له
ایش – ایشله مک / گؤز – گؤزله مک /
سال – ساللاماق / باغ – باغلاماق /
لش – لاش
ال – اللشمک / مست – مستلشمک
چای – چایلاشماق /
گرک بونو آرتیرام کی بیز دیلیمیزین گرامرینی دوزگون بیلمه سک بونلارین چوخونو متوجه اولماریق. حتا دیلیمیزین تاریخ بویو ده ییشیک لیک لری اولموش. بیر مثال وورورام:
سلجوقلو دورونده فعل بئله صرف اولورموش:
اسکی صرف بوگونکو صرف
گلیر من – گلیرم
گلیر سن – گلیرسن
گلیر او – گلیر
گلیر بیز – گلیریز بوگون استانبول تورکجه سینده دوزگون استفاده اولونور. اما بیز دئییریک: گلیریک
گلیر سیز – گلیرسیز
گلیر اونلار – گلیرلر
اجازه وئرسه نیز دیل حاققیندا بیر نظریه نی تانیتدیرماق ایسته ییرم.
دیل اوسطوره سی
دیلین انسان قدر تاریخی واردیر. انسان یئر کوره سی نین اوستونده یاشاماغا باشلاییب، دیل ایله طبیعتله، ایلگی قوروب و دیلی یاراداراق زنگینلشدیریب و گئنیشلندیریبدیر. آنجاق دیل حاققیندا مختلف نظریه لر اورتایا گلیر. او جمله دن ایکی نظریه دقیق صورتده تورک دیلینه عایددیر: بیری اولو دیل، ایکینجیسی دیل اوسطوره سی.
اولو دیل تئوروسونا اینانانلار بئله دوشونورلر کی تورک دیلینده طبیعتدن یارانان آدلار، فعللر او قدر چوخ دور کی بللی اولور بو دیلین قدیملیگی داها آرتیقدیر. بونلار تورک دیلینی دونیانین بیرینجی و ان قدیم دیلی بیلیلر.
آما دیل اوسطوره سی اوزه رینده بالاجا دایانمالی ییق.
بیر زامانلار واریدی کی بیر دیلین سؤزجوکلرینی اویان – بویان ائده رک ؛ جمله لری بوروشدوروب آلچاق – اوجا ائده رک دیل حاققیندا دوشونجه لر اوتایا قویوردولار. آما بوگون بؤیوک دیلچی عالیم لر دیللر آراشدیریب و نظریه لری تمامیله اثبات ائتمیش و یا رد ائتمیشلر و دیل علم اساسیندا تانیتدیریلیر و آراشدیریلیر. دیل داها ریاضیات کیمی بیر علمه چئوریلمیش و اوشاقلیق دورانینی دالدا قویوب کئچمیشدیر. سئویندیریجی حالدیر کی بوگون تورک عالیملری بو میدانی بوش بوراخمامیشلار و دیلچی لیک ساحه سینده درین دوشونجه لر و علمی تئزلر وئریرلر. دوغرودور بیز بوگون ایراندا آکادئمیک امکانلاردان محروم اولاراق، رقیب باشاردیقجا بیزی ازمه یه داها آرتیق اوزله نیب و جسارت تاپیر. آما بیزیم بیلگین لریمیزده ساکیت اوتورمامیشلار و یئنی دوشونجه لریمیزین ده یری هسته ای تاپینتیلاردان بیزیم اوچون آرتیق ده یری واردیر.
سومر دیلیندن قالان لوحه لردن دیل قایدالارینی بوگونکو دیللرله توتوشدوروب و گؤزل علمی قایدالار چیخاریرلار. بو تاپینتیلار یونان، مصر، لاتین و باشقا دیللرین اوزه رینده درین ائتکیلر قویمادادیر. بونلاردان بیری سومر دیلی ایله تورکجه میزین ایکی طرفلی تاثیرلری دیر. البته بونو دا آرتیرمالی یام کی بیر دیلچی عالیم – جان لوتیز هایز دئییر: سومرلوگلار ساییسیندا سومر دیلی یارانمیشدیر.[۱]بو نظردن ۱۰۰ ایل کئچیر، بو یوز ایلده یئنی تاپینتیلار اورتایا گلمیش و اثبات اولونموشدور. سومر دیلی ایله تورک دیلی آراسیندا اولان ایلگی لر حاققیندا بؤیوک بیلگین لر قوللارینی چیرمالاییب و ایشله میشلر. عثمان تونا کیمی بیر پروفسور ۴۰ ایلدن آرتیق چابالاریندان نتیجه له نن ۱۶۵ سؤزجویون کؤکونو تورک دیلینده تاپمیشدیر. دونیا سویه سینده بوتون سومرلوگ لار، فیلولوگلار و تورکولوگلار مجمعینده اؤز نظریه سینده دفاع ائده رک، هئچ بیر مخالفتله اوز – اوزه گلمه میشدیر.[۲]
آنجاق دیل اوسطوره سی بونا دایانیر کی دینی – اوسطوروی اینانجلارا گؤره وارلیق “سو”دان یارانمیشدیر. بو اینانج سومرلر، اینکالار، یونانلیلار، قیزیل دری لیلر، هند، آفریقا، اسکاندیناوی، ایراکو، یوما، مایا و تورکلر آراسیندا اولان بنزرلیک لری بیر یئره توپلاییب و دیللر، اویقارلیقلار آراسیندا بنزرلیک لری آراشدیریر و بونلارین هامیسیندا سو کلمه سی نین اورتاق رولونو آراشدیریر. نهایت بورایا چاتیر کی بیر دایره چکیب و دایره نین محیطینده ۱۶ کلمه نی قویوب، اورتادا سو کلمه سینی یازیر. دایره نین محیطینده ۱۶ بیر هیجالی سؤزجوک بونلار اولور: رو، بو، یو، مو، جو، نو، وو، کو، لو، قو، تو، فو، هو، او.
بو ۱۶ کلمه اوسطوره گوجلو اولاراق، طبیعتین عنصرلرینی تمثیل ائدیر مثلا: مثلا بو = شادلیق تانریسی / او = نیرو – گوج تانریسی / هو = بؤیوکلوک تانریسی / فو = یاخشیلیق تانریسی / رو = آیدینلیق – ایشیق تانریسی / تو = اود تانریسی / فو = سس تانریسی / لو = ساخلاییجی تانری / کو = ایشیقلیق تانریسی / وو = تمیزلیک تانریسی / نو = آغلیق تانریسی / جو = صفا تانرسیسی / مو = یوکسکلیق تانریسی / یو = خیر و برکت تانریسی.
ایندی سو اورتادان گؤتوروله رک بو کلمه لرله ترکیب اولونور. بئله سؤزجوکلر چیخیر:
ایندی اورتادا اولان سو ایله محیطده اولان کلمه لرین ترکیبیندن باشقا کلمه لر یارانیر مثلا:
بو یئنی یارانان کلمه لرین معناسینی آختاریر. ایلک باشدا بونلاری آد حسابلاییب بئله آدلارین وارلیغینی یئر کوره سینده آختاریر. گؤرونور یوزلرجه جغرافی آدلاری اله گلیر. بو جغرافی آدلار: شهرلر، داغلار، چایلار، قبیله لر و باشقا باشقا آدلار اولور و آسیادا، اروپادا، آفریقادا، خلاصه یئر کوره سی اوزه رینده بو آدلار واردیر. بو آدلاری ردیف ائدیرلر:
سوموآر، سومر، سوبور، و . . . گؤزل بیر نتیجه لردن بیری بودور کی بیز ایران تورکلری نین بایرام سوفره سینده یئددیسینی گؤروروک:
سو، سوت، سومو، سونبول، سومونو، سوجوق، سوراق
البته دیلچی لر اؤز ایشلرینی داوام ائدیرلر و یئنه حیرتلی نتیجه لر الده ائدیلیر. سانکی هله طبیعت نیرولاری یاراتماقدادیر.
بونلاردان علاوه ۱۱ کلمه ده یارانیر و دایره بؤیویور. آرتیریلان عنصرلر بونلاردیر: ار، آق، آی، این، آن، آل، گون، اوت، آه ، اوم. بو دایره گونو – گوندن بؤیویور و بوگون بو یولونان بؤیوک نتیجه لر الده ائدیلمیشدیر. بو باره ده ایراندا رسول کشیبان آدلی بیر عالیم ده یرلی بیر کتاب یازمیش و دونیا دیللرینه ده چئوریلمیشدیر. آنجاق بو تئوریه قایل اولانلار یارانان کلمه لرین یوزایللر و مین ایللر بویو یونتالانیب جلا تاپدیغینی دا ایره لی سورورلر.
واقعیت بودور کی بیز دیلیمیزه دقیق اؤیرنمه یینجه دیلیمیزین گؤزه للیک لرینه واقف اولمایاجاغیق. من تاکید ائدیرم ایران آذربایجان تورکجه سی هله ال ده یمه میبش قالیب و بو جهتدن بیزلر خوشبخت آداملاریق. چونکی دیلیمیزه بیر زامان صاحیب چیخیریق کی دیلچی لیک علمی لازیمی قدر گلیشمیش و بوگون دیلچی لیک علمینه مسلط اولدوقدان سونرا دیلیمیزین گلیشمه سینه چالیشیریق. بئله لیکله قویمایاق دیلیمیزی یانلیش یؤنلره آخسین. بوگون توریه تورکجه سینده و آذربایجان تورکجه سینده گؤردویوموز آخساقلیقلارا داها دوشمه مه لی ییک.
زبان، گویش و لهجه
زبان، گویش و لهجه – Laguage – Dialect – Accent – دیل، لهجه هله لیکده دقیق صورتده تعریف اولمامیش، بونونلا بئله نئچه مثال ایله آچیقلاماق اولار. ساده اولماق اوچون فارسیجادان مثال وورورام.
بیر خراسانلی – مثلا بردسکنلی نی نظرده توتون. او اؤز دیلینده دانیشان دا فارسی نی بیلمه ییر و بیر گویش ایله دانیشیر و فارسینی چتین باشا دوشور، باشا دوشسه ده فارسینی دانیشا بیلمیر. بونا گویش دئییریک. فارسیجانین بردسکن گویش. آما بو ساوادلی اولسا تهرانا گلدیکده چالیشیر فارسی دانیشسین. فارسیجادا لحجه سی وار. سسی نین آهنگی فرقلی دیر. یا بیر گیلک تهراندا فارسیجا دانیشاندا لهجه سی وار. اما اؤز دیلی – فارسیجانین بیر گویشی تانینیر.
اما دیل تعریفی.
تورک دیلی نئچه نئچه بوداقلارا بؤلواونموشسه ده، بوگون چیندن توتوب بالکانلارا قدر دانیشیلیر. آنجاق دئییریک قزاق تورکجه سی، قیرغیز تورکجه سی، اوزبک تورکجه سی، آلتای تورکجه سی، آنادولو تورکجه سی و آذربایجان تورکجه سی.
آذربایجان خالقی نین و ملتی نین دیلی تورکودور. بو دیلی تامام ایراندا اولان تورکلر بیلیرلر. البته تورکمن لری آییریام و بونلاری آذربایجان تورکجه سینده دانیشان یوخ، بلکه مستقیم صورتده مستقل دیللری واردیر.
تورک دیللری ایکی بؤلومه بؤلونور: دوغو تورکجه سی و باتی تورکجه سی. باتی تورکجه سینده آذربایجان، تورکیه و تورکمن تورکجه لری واردیر.
پژوهشگران زبان ترکی آذربایجانی عمدتا از ترکیه و جمهوری آذربایجان هستند و نویسندگان و محققان این عرصه در ایران هنوز دورههای ابتدائی را میگذرانند و به گردآوری مشغولند. در هرحال آنچه از تحقیقات منتشره بدست آمده نشان میدهد که زبانهای ترکی در گسترهی جهانی به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شده اند. زبانهای شرقی دارای دو قسمت آلتای شامل چین، قزاقستان و قیرقیزیستان بوده و قسمت دوم آسیای میانه بخش جنوب شرقی آسیا می باشد و شامل ازبکستان و ترکمنستان میگردد.
اما قسمت غربی زبانهای ترکی شامل قپچاق و اوغوز می باشد که قبچاقها در شمال غرب و اوغوز جنوب غرب را شامل می شوند. قبچاقها بیشتر در روسیه شامل قاقاووزها، باشقوردها، تاتارستان و غیره بوده و اوغوزها شامل ایران و ترکیه میباشد که در گسترش خود تا قلب اروپا هم پیش رفته است.
لهجههای موجود زبان آذربایجانی شامل بخشهای زیر هستند:
تبریز و شکی
باکی – گنجه
اهر و قاراداغ
قاشقای و خراسان
خلج
خمسه
همدان
اما بیر سیرا آراشدیرماچی لار قاشقای، خلج و خوراسان دیللرینی تورکجه بیله رک آذربایجان دیلی نین گویشی یا دیالکتی بیلیرلر. اما قالان لار لهجه ساییلیر.
که در مجموع دارای ۷ لهجهی متمایز از هم میباشد. اما در داخل ایران از ۸ لهجهی ترکی آذربایجانی نام برده میشود که عبارتند از:
تبریز
قره داغ
یامچی
اورمیه
مراغه
اردبیل
زنجان
همدان
که لهجهی اورمیه را اویغور – افشار نامند و در لهجهی تبریز، قبچاق نیز وجود دارد. همچنین بخشی از زنگان یعنی قیدار، جزو لهجه ی همدان بشمار میآید. در بررسی ریزتر مساله به لهجهی تبریز میرسیم که خود لهجهی تبریز به سه بخش از مناطق تبریز تقسیم میشود که عبارتند از:
شمال غرب و مرکز تبریز شامل: شامقازان و قره آغاج
خیابان و باغمیشه
دوهچی، خطیب ، امیره قیز و مارالان
اما باید به یک مساله نیز توجه داشت و آن اینکه بررسی لهجهی مناطق شهری به حواشی شهرها هم توجه نمود. بالفرض لهجهی تبریز در محدودهی مشخصی جواب صحیح قابل برداشت است و حاشیهی شهر معمولا ممکن است از شهرهای دیگر آمده باشند و لهجهی تبریز شامل حال آنان نمیگردد. لذا برای دریافت لهجهی اصیل منطقه به مردم اصیل آن سامان مراجعه نمود.
در لهجه شناسی در آذربایجان مسایل مشخصی نمایان شده است بالفرض میتوان یک عبارت را در لهجههای مختلف به شکلهای متفاوتی شنید از جمله:
ادبی دیل تبریز اویغور قاراداغ
آتامی آتامی آتامی آتامی
آتانی آتاوی آتایین اتووو
آتاسینی آتاسینی آتاسینی آتاسینی
آتامیزی آتامیزی آتامیزی آتامیزی
آتانیزی آتازی اتوووزو آتاییزی
آتالارینی آتالارینی آتالارینی آتالارینی
میتوان تفاوت در لهجه را تنها و بیشتر در تلفظ یافت. بالفرض تبریزیان بجای ق بیشتر خ بکار میبرند مثلا میگویند: گئداخ بجای گئدهک
گاه با کشیدن حرفی حرفهای دیگر را حذف میکنند: گدئیسن (زبان ادبی گئدیرسن) میگویند: گئ . . . سن.
[۱] جان لوئیز هایز، اصول دستور زبان سومری، ترجمه: فریدون عباسی، تهران، ۱۳۸۹، ص۱۲٫
[۲] عثمان ندیم تونا، رابطه تاریخی زبانهای سومری و تورکی، تذجمه: فخران پورنجفی، اورمیه، ۱۳۹۰، ص۱۱٫
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab uig_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab