علی محمد خلفی زنگیر
گئرمی شهری
تاپماجالار (تاپ- تاپباجهلر)
آزربایجانین آیری بؤلگهلری کیمی، تاپماجالار موغانین
شیفاهی خالق ادبیاتینین بیر پارچاسی ساییلیر. پاییزین اوزون گئجهلرینده، قوجا
بابانین ناغیللاری بیتیب، حیات باغچاسینین نازلی و سئویملی گوللری قوجا آنانین
نازلاما و لایلاسی ایله یوخویا گئدن چاغلار، قیشین سویوق گئجهلرینده، سازاغین
اؤز ایستهدیگی غملی هاوالارینی چالان چاغلار، آتا بابالاریمیزین حئکمتلی و
درین آنلاملی سؤزلری ایله یاناشی تاپماجالار دا دئییلیر؛
-حاجیلر
حاجه گئدر، عهد ائلر گئجه گئدر، بی یومورتدانون ایچینده، اللیمین جوجه گئدر.
-گلئیدیم
بَتدن، های ویردی کتدن، اوووردی سومویدن، ساققالی اَتدن.
-دایهنیبدو
دایاغسیز، بویهنیبدو بویاغسیز.
بعضاً بیر شئعیر کیمی، بعضاً ده بیر تیکه سؤزله تاپماجا
سوروشولور. اما نه ایسه، آتالارین درین و آنلاملی باخیشلاری، زنگین و حئکمتله
دولو دوشونجهلری، سوروشولان تاپماجالاردا اؤزونو گؤستهرهرک اونونلا داشینیر.
تاپماجادا بیر نوع سیر اولور. اونو دوشونن اوشاق چوخ زکالی
و هوشلو گؤرونور. آتا-آنا بئله اوشاقلارین بویون اوخشاماقلا اونو، حیات و
یاشامین دا سیرلارینی جلد باخیشلا دوشونمهگه یؤنَلدیر. بیرده تاپماجا دا گیزلهنن
سؤزون اؤزللیکلری دیله گلدیگی اوچون ائشیدن شخص بیر سیرا معلومات اؤیرنمیش اولور.
"
تاپماجالار موختلیف اشیا، حادثه و مفهوم حاقیندا یارانیر، بونلارین بیر ایکی علامتی
دولایی یوللا سؤیلهنیلیر. باشقا جهتلری ایسه گیزلی ساخلانیلیر و مخاطبدن اونون
جاوابی ایستهنیلیر.
تاپماجالارین منشأیی اینسانلارین آنیمیستیک(هر شئیی جانلی
سانماق) دونیا گؤروشونه قاییدیر. بئله کی، قدیم اینسانلار بوتون طبیعی قوهلری
جانلی بیلمیشلر و اونا گؤره ده قورخارمیشلار بعضی شئیلرین آدین آپارینجا بوتون
حیوانلار و طبیعی قوهلر اونو ائشیدسین و بیلسین. اونا گؤره شئیلرین آدینی
دولایی صورتده و رمز کیمی چکمیشلر.
بیزیم یئرلرده ایندی ده قوردا "کافیر" و جینلره
و آل آروادینا "الله نهلت ائلمیش" دئییرلر. اینانیرلار بونلارین آدلاری
چکیلسه، زیانلیق تؤرهدرلر.
بوگون تاپماجالار داها چوخ اَیلنجه اولاراق ایشلهنیر.
بیرده اوشاقلاری و جاوانلاری دوشونمگه وادار ائدیر. اونلارین بیلیگینی، زکاسینی،
تجروبهسینی یوخلاییر." (تورک خلق ادبیاتی/لیرزا سررافی)
"تاپماجا
یادداشین هر بیر فرد طرفیندن منیمسهدیلمهسینین و باشلیجاسی، بو منیمسهنیلمه
اوزهرینده نظارتین حیاتا کئچیریلمهسینین ان اوغورلو اصولو ایدی. تاپماجانین
فونکسیونال (بیر شئیین قورولوشوندان دئییل فعالیتیندن آسیلی اولان) ماهیتی ده
محض بو اصولا ائحتیوا اولونور. بئله کی، ائتنوسون کوللئکتیو بیرلیگی کوللئکتیوین
گلهجک عضولرینه تاپماجا واسطهسیله هم اؤتورولور، هم ده بو اؤتورولمه اوزهرینده
نظارت ائدیلیردی. تاپماجالاردا کوسمولوژی چاغین ائتنوسونون احاته ائتمهدیگی
دونیا ساحهسی قالمیر."(1. س29)
گؤرونور کی، تاپماجا دا فولکلورون باشقا عنصرلاری کیمی
منسوب اولدوغو میللتین اؤزللیکلرینی اؤز ایچینده داشیماقدادیر. اونا گؤره
موغاندا اولان تاپماجالاری توپلاماقلا بو ماهیتین قورونوب ساخلانیلماسی لازیم
گؤرونور.
گئرمی و اطرافدا ایشلهنن تاپماجالاردان بیر نئچه نمونه:
-آغاج
باشینده داری قوییسی: اینجیل ()
-آغاجه
چیخدیم آدامنان، بی نلبکی بادامنان، نه دیلی وار نه آغزی، سؤز دانیشئی آدامنان:
کیتاب ()
-آغامون
بی دونی وار قاتداماغ اولماز. ایچی دولو اشرفیدو، جوتدهمگ اولماز: گؤی ()
-آغزین
آچر، زهر ساچر، اونی گؤرن گئری قاچر: ...؟ ()
-آهانی
آی آهانی، گزر جومله جاهانی، درهلرده اؤلدوردوم، نه اَتی وار نه قانی: کولَگ ()
-آخشم
باخدیم چوخئیدی، سحر باخدیم یوخئیدی: اولدوز ()
-آخشم
اولار، اؤلو قیچین اوزادار: کیلیت ()
-آققوشوم
جیغ-جیغ ائیلر، یئری پالچیغلیغ ائیلر، حسن بگیم گلنده، حوسئن بگ آجیغ ائیلر:
گرموج-مئه ()
-آققوشوم
هاردان گلئیسن- قان مملکتیننن، قانون نیه یوخدو- آللهون حئکمتیننن: سوت ()
-آلچاغ
دامنان قار یاغار: اون الگی ()
-آلچاغ
تپه، چیچی سپه: الگ ()
-آلتی
چپر، اوستی چپر، ایچینده آت چاپیلار: گؤز ()
-آلتی
داشدو داش دؤگو، اوستی داشدو داش دؤگو، مال-قویین کیمی اوتدار، اولارا یولداش
دؤگو: باغا ()
-آلتی
قویین اوستی کئچی، باشی فیندیخ قویروغی قیچی: قررنقوج ()
-آلتی
سودو، اوستی اوت: قلیَن ()
-آشاغا
گلئی ایشی وار، یوخاری گئدئی یوکی وار: قاشوغ ()
-آتدان
بؤیوگ، ایتدن بالاجه: یهر ()
-آتدیم
آتانا، دَیدی کوتانا، دریادا بالیغ، چؤلده جئیرانا: ایلدیریم ()
-آی
آتدار-آتدار، میغاندا اوتدار، واختی گلنده، ساغریسی (بئلی-اومباسی) چاتدار: پامبوغ
()
-آی
گلئی آدامینن، بی خونچه بادامینن، نه دیلی وار نه آغزی، دانیشئی آدامینن: کیتاب ()
-آی
آغالار من بو ایشه مهتهلم، آرونون تک-تهده بالی نهدندو؟ آغاجی یوخ یارپاغی یوخ
سویی یوخ، یارون قوینیندهکی ناری نهدندو؟ ...؟ ()
-آیی
آی آلتدا گؤردوم، آیی چای آلتدا گؤردوم، ایگیرمی دؤرد اولدوزی، دمیر یای آلتدا
گؤردوم: آت نالی و میخلاری ()
-بابام
گیله دولای-دولای یول گئدئی: آشوغ ساپی ()
-بابام
مینیب بوز-بوزی، بی اللهی بی اؤزی، بیر بیرنی وار قیرگگؤزی: چاروغ ()
-باغدا
تاپبیلدار، سودا شاپبیلدار: بالتا، بالیغ ()
-بالاجه
کیشی چپر چکئی: بیز ()
-بالاجه
قویی دامبیلدار سویی: قلیَن ()
-بالالارین ییغیب باشینه سیزیلدار: سیماور ()
-بالدان
شیرین، بالتادان آغیر: یوخو ()
-باشی
کلم باغلار، ایچی ورم باغلار: سیماور ()
-بیردان
باخدیم دوزدو، سانادیم قیرخ یوزدو، اوغلی پادشاهلیغ ائلئی، ننهسی هله قیزدو: نار
()
-بیردان
ویردیم قیلینجی، فلَیده اوینَر اوجی: ایلدیریم ()
-بی
آغاجیم وار 12 خولی وار، هر خولینون 30 یارپاغی وار، هر یارپاغون بی اوزی آغدو، بی
اوزی قره: ایل-آی-گون ()
-بی
بئلهجه میسیری، بَیلر اونون اسیری: قیزیل ()
-بی
بئلهجه میت داشی، یاندیردی داغی-داشی: گولله ()
-بی
دامیم وار آغیز دولو یارماچا: آغیز-دیش ()
-بی
دامیم وار بی دسته اوت توتماز، قیرخ باش مال توتار: قاریشخا یواسی ()
-بی
دامیم وار تک دیرگ اوسته: گؤبهلگ ()
-بی
ائویم وار، نه گؤتی وار نه باشی: یومورتدا ()
-بی
اَیغی وار اوچ گؤزی: راهنما چیراغی ()
-بی
قوشوم وار آلاجه، اوچر قونار آغاجه، اؤزینه بی ائو تیکر، نه قاپو قویر نه باجه:
پیله قوردی ()
-بی
تاباخ آلما، سحره قالما: اولدوز ()
-بی
تندوروم وار، ایکی چؤرَیلو: قوز ()
-بی
تندوروم وار قیفیلدار، اونی آچَنده دونیا بوتون خبردار: اوروژدوغ ()
-بیرجه
قاریش بویی وار، دام دولوسی تویی وار: قوللوخچه (قوللوخچه: بالاجا چیراق اولارمیش
یاغ یوخسا قارا نئفت تؤکوب یاندیرارمیشلار. فارسجا پیهسوز دئییلیر.) ()
-بیری
دئی گه گئدگ، بیری دئی نه گئدگ، بیری ده باشین بیللئی: سو-قوم-لیغ ()
-بیزدن
بی ماما چیخدی، ال قویدی داما چیخدی: پیشیگ ()
-بوستاندا
وار بی آرواد، پالتار گئییب قات به قات: کلم ()
-بو
گوننری آدینهدو، آدینهنون آدی نهدو، اؤزی سوموی یئی، سومویسوز آدی نهدو:
تورپاغ ()
-بو
گوننری شنبهدو، گؤولومه دوشن نهدو، هم اودسوز هم اوجاغسیز، کؤلگهده بیشن نهدو:
بال ()
-بوخاری
آی بوخاری، توسدینی چکر یوخاری، بئش آغساققال اوتوروب، بیر-بیریننن یوخاری: بارماغ
()
-بوینوزی
وار مارال دؤیو، قانادی وار قوش دؤیو: چَوورتگه()
-چاتو
سو ایچر، دانا کؤپر: بورانی ()
-چایخانادا
ایشدر، هردم بی قندی دیشدر: قندقیران()
-چئشمهلر
آی چئشمهلر، هامی اونی ائشمهلر، یئددی آغلار سکگیز گولر، اوچ سیزیلدار بئش ملر:
ناماز ()
-چپره
دوشر، چیققیلداماز: گون ()
-چیخدیم
دیکه، دوشدوم کوپه: چهمه ()
-چیل
تؤیوغ، چیللمه تؤیوغ، کسرم قانی یوخ: هانا-خلچه ()
-چؤوور
بَرو باسیم ایچهرو: باشماغ ()
-داش
دیبینده بیتمیشدر، نه آغزی وار نه دیشی، لاپدان اَلیمی دیشدر: جیگیرتگان ()
-داغدا
دلومان، سودا سولئیمان، یاتیب گَوشَر، دوزسوز بیشر: جاناوار-بالیق-قویین-حالوا ()
-داغدان
آشر، دامنان آشمز: یول ()
-داغدان
گلئی ائشینه-ائشینه، پوخی ددؤن دیشینه-دیشینه: بال آروسی ()
-داغدان
گلئی داغ کیمی، قوللاری بوداغ کیمی، اگیلدی سو ایچمهگه، آنقیردی ائششگ کیمی:
توفنگ ()
-داغدان
گلئی هوزی کیمی، دییرمانون توزی کیمی: کولگ ()
-داغدان
گلئی قاچه-قاچه، قیرمیزی تومان پامبوغ پاچه: اییده ()
...
قایناق: شخص آدلاری اولدوغو اوچون یازیلمیر.
عزیز و حؤرمتلی یوردداشلار فولکلور نمونهلری فرهنگین ان اؤنملی عنصرلاریندان ساییلیر. فرهنگیمیزین قورونماسینا یاردیم ائتمک ایستهییرسینیزسه بیلدیینیز نمونهلری بیزه گؤندرین.
azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab prs_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab unk kas_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab uig_Arab urd_Arab bjn_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab kas_Arab ckb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab kas_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab