قزوین فارسجاسیندا تورکجه آلینتیلاردان(2)
3. بلاشق=کثیف، ژولیده-پولیده. آذربایجان دا "بولاشیق قاب" کیمی دئییملرده یایقین دیر.
4. جرماق= چنگال یا پنجول کشیدن. بیر یازی دا بو سؤزجوک و بنزرلرینی آراشدیردیق.
5. سقّل= ریش. بو سؤزجوک، ساقاق(چنهآلتی، بوخاق) کلمهسییله ایلگیلی گؤرونور و کؤکدش اولمالیدیر.
6. چقّال= لاغر، ضعیف و نحیف. چاققال اصلینده فارسجا شغال کیمی هیند دیللریندن گلمهدیر(آوروپا دیللریندهJackal دا). آنجاق بو مجازی آنلامی تورکجهده قازانیبدیر.
7. فرتق=آب بینی. اصلیندن بیر سس تقلیدیندن گلیر.
8. زنجیق= سیخونک. یوکسک احتمالا گؤره سونجوق کلمهسینین پوزولماسی اولاجاقدیر. آیریجا آراشدیریلیبدیر.
9. اویون= بازی. همدان چالیشماسیندا آراشدیریلدی.
10. قزقان= دیگ. کتاب الغین سنگلاخدا آراشدیریلدی.
11. قیماق= سرشیر(315.ص). اسکی تورکجهده قانیاق اولاراق وار. قایناماق/قانیاماق فعلیندن گلدییی آچیقدیر. آنجاق اوغوزجادا قایماق اولماسی(m<ny) حادثهسی سیرادیشیدیر.
یئرلی سؤزجوکلر لیستهسینه گئچینجه بو سؤزجوکلری آییرد ائدهبیلدیم:
12. آلاروادی=پُررو و همه فن حریف. بیلینن سؤزجوکدور. همدان یازیسیندا قیساجا آراشدیریلدی.
13. اَسدام=کفگیرک منقل و بخاری. بو سؤزجوک اسکیدیر و گورجوجه دن الیندیغی دوشونولور. اسدام اوزرینه، اووه بلئزینگ(Uwe Bläsing) اوزونجا بیر مقاله یازیبدیر. بلئزینگ، بئشینجی یوزایلدن گورجوجهده اؤرنهیی اولان، بو سؤزجویون کؤکنینین آچیق اولمادیغینی یازار. آیریجا کلمهنین آنادولو آغیز و دیللریندهکی یاییلیشینی دا اله آلیر[2]. آنجاق ایران داکی اؤرنکلر گؤزوندن قاچسا گرهک. بیلدیییمه گؤره، طالقان تاتجاسی، قزوین و ساوه فارسجالاریندا گؤورلن سؤزجوک، بیر دوستون وئردییی بیلگییه گؤره گونئی بؤلگهلرده حتا فارس کؤرفزی ساحیلینده بئله بیر سؤزجوک وار. بو بیلگی ایشیغیندا، سؤزجویون گورجوجهلییی ضعیفلشیر. آنجاق سؤزجوک گورجوجه اولسا، تورکجه یولویلا بو دیللره گیرمهلی دیر.
14. اُشغُونج=ریواس یا نوعی از آن. آنلاشیلان کلمهنین سونونداکی ـج سسسیزی سونرادان اکلنیبدیر. یئرلی تورکجه ده نه اولدوغونو اؤیرنهبیلمهدیم. باشقا یئرلی فارسجالاردا دا گؤرولن سؤزجوک، دیوان لغات الترک ده ایشغون(ışġun) اولاراق گئچر. بوگون تورکیه تورکجهسینده اونون یئرینه راونت (ravent) فارسجادان آلینتی اولاراق یاشاماقدادیر. ایشقین(ışkın) ایسه یالنیز دوغو آنادولو دا یئییلن اوشقونا وئریلن آددیر. حسن ارن´ین فارسجا اشخون و نیشانیانین فارسجا اِشغون سؤزجویونه باغلاماسی منجه دوغرو گلمیر. اؤزللیکله نیشانیانین وئردییی بیچیم، تورکجهدن آلینتیدیر کسین اولاراق. حسن ارن´ن تئلئوت تورکجهسیندن وئردییی ییشقیم(yışqım) و ییشقیت(yışqıt) سؤزجوکلری دوشوندوروجو دور. آنادولودا ایشقین سؤزجویونون بیر معناسی دا، یئنی سوزن بوداق دیر. بوردان ایشیماق فعلینه بیر کؤرپو قورماق اولار. ایشیماق تورک دیللرینده، "رندهلمک" دیر. ایشقین/اوشقون سؤزجویو بو فعل دن تؤرهمیش اولابیلر. فارسجاداکی اشخوان یئنی دؤنمه عایددیر و ناظم الاطباء سؤزلویونده گئچر(دهخدا دا اوندان نقل ائدر) و "تومورجوق، بیر جنس بیتگی" دئمک اولور. اشخوان بلکه بیر باشقا سؤزجوک ساییلمالی. اشغون ایسه سؤزلوکلرده یوخ. سانیرام حسن ارن، نیشانیان و کلاوزون استینگاس سؤزلویونه گوونیبلر. او سؤزلویون چوخ دا گوونیلیر اولمادیغی بیلینیر. کؤکنینی فارسجا گؤسترنلر، کلمهیه آچیقلاما گتیرمزلر. نیشانیانین(سورغو اشارتی ایله) عربجه عشقهیه گؤندرمهسی ده بئله بیر کؤکون اولمادیغینی گؤستریر. تورکجهده بیتگی آدی قوران بیر –Gan/-GA اکی وار.
15. آله-پوله= رنگ وارنگ. همدان یازیسیندا آچیقلادیق.
16. بالام جان=قزوینلیلرین دولدورما/چاغیرما سؤزو اولاراق ایشلتدیکلری مشهور دئییم. آیریجا ببهم جان دا ایشلک دیر و ایلک عونصورو، ببه/بَبَک سؤزجویو ده تورکجه دیر. بالا، آشاغی یوخاری بوتون اورتا آسیا تورکجهلرینده یایقیندیر. آما ایستانبول تورکجهسینین یازی دیلینده یئر آلماز.
17. بُتُن= کامل، درسته(316.ص). بیتمک/بوتمک فعلیندن(+ـن اکی) گلدییینی باشقا یازی دا آچیقلامیشدیم.
18. پُرسُخ=احتمالاً از پرسخن، خیرهسر، سِرتق(317.ص). بیر اؤرنک جومله ده وئریلیر: دِه بس کن دخترهیه پُرسُخ آلاروادی!. خرمشاهینین آچیقلاماسی دیل قایدالارینا اویمادیغی آچیقدیر. پورسوق، اسکی اینانج و سؤیلنجهلره گؤره، وورونجا شیشرمیش و کؤتکدن کؤکهلرمیش! حیاسیزلیق دا بئله بیر زاد اولمالی دی!
19. سَخسی=سُفال(320.ص). نیشانیانا گؤره، اسکی تورکجهده(دیوان لغات الترکده اوج دیلی/لهجهسینه عاید اولدوغو یازیلیر) ساسیق ایله باغلانتیلیدیر. ساسیق بوگونده آذربایجان دا "قوخوموش، اییلنمیش (ایسلانماقدان)" دئمکدیر. او زامان پالچیق آنلامی اولاجاقدیر ساسیق دا. ساقسی، ساسیق´ین کؤچوشمهلی بیچیمی اولاجاقدیر.
20. قاخِنج= بر وزنِ آرِنج، سرکوفت زدن. بو گون تورکجهمیزده اونوتولمایا اوز توتان سؤزجوکلردن دیر. بیلدیییمه گؤره داها چوخ "قحبه قاخینجی"دئییمینده ایشلهنیر. آنجاق یازی دیلینده یایقینلاشماسی دوغرو اولاجاقدیر. چونکو کلمهلی کؤکلودور و کؤکدشلری ده بیر گون دیلیمیزده جانلانابیلیرلر. قاقینچ (kakınç) تورکیه تورکجهسینده و یازی دیلینده ده گؤرونور. قاقینج، قاقیماق فعلیندن گلدییی آچیقدیر. گولونج´ون گولمکدن گلدییی کیمی، بوردادا اک دؤنوشسوز فعله گلیبدیر. قاقیماق" حرصلنمک، اؤفکهلنمک(فارسجاسی: خشم گرفتن بر) دئمک دیر. بو فعل ایسه قاقماق (=ووروب سوخماق، باتیرماق، چیرپماق و ..) فعلیندن قایناقلانیبدیر.
21. قُنوت= تسمۀ باریک(شلاق)(321.ص). اسکی خرمنلرده "قونوت"و آراشدیردیق.
22. کؤکه=نانی کلفت و پُف کرده و غیرشیرین نظیر پنجهکش(322.ص). کلمهنین اصلینده موغولجادان گلدییینی و کؤکنینی اسکی خرمنلرده گتیردیک.
23. خیدیک=قلقلک. قیدیق(لاماق) دان گلدییی آچیقدیر. اصلینده بیر سس تقلیدیندن قایناقلانیر.
24. خرتلاق= از خرتلاقش بیرون میکشم دئییم ایچینده وئریلیر. بو سؤزجوک همدان یازیسیندا دا گتیریلمیشدیر.
25. کوسه گلین=مثلِ حاجی فیروز(324ص). بوردا بیر تورک تؤرهسیندن بحث ائدیلدییی آچیق دیر.
26. پرپین(کردن)=تعویذ یا افسون خواندن برای حفظ(325.ص). کلمهنی ایکی-اوچ یئرده اله آلمیشیق. بو بیچیمی "پرپینه"(=خُرفه) بیتگیسینین آدینی خاطیرلادیر. بو بیتگی ایله پرپیلهمک فعلینین بیر ایلگیسی وارمی؟
بونلارین یانیندا، دئییملرده ده اورتاقلیق وار؛ بو بنزرلیک اوزون زامان آلیش-وئریش نتیجهسینده اورتایا چیخمالیدیر. مثلا جان=بدن(317.ص) اؤرنهیی آذربایجان دا گؤزه چارپار. "جان یاغی"، "جانیما کیسه چکدیم" کیمی اؤرنکلریمیز وار. بو گلیشمه تورکجهدن یئرلی فارسجایا گئچمهلیدیر. زبان ریختن= ترزبانی به خرج دادن(320.ص) دئییمی ده "دیل تؤکمک"دن ترجومه اولمالیدیر. بیر بنزری ده همدان فارسجاسیندا "گوشت تلخ"دیر. آرا-سیرا تهران دا ائشیتمیشم بو دئییمی. نه ایسه بیزیم "ات/اتی آجی" دئییم دن ترجومه(Calque) اولاراق بو دیله/لهجهیه گئچمهلی دیر. سون اولاراق "گوشت ریختن= چندشآور بودن"(322.ص) دئییمینی ده یازییا آلماقدا فایدا وار و منجه بو دئییم ده تورکجهدن چئویری ساییلمالی.
[2] Uwe Bläsing “Bir Kazıyacağın Kanlı Geçmişinden”, Hacettepe Üniversitesi Tü̈rkiyat Araş̧tırmaları, 2010, Güz, Sayı 13: 21-40.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn