آراشدیرماجی- یازار: علیمحمد خلفی زنگئر
ایلین اونایکینجی آیی موغانین چوخلو یئرلرینده ، ایندی ده بایرام آیی آدلانیر. بو آیدا ، دؤرد چرشنبه ، حیاتین دؤرد اؤنملی اؤیهلری ( سو ، اود ، یئل ، تورپاق ) ایله باغلانیب و اونلارا گؤره چئشیدلی دبلر ، تؤرنلر ( مراسم ) و رسملر یارانمیشدیر.
مومکوندور کئچمیشده اودا ، سویا ، یئله و تورپاغا سایقی ، باشقا اینانج ( اعتقاد ) و تاپینما ( عبادت ) اوستونده اولوب. زامان سورجینده بو اینانج ( اعتقاد ) و تاپینما یئرینی باشقالاری ایله دَییشسه ده ، او اؤیهلره ( عناصر ) سایقی و اونلارلا باغلی دبلر ، تؤرنلر اؤزونو اولدوغو کیمین یا بیر آز دییشیک بیچیمده قورویوب ( حفظ ائدیب ) ساخلامیشدیر. اؤرنک اوچون؛ آزربایجاندا ایسلامدان اؤنجه ، قام- شامانلیق یا باشقا یوکوم اینانجی ایله یاشایان تورکلر ، اودو قوتسال سانیب و اونا تاپینیرمیشلار ، او چاغلار بو اینانجلا باغلی تورلو-تورلو ( فرقلی- فرقلی ) دبلر ، آیینلر و اینانجلار یارانمیشدیر ، آما ایندی بیزیم خالقین دینی ، شامان دینی اولماسا دا ، او چاغلارداکی کیمی اودا تاپینماسالار دا ، اونونلا باغلی دبلرین ، هله ده ایزلری قالیر.
اسکی اینسانا تاپینماق ایلنجه دئییلدی. او آدام اوچون اؤلوم-دیریم مسئلهسی ایدی. او ، یئنیلمز ، گوجلو و قورویوجو و یارادان اولان بیرینی آختاریردی کی ، یامان گونونده اونا سیغینا ، هئچ اولماسا اونون آجیغینا توش گلمهیه. اونا گؤره دوغال یارانیشدا ، هر بیر « نسنه » ده بو اؤزللیکلری گؤروردو ، گؤزدن قاچیرماییب ، اونا سیغینیردی.
یارانیشین فلسفهسینی بیلمهین آدام ، سیرلی بیر دونیا ایچینده اؤزونو آرخاسیز گؤروردو. دوغال گوجلرین ، ندنینی و نه ایستهدییینی بیلمیردی. ایلدیریم نییه شاخیییر؟ قاسیرغا نییه قوپور؟ یئل ندن گوجلو اسیر؟ یئر نییه ترپهنیر؟ آلوو نییه یاشیل مئشهلری و حیاتی یاندیریر؟ و.... اینسان بئله بیر اولایلارین ایچینده ، اؤزونو قورویوب ساخلاماغا چالیشیردی. بو گوجلری جانلی سانیردی. اونلارین بیر دیلهیی و ایسته یی اولماسینی دوشونوردو. اونا گؤره بیرینه یالواریردی ، باشقا بیرینه ، بزهنیب اؤزونو گوجلو گؤسترمک ایستهییردی ، بیرینه قوربان کسیردی ، بیرینه آیین-اویون قوروب تؤرن ساغلاییردی و سونوندا بیرینه تاپینیردی.
ایلین سون آیینداکی « هر بير چرشنبه ، طبيعتين بير اؤیه ( عنصر ) سي ايله علاقهلنديريلميش و بئله ليكله اجدادلاريميزين اسكي تصوورلرينده ايل آخيري چرشنبهلر يارانيب ، قوتساللاشدیریلمیشدیر.
اسكي اينانجلارا گؤره ، بو چرشنبهلرين هر بيرينده طبيعتين دؤرد اؤیهسیندن بيري ديريلميش ، بديعي تفكورده انسان جيلدينده تصور ائديلن هر بير چرشنبه ايله باغلي خالق بؤيوك شنليك و مراسیملر دوزلتميشدير.
ميللي يادداشدا "ايل آخير چرشنبهلر" كيمي ياشايان بو چرشنبهلرين هر بيري حاققيندا ائل آراسيندا بير - بيريندن بويالي آيين ، اعتقاد ، اينانج ، ميف ، افسانه و روايتلر يارانميش ، ابتیدايي بديعي تفكورون نمونهلري كيمي ، اونلار ( ايل آخير چرشنبهلر ) خالقين شفاهي يادداشيندا ابديليك ياشاميشدير. ايل آخير چرشنبهلرله باغلي بؤيوك بير قيسم اسكي اعتقادلار ، آداملاري چوخ پيس و ضررلي عادت و نيتلردن اوغورلوقدان ، رياكارليقدان ، اخلاقسيزليقدان ، تكبردن ، پاخيلليقدان ، باشقاسينين وارداتينا[وار دؤولتینه] گؤز ديكمكدن چكينديرميش ، اونو حلال زحمته چاغيرميش ، آداملاردا امهيه ، توپراغا درين محبت آشيلاميشدير. نوروز آيين و اعتقادلاريندا عدالته ، خوشلوغا ، رحمه بؤيوك احترام وار. » 1
اسكي اينانجلارا گؤره ، بو چرشنبهلرين هر بيرينده طبيعتين دؤرد اؤیهسیندن بيري ديريلميش ، بديعي تفكورده انسان جيلدينده تصور ائديلن هر بير چرشنبه ايله باغلي خالق بؤيوك شنليك و مراسیملر دوزلتميشدير.
بوتونلوكده ، ايلین سون چرشنبهلرينین هر بيري ، آتا- بابالاريميزين مین ایللر بویو یاشادیغی ، قوتسال اینانجلار و دويغولاري ايله باغلی اولدوغو اوچون ، بو گون ، اونلاري اؤز دوننيميز و كئچميشيميز كیمي بيلمهيه و قورویوب یاشاتماغا بورجلويوق.
کئچمیشده ، دؤرد اؤیه دؤرد چرشنبه ده اؤزل بیچیمده ، دبلر و آیینلر ایچینده آتا- بابالاریمیزین اَلی ایله تام اینام و اینانجلا یاشاسا دا ، ایندی بو دبلر چوخ یئرده بوتونلوکله ایلین سون چرشنبهسینه توپلانیب و چوخ گؤزل سئوینج و شنلیکلر ایچینده ، آرادا ایناملا و آرادا دا ایلنجه کیمی یئرینه یئتیریلیر. ( سون چاغلاردا اونودولماقدادیر )
چرشنبه آخشامیندان اؤنجه اونون گلمهسی اوچون بیر نئچه ایشلر گؤرولور:
-تکه اویناتما دبی: تکه اویناتما چرشنبهلره باغلی دئییل ، بایرام آیینین ایچینده اولدوغونا گؤره بورادا یازماق ایستهدیک.
« کئچي اونقونونا ( توتم ) اينام چوخ تورك ديللي خالقلارين ميتولوژیسينده ، افسانهوي ناغيللاريندا اؤز عكسيني تاپميشدير...کئچي تورك ديللي خالقلاردا يازين بليرتيسيدير. محض بونا گؤره ده بير چوخ تورك ديللي خالقلاردا ، ائلهجه ده آذرباجانليلاردا کئچي يازي گتيرن گونشله ، اونون بليرتيسي اودلا بيرگه ياد ائديلير... يازين گلمهسي مراسيمينده يازي آچيقدان – آچيغا[آچیق-آیدین] تمثيل ائدير و کئچي – ياز ، قيشين بليرتيسي کوسا ايله موباریزه آپارير آذربايجانليلاردا « کوسا – کوسا » اويون – مراسيم تاماشاسي بئله بير موباریزهيه حصر اولونموشدور. » 2
بیرده بونو دئمک اولار کی ، کئچی قیش دیرگیسی ( حئیوانی ) دئییل و قیشین سویوغونا دؤزومو لاپ آز اولور. مال- داوارین ایچینده کئچینی تئز سویوق وورور. حتی بیری تئز اوشوینده "کئچی کیمین نه تئز سویوق وورور سنی" سؤزو ده دئییلیر. اونا گؤره کئچی اؤزونو قاباغا آتیب تکه کیمین بزهنیب قیشی و سویوغو قووماغا و یازین گلیشینه جان آتیب اللرده اویناییر.
تکه کئچینین ائرکهیینه دئییلیر. اونا بنزر بیر اویونجاق دوزلدیب و اؤزل بیچیمده اونا گئییم گئیدیریب ، ساپ قوشوب ، بایراما بیر نئچه گون قالمیش تکه اویناتما دبی آدیلا اوینادیلیر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab