خستهلیگیندن دولایی حیاتینین یاخلاشیق سون اون ایلینی یورد دیشیندا گئچیرن، اینگیلترهده حیاتا گؤزلرینی یومان و ایستانبول زینجیرلی قویو مزارلیغیندا تورپاغا تاپشیریلان حمید نطقینی یئنی نسیلدن چوخ آز انسان یاخیندان گؤرهبیلمیشدیر. وارلیق درگیسی یازارلاری آراسیندا دا آدی چوخ ائشیدیلن، یازیلاری چوخ اوخونان، آما اؤزو آز گؤرولن بیر شخصیتدی حمید نطقی. آنجاق اونو یاخیندان گؤروب، صحبتلرینه تانیقلیق ائدن انسانلارین اورتاق بیر تثبیتی واردیر: حمید نطقی داهی بیر شخصیت و بیلگه بیر انساندی.
من ده بیر چوخلاری کیمی دوکتور حمید نطقینین آدی ایله وارلیق درگیسیندهکی یازیلاری واسطهسیله تانیش اولموشدوم. یازیلاریندا ایشلتدیگی اوسلوب و سطیر آرالاریندا وئردیگی اینجه مساژلار اونون فرقلی بیر کاراکتره صاحیب اولدوغونو گؤستریردی. جیدّی قونولاری میزاحلی بیر دیلله آنلاتماق و یئری گلدیگینده بؤیوک یازار و شاعیرلردن اؤرنکلر وئرمک، اونون خطابتدهکی اوستالیغینی دا گؤزلر اؤنونه سرردی. مشهور اینگیلیز یازار برنارد شاو ایسه اونون سیخ سیخ باشووردوغو، اؤرنک وئردیگی شخصیتلردندی.
1372-جی ایلده وارلیقدا رسمی شکیلده ایشه باشلادیغیم زامان، دوکتور نطقی تداوی اوچون اینگیلترهیه گئتمیشدی. دوکتور جواد هیئت سورکلی “دوکتور نطقی گئتدیکدن سونرا چوخ تک قالدیم” دئیه یالنیزلیقدان شکایت ائدر، خاطیرهلرینی آنلاتاردی:
«مقالهلریمیزی نشردن اؤنجه بیر-بیریمیزه اوخوداردیق. باش مقالهلریمیزی او یازاردی. ایستانبولا گئتمهدن اؤنجه تورکیه تورکجهسینی او منه اؤیرتمیشدی. آتام و دوستلاری تهراندا آذربایجان انجمنی قورموشدولار و آذربایجان قزئتی چیخاردیردیلار. او قزئتین باش یازاری حمید نطقی ایدی. بیز ده او سیرادا تانیشمیشدیق. او ائله او یاشدا دا عالیم ایدی. بیزیم الیفبامیزی دا او دوزنلهدی. بو قونودا فیکیر صاحیبی اولانلارین گؤروشونو آلدی و اسکی متینلری اینجهلهدی، سونرا دا “یازی قایدالاری و یا املا قیلاووزو” آدی ایله بیر رساله یازدی، بیز ده وارلیقدا اونو اویقولاماغا باشلادیق. بیر گون مشهور تورکولوق محرم ارگین منه دئدی کی، “حمید نطقینین قیمتینی بیلین، چونکو اونون کیمی عالیم نه شرقده وار، نه ده غربده.” ایندی اوزاقلارا گئدیب و یالنیز قالمیشام. اونون یئرینی کیمسه دولدورابیلمز.»
دوکتور هیئت بیرگون باشقا بیر خاطیره آنلاتدی. بیر اوخوجو صمد وورغونون بیر شعرینی گؤندرمیش. شعرین بیر مصراعسی بئلهایمیش: “هر دؤرانین بیر آللاهی وار.” ایکیسی ده بو شعری اوخوموشلار، آنجاق بیر-بیرلرینه سوروشمادان، بیر-بیرلیرینه حواله ائتمیشلر و درگی بو شکیلده باسقییا گئتمیش. درگی باسقیدایکن، دوکتور هیئت دوکتور نطقییه تلفون ائتمیش و او شعری چیخاردینیزمی دئیه سوروشموش. او دا سیز چیخارداجاقسینیز دئیه من توخونمادیم دئمیش. ایرانین او گونکو شرطلرینده و وارلیقین قاپانماسی اوچون باهانه آختاریلدیغی بیر دؤنمده بئله بیر شعرین یایینلانماسی چوخ ساقینجالیایمیش…. نهایت ائرتهسی گونو مطبعهیه تلفون ائدیب و او شعری چیخاردیب، یئرینه باشقا شعر قویموشلار…
نخجوان اونیورسیتهسی دوکتور هیئته فخری پروفسورلوق عنوانی وئرمک ایستهییردی. آنجاق دوکتور هیئت بونا شرط قوشموشدو: اؤنجه دوکتور حمید نطقییه وئرهجکسینیز سونرا منه. اونلار دا دئمیشلر کی، بیز حمید نطقینی تانیمیریق. دوکتور هیئت دئمیش کی، منی تانییرمیسینیز؟ البته، سیز بؤیوک بیرعالیمسینیز، بیزیم آغساققالیمیزسینیز. دوکتور هیئت ده دئمیش، او دا منیم اوستادیمدیر!
بونا بنزر خاطیرهلری آرتیرابیلرم. چونکو حمید نطقی جواد هیئتین دیلیندن دوشمزدی. بو صمیمی دوستلوق منی چوخ شاشیردیردی. بیرگون سوروشدوم کی، سیزین بو دوستلوغونوزون سیرّی نهدیر؟ جواب وئردی: “او سوسیالیزمدن میلیتچیلیگه دوغرو گلدی، من ده میلیتچیلیکدن سوسیالیزمه دوغرو. آرادا بوُلوشدوق.” جواب گرچکدن چوخ شاشیردیجی ایدی. سیزین آرانیزداکی ان بؤیوک فرق نهدیر؟ دئیه ایکینجی بیر سوال سوروشدوم. متواضع بیر شکیلده جواب وئردی: “او مندن داها ذکیدیر، من اوندان داها چالیشقان!”
بوتون بو خاطیرهلر و آلدیغیم جوابلار، دوکتور حمید نطقینی یاخیندان گؤرمه ایستگینی منده گوجلندیرمیشدی. آنجاق نه او تهرانا گلهبیلهجک دورومدایدی، نه ده من اینگیلترهیه گئدهبیلیردیم.
***
تورکیهده آتاتورک یوکسک قورومو 30 جیلدلیک “تورک دونیاسی ادبیات آنتولوژیسی” پروژهسی باشلاتمیشدی. پروژهیه ایراندان دوکتور هیئت دعوت ائدیلمیشدی. او دا دؤندوکدن سونرا وارلیق درگیسی یازارلارینی بو پروژهیه اکلهمیشدی. هر بیریمیز بیر قیسمینی یازماغا و گؤندرمگه باشلادیق. ان چوخ دا دوکتور هیئت و مرحوم میرهدایت حصاری چالیشدی. پروژهنین ایکینجی توپلانتیسی مرداد 1375-ده گرچکلشهجکدی. دوکتور هیئت منه دئدی کی، بو ایلکی توپلانتییا منیم یئریمه سن گئت. من دئدیم بو منی آشار، من هله ایشین باشیندایام، قوسقوجا پروفسورلارین اولدوغو توپلانتییا من نئجه گئدهبیلرم؟ دئدی “یاواش- یاواش اؤیرنمهلیسن. سن تورکولوژی اوخویورسان و وارلیقدا منیم همکاریمسان، ایستهییرم کی، سنی ایندیدن تانیسینلار. من پروفسور صادق تورال ایله دانیشمیشام. اونلار سنی هاوا آلانیندا قارشیلایاجاقلار.”
بو منیم تورکیهیه ایلک گلیشیمدی. آنکارایا گلدیکدن بیر گون سونرا هله توپلانتی باشلامادان وارلیق درگیسینین دگرلی یازارلاریندان علی کمالینین اؤلوم خبرینی آلدیم. توپلانتیدا منه سؤز وئریلدیگینده بو آجی خبری وئردیم و ایلک 10 دقیقه اونون فعالیتلری حاقیندا دانیشدیم و داها سونرا پروژه ایله باغلی سون گلیشمهلری آنلاتدیم. اوچ گون سورن توپلانتی بیتدیکدن سونرا ایستانبولا عمی اوغلوم نادر هیئتین یانینا گئتدیم. دوکتور هیئته تلفون ائتدیم و هئچ گؤزلهمهدیگیم گؤزل بیر خبر آلدیم: “دوکتور حمید نطقی ایستانبولدا، قیزینین یازلیغیندا.” بؤیوک بیر هیجانلا تلفونونو آلدیم، دوکتور نطقینین قیزی آسیا خانیمدان یازلیغین آدرسینی سوروشدوم و نادر هیئتین سووروجوسوندن منی اورایا گؤتورمهسینی رجا ائتدیم. الیمده بیر کاغیذ-قلم، فوتوقراف ماکینهسی و بیر ده ضبط جیهازی. یازلیغا چاتدیغیمیزدا ساعات 16 ایدی. آسیا خانیم گولر اوزله بیزی قارشیلادی، آیتن خانیم و دوکتور نطقی باغچادا اوتوروردولار. دوکتور نطقی ویلچردهایدی و آیاغا قالخابیلمیردی. الینی اؤپمک ایستهدیم، آما ایذین وئرمهدی. تام اوچ ساعات دانیشدیق، سواللار سوروشدوم و ایذین آلاراق دانیشیغیمیزی ضبط ائلهدیم (بو سس قیدی، بلکه ده دوکتور نطقیدن قالان ان اوزون دانیشیقدیر.) و تهرانا قاییتدیقدان سونرا مصاحبه شکلینده وارلیقدا یایینلادیم. دؤندوکدن سونرا اؤیرندیگیم بیر شئی منی چوخ ائتکیلهمیشدی. دئمه، من دوکتور نطقینی زیارت ائتدیگیم گون، اونا باجیسینین وفات خبرینی وئرمیشدیلر و او منه هئچ بللی ائتمهمیشدی! سونراکی ایللرده دوکتور نطقی ایکی دفعه تهرانا گلدی. بیرینجی دفعه اؤز ائوینده، ایکینجی دفعه ده دوکتور عزیز محسنینین ائوینده وارلیق درگیسینین یازارلاری و مرحوم بهزاد بهزادی ایله بیرلیکده بو بیلگه شخصیتی زیارت ائتمه و سؤزلرینی دینلهمه امکانیم اولدو.
گئچن گون بو مصاحبهنی تکرار اوخورکن، دوکتور حمید نطقینین چوخ اؤنملی قونولارا توخوندوغونو؛ اؤزو، اوستاد شهریار، دوکتور جواد هیئت، حبیب ساهر، سهند و علی کمالی کیمی شخصیتلر و وارلیق درگیسینین یایینا باشلاماسی، آدینین سئچیلمهسی، دیلیمیز و ادبیاتیمیز حاقیندا چوخ دگرلی بیلگیلر وئردیگینی نظره آلاراق، یئنیدن یایینلانماسینی اویغون گؤردوم. مصاحبه وارلیق درگیسینین 2-101، یای 1375 ساییسیندا یایینلانمیشدیر.
***
حمید نطقینین اؤز دیلی ایله حیات حکایهسی:
من ایندی اینگیلترهده یاشاییرام. اودور کی، مشهور بیر اینگیلیزین مشهور بیر سؤزو ایله سیزه جواب وئرمک ایستهییرم. برنارد شاودان بو سؤالی سوروشدوقدا دئمیشدی کی “واللاه منیم ائله ماراقلی بیر ترجمهی حالیم یوخدور، چونکو من کیمسهنی اؤلدورمهدیم.” طبیعیدیر کی قزئتهجیلره (من ده بیر زامان قزئتهجیلیک اوستادی ایدیم) ایتلر آدامی قاپارسا خبر دئییل، آدام ایتی قاپارسا خبردیر. اونا گؤره منده ائله بیر خبر یوخدور. آما دوغوموم چوخ عجایب بیر دوغوم ایدی. شیخ محمدین اؤلدویو گونه تصادف ائدر. او گون شیخ محمدی اؤلدورموشلر، شهرده هیاهو وار، قاتیللرین شادلیق ائتدیگی گوندور و بئله بیر ملموس هیاهونون ایچریسینده آنام قورخار و منی بیر آز تئز دونیایا گتیرر. ایندی شیخ محمد منیم اوچون بیر یاخشی تاریخدیر و 76 ایل بوندان قاباغا و شولوق گونلره گئدیب چاتیر. اساساً شولوق گون دئییرم آرتیق سؤزدور. چونکو منیم اولدوغوم یئر آذربایجان، شولوق اولمایان گون آز گؤرموشدور. او گونلردن بیری ده یاخیندایدی. پهلوی دؤرو یاواش- یاواش باشلایاجاق، خفقان گلهجک و بو خفقان بیزیم اوچون ایکی قات اولاجاق. اؤزگهلری تورکلرین دئدیگی کیمی “اتلییه، سوتلویه” و یا بیزیم دئدیگیمیز کیمی “زولفِ یارا” توخونمادان سو، اود دئیهبیلردیلر، آنجاق بیزیم اونا دا اجازهمیز یوخ ایدی. بیز آب- آتش دئمهلیایدیک. نه ایسه، من همان بو شهرده (تبریزده) تحصیلیمی ائلهدیم. تحصیلیم بیر یازی متجدد مکتبده بیر ملانین مکتبینده اولدو. او منه مکتبی سئومگی اؤیرتدی، آما نئجه اؤیرتدیگینی و نئجه سئودیردیگینی بیلمیرم. چونکو دونیادا انسان نئجه نفرت ائتدیگینی بیلر، آنجاق نئجه سئودیگینی بیلمک مومکون دئییلدیر. اوندان سونرا من مکتبی دگیشدیم. آتام ایشی ایله ایلگیلی آستارایا گئتدیگی اوچون بیز ده اونونلا گئتدیک. اورادا من حکیم نظامی مکتبینه داخل اولدوم. بورادا کؤشهده- بوجاقدا بیر آدامی گؤروردوم گلیر، گئدیر. اونا چوخ حؤرمت ائدیرلر. سونرا بللی اولدو نیما یوشیج ایمیش. البته من نیمانی گؤردوم دئیهبیلمهرم، آنجاق او منی گؤرمهدی دئیهبیلرم. اورادان گلدیک تبریزین روشدیه مدرسهسینه. تبریزده من بیر بوهئم (دوزنسیز) یاشاییشی یاشاییردیم، هم ده چوخ یاخشس بیر طلبه. چوخلو جایزهم و یاخشی نومرهلریم وار ایدی. آما نهدنسه مدرسهدن ائوه گلمهییم یاریم ساع
اتدان چوخ سورردی. حالبوکی بئش دقیقهلیک یول ایدی. داما باخاردیم، دووارا باخاردیم، بؤیوک بیر تجسّم وار ایدی. آچیق قاپی گؤرنده ایچری گیرردیم. سون دفعه آچیق قاپیییا کی گیردیم، گؤردوم اؤلو یویورلار، قورخوب قاچدیم. بئلهلیکله ابتدایی و اورتا مکتب بیتدی.
او بؤیوکلوکده آذربایجاندا بیر تک متوسطه مکتبی وار ایدی. یانیندا دانشسرا و اونون دا یانیندا نظام وار ایدی. بیزی ائله ائلهمیشدیلر کی، چارهسیز اولوب نظاما گئدک. آنجاق نهدنسه من چارهسیز اولمادیم و تهراندا حقوقو بیتیردیم. اوندان سونرا ایستانبولا گئدیب دوکتورامی آلدیم. قاییتدیقدان سونرا نفت صنعتینه گیردیم و اورادا جور به جور یوللارلا ادبیات ایشی ایله مشغول اولدوم. نئجه کی، “خبرهای روز”ون صاحیبی اولدوم، سونرا ایراندا ایلک یارانانروابط عمومینین[1] بعضا مشاوری، بعضا ده مسئولو سئچیلدیم. داها سونرا قزئتهجیلیک، روابط عمومی و ارتباطات اونیورسیتهسی آچیلدیغیندا منی اورایا دعوت ائتدیلر. 25 ایل اورادا درس وئردیم. نهایت قدر (طالع) بیزی اینگیلترهیه گتیردی. اینگیلیترهده عزیمت قیسا اولاجاقدی. آنجاق خستهلیک چوخ اوزاندی و ایندی ده داوام ائدیر. اونون معاینه و معالجهسی و اونون اوستونده ایشلهمهسی منی اینگیلترهده ساخلادی و ایندی بورایا (ایستانبولا) دوکتورون ایذنی ایله تعطیله گلمیشم.
حمید نطقی و ادبیات
منیم آتام ادبیاتچی ایدی. ائو کیتابلا دولو ایدی. آتام قدیم قزئتهلری کولکسیون حالینا گتیرردی. من نسیم شمال و ملانصرالدینی اوخوردوم. ملکالشعرانین هفتهلیک چیخاردیغی نوبهار قزئتینی او قدر اوخوموشدوم کی، هر طرفینی ازبر ایدیم. شاهین آدلی قزئتهنین ده چوخ کیچیک یاشدان، یعنی اورتا مکتبین بیرینجی صینیفینده اوخورکن مقاله یازانی اولدوم و ائله یازی خستهلیگیم ده اورادان باشلاندی. اما شعره گلینجه، آتام شعر یازاردی. من ده آتامدان دالی قالماق ایستهمزدیم. من ائله بیلیردیم کی، دیلیمیزده آنجاق کومیک، مضحکه شعر تورکجه دئییلر، آنجاق جیدّی اولسا فارسجا. ایستانبولا گلدیکدن سونرا گؤردوم کی، بونلارین جیدّی شعرلری ده وار. اول تعجب ائتدیم. یاواش- یاواش گؤردوک کی، بیزیم ده جیدّی شعریمیز اولابیلر.
منیم بیرینجی شعریم سفارشی اولموشدور. منی کیچیک گؤرموشدولر، بیر آز دا او بیری اوشاقلاردان فرقلی. منیم هم گؤزلریمین، هم ده ساچلاریمین رنگی فرقلی ایدی. دئدیلر کی، باهار اوچون بیر شعر دئ. باهار اوچون شعر دئمک ده هم چتیندیر، هم آسان. من اونون آسان طرفینی توتدوم. شعری ایندی خاطیرلامیرام، آنجاق یادیمدادیر کی، چوخ سئومیشدیلر. بیلمیرم شعری سئومیشدیلر، اوخویانی سئومیشدیلر و یا هئچ بیرینی او مجلیسی سئومیشدیلر.
حمید نطقی و تورکولوژی
قویون اول دئییم کی، نه زاماندان غیر علمی شکیلده (تورکولوژییه) باشلادیم. او گون کی، مکتبده تورکجه دانیشدیغیم اوچون مندن ایلک جریمهنی آلدیلار، من تورکجه و فارسجانین فرقینه واقف اولدوم. آنلادیم کی هئی! بونلارین پول فرقی وارمیش. سونرا ائوده ده بعضی سؤزلر گئچردی. منیم آتام بیر آز مغرور ایدی. دئیردی فیلان کلمهنین فارسجاسی یوخدور و … بو غیر علمی مقدمات ایدی. سونرا من متوسطهنین 9-جو صینیفیندهیکن تورکیهنین تازا الیفباسینی اؤز-اؤزومه اؤیرندیم. شامپولیون مصر الیفباسینی اؤیرندیگی کیمی. دوشوندوم کی، بو نه اولابیلر، یئرینه بیر شئی قویدوم تا کشف ائتدیم. اوزون زامان “یوموشاق گ” دئدیکلری بو عجایب حرفی تانیمامیشدیم. چوخ عجایب حرفدیر. آما جیدّی ایشلریم گلیر چاتیر آبادانا. او زامان من اورانین کیتابخاناسیندا فیلولوژی کیتابلارینی اوخوماغا باشلادیم و بیر موسم فیلولوژی کیتابلاری اوخودوم. بیر آز تورکجهنی تدقیق ائتدیم و او زاماندان یاواش- یاواش باشلادیم تورکجهنین اوستونده ایشلهمگه.
وارلیق درگیسیندن اؤنجه تورکولوژییه عاید مقالهم اولابیلمزدی. چونکو وارلیق او زامان چاپ اولدو کی، بونلار چاپ اولابیلردی.
حمید نطقی و وارلیق
بیر گئجه دوکتور جواد هیئت، بیر نئچه دوستلار و من اوتورموشدوق. دوشوندوک کی، ایراندا بوتون بو صحبتلر اگر بیر یئرده یازیلماسا هئچ اولار. تدقیقات متودیک اولماز. رشید یاسمینین گؤزل بیر سؤزو وار. دئییر کی:
اندیشه تو گرچه بود درّ خوشاب روشن نشود تا که نیاید به کتاب.
ور نشر نشد، بدست مردم نفتاد، چون برق جهنده است و چون نقش بر آب.
بیز گؤردوک کی، شاعیر بو سؤزو دوغرو دئمیش و بئلهلیکله وارلیق دوغولدو. اول وارلیقین آدینی بیرلیک قویاجاقدیلار. چونکو ایراندا همیشه بیزیم دیل مسئلهسی اورتایا آتیلاندا نهدنسه پراکندهلیکدن قورخارلار. حالبوکی بیر مملکتده مختلیف کولتورلرین یان- یانا یاشاماسی، او مملکتین زنیگنلیگی، رنگینلیگی و گؤزللیگیدیر. سیز گئدیب گؤرسهنیز کی، بیر یئرده بوتون ائولر، بوتون انسانلار بیر- بیرینه بنزهییر، هامی بیر جور دوشونور، اورا یئر دئییل جهنمدیر. آما بیز بئله دوشونموردوک. بیز دوشونوردوک کی، تورکجه یازدیغیمیز حالدا، تورکجه دانیشدیغیمیز حالدا اگر ایرانلیلاری طبقهبندلیک ائتسک، بیز اوستده قالان طبقهسیییک. او بیریلر ده، فارسلار دا، گیلکلر ده، بلوچلار دا چوخ زحمت چکمیشلر، آما بیزیم زحمتیمیز چوخ چوخ اولموش حتی فارس ادبیاتیندا و فارس استقلالیندا. نئجه کی، ایران صفویلرین زامانیندا و اونلارین زحمتی ایله یوکسلدی و قالدی. تاریخیمیز، هر شئییمیزدیر. نه ایسه، من دوستلارا دئدیم کی، بیرلیک آدی بو شائبهنی تأیید ائدیر. دئدیم دیل بیزیم وارلیغیمیزدیر. آدینی وارلیق قویاق. دوکتور جواد هیئت ده همیشهکی سعهی صدری ایله چوخ گؤزل دئدی “قبول، قبول” و بو آد بیزیم درگینین آدی اولدو. ایلک گوندن یازماغا باشلادیق. دوستلار یازدیلار، چوخ زحمت چکدیلر. آما بعضیلری اول خوش گؤرونمهدیلر. منیم یادیمدادیر “انجمن آذربایجان” واردی کی، آدیندان باشقا هئچ بیر شئی آذربایجان دئییلدی. شاهین گئتدیگی گونلر ایدی. انقلاب آیاق توتوردو. تبریز آیاقلانمیشدی، تهراندا قیامت ایدی. او گونلرده من کیچیک بیر بیت یازدیم:
طالعی ایله باریشمایاندان قورخ اؤز دیلی ایله دانیشمایاندان قورخ
بو گئچدی محترم بیر ذاتین الینه (ایندی آدینی چکمگه لزوم یوخ). اوقات تلخ اولدو، جانی سیخیلدی، بئله شئیلر دئمهیین دئدی. فقط او دئیرکن دوکتور هیئت آیاغا قالخدی، بو مملکتده بیر مجمعده اؤز آنا دیلیمیزده بیرینجی نطق و صحبتی دوکتور هیئت ائلهدی. ائله گؤزل بیر نطق ائلهدی کی، اوراداکیلارین بیر قیسمی آغلادی. اوندان سونرا همان لطفلریله منه دئدیلر کی، قالخ بیر شئیلر دئ! گرردوم کی، بؤیوک بیر واعظدن سونرا تازاکار بیر مرثیهخوانی چیخاردیرلار کی سن اوخو. منیم ده هئچ چارهم یوخ ایدی. اؤز دیلیمیزین گوجوندن، اؤز کولتوروموزون وسعتیندن مدد آلیب دؤرد- بئش کلمه ده من دانیشدیم. بورا کیمی وارلیقدان اوّلکی شیفاهی وارلیق ایدی. سونرا وارلیق چیخدی و داوام ائتدی. خوشبختانه اسلام جمهوریتینین آنایاساسی بو ایشه امکان وئردی. دوزدور بیر چوخ آداملار داش آتدیلار، شاه دؤروندن قالان فیکیرلری ساققیز کیمی چئینهدیلر، اوندان سونرا دوشمنلیکلرینی گیزلتمهدیلر، اؤزگهلرله اوخودوقلارینی تکرار ائتدیلر، آما دوکتور هیئت اونلارین قاباغیندا دایاندی. دوکتور هیئتده حقیقتاً چوخ مزایا وار. ان بؤیوک مزیتی اونون استقامتیدیر. کیم اولسایدی او بئله داشین قاباغیندا دوشوب ییخیلاردی. آما او وارلیقی داوام ائتدیردی، داها دوغروسو وارلیغیمیزی داوام ائتدیردی. سونرا باشقا قزئتهلر ده چیخدی. محیط بیر آز یوموشادی- برکیدی، یوموشادی- برکیدی. بو حیاتدیر. آما آرادا بیر شئی ثابیت اولدو: دیلیمیزین گوجو. بو ائله بیر دیلدیر کی، وارلیقین ایکینجی ساییسیندا فارس ادبیاتینین گونوموزون ان بؤیوک غزل دئیهنی شهریار تورکجه بیر غزلـله اونو آلقیشلادی و و بونلار گلدیلر وارلیقین کؤمگینه. یعنی شهریارین او زامان نفسی و ایندی روحو وارلیقین دالیسیندادیر.
حمید نطقی و جواد هیئت
دوستلوغوموز چوخ اوزاقلارا گئدیر. دئیهبیلرم ایکینجی دونیا ساواشی و رضا شاهین تختدن دوشورولمهسینه گئدیب چیخیر. مرحوم آقا میرزا علی آقا هیئت، دوکتور ابراهیم برزگر و بیر نئچهلری تهراندا آذربایجان جمعیتی قوردولار. بو جمعیتین رسمی قزئتی آذربایجان قزئتینین باش یازارلیغینا منی سئچمیشدیلر. او زامان جواد آقا اورایا گلیب گئدردی. اونون آنا دیلینه اولان شوقو حدسیز درجهده ایدی. بیز بو دیل حاقیندا دانیشدیق و او زاماندان دوستلوغوموز باشلادی و ائله بیلیرم کی، انشاءالله ابدیته قدر گئدهجکدیر. چونکو بیزیم آدلاریمیز بیر- بیرینه ائله هؤرولموش کی، وارلیق یاددا قالینجا ائله بیلیرم اونودولمایاجاغیق. انشاءالله کی، بو دوز بیر اومیدیر. بو بیزیم دوستلوغوموزدور. بو دوستلوغا هئچ بیر شائبه دوشمهدی. دائما یان- یانا اولدوق. دوکتور هیئتین بؤیوک صفتلریندن بیری بو ایدی کی، اوتوروب دانیشیر و آنجاق منطیقله اقناع اولوردو و بو چوخ گؤزلدیر. بیز ان احساساتی دقیقهمیزده، یعنی اوندا کی، بیزه یامان دئمیشلر، بیزی اذیت ائتمیشلر، حرصلندیرمیشلر، حتی او زامان بئله عاغیللی قالابیلمک سعینی گؤستردیک.
حمید نطقی و حبیب ساهر
ائله بیلیرم کی، حبیب ساهر یاددان چیخان آداملاردان بیریدیر. اونو یادا سالان وار، آنجاق لایقیله یادا سالان یوخدور. او ایستانبولدا درس اوخوموش، سونرا ایرانا دؤنموشدور. بیز اورتا مکتبدهیکن بیزیم معلیمیمیز اولدو. بو آدام چوخ یوموشاق، باشی آشاغی و سسسیز ایدی. آما اوّل گوندن آنلاشیلیردی کی، بو یوموشاقلیغین آلتیندا بیر سلدیریم قایا برکلیگی وار. هرگون ائینالی داغینا چیخیب گزردی. طبیعتین عاشیقی ایدی. منیم بؤیوک بابامین قونشوسو و داییمین دوستویدو. تهرانا گلدیکدن سونرا یئنی شعر دئدیگی زامان بیزیم ائوه گلیب همیشهکی صندلین اوستونده اوتوروب بیر چای ایچیب سونرا شعرینی اوخویاردی. دئیهبیلرم کی، بیر زامانلار بیر چوخ شعرلرینین یگانه ائشیدنی من ایدیم. او آدامین درین معنالاری ایشلهدیگینی گؤروردوم. چوخ یاخشی شاعیر ایدی. مهربان بیر انسان و چوخ حساس بیر موجود ایدی. چکدیگی عذاب و اذیتلردن چوخ گؤزل شعرلر چیخاردی و هر شعری ایله «کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد» مصراعسینی تکذیب ائدردی.
حمید نطقی و اوستاد شهریار
شهریارلا تانیشلیغیمیز داها اوّللره گئدیر. بیرگون آتام بیر کیچیک دفتر آلیب گتیردی و دئدی کی، بو زامانیمیزین ان بؤیوک شاعیری اولاجاق بیر آدامین دیوانیدیر. او بیرینجی دیوانینین بیرینجی چاپی ایدی. بو کیتاب منیم یاسدیق آلتیمین کیتابی اولدو. اونو دفعهلرجه اوخودوم. او زامان شهریار “کشاورزی” بانکیندا چالیشیردی. بیرگون منه دئدیلر کی، بو شهریاردیر. من ائله بیلدیم کی، بیر ملکدیر گلمیش اورادا اوتورموش. او قدر اونا باخدیم کی، شهریار تعجب ائتدی. ائشیگه چیخدی. دئدی نه وار، نه ایستهییرسن؟ دئدیم سیز شهریارسیز. دئدی اوغلوم! منیم تاجیم- ماجیم یوخدور. دئدیم من سیزین تاجینیزا گؤره گلمهدیم، سیزین شعرینیزه گؤره گلدیم. او دا منیم بو سرزومو بگندی و گئتدی.
بیر مدت سونرا مرحوم دوکتور لطفی ایله شهریارگیله گئتدیک. تهراندا کیچیک بیر اوتاغی واردی. بیر آز بیزه شعر اوخودو، سونرا بیر آز دا ساز چالدی. بیرگون دئدیم کی، من درسی قورتارمیشام، تورکیهیه گئدیرم. دئدی سندن بیر خواهیشیم وار. من بو تورکلرین تازا الیفباسیندان هئچ باش چیخارتمیرام، غریبه بیر خطدیر. مومکون اولسا توفیق فیکرت دیوانینین قدیم خطّینی تاپ گؤندر. شهریار توفیق فیکرتی اوخوماغی منه چوخ توصیه ائلهدی. اونو ازبرله، او قرنیمیزین معجزهسیدیر، دئدی. من ایستانبولدا صحافلار چارشیسیندا کؤهنه کیتابلار ساتیلان یئرده بئله توفیق فیکرتییت قدیم خطله کیتابینی تاپابیلمهدیم.[2] آما آرادا بیر شئی قازاندیم. اونون تازا کیتابینی آلدیم. اوخودوم گؤردوم کی، شهریار حاقلیدیر. او حقیقتاً شعری تانییان بیر آدامدیر. سونرا تهرانا دؤندوم. شهریار بیر مدت دوکتور هیئتین ائوینده قوناق قالدی. اوندا مکرر- مکرر گرروشوردوک. مختلیف موضوعلار حاقیندا دانیشیردیق. دئییردیک کی، تورکلر حیف ائدیب خطلرین دگیشدیریبلر، دگیشدیرمهسهیدیلر راحات اوتوروب اوخویابیلردیک. شهریار تبریزه گئتدی و من تبریزی ترجیح ائتمهسینه گؤره اونا تلفون ائدیب تبریک ائلهدیم. دئدی واللاه هر گؤزل کیمی بیر آز اوزاقدان داها یاخشیدیر. دئدیم یوخ ایچینه گئتسز ائلهبیل داها یاخشیدیر. وارلیق چیخدیقدان سونرا تلفونلاریمیز چوخالدی. منه دئدی نییه او جور یازمیسان، نییه دیلیوی دگیشیبسن؟ دئدیم کی، دیل بودور. دیل اوستونده بیر آز مذاکره ائتدیک. او محلی دیلی نظرده توتوردو. دئدیم آقا من سیزه بیر شئی دئییم: بس سیز نییه خشکناب لهجهسی یازمیرسینیز؟ و… آما سونرالار منه لطفو او قدر آرتدی کی، تقریباً تلفونلاریمیز آیدا ایکی دفعهیه چیخدی و هامیسینی دا او تلفون ائدیردی. لاپ سون ملاقاتیمیز بیر قروپلا اولدو. دوکتور هیئت ده واردی. او قدر منیم حاقیمدا لطف ائلهدی و منی اونلارا تاپشیریب بونون قدرینی بیلین، دئدی کی، منی خجل ائتدی. ائله اوگون بیر قروپ دا تاجیر گلدی، اوتوردو. بیلیرسیز، شهریار تبریزده ارک کیمی، گؤیمسجید کیمی بیر شئی اولموشدو. توریستیک نقطهلردن بیری اولموشدو. اونلار گئتدیکدن سونرا شهریار چوخ یورولموشدو. دئدیم سیز یورولدونوز بیز گئدک. دئدی همین علته گؤره قالین. بیزیم مناسبتلریمیز آرتیق سئویشمک مرحلهسینه گلمیشدی.
اونون «حیدربابا»سی چوخ بؤیوک بیر اثردیر. هله بیر آز فاصله آلساق قیمتینی بیلهجگیک. شهریار معمولی تورکجهنین نه اولدوغونو آنلاتمیشدیر. یعنی یئره دوشموش، توز- تورپاق آلمیش جواهیرلری چیخارتمیش، سیلمیش و گؤزل دوزموشدور.
حمید نطقی و سهند
سهند بیزیم ائوه چوخ گلیب گئدردی. چاپ اولمایان شعرلریندن بیزه اوخویاردی. بیر نئچه دفعه سهنده دئدیم کی، سن دیداکتیک (اؤیرهدیجی) شعر چوخ یازیرسان، «سازیمین سؤزو» کیمی. من او کیتابی چوخ بگندیم. بیلیرسینیز، دده قورقود بیزیم کیتابیمیزدیر. بختیارین دئدیگی کیمی “کیتاب دئدیگیمیز یعنی او”. او دا دیداکتیکدیر. بیز ائله بیر ایش گؤرمهلیییک کی، خالقیمیز گئدیب دده قورقود کیتابینی اوخوسون. او دیلله تانیش اولسون. آما بو چتین ایشدیر. سهند بو ایشی گؤرموشدو. اونو عمومیلشدیرمیش، گؤزللشدیرمیش و پرداخت وئرمیشدیر. بونو او زامان دئدیم کی، او چوخ گؤزل یاری عاشیقانه بیر شعر دئمیشدی. من ده، خانیم دا اونا واله اولدوق. شعرین آدینی اونوتموشام. ظن ائدیرم، بیر گول شکلی یادیمدا، بیر عطری [3]یادیمدا، بئله بیر شعر ایدی. بلکه دوکتور هیئت اونو خاطیرلار. چونکو اونون یانیندا دا اوخودو.
سهندین شعرلری چوخ نفیسدیر. من اونو چوخ درین بیر شاعیر بیلیرم. او بیر آغاج کیمیدیر کی، 20-10 متری ائشیکده ایسه، 200 متری آشاغیدادیر. بیز او آشاغیلارا گئتمهمیشیک. او چوخ قیمتلی آدامدی. آما نه یازیق کی، بویوردوغونوز کیمی اوّللرده اؤلدو.
حمید نطقی و ادبی گلیشمه
انکشاف چتین شئیدیر و اونو اؤلچمگه ده هئچ بیر واسیطه یوخدور. چوخ زامان گؤررسینیز کی، میلّت و عموم خالق بیر شئیی سئومزلر، آما آز بیر زامان گئچدیکدن سونرا دئیرلر اوه! ائله هر شئی او ایدی. ایندی بو 18 ایلده بیر شئی مسلّمدیر. بیر شئیلر چیخیب، یئر حرکت ائلهییب، مختلیف یارپاقلار، گوللر وجودا گلیب. انشاءالله بو گوللرین بئجرمهسی، داها دا چیچکلنمهسی، بؤیومهسی کسیلمهسین، دائما انکشاف ائتسین. من گنجلریمیز آراسیندا ائله باخیشلار، ائله گؤزلر گؤرورم کی، هئچ اینانمازدیم. منه کاغیذ گلیردی (امضاسینی دئمیرم چونکو یولداشلارینا ظولم اولار) گؤروردوم کی، بو گرزل شعر دئییبدی. یقین کی، ایندی اونلارین سایی آرتیب و بیر- ایکی دانا دئییل. بعضاً بونلارین آراسیندا هئچ معروف اولمامالیلار معروف اولموش و بعضاً ده تانینماسی ایجاب ائدنلر هئچ تانینماییبلار. بیلدیگینیز کیمی تورکجهنین اوچ تاریخی مرحلهسی اولموش. بیرینجیسی نوائی دؤرودور کی، هامی تورکجهنی نوائی تورکجهسی بیلیردی. ایکینجیسی فضولی دؤرودور کی، هامی تورکجهنی آذربایجان تورکجهسی بیلیردی و ایندی تورکیه تورکجهسی دؤرودور. من بئله بیلیرم کی، اگر بو باغچامیز بؤیومگه امکان تاپسا یئنه ده فضولی دؤرو قاییداجاق.
حمید نطقی و علی کمالی
مرحوم علی کمالی تاریخ باخیمیندان ایرانا و یا بو طرفه گلن ایلک تورک قبیلهلرینه منسوبدور. او زامانلار دا بیزیم وطنیمیز فارسلارلا قونشو ایدی. فارسلارین ان قدیم یئرلرینی تعریفلهمکلریله بیزیم یئری تعریفلهمهمیز انطباق ائدیر. بیز قونشو ایدیک. بیلیرسینیز کی؛ ایرج، سلم و تور داستانی داستان دئییل، او تاریخدن سمبولدور. فریدون یا فری (three) (اوچ) دئمکدیر. بیز بیر ایدیک، برابر گلمیشدیک. فارسلار داها اول حرکت ائتدیلر و بیز سونرا دالغا- دالغا گلدیک. اول گلنلردن بیری خلجلردیر و علی کمالی اونلارداندی. او اطرافینداکی شاعیرلری ییغیردی، اونلارا عاشیق ایدی. او هاردان بو عشقی ائدینمیشدی بللی دئییل. بو باخیمدان او هم علمی و هم ادبی خیدمت ائلهدی. اونون خیدمتی چوخ اوزون سورهبیلردی. منجه علمی کمالی یاریدا قالمیش بیر سمفونیدیر.
حمید نطقینین سون سؤزو
منیم ایرانداکی دوستلاریما، امکداشلاریما، کولتورداشلاریما، اورادا منیم دیلیمی دانیشانلارا، منیم دیلیمی آنلایانلارا و دوشمنلیک یئرینه عاقلانه دوستلوغو سئچن فارس دوستلاریما سؤزوم بودور کی، سیز بؤیوک بیر خزانهنین اوستونده اوتورموشسونوز “کی ماهیلر ده دریا ایچرهدیر دریایی بیلمزلر”. آرزوم بودور کی، بیزیم قاپیدان گیرن تورکجه آنا دیلیمیزده دانیشسین و من اوندان یئنی اصطلاحلار ائشیدیم. من ایندی تازا اصطلاحلار تاپماق اوچون باستانشناسلارین ایشینی گؤرورم. او قدر بئینیمی قازیرام. قازیرام کی، آتامی تاپام. حرصلهنیب، بیریسیله داعوا ائدیر. او حرصلهننده خالص تورکجه تعبیرات دئیردی و چوخ دا گؤزل دئیردی.
من اونلارا دوستلوغو، واختلارینی بوشا چیخارتماماغی و بو مناقشهلره گیرمهمگی توصیه ائدیرم، اونلارا موفقیت دوعا ائلهییرم ■
محمدرضا هیئت
آچیقلامالار:
1 دوکتور حمید نطقی “روابط عمومی” اصطلاحینین اینگیلیزجه “Public Relations”-ین یانلیش چئوریسی اولدوغو دوشونجهسیندهدیر.
2 داها سونرا دوکتور جواد هیئت بو کیتابی تاپیب شهریارا وئرمیشدیر.
3 دوکتور جواد هیئت و دوکتور محمدعلی فرزانه بو شعرین “بوز چیچگی” شعری اولدوغونو سؤیلهدیلر.
…….
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk