آذربایجان تورکجه سینده گؤزدن قاچان بیر اک
آذربایجان تورکجه سینده گؤزدن قاچان بیر اک:
بیرلیکدهلیک(–لیغان/-لیین) اکی اوزرینه[1]
گیریش
تورکجه ده بیرلیکده لیک(comitative) اکی، داها چوخ "ایله"(چاغاتایجادا: بیله/بیرله، دانیشیق دیلینده: -نن/-نان) اداتی اولدوغو دوشونولمکده دیر. رحمتلیک پروفسور طلعت تکین 1962ده حاضیرلادیغی اورخون تورکجهسی قرامئری'نده iniligü (اینی لیگو) بیچیمینده بیر کلمه نی تثبیت ائدرهک، بونو موغولجادا وار اولان –luga/-lüge اکی ایله توتوشدوروب، اسکی تورکجه ده بئله بیر اکین وارلیغینی گؤسترمیش سه ده[2]، بو گؤروش گئج قبول گؤرموشدو. رحمتلیک جرارد کلاوزن، سؤزلویونده بو کلمه و اکه یئر وئرمه میشدیر. رحمتلیک گئرهارد دؤرفر ایسه، 6-1975 ایلینده چیخان بیر مقاله سینده(آنا تورکجه ده نین یئنیدن قورما مسالهلری) بئله بو اکین وارلیغی نین شبهه لی اولدوغونو ادعا ائتمیشدیر. دؤرفر'ه گؤره، اک، اورخون تورکجه سینده یالنیز ایکی کلمهده گؤرولور و آراشدیرماجی لار باشقا بیچیملرده اوخوموشلار او کلمهلری[3]. سونراکی ایللرده طلعت تکین بو اکین یازیتلاردا گئچن بوتون اؤرنک لرینی توپلادی(1993) و اویغور متین لریندهکی باشقا اؤرنکلری ده تثبیت ائدیلدی. آنجاق بیلدیییمه گؤره بو اکین یاشادیغی تک تورک دیلی نین یاقوتجا/ساخاجا اولدوغو، طلعت تکین و مارسل اردال("اسکی تورکجه نین قرامئری" آدلی گؤرکملی و مؤحتشم اثرینده) و باشقا آراشدیرماجی لار طرفیندن دیله گتیریلمیشدیر[4]. اما بو یازی دا گؤرهجکسینیز کی بو اک آذربایجان تورکجه سینده، همده جانلی اولاراق یاشاماقدادیر. ایلک اولاراق اکین اسکی تورکجه و یاقوتجاداکی اؤرنک لرینه باخیلیب، سونرا ایسه چاغداش دیلیمیزده کی اؤرنک لری اله آلینجاقدیر.
اسکی تورکجه ده کی بیرلیکده لیک اکی
اورخون تورکجه سینده بو اکدن ایکی اؤرنک بیلینمهکده دیر(طلعت تکین'ین 1993 دهکی مقاله سینه الیم چاتمادی، اونا گؤره ده اورداکی باشقا اؤرنکلردن خبرسیزم ایندیلیک): iniligü (اینی لیگو: قارداشلار بیرلیک ده، بو گونکو دانیشیق دیلینده: قارداشلیغان): ایکینجی، ایکی اوچ کیشی لیگو (ایکی اوچ نفرلیک، اوچ آدام بیرلیکده)[5].
مانیچیلیک متین لرینده ده اؤرنک لر وار:
ایکی قوتلوغ ایللیگ قاماغ تگیت لرین قونچوی لارین توزون لرینلوگون( ایکی مبارک/قوتلو شاهلار، بوتون شاهزاده لر(تگین لر)، پرنسس لر، اصیل لرله بیرلیکده)[6].
تنگری اوچ تنگریلرلوگون...کلیر(تانری، اوچ تانری لار ایله بیرلیکده... گلیر).
تنگریلر سؤزینلوگون یئککه سونگوشگهلی کلتی(تانری لار، سؤز ایله شیطانلا ساواشاراق گلدیلر).
آنیغ قیلینچلیغ شیمنولوغون بئش تؤرلوگ یئک لرلوگون سونگوشدو( او پیس عمللی اهریمن'له، بئش جور شیطانلار ایله ساواشدی).
بونلاردان علاوه خواستوانیفت آدلی بؤیوک مانیچیلیک متنینده، بیر چوخ اؤرنک ده گؤرولهبیلیر.
قوتادغو بیلیگ ده ایسه ان آز ایکی یول بو اک گؤرولمه ده دیر: بیری اوستده کی یازدیغیمیز اینی لیگو کلمه سی دیر، ایکینجی سی ایسه گئنه ده اوستده اورخون تورکجه سیندن گتیردیییمیز دیر:" ایکی اوچ کیشی لیگو تزیب باردی( ایکی اوچ آدام لا (قورخوب) قاچدی)[7].
یاقوتجا دا اک کلمه سونونداکی سسلره گؤره فرقلی بیچیملرده گؤرونور و اون آلتی دهییشکهسی(واریانتی) اولدوغو سؤیله نیر[8]. بیر نئچه اؤرنک:
Aġalīn( بابا(آغا) ایله بیرلیکده)، oġolūn (اوشاقلا/اوغوللا بیرلیکده)، at-tīn( آت ایله بیرلیکده)، üördǖn (سورو ایله بیرلیکده)[9]. Tañastıın (پالتار ایله) ، saptıın (ایپ/ساپ ایله) ، etiin-siinniin (بدن ایله، جسم ایله) ، kömüstüün (گوموش ایله)[10] و...
گؤرولدویو کیمی یاقوتجادا، واسیطه حالی(instrumental case) ایله بیرلیکدهلیک حالی بیربیرینه چوخ یاخین گؤرونور.
موغولجاداکی –lüge/-luga اکی نین تورکجهدن آلیندیغینی بیلیم آداملاری طرفیندن دیله گتیریلمیش دیر[11].
اکین کؤکنی مسالهسینه گلینجه، طلعت تکین اونو اورخون تورکجه سینده کی –ligü اکی نین اوزاتما[بلکه ده: واسیطه اکی –ن گلمه سی ایله] بیچیمی ساییر[12]. اسکی تورکجهدهکی اکین ده ایکی آچیقلاماسی وار اورتادا: بیریسی –-lİG+lİ ایکینجی سی ایسه -lİ+lİ اکلری نین بیرلشمه سینه دایانیر[13].
آذربایجان تورکجه سینده کی اؤرنک لر
بو اکین یاشایان اذربایجان تورکجه سینده اوچ بیچیمی گؤرولمکده دیر: -luğan/-lığan/-liyen(<*-ligen) . یالنیز انسانلارین بیرلیکده گؤردوک لری ایشلری بیلدیرمک اوچون ایشله نن بو اک بیر چوخ اؤرنک ده گؤرولور:
1. یولداشلیغان: یولداشلیغان پول قویوب بیر توپ آلدیق.
2. قارداشلیغان: او یئری قارداشلیغان بؤلوشدولر.
باجیلیغان، قونشولوغان، داییلیغان، کیشیلیین(kişiliyen)، هامیلیغان، اوشاقلیغان و بیر چوخ بنزری کلمه لرده گؤرولن اک، آلینتی کلمه لرین سونونا دا گلیر:
دوستلوغان(دوستلوغان باغا گئتدیک)، قوهوملوغان، خالالیغان، آرواتلیغان، طایفالیغان(طایفالیغان ساواشان آدام دیرلار).
اکین جانلی و تؤرهتگن اولدوغونو گؤسترمک اوچون، دیلیمیزه یاخین زامانلاردا گئچن آلینتی سؤزلردن اؤرنک وئرمک اولور:
خانوادهلیین: هامینی خانوادهلیین چاغیردیق.
فامیللیین: علی نی یولا سالماغا، فامیللیین ییغیشدیلار.
اوستده کی کلمه لر گئچن اللی-آلتمیش ایلده فارسجادان و ( بلکه فارسجا یولو ایله؟) فرانسیزجادان آلینمیشلار. اک آلدیقلاری اوچون اکین یاشادیغی و یئنی تؤرهتمه لری اولدوغو بللی اولور.
اک ندن گؤزدن قاچمیش؟
منجه بو اکین قرامئر کتابلاریندا اولماماسی نین(بؤیوک و تانینمیش اثرلری گؤرموشوم، کیچیک اثرلری، یوکسک لیسانس یا دوکتورا تئزلری نین هامیسیندان خبردار دئییلم) ایکی سببی وار: بیرینجی سی بو کتابلارین داها چوخ ادبی یازی دیلینی اساس آلدیقلاری اوچون، خالق دیلیندهکی بو اک گؤزدن قاچمیش اولمالی دیر. ایکینجی اولاراق، سانیرام بو اک عربجه نین تنوینی ایله سس و آنلام باخیمیندان بنزمه سی نتیجه سینده، بعضی یئرلرده و بعضی آراشدیرماجیلار طرفیندن تنوین و عربجه نین تاثیر ساییلمیشدیر. اؤرنک اوچون اسماعیل هادی، دیل دنیز'ین "ائللیین" ماده سینده(128.ص) بو کلمه نی "ائللیک"دن عربجه تنوین'ین گتیریلمهسییله اورتایا چیخدیغینی دوشونور.
[1] بو یازی "سارای" درگی سینین قیش سایی سیندا چیخدی. آنجاق اوردا-سانیرام یئر دارلیغیندان- بیر آز قیسالیب دیر. بیر-ایکی جوملهجیک اکلهییب بوردا یایینلانماسیندا فایدا گؤردوک.
[2] Talat Tekin, Orhon yazıtları, Ankara: TDK yayınları,4.baskı 2010. Ss.110-111.
[3] Gerhard Doerfer,” Proto-Turkic reconstruction problems”, TDAY, 1975-6. S.
[4] Marcel Erdal, Old Turkic Grammar, Leiden: Brill, 2005. S.180. ayrıca baxınız: Stachowskı M. (1995) “Der Komitativ im Jakutischen und Dolganischen”, Analecta Indoeuropaea Cracoviensia vol.II, Krokow: Cracow Universitas. s: 553-559.bir de baxınlz: Mehtap Solak Sağlam,”Yakut Türkçesinde Vasıta ve Ortaklık Hali”, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2014, 7(1),s.83
[5] طلعت تکین، ص111.؛ مارسل اردال، ص 180.
[6] مارسل اردال، ص 180.
[7] اورخون تورکجه سی و اویغورجا اؤرنک لر مارسل اردال دان آلینمیشدیر(ص180).
[8] Mehtap Solak Sağlam,”Yakut Türkçesinde Vasıta ve Ortaklık Hali”, Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2014, 7(1),s.83
[9] بو اؤرنکلر طلعت تکین، ص 111 دن آلینمیشدیر.
[10] بو اؤرنکلر مهتاپ سولاق ساغلام، 5-84 صحیفه لریندا آلینمیشدیر.
[11] مارسل اردال، صص1-180.
[12] طلعت تکین، ص 111
[13] مهتاپ سولاق ساغلام، ص84.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tur_Latn eng_Latn crh_Latn ara_Arab ara_Arab azb_Arab tur_Latn azb_Arab azb_Arab ara_Arab urd_Arab snd_Arab