حکیم تیلیم خان ؛ اونودولموش بؤیوک شاعیر
قایناق: http://www.insanoglu.blogfa.com/post-2.aspx
خمار مستی : بیزیم اؤلکه میز ایران گئنیش و زنگین بیر تاریخ و ادبیاتا مالیکدیر . آما نه یازیق کی بو بؤیوک تاریخ و ادبیات پهلوی رژیمی حوکومت باشینا گلندن سونرا بو گونه قدر یالنیز بیر قومون ادبیاتینا چئوریلیبدیر و بو چیرکین سیاست اورایا قدر سورونوبدور کی ایندی ایرانین باشقا میلت لرینین دیل و ادبیاتیندان سؤز آچیب دانیشماق بیر بؤیوک و باغیشلانمایان گوناه و سوچ سانیلیر . و چوخ طبیعی کی بو سیاستین نتیجه سینده یالنیز بیر سیرا شاعیر , یازار , صنعتکار و … تانینیب آدلیملانسین و باشقا لاری ایسه بو دوغال حاقلاریندان اوزاق ساخلانیلسین .
دیکتاتور رضا خانین فارس و آریا سوی اولدوغونا گؤره تکجه فارسلارین دیل و ادبیاتی بو اولکه ده یاییملانیب و باشقا دیل لرین گوکونو قازدیرماق هدف توتولوب و جیدّیت ایله ایزلنیب . و تاسوفله اسلامی اینقیلاب غلبه چالاندان سونرا دا بو سیاستین آردی کسیلمدن ایرلی آپاریلیب . ایندی ایسه بو سیاستین سونو بو اولوب کی ایران خالقینین بیر بؤیوک حیصه سی اؤز آنا دیللرینده ساوادسیز ساخلانیلیب ؛ ادبیات و آنا دیللرینی یا اونودوب یا دا اونودماقدادیر و اؤز یوردونون بؤیوک ادیب و شاعیرلرینین حتا بیر تکجه آدی ایله ده تانیش دئییل !
بو اؤرتو باسدیری ساخلانیلمیش بؤیوک ادیب و ائل شاعیرلردن بیری ده ایرانین اورتا حیصه سینده یئرلشن ساوه شهرینین » مرغئی » منطقه سینین بؤیوک شاعیری حکیم تیلیم خان دیر. تیلیم خان اؤز آنا دیلینه و یوردونون عادت – عنعنه لرینه سیخ باغلی قالیب و شعرلرینی ده آنا دیلینده و خالق دیلینده یازماغا ماراق گؤستریب و ائله اؤندان اؤترو ده یازدیغی شعرلر گئنیش میقیاسدا کوتله ایچینده سسلنیب آما تاسوفله دیوانی چاپ اولماماغدان ایندییه کیمی گرگن قدر و آکادمیک سویّه ده اؤز اولکه سینده و باشقا قونشو اولکه لرده تانینیلماییبدیر ! یالنیز بو ایل بیرینجی دفعه اولاراق بو بویؤک شاعیرین اثرلرینین بیرینجی جیلدی » اسداله امیری » جینابلارینین همتی ایله ایشیق اوزو گؤردو . و بوندان اؤنجه ده » تیلیم خان حیاتی و یارادیجیلیغی » کیتابی دوکتور زهتابی و دوکتور کمالی جینابلارینین امگی ایله یاییملانمیشدی. بو کیتابدا تیلیم خان حاقّیندا یازیلیب : » بو گونه قدر تانینیب اؤیرنیلمیش ایران فلاتینین مرکزی اراضیلری تورکلری داخیلینده دوغولوب ؛ یاشامیش و آنا دیلینده یازیب یاراتمیش ان قودرتلی و بؤیوک سؤز اوستادی > قاراخان > ین نوه سی و  ین اوغلو   اولموشدور. »
تیلیم خان گونش ایلینه گؤره 1136 ایلینده مرغئی کندینده دوغولوب و 1209 جو ایلده وفات ائتمیش و هامان کند ده باسدیریلمیش دیر . کئچن ایلین مورداد آییندا تیلیم خانین قوهوملاری و بیر چوخ اونو سئونلرین یاردیم ایله بیر مزار داشدی دوزلیب و اونون غریب مزاریبا قویولدو. مزار داشینین اوستونه بو شعر یؤنولوبدور :
اولکه میز عیراقدیر ؛ شهریمیز ساوا مزلقان چاییندان گؤتوردوم هاوا
عاشیقلار دردینه ائیلرم داوا من طبیبم ؛ هیندوستاندان گلیرم
تاسوفله بو گونه قدر بو بؤیوک صنعتکار شاعیرین حاقّیندا نه لازیمی آختاریشلار آپاریلمیش ؛ نه ده اطرافلی معلومات یازیلمیشدیر . اؤنجه ایشاره ائتدیگیمز کیمی یالنیز دوکتور زهتابی و دوکتور کمالی نین آختاریش و ایضاحلاری اولموش دور . شاعیرین حیاتینی ، هارالارا سفر ائتدیگینی، نه کیمی حادیثه لرین شاهیدی اولدوغو، یارادیجیلیغین عامیل وسبب لری و ائله جه ده ایشی ، پئشه سی و بو کیمی مسئله لری آچیب گؤسترمک و ادیبین حیاتینی و شعر دیوانی نی بیلیمسل طریق ایله توپلاییب، آیدینلاشدیرماق بیزیم ایجتیماعیاتین ان بؤیوک وظیفه سی ساییلیر.
تیلیم خانین شعرلریندن و شیکوه – شیکایتیندن گؤروندوگو کیمی ؛ بللی اولونور کی شاعیر بیر آجیناجاقلی و چتین حیات اؤزللیک له قوجالیق چاغیندا سورموش دور:
عؤمروم تامام اولدو ؛ اوزوم گولمه دی طبیب نبضیم توتدو ؛ دردیم بیلمدی
سالدی گئتدی ؛ سوراغیما گلمه دی دولدوردو پیاله ؛ ساقی سوووشدو.
غریب لیک ؛ هیجران؛ سورگونلوک و بو کیمی ایفاده لر شاعیرین شعرلرینده اؤزل یئر توتور . » درد و غمی مین ائیله دین » شعرینده اونون   گزمگی چوخ آچیق – آیدین بیان اولوب :
نئیله میشدیم ساقی سنه ؟ باده می پرخون ائیله دین
هیجرانی ییخدین باشیما درد و غمی مین ائیله دین
همدانا دوشدوم خسته بیلدیرن اولمادی دوستا
ملک بنگزر؛ بویو بسته سینه مه دوگون ائیله دین
کیرمانشاها دوشدو یولوم چوخ پریشان اولدو حالیم
اوردا تاپیلدی بیر ائلیم غملی گؤیلوم شین ائیله دین
من گزرم زار و گیریان قالماییبدیر گؤردوگون جان
تیلیم خانا آغلاتدین قان یوللارا دوشگون ائیله دین
شیراز سفرینی بئله ایفاده ائدیر :
قیزیل گوللر خندان اولور آچیلاندا دان – دان اولور
شیراز منه زیندان اولور گئدن گلین ؛ گئدن گلین …
آشاغیداکی بیت دن گؤروندوگو کیمی ؛ تیلیم خان مشهد شهرینه ؛ ایمام رضا نین قبرینی زیارت ائتمگه گئتمیشدیر. بو واقعیتی گؤسترن بیت بئله دیر :
آلمیشام مورادیم ؛ کمر بسته یم ایمام رضا غریباندان گلیرم
تیلیم خان مذهبی ایناملارا سیخ باغلی قالیب، دیوانیندا قورانین نئچه سوره سینی گؤزل صورتده شعره چئویریب , ایسلام دینینین اصول و احکاملارینا دریندن تانیش اولوب و شعرلرینده بؤیوک صنعتکارلیق ایله ایفاده ائدیب دیر . قورآنی تمل کیتاب توتوب و حضرت علی علیه السلامین شیعه سی ایفتخارینی قازانماغی فخر ایله بیانا گتیریب :
بنده ی خدایم – اومّت رسول ذاکیرم ؛ ذیکریم دیر منیم بسم الله
علی شیعه سی یم ؛ پاک و موتقی دوست – خاندانم الحمد الله
یکتالیغین ایظهار ائدیب زبانیم قادیر – ذوالجلال ؛ حی سوبحانیم
شهادتدیر رکن – من الایمانیم لا دئیینجه آچار اونو الی الله
نامازدا قیبله مدیر کعبه ی جلیل کیتابیم قورآندیر , میلتیم خلیل
دین – ایسلامیمه بس اودور دلیل علی ؛ نبی – محمد رسول الله
تیلیم خانین اکثر شعرلری تورک خالقلارین دوغما وزنی یعنی هیجا وزنینده اولموش و اوندان اؤترو ده اؤنجه ایشاره ائتدیگیمیز کیمی تورک بولگه لرینده دیلدن دیله – سینه دن سینه یه گزیب و بیر چوخلاریدا آشیق ماهنی سینا چئوریلیب و آشقیلار اونلارا آهنگ بسته لیب و گوزل سسی ایله ایللر بویو توی و آشیق مجلیسلرینده اوخویوبلار. شعر سئون خالقیمیزین چوخلاری اونون شعرلر ایله دوروب – اوتوروب و یاشاییبلارسا دا ؛ شاعیر حاقیندا بیر بیلگی الده ائده بیلمییب لر. بو دا بو بؤیوک اوستاد صنعتکارین طالیعی !
ایندی ایسه شاعیرین آشیق مجلیسلرینده اوخونان بیر شعری:
آی آغالار بد زمانه اولوبدور دؤولتلی یانیندا قوُل دولاندیریر
یاد اولوب محبّت؛ گئدیب صداقت ایندی زمانه نی پول دولاندیریر
وارلی اولسان قوهوم ؛ قارداش یاپیشار یوخسول اولسان اطرافیندان قاچیشار
دوشمن اولوب دالدالاردا دانیشار دوروب اورتالیقدا میل دولاندیریر
یاخشی نه دیر ؛ یامان نه دیر سئچمه ین آداملیغین شربتینی ایچمه ین
آروادی یانیندا سؤزو گئچمه ین ایندی بگ اولوبدور ائل دولاندیریر
تیلیم خانام حالیم اولوب پریشان یارین اوخو سینه مده دیر زر نیشان
بی تعصیب قوهومدان ؛ تعصیب لی دوشمان گلر قبریم اوسته گول دولاندیریر
حکیم تلیم خانین شعرلریندن گؤروندوگو کیمی او تورک کلاسیک و چاغداش شاعیرلرین شعرلرین اوخویوب و اونلاردان تاثیر آلیب و بو ائتگی شعرلرینده آیدینجاسینا گؤرونور. او فوضولی , ختایی ,واقیف ,و… باشقا بؤیوک شاعیرلرین شعر دیوانلارین اوخویوب و آرا – سیرا اونلارا بنزتمه یازیب . اؤرنک اوچون آشاغیداکی بیت لر در حال فضولینین شعرینی گؤز اؤنونه گتیریر :
تیلیم خان : مورادیم شمعی یانمادی ساغر تئلیمه دؤنمه دی
قارا بختیم اویمانمادی غم منی دوشگون ائیله دی
فوضولی : منی جاندان اوساندیردی ، جفادان یار اوسانماز می ؟
فلک لر یاندی آهیمدن ، مورادیم شمعی یانماز می ؟
شب – هیجران یانار جانیم ، تؤکر قان چشم گیریانیم
اویالدار خالقی افغانیم ، قارا بختیم اویانماز می ؟
بو داهی شاعیرین دیوانیندا بیر سیرا بدیعی شعرلر » سورغو – جاواب » طریقینده اؤزو اوچون چوخ اؤزل و گؤزل یئر آچیر . بو سورغولارا هامان تاپماجا دئمک دیر کی سونراکی بیت لرده ( شعرلرده ) جاوابی وئریلیر . اؤرنک اوچون آشاغیداکی بیتلره دیقت یئتیرین :
سورغو : گل ای عاشیق سندن خبر آلاییم هانسی شاهدیر ، نه مکاندا تالاندی
هئچ کیمسه اولمادی دادینا چاتا اونون دیوانی نه گونه قالاندی ؟
نه کیمسه یدی هاردا چاتدی علاجه او نه دیر کی واجیب اولدو افواجه
نه شخص ایدی سفر ائتدی معراجه بویور او شخص نه مکاندا دایاندی ؟ …
جاواب : گل ای عاشیق سنه خبر سؤیله ییم حسین ایدی کربلاده تالاندی
هئچ کیمسه اولمادی چاتا دادینا اونون دیوانی محشره قالاندی
خلیل الله غاردا چاتدی علاجه مکه واجیب اولدو جمیع افواجه
حضرت محمد گئتدی معراجه او دؤردونجو آسماندا دایاندی !
بیزم قصدیمیز بورادا شاعیر حاقیندا اطرافلی سؤز آچیب دانیشماق دئییل . یالنیز بو بؤیوک شاعیریمیزی قیسا صورتده اولموش اولسادا تانیتدیرماقدیر . اومید ائدیرک کی حکیم تیلیم خانین باشقا شعر دفتر لری بیر به بیر بو یاخینلاردا گؤزل شکیلده و او شاعیرین لاییقجه سینه ایشیق اوزو گورسون و شعر سئون خالقیمیز بو داهی شاعیر و حکیم له چوخراق تانیش اولوب و بویله بؤیوک و سئویملی شاعیری اؤز قوینوندا بسله دیگی اوچون گوونسین . و بو طریق ایله اتگیندن یادلارین داشینی آتیب؛ اؤز کیملیک لرینه قاییدیب دیل و ادبیایات لارینین قوللوغوندا دوروب اونو بسله سینلر. بیزیم ادبیاتین تیلیم خانلاری آز دئییل ؛ تکجه اونلاری تانییب؛ تانیتدیرماق و دیوانلارین آراییب توپلاماق لازیمدیر . اینشا الله بو ایشلر تدقیقات چیلاریمیزین هیمت ایله و ائللریمیزین یاردیم ایله گؤرونجک دیر .نئجه کی 1371 جی ایلین شهریور آیی خالقیمیز , ادیبلریمیز و تیلیم خانی سئونلرین یاردیم – حیمایه سی ایله   یئل آباد کندینده کئچیریلدی . سؤزلریمیزه تیلیم خانین بیر شعری ایله سون قویوروق و بوتون اوخوجولارا باشی اوجالیق دیله ییب دوغرو یولو آراماقی آرزو ائدیریک .
منی منع ائیله مه ظالیم – گومراه قارقا بولبول اولوب ؛ بولبول باز اولماز
اوت کؤک اوسته بیتر ؛ اصلینی ایستر قارا پالاس یوماغینان بوز اولماز
درویش منعم اولماز ، شالینان گرک آل وئرچی بازاری مالینان گرک
هر مصلحت اولسا ائلینن گرک مثلدیر بو : بیر گولونن یاز اولماز
عیلّتلی گوموشو نه آل ، نه سیلدیر اوّل سووداسینی اوستادا بیلدیر
قیزیل گول عاشیقی شیدا بولبول دور قارقا دولانماسین گولده قوز اولماز
بوزونان دوز لاییق دئییل بیر کانه صرّافلار ساخلاماز بی قیمت دانه
تیلیم خان نئیله سین آغیر سیندانه داش اوستونه آیاق قویما ایز اولماز
—————–
قایناقلار:
1- تیلیم خان حیاتی و یارادیجیلیغی / دوکتور زهتابی ، دوکتور کمالی / اختر یایین ائوی / 1382
۲ – حکیم تیلیم خان دیوانی / بیرینجی جیلد/ توپلایان : اسد اله امیری / قم /1386
azb_Arab zsm_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab