تورک دیللری
تورک دیللری دونیادا بؤیوک سایدا اهالینین دانیشدیغی دیللر قروپودور.
تورک دیللری عائیلهسی ۴۱ دیل، لهجه و یا شیوهدن عبارتدیر. آذربایجان جومهوریتی، تورکیه، قازاقیستان، قیرغیزیستان، تورکمنیستان، اؤزبکیستان، باشقیردیستان، تاتاریستان، تووا، چوواش، یاکوتیا، داغلئق آلتای و خاکاسین یئرلی اهالیسینین، ائلهجه ده ایران، عراق، افغانیستان، چین، بولغاریستان، رومانی، کئچمیش یوقوسلاویا و آلبانیانین بیر سیرا خالقلارینین گئنولوژی (منشأجه) و تیپولژی جهتدن قوهوم دیللری. کئچمیش سسری-ده تورکدیللی خالقلار سلاویان خالقلاریندان سوْنرا II یئری تۇتوردو و سسری-ده بو دیل عائلهسینه منسوب 23 دیل اوْلموشدور. تورک دیللری قیسمن داغیستاندا (قوموقلار، نوقایلار)، کاباردا-بالکار، قاراچای-چرکز (بالکارلار، قاراچایلیلار، نوقایلار)، ایستاوروپولدا (نوقای لار، تروخمئنلر)، مولدوویادا (قاقاوزلار)، لیتوادا (کارایملر، تاتارلار)، کریم (کریم تاتارلاری) و س. یئرلرده ده یاییلمیشدیر. تورک دیللرینین هانسی دیللر عائلهسینه داخیل اولماسی ایندیدک مویینلشدیریلممیشدیر. عالیملرین بیر قیسمی اونلاری اورال-آلتای، دیگر قیسمی ایسه آلتای دیللرینه داخیل ائدیرلر. تورک دیللری قروپونو موستقیل دیل عائلهسی حساب ائدنلر ده وار.
۲۰۱۶–جی میلادی ایلین آمارلارینا گؤره بو دیل عائیلهسی ۱۸۰ میلیون اینسانین دوغما دیلیایمیش.
تورک دیللرینین تاریخی اینکیشافی آشاغیداکی مرحلهلره بؤلونور:
- آلتای و هون دؤورلری (ائرامیزین V اسریندک)
- قدیم تورک دؤورو (V-X عصرین اولی)
- اورتا تورک دؤورو (X-XV عصرلر)
- یئنی و ان یئنی تورک دؤورلری (XVI-XX عصرده).
تورک دیللرینین تسنیفاتیدَییشدیر
قبول اولونموش تسنیفاتا گؤره تورک دیللری غربی (غربی هون) و شرق (شرقی هون) قوللارینا آیریلیر:
غرب قولودَییشدیر
بولقاردَییشدیر
اوغوزدَییشدیر
- اوغوزلار(X-XI عصرلر)
- تورکجه (آذربایجان تورکجهسی)
- قاشقایی تورکجهسی
- آنادولو تورکجهسی
- تورکمن تورکجهسی
- قاقاووز تورکجهسی
قیپچاقدَییشدیر
- باشقیرد دیلی
- قازاخ دیلی
- قاراچای دیلی
- بالکار دیلی
- قاراقالپاق دیلی
- قوموق دیلی
- کارای دیلی
- نوقای دیلی
- تاتار دیلی
- و س.
کارلوقدَییشدیر
- اؤزبک تورکجهسی
- اویغور (یئنی اویغور) تورکجهسی
- و س. قروپلارا
شرقی قولودَییشدیر
اویغوردَییشدیر
قیرغیزقیپچاقدَییشدیر
تورک دیللرینین اوستونلوگودَییشدیر
سؤز و جمله دورومو هر دیلده اؤزونه عایید بیر قانونا باغلیدیر. بو قانونلارین توپلومونا دیل قراماتیکاسی دئییلیر. قانونلاردان علاوه دیللرین آیریجا اؤزل قانونلاریدا وار کی دوزنلی قایدالارا باغلی دئییللر. اؤرنک : موکسر جمعی عرب دیلینده، آرتیق حرفلر و قایداسیز فعللر اینگیلیس دیلینده قایداسیز قراماتیکالاردیرلار. بئله قانونسوز قایدالارا عرب دیلینده سماعی (ائشیدمهلی) دئییرلر. بو دئییشین ندنیده اونلارین بللی بیر قانونا باغلی اولمادیغیدیر، بونا گؤرهده اونلاری گرک ائشیدیب و یاددا ساخلیاسان. سماعینین ترسی قیاسی (موقایسه ائتمهلی) اولور کی قایدالی قانونلارا باغلیدیر و دیلین اساس گوجو بو قایدایا دایانیر. سماعی سؤزلر بیر دیلده آز اولدوقجا دیلین قایدالی اولماغی و گوجوده آرتار. آچیق و عومومی دیل قایدالاری آز، بوتون، وا یایغین اولسا دیلین گوجو و دوامیدا آرتار. اؤرنک: دوزدور کی عرب دیلی ((صرف و نحو)) باخیمیندان چوخ گوجلودور اما اونون قایدا و یاسالاری او قدر بوداقلی و چوخدور کی اونو بوتون بیر سویهده اؤیرنمک چتیندیر.[۱] تورک دیللری صرف و آچیق قایدا باخیمیندان زنگین و آسان اؤیرنیشلیدیرلر. بو قایدا و قانونلار دقت، گئنیشلیک و آسانلیق باخیمیندان ریاضیات قایدالارینا بنزییرلر. تورک دیلینین صرف قایدالاری نئچه بارماق ساییلی بوتون قایدایا بؤلونور و بو مؤوضو تورک دیلینین آسان اؤیرنیشلی و دیل گوجونون علامتیدیر.[۱]
دیل عائلهسینین خصوصیتلریدَییشدیر
تورک دیللرینین هامیسیندا آهنگ قانونو، صامیتلرین آسیمیلیاسیاسی، کؤک و شکیلچیلرین خصوصی قورولوشونا مالیک اولماسی، دئمک اولار کی، عینیلیک تشکیل ائدیر. بو تیپولوژی اویغونلوق مورفولوگیایا دا عاییددیر. تورک دیلی التصاقی دیللره داخیلدیر. اونلاردا قراماتیک جینس کاتئقوریاسی یوخدور. قوشمالار سؤزون سوْنونا علاوه اوْلونور، سؤزدوزلدیجی و سؤزدییشدیریجی شکیلچیلرین سیراسی مؤحکم قانوناویغونلوغا تابعدیر. حال و منسوبیت کاتئقوریالاری چوخلو عومومی جهتلره مالیکدیر. کؤک سؤزلرین هئچ بیر شکیلچی قبول ائتمهدن ایشلنه بیلمهسی، واحید تصریف سیستمی، اوزلیکلردکی عومومیلیک و س. ده بئله اوخشارلیقلارداندیر. بو دیللرین سینتاکتیک قورولوشوندا دا تیپولوژی عینیلیک چوخدور؛ سؤز و سؤز بیرلشمهلرینین جملهدکی سیراسی ثابتدیر: تعیین اولوناندان اول گلیر و اونونلا اوزلاشمیر، تاماملیق تاماملادیغی سؤزلردن اول گلیر، تابعلی مورکب جملهلر آز، ترکیبلر ایسه چوخدور. لوغت ترکیبینده عومومیلیک داها قاباریق شکیلده اؤزونو گؤسترمهلیکدهدیر.
الیفباسیدَییشدیر
تورک دیلینین قدیم یازیلی عابدهلری (اورخون-یئنیسئی الیفباسی ایله) ۷ - ۱۱-جی عصرلره عاییددیر؛ داها قدیم عابدهلری ایسه مانی، براهمی و سوغدی الیفباسی ایله یازیلمیشدیر (سینتسزیان و اورتا آسیا). سوْنرالار تورک یازیسی (اویغور و عرب الیفبالاری ایله) شرقده کاشقار، اورتا-آسیا و قیزیل اوردادا، قربده ایسه سلجوقیلر دؤولتینده (کیچیک آسیا)، آذربایجاندا، تورکیهده، مصرده، هیندوستاندا و س. یئرلرده اینکیشاف ائتمیشدیر.
۲۰-جی عصرین ۲۰ - ۳۰-جو ایللرینده کئچمیش سسری-نین تورکدیللی خالقلاری لاتین الیفباسیندان ایستیفاده ائتمیشلر. ۳۰-جو ایللرین سوْنوندا بو دیللرین چوخو اۆچون کیریل قرافیکاسی اساسیندا الیفبا یارادیلمیشدیر. تورکیهده ۱۹۲۸-جی ایلدن لاتین قرافیکالی الیفبا قبول اولونموشدور. لاکین سسری داغیلدیقدان سوْنرا آزاد اولموش تورکدیللی دؤولتلر یئنیدن لاتین قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده ائتمیشلر.
تورک دیل قروپودَییشدیر
گونئی تورکجهسیدَییشدیر
- تورکجه (آذربایجان تورکجهسی)
- آنادولو تورکجهسی
- تورکمن تورکجهسی
- قاقاووز تورکجهسی
- کریم تاتار تورکجهسی
- خوراسان تورکجهسی
- افشار تورکجهسی
- قاشقای تورکجهسی
- قالای تورکجهسی
- سالار تورکجهسی
قوزئی تورکجهسیدَییشدیر
- یاکوت تورکجهسی
- دولگان تورکجهسی
- خاکاس تورکجهسی
- شور تورکجهسی
- آلتای تورکجهسی
- اویغور تورکجهسی
- ساری اویغور تورکجهسی
باتی تورکجهسیدَییشدیر
- تاتار دیلی
- چوواش دیلی
- باشقیرد دیلی
- کارای دیلی
- قاراقالپاق دیلی
- قازاخ دیلی
- قیرغیز دیلی
- کومیک دیلی
- نوگای دیلی
- مئسکئت دیلی
- تووا دیلی
- چولیمان تاتار دیلی
- بالقار دیلی
- قاراچای دیلی
دوغو تورکجهسیدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
بیر ده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- لینقیویستیکا لوغتی (روسجا)
- آذربایجان سووئت ائنسیکلوپئدیاسی
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
- تورک دیللر قوروپونا گؤره خریطه
- تورک دیللری(روسجا)
- اورخون عابیدهلر متنی Archived 2012-04-11 at the Wayback Machine.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab deu_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab eng_Latn