امر جوملهسی
امر، خاهیش، تاکید، طلب، مصلحت، نصیحت، چاغیریش و س. بیلدیرن جوملهلره امر جوملهسی دئییلیر.
جوملهنین بو نؤع دانیشان شخصین فیکیرلرینی، آرزو و ایستهیینی، ایشه، حرکته موناسیبتینی موختلیف چالاردا ایفاده ائدیر؛ مس.: ایلاهی، یاندیق! یاراتدیقلارینا رحمین گلسین! (ه.حاقوئردییئو) چکیل گئت، دینمز اوتور یئرینده. گئت اؤز منزیلینده اوتور. گئت، بالا، آغلینی باشینا جمع ائله و اوتور یئرینده. (ه.حاقوئردییئو) ائی بو آخشامین صاحبی، اوغلومو سنه تاپشیریرام. سن اونون آغلینی قیلینجی، قیلینجینی آغلی کیمی ایتی، باختینی آتی کیمی یویرک، طالعیینی گؤیلر چیراغی کیمی ایشیقلی ائله. (ف.کریمزاده) دایی، منیم ده بیر مصلحتیمه قولاق آسین ده. قوی ابو-سید آرازی کئچسین. (ف.کریمزاده)
گؤروندویو کیمی، بو جور جوملهلرده اکثراً خیطابلارین ایشتیراکی واجیب اولور.
شوبههسیز، امر جوملهسینی فورمالاشدیران اساس واسطه اینتوناسییادیر. لاکین بورادا دیگر واسطهلرین - فعلین امر فورماسینین، امر اداتلارینین و امر حؤکمونده ایشلهدیلن دیگر فعل فورمالارینین دا رولو واردیر.
امر جوملهلرینین خبری اکثراً فعلین امر فورماسیندا اولور؛ مس.: چالیش آرتیق سؤز دانیشما، موشرّف. سوالیما جاواب وئر. (ای.حسینوو) خاهیش ائلهیک، کؤهنه، تجروبهلی تدریس متخصصی کیمی ایضاح ائلهسین، باشا سالسین سنی. (ای.حسینوو) ایجازه وئر، سننن ائلقیزی کیمی دانیشیم، ملئیکه باجی... گئت بوردان! بیر ده آیاغین دیَمهسین قوناقلییا. (ای.حسینوو) اسمهسین هیجرانین قارا یئللری، چکین قاراباغدان قارا اللری! (ن.خزری) قوی گونش دونیادا اومیدله یانسین. (ن.خزری) قوروسون قوی بشر اؤز قورورونو! (ن.خزری) باخسین گلهجهیه هر نورلو دوها، قوی اوچسون اینسانلیق مغرور صاباحا. (ن.خزری)
دیگر فعل فورمالارینین امر چالاریندا ایشلنمهسی ایله ده امر جوملهلری یارانیر؛ مس.: عمیگین ائوینه گئتمهمهلیسن سن. یاخشی اولار کی، بوردان بیرباش گئدهسن بیزیم مسیمگیله. آمما، دئدیگیم کیمی، اوّلجه مسیمگیله گئدهسن گرک. دؤزوملو اولمالیسان بو گون. چوخ دؤزوملو! (ای.حسینوو)
امر جوملهسی فعلین امر فورماسی ایله امر اداتلارینین بیرگه ایشلنمهسی یولو ایله داها چوخ فورمالاشیر: قوی قیزلارین اوزو گون کیمی گولسون، کیشینین اوزوندن مردلیک تؤکولسون. (س.وورغون) دی وئر جاوابینی، نه دورموسان، دین! (س.وورغون) قوی آچیلسین مین بیر چیچک، قیزیل گولدن عطیر چکک. (س.وورغون) دی گل دورنالارا بیر شعر دئیک. (س. وورغون)
بو اداتلار موستقیل امر جوملهلری یارادا بیلمسه ده، موختلیف معنا اینجهلیکلرینین - تاکید، طلب، خاهیش، تأسف و سایرین گوجلنمهسینه سبب اولور.
امر جوملهلری مصدرلرین کؤمگی ایله ده فورمالاشیر؛ مس.: قاچاقمالچیلاری حبس ائتمک! هئچ کسی سرحدی کئچمهیه قویماماق!
'مر جوملهسی' تئرمینی شرطی بیر تئرمیندیر. بئله کی، امر جوملهلری یالنیز تاکید، طلب، حقیقی امر مضمونو ایله محدودلاشمیر، مصلحت، نصیحت، چاغیریش، آرزو، ایستک، تکلیف و س. کیمی رنگارنگ معنالار ایفاده ائدیر. فعلین امر فورماسینین ایفاده ائده بیلدیگی بوتون معنالار امر جوملهلرینده ده مؤوجوددور. اینتوناسییا و امر اداتلاری اونون مضمونونو داها دا گئنیشلندیریر.
خبر امر فورماسینین بیرینجی شخص تکینده اولدوقدا امر جوملهلری داها چوخ آرزو، ایستک بیلدیریر؛ مس.:
- نه گزیرسن بوردا؟.. یعنی سن بئله حِساب ائلهییرسن کی، تزهدن عمی اولاجاقسان اونا؟- اولاجام، قوربان. گلمیشم ائوه آپاریم. خاهیش ائلهییرم، قاریشما. (ای.حسینوو) گئدیم بیر آز دا دینجهلیم.
امر جوملهسینین ایفاده ائتیگی معنا متن داخیلینده داها آیدین باشا دوشولور. گلمیشم ائوه آپاریم - جوملهسینین آسیلی کومپونئنتیندن - بوداق جوملهسیندن (ائوه آپاریم) دانیشانین اوزونتولو، یالواریش چالارلی ایستیی، آرزوسو حیسس اولونور.
خبری امر فورماسینین بیرینجی شخص جمعینده اولان جوملهلرده تکلیف، آرزو، ایستک، مصلحت، چاغیریش، سفربرلیک معنالاری داها چوخ نظره چارپیر:
گئدک، دوستلار، گئدک هئی آخین-آخین،
دوشمنی تبریزه قویمایاق یاخین!
(س.روستم)
واختدیر، قدحلری قالدیراق، دوستلار،
ایچک تزه ایلین شرفینه بیز!
(س.وورغون)
خبری امر فورماسینین ایکی شخص تکینده اولان جوملهلرین معنا چالارلاری داها زنگیندیر. حقیقی امر، تاکید، طلب معناسی بو جور جوملهلرده داها چوخ موشاهیده ائدیلیر. منطیقی جهتدن ده دوغرودور کی، دانیشان شخص اؤزو اؤزونه و یا اؤزو ده داخیل اولماقلا بیرینجی شخصین جمعینی تمثیل ائدنلره و یا حاقیندا دانیشیلانلارا دئییل، بیلا واسیطه قارشیداکینا، دینلهینه تاکید و طلبله موراجعت ائدیر؛ بو حال، شوبههسیز، دؤولتچیلیک، ایدارهچیلیک سیاستی ایله باغلی اولدوغو کیمی، موختلیف حادثهلرله، اینسانلارین شخصی موناسیبتلری، معنوی-پسیخولوژی کئیفیّتلری ایله ده باغلیدیر؛ مس.: بئله گئتمه! آمان گونودو، بئله گئتمه، دردین آلیم! بدبخت ائلهمه منی، بئله گئتمه... امینی ده، اؤزونو ده، بیزی ده قانا سالما، دردین آلیم، آمان گونودو! چیخ گئت باکییا، دردین آلیم، چیخ گئت! (ای.حسینوو) جاواب وئر سؤزومه، دوزونو دانیش، جزانی آرتیرار هر بیر آلدانیش! (س.وورغون) باش آپارما، دور! قیزماغین سونوندا فلاکت اولور.(س.وورغون)
خبری امر فورماسینین ایکی شخص جمعینده اولان جوملهلرین ده معنا ایمکانلاری زنگیندیر: داوایا گلمهمیشم من. قورخمایین، سؤز توتسون دیلینیز، ساغ سؤز دئیین منه! (ای.حسینوو) ایلهنین. گؤزوم سئچمیر دونیانی. گؤزلهیین بیر آز. (ای.حسینوو) یئکهخانا دانیشمایین! عالیم زحمتینه قیمت وئرمک سیزین خؤرگینیز دئییل. (بئش .بابانلی) گلین بو کئفلی ایسکندرین سؤزلرینی یاخشیجا دوشونون و نصیحتینی قبول ائدین... گلین بو کئفلی ایسکندرین سؤزونو ائشیدین و نئجه کی یاتیبسینیز، یاتین...(ج.مممدقولوزاده) باخین! باخین! یاخشی باخین! دقتله باخین! (ج.مممدقولوزاده)
امر جوملهلرینین خبری اوچ شخصین تکینده و جمعینده اولدوقدا جومله یالنیز آیری-آیری شخصلری دئییل، باشقا جانلی و جانسیز وارلیقلاری دا احاطه ائدیر؛ مس.: قوی باخسینلار! عمی ایله قارداشاوغلونون موناسیبتینی گؤرسونلر! اؤلسونلر! (ای.حسینوو) قیلینج قوربان اینصافا گلسین، قیلینجینی قینا قویسون، چاخ-چوخونو الیندن آلماسین خئیرهنین. (ای.حسینوو) پارتییا آنجاق ایدئولوژی ایشله مشغول اولمالیدیر، تصرّوفاتا، پلانا، ایقتصادیّاتا قاریشمامالیدیر. (ای.حسینوو) منیم قونشوم حاجینی، گؤزلر اولسون، گؤرمهسین! (ه.حاقوئردییئو) اوخوجولار منی باغیشلاسینلار (ه.حاقوئردییئو) بو وینوکوروو جاماعتی داغیتدی. الله اونون ائوینی ییخسین. بالالاری دوزده قالیب دیلنسینلر! (ه.حاقوئردییئو)
بو میثاللاردا قطعی امرله یاناشی، آلقیش، غضب، اعتراض، شوبهه، مصلحت و س. کیمی معنالار دا واردیر. امری، تاکیدی، آرزو اولونانی یئرینه یئتیرمهلی اولان شخص بیلا واسیطه صؤحبتده ایشتیراک ائتمیر، لاکین ایشتیراک ائده ده بیلر.
آیری-آیری شخصلر عذره امر جوملهلرینین معنا اینجهلیکلری زنگین اولسا دا، خبر بیر شخص تک و جمعده اولدوقدا آرزو، ایستک، چاغیریش، ایکی شخص تک و جمعده اولدوقدا امر، تاکید، اوچ شخصده مصلحت، نصیحت، تکلیف معنالاری داها آیدین نظره چارپیر. امر جوملهلرینده امر، تاکید، طلب معنالاری اولدوقدا جومله نیسبتاً یوکسک تونلا، خاهیش، مصلحت، نصیحت معنالاری اولدوقدا آشاغی تونلا تلفّوظ ائدیلیر.
ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab