گنجه خانلیغی
گنجه خانلیغی (اینگیلیسجه: Ganja Khanate، فارسجا: خانات گنجه ، فرانسهجه: Khanat de Gandja ، آلمانجا: Khanat Gandscha ، روسجا: ГяHджиHckoe xaHcTBo) – اون سککيزینجی عصرين اورتالاريندا، پايتاختي گنجه شهري اولماقلا يارانان آذربايجان خانليقلاريندان بيريدير. گنجه خانليغي موُرووْداغ سيلسيلهسيندن کور چايينادک اولان تورپاقلار، قاراباغ، ايروان خانليقلاري، قازاخ و شَمشَدديل سولطانليقلاري و گورجوستانلا همسرحد ايدي. خانليغين مرکزي گنجه شهري ايدي. گنجه خانلیغی 1747 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1805 میلادی ایلینده داغیلدی.
اهالينین مشغوليتي[دَییشدیر]
گنجه خانليغينین تصروفاتيندا مالدارليق، ايپکچيليک، باغچيليق، اوزومچولوک، بوستانچيليق اساس يئر توتوردو. توخوجولوق، خالچاچيليق، زرگرليک، بوياقچيليق، دولوسچولوق کيمي صنعت ساحهلري اينکيشاف ائتميشدي. اهاليدن مالجهت، بهره، دارغاليق و س. وئرگيلر توپلانيردي.
گنجه خانليغينین يارانماسي[دَییشدیر]
1736.جي ايل موغان قورولتاييندا نادرين شاه ائلان ائديلمهسينه قارشي چيخديقلاري اۆچون نادر شاه اونلاري سورگونه يوللاميشدي. سورگون ائديلن زیاداوغلولار نادرين اؤلدورولمهسيندن سونرا وطنه قاييديب دؤولت ياراتماغا ايمکان تاپديلار. گنجه خانليغينین بانيسي قاجار طايفاسينین يئرلي نسلينین نومايندهسي 2. شاهوئردي خان زیاداوغلو اولموشدور. او، نادر شاهين گنجهدهکي قارنيزونونو دارماداغين ائتمکده يارديمچي اولان کارتلي-کاخئتييا حاکيمي 2. ايراکلي 5 کؤپوک پول وئرمگي عؤهدهسينه گؤتورموشدور. شاهوئردي خانین اوغلو محمدحسن خان (1760-1780) بو پولو وئرمکدن ايمتيناع ائدهرک کارتلي-کاخئتييادان آسيليلغا سون قويموشدو. قارداشيني اؤلدورهرک حاکيميته گلن محمد خان دا بو سیاستي داوام ائتديرميشدير.
ايکي حاکيميتليليک دؤورو[دَییشدیر]
1780.جي ايلده کارتلي-کاخئتييا حاکيمي 2. ايراکلينین و قاراباغ خاني ابراهیم خلیل خانین بيرلشميش قوشونلاري گنجهني توتدو. حاکيميته يئني گلن محمد خان کور ائديلهرک شوشا قالاسينا ساليندي. بوندان سونرا گنجه خانليغيني غاليبلرين عئيني واختدا تعيين ائتديکلري ايکي نوماينده ايداره ائديردي.ايکي حاکيميتليليگين بوتون آغيرليغي خالقين اوزرينه دوشوردو.
موستقيلليک اوغروندا موباريزه[دَییشدیر]
گنجه خانليغيندا ايکيحاکيميتليليگه سون قويماق اۆچون 1783-جو ايلده حاجي بيگين باشچيليغي ايله عوصيان باشلادي و حاکيملر گنجهدن قووولدو. 1784-جو ايلين پاييزيندا 2. ايراکلي پولکوونيک س.بورناشووون باشچيليق ائتديگي روس قوشونو ايله بيرليکده گنجهيه هوجوم ائتدي. لاکين داغيستان حاکيملرينین کؤمگي ايله گنجه خانليغي يئنه تجاووزدن خيلاص اولدو.
يئرلي عيانلارينین بير حيصهسينین شوشا قالاسيندا حبسده اولان محمد خاني يئنيدن گنجه تاختيندا گؤرمک ايستگينین حياتا کئچيرمهسينه مانع اولماق اۆچون ابراهیم خلیل خان اونو اعدام ائتديردي. لاکين اونون قارداشي رحيم بيگ (1785-1786) شوشا قالاسيندان گنجهيه قاچاراق حاکيميتي اله آلماغا نايل اولدو. بوندان ناراضی قالان ابراهیم خلیل خان 2. ايراکلي ايله بيرليکده گنجهيه هوجوم تشکيل ائتديلر و موعين مبلغده خراج اؤدمگه راضي اولان جاواد خان (1786-1804) حاکيميته گلدي.
لاکين او، 1795-جي ايلده بو خراجي وئرمکدن ايمتيناع ائتدي. جاواد خان بو آسيليلغا سون قويماق مقصديله جاواد خان 1795-جي ايلده آغا محمد خان قاجار تیفلیسسه هوجوم ائدنده اونا قوشون و عرضاقلا يارديم ائتميشدي. 1796-جي ايلده بئش.زوبووون جنوبي قافقازا هوجومو زاماني بوندان ايستيفاده ائدن جاواد خان نومايندهسي محمدقولو بيگي اونونلا دانيشيغا گؤندردي. 2. يئکاتئرينانین اؤلوموندن سونرا روس قوشونو گئري چاغريلدي. جاواد خان روس قوشونلاري آذربايجاني ترک ائتديکدن سونرا، نادر شاهين واختيندا کارتلي چارليغينا وئريلميش شَمشَدديل، قازاخ و بورچالي ماحاللاريني گئري آلدي. بو مقصدله او، گورجو شاهزادهسي آلئکساندري حیمایه ائتدي. گنجه خانليغي ايله گورجوستان و روسیهنین موناسيبتلري کسکينلشدي، روسلارين گنجهني توتماق پلاني رئاللاشدي.
گنجه خانليغينین روسلار طرفيندن ايشغالي[دَییشدیر]
گنجهنین خوصوصيله الوئريشلي مؤوقئعده يئرلشديگيني نظره آلان روسیه همين اراضيني اوردونون داياغي کيمي ايستيفاده ائدهرک آذربايجانین ديگر خانليقلاريني دا ايشغال ائتمک اۆچون بو اراضيني سئچميشدير. روس اوردوسونون کوماندانليغي گنجهني "ايرانین شيمال ايالتلرينین آچاري" آدلانديريردي. گئنئرال سيسيانوو يازيردي کي، گنجه قالاسي اؤزونون الوئريشلي جوغرافي مؤوقئعيي ايله آذربايجان اراضيسينده خوصوصي رول اوينايير، اونا گؤره ده روسیه اۆچون اونو توتماق ان اؤنملي مسلهدير.
جاواد خانا تسليم اولماغي بير نئچه دفعه تکليف ائدن سيسيانوو هر دفعه ردّ جاوابي آلدي. 1803-جو ايل نويابرين 20-ده گئنئرال سيسيانوو تیفلیسس ايستيقامتيندن گنجهيه ساري حرکته باشلادي، قوشون دئکابر آييندا گنجه قالاسينا گليب چاتدي. قالانین آلماغي چتين اولدوغونو باشا دوشن سيسيانوو، موعين حاضيرليقدان سونرا، 3 يانوار 1804-جو ايلده سحر ساعات 5-ده هوجوم امري وئردي آغير دؤيوشدن سونرا روسلار قالاني آلديلار. بو دؤيوشده جاواد خان و ايکي اوغلو قهرمانجاسينا هلاک اولدو. گنجه موحاريبه سينده ياراليلاردان ساوايي، ايکي ميندن چوخ آدام هلاک اولموشدو، اون سککيز مينهدک آدام ايسه اسير توتولموشدو. بو ايشغالدان سونرا گنجه خانليغي لغو اولوندو و آدي آلئکساندرين آروادي يئليزاوئتانین شهرينه دييشهرک يئليزاوئتپول قويولدو. خانليغين يئرينده يئليزاوئتپول دايرهسي ياراديلدي.
گنجه خانليغينین اينضيباطي بؤلگوسو[دَییشدیر]
آراشديرمالار نتيجهسينده «گنجه-قاراباغ ايالتينین موفصل دفتري»نده گنجه خانليغينین سرحدلري چرچيوهسينه دوشن تخميني اراضيلرده 1727-جي ايلده 12 ماحال: گنجهباسان، سوُنقورآباد، بؤيوک کورکباسان، کيچيک کورَکباسان، کورَک باسان، دانقي، قاراقايا، تورکَنلر، يوخاري زَيَم، آشاغي زَيَم، شمکورباسان، خيلخينا ماحاللاري قئيده آلينميشدير (گنجه-قاراباغ ایالتینین موفصل دفتري، س.29-272). قئيد ائتمک لازيمدير کي، گؤستريلن ماحاللاردان گنجهباسان، سونقوراباد، بؤيوک کورَکباسان، کيچيک کورَکباسان، کورَکباسان و دانقي ماحاللاري بوتؤولوکده قاراقايا، تورکَنلر، يوخاري زَيَم، آشاغي زَيَم، شمکورباسان و خيلخينا ماحاللاري اراضيسينین ايسه يالنيز بير حيصهسي گنجه خانليغينین ترکيبينه دوشوردو (گنجه-قاراباغ ایالتینین موفصل دفتري، س.29-272).
گنجه خانليغينین روسیه طرفيندن ايشغال ائديلمهسيندن سونرا آپاريلميش کامئرال تصوير سندلري اون دوققوزنجو عصرين اوّللرينده خانليغين اينضيباطي بؤلگوسو حاقيندا داها دقيق تصوور يارادير. 1807-جي ايلين فئوراليندا چار مأمورلارينین يئليزاوئتپولدا کئچيرديگي کامئرال تصوير دايرهده گنجه، کورنباسان، شامخوُر، ساموْخ و آيريم ماحاللاريني قئيده آلميشدير((ЦГИAAP. ФoHд 24. oп 1. д.10, B. 9-15
1817.جي ايلده يئليزاوئتپول دايرهسينده کئچيريلميش موفصل کامئرال تصوير سندلرينده ده بو دايرهده 5 ماحالين: گنج، کورکباسان، شامخور، ساموخ و آيريم ماحاللارينین اولماسي گؤستريلميشدير (ЦГИAAP. Gəncə. 1817 B. 1-267)
1831.جي ايلده دايرهده کئچيريلميش کامئرال تصوير سندلري يئليزاوئتپولون 6 ماحالدان عيبارت اولماسيني قئيد ائدير:
- 1. داغليق ماحالي-دايرهنین جنوب-غربينده، گنجه داغلاريندا يئرلشير؛
- 2. شمشدديل ديستانسيياسي ايله سرحدده اولوب شامخور چايين هر ايکي ساحيلينده يئرلشن شامخور ماحالي؛
- 3. قاراباغ ایالتی ايله همسرحد اولوب کورکچايين اساساً سول و بير آز دا ساغ ساحیليني احاطه ائدن کورَکباسان ماحالي؛
- 4.شامخور و کورَکباسان آراسيندا يئرلشن گنجهباسان ماحالي؛
- 5.کور چايينین ساغ ساحیلي بويو ساموخ داغ سيلسيلهسيني احاطه ائدن ساموخ ماحالي؛
- 6.بوتون دايرهيه سپلنميش، کؤچريليکله مشغول اولان آيروملار ماحالي ((OбoзpeHиe…ч. ЫЫ, c.355-356.) گؤرونور، گنجه خانليغي لغو ائديلديکدن سونرا، چوخ احتيمال کي، اون دوققوزنجو عصرين 20-جي ايللرينین ايکي ياريسيندا، چار مأمورلاري يئليزاوئتپول دايرهسينین اينضيباطي قورولوشوندا بعضي دييشيکليکلر ائتميش و نتيجهده يئني بير ماحال-داغليق ماحالي ياراديلميشدير.
گنجه خانليغينین ماحاللاري[دَییشدیر]
- ساموْخ ماحالي
- کورَکباسان ماحالي
- داغليق ماحالي
- شامخوُر ماحالي
- آيريم ماحالي
گنجه خانلاري[دَییشدیر]
- قارا پيري بيگ قاجار
- رستم بيگ قاجار
- سردار بيگ بيگديلي-شاملي
- شاهوئردي سلطان زیاداوغلو-قاجار 1551-1568
- ابراهیم سلطان زیاداوغلو-قاجار 1568-1570
- يوسف خليفه زیاداوغلو-قاجار 1570
- پِيکر سلطان زیاداوغلو-قاجار 1570-1577
- امامقولو خان ييوا-قاجار 1577-1587
- حسین خان زیاداوغلو-قاجار 1587
گنجه-قاراباغ ایالتی[دَییشدیر]
- محمد خان زیاداوغلو-قاجار1606-1616
- مرشدقولو خان زیاداوغلو-قاجار 1616- ؟
- محمدقولو خان زیاداوغلو-قاجار؟-1626
- داوود خان اوُنديلادزئ 1626-1633
- محمدقولو خان زیاداوغلو-قاجار1633-1642 ايکينجي دفعه
- مرتضی قولو خان زیاداوغلو-قاجار 1642-1664
- اوغورلو خان زیاداوغلو-قاجار 1664-1666
- عباسقولو خان زیاداوغلو-قاجار1666- ؟
- کلبعلی خان زیاداوغلو-قاجار؟- ؟
- 2. اوغورلو خان زیاداوغلو-قاجار1730-1738
- حاجي خان جاميشگُزَکي 1738-1747
1747.جي ايله قدر بيگلربيگي[دَییشدیر]
- شاهوئردي خان زیاداوغلو-قاجار - 1747-1760
- محمدحسن خان زیاداوغلو-قاجار، (1760-1780)
- محمد خان زیاداوغلو-قاجار، (1742-1785)
- محمدرحيم خان زیاداوغلو-قاجار
- جاواد خان زیاداوغلو-قاجار، (1749-1804)
قایناقلار[دَییشدیر]
م.اي. امراهوو، ا. چينگيز اوغلو، ه.اي.حسنوو. قاراباغ خانليغي. باکي: موترجيم، 2008، 220.ص.
انور چينگيز اوغلو، قاراباغ و گنجه خانليغينین سياسي علاقهلري، "سوي" درگيسي،نومره 4 (12)، باکي، 2008، ص.80-83.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab