بویوک سلجوق ایمپئرییاسی
سلجوقلار بویوک تورک ایمپیراطورلوغونون قوروجولارینداندیرلار. یوکسک سلجوقلو ایمپیراطورلوغونون توپراق گئنیشلیگی KM 10.000.000 مربعدیر.بو وسعت، تورک تاریخاتیندا ان بویوک گئنیشلیکلردن و بوگونکو ایران تاریخینده کسینلیکله ایلک دوولت گئنیشلیکیدیر.بو موحتشم ایمپیراطورلوغا داخیل اولان اراضی بئله دیر:
شرقی روم بولگه لری،بوتون تورکیستان و توران ،بوگونکوافغانیستان،هیندوستان یاریم آداسی نین شومال غرب بولگه لری،بوگونکو ایران،آزربایجان، بوتون قافقاز و بوتون عرب یاریم آداسی .
آنجاق سادجه بو وسعت ، توپراق گئنیشلیگی ده ییل کی سلجوقلو خاقانلیغین دونیا ایمپیراطورلوغلار آراسیندا مومتاز دورومدا تانیدیر! بلکه بو تورک-اوغوز- اسلام تمدونو دور کی اوز زامانیندا دونیانین ان موترقی و گلیشمیش بیر تمدونو کیمی دونیا تمدونلری آراسیندا ایشیم ایشیم ایشیلداییر.سلجوق تورکلرینین اویغارلیغی چیندن قوزئی باتی آفریقایا دک و هابئله حیجاز ایله یمندن روسییا گونئی اراضیسینه دک، اوتن 1000 ایلده موحتشم بیر کولتور و موعظم بیر مدنیتین باش تمثیلچی سی کیمی سانیلا بیلر!
Mündəricat
قورولوش[redaktə]
قینق بویو اورتا آسیاداکی اوغوز بوی لاریندان بیری یدی. سلجوق بی خزر ایمپیراتورلوغوندا سوباشی (اورو باشچی سی) گؤروینده ایدی. سلجوق بی گیریشتیگی تخت موجادیله سینی ایتیردیی زامان 10. یوزییلین ایکینجی یاریسیندا عائیله سی و اوردوسو ایله بیرلیکده ایران یؤنونه كوچ ائتدیلر. بو كوچمه لری ساواشلاردا عسگر و ررک قارشیلیغیندا گئنیش اوتلاق لار الده ائتدی. بورادا موسلومانلیغی منیمسه¬دیکدن سونرا سامانی لر دئولتی نین یؤنتیمینده سؤز صاحیبی اولدو. سامانی لر دئولتی ییخیلینجا سلجوق بی، موسلومان خالقی لا بیرلیکده خوراسان بؤلگه سینه یئرلشدی. سلجوق بی ین 1009 دا اؤلوموندن سونرا داها دا گونئیه ایندیلر.
سلجوق بی ین اوغلو آرسلان بی ین یؤنتیمینده، قاراخان لی لاری و غزنوی لری ائندیشلندیرجک قدر گوجلندیلر. آرسلان بی ین غزنوی لر جه توتوقلانماسی و 1032د اؤلمه سیندن سونرا، سلجوق بی ین تورونلاری توغرول بی و چاغری بی باغیمسیزلیق لارینی ال¬ده ائتمه یه گیریشدیلر. سلجوق¬لولارین تشکیلاتلی دئولت دوزنینه گیرمه¬سی بو دؤنمینده اولدو. دئولت ین ایلک یؤنتی¬جی¬سی توغرول بی ایدی. سلجوق لولار 1035 ده بویوک بیر غزنه لی اوردوسونو یئنه¬رک خوراسان ایچ¬لرینه دوغرو ایره¬لی¬دیلر. 1037 ده، بوگونکو تورکمنیستان دا یئر آلان مرو کندینی اله گئچیردیلر. 1038 ده غزنوی لری ایکینجی دفعه یئندیلر و نیشابور کندینه گیررک باغیمسیزلیق¬لارینی ائعلان ائتدیلر. توغرول بی سولطان سانییلا حوکومدار ائعلان ائدیلدی و بویوک سلجوق¬لو دئولت ی د بؤیله¬جه قورولموش اولدو.
غزنه¬لی مسعود، بویوک سلجوق لو دئولت ی’نی اورتادان قالدیرماق آماجی¬لا گوجلو بیر اوردویلا سلجوق لو توپراقلارینا گیردی. غزنوی و بویوک سلجوق لو اوردولاری، مرو یاخینلاریندا دانداناکان دئییلن یئرده قارشیلاشدیلار. ماییس 1040’تا یاپیلان دانداناکان ساواشیندا، بویوک سلجوق لولار غزنوی اوردوسونو آغیر بیر یئنیلگییه اوغراتدی. بو ساواشدان سونرا بویوک سلجوق لو دئولت ی’نین خوارزم و خوراساندا وارلیغی کئسینلیک قازاندی. توغرول بی، بو ساواشین آردیندان گیریشتیگی فتح¬لرله بوتون ایرانی دئنئتیمی (كونتورولو) آلتینا آلدی. [[Kateqoriya:]] 1041ده کیرمان، 1042د خوارزمشاهلار و کاکوو یهیلر، جورجاندا (گرگاندا) زییاری¬لر و میسافیری لر، همدان و ایصفاهان شهرلری، 1051 ده شیرازدا کی قالیجاریلر، 1052ده اوممان، 1054ده تبریزدکی روادی¬لر، دییاربكیرده کی مروانی¬لر، هیللئدکی مزیدلر، موصول-داکی اوکایلی¬لر، 1056 دا خوزیستانداکی هئزارسبی¬لر و بووئیه اوغوللاری نین توپراقلاری بویوک سلجوق لو دئولت ینه قاتیلدی. دئولت ین سینیرلاری، باتیدا بیزانس، گونئی باتیدا عباسی لر، قوزئی باتیدا گورجیستان توپراقلارینا دایاندی.
18 ائیلول 1048ده ارزوروم یاخینلارینداکی پاسین¬لر اوواسیندا بیرلشیک بیزانس-گورجو اوردوسویلا یاپتیغی پاسین¬لر ساواشینی قازانان بویوک سلجوق لولار، دوغو آنادولو ایچلرینه آخین¬لار دوزنلمه¬یه باشلادیلار. ایسلام دونیاسی نین دین¬سل اؤندری قونومونداکی عباسی لر، بو دؤنمده باغدادی الینده توتان بووئیهی¬لرین سییاسال باسقیسی آلتیندایدی. توغرول بی، حالیفه کایمین چاغریسی اوزرینه 15 آرالیک 1055ده باغدادا گیردی و بووئیهی¬لری حالیف¬لیغین مرکزیندن چیخاردی. بو اولای¬ین آردیندان بویوک سلجوق لولارین ایسلام دونیاسینداکی اعتیباری آرتدی.
آلپ ارسلان توغرول بی 1063 ایلینده اؤلونجه قاردشی چاغری بی¬ین اوغلو آلپ ارسلان تاختا كئچدی. آلپ ارسلان بویوک سلجوق لو توپراقلارینی داها دا گئنیش¬لتدی. 1071ده مالازگیرت ساواشیندا بیزانس ایمپیراتورو رومئن دییوژئنی یئنرک توتساق آلدی. مالازگیرت ظفری نین اصیل اؤنمی، آنادولویو تورک لره آچمیش اولماسیندان گلیر. آنادولو ایچلرینه آخینلارینی سوردورن بویوک سلجوق لو کوموتانلاری (فرمانده لری، باش چی لاری) یئنی توپراقلار اله گئچیردیلر و باغیمسیز یئنی دئولت لر قوردولار.
آلپ ارسلان 1072ده اؤلونجه بویوک سلجوق لو دئولت ی’نین باشینا اوغلو ملیکشاه كئچدی. 1072-1092 آراسیندا حوکوم سورن ملیکشاه دؤنمی، بویوک سلجوق لو دئولت ی’نین ان پارلاق دؤنمی اولدو.
سولئیمان شاه کوموتاسیندا آنادولویو فتح ائدن تورک اوردوسو 1077ده تاریخی خیریستییان (مسیحی) شهرلریندن ایذنیکی آلاراق مارمارا دنیزی، 1081ده ایزمیرین فتحی ایله اژه، 1084ده سینوپو فتحی ایله قارا دنیز کیییلارینا اولاشدی. اوجاق 1085ده آنتاکیا و 28 شوبات 1087ده اورفا اله گئچیریلدی.
دیگر بؤلگه¬لرده ده سریع فتح¬لر داوام ائتدی. 1071ده سلجوق لو کوموتانی آتسیز بی سورییه، لوبنان، قودس و فیلیسطینی فتح¬اتدی. ائکیم 1074ده آککایی، 10 خازیران 1076دا بؤلگه¬نین مرکزی شامی تورک توپراقلارینا کاتدی. 1076دا قاهیره یی باشاریسیز قوشاتما گیریشیمینده بولوندو.
آرتوک بی ایسه اوجاق 1077ده لاهسا، کاتیف، کوویت و بحرئینی آلدی. خازیران 1087ده لوبناندا سایدا ضبط ائدلدی.
1070-1072 آراسیندا گئچیجی اولاراق سلجوق لولارین ائلینه گئچن حیجاز 1080دن سونرا قالیجی اولاراق تورک توپراقلارینا قاتیلدی و قیزیل دنیزه چیکیلدی. 1092ده یمن، عدن و لاهجین فتحی ایله هیند اوقیانوسونا اولاشیلدی.
دوغودا ایسه 1074ده سمرقند فتح ائدیلرک باتی قاراخانلی دئولت ی، 1089دا کاشقار فتح ائدیلرک دوغو قاراخانلی دئولت ی سلجوق لو طبیعتینه آلیندی.
سلجوق لولارین سالدیریلارینا (هوجومونا) معروض قالان بیزانس ایمپیراتورلوغو اؤزللیکله کومنئنوس خاندانینی حوکوم سوردوغو 1081-1185 ایللری آراسیندا مالازگیرت ساواشی نین یاراتدیغی بوزگون دورومونو دوردورموش و کومنئنوس رئستوراسیونو دییه آدلاندیریلان دؤنمده سلجوق لو یاییلماسی ائنگللنمیش و گئریلتیلمیشتیر. بوندا آنادولودا خاچلی سفرلری نین یاراتدیغی یئنی كوچ دنگه¬سی و اؤزللیکله ایکی. یاننیس کومنئنوسنون باشاریلی دیپلوماسیسی نین ده بویوک پایی واردیر.
ملیکشاه بویوک سلجوق لو دئولت ی نین ان پارلاق دؤنمی نین یاشاندیغی زاماندیر. بو اؤنملی دئولت آدامی نین 37 یاشینداایکن 1092 ایلینده بیر سارای ائنتریکاسی (طرح ینین) نتیجه¬سینده اؤلدورولمه¬سی اورتادوغو تاریخی نین یازگیسینی دگیشدیره بیلجک نیت¬لیکده بیر اولای دیر. نیتکیم دؤرد ایل سونرا آنادولو و سورییه اوزریندن قودس-ا یؤنلنن بیرینجی خاچلی سفری قارشیسیندا درلی توپلو بیر گوج بولامادیغیندان (گورمه دی ییندن) باشاری¬یا اولاشمی (یئتیشمك) و ایکی یوزایل سوره¬جک موسلومان-خاچلی موجادیله¬سی باشلامیشدیر. [1]
سولطان توغرول[redaktə]
سولطان توغرول بی بویوک سلجوقلو دوولتی نین قوروجوسودور.موحتملا 993 دوغوم ایلینده دوغولوبدور.
آتاسی میکائیل بیر غزا حمله سینده شهید اولماسی اوزرینده،قارداشی چاغری بی له برابر ده ده سی سلجوق بی طرفیندن یئتیشدیریلدی. توغرول بی تورک- ایسلام تربییه لرین موکمل شیوه ده اویره نه رک سیلاحلاردان خوصوصیله آت بئلینده قیلینج وورماق و اوخ آتماقی، بیر جسور تورک کیمی فایدالانیب،بوتون قودرت تورکون اولسون، دییه؛ عومور بویو چالیشیب و ووروشوبدور.
اتك يازي لار[redaktə]
قايناق[redaktə]
Bu məqalənin latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə qarşılığı vardır. Bax: Böyük Səlcuq İmperiyası
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azj_Latn epo_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab epo_Latn azj_Latn