آلتیاینجی عصرده آذربایجان ادبیاتی
آذربایجان تورک ادبیاتی نه قدهر زنگین، محتوالی، گؤزل و دولغون اولورسادا، هلهلیک نسیان اؤرتویو آلتیندا گیزلی قالمیشدیر. کئچن یوزایلده – پهلوی رژیمینین قانلی – قادالی استبدادی، یوردوموزا کؤلگه سالاراق دیلیمیز و ادبیاتیمیزین یاساق اولدوغو، خالقیمیزی بو ادبیاتدان محروم ائتمیش و همین یوزایلده – باشقا ملتلر دؤرد ناللی ایرهلی گئدهن بیر چاغدا، بیزیم آذربایجان خالقیمیز یئرینده دایانیب، تکجه بیر تاماشاچی کیمی باشقا خالقلارا باخمادان آیری بیر چاره تاپمادی. آنجاق بوگون دیلیمیزین آزادلیغی اومودویلا بؤیوک آددیملار ایرهلی آتیب، ادبیاتیمیزین اوزهرینه قونان غوباری اوستوندن سیلمهدهدیر. شوبهه یوخدور کی حقیقت بیر گونش کیمی همیشهلیک بولود دالیندا قالماز. ادبیاتیمیزدا بو حقیقتلردن بیری دیر. بولودلار دالی چکیلدیکده، گونشین شعلهلری گؤزلری قاماشدیران کیمی، آذربایجان ادبیاتینین زنگینلیگی تانینمادا چوخلو گؤزلری قاماشدیریر. ۷جی یوزایلده آذربایجان تورک ادبیاتی چین دووارینین یانیندان باشلاییب مصره قدهر اوزانان اؤلکهلرده یاییلاراق، دهیرلی اثرلر یاراتمیش و یوزلرجه عالیم، شاعیر و صنعتکارلار میدانا گلمیشدیر. بوگون خراساندان توتوب آنادولونون باتیسینا قدهر یارادیجی شاعیرلر آذری تورکجهسینده تانینیرلار. او جملهدن اسفراینلی حسن اوغلو، بابا الیاس، خواجه دهانی، مولوی، خواجه علی خوارزمی، حاجی بکتاش ولی، هامیسی خراساندان باش قووزاییب تورکجه یازیب یارادیبلار. یوزایللر بویو بو آخیمی داوام ائدیب بوگونه قدهر ایرهلی سورموشلر. او بیری یؤندن، آنادولودان باش قالدیران شاعیرلر: خواجه احمد فقیه، خواجه احمد مداح، مصطفی ضریر، سلطان ولد و باشقالاری، حتا مصردن باش قووزاییب گلن سیف سرائی آذری تورکجهسینده شعرلر یازیرلار. بو شاعیرلر ۷جی یوزایلده یاشاییب یاراتمیشلار. آذربایجانین اؤزوندن باش قالدیران شاعیرلر و عالیملرده آز اولمامیشدیر؛ شیخ صفی الدین اردبیلی قارا مجموعه عنوانلی یوزلرجه بویروقلاری اولموش، حسام الدین خوئی تورکجه – فارسیجا سؤزلوکلری اورتایا گتیرمیش، یوزلرجه درویش مسلک شاعیرلریمیز میدانا گلمیش و مثنویلر، دیوانلار اورتایا قویموشلار. بونلارکی بیردن بیره اولمامیش، بلکه بونلارین کؤکو – ریشهسی بوندان قاباقکی یوزایللرده کؤک سالمیشدیر. بونو دوزگون تانیماق اوچون اؤنجه یوزایللره گئدیب کؤکونو آختارماق گره کیر.
۶جی یوزایلده آذربایجاندا زنگین بیر شفاهی ادبیاتلا اوز – اوزه گلیریک. بو زامان دده قورقود دستانلاری گئنیش بیر صورتده خالق ایچینده سؤیلهنیر؛ آشیقلار و اوزانلار مختلیف ائپیک و سئوگی ناغیللارینی خالق ایچینده یارادیرلار و سئویلیرلر. بو زنگین شفاهی ادبیاتلاردان، نهنگ شاعیرلر بهره آلیرلار. خاقانی، نظامی، فلکی، بیلقانی، و باشقالاری بو زنگین ادبیاتدان یارارلانارکن اؤز فارسیجا یازدیقلاری اثرلره سپهلیرلر. اؤزهللیکله نظامی بوتون مثنویلرینده سؤیلهنن داستانلاری خالقین دیلیندن آلمیش، دده قورقود سیمالارینی بیر داها مثنویلرینده جانلاندیرمیش، اوزانلارین دئییشمهلرینی باربد و نکیسا دیلیله فارس ادبیاتینا یئرلشدیرمیش، آذربایجان ادبیاتیندان یئنیلیکلری فارس ادبیاتینا بورج وئرمیش و یوزلرجه آتالار سؤزو، دئییملر، عبارهلر آنادیلیندن پای وئرمیشدیر.[۱] گؤردویوموز کیمی، نظامی حتا عربجه دستانلاریندا – لیلی و مجنوندا – عاشق و معشوقو تورک پالتاری گئیدیریر، اونلاری تورکانه روحیهسیله بزهییر. فارس شاهلاری ایراندان قاچاراق آذربایجان اؤلکهسینه پناه گتیریرلر. بهرام گور بئله بیر شاهلاردان بیری دیر. حتا مقدونیهلی اسکندر آذربایجانا گلدیکده بیر آذربایجانلی قادین قارشیندا دیزه چؤکور.
نظامینین اثرلری باشدان باشا تورک بیر شاعیرین یارادیجیلیغی ساییلیر. نظامی اثرلرینین هامیسیندا تورک اولدوغونا، تورکانه گئدیشلره اشارهلر ائدیر و اؤزونون تورک اولدوغونو دفعهلرله دیله گتیریر:
پدر بر پدر مرمرا ترک بود که هر یک به نیرو یکی گرگ بود
او، تورک کلمهسینی و تورک اولماغینی مقدس سایاراق، حتی پیغمبرین معراجا گئتمهیینیده ترکتازی آدلاندیریر و پیغمبری بئله مدح ائدیر:
زهی ترکی که میر هفت خیل است
سلجوق شاهی اولان سلطان سنجره یازدیغی شعرده، عدالت، صداقت و گؤزهللیگی تورکلرین خصلتی بیلهرک یازیر:
دولت ترکان که بلندی گرفت مملکت از داد پسندی گرفت
چونکه که تو بیدادگری پروری ترک نه ای، هندوی غارتگری
نظامی تورک اولدوغونا گووهنیر، اوغلونا دا تُرکزاده اولدوغونو ایناندیری:
اگر شد ترکم از خرگه نهانی خدایا ترکزادهام را تو دانی
نظامی سئوگیلیسینی قیپچاق تورکلریندن اولاراق اؤیور و دئییر:
پرندش درع وز درع آهنینتر قباش از پیرهن تنگ آستینتر
سران را گوش بر مالش نهاده مرا در همسری بالش نهاده…
نظامی اؤز تورکجه اثرلرینهده دفعهلرله اشاره ائدیر و دئییر:
ترکیام را در این حبش نخورند لاجرم دوغبای خوش نخورند
بئلهلیکله نظامینین دئدیگینه گؤره، شاعیرین خوش دوغباسی شاعیرین آنادیلیندهدیر کی سارایلار بگنمیرلر و لاجرم اوندان محروم قالیرلار، چونکی آخستان بیگ کیمی پادشاهلار شاعیردن فارسجا و عربجه شعر ایستهییرلر و شاعیر آنادیلینده یازماغی ترجیح ائدیر. سعید نفیسی دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی کتابیندا، هم بو قونویا اشاره ائدیر و هم مصرده خدیویه کتابخاناسیندا نظامینین تورکجه دیوانی نین الیازماسینا اشاره ائدهرک اونو قبول ائدیر[۲].
تکجه نظامی یوخ، بلکه خاقانینین دیوانیندا دا ملمعلر – ایکی دیلده و گاهدان اوچ دیلده اولان شعرلر واردیر. حتا خالق دیلینده خاقانینین ساوالانا یازدیغی بیر غزلی اوخونماقدادیر. خاقانی آذربایجانی سئویر، شروانی آنا بیلدیکده، تبریزی اؤزونه آتا کیمی بیلیر؛ بیر اوشاق کیمی آنادان اینجیینده آتا قوجاغینا پناه گتیریر و خاقانی شرواندان ایجیییب، تبریزه پناه گتیرمیش و عمرونو بورادا بیتیرمیشدیر. یاددان چیخارمایاق کی بو زامانلاردا، تبریز اؤزهل بیر دوروما مالیک اولاراق، دونیانین باشا – باشیندان بوتون شاعیرلر و عالیملری اؤزونه چکمیش و یوزلرجه بیلگینلر تبریزده یاشاییر و مقبره الشعرا بو دورومون یادگاری دیر.
خاقانی دیوانیندا، زامانین بیر دورومو اولاراق یوزلرجه، بلکه مینلرجه تورک سؤزجوکلری و آدلاری فارس دیلینه داخیل اولور. بو سؤزجوکلرین فارس دیلینه داخیل اولماسی، تکجه آذربایجان شاعیرلری طرفیندن یوخ، بلکه بوتون فارس شاعیرلری ده بو دوروما بویون اگمیشلر. یوزلرجه تورک سؤزلری، یوزلرجه عبارهلر، دئییملر و آتالار سؤزلری فارس ادبیاتینا هدیه وئریلیر. بو سؤزجوکلردن بیر سیراسی بونلاردیر: خان، آق، قره، خاقان، وشاق، آلپ، تنگری، سنقر، پرچم، بیرق، سو، اکمک، قلندر، تتق، منجوق، بیدق، سن، یلواج، تگین، آلپ، طغرا، طغان، ارسلان، خزر، بلغار، قبچاق، اتاق، خانه، و یوزلرجه باشقا سؤزجوکلر.
خاقانی آذربایجان شاعیرلری باشیندا دایاناراق، مداح بیر شاعیر اولورسادا، آذربایجان سبک و سایاغینین فارس ادبیاتیندا و شعرینده باش توتماسیندا اؤنملی رول اوینامیشدیر. اونون شعرلرینده تورک کلمهسی مقدس ساییلاراق، تورکانه روحیهدن دانیشیلیر، ترکتازی، ترکانه، ترکی و باشقا ترکیبلری اؤزهل بیر یئر آلیر. عاشقانه شعرلرده معشوقون «خدنگ غمزه ترکان»دان دانیشیر، تورکلری قان تؤکوجو، کؤچهری، و باشقا توصیفلرله بیلسهده، عشق شحنهسینین ترکتازلیغیندان سؤز آچیر، تورکلری هر یئرده یوخاری یئرده قویور، او جمله ده بئله شعرلری چوخدور:
دل ازرق پوش و ترکان زرق پاشند دلت را خرقه زایشان تازه گردان
و یا مکهده تورکلری عربلره بئله ترجیح ائدیر:
همخدمت این حلقه بگوشان ختن به از طاعت آن کعبه نشینان ریائی
عاشقانه شعرلرینده بو تعریفلر داها گؤزهلدیر. بورادا همیشه تورکلر گؤزهل، دلربا، دلانگیز، کمانکش، ستمگر تانینیر:
تو ترک سیه چشمی، هندوی سپید من خواهی کلهم سازی، خواهی کمرم بخشی
خاقانی ایلک اؤنجه حقایقی تخلوص ائدیردی، آنجاق گئت به گئت آنادیلینه محبت بسلهیهرک، تورک آدی اولان «خاقانی» تخلوصونو سئچیر. بیلیریک آذربایجانین دیلی بوتونلوکله تورک دیلی اولموشدور و فارس دیلی بو شاعیرلره ایکینجی بیر دیل ساییلیردی. بو حقیقتی تکجه بیز دئمیریک، بلکه فارس عالیملریده بونا اشاره ائدیرلر. او جملهدن سعید نفیسی فارس عالیمی و ادیبی دوزگون اولاراق بئله یازیر:
«این نکته مسلم است که زبان شعر فارسی زبان طبیعی و رایج مغرب ایران مخصوصا آذربایجان و اران نبوده و زبان مشرق بوده است که از راه ادبیات وارد این سرزمین شده است. شعر دری در آذربایجان از قرن پنجم و زمان اسدی و قطران آغاز شده و در قرن ششم در زمان ابوالعلاء گنجوی و خاقانی و نظامی و فلکی و قوامی و مجیرالدین بیلقانی که بزرگترین سرایندگان این سرزمین در این دورهاند به اوج بلندی خود رسیده است.»
«ناچار شاعران بزرگ آذربایجان زبان دری را از مادر خود نمیآموخته و از آموزگار درمی یافتهاند و اینکه گاهی در آثار ایشان مخصوصا در شعر خاقانی و نظامی ترکیبات و تلفیقات و تعبیراتی دیده میشود که در عرف شاعران خراسان و عراق یعنی جایی که زبان دری زبان طبیعی بوده است دیده نمیشود جزین دلیل دیگری ندارد»[۳]
بورادا باشقا بیر نوکتهده بودور کی نفیسی مختلف فاکتلارلا گنجهنی آذربایجان بیلهرک، آذربایجانین باشکندی تانیییر[۴]. ارانیدا آذربایجان تاریخیندن ساییر[۵].
نفیسی حتا خدیویه الیازماسینا اشاره ائدهرک، نظامینین تورکجه شعرلرینی تائید ائدیر. آنجاق فلکی، بیلقانی و اونلارجا باشقا آذربایجان شاعیرلری بو زامان آنادیللرینه لاقید قالمیرلار؛ اونون گؤزهللیکلرینی فارس ادبیاتینا هدیه و پای توتورلار. آذربایجان شیوهسی و سبکی آدلاناراق ادبی بیر شیوه ایران فارس ادبیاتیندا یارانیر.
آذربایجان تورکجهسی تکجه شاعیرلر طرفیندن آلقیشلانمیر، بلکه بؤیوک فقیه، عالیم و مفسرلر طرفیندن ده آلقیشلارلا اوز – اوزه گلیر. او جملهدن ابوالقاسم زمخشری بو یوزایلین ان بؤیوک عالیملریندن اولاراق تورک دیلینه ماراق بسلهییب و اسلام دونیاسینین دهیرلی تفسیر کتابی اولان «الکشاف» اثریندن سونرا، «مقدمهالادب» اثریله دونیادا اؤلمز بیر شخصیت تانینیر. زمخشری مقدمهالادب اثرینده تورک دیللرینی آراشدیریب و تورکلرین تاریخیندن دهیرلی معلوماتلار وئریر و عربلره تورک دیلینی اؤیرتمهیه چالیشیر. بو کتابدا عربجهنی تورکلره اؤیرتمه اساس هدف اولورسادا، تورک دیلی حاققیندا درین معلوماتلار وئریر. عربجه سؤزجوکلری سادا و گؤزهل تورکجه کلمهلرله آچیقلاییر. باخین بو کلمهلری بئله توضیح وئریر:
مکتب: اوغلان اوخور یئر
تاوان: ائوین کؤکهسی
شرق: گون دوغار یئر
غرب: گون باتار یئر
مسافرخانه: قونوقلوق ائو
مطبخ: آش بیشیرقو یئر
و…
زمخشری بو اثری ۵۱۶جی ایلده سلجوق سلطانی اولان سلطان اتسز اوچون هدیه وئرمیشدیر. زمخشریدن بیر سیرا تورکجه شعرلرده الده واردیر.
بو دوراندا تورک دونیاسینین بؤیوک بیر عالیمی ده فخرالدین مبارکشاه دیر. اونون «شجرهالنساب» اثرینده تورک عالیملرینین یاشاییشی و اثرلریله تانیش اولوروق. فخرالدین بو اثری قطبالدین آی بیگ اوچون تقدیم ائتمیشدیر. بورادا تورکانه روح ایله تاریخ و ادبیات دونیاسینا باخیلیر و تورکلرین ایگیدلیگی، بهادرلیغی تعریفلهنیر. بو اثر «تاریخ فخرالدین مبارکشاه» عنوانیایلهده تانینیر. بورادا اورتا آسیادان توتوب مصره قدهر اوزانان اسلام اؤلکهلرینده تورکلرین امیرلیگی و حکومتلری تانیتدیریلیر. بو اثر بوگون دونیا دیللرینه چئوریلمیشدیر. تاسفله بو کتابدان تکجه ۱۳۶ صحیفهلیک قدهر قالمیش و قالانی آرادان گئتمیشدیر.
دوغرودان دا ۶جی یوزایلده آذربایجان تورک ادبیاتی چوخ زنگین و گئنیشدیر؛ آنجاق نه یازیق کی بو ادبیاتی آزادانه یازیب – اوخوماقدان هلهده محروم قالمیشیق. شوبهه یوخدور گونش همیشهلیک بولود دالیندا گیزلی قالماز و بوگونلرده بو ایشیقلی گونش بولود دالیندا چیخمادادیر.
قایناقلار و آچیقلامالار:
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab