افغانستان تورکلری نینگ جمهور ریس بیرینچی اورین باسری اوله راق جمهور ریسلیک سراییگه یول تاپیشی تاریخی بیریوتوق بولگنی کبی اونیملی بیرباشلنغیچ دیر. تاریخی دیر چونکه اوچ یوز ییللگه یقین محرومیتدن سونگره، قاره تاریخ کولنکه سیده قوریلگن اوستونلیک توشونچه لری نینگ دیوارلرینی ییقیتیب جمهو ریس بیرینچی اورین باسری اوله راق جمهور ریسلیک سراییگه یول تاپدیلر. همده تاریخ نینگ اوزگرتیریلشی تورکلرنینگ سیاسی حیاتیده آلتین یپراق نینگ آچیلیشی هم اونیملی بیرباشلنغیچ دیر. شبهه سیز بو یوتوق، بوگونکی و اوزاق اوتمیشلردن بوگونگه قدر محرومیت وعدالت سیزلیک لرگه قرشی کوره شیب کیلگن مینگلرچه باتور وکوره شچی ییگیتلریمیزنینگ فداکارلیک لری نتیجه سی دیر. بیزاوشبو آلتین فرصتدن بو کوره شچیلرنینگ آرمانلرینی عملگه آشیرماق، محرومت لرگه نقطه قویماق، ایستکلریگه اعتباربیرماق و یره لی اولوسیمیزگه مرحم بولماق اوچون قولله نیشیمیز کیره ک. البته کوزده توتگن غایه لرگه ایریشماق اوچون ایل سیور،اویغاق،ایزگونیتلی، قورقمس، قابلیتلی ،اولوسی نینگ دردینی حس قیله یاتگن، اوقیمیشلی وایچکویرکیشی لروکدرلریمیزنینگ ییرلشتریلیشی کیره ک.بونی عکسینچه سی و هرقنده ی غفلت کیچیریلمس بولیب وکیله جک نسللرنینگ جوده هم آغیر قضاوتی بیلن دوچ کیله میز.
قرارلی آدیملر بیلن یوتوقلرگه ایریشماق سری یول آلماققه دوام.
«ایل نیتیب تاپگی مینی کیم، مین اؤزیمنی تاپمه سم» حضرت نوایی
کیملیگینگیزنی قوروماق اوچون باله لرینگیزگه گوزه ل وچیرایلی اوزبیکچه آتلر سیله یشینگیز کیره ک!
شبهه سیز،هربیرآنه وآته نینگ آرزوسی باله لریگه گوزه ل وچرایلی آتلرنی سیله ماق دیر. وبو آته آنه لرنینگ بویوک مسولیتلریدن سنله دی. هربیراولوس نینگ اوزیگه خاص کیملیگی، تاریخی ومدنیتی باردیر. بای مدنیتگه ایگه بولگن اوزبیک اوله راق باله لریمیزنینگ آتینی سیله ماق توغریسیده دقت قیلیب، کیملیگیمیزنی واوزلیگیمیزنی بیلدیره یاتگن اوزبیکچه آتلرینی سیلب وباله لریمیزگه ایشانچ کوچینی کوپیتیریب والهام قیناغی بوله یاتگن بویوکلریمیز وتاریخی اوزلیک لریمیزنینگ آتلرنی سیله یشیمیز کیره ک.
قیز وایرکک باله لرینگیز اوچون گوزه ل وچرایلی آتلر:
تورکان_______________ تیمور
کوموش _______________ سنجر
گؤزه ل _______________ باتیر
سیوینچ _______________ آلتای
إینجو _______________ اؤغلان
سیوره _______________ بایقرا
یولدوز _______________ کؤره گان
کؤنگیل _______________ تورغون
ایزگو _______________ الوغبیک
آیخان _______________ تورسون
تگینه _______________ یؤلداش
برچین آی _______________ قؤلداش
آیدین _______________ آی بیک
آی قیز _______________ قیلیچ
تیلــَک _______________ تؤره بیک
مینگلی _______________ آچیل
تؤلین آی _______________ تؤغان
قوتلوق _______________ تؤخته سین
تؤلغن آی _______________ ایلتای
ساغینچ _______________ ایلبیک
قاره کؤز _______________ ایل امان
آی سولو _______________ یولبرس
چــیبر _______________ تگین
کؤرکم _______________ ارسلان
بیکه _______________ بیک
بیگیم _______________ ایلبای
مَیسه _______________ آته بیک
لاچین _______________ قؤزی بای
قاره ساچ _______________ توردی بیک
اؤلمس _______________ اؤراق
قیزلرخان _______________ بالته بای
چوچوک _______________ پولاد
هولکر _______________ یّشر
چین آی _______________ قوانچ
چراس _______________ یؤلچی
آلتین _______________ آی تؤیچی
منگو _______________ اؤکتم
آپاق _______________ اؤغوز
بالگینه _______________ (عسل)تؤران
یارقین آی _______________ خاقان
یالین (نور)_______________ ایرکین
قرچیغــَی _______________ اوچقون
یالقین آی _______________ اؤتکیر
اؤزبیک آیم _______________ یره ش
چـیرای _______________ تؤلقین
سیوگی _______________ یـَــشین
ارغون
ارلات
ارمغان
اوچقون
اورخون
اولوغ
اولوغ بېک
اۉتکیر
اۉتمیش
اۉجر
اۉجر بېک
اۉزبېک
اۉزلم
اۉغوز
اۉکتای
اۉکتم
اۉلمس
اېرخان
اېزگو
اېسن
اېل بېک
اېلخان
ایپک
ایشانچ
ایلدیریم
ایناق
اینانچ
اینجو
آتهبېک
آتیلا
آتین
آچون
آرمان
آق بیلک
آلتای
آلتین
آلچین
آی بېک
آیخان
آیسن
آیسون
آیگینه
آیلر
آینور
آییم
باتو
باتور
باشلیق
بایسونغور
بایقرا
برچین
برچین آی
برلاس
بورجو
بورگوت
بوغرا
بولوت
بومین
بهادر
بهادر بېک
بېک تېمیر
بېگیم
بېلگه خاقان
الپ
الپارسلان
پارلاق
الپاېر
الپتگین
الپتېمور
الپر
الپقوتلوغ
تاشتېمور
تاشقین
ترخان
تگین
تگینه
تموجین
توراگین
توران
تورانشاه
تورسون
تورکان
تورنه
توغرل
توغلوق
توماریس
تومن
تویغو
تویغون
تۉره
تۉلینآی
تېمور
تیلک
چراس
چغتای
چغری بېک
چقان
چقماق
چنگیز
چۉلپان
چیدم
چیراز
چیرای
خاقان
ساغینچ
سلجوق
سنجر
سوبوتای
سولوو
سونجاق
سۉنمس
سېزر
سېور
سېوره
سېوگی
سېوینچ
قاآن
قلدیرغاق
قوتلوغ
قوتلوغ اینانچ
قوتلوغ تېمور
قووانچ
قویاش
قۉبیلای
قیتمس
قیلیچ
قیلیچ ارسلان
کونتوغدی
کۉرکم
کۉرهگان
کۉزگو
کۉکلم
کۉنگیل
گۉزل
لاچین
الماس
مرل
منگو
منگو تېمور
منگو قاآن
منگوبېردی
هۉلکر
یارقین
یارقین آی
یالغیز
یپراق
یرهش
یسا
یشر
یشین
یورهک
یولدوز
یۉلبرس
یۉلچی
یۉلداش
حمیداوغلی
قولینگیزده گی یازوو اوشبو سوراقلرگه ایترلی قدر جواب قیترماق اوچون قولگه آلینگن. نیگه ونیمه اوچون تاریخ بیلیمی اونیملی دیر؟ تاریخ نی نیمه اوچون اوقیشییمیز کیره ک؟ تاریخ بیلیمی بیزگه نیمه بیره دی؟ تاریخ یالغیز اوتمیشدن عبارت می؟ تاریخ سیز، ملت یشه آله دیمی؟ نیگه توپلیمیمیزوباله لریمیزتاریخ آنگی وشعوریگه ایگه بولیشلری کیره ک؟. بیرملت نینگ تاریخی اوملت نینگ حیاتیده جوده هم اونیملی تاثیری بولگننی کورمسدن کیله آلمی میز. دنیاده تاریخ بیلیمیگه بیریلگن اهمیت واعتبار، خوددی ملتلرنینگ حیاتیده بولگن تاثیریدن قیناقلنه دی. بونی اوچون هربیرملت اوزتاریخی توغریسیده انیق بیلگی ایگه سی بولیب بونی اوز باله لریگه اورگه تیب، بوگونکی وکیله جک نسللرگه کوچیریشگه مسول دورلر. تاریخ حقیده کوپینچه بیلیمدانلروتاریخچیلراوز توشونچه لرینی بیلدیرگنلر. تاریخ نینگ قیسقچه تعریفی: تاریخ بیرملت نینگ اوتمیشلرده قورگن سیاسی توزوملری، دولت وحکومتی، حیات طرزی، امپراتورلیکلری، اوزلیکلری، قازانگن مادی ومعنوی یوتوق وظفرلری، یره تگن مدنیت ، اویغارلیقلری وتجربه لرینی آچیقله یاتگن بیلیم واینگ اونیملی سی ملتلرنینگ آینه وحافظه سی دیر.
تاریخ اوتمیش وکیله جک اره سیده کوچلی بیرکوپریک سنله دی. بوکوپریک بوگون و کیله جک اوچون بیزلرگه مثبت دنیاقره شی قازاندیریب کیشیلروتوپلیم(جامعه)نینگ شعورینی کوچلنتیره دی. بونی اوچون تاریخ یالغیزاوتمیشدن عبارت ایمس دیر. حافظه سینی یوقاتگن ملتلرنینگ کیله جگی بولمه گنی دیک، تاریخینی بیلمه گن ملت لرنینگ هم پارلاق بیرکیله جگی بولیشی ممکن سیزبولیب عینی پیتده قولی بیرشکلده باشقه ملت لرنینگ آوی بولیب قاله دی. شوکبی تاریخیدن خبربولمه گن ملت لرباشقه لرنینگ سیاستیگه محکوم بولیب، مادی ومعنوی دییرلرینی(ارزشلرینی)اونوتیب وجوده هم قولی لیک بیلن تاریخ صحیفه لریدن اوچیب کیته دیلر. بونی اورنکلرینی دنیا تاریخیده کوریش ممکن. اوشبو چین آته سوزی هم بونی آچیقلماقده دیر:«تاریخینی ویاوینی بیلمه گن ملت، قولی بیرشکلده یوقالیب کیته دی».
هربیرملت نینگ تاریخی اوملت نینگ کیله جگی اوچون آیدین یوللرنی کورسته یاتگن کوچگه ایگه دیر. بیزلرنی بابالریمیز:سلطان محمودغزنوی، ظهیرالدین محمدبابر، امام بخاری، ترمذی، مولانا، میرزا اولوغ بیک، ابن سینا، فارابی،خوارزمی، احمدیسوی، صاحب قران امیرتیمور، سوزلرسلطانی میرعلشیرنوایی، سلطان حسین بایقرا،شاهرخ میرزا ویوزلرچه بیلمیدان، فیلسوف، شاعر،تاریخچی ،دولت وسیاست اربابلری، یوزییللرچه دنیانینگ کته قسمیده حکومت یورغیزیب ، منگو و ایزی اوچمس مدنیت واویغارلیقلر یره تیب، دنیامدنیتی اولوشیده جوده هم اولکن حصه قوشگنلر. تورکلرنینگ تاریخی هربیربولیمده : مدنیت ، اویغارلیق، بیلیم وسیاستده بوتون دنیاخلقیگه الهام قیناغی بولگن.
بیراق اوکینچ بیلن، اوشبو تاریخ ومدنیت نینگ اصیل ایگه لری، اولکه ده سیاسی واجتماعی باسیملرودولت نینگ ایریمه چیلیک وتعصب اوستیده قوریلگن سیاستی باعث فخرلنرلی تاریخی وبای خزینه لریدن اوزاق وخبرسیزقالیب، مادی ومعنوی دییرلریگه سزاواز بولگنیچه ایگه چیقه آلمه گنلر. اوشبو سیاست افغانستان تورکلری نینگ تاریخی(حافظه) لریدن اوزاقلشتیرماق وکیملیک لرینی اوچیرماق اوچون عمدی وبیرریجه اساسیده یولگه قویلگن ایدی. تاسف بیلن بو قاره تاریخ کولنکه سی اوزاق اوتمیشلردن بوگونگه قدر دوام ایتب کیلماقده. اما کوره شچی اولوسیمیز بوتون بو ایریمه چیلیک حرکتلرگه قره مسدن اوز کیملیک لرینی قوروماق، سقله ماق وکیله جک نسللرگه کوچیرماق اوچون قوللریدن کیلگننی ایه مه گنلر.
ملت لرنینگ کوچی تاریخیده سقلنگن دیگن بیرسوزبار.بیر ملت نینگ تاریخی واوتمیشی حقیده قنچه بیلگی سی بولسه انه اوشونچه شعورلی وکوچلی دیمک دیر. اگرتاریخی توغریسیده بیلگی ایگه سی بولمسه کوچ سیزلرنینگ کوچ سیزی دیمک دیر. سیاسی شعوروسیاسی کوچگه ایریشماق ،شعورلی بیرکیله جک قورماق وباله لریمیزنینگ ایشانچلرینی یوکسلتیرماق اوچون تاریخیمیزنی یخشی تیکشیریب، یازیب، اورگه نیب ، یخشی اورگه تیشیمیز وتاریخ شعوریگه ایگه بولیشیمیز کیره ک. چونکه تاریخینی اوقیمه گنلر: یخشی یاماننی ، یاو واورتاغینی ایریت قیلیش قابلیتی وسیاسی شعورگه ایگه بولمس.بوکبی کیشیلر اوزی وکیله جک نسللرنینگ سیاسی قدرینی معامله قیلییشلری ممکن سیزایمس. بوگون تورکلر اره سیده ، باشقه لرنی تاریخی نی، تیلینی، واوزلیک لرینی مقتاو کوکلرگه چیقاریب اوزلرینی، کمسیتیب ییرگه اورگن، واوزلریگه سلبی آتلرقویگن کیشیلرآزایمس دیر. بو تاریخ بیلگی سیزلیگی نی و تاریخی غفلت نینگ تاثیرینی اینگ یقال شکلده تورکلراره سیده کوریش ممکن.بوگونگه قدر تورکلر اولکه ده سزواربولگن سیاسی، اجتماعی ومدنی مقاملرگه ایریشیب واورینلرینی تثبیت قیله آلمه گنلر.
تاریخده ایزیلگن ملت لر،اینگ یقین زمانده ایاققه توریش نی اورگنه دیلر دیگن سوزبار، بیراق افغانستان تورکلری اوزاق اوتمیشلردن بوگونگه قدر ایزیلیب یینچیلیب کیلگنی بیلن، اینگ نظم سیز، ریجه سیز واتفاق سیز خلق دیردیسک، اورین سیز ایتمه گن بوله میز.تاریخلری توغریسیده ایترلی درجه ده بیلگی لری بولمه گنی باعث، هلیگچه اوز ایچلریده بیرلیک قوره آلمه گن، بیربیرلریگه ایگه چیقه آلمه گن ،بویوک قرارلرگه ایریشماق اوچون کیچیک قینچیلیکلرینی ییچیب و شخصی منفعتلردن اوزاقلشه آلمه گنلر. اوشبو اتفاسیزلیکلر باعث سونگ ییللرده تورکلر، باشقه خلقلرگه قره گنده طبعی حقلریدن محروم بولیب ، سیاست، اقتصاد، مدنیت شامل بیرقنچه بولیملرده کیینگه قالگنلر.
تاریخیدن خبربولگن خلق نینگ، ملیتچیلیک تویغوسی اویغانیب ، سیاسی، تاریخی ومدنی آنگی یوکسلیب، اوز تاریخی، خلقی وسیاسی قدریگه ایگه چیقیب همده بیرلیک وبیردملیک تویغوسی کوچله نه دی . بیرلیک تویغوسی خلق نینگ اره سیده راوجله نیشی وکوچله نیشی، بیرلیک قوریلیشیگه باعث بوله دی و بیرلیک قوریلیشی بیلن بوتون توسیقلر ییچیلیب کوزده توتیلگن مقصد وغایه لرگه ایریشیش قولی بولیب و برچه بولیملرده اوزییرلرینی تثبیت قیلیشیگه یول آچه دی. پارلاق بیرکیله جکگه یول آچه یاتگن اولوسیمیزنینگ ایسکی ایریملس بوتونلیگی، بویوک بیرلیک وبیردملیگی نینگ قوریلیشی امیدی بیلن.
ذبیح الله حمیداوغلی
افغانستان اولوسی نی اینیقسه تورکتبارلرنی کوتیب تورگن اونیملی وتاریخی سیناوکون اوتیشی بیلن یقینلب کیله یپتی. اوشبو سیناو تورکتبارلرنینگ سیاسی قدرینی وسیاسی ییرلرینی کیله جک حکومتده بیللی وتثبیت قیله یاتگن شوکبی اوتمیشلردن دوام ایتب بوگونگه قدر چیکیب کیلگن محرومیت لیک لرگه نقط قوییش اوچون بویوک بیرفرصت سنله دی. سیلاولر دیموکراسی نینگ اونیملی تمللریدن سنله دی. حتی دیموکراسی ویا اولوس نینگ اراده سی بیلن قوریلگن بیرتوزوم نینگ ایشیگی دیه ایتله دی.سیلاولرقدرت نی بیرگروه دن باشقه بیرگروه، بیرتیمدن باشقه بیرتیم ،بیرحزبدن باشقه بیرحزبگه همده بیرکیشیدن باشقه کیشیگه تینچ بیرشکلده کوچیریش آقیمی دیر.عین پیتده سیلاولر بیرتوپلیم نینگ سیاسی آنگی یاشعوری نینگ اوسگننی سینش وکورگزمه گه قوییش وسیله سی دیر. افغانستان ایسه دنیا نینگ ینگی نظمی ومدرن یولیگه قوشیلماق واولوس حکومتی نی قورماق اوچون اوشبو آقیم نینگ ینگی لیکده تجربه قیلماققه باشله گن. اوتگن ایککی جمهور ریسلیک سیلاولرتجربه سی قلابلیک وساخته کارلیک لربیلن بیرگه ایدی. بیراق کیلگوسی سیلاولرده قلابلیکلر وساخته کارلیک لرنی آلدینی آلیش اوچون جدی چاره تدبیرلر آلینیشی کیره ک. دیموکراسی یا اولوس حکومتی نی قورماق اوچون سیلاولردن باشقه یول یوق دور.افغانستان تاریخیده بیرینچی مرته جمهور ریس کرزی اقتدارنی سیلاولرده قازانگن کیله جک جمهور ریسگه تاپشیریشگه گواه بولیشی کوتله دی. دیموکراسیده کوچ اولوس نینگ قولیده دیر، اولوس اوز کوچلرینی وصندوقگه تشله یاتگن آوازنینگ اهمیتینی بیلیشلری کیره ک. بیر آواز بیراولکه نینگ قدرینی اوزگرتیریش کوچگه ایگه دیر. عین پیتده اقتدارگه کیله یاتگن تیم نینگ توپلیمگه خذمت زمینه سی نینگ یره تیش امکانیتی بیره دیلر. بوگون توپلیم نینگ کوپنچه سینی اولوشتیره یاتگن یاش نسل، تکنالوژی، کتاب واجتماعی ترماغلر آرقلی بیلگی ایگه سی بولیب تا ریخیدن،پارلاق اوتمیشیدن، کیملیگیدن، اولکن مدنیتیدن والهام قیناغی بولگن اوزلیک لری نینگ توشونچه لریدن خبرداربولیب وسیاسی آنگی ویاشعورلری اوسیب یاو واورتاق، یخشی یامان واولوسی نینگ سیاسی، مدنی واجتماعی کیله جگینی ایریت قیلیش قابلیتیگه ایگه بولگن دیب اویلی من. اجتماعی ترماغلر قاله ویرسه فیسبوک ده یاشلریمیزنینگ اورتاقلشیب کیله یاتگن بیلگی لروتوشونچه لری اوشبو سوزنینگ یقال تمغه سی دیر. اوقیمیشلی یاشلریمیز وآیدین لریمیز اولوسیمیزنینگ تاریخی، مدنیتی وکیملیکلری توغریسیده بیلگی بیریب وفایده لی توشونچه لرینی اورتاقله شیب واونلرگه سیلاولر وسیاسی کیله جکلری توغریسیده اونیملی بیلگی لربیریشلری کیره ک چونکه خلقیمیزنینگ بیزلرگه حقلری بار وبو برچه میزنینگ بوینمیزده بولگن مسولیت دیر. نیچه کون سونگره عملگه آشریلیشی کوتیله یاتگن جمهور ریسلیک سیلاولر تورکتبار خلقی نینگ، سیاسی ییرلرینی تثبیت قیله یاتگن ونفوس سانی نینگ بیللی قیلماغلری اوچون قوله نیلیشی کیره ک بولگن اینگ اونیملی سیناودیر. بیزلرهر قنچه اوشبو سیلاولرده فعال وقیزیق قتنشسک انه اوشنچه قلابلیک وساخته کارلیک لرآلدینی آلیب وباشقه لرنینگ سیلاولرده اره لیشیشگه توسیق بوله میز. بوسیلاولرده تورکتبارلرگه حق تنیمه گن وسیاسی حقلریگه حرمت قیلمه گن کاندیدلرگه آواز بیریش کیچیریلمس خطا دیر وبونی تورکتبار خلقی وکیله جک نسللر کیچیرمیدی.
تورکتبارخلقی نینگ سیلاولرگه قتنه یشلریدن اساسی مقصدافغانستان تاریخی بویچه وسونگ 14 ییلده بولگن حق سیزلیک ومحرومیت لیک لرگه نقطه قویش دیر. بونی سونگ ییللرده اوزیمیز تجربه قیلیب کیله یپتیک و حکومت وقدرت ساختاریده بیزلردن هیچ بیرکیشی بولمه گنی اوچون هر تورلی ایریمچیلیک، حق سیزلیک وعدالت سیزلیکگه گواه بولیب کیلدیک. بیراق اوتمیشلردن درس آلیب پارلاق بیرکیله جک اوچون اوشبو فرصتدن اینگ یخشی شکلده قوله نیش پیتیی کیلدی. بیزلرنی دردیمیز خواجه کورسین دیب بیریلگن بیرنیچه ته وزیرلیکلر ایمس ،بیزلرنی هدفیمیز حکومت نینگ قرارلریده سهم آلیب وبویوک قرارلرگه سوز ایگه سی بولماق دیر.
حمیداوغلی
غیرت ایتگیل قالمه سون بو یولده کاروانیم مینینگ
بیر بولیب اوستون یه شه ای نسل تورانیم مینینگ
تورکستان اوغلانلری وکوره شچی قیزوعیاللری ،تخاردن باشلب،بدخشان،کندوز، فاریاب،جوزجان وبلخ ولایتلریده بوتون خوفسزلیک خواطرلرگه قره مسدن یولگه قوییلگن کمپاینلرده قیزیق شکلده قتنه شیب وییللرچه دوام ایتب کیلگن قبیلوی، سایلیک سیاستلری و محرومیت لیکلرگه یوق دیب واوزگریش ایسته ماقچی بولنگلرینی بیرلیکده هیقیردیلر .تورکلر اوز حقلریگه ایگه چیماق اوچون حکومت چوکاتیده اورین آلیشلری کیره ک. سونگ ییللرده حکومت تامانیدن تورکلر قرشی سیده بولیب کیلگن عدالت سیزلیک لر،اوشبو خلق نینگ بویوک قرارلرده سوز ایگه سی بولمه گنلریدن قیناقلنه دی.
بونی اوچون اوتمیشلردن درس آلیب اوشبو تاریخی سیناوده قیزیق قتنه شیب وکوزده توتگن غایه لریگه ایریشیشلری لازم. میتینگلرده یوزمینگلرچه کیشی نینگ قتنشگنلری تورکتبارلرنینگ سیاسی آنگی یاشعورلری نینگ اوسگننی کورسه تیب وظفرنینگ خبرچیشی دیر.تورکتبارلرنینگ بیرلیگی وبوتون لیگی باشقه تیملر نینگ بوزغونچیلیک حیاللرینی بوزیب وخواطرلریره تیشیگه باعث بولگن. اوشبو بیرلیکلر اوتمیشلردن بوگونگه قدر تورکلر قرشی سیده بولیب کیلگن بوتون ایریمچیلیک، عدالت سیزلیک ومحرومیت لیک لرگه یوق دیب ،بارلیک وکوچلرینی اثبات لب و اوز سیاسی قدرلرینی اوز قوللریگه آلماق اوچون یولگه قویلگن.عین پیتده بو یغینلر باشقه تیملرگه ودنیاگه هم اونیملی پیغامی بار، افغانستانده سیاسی گروهلر بوندن سونگره تورکلرنی رولی وسیاسی کوچینی وآغیرلیگینی کورمسدن کیله آلمیدی.!
حمیداوغلی
تیمور ییتوک عقل، عجایب ادراک، کیلیشگن طالع
ایزچیل اراده و قطعی فکر ایگه سی ایدی
"ابن عربشاه"
تاریخچی عالملر فکریچه، اگر ایریم مشهور شخصلر نینگ ترجمۀ حالینی یازیشده کیرکلی منبعلر آزلیگی معما بولسه، امیر تیمورحقیده یازیش بوییچه، اونینگ باره سیده یازیلگن
اثرلر کوپلیگی معما حسابلنه دی. اما اوشبو تاریخی شخصیت و اقتدارلی دولت رهبری حقیده حد دن آرتیق ایشانرلی اثرلر موجود بولگنی گه قره مسدن، شورویلر دوریده اونینگ
پارلاق حیاتی قِرره لری، سیاسی و حقوقی قرشلری، تورکستان خلقی، اینیقسه اوزبیک خلقیدن سر سقلنیب کیلدی. اونینگ حیاتیدن 600 ییلدن کوپراق مدت اوتگن بولسه هم، خلق و
مدنیتیمیزنینگ دشمنلری او قالدیرکن منگو تعلیمات و حیاتی قاعده لر تیکلنیشی دن خوف سیزیب، اونینگ پارلاق سیماسینی قنداقدیر بیر مبهم قاره پرده گه اورب کورستماقچ
ی بولدیلر.
بو موضوع بوییچه فرانسه لیک تنیقلی تیمورشناس عالم لیوسین کیرین بیلن حقوق فنلری دوکتوری پروفیسور اکمل سعیدوف آلیب بارگن کتته مصاحبه دن بیر جوابگه دقتینگیزنی جلبایته من:
- ا. سعیدوف: افسوسلر بولسین کیم قیزیل امپیریه دوریده امیر تیمور توغریسیده بیرار- بیر ایجابی سوز ایتماق جنایت حسابلندی. اونینگ فعالیتی و شخصیتی فقط "قاره کوز عینک"
آرقه لی اورگه نیلدی. اما مستقل لیککه ایریشیلگندن سونگ بو باره ده قطار خیرلی ایشلر باشلندی. بابا کلانیمیز ناملری حقلی روشده حرمت و احترام بیلن تیلگه آلینماقده.
- پروفیسور کیرین: ساویت توزومی دوریده تیمور بیک شخصیتی نی ییرگه اوریشگه، اونگه فقط باسقینچی صفتیده قرشگه اورینیلیب، باشقه فضیلتلری چیتلب اوتیلگن. 1961 ییلی اوزبیکستانده بولگنیمده مینینگ تیمور حقیده گی، اونینگ دولت اربابی بولگن لیگی گه و فضیلتلریگه دایر سوال لریمگه جواب بیریشدن باش تارتکنلیکلری هنوز ایسیمده. اما تیموریلر یاگارلیکلرینی انکار ایتیب بولمسدی، چونکه، اولوغ بیک که و عموما تیموریلر مدنیتی گه حرمت سیزیلیب تورردی. احتمال، سویت حکومتی تیمورنی، تاریخده اوستونلیک قیلگن،
جهانگه مشعل بولگن مدنیت و سلاله نی برپا ایته آلگن انسان نی اوزبیک خلقی تانیشیدن قورققن دیر!؟ اصلیده شورالر اوزبیکلرنینگ بو تاریخی اعزازلی اوتمیشی بیلن غرورلنیشی، سویتچه سیگه شخص گه سیغینیش دن (کیش شخصیت دن) اوستون بولیب کیتیشیدن چوچیگندیر.
حرمتلی پروفیسور بو سوزلری بیلن قیسقه چه شکلده بولسه هم، شورویلر سیاستی ماهیتی نی آچیب بیرگن.
اما صاحبقران نینگ نورانی قیافه سیدن بیرینچی مرتبه بونداق قلین قاره پرده نی ییرتیب تشله گن جسارتلی عالم، اولوغ اکادمیسین ابراهیم مومنوف بولدی. عالم، "پرومته" کبیاوزبیک خلقیگه اوشبو جسارتلی خدمتی اوچون مستبد توزوم قهر و غضبیگه اوچرب بو یولده قربان بولدی.
ابراهیم مومنوف دن کیین اونینگ ایریم شاگردلری اونینگ ایزیدن باریب، تیمور حقیده علمی اثرلر یازیب، توزوکلری نی نشردن چیقردیلر.
شونینگدیک تیمو حیاتی و تیموریلر دورینی یاریتیشده دوکتور تورغون فیضی یف اثرلری هم کتته اعتبارگه ایگه دیر.
صاحبقران نینگ سیاسی و حقوقی قرشلرینی یاریتیش ساحه سیده اساسی علمی ایشنی حقوق فنلری دوکتوری یروفیسورحلیم بای بابایویچ بجردی.
بیز بو مقاله ده تورک،، فارس و عرب تیللریده یازیلگن اثرلر، شونینگدیک اوزبیک عالملری اثرلری گه اساسلنیب امیر تیمورنینگ حقوقی قرشلری بوییچه مختصر بحث یوریتماقچیمیز.
دنیا مقیاسیده صاحبقران تیمورنینگ شهرتی گه شهرت قوشیب، کتته حرمت و اعتباری گه سبب بولگن اونینگ سیاسی و حقوقی قرشلری مجموعه سی بولمیش "تیمور توزوکلری دیر".
دنیانینگ تورلی تیل لریده ترجمه و نشر قیلینگن اوشبو اثر، دولت نی اداره قیلیش اصول لری، قشون نی تشکیل ایتیش قاعده لری، اوروشلرده عمل گه آشیریلیشی ضرور بولگن تورلی حربی تکتیک لر سینگری بیرقطار سیاسی، حقوقی و حربی غایه لر و نورمه لرنی اوز ایچیگه آله دی.
امیر تیمور دنیا قره شی نینگ نیگیزی نی اسلام عقیده سی تشکیل ایتگن. او اسلام تعلیماتینی، موسا و عیسا دینلری بیلن سالشتیریب شونداق خلاصه چیقره دی که حضرت موسا دینی (یهودیلیک) ده دنیا گه کتته اعتبار بیریلیب، آخرت نظردن تشلنگن. عیسا تعلیماتی کوپینچه او دنیاگه باغلیق بولیب، دنیوی حیات بوییچه هیچ بیر اساسی یونلیش بیرمگن. لیکن اسلام پیغمبری نینگ تعلیماتیده هر ایککه له تامانگه اعتبار قره تیلیب، مسلمانلر اوشبو دنیاده یخشی حیات کیچیریش بیلن بیرگه، آخرت نی هم اونوتمسلیک که چقیریلگن.
تیمور اسلام دینی و اونینگ اساسی قسمی بولمیش شریعت گه چوقور اعتقاد بیلن قره گن و اونینگ اساسی منبعی بولمیش قرآن نی یاشلیکدن آق یادلب آلیب، فقه یعنی اسلام حقوقینی هر تامانله مه اوزلشتتیرگن. تیمورنینگ فرنگ قرالی گه یوبارگن عیسوی مذهب ایلچیسی (سلطانیه اسقفی) کوپ زمانلر او بیلن ملازمتده بولگن ، حتی اوروش جریانیده اونی کوزه تگن و باستیل ایلچیسی کلاویخو نینگ کوتیب آلیش مراسمی گه اشتراک ایتگن.(سلطانیه اسقفی) تیمور حقیده یازگن خاطره لریده قوییده گی دیک فکر بیلدیره دی:
"تیموربیک فارس، تورک و عرب تیل لرینی بیله دی. قرآن علمی و اسلام حقوقی علمیده شونچه کوچلی عالم که هیچ بیر مسلمان عالمی او بیلن مناظره قیلیشگه قادر ایمس. او عالم و شاعرلرگه کتته حرمت قایل. بونینگ سببی شونده که اونینگ اوزی عالم و دانشمند دیر" (مذکور ایلچی قلمی بیلن یازیلگن اوشبو خاطره لر نینگ اصل نسخه سی پاریس ملی کتابخانه سیده سقلنماقده).
500 ییل دوام ایتگن کورگانیلر امپراتورلیگی و شرق رنسانسی دیب اتلگن تیموریلر مدنیتی دوری گه اساس سالگن امیر تیمور، اوزی نینگ برچه سیاسی وعملی فعالیتلرینی شریعت قاعده لریگه تیه نیب بجرگن. او " مین اوز سلطنتیم نی باشقریشده اوچره گن هر قنداق واقعه و ایش نی، توزوک (قانون) اساسیده بجردیم" دیب تاکیدلیدی.
قانون گه اساسلنگن توزوم نینگ اهمیتی نی چوقور توشونگن تیمور "کوچ عدالتده دیر" دیگن عالی حقوقی معیارنی ایلگری سوردی. اونینگ بو موجز سوزی بو گون هم قدرتلی حقوقی، دموکراتیک دولت قوریش اوچون اینگ اساسی قاعده لردن بیری حسابلنه دی.
تیمورنینگ حقوقی قرشلری و عملی فعالیتلری هر دایم عدالت و انصاف معیارلری بیلن اویغون بولیب کیلگن. او عدالتسیز هیچ قنداق حاکمیت نی تصور قیله آلمگن. اونینگ دولتیده توره – توزوک و شریعت قاعده لری نینگ استوارلیگی عملده تامینلنگن. او دولت نی باشقریش اوچون شونداق بیر قانونی تیزیم یرتگن که اوندن سونگ هم کوپ عصرلر دوامیده برچه خراسان، تورکستان و هندوستان حدودلریده اونینگ توزوکلری گه اساسله نیب ایش یوریتیلگن. "عداوت ایمس، عدالت یینگه دی" دیگن اونینگ قیمتلی سوزی، عملی حیاتده قنچ ه اهمیت گه ایگه ایکن لیگینی توشونیش آغیر ایمس.
او حقلی روشده "هر مملکت ده عدالت ایشیگینی آچدیم، ظلم و ستم یولینی توسدیم" دیگن ایدی. اونینگ "عدل و احسان بیلن جهان گلشنی آباد بولور" دیگن حکمتلی سوزی نینگ توب مضمونی انیق و یارقین.
تیمور اساس سالگن حقوقی تیزیم ده، قضا سیستمی و احتساب اداره سی کتته اورین آلگن ایدی. قضا تشکیلاتیده علمی صلاحیت گه ایگه بولگن اقتدارلی قاضیلر، قانونی معیارلر گه موافق عدالت نی تامین لب تورردی. حربیلر تامانیدن صادر بولگن جرائم " قاضی عسکر" دیب اتلگن نظامی محکمه آرقه لی کوریب چیقیلیب، قرار صادر قیلینردی. احتساب اداره سی بوتون مملکت ساحه سیده ترقلگن بولیب، اونینگ نماینده لری محتسب و بعضا شیخ الاسلام دیب اتلردی. اولر شهرلرده جرم و جنایت صادر بولیشی آلدینی آلیب تورردیلر.
توزوکلرده "هر مملکت گه شیخ الاسلام یوباردیم تا که مسلمانلرنی گناه ایشلردن قیتریب، اولرنی صواب و یخشی ایشلرگه اونده سین" دیب تاکیدلنه دی.
تیمور دوریده غزنویلر دوریدیک محتسب کتته صلاحیت گه ایگه بولیب، تورلی حقوق بوزرلیکلر آلدینی آلدینی آلیب تورردی. مثلا شرابخورلیک، قمار بازلیک، کوز بویه مه چیلیک کبی خصلتلرگه قرشی کورش آلیب باریب، بازارلرده صفتسیز ماللرنی ساتیش، قلبکی پوللرنی ایشله تیش، ساغلیک که ضرری بولگن آزیق- آوقتلرنی ساتیش یولینی توسیب تورردی.
محتسبلر، یوللر، اریقلر، حوضلر و بوتون شهر پاکیزه لیگینی، کوپریکلر و دیواللر خطرسیزلیگی نی نظارت آستیگه آلیب، قولیدیگن ایسکی دیوارلرنی بوزیش، حیوانلر و کیمه لرگه حددن آرتیق یوک آرتیش آلدینی آلیشگه اورینردیلر. خلص حاضر گی کونده تورلی اداره لر مثلا ساوچیلر(دادستانلر)، ساغلیکنی سقلش اداره لری، شهر بلدیه سی، پولیس و باشقه کوپ موسسه لر بجره یاتگن وظیفه لرنی بجریب تورردی.
تیمور حقوقی قرشلری نینگ اینگ عالی ثمره سی دولتنی باشقریشده اونینگ 12 قاعده سی حسابلنه دی. صاحبقران بو حقده قوییده گی دیک فکر بیلدیره دی:
" ایندی مینینگ نامدار و بختیار فرزندلریم و مملکتنی ساقلاوچی بیبره لریمگه یول- یوریغیم شوکیم، مین 12 قاعده نی اوزیمگه شعار قیلیب آلیب، سلطنت مرتبه سیگه ایریشدیم، اون ایککی قاعده یاردمیده سلطنتیم نی باشقردیم و سلطنت تختیگه زیب و زینت بیردیم".
تیمور اوزیگه اساسی پرینسیپ قیلیب آلگن 12 قاعده نیمه لردن عبارت ایدی. او بو حقده قوییده گی دیک یازه دی:
«مینینگ دولت و سلطنتیم گه باغلنگن توزوکلریم:
- بیرنچی: تنگری تعالا نینگ دینی و محمد مصطفا نینگ شریعتی گه دنیاده رواج بیردیم. هر ییرده و هر وقت اسلام دینی نی قوّتله دیم.
- ایککینچی: اون ایککی طبقه و طائفه ده گی کیشیلر بیلن مملکتلرنی ضبط ایتیب اداره قیلدیم.....
- اوچینچی: مصلحت کینگاشی، تدبیرکارلیک، فعال لیک و هشیارلیک و احتیاط کارلیک بیلن، غنیم قشونلرینی یینگیب، اولکه لرینی اوزیم گه بوی سوندیردیم، دوست و دشمن
بیلن مراسه و مدارا قیلدیم.
- تورتینچی: دولت ایشلرینی سلطنت قانون – قاعده لریگه اساسلنگن حالده باشقریش.
- بیشینچی: امیرلر و سپاهیلر بیلن یخشی مناسبتده بولیش، اولرگه عزت و حرمت کورسه تیب، مرتبه و عنوانلرینی حرمت قیلیش، اولرنینگ تورموش طرزی و حیاتلریدن خبردار بولیب توریش.
- آلتینچی: ایشلرنی عدالت و انصاف بیلن یوردیریش، گناهکارگه هم، گناهسیز گه هم رافت کورسه تیب، حقانیت یوزه سیدن حکم چیقریش.
- ییتتینچی: سیدلر، علما، مشایخ، عاقل و دانالر، مهندسلر و مورخلرگه حرمت کوزی بیلن قرب، اولر بیرگن مصلحتلردن فایده لنیش.
- سکزینچی: بیر ایشنی باشلگندن کیین، عزم نی جزم قیلیب، قطعی لیک بیلن اونی آخریگه ییتکزیش.
- توققیزینچی: رعیت حال- احوالیدن هردایم خبردار بولیب توریب، حاکملر و سپاهیلرتامانیدن رعیتگه جبر و ستم ییتکزیلگن بولسه، اولرنی عدالت و انصاف یوزه سیدن جزالش.
- اوننیچی: تورک و تاجک، عرب و عجم نینگ تورلی طائفه لریدن اونینگ پناهیگه کیرگن کیشیلرگه احترام بیلن باقیب، کرملی و کیچیریملی بولیش.
- اون بیرینچی: دولت مرتبه سیگه ایریشگنده هم، فرزندلر، قرینداشلر و دوستلرنی اونوتمسلیک، دوست و دشمن بیلن کیلیشیب یشش.
- اون ایککینچی: هر جایده سپاهیلرنی اعزازلب، اولرنینگ فداییلیگی گه یوقاری بها بیریش. نیگه که اولر اورنی کیلگنده خطر توغریسیده اوزلرینی قلقان قیلیب، جانلرینی قربان قیلیش گه تییارلر».
قیسقه چه شکلده ایتیب اوتیلگن اون ایککی قاعده، تیمور و تیموریلر دولتی نی باشقریش اوچون اساسی قانون بولیب خدمت قیلگن. دقت بیلن اولرنینگ هر بیرینی تیکشیریب کورگنده، حتی بوگونگی دورلرده هم، اولرنینگ عملی حیاتده قنچه اهمیت گه ایگه ایکن لیگی گه امین بوله میز.
اونینگ حکمتلی سوز و اوگیتلریدن:
- قان نی قان بیلن ایمس، سو بیلن یوویشنی اورگن.
- ناموس سیز حیاتدن، ناموسلی اولیم یخشی.
- مین انسان تقدیرینی بیلگی لش اونینگ اراده سیگه باغلیق دیب بیله من. اگرتنگری انسان گه اوز اختیارینی تاپشیرمگن ده، اونی عاقل قیلیب یرتمسدی.
- مینینگ فرزندلریم و نیوره لریم شونی بیلیب قویینگ که برچه پادشاهلر و سلطانلرنینگ آفت و بلاسی معیشت گه بیریلیش و چیرایلی عیاللرگه اوزینی تاپشیریشدر. دشمن قولیده نابود بولگن کوپ سلطانلر و امیرلر، عیاشلیک نینگ قربانی بولگنلر.
فایده لنیلگن ادبیاتلر( منبعلر):
ـــ حلیم بای بابایف،اوزبیک دولتچیلیگی تاریخی، 1 کتاب، اوزبیکستان فنلر اکادمی سی نشریاتی "فن"، 2004 ییل.
ـــ زیادالله مقیموف، اوزبیکستان دولتی و حقوقی تاریخی، "زرافشان"
نشریاتی، سمرقند، 1998 ییل.
ـــ امیر تیمورکورگان توزوک تیموری، سانت پتربورگدن آلیب کیلینگن اوزبیک تیلیده گی قولیازمه نسخه سی نینگ عکسی نشری، مخپرت نامیده گی اورته آسیا خلقلری تاریخی
انستیتوتی، حیدر بیک.ن . بابابیکوف، تاشکینت، 1999.
ـــ تیمور توزوکلری، علی خان صاغونی و ح. کرامتوف ترجمه سی، تاشکینت، 1990.
ـــ امیر تیمور و فرانسه، لیوسین کیرین و اکمل سعیدوف، "عدالت"، تاشکینت،1996.
ـــ عظمت ضیا، اوزبیک دولتچیلیگی تاریخی، شرق نشریاتی، تاشکینت، 2000.
ـــ حلیم بای بابایف، امیر تیمور و تیموریلر سلطنتی، تاشکینت، "کملک"، 1006.
ـــ محمد علی، امیر تیمور سالنامه سی، تاشکینت، 2008.
ـــ صاحبقران مورخلر نگاهیده، تاشکینت، 1997.
ـــ امیر تیمور سباقلری، 2، تاشکینت 1999.
ـــ حوریة توفیق مجاهد، الفکر السیاسی ...، قاهره، 1992.
ـــ و. و. بارتولد، ترکستان نامه،ترجمۀ کریم کشاورز، موسسۀ انتشارات، جلد دوم، 1366
یازوچی: حقوق فنلری دوکتوری،
پروفیسورعبدالحکیم شرعی جوزجانی
بابر کلتوری قوریلمه سی صحیفه سیدن کوچریلدی
اوشبو سوز کتاب نینگ انچه اونیملی بولگننی آچیقلماقده دیر. کتابلرانسانلرنینگ معنوی دردانه لری سنله دی. کتابلرنینگ بیرگن اونیملی ودییرلی بیلگی لری انسانلرنی آیدینله تیب، توشونچه، وحیات توغریسیده قره شلرینی اوزگرتیره دی. کتاب تیل نینگ رواجله نیشی وخیال کوچینی نینگ انچه کوچلنیشیگه باعث بوله دی. کتاب، توپلیملرنینگ اولغه یب یوکسلیشیگه سبب بولیب ،مدنیت واویغارلیققه آلیب باره یاتگن بیر یول دیر. توپلیمیمیزده مثبت اوزگریشلر کیلیشی نی ایستب وبیرقنچه خرافاتلردن قورتیلماقچی بولسک، قشاق اویلریمیزنی معنویت دردانه لری بولگن کتابلر بیلن بای قیلیب یاشلریمیز وباله لریمیزگه کتاب اوقیش فرهنگینی رواجلنتریشیمیز کیره ک!!
خلق ارا کتاب کونی بوتون کتاب سیورلرگه قوتولوغ بولسین.!!
تاریخینگ دور مینگ عصرلر
ایچره پنهان اوزبیگیم!!
تاریخ تماشا گۀ ارباب عبر دور
هر صفحه سی آیینه احوال بشر دور
درخت تمیری بیلن یشیدی.انسانلرایسه اوتمیشی یعنی تاریخی بیلن یشیدی. تاریخ انسانلر حیاتیده جوده هم اونیملی بیر ییری بار. تاریخ ملت لرنینگ آینه سی، یعنی اوتمیشلرده بولیب اوتگن بوتون تجربه لر، دولت، سیاست، امپراتورلیکلر، توپلیم، مدنی اجتماعی وضیعتلردن بحث قیله دی. قیسقه چه سی تاریخ اوتمیش بیلن کیله جک نی باغله یاتگن بیرکوپریک دیر. اوتمیشی نی وتاریخی نی بیلمه گنلر کیله جگینی قوره آلمسلر. اوتمیش دیمک بابالریمیزنینگ قورگن دولتلری، مدنیت، اویغارلیق، قالگن منگو اثرلری وبوتون مادی ومعنوی دییرلردیمک دیر. بونلر بیراولوس نینگ کیملیگی، بایلیگی وملی شعورینی اولوشتیره یاتگن واویغانتیره یاتگن وسیله لردیر.بیزلرنی تاریخیمیزدن اوزاق قالیب اونوتگه نیمیزباعث کیله جگیمیزنی قوره آلمه دیک. فخرلنرلی اوتمیشلریمیزدن خبرسیزقالدیک بویوک اویغارلیق ومدنیتیمیز والهام قیناغی بولگن مولانا، ابن سینا، صاحب قران امیرتیمور، فارابی، بخاری، خوارزمی، نوایی، بابر، سلطان حسین بایقرا، بیدل کبی بویوک یازووچی، فیلسوف، تاریخچی، امپراتور،شاعر، ایلغارفکر، تیل وادبیات سیسلاوچیلریمیزنینگ توشونچه لریدن ومنگواثرلریدن خبرسیزو اوزاقده قالدیک. تاریخینی بیلمه گنلر، حافظه سینی یوقاتگنلردن هیچ قنده ی فرقی یوق دور. هربیرملت نینگ تاریخی او ملت نینگ حافظه سی دیر. ملت لرحافظه سی بیلن یشه آله دیلر. تاریخیدن خبرسیزقالگن اولوسلرباشقه لرنینگ سیاستیگه محکوم بولیب ومحکوم دیرلربونی اورنگی نی دنیاتاریخیده کوریش ممکن... شعورلی بیرتوپلیم دیمک تاریخ شعوریگه ایگه بولماق دیمک دیر. شعورلی وکوچلی بیرکیله جک ایسترسک، تاریخیمیزنی یازیب، اورگه نیب، باله لریمیزگه اورگه تیب وکیله جک نسللرگه کوچیرماق اوچون اورینیب اینتیلیشیمیز کیره ک.
حمیداوغلی
تورکتبارلر رهبری سترجنرال عبدالرشید دوستم نینگ لویه جرگه ده اوزبیک وتورکمن تیللریده سوز یورتیشی ییللربوییچه ایزیلیب یینچیلیب کیلگن ، آنه تیللریگه سوزله یشلری اوچون حقارت له نیب وکمستیلیب کیلگن وحتی اوزبیک وتورکمن شاعرلری نینگ آنه تیللریده شعریازگنلری باعث قماقخانه گه تشله نیب ، حقارت لنیب کیلگن واوتمیشلرده تورکمن اوزبیک تیللری تاریخی ومدنیتی قرشی سیده بولگن کمستیلیش حرکتلرگه نقطه قویلیشی نینگ تمغه سی دیر.
بوگون، اسلام دنیاسی نینگ مدنیت واویغارلیق باشکینتی اوله راق بیریلگن لقب غزنی شهریدن آلینه دی.
تورک ملتی، یوز ییللر دوامیده، دنیانینگ کته بیرقسمیده یعنی تورکستان، افریقا واروپاده اوز حاکمیتی نی یورغیزیب، ییریک امپراتورلیکلرودولت لرقوریب، ایزی اوچمس ومثلی کوریلمه گن مدنیت، اویغارلیق و اثرلرنی یره تیب، تورک اسلام مدنیتی واویغارلیگی نینگ اولوشیده اولکن حصه لر قوشگنلر. اونلردن بیری غزنویلرامپراتورلیگی دیر.
غزنی، غزنه یا غزنین شهری،غزنویلر سلطنتی دوریده یعنی اوچ یوز ییلدن کوپراق، تورکستانده، تورک اسلام امپراتورلیگی نینگ مرکزی بولیب، سلطان محمود غزنوی نینگ تدبیری، نظامی وسیاسی قابلیتی بیلن تورک اسلام مدنیتی نینگ یایلیشیگه کته رول اوینب، هندوستان، ایران وتوران نینگ فتح قیلیب، غزنویلرامپراتورلیگی نینگ غزنیده قوردی. بغداد خلافتی محمود غزنوی نینگ اسلام نینگ بویوک سلطانی دیه لقب بیرگن.
غزنی نینگ هر بیرچیکه سیدن تاریخ ومدنیت یاغه دی. اوشبو مدنیت بابالریمیزنینگ ایزی اوچمس یره تگن مدنیتی. اوشبو شهرییللرچه غزنویلرنینگ باشکینتی ایدی. سلطان محمود غزنوی وغزنویلرسلاله سی ییللرگه اوشبو شهردن، هندوستان، تورکستان وایرانده حکوم سوریب کیلگن. اوشبو شهرلرییللربویچه بوتون بویروغلرینی اوشبو شهردن آلردی. غزنویلر باشقینچیده یره تیلگن بیلیم، مدنیت واویغارلیق تورکستانده مثل سیزبولیب ودنیا مدنیتی نینگ اولوشیده قوشگن حصه سی اولکن دیر. اوشبو باسقیچده غزنی تورکستان نینگ اینگ گوزه ل ومدنیتلی بیر شهری اوله راق تنیلیب مینگلرچه اوقوو ییرلری، مدرسه لر قوریلیب، بیلمیدانلر، فیلسوف، شاعر، یازووچی وادیبلرنینگ مرکزی سنلرایدی.اوبوریحان البیرونی، حیکیم سنایی، فردوسی،اوبوالفضل بیهقی ویوزلرگه عارف وشاعر نینگ مرکزی بولگن ایدی. شوکبی اوشبو باسقیچده تورکلرنینگ سونگره کی امپراتورلیکلری فارس تیلی وادبیاتیده خذمت قیلگنی دیک غزنویلرامپراتورلیگی نینگ فارس ادبیاتیده کته خذمتلرقیلدی. فارسی تیلی نینگ بویوکلری وشاعرلری غزنویلر درباریده ایتشدیلرواثرلریازدیلر. یینه هم فارسلرو اوشبو تیل بیلن سوزله شیب کیله یاتگنلر کورمسدن کیله دیلر.
سلطان محمود غزنوی نینگ مقبره سی
مدنیت واویغارلیق بیشیگی بولگن غزنی شهری، 2007 ییلیده اسیسکو یا بیلیم ومدنیت اسلامی تشکیلاتی تامانیدن میلادی 2013 ییلی اوچون ، اسلام دنیاسی نینگ مدنیت واویغارلیق باشکینتی اوله راق تنیلدی. اوشبو آلتی ییل آقیمیده افغانستان دولتی، غزنی شهریده گی بوتون تاریخی ییرلرنی قیته قوریب واوشبو اولکه نینگ دنیاده گی مدنیت واویغارلیق ییرینی ایگه له یشی اوچون قیته قوریش ریجه لرینی عملگه آشرییشی کیره ک ایدی. بیراق، تاسف بیلن افغانستان دولتیگه تشقی دولتلردن کیلگن میلیاردلرچه دالریاردمی بیلن کوزده توتیلگن ریجه لرنینگ هیچ بیریسی عملگه آشمه دی. افغانستان دولتی باشقه بولیملرده هم قاچیرگن فرصتلرکبی اوشبو فرصتدن قوللنه آلمه دی. اینگ توغری سی قوللنماق وبوتوغریده آدیملرآتماق ایستمه دی البته .
کیزی کیلگنده وهربیریغینده بیزنی بیش مینگ ییللیک تاریخیمیز باردیب بقیریب، چقریب جارساله دیلر. اصلیده اوشبو اولکه تاریخی نینگ ورقلب کورگنده بواولکه ده مدنیت یره تگنلربیزلرنی بابالریمیزبولگن. بیراق بیزلراوز تاریخیمیز ومدنیتیمیزگه ایگه چیقه آلمه دیک. اقتدارگه کیلگن وفاشسیت لیک توشونچه لر بیلن قوریلگن توزوملردن نیمه کوتیله دی کی؟ بونلر اوتمیشلردن بویان مدنیت قرشی سیده بولگن، تاغ وسایدن بوگون اقتدارگه کیلگنلرمدنیت دن نیمه بیله دیلرکی؟ بوگون تورک تاریخی وآبده لری قرشی سیده بولیب کیله یاتگن بوتون بوزغینچلیک آدیملر قصداً بولیشی برچه گه یقال بولیشی ممکن. مهمند، امیرعبدالرحمن خان وباشقه لری نینگ تورک مدنیتی وتاریخی اثرلری قرشی سیده آلیب بارگن انسان سیزلیک حرکتلری بونلرنینگ انچه مدنیت سیزلیگی نی کورستماقده. امیرعبدالرحمن هراتده تیموریلر دوریدن قالگن تاریخی آبده لرنی کوره آلمی، یوقاتماق اوچون توبگه باغلشدن وقولیدن کیلگننی ایه مه گن بولسه، اوندن سونگره اقتدارگه کیلگنلرهم، کوک اوپرمناره لری، بوی کوتاریب وکوک نی قوچیب تورگن تاریخی آبده لر، یالغیز تورکلرنینگ تاریخی ومدنیتی دیه یوقاتیشگه بیل باغله گنلر...
تاسف بیلن دولت، باشقه ییرلرده گی تاریخی اثرلر وآبده لرنینگ سقلب وقیته قوریشی اوچون هیچ قنده ی آدیم آتمه گنی کبی،غزنویلر پیتیده قوریلگن تاریخی بنالر وآبده لردن کوپنچه سی طبعی حادثه لر باعث بوزیلیب یقیلگن وهلیگچه اوشبو آبده لردن یالغیز 36 ته سی ایاقده تورگن بونلردن بیرقنچه سی یقیلیش خواطرلری بیلن دوچ کیلماقده.
جوده هم اچینرلی دیر، عظمتلی، مثل سیز مدنیت واویغارلیق نینگ ایگه لری هلی هم اونگه ایگه چیقه آلمه دیلر. انچه مهرسیزلیکلربیلن یینه هم بوی کوتاریب وتیک تورگنلر.
حمیداوغلی
کتاب و کتابخانه لرانسانیت وبرچه معنوی بارلیک لرنینگ دردانه سی دیر.
کتاب اوقیماق هر بیراولوس نینگ اویغانیش وقورتیلیش علامتی دیر.
کتاب، انسانگه یازماق نی اورگته دی.
کتاب، انسانگه حیات نی اورگته دی.
کتاب، انسانگه انسانی اورگته دی.
کتاب، انسانگه سوزیورتیش نی اورگته دی.
کتاب، انسانلردن بیلگی سقله میدی.
کتاب، انسانگه حیات بیره دی.
کتاب، انسانگه ایسته گن پیتده بیلگی بیرگن وایستمه گن پیتده اویینی مزین قیلگن بیروسیله دیر.
کتاب، انسانگه اینگ یقین دوست دیر. کتاب هر پیت بیلگی بیریشگه تیاربولگن بیردوست دیر.
کتاب اوقیماق ، دییرلی بیلگی، بیلیم، صبر،بیلگی، استدلال وتوغری ومنطقلی گپلشماق قابلیتی نی اورگنماق دیمک دیر.
کتاب نینگ سیزلرگه بیره یاتگن بیلگی لرنی هر زمان هر ییردن تاپه آلمی سیزلر!!
بوگون یوکسک باسقیچلرگه آدیم باسگن اولوسلردن اینگ کته فرقیمیز کتاب اوقیشگه عادت قیلمه گنیمیزدیر. آمریکه واروپا ده هر بیرکیشی هفته ده، آیده نیچه کتاب اوقیدیلر... بیراق بیزلر کتاب باشقه تمان قالسین، بیرمقاله نی هم باشیدن اداغیگه قدر اوقیشگه زمان اییرمی میز، تنی قیزیق می میز... بیزلر دنیا مقیاسیده هیچ کتاب اوقیمه گنلردن بیراولکه بولیشیمیز ممکن. اولکه مقیاسیده هم بو سوز اورین سیز ایمس. تاجیکلر، پشتونلر وهزاره لرگه قره گنده، بیزلر بو یولده جوده هم کیینگه قالگن میز. بیر هزاره باله سی مکتب باسقینچیدن کتاب اوقیشگه باشلیدی... اونلربوگون اوتمیشلریدن یخشی درس آلیب، بیرلیکلرقوریب، ایوشمه لرقوریب، مدنیت لری نینگ سقلب ورواجلنیشی اوچون اوته اونملی آدیملر کوتاریب کیله یپتی... اما بیزلر، نیک نوایی دیک بابام بار، کوکسی قلقان اوزبیگیم ،دیمیز، قییرده میزحاضر، مولانا، بابر، صاحب قران امیرتیمور، همایون شاهرخ میرزا، میرزا اولوغ بیک، ابن سینا، فارابی،گوهرشادبیگیم، سلطان حسین بایقرا لرنینگ باله لریمیز... بونلرنی بیزگه قویگن میراثلریگه ایگه چیقه آلدیک می؟ اونلرنی مکتب ایزلوچیلریدن بوله آلدیک می؟ مدنیتمیزنی سقلب قالیش اوچون نیمه ایشلرقیلدیک بوگونگه قدر؟ قنچه قوریلمه، مکتب وتیل وادبیات مرکزلری قوردیک؟؟؟ بونی سببی انیق دیر. بیزلر اوتمیشلریمیز، تاریخیمیز و بای مدنیتمیز حقیده انیق وتولیق بیلگیمیز بولمه گنی اوچون ،تاریخیمیز ومدنیتیمیزگه ایگه چیقه آلمه گن میز. اوتمیشلردن درس آلیب وآیدین وپارلاق بیرکیله جک اوچون تاریخیمیزنی اوقیمه گنمیز. تاریخدن خبربولمه گن کیشی طبعی که هرکیم نینگ سوزیگه اینانیب وآلده نیب کیته ویره دی. تاریخی واولوسی توغرییسده تویغوسیز بولیب وتویغولری کونساین کوچسیزبولیب اسیمیله بولیشگه آدیم باسه ویره دی. افغانستان تاریخی بویچه تورک سویدن بولگن بیرنیچه اوروغ نینگ تاجیک وپشتون بولیب کیتیشلری بونی کورستماقده. قیسقچه سی یوقاریده آچیق لنگنی دیک کتاب نینگ بیرتوپلیم نی یوکسه لیشگه، پارلاق وآیدین بولیشگه انچه کوپ اونملی رولی بولگنی انیق دیر. ایتب اوتیش کیره ک، سونگی چاغلرده افغانستانلیک اوزبیک یاشلر آرهسیده اوز آنه تیللریده اوقیش و یازیشگه قیزیقیش درجهسی هم کونساین آرتیب بارماقده . بو نرسهنی اجتماعی ترماغلر قالویرسه فیس بوکده کوزهتیش ممکن. اما بونلرییترلی ایمس،اولکه بویلب خلقیمیز وقالویرسه یاشلریمیزنینگ اورته سیده کتاب اوقیش فرهنگی رواجلنیشی درکار.
یاشلرنینگ اخبارات ومدنیت درجه سینی آشیریش، عقل وزکاوتلرینی اوسیشی، خلقی میزنینگ معنوی میراثی نی بای ایتیش اوچون اویمیزده، باشلنغیچ، اورته و یوکسک لیسه لرده ، بیلیم یورتلریده، مدنی قوریلمه لرده، یاتاقخانه لرده و مسجدلرده کتابخانه لر قوریلیشیگه و جدی احتیاج سیزیله دی.
حمیداوغلی
بیر کشی دنیا نی اوزگرتیرماقچی بولدی، انچه ییللر اوتگندن سونگره بونی بجره آلمه ی وازکیچدی، سونگره اوز اولکه سی نی اوزگرتیرماقچی بولدی، بونی هم دنیا کبی انچه قیین بولگنی انگله دی، اوندن سونگره توشونچه سینی عملگه آشیرماق اوچون اوز شهریدن باشله ماقچی بولدی،بیراق بونی هم انچه زور بولگنی انگله دی، اینگ سونگده اوز عایله سیدن باشله ماقچی بولدی، اما بونی هم بجره آلمه دی. اوشبو کیشی اوزون اوزون توشینیب بو یولیده گی توسیقلرنی تاپیب وچوزماقچی بولدی بیراق زمان اوتیب کیتگن ایدی، بو کیشی نینگ یاشی هم یوزگه یقینلب کیلگن ایدی. یینه هم کمچیلیگی نی بیلیب دیدی که« اگر مین آلدین اوزیم نی اوزگرتیرسیدیم، عایلیم نی، شهریم نی، اولکم نی وبوتون دنیانی اوزگرتیره آلردیم »
اوشبو دییرلی اثرنی ترجمه بولیشی اوزبیک ادبیات تاریخی بولومیده، باسیلیب چیقگن اینگ اونملی اثرلردن بیری سنله دی، وبو اثرنی،بیزلرگه ایری بیر اهمیتی بار. نامق جنابلری اوشبو اثراوچون ایگیرمه ییل عمرینی صرف قیلگن..امید قیله من که اوشبو اثر تیلیمیز ومدنیتمیزنی رواجلنیشی اوچون باسیلگن ایلک وسونگ آدیم بولمه ی ، یخشی بیر باشلنغیچ بوله دی. نامق جنابلری و رحیمی جنابلری کبی مدنیت سیورلریمیز تینمی بوتوغریده فعالیت آلیب باریشلری آلقشلرگه سزاوار. اما تیلیمیزنی، بای بولیشی، اوسیشی ورواجلنیشی اوچون فارسچه دن اوزبیکچه تیلیگه ترجمه بولیشیگه جدی احتیاج سیزیله دی. کتاب اوقیماق هر بیراولوس نینگ اویغانیش وقورتیلیش تمغه سی دیر. قالویرسه بیزلرنی اوز تاریخیمیز ومدنیتیمیزگه ایگه چیقماق اوچون انیق وتولیق بیلگیمیزبولیشی کیره ک.
مولانا جلال الدین محمد بلخی نینگ تورکی دیوانی و تورکی تیلیده گی شعرلری بارلیگی ایتیله دی.
مولانا جلال الدین محمد بن بهاءالدین محمد بن حسین الخطیبی، مولوی رومی لقبی بیلن شهرت قازانیب، بلخ نینگ خوارزمشاهی تورکلریدن حسابله نه دی
مولانا 604 هجری قمری ییلی بلخ شهریده دنیاگه کیلدی. اوباله لیگیدن، آته سی بیلن کیچیک آسیاگه سفر قیلیب، قونیه شهریده استقامت قیله دی، 672 هجری قمری ییلده ایسه مذکور شهرده جهاندن کوزیومه دی
"بو دیوان ده گی اعلان قیلینگن برچه شعرلر خیرلی وعالیجناب انسانلر حقیده یازیلگن بولیب، اونینگ تورت لیکلرینی، صوفیلرو درویشلر، ترجیع بند طرزده تضمین قیلیب، خانقاهلرده اجرا ایتیشه دی"
داکتر فیض الله ایماق
خلق ارا یونسکوتشکیلاتی
شونده ی ایکن هر بیر تیلداشیمیز، آنه تیلیده یازماق، اوقیماق، سوزیورتماق وانگله ماق اوچون ایچ کویدیریب واینتیلیشلری کیره ک. !
بوش بوش سوزلر بیلن تیل رواجله نیب اوسمیدی. بونی اوزیمیزدن باشله یشمیز لازم، سونگره عایله وتوپلیمدن... دنیانی اوزگرتیرماقچی بولسنگیز، آلدین اوزینگیزنی اوزگرتیریشنگیزکیره ک.!!
دنیاده، انسان ذاتیگه بیریلگن اینگ عزیز نرسه لردن بیری،سؤزسیزبوتیلدیر. اونی سیومسلیکــّه،اؤز حالیگه تشلب قؤئیشگه هیچ کیم نینگ حقی یؤق. ائنیقسه،هجوم آستیده قالیب،هلاکتگه یوز توتگن اؤزبیک تیلیمیزگه اهمیت قره تمسلیک،کیچیریب بؤلمس خطادیر.
حرمتلی ذکرالله ایشانچ
تورکي خلقلر عصرلر دوامیده دنیانینگ کته بیر قسمیده اوز سیاستی و اوز حاکمیتینی یورغیزیب، ییریک امپراتورلیکلر قوردیلر. اونلردن بیری سی اولوغ ظهیرالدین محمد بابر وقورگن امپراتورلیگی ایسه بابریلرامپراتورلیگی دیر.بابر، بی تکرار اوزلیک، نازک خیال شاعر، یازووچی، سیاستچی،تاریخچی وعدالتلی بیر شاه اوله راق کیتگن هر بیر یرده، ذکاوتی، بیلیمی وچقور توشونچه لری بیلن مدنیت و اونوتیملس اثرلر یره تگنی اوچون بوگونکی وکیله جک نسللرگه الهام قیناغی بولیب وبو اسملربیلن تانیله دی.
اولوغ ایل نینگ اولوغیدور نوایی،
أیل فصلی نینگ بهاری دور نوایی.
تورک خلقی نینگ آسمانیده نوایی،
پارلب تورگن قویاشی دور نوایی
قیلدی خدمت یازدی آنه تیلیده،
تورک تیلی نینگ میراثی دور نوایی.
هر بیر سؤزی چقنب تورگن گل کبی،
سؤز باغی نینگ باغبانی دور نوایی.
یازگن سؤزی حکمت بیلن اوره لگن،
ییر یوزیده حکمتلی دور نوایی.
إینجو لردن تیریب توزگن هر شعرین،
شاعرلرنینگ سلطانی دور نوایی.
تیلگه بؤلسه جان کویَری هر ایل نینگ،
سؤزسیز تیل و ایل جانی دور نوایی.
برچه عمرین ایلگه بیرگن تینمسدن،
اولوغ ایل نینگ اینگ فخری دور نوایی.
قوتلوغ بؤلسون اولوغ یاشی بابام نینگ،
ایل بای بؤلسه کوپ یشه ی دور نوایی.
حرمتلي شاعريميز عزیز فاریابی دن
حمیداوغلی
تیل دیب، کورمسدن اوتمه یش کیره ک،اولوسگه تیگیشلی نه بولسه؟ برچه سی نینگ بیرلشگن ییری تیل دیر. بیرایل نینگ تیریکلیگی او ایل مدنیتی نینگ تیریکلیگیگه باغلیق دیر. تیل ایسه مدنیت نینگ کیلتی دیر. بیرایل نینگ اوزلیگی تیلی دیر. بیرمدنیت نی انگله تیب، ترقتگن باشقه لرگه تانیشتیریشگه باعث بولگن تیل دیر. بیرایل نینگ اوزلیگی بولگن وتوغری سی بیرمدنیت نینگ منگولیگی نی قوریب وسقله گن تیل دیر. قیسقچه سی تیل بیرایل نینگ هر نیرسه وبارلیگی دیر. اوزبیک تیلی نینگ جانلندیرگن،اوزبیک تیلی مدنیت تیلی بولگنی نی ایزی اوچمس اثرلری بیلن اثبات قیلگن، یازگن اثرلری بیلن نه فقط اوزبیک ، تورکمن بوتون تورک خلقلری وفارسلرنی کونگیللرینی قازانیب فتح قیلگن ،ادبیات دنیاسی نینگ ییریک سیسلاوچیسی،اولوغ متفکر، سیاست اربابی، شاعر، یازووچی، مدنیت سیور اولوغ بابامیز حضرت امیرالکلام علیشیر نوایی اوشبو تیل نینگ اونیمینی همه دن یخشی بیلیب، بوتون حیاتینی اوشبو تیل نی یوکسلیشی، رواجله نیشی ومنگولیک قازانیشی اوچون صرف قیلیب کیچه کوندوز دیمی بو یولده چیککن مهنت و اورینیشی بیلگنلرگه قویاش سینگری یقال دیر...
azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab kas_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab kas_Arab snd_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pbt_Arab pbt_Arab pbt_Arab azb_Arab ckb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab pbt_Arab pbt_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab ckb_Arab kas_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab bjn_Arab bjn_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pbt_Arab pbt_Arab pbt_Arab bjn_Arab azb_Arab uig_Arab ace_Arab prs_Arab snd_Arab snd_Arab pbt_Arab uig_Arab uig_Arab snd_Arab azb_Arab uig_Arab pbt_Arab azb_Arab bjn_Arab snd_Arab pbt_Arab pbt_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab pbt_Arab uig_Arab azb_Arab azb_Arab ace_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab kas_Arab bjn_Arab kas_Arab pes_Arab ckb_Arab pbt_Arab uig_Arab uig_Arab urd_Arab pbt_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab azb_Arab bjn_Arab prs_Arab ace_Arab ace_Arab azb_Arab kas_Arab uig_Arab pbt_Arab pbt_Arab urd_Arab kas_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab urd_Arab urd_Arab urd_Arab urd_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab kas_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab