6- زاهید
زاهید سؤزونو، هیدهجی منفی بیر کوت بئیین، گئج باشا دوشن و ظاهیرساز بیر تیپ آنلامیندا ایشلهدیر. زاهید چالیشیر ریاضت ایله مقصده چاتسین ولاکین اونون گؤروشلری دار و یوللاری محدود و فئیضی اولمایان مسیردیر، اودور کی ملامته شایان اولوبدور. زاهید ده اورهک یوخدور.
دیییر زاهید ائتمز منیمچون تفاوت،
قیاقوی غاز ایله آواز بولبول.
بو حیوانا آدم دیییرلر، منه دیو،
بو نادانا عاقیل دیییرلر، منه خول!
(8/11-2)
زاهید دانیشاندا، دانلامازدیم،
سولدان اگر آنلاسایدی ساغی.
(77/1-6)
دیییرلر زاهید سالوسا خلق ساده و صاف،
منیم کیمی رند و زیرک و قلاش.
(18/4-1)
ائوین دلینمهیه زاهید منی اوچاغ دانلا،
گؤرهن بو سادهلری باده وئرمییهن ایمان.
(27/8-1)
بو خوش عملین زاهید، اولسون اؤزووه عایید،
دی هر نه دییین، سنله کیمسه یوخو دعواسی.
(13/8-1)
زاهید پشمینهپوش، عابد کشکینه خوار،
اولدولار عارف، ولی من نییه آیا دلی؟
زاهید بیچاره چوخ، ائتمه مذمت منه!
یوخسا ائدیبدیر سنی فکرت بیجا دلی.
(11/10-1)
و یا:
زاهید بیچاره! بسدیر بیر بئله قیلدین نماز،
سبحه و سجادهنی ییغ، بوریادان ال گؤتور.
(7/6-2)
آلیب کمند صیفت تسبیحی اله زاهید،
باخار گؤرهکی هاچاغ دامنه شکار گلهلر.
(12/7-3)
و یا:
دانیشما زاهید اگر سؤز ائشیتمهدیم، سنه نه؟
من اؤز خداما گونه ائتدیم، ائتمهدیم، سنه نه؟
(1/22-2)
7- سیر ساخلاما
عرفان طریقتلرینده سیر ساخلاما و اسراری حیفظ ائتمه، چوخ اهمیتلیدیر. گویا حقیقت اسرارینا ال تاپان عارف، اونو بیان ائتمهملیدیر. مولانا دئمیشکن:
هر که را اسرار حق آموختند،
مهر کردند و دهانش دوختند.
هیدهجی 31- نجی غزلده 6- نجی بئتیدن 11- نجی بئیته کیمی، سیر ساخلاماغا تأکید ائدیر و سونوندا دئییر:
کیم یوموم آغزیمی اول سؤودوگومو اوخشاماییم،
آیری وقته قالا، یار باقی و صحبت باقی!
و بیر یئرده «پیر موغان» هیدهجینین سیر آچما خواهیشی قارشیسیندا:
دیدی: گر ایستهرن بیلن، گئت گؤر،
پردهدن یوخسا دیشرا چیخماز راز! (13/1-7)
8- مجازی عشق
مجازی عشقی تصوف اهلی رد ائدیرلر و یالنیز سماوی عشقه اینانیرلار. ولاکین هیدهجینین فلسفی دوشونجهسینده، بوتون صورتلر حقیقتین میثالیدیرلار، و مادام کی حق تجلیسی اونلاردا ظهور ائدیبلر، اونلار ایله عشق بازلیق ائتمک اولار:
گؤیچکلری من چوخ ایستهرم چون،
صورتدیر حقیقتین میثالی! (4/1-6)
و بونا گؤره ده اونلارین یانیندا مجازی عشق، حقیقی عشقه چئوریلر و ایکیسی بیر اولور:
شوکر خدا اولدوم عجب سرفراز،
اولدو حقیقت منه عشق مجاز! (46/6-8)
9- صوفی
هیدهجی، صراحتله اؤزونو صوفیلردن آیری ساییر و اونلارین یارادیلیش و کائنات حاققیندا اولان اینانجلارینی باطیل حساب ائدیر:
مذهب صوفیلره نسبت منی وئرمه،
گؤزوم سئومهدی بو سورمهنی! (11/5-8)
و اونلاری دلیل و بورهانلاری اولمایان دوشونجه صاحیبلری آدلاندیر. هیدهجی آشاغیداکی بئیتده:
صوفی بویوردو سئیر و سفردیر غمه علاج،
گئیدیم چاریق آیاغیما، آلدیم اله آغاج. (1/3-2)
صوفیلری اویونلارینی ردّ ائتمهگه چالیشیر و بلکه استهزاء ائدیر.
10- حئیرت
هیدهجی هر زامان حئیرت ایچیندهدیر، اوزونو حئیران و سرگردان بیلیر:
یولون نیشانینی آلدیم سوراغ هر کیمدن،
دانیشدی، گؤردوم اؤزومدن بتهر اونو گومراه! (3/18-2)
هانی او کس چیخارا جانیمی بو حئیرتدن،
اؤزون خدا منه ده رحم قیل، مسلمانم! (14/7-1)
11- هیدهجی و ناصرالدین شاه
حکیم هیدهجی هر جوره ظولم قارشیسیندا دایانان و ظالیم ایله تمکین ائتمهین بیر اینساندیر. او، اؤز زامانیندا ناصرالدین شاهی ظولمکارلیغین تمثیلی کیمی گؤروردو:
شرع ضعیف اولدو، قوی کوفر و کین،
آز قالیب الدن گئده آئین و دین.
آچ الین ای حضرت حققه ولی!
قویما اولا شرعه اوزون کوفر الی.
سینهمه بو طایفهدن کینهدیر،
کینهلری کؤینگیمه ایگینهدیر.
آل اله داد آلماغا کین تیشهسین،
قاز یئر اوزوندن بولارین ریشهسین.
و یا:
الله بو شهین بختی دؤنوب تخمی دولانسین،
مشکیل بونون عهدینده دوداغی گولن اولسون.
اتک یازیلار
- اسفار، ج2، ص194.
- تؤرهمهییب. (توحید/3)
- سیز هارادا اولسانیز، او سیزینلهدیر. (حدید/4)
- او هر آن بیر شأندهدیر.(الرحمن/29)
pes_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab pes_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab pes_Arab pes_Arab urd_Arab unk prs_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk prs_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab bjn_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab