دیوان جهانشاه حقیقی چاپ شد
تا امروز دیوان جهانشاه حقیقی سه بار توسط سه ادیب منتشر شده است:
در سال ۱۳۸۸ توسط م. کریمی و دارای دو دیوان فارسی و ترکی جهانشاه
در سال ۱۳۹۰ توسط فیثروز رفاهی
و در سال ۱۳۹۵ توسط نوراله پورشریف که علاوه بر استفاده از دو دیوان چاپ شده از دیوان چاپ شده در باکو نیز بهره گرفته است. این دیوان در قطع وزیری، در ۳۵۲ صفحه با جلد نفیس توسط انتشارات نباتی تبریز منتشر شده است که مقدمه ی دیوان فارسی را دکتر محمدرضا کریمی نگاشته است و ما در اینجا بخشی از مقدمه ی ترکی دیوان را با قلم م. کریمی می خوانیم:
دیوان حقیقی
آذربایجان تورک ادبیاتیندا شاه، سلطان و حکمدار شاعیرلریمیزین ساییسی آز اولمامیشدیر. چوخلو حاکیملر و امیرلر اؤلکه ساخلاماقلا برابر، خلقین دیل و کولتورونه ده اؤنم بسلهییب، ادبیات ساحه سینده ده خدمت گؤسترمیشدیر. چوخ واقتلار بو سلطان و شاهلاری تاریخده دیرلندیرهن اونلارین قلم اثرلری اولموش ، ادبی سیلاحلاری قیلینجلاریندان داها کسرلی اولموش و خلقین اورهیینده یئر سالمیشلار. بو حاکیم شاعیرلردن قاضی احمد برهان الدین، سلطان حسین بایقرا، جهانشاه حقیقی، شاه اسماعیل صفوی و باشقالارینی آد آپارماق اولار. بونلار آذربایجانین ادیب شاه و سلطانلاری دیرلار کی شعرلری یوز ایللر بویو خلقین ایچینده یاشاییب و خلقیمیز اونلارین محبتینی گونوگوندن آرتیرمیشدیر. شبهه یوخدورکی بونلارین خلق ایچینده اولان محبتلری و ایزلری سیلینمهین شاه آدلاری، آنجاق خالق دیلینده یازیب یاراتدیقلاری شعرلر، غزللر و دیوانلار اولموشدورکی اورهکلره یول تاپیب و دیللرده هله ده سؤیلنمکده دیر.
قاضی احمد برهانالدین آذربایجان و آنادولودا بیر مستقل حکومت یاراداراق، آذربایجانین ملی وارلیغی و دیلینی بسلهییب قوروماقلا ۶۰۰ ایلدن آرتیق بیر تاریخه مالک اولاراق، وطن و ائلیمیزین تاریخده آلنینی آچیق و باشینی اوجالداراق، اورهکلرینی ده اوخشاییب و بوگون اونون ۶۰۰صحیفهلیک تورکجه دیوانی ائولرین تاقچالاریندا بزهک اولوب، شعرلری دیللرده اوخونور و بوگون بیزیمله معاصر اولاراق اونون دیری اولدوغونو دویوروق.
تیموریلر شاهلاریندان اولان سلطان حسین بایقرا بؤیوک امپراتورلوغوندا ادبیات و علم ساحهسینه دهیر وئرهرک اؤز ساراییندا بوتون علم و ادب آداملارینی، صنعت و شعر اهلینی توپلاییب بیر کولتورهل حرکت یارادیر. او اؤلکهنین آبادانلیغیندان علاوه، ادبیات و هنرین گلیشمهسینده بؤیوک غیرت گؤستهریب، اونا گؤره ده حؤرمت قازانیبدیر. او، تاریخده قازاندیغی آد و شهرتین چوخونو یازدیغی دیوانینا بورجلودور، چونکی اونو خالق ایچینده و هر گون دیللرده اوخودان اونون بویوک سلطان اولدوغو یوخ، بلکه شعرلری و دوشونجهلریدیرکی هرگون اوخونور و سئویلیر .
سلطان حسین دوغرودورکی اؤلکه آوادانلیغیندا، خلقین امنیت و آرامشی اوچون چالیشمیش و دهیرلی، قالارقی ایشلر گؤرموشدور؛ آنجاق اورهکلر، کؤنوللری و بئیینلری آباد اتتدیگی اوچون اورهکلرده و بئیینلرده قالمیشدیر و خلقیمیزین گئدیشاتی و رفتارلاری اوزهرینده ائتکی بوراخمیشدیر.
امیرعلیشیر نوایی، سلطان حسین بایقرانین وزیری و امپراتورلوق ایشلرینی ایرهلی سورهن بؤیوک سیاستچی و تدبیرلی حکومت آدامی اولاراق ۲۰ جیلددن آرتیق ادبی اثرلریله بوگون بیزیمله یاشاییر و همیشهلیک قالیر؛ اودا اؤلکهنین انتظامی، دوزهنلنمه سینده و آوادانلیغی اوغروندا همتلر گؤستهریب، اونون یانیندا بیزیم آنا دیلیمیزی و ادبیاتیمیزی زنگینلشدیرمکله همیشهلیک تاریخیمیزده و ائلیمیزین اورهیینده و دیلینده قالاجاقدیر. جها شاه حقیقی ده بئله شاهلار و سلطانلار سیراسیندادیر. او دا شاه اسماعیل صفوی کیمی بیزیمله یاشاییر. شاه اسماعیل تاریخیمیزده صفوی امپراتورلوغونو یاراداراق، تاریخده بیر دؤنوش نقطهسی یارادیر و اؤلکه میزین وارلیغینی قورویور، آنجاق اونو بیزیم یانیمیزدا عزیزلهین شاهلیق تختینه اوتوردوغو اوزون اوزادی جنگ لری، قان تؤکمهلری، بهادرلیق و دؤیوشچولویو دیییل دیر، بلکه اوچ اثری اولان : دیوان، نصیحت نامه و ده نامه کتابلاری دیرکی دیلیمیزی تاریخ بویو قورویوب و بیزه هدیه وئریبدیر. او گوج، باجاریق و تدبیرلریله شاهلیق تختینه اوتوراراق، علم و دوشونجه دن یارانان شعرلریله اورهکلر تختینده اگلشمیشدیر. جهان شاه قره قویونلو قدرتلی، باجاریقلی بیر شاه اولاراق چوخلو اؤلکهلری آلیب، آغیر دؤیوشلر و ساواشلار ایرهلی سوروب، دوشمنلره غلبه چالیب، خالقین امین ـ آمانلیغی اوغروندا چالیشیب، اؤلکهنین دوزنلیگی و ساهمانلیغی یولوندا جاندان مایا قویوب، آنجاق آنادیلینده یازدیغی دیوانلا تاریخ بویو ادب و هنر ساحهسینده یاشاییب ـ یاشایاجاقدیر. جهاشاه دیوانینی «حقیقی» تخلوصو ایله یازمیشدیر. بو دهیرلی شاه، اؤلکهنین استقلالینی حفظ ائدهرک، بیر زاماندا اوچ جبهه ده چالیشیب دؤیوشور:
۱) سیاست و حاکمیت ساحهسینده
۲) اؤلکهنین آبادانلیغی عرصهسینده
۳) ادبیات و کولتور جبههسینده.
قرهقویونلو حاکمیتینی و امپراتورلوغونو قوروماق اوچون بؤیوک باجاریق، علمی تدبیرلر و گؤزو آچیقلیق ایله گون اولایلارینا توخونماق گرهکیر و جهانشاه بئله بیر علم و تدبیرلره مالیک اولان بیر شاهدیر. دوشمنلری یاخشی تانییاراق، اونلارین فکرلرینی اوخویور و تدبیرلر قیلیر و وطندن مودافیعه یولوندا اونلارلا قارشی قارشییا دایانیر. اوز میلت و خالیقینی دا یاخشی تانییر؛ اونلارین ایستکلرینی دویور، آرزیلارینی بیلیر و اونلارا چاتماق اوچون گؤزل یوللار سئچیر. بو استعداد و باجاریق بیر شاهدا اولماییرسا حکومت ایشینی ساهمانلایانا بیلمز، آنجاق جهانشاه گؤزهلجه بو باشاریلاری الده ائدیر.
جهانشاه دوشونجهلی، گلهجهیی تانییان، انسانلیغا ده یر وئره ن بیر شاه و سلطان کیمی اؤلکهنین آبادانلیغی یولوندا چالیشیر، یوللار چکیر، بینالار تیکیر، کؤرپولر سالیر؛ مدرسهلر، مچیدلر، کاروانسرالار دوزلتدیریر و ۶۰۰ ایل بوندان اؤنجه یاپدیغی بینالار بو گون ده بوتون شرق اؤلکهلرینین افتخار سندی کیمی قالیر. تبریزده، اصفهاندا، گنجه ده، کاشاندا، و باشقا شهرلرده دهیرلی آبیدهلر قوروبدورکی او جملهدن تبریزده یاراتدیغی گؤی مچید « اسلام دونیاسینین فیروزه قاشی» کیمی پارلاییب و دونیانین گؤزهللیکلری ستوهن اینسانلاری چکیب تبریزه گتیریر (۱) او عالیم لری، صنعتکارلاری، و ادیبلر، هابئله مفکوره اهلینی حؤرمتله قارشیلاییر و اؤز سارایینا توپلاییر (۲) ، مدرسه لر مچیدلر دوزلتمکله خالقینین گلیشمهسینه و گلهجهیینه یول آچیر (۳) بونلاردان علاوه جهانشاه بیر شاعردیر؛ اورهیی اوخشایان، بئینی یوموشالدان و انسانی یوکسلدهن شعرلر یازماقدا اؤز استعداد و نبوغونو گؤستهریب، دویغو – دوشونجهسینی کلمهلره سپیب، شعر دیوانی یارادیر و بئلهلیکله اؤزونو قالارقی انسانلار جرگهسینه قاتاراق خلقینین ادبیاتینی، کولتورونو زنگینلشدیریر و بئلهلیکله تاریخ بویو یاشاییر. حقیقی ایکی دیلده شعرلر یازمیش : فارسجا تورکجه؛ آمما تورکجه شعرلرینین گؤزهللیگی داها آرتیق اولدوغو اوچون، شاعیرین فارسیجا دیوانی همیشه کؤلگهده قالمیش و بوتون آراشدیریجیلار و شرقشناسلار اونون تورکجه دیوانینی دهیرلندیرمیش و اینجهلندیرمیشلر.
حقیقینین آذربایجان ادبیاتی تاریخینده دورومو
آذربایجان ادبیات تاریخینده اوچ دیلده ادبیات گلیشیب و چیگین چیگینه زامان ایستکلری اساسیندا زنگین له شیبدیر، آنجاق اکثر زامانلار تورک ادبیاتی غالب گلهرک ان دولغون و گؤزهل شعرلر یاراناراق بوتون علم و صنعت آلانلارینی آلمیشدیر. بوردا دا تورک ادبیاتی عموم تورکلرین ادبیاتی ایله دولغونلاشیب و آذربایجانا سیغینمایان ، چوخ زامانلار ایران سینیرلارینی دا آشیب داشمیش و دونیایا یاییلمیشدیر. کلاسیک ادبیاتی قطران تبریزلی، گنجهلی نظامی، شیروانلی خاقانی و باشقالاریلا باشلانیرسادا، خالیقین شفاهی ادبیاتی مین ایللر تاریخینه مالیک اولاراق داها گئنیش و داها زنگین بیر ادبیات دیر؛ بورادا داستانلار، شعرلر، سایالار، آغیتلار، عنعنه شعرلری، ماهنیلار خالیقین یاشایینی ایله سیخ علاقه ده یارانان قوشمالار، آتالار سؤزو باشقا ژانرلار داها اسکی بیر تاریخین صاحیبیدیر. همین فولکلور دونیا خالقلاری آراسیندا ان دولغون گؤزهل و زنگین ادبیات اولاراق چوخلو نهنگ شاعیر و صنعتکارلارین ایلهام قایناغی اولاراق، اونلارا یارادیجیلیق هنری و ترمیندیر. گنجهلی نظامی هر بئش اثرینی آذربایجان خالقی نین شفاهی داستانلاریندان الهام آلاراق یاراتمیش و آتالار سؤزلریندن بوللو – بوللو اوَرنکلر سئچیب اونلارا سپهلهمیشدیر. بو گون نظامیدن تکجه۲۱۰ بیت تورکجه شعر الیمیزه چاتیب آمما بوتون اثرلری بیر تورک روحلو شاعیرین دیلیندن، اوره ییندن قوپوب گلن اثرلردیرکی خالق کولتورو اونون هر بیت شعرینده ترّنم اولور و دیله گلیر.
بو زاماندا یاشاییب یارادان شاعیرلرین هامیسی بیر اوَرَهللیکده اورتاقدیرلار، اورا آذربایجان دیلی و کولتوروندن یارارلانما و فارس دیلینه بورج وئرمکدهدیر. بونا گؤره ده فارس ادبیاتیندا، آذربایجان سبکی آدلانان بیر ادبی شیوه یارانیر. زامان ایرهلی گئتدیکجه یوزلر آذربایجان شاعیرلری اولورسا عربجه، فارسجا، و یا تؤرکجه اثرلری یارادیرلار. آنجاق بونلارین ییر اورتاق اوَزهللیگی واردیر: او دا تورک روحلو، تورکانه شعر یازماق دیر: محمود شبستری، ماراغالی اوحدی، سهروردلی شهابالدین و یوزلرجه عالیم، فیلسوف، عارف و شاعر میدانا گلهرک تورک اولدوقلارینی آیدینجاسینا اوَز اثرلرینین دامغاسی کیمی گؤستهریرلر[۱]. بونلار عربجه یازیرلار آنجاق تک آنا دیلینده یازیب یارادان شاعرلر – علی خوارزمی، عزالدین حسن اوغلو، احمد فقیه، یوزلرجه باشقا شاعیرلر بونلارین آردیندان گلیر و زامان، یا خود تاریخ یوز ایللرینی بیر بیرینه باغلاییرلار. [۲]
۸ نجی یوزایلده قاضی احمد برهانالدین ایلک آذربایجان حکمدار شاعریدیر کی بیر الینه قیلینج آلیب. خالقین دوشمنلری آرادان آپاریر و بیر الینه ده قلم آلاراق خالقینا ان گؤزهل ادبیاتی هدیه وئریر سلطان برهانالدین ۶۰۰ صحیفهلیک تورکجه دیوانی یاراتماقلا، خالقی نین الیندن توتور. اونون آردیجا مبارز شاعیرلر باش قالدیریب بیر- بیرینین دالیجا تاریخچه قدم قویورلار . بونلارین آراسیندا عمادالدین نسیمی حروفیه آیاقلاشماسی ایله اورتایا گلیر و دوشونجه ایله دویغو آلانیندا میدان آچیر و ۱۰۰۰ بیت لیک عربجه دیوان، ۲۰۰۰ بیتلیک فارسجا دیوانی یانیندا ۲۵۰۰۰ بیتلیک تورکی دیوانی یارادیر و تاریخیمیزین آسمانیندا پارلاق بیر اولدوز کیمی ایشیق ساچیر[۳].
۹نجو یوزایلده سلطان حسین بایقرا اؤز ساراییندا بویوک بیر مکتب یارادیر. او بوتون تیموریلر امپراتورلوغونو یاشایان شاعرلر، عالملر، نقاشلار، خطاطلار، و بوتون صنعتکارلاری سارایا توپلاییب، اونلاردان حمایه ائدهرک ادبیات و اینجه صنعت اوجاقلارینی قیزدیریر. بو زامان بوتون اورتادوغودا و شرق اؤلکهلری آراسیندا، تبریز مکتبی[۴]، آدلاناراق بیر ادبی هنری مکتب یارانیر بویوک صنعتکارلار- معمارلار، نقاشلار، توپلانیب و صنعت ساحهسینی گلیشمهده یاردیمیچی اولورلار. بویوک نبوعلار میدانا گلیر، استعدادلار چیچکلهنیر و نهنگ عالملر، نقاشلار، معمارلار، شاعرلر، عالملر اورتایا گلیرلر. سلطان حسین بایقرا آدینا مکتب یارانیر خطاط صنعتکارلاری خطاطین هنرینی زیروهیه یئتیریب، نئچه بدیعی بدیعی خطرلری یارادیرلار. ماراقلیسی بورادیر کی سلطان حسین بایقارا «حسینی» تخلوصو ایله دیوان یارادیر و آنا دیلینی رسمی بیر دیل کیمی اوَلکهلر آراسیندا قوللانیر[۵].
سلطان حسین بایقارانین دوشونجهلری، باجاریقی و تدبیرلی وزیری اولان امیرعلیشیرنوایی، اوَلکهنی دوزونه سالیر، اونا انتظام وئریر، آبادانلیغی اوغروندا چالیشیر. یوللار چکیر، مدرسهلر بنا ائدیر و مچیدلر قورو. هرزادی نظمه اوغرادیر بؤیوک صنعتکار، عالیم، ادیب، و شاعیرلرین حیمایهچیسی اولور. تورک دیلینی رسمی بیر دیل کیمی قوللاناراق، باشقا دیللرله توتوشدورما علمی قورور و اؤزو ده ۲۰ اثردن آرتیق آنادیلینده کتاب یازیر [۶]، مجالس الشعرالار قورور[۷] شاعیرلرین اثرلرینی اینجهلهییب «نقد ادبی» دئییلن علمین بیناسی و بینؤرهسینی قورور، ادبیات و شعر اوَرنکلری توپلایاراق[۸]، اؤزو ده بیر نابغه کیمی چیخیش ائدیر. بوندان سونرا گلن حقیقی، سلطان حسین بایقرانین گؤردویو ایشلره گؤز تیکیر. اونون گوجونه، هزینه و ایشلرینه غافیل قالا بیلمیریر. خالق ایچینده حورمت قارانماغی ، سلطان حسین بایقرانین یولونو گئتمهیی سئچیر جهانشاه حقیقی بئله ضرورتلری نظرده توتاراق. شعر و صنعته اوز گتیریر و تاریخیمیزده اؤزونه مخصوص بیر تیر توتور.
جهانشاه حقیقینین یارادیجیلیغی دا الوان و متنوع دیر. او دولت و سیاست اؤلکهنین آبادلیغی و شعرایله صنعتین یوللاریندا چالیشماغا داوام ائدیر. بلکه ده سلطان حسین بالقیراتین آیاق ایزلریله یول گئدیر. سلطان حسین، امیرعلیشیرنوایی، و جهانشاه حقیقینین یاراتدیغی شعر و ادبیات، جغتایی ادبیاتینا عاید اولورسادا آذربایجان شاهی و حکومت رئیسی اولاراق، آذربایجان خالقینا بسلهدیگی محبته گؤره، بیز اونلارین دیوانلارینی و اثرلرینی آذربایجان ادبیاتیندان سایماغا اؤزوموزو حقلی بیلیریک. بو زامان تورک دیللیلر تکجه ایکی بؤیوک بؤلوم – شرقی و غربی تورکجه- آیریلمیشدیر. هله جغتایی- مستقل بیر دیل اولماق اوچون یولدایدی و بوندان سونرالاردیرکی ایلک آددیملا جغتایی- تورکمن دیلی آذربایجان تورکجهسیندن آیریلیر و بیر زامان سونرا عثمانلی دیلی – بو گونکو آنادولو دیلی مستقل بیر دیل کیمی میدان آچیر، هله بو تاریخ ده هامیسی بیر دیل ساییلیرلار. بئلهلیکله سلطان حسین نوایی و جهان شاهین شعرلری جغتایی- تورکمن ادبیاتینین ایلک اؤرنکلری اولاراق، آذربایجان ادبیاتیندا یاشاییرلار[۹].
حقیقینین آذربایجان ادبیاتی تاریخینده یئرینی و دورومونو آییرد ائتمک اوچون، اونون تاریخی چاغلارینی اورتایا قویمالی اولدوروق. تاریخیمیزده عمادالدین نسیمی دن- مولانا فضولی یه قدر ۱۰۰ ایللیک بیر تاریخی فاصله ده سلطان حسین بایقرا امیرعلیشیرنوایی و جهانشاه حقیقی کیمی دهیرلی شاعیرلریمیزی قویمالی اولوروق، بو دهیرلی شاعیرلرین یارادیجیلقلاری جغتایی- تورکمن دیلی و ادبیاتینین تمل داشلاری اولاراق، آذربایجان ادبیاتیندا اوچ بویوک دولت آدامی و دهیرلی یارادیجیلی شاعیریمیز اولورلار. بو زامان چوخ کئچمهدن یوزلرجه شاعیریمیز – ملک الشعرا حبینی، کشوری تبریزی، طفلی اردبیلی و …. اولاراق مولانا فضولی و شاه ختایینین ظهور و آذربایجان ادبیاتینین زیرهسینی یارادیر. شوبههسیز بو آرادا حقیقینین تورکجه شعرلری خالق ایچینده اوخوناراق، اوندا اولان سادهلیک، عرفان دوشونجه خالقین اوره یینه چؤکور و الیازما نسخهلری ائولرین بزهیی اولور. حقیقینین دیوانی، اونون عرفاندان بهرهلندیگی، دینی ماهیت ساخلادیغی و سادهلیگی اوچون ستویلیردی. اونون بوزلرجه الیازمالاری خالیقین بو قارشیلاماسینی گؤستهریر و مختلف خط صنعتکارلارینین استقبالی اونون سئودیلدیگینه بیر اشارهدیر. آنجاق نه یازیق کی ۲۰ اینجی یوز ایله قدر، حقیقینین دیوانینا لایقی قدر دهیر وئریلمهییب و بویؤندن خطاکارلیغیمیزا اعتراف ائدهرک، بورجوموزو اؤدهمکله بو خطامیزین باغیشلانماسینی خالقیمیزدان ایستهییریک.
قره قویونلو امپراتورلوغو
ائلخانلی امپراتورلوغو پوزولماسیلا، خوراساندان آنادولونون باتی طرفینده اولان مدیترانه دهنیزینه دهک، سیاسی- نظامی بیر بحران هریانی چولقاییر. بالاجا حکومتلر مختلف قبیلهلرینه آرخالاناراق اؤز وارلیقلارینی قورماغا گؤره بیرلهشیرلر و گاهدان بیرلیکلره قوووشورلار. تاریخ ضرورتیندن دوغوران سببلره گؤره بؤیوک طایفالار، قبیلهلر و اتحادیهلر گونو گوندن بیرلهشیب گوجلهنیرلر و اوییری یاندان کیجیک و ضعیف اولان طایفا – قبیلهلر ـ آرادان گئدیر و یاخود بؤیوک ائللر آراسیندا ایتیب – باتیرلار.[۱۰] توپال تیمورون امپراتورلوغو دا زامان کئچریکجه پوزولور و اوغوللارینین آراسیندا اولان ساواشلار اونلارین حکومتلرینی تهلوکهیه سالیر. آنجاق بو زامان بویوک اتحادیهلر باش قالدیریر. بونلارین ایچینده شروا شاهلار اسکی بیر موقعیت له دایانیرلار و سونرا چوپانیلر، جلایرلیلر، قره قویونلولار و آغ قویونلولار باش قالدیراراق، بیر- بیریله بیرلهشیب گاهدان دا ووروشورلار. بو آددا شیروانشاهلار اسکی زامانلاردان شکی- شیروان و باکیدا گوج سالیب قالیرلار. آنجاق قرهقویونلار یئنی بیر گوجله، مذهبی مسامحهلردن استفاده ائدهرک خیردا ائللری ده اؤز چتورهلرینه توپلاییرلار[۱۱].
دوغروسو بودورکی توپال تیموردان سونرا، آذربایجان تاریخینده قرهقویونلولار تاریخین مرکب بیر دؤورانیی اؤزلرینه باغلاییرلار. بونلار اؤزلرینی اوغوزلاردان ساییب و بو آرادا جهانشاه حقیقی اؤزونو دنیز خان- اوغورَون اوغلو نسلیندن سایماقلا فخر ائدیر. تاریخدن آلدیغیمیز معلومات گؤستهریر کی قرهقویونلولار ۸ – جی یوزایللره بو آدی اوزلرینه سئچمیشلر و بوندان اؤنجه اوغوز ائللریندن ساییلاراق تورکستاندان آخیب آذربایجانا سیغینمیشلار[۱۲] و بورادا کؤچهری بیر حالدا یاشایاراق خوراساندان آنادولویا قدر یاییلمیشلار. اونلار ایلک اؤنجه آذربایجان و همدان هندهورینده مسکونلاشیب آلاداغدا یایلاق ائدیب و دیاربکر – فرات چایی قیراغیندا قیشلاق ائدیرمیشلر. اصیل آدلاری – نئچه نئچه طایفالاردان بیرلهشهرک – بارانلی، بارانی، بارانلو اولموشدور. بایرام خوجا (خواجه) (۱۳۸۰ م – ۷۸۲ ده اؤلور) موصلده باش قالدیریب و جلایریلرین تابعی اولدولار. آنجاق بیر زامان کئچدیکده خراج وئرمکدن باش قاچیریب، اؤزکورلوک ایستهییرلر[۱۳]. سلطان حسین جلایر ۷۷۹ ایلینده بایرام خوجانی باسماق اوچون حرکت ائدیر . بو زامان قارا محمد (۷۹۱-۷۸۲-۱۳۸۹-۱۳۸۰ ایللری) قرهقویونلولارین باشیندا دایانیر. آنجاق جلایرلیلر آراسیندا حکومت اله آلماق اوچون داعوالار باشلانیر و قارا قویونلولار اؤزلرینی تاپماق امکانی اله گتیریر و ۷۸۴جی ایلده حکومتلری قوردولار قارا محمد ،سلطانلیق فیکرینه دوشور. تیمورون اوغوللاری اونو سرکوب ائده بیلمیرلر و او داغلارا سیغینیر[۱۴].تیمورایراندان اوزاقلاشان زامان ۷۹۰ هـ قرهقویونلولار جلایرلیلرله بیرلهشیب تبریزه وارد اولورلار. قره یوسف(۱۴۲۰-۱۳۸۹م) تبریزی ۷۹۳ ایلینده اله کئچیریر.۸۰۷ جی ایلده تیمور اؤلهرک ،قرهیوسف گوجلنیر . بوتون آذربایجان،نخجوان،شام،دیاربکر قرهقویونلولار الینه کئچیر و تیموراوغوللاری آراسیندا ساواشلار باشلاماقدا ، سونرا میرانشاهین اؤلومو ایله ۸۱۰ ایلینده ، قرهقویونلو حاکمیتی رسمی بیردولت کیمی گوجلهنیر. بوزامان قرهیوسف تبریزده –تاریخده ایلک دفعه اولاراق «مجلس اعیان » قورور و اوغلو پیربوداغی اؤزونه جانشین سئچیر.[۱۵] ۸۱۳ ایلینده سلطان احمد جلایری اؤلمکله ، جلایر سولاله سینه سون قویولور. قرهقویونلو امپراتورلوغو اراضینی گئنیشلندیرمه فیکرینه دوشور.
قرهیوسف اؤلدوکده، پیر بوداق یئرینه، اسکندر میرزا شاهلیق تختینه اوتورور و آناسینین سیاستلرینی داوام ائتدیریر. شیروانشاه خلیلالله (۸۶۷-۸۲ هـ ) تیمورون اوغلو شاهرخ ایله بیرلهشیب اسکندری مغلوب ائدیرلر و شیروانی آلیرلار. بوزامان جهانشاه حقیقی خراسانا گئدیر و شاهرخ طرفیندن آذربایجان حاکیمی کیمی قبول اولونور.[۱۶] جهانشاه (۸۰۸-۸۷۲ هـ ،۱۴۱۷-۱۳۹۷ شاهلیق دورانی )۳۰ ایلدن آرتیق شاهلیق ائدیب و قرهقویونلونون دهیرلی، گوجلو و تدبیرلی بیر شاهی کیمی تاریخده اؤزونه یئر آچیر و آذربایجاندان باشلاییب بوتون ایران، آنادولو و عراقا قدر – بؤیوک بیر اراضیده مرکزی بیر حکومت قورور مختلف اؤلکهلره اؤز گتیریب، غلبه چالیر و زامانین باشاریلی شاهلاریندان ساییلیر. بوتون تاریخی قایناقلاراونون باجاریغی و تدبیرلری حاققیندا گؤزل ملاحظهلر ایرهلی سورورلر.
جهانشاه ، قرهیوسفون اوغلودور کی تیمورون اؤلوموندن سونرا، دمشقده حبسخانادان بوراخیلیر و اؤز باشینا اوردو توپلایاراق دیاربکره ساری گلیر. همین ایلده جهانشاه دونیایا گلیر. جهانشاه ماردین شهرینده آنادان اولورو ۱۶یاشینا قدر آناسی ایله بوتون قانلی محاربهلری باشدان کئچیریر. مکمل بیر تحصیل آلاراق، زامانین بیلیگین آداملاریندان اولور. او زامانین عالیملری اولان معینالدین قاضی زاده، غیاثالدین جمشید، صدرالدین دوانی، صدرالدین شیرازیو خواجه زاده دن علملری اؤیره نیر و مختلف ساحهلرده بیگلی اله گتریر[۱۷].
علملرله برابر دؤیوش میدانلاریندا اؤز شجاعت و دؤیوشچو روحونا گؤره ساواش و میدان آچما یوللارینی دا اؤیرهنیر. آتاسی قره یوسوفون حمایهسی آلتیندا بوتون رزمی هنرلرله سیلاحلانیر و آتاسینین اؤلوموندن سونرا قارداشلاریلا تاج و تخت اله کئچیرمک اوچون ساواشیر. بو یولدا قارداشلارینا غلبه چالیر، ایلک ایللرده شروانشاهلار شاهی خلیلالله و تیمور اوغوللاری شاهرخ ایله بیرلهشیر و اونلارلا دوستلوق سیاستینی ایرهلی سورور و گئت – گئده گوجلهنیر؛ حتا شیروانشاهین قیزینی اؤز اوغلونا آلاراق، حاکمیت اراضی سینی گئنیشلندیریر[۱۸].
جهانشاه تدبیرلی و دوشونجهلی بیر شاهدیر، تکجه قیلینجینا آرخالانمیر، بلکه فیکر و عقلیندن اؤز یئرینده استفاده ائدیر. دوست و دوشمن آییرد ائدهرک دوزگون یارارلانیر و بئلهلیکله فورصت اله گتیرهرک اؤلکهنین آبادانلیغی، امن-آمانلیغی اوغروندا آددیم آتیر و خالقین راحاتچیلیغی یولوندا چالیشیر[۱۹]. خالق ایچینده سؤیله دیگینین نهدنلری بونلارا عاییددیر.
جهانشاه اؤز حکومتینی گئنیشلندیریر، گورجوستان، ارمنستانی آلیر،بوتون ایرانی اله کئچیرندن سونرا، خراسانی دا آلیر، هراتی اله گتیریر و خالق ایله دوزگون رفتار ائلهدیگینه گؤره آلقیشلانیر.
جهانشاه اؤز اوغلانلاری امیر و حاکیم کیمی مختلف بؤلگهلره گؤندهریب حکومت ایشلرینی آرالاریندا بؤلور، آنجاق نه یازیق کی اونون اوغوللاری حکومت ایشلری اوستونده بیربیرلریله ساواشا چیخیرلار. بو ایش جهانشاهین سیاستلرینی سیندیریر. نهایت جهانشاه اؤز خشونتلرینی آرتیریر و بئلهلیکله قرهقویونلو سقوطا ساری یؤنه لیر.اوزون حسن،آغ قویونلو طایفالارینین بیرلشمهسینی رهبرلیک ائدهرک قرهقویونلو طایفالارینین بیرلشمهسینی رهبرلیک ائدهرک قرهقویونلو حاکمیتی ایله قارشی – قارشیا دایانیر و جهانشاه اوغوللارینین پوزوق حالیندان استفاده ائدهرک ۸۷۲ جی ایلده جهانشاه اوردوسونا حمله گتیریر. جهانشاه بو یوروشده اؤلور و اوغلانلار اسیر توتولورلار[۲۰].
بوتون تاریخی قایناقلار، هر دیلده اولورسالار دا- جهانشاهی گوجلو و تدبیرلی بیر شاه تانیتدیریرلار. فارس قایناقلاری اونا خور باخیرلار، آمما عربجه و تورکجه قایناقلار اونون گئدیشاتینی بگهنیب مدحیهلر یازیرلار. عبدالرزاق سمرقندی، “مطلع سعدین و مجمعالبحرین” کتابیندا جهانشاهی عدالتگستر و خیرخواه بیر سیما کیمی تصویره آلیر.
چوخلو قایناقلار جهانشاهی مذهب و دین ساحهسینده مقصددن اوزاق سایاراق، بیر سیرا قایناقلاردا اونو اثناعشر تشیعی سانیرلار و بیر سیرا قایناقلار دا صفویلر ایله تضادینی اونون مذهبی مسامحهلریندن آسیلی بیلیرلر. چوخلو قایناقلار جهانشاهین حقیقی تخلوصو دیوانیندان سؤز آچیب و شاعیرلیگیندن یازیرلار. چوخلو تذکرهلرده اونون شعرلریندن نمونهلر گتیریرلر. بو قایناقلاردان آلدیغیمیز معلوماتا گؤره، جهانشاه شیرازدا و تبریزده مجلسالشعرا قوروب و اؤز درباریندا عالیملری، هنرمندلری و شاعیرلری عزیزلهییر، عینی حالدا معمارلیق بینالارینی قورماقدان غافیل اولماییر، جهانشاهدان وورولدوغو بیلینمیر و بیر سیراسیندا «علی ولی الله» عبارهسینین یازیلماسی دا گؤرونور[۲۱].
نهایتده جهانشاه ۸۷۲ ایلینده ۶۴ یاشیندا دونیاشینی دهگیشیر[۲۲].
اوزون حسن آغ قویونلو، جهانشاه حقیقینین باشینی بدندن آییریب، باشینی هراتدا سلطان ابو سعیده گؤندهریر و جسمینی تبریزده گؤی مچیده دفن ائتدیریر.
حقیقی دیوانی
جهانشاه حقیقی بیر حکمدار شاعیر اولاراق، شعر دیوانی مختلف خطاطلار طرفیندن یازیلیب و تذهیب اولوناراق اؤلکه نین مختلف شهرلرینده کتابخانالاردا ساخلانیلیردی. اونون الیازما نسخهلری تکجه کئچن ۵۰ ایل عرضینده تانینیب و ایلده نئچه الیازماسی اله گلیر. بیلدیگیمین کیمی جهانشاه مختلف شهرلرده مدرسه، مچید، عمارتلر، قوردوغو حالدا، کتابخانالار دا ترتیب ائدیردی و خطاط، نقاشلار اوچون امکان یارادیردی.اونا گؤره ده اونلارجا الیازمالاری حقیقی دیوانیندا موجوددور. آنجاق بوردا نئچه الیازماسی چوخ اؤنملی اولوب و اونلارین اساسیندا چاپ ایشلری ده ایرهلی گئدیبدیر. بو الیازمالاری بئله ایضاح ائتمک اولور:
لندن نسخه سی
انگلستاندا – لندن کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازما، ایلک دؤنه ولادیمیر مینورسکی طرفیندن تانینیب، تانیتدیریلمیشدیر. بو الیازما بریتانیا موزهسینده ۱٫ ز۹۴۹۳ سایی عنوانی آلتیندا ساخلانیلیر. بورادا فارسجا و تورکجه دیوانی واردیر. جمعاً ۹۱ غزل تورکجه و ۱۱۸ غزل فارسجا اورادا واردیر. بوندان علاوه ۳۳ تورکجه رباعی و بیر فارسجا مستزاد یازیلمیشدیر. ورقلرین cm6*23 ان – بویو اولاراق هر صفحه ده ۱۰-۱۱ بیت شعر واردیر.
بو نسخه حاققیندا مینورسکی درین معلومات وئرهرک، سونرالار آذربایجاندا رحیماف، حسینزاده و علیلو جنابلاری بو دیوانین تورکجه بؤلومونو چاپ ائتدیرمشیر[۲۳]. همین دیواندا اولان تورکجه غزللر «آذربایجان کلاسیک ادبیاتی کتابخاناسی»نین اوچونجو جیلدینده چاپ اولموشدور. آرتیرمالییام کی بو سری کتابلار بو گونه قدر ۲۰ جلدده یاییلمیشدیر.[۲۴]
بو الیازما نستعلیق خطی ایله یازیلمیش و اونون خطاطی قنبر علی ابن خسرو اصفهانیدیر کی ۲۱ ایل جهانشاهین اؤلوموندن سونرا ۸۹۳ ه / ۱۴۸۸ م ایلینده یازیلمیشدیر.
ارمنستان الیازماسی
ایکینجی نسخه ایرواندا مسروپ ماشتوس آدینا قدیم الیازمالار انستیتوسو اولان «ماتناداران»دا ساخلانیلیر. بو الازما دولاشیق بیر تاریخه مالیکدیر و دونیانین موزهلری و کتابخانالارینی گزیب دولانیبدیر. منیورسکی اونو لندنده گؤروب، سونرا استانبولدان باش چیخاریب، بیر آز کئچمهدن استانبولون توپ قاپیسی موزهسیندن اوغورلانیب و ایندی ارمنستاندان تاپیلیبدیر. آنجاق بو حادثهلری باشدان کئچیرن الیازما ۸۷۹ ایلینده- حقیقی نین اولوموندن تکجه ۷ ایل سونرا یازیلمیشدیر. آمما بالاجا بیر الیازما دیر واورادا ۶۰ غزل تورکجه، ۷۷غزل فارسجا و ۱۶ رباعی تورکجه یئنه ده بیر مستزاد تورکجه واردیر. بو الیازما آذربایجاندا لطیف حسینزاده طرفیندن آراشدیریلیب و تورک دیوانی ۱۹۶۶ ایلینده باکیدا چاپ اولوبدور. بو الیازما ۵۴ صفحهدن عبارتدیرکی اونون ورقلری ۲۰*۱۲ سانتیمترده اولموشدور. بونو آرتیرماق لازیمدیر ۱۹۸۷ جی ایلده ابوالفظل رحیموف بریتانیا الیازماسی ایله ایروان الیازماسینی توتوشدوروب و نهایت. «دیوان حقیقی» آدیلا ۱۱۷ صحیفهده چاپ ائتدیرمیشدیر.
تبریز الیازماسی
تبریزین ملی کتابخاناسیندا- محمد نخجوانی آدینا کتابخانادا ساخلانیلیر. بو الازمانین استنساخ تاریخی بللی اولماییب و خطاطی دا بللی دئیلدیر. بوردا حقیقینین تورکجه غزللری اوَنجه و سونرا فارسجا غزللری یازیلمیشدیر.
آنجاق بونو آرتیرماق اولورکی ایراندا، اورهَللیکله آذربایجان نئچه – نئچه الیازما دیوانلار موجوددورکی هله علم دونیاسینا تانیتدیریلمامیشدیر
تهران الیازماسی
بو نسخهنین ده یازیلما تاریخی بللی اولماییب، تهران بیلیم یوردوندا ساخلانیلیر. بورادا ۱۹۲ غزل و ۳۱ رباعی واردیر کی رباعی لرین هامیسی تورکجهدیر و غزللرین ۸۴ داناسی تورکجه و قالانی فارسجادیر. بیز بورادا همین نسخه دن استفاده ائتمیشیک. نظره گلن، بو نسخه باشقا نسخهلردن داها مکمل و تورکجه دیوانیندا علاوه، فارسجا دیوانی دا کامل دیر.
حقیقی دیوانی نین تهران نسخهسی، تهران بیلیم یوردونون مرکزی کتابخاناسیندا ۸۱۹۸ نمره آلتیندا ساخلانیلیر. بو الیازما، شاعرین ایکی دیللی دیوانینی احتوا ائدیر. نسخه، ۲۹۰ صفحهلیک اولاراق، ایلک بؤلومو فارسیجا و ایکینجی بؤلومو تورکجهدیر. بیر نوکته یه دقت ائتمک گرهکیر؛ بو الیازما سانکی بیتمهمیش بوراخیلمیشدیر. بوتون نسخهلردن کامل نظره گلن بو الیازما، مختلف صفحهلرده بوش یئرلر بوش – بوشونا بوراخیلمیشدیر؛ او جملهدن دئمک اولار کی ۲۹۰ صفحهدن، ۲۶ صفحهده هئچ بیر یازی یازیلمامیشدیر. بونون ۲۱ صفحه فارسیجا بؤلومده و ۵ صفحهسی تورکجه بؤلومونه عاییددیر . بوندان علاوه، هر ایکی بؤلومده ده بیر یئرلر بوشونا بوراخیلمیشدیر؛ سانکی سونرا الینه گلن غزللره یئر ساخلانیلمیشدیر.
باشقا بیر نکته ده بودور کی دیوان بیر نئچه یئرده یئنیدن باشلانیر. فارسیجا بؤلومو اوچونجو صفحه دن باشلانیب، یئنه ۱۱۷جی صفحهدن “بسم الله الرحمن الرحیم” ایله باشلاییر و یئنه غزللر تهجی قایداسینی رعایت ائدهرک سانکی تازا بیر دیوانی باشلاییر. تورکجه بؤلومونده ده بئلهدیر. بونلار بیر فیکری یارادا بیلیر و او دا بودور کی مسنخ و یا یازارین الینده بیر نئچه الیازما نسخه واریمیش و یا یازماغا باشلادیغی زامان، باشقا نسخهلر ده الینه گلیر و اونا گؤره دیوان نئچه بؤلومه بؤلونور. دیوان خط چکیلمیش و غزللر جدول ایچینده یازیلمیشدیر.
بو دیوانی حاضرلاماغا، تهران نسخهسیندن استفاده ائتدیک و لازم اولان یئرده اؤز مراحعتلریمیزله، باشقا الیازمالار و یا چاپی نسخه ایله ده توتوشدوردوق و صفحهلرین آلتیندا اونا اشارهلر ائتدیک.
حقیقی شناسلیق ساحهسینده دونیانین مختلف اؤلکهلرینده چالیشمالار ایرهلی گئدیر و گونه قدر تورکیه، آذربایجان، ایران، تورکمنستان، انگلستان و باشقا اؤلکهلرده بو علم ساحهسینده علمی ایشلر میدانا گلیر. ایلک اونجه ولادیمیر منیورسکی(۱۹۶۶-۱۸۷۷) نین چالیشماسینین چالیشمالارینی قید ائتمک لازیمدیر. او ۱۹۵۴جی ایلده لندن الیازماسینی اله گتیرهرک، علی آراشدیرمالار آپاریر و نئچه مقاله ده بو دیوانی اینجهلهییب و نهایت همین ایلده بو دیوانی چاپ ائدیر. مینورسکینین چاپ ائتدیگی دیوان ۱۹۶۶،۱۹۷۷ ایللریندن یئنی باشدان چاپ اولور.
۱۹۶۶جی ایلده ارمنستانین مرکزی اولان ایرواندا لطیف حسینزاده آذربایجان عالیمی حقیقینین دیوانینی یاییملاییر. ۱۹۸۶جی ایلده ده باکیدا بو دیوان چاپ اولوب یاییلیر. بونو حاضرلایانار ابوالفضل رحیم اف، لطیف حسینزاده و مایل علیاف اولموشلار.
تورکیهده ۱۹۷۰جی ایلده مینورسکینین چالیشمالارینا آرخالاناراق، نئچه- نئچه مقالهلر چاپ اولور. و اونون حاضیرلادیغی دیوان دا یاییملانیر و منیورسکی بیرینجی حقیقیشناس کیمی تانینیب مقالهلریده تورکجهیه ترجومه اولوب چاپ اولور بو حرکت لر آردیجا دوکتور محسن مجیدی ۲۰۰۲جی ایلده «حکمدار شاعیر» عنوانی ایله بیر مقاله و سونرا حقیقی دیوانینی چاپ ائتدیریر.
تورکمنستاندا دا حقیقیشناسلیق علمی ایرهلی گئدیر و بو گونه قدر دیوان حقیقی نئچه دفعهلر چاپ اولوب و دهیرلی مقالهلر یازیلییبدیر. بیلدیگیمیز کیمی حقیقی دیوانی نین سون چاپی ۱۹۹۹ ایلینه عاید دیر.
ایراندا فیروز رفاهی جنابلاری تهران نسخهسی اساسیندا دیوانین چاپینی ائشیتسک ده گؤرمهدیک. چوخلو قایناقلار جهانشاهین حقیقی تخلوصلو دیوانیندان سؤز آچیب و شاعیرلیگیندن یازیرلار. چوخلو تذکر ه لر ده اونون شعرلریندن نمونهلر گتریرلر. بو قایناقلاردان آلدیغیمیز معلوماتا گؤره، جهانشاه شیرازدا و تبریزده مجلس الشعرا قوروب و اؤز درباریندا عالیملری ، هنرمندلری و شاعیرلری عزیزلهییر و عینی حالدا معمارلیق بنارلارینی قورماقدان غافیل اولماییر.
جهان شاهدان چوخلو سکهلر اله گلمیشدیر، بو سکهلر اؤلکهنین مختلف بؤلگهلرینده وورولدوغو بیلینیر و بیر سیراسیندا «علی ولی الله» عبارهسینین یازیلماسی دا گؤرونور.
نهایتده جهانشاه ۸۷۲ ایلینده ۶۴ یاشیندا دونیاسینی دهگیشیر. اوزون حسن آغ قویونلو جهانشاه حقیقینین باشینی بدندن آییریب، باشینی هراتدا سلطان ابوسعیده گؤندهریر و جسمینی تبریزده گؤی مچیدده دفن ائتدیریر. حقیقی دیوانینی حاضیرلاییب و چاپ ائتدیریبدیر. اوندان سونرا بلکه ده ایلک اثرلرینده اولان دیوان اولاجاقدیر. آنجاق بوسطیرلرین یازاری طرفیندن نئجه قیسا مقاله «امید زنجان» و «بهار زنجان» در گیلرینده چاپ اولموشدور.
قایناقلار:
۱- حسنزاده اسماعیل، حکومت ترکمانان قرهقویونلو و آق قویونلو در ایران، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، ۱۳۷۹٫
۲- امیرنظام الدین علیشیرنوایی، دیوان فانی، به اهتمام دکتر رکنالدین همایون فرخ، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۷۵٫
۳- کارنگ، عبدالعلی، آثار تاریخی آذربایجان، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۱٫
۴- فضلالله همدانی، خواجه رشیدالدین، جامعالتواریخ، به کوشش بهمن کریمی، تهران، اقبال، ۱۳۳۸٫
۵- طهرانی، ابوبکر، دیاربکریه، به کوشش نجاتی لوغال، فاروق سومر، تهران، طهوری، ۱۳۵۶٫
۶- روملو، حسن بیگ، احسنالتواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب ۱۳۴۹٫
۷- سمرقندی، دولتشاه، تذکرة الشعرا، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ۱۹۰۰٫
۸- حقی اوزون چارشلی، اسماعیل، تاریخ عثمانی، ترجمه، ایرج نوبخت، تهران، کیهان، ۱۳۶۸٫
۹- خواندمیر، حبیبالسیر، به کوشش محمود دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲٫
۱۰- سومر، فاروق، اوغوزلار.
۱۱- سومر، فاروق، اوغوزها.
۱۲- م. کریمی تاریخ ادبیات آذربایجان، ۶جلد، زنجان، ۱۳۸۴٫
-[۱] م . کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، جلد ۱، ۱۳۸۴، زنجان، ص ۵۸۲٫
[۲] – همان، جلد ۲، ص ۱۱۲٫
-[۳] م. کریمی، عمادالدین نسیمی شاعر عشق و شهادت، ۱۳۸۲، زنجان، ص۵۷٫
[۴] – سلطان حسین بایقرا، دیوان حسینی، مقدمه و ترتیب دهنده: م.کریمی- تهران، ۱۳۸۸، ص۲۷٫
[۶] – کلیات آثار نوایی،
[۷] – م. کریمی، تاریخ …، جلد ۲، ص ۱۳۷٫
[۸] – دیوان امیر نظام الدین علیشیرنوایی، به اهتمام دکتررکن الدین همایون فرخ، تهران، ۱۳۷۵، ص۵۳٫
– بونو آرتیرمالییام کی تأسفله بو سطیرلرین یازاری دا”تاریخ ادبیات آذربایجان” کتابیندا جهنشاه حقیقی اوچون مستقل بیر بئر آچمامیش، حتا بئله یئری سلطان حسین بایقرایا دا وئرمه میشم. گلن چاپدان بو آخساقلیق آرادان قالدیرمالیدیر. [۹]
[۱۰] – سومر، فاروق، قره قویونلوها، ترجمه: وهاب ولی، تهران مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۹، ص ۳۷ .
[۱۱] – اسماعیل حسن زاده، حکومت ترکمانان قره قویونلو و آق قویونلو در ایران، تهران ۱۳۷۹، ص ۶ .
[۱۲] – اوزون چارشلی، اسماعیل، نگاهی به تشکیلات دولتهای قره قویونلو و آغ قویونلو، مجله تحقیقات تاریخی، شماره ۸، ۱۳۸۲٫
۱۳- اسماعیل حسن زاده همان، ص ۲۹
[۱۴] ابوبکر تهرانی،دیرار بکریه ، به همت نجاتی لوغالو فاروق سومر،تهران طهوری ،۱۳۵۶،ص۲۰۷٫
[۱۵] حکومت ترکمانان قره قویونلوو …،همان ،ص۳۵
[۱۶] سومر ،فارق ،اوغوزلار،استانبول،
-[۱۷] جهانشاه حقیقی، دیوان حقیقی، تهران، ۱۳۸۷، مقدمه.
[۱۸] -حکومت ترکمانان …، همان، ص۴۳٫
[۱۹] دیوان حقیقی ، باکو،۱۹۸۸،مقدمه.
[۲۰] اسماعیل حسن زاده ، حکومت ترکمانان…،ص۵۲٫
[۲۱] ترابی طباطبائی،سید جمال،سکه های قرهقویونلو و آق قویونلو،شکویه موزه آذربایجان شماره ۷،۱۳۵۵٫
[۲۲] Romer The Turkmen Dynasties .The cambridy-history of Iran.v.6.p 166
[۲۳] -دیوان حقیقی، باکی، ۱۹۶۶٫
-[۲۴] دیوان حقیقی، مقدمه و رداکتور، ابوالفضل رحیماف، باکی، ۱۹۸۸٫
pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab kas_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab kas_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab pes_Arab pes_Arab kas_Arab pes_Arab azb_Arab eng_Latn kas_Arab pes_Arab