بوگون دیلیمیزین اؤزه للیک لری حاققیندا دانیشاجاغام. مساله داها آیدین اولماق اوچون بورادا نئچه دیل حاققیندا دانیشماق لازیمدیر. ایندی گلک تورک دیلی نین اؤزه للیک لرینه.
هر دیلین اؤز قایدا – قانونلاری واردیر، هر بیر دیل بو قایدا – قانونلارلا تانینیر. ایلک اؤنجه دئمک لازیمدیر کی دیلیمیز التصاقی دیللردن ساییلیر. التصاقی یا پیوندی و یا اگلوتیناتیو – یاپیشقان دیللردن ساییلیر.
بو گون دیللر قورولوش باخیمیندان نوعلره بؤلونور. بو بؤلگو داها چوخ دیللرین قورولوشونا اساسلانیر. دیلچیلیک علمی، تخمینا یوز ایللیک تاریخه مالیک دیر، البته دیللر و دیلچی لیک، علم آداملاری طرفیندن عصرلر بویو دوشونولموش، آنجاق تمل موضوعلارلا یالنیز ایگیرمینجی عصرده علمی اولاراق مستقیل شکیلده قورولموشدور؛ آنجاق بیلیریک کی، متفکرلر ائرامیزدان اوّل دیللری اؤیرنمیش و اونلاردا اولان فرقلری باشا دوشموشلر. بو عالیملر آراسیندا م. اؤ. ۵۰۰جو ایلده سانسکریت دیلینی اؤیرهنن و مختلیف یوللارلا تحلیل ائدن بیر هند عالیمی “پانینی” آدیندا بیر عالیمدیر. عرب دونیاسیندا دا سیبویه، “الکتاب فی النحو” یازاراق سامی: عرب و عبرانی دیللرینی اؤیرنمیشدیر. فردیناندو سوسورون اثرلری دیلچیلیک اولماسا دا، دیلین دقتله اؤیرنیلمهسینی ضروری حساب ائتدیب و آراشدیرمالاریندان دیرلی نتیجهلر وئرمیشدیر. بعضی عالیملرین دیل فعالیتینین تاریخینه نظر سالماق یاخشیدیر:
۱۵۸۳ جی ایلده توماس ایستیوئنس سانسکریت دیلی ایله آوروپا دیللری آراسیندا اوخشار جهتلری آشکار ائتدی. اونون کتابی ۱۹۵۷-جی ایلده نشر ائدیلمیشدیر.
۱۵۸۶ جی ایلده فیلیپو ساستی سانسکریت دیلی ایله ایتالیانجا آراسیندا اوخشارلیقلار تاپدی. اثری ده ۱۸۵۵-جی ایلده نشر ائدیلمیشدیر.
۱۷۶۷ جی ایلده کوردو فرانسیز انستیتوتونا سانسکریت و لاتین آراسیندا کلمه و قورولوش اوخشارلیقلارینا دایر فردی نظریه سینی تقدیم ائتدی؛ آنجاق اونون اثری قیرخ ایل سونرا چاپ اولوندو.
۱۷۸۶ جی ایلده سر ویلیام جونز، سانسکریت دیلی ایله لاتین، یونان، گوتیک، سئلت و فارس آراسیندا اوخشارلیغی فورمالاشدیران و تکلیف ائدن ایلک شخصدیر.
شئلئگئل قارداشلاری – آوگوست ویلیام فون و کارل ویلهلم هند و فارس تدقیقاتلاری ایله ماراقلانیب و ایلک قطعی تدقیقاتلاری تکلیف ائتدیلر. اونلارین تاکسونومیاسی – رده شناسی معیارلاری قورولوش معیارلاری ایله اساسلانیردی.
آما تورک دیللری حاققیندا آراشدیرمالار بوندان دا تئز باشلانمیش. بئشینجی یوزایلده محمود کاشغری، ۷جی یوزایلده ابن مهنا تبریزی تورک دیلی حاققیندا ان گؤزل نظریه لر وئریب و دیللری آراشدیرمیشلار. امیر علی شیر نوایی محاکمه الغتین کتابیندا تورک دیلی نین گؤزه للیکلرینی آچیقلامیش و ۱۷ – ۱۸جی میلادی یوزایللردن اوروپالی عالیم لر تورک دیلی نین گؤزه للیگی قارشیندا دیزه چؤکموشلر. بو باره ده سونلارلار دانیشاریق.
دیلچیلرین نظرلرینه گؤره – و بوگون ده قبول اولاراق، دیللر اوچ نوعدور:
۱ هیجایی دیللری
۲ آگلوتیناتیو دیللر
۳ ترکیبی یا تحلیلی دیللر
بو جور تدقیقاتلارین داوامی اولاراق، تاریخی دیلچیلیک مطرح اولدو و مقاییسهلی یا تطبیقی دیلچیلییه یول آچدی.
تک هیجالی دیللر سؤزلرین استفاده اولونمادیغی و شکیلچیلری قبول ائتمهدیگی دیللردیر. اونلارین گراماتیکاسی سؤزلرین معناسینی دهییشدیرن سؤزلرین نحوینه، هاردا قرار تاپدیغینا و ترتیبینه باغلیدیر. چین و ژاپون هیجا دیللریندندیر.
باغلاییجی – یاپیشقان – التصاقی و یا پیوندی دیللر یالنیز سون شکیلچیلری اولان دیللردیر. بو دیللرده آرا و اؤن اک اولمادیغی دیللردیر. یعنی پیشوند و میانوند یوخدور و تکجه پسوند اک لری واردیر. بیزیم تورک دیلیمیز بو سیرا دیللردن دیر. بو دیللرین ان واجیب طبیعتی بو دیللرین ثابت کؤکودور. تورک دیلی بو ردیفدهدیر. بیر مصدری نظرده توتون: گلمک، گئتمک، آلماق، ساتماق. مک و ماق مصدر علامتی دیر. مصدردن بونعلامتی – یعنی مک و ماق ی گؤتورسک یئرده قالانی کؤک آدلانیر یعنی: گل، گئت، آل و سات. بورادا مک و ماق مصدر علامتی دیر نئجه کی فارسیجادا دن و تن مصدر علامتی ساییلیر.
ایندی بو کؤک، تامام زمانلاردا ثابت قالیر و بوندان علاوه هر زماندا صرف اولورسا فعلین اوّلینده گلیر. مثلا: گلیرم، گلدیم، گله جه یم، گلمیشم، گلمیشدیم، گلمه لی یم و باشقا زمانلار و حاللار. یعنی گؤرورسونور گل – فعلین کؤکو ثابت قالیر. ایندی هر زماندا صرف ائدیرسینیز ائدین گؤره جکسینیز بو کؤک یعنی “گل” ثابت دیر. حتا بو کؤکدن سیز باشقا کلمه دوزلدین: گلیش (توسعه)، گلیر (درآمد)، گلن – گئدن، گلین (عروس)، گلیشمک، گلیشن (رو به رشد)، و . . . گؤرورسونوز بونلارین هامیسیندا گل کؤکو ثابت قالیر و ایکینجی قانوندا بودور کی کلمه نین و زمانین اوّلینده قالیر. بو قانون دیلیمیزین ساده لیگی و قایدالی اولدوغونو دا گؤسته ریر.
باشقا فعل لری ده بئله دیر. آلماق: ماق علامتی گؤتورسک آل کؤکو قالیر. ایندی مختلف زمانلاردا صرف ائده ک: قالدیم، قالیرام، قالاجاغام، قالمیشدیم، قالمیشام و ۶۴ زماندا دا صرف ائدین؛ هامیسیندا ثابت دیر. ایندی بو کؤکدن دوزه لینن اسم لره ده باخاق: آلیش – وئریش (خرید و فروش)، آلداق _(حیله)، آلیجی (مشتری)، آلقی (درک، ادراک)، آلیشیق (عادت)، باشقا فعل لر ده دوزلتمک اولار. ایش چتین اولماسین دئیه قالسین سونرایا. گؤرورسونوز کی آل کؤک اولاراق تامام زمانلاردا و اسم لرده و باشقا سؤزجوکلر ده دوزه لینیرسه ثابت قالیر و فعل یا اسمین اوّلینده گلیر.
ترکیبی دیللرده اساساً هر اوچ شکیلچی اؤن، آرا و سون شکیلچیلر – پیشوند، میانوند و پسوند وار، لاکین فعللرین کؤکو ثابت قالمیر. مثلا، فارس دیلینده دیدن . بورادا دن مصدر علامتی دیر. بونو گؤتورسک کؤک یا ریشه یا بُن قالیر. ایندی بو بندان زمانلاری صرف ائده ک: می بینم. باخین کؤک عوض اولدو. دیدن ایله می بینم آراسیندا هئچ اوخشارلیق و یا ثابت بیر شئی گؤرمه ییرسینیز. تامام فعل لر فارسیجادا بئله دیر. سوختن اولور می سوزم، جستن اولور می جهم. جُستن – می جویم، گفتن – می گویم و . . . یعنی بو دیل قایداسیزدیر.
ترکیبی دیللر اساساً کسکین دییشیکلیکلره مالیکدیر و اؤن، کسیشمه و شکیلچیلر وار و ثابت کؤکلری یوخدور و چوخ واخت، حتی سؤزلرین کؤکلری دییشیر.
البته تکجه فارس دیلی بئله دئییل؛ تامام هند-اورپالی آدلانان دیللر هامیسی بئله دیر. انگلیسجه یه دقت بویورون.:
To go انگیلیسیده بونو گذشته یا باشقا زمانلاردا مثلا ماضی نقلی ده صرف ائدین. اولور: went, I have gone.
Went یا gone ایله to go آراسیندا بیر اوخشارلیق یا ثابت قالمیش بیر عنصر گؤرورسونوز؟ یوخ. تامام هند اوروپالی دیللر یا ترکیبی – تحلیلی دیللر بئله دیر.
آلمانی دا بئله دیر؛ فرانسیزجا، ایتالتانجا، و تامام ترکیبی دیللر بئله دیر. بو دیللرده تمامیله فعل لرین اوچ حالینی – کئچه جک و اسم مفعولونو ازبرله مک گره کیر. هر انگلیسی اؤیره نن اوخومالی دیر :
go wen gone
write wrote written
آلمانی دا ، اسپانیولودا و باشقا ترکیبی دیللرده بونلاری ازبرله مکله اؤیرنیرلر. آما تورکوده بئله ازبرله مه یه احتیاج یوخدور و هامیسی بیر قایدا – قانونلا اؤیره نیلیر.
ایندی دیلیمیزین ایکینجی اؤزه للیگی مطرح اولور: تورک دیلی قایدالی بیر دیل دیر. گؤرودویونوز کیمی دیلیمیزین کؤکو ثابت قالیر و همیشه بیر قایدا – قانوندان تبعیت ائدیر. ایندی بو سؤزو عمومیت وئریب دئیه بیلیریک: تورک دیلی تامام دیللر ایچینده ان قایدالی دیلدیر. دیلیمیزده هئچ قایداسیزلیق، بی قانونی یوخدور. هر کیم بئله بیر قایداسیزلیق تاپارسا من اونا جایزه وئریرم. البته چوخلاری بو یولدا چالیشیب و نهایت الی بوش میداندان چیخمیشلار. تاسوفلر کی بیر سیرا دیلیمیزین قانون – قایدالاریلا تانیش اولمایانلار هله ده بو میداندا اظهار فضل اوچون چالیشیرلار، دوغرودان دا تاسوف یئری وار.
دئدیگیم کیمی تامام ترکیبی دیللرین بو استثنالاری و قانونا تابع اولمامالاری واردیر. حتا عربجه ده بونلارین سیراسیندا دایانیر. قال اولور قل. الیف بورادا حذف اولور. عربجه ده بونلارا معلول دئییلیر، یعنی حروف علّه واریمیزدیر. بونلارین ساییسی آز اولورسا دا، وارلیغینی انکار ائده ن یوخدور.
دیلین مختلیف ساحهلرینده تحصیل آلماق اوچون اونلارلا عالیم اونو ایزلهییرلر و بو واجیب و دیرلی اونسیت واسطهسی، دوشونجه موضوعسونون بیر چوخ ساحه لرینی آراشدیرمیشلار و نهایت، نوام جامسکی اؤز فیکیرلری ایله دیلچی لیک علمینده انقلاب ائده بیلدی، یئنی بیر شئی یاراتدی و بئله لیکله علم عالَمی نین و دونیاداکی اونیوئرسیتئتلرین و علمی مرکزلرین دقتینی اؤزونه چکدی. دیلین خاص اولدوغونو و موحیطین یالنیز اونون فورمالاشماسیندا و منیمسهنیلمهسینده رول اوینادیغینی، عکس حالدا دیلین اینسان طبیعتینده یئرلشدیگینی ثبوت ائتدی. بو بؤیوک عالیمین تاپینتیلاریندان بیری ده دیللرین قورولوشو ایله علاقهداردیر. دئدیگیمیز کیمی دیلچیلرین فیکرینجه، دیللر اوچ اساس قروپا بؤلونور: هیجایی، پیوندی و ترکیبی.
بو بؤلوشلر دونیانین دیل عائلهسی دیرلرینه، قدیملیینه و بنزرلیک لرینه گؤره دئییل، بو بؤلونمه دیللرین داخیلی قورولوشونا گؤره دیر. آنجاق تأسف کی، اؤلکهمیزده علمی دیلچیلیگین هله مستقیل اولمادیغی بیر دؤورده بعضی اینسانلار قصورسوز اولمایان و حتی تامامیله سهو حساب ائدیلن شرحلر سؤیلهمیشلر. بونلار آراسیندا ایران ادبیاتی اوستادینین – ملک الشعرا بهارین دا خطالاری واردیر. بهار بئله فکر ائدیردی کی بو اوچ بؤلومه بؤلونمه اونلارین تاریخینه و انکشافینا باغلی دیر. او بئله اینانیردی کی ابتدایی دیللر هیچایی اولموشلار، زمان گئتدیکجه بیر سیرا دیللر گلیشمیش و پیشرفت ائده رک التصاقی اولموشلار و داها گلیشه رک ترکیبی حالینا دوشموشلر!. بئله لیکله بهار بئله ادعا ائدیر کی هند – اوزوپا دیللری باشقا دیللردن پیشرفته و گلیشمیش دیللردیر و فارسیجا دا بو گلیشمیش دیللردن ساییلیر.
اما نوام چامسکی بئله بیر نظریه نین باشدان دیبه قدر یانلیش و خطا اولدوغونو اثبات ائتدی و دئدی کی: بوگون بیر دیل مثلا التصاقی وارسا، ۱۰ مین ایل قاباغا باخارسان یئنه التصاقی دیر. یا ۱۰ مین ایل سونرادا همان التصاقی قالمالی دیر؛ مگر او دیل آرادان گئتمیش و یا باشقا بیر دیل ایله قاریشمیش اولا. بئله بیر علمی سؤز بوگون تامام دیلچی لر طرفیندن منیمسنمیش و قبول اولونموشدور.
بونو بیله رک، دوستلاردان ایسته ییرم دیلیمیزی دوزگون اؤزه نیب و دوزگون ایشلتمکله دیلیمیزی گونو – گوندن گوجلندیریب و گؤزه للشدیره ک. قانون – قایدالارینی دوزگون اؤیره نک و دوزگون ده ایشله دک.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tsn_Latn eng_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab