آذربایجان ادبیاتینین ان اؤنملی تمثیلجیلریندن بیری اولان سید عمادالدین نسیمی، چوخ یؤنلو کیشیلییه صاحیب بیر دوشونوردور. گَنلده شاعر و حروفی کیملیگیله تانینسا دا نسیمی، عینی زاماندا بیر الهیاتچی، دوشونور، فیلسوف، ناثر، مترجم، موسیقیشناس، خطیب و بیلگیندیر. بو خصوصلارین هر بیری اؤزللیکله ایکی دیلده قلمه آلدیغی دیوانلارینین دئتایلی آراشدیریلماسی سونوجوندا اورتایا چیخار. آنجاق شاعرین بیلگی دوزهیی و ایلگی آلانینین بیر ایفادهسی اولان بو چوخ یؤنلولوکده اؤوندوغو و اؤزللیکله آلتینی چیزدیگی بیر خصوص عارف – عرفان ائلیندن اولماسیدیر. نسیمییه گؤره ععارف کیمدیر و اونون باخیش آچیسیندان عارف نه کیمی نیتهلیکلر داشیر سورولارینا جواب وئرمهدن اؤنجه، آذربایجاندا بو قونونون آراشدیریلماسینین تاریخینه قیساجا بیر گؤز آتماق یئرینده اولور. ایلگینچدیر کی سووئتلر دؤنَمینده نسیمینین طریقتله ایلیشکیسی و اونون حروفیلیک اؤیرهتیسینین ان اؤنملی آلاریندان بیری اولماسی فلسفی کیشیلیگینین تانیتیلماسیندا سیخلیقلا قوللانیلمیش و آلتی اؤزلیکله چیزیلمکله تحلیل ائدیلمیشدیر. اویسا عینی دؤنم آراشدیریجیلاری اونون عارف کیملیگی قونوسوندا سسسیز قالدیلار و عرفاندان آییرمایا چالیشتیلار. گئنل اولاراق نسیمی، سووئت دؤنمی آراشدیرمالاریندا تصوفدان قورونان چوخ ساییدا اورتا چاغ شاعیرلریندن بیری اولموشدور. شاعری تصوفی دوشونجهدن آییراراق یالنیز حروفیلیک اؤیرهتیسینین بیر تمثیلجیسی کیمی تک طرفلی تانیتمانین تمل نَدنی، سوویت دؤنمی آراشدیرمالاریندا حروفیلیک گؤروشلرینین یانلیش آلقیلانماسی و یوروملانماسیندان قایناقلانیردی. بو تحریفلی یوروملار سونوجدا دوکترینین اسلام دینینه قارشی اولدوغو تصوورونو اولوشدوردو. بو ندنله، نسیمینین حروفیلیکله ایلگیلی گؤروشلری و حروفی کیشیلیگی، اسلام علیهینه پروپاگاندادا بیر آراچ کیمی قوللانیلدی و بو یوزدن اونون سؤز قونوسو اؤیرهتیله ایلیشکیسی تکذیب و انکار ائدیلمهدی. محتملا، اونون حق یولونون یولجوسو اولاراق، اؤزونو بو اینانجا آدامیش بیر عارف و صوفی کیملیگینه ده صاحیب اولماسینین اوزهریندن گئچیلمهسینین باشلیجا ندنی، عرفانی گؤروشلرده حق آشیغی اولما، ایلاهی گرچئگی آراما و آنلامانین اؤن پلاندا اولماسی، بو یوزدن اونون دا حروفیلیک کیمی تحریفلی تانیتیلماسینین مومکون اولماماسیدیر. اویسا نسیمینین تصووفلا سیخی باغلیلیغی هر ایکی دیوانیندا، اؤزللیکله تورکجه چوخ ساییدا شعرینده نت شکیلده ایفادهسینی بولموشدور.
“عارف” قاورامینین عرفانی ایستاتوسو و پوئتیک فونکسیونو ایندی نسیمییه گؤره عرفان و عارف، تصوف و صوفیلیک نهدیر کیمی سورولارا جواب وئرهلیم. بیلیندیگی اوزهره، عربجه “عرف” (بیلمک) کلمهسیندن گلن “عرفان” داها چوخ “گنوستیسیزم” (گنوسیس – ادراک) آنلامیندا قوللانیلیر. “عارف” ده تصوفون اؤزل نیتهلیکلی تئریملریندن اولان “عرفان” و “معرفت” کیمی “عرف” کلمهسیندن تورهدیلمیشدیر. آراشدیرماجی عیسی چلیکین ایفاده ائتدیگی کیمی، “عارف، بیلن، واقف، تانییان، آنلاییشلی، قاوراییشی مکمل، عرفان و معرفت صاحبی آنلاملارینا گلیر. الله تعالانین اؤز ذاتینی، صفتلرینی، اسملرینی و فعللرینی مشاهده ائتدیردیگی کیمسهلره عارف دئییلیر. … عارف، معرفت، عرفان، عرف مصدرلریندن مشتاق اولوب: تانییان و فرقینده اولان دئمکدیر.” (چلیک، ۲۰۰۴: ۲۶) اورتاچاغ تصوف سؤزلوکلرینده “عارف” کلمهسی بو شکیلده یوروملانیر: “حقی و حقیقتی یئتهرینجه بیلن معرفت صاحبی. قلبی و نفسی مادی توتقولاردان آرینمیش، ایچ براقلیغی بولموش کامل بیر انسان. حقّی، اونون ماهیتینی (ذات) قالبینین آیناسیندا مشاهده ائدن و مادی وارلیغینی یوخ ائدهرک، روحا حقین وارلیغیندا ابدیته اولاشان درویش”. (گؤیوشوو، ۲۰۰۱: ۳۹) سؤزلوکلرده “عارف” کلمهسینی اولوشدوران حرفلرین سمبولیک یورومونا دا راستلانماقدادیر: “عین” ان یوکسک همتین صاحبی، “الیف” حق ایله اولفت قورماق، “رَ” حقین رحمتینین قازانماق، “فَ” ایسه اردم و فنا صاحبی”. (گؤیوشوو، ۲۰۰۱: ۳۹) بو کیمی دوشونجهلردن یولا چیخان نسیمی، تورکجه دیوانیندا، عرفانین، حقیقت عالمینه گؤتورن بیر علم اولدوغونو و معرفت اهلینین، یعنی عارفلرین بو علمدن خبردار اولدوغونو سیخ سیخ دیله گتیریر. بیر اؤرنهیه گؤز آتالیم:
ای گؤنول نادان قاتیندا رازینی فاش ائیلهمه اهل عرفاندیر بو رازون محرمی نادان دگول (آیان، ۲۰۱۴: ۴۶۷) شاعیره گؤره عرفان اهلینین، یانی عارفلرین جسمانی وارلیغینین بو مادی عالمدهکی یئری اعرافدیر: اهل عرفانون ییری وکبادا چون عرف ایمیش چون بو، عارفلردن اولدون عرفوا عارفون کانی (آیان، ۲۰۱۴: ۶۹۴) ربیّنی بیلن عارفین مقامی، دونیانین ان یوکسک یئری اولاراق قبول ائدیلن کاف داغیدیر: اهل عرفانون مقامی کاف ایمیش “عارف رب “عارف عرف ایمیش بیلمهین اول کافی سؤزی لاف ایمیش اؤزونو بیلن یقین صراف ایمیش (آیان، ۲۰۱۴: ۸۲۰) نسیمی شعرینده عارف، بعضا آشیق، اؤزللیکله حق آشیغییلا آینی آنلامی تاشیسا دا اونون ایستاتوسو بعضا فرقلیلیک گؤستهریر. عارف، تکجه آللاها قووشمایی آرزو ائدن بیر اشیق دئییلدیر، او، الاهی وصاله قووشموش، عاشق واصیل مقامینین صاحبی، ساکلی سیرلاری علم یولویلا دئییل، حال و الهی مشاهدهیله بیلن کیمسهدیر. نسیمینین عارفین ایستاتوسونون عاشقدان داها اوستون اولدوغو خصوصونداکی کانیسی شعرلرینه سرپیشدیریلمیش دوشونجهلردن آنلاشیلماقدادیر. بؤیله کی، آشیغی حق یولونا گؤتورن و اونا الله سیرلاری آچیقلایان دا عارفین کندیسیدیر. اویسا بیلیندیغی کیمی دیوان ادبیاتی گلنهیینده عاشیغین یئری عارفه گؤره داها یوجادیر. شاعر دئر کی: “عاشقون اسرارینی حقی بیلن “عارف بیلور آشنا حالین نه بیلسون نفسینی بیلمز غریب (آیان، ۲۰۱۴: ۱۹۸) بو بیتین آچیقلاماسیندا آراشدیرماچی ا. چلیک یازیر: “سید نسیمی… الهی عشق منتسبلرینین سرّلرینی، معرفت اللها (آللاهی آنلاما بیلگیسی) واقیف اولان عارفلرین آنلایاجاغینی، هنوز نفسی کؤتولوکلردن قورتولمامیش زواللی انسانلارین بو دورومو بیلمهیهجکلرینی شو بیتی ایله ایفاده ائدر”. (چلیک، ۲۰۱۴: ۴۵) نسیمییه گؤره عارفین بیلدیگی گئرچک ده الهی سیرلاردیر: مؤمنین قالبیندهدیر اهل حقین روضهسی ‘عارف اسرار حق شول روضهنین رضوانیدیر (آراسلی، ۱۹۷۳: ۲۶۰ )عارف حق ایستهرم سؤز تانییا عالمده کیم سؤیلهیم مقصودومو تا اول وئره گئرچک جواب (نسیمی، ۱۹۷۳(۲۱: بلیرتمهلییز کی، عارفله عاشیغی ویا معارفتله محبتی قیاسلایان دوشونور تکجه نسیمی اولمامیشدیر. اونا قدر دا بو خصوصدا چئشیدلی دوشونجهلر سرگیلنمیشدیر. اؤرنهیین، “سهروردییه گؤره بعضا معرفت، محبتدن اؤنجهدیر؛ بعضا ده سونرادیر. معرفت تماما اولقونلاشدیغی زامان محبته سرایت ائدر؛ محبت تام اولدوغو زامان ایسه معرفتی گرکدیریر… اونا گؤره “محبون” مقامیندا اولانلارین چوغو عارفلرین صاحب اولدوقلاری حقیقتلردن خبردار اولمادیقلاری حالدا نورلارلا لذتلهنیرلر. اونا گؤره معرفت آز بیله اولسا، محبت، معرفتین آیریلمازلارینداندیر. عینی شکیلده محبت آز بیله اولسا معرفتی گرکدیریر. نفسین محبتله تماما اولقونلاشماسی دوروموندا بو، سهروردییه گؤره نور اوستونه نوردور”. (چاتاک، ۲۰۱۵: ۳۰۶) اصلینده عارف، نسیمینین شعرینده بولوندوغو یئره گؤره چئشیدلی ایشلَولره صاحیبلهنن بیر تیپدیر. گلهنکده “انسانِ کامل، مرشدِ کامل، شئیه، اولیاءالله، بنزری قاوراملارین یئرینه ده قوللانیلماقدا اولان عارف قاورامی” (چلیک، ۲۰۰۴: ۲۵) اونون شعرینده یئنی و یان آنلاملار دا قازانمیشدیر. بعضا گئرچک بیر صوفی، بیر رند، بیر لااوبالی عاشق، بیر ولی، بیر کلاش، بیر اهلِ یقین و بیر آبدالا ائش توتولسا دا اصلینده حق یولونون یولجولارینین بو چئشیدلی شکیللرینین توپلامیدیر و شاعرین دوشونجهسی بو اؤزللیگیله دیگرلریندن فرقلیلیک عرض ائدر. شعرلریندن گؤرولدوغو اوزئرئ، نسیمینین تانیتیمیندا عارف، ریند و آبدال بعضا قوللانیلدیغی باغلامدا نسبی آشانلاملیلیق قازانیر. بیر اؤرنهیه گؤز آتالیم: آبدال اولوبان بیگلیک ایدن ‘عارفی گؤر کیم بو سلطنتون قدرینی سلطان بیلور آنجاق (آیان، ۲۰۱۴: ۴۴۵) نسیمی ده اورتاچاغ تصوف دوشونجهسینه اویغون اولاراق “درویش”، “سالک”، “عابد”، “آبدال”، “زاهد”، “صوفی”، “عارف”، “ولی” و دیگر تیپلری حقیقت یولونون یولجولاری کیمی شعره گتیریر. اما اؤزونو بو زومرهلرین هر بیریله اؤزدشدیرمیر، “رند”، “کلاش”، “لااوبالی”، “عاشق” و “عارف” کیمی صفتلری اؤزونه اویقون بیلیر: رند او کلاشام مانا زاهد دئمه ای مدعی – لااوبالی عاشقی عالَمده بدنام ائیلهمه (آیان، ۲۰۱۴: ۶۴۹) گؤرولدوغو اوزهره نسیمی اؤزونو “رند” و اونولا آشانلاملی اولان “کلاش” آدلاندیراراق یولونون “زاهد”دن فرقلی اولدوغونون آلتینی چیزر. اصلینده “دیوان شاعیرلری چوغو کز رند تیپیله کندیلرینی اؤزدشدیرمیشلردیر. دیوان شعرینده رند و ریندلیکله ایلگیلی پئک چوخ بیت بولونماقدادیر”. (دورماز، ۲۰۰۵: ۵۸) بونون دا نَدَنی “رند، دیوان شعرینده اؤرنک توتولان، کامل، اولقون کیشیدیر. کندی دهیر یارقیلاری ایله یاشایاراق باشقالارینین دوشونجهسینئ اؤنم وئرمهین رند، گئنیش گؤروشلو بیر کیمسهدیر”. (دورماز، ۲۰۰۵: ۵۸) اما نسیمی شعرینده اؤزونو رند اولاراق گؤرمه تکجه گلهنکسل اؤزللیک دئییل، عینی زاماندا تاریخی گئرچکلیگین اثرینه یانسیماسی و اوتوبیوگرافیک آرگومان کیمی ده دیرلندیریله بیلیر. ب ورادا اؤزللیکله آلتینی چیزمئک ایستئدیغیمیز بیر خصوص دا نسیمینین اؤزونو صوفی دئییل، “اهلِ عرفان”دان بیلمئسیدیر: اهلِ عرفانم بیلورم خلقی۱ من سیما ایله اتصالِ حق او باطل انفصالی مندهدور (آیان، ۲۰۱۴: ۲۴۲) یوخاریداکی بیتدن ده گؤرولدوغو اوزهره دوشونور، کیشینین حقیقت علمینه صاحیبلنمه دوزهیینین یوزونه ده یانسیدیغینی ایفاده ائتمکدهدیر. محتملن بو سونوجا قرآنداکی عرف سورهسیندن یولا چیخاراق گلینمیشدیر: “ایکی طرف آراسیندا بیر پرده و عرف اوزهرینده ده هرکسی سیمالاریندان تانییان آداملار واردیر کی بونلار، هنوز جنته گیرمهدیکلری حالدا (گیرمهیی) اومان جنت اهلینه، “سلام سیزه!” دئیه سسلهنیرلر”. (آراف: ۴۶) “ایئتتئکی بیلگیلره گؤره عرفده بولوناجاق اولانلارین بیر قیسمی، ایگیلئری دئ کؤتولری ده سیمالاریندان تانییاجاق قدر یئتکینلیک صاحبی کیمسهلردیر. بونلار، یا درجهلری نسبتن دوشوک اولدوغو و یا اوستون درجهلی اولماکلا بیرلیکده، هرکسین گؤزتلهنیپ تشخیص ائدیلهبیلهجهیی عرف دئنیلن یوکسک یئرده بیر سوره بکلهیهرک ایگیلری و کؤتولری بیربیرینئن آییرماقلا گؤرَولندیریلدیکلری ایچین اورادا بکلهیهجکلر؛ جنت اهلینه اسنلیک دیلهیهجک، باشلارینی جهم اهلینه چئویرینجه ده اؤزلرینی اونلارلا بیرلیکده بولوندورماماسی ایچین آللها نیاز ائدهجکلردیر.” (اورل) بلیرتمهلیگیز کی، نسیمی تورکجه دیوانیندا “معرفت” و “صوفی” کلمهلرینی یاخلاشیق اولاراق عینی ساییدا قوللانیر. آنجاق “معرفت” کلمهسی عینی کؤکدن گلن “عرفان” کیمی اولوملو بیر آنلاما صاحیبدیر و “اهلِ معرفت” و یا “معرفت اهلی” کلمهلری “عرفان اهلی” آنلامینا گلیر. گنلده چوخ آنلاملی کلیمه کیمی قوللانیلان، اثردن اثره آنلامیندا گئنیشلنمه و یا دارالما گؤرولن معرفت تئریمینی نسیمی، “عرفان”ین آشانلاملیسی و یا “عرفان علمی” آنلامیندا شعرینه گتیریر. “چوغو زمان علم قاورامینین یئرینه قوللانیلان معرفت قاورامی، علمدن داها خصوصی بیر آنلام داشیر و گئنللیکله واسیطهسیز بیلگیگی، سزیشی/ سئزگیگی، قالبی بیلگیگی ایفاده ائتمک ایچین قوللانیلیر. علم، متصوفلرجه ایکی قسم آلتیندا ایشلنمیشدیر. چالیشیلاراق الده ائدیلن کسبی علم و الله طرفیندن قولونا وئریلن وهبی علم. تصوف دوشونجهسینده وهبی علمدن قصد معرفت اولاراق ایسملندیریلن علمدیر”. (چاتاک، ۲۰۱۵: ۳۰۶)
۱ متینده: “حقی”. اما ح.آراسلی ترتیبینده ایفاده “حق”ی کیمی وئریلدیگی و بو باغلامدا داها اویقون گؤرولدویوندن دولایی کلمهیی دهییشتیردیک.
نسیمی’نین ده دیوانلاریندا “معرفت”ین بیر تصوف دئییمی اولاراق عینی آچیدان قوللانیمی دقتی چکمکدهدیر: ای نسیمی سالک اولدون معرفت یئتدی سانا اول نصاب معرفتدن مستحقه وئر زکات (نسیمی، ۱۹۷۳: ۵۰۲) معرفت اهلینه خق بینا دیدی ولذتینه جاهدو فنا دیدی… (آیان، ۲۰۱۴: ۸۵۷) سونونجو بیتده شاعرین “بینا” (گؤرَن) صفاتییلا یاد ائتدیگی “معرفت اهلی”نین بو بیچیمده وصفلاندیریلماسینین نَدَنی “معرفت” قاورامینین احتیوا ائتدیگی آنلامدان قایناقلانیر. چونکو “معرفت، سئزگیه دایالی بیر علم آنلاییشیدیر. بو علم آنجاق یاشایاراق و ایچ تجروبه ایله الده ائدیلن بیر علمدیر”. (آینی، ۱۹۸۵: ۵۰) بو ایچ تجروبهیله ائلدئ ائدیلنلر معرفت اهلینی – عارفلری “بینا”، “بصیر” ائدر و بصیرت گؤزونو آچار . شاعیره گؤره، عارف – معرفت اهلی بصیرت صاحبیدیر، بو یوزدن موجوهرین دهیرینی بلیرلهین بیر صراف اولاراق گئرچهیی بیلیر: گوهرین اوشته قیمتین صراف اولان ‘عارف بیلور اول کی موباصر اولمادی گؤره گوهر نه فایدا (آیان، ، ۲۰۱۴( : ۶۳۱ نسیمینین شعرینده “عارف” بیرچوخ حاللاردا “بیلمک” آنلامینی قورور و بیلدیگی ده الهی حقیقتلردیر: حیاتی خضر ایله ‘یسا بیلور ‘عارف نئجه بیلدی روموز ‘عشق ایله ایردی توداگون ‘ین ابیندان (آیان، ۲۰۱۴: ۶۰۱) گؤرولدوغو کیمی، شاعر، عارفی دینی ادبیاتدا علم لدون سرّلرینه واقف، حضرت موسایا غیب عالمینین سرّلرینی و مادی عالمدن سایدیقلارینین گیزلی معناسینی آچیقلایان خضر پیغمبر کیمی بیلگیلی بیر شاخص اولاراق قبوللانیر. عارف، عشق شرابییلا سرخوشدور. بو اؤزللیگیله کلاش و رنده برابر توتولور: نرگسی گؤر جام الینده مئی سونار ‘عارفلره جوملهسین ئست ائیلهدی کندی خمار اولدو یئنه (نسیمی، ۱۹۷۳: ۵۴ )عارف، حقین یاریدیر و بو شکیلده حقین ولیسیله عینی ایستاتویا صاحیبلهنیر: نفسینله یار اول یاری بیل یاد اولما حقدن ‘عارف اول شول مدعی کیم حق ایله یار اولمادی اغیاریمیش (آیان، ۲۰۱۴: ۴۲۹) نسیمییه گؤره عارف، بئی، مالک، فغفور و سلطاندان داها آلی بیر ایستاتویه صاحیبدیر.
گل ای سلطان عالم عارف اول کیم ملیک معنیده ‘عارفدور نه فغفور (آیان، ۲۰۱۴: ۲۶۷) گؤرولدوغو اوزهره، نسیمییه گؤره عارف، عشق شرابییلا سرمست اولان، الهی حقیقتی بیر صراف کیمی گؤروپ دهیرلندیرهبیلن، عاشیغین سرّینی (حقا عاشق اولدوغونو) آنلایان و معنوی دونیادا سلطانلیق ائدن بیر کیمسهدیر. اؤنجه ده بلیرتدیگیمیز کیمی نسیمی عارف و رند کیمی کلاشا دا سمپاتیسینی نئت بیر بیچیمده دیله گتیریر، حتا بعضا کندیسینی “کلاش” آدلاندیریرسا دا اونون بحث ائتدیغی شراب چوخ آنلاملیدیر و معنوی سرخوشلوغو ایفاده ائتمک ایچین بیر آراچدیر. “تذکرهلرده ده رندله بیرلیکده قوللانیلان عیاش، اوباش، کلاش کیمی صفتلرله رندین ایچکی توتغوسو بلیرتیلیرکن، شوریده، شوخپیشه، شاهدباز، اهل عشرت کیمی صفتلرله ده اونون زکا و اَیئنجهیه دوشکون یعنی ایفاده ائدیلیر”. (مئنگی، ۱۹۸۵: ۱۲) شاعر دئر: هیجرین شرابی آجیدیر موشتاغه ایچیرمه آنی نئچین کی یار اول آغویی ایچیرمز ای جان، یارینا (نسیمی، ۱۹۷۳ ۵۷ : ) لب لعلون زلالبیندن آیرو شراب چشمهی حیوان گرکمز (آیان، ۲۰۱۴: ۳۹۴) لعلون مئی الست ایدی جام اولمادان هنوز… (آیان، ۲۰۱۴: ۴۰۸) گل شراب خمری نوش ایت ایچمه هر پیمانهدن تا ابد یارون کامیندان ایچمیشم پیمانهیی (آیان، ۲۰۱۴: ۶۸۸) شاعر، عارف و عرفان اهلینه ضد قطبو ایفاده ائتمک ایچین “بیمعرفت” کلمهسینی قوللانیر. بو اولومسوز آنلاملی ایفاده، نسیمینین تانیتیمیندا “بصیرتسیز”، “جاهل”، “صفاسیز صوفی” صفتلرییلا بحث ائتدیغی زومرهیله آینیت تشکیل ائدر: شول صفاسوز صوفییی گؤر کیم نیجه دم اورور بی-معرفت حیوانومیز (آیان، ۲۰۱۴: ۴۱۲) اصلینده نسیمینین شعرینده صوفیلره ایکی فرقلی یاخلاشیم واردیر: اولومسوز: “صوفی” “قاصر ادراک”؛ “صوفی” – “زرق اهلی”؛ “صوفی” – “صفاسیز مُشتری”؛ “یالانچی صوفی”. اولوملو: “صوفی صافی”. اما شاعرین هر ایکی دیوانیندا اولوملو یاخلاشیما ایفادهلرینده نادر حاللاردا راستلانیر. اصلینده صوفی زاهدین آشانلاملیسی اولاراق دفعهلرجه نسیمینین الشتدریسینه معروض قالیر:
جام مصفادن من ساقی ایچیردی بیر گئده صوفی نه بیلسین من نئجه اول جامدن بولدوم صفا (نسیمی، ۱۹۷۳ (: ۱۷ ,صوفی میدور اول جام مصفاسینا مشغول پنهانی ایچر شؤیله کی شیطان بیلور آنجاق (آیان، ۲۰۱۴: ۴۴۵) …گر صفا اهلیندن اولدون مشرب صافون کانی (آیان، ۲۰۱۴: ۶۹۴) صفاسیز صوفی دایم قایغولودور بو معنیدن کی بوتیمارا بنزر (آیان، ۲۰۱۴: ۲۷۳) صوفی پشمینهپوشون باتینی صافی دئگیل اول قاچان گورتارهسردیر نفسینی امارهدن (نسیمی، ۱۹۷۳: ۱۵۴) نسیمی سوفه دگشورمز قاموندان گیدوگی شالی کیم اول صوفی صفاسوزدور بو شالون قدرینی بیلمز (آیان، ۲۰۱۴: ۳۹۷) اصلینده نسیمی”نین صوفیگی ایکی فرقلی باخیش آچیسیندان تانیتیمی، اؤزللیکله ده چوخ ساییدا بیتینده اولومسوز منابئت سئرگیلئمئسی کیشیسل نیتهلیکلی دئییلدیر، اونا قدرکی گلهنکسل دوشونجهیه دایانیر. بؤیله کی، “صوفی کلمهسی اطرافیندا ایکی فرقلی یوروم و آنلاییش تئکل ائتمیشدیر. بونلاردان بیرینجیسی، تصوف یولوندا قلبینی صافلاشدیریپ آللاه’ا یاخینلاشماق و هر تورلو قیددن آزاده اولماق غیرتی ایچینده بولونان بیر شخصیته اشارت ائدرکن؛ دیگری، زاهد بحثینده ده بلیرتدیگیمیز کیمی، قاتی و سرت دیندارلیغی بنیمسهین، آنلاییشی کیت، علم و ایمانین درینلیگینه اینمهین، هر تورلو توپلومسال باسقینین ساوونوجوسو و اویقولاییجیسی اولان، ریاکار، قابا و خام صوفویو تمثیل ائتمکدهدیر. بو ایکی فرقلی آنلاییشدان دولایی، صوفی کلمهسینین قوللانیمییلا ایلگیلی زمان زمان بیر آنلام قارقاشاسی یاشانماقدادیر. دیوان شاعرینین یئرگیلریله یئردن یئره ووردوغو صوفی تیپی، ایکینجیسی اولسا گرکدیر. عکسی حالدا، ریند طبیعتلی دیوان شاعرینین، گئرچک (تصوفداکی آنلامییلا) صوفی ایله چاتیشماسی هیچ بیر شکیلده سؤز قونوسو اولاماز. (سوجو، ۲۰۰۷: ۲۳۵) شونو دا بلیرتمهلیییز کی نسیمی شعرینده “عارف” چوغو زامان گئنل و سویوت نیتهلیکلی بیر تیپ وئیا قاورامدیر. اویسا اونون زیددی اولاراک گؤز اؤنوندئ بولوندورولان صوفی، بعضا سوموت بیر اینسان و شاعرین چاغداشیدیر. اؤرنهیین، آشاغیداکی مطلع بیتلرله باشلایان غزللرده “ی صوفی”، “ای شاه” دییه سئسلئندیغی مهتابین ایسمی آچیقلانماسا دا شاعرین الشتیریسینین هدفینین اونون بیززات تانیدیغی تصوف ائهلیندئن بیری اولماسی کوشقو اویاندیرمییور: ای قیلان دعوی کی صوفییم فتوّتین نَدیر گر صفا اهلیندن اولدون حقّه میرآتین نَدیر (نسیمی، ۱۹۷۳(۴۶۱ : ای قیلان دعوا کی شاهام، عدل او اینصافین قانی – چون صفا اهلیندن اولدون، مشرب صافین قانی (نسیمی، ۱۹۷۳: ۳۴۳)
صوفیدن سورما کیم اول جانی بیلمئز کی جانی بیلمهین جانانی بیلمز (آیان، ۲۰۱۴: ۴۲۱) نسیمییه گؤره عارف، روح عالمینده ده صوفیدن داها یوکسک بیر قونومدادیر: عارفین سورماز حسابین اول کریم لمیزل، بو جهتدن منفعلدیر صوفی پشمینهپوش (نسیمی، ۱۹۷۳: ۶۴۱) دیوان و تصوف شعریندهکی گلهنکسل صفتلری خاطیرلامانین یعنی سیرا شاعر، “عارف” کلمهسینه دهییشیک آنلاملار دا یوکلهمکدهدیر. نسیمینین “عارف” کلمهسینه یوکلدیگی معنوی نیتهلیکلر، تخلاقی دَیرلر و اوجا صفتلر، بیتدن بیته دهییشمکدهدیر. بؤیله کی شاعر، “اهل عرفان” تئریمیله بعضا یالنیز تصوفون دئغیل، حروفیلیگین تمثیلچیلرینی ده قصد ائدر حروفی لوح مفحوظین یازیلمیش آیت حقدن آنین شانیندا روشندیر بیانی اهل عرفانین (نسیمی، ۱۹۸۷: ۱۴۰) یوزون “انا فتحنا”دیر “تبارک” شانینا مُنزل بو وجهه احسن صورت دئینلر اهل عرفاندور (آیان، ۲۰۱۴: ۲۵۰) محتملا بو یوزدن نسیمی، یولونو تعقیب ائدن، اونو دینلهین و اوندان نصیب آلان کیشیلری ده “عارف” اولاراق تانیملار: قولاغی ‘عارفون تا کیم نسیمینین سؤزین دینلر صدف تک اینجولر دولار دور آغزی شاه-واریندان (آیان، ۲۰۱۴: ۵۸۹) اؤنجه ده آنیمساتدیغیمیز کیمی، نسیمینین هر ایکی دیوانیندا صوفی و صوفیلیگه ایکی فرقلی باخیش آچیسییلا مناسبت ایفاده ائدیلسه ده شاعرین هم تصوف هم ده حروفیلیک قونولو شعرلرینده “عرفان” و “اهل عرفان” تعبیرلرینی یالنیز اولوملو آنلامدا قوللاندیغینی گؤروروز. شاعر، عرفانی تاکدیر ائتدیگی آشاغیداکی مصراعلاریندا بو فلسفی و فیکری آخیما باغلیلیغینی دا ایفاده ائتمیشدیر: گل ای سید نسیمی ‘عارف اول کیم جهان چون اهل عرفان منزیلیدیر (نسیمی، ۱۹۷۳: ۳۸) شاعرین آشاغیداکی بیتلرینده کندینین “اهل عرفان”نین بیله اولاشامادیغی حقیقتلره صاحیب اولدوغونون ایفادهسی، اونون حروفیلرین “رهبر”ی – شیخی اولدوغو دؤنمین ادبی دوشونسل بیر اورونو ساییلابیلیر: حدیث گوهرافشانون هدایتدور نهایتسیز اوکولی اهل عرفانون آنون شرحینده حیراندور (آیان، ۲۰۱۴: ۲۵۰) سکیز جنت یوزوندن ظاهیر اولدی مگر سن اهل عرفان رهبریسن (آیان، ۲۰۱۴: ۵۶۳)
۳ ) عارف ایله دیگر تیپلر آراسیندا قاورامسال ایلیشکی و نیتهلیکلری “عارف” مجاز تئریمینین قوللانیم بیچیملرینه باخدغیمیزدا، شاعرین دیگر تصوف تئریملری کیمی بو ایفادهیی ده ضد آنلاملی کلمهلرله چیفت قوللانمایا ائییلیملی اولدوغو گؤرولور: “عارف”-“عاشق”، “عارف”-“عالیم”، “عارف”“صوفی”، “عارف”-“زاهد”… شاعرین عارفی بیرتاکیم تیپلرله ایلیشکیلندیرهرک قوللانماسی، اصلینده دیوان و تصوف شعرینده قالیبلاشمیش اوسلوپلاردان بیریدیر. اما نسیمی، بو کیمی بیتلرده بیر یاندان گلهنکسل اوسلوبو سوردورورکن، دیگر یاندان آینی تئریملره بیرئیسل نیتهلیکلی یان آنلاملار قازاندیرمیشدیر. عارف عالیم ضدلیغی: “عارف آراپچا عرفان صاحبی آنلامیندادیر. آللاهی گئرچک یؤنویله بیلن کیشی. الیم کیمی بیلئن معناسینا گلیرسه ده اوندان فرقلیدیر. الیم، ایلمی بیر تحصیل و چالیشما سونوجو ئلده ائدر. عارف ایسه، عرفانا ایلهام و حال ایله اولاشیر. جناب حقی کشف و مشاهده یولویلا بیلن کیشی. بو باخیمدان اوممی بیر اینسانا دا عارف دئنیلیر، آنجاق عالیم دئنهمز.” (جعبهچی اوغلو، ۱۹۹۷: ۱۱۷) بو ایکی تیپین ضد قطبلارین تمثیلجیسی اولاراک قوللانیمینا تصوف ادبیاتیندا سیخیلیقلا راستلانماقدادیر. نسیمی’نین سلفلریندن اولان “ابن عربییه گؤره، معرفت عارفین، علم عالیمین حالیدیر”. (چئلیک، ۲۰۱۴: ۳۰) نسیمی ده بو ایکی زومرهیی قیاسلارکن عارفی گئرچک بیلگینین (معرفتین) صاحبی اولاراق گؤرور: ‘عارف ایچورن جورعهیی ی خسرو خوبان عالیم۲ دیلینه دوشدی وو صاحبنظر اولدی (آیان، ۲۰۱۴: ۷۲۷) بو کیمی ضدلیک و قیاسلامالار، گلهنکسل تصوفی دوشونجهنین نسیمی شعرینه یانسیماسی کیمی دَیرلندیریلهبیلیر. بؤیله کی، “متصوفلره گؤره، عابد عالیمدن، عارف عابددن اؤندئ گلیر. عامل اولمایان عالیملره، بونلار نه قدر انگین و دئرین بیلگیلره صاحیب اولورلارسا اولسونلار، اعتبار ائدیلمز”. (اولوداغ، ۱۹۹۶: ۴۱) عارف-زاهد ضدلیغی بیلیندیغی اوزهره زُهد و تقوالارییلا تانینان ایلک متصوفلر زاهد آدییلا آنیلمیشلاردیر. (سوجو، ۲۰۰۷: ۲۳۲) اورتاچاغ دیوان و تصوف ادبیاتیندا صوفی ایله آشانلاملی کلمه کیمی قوللانیلان زاهدین نفسانی متینده: “عالم”. اما ح. آراسلی تعریفینده ایفادهنین “عالیم” کیمی وئریلدیغی و بیتین قونوسونا شو واریانتین داها اویگون گلدیگیندن حرکتله کلمهیی دهییشدیردیک.
ایستکلرینی یئندیغی، تکجه آخرت ایچین یاشادیغی دفعهلرجه وورقولانمیشدیر. اما زامان گئچدیکجه او تماما اولومسوز بیر تیپه دؤنوشموشدور. “زاهد تیپی، سادهجه تورک ادبیاتینین دئییل، باشتا ایران ادبیاتی اولماق اوزهره بوتون اسلامی ادبیاتلارین اورتاق موتیولریندندیر. اسلامی ادبیاتلارین همن هامیسیندا، اؤزونو رند، عارف و عاشق آدددن شاعرین هر فرصتده هام صوفی، قابا صوفی اولاراق گؤردوغو زایده چاتدیغی گؤرولور”. (سوجو، ۲۰۰۷: ۲۴۷) اصلینده “صوفی و یا زاهد دینی قوراللارا سیخی سیخییا باغلی گؤرونمکله بیرلیکده، شرعی حُکملرین اؤزونه اینهمهییب شکله تاخیلیب قالمیش و گئرچک عشقدن نصیبینی آلامامیش بیر تیپی سیمگهلر”. (شاهین، ۲۰۱۱: ۱۶۳) نسیمی شعرینده ده زاهد سالت بو یوزدن – عشقدن محروم اولدوغوندان دولایی و تقلیدچی کیشیلیگه گؤره الشتیریلره هدف اولور: زاهدا انکارا دوشمه اولالیم اقرار عشق چون عزازیل منکر اولدو اگری یولا ساپدی (نسیمی، ۱۹۷۳: ۱۰۷) زاهدین مطلوبی جنت عاشقون مقصودی دوست رأیی آنین حق میدور یا عاشقین راهی گؤرون (آیان، ۲۰۱۴: ۴۵۷) زاهدی نسیمینین الشتیریلرینین هدفی حالینا گتیرن دیگر بیر خصوص دونیا گوزللیکلرینی انکار ائتمهسیدیر. اویسا شاعیره گؤره بو دونیا، حُسنِ مطلقین گوزللیکلریله دولودور و زاهدین شو گوزللیکلرین ایلاهی کؤکنینی بیلمهمهسی، خلوتده چکیلهرک اوندان یوز دؤندورمهسی، اونو تنقیده قونو ائدئر. نسیمی دئر: هوبلارین عشقیندن ی زاهد منی من ائیلمه چون مانا عشقه ائیلهدی قسمت گونونده حق نصیب (آیان، ۲۰۱۴: ۱۹۸) ` منی منع ائتمه ای زاهد گوونمه ذکر صوفی کی سن مغروریسن ذکره منعم مشتاق دیداره (نسیمی، ۱۹۷۳: ۴۴) زاهد اگر عاشقه منکر اولور اول بیلور حق بیزه اولدی اییان قالمادی انکاروموز (آیان، ۲۰۱۴: ۴۱۵) روضه رضوانا دعوت قیلما ای زاهد منی چون من اول درگاهدان صحنه گلستان بولمیشام (آیان، ۲۰۱۴: ۴۹۷) گؤرولدوغو اوزهره، “شاعر، عاشق، ریند، عارف وب. کیملیکلری کندی آنلاشما گروبو اولاراق قورقولارکن، رقیب/زاهد، قال اهلی وب. کیملیکلری اؤتهکیلشدیریر”. (آککوش، ۲۰۱۹: ۲۸۱) اؤنجه ده بلیرتدیگیمیز کیمی، نسیمی شعرینده چوخ زمان زاهدله اؤزدشلهشن صوفیه ایکی فرقلی یاخلاشیم دقتی چکمکدهدیر. اویسا زاهدله ایلگیلی بونو سؤیلهمک اولاناقسیزدیر. شاعرین گرک تورکجه گرک فارسچا دیوانیندا زاهد تیپی هر زامان ائلشتیری هدفی و آلای قونوسودور. بو آجیدان نسیمینین زاهد تیپینی تانیملاماسی اورتا چاغ دیوان و تصوف شعریله اورتاق یؤنلره صاحیبدیر و گلهنکسل نیتهلیکلیدیر. تانینمیش بیلیم آدامی اسکندر پالا، دیوان شعرینده اؤزل یئری اولان زاهدلئ ایلگیلی گؤروشلئری شو بیچیمده اؤزتلهمکدهدیر: “قابا صوفی، آللاهین امرلرینی یئرینه گئتیرمئکلئ بیرلیکتئ، شوبههلی شئیلردن ده قاچینان کیشی. بونلار دینی rونولاردا آنلاییشی قیت، هر ایشین آنجاق دیش قابوغوندا قالابیلن، درینلره اینمهسینی بئجرهمهین، علم و ایمانی آنجاق دیش گؤرونوشویله آنلایان، بونو دا اصرارلا باشقالارینا آنلاتان و دورمادان اؤیودلر وئرهرک توپلومو اصلاح ائتدیگینی ظن ائدن کیشیلر اولاراق ائلئ آلینیر. داراجیق دونیا گؤروشو ایچینه سیخیشیب قالمیشلاردیر. دار قالیبلی بیلگیلره باغلیدیرلار، حیاتین آجمیسیدیرلر. بو باخیمدان چوغو زمان گولونچ دوروملارا دوشئرلئر. ایمان خصوصوندا هیچبیر زامان حقیقته اولاشامامیشلاردیر و صمیمیتلری یوخدور. شاعیرلر دایما زاهدین قارشیسیندا و عاشقین یانیندادیرلار. زاهدده اولان عاشقدا یوخدور. بو باخیمدان گئچیمسیزدیرلر. زاهد، عشقی انکار ائتدیگی ایچین بو دوروما دوشموشدور. تک عمللری جنته قاووشماقدیر. گوزللیکلری گؤرهمزلر. باشقالارینی سیخار، اضطراب وئریرلر. بو باخیمدان آلایا آلینیرلار. ریاکاردیرلار. اللریندن و دیللریندن تسبیح اکسیک اولماز.” (پالا، ۲۰۰۰: ۴۲۱) بیلیندیغی اوزهره، تصوف ادبیاتیندا گئنللیکله زاهد ایله عاشق ویا رند، بیربیرینه ضد ایکی انسان تیپی اولاراق قیاسلانمیشدیر. نسیمی، شو گلهنکسل دوشونجهدن یولا چیخاراق زاهدی کاراکتریزه ائدرکن اونو عاشقلا مقایسه ائتدیگی کیمی عارفله ده قیاسلار: سرّ سهگاهوم ای گؤنول زاهده سورما کیم آنی عارف ربهم بیلور کیم بو شراب ایچیندهدور (آیان، ۲۰۱۴: ۳۵۹) نسیمی، گلهنکسل سؤز و قاوراملارا یئنی رنکلر قاتابیلن بیر شاعردیر. “عارف” قاورامینا دا فرقلی و یان آنلاملار قازاندیرا بیلمیشتیر. چوخ زامان شاعر، “عارف” دئرکن هانکی گروبو ویا زومرهیی قصد ائتدیگینی بو قاوراما یاخین آنلاملی تئریملرین قوللانیمی ویا قارشیت کلمهلرین یاردیمییلا آچیقلار. نسیمینین عشق، گوزللیک و اولقونلوقلا باغداشدیردیغی عارفه قارشی قطبدا یئر آلان زاهد، آینی زاماندا صوفی و عابددیر. یانی زاهد، بو قوروپلارین گئنل بیر آدیدیر. بورادا اؤنملی بیر خصوصون دا آلتینی چیزملیییز کی، نسیمینین بو تیپلری خاطیرلاتماداکی آماجی، عارف و عاشق ایچین بیر آرخا پلان اولوشدورماق، شاعیره گؤره صمیمیتسیز و ایکییوزلو کیشیلیکلرینی و بصیرتسیز یاپیلارینی گؤز اؤنونه سرمکله عارفین مکمل بیر انسان اولدوغونو اورتایا چیخارماقدیر.
۴ ) سونوج
نسیمینین آیری آیری بیتلرینی حروفیلیک گؤروشلری و گلهنکسل عرفانی دوشونجهلری ایفاده باخیمیندان مقایسه ائتدیگیمیزده تصوفی دوشونجهلرین داها اؤن پلاندا اولدوغو کانیسینا واردیک. شاعرین ایلک باخیشدا یئنی و بیرئیسل کیمی گؤرونن بازی دَیرلندیرمهلری بیله اعرفاندان ائتکیلنمهنین سونوجودور. شونون دا آلتینی اؤزللیکله چیزمهمیز گرکیر کی، نسیمینین فارسچا دیوانینداکی شعرلرین چوغو و تورکجه دیوانیندا یئر آلان تویوکلار اصلینده حروفیلیک گؤروشلرینین، تورکجه غزللری ده چوغونلوکلا تصوفی گؤروشلرین آنلاتیم و آچیقلامالاری نیتهلیکلیدیر. شاعرین عرفانی دوشونجهسینده اؤزل یئری اولان “عارف” تئریمی نسیمییه قدر تاریخی سِیر ایچهریسینده بیرتاکیم آنلام دهییشیکلیکلرینه اوغرامیش، سئمانتیک ماناسی بعضا دارالمیش، بعضا ده گئنیشلنمیشدیر. نسیمی د، بو تئریم و قاورامی قوللانیرکئن گلهنکسئل باکیش آچیسینین یعنی سیرا کیشیسل مناسبتینی ده دیله گتیرمیش، دَییشیک چاغیریشیملار یاپماقلا پوئتیک خیال گوجونو سرگیلهیه بیلمیشدیر سونوجدا شونو دا بلیرتمهلیییز کی، نسیمی، “معرفت اهلی”، “اهل عرفان” و یا “عارف” اولاراق وصفلندیردیگی حق یولونون یولجولارینین نیتهلیک و روحی دوروملارینی تکجه تئوریک آچیدان بیلمهمیش، اؤزوسی ده آینی اؤزللیکلرین داشیییجیسی اولموشدور. بو خصوص، هم کندیسینین شعرلرینده، هم ده سئونلرینین اثرلرینده ایفادهسینی بولموشتور.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab