الینیزده اولان دیوانی حاضیرلاماق اوچون، هئچ بیر الیازمایا رجوع ائتمهدیم، چون کی مندن قاباق بو ایش گؤرولموشدور. الیازمالاری آراشدیرانلارین زحمتلری سایهسینده بیز ایندی نسیمی شوناسلیقدا قاباغا گئتمیشیک.
من دؤرد اساس نشر اولان / ب./ ، / آ. / ، / ع. / ، / ح. / نشرلری و اونلاردا گلن اتک یازیلارداکی نسخه فرقلرینی قارشیلاشدیراراق، اؤز نظریمجه ساغلام و تمیز بیر متن حاضیرلاماغا غئیرت گؤستردیم. یعنی:
1. بئیتلرین ساغلام اوخونوشونو تثبیت ائتمگه چالیشدیم.
2. نسیمییه عاد ائتمهدیگیم شعرلری نظیرهلر و مشکوک شعرلر بؤلومونه نقل ائتدیم.
بورادا، هم بو دؤرد علمی- تنقیدی نشری و همده آز- چوخ استفاده ائتدیگیم باشقا نشرلری، نشر تاريخی اعتباری ایله آشاغیدا معرفی ائتمگه چالیشیرام.
1- /ت./ نشری[1]
نظره بئله گلیر کی 1260 هـ. ایلینده استانبولدا تقویم وقایع مطبعهسینده چاپ اولان بو نشر، نسیمی دیوانینین ایلک چاپیدیر. بو نشر سونرالار، 1286 هـ. ایلینده ایکی دفعه داها افست طریقی ایله چاپ اولموشدور. نشره اساس آلینان نوسخه ایسه برلن نوسخهسی آدلانیر.[2] همین نشر بیر داها 1286 هـ. ایلینده یئنه استانبولدا اختر مطبعهسینده چاپ اولموشدور.
بو نشر نسیمینین معروف مثنویسی ایله باشلاییر. سونرا قصیدهلر، غزللر و باشقا شعرلری گلیر. کیتابین ایچینده 2 مثنوی، 255 غزل و قصیده، 1 ترجیعبند و 166 تویوق یئرلشدیریلمیشدیر.
کیتاب سلطان عبدالمجید خان زمانی چاپ اولموشدور. کیتابین سونوندا ایکی صحیفهلیک ماده تاریخ و بانی خیر اولانلارین آدلاری گلیر.
کیتابین ایلک 28 صحیفهسینده فارسجا 46 غزل و 1 ترجیعبند یئر آلمیشدیر. مولانا رفیعینین گنجنامه مثنویسیده همین چاپا (ص 8- 1) یئرلشدیریلمیشدیر.
کیتاب 28 + 131 صحیفهدیر. بو نشر، بیر اسکی نشر کیمی دگرلیدیر. آز- چوخ استفاده ائتدیم.
3- نسیمی فیلمی
1973 م. ایلینده نسیمینین یاشاییش و مبارزهلرینی عکس ائتدیرهن بیر فیلم دوزهلدی. بو فیلمین سناریوسونو عیسی حسیناوف یازمیشدیر.
فیلمده نسیمینین گنجلیگینده ابراهیم شیروانشاهین دربارینا منسوب اولماسیندان سؤز گئدیر. او زامان ابراهیم شیروانشاه، امیر تیمور ایله بیر مقاوله باغلایاراق ساواشین قاباغینی آلمیشدیر.
ابراهیم شاه، امر ائدیر درباردا نسیمینی یاخشی ساخلاسینلار، اونون بو زامان عاشیقانه شعرلری خلق ایچینده یاییلماغا باشلاییر. همین دؤورده فضل الله نعیمی، تبریزدن باکییا گئدیر و ابراهیم شاهدان فعالیت اجازهسیده آلیر.
نسیمی بو زامان درباردان چیخیر و داها اورایا قاییتمیر. شایع اولور کی فضل الله نعیمینین قیزی فاطیمهیه عاشیق اولموشدور. لاکین سونرالار معلوم اولور کی او حروفیلیگی قبول ائتدیگی اوچون درباردان چیخیب خلق ایچینه گئدیر و سونرا چؤللرده در به در اولور و سونرالار فاطیمه ایلهده ائولهنیر.
نسیمی، اوستادی و مرشدی فضل الله نعیمی تبریزینین فاجیعهلی اؤلوموندن سونرا، آنادولویا و سونرا حلب شهرینه گئدیر و اورالاردا حروفیلیگی تبلیغ ائتمگه باشلاییر و همین شهرین مئیدانیندادا دریسینی سویوب، اونو اعدام ائدیرلر.
4- فریاد
بو منظوم درام، بختیار واهابزاده طرفیندن، نسیمینین مبارزهلر ایله دولو حیاتی حاققیندا یازیلمیشدیر.
5- محشر
بو رومان عماد الدین نسیمینین یاشاییشینی ترسیم ائدیر. رومانین یازاری عیسا حسیناوف دور. او، همین رومان اساسیندا نسیمی فیلمینین سناریوسونودا تنظیم ائتمیشدیر.
1- نسیمی منظومهسی[1]
شاعیر قابیلین نسیمی منظومهسی ایلک دفعه 400 صحیفهلیک کیتاب حالیندا اولاراق 1980- نجی ایلده باکی شهرینده نشر اولدو. اثر اوچ بؤلومدن عیبارتدیر: بیرینجی بؤلومده گنجلیگی، ایکینجی بؤلومده مبارزهلری و اوچونجو بؤلومده دیدرگین دوشمهسی و اعدام اولماسی تصویر اولونور. منظومهده شاعیر، نسیمینین حیات و مبارزهلرینه معاصر گؤز ایله باخیر. نسیمی بورادا پیر مغان ایله، فضل الله ایله، حروفی شاعیرلر ایله، حاکیملر و شاهلار ایله، اوزانلار و عاشیقلار ایله حتی سئوگیلیسی زهرا ایله بیر فیلسوف کیمی گؤروشور.
شاعیر بورادا نسیمینین چاغی و محیطینی تصویره چکیر. منظومهده نسیمی شاماخیدان باکیا، باکیدان تبریزه، تبریزدن قونیهیه، قونیهدن آغ سارایا، آغ سارایدان باغدادا، باغداددان حلبه گئدیر و جور به جور سیناقلار قارشیسیندا دایانیر. نسیمینین و اونون گنج عائلهسینین حلب درامی، اثرین ان تأثیرلی صحیفهلریندندیر.
بورادا منظومهدن بعضی پارچالار نقل ائدیریک:
قارداش:
7- میران نسیمی
نسیمی شهید اولدوقدان سونرا، آدی مقدس اولموشدور. اونا گؤره بیر چوخ حروفی و صوفی شاعیرلر، نسیمی تخلّصو سئچمگی اؤزلرینه فخر سایمیشلار. بو نسیمیلری تانیماق اوچون، گرگین آراشدیرما لازمدیر. مرحوم میر علی سیدوف، اؤز آراشدیرمالاریندا باشقا الیفا ایله یازیلان بیر نسیمی تخلّصلو شاعیرین شعرلرینه راست گلمیشدیر.
او، همین شاعیرین، عماد الدین نسیمی شعرلرینه یازدیغی نظیرهلریده نشر ائتمیشدیر. او جوملهدن آشاغیداکی مطلعلی شعرلری ذکر ائتمک اولار:
8- نسیمی شش پارهلی
حلهلیک زمانی و یاشاییشی حاققیندا بیر زاد معلوم اولمایان شش پاره اهلی، نسیمی آدلی بیر شاعیر و خطاطین الیازماسینی، جهانگیر قهرماناوف معرفی ائدیر و بو شعری اوندان نقل ائدیر:[2]
سید عماد الدین نسیمیدن قاباق و سونرا، بعضی شاعیرلرده اؤزلرینه «نسیمی» تخلّصو سئچمیشلر. بو «نسیمی»لری تانیدیغیمیز قدهر آشاغیدا معرفی ائدیریک:
1- نسیمی طغانشاهی
آلپ آرسلان اوغلو شمس الدوله ابوالفوارس طوغان شاه سلجوقی دؤورونده و اونون حیمایهسی آلتیندا یاشایان نسیمی آدلی بیر شاعیر واردیر. نظامی عروضی اؤز چهارمقاله اثرینده یازیر:
« آل سلجوق همه شعر دوست بودند اما هیچ کس، شعردوستتر از طغانشاه بن الب ارسلان نبود و محاورت و معاشرت او، همه با شعرا بود و ندیمان او همه شعرا بودند چون ابو عبدالله قرشی . . . و نسیمی، و اینها مرتب خدمت بودند و آینده و رونده بسیار بودند، همه از او مرزوق و محظوظ ».[1]
2- نسیمی هروی
نسیمی هراتی یا نسیمی هروینین فارسجا دیوانی واردیر.[2] شیخ آغا بزرگ تهرانی الذّریعه نین 6758 مادهسینده دیوان نسیمی هرویدن سؤز ائدیر.[3] دهخدا ایسه یازیر:
« به روایت مؤلف صبح گلشن در [فن] رَمْل مهارتی داشته است و در شعر، دیوانی از خود گذاشته. اوراست:
اونون آدی قاموس الاعلامدادا گئدیبدیر.[5]
3- نسیمی نیشابوری
دولتشاه اؤز تذکرهسینده هیجری 8- نجی عصر شاعیرلریندن جلال طبیب ترجمهی حالیندا، دئییر:
« مولانا جلال طبیب شیرازی مرد اهل بوده و به روزگار آل مظفر در فارس حکیم و طبیب بوده و با وجود حکمت و طبابت شعر نیکو میگفت و داستان گل و نوروز را او نظم کرده در شهور سنهی اربع و ثلثین و سبعمائه (734 هـ.) . . . چنین گویند مولانا نسیمی نیشابوری در یک ماه بیست نسخهی گل و نوروز نوشته، از قدرت او بر کتابت تعجب است ».[6]
6- فضولی
فضولینین نسیمیدن استقبال و تقلید ائتمهسی حاققیندا حسین اعیان- ین گؤزهل تعبیری واردیر:
« نسیمینین فضولییه تأثیر ائتمهمهسی ممکون دگیلدیر. فضولینین شعرده کی یوکسک دُهاسی، بو تأثیری سیلمگه چالیشمیش اولماقلا برابر، هر ایکی دیوانین دقّتلیجه قارشیلاشدیریلماسی حالیندا، نسیمینین فضولی اوزهریندهکی ایزلرینه تصادف ائدیلمکدهدیر.»
او دئییرکی فضولی، نسیمینین شعرلرینی ازبردن بیلیرمیش، اونا گؤرهده یئر به یئر اونون شعرینین سؤزجوک و مضمونلارینی شعرینده ایشلتمیشدیر. فضولینین شعرینده نسیمینین تأثیرینی گؤردوگوموز بئیتلرین و یا مصراعلارین وزنلریده چوخ واخت عئینی دگیلدیر. بودا اونا گؤرهدیرکی فضولی نظیرهچی اولماقدان قاچماق ایستهییر. ولاکین یئنهده او، نسیمینین بعضی غزللرینه نظیره یازمیشدیر:
او، نسیمینین بیر چوخ غزللرینینده تأثیری آلتیندا قالمیش و نسیمیدن مضمون و یا سؤزجوکلری آلمیش و ایشلتمیشدیر. میثال:
4- اصولی
اصولی، هیجری 9- نجو عصرده یاشایان و شیخ ابراهیم گولشنی مریدی اولان و گولشنیّه طریقتینه باغلی بیر صوفیدیر. او، حروفی شاعیر دگیلدیر ولاکین حروفیلیک مضمونلارینی شعرینده ایشلتمیشدیر. او، اؤز زامانیندا آزاده بیر درویش و صوفی کیمی ظهور ائتمیشدیر. اونون الده گؤزهل بیر دیوانی واردیر. بو دیوانین متنی 1990 م. ایلینده تورکیهده یایینلانمیشدیر.[1]
غریبی تبریزی تذکرهی مجالس شعرای روم کیتابیندا، اصولی حاققیندا دئییر: [2]
«اصولی تخلص قیلیر و اردوار یئنیجه سیندندیر. شیخ ابراهیم مریدیدیر، بیر سیپاهی زاده دانشمند ایگید ایمیش. آتاسیندان آنا چوخ مال و اسباب انتقال ائیلهمیش و تامامین طریق حقه صرف قیلیب، عُزلت اختیار ائدیب، شیخه مرید اولموش. امّی صیفت ایگید ایدی، اما درویشلر نظرینده عالیم و دانا ذکر اولونور، آئینهسی مجلا اولدوغو جهتدن، شیخ نظرینده خئیلی منظور و مقبول ایدی. اشبو مطلع آنین اشعارینداندیر:
اصولینین دیوانیندا طرفیندن، نسیمینین تخمیس ائدیلمیش ایکی غزلی واردیر. بو تخمیسلر آشاغیدا وئریلر:
- 1 -
گیر کؤنول مولکونه سئیر ائیله اولو درگاهی گؤر،
شش جهاتا پرتؤوون سالمیشدیریر اول ماهی گؤر.
ذرهی ناچیزدن خورشیده واران آهی گؤر،
هر نهیه کیم باخدین ایسه، آندا سن آللاهی گؤر،
قانجارو کیم عزم قیلسان، ثمّ وجه اللاهی گؤر.
سید عماد الدین نسیمی تبريزی اؤلندن سونرا، دؤرد عصره یاخین، صوفیانه شعرلر یازان شاعیرلرین بیر چوخو اونون شعرلریندن استقبال و اقتباس ائتمیش و شعرلرینه نظیرهلر یازمیشلار.
1- شیخی
لطیفی تذکرة الشعرا اثرینده شیخینین نسیمی ایله گؤروشوندن و اونون تأثیری آلتیندا قالماسیندان سؤز ائدیر. شیخینین اثرلرینه قیساجا نظر سالالیم:
دیوان شیخی: یوسف شیخینین الیمیزده اورتا حجملی بیر دیوانی واردیر. مرحوم پروفسور فاروق تیمور تاش ـین تثبیت ائتدیگینه گؤره بو دیواندا 20 قصیده، 2 ترکیببند، 3 ترجیعبند، 2 مستزاد و 200 غزل واردیر.
مرحوم دکتر علی نهاد تارلان، شیخینین دیوانینی تحقیق ائتمیش، بوتون غزللر و قصیدهلری فارس ادبیاتی نمونهلری ایله قارشیلاشدیرمیشدیر و شعرلرین وزنلرینیده تعیین ائتمیشدیر. او مرحومون اینجهلهدیگینه گؤره شیخی اوزهرینده نسیمیدن باشقا، سلمان ساوجی و حافظ شیرازی چوخ تأثیر قویموشلار. شیخی حتی حافظین غزللریندن الهام آلاراق اؤزو بیر چوخ غزللر یازمیشدیر مثلاً:
مطلعلی غزلی، حافظین:
مطلعلی غزلیندن الهام آلاراق یازمیشدیر.
12- تورکجه دیواندا دیل اؤزهللیکلری
نسیمینین تورکجه دیوانی دیل تاریخی باخیمیندان، بیزیم اوچون ان مهم سندلردن حساب اولونور.
نسیمینین شعرلری آراسیندا، ائله بئیتلر واردیر کی زولال سو کیمی آخیر و اونلاری انسان اوخودوقجا واله اولور و دیلین آخیجیلیغینا حئیران قالیر:
تورکجه دیواندا، شاعیر عربجه و فارسجا کلمهلریده ایشلتمیشدیر. بعضاً سید نسیمی بیر دیل وورغونو و دیلچی نظر صاحیبی کیمی، السنهی ثلاثهیه مسلط اولدوغونا گؤره، هر اوچ دیلدهکی عین معنا داشییان کلمهلریده شعرینده ایشلهدیر. بئله حاللاری نسیمی دیوانینین لکسیکاسی کیتابیندان آلیب آشاغیدا تقدیم ائدیریک:
1. تورکجه- عربجه سؤزلرنین موازی و یاناشی ایشلنمهسی:
سای / حساب
زولف و روخون حسابینا دوشموشوز اوسته سایاروز.
دیل / لسان
قوش دیلی / منطق الطیر
1- الیفنامه
الیفبا حرفلرینین بیر به بیر شعره سالینیب تفسیر ائدیلمهسینه، اليفنامه دئییلیر. بو نوع شعر، عاشیق شعری شاخهلریندن بیری ساییلماقدادیر. نسیمی یازدیغی اليفنامهلرده، حروفیلیگین حرفلر حاققینداکی دوشونجهلرینی راحاتجا تفسیر ائتمیشدیر. او، الیفبا حرفلرینی باشدان سونا و یا سوندان باشا، ترتیب ایله قصیده قالیبیندا و هر حرفی بیر بئیتین باشینا سالاراق شرح ائتمیشدیر.
همین شیوه ایندیه قدهر عاشیق شعرینده مرسوم اولان شیوهلردن ساییلیر. تورکیهده بکتاشیلر و علویلر آراسیندادا بو طرز شعرلر، نسیمینین تأثیری ایله طریقتین دینی- فلسفی دوشونجهلرینی بیر آزدا اسرار انگیز بیر هاوا ایله آچیقلاماق مقصدی ایله رایج اولموشدور.[1]
آذربایجان دیوان ادبیاتیندا اليفنامه یازان شاعیرلر چوخ اولموشلار. بو نوع شعرین اوخوجولار طرفیندن داها یاخشی منیمسنمهسی اوچون، آشاغیداکی پیغمبر نعتینده اولان اليفنامهنی نقل ائديريك:
ادبیات تاریخیمیزده اليفنامهلر، اوستادنامه کیمی عاشیق شعر قالیبلارینادا سالینمیشدیر.
نسیمینین الیفنامهلرینین اؤزونه مخصوص حال و هواسی واردیر. او، بورادا یئنهده اؤزونون اورهکدن ایناندیغی حروفیلیک اینانجلارینی تفسیر و تبلیغ ائدیر.
سید نسیمینین ادبی یارادیجیلیغینی ایکی دؤورهیه بؤلمک اولار:
1- ایلک دؤوره
اونون 25- 26 یاشلارینا قدهر، یعنی فضل الله نعیمی ایله تانیش اولماسی و اونون طریقت و مسلکینی قبول ائتمهسینه قدهرکی دؤورهنی یارادیجیلیغینین ایلک دؤورهسی آدلاندیریریق. بو دؤورهده کی شعرلرینده، او خواجه احمد یسوی (اؤلوم 562 هـ.) و جلال الدین رومی (اؤلوم 604 هـ.) تأثیرینده نصیحت آمیز، تعلیمی و حکمتلی شعرلر و اون دؤرد معصوم - علیهم السلام- اوچون منقیبهلر یازیردی.
سؤز یوخ کی او بو دؤورهده، شاعیرلیگینی سیناماغا باشلایان بیر اعتقادلی و ساوادلی گنج کیمی ظهور ائدیر. بوتون شیعیهلر، منقیبهلر، نصیحت وئریجی غزللر و قصیدهلر، حکمتلی تویوقلار و مثنویلرینی، بو دؤورهیه عائد ائتمک اولار.
بئله شعرلرده، عرفان آخیجیلیغی یوخدور و شعر دیلی قورودور. شاعیرده جوشغون اورهک اولسادا، جوشغون دیل یوخدور. شاعیر حله درین معنالاری لای بالایلی دیل ایله بیان ائتمگه ال تاپا بیلمهمیشدیر. بو دؤورهده شاعیرین ثابت تخلّصوده یوخدور، او گاه سید، گاه حسینی و گاه سید نسیمی و بعضاً ده هاشمی تخلص ائدیر.
تورکجه دیوانیندا بو دؤورهیه عائد اولان شعرلرینی یوز قطعهیه یاخین مختلیف قالیبلی شعرلر تثبیت ائتمک اولار.
بو دؤورهیه عائد شعرلرینه عمومیتله نصیحت وئرمه روحو حاکیمدیر:
دیو رجیمه ایکؤنول! قیلما داهی متابعت،
تانریسؤزونائشیدیجکصیدق ایله قیل ملازمت.
یاخشیلیق ائیلهسن، سنا یاخشیلیق ائیلیه خدا،
عاقیبت اصلینه قیلیر خئیره شره مراجعت.
* * *
کؤنول وئرمه جهانا، بیوفا دیر،
کؤنول وئرمک آنا عئین خطا دیر.
بونا جان و دل ایله آنلاو باخ،
فنا دیر بو فنا، سانما بقا دیر.
بقاسی وار ایمیش اولسا جهانین،
قالایدی باقی اوش اول مصطفا دیر.
جهانین چون بقاسی یوخ نسیمی،
آنی قویوب حقه دؤنمک روا دیر.
امیر سید علی عمادالدین نسیمی تبریزینین ان مکمل و یوز ایللر بویونجا سئویلن اثری، اونون تورکجه دیوانیدیر. بوندان علاوه، اونون فارسجا و عربجه ایکی دیوانی، مقدمة الحقایق آدلی رسالهسی و بحر الاسرار عنوانلی قصیدهسیده واردیر.
1- فارسجا دیوان
نسیمینین فارسجا دیوانی، اونون فارس شعری تاریخینه بخش ائتدیگی یگانه حروفی بیر دیواندیر. بو دیوانین نشرلرینی آشاغیدا معرفی ائدیریک:
1. نسیمینین فارسجا دیوانی ایلک دفعه 1260 هـ. ایلینده استانبولدا تقویم وقایع مطبعهسینده نشر اولان تورکجه دیوانینا ضمیمه کیمی نشر ائدیلمیشدیر. 160 صحیفهلیک نسیمی دیوانی نین 28 صحیفهسی فارسجادیر.[1]
2. همین نشر بیر داها 1298- نجی ایلده تکرار ائدیلمیشدیر.[2]
3. اوچونجو دفعه مرحوم سلمان ممتاز، نسیمینین فارسجا شعرلرینی اونون تورکجه دیوانینا ضمیمه ائدهرک 1926 م. ایلینده باکیدا نشر ائدیر.[3]
4. 1972- نجی ایلده ایسه مرحوم حمید محمدزاده نسیمینین فارسجا دیوانینی، مفصل مقدمه ایله 878 هـ. ایلینده یازیلان بیر الیازما اساسیندا، علمی امک صرف ائدهرک نشر ائتدی.[4]
5. 1354- نجو ایلده ایسه اونون زحمتینین ثمرهسینی، بیر باشقاسی، بیر نئچه غزلده آرتیراراق اؤز آدینا نشر ائدیر.[5]
6. مرحوم حمید محمدزادهنین نشر ائتدیگی دیوان، تهراندا 1363 – نجی ایلده یئنهده عیناً و افست طریقی ایله و لاکین باشقا آدامین مقدمه و امضاسی ایله بیر داها چاپ و تکثیر اولونور.[6]
7. 1368- نجی ایلده یئنهده تهراندا بو علمی متن بو دفعه شاعیرانه بیر آد ایله بیر داها باشقاسینین امضاسی ایله نشر اولور.[7] بو دفعه اؤزونو ترتیباتچی آدلاندیران آدام کیتابین سونونا بیر لغت- معنی جزوهسی ده آرتیریر.
8. ادبی انتحال ایشی بورادا قورتارمیر و همین علمی نشر بو دفعه نفیس بیر شکیلده، و تصحیح ائدهنین آدی تام حذف ائدیلهرک یئنهده باشقاسینین آدینا نشر اولورنور.[8]
9. 1372- نجی ایلده بو دفعه تصحیح ادعاسی ایله، و بیر نئچه باشقا الیازمایا ال تاپاراق، بیر آیری آدام، یئنهده همین متنی باشقا نسخهلر ایله قاریشدیریب اؤز آدینا نشر ائتدی.[9]
1- خیام نیشابوری
نسیمی بعضاً خیام نیشابوری کیمی دوشونور. البته نسیمیده شک فلسفهسی یوخدور، بلکه او، عمومی اینانجلاری حروفی گؤروشونه اویغون بیر شکیلده ایضاح ائدهنده، خیام ایله سسلهشیر:
و یا:
2- نظامی
نسیمی، شعرده وطنیمیزین داهی شاعری نظامی گنجوینین پایهسینه چاتماغی آرزولایان بیر شاعیر اولموشدور. بیر یئرده دئییر:
3- سعدی
نسیمی، فارس شاعیرلری آراسیندان سعدی شیرازی یه توجه ائدیر ولاکین اؤزونون عشق، صداقت و دلاورلیکده اوندان یوکسک ذروهلرده اولدوغونو دیله گتیریر:
15- شهادتی و اؤلومو
نسیمی، حلب شهرینده دریسی سویولاراق اؤلدورولدو. اونون شهادت تاریخینی عسقلانی 821،[1] هدایت 837،[2] مدرس 807[3] و مجالس العشاق 837[4] هـ. ایلی ذکر ائتمیشلر. بو قایناقلاردان باشقا 811 هـ. ده تألیف اولونان بشارتنامه کیتابیندا اونون اؤلومو 807 هـ. ایلی ذکر اولونموشدور. نسیمینین یاشاییشینی تدقیق ائدهنلر آراسیندان محمد فؤاد کؤپرولو، عبدالباقی گؤلپینارلی و حسین اعیاندا همین تاریخی دوغرو ساییرلار، مرحوم مدرس تبریزی، ریحانه الادب اثریندهده همین تاریخی اونون شهادت ایلی قبول ائدیر. بئلهلیکله 807 هـ. تاریخینی اونون شهادت ایلی حساب ائتمک اولور. او زامان نسیمی اوتوز آلتی یاشیندا ایدی. نسیمینین شهادتیندن دانیشان بشارتنامه اثری 811 هـ. ایلینده یازیلمیشدیر. آیدیندیر کی نسیمینین اؤلومونو بو تاریخدن سونرایا عائد ائتمک اولماز. نسیمینین شهادتینین تفصیلاتینی ذکر ائدهن ان قدیم قایناق کنوز الذّهب فی تاریخ حلب قایناغیدیر. محمد راغب الطّباخ الحلبی، اؤزونون اعلام النُبلاء بتاریخ حلب الشّهباء اثرینده همین قایناغین وئردیگی شرحی ذکر ائدیر.[5] بو شرحین ترجمهسی بئلهدیر:
« یشبک زامانیندا علی نسیمی اؤلدورولدو.
شیخنا ابن خطیب الناصریه و شیخ عزّالدینین نائبی شمس الدین ابن امین الدوله حضوروندا، قاضی القضاة فتح الدین المالکی و قاضی القضاة شهاب الدین الحنبلی ابن الخازوق محکمهده حاضیر اولدولار. ادعا اولدوکی نسیمینین کلماتی بیلیکسیز شخصلری آلدادیب زندیق ائتمیشدیر. اما بعد ابن الشنقشی الحنفی شهرین قاضیلری و عالیملری حضوروندا دعوی طرح ائتدی. سونرا نایب اونا دئدی:
گؤروندوگو کیمی، اسکی قایناقلاردا نسیمی تبریزی حاققیندا یازیلانلار، اونون حیاتی حاققیندا بیر شئی بیزه وئرمیرلر. ادبیات تاریخلریده همین معلوماتی آلیب تکرار ائدیرلر. اونون دیوانینین الیازمالاری و ایندیه قدهر چاپ اولموش معتبر و غیر معتبر دیوانلاریدا باشدان آیاغا یانلیشلیقلار ایله دولودور. بیز بو قایناقلاردان یارارلاناراق، اونون حیات و یاشاییش منظرهسینی ترسیم ائتمگه چالیشیریق.
1- دوغولدوغو یئر
عسقلانی[1]، سخاوی و ابن عماد الحنبلی اونو تبریزلی ساییرلار، ریاض العارفین اثرینین یازاری رضا قلیخان هدایت ایسه، اونو شیرازلی حساب ائدیر، فارسنامهی ناصری ده اونو شیرازلی ساییر، عاشیق چلبی اؤز تذکرهسینده، اونو باغدادین نسیم ناحیهسیندن بیلیر. باکی عالیملری او جوملهدن مرحوم میرزا آقا قلیزاده، شاماخیدا یئرلشن نسیمینین یگانه قارداشی شاه خندانین مزارلیغینادا اشاره ائدهرک، شاماخینی اونون دوغولدوغو یئر حساب ائدیر و دوغوم تاریخینیده 70/ 1369 م. ایلی اولاراق تثبیت ائدیر. [2]
بیز، ان قدیم قایناقلاری داهادا اعتبارلی سایساق، عماد الدین نسیمینی تبریزلی بیلمهلییک. هر حالدا هارالی اولور اولسون، سؤز یوخ کی او، آذربایجان شعر تاریخی سماسیندا ان پارلاق گونش کیمی پارلاماقدادیر. سلمان ممتاز دئمیشکن:« سگیزینجی عصر هیجرینین سون یاریسیندا دوغدوغو یورد اولان آذربایجاندا ساکین ایدی».[3]
بعضی تذکرهلرین اونون باغدادلی، یا شیرازلی و یا آمِدلی اولدوغونو ادعا ائتمیشلرسهده، بو ادعالار تمامیله رد اولموشدور. نسیمی شیرازی نین باشقا بیر شاعیر اولماسی، باغداد یانیندا نسیم آدلی یئر و یا کندین اولماماسی و نسیمینین آمِد شهرینه هئچ گئتمهمهسی بو ادعالارین ردّی اوچون یازیلان دلیللردندیر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab ara_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab