یازووچی: پروفیسور شرعی جوزجانی
پغمانده گی «مدرسهٔ علوم شرعیه» گه اوقیگنی کیلگنیمدن ایککی ییلدن کوپراق مدت اوتردی. توققیزینچی صنفده ایدیم. میمنه لیک مرحوم قربان نیاز مرید نهایت یقین دوست و سِرداشیم ایدی. شونینگدیک بهسوددن کیلگن ضامنعلی بهسودی، محراب علی و محمد ناصر صنفداشلریم و صمیمی اورتاقلریم ایدیلر. کوپینچه بیرجایده یورردیک. اوشه ییلی (1331 ییل) 7نچی صنفده قبول بولگن ینگی بیر ییگیت بیلن تنیشدیک. او هم هزاره جات بهسودیدن، آتی محمد اسماعیل وتخلصی مبلغ ایدی. شو یوسینده مین بیرینچی مرته کیلگوسی صمیمی دوستیم شهید محمد اسماعیل مبلغ بیلن تنیشدیم.
ضیالی و روشنگرعالم مرحوم شاه محمد رشاد تشبثی بیلن اساس سالینگن «مدرسهٔ علوم شرعیه»نینگ اوقو نصابی، دینی تعلیماتنی زمان طلبیگه موافق توشونه دیگن روشنفکر عالملرنی تربیه لش مقصدیده ، توزیلگن ایدی. اونینگ تعلیم نصابیده فقه، حدیث، کلام و عرب تیلیدن تشقری، کیمیا، فزیک، بیولوژی، الجبر، هندسه، تاریخ، جغرافیه، فارسی، پشتو و انگلیس تیل لری کیریتیلگن ایدی. لیکن بیر ایککی ییلدن کیین انگلیس تیلی نصابدن چیقریلدی.
مولانا رشاد حقیقتا بیرضیالی و منور انسان ایدی. یاشلرنی جامعه و حیاتنی توشونیشگه اورگه تردی. بچهٔ سقاو دوریده کویدیریلگن و سونگگی ییللرده ترمیم قیلینگن امان الله خاندن قالگن پغمان سینماسی سالونیده هر ایککی هفته ده بیر مرته طلبه لر اشتراکیده کنفرانس اوتکزیلیب، قیزیقرلی مناظره لر بولیب اوتردی. فکر قیلینگ اوشه دورده کنفرانسلردن بیری «ارتجاع و تجدد» عنوانی آستیده تشکیل قیلینیب، بو ایککی اتمه نی توشونتیریشگه حرکت قیلینگن ایدی. بو ایسه مرحوم نینگ روشنگرعالم ایکنلیگیدن دلالت بیرردی. او افغانستانده پرنجی تشلش (حجابنی کوتریش)بوییچه بیرینچی بولیب فتوا بیرگن ایدی.
فکریمچه داملانینگ حددن آرتیق تجدد خواهلیگی دولت اربابلریگه یاقمدی شیکیلی، اونی «تنویر افکار»دیگن مؤسسه رئیسی قیلیب، مدرسه ایشینی لغمانلیک اونینگ معاونیگه تاپشیردیلر.
مدرسه معاونی آلیب بارگن اداری سیاست نتیجه سیده ملی تبعیض و تحقیر کوچیدی، اوزبیک، تورکمن و هزاره لرگه نسبتا کم سیتیشلر یوز بیره باشله دی. مثلا پشتو تیلی معلمی عظیم خان اوز تیلداشلریگه قرب« خدای دی خوارکه، دغه اوزبک او دغه هزاره ته وگوره چه تل لس لس اخلی او ته په خپل مورنی ژبه نشی کولای دوی سره تینگ شی. دشرم زای نه دی چه اوزبک او هزاره له تانه مخ ته لار شی» و شو کبی باشقه کم سیتیشلر.
بیز بیرقتار یاشلر کابلده گی حبیبیه لیسه سی، دارالمعلمین و دارالعلوم دارالقضات ده اوقیدیگن وطنداشلر بیلن علاقه ده ایدیک، اولر بیزلردن کوره مملکت و دنیا احوالیدن کوپراق خبردار ایدیلر.
پارلمان نینگ 7نچی دوریده ایریم سیاسی حزبلر تشکیل تاپیب، یاشلرنی قیزیقتیرگن ایدی. 1330 ییل میمنه لیک عبدالعزیز ضیا سلطانی مین بیلن بیرایککی دوستیمنی تشویق ایتیب مرحوم داکتر محمودی نینگ حزبی «خلق» دفتریگه آلیب باریب اولر بیلن تنیشتیرگن ایدی.
مرکزده استبداد و تبعیضگه قرشی روحیه کون سایین کوچیماقده ایدی. دولت نینگ فاشیستیک سیاستی بعضا اهالی ایچیده هم اوز عکسینی تاپردی. مثلا یولده یورگونچه بیران گادی آرقنگیزدن کیلسه، هیداوچی زنگ چلیش بیلن بیرگه «پس شو او چپن!» دیب قیچقیرردی و شو کبی گپلر.
باره باره تورکستاندن کابلگه اوقیگنی کیلگن ضیالیلرآره سیده، تبعیض و ستم گه قرشی کورش آلیب باریش اوچون فکر المه شیب، بیران چاره تاپیش ایستگی تاپیلدی. تورلی اوچره شولردن کیین بابر باغیده ییغیلیشیب بیر مجلس اوتکزیشگه قرار قیلیندی.
1331 ییلی نینگ ثور آیی جمعه کونی اوزبیک، تورکمن، ایماق و هزاره یاش ضیالیلریدن 30 دن آرتیق کیشی، ایتیلگن عالی مقصد اوچون کابلده گی بابرشاه باغیده ییغیلیشیب، بیر مجلس اوتکزیش اوچون تصمیم آلیندی. همه نی خبرقیلیش، باغده مناسب جای تاپیش، آوقت تیارلش کبی پروگرام نینگ عملی تمانلری ضیا سلطانی و مرحوم رفیق عنبر ذمه سیگه یوکلنگن ایدی.
جمعه کونی ایرته لب، آدملر باغقه کیرمسدن توریب بابر باغی نینگ مرمر مسجدی بیش اون کیشی تمانیدن تصرف قیلینیب کمپل و گلمچه لر توشلگن ایدی. بیر ایککی ساعت ایچیده، بابرباغی، دم آلیش اوچون کیلگن آدملر بیلن تولیب تاشیب ، مسجد اطرافیده هم عایله لر جای آلدیلر. باغنی نظارت قیلیش اوچون پولیسلر سانی کوپیدی. بیز نیمه قیلیشیمیزنی بیلمی حیران قالدیک. ساعت 12 لرگه ییتیب بارگن ایدی. بعضیلر اولتیریشنی بشقه بیر کونگه قالدیریلیک دیگن فکرنی هم اورته گه تشله دیلر، لیکن کوپچیلیک هر حالده جلسه نی اوتکزیش ضرورلیگینی تآکیدلب توردی.
شو پیت بیردنیگه چقماق چاقیلیب مامه قلدیراق گومبیرلب کیتتی، کیتیدن شونداق بیر یاغمیر قویه باشله دی که برچه نی سراسیمه گه سالدی و توختاوسیز دوام ایتدی. آدملر محبورا ایدیش و توشکلرینی ییغیشتیریب، قاچه قاچ باشلندی. بیرساعت ایچیده باغده تفریح اوچون کیلگن کیشیلر و پولیسلردن هیچ کیم قالمه دی.
بیزلراوچون بو بیر آلتین شانس ایدی. بعضیلر بابر حضرتلری روحی بیزلرگه یاردم بیردی دیدیلر. یاغمیردن بیز کورگن ضرر شو بولدی که ضیا سلطانی دمله گن پلاونینگ تگی بیر آز کویگن ایدی.
مرحوم داکتر برنا قیسی بیر مجبوریت سببلی کیلالمگن ایدی. جلسه نی آلیب باریش ایشی رحمتلی محمد عظیم منشی زاده (کیین داکتر رضازاده) گه تاپشیریلدی.
جلسه اعضالری نینگ کوپچیلیگی سوزگه چیقیب تورکستان خلقی نینگ اچینرلی احوالینی بیان قیلیب دیدیلر: دولت حمایه سیده تورکستانگه یوباریلگن ناقلین نینگ ظلم و تعدی سی محلی خلق یعنی اوزبیک وتورکمنلرگه قرشی کون سایین آشیب بارماقده، اولر خلقیمیزنینگ مال و ملکینی زوروانلیک بیلن تارتیب آلیب اوزلرینی باسیم و ستم آستیده سقله ماقده لر، سرحددن کیلگن سوداگرلر بیچاره دهقانلرنی سودخورلیک یولیدن قرضدار قیلیب، بار و یوغینی ایگللب آلماقده لر. حاکملر و قاضیلرهم اولرنی حمایه قیلیب، تجاوزلریگه قانونی توس بیرماقده لر.
شمال ولایتلری نینگ تورلی شهرلریدن کیلگن اوزبیک و تورکمن و ایماق ضیالیلری، اوز منطقه لریده یوز بیره یاتگن ظلم و اجحاف حقیده معلومات بیریب، دولت نینگ بو غیر عادلانه سیاستینی قاره له دیلر.
بعضیلر شو مناسبت بیلن یازگن شعرلرینی اوقیدیلر. مین هم سوزگه چیقیب سرپل اسحاقزیلری نینگ غاصبلیک بیلن ایگللب آلگن مینگلب جریب زمینلری ایچیده یوزلب دهقان نینگ شرعی قباله لیک زمینلری بار، لیکن دولت اولرنی اوز حمایه سی آستیگه آلیب، هیچ کیمگه دعوا قیلیش حقینی بیرمیدی دیب گپیردیم. سونگره مسدس ژنریده یازگن بیر انقلابی شعریمنی اوقیدیم. شعرده افغانستان تورکلرینی ملی ظلم و ستمگه قرشی حرکت قیلیش غایه سی افاده لنگن ایدی. لیکن افسوس که اوشه شعر میندن یوقالگن و اوندن قوییده گی فقط بیربیت ایسیمده قالگن:
کیچه کوندوز دشمنینگ تینمی جانینگ گه قصد ایتر
تورکلیک نینگ قانی نی بولدی که جوش اورمی کیتر
مرحوم عنبر و باشقه لرهم شعر اوقیدیلر.
جلسه نینگ آخریده بیرقطعنامه شکلیده تأکیدلندی که: ملی ستم و تبعیض گه قرشی تورکستان خلقی، بیرله شیب کورش آلیب باریشی بیر تاریخی ضرورت و زمان طلبی. بو مفکوره نی ترقتیش برچه ضیالیلریمیزنینگ ملی وجیبه سی دیر. هرکیم اوزقیشلاغی، شهری و ولایتیده اهالی نینگ سیاسی آنگینی آشیریب، بو مقدس ارمان یولیده فعالیت قیلیشی کیرک. جلسه گه اشتراک ایتگن 30 کیشی بیر آواز بیلن بو قرارنی تصدیقلب، اونی عملگه آشیریش اوچون سوز بیردیلر.
بیرنچی قسم توگه دی.
prs_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab