1 هر قیش دالیجا یاز گلیر هر گئجه گونوز،
ایمدی کی گون باتیب قارالیقدیر تلسمهیوز.
لقمان بویوردو:«ـ چؤلده ایتیردیز یولو گئجه،
مالدان ائنیب، ائدیز اوتوراق تا اولا گونوز.»
چوخلار گومان ائدیبله یالان دانی دوغرویا،
قوش بس کی قیشقیریر، هله یئرسیز اوخور خروس.
هر کیم بو گون دیییر کی منم صاحب زمان،
آللانماییز، زمان ظهور اولماییب هنوز.
5 میرزا رضانین اوغلو دیییرلر امامدیر،
بو سؤزلری آدام ائشیدهنده اولور قودوز.
گر بو دلی، امام اولا، پس من پیمبرم،
گر بو پیمبر اولسا، منم یوخسا هورموز.
بو فیرقهیه پیمبر اولاندا بئله بیزوو،
دان ائتمه اولسا بعضیلره گر خدا، اؤکوز!
یول منزله اودور کی پیمبر وئریب نیشان،
خوش حالینا او کیم بو یولو دوتدو گئتدی دوز.
حق جد و جهد ائیلییهنه گؤستریر یولو،
اوز غیر حققه، قویما سنه حق گتیرسین اوز.
10 حاجت آپارما بندهیه مخلوقا تیکمه گوز،
دان اؤزگهسی اولا هر کیم، اومیدین اوز!
محض بهانه خلقه اوخور وعظ هیدهجی،
حق بندهسین بهشته آپارماز بهانهسوز.
1 واریم خیال گر ای دوست! اولسا بو قیش یاز،
سنین هوایه گنه قوش کیمی ائدهم پرواز.
کؤنول همیشه چکهر حسرتین گنه گلهسن،
نئجه ائدهر قازالاق آرزو یئتیشسین یاز.
بو گون بئله بو غریبی سیخیبدیر آیریلیغین،
بو قسم ایله دمیری باور ائتمه سیخسین گاز.
گؤزوم یولوندا قالیب تا هاچاغ گلیر پئیغام،
قولاق دوتوب قاپییا تا هاچاغ یئتهر آواز.
5 سنین سوراغیوا ائودن چیخیم چؤله کم ـ کم،
نهدیر علاج دوتوب بو یولو گئدیم آزـ آز.
سنه یئتهر ائدهسن ناز، ای عرب بالاسی!
بو گون مسلّم اولوبدور سنه عراق و حجاز.
منم کی دؤنمهدی بیر یول مورادیما ایام،
منم کی اولمادی بیر گون فلک منیملن ساز.
منی بو شهرده بیر آلاگوز شکار ائتدی،
نئجه گؤگرچینی گؤیده شیکار ائدهر شهباز؟
دوگون ـ دوگون تئلی هر یان اوزونده کسمهلری،
ائدیب ولایت تهرانی خطّهی اهواز.
10 اولار کی وصف ائلهییبلر صفادا شیرازی،
منه گومان یوخو ترجیح هیدهجه شیراز.
1 سیز باخین بخته هر اول کس بیزه همسایه گلیر،
بیزه بیر آغری اولور، درد و غمه مایه گلیر.
قونشودان قونشویا گر آش گئدهر قورما گئدهر،
بو بیزیک باشیمیزا داش گلیر و قایه گلیر.
گر بو معلوم اولوب: گوندن ایشیق آیه یئتهر،
ناتی آیدان دوتولور، گون اوزونه سایه گلیر.
هیدهجی هیچ دانیشما! ائله اؤز پاییوه شوکر،
دؤز اگر باشیوا گؤیدن کجک و پایه گلیر.
5 گر الیندن دوتا، یئردن گؤیه آسان آپاریر،
اول کی گؤیدن یئره شأنینده اونون آیه گلیر.
1 بو روزگار گئچهر، یاخشی روزگار گلهر،
کؤنول داریخما، غم ائتمه کی غمگوسار گلهر.
دومان دوتوب یئر اوزون، گر یاغار هوادان قار،
گئچهر گئدهر بو سویوق قیش، گنه بهار گلهر.
اگر او چاغ کی سفر ائتدی یار، گئتدی بخت،
خوش اول گونه قاییدار بختیلن او یار گلهر.
گئجهـگونوز چکیرم آه، تیکمیشم یولا گؤز،
گؤروم هاچاغ گنه اول یار گولعیذار گلهر.
5 سولوب جوانلیغیمین رنگی، باش و قاش آغاریب،
بلی بهار بیتهر لاله، قیشدا قار گلهر.
1 ای کؤنول! گل سن بو یار بیوفادان ال گؤتور،
قوی سنی بو درد اؤلدورسون، دوادان ال گؤتور.
یار و یولداشدان اومید اوز، قوم و قارداش ایستهمه!
یومگیلن بیگانهدن گؤز، آشینادان ال گؤتور.
اوخشادین گول اوزلری، اوگدون بو قارا گؤزلری،
حاصیلی نولدو؟ هوس بسدیر، هوادان ال گؤتور.
فیتنهدیر عشق مجازی، فیتنهدن قورخماق گرهک،
عشق نفسانی خطادیر، بو خطادان ال گؤتور.
5 ای منی گؤزدن سالان مئهر و وفاسیز سؤودوگوم!
گر یوخون مئهر و وفا، باری جفادان ال گؤتور.
1 بهار عؤمر خزان اولدو یاغدی باشیما قار،
بو گون گول اوزلری سؤومک اولوب منیمچون عار.
منه دیییرلر قوجالدین، جاوانلیق ائتمه! ولی،
او زاد کیم اولدو طبیعی، نئجه زوال تاپار؟
من ائیلهرم بو محبت اوتون اورهکده خموش،
اگر حرارتی زایل ائده اؤزوندن نار.
محبت اهلی ملام و مذمّته باخماز،
بو سؤزلره قولاق آسماز اگر حقیقتی وار.
5 من اول کسم کی هوا و هوسله مشهورام،
او سرخوشام کی آدیم عشقیلن اولوبدور جار.
1 بو گون اذیت یار و مذمّت اغیار،
خدا بیلیر کی منی عؤمردن ائدیب بیزار.
منه بو عقل اذیت ائدیر، دور، ای ساقی!
گتیر پیاله، آپار عقلی، جانیمی قورتار.
بنای عؤمرومو بیر جام ایلن ائله ویران.
دؤگول بو عؤمر مگر مایهی غم و آزار؟
قیتیب نئجه دؤوهنین چگنینی یوک آلتیندا؟
سیخار، سیخیب منی بو روزگار ناهنجار.
5 گول اوزون ائشیگه آتدی پردهدن، ای وای!
ائویم ییخیلدی کی بوندان سورا ایشیمدیر زار.
1 ائشیتمیشم ایکی زاد وار گتیرمک اولماز تاب:
بیری فراق احبّا، ایکینجی فقد شباب.
بو گون مجالی غنیمت بیل ای جوان! قالماز،
همیشه عؤمر گولوستانی خرم و شاداب.
خدا بو عالمی اسباب عالمی یارادیب،
گرهکدیر آدمه مطلوبه یئتمهگه اسباب.
قیلیب مشیّتی محتاج خلقی بیرـ بیرینه،
دؤگول گزاف، بیلیر حکمتین اولوالالباب.
5 پیاده گئتمهگه یولداش اگر یوخون طاقت!
یوبانما، وقت گئچیب، بیر اولاغ اؤزونچون تاب.
1 صوفی بویوردو سئیر و سفردیر غمه علاج،
گئیدیم چاریق آیاغیما، آلدیم اله آغاج.
یئر قالمادی کی گئتمهییب اوردا دوتوم سوراغ،
بیر کس تاپیم مگر کیم ائده دردیمه علاج.
بیلمیش قامی کی یاخشی غذادیر سکنجبین،
اما نه فایده کی سلامت دؤگول مزاج.
من بو یوغون آغاجی نئجه ائیلهییم قوجاق؟
من بو اوزون طنابی نئجه ائیلهییم قولاج؟
5 ائیله اورهکده نقش گول اوزلر محبتین،
تاپماز بو مملکتده گوموش سیکّهسیز رواج.
گل منی الله اؤزون خدایا باغیشلا،
فخر رُسل، ختم انبیایا باغیشلا.
حقِّ علی ولیّ و وصیِّ رسولا،
فاطمه(س)نین چکدیگی جفایا باغیشلا.
سبط پیمبر حسن(ع)، ایکینجی اماما،
قارداشی، مظلومِ کربلایا باغیشلا.
سید سجاد(ع) و اوغلو باقر(ع) علمه،
صادقِ(ع) اولادِ مصطفایا باغیشلا.
5 موسیِ کاظم (ع) چکهن بلایا منی گئچ،
اوغلو اونون حضرت رضایا(ع) باغیشلا.
6- زاهید
زاهید سؤزونو، هیدهجی منفی بیر کوت بئیین، گئج باشا دوشن و ظاهیرساز بیر تیپ آنلامیندا ایشلهدیر. زاهید چالیشیر ریاضت ایله مقصده چاتسین ولاکین اونون گؤروشلری دار و یوللاری محدود و فئیضی اولمایان مسیردیر، اودور کی ملامته شایان اولوبدور. زاهید ده اورهک یوخدور.
دیییر زاهید ائتمز منیمچون تفاوت،
قیاقوی غاز ایله آواز بولبول.
بو حیوانا آدم دیییرلر، منه دیو،
بو نادانا عاقیل دیییرلر، منه خول!
(8/11-2)
زاهید دانیشاندا، دانلامازدیم،
سولدان اگر آنلاسایدی ساغی.
(77/1-6)
دیییرلر زاهید سالوسا خلق ساده و صاف،
منیم کیمی رند و زیرک و قلاش.
(18/4-1)
ائوین دلینمهیه زاهید منی اوچاغ دانلا،
گؤرهن بو سادهلری باده وئرمییهن ایمان.
(27/8-1)
1 ـ شرح منظومه
حکیم هیدهجینین «دانشنامه و دیوان»ینا اؤن سؤز یازان غلامحسین رضانژد، ادعا ائدیرکی منظومهیه یازیلان بوتون شرح و تعلیقهلری اوخوموش و نتیجه آلمیشدیر کی:
« حکیم هیدهجینین تعلیقات و حاشیهلری، هم ان جامع و همده ان ایجازلی یازیلاردیر، بئله کی اوندا بیر کلمهدن، بیر نئچه صحیفهیه قدهر شرح و تعلیقهیه راست گلمک اولار. حکیم هیدهجی، بوعلینین شفا، اشارات و تنبیهات و باشقا اثرلری و ملاصدرانین اسفار کیتابینا مسلط ایدی و حکیم سبزوارینین شاگردی حاج میرزاحسن واسیطهسی ایله اونا یاخین ساییلیرمیش، و منظومه بحثلرینی اوندان دینلهدیگی اوچون، ان گؤزهل و ان جامع تعلیقه یازا بیلمیشدیر و اؤز تعلیقهسینده و فیلسوفلار و متکلملرین ان اینجه بحثلر و تقریرلریندن یارارلانمیش و هر تعلیقه و حاشیهده لازم اولان آچیقلامالاری گتیرمیشدیر. باشقا گؤردوگوم حاشیهلر صاحیبلری، آز ـ چوخ موضوعدان قیراغا چیخیب سؤزو یئرسیز اوزالتمیشلاردیر.» 1
حکیم هیدهجینین منظومهیه یازدیغی شرح، اصلینده ایکی بؤلمهدن عیبارتدیر:
«1. حاشیه لئالی منتظمه و شرح منظومهی منطق،
2. تعلیقهی غرور الفراید.
هر ایکی بؤلمه تهراندا 1344 هـ . ایلینده نشر ائدیلمیشدیر. همین نشر 1404 ﻫ. (1363 ش.) ایلینده و بیر داها 1365 ش. ایلنده یئنهده تهراندا چاپ ائدیلمیشدیر.»2
هیدهجی چاغی، یعنی هیجری 13ـ نجی یوز ایل، ایران تورک ادبیاتینین جانلانما چاغلاریندان بیری ساییلیر. بیر طرفدن ایراندا گئدهن سیاسی ـ اجتماعی چالخانتیلار و باشقا طرفدن ادبی قالخینمالار، هم تورکجه و هم فارسجا یازان قلم صاحیبلرینی تأثیر دایرهسی آلتینا آلمیشدیر. بو چاغدا شعرین بوتون نوعلاری و همده یئنی تیپلی منظومهلر مئیدانا گلمیشدیر.
هیجری 13 ـ نجی عصرده تورکجه یازان شاعیرلریمیزین یارادیجیلیقلاریندا غزل شعر نوعو اساس یئر توتموشدور. غزلین نسیمی، شاه ختایی، فوضولی، قوسی تبریزی و صائب تبریزی کیمی بؤیوک اوستادلاری اولموشدور و بو عصرده غزل یازما ایشینی سید ابوالقاسیم نباتی، محمد باقر خلخالی، ذکری اردبیلی، عندلیب قاراجاداغی، مهدی شکوهی مراغهای، ابوالحسن راجی، میرزا علی لعلی، میرزا رضا صراف، محمد امین دلسوز و ملامحمد هیدهجی دوام ائتمیشلردیر.
1 ـ محمدباقرخلخالی
ملامحمدباقرخلخالی، حکیم هیدهجی کیمی شیعه روحانیلیگینه منسوبدور. اونون ادبیاتا بؤیوک خیدمتی «ثعلبیه» و یا «تولکو ناغیلی» مثنویسینی قوشماسیدیر. بو مثنوی آذربایجاندا چوخ اوخونان شعر کیتابلاریندان ساییلیر و دفعهلر نشر اولوبدور. خلخالی اثرینده خلقه خیطاب یازیبدیر:
عوام النّاسه یازدیم بو کیتابی،
موجّه اونلارا قیلدیم خیطابی.
اثرده شاعیر درین دوشونجهلری ساده بیر دیل ایله تولکو ناغیلی ایچینده نظمه چکیب، اوخوجویا راحتجاسینا چاتدیرا بیلیر.
خلخالینین حکیم هیدهجی ایله اورتاق نقطهلریندن بیریسی، هر ایکیسینین روحانی اولماسی و ایکینجیسی اونلارین تورکجهمیزه رغبت گؤستریب، قیمتلی اثرلر یاراتمالاریدیر.
اتک یازېلار
- محمدعلیمدرس. ریحانة الادب، تبریز، کتاب فروشی خیام، تهران، ج 6.
- الینیزدهکی کتاب، ص 159.
- مجتهدی، مهدی. رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، زرین، ص 305.
- دانشنامه و دیوان حکیم اعظم و شاعر محقق حاج ملامحمد هیدهجی، تبریز، 1317، مقدمه.
- مدرسی، مرتضی. منتخبی از تاریخ فلاسفهی اسلام، تهران، 1353، ص 321 ـ 318. و هم باخېن: مجلهی وحید، سال7، تهران 1348، ش7، ص824.
- شیخ موسی الزنجانی. الفهرست لمشاهیر و علماء زنجان، به کوشش سید حسین جنوی زنجانی، قم، آل عبا، ص 142.
- آذربایجان س س ر علملر آکادمیاسې. جنوبی آذربایجان ادبیاتی آنتالوگیاسی، علم نشریاتی، باکی1981، ص 138.
- نیرومند، کریم. تاریخ پیدایش تصوف و عرفان و سیر تحول و تطور آن، عرفا و حکمای استان زنجان، کتاب فروشی ستاره، زنجان، 1362، ص 233.
- دیوان ترکی حکیم هیدهجی، مقدمه م. کریمی. تهران، اندیشه نو، 1382.
- محمد هیدهجی. رسالهی دخانیه، به اهتمام علی اکبر ولایتی، تهران، وزارت امور خارجه، 1385.
11 ـ محمدرضا کریمی9
1382 ـ نجی ایلده دیوان ترکی حکیم هیدهجی کیتابېنې نشر ائدیب و اۏنا گئنیش مقدمه یازان آقای محمدرضا کریمی دئییر:
« شاعیر جامعهنین بۆتۆن ضعفلرینی شاهدان توتدو، پیس عمللی عالیملره قدهر، درویشلردن، عامی خالقا کیمی تنقید ائدهرک، اۏنلارېن تنبللیک و بیعارچېلېقدا اۏلدوقلارېنې افشا ائدیر و هامېدان باشدا شاها ساری چېغېرېر:
اگر شاه را عار بودی کمی،
نه جستی تنآسانی و خرمی.
اۏ بیری صنیفلریده بئله افشا ائدیر:
ز آیین یزدان فروشسته دست،
زن و مرد، پیر و جوان هر که هست.
در این روزگاری که من آمدم،
چه بد روزگار است، آمد بدم.
نه یک رهنمایی است آید به کار،
نه دانشوری کارد از پای خار.
نه یک پیر راهی که پیری کند،
ز افتادگان دستگیری کند،
شبانی ندارد مگر این رمه؟
جهانی است بر کام گرگان همه.
9 ـ عزیز محسنی
عزیز محسنی، 1374، نجو ایلده آذربایجان ادبیات تاریخیندن قېزېل یارپاقلار عنوانلې کیتاب نشر ائتمیشدیر. بو کیتابدا نسیمی، فۆضولی، هیدهجی، خلخالی، نباتی، صراف و معجز شبستری حاققېندا مقالهلری واردېر. هیدهجی ایله علاقهدار اۏلان مقالهسینده دئییر:
« حکیم ملامحمد هیدهجی بیر وطنپرور، یورد سئوهن شاعیردیر. اۏ، اؤز آنایوردونو، دۏغما کندینی بۆتۆن وارلېغې ایله سئویر و بۆتۆن حیاتی بۏیو، یئری گلدیکده دۏغولدوغو، بۏی آتدېغې کندین طبیعتینی، اقلیمینی، سرین سولارېنې، اۆرهک آچان منظرهلرینی خاطیرلایېر.
اۏ، سئویملی اؤلکهسیندن، دۏغما کندیندن آیرې دۆشمهڲینه گؤره اۆرهکدن آجېیېر و بؤیۆک بیر نیسگیل ایله بو آیرېلېغې دیله گتیریر:
فغان کی حسرتی قالدې اۆرهکدن هیدهجین اۏل،
سۏیوق بولاقلارې، باشې دومانلې داغلارې.
(14/26-2)
یا خود:
فلک منی آتدېن فراقا هیدهجدن،
قایېتماغا یۆخدور اۏ کنده ایمکانی.
اۏ، دؤنه ـ دؤنه دۏغما کندیندن آیرې دۆشۆب، غۆربت اؤلکهده اسیر بیر حالدا یاشادېغېنې یاندېرېجې و اۆرهک داغلایېجې سؤزلر ایله افاده ائدیر و اۏنو اؤز دیارېندان آیېران شهره لعنت یاغدېرېر [و] نفرین ائدیر:
عجب دۆچار اۏلدوم، اسیر و خوار اۏلدوم،
خدا خراب ائتسین، بو شهر تهرانی.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab urd_Arab pes_Arab azb_Arab snd_Arab urd_Arab snd_Arab urd_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pbt_Arab pes_Arab pes_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab unk prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab urd_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab