آشيق آلي، نه قازاندین دونیادا،
سندن قالان قاتار-قاتار سؤز اولدو.
آشيق آلي
شعرلرینده «ماحالیم گؤيچهدیر، آلیدیر آدیم»، «ماحالیم گؤيچهدیر، کندیم قیزیلونگ» دئین آشيق آلي آذربایجانین گؤيچه ماحالینین* قیزیل اونگ کندینده دونیايا گؤز آچان موکممل ساز اوستاسي، اون دوققوز عصر آذربایجان آشيق شعرینین اوستاد صنعتکارلاریندان بیري اولموشدور.
اونون ادبی ارثي اوزون مودت لاییقینجه توپلانمامیش، شعرلري حافطه لرده ياشايان آشيق آلینین ادبی ارثینین توپلانیب نشر ائدیلمهسي اییرمی عصرین اورتالارینا و سونراکي ایللره تصادوف ائتمکدهدیر.
دوغرودور، ااییرمی عصرین 30-جو ایللرینده آشيق آلینین شعرلرینی توپلاماغا فولکلورشوناس هوممت الیزاده تشببوس گؤسترسه د، او، 1930-جو ایللرین سووئت دؤنمینده آغیر رئپرئسسیا قوربانلاریندان بیري اولموش، محو ائدیلمیشدیر. اودور کي، آشيق آلینین ادبی ارثینین توپلانماسي داها سونراکي دؤوره تصادوف ائتمیشدیر. آشیغین ادبی ارثینین ایشيق اوزو گؤرمهسینده، اونون گئنیش ایجتیماعیته تانیدیلماسیندا سووئت دؤنمینین 70-80-جي ایللرینده آذربایجان کوممونیست پارتییاسینین مرکزي کومیتهسینین بیر کاتیبی اولان حیدر علیئوین خیدمتلري دانیلماز بیر حقيقتدیر. 1981-جي ایلده آشيق آلینین آنادان اولماسینین 180 ایللیگینی قئید ائتمک حاققیندا آذربایجان کپ مک-نینقراري شعرلري حافطه لرده ياشايان آشيق آلینین اثرلرینی ایتیب-باتماق تهلوکهسیندن خیلاص ائتدي. 1975-1980-جي ایللرده آشيق آلي ارثینین توپلانماسي اوچون جیدي آختاریشلار باشلادي. خالق شاعیري حسین عاریف بو معلوم قراردان سونرا «من آلینی آختاریرام» آدلي مقالهسي ایله خالقا موراجيعت ائتدي و گؤيچه ماحالینی قاریش-قاریش گزیب اونون اثرلري و مزاري حاقیندا معلومات توپلاییب 1975-جي ایللرده آشیغین 55 شعریندن عیبارت کيچیکهجملي بیر کیتابچا دا نشر ائتدیردي. جیدي آختاریش و توپلانما نتیجهسینده 1982-جي ایلده علي امیروو، شامیل عسگروو و مورسل حکیمووون ترتیب ائتدیکلري «آشيق آلي» کیتابی ایشيق اوزو گؤردو. ایندییه قدر آشیغین معلوم اولمايان بیر چوخ شعرلري توپلاندي و شعرلرین سایی 169-آ چاتدي*. همین کیتاب حاقیندا بو سطیرلرین مؤلیفي 12 يانوار 1983-جو ایلده "آذربایجان موعلیمي" قزئتینده تنقیدي مقاله چاپ ائتدیرمیش، کیتابا موناسیبت بیلدیرمیشدي.
سونرالار پروف. حسین ایسماییلوو آشيق آلي ارثینی توپلاییب 136 صحیفه لیک کیتاب نشر ائتدیرمیشدي. 1995-جي ایلده ایسه آشیغین ادبی ارثي «تجنیسلر» کیتابیندا تونلانیب نشر ائدیلمیشدیر.
2013-جو ایلده قابیل زیمیستانوغلونون ترتیب و رئداکتورلوغو ایله «آشيق آلي» آدلي کیتاب چاپ ائدیلمیشدیر. 336 صحیفه لیک بو کیتابا آشيق آلینین ایندییهدک الده ائدیلن بوتون اثرلري، داستانلاري و ایلک دفعهنشر ائدیلن «يئددیلیک» دیوانیلري داخیل ائدیلمیشدیر. آشیغین آذربایجانین موستقیللیک ایللرینده 180-200 و 210 ایللیک یوبیلئیلري ده کئچیریلمیش، حاقیندا ماراقلي يازیلار يایینلانمیشدي.
اوستادي گؤيچه ماحالینین اوستاد آشيقلاریندان آغ آشيق، يئتیشدیرمهسي گؤيچهلي آشيق علي عسگرولان آشيق آلینین اثرلرینین توپلانماسي ایندي ده داوام ائتمکدهدیر.
ایندي آشيق آلینین مشهدی سالئهدن باشلايان شجرهسي ترتیب ائدیلمیشدیر. بو شجرهده يئر آلان آشیغین اوزاق-ياخین قوهوملاري اونون بیر چوخ شعرلرینین، حاقیندا يارانان داستان و روایتلرین ایشيق اوزو گؤرمهسینده موستثنا خیدمت گؤستریرلر.
آشیغین قوهوملاریندان آشيق آلي شجرهسینین نومایندلریندن اولان و آذربایجانین دلی ممدلي رایونوندا ياشايان طالعه الي اوغلو آشیغین ایتیب-باتمیش اثرلرینین ایشیغا چیخماسي اوچون تشببوس گؤستریر.
ائلین يادداشیندا «آشيق آلي»، «شئیخ آلي»، «طبیب آلي»، «تجنیس آلي» لقبی ایله ياشايان صنعتکارین ابدي ارثي بوندان سونرا دا توپلانیب اؤیرهنیلهجگینه و تقدیم ائدیلهجگینه اینانیرام.
چونکي خالقیمیزین توکنمز ادبی-معنوي ارثینی، اونون زنگین پوئزییا نومونهلرینی آختاریب تاپماق و بو سؤز اینجیلرینی گلجک نسیللره تقدیم ائتمک هر کسین وطنداشليق بورجودور. بو معنادا اوستاد آشيق آلینین قویوب گئتدیگي زنگین ادبی خزینهنین توپلانماسیندا و نشرینده بؤیوک امکلري اولانلار چوخدور. ایندییه قدر آشيق آلي ارثینین گئنیش اوخوجو کوتلهسینه چاتدیریلماسیندا امگي اولانلارین، شعرلرینی توپلاییب نشر ائتدیرنلرین زحمتي عوضئدیلمزدیر، تقدیرلاییقدیر.
آشيق آلینین پوئتیک ارثینین آشکارا چیخماسي بیر داها گؤستریر کي، صنعت اینجیلري تفککورلرده، يادداشلاردا اوزون ایللر قورونوب ساخلانیلا بیلر و بوسؤز اینجیلرینی قورویوب ياشادان خالق قدیربیلندیر، شعر-صنعت صررافیدیر.
ایندي آرتيق بیر حقيقت بللیدیر کي، قیزیلوندلي آشيق آلي بؤیوک صنعتکار، قودرتلي سؤز اوستاسیدیر. تخمینن 110 ياش عؤمور ائدن دده آشيق اؤزونون دئدیگي کیمي «قاتار-قاتار سؤز» يادیگار قویوب گئتمیشدیر.
بو قاتار-قاتار سؤزلر ايچریسینده آشیغین ياشادیغي گؤيچه ماحالینداکي يئر-یورد آدلاري خوصوصي اهمیت کسب ائدیر. آشیغین شعرلرینده آدي چکیلن و ائرمنی واندالیست-شووینیستلرین ایندي آدلارینی دییشدیردیگي گؤيچه، وئرس داغي، سارییال، باش گؤزلدره، میللي دره، خانکیرت، گؤزلدره، اَیریج، سارینر يایلاغي، قیزیل اونگ کیمي يئر آدلاري بونلاردان بیر نئچهسیدیر:
اَیریج، وئرس داغي، داشکند باخاري،
آغ سورولر سارییالدان یوخاري،
وار بیزیم سولارین عجب آخاري،
چایلاق، بیزیم چایلاقلارا بنظرسن.
…آشيق آلي دئر کي، اوچ گؤزلدر،
شقاییق، چيچکلي خوش گؤزلدر،
شاهداغدان گؤرونور باش گؤزلدر،
اوچ داغ بیزیم او داغلارا بنظرسن.
آشيق عالینین شعرلرینی ديقتله اینجلهدیکجه بئله قناعته گلیرسن کي، بو اوستاد صنعتکارین گؤزل و گؤزللیک حاقیندا اؤز اؤلچو-بیچیسي وار. آشیغین گؤزهلینین کامالي جامالینی تاماملاییر و حتّي کامال جامالینی اوستلهییر ده:
شادناک گؤردوم سونو وایدي،
عؤمور گؤردوم قیشي يایدي.
گؤزل گؤردوم حوسنو زایدي،
گؤردوم ماه-جامال بیریسین.
اوچونجو ميصراعداکي «گؤزل گؤردوم، حوسنوزایدي» ایفادهسي بیردن-بیره اوخوجويا غریبه گؤرونه بیلر. گؤزهلین ده حوسنو زاي اولار؟ گؤزللیگین ائله ایلک شرطي حوسندور. بس «حوسنو زاي» ندیر؟ آشیغا گؤره بو «زاي حوسن» معنوي عیبدیر. ایلک باخیشدا گؤزل گؤرونن کس معنوي زنگینلیکدن خالیدیرسه، ائله اونون حوسنو، ینی گؤرونن گؤزللیگي، جامالي دا بیر شئي دئییل، ینی قوصورلودور. حتّي «ملاکه عيصمتلي» گؤزل بئله کاماللي، شیرین سؤزلو، درین حیکمتلي اولارسا، اوندا گؤزل دئییلر. آشیغین دئدیگي کیمي:
گؤستر ماه جامالین ائي حوري نیسبت،
باخیم شهلا گؤزلرینه دولانیم.
دین، دانیش بیر کلمه ملاکه عيصمت،
اویوم شیرین سؤزلرینه دولانیم.
آشيق آلینین شعرلرینده "تورک" آدي ایفتیخارلا چکیلیر. او، تورک سویونون تمیزلیگینی، فیتنه-فساددان اوزاق اولدوغونو شعرلرینده دفعه لرله دیله گتیررک:
ایبتیدا ارثیمدن تورکم، آراما،
دانمادیم بو ارثي، نه دانام ایندي.
و يا
آز ناله چک، آشيق آلي، آغلامادي تورک بالاسي.
و يا
سانما منی غئیري-سویدان،
آنا تورکدو، آتا تورک - دئییر.
آشیغین 2013-جو ایلده نشر اولونان شعرلرینده «دیوانیلر»ین آیریجا يئري وار. بورادا 1، 2، 3، 4، 5، 6، 7 رقملرینین فلسفي آنلامي آچيقلانیر:
«عرشده خاليق، يئرده ضولله،
ائوده آتا-آنا بیردیر-بیر».
(«بیردیر-بیر» دیوانیسیندن)
«اؤلوم-دیریم ایکیلیدیر،
ایکیلشیر خییر-شر.
(«ایکیدیر» دیوانیسیندن)
بنی اینسان خلق اولاندان،
حساباتي اوچدیر.
کلمه یی-شهادت بئیتین،
ایلک ميصراعسي اوچدیر.
(«اوچدیر» دیوانیسیندن)
آشيق آلي، ذیکر ائیله،
آبی-آتش، خاکي-باد،
آشکار ائتدیم دؤورانیمین،
سببکاري دؤرددور-دؤرد.
(«دؤرددور-دؤرد» دیوانیسیندن)
بشر اوچون کلام يازدي،
حقيقتین خاکینی.
صؤوفت، تؤورات، زنبور، اینجیل،
قرآن سوراغا بئشدي.
(«بئشدي» دیوانیسیندن)
عونوانلاري یرر-حق قیلان،
پور دريالار آلتیدي.
(«آلتیدي» دیوانیسیندن)
سئیره چیخیب بیر باغچانی،
گؤردوم اوچ تایین سیراب.
سماسیندا جؤولان ائدن،
گردیش قابی يئددیدي.
(«يئددیدي» دیوانیسیندن)
snd_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab ara_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab