چیمخیرماق و بنزرلری-1
تورکجه کلمه لرین کؤکن آراشدیرماسیندا، توپلو دَیرلندیرمهنی دوغرو و وئریملی ساییرام. توپلوجا آراشدیرمادان نیّتیم بیر اک ایله تؤرهنن سؤزجوکلری بیر یئرده اله آلماقدیر. بو یازی دا، بئله بیر آراشدیرما نمونهسی ساییلیر.
چیمخیرماق"آجیقلانماق، حیرصله جاواب وئرمک، (اؤزللیکله دانیشیق دیلینده) ایتی قووماق اوچون"ایت گئت!" کیمی سؤزلر سؤیلهمک" آنلامیندا یایقیندیر. تورکیه تورکجهسینده چمکیرمک(çemkirmek) اولاراق گؤرولن سؤزجویون بیر سس تقلیدیندن گلدییی(چَم/چیم، فارسجا "چِخه" ایله قیاس ائدیله بیلر. بوردان اکدش کلمهلره گئچرهک بو سؤزجویو ده درینجه آنلاماغا چالیشماق دا فایدا وار دییه دوشونورم.
سس تقلیدلرینه یولداش بیر اک: ـقیر-/ـکیر-/ـقور-/ـکور-
زینب قورقماز، تورکجهنین قرامئری(شکیل بیلگیسی) آدلی اثرینده( 115.ص) "یانسیمالی کؤکلردن گئچیشلی و گئچیشسیز فعللر" تؤرهدیر. اونا گؤره بعضی اؤرنکلردن (مثلا سومکورمک) آنلاشیلان اصلینده مرکب بیر اک اولوب، -K- ایله –(I)r- اکلرینین بیرلشمهسیندن یارانیبدیر. اسکی تورکجه ده، مارسل اردال'ین گؤستردییی کیمی بیربیرینه چوخ یاخین ایکی –Kİ- و –Kİr- اک وار. او زامان قورقماز'ین گؤروشونو –Kİ+-r- اولاراق دوزلتمک اولار. نه ایسه اسکی تورکجهدن باشلایاراق، ان بلیرگین(بارز) اؤرنکلره گؤز آتاق:
آلاقیرماق(alaqırmaq) داها چوخ آلاقیرماق-قیقیرماق قوشافعل بیچیمینده گؤرولور و "باغیرماق، قیشقیرماق" دئمک اولور. "آلا" سؤزجویو اسکی تورکجه ده اولماسا دا بیر چاغیرما اداتی اولدوغو آنلاشیلیر.
آیقیرماق(ayqırmaq): "باغیرماق، اوجادان فریاد ائتمک". "آی" بوگون ده دیلیمیزده چاغیرما اداتی دیر. تورکیه تورکجهسینده هایقیرماق(haykırmak) بو اسکی آنلامینی قورویوب، آنجاق تورکجهمیزده هایخیرماق(hayxırmaq) "بوغاز تمیزلهمک، تنحنح" آنلامی قازانیبدیر.
باقیرماق(baqırmaq): اردال'ین یازدیغینا گؤره، دیوان لغات الترک دن اؤنجه اؤرنهیی یوخ. دیوان دا دا اوغوزجا اولدوغو یازیلمیش. آنجاق اردال موغولجا barkir- فعلینه دایاناراق و تورکیه تورکجهسینده کی بار-بار باغیرماق دئییمینی گؤز اؤنونده توتاراق، اسکی بیر "بار" سس تقلیدیندن گلدییینی و ر/r سسسیزینین سونرادان دوشدویونو دیله گتیریر.
بیرقیرماق(bırqırmaq):"خورولداماق، آت و اولاغین ایچرییه نفس چکمهسی(snorting)" اردال'ا گؤره بیرقیغ(bırqıġ) "خورولتو" ایله ایلگیلی دیر. ایکیسینین ده کؤکونده *بیر(bır) کیمی بیر سس تقلیدی وار.
بوکورمک(bükürmek):"سَپمک، جوغلاماق، بیتمک". بوداچی متینلرده بو بیچیمی گؤرونور. آنجاق دیوان لغات الترک ده، بورکورمک(bürkürmek) وار. بو بیچیم اساس آلینیرسا، باقیرماق فعلینین کؤکوده آچیقلانمیش اولور.
چاقریشماق(çaqrışmaq):"چاغریشماق، بیربیرینی چاغیرماق". کاشغری اوغوزجا اولاراق گؤستریر. چاقیرماق(>چاغیرماق) فعلیندن گلدییی آچیق دیر. اسکی تورکجه ده گؤرولمهدییی اوچون آلینتی اولابیلهجهیی دوشونولور و سوغدجا žyϒyr- ایله توتوشدورولور.
قاقیرماق(qaqırmaq):"سینه تمیزلهمک، هایخیرماق(expectorate)" قیقیرماق فعلی ایله سس و آنلام باخیمیندان بنزرلیک گؤستریر.
کَکیرمک(käkirmek):"گهییرمک". بلکه *کَک/کَه کیمی بیر سس تقلیدیندن گلیر. نیشانیان گَییرمک (geğirmek) فعلینی کنگیز(keŋiz) (اسکی تورکجه ده: بورون) کلمه سینه باغلاماغا چالیشیر. بو گؤروش یانلیشدیر.
قیقیرماق(qıqırmaq):"باغیرماق، چیغیرماق". مارسل اردال، دیوان لغات الترک ده بیر قیق سؤزجویو (اوری قیقی/orı qıqı) دئییمینده(=قیشقیریق، چیغیر-باغیر) اولدوغونا اشارت ائدر. آنجاق دیوانداکی قی(qı) سؤزجویونو داها مؤحتمل قایناق ساییر. قی، دیوان دا بیر چاغیرما اداتی(=حرف ندا)دیر و عربجه "یا"(یا امیر و..) ایله قیاس ائدیلیر. بیر اؤرنک جومله ده وار: قی برو کَل(qı berü kel)(آی! بری گَل)(فارسجا ترجومهسی، 530.ص).
سیقیرماق(sıqırmaq):"فیشقیراق چالماق". کلمهنین کؤکنینده سسی تقلیدی *سی/*سیق اولدوغونا بیر دلیل ده، تورکیه دهکی ایسلیق(ıslık)دیر. فیشقا/فیشقیراق آنلامیندا اولان بو سؤزجوک، منجه اصلینده، *سی+لیق ایمیش.
اوشکیرمک(üşkirmek):"فیسیلداماق، شیریلداماق، فیشیلداماق". اردال'ا گؤره اوشکورمک (üşkürmek) (=قوشقورماق، ایتی بیرینین اوستونه یوگورتمک") فعلی ایله قاریشدیریلیبدیر. بو ایکینجی فعل، باشقا ساییلمالی و تؤرهییش قایداسی دا باشقادیر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab