تالیش خانلیغی
تالیش خانلیغی یوخسا لنکران خانلیغی (اینگیلیسجه: Talysh Khanate، فارسجا: خانات تالش ، آلمانجا: Khanat Talysch ، روسجا: Taлышckoe xaHcTBo) آسیادا و آذربایجانین شومالیندا بیر اسکی دؤولت ایدی. و فارس دیلی رسمی دیلیدی. تالیش خانلیغی ۱۷۴۷ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۸۲۶ میلادی ایلینده داغیلدی.
خانليغين يارانما تاريخی[دَییشدیر]
۱۷۴۷-جی میلادی ايلینده مای آیینین ۹-دا نادر شاه اؤلدورولدوکدن سونرا آذربايجاندا خانليقلار يارانماغا باشلادی. بو دؤورده يارانان خانليقلاردان بيری ده تاليش خانليغی ايدی. خانليغين اراضيسی دئمک اولار کی، آذربايجان جومهوریتینین اينديکی آستارا، لنکران، لئريک، يارديملی، ماساللی رايونلارینین اراضيلرينی و اينديکی ايرانین گيلان اوستانینين آستارا و هشتپر (حاضيردا تالیش آدلانير) بؤلگهلرينی احاطه ائديردی.
مرزلری تخمينن شيمالدان بولقارچايين، شرقدن کور چايینین منصبينهدک خزر دنيزين، جنوبدان و غربدن ايران سرحدلرينه قدر بير اراضينی احاطه ائديردی. بئله کی، تاليش خانليغی شيمال-شرقده قوبا خانليغينا تابئع اولان ساليان سلطانليغی ايله، شيمالدا اراضيسی سونرادان شاماخی خانليغی ايله قاراباغ خانليغی آراسيندا بؤلوشدورولموش جاواد خانليغی ايله، شيمال-غربده قاراداغ خانليغی ايله، غربده اردبيل خانليغی ايله، جنوبدا ايسه گيلان خانليغی ايله هممرز ايدی.
تاليش خانليغینین مرکزی اوّلجه قيزيلآغاج کندی، سونرا آستارا، سوندا ايسه لنکران شهری اولموشدور.
تاليش خانلاری سولالهسی حاقيندا[دَییشدیر]
تاليش خانلاری سولالهسینین منشايی حاقيندا معلومات ميرزه احمد ميرزه خداوئردی اوغلونون مؤليفی اولدوغو "اخبارنامه" (۱۸۸۲) اثرينده و آذربايجان تاريخچيسی سید علی کاظم بيگ اوغلونون "جواهرنامهی لنکران" اثرينده وئريلميشدير. ميرزه احمد ميرزه خوداوئردی اوغلو "اخبارنامه" اثرينده قئيد ائدير کی، لنکران خانلاری سولالهسینین بانيسی سيد عباس بيگين نسلی گونئی آذربايجانین خالخال ماحالینین هير کنديندندير و سید عباس بيگ آغير ماليه وضعيتيندن دولايی ۱۷. عصرين سونو – ۱۸. عصرين اوّللرينده شيروان بيگلربيگليگینین تاليش ماحالينا – خارخاتان کندينه کؤچموشدور. سید عباس بيگين صفوی نسليندن گلديگی بيلينير (يوکسک ائحتيماللا آنا خطی اوزره).
سید علی کاظم بيگ اوغلو ۱۸۶۹-جو ايلده يازديغی "جواهرنامهی لنکران" اثرينده ۲. شاه عباس صفوینین (۱۶۴۲-۱۶۶۶) ۱۶۵۴-جو ايلده وئرديگی فرمانا ايستيناد ائدهرک سید عباسين ۱۲-جی نسيلده باباسینین سید منتصربالله اولدوغونو يازير، بو شخصين ده ۲۰-جی نسيلدن باباسی حضرتی محمد پئيغمبردير. يعنی سید عباس محمد پئيغمبر ۳۲-جی نسيل شجرهسيدير، دولاييسی ايله منشاجه عرب اولموشدور.
يوخاريدا قئيد ائديلديگی کيمی سید عباس بيگ ۱۷. عصرين سونو – ۱۸. اوّللرينده گونئی آذربايجاندان تاليش ماحالينا – خارخاتان کندينه کؤچوب مسکونلاشميشدير. بو کندده ياشايارکن يئرلی فئوداللارلا ياخينلاشان سید عباس بو کندين صاحيبی بوراديگاهلی اسد بيگ حسین بيگ اوغلونون باجيسی آهو خانيملا ائولندی. اونونلا ايزديواجدان سید عباس بيگين سید جمالالدين بيگ آدلی اوغلو دونيايا گلدی. سید عباس بيگ و اسد بيگ ۱۷۳۶–جی ايلده موغان قورولتاييندا ايشتيراک ائتميش، نادر شاه افشارين حاکيميتينی تانيياراق اوغوللاری سید جماالدین بيگی و علی بيگی نادر شاهين حربی قوللوغونا گؤندرميش، اورادا ايسه اونلارا يوزباشی روتبهسی وئريلميشدی. نادر شاهين مأمورلاری سید جماالدین بیگه دريسینین رنگيندن دولايی قارا بيگ (و ۱۷۴۷-جی ايلدن ۱۷۸۶-جی ايلهدک لنکران خانی اولدو) دئييرديلر. او، نادر شاهين داغيستانا حربی سفرلری زامانی خوصوصی اولاراق فرقلنميشدی و بونا گؤره هيجری تاريخله ۱۱۵۴–جو ايلده (ميلادی تاريخله ۱۷۴۱/۱۷۴۲-جی ايلده) نادر شاه طرفيندن ايرثی "خان" تيتولو ايله موکافاتلانديريلميشدی.
قارا خان[دَییشدیر]
قارا خان لنکرانین ايقتيصادي و سياسي قودرتيني مؤحکملتمک مقصديله بير سيرا تدبيرلر حياتا کئچيردي، دايمي قوشون تشکيل ائتدي. او زامان تاليش خانليغينین اراضيسيندهکي تورپاق ساحهلرينین اکثريتي خان نسليندن اولمايان يئرلي فئوداللارين الينده ايدي. قارا خان همين فئوداللارين ايقتيصادي و سياسي قودرتيني قيرماق اۆچون مرکزي حاکيميتله حسابلاشمايانلارين تورپاقلاريني موصاديره ائتدي. ايران تهلوکهسيندن قورونماق مقصديله (1747-جي ايلده) پايتاختي آستارادان لنکرانا کؤچوردو، گئنيش آبادليق ايشلري آپاردي. بو تدبيرلر شهرين تيجارت و مدنيت مرکزينه چئوريلمهسينه شراييط ياراتدي.
بو دؤورده لنکران خزر دنيزي ساحيلينده آرتيق اهميتلي بير ليمان شهرينه چئوريلمکده ايدي و دربند، نيازآباد و باکي شهرلري ايله بيرليکده آذربايجانین هم داخيلي، هم ده خاريجي تيجارتينده موهوم رول اويناييردي. محض بو سببدن قارا خان پايتاختي آستارادان لنکرانا کؤچوردو. بو زامان تاليش خانليغينا 6 ناحیه: لنکران، آستارا، زوُواند، سئبيجان، وريادوز و بيلهسووار داخيل ايدي. تاليش خانليغيندا آستارا، لنکران، موُرانقوُل، ارکيوان، دشتوند (ماسالليدان نئفچالايا کيمي)، اوُجارود، ديريق، سيريق، زوُواند، پيراند، اوْراند ماحاللاري مؤوجود ايدي.
قارا خان لنکرانا موختليف يئرلردن صنعتکار و اوستالار گتيرتميشدي. او، شهرين قالا ديوارلاريني، خان ساراييني، مسجيد، حامام، بازار، کاروانسارا اينشا ائتديردي. بو دؤورده شهرده ايکي بازار وار ايدي: يوخاري (مرکزي) و آشاغي بازار. بو دؤور تيکيليلري آراسيندا گؤزلليک و معمارليق باخيميندان خان سارايي ديقّتي داها چوخ جلب ائديردي. ايکي مرتبهدن عيبارت اولان ساراي باشدان باشا شبکهلي اولوب، رنگارنگ شوشهلرله بزهديلميشدي.
لنکرانین خزر دنيزي واسيطهسيله ترانزيت تيجارتده ايشتيراک ائتمهسي، اونون ايقتيصادي بير مرکز کيمي تشکّول تاپماسيندا اهميتلي رول اويناميشدي.
تاليش خانليغينین ايران و روسيه ايله موناسيبتلري[دَییشدیر]
قارا خان خاريجي سيياستده روسيهیه مئيل گؤستريردي. بو، بعضي ايران حاکيملريني، خوصوصيله، گيلانلي هدايت خاني ناراحات ائديردي. 1768-جي ايلده هدايت خان 12 مين نفرليک قوشونلا لنکرانا سوخولدو، شيندان قالاسينا چکيلن قارا خان بير مودّت موقاويمت گؤسترسه ده هدايت خان چوخلو خراج آلاراق قارا خاني آزاد ائتدي. قارا خان گيلان تجاووزونه قارشي يارديم آلماق مقصديله قارداشي کربلايي سلطاني کيچيک سيلاحلي دسته ايله قوبايا، فتحعلي خانین حوضورونا گؤندردي. 1785-جي ايلده تاليش خانليغي قوبالي فتحعلي خانین آذربايجانین خئيلي حيصهسيني بيرلشديرديگي تورپاقلارا قاتيلدي. فتحعلی خان بوتون آذربايجان خانليقلاريني بيرلشديريب، گوجلو بير دؤولت ياراتماق ايستهييردي. 1789-جو ايلده فتحعلی خانین اؤلوموندن سونرا خانليق يئنيدن موستقيل سياست يوروتمگه باشلادي.
1786-جي ايلده قارا خانین وفاتيندان سونرا حاکيميته اونون اوغلو مير مصطفی خان کئچدي (1786-1814). بو دؤور خانليق اۆچون چوخ آغير ايللر ايدي. بئله کي، خاريجي هوجوملار اساساً ده جنوب سرحدلريندن آرا وئرمک بيلميردي. 1794-جو ايلده آذربايجانین جنوبوندا حاکيميته گلن آغا محمد شاه قاجار ايراندا دا اؤز مؤوقئعلريني مؤحکملنديرديکدن سونرا جنوبي قافقازا هوجوما باشلادي. او، بوتون آذربايجان خانليقلاريندان اونا تابئع اولماغي طلب ائديردي. لاکين خانليقلارين اکثريتي بو طلبي ردّ ائتدي. يارانميش وضعيتدن ايستيفاده ائدن روسیه حؤکومتي قافقازدا، خوصوصيله آذربايجاندا اؤز مؤوقئعلرينین گوجلنديرمک ايشيني داها دا سورعتلنديرمگه چاليشيردي. تاليش خاني مير مصطفی خان روسیه تبعهليگيني قبول ائتمگه حاضير اولدوغونو بيلديرميشدي. 1795-جي ايلده آغا محمد شاه قاجارين هوجومو عرفهسينده مير مصطفی خان روسیهيه مئيل گؤسترن آذربايجان خانلارينا مکتوب يازاراق ايرانا قارشي بيرگه موباريزه آپارماغا حاضير اولدوغونو بيلديردي. بونا باخماياراق قاجار اؤز قوشونلاريني 1795-جي ايلده هم ايروان، هم ده لنکران ايستيقامتينده آذربايجانا يئريتدي. مير مصطفی خان دوشمنه موقاويمت گؤسترمک ايقتيداريندا اولماديغيندان لنکران اهاليسيني ساري آداسينا کؤچوروب مودافيعه مؤوقئعيي توتدو. ايران قوشونلاري گئتديکدن سونرا لنکرانا قاييدان مير مصطفی خان 1795-جي ايلين سئنتيابريندا اؤز نومايندهسي زامان بيگي شيمالي قافقازا، روس گئنئرالي قودوويچين يانینا، اوکتيابردا ايسه کربلايي اسدالله بيگي پئتئربورقا گؤندردي. 1796-جي ايل مارتين 12-ده کربلايي اسدالله بيگ تاليش خانليغينین روسیهنین حيمايهسينده قبول ائديلمهسي حاقيندا مير مصطفی خانین مکتوبونو 2. يئکاتئرينايا تقديم ائتدي.
مير مصطفی خانین روسیهنین حيمايهچيليگيني قبول ائتمهسي، خزرده اوستونلوگو اله کئچيرمک ايستهين روسیه اۆچون چوخ اهميتلي ايدي. 1796-جي ايلده ايکي يئکاتئرينانین وفاتيندان سونرا حاکيميته گلن 1. پاوئل روس قوشونلاريني گئري چاغيردي. بوندان ايستيفاده ائدن قاجار يئنيدن آذربايجانا سوخولدو. 1802-جي ايل دئکابر آيينین 26-دا گئورگييئوسک موقاويلهسينه گؤره تاليش خاني روسیهنین عالي حيمايهسينه قبول اولوندو.
ايران شاهي 1809-جو ايلده فرجالله خانین کوماندانليغي آلتيندا 2 مين آتليني لنکرانا گؤندردي. اهالي لنکراني ترک ائديب ساري آداسينا کؤچدو. بو روسیهني ناراحات ائتمهیه بيلمزدي. 1813-جو ايل يانوارين 1-ده گونش دوغدوغو زامان گئنئرال کوتليارئوسکينین کوماندانليق ائتديگي روس قوشونلاري هوجوما باشلاديلار و 3 ساعات داوام ائدن قانلي دؤيوش نتيجهسينده 350 نفر ايتکي وئرهرک لنکرانا داخيل اولا بيلديلر. شهرين مودافيعه قووّهلرينه رهبرليک ائدن صاديق خان 4 مين عسگري ايله قهرمانجاسينا ساواشاراق شهيد اولدو. روسلار شهره داخيل اولدوقدان سونرا دئمک اولار کي، اصل قتلعام ائدهرک شهرين 16 مين ساکينیني قتله يئتيرديلر.
1813-جو ايل اوکتيابرين 12-ده روسیه و ايران آراسيندا گولوستان موقاويلهسي ايمضالاندي. بو موقاويله ايله آذربايجانین ايکي حيصهيه بؤلونمهسينین اساسي قويولدو و آذربايجان تورپاقلاري ایکییه بؤلوشدورولدو. تاليش خانليغي دا بير چوخ ديگر آذربايجان خانليقلاري کيمي روسیهيه بيرلشديريلدي.
1814-جو ايلين 26 اييولوندا گئنئرال-مايور مير مصطفی خان ورم خستهليگيندن وفات ائتديکدن سونرا اونون يئرينه اوغلو ميرحسن خان کئچدي. تاليش خانليغي 1826-جي ايلده روسیه طرفيندن ايشغال اولوندوغو لغو ائديلدي. سونونجو خان اولان مير حسن خان 1831-جي ايل لنکران عوصيانیندا روسلارا قارشي قهرمانجاسينا ووروشسا دا تاب گتيره بيلمهييب ايرانا سيغينمالي اولدو. 1832-جي ايلده ايسه زهرلهنرک اؤلدورولدو.
تاليش خانليغي تاريخي رول اويناميش سياسي حاکيميت ايدي. بونو اونون بير سيرا قونشو خانليقلارلا، روسیه ايله ديپلوماتيک علاقهسي ده گؤسترير.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- ГeHeaлorия TaлышиHckий - TaлышxaHoBыx Archived 2005-05-25 at archive.li
- "آذربايجان اوغروندا ساواش تابلوسو – لنکران خانليغي" ( (ازرب.)). آزادليق.اينفو. 2011-10-04. آرخيولشديريليب: [1] سايتيندان 2017-05-29 تاريخينده. ايستيفاده تاريخي: 2017-05-29.
- ميرزه احمد زرگر، اخبارنامه (تاليش خانليغينین تاريخيندن)، باکي - 2009، فارس ديليندن ترجومه ائدن: علي حسینزاده، 159 ص. متن کيريلجه
- فيرودين نوراله بيلي - اسدوو، "مير مصطفی خان" ،علمي-پوبليسيستيک تاريخي اوچئرک. باکي: "ايقتيصاد اونيوئرسيتئتي" نشرياتي، 2007، 96 ص.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab scn_Latn azb_Arab pes_Arab snd_Arab