آنادیلدن درلمهلر-10
1.
اَزاجیل(Ezacil):
"اذیتجیل..ساتاشان آدام". دانیشیق دیلینده گؤرونور. فارسجا و عربجهده
گؤرونن "عزازیل"دن گلدییی آچیقدیر. عزازیل، فارسجا سؤزلوکلرده 1.
ابلیس، شیطان(لقبی). 2. ناتاراز، اینجیدن اوشاق، معنالاریلا گؤرولور. بنزر
ملک/شیطان آدلاری کیمی، عزازیل ده عبرانیجهدن گلیر. آنجاق، آوروپا دیللرینده Azazel و Azazael اولاراق بیلینن
آدین کؤکنی و اساس آنلامی مناقشهلی دیر. آنلاشیلان کلمه سونونداکی زیل>جیل
حادثهسی، تورکجهدهکی ـجیل/ـچیل اکینین باسقیسی آلتیندا اولاجاقدیر.
2.
قیرپی-چیرپی(qırpı-çırpı): ماراغادا
ائشیتمیشم. "اودو اؤز قاباغینا دئشن، قیرپیب-چیرپیب گتیرن آدام، باشاریقلی
آدام" دئمک اولور. کلمهنین قیرپماق/چیرپماق فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر ایلک
باخیشدا. آنجاق عقلیمه بیر زاد تاخیلیبدیر نئچه واختدیر. قیرپماق دیلیمیزده "قوپارماق،
کسمک .. گؤز باسماق"دیر. آنجاق اسکی تورکجه ده بیر قیپماق(qıpmaq) فعلی واریمیش
استاروستین و یولداشلارینین فیکرینجه؛ بو فعل "باشاریقلی اولماق، اوستالیق
گؤسترمک" آنلامیندایمیش. بو باخیمدان منجه "قیرپی-چیرپی" داکی ایلک عونصورون بو قیپماق دان گلدییینی دوشونورم.
استاروستینگیلین سؤزلویونه گؤره، قیپی(qıpı) اویراتجادا "تجروبهلی
آدام" دئمکدیر. قیرقیزجادا قیباچی (qıbaçı) آو آنلام دادیر. یاقوتجادا قیپ(kıp) ایسه
"باشاریقلی" دئمک اولور.
3.
میتینکه(mitinke): داها چوخ "میتینکه
وئرمک"(=اوزون اوزادییا دانیشماق) دئییمینده گؤرونور. اینگیلیزجه "میتینگ"
ایله ایلگیلی اولدوغو آنلاشیلیر. منجه روسجا یولویلا، اؤزللیکله فرقهلیک دؤنمینده
دیلیمیزه گیریبدیر. هر حال دا میتینگلرده، اوزونجا دانیشیقلار اولور.
4.
آرشین(arşın):"بیر اوزونلوق اؤلچوسو، قوماش". آرشین اوزونلوق
اؤلچوسو اولاراق، آنادولودا و آذربایجاندا گؤرونور. کلمهنین روسجایا گئچدییی و
اون آلتینجی یوزایلدن بری ایشلهندییینی بیلیریک. اون دوققوزونجو یوزایل ده، بیر
روس اؤلچوسو اولاراق، آوروپا دیللرینده، مثلا اینگیلیزجه و فرانسیزجادا archine اولاراق
گؤرونور. کلمهنین کؤکنینه گلینجه، عمومن فارسجا کؤکنلی اولدوغو دوشونولور.
فارسجادا اَرش "قول، دیرسکدن بارماقلارین اوجوناجان اولان قیسم" دئمکدیر.
پهلویجه ده "آریشین"، "دیرسک" آنلامی داشیرمیش. آرشین اؤلچوسو
ده بئله بیر اؤلچو اولدوغو بیلینیر. فقه متینلرینده ذرع/ذراع دا بو کیمی اؤلچودور.
آنادولودا، تقریبی اولاراق، آرشین 67 سانتیمتره دیر. سؤزجویون قوماش معناسی
قازانماسی، روسجادا اولاجاق دیر و اوردان یئنیدن تورکجهیه گیریبدیر. دیلیمیزده "آرشینلاماق"
فعلی ده واردیر. روسجادا آرشین، اینگیلیسلرین یارد'ی ایله ائشیت توتولور.
5.
گیروانکا(girvanka):"بیر آغیرلیق اؤلچوسو، بیر جور قیفیل". یومرو، برک
دمیردن دوزلن بو قیفیللار، بوگونلر گؤرونمز اولوب رواج دا دوشوبدور. سانیرام بو
قیفیللار، آغیرلیقلاریندا اؤترو بو آدی آلمیشدیلار. گیروانکانین روسجادان
گلدییی آچیقدیر. روسجا Grivenka سؤزجویو و اؤلچوسونون اوزون گئچمیشی وار. گریوئن(griven) اصلینده "بویون
باغی" دئمک ایمیش. سونرالاری بیر "گوموش - قیزیل اؤلچوسو" اولاراق
یایقینلاشیر. داها سونرا، 1534 ایلینده یئلئنا گلینسکایا(Yelena Glinskaya) یعنی "قورخونج ایوان"ین آناسی زمانیندا 240 گرملیک
آغیرلیق اؤلچوسو اولاراق تثبیت ائدیلیر. هر حال دا، فرقلی بؤلگهلرده، آیری-آیری
آغیرلیقلارا بو آد وئریلیر. مثلا اینترنت ده گزدیییمده مرند ده 200 گرم، آذرشهر
اطرافیندا 400 گرم اولدوغونو آنلادیم. فارسجا سؤزلوکلردن، دهخدا
دا، داها چوخ قند آغیرلیغی اؤلچوسو اولدوغو بیلدیریلیر. فارسجادا گروانکه و
گیروانکه یازیملاریلا گؤرولن سؤزجوک، آغیرلیق اولاراق یاریم کیلو کیمی بیر اؤلچو
اولاجاقدیر. قایناقلاردا "دؤرت چَتور" عبارت اولدوغو سؤیلهنیر. چَتور
ده فرقلی گؤستریلیر. اما بو دورومدا، چتور، 125 گرم کیمی بیر آغیرلیق اولار.
اوشاقلیقدا چتور'ین بیر کیلو'نون دؤرتدن بیری اولدوغونو بیلیردیم یعنی 250
گرم. اونوتمادان یازیم؛ چتور ده روسجادیر. Çétvert روسجادا "دؤرتدن بیر"
دئمکدیر. فارسجادا بیر زامانلار یایقین ایکن اونودولموش. بیزده ده، یالنیز ائل آراسیندا
گؤرونور و گئتدیکجه، آرشین کیمی، یئرینی کیلو، مئتیر کیمی اؤلچولره بیراخماقدادیر.
6.
گؤرستمه(görsetme):"عجیبالخلقه، گؤرولمهمیش مخلوق". سانیرام اصلینده
"[آللاهین قدرتینی] گؤرستمه[سی]"کیمی بیر دئییمدن قیسادیلمیش اولمالیدیر.
ائل آراسیندا "آلله گؤرستمهسین!" دعاسینا دقت ائدینجه، "بلا"
معناسی دا وار سانکی بو کلمهده دییه دوشونورم. بیلدیییمه گؤره، سؤزجوک بو آنلامی
ایله بیر تک آذربایجان دا وار.
سؤز گؤرستمهدن دوشموشکن، بیرده بو گؤسترمک-گؤرستمک مسالهسینه آیدینلیق
گتیرمکده فایدا وار دییه دوشونورم: بیلدیییمه گؤره آذربایجان دا دانیشیق دیلینده،
گؤسترمک ایشلهنمز. یئرینه گؤرستمک/گؤرسنمک فعللری یایقیندیر. اسکی تورکجهده
کؤزگرمک(közgermek) واردی. آنجاق گؤسترمک ایله بیرلشدیرمهسی مومکون دهییل. ـتر/ـدر
اکینین وارلیغی دا شوبههلیدیر. منجه گؤسترمک اصلینده بیر دهییشگه(=واریانت)دیر؛
اسکی تورکجهده کؤرسهمک(körsemek)"گؤرمک ایستهمک"، کؤرمک>گؤرمک فعلیندن، ایستهمک
اکی(-sA-)ایله قورولوبدور. بوردان گؤرسنمک (=گؤرونمک، ظاهر اولماق) و
گؤرستمک(=گؤسترمک) فعلینین یارانماسی راحاتجا آچیقلانیر. گؤرستمک دن کؤچوشمه
یولویلا گؤسترمک اورتایا چیخمالیدیر. بو گون ده بیر چوخ تورک دیلینده، گؤسترمک دهییل
ده گؤرستمک/کؤرستمک واردیر. منجه یازی دیلیمیزه بو فعللرین اوچوده آلینمالیدیر:
گؤسترمک،گؤرستمک، گؤرسنمک. هله گؤرسنمک فعلینین تام آنلامیایله قارشیلایاجاق بیر
فعل ده یوخدور. گؤرونمک بونا یاخین اولسادا، منجه دیلین دولغونلوغو و گوجونه گوج
قاتماق اوچون، ایکی فعلین یان-یانا ایشلنمهسی دوغرو اولور.
7.
یئنجیک(yéncik):"یونگول آدام، داورانیشلاری توپلوم قایدالارینا اویمایان
آدام". تورکیه تورکجهسینده "خفیفمشرب"(hafifmeşrep)دیر قارشیلیغی.
سؤزجویو میانادا ائشیتمیشم، باشقا یئرلرده وارمی؟ بیلمیرم. نه ایسه منجه سؤزجوک
دوغرو-دوزگون تورکجهدیر و یازی دیلینده یئر آلمالیدیر. آنادولو آغیزلاریندا
یئینیجک (yéynicek) وار بو آنلام دا. بو دهییشگهده، کلمهنین کؤکنینه ایشیق توتار؛
یئینی(yéyni) اسکی تورکجهدن بری، آز فرقله، تورک دیللرینده "یونگول"
دئمکدیر. یونگول ده، آذربایجان تورکجهسینه مخصوص اولاراق، بو سؤزجوکدن گلیر.
سادهجه قیپچاق تورکجهسینده یئینی یانیندا، یئنگیل(yéngil)، یئنگول(yéngül)، یینگیل(yingül)، یوغول(yuġul) و یونگول بیچیملری واردی. آیریجا دیلیمیزده، یئیین ده، اصلینده
یئگین(yegin) اولوب، بو سؤزجوک ایله کؤکدش ساییلیر. آنلاشیلان اصلیندن Yégni کیمی بیر کؤکنه
دایانیر بو فرقلی بیچیملر و یان-بیچیملر. یئینیجک ده، ـجک اکی، ـجه/ـجا اکینین
اوزاتماسی اولوب، بنزرلیک گؤسترن بیر اک دیر؛ گلینجک(gelincek) "لاله"
ده اولدوغو کیمی. آذربایجانداکی بیچیمینده، اک کیچیلتمه اکی سانیلاراق، جیک
اولوبدور.
8.
قولچاق(qolçaq):"عروسک،
اویونجاق بَبَک، آدام بیچیمینده اوشاق اویونجاغی". ایلک اولاراق من ده، سایین هادی کیمی(دیل دنیز، 664.ص) بو کلمهنی
"قولا ساریلان، بیچین ده، چؤرک یاپماقدا، ساواش دا، ..قولو قورویان قوماش،
دمیر وو..ساریق" آنلامینداکی قولچاق ایله بیرلشدیریردیم. آنجاق سون
زامانلاردا یئنی بیلگیلر دقتیمی چکدی و بو تحلیلین یانلیش اولدوغونو آنلادیم؛
آنادولودا(بایبورت دا) قورچاق(korçak) "اویونجاق بَبَک"دیر. بو سؤزجوک ایستانبولداکی
آذربایجانلی کؤچمنلردن ده درلنیب، درلمه سؤزلویونده یئر آلیبدیر.
آیریجا قورچاق(kurçak)، تونجلی(چمیشگزک) و مانیسا(آق حصار)دا "هیکل(=مجسمه)"
دئمک دیر. قاپساملی تورکجه سؤزلوکلردن، محمد دوغان سؤزلویونده قورچاق(korçak) مادهسینده،
سؤزجوک بئله آچیقلانیر:"صنم، بوت/بُت، هیکل". سانیرام بورایاجان
ایکی قولچاق'ین آپ-آیری اولدوقلاری آیدینلیق قازانیر و "اویونجاق" آنلامینداکی
سؤزجوکده ر>ل حادثهسی یاشاندیغی آنلاشیلیر. ایندی باشقا تورک دیللرینه ده بیر گؤز آتاق؛
تورکمنجهده قورجاق (qurcaq) وار؛ تاتارجا،
قیرقیزجا و قوموقجادا قورچاق(qurçaq)وار؛باشقوردجا دا قورساق(qursaq) ایکن، اویغورجادا قوچاق/قورچاق(qo(r)çaq) یانیندا،
آغیزلاردا قوغورچاق(qoğurçaq) دا گؤرونور. اؤزبکجهده قوغورچاق(quğurçaq)، نوقایجا و
قاراقالپاقجادا قوویرشاق(quwırşaq)، بنزر بیر بیچیم ده قاوورشاق(qavurşaq) اولاراق التحفه
الزکیه فی اللغه الترکیه ده گؤرونور. کاشغرلی محمودون دیوانیندا،
قاوورچاق(qawurçaq) یئر آلیر. بیر دوستون وئردییی بیلگییه گؤره تورکجهمیزین بیر
یئرلی آغزیندا(زنجان اطرافیندا) "باشی آچیق قیزلارا" طعنهلی اولاراق
"قیللی قووورجوق"(qıllı qovurcuq) دئییلیرمیش. بو بیلگی چوخ ساغلام و سون درجه دَیرلیدیر و
توتوجو/محافظهکار بیر لهجهده قالمالی دیر. بو بیلگی اوستهکی وئریلرله
بیرلشدیرینجه، ایکی آیری بیچیم اورتایا چیخیر. آنلاشیلان قاوورچاق>قووورچاق>قورچاق
حادثهلری یاشانیبدیر. اما اوندان اؤنجه ده بیر اولای واریمیش؛ قاراخانلی تورکجهسینده
قودورچوق(qodurçuq) وار. بورداکی کلمه ایچی د>ذ>ی دهییشمی سونراسی، آنلاشیلان
بیرده ی>و حادثهسی یاشانیبدیر. اما قودورچوق هاردان گلیر؟ رحمتلیک طلعت تکین،
آلتای دیللری تئوریسینین اساسلارینی آچیقلارکن، رئلشمه(Rhotacism) حادثهلریندن
بحث ائدر. اؤرنک اوچون اسکی تورکجهده سمیز(=کؤک، اتلی-یاغلی، شیشمان) اسم ایکن
فعلی سمیرمک(=کؤکهلمک، شیشمانلاشماق)دیر. بنزر باشقا حادثهلرده چوخ دور. نه
ایسه پروفسور تکین، کلمهنین کؤکنینده قودوز(qoduz) سؤزجویونو گؤرور. قودوز، اورخون یازیتلاریندا، "قیز-قودوز"
ایکیلمهسینده "قیز-قادین"دئمک دیر. او زامان قودورچوق، اصلینده
"قادینجیق" دئمک ایمیش. بودا "عروسک" کیمی کلمهلرله، آنلام
باخیمیندان بنزرلیک گؤستریر.
تورکیه تورکجهسینده، قولچاق/قورچاق یئرینه، قوقلا(kukla) ایشلکدیر. بو
سؤزجوک ایسه یونانجادن آلینتیدیر. یونانجا koukoula لاتینجه cuculla فرانسیزجا cuculle و coule، اینگیلیزجه cowl ایله
توتوشدورمالیدیر. بونلارین هامیسی "بؤرک، بؤرکلو اویونجاق" دئمکدیر.
آذربایجان جمهوریتیندهکی کوکلا ایسه روسجادان آلینتیدیر. چونکو عثمانلیجادان
گلسهایدی "قوقلا" اولاجاقایدی. روسجا سؤزجویون ده، یونانجادان گلدییی
آچیق دیر. منجه یازی دیلیمیزده، او بیری قولچاق ایله قاریشدیریلماماسی اوچون،
قورچاق بیچیمی ده آلینابیلر. دوغروسو قووورچاق کیمی کؤکلو بیر سؤزجویو آتماق و
اونوتماق دا اورییمدن گلمیر.
pbt_Arab unk lmo_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab