دؤولت
دؤولت سیاسی قورولوش اوْلوب، موعین سرحدلر داخیلینده یاشایان خالقین خوصوصی سیستمله ایداره اوْلونماسینی تصویر ائدیر. دؤولت چوْخ واخت جمعیتله سجیهلندیریلیرلر. یئر کورهسی جنوب قوطبونون ایستیثناسیندا ایکی یوزه یاخین دؤولت آراسیندا بؤلونموشدور.
دؤولتین فورماسی و فعالیتی ایله دؤولت نظریه سی علمی مشغول اولور. نه علمده، نه ده بینالخلق حقوقدا دؤولتین قبول ائدیلمیش عمومی تعیناتی یوخودور.
دؤولت (عربجه:دولة) تورپاق بوتونلویونه باغلی اولاراق سیاسال باخیمدان اؤگوتلنمیش میلّت و یا میلّتلر توپلولوغونون اولوشتوردوغو توزل وارلیقدیر. دؤولتین گؤلگه سی بوتون بشری فعالیتلرین اوستونه دوشر:سوسیال رفاه،ایچ دوزن،خلق ساغلیغی اوچون اوغراشیر،بوندان مشروعیت قازانیر.قورال قویار،دوزنلر،یئتکیلندیریر،یاساقلار...
تمل سورو ایسه، نلر دؤولت کونترولونه بوراخیلمالی؟، نلر بیرئيه(فرد) بوراخیلمالیدیر؟ بو سورونون نسنل بیر جوابی يوخدور. اؤزنل(subjective) اولاراق، "يالنیزجا بیرئيی ایلگیلندیرن قونولار بیرئيه، بیردن فازلا کیشییی ائتکیله ین قونولار دؤولته بوراخیلمالیدیر." يورومو حاکیمدیر.
توماس هابس ،دؤولتی لئوییاثان جاناوارینا بنزتمیشدی. ماخ وئبئر ایسه دؤولتین مشروع شیددت قوللانما آراجی اولدوغونو سؤیله میشدیر
ایچیندهکیلر
- ۱ تانیمی(definition)
- ۲ دؤولت ایله حؤکومت آراسینداکی فرقلر
- ۳ دؤولت شکیللری
- ۴ ائگمنلی یین قایناغینا گؤره دؤولتلر
- ۵ رقیب دؤولت تئوریلری
- ۶ قایناق
تانیمی(definition)[دَییشدیر]
تاریخ بويونجا بیرچوخ دؤولت تانیمی ياپیلمیشدیر. دؤولتین اورتايا چیخیشی، ایشلهوی(function) و گلجه یی حققینده فلسفی چؤزومله ملر ياپیلمیشدیر. دؤولت قوُرومونون اولوشماسینا يول آچان ائتکنلرین (factor) باشیندا أکین دئوریمی(revolution ) گلیر. اؤزللیکله آسياداکی أکین توپلولوقلارینین توپلولوق اوزهرینده بیر دؤولت اولگوسونو ایلک اولاراق اولوشتوردوغو سؤيلنه بیلیر. دؤولت فلسفه سی آلانیندا فیکیر بيان ائدن فیلوسوفلاردان افلاطون'دا دؤولت “بیرلیکده ياشاما زورونلولوغوندان دوغان”، ارسطو'دا “دوغال بیر اولوشوم”، آنجیلون'دا دیل، کیمی ایلهتیشیم و توپلومساللیقدان دوغان، هوبئس'دا هرکسین هرکسه قارشی ساواشینی سونا اردیرمک اوچون اورتايا چیخان، روُسو، هوبئس و جان لوکدا توپلوم سؤزلشمه سینین سونوجو، فیشته'ده صاف اینسان آماجینین اوجا آراجی، شئلینگ'ده موطلق اولان، هئگئل'ده تؤزل ایراده اولاراق اخلاقسال تین، سیسرون'دا حقوقون سونوجو اولاراق بئتیمله نیر( delineate،تصویر ائتمک). گونوموزده ده بیرچوخ سیياستبیلیمجی و فیلوسوفون فرقلی تانیملاری واردیر. حقوقی آچیدان دؤولت، گنللیکله عنصرلاریندان حرکتله تانیملانیر. بونا گؤره دؤولت؛ "اولکئ آدی وئریلن بلیرلی بیر تورپاق اوزرینده ياشايان اینسان توپلولوقلارینین بیر ائگمنلیک آنلايیشی و حقوقو ایچینده بیر سیياسی ایقتیدار آلتیندا اؤرگوتلنمه سیدیر." بو تانیمداکی اونسورلار بونلاردیر:
- اینسان عنصرو: خلق يا دا میلّت عنصرو اولاراق دا آدلاندیریلابیلیر. بلیرلی بیر آلاندا بیرلیکته ياشايان و چئشیتلی باغلارلا اورتاق ياشاما ایراده سی گؤسترن اینسان توپلولوغودور. بیر دؤولتی اولوشتوراجاق اینسانلارین سايیسی حققینده بیر آلت سینیر اولماماقلا بیرلیکته دؤولتین نیته لیغینه گؤره معقول بیر آلت سینیر قبول ائدیله بیلیر. مودئرن ياناشمایا گؤره میلّت عنصرونون قورولابیلمه سی اوجون معنوی نیتَلیکده باغلار يئترلی اولوب بو معنادا بیرلیکته ياشاما ایراده سینین دوغماسی يئترلیدیر.
- ائگمنلیک عنصرو: سیياسال ایقتیدار عنصرو اولاراق دا آدلاندیریلان بو عنصر، دؤولتین اساس قوروجو عنصرودور. بلیرلی بیر يئر-اوزو پارچاسی اوزرینده ياشايان اینسان توپلولوغونون اوستون ایراده چرچوه سینده اؤرگوتلنمه سیدیر. ائگمنلیک قاورامی اوتوریته دن فرقلی اولاراق اؤلکه ایچینده بیریجیک مشروع گوج قايناغی اولماسینی ایفاده ائدرکن اؤلکه دیشیندا (اولوسلاراراسی آلاندا) باغیمسیز اولماق آنلامینا گلمکته دیر.
- اؤلکه عنصرو: اؤلکه، جوغرافی آنلامدا بیر بوتونلوک تشکیل ائدن و سینیرلاری بلیرلنه بیلیر بیر اراضی پارچاسینی ایفاده ائدر. آنجاق دؤولتین سینیرلاری قونوسوندا بیر دارتیشما بولونماسی مومکوندور. آنجاق دؤولت سینیرلاری اؤن-گؤروله بیلیر بیر تورپاغا صاحیب اولمالیدیر. دؤولتین اؤلکه سی تورپاق اؤلکه سی، دنیز اؤلکه سی و هاوا اؤلکه سی اولاراق اوچه آيریلیر.
دؤولت ایله حؤکومت آراسینداکی فرقلر[دَییشدیر]
- دؤولت، حؤکومتدن داها گئنیشدیر. حؤکومت ایسه دؤولتین بیر پارچاسیدیر.
- دؤولت، دواملی و سورکلیدیر. حؤکومت ایسه گئچیجیدیر، قیستا عومورلودور. حؤکومت، دؤولت اوتوریتهسینین ایشلتیلمه سینی ساغلايان بیر آراجدیر. حؤکومت سادجه دؤولتین بئينی اولما گؤرَویندهدیر.
- دؤولت، کیشیسل اولمايان بیر اوتوریته دیر. مامورلار بوروکراتیک اصوللارا گؤره ایشه آلینیر و گؤرولیلر، حؤکومتین ایدئولوژیک ایستکلرینه دويارسیز اولاجاق شکیلده سئچیلیر.
- دؤولت، اورتاق ایگیيی و گنل ایراده نی تمثیل ائتمیه چالیشیر. فقط حؤکومت ایسه بللی ایدئولوژیلری تمثیل ائدر
دؤولت شکیللری[دَییشدیر]
اونیتار (تکلی دؤولتلر) [دَییشدیر]
سیاسی اوتوریته نین تک مرکزده توپلاندیغی،مرکزی اوتوریته نین تک بیر آنا یاسا ایله ساغلاندیغی بیر دؤولتدیر یاسما اورقانینین یاپدیغی قانونلار بوتون اؤلکه ده اویقولانیر( اؤرنه یین:دانمارک، فرانسه اینگلیس، لیسرلئیل ،ایتالیا ایرلند نروژ یونان تورکیه)
کارما(بیلَشیک-compound) دؤولتلر[دَییشدیر]
بیردن چوخ دؤولتین اؤز آرالاریندا گرچکلشدیکلری بیر آنلاشما ایله بیرلشمله لری سونوجو اولوشان دؤولتلردیر. ایکی شکیلده اولابیلر:
- کونفئدراسیون :باغیمسیز دؤولتلر طرفیندن ائگمنلیکلرینی قوروما شرطی ایله اولوشتورولان و اویه دؤولتلره دیله دیکلری زامان آیریلما حقی تانییان کارما دؤولت بیچیمیدیر. (گونوموزده اؤنه یی یوخدور. اسکی سوئیس،آلمان و آمریکا)
- فدراسیون : اورتاق بیر آنایاسا آلتیندا بیرلشن دؤولتلرین اولوشتوردوغو دؤولت بیچیمیدیر. بو تیپ دؤولتلرده آیریجا هر فدره عنصورون اؤز آنایاساسی ،یئریتمه و یارقی اورقانلاری واردیر. (اؤرنه یی :آلمان،آمریکا،کانادا،اوتریش،سوئیس،اوسترالیا ،روسیا)
ائگمنلی یین قایناغینا گؤره دؤولتلر[دَییشدیر]
مونارشیک دؤولت[دَییشدیر]
ائگمنلی یین تک کیشییه و اونون عایله سینه عایید اولدوغو دؤولت بیچیمی.
اولیقارشیک دؤولت[دَییشدیر]
ائگمنلی یین بللی بیر صنف ویا گروپا عایید اولدوغو دؤولت بیچیمی.
تئوکراتیک دؤولت[دَییشدیر]
ائگمنلی یین قایناغینین دینه دایاندیغی دؤولت بیچیمی.دین آداملارینین سؤزو گئچر. هر شئیه دین آداملاری قرار وئرر.
دئموکراتیک دؤولت[دَییشدیر]
ائگمنلی یین خلقه عایید اولدوغو دؤولت بیچیمیدیر.
رقیب دؤولت تئوریلری[دَییشدیر]
پلورالیست (چوخولجو)دؤولت[دَییشدیر]
لیبئرال فلسفه دن دوغولموشدور. بونا گؤره بیرئی اؤن پلاندا،دؤولت ایکینجی پلاندادیر.
کاپیتالیست دؤولت[دَییشدیر]
مارکسیست باخیش آچیسیلا اورتایا چیخمیشدیر. بونا گؤره توپلومون،ائکونومیک یاپیسیلا بیرلیکده آنالیز ائدیلمسی گرهکیر. دؤولت ایسه سیستئمیندن دوغار و صینیف سیستئمینه دایانیر: سوسیال حیاتین گرچک دایاناغی اولان آلت یاپینین قوشوللاندبردبغی اوست یاپیینین وجودبولموس حالیدیر.
لئوییاثان دؤولت[دَییشدیر]
اؤزو اؤزونه خیدمت ائدن و اؤزونو گلیشتیرن بیر جاناوار کیمیدیر بو دؤولت. بو یاخلاشیم یئنی ساغجیلارا و نئولیبرال لارا عایدددیر.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab swe_Latn azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab