اسکی خرمنلر XXI
اسکی خرمنلر XXİ
119.آرپا(arpa): "بیلینن مشهور تاخیل". آشاغی-یوخاری بوتون تورک
دیللرینده، ان اسکی دؤنم لردن بری وار اولان سؤزجوکلردن ساییلیر. کؤکنی حاققیندا
فرقلی گؤروشلر اولسادا، هئچ بیری دویوروجو گلمیر. منجه بوغدا کیمی، آرپانین دا
کؤکنی تاریخ قارانلیق لاریندا ایتمیش اولابیلر. آنجاق تاتارینسف'ین(Tatarincev)
تحلیلی دقت چکیجی دیر(استاچووسفکی، تورک دیللرینده تاخیل آدلاری،
13.ص). اونا گؤره، آرپا، آرتماق فعلی ایله ایلگیلی اولابیلر. نه ایسه آرپا ایله
قورولموش بیر چوخ یئرآدیمیزدا وار؛ میانداب/قوشاچایا باغلی بیر آرپادرهسی وار
اولدوغو کیمی، اهرده ده بیر باشقا آرپادرهسی کندی وار. تبریزین یاخینلیغینداکی
آرپادرهسی ده مشهوردور. بیر آرپادرهسی ده اردبیل ده وار. آرپاچایی آدیندا دا چوخلو
یئرآدلاری وار؛ سئوگی دستانلاریندان "سارا" افسانهسیندهکی مشهور
آرپاچایی، تورکیه دهکی، آراز چایینین باشلاندیغی بؤلگه لرده و ارمنیستان
سرحدینده یئرلشن آرپاچای بؤلگهسی و چایی اولابیلر. آرپالیق آدلی ایکی کندیمیز
وار(بیر شوط دا، قاراقویونلویا باغلی و اهر کندلریندن). آرپالیق، عثمانلی دؤنمینده
مشهور بیر وئرگی آدی ایدی. آیریجا آرپا تارلاسی معناسی دا وار آرپالیقدا. آرپاغان بیتگی آدی دا، آرپادان گلیر. آرپاجیق آنادولو
دا "ایت دیرسهیی(فارسجاسی: گلمژه)"نین باشقا آدی دیر.
120. کوروشنه(kürüşne):"قابوغو قیرمیزییا چالان، ایچی آل(=صورتی) و داها چوخ
حیوانلارا وئریلن تاخیل (فارسجاسی:
گاودانه)" کلمه نین کؤکنینی، "دیلیمیزده ارمنیجه آلینتی لاردان"
آدلی یازی دا آچیقلادیق. اورا باخیلابیلر.
121. کؤزر(közer):"خرمن دیبینده یئترلی دؤیولمهمیش کولش، یئنی دن دؤیولن
کولش". کلمه نین آنادولوداکی بیچیمی گؤزر(gözer)دیر و اوستهکی معنادان علاوه "قلبیر،
اَلَک" آنلامی دا داشیماقدادیر. بو ایکینجی آنلام، تیتسه کیمی آراشدیرماجیلارا
گؤره، گؤزهمک(gözemek) فعلینه(=الهمک، قلبیرلهمک، الکدن گئچیرمک) باغلارلار. آنجاق
فارسجا سؤزلوکلرده، کوزره/کوزر اوستهکی هر ایکی آنلام دا، گلیبدیر. قاشقایجادا
دا گؤرولن کلمهنین سنگلاخداکی بیچیمی کؤزل(közel) دیر(233.ص). کؤزر'ی هادی بهی دیل دنیز ده، کؤز(=قور، اوجاق دا قالان یانمیش
اودون) کلمه سینه باغلاماسی دوغرو اولماز. آنادولوداکی گؤزر بیچیمی ایلگی چکیر.
چونکو ایلک آنلام (خرمن دیبی)دا "الک دن گئچمهین" اولاراق
آچیقلانابیلر. آنجاق فارسجاداکی بیچیم لر ایشی چتین لشدیریر. بیرده ماراغادا،
یازییا آلینان "کؤزک(közek) دؤیمک" دئییمی ده بورایایلا ایلگیلی اولابیلر. خرمن دؤیمک
آنلامیندا اولان کلمه نین، "کؤزر دؤمک" آنلامی دا وار. بوردا کؤزک(دوغرو
یازییا آلینمیشسا)، اصلینده، "الک " کیمی بیر آنلامی اولاجاقدیر.
122. مکه(meke):"بیلینن تاخیل(فارسجاسی:ذرّت)". آذربایجان دا آز
یئرلرده توپلو اولاراق اکیلیردی. بوگون داها چوخ حیوان(تویوق وو..)اوچون و یا
سوتول اولاراق پیشیریلمهسی و یا آیاق اوستو(فست فود) یئمکلر اوچون اکیلیر. یاغی
دا آشچیلیق دا(=آشپزی)دا ایشلهنیر. نه ایسه، بو بیتگی ده یئرلی آمریکا بیتگی
لریندن ساییلیر و آمریکانین کشفیندن سونرا، ایسپانیا، پورتاغال یولویلا آوروپایا،
اوردان دا عثمانلی و روسیه یولویلا اورتا آسیا و باتی آسیایا یاییلدی. دوروم بئله
ایکن اسکی قایناقلاردا بو بیتگییه راست گلینمز. استاچووسکینین آراشدیرماسینا
گؤره، تورک دیللرینده اون آلتی سؤزجوک وار مکه قارشیلیغی. بونلاردان بیر نئچهسینه
گؤز آتمالیییق؛ تورکیهده میصیر دئییلیر و اصلینده میصیر بوغدایی(mısır buğdayı) دئییمیندن قیسالیبدیر. شام
بوغدایی دا وار. عربجه ده و عرب اؤلکهلرینده، بیتگی ایستانبول آدییلا آنیلیر.
آذربایجان، تورکمنجه و قیرقیزجا کیمی تورک دیللرینده مکه[بوغداسی] وار. بو دئییم
دن آنلاشیلان، بؤلگه میزده بو تاخیلین عربیستان/مکّهدن گلدییینه اینانیلیرمیش. بلکه ده حاجی لارین
عثمانلی یولویلا گئدیب-گلدیکلرین ده اؤترو، و یا یوردوموزا ایلک اولاراق بیتگینین عربلردن
گلدییی اوچون، بو آد اورتایا چیخیبدیر. سانیرام استاچووسکینین گؤزوندن قاچان بیر
سؤزجویوموز، بو دوروما ایشیق توتابیلر؛ "پیغمبر بوغداسی" آدی دا
آذربایجان دا گؤرولور. بودا "مکه"نین، "مکّه"دن گلدییی
اینانیشینی آچیقجا گؤستریر. یوخسا اسلام پیغمبری زامانی بئله بیر بیتگینین
عربیستان دا اولمادیغی بللی دیر. آذربایجان دا و بعضی بؤلگهلرده گؤرولن
"قارغی دالی" دئییمینین ده آچیقلاماغا احتیاجی یوخدور. ایللر اؤنجه،
یحیی ذکاءنین بیر یازیسیندا-ایندی خاطیرلامیرام، آنجاق یئتمیشلی ایللرده اولاجاقدیر-
مکه نین آذریجهدن قالینتی اولدوغونو ادعا ائتمیش و اونو اینگیلیزجهدهکی Maize ایله توتوشدوروب، اورتاق هیند-آوروپا دیللریندن گلهبیلهجکلرینه
اشارت ائتمیشدیر. بیتگینین یئرلی اولمادیغینی اؤیرنینجه و Maize کلمهسینین ده یئرلی آمریکا دیللریندن گلدییینی بیلینجه، آذریچیلییین نه قدر
گؤزو باغلی، آراشدیرمادان یازیلان، درینلیکسیز، دایاز اولدوغو گؤزلر اؤنونه
سریلیر. فارسجادا، بلال و ذرّت ایکیسی ده، عربجه دن آلینمیشدیر.
123. هئریک(herik):"سورولمهمیش تارلا".
اؤنجهکی ماده لرده بونا اشارتیمیز اولوب دییه دوشونورم. نه ایسه کلمه نین
آذربایجان دا چوخ یایقین اولدوغونو سانمیرام. "ترانههای کار در
آذربایجان" دا گئچر:"هئریک یئری، خان یئری"(68. ص). سؤزجوک
آنادولودا یایقین دیر. اؤزللیکله دوغو آنادولو ایللرینده. هر حال دا ارمنیجه دن
گلدییی بیلینیر و دانکوف کیمی آراشدیرماجیلاردا گؤسترمیش لر آلینتی اولدوغونو.
124. توتون(tütün):"یارپاقلاریندان
سیقار، تنبکی حاضیرلانان بیتگی". کؤکنینی اؤنجهکی یازیلاردا آچیقلامیشام؛
توتمک فعلینه –Xn اکی گتیریلهرک
قورولان کلمه بوگون ده آذربایجان دا، بیر چوخ بؤلگه ده، توستو قارشیلیغی اولاراق
یایقین دیر. آنجاق توتون بیتگیسی آمریکادان گلمه دیر. دئمک، بو آد سونرادان یئنی
آنلام قازانمیش اولمالیدیر. بعضی آراشدیرماجی لار، توتون کلمهسینین
عثمانلیجادا، اورتا دؤنم فرانسیزجاداکی Petun دن گلدییینی دوشونورلر. پئتون، آمریکانین یئرلی دیللریندن،
پورتاغالجا یولویلا، فرانسیزجایا گئچیبدیر. اما منجه بوردا سادهجه بیر بنزرلیک
وار آرادا؛ یعنی توتون سؤزجویو، سس و آنلام باخیمیندا، پئتونـ'ا بنزدییی اوچون، بو یئنی آنلامی قازانیبدیر.
توتون تورکجه دن، فارسجا و کوردجه کیمی دیللر
یانیندا، عربجهیه(تُتُن)ده گئچیبدیر. بیلدیییمه گؤره گئچمیش ده، آذربایجان دا
توتون اکیلیرمیش. رحمتلیک بؤیوک بابامین توتون ده اکدییینی، ایللر اؤنجه
ائشیتمیشدیم. بو گون سانیرام، ایران دا، یالنیز گیلان بؤلگه لرینده، توتون اکیلیر.
تنبکی(tenbeki) کلمهسینه گلینجه، بو سؤزجویون یئرلی آمریکا دیللریندن گلدییی دوشونولورسه ده، آمریکانین کشفیندن اؤنجه، آوروپا دیللرینده، ایسپانیولجا یولویلا، عربجه دن گئچن بیر طباق(tabac) واردیر. آنلاشیلان بو کلمه ایله یئرلی آمریکا دیللریندن آلینان کلمه "توباگو"ایله قاریشدیریلمیش و اورتایا Tobacco کیمی کلمه چیخیبدیر. بو کلمه نین تنباکو بیچیمینده فارسجایا و تنبکی اولاراق تورکجهمیزه گئچمهسینده، بیر ایچسس تؤرهمهسی(epenthesis) حادثهسی یاشانیبدیر؛ توباکو>*تَباکو>تَنباکو>تنبکی.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab