لیو نیکولاویچ گومیلیوو (۱۹۱۲ – ۱۹۹۲) گومیليوف شوروی اؤلکهلرینین تاریخچیسی، دوغال علملر فرهنگستانینین اویهسی و قومشناسی علمینین مؤسسیدیر. او ۱۹۱۲ ایلینده بیر مبارز و ادبیاتسئوهن عائیلهده دُنیایا گلدی. آتاسی نیکولای گومیلیوف و آناسی معروف شاعر آنا آخماتووا ایدی. لیو ۶ یاشیندایدی کی آتاسی ضدانقلاب ساییلاراق اعدام اولدو. آناسی آنا آخماتووا، عمر بویو زوراکیلیق، استبداد و ظلمه قارشی مبارزه آپاریب و ایتی قلمی ایله دُنیا سویهسینده تانینمیشدیر. گومیلیوف اؤزو ده دوستاقلار چکمیش، ۱۰ ایل سورگونده یاشامیش، قزاقستان، سیبری و تاجیکستاندا سورگون قالیب مخصوصا تاجیکستان چؤللرینده قالدیغی زمانلار فارسیجا و عربجهنی ده اؤیرنمیشدیر. تکجه ۱۵ یاشیندا اولارکن دوستاق تامینی دادمیش و ایللر بویو دا دوستاقلاردا قالمیشدیر. بونونلا بئله هئچ بیر زمان زوراکیلیغا باش اَیمهمیش و باشی اوجالیقلا یاشامیشدیر. بئله بیر یازیچی و آراشدیرماچینین کتابلاریندا حقیقتی آچیقلامادان باشقا بیر شئی گؤرمک اولماز. او، حتا تاریخی اثرلرینده تبعیضلری و حقین ازیلمهسینی آختاریب – تاپمادان دایانمامیشدیر.
لیو مدرسه تحصیلی زمانیندا “آغ قارغا” سسلهنهرک تحقیر اولونوردو، آما او، بؤیودوکجه اؤز استعدادی ایله هامینین احترامینی قازاندی. آناسی آنا آخماتووا تاتار خالقیندان اولاراق آدی دا احمداووا ایدی کی روسجادا آخماتووا آدلانیر. آناسی روسیهنین تانینمیش شاعری ساییلیر. لیو ایله آناسی آراسیندا درین محبت و ایلگی اولاراق، آنانین شعرلرینده ده بؤیوک یئر آلیر و آنا اؤز بالاسینا گؤزل شعرلر یازیر. البته او دا سیخینتی – بوغونتولارا معروض قالیر. بونونلا بئله هئچ زمان حکومتله باریشمادی و ایلک اری اؤلدوکدن سونرا ولادمیر شی لی کو آدلی بیر آرخئولوگ ایله ازدواج ائدیر. همین ازدواج سونرالار لیونون آرخئولوژیه علاقهمند اولماسیندا بؤیوک تاثیری اولموشدور.
لیو تام چتینلیکلرله برابر تحصیلینه دوام ائدیر و عمر بویو یئر قازینتیلاریلا مشغول اولاراق، علمی تاپینتیلارینی کتابلارا یازیر. روسیهنین آدلیم باستانشناسلارلا ایشبیرلیک ائدیر و دهیرلی اثرلر یارادیر.
استالین ۱۹۵۳جو ایلده اؤلهرک روسیایا بیر آزادلیق هواسی گزیشیر. لیو بو زمان دوستاقدان بوراخیلیر (۱۹۵۶) و خالقلارین تانیماسی اوغروندا فعالیته باشلاییر. اثرلری دفعهلرله توقیف اولورسا دا، آنجاق یازیب – یاراتمادان دایانماییر و نهایت ۱۹۹۲ ایلینده دُنیادان کؤچور.
گومیلیوون اثرلری بونلاردیر: هون تاریخی (۱۹۶۰)، خزرستان (۱۹۶۶)، قدیم تورکلر (۱۹۶۷)، رویالی یورد آردیجا (۱۹۷۰)، هون و چین (۱۹۷۴)، خالقلار و یئر کورهسینده یاشاماق (۱۹۷۹)، سون و یئنی باشلانیش (۱۹۸۹)، روسیادان روسیایا (۱۹۹۲). گومیلیوو عمرونون سون گونونه دک یازمادان ال چکمهدی. لیو گومیلیوو، هر بیر کتابیندا یئنیلیکلر گتیرمیش و یئر قازینتیلارلا برابر قوی تخیلی ایله تاریخین درینلیکلرینه یول تاپیب و چوخلو دویونلره و جوابسیز سورغولاری آچیقلاماغا یول گؤستهریبدیر. گومیلیوو آرخئولوگلارلا علمی سفرلره چیخمیش و تاریخ، جغرافی موضوعلاری ایتی ذهنی ایله آراشدیرمیش و کتابلاریندا هر بیر تاپیلمامیش قونویو سؤکوب – آچیقلامیشدیر. کتابلاری علمی اولاراق، عینی حالدا تاریخدن آز بیلگیسی اولان اوخوجولارین دا دردینه دهین کتابلار یازمیشدیر.
بورادا لازم گلیر گومیلیوون آناسی ایله ده تانیش اولاق:
آنّا آخماتووا – ۱۸۸۹ ایلینده اودسا دا دُنیایا گلمیش و ۱۹۶۶دا دُنیاسینی ده ییشمیشدیر. آنا ۲۰جی یوزایلده روسیه نین تانینمیش شاعری ساییلیر و ۱۹۶۵جی ایلده نوبل جایزهسینه کاندیدا اولموشدور. آنا چوخلو مصیبتلر باشدان کئچیرمیش و هئچ زمان استبدادا باش اَیمهمیش، آما اوغلونون اعدام خبرینی ائشیدهرک استالین اوچون مدحیه یازیب و اوغلونو اؤلومدن قورتارماغا چالیشیر. ۱۹۵۴ ایلینده استالین اؤلدوکده سیاسی فضا ده ییشیلیر و نهایتده ۱۹۵۶جی ایلده، اوغلو گومیلیوف دوستاقدان آزاد اولور و آنا دا راحت نفس آلیر. بوندان سونرادیر کی آنانین شعرلری دُنیادا تانینیر و مختلف دیللره چئوریلیر. آنا تاتار تورکلریندن اولاراق احمداووا آدلانیر، روسجادا اونا آخماتووا دئییلیر. آنا، بیلیم یوردوندا حقوق اوخویور و شعره اوز گتیریر. اورادا ۱۹۱۰جی ایلده نیکولای گومیلیوف ایله تانیش اولوب و ائوله نیر. گومیلیوف ایله بیرگه، بیر شاعرلر قوروپو دا تشکیل وئریب و آکمائیسم مکتبینی قورورلار. آنجاق آیریلیق بو ایکی مبارزی بیری – بیریندن آییریر و سونرالار نیکولای اعدام اولور.
آنا نئچه جایزه قازانمیش او جملهدن ایتالیانین منتقدلرینین جایزهسینی قازاندی و آوروپایا گئتمک اونون دُنیا سویهسینده شهرتینه سبب اولاراق آکسفورد دانشگاهی اونا فخری دوکتورا وئردی. نهایت ۱۹۶۶جی ایلده اوره یی چابالامادان دوشدو و دُنیادان گؤزونو یومدو. آما اثرلری چوخلو دیللره ترجمه اولدو، اونون حقینده نئچه – نئچه کتابلار یازیلدی، سینما اوچون فیلملر چکیلدی.
بیلدیگیمیز اساسیندا آنا ۱۵۰ شاعردن و ۷۸ دیلدن اثرلر روسجایا ترجمه ائتمیشدیر. قارشیندا اونون دا اثرلری باشقا دیللره چئوریلمیشدیر. ایراندا احمد اخوت، احمد پوری، محمد مختاری، عبدالعلی دستغیب، پروین گرانمایه، حشمت جزنی، سیروس طاهباز، رضا سیدحسینی و باشقالاری اونون کتابلاری و شعرلرینی ترجمه ائتمیشلر. اونون اثرلرینی فارسیجایا چئویرمیشلر.
لیونون اثرلریندن تکجه بورایا کیمی ایکی کتابی فارسیجایا ترجمه اولموش: کشف خزرستان، ایرج کابلی ترجمه ائتمیش و پرویز زارع شاهمرسی قدیم تورکلر کتابینی تاریخ توران عنوانی ایله چئویرمیشدیر. بیز بورادا قدیم تورکلر کتابینی آذربایجان تورکجه سینه چئوریلمیش اثرینی کؤچوروروک. بو اثری ولی حبیباوغلو و ولایت قولییئو تورکجهیه ترجمه ائدیب و ۱۹۹۳ ایلینده باکیدا چاپ اولموشدور. بو اثرین تورکجه اوخوماسی بیزلره لازم اولدوغو بورادان اورتایا گلیر کی اؤز آنادیلیمیزده تاریخیمیزی اوخومالیییق. کتابدا گؤروندویو کیمی گؤگ تورکلر آذربایجاندا اولموشلار و ایران توپراقلارییلا دا درین ایلگیلی اولاراق ساسانیلار زمانیندا ائکی لرینی اونودماق اولماز. ایران و آذربایجان تاریخینده گؤگتورک امپریاسینین ائتکیسی دریندن دوشونمهلی و آراشدیرمالیدیر. بو ساحه ده دُنیادا چوخلو کتابلار یازیلمیش، آنجاق ایراندا نه فارسیجا و نه ده تورکجهسی یاییلمامیشدیر و بئله کتابلارین یئری بوشدور.
کتابین اوخوماسی بیر آز چتیندیر و بو چتینلیگین نئچه دلیلی واردیر: ایلک اؤنجه بودور کی دیلیمیزده تاریخی کتابلارین ساییسی چوخ آزدیر و یوخ کیمی ساییلیر و اوخوجولار بئله کتابلاری آز گؤرموشلر. ایکینجیسی بودور کی بو کتاب تمام تورک آدلارییلا دولودور. تأسفله تورک آدلاری عرب الفباسیلا یازیلاراق بیر طرفدن، اوخونماسی یانلیش اوخونور و ایکینجی طرفدن، معناسی بیلینمهیهرک داها چتینلهشیر. حتا اسلامدان سونرا ۱۰۰۰ ایل تورکلر ایرانین باشا – باشینا حکومت سورموش و مینلرجه تورک آدلاری تاریخی کتابلاریمیزا داخل اولموش؛ آما حتا تاریخ معلملری و اوستادلاری نه دوزگون تلفظ ائدیرلر و نه ده معناسینی بیلیرلر. بو سطرلرین یازاری، تاریخ اوستادلاریندان ائله تلفظلر ائشیتمیشم کی الی اوزومه یاپیشیب؛ مثلا سلجوقلو سلطانی بؤرکو یاریق آدینی برکیارق یازیب و یاراغی برک اولان معنا ائتمیشلر و اوندان داها مفتضح اولاراق برمکیلردن و کیانلیلاردان اولدوغونو ادعا (؟!) ائتمیشلر. بیر نمونه اولاراق دوکتور بهمن کریمی رشیدالدین فضلاله همدانینین جامع التواریخ کتابینی تصحیح ائدهرک یازیر: بو کتابدا ۲۰ میندن آرتیق تورکجه و مونقولجا آدلار واردیر. بللیدیر بو آدلارین معناسی وار، اما هئچ فارس معلمی یوخ، بلکه تورک دیللی معلملریمیزین چوخو دا بونلارین معناسینی بیلمهییب و طبیعی اولاراق دوزگون تلفظ ده ائده بیلمیرلر. بونا ایراندا بیر فرهنگ لغت – تورکجه تاریخی آدلارین سؤزلویو یازماق اساسلی علمی ایشلردندیر کی تمام ایرانلی تاریخ اوستادلارینا یاردیمچی اولا بیلر.
بو کتابین چتینلیکلریندن بیری تورک آدلارینین چوخلوغودور و تورک تاریخی ایله تانیشلیغی اولمایان اوخوجولاری یورا بیلر. آنجاق بوندان علاوه بو اثرین تورکجه ترجمهسی آذربایجان جمهوروسوندا اولدوغو اوچون روسجا و آوروپا منشالی سؤزجوکلرین چوخلوغو دا کتابین دیلینی چتینلشدیرمیش؛ بیز بورادا بیر حدّه کیمی چالیشدیق بئله کلمهلرین حتا فارسیجا کلمهلرله دهییشدیرَک. یازی جهتیندن ده دیلیمیزه فارس و عرب دیللریندن گلن کلمهلری اصلیند ه اولدوغو کیمی یازماغی رعایت ائتمیشیک. حتا فونئتیک یازی ایله ایشی آسانلاشدیرماغا چالیشمیشیق. آرزو ائدیریک عزیز اوخوجولاریمیز دقتله اوخویوب و چتینلیکلری تحمل ائده بیلسینلر.
گومیلیوون بو اثرینی اوخوماق هر بیر ایرانلی اوچون دهیرلیدیر و اوخوماسینی توصیه ائدیریک. آرزو ائدیرم گومیلیوون باشقا اثرلرینی ده اؤز دیلیمیزده اوخویاق.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab