آنکارا – د. خانگلدی اونق – 10 می 2016 – 6 – نجی تورکولوژی گونو توپلانتیسی
20 دقیقه + 10 دقیقه سؤال و جواب
توضیح: این متن پیشنویس کنفرانس قبل از ویراستاری تورکی!
یدی عاشق شهرینی دولاشتی عاطار،
بیزیسه، حألا بیر کوچوک سوقوقاغین باشئنداییز!
آدیم، خانگلدی اونق، 1987-نجی سنه ده ایراندان چئقدئم، 1989 سنه ده تورکمنیستان بیلیملر آکادمیاسینین تاریح انیستیتوسئندا چالائشمایا باشلادیم. 1995-نجی سنه ده کاندیداتلئق و دوکتورلوق روتبه لریمی ساووندوم و 2005-نجی یئلا قادر اوُ یرده چالئشدییمدان سون، 2005-نجی سنه نین سپتامبر آیی کانادایا موهاجیرت اتدیم. 10 سنه دن سون اؤز کندی سوی وطنیم تورکیه یه گلدیم.
گیریش: ایلک بو توپلانتیسینی یولا قویان سویدشلریمیزدن خصوص ایله پروفسور سما باروتچی و دکتر مأحمت ریضا هیئت اوستادلاردان چوق تشکور ادیپ، بو ساحه لرده یاعنی دیل، تاریح و ادبیات قونولاردا ایش آپارماق بو گونکی تورک دونیاسئنئن داها اونوملی بیر آراشدئرمالارئنئن بیری دیر.
حاکیم اولان توتالیتار یابانجی دؤولتلر طاراپئندان اؤز ایچکی بولگه لرینده یاشادئغی تورک حالقلارئنئن اؤز کندی توپراقلارئندا، دیل، ادبیات هم تاریح ساحه لرینه قارشی، آسیمیللدشدیریجی پروگراملاری یاپماغی، بیزیم تورک حالقلارئمئزئن اؤز کندی معنویتلریندن اوزاقلاشدئرما پروسسه سینه سالئرلار. اونون نتیجه سینده بو حالقئن آیری میلتلرین ایچینده یوق اولماغیا سبب اولوپ، نتیجه ده اولارئن کندی مملکتینی صاحیپ چئقماق آماجلارئنی گؤستریرلر.
بو قونودا ایران حاکمیّتلری طرفیندن او ساحه ده یاشایین تورک خالقلاری و شو سایئدا تورکمنلرین کندی مدنیتینه قارشی اولارئن دیل، تاریح و ادبیاتئن باسقی آلتئندا قالدئرئپ هم – ده، جئوغرافیک بولگه لرینه فارس میلیتلرینه تابع اولان یابانجی مدنیتلی حالقلارئن گؤچیریپ گتیریلمه سیاساتلارئنی آپارئرلار. بو سایئدا تورکمنلری و تورکلری اؤز کندی مملکتینده سیاسی و اقتصادی باسقئ آلتئندا قالدئرئپ، اولاری گرچکتن اؤز کندی اولکه لریندن، ایرانئن آیری بولگه لرینه گؤچمه مجبوریّتینده قالدئریرلار. عینی شو سیاساتلارئنئن دوامئندا تورکلرین کندی جئوغرافیک بولگه لرینی یابانجی حالقلارا صاحیپ ادیرلر.
یوز سنه دن چوق بویانا روسیه ایمپراتورلوغو سونرا ساویتلر زامانئندا قوزی تورکمنیستان ایله ایران تورکمنلرینین آرسئندا قاتی اوزنه لیک یارادئلمئشدئر. او زاماندا عمومو دونیا سیاسی ساحه سینده روسیه و اینگیلتره ایمپراتورلوغو دؤولتلرینده، یابانجی ینی اولکه لری چوق باسئپ آلماقتا سیاست قونوملارئنی داها گویجلندیرمیشدیلر. بیر مملکتی بیری-بیریلرینین آرالارئندا تاقسیم ادیپ، بؤلدولر. نتیجه ده چوق عایله لر بیری-بیریندن آیری یاشادی لار و بونون دوامینده بو عایله لر بیری-بیرینه یابانجی ادیلمیشدی.
XiX- عاصئرین ii – نجی یارئمئندا روس ایمپراتورلوغو اورتا آسیانی باسئپ آلماق سیاساتئنئن دوامینده، خزر دنیزینین دوغوسونداکی تورکمنلرین آراسئندا باشلانان فاجیعه لی واقعلر سونرا بو حالقی ایکی دؤولتین اؤز آرالارئندا بؤلوپ پایلاشئغا سالدئلار. گونی تورکمنیستانئن داها زنگین بؤلگه سی ایرانا تابیع ادیلمیشدی.
اترک ایرماغی نئن گونی بؤلگه لری یاعنی، دشتی گورگن ایسه-ده تورکمن صأحرا، البورس داغلئقلارئنئن قوزی اتکه لریندن باشلایئپ، دوغو چؤوره لری اولسا، خوراسانئن باتی چؤوره لرینده کی داغلئقلارا قادر اوزالئپ ایران تورکمنیستانئن تورکمنلرینین واطانینی تاشکیل وریر. بو جئوغرافیک چارچووه سی، 2 یاریم میلیون تورکمن عاشیرتلرینین یاشادئغی مکانی دیر.
1978 – نجی سنه ده، ایراندا یاشایین خلقلار امپریالیسما قارشی آزادلئق و دموکراتیا قونولاریندا مجادیله یه غالقئنیرلار. محمدرضاپهلوینین مرکزلشدیریلن حکومتیه قارشی تورلی میتینگلرینین دالغالانماغی ایله، ایران تورکمنلرینین آراسئندا هم ایحمال ادیلمیش حاقلاری ینی دن صاحیپ چئقماق و طالب اتمک ساحه سینده هم عدالاتلی حاریکتلر و سیاسی گویچلر تورکمن جمعیتلرینده یارادئلدی. 1979 – نجی سنه ده، ایرانئن پهلویلر رژیمینین سئندئرئلماغی ایله، ایران حالقلاری آمیرکانئن امپریالیستیک اوسلرنیه باغئملئ لئغئندان آزاد اولدی. شول دؤورده تورکمنلرین «اؤز کندی قادرینی اؤزین حلّ اتمک»، الیندن آلئنان یر، سو، مدنیت هم سیاست ساحه لریندکی حقوقلارنی ینی دن گئری آلماق قونولارئنداقی فیکیرلری تاریحی حاریکتلری ایله ینی دن بیر دفعه گویجلنیپ باشلانمئشدی. شونئنگ ایله بیرلیکته، حالقی تورکمن دیلینده سوادلی اتمک ایشی هم تورکمن قوروملاری طرفیندن تأزه دن گونجه لندی. «اوبا کنگشلری، اکینجیلر جمعیتلری یاراتمالی!»، «الدن آلئنان زراعت یرلری ینی دن گئری آلماق لازم!»، «اوقول لازم!»، «تأزه تورکمن الفبا لازم!»، «تورکمن دیلینده اوقول مکتبلر آچئلماق لازم!»، … گیبی شیعارلار ایله کؤی – سوقاقلاردا میتینک حاریکتلری گویجلنیلیب باشلاییر.
1980 – نجی سنأنین ایلک آیئندا تورکمنلر تأزه دن گویچ آلان دینجی فوندامنتال تشکیلاتلار ایله گونبدقاووس (کوممت قاووس) شهرینده کی باسقئلانان ساوشده ینی دن بیر دفعه باغئمسئز اؤزئرک (اؤز ارکینلیک) تورکمن بولگه سینه تائید ادیلمک طالاپ اتدیلمیشتیر.
بو حاریکتلر نتیجه سی اؤنوملی اولدی. عین زاماندا ایران تورکمنلرینین طالاپ اتدییی و موحافیظ اتدیی باغئمسئز اؤزئرک گیلی بیر سنه دن چوق واقت دوام اتمیشدیر. بوتین تورکمن یرلری، سولاری، زراعتلیک /عمومی اقتصادیّت/، مدنیت رفورمالار تورکمنلرین کندینه مرکزلشدیریلمیش «ستاد آتلی تشکیلاتی»[1] قوراماسئنئن چاباسی ایله گؤنجه لشتیریلدی.
تورکمن آیدئنیی د. منصور گورگنی اؤز یازدئغی «تورکمنصحرادا یر و زراعت مسئله سی» آتلی اثرینده تورکمنین تاریحی هم زراعت یرلرینین پرابلملرینه رئال انالیز وریمیشتیر.
پهلویلر زامانئندا ایلک ریضاشا، ایرانلی تورکمنلرین زراعت یرلرینی اولارئن کندی ایه لیکلریندن آلئپ اؤز مالیکلییه گچیرمیشتیر. اولار تورکمنلرین یرلرینی حیله ایله گچیرن رفورمولارئندا، سند و داکومنتلری اؤز کندی حاکیملریه ورمیشلر.
تورکمنلرین کندی ساحه لرینین تاریحی جئوپولیتیک و جئوگرافیک بولگه لری چوق اسکی زامانلردان بو یانا گلیپ چئقموش. اول ایرانین ساسانی دؤورنده البورس داغلئقلارئندان قوزی دا یاشایین اسکی تورکیلرین زامانئندا «صول خان» امیرینین طرافیندن اترک و گورگن چؤوره لرینی صاحیپ اولموشتور. اوندان سون غزنولر و سلجوقلولار دؤورینین مشهور تاریخچیسی ابوالفاضل بیهقی و گردیزینین دییمه ییه گؤره، تورکمن خالقئنئن او چؤوره لرده قالان اسکی تاریخینه ایشارت ادیرلر.
تاریحی قایناقلاری اساسئندا، سلجوقلولار دؤورینده تورکمنلرین اترک-گورگن و قاراقومتا اؤز اوتلاق میدانلاری و مارتی بولگه لری هم زراعت یرلری اولدوغی و اول ساحه ده چوق ایشلری یاپدئقلارئندان حابر ورمیشلر. سلجوق سولطانلاری او سایئدا سولطان سانجرین، اوُ قونوملاری تورکمنلرین رسمی یورتلاری حؤکمونده یاپدئق فرمانلاری واردئر. سولطان سانجارئن دؤولت رسمی مکتوپلارئنئن بلیرتدیگینه گؤره، تورکمنلردن حاکیم و اوردو سرکرده-باشقانلارئنی سچمیش سندلری واردئر. سببی سلجوقلولار تورکمنصحرالارئنی اؤز کندی آتا-بابا یورتلاری ساییپدئرلار.
سولطان سانجارئن رسمی فرمانلارئندا، تورکمنلر ایله یاقئن ایلیشکیلری ساقلاماق، اولارا ینی وئرگی سالماسئزلئغی هم-ده، بیر-بیرینین انسانی و مدنی و اقتصادی حقوقلارئنی قوروماق گیبی فرمانلاری، گرچکتن حآکیملیکلریه گونجه لندیریلمیشتیر. شیله هم گورگن تورکمنلرینین حآکیملرییه وریلن فرمانلار اساسئندا تورکمن طایپا-تیره لریندن خاص لایئق توپلوم کسیملری حوکمونده سندلر ورمشدیر.
قایناقلارتا وریلدیی بلیرتلری باقئمئیا اساسلانساق، تورکمنلرین اسکی جورجأن (گورگن) شهرینده یاشادئقلاری و گورگن ایرماغِنی صاحیپلندیی عربلرین هوجوموندن اؤنونجه اولدوغو بیلیرتیلیر.
گچمیش ساویتلر یازیری واسیلی یان کیتابینده وریلدیی بیلیرتیلری وار. اوندا: «آنه سی آی جأجک اولان حقیقی تورکمن سولطانی جیلال الّدین خوارزمینین، موغوللارئن ایلک هوجومونده اوتوز بین تورکمن ساوشجی حاربی عسکرلری ایله، موغول لارئن ساییسئز قوشونونی ایکأ بولنتیکلری و اولارئن تورکمن ساویشینده قولاندیی تاکتیکه سی اولان «قی-قاچ» حاربیتینی قولانانتئقلارئنی خاطیرلاتیر».
1933-نجی سنه یه قدر تورکمنصحرا تورکمنلرینده قوللاندئیی زراعت یرلری حاقینده، «کؤپچیلیکلیین ملّی ایه چیلیک (توپلو ملّی ملکیّت)» افادالانموشتور. یاعنی تورکمنلرین آراسئندا زراعت ملکلرینین صاحیپلیی ماجموعن اورتاق شکیلینته گؤستریلیپ «فئوداللئق» ایسه -ده «ساتئلئق اکینجی یا کیرالئق اکینجی» ایلیشیکلری اولاشماندئر. بو اساسدا زراعت یر-ملک صاحیپلیینده کیمسه بیری-بیرینین زراعت ملکلرینه قونوشوقسئز فایده لنمأنتیر. هر بیر تورکمن طایپا-تیره لرین سئنئرلاشان نشانلی ملکلری اولوپ، اولارا حورمتلی باقموشلار. اونا «یورت» -دییپ میشلر.
یورتلارئن آراچأک سئنئرلاری ساده جه طبیعات نیشانلاری الموش. اولار جویا، یاپ، دپه، آرئق، ایرماق، اگین، دریا، کال، کاریز … گیبی ارض حارکتلری ایله نیشانلانموشتور. شوجورلوقتا تورکمنلرین آراسئندا انسان مجموعه لرینین «چاروا» و «چومور» جامعیّتلیک رتبه لری هم اولارین ایقتیصادیت چالئشدئقلارئنتا رول گؤسترمیش.
تورکمنصحرادکی تورکمنلرده «خان» اولماییپ. اونون یرینه «یاش اولولاری» رتبه توتموشلار. اولار «اولوس یاش اولوسی» ایسه-ده «آق ساقال» آدی ایله تانالموشدور. ایل-اولوس آرالارئنداقی اولان آنلاشمازلئقلار یا داعوالاری اولار حلّ اتمیشلر.
شیمدیکی زاماندا بو گونکی حاکیمیّت، تورکمنصحرانئن بوتینلیک ایراضی سینین دوغو بولگه سینی خوراسان ولایتینه و باتی بولگه سینه «گولیستان ولایتی» آدی ایله پارچالاموشتور. ولایت مرکزینی ایسه فارس شهرینه تابع اتموشلر. اوبا شهرلرین اسکی تورکمن آدلارئنی اونا باغئملی اولامادئق فارس آدلار ایله دییشتیریرلر.
2005-نجی سنه ده تورکمنصحرانین اوقی دپه بولگه سینین فاقیر اکینجیلرینین زراعت اکین یرلرینی حکومت طرفئندان قاصپ ادیلمیش و اولاری حکومته باقیملی کیشیلره وئریلمیشدیر. بولگه نین تورکمن عشیرتلری اؤز آتا-بابالارئندان قالمئش میراثئنی قایپ اتمک ایستمه یوردولور. اولار بو حادیثایه قارشئلئق گؤسترمیشلر. حکومت گویچلری اولاری سیلاحلی اوقا توتوپ قاچ سایی اینسانی یارالامیشلار. بو حادیثه ده یرلری قاصپ ادیلمیش اوقی دپه، تنگلی و اینجه بورون شهرلرینین ائنسانلارئندان 30 کیشینی توتوپ زئندانا بوراقلاموشتورلور. اولاری زئنداندا ایشکنجه آلتئندا ساقلایئپ چوق ضیرار ورمیشلر. بو ائنسانلار اؤز کندی زراعت یرلریندن حیاتلارئنی سوردورورلار. آما ایران حوکومتی اول حایاتدان تورکمنلری ماحروم اتمییه چالئشیورلار. بو ائنسانلاردان قاچ کیشی هم اؤز کندی وطنینی ترک ادیپ حاریچ یورتلارا چئقما مجبوریتینده قالموشلار.[2]
بو ساحه ده ایراندا 2012-نجی سنه ده گچیریلن ساخته ساییملا یاپئلان سئچیمینده اولان فجایلردن بیریسی ده، ایکی تورکمن گنچ بیلرمنی، بیریسی قازیته چی و او بیریسی آمریکانئن تگزاس شهرینده یوکسک اوقول دا درس یاپان و مدنیّت فعال لارئنی توتوپ زئندانا بوراقلایئپ، اولارا واهی گوناه یوکلنیلمیشتیر. بیرینجیسی گنچ قازیته چی «آرش ساقار» و ایکینجیسی «اومید کوکبی» دیر. اومید کوکبیی شو زامانا قدر زئنداندا قالتئرئپ اوُ یره بؤورک حاسته لییه اولاشئپ، شیمدی بیر بؤورییی جراحلئق یاپئلئپ بوراقلانموشتور. امید کوکبی بیر گنچ تورکمن چوجوغو. اوُ تگزاس شهرین یوکسک لایزر آتمیک بیلیمینین سون درجه سینه لایئق اولان و اؤز حیاتئنی بیلیم ایله گؤسترمیش بیر تورکمن ائنسانی دئر. اونا 10 سنه حابس یاپموشلار و شیمدیه قدر 6 سنه حابسته اوتوراندئر.
1979-نجی میلادی سنه دن سون گچیریلن قانون اساسئنئن 15-نجی مادداسئنئن قراری بویونجا، «- فارس دیلی ایله برابر میللی قوملارئنئن آراسئندا اؤز ملی و رسمی دیلی و ادبیاتی اگتیملرینی گؤسترمک و اؤگرتمک آزاد اولمالی دئر!» دیدیکلری ماددانی شیمدیه قدر رسمیّت ورمه میشلر. و بو قانونی ایجرا گچیرمک هم ایسته مه ییرلر.
ساوتلر دؤولتی ییقیلیپ اونا تابیع اولدیی تورک جمهوریّتلریندن قوزی تورکمنیستان و ایران آرالارئندا دیپلوماتیک ایلیشکیلری ایله برابر مدنیّت ساحه لرینده-ده، ایش بیرلیگیی یاپئلدی. بو ایلیشکیلری اساسدا ایران قوزی تورکمنستان جمهوریتینده فارس دیلی اگتیملرینی یاپدی. امّا اوندان سون تورکمن دیل و ادبیات ساحه لرینده دیل اؤگرنجی اگتیملرینی یاپاق ایوچون تورکمنیستان بیلیملر آکادمیاسئندان گلن تورکمن تاعلیماتجئلارا ایش بیرلیگینی یاپدئرمامئشلار.
ایراندا تورکمن دیلینده قازیته و ژورنال لار یایئنلاندئرماغئن اؤنونی آلیورلور. تورکمنصحراداقی اوقول مدرسه لرینده اؤز کندی تورکمن دیلینده قونوشماق اولماییر. مجلیس سایلاو سچیملرینده میللت طرفیندن سچیلن وکیل لرین یرینه میلتی تورکمن اولمادئق کیشینی حیله ایله مجلیسه گؤندریرلر. قونوشا بیله جک و اؤز کندی مملکتیندن دیفاع ادیجک تورکمن وکیللرینی ترور ادیورلور.
بیز ایران تورکمنلرینین سسینی بو یرده گؤسترمک ایله، اؤز کندی تورک میللتیمیزدن بو قونولاردا بیزیم تورکمنلری ایله یاردئمجئلئق یاپمایا و اولارئن دیل و تاریح ادبیاتلارئنی، ملی حقوقلارئنی صاحیپلئق گؤسترمأیه داعوت ادریک. ….
[1] . Şol döwürde Eýran turkmenleriniň Şura awtonomiýa hokümetiniň we daýhanlar hem oba şurasynyň merkezi edarasynyň atlandyrylşy.
[2] هفته نامه صحرا، سال نهم – شماره 214، شنبه 29 اسفند ماه – سال 1385 – گنبدکاووس. …
azb_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab tuk_Latn pes_Arab