م. کریمی
دانیشیق متنی
۱۱/۱۱/۱۴۰۰
دیلین گؤزه للیگی نی ساخلاماق اوچون اونون دوزگون یازماق لازیمدیر. نه گؤزل کی دیلیمیزین یازی قایدالارینی دوزگون اؤیره نیب و دیلیمیزی دوزگون یازاق.
هر دیل یازێیا گئچمک اوچون اؤزۆنه بیر خط، بیر الفبا سئچمهلیدیر. دیلین علمی قواعدینین بیلمهسی و رعایت ائدیلمهسی نه قدر مهمدیرسه، خط و الفبانین دا قایدالارینی بیلمک و رعایت ائیلهمک بیر او قدر اؤنملیدیر.
کئچن هفته دیلیمیزی یازماق اوچون استفاده اولونان خط لر حاققیندا دانیشدیق. گؤردوک کی بیزیم آتا – بابالاریمیز ۵۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه ده اله قلم آلیب و سؤزلرینی یازماغا باشلامیشلار. چیوی خطینی سومرلر یاراتمیش و اونلارین دیلی ده بیزیم بوگونکو دیلیمیز کیمی التصاقی – اگلوتیناتیو اولموش. سومرلر دونیانین ایلک یازی – پوزوسونو اختراع ائتمیشلر و باشقا مدنیتلر ده اونلاردان استفاده ائتمیشلر. تورک مدنیتینده چیوی خطیندن سونرا دامغا خطی اورتایا گلیر. بو خط ایله بوگون الیمیزده بیرنئچه کتاب واردیر او جومله دن ایرک بیتیک کتابی دامغالار خطیله یازیلیب و بوگون بیزیم الیمیزه چاتیبدیر. بورادا سانکی چکیلن شکیللر سادالاشیب و یازی فورماسینا گتیریلمیشدیر. اوچونجو خط، تورکلر ایچینده گؤری تورک خطی و یا اورخون خطی آدلانیر. بو خطین تاریخی ان آزی ۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه یه گئدیب چاتیر و الده سندلر واردیر. کئچن هفته بو حاقدا دانیشدیق. آنجاق دؤردونجو خط ده اویغور خطی دیر. بو خط ایله بوللو – بوللو اثرلر، کتابلار موجوددور و بوگون ایراندا اولان کتابخانالاردا دا نمونه لرینی تاپماق اولار. مین ایلدن آرتیق تاریخی اولان بو خط، تورک حکومتلری طرفیندن حیمایه اولونوب و یوزلرجه کتاب یازیلیبدیر. قوتادغو بیلیک، عتبه الحقایق و باشقا اثرلریمیز بو خطیله موجوددورلار. چکیجی نوکته بوراسی دیر کی بو دؤرد خط، تورکلره عایددیر و اونلارین اختراع ائدنلری ده تورکلر اولموشلار. بیر سیرالار ادعا ائدیرلر کی بو خطلر مثلا رونیک و یا سریانی و یا سُغدی خطیندن آلینمادیر؛ بیر حالداکی بوگونه قدر بو ادعالارینا بیر شاهید گتیره بیلمه میشلر. بو خطلر تورکلرین اؤزلرینه عایید ساییلیر و تورک ملت لری بو خطلری اختراع ائده رک دیللری اوچون یارارلانمیشلار. او بیری طرفدن چوخ قدیم زمانلاردان، اسلام ظهوروندان سونرا، بؤیوک بیر جغرافیادا – چین دن توتوب کیچیک آسیایا قدر – عرب الفباسیله یازیلیب و بو اوزدن الیمیزده بیزه یول گؤستهرن بؤیوک بیر میراث وار. بو میراثی دوزگون اؤیره نیب و دوزگون ایشلتمه لی ییک. آنجاق دیلی دوزگون یازماق اوچون ده دیلی تماما دوزگون اؤیرنمک لازیمدیر. دیلی بیلمه دیگیمیز زامان، نئجه دوزگون یازا بیله ریک؟ بونو دا آرتیریم کی عرب الیفباسینی تورک دیلیله اویغونلاشدیرمادا بؤیوک تورک عالیملری چابالار گؤسترمیشلر، او جومله دن محمود کاشغری و علامه جاراله زمخشری نین چالیشمالاری قید ائتمه لی دیر.
آنجاق دیلچی لریمیزین ایشه آپاردیقلاری قایدا – قانونلاری، بیز ده یارارلانمالی ییق. هامی بیر خط و بیر قایدادا یازمالی ییق. دیلین قایدالارینی عالیم لر، دیلچی لر، دیلین اؤز ایچیندن چیخارمیشلار. گرامر ائشیکدن دیله تحمیل اولاماز. هر بیر دیلین اؤز روحو و اؤز باجاریغی واردیر. آیری دیلین گرامرینی بو دیل ایله اویغونلاشدیرماق ان یانلیش ایشلردن دیر. مثلا فارسجادا بیر زامانلار عربجه نین قایدالاری اساسیندا گرامر اؤیره دیدیلرو مکتبخانالاردا فارسیجانی و حتا تورکجه نی عرب دیلیله اؤیره دیردیلر. سئویندیریجی حالدیر کی ان اسکی زامانلاردان بیزیم دیلده قایدالار آراشدیریلیردی، نئچه – نئچه کتابلار بو ساحه ده یازیلیبدیر. آما بونو دا بیلمه لی ییک کی دیل زامانلا گلیشیر. اولغونلاشیر. ده ییشیلیر. بس بئله اولدوقدا، دیلین یازما قایدالاری دا زامانلا آیاقلاشمالی دیر.
یازی اصلینده بونون اوچوندور کی بیر دوشونجه نی باشقاسینا، باشقا نسل اوچون یازیب یادگار قویاق. بیزه یادگار قویموشلار، بیزه ده تکلیف دیر بو ایشه و بو یولا داوام ائده ک. البته دیلی دوزگون بیلن لر: ایلک باشدا او دیلین اوزمانلاری، دیلچی لری و سونرا ادیبلر، معلم لر بونو یازیب خالقیمیزا اؤیرتمه لی دیرلر.
کئچن هفته تورک یازیلارینی – خطلرینی تاریخ بویو تانیدیق. چیوی خطی، دامغا خطی، گؤی تورک و اویغو خطلری تورک دیلی نین اصیل خطلری اولموش، اونون یارادانلاری و یارارلانانلاری دا تورکلر اولموشلار. بو خطلریندن چوخلو یادگارلار، آبیده لر و گؤزل اثرلر بوگونوموزه گلیب – چاتیبدیر. بونلاری اؤیرنمه سک کئچه جه ییمیزدن خبرسیز قالاریق.
البته هر دیل اوچون سئچیلن الفبادا بعضی نُقصانلار و یئترسیزلیکلر اوْلا بیلر؛ گینه اوْنلار اوچون ده علما و دیلبیلیمچیلر اجماعی ایله چاره یولو تاپیرلار. تاپیلان یوْل دا آنجاق و آنجاق همان الفبانین و قایدالارینین چرچیوهسینده ممکن اوْلا بیلر. یعنی اگر سئچیلن الفبادا هر هانکی بیر سس اوچونن حرف اولماسا، آیری الفبادان یاردیم آلماق علمی ایش دئییل. مثلا عرب الفباسیندا «گ، پ، ژ، چ» حرفلری یوخدۇر وحتی قدیم فارسجا و تورکجه متنلرده «گ» یئرینه «ک»، «چ» یئرینه «ج» یازیلیب. البته بو سؤز دوغرو ساییلا بیلمز. چون عرب الیفباسیندا پ و چ و گ یوخودو یازیلماییردی. یوخسا بو معنادا دئییلدیر کی تورک دیلینده پ و چ و گ یوخودو. آنجاق بو آخساقلیغی آرادان آپارانلار تاپیلیر. علما و دیلبیلیمچیلر همان الفبانین ایچیندن حرفلر سئچیپ اوْنلارا نقطهلر، آکسانلار و یا باشقا دیاکریتیک علامتلر آرتیراراق، الفبادا علمی اساسدا کیچیک دگیشمهلر آپاریب دیله ألوئریشلی و اۇیقونلوق یاراتمیشلار.
بوگون تورکیه و آذربایجان جمهوروسوندا (ö, ü, ı) و سایره کیمی حرفلردن یارارلانیب لاتین الفباسینی اؤز یازی دیللرینه اۇیقونلاشدیرمیشلار. یا فرانسیزجادا (à, â, æ, ç, é, è…) و آلمانجادا (ä, ö, ü) کیمی دیاکریتیک علائمی یازیلاریندا قبول ائیلهمیشلر.
ایران تورکلری ده حال حاضرده عرب الفباسیندا یازدیقلاری اوچون، دیل قاعدهلریندن علاوه بو ألفبادا یازی قاعدهلرینی ده دریندن آراشدێرێپ، اینجهلهییپ بیلمهلیدیرلر. البته کی هر دیلده اولدوغو کیمی بیزلرده ده بۇ مهم ایش دیلبیلیمچیلر طرفیندن اوْلمالی و توْپلومون اختیاریندا قوْیولمالی دیر. بو ساحهده دکتر حمید نطقی ۱۳۵۸ گۆنش ایلینده «تورکی الفبامیزی» تنظیم و تصحیح ائتمیشلر. آما بو الیفبا وارلیق درگیسینده ایللر سوره سینده ایشلهدیلدیکده، اونون آخساقلیقلاری بللی اولدو. بو آخساقلیقلاری آرادان قالدیرماق اوچون ۱۳۸۲جی ایلده اورتوگرافی عنوانی آلتیندا اوتوروملار قورولدو و آذربایجان دیلچی لری، یازیچی لاری و شاعیرلری تهراندا توپلانیب و بیر سیرا قرارلاری امضالادیلار. بو قرارلار داوام تاپاراق، یئنه ده باشقا آخساقلیقلار اورتادا بللی اولدو و نهایت ۱۳۹۹جو ایلده یئنه بیر باشقا چالیشما یئرینه اوتوردو. بو چالیشمالاری سونوجوندا آذربایجان تورکجه سی نین یازی قایدالاری عنوانیندا کتاب حاضیرلاندی. بو کتابین اؤن سؤزونده بئله ایضاح وئریلیر: “یازی قایدالاری کتابی آذربایجانین مختلف شهرلرینده یاشایان یازی و کتاب ایله علاقه ده اولان شاعرلر، یازیچیلار، مطبوعاتچیلار، معلملر و ناشرلری طرفیندن درلنمیش و واحد بیر یازی قایدالارینا تابع اولماغا گؤسته ریشلری اولان بیر اثردیر”.
بللی دیر کی بئله جالیشمالار داوام تاپاجاق، چونکی دیل جانلی بیر فنومن اولاراق، همیشه گلیشمه ده دیر و یازی قایدالاری دا اونونلا برابر گلیشمه سی لازیمدیر. هر حالدا بو قایدالارین باشیندا سسلی حرفلر دایانیر. سسلی حرفلر بیزیم دیلیمیزده تمامیله یازیلمالی دیر. دیلیمیزین گؤزه للیگینی گؤسترمک اوچون یازیمیزی – خطیمیزین دوزگون یارارلانماسی گرکدیر. اؤته ری صورتده بونلارا باخالیم:[۱]
۲. تورکی الفبا
هر دیل سسلی و سسسیز حرفلردن اولوشار. بیزیم دیلده ۹ سسلی حرف وار کی دیلیمیزین اؤزللیگی ده ساییلیر. آنجاق عرب الفباسیندا بۇ سسلرین بیر نئچهسی اوچون حرف یوْخدور. بو اۆزدن ده دانیشیق دیلیمیزه سئچدیییمیز خط، یا الفبادا کیچیک آرتیرمالار ایله دیلین اؤیرتیمی، یازماسی و اوخوماسی راحتلیقلا ممکن اوْلا بیلیر.
۲.۱. تورکجهده سسلی حرفلر (مثاللار ایله) بونلاردان عبارتدیر:
۱- آ ، ـا ، ا (Aa)
آ: آت، آی، آچار، آدلار، آلما، آداقلانماق.
ـا: آنا، بال، باغ، یاز، ساپ، قاوال، قاچماق، سارالماق.
ا: داش، داغ، دام، بادام، باقلاوا، باراما.
۲- اَ (أ) ، ــَـ ، ـه ، ه (Ee)
اَ (أ): اَل، ألَك، أتَك، اَمَک، أردَملی، الجک.
ــَـ : بَزَك، سَرین، دَرین، گَلین، گَلمَک، گَرَك.
ـه: ننه، شَپه، سَله، گئجه، سیلهجک، گلهجک.
ه: پَرده، نَرده، دَوه، پنجره، ائوده.
۳- ائـ ، ئـ ، ـئـ ، ــِـ ، اِ (Éé)
ائـ : ائو، ائل، ائشیک، ائتمک، ائلناز، ائشیتمک.
ئـ : دئمک، وئرمک، دئیینمک، دئشیک.
ـئـ : یئمک، گئجه، گئچی، سئچمک، سئومک.
۴- ایـ ، یـ ، ـیـ ، ـی (İi)
ایـ : ایپ، ایت، اینَك، ایپَك، ایستی، ایچمَك،
یـ : دیل، دیز، دیش، گیریش.
ـیـ : سیلمک، بیلمک، پیشیک، پیشیرمک.
ـی: ایکی، ایتی، دیلی، بیلگی.
ی: بیری، یئری، دَری.
۵- اێ ، ێـ ، ـێـ ، ـێ ، ێ (Iı)
اێـ : اێشێق، اێرماق، اێلێق، اێلغێم، اێراق، اێسلانمێش.
ێـ : دێرناق، زێغ، بارێش، آیرێلماق.
ـێـ : قێز، بالێق، آسێلماق، تاخێل، یانێقلێ، تانێماق.
ـێ: قاپێ، باللێ، آسێلێ.
ێ: آرێ، یارێ، قارێ، یازێ، سارێ.
۶- اوْ ، ـوْ ، وْ (Oo)
اوْ: اوْخ، اوْد، اوْلماق، اوْرمان، اوْرتا، اوْغلان.
ـوْ: یوْل، قوْل، توْپ، بوْل، سوْلماق، قوْنماق.
وْ: دوْلما، دوْلۇ، دوْغرۇ.
۷- اؤ ، ـؤ ، ؤ (Öö)
اؤ: اؤپمک، اؤردک، اؤز، اؤرتۆک.
ـؤ: گؤز، گؤزَل، گؤل، سؤز، گؤرمک، بؤلمک.
ؤ: دؤزمک، دؤزۆم، دؤڲۆش، دؤنمک.
۸- اۇ ، ـۇ ، ۇ (Uu)
اۇ: اۇلدۇز، اۇشاق، اۇتانماق، اۇتماق، اۇجۇز، اۇزۇن.
ـۇ: سۇ، بۇ، قۇش، دۇزلۇ، یۇمۇرتا، یۇرد.
ۇ: دۇز، دۇرماق.
۹- اۆ ، ـۆ ، ۆ (Üü)
اۆ: اۆزۆک، اۆشۆمک، اۆز، اۆزۆم، اۆزمک، اۆرَک.
ـۆ: گۆلمک، سۆرمک، گۆل، بۆرۆمک، گۆندۆز، گۆنَش.
ۆ: دۆز، دۆزمک، زۆیۆمک، دۆشمک.
بورادا گؤردویونوز کیمی، بیزین جیب تلفونلاریمیز و بیلگی سایار دستگاهلاریمیزدا اولان فونتلار، بو یازیلاری گؤسترمک اوچون یئترلی دئییلدیرلر. بو آخساقلیغی آرادان قالدیرماق اوچون، بیلگی سایاردا اوزمان اولان دوستلاریمیز قوللارینی چیرمالاییب و بو یئترسیزلیگی آرادان قالدیرماغا چالیشمالی دیرلار. بو فونتلارین فورمالاری نه قدر گؤزل و گؤز اوخشاییجی اولدوغو، اوخوجونو دالیجا چکه بیلر. یوخسا کتابین اوخوماسی دا اوره یه یاتماییب و اوخوجونون گؤزلرینی ده آغریدابیلر.
آنجاق بورادا باشقا بیر حرفلردن ده دانیشماق لازیمدیر کی عربجه و فارسیجادا یئری بوشدور: “ی” سسی و “واو” سسی. و فارسیجادا سسله نیرسه ده یازیسی عینا همان او سسیله بیردیر. “ی” مثلا یار، همان ای کیمی یازیلیر. بیزده – تورکجه میزده فرقلی اولمالی دیر: وار. باخین “امیدوار” – باشدان باشا تورکجه دیر. هم اکی و هم کؤکو.
تورکجه سؤزجوکلرین یازماسیندا دیلیمیزین سس اویغونلوغونو رعایت ائتسک، تامام چتینلیکلر – داها دوزگون دئسم اساس چتینلیکلر حل اولونور. عزیزلریم هر بیر سؤزجوکده اولان سسلی حرفلر یا اینجه دیر یا قالین. عینی حالدا اونا یاپیشان اک لر ده اونونلا اویغون اولمالی دیر یانی قالین سسیلی کلمه لره قالین اک لر یاپیشار و اینجه سسلی کلمه لره اینجه اکلر. تامام. بونو رعایت ائذرسک دیلیمیزین یوزه سکسنی حل اولور.
بیری ده دوز و یووارلاق سسلردیر.
گلمه سؤزجوکلری نئجه یازمالی ییق؟
بیزه دستور وئریرلر تورکجه یازیلان کتابلارینیزدا فارسیجادان و عربجه ده گلمه سؤزجوکلری عینی صورتده – یعنی فارسیجادا و عربجه ده نئجه یازیلیرسا، سیز ده اوجور ده یازین. بونو قبول ائدیرسک، بیزیم بیر سیرا دیل قایدالاریمیز پوزولار. چونکی دیلیمیزه داخیل اولان کلمه لر بیزیم دیلیمیزله اویغونلاشیر. مثلا بهار یا نهار کلمه سی بیزیم دیلیمیزین قایدالارینا اویغونلاشاراق باهار و ناهار دئییلیر. اصلینده خالقیمیز دوزگون استفاده ائدیر. و بئله ده اولمالی دیر. آما تاسف لر اولسون کی بونا اجازه وئریلمیر. یانی کتابلاریمیزدا بئله یازاندا او کتابا مجوز وئرمه ییرلر. بس یازارلاریمیز زور آلتیندا قالیرلار. جالب بورادادیر کی بیر شاعیر شعرینده وزن و آهنگه اویغون اولاراق کلمه لری ایشله دیر مثلا شعرده دئییر عؤمور – ایندی بونو مجوز اوچون گرکدیر عمر یازسین. بو زامان شعرین وزنی، بحری تمامیله پوزولور. آما بونو کیمه قاندیران؟ دوشونمور کی. تکجه سؤزو بودور کی گرک فارسیجا و عربجه دوزگون استفاده اولونا. بو البته دیلیمیزین گوجونو گؤسته ریر. یانی هر کلمه اؤز باشینالیق ائده بیلمه ییر. دیلیمیزه گلیرسه ادب – ارکانی ساخلامالی دیر. دیلیمیزین پالتارینی گئیمه لی دیر.
او بیری طرفدن، بیز بونو سورمالی ییق: اگر باشقا دیلدن گلمه سؤزجوکلری عینا اصلینده اولدوغو کیمی یازماغا گرکدیر، بس بیزیم دیلیمیزدن گلن کلمه لری ده سیز دوزگون یازمالی سینیز. گرک قاشق یئرینه قاشیق یازاسینیز! کمک یئزینه دوزگون اولاراق کؤمک یازاسینیز. سیز بیزیم دیله حؤرمتسیزلیک ائدیرسینیز. بیزیم دیلده قانونسوزلوغا یئر آچیرسینیز. بونو کیمه دئین؟ ائشیدن قولاق – دوشونن بئیین هانی؟
عرب الیفباسیلا یازی قایدالاریمیز واردیر. بو قایدالاری محمود کاشغری، جاراله زمخشری، جمال الدین ابن مهنا یازیب و زامان گلدیکجه تکمیلله شیبدیر. آنجاق ۱۳۵۷جی ایلدن سونرا پروفسور دوکتور حمید نطقی بو یولدا چالیشمالار آپاریب و یوللار گؤسترمیشدیر. آما بوگون بونلاردان دا کئچمیشیک. نطقی جنابلاری نین یازی قایدالاریندا دیلیمیزین بیرچوخ کلمه لری نین تورکجه اولدوغو ایتیب – باتیردی. مثلا داها چوخلاری بئله فیکر ائدیردیلر کی مثلا طوطی، صابون فارسیجادیر؛ بیر حالداکی بونلار تورکجه کلمه لریدی کی اونلاردا اولان قالین سسلی حرفلر اوچون ط و ص حرفلرینده استفاده اولونوردو. بونا گؤره بوگون یازی قایدالاریمیز داها کامیللشمک اوچون آددیملار گؤتورمه لی اولوروق. بونا گؤره ۱۳۸جی ایلده اورتوگرافی آدلاناراق ایکی دؤنه ییغینجاقلار قورولدو. باشدا دوکتور هیئت دایاناراق بیر چوخلو یازیچیلار، سؤزلوک یازان عالیم لریمیز، درگی مودیرلری، شاعیر و یازارلاریمیز توپلاندیلار و بیر قرارلاشیب قرار صادر ائتدیلر. بو قرارلار اساسیندا ایللر کئچدی و یئنه ده یئترسیز اولدوغو بللندی. آنجاق ۱۳۹۹جو ایلده یئنه بیر چالیشمالار باشلاندی و جمعی فیکیر اساسیندا یازی قایدالاری اوزه چیخدی. بو قایدالار دا بیر کتاب کیمی یاییلدی. بونون یازارلاری بیر توپلوم اولدو.
هر حالدا دوستلار، بو معروضه ده قالمیشیق، آنجاق ساکیت اوتورابیلمهریک. گرکدیر اؤزوموزو وفق وئرک. البته نئچه طرفلی ایشله مه لی ییک. بیر طرفدن لاتین الیفباسیندا جان آتیریق و گرکدیر دولتی قانع ائده ک و او بیری طرفدن دالا قالماسین دئیه رک عرب الیفباسینی دا دوزگون قایدالارلا ایشله دک. یوخسا ادبیاتدا گئری قالاریق.
البته فارس وطنداشلاریمیز دا بو آخساقلیقلاری دوشونمورلر. و یا داها دوغروسونو دئسک “جهل مرکب” ده قالماغی داها چوخ سئویرلر. قوی قالسینلار. بوگون املا و دیکته عنوانیندا بیر ایش یوخدور. آما فارسلاردا عؤمور بویو دیکته یازماق بو چتین لیکلردن بیری دیر. آخی هاردا املا بیلمکدن بیری ایش تاپیر و چؤرک چیخاریر؟ آما بیزیم اوشاقلاری اذیت و آزار وئرمک اوچون سوم ابتدایی دان باشلاییب گلستان و کلیله دمنه دن دیکته دئییرلر. تاسوف یئری بوراسی دیر کی بؤیویندن سونرا هئچ بیر زامان رغبت گؤسترمیر بیر ده کلیله و دمنه کتابینی اله آلسین!؟
آنادیلی کتابی حاققیندا
بو کتاب استاندار، مدیران کل ارشاد، آموزش و پرورش، مندیر کل اجتماعی، سیاسی، اقوام و . . . استانداری، کتاب وزارتخانه ارشاداین مجوزینی آلیب، آموزش و پرورش مودیرکلونون امضاسی وار، و حتا اطلاعات طرفیندن آراشدیریلیب و سازمان اقوام دا تائید ائدیب. آما آذری ها کیمی بیر کؤکسوز کؤتوک اونو قارالاماق ایسته میش، فارس فرهنگستانیندا آراشدیریلیب و اونا دیاکریتیک حرفلرین یازیشی ایراد توتولوب. ائله ساوادسیز آداملار بونا نظر وئرمیشلر کی پیشمیش تویوغون گرلمه یی گلیر. او جومله دن همان دیاکریتیک حرفلر و . . .
آما آذری ها قوروپو اونا تهمت لر یاخمیش، او جومله دن پیشه وری دولتی نین ملی سرودو واردیر؟! هانی بو سرود؟ بو ساوادسیز گؤبه لک لر حتا بیر نمونه ده وئره بیلمزلر و ساوادسیز آداملاری آلدادا بیلرلر والسلام، یوخسا سهروردی، ابوریحان و ابن سینا کیمی عالیملرین تورک اولدوغونو کیم داهییا بیلر؟ بیزیم آغزیمیزی باغلاییب و تامام رسانه لر سیزین الینیزده دیر. گلین بونلاری آچیقلایین! تورک کلمه لرین ساییسینی دا آختاریب ساییبلار و ۱۷ دفعه تورک کلمه سی نین ایشلنمه سی بو کتابین خطالاریندان سایمیشلار، عجبا بس فارس کلمه سی نین ساییسینی دا گؤرون. آنجاق تورک آدینا حساسیتلری واردیر. اونا گؤره اوجا سسله دئییر: هارای، هارای، من تورکم. دوغرودان دا بو حساسیت لری سیزلر میدانا آتمیشسینیز. ایندی ده ۴۰ میلیون آذربایجان خالقینی آذری آدلاندیریرسینیز. هانسی آذری؟ تاریخ بیر نفر ده اؤزونو آذری سایماییب، آما آذربایجانلی اولدوغونو بویورسانیز فخریله بیز آذربایجان تورکلری اولدوغوموزو اوجا سسله سسله ییریک.
اوتانماز یانا دئییرلر آموزش و پرورش بونو تائید ائتمه میش، بس بو جلسه لرده اولان امضالار نه معنا وئریر؟ حتا اوستاندا قبول اولاندان سونرا وزارتخانایا گؤنده ریلیب. قبول ائتمه سئیدیلر گؤندرمزدیلر و یا ان آزی اؤز نظرلرینی و مخالفت لرینی بیلدیرردیلر. بس نییه سسلری چیخماییر؟ بو کتاب تاریخیمیزده – خالقیمیزین چاباسینا بیر نمونه اولاراق قالیر و قالاجاق. گلن نسیللر قضاوت ائده جکلر. البته بو قضاوت گلن نسیللره ده قالمایاجاق؛ چونکی بوگون ملتیمیزین اساس ایسته یی ائله آنادیلیمیزین رسمیت تاپماسی دیر.
[۱] بورادا، سانجاق درگیسینده یازیلان متنلردن و مثاللاردان استفاده ائدیلیر. نه گؤزل اولاردی کی دوستلار آدینی چکدیگیم کتابی الده ائدیب و اونو اوخویوب، قایدالارینی بوتونلوکله رعایت ائده لر.
الفبای اورخون یا الفبای قدیمی ترک یا الفبای گؤکترکان الفبایی است که توسط گوگترکها و دیگر خانات ترک در میانه سدههای ۸ تا ۱۰ میلادی (۱۱۰۰ تا ۱۳۰۰ سال پیش) برای نوشتن زبان ترکی قدیم استفاده میشدهاست الفبای اورخون برگرفته از گونههای الفبای آرامی است که بهطور خاص از الفبای سغدی و الفبای پهلوی آمده است عموماً باور بر این است که ترکها از راه مسیحیان نسطوری سغدیزبان با این خط آشنا شدهاند این دبیره که امروز به اشتباه ، دبیره ی اورخون می نامند از دبیره رونیک یا راز دبیره گرفته شده است
الفبای اورخون در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم تومسن دانمارکی رمز گشایی شد این الفبا از زمانی که در سال ۱۸۸۹ توسط نیکولای یادرینتسف در دره اورخون در مغولستان کشف شده الفبای اورخون نامگذاری گردید این الفبا قدیمیترین الفبای کشف شده برای نوشتن هر گونه زبان آلتایی است
خود تومسن و ترکشناس دیگر آلمانی الاصل روس رادلف،اولین مترجمان این کتیبهها بودند. گرچه به ترجمههای آنها نیز انتقاداتی وارد است.
بارتولد ترکشناس معروف روس درباره این الفبای اورخونی مینویسد: دقیقترین تحقیقی که درباره اصل و منشا خط کتیبههای اورخون و ینی سئی انجام شدهاست کار دونر دانشمند فنلاندی است. وی شباهتهای بسیاری میان خط این کتیبهها و خط سکههای اشکانیان که در قرن سوم پیش از میلاد تا قرن سوم بعد از میلاد بر ایران فرمان میراندهاند یافتهاست. ر. گوتی یو، ایرانشناس بر آن بود که این احتمال وجود دارد که الفبای کتیبههای اورخون و ینی سئی از الفبای سغدی مشتق شده باشند،اما معتقد بود الفبای این کتیبهها را باید باید اشکال حروف الفبایی قدیمی تر از الفبای سغدی که از قرن اول میلادی بر جای ماندهاست مرتبط دانست. با وجود این کتیبههای ترکی که تا زمان ما یافت شدهاست، از قرن هفتم میلادی فراتر نمیرود و تا زمان کشف آثار ترکی قدیمی تر، نمیتوان با یقین علمی اصل و منشا قدیمیترین الفبای ترکی را تعیین کرد و تکامل تدریجی آن را دنبال نمود.[۱۰][۱۱]
- ۳. خط اويغوري: خط اويغور بعد از سلسلهي گؤگتورك و توسط اويغوريان به كار گرفته شد و در طول قرنهاي هشتم تا ۱۸ ميلادي مورد استفاده قرار گرفته است و بسياري از آثار كلاسيك تركان به اين خط نگارش يافته است.
علاوه بر كتيبههاي سنگي، آثار خطي بسياري بدين خط هنوز هم موجود است. از آن جمله ميتوان به نسخههاي اويغوري آثاري چون قوتادغو بيليك، عتبهي الحقايق و… اشاره كرد.
پروفسور سعادت جغتاي بر اين نظر است كه هيچ خطي در ميان تركان به وسعت، زيبايي و توانمندي خط اويغوري نبوده است و در امپراطوري بزرگ، در عين حال در تمام سرزمينهاي اسلامي كه تركان حضور داشته اند مورد استقبال قرار گرفته است و داراي زيبايي در خور، استحكام كافي و توانمندي قابل قبولي است كه در آثار ديني، تقويمها، علوم حقوقي و تجاري، طب، نجوم، شعر و… مورد استفاده قرار گرفته است.
دروغ گویی پانترکدرباره سنگ نگاره های تیمره و کتبیه های اورخون – ترکی نبودن تمقاها و الفبای اورخون
این الفبا و نگاره ها در سرزمین سبا (یمن امروزی) و ایران کشف شده است و طبق گفته آقای دکتر محمد ناصری فرد پژوهشگر و استاد دانشگاه از ایران و غرب آسیا به شرق رفته است نه از مغولستان به سمت ترکستان!
جالب است این نگاره ها و الفبای اورخون از سغدیان ایرانی تبار به ترکها منتقل شده است یعنی ترکها حتی همان یک الفبا را هم ندارند.
خط اورخون به هیچ عنوان خطی ترکی نیست این خط چون اولین بار در مناطقی در مغولستان کشف شد به ترکان نصبت داده شد در صورتی که بعد ها طی تحقیقاتی مشخص شد که ترکها از طریق مسیحیان نسطوری سغدیزبان با این خط آشنا شدهاند.
این الفبا از زمانی که در سال ۱۸۸۹ توسط نیکولای یادرینتسف در دره اورخون در مغولستان کشف شده و اورخون نام گذاری شد یعنی ترکان مانند همین الان که خطشان عاریه از خطوط فارسی و الفبای سیریلیک است در آن زمان ها هم از این خطوط استفاده میکرده اند. این خط برگرفته شده از خطوط الفبای آرامی بود.
آرامی سامانهای نوشتاری بود مشتقشده از الفبای فنیقی که از سدهٔ هشتم پیش از میلاد به کار میرفت. حرفهای این الفبا همگی به صورت همخوان بودهاند. همان طور که میدانید این خط الان توسط یهودیان اسراییل به کار میرود و خط یهودی یا عبری خوانده میشود.
بسیار مهم ، بخوانید و در سطح گسترده منتشر کنید .
تیتر خبر : کشف خطوط و علائم ترکی در سنگ نگاره های تیمره ( خمین )
انتشار یک خبر دروغین در ایسنا ، پاسخ مستند ما به این خبر
در روز دوشنبه ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۳ خبری با تیتر بالا در خبرگذاری ایسنا منتشر شد . نگارنده خبر مدعی شده بود که در خرداد ماه ، تیم های تحقیقاتی از کشور ترکیه ( باستان شناسان پانترک ) برای بررسی این سنگ نگاره ها به منطقه سفر خواهند کرد .
لینک خبر
ایسنا – کشف خطوط و علائم ترکی در سنگنگارههای تیمره
این خبر از قول آقای دکتر محمد ناصری فرد ، پژوهشگر و استاد دانشگاه منتشر شده است . اما جالب هست که خود آقای ناصری فرد هرگز چنین نظری ندارد
جالبتر اینجاست که نگارنده خبر ، از کشف خطوط ترکی در سنگ نگاره های تیمره خبر میدهد ، حال آنکه مطابق گفته های خود شخص آقای ناصری فرد این خطوط ترکی نیستند ، و حتی نگارنده خبر ، با این شکل انتشار ، از حضور باستان شناسان کشور ترکیه برای مطالعه بر روی این علائم و خطوط ، در آینده خبر داده است . یعنی حتی پیش از حضور باستان شناسان ترک ( پانترک ) ، نگارنده خبر ،پیشاپیش خطوط و علائم را ترکی میداند !!!!
اما نکته اساسی در اینجاست که ، هرگز خطی بعنوان خط ترکی ، بطور منحصر بفرد ، وجود خارجی نداشته است . چه امروزه که گروه های مختلف زبان ترکی از حروف لاتین و عربی و روسی برای نگارش استفاده میکنند ، و چه در گذشته ، به آن شکل که در کتیبه اورخون دیده شده است .
لینک هایی که ارائه میشود انگلیسی هست ، اگر به زبان انگلیسی تسلط ندارید ، به لینک های فارسی بروید .
كتاب عتبه الحقايق به خط اويغوري
اویغوز خطی ایله ایراندا نئچه – نئچه اثرلر موجوددور.
۴ . خط ماني: تركان همزمان با خط اويغور، از خط ماني نيز در برخي منابع و مسايل ديني استفاده كردهاند اما دايرهي گسترش اين خط هرگز به حد خط گؤگتورك و اويغور نبوده است. خط شناسان از ۲۲ حرف خط ماني سخن ميرانند كه تركان علاوه بر آن، ۱۴ حرف جديد نيز بر آن افزوده اند. اين خط توسط مستشرقين چندي از جمله ف.و.موللر مورد كنكاش و تحقيق قرار گرفته است.
- ۵. خط سغدي: اين خط برگرفته از خط آرامي است كه سغديان آن را وسعت بخشيده و استفاده كرده اند. اين خط در ميان تركان نيز در ميان قرنهاي ۸ تا ۱۵ ميلادي به كار گرفته شده است. خط سغدي متشكل از ۲۲ حرف بوده كه از راست به چپ نوشته ميشد و هم اينك آثاري به اين خط در زبان تركي موجود است.
- ۶. خط چيني: تركان از خط چيني در سدهي هشتم ميلادي استفاده كردهاند و آثاري چند امروز در دست است. ناگفته نماند چينيان آثاري از تركان را به خط خود نوشته اند كه امروزه منابع ارزشمندي براي شناخت تركان به شمار ميآيد. نويسندهي اين آثار اگر چه چينيان هستند اما از فرهنگ و زبان تركان نوشته اند.
- ۷. خط تبتي: اين خط مشابهت تمام با خط هندي دارد و در حد بسيار كمي در سدههاي ۷ تا ۱۰ ميلادي از طرف تركان مورد استفاده قرار گرفته است.
- ۸. خط سورياني نسطوري: سرياني زبان وابسته به ساميان ميباشد كه خط سرياني نيز به آنان تعلق دارد. اين خط داراي ۲۲ حرف بوده و تركان در سدههاي ۸ تا ۱۹ مورد استفاده قرار داده و با توجه به حروف صدادار تركي، تغييراتي در آن وارد ساخته و استفاده كرده اند.
- ۹. خط برهمني: خطي داراي منشأ هندي است كه تركان در بين سدههاي ۸ تا ۱۱ ميلادي از آن استفاده كردهاند و آثار چندي در دست است.
- ۱۰. خط پاسه پا: اين هم خطي است برگرفته از خط چيني كه در برخي از آثار تركي مغولي مورد استفاده قرار گرفته و آثار محدودي به زبان تركي در اين خط موجود است.
- ۱۱. خط پچنق: خط مخصوص تركان پچنق ميباشد. اين تركان در سدههاي ۷ و ۸ ميلادي از طريق قفقاز رو به سوي اروپا نهادند و اين خط را مورد استفاده قرار دادند. اين خط مشابهت كامل با گؤگ تورك دارد و از راست به چپ نوشته ميشود و خط مجارها ميباشد.
- ۱۲. خط كومان: خط كومان توسط قبچاقهاي مسيحي شده در سدههاي ۱۳ و ۱۴ ميلادي است كه براي نگارش آثار ديني خود استفاده كردهاند. داراي منشأ لاتيني است و مهمترين آثار مذهبي مسيحي به زبان تركي به اين خط نگاشته شده است.
- ۱۳. خط عبراني: اين خط نخست توسط تركان خزر در سدههاي ۶ تا ۸ ميلادي مورد استفاده قرار گرفته و داراي ۲۲ حرف است كه از راست به چپ نوشته ميشد. علاوه بر خزران، تركان كريمه نيز از اين خط استفاده كردهاند. البته براي اين كه اين خط براي نگارش زبان تركي منطبق گردد حروف چندي بدان افزودهاند.
- ۱۴. خط يوناني: قارامانيان كه در آناتولي حكومت كرده و داراي زبان مادري تركي هستند در سدههاي ۱۵ تا ۲۰ از اين خط استفاده كردهاند اما براي نگارش حروف صدادار تركي از تغييراتي در اين خط بهره گرفتهاند. هم اينك آثار تركي چندي به خط يوناني در دست است.
- ۱۵. خط ارمني: در اردوي آلتون، خط ارمني توسط ارمنيان اوكراين براي نگارش تركي تغييراتي را به وجود آورده و در سدههاي ۱۵ تا ۲۰ ميلادي مورد استفاده قرار دادهاند. به ويژه ارمنياني كه آثاري به تركي نوشتهاند يا از فرهنگ و زبان تركي ماتريالهايي را گردآوري كردهاند آثار خود را به اين خط برگرفته از ارمني نوشتهاند. ارمنيان تركيه نيز براي نگارش آثار تركي در سدههاي گذشته از خط ارمني استفاده كردهاند.
- ۱۶. خط اسلاو: اين خط در ميان سدههاي ۱۷ تا ۲۰ ميلادي از طرف برخي تركان مسيحي ياكوتها و چاوشها مورد استفاده قرار گرفته است. همچنين اين خط از سال ۱۹۳۹ تا سال ۱۹۹۲ از طرف جمهويهاي متحدهي شوروي مورد استفاده قرار گرفته است.
نمونهاي از خط اسلاو
- ۱۷. خط اسلاو لاتين: اين خط در سال ۱۹۳۹ توسط اتحاد جماهير شوروي بر اكثر جمهوريهاي مسلمان و ترك تحميل شد و تا سال ۱۹۹۲ مورد استفاده قرار
گرفت و هم اينك جاي آن را خط لاتيني با تغييراتي جهت هماهنگي و انطباق با زبان تركي گرفته است. البته در اين خط اسلاو كه سيريل يا كيريل نيز خوانده ميشود تغييراتي نسبت به ديگر خطهاي اتحاد جماهير شوروي به وجود آمده است. امروزه هزاران هزار جلد كتاب در جمهوري آذربايجان به اين خط موجود است.
- ۱۸. خط عربي: اين خط توسط تركان از همان سدهي نخستين ظهور اسلام مورد استفاده قرار گرفته و با توجه به تطابق اين خط با دستههاي زبان تركي تغييراتي در آن حاصل شده است.
نمونهاي از خط لاتين
۱) م. كريمي. تاريخ خط تركي، نشريهي بهار، ۱۳۸۳، شمارههاي ۱۱۱ و ۱۱۲٫
۱) م.كريمي. ادبيات باستان آذربايجان، تبريز، ۱۳۵۸٫
۱) رفيق اؤزدک، تورکون قيزيل کتابي، جلد۱٫
۱) محمود كاشغري، ديوان لغات الترك، به همت بسيم آتالاي، جلد۱٫
۱) از زمره اين بزرگان ميتوان پروفسور دكتر حميد نطقي، استاد بهزاد بهزادي، دكتر صديق و ديگران را نام برد.
pes_Arab azb_Arab unk azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab ara_Arab knc_Arab knc_Arab pes_Arab pes_Arab snd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab ckb_Arab ckb_Arab azb_Arab ckb_Arab ckb_Arab knc_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pbt_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab uig_Arab uig_Arab ckb_Arab azb_Arab ckb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab ara_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab