کولت. آز بؤیوک آذربایجان شاعری نظامی گنجوینین شخصی حیاتی حاقدا یازینی تقدیم ائدیر:
نظامی گنجوینین شخصی حیاتی ایله باغلی معلوماتلار اولدوقجا آزدیر. اما شاعر حاقیندا ماراقلی اولان مقاملاری بؤلوشمک ایستدیک. تاریخ داهی شاعرین اوچ دفعه ائولندیینی ثبوت ائدیر.
شاعرین ایلک ائولندیی قادین دربند حاکمینین گؤندرمیش اولدوغو قیپچاق کنیز اولوب. بو تورک قیزینی نظامی گنجوی سون درجه سئویب و اونونلا ۱۱۷۳-جو ایلده (۳۲ یاشیندا) عائله حیاتی قوروب. جانی کیمی سئودیی یئگانه اوغلو محمدین آناسی همین تورک گؤزهلی اولوب. قیپچاق گؤزهلی آفاق شاعر «خسرو و شیرین» اثرینی یازان زامان ۱۱۸۰-جی ایلده دونیاسینی دییشیب. محض آفاقا اولان محببتی نیظامینین یارادیجیلیغینا یئنی آخار گتیریر.
«خسرو و شیرین» (۱۱۸۱) پوئماسینی یازاندا محمدین یئددی یاشی، «لیلی و مجنون» (۱۱۸۸) پوئماسینی یازاندا ایسه اون دؤرد یاشی وار ایدی. شاعر دونیا ادبیاتیندا میثیلسیز گؤزللیک اؤرنیی کیمی یاراتدیغی شیرینین خسروون جنازهسی اوستونده فداکارلیقلا جان وئردیینی تصویر ائدرکن اؤز قادینینی نظرده توتوب.
داهی شاعر قادینین وفاتیندان بیر قدر سونرا گؤوهر آدلی خانیملا ائولنیر. نظامی گنجوینین الاموت شیخلری ایله موناسیبتی پیس اولوب. بعضی منبعلره گؤره، آذربایجان آتابیلر دؤولتینین گؤرکلی حؤکمداری قیزیل آرسلان گنجهنین یاخینلیغیندا یئرلشن حمدونییان کندینی بؤیوک شاعره باغیشلاییر. کندین اوولکی صاحبی ایسه الاموت ایله علاقهده اولان بیریسی ایمیش. نتیجهده کندین الیندن چیخماسی ایله باریشمایان همین شخص، کؤمک اوچون الاموت ایسمایلیلرینه مراجعت ائدیر و حمایه ایستییر. چوخ کئچمیر کی، نظامی فدایلردن مکتوب آلیر. مکتوبدا تکلیف ائدیلیر کی، شاعر قیزیل آرسلانین باغیشلادیغی کندی کؤهنه صاحبینه قایتارسین و جومعه مسجیدینه گئدیب توبه نامازی قیلسین. بیر طرفدن آتابی قیزیل آرسلانی، دیگر طرفدن ایسه شیروانشاه آخسیتانی اؤزونه آرخا بیلن نظامی الاموت شیخینین خبردارلیق مکتوبونا اهمیت وئرمیر. ایسمایلیلر بیر نئچه دفعه خبردارلیق کیمی، شاعره گؤندریلمیش هدیه کاروانلارینی قارت ائتسهلر ده، شاعر بونو دا جدییه آلمیر. نتیجهده همین دؤورون الاموت شیخی چالقارا دایسینه شاعری «جزالاندیرماق»، حمدونییان کندینی ایسه اوولکی صاحبینه قایتارماق بارهده فیتوا وئریر. چالقارا دایسی ایسه اؤز نؤوبهسینده موریدلردن بیرینی شاعرین آردینجا گؤندریر. عینی زاماندا الاموت موریدلرینه قارشی آمانسیز تعقیبه باشلایان آتابی قیزیل آرسلانی جزالاندیرماق اوچون بیر نئچه فدایی یولا دوشور. ایکینجیلر مقصدلرینه چاتیرلار، آتابی اؤلدورولور. بیرینجی تاپشیریقلا باغلی ایسه هر شئی نظرده توتولدوغو کیمی اولمور.
۱۱۸۸-جی ایلده فداییلر سونونجو خبردارلیق کیمی، گئجه شاعرین ائوینه گیریب بالینجینین یانینا بیچاق ساپلاییرلار. بونون دا نتیجهسیز اولدوغونو گؤرن قاتیللر نؤوبتی گئجه ائوه باسقین ائدیرلر. لاکین سهون نظامی گنجوینین یئرینه حیات یولداشی گؤوهری اؤلدورورلر...
نظامی بؤیوک قافقاز داغلارینی گزنده، قومداکی بیر یوکسکلیکدن کپز داغینی سئیر ائدرمیش. بونو بیلن آتابی حؤکمداری قیزیل آرسلان بو کندی سئویملی شاعرینه باغیشلاییر. حتی اونو کنددن آغجا آدلی بیر قیزلا ائولندیریر. نیظامینین اوچونجو آروادی آغجا آدلی خانیم اولور. شاعره چوخ احتیرام ائدن آغجانین قوهوملاری اونونچون قومدا قالا – قصر تیکدیریرلر. دئییلنه گؤره، نظامی گنجوی آروادی آغجا خانیم ایله یای آیلاریندا بورالارا گلیب دینجلیرمیش. اما شاعرین خوشبختلیگی اوزون چکمیر. آغجانین واختسیز اؤلوموندن سونرا نیظامینین بو یئرلردن الی-آیاغی کسیلیر. قیزیل آرسلانین اونا باغیشلادیغی قومداکی قالا دا صاحبسیز قالیر.
نظامی ۱۲۰۹-جو ایل مارتین ۱۲-ده ۶۸ یاشیندا دونیاسینی دییشیب. وفاتینین دقیق تاریخینی ۳۰-جو ایللرده تاپیلمیش باشداشینا اساساً معینلشدیرمک مومکون اولوب. باشداشیندا یازیلیب: «بو، مقدس شیخ نیظام الدین مؤولا ابو محمد ابن-ایلیاس ابن-یوسیف ابن-زکینین قبریدیر. او، آلتی یوز بئشینجی ایلده اوروجلوق آیینین دؤردونجو گونو اللهین رحمتینه گئتدی».
منبع: آذربایجان رئسپوبلیکاسینین ایلک ائلئکترون ائنسیکلوپئدییاسی
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab