اما بیلگیل کیم عروض فنی كيم نظم اوزانی نينگ میزانی دور شریف فن دور، نیچونکیم نظم علمی نینگ رتبه سی بغایت بویوک رتبه دور. انداغ کیم حق سبحان تعالی نینگ کلام مجیدیده کوپ ییرده نظم واقع بولوبتور که عروض قواعدی بیلن راست دور. اول جمله دن بیری بو آیت دور کیم: (لن تنا لواالبر حتی...)دور «رمل مسدس محذوف» واقع بولوبتور و ینه بو دور کیم: (ولمرسلات عرفاً فالعاصفات عصفاً) کیم وزنی «مفعول، فاعلاتن، مفعول، فاعلاتن) دور« مضارع مثمن اخرب». و ینه کلام الله ده کوپ ییرده بونوع واقع دور و رسول الله (ص) احادیثیده داغی هم بو طریق توشوبتور اول جمله دين بیری بو دیر کیم (من اکرم عالماً فقد اکرمنی) كيم وزني« مفعول، مفاعلن، مفاعیل، فعول» دور.
پس ثابت بولدی کیم عروض فنی شریف فن دور. و بو کیم بو علم نی نیچون عروض دیدیلر، مختلف الاقوال بار، اول جمله دین بیری بیله اکتفا قیلیلور و اول بو دور کیم خلیل ابن احمدرحمت الله عليه بو فن نینگ واضحی دور ، چون عرب ایرمیش و اونینگ یقینیده بیر وادی ایرمیش که انی «عروض» دیرلر ایرمیش و اول وادیده اعراب اوینی تیکیب جلوه بیریب، بهاغه كيورورلر ایرمیش. و اویني عرب «بیت» دیر چون بیتلر نی بو فن بیلن میزان قیلیب موزونی نا موزوندن ايورورلر گویا که قیمت و بهاسی معلوم دورور. بو مناسبت بیلن عروض دیب تورلر. بیتنی اوی آتی بیلن اتب دورلر، مناسبتی مونی دیب دورلر که اوی نینگ بنا سی تورت رکن بیلن دور، بو بیت نینگ هم بناسی تورت رکن دیر بو بیتده هم معنی حیثیدن کوپ نیمه لر بولر حتا او نینگ محزونات و مخفیا تی اورنیغه هم بونده مخفی و مکتوم خیالات و معانی تاپسه بولور، بو مناسبتلردن انی بیت ديبتور لر.
اما معلوم بولسون کیم عروض فنی اهل نظم اوزانی اصولینینگ بنا سین اوچ رکنغه قویوبتورلر بو لردن عبارت: سبب، وتد و فاصله دیر بو اسملر هم عرب قبیله لر نینگ حیاتیدن آلینگن. سبب دیب خیمه نینگ تاغینی، وتد دیب خیمه نینگ قازیغینی و فاصله دیب اونینگ پرده لرینی ایته دیلر.
سبب: عروضده سبب ایکی خیل دیر سبب خفیف، سبب ثقیل
سبب خفیف: بیر متحرک بیر ساکن حرفدن توزولگن لفظ یا سوزدیر. نی، گل، مل
سبب ثقیل: ایکی متحرک حرفدن توزولگن دیر. مثلاً یوزی، کوزی، توزی
وتد: عروضده وتد ایکی قسم دیر، وتد مجموع، وتد مفروق
وتد مجموع: ایکی آلدینگی حرف متحرک سونگی حرفی ساکن لفظ یا سوز دیر. ثمر، شجر، قمر.
وتد مفروق: بو ایسه آلدینگی و سونگی حرفی متحرک و اورته ده گی حرفی ساکن دیر. لاله، ناقه باشقه لر.
فاصله: عروضده فاصله ایکی نوع دیر فاصله صغرا و فاصله کبرا.
فاصله صغرا: تورت حرفلیک کلمه دن توزیلیب آلدینگی اوچته حرفی متحرک و سونگی حرفی ساکن دیر. میرکیم، یور کیم.
فاصله کبرا: بیش حرفدن توزولگن سوز دور که تورت آلدینگی حرفلری متحرک و بیشینچی سی ساکن دیر. یشمغن، یسمغن
اول کوز قرا درد غمیدین چیدمدیم
البته بونی ایتیش کیره ک که (یشمغين) سوزیده حرفلر سانی اصلیده ایسکی اوزبیک املا قاعده سیگه کوره بیش یا آلتی حرفدن توزیلگن بیراق حاضرگی اوزبیک املا قاعده سیگه کوره بونده ی ایمس بلکه اوز ارا فرقی بار و همده تقطعده هم "و" حرفی حذف بوله دی. سبب خفیف دییله دی. "کوزی" سبب ثقیل، "قرا" وتد مجموع، "دردی" وتد مفروق، "غمیدین" فاصله صغرا، "چیدمدیم" فاصله کبرا دیر.
عروض شعرلری نینگ همه سی اوشبو رکنلر ترتیبیده توزیله دی، عروضده اوشبو رکنلرنی افاعیل یا تفاعیل دیدیلر. سکیزته دن عبارت:
1 متقارب بحری: فعولن- وتد مجموع+ سبب خفیف
2 متدارک بحری: فاعلن- سبب خفیف+ وتد مجموع
3 هزج بحری: مفاعیلن- وتد مجموع+ ایکی سبب خفیف
4 رجز بحری: مستفعلن- ایکی سبب خفیف+ وتد مجموع
5 رمل بحری: فاعلاتن- سبب خفیف+وتد مجموع+سبب خفیف
6 وافر بحری: مفاعلتن- وتد مجموع+سبب ثقیل+ سبب خفیف
7 کامل بحری: متفاعلن- فاصله صغرا+ وتد مجموع
8 بسیط بحری: مفعولات- ایکی سبب خفیف+ وتد مجموع
بو یوقاریده گی ایتیلگن مفاعیللر اصل حسابلنه دی و اولر نینگ هر بیریگه ایریم اوزگریشلر یوز بیرگن حالده فرعی مفاعیللر توزیله دی. اوشبو اوزگریشنی عروضده زحاف دیدیلر. عروضده شعر نینگ وزنی سنجیش قیلیش اوچون ارکان یا افاعیلدن استفاده بوله دی. هر بیر رکن بیر قنچه هجا نینگ ترکیبیده تشکیل تاپه دی. مثلاً: فعولن اوچ هجا دن، مفاعیلن تورت هجا دن تشکیل تاپه دی. بو رکنلر نی عروضده افاعیل دیدیلر، سوزلر نینگ قوریلیشیده فعل صرف (فعل) میزان حسابلنگن دیک عروضده افاعیل شعر نینگ میزانی دیر.
معین بحر ایچیده اولچاو تورلریگه نسبتاً ایتیله دی. وزنلر بحر ایچیده گی اوزگریشلر نتیجه سیده یوزه گه چیقه دی. وزنلر سالم و ترماققه اجره تیله دی، سالم وزنلر اوّل، ترماق وزنلر کیین کیله دی.
وزننی دانشمندلر خیلمه خیل تعریف قیلگنلر. جمله دن وزن بیر خیل تناسب دیر، تناسب ایسه شونده ی بیر کیفیت یا صفت که هر خیل اجزا و بولک اراسیده بیر نوع بیرلیک نی تکرار ایتیشیدن پیدا بوله دی. تناسب مکانده واقع بولسه اونی قرینه دیدیلر و اگر زمانده واقع بولسه وزن دیدیلر. وزن حیاتگه باغلیق وزننی انسان ذهنیدن تشقری تاپیش ممکن ایمس، وزن ادراک ایتیش واسطه بو بیزنینگ خیلیمیز دیر وزن تیلده هجالر تکرار بولیشیدن پیدا بوله دی البته بو تکرار منظم بیر شکلده بولسه و بیر-بیریگه تینگ کیلسه اوندن وزن پیدا بوله دی.
تورکی تیل، دنیا نینگ اینگ قدیم تیللریدن بیری حسابلنیب قدیم الایامدن اوز یازووی و خطیگه ایگه بولگن. اوشبو تیلده کوپلب قیمتلی، ادبی و علمی اثرلر وجودگه کیلگن ـ تورکی تیل شعری دستلب برماق وزنیده (هجایی یا سیلابی وزنلرده) بولگن محمود کاشغری نینگ دیوان اللغات تورک کتابیده کیلتیریلگن تورکی خلقلرنینگ برچه خلقلر لهجه و شیوه لرگه عاید یوزلب شعری مثاللری بو سوزنینگ اثباتی دیر. لیکن تورکی تیل ادبیاتی رواج لنیشی بیلن عرب همده فارس شعریده هم ایشله تیله باشله دی. جمله دن بیشینچی هجری (م11) عصرده تربیوی و اخلاقی مضمونگه ایگه بولگن قوتدغو بیلیک اثری مثنوی شکلیده عروض بحرلریدن بیری متقارب بحریده بویوک ادیب و شاعر یوسف خاص حاجب بلاساغون تمانیدن نظمگه تارتیلدی. اوندن سونگ بیر قطار تورکی بویوک شاعرلری، جمله دن احمد یوگناگی نینگ عتبة الحقایق اثری خواجه احمد یسوی حکمت لری نینگ بیر قسمی، ربغوزی نینگ قصص الانبیا سیده کیلتیریلگن غزللر و شعر لی پارچه لر حافظ خوارزمی، سکا سمرقندی و باشقه تورکی تیلی بویوک شاعر لر نینگ اولمس اثرلری برچه سی عروض اوزانیده یازیلگن دیر. لیکن تورکی تیل شعریده عروض وزنلری نینگ بو قدر کینگ قوللنیب کیلگنیگه قره مه ی و روابط لری حقیده تورکی تیلیده هیچ قنده ی اثر یازیلگن ایمس ایدی.
هجری 9 عصر میلادی 15 عصر نینگ ایکینچی یریمیده چغتای تورکی تیلیده کوپلب ادبی اثرلر یره تیلدی خصوصاً اولوغ امیر علیشیر نوایی نینگ ادبیات ترقیاتی اینگ یوقاری چوقیسیدن اورین آلگن منگو اثرلری وجودگه کیلیشی بیلن ادبیاتیمیز رواجلنیشیده کوپ کتته اهمیتگه ایگه بولگن ینگی مرحله باشلندی ایندی اوتگن 5 عصر دوامیده اینیقسه آخیرگی عصرده ایجاد ایتیلگن شعری اثرلر نی تیوریک و تیکشیریش خصوصیاتلرینی علمی اورگنیش ضروریتی توغیلگن ایدی. او جمله دن شعر اوزانی تحقیق و تدقیق ایتیش بو حقده کتاب یازیش کوپ مبهم مسله ایدی. اوشبو آغیر و مسؤلیتلی وظیفه نی بجریشگه او زمان نینگ اینگ بویوک علمی، ادبی و اجتماعی شخصیتی اولوغ شاعر متفکر و محقق عالم اوز ملی تیلی نینگ قزغین مدافعه چیسی (امیر علیشیر نوایی) بیل باغله دی. او تورکی شعر مثاللری اساسیده عروض بحرلری و اوزانینی ایضاحلب بو علمده اوشه زمانگه قدر موجود بولگن کمچیلیکلرنی تولدیریش ینگی قاعده لر وضع قیلیب و ینگی دایره لر ترتیب ایتیش بیلن اوشبو مهم بورچینی مؤفقانه بجردی. نوایی (میزان الاوزان) رساله سی اونینگ اوز زمانیده هم و اوندن کیینگی دوره لرده هم شعر و ادب اربابی دقتینی اوزیگه جلب ایتدی. بولر نینگ ادبی فعالیت لرینی یوللاوچی رهنما رولینی اوینب کیلدی. نوایی نینگ اوشبو اثریدن تأثیرلنیب، ظهیرالدین محمد بابر شاه(ت.888هـ ق) هم اوز عروض رساله«مختصر» سینی یازدی. قدیم اوزبیک تیلیده عروض فنیگه عاید اوشبو قیمتلی اثرلر وجودگه کیلیشی بیلن بو تیلده شعر یازیش و ادبی اثر ایجاد ایتیش محکم تیوریک اساسیگه ایگه بوله دی. تورکی شعر اوزانی حقیده رساله یازیش نوایی و بابر اوز شعری اثریده هم عروض نی خیلمه ـ خیل بحرلرنی ایشله تیشگه اینتیلیب شو بیلن تورکی تیلی نینگ ادبی و شعری امکانیتلرینی اثباتلته دیلر، سونگی ادبیاتیده ایسه عروض نینگ ایلگری بو قدر ایشله تیلمه گن وزنلری جمله دن کامل بحریده گی نا مطبوع کینگ توسلندی، بو کبی شعر لر هجری 12-13 عصرلر شعرا سی دیوانیده کوپ اوچره یدی. سونگی بیر عصر گه یقین مدت دوامیده اوزبیکستان جمهوریتی ده شکلنیب ترقیاتیگه ایریشگن. حاضرگی اوزبیک ادبیاتیده شعر اساساً قدیم تورکی تیلیده بولگنی دیک برماق وزنیده رواجلنگنیگه قره مه ی عروض وزنلریده یره تیلگن شعری اثرلر سانی هم دققتگه سزاوار دیر.
ایککی عصردن بویان افغانستان نامی بیلن اته لیب کیله دیگن بیزنینگ سیویملی وطنیمیز ده ایسه باشقه محکوم اولوسلر کبی اوزبیک میلیتی اجتماعی حیاتی نینگ برچه ساحه لری شو جمله دن مدنیتی و ادبیاتی رواجلنیشی اوچون هم هیچ قنده ی قولَی شرایط موجود بولمه گن، نتیجه ده شعر و ادبیات کوزگه اوچره یدی. شونگه قره مه ی اوز ملی بورجینی انگله گن ایریم تورکی تیللی یازووچی و شاعر لر اوز آنه تیللریده شعر یازیش و اثر یره تیش بیلن شغلنگنلر و اساساً عروض وزنلریده کوپینچه لیریک (غنایی) شعرلر یازگنلر همده یاشلر و کیکسه کیشیلر اوز ملتلری نینگ ادبی میراثینی اورگنیش آنه تیللریده شعر یازیش، قصه و حکایه بیتیش و ادبی اثر لرده برماق وزنی و حاضرگی زمان فارسی و دری تیلیده قوللنه دیگن ایرکین وزنلر تأثیری بعضاً اوچره گندن قطعی نظر، شاعرلر کوپچیلیگی اوزبیک کلاسیک اثرلریدن فایده لنیب، اساساً عروض وزنلر یده شعر یازه دیلر. ایتگنیمیزدیک عروض علمینی وضع قیلگن کیشی خلیل بن احمد دیر. براق بعضی روایتلردن معلوم بوله دی که بو وزن اوندن آلدین هم عرب شعریتیده قوللنیب کیلگن، خلیل بن احمد بو وزنلرنینگ قاعده و قانونلرینی ترتیب و تنظیم قیلیب بیر سیستمگه ایلنتیردی. عروض سیستمی دستلب عرب شعریتی اساسیده توزیلگن اونینگ توزووچیسی خلیل بن احمد دیر که، مختلف عرب قبیله لر ایچیده یوریب، اولرنینگ آغزه کی ترانه، سرود و قوشیقلری اراسیدن ییغیب ترتیبگه ساله دی. اوندن سونگ، بو سیستم فارسی ادبیاتیگه اوتیب وزنلر فارسی تیلی نینگ شعریتیگه خاص قیلیب قولله نیلدی. تورکی خلقلر قوشیقلریده هم یازمه ادبیات عروض اساسیده توزیلمسدن آلدین اوشبو سیستم نینگ بیرار نمونه لری موجود ایدی: مثلاً؛ قویده گی پارچه لر:
باردی کوزوم یاروغی آلدی اونیم قانیتیب
قنده ی بیریچ قانیقی ایندی اوزون اوچقو دیب
بو مثال برماق وزنیده ایشله تیلگن بولسه هم عروض وزنیگه هم برابر کیله دی (مفتعلن فاعلن) هجری بیشینچی عصر دن کیین توپلب تورکی شاعرلر اوز اثرلرینی عروض سیستمی اساسیده یرتگنلر جمله دن احمد یوگناگی، ناصرالدین ربغوزی، خوارزمی، سکاکی، گدایی، آتایی، سیف سرایی، یقینی، لطفی هروی و باشقه شاعرلرنینگ شعر لری برچه سی عروض وزنلریده یره تیلگن دیر.
عروضده ایککی خیل تعبیر موجود دیر عروضدن مقصد معروض علیه دیمک دیر، یعنی بو قاعده لر شعرده اونی اولچاوی حقیده عرض ایتیلگن. ایکینچی تعبیر بونده ی که عروض مکه مکرمه نینگ ایسکی نامی بولگن. خلیل ابن احمد بو قاعده لر نی مکه عربلری ایچیده یوریب اولر نینگ قوشیقلری اساسیده توزگن شو سببلی اونینگ آتینی عروض قویگنلر.
عروض لغتده قیین و دوانلی یول بیان قیلینه دی. ادب اصطلاحیده ایسه شعر وزنی (اولچاو) حقیده گی علم یا که شعر وزنلرینی اورگنیش و فرقلش دیر.
شعر توشونچه سی همیشه وزن مفهومی بیلن همراه ایکن وزن شعر نینگ لازمه سی حسابلنه دی قدیم یونان عالمی فیلسوفی ارسطو اوزی نینگ ( شعر فنی) ناملی رساله سیده شعر نی نثر گه قرشی قویه دی و شعر دن موزون سوزینی اراده قیله دی. اگر چه او نظم بیلن شعر اورته سیده گی موجود فرقنی توشینه دی. شعر نینگ اصلی خصوصیتی اونینگ معنی مضمونیده دیدی. شرق نظریه چیلری عالمی شعر توغریسیده سوزله گنده وزننی اونگه لازم دیگنلر. مثلا: ابن سینا نینگ (الشفا) دیگن کتابیده شعر حقیده سوز یوریتیب "شعر خیال انگیز سوز دور اونینگ اولچاوی موزون و بیر-بیریگه تینگ لفظ لردن توزیله دی" دیگن. بولر گه بناءً آچیق آیدین ایتیش ممکن که شعر توشونچه سی باشقه تیللرده اونینگ هر بیر پیتده وزن مفهومی بیلن باغلیق دیر. دنیا نینگ هر بیر تیلیده اگر شعر موجود بولسه او وزنلی بوله دی.
وزن سیز شعر، نثری شعر دیب یوریتیله دیگن سوزلر میلادی 19نچی عصر ده فرانسه ده پیدا بولگن و کیین چه لیک اوندن باشقه تیللرگه اوتگن اما شعر اوزی نینگ پیدا بولیشیدن باشلب برچه خلقلر آلدیده و برچه تیللرده وزنلی بولگن. ناموزون سوز هیچ قچان شعر حسابلنمیدی. فرقلی جهتی شونده که وزن برچه خلقلر اراسیده همیشه بیر خیل ایمس. دنیا خلقلرنینگ هر بیری اوز تیللریگه ایگه بولگنی اوچون اوزلریگه خاص معین شعری سیستمگه ایگه دیرلر و شعری وزنلری هم اوشبو سیستم یا نظامدن کیلیب چیقه دی.
pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ara_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab pes_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab kas_Arab ara_Arab kas_Arab kas_Arab kas_Arab prs_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab