یازار: آنار_رضا
کؤچورن: شبنم_توحیدی
کاشغرلی محمود قاراخانلیلار امپراتوری دؤورونده (۱۲۱۲-۸۴۰) دوغو تورکوستاندا، ۱۱-جی عصرین بیرینجی یاریسیندا دونیایا گلمیش، اونا اؤلمزلیک قازاندیرمیش «دیوان لغات الترک» آدلی تورکجه- عربجه لغاتینی ۱۰۷۰-جی ایلده باشلاییب، ۱۰۷۷-۱۰۷۶ ایللر آراسیندا بیتیرمیشدیر. بو اثر دونیادا آنالوگو اولمایان لغتدیر. هر ایکی دیلین لغتیدیر، هم ایضاحلی لغتدیر، هم ده دیالکولوژیک لغتدیر. آما بونونلا دا «دیوان»ین اؤنمی بیتمیر. او هم ده تورک خالقلارینین فولکلور، أن موختلیف شعر بیچیملری، افسانه و دئییملرینین آنتولوژیسیدیر.
«دیوان» قدیم تورک ادبیاتینین و سیرادان قدیم تورک شعرینین اؤرنکلرینی بیزه چاتدیران نادیر مخزندیر. اثرده آدی چکیلن تورک دیللی شعرلرین مؤلفی (Cücü) اورتاق تورک ادبیاتینین بیزه آدی بللی ایلک شاعیردیر. باشقا تورک لهجهلری ایله بیر سیرادا محمود کاشغری بیزه «اوغوز» دیلینده یارانمیش ایلک شعر نمونهلرینی ده چاتدیرمیشدیر. «اورخون» یازیلاریندان و دده قورقود سؤیلهمهلریندن سونراکی تورک شعرینین اینکیشاف مرحلهسینی عکس ائتدیرن نمونهلر – کاشغرینین توپلادیغی شعر اؤرنکلری – بوگونکو شعرلریمیزین هئجا و قافیه سیستمینه اویغوندور. بو شعر نمونهلری هئجالارینین سایی – اونبیرلیک، سککیز و یئددی هئجالی قوشما، گرایلی و بایاتی بیچیملریله عینیدیر. قافیه سیستمی ده قوشما و بایاتینین سیستمیدیر.
او دا ماراقلیدیر کی، اؤلوموندن عصرلر، بلکه مین ایل گئچندن سونرا افسانهوی تورک بهادیری «آلپ ار تونقا»نین (افراسیابین) وفاتینا حصر اولونموش ساغو (آغی) دا، محمود کاشغرینین «دیوان»یندا حفظ اولونموشدور.
آلپ أر تونقا اؤلدومو؟
ایسوز آچون قالدیمی؟
اؤدلک اؤجون آلدیمی؟
ایمدی اورک ییرتیلیر…
چاغداش دیلده:
آلپ أر تونقا اؤلدومو؟
پیس دونیا قالدیمی؟
زامان اؤجون (قیصاصین) آلدیمی؟
ایندی اورک ییرتیلیر…
«دیوان» أن مختلف تورک خالقلاری حاقیندا معلومات وئرن، چوخلارینین آدلارینی تاریخده ساخلایان ایلک تورک انسیکلوپئدییاسی (دایرهالمعارف)دیر.
«دیوان لغات الترک»ون آذربایجان نشرینه یازدیغی اؤن سؤزده کیتابین ترجومهچیسی و ترتیبچیسی (رامیز عسگر) قئید ائدیر کی، محمود کاشغری غربی اروپا معارفچیلری – دایرهالمعارفلرین – راسون، دیدرون، ولتر، مونتسکیو ۷ عصر قاباقلامیشدیر. رامیز عسگر یازیر:
«دیوان»ین دیگر أن مهم اؤزللیگی دنیا دیلچیلیگی تاریخینده مقایسهلی مئتودون اساسینی قویماسی، تورک دیللرینین مقایسهلی قرامماتیکاسینی (دستور زبان) یاراتماسی و زنگین تورک دیلینی کؤکلو عرب دیلی ایله قارشیلاشدیرماق صورتیله بو ایکی دیلین مقایسهسینی آپارماسیدیر. دیللرین مقایسهسی ساحهسینده محمود کاشغری اؤز بؤیوک خلفی «محاکمة اللغتین» اثرینده تورک دیلینین فارس دیلی ایله مقایسهسینی وئرن داهی متفکر و شاعیر «نوایی»نی ۴ عصر، ر.راسک، و.هومبولت کیمی مشهور دیلچیلری ایسه تقریبن ۸ عصر قاباقلامیشدیر.
بو مسئلهنی «دیوان»ین آذربایجان نشرینه اؤن سؤز یازمیش «سلیمان دمیرل» ده وورغولاییر:
«تورکولوگیانین بهادیری م. کاشغری یالنیز تورک دیلچیلیگینین دئییل، بوتؤولوکله دنیادا تاریخی- مقایسهلی مئتودون، علمی دیلچیلیگین بانیسیدیر».
محمود کاشغری اؤزو قئید ائتدیگی کیمی ایل عرضینده بوتون تورک ائللرینی شهر- شهر، کند- -دان یوخاری لهجه سینی ۳۰ کند، اوبا- اوبا گزه رک، اینجه لیکلرینه قدر اؤیرنمیشدیر. بو لهجه لرین (بو گون بیر چوخو مستقل دیل لر اولان) آراسیندا اوغوز، قیپچاق، بولقار، تاتار، تورکمن، باش قورد، اویغور آدلارینی خصوصی قید ائدیرم. مؤلف اؤزو قید ائدیر کی، «من تورک لرین، تورکمن لرین، اوغوزلارین، چیغیل لارین، یاغمالارین، قیرغیزلارین شهرلرینی و مسکن لرینی اوزون ایل لر باشدان- باشا دولاشدیم، سؤزلرینی توپلادیم، مختلف سؤزلرین خصوصیتلرینی اؤیرندیم، یادداشیما حک ائیله دیم. من اونلارا او قدر دقت ائدیردیم کی، تورک، تورکمن، اوغوز، چیغیل، یاغما، قیرغیز بویلارینین دیل لری بوتونلوکله منده جمع اولدو.» دئمه لی، بیزیم گونوموزده میدانا چیخان اورتاق دیل مسئله سینی دوققوز عصر بوندان قاباق محمود کاشغری، تورک دیل لرینی مکمل منیمسه مکده گؤروردو. اثردن گتیردیگیم بو نقل قول باشقا بیر جهتدن ده ماراق دوغورور. کاشغری «تورک، تورکمن، اوغوز» یازیر، دئمه لی، هر حالدا أن آزی بو اوچ خالقی بیر- بیریندن فرقلندیریر. بو معنادا قدیم تورکلرین وارثلری بوگونکو آنادولو تورکلردیرسه، تورکمنلرین وارث لری ایندیکی تورکمنلردیرسه، اوغوزلارین وارثی اولماق بیزه، آذربایجانلیلارا دوشر. او دا دقته شایاندیر کی، تاریخده ایلک تورک
خریطه سینی یارادان دا محض کاشغری محمود اولموشدور و «دیوان»دا وئردیگی دایره وی دنیا خریطه سینده بیزیم وطنیمیز آذربایجان دا «آذرآبادگان» شکلینده گؤستریلیر. بئله لیکله، بؤیوک دیلچی، نئچه- نئچه دیلین و لهجه نین بیلیجیسی، فولکلورچو، تاریخچی، ائتنوگراف (مردم شناس) ادبیات شناس، جغرافیاچی کیمی مختلف ساحه لریا ؤز شخصیندن جمعلشدیرن کاشغری محمود-ون بیر واجب مأموریتی ده واردی. او، تاریخده ایلک تورکچو، تورکچولویون بانیسی، نظریه چیسی و تبلیغاتچیسی کیمی ده قالیر. البته، بو محمود کاشغری نین اونیکال داهیلییی ایله باغلیدیر، آما عینی زاماندا بو چوخ طرفلیلیکده دؤرون ده دامغاسی وار. قاراخانلی لار امپراتوریسی تاریخده ایلک تورک- مسلمان دؤولت دیر. تورک لرین اسلامی قبول ائتمه لری دینج یوللا اولموش و محمود کاشغری ده ایکی دنیانین، ایکی اویغارلیغین، ایکی مدنیتین قوووشدوغو بیر دؤرده یاشامیشدیر. محمود
کاشغری اؤز تاریخی مأموریتینی عرب دنیاسینا، تورک دنیاسینی بوتون الوانلیغی ایله تانیتماقدا گؤروردو. اودور کی، «دیوان»ین ائله مقدمه سینده تورکلر حاقیندا سؤیله دیگی سؤزلری مبالغه کیمی قبول ائتمک دوز اولماز. محمود کاشغری یازیر: «تانری نین عنایتی ایله گونش تورک بورجلاریندا دوغدو و گؤیلرین بوتون دایره لری اونلارین مولکلری اوزه رینده دؤندو. تانری اونلارا تورک آدینی وئردی و اونلاری یئر اوزونه حاکم قیلدی. دؤروموزون خاقان لارینی اونلاردان چیخاردی. دنیا میلتلرینی اداره ائتمه ین جیلوونو اونلارین الینه تاپشیردی، اونلاری هامیدان اوستون ائیله دی، اونلاری تلندیردی… تورکلرین اوخلاریندان ّحاق اوزره قو قورونا بیلمک اوچون اونلارین یولونو توتماق هر بیر عاغیللی آداما لایق و مناسبدیر. دردینی سؤیله مک و تورکلرین کؤنلونو فتح ائتمک اوچون اونلارین دیلینده دانیشماقدان باشقا یول یوخدور.»
محمود کاشغری اؤزو قِید ائتدیگی کیمی ۱۰-۱۵ ایل عرضینده بوتون تورک ائللرینی شهر- شهر، کند- کند، اوبا- اوبا گزهرک، ۳۰-دان یوخاری لهجهسینی اینجهلیکلرینه قدر اؤیرنمیشدیر. بو لهجهلرین (بو گون بیر چوخو مستقل دیللر اولان) آراسیندا اوغوز، قیپچاق، بولقار، تاتار، تورکمن، باشقورد، اویغور آدلارینی خصوصی قید ائدیرم. مؤلّـف اؤزو قید ائدیر کی، «من تورکلرین، تورکمنلرین، اوغوزلارین، چیغیللارین، یاغمالارین، قیرغیزلارین شهرلرینی و مسکنلرینی اوزون ایللر باشدان- باشا دولاشدیم، سؤزلرینی توپلادیم، موختلیف سؤزلرین خصوصیتلرینی اؤیرندیم، یادداشیما حک ائیلهدیم. من اونلارا او قدر دقت ائدیردیم کی، تورک، تورکمن، اوغوز، چیغیل، یاغما، قیرغیز بویلارینین دیللری بوتونلوکله منده جمع اولدو.»
دئمهلی، بیزیم گونوموزده میدانا چیخان اورتاق دیل مسئلهسینی دوققوز عصر بوندان قاباق محمود کاشغری، تورک دیللرینی مکمل منیمسهمکده گؤروردو. اثردن گتیردیگیم بو نقل قول باشقا بیر جهتدن ده ماراق دوغورور. کاشغری «تورک، تورکمن، اوغوز» یازیر، دئمهلی، هر حالدا أن آزی بو اوچ خالقی بیر- بیریندن فرقلندیریر.
بو معنادا قدیم تورکلرین وارثلری بوگونکو آنادولو تورکلردیرسه، تورکمنلرین وارثلری ایندیکی تورکمنلردیرسه، اوغوزلارین وارثی اولماق بیزه، آذربایجانلیلارا دوشر.
او دا دقتهشایاندیر کی، تاریخده ایلک تورک خریطهسینی یارادان دا محض کاشغری محمود اولموشدور و «دیوان»دا وئردیگی دایرهوی دونیا خریطهسینده بیزیم وطنیمیز آذربایجان دا «آذرآبادگان» شکلینده گؤستریلیر.
بئلهلیکله، بؤیوک دیلچی، نئچه- نئچه دیلین و لهجهنین بیلیجیسی، فولکلورچو، تاریخچی، ائتنوگراف (مردمشناس)، ادبیاتشناس، جغرافیاچی کیمی موختلیف ساحهلری اؤز شخصیندن جمعلشدیرن کاشغری محمود-ون بیر واجیب مأموریتی ده واردی. او، تاریخده ایلک تورکچو، تورکچولویون بانیسی، نظریهچیسی و تبلیغاتچیسی کیمی ده قالیر. البته، بو محمود کاشغرینین اونیکال داهیلییی ایله باغلیدیر، آما عینی زاماندا بو چوخطرفلیلیکده دؤورون ده دامغاسی وار. قاراخانلیلار امپراتوریسی تاریخده ایلک تورک- مسلمان دولتدیر. تورکلرین اسلامی قبول ائتمهلری دینج یوللا اولموش و محمود کاشغری ده ایکی دونیانین، ایکی اویغارلیغین، ایکی مدنیتین قوووشدوغو بیر دؤورده یاشامیشدیر. محمود کاشغری اؤز تاریخی مأموریتینی عرب دنیاسینا، تورک دنیاسینی بوتون الوانلیغی ایله تانیتماقدا گؤروردو. اودور کی، «دیوان»ین ائله مقدمهسینده تورکلر حاقیندا سؤیلهدیگی سؤزلری مبالغه کیمی قبول ائتمک دوز اولماز. محمود کاشغری یازیر:
«تانرینین عنایتی ایله گونش تورک بورجلاریندا دوغدو و گؤیلرین بوتون دایرهلری اونلارین مولکلری اوزهرینده دؤندو. تانری اونلارا تورک آدینی وئردی و اونلاری یئر اوزونه حاکم قیلدی.
دؤوروموزون خاقانلارینی اونلاردان چیخاردی. دنیا ملتلرینی اداره ائتمهین جیلوونو اونلارین الینه تاپشیردی، اونلاری هامیدان اوستون ائلهدی، اونلاری حاق اوزره قوّتلندیردی… تورکلرین اوخلاریندان قورونا بیلمک اوچون اونلارین یولونو توتماق هر بیر عاغیللی آداما لاییق و مناسبدیر. دردینی سؤیلهمک و تورکلرین کؤنلونو فتح ائتمک اوچون اونلارین دیلینده دانیشماقدان باشقا یول یوخدور.»
نه یازیق کی، بؤیوک عالِمین بو مُدرک فکری عصرلر بویو بیر چوخ حاللاردا قولاق آردینا وورولوب، نهاینکی باشقا ملتلردن اولانلار، هئچ تورکلرین اؤزلری ده اؤز آنا دیللرینده دانیشماغی عار بیلیب.
محمود کاشغری دوام ائدیر:
«آند ایچهرک دئییرم کی، من بونو بخارا-نین معتبر اماملارینین بیریندن و نیشابور-لو باشقا بیر امامدان شخصاً ائشیتمیشم. اونلار ایکیسی ده سند- ثبوتلا بیلدیریردی کی، پیغمبریمیزین قیامتین علامتلرینی، آخر زمانین فتنه- فسادلارینی و اوغوز تورکلرینین اورتایا چیخاجاغینی سؤیلهدیگی وقت «تورک دیلینی اؤگرهنین، چونکی اونلار اوچون اوزون سورهجک حکمدارلیق واردیر» – دئیه بویورموشدور».
عرب عالِمی «ابن مهنا»نین تورک لغتی ده یقین ائله بو مقصدله یارادیلمیشدیر. نه یاخشی کی، بو بیماری لغت آخر کی، آذربایجاندا دا نشر اولوندو.
محمود کاشغرینین بیر فیکری ده چوخ واجیب و اهمیتلیدیر، دئییر کی، أن تمیز تورک دیلی باشقا ملتلرله تماسدا اولمایان، یعنی دیلینه یاد کلمهلر قاریشمامیش تورکلرین دیلیدیر. بؤیوک عالِم سانکی گلهجک عصرلرده عرب و فارس دیللرینین ادبی دیلیمیزی غلیظ اضافهلرله، یابانجی سؤزلرله دولدورولماسینین تهلکهسینی چوخ اؤنجهدن گؤروردو.
بیر حادیثهده ایسه دئییلیر کی، «اوجا تانری، منیم بیر اوردوم وار، اونا تورک آدی وئرمیشم، اونو شرقده یئرلشدیرمیشم. بیر ملته آجیغیم توتاندا تورکلری اونون اوزَرینه مسلط ائدیرم» – دئییر.
گؤرکملی دیلچی عالِم «توفیق حاجییئو» بونونلا باغلی دوغرو فکره گلیر کی، بو حدیث اسلامدان قاباقکی تورکلرین یوروشلریله، اؤزللیکله «آتیلا»نین (آتلی خانین) روم امپراتوریسینه یوروشویله باغلی میدانا چیخمیشدیر.
تورکلوک تعصبو، تورکچولوک ایدهسی بئش اورتاق آبیدهمیزده «اورخون» یازیلاریندا، «کتاب دده قورقود»دا، «دیوان لغات الترک»دا، یوسف بالاساقونلونون «قوتادقو- بیلیک» پوئماسیندا، «خوجا احمد یسوی»نین حکمتلرینده بو یا دیگر درجهده اؤز ایفادهسینی تاپمیشدیر. آما بو ایده أن آردیجیل شکیلده، هم ده ائتنوقرافیک، دیل باخیمیندان، تاریخی و فولکلور ماتئریاللارینا اساسلاناراق محمود کاشغرینین اؤلمز کتابیندا عکس اولونموشدور. اودور کی، بو بؤیوک عالِمی حاقلی اولاراق تورکچولویون بانیسی آدلاندیرا بیلهریک.
بشر تاریخینین أن مختلف دؤورلرینده، شرقین و غربین چيشیدلی اؤلکهلرینده بؤیوک متفکرلری – شاعرلری، عالِملری، فیلسوفلاری، دؤلت خادملرینی – انسان سعادتی دوشوندورموشدور و دوشوندوکلرینی فرقلی ژانرلاردا قلمه آلمیشلار – فلسفی کتابلار، اؤیود- نصیحت کتابلاری، پوئمالار…
بیر- بیریندن چوخ فرقلَه نن بو متنلرده مختلف ایفادهلرله بیر عمومی فیکر عکس اولونوب – انسانین سعادتی، فرد-ین خوشبختلیگی، جمعیتین امن- آمانلیغی، ثابتلیگی، دؤلتین عدالتی ایله باغلیدیر.
چین فیلسوفو «کونفوتسی» تاریخین درینلیکلرینده قالمیش بیر دؤورده امپراتور «شو»نون زمانیندا انسانلارین بختهور یاشادیقلاری، جمعیتین موجودلوغونو خبر وئریر.
نظامی گنجوی «ایسکندرنامه»نین، «اقبالنامه» حصهسینده ماکئدونیالی «فاتح»ین گلیب چیخدیغی ایدهآل اؤلکهنین تصویر ائدیر، اؤلکهنین بوتون ساکینلری حرّ و خوشبخت یاشاییرلار.
انسان سعادتی و عدالتلی دؤولت، عاغلین گوجو و عادل حکمدار – بوتون بو مسئلهلر بو گون الیمیزده اولان ایلک تورک پوئماسی «قوتادقو- بیلیک»ده ده مؤلفی دوشوندورن اساس مسئلهدیر.
تورک خالقلارینین اورتاق ادبی ثروتلریندن اولان «قوتادقو- بیلیک» ادبیات تاریخیمیزده اؤزل یئر توتور. «یوسف بالاساقونلو»-نون (۱۰۷۷-۱۰۴۷) بو مؤحتشم اثری واخت اعتباری ایله تورک دیلینده یازیلمیش، تورکلرین ایسلام دینینی قبول ائتمهلریندن سونرا قلمه آلینمیش ایلک پوئمادیر. داها دوغروسو، بو گون الیمیزده اولان ایلک پوئمادیر، چونکی تدقیقاتچیلارین دوغرو قئید ائتدیکلری کیمی تورک دیلینده بیردن- بیره بئله مکمل شاعرانه اثر یارانا بیلمزدی، شبههسیز اونون گئچمیشی ده اولمالییدی. اونو دا قید ائتمک لازمدیر کی، اثرده الله یوخ، تانری، پیغمبر یوخ، ساوچی، یالاواچ کلمهلری ایشلهنیر.
اثرین آدی حاقیندا
قدیم تورک دیلینده و ایندیکی تورکیه تورکجهسینده «قوت» (قوتلو اولسون، قوتلاماق- اوغورلاماق) – سعادت، خوشبختلیک دئمکدیر، دئمهلی «قوتادقو- بیلیک» ده «خوشبختلیک بیلییی»، «سعادت علمی»، یعنی خوشبخت اولماق تعلیماتی آنلامینا گلیر.
اثرین دیلی حاقیندا
۱۹۸۳-نجو ایلده مسکووادا «Nauka» نشریاتی طرفیندن «س.ایوانوو»ون چئویریسی و آکادئمیک «آ.ن.کونونوو»ون رئداکتهسییله چاپ اولونموش پوئمایا شرحلرده «قوتادقو- بیلی»ین دیلی حاقیندا متخصصلرین مختلف اویلاری وئریلیر. اثرین قاراخانلیلار دؤولتینین خاقانیه دیلینده یازیلدیغینی دئینلرله یاناشی، اویغور دیلینده (و.و.رادوف) یاخود قدیم اویغور دیلینده (س.مالوف) یازیلدیغینی سایانلار دا وار.
تورکیهلی دیلچی «آ.دیلآچار»ین فکری ده مَراق دوغورور: اونون تدقیقاتینا گؤره، پوئمانین دیلی اوغوز گروپو دیللرینه یاخیندیر. و نهایت، بؤیوک تورکولوق «و.و.باراتاود»ون فکری: «شوبهه یوخدور کی، قاراخانلیلارین تبعهلری اؤزلرینی اویغور آدلاندیرمیردیلار و «یوسف بالاساقونلو» اوچون پوئماسینی یازدیغی دیل اویغور دیلی دگیلدی».
بس هانسی دیل ایدی؟ بو سوالین جوابینی پوئمانین متنینده تاپیریق، مؤلف هر یئرده اثرینی تورک دیلینده یازدیغیندان بحث ائدیر.
شرق ائللرینده، بوتون تورکلرده،
بونا برابر کتاب یوخدو.
یاخود:
تورانلیلار اونو (بو کتابی)
«قوتاقدو- بیلیک» آدلاندیریرلار،
و یا:
تورک دیلی مُدرک کلاملار دیلیدیر.
باشقا بیر یئرده:
بو بارهده تورکلرین آتالار سؤزو وار.
نظمله یازیلمیش مقدمهده بئله بیر بیت ده وار:
بئله کتابلار عربلرده، تاجیکلرده چوخدور،
بیزیم دیلده بو باشلانغیجدیر.
معاصری، محمود کاشغری کیمی «یوسف بالاساقون»لو دا افسانهوی تورک بهادیری آلپ أر تونقا-دان سؤز آچیر.
تورک بَیلری ایچینده نه چوخ شرفلیسی وار،
اونلارین آراسیندا أن مشهورو آلپ أر تونقا-دیر.
تاجیکلر اونو افراسیاب آدلاندیریرلار.
پوئمادان بئله مثالارین سایینی آرتیرماق دا اولار.
و نهایت، اثرین أن سون صحیفهلرینده «یوسف بالاساقونلو» سانکی بو مسئلهیه یئکون وورور:
تورکلرین سؤزو داغ جیرانی کیمی قاچیردی،
من اونو رام ائدیب اهلیلشدیردیم.
«قوتادقو- بیلیک»ین اؤز متنیندن گتیردیگیمیز نقل قؤل نهیی ثبوت ائدیر؟ بو دؤورده تورک دیللری مختلف لهجهلرله بؤلونموشدوسه ده، شعارلاردا هامیسی عینی بیر سؤزله «تورک دیلی» آنلاییشییلا معینلَشیردی.
«یوسف بالاساقونلو» عینی عصرین ۱۱-نجی یوزایللیگین دیگر بؤیوک شخصیتی محمود کاشغرینین یئرلیسی و چاغداشیدیر. آما تقریباً عینی دؤورده، عینی دولتده، چوخ واخت عینی «کاشغر» شهرینده عؤمور سورموش بو تورک داهیسی بیر-بیریندن خبرسیز اولوبلار. هر حالدا تانیشلیقلاری حاقیندا تاریخده هیچ بیر ایز سوراق قالماییب. حالبوکی، بو لاپ فانتاستیک فاکتدیر – «یوسف بالاساقونلو» پوئماسینی قاراخانلیلار دولتینین حکمداری «تابغاچ بوغرا» خاقانا اتحاف و تقدیم ائتمیشدیر، «تابغاچ بوغرا» خان ایسه آکادئمیک «ضیا بونیادوف»ون تعیین ائتدیگی کیمی، محمود کاشغرینین عمیسیدیر (!).
عمومیتله، تورک مدنیتی، ادبیاتی، علمی ساحهسینده مثلسیز خدمتلری اولان بو ایکی شخصیت حاقیندا تاریخی سندلرده جزیی معلومات قالماماسی تدقیقاتچیلارین تعجبونه سبب اولور. ایکینجی، اوچونجو درجهلی شاعرلر حاقیندا معلوماتلاری حفظ ائتمیش قدیم الیازمالاریندا نهدن بئله بؤیوک انسانلار حاقیندا بیلگیلره راست گلینمیر؟ تاریخین معمالاریندان بیری ده بودور.
بیر آز اول، «یوسف بالاساقونلو»نون ادبی گئچمیشی حاقیندا سؤیلهیهجگیمی یازمیشدیم. تدقیقاتچیلارین بئله کامل پوئتیک (شاعرانه) اثرین بیردن-بیره بوش یئرده یاراناجاغینا شبههیله یاناشدیقلارینی قید ائتمیشدیم. «قوتادقو- بیلیک»ین مختلف یئرلرینده مؤللیف آدینی چکدییی مودریکدن میثال گتیریر، اونون فیکرینی پوئتیک شکیلده تقدیم ائدیر. هم ده پوئما مثنوی شکلینده یازیلسا دا، بو پارچالار رباعی بیچیمیندهدیر.
تدقیقاتچیلار بونو مؤلفین فندی کیمی یوزورلار – «یوسف بالاساقونلو» اؤز سؤزلرینی باشقا بیریسینین فکری کیمی گتیریر. سوال اولونور: نیه، نه مقصدله؟ بؤیوک بیر پوئمانی اؤز آدیندان یازان «یوسف» نیه معین فکرلرینی اؤزگهسینین شعری کیمی قلمه وئریر؟ بلکه بئله بیر فرضیهیه یول وئرک کی، بو نقل قؤللار هانسیسا دوغرودان دا مؤوجود اولموش بیر پوئتیک اثردندیر. هم بو گون الیمیزده اولمایان، علم عالمینه معلوم اولمایان اثر تورک دیلیندهدیر، چونکی بئله اسنادلاری گتیرن «یوسف بالاساقونلو» قید ائدیر:
بو فکر تورکلره منسوبدور،
قوی سنه ده مصلحت اولسون.
بو سؤزلردن سونرا گتیریلن رباعیده ایلاهی وئرگیسی اولان عقل ترنم اولونور. یالنیز اثرین بیر یئرینده گتیریلن نقل قؤل تاجیکلره عاید ائدیلیر و بو خصوصی وورغولانیر:
دینله مُدرک تاجیک نهلر سؤیلهمیش،
تاجیکلرین مُدرکلیگی حرمت قازانیب.
بو سؤزلردن سونرا عالِملرین هئچ بیر تاجیک (فارس) متنینده راست گلمدیکلری دؤردلوک – رباعی گتیریلیر. دئمهلی، بو حالدا دا «یوسف بالاساقونلو» بو گون علم عالمینه معلوم اولمایان مأخذلردن ده استفاده ائدیبمیش.
مؤلف «قوتادقو-بیلیک» پؤئماسینی «تابغاچ بوغرا» خاقانا تقدیم ائتدیکدن سونرا اثری چوخ بگَـنن حکمدار اونا «اولو خاص حاجیب» (سارای ناظیری، سارای ایشلرینین رهبری) رتبهسینی وئریر.
«قوتادقو- بیلیک» عروض-ون کسیک (قیسا) متقارب بحرینده یازیلمیشدیر، پوئمانین آذربایجان تورکجهسینده پوئتیک ترجومهسینی ائتمیش اونودولماز شاعریمیز «خلیل رضا اولوتورک» بئله حساب ائدیر کی، «قوتادقو- بلیک»دن هم اونبیرلیک هِجایا، هم ده عروضا اویار بول- بول مثاللار گتیرمک اولار».
«قوتادقو-بیلیک»ین آذربایجاندا ایلک تدقیقاتچیلاریندان مرحوم دیلچی «فرهاد زینالاوف» حرمتله آنیرام، «کامیل ولییئو» (کامیل نریماناوغلو) و «رامیز عسگر» پوئمانین سطری ترجومهسینی ائتمیش و مؤلفلری ایله باغلی فایدالی ایشلر گؤرن «رامیز عسکر» سونرالار «قوتادقو- بیلیک»ین بیبلیوقرافیاسینی (فهرست کتاب) حاضرلامیش و نشر ائتدیرمیشدیر.
اثرین گیریش حیصهسی نثرله یازیلمیشدیر. کتابین مکمل تنقیدی متنینی تورکیهده نشر ائتمیش گؤرکملی عالِم «رشید رحمتی آرات»ین فکرینجه، بو نثرله یازیلمیش مقدمه «یوسف بالاساقونلو»نون دگیل، سونرادان کیم طرفیندنسه ائدیلمیش علاوهدیر. بو فکر منطقیدیر، چونکی نثرله بو قیسا مقدمهدن سونرا نظمله یازیلمیش مقدمهده عینی سؤزلر و فکرلر تکرار اولونور.
پوئمانین متنینده حادیثهلری اؤز آدیندان نقل ائدن «یوسف» بو نثر مقدمهسینده اؤزوندن اوچونجو شخص کیمی دانیشیر: «یوسف بالاساقونلو-نون آدی و شهرتی گئنیش یاییلیب» -یازیر. اثر بویو تواضعکارلیغی تبلیغ ائدن آدامین اؤزو حاقیندا بو سؤزلری یازماسی ایناندیریجی دگیل.
هم نثرله یازیلمیش مقدمهده، هم ده شعرله یازیلمیش متنده «قوتادقو- بیلیک» بعضی باشقا خالقلارین ادبیاتیندا موجود اولان اثرلرله مقایسه ائدیلیر. اونلاردان منه تانیش اولان یالنیز «فردوسی»نین، «شاهنامه»سیدیر.
بوندان چیخیش ائدن بعضی تدقیقاتچلار «قوتادقو- بیلیک»ی تورکلرین «شاهنامه»سی آدلاندیریرلار. منجه، بو منطقی بنزهتمه دگیل، چونکی هر ایکی پوئما تمامیله فرقلی ژانرلاردا یازیلمیشدیر. «شاهنامه» کؤکلری «اَوِستا»یا گئدیب چیخان روایتلردن استفاده ائتمکله «ساسانی» شاهلارینین پوئتیک سالنامهسیدیر. معین درجهده تورک میفولوگیاسیندان یارارلانان «قوتادقو- بیلیک» ایسه، تمام باشقا سبکده یارادیلیب. پوئمادا یئرلی تورک عنعنهلرینین تأثیریندن «ی.برتلس» ده یازیر.
اگر آنالوگیا واجیبدیرسه، «قوتادقو- بیلیک»ی شرقین بعضی باشقا ادبی آبیدهلرییله – «قابوسنامه»یله، نظامی-نین «سیاستنامه»سیله، سعدی شیرازی-نین «بوستان» و «گولستان» اثرلرییله توتوشدورماق اولار، چونکی بوتون بو آبیدهلرده ایستر دولتچیلیکله، ایسترسه ده فردی انسان خصلتی ایله باغلی اؤیودچو موتیولر (انگیزهلر) مهم یئر توتور. بو جهتدن «قوتادقو- بیلیک»ی حتی غرب تفکرونون یاراتدیغی معین آبیدهلرله مقایسه ائتمک اولار.
بئشینجی عصرده یارانمیش قدیم یونان فیلسوفو افلاطون «دولت» آدلی دیالوگلاریندا ایدهآل سیاسی قورولوشون لایحهسینی وئررکن بونو اوتوپییا (مدینه فاضله) کیمی دگیل، چاغداشی اولان حکمدارا توصیه کیمی، اؤیود- نصیحت کیمی یارامیشدی. افلاطون-دان تقریباً ایکی مین ایل سونرا ایتالیالی متفکر «نیکولا ماکیاولی» ده، «حکمدار» رسالهسینی یارادیر و یئنه ده مقصد عینیدیر – عادل دولت، عدالتلی حکمدار، آزاد انسانلار «ماکیاولی»نین ده توصیه ائتدیگی آماللاردیر، حاکم مطلقلره اؤیود و نصیحتیدیر.
غرور دویوروق. اودور کی، بو ایکی تاریخ آراسیندا ۱۱-جی عصرده اورتا و مرکزی آسیا ساحهلرینده یاشایان بیر تورک اوغلو دا عینی مراملا عظمتلی پوئما یاراتمیشدیر.
«قوتادقو- بیلیک»ین بوتون چاباسی – محض عدالتلی جمعیتده انسانین خوشبخت یاشاماسیدیر. بو باخیمدان مؤلفین توصیهلری، اختیار صاحبلرینه اؤیود- نصیحتلری اصلینده خوشبختلیگین آچاری کیمی ده قبول ائدیله بیلر.
آما اصل صنعتین بیر معجزهسی ده اوندادیر کی، بو اثر صرف ائییتیم توصیهلر مجموعهسی، اؤیود- نصیحتلر توپلوسو دگیل. خوشبختلیک حاقیندا بیلگیلره حصر اولونموش اثر، هم ده چوخ حوزونلو بیر اثردیر. ائله ایلک باشلانغیج صحیفهلرینده حیاتین فانیلیگیندن سؤز آچیلیر:
گنجلیک اؤتهجک، عؤمور ده بیتهجک.
دنیا سانکی بیر یوخودور، سنین نوبهن یئتهجک.
مؤلف پوئمانی اللی یاشیندا یازماغا باشلاییب، آما بو یاشی عؤمرون سونو کیمی دگرلندیریر. اثرین باشقا بیر یئرینده:
بوتون نعمتلره صاحب اولدون،
عؤمورسه کئچیب گئتدی. -یازیر.
بو بدبین فیکیرلر وقتین اؤتوجولوکوندن باشقا اؤلومون ده قاچیلمازلیغییلا باغلیدیر:
هر بیر یالانین عهدهسیندن یالانلا گلمک اولار،
بیرجه اؤلومو هئچ بیر یالانلا آلداتماق اولماز.
اؤلومو وار- دولتله ساتین آلیب، باشدان ائیلهمک اولسایدی، بوتون زنگینلر، بیلر اؤلومسوز اولاردیلار.
پوئمانین یارانما تاریخی، دیلی، مؤلفین ترجومهیی- حالی عالملری او قدر مشغول ائدیب کی، «قوتادقو- بیلیک»ین صرف بدیع مزّیتلرینه آز دقت یئتیریبلر. اصلینده ایسه پوئمانی بو گون ده جاذبهدار ائدن بدیع آغیرلیغیدیر. اؤیودچولوک پوئمادا مهم یئر توتسا دا، اونو افاده فورمالاری اورجینال تمثیللر شکلیندهدیر، آما بو تمثیللر ده صرف رمز بیچیمینده دگیل، رئالیست عنصرلرله وحدت تشکیل ائدیر.
پوئمانین دؤرد قهرمانی «گونتوغدی، آیتولدی، اؤگدولمیش و اودگورمیش»دیر. آیدیندیر کی، بو آدلار رمزی، تمثیلدیر. «گونتوغدی»نین (گوندوغدونون) معناسی آیدیندیر، «آیتولدی» (آیدولدو) بدرلنمیش آی، دولغون آی دئمکدیر. «اؤگدولمیش» پوئمادا عقلی، درکی، «اودگورمیش» عاقبتی، قناعتی، هر شئیه قانع اولماغی رمزی شکیلده افاده ائدیرلر.
آما رمزلره، تمثیللره کئچمزدن اول، شرق شعرلری اوچون عنعنهوی اولان گیریشلردن – یعنی آللهین، پیغمبرین مدحیندن، حکمدارا اتحافدان، اثرین یازیلما سببلریندن سونرا، پوئمانین بیرباشا شجاعتی باشلاییر و بو شجاعت صرف رئالیست پلاندادیر. آدی چکیلمهین مملکتین باشچیسی اثرده ائلیک رتبهسینی داشیییر. بو رتبه، شبههسیز، «ائل» سؤزوندندیر. «خلیل رضا» بو رتبهنی «ائلباشی» دئیه ترجمه ائدیر. همین بو ائلیک- ائلباشینین آدی، گوندوغدودور.
اونون عادللیگی، مملکتی عدالتله اداره ائتمهسی عالَمه یاییلیب، سون درجهده عقللی گنج اولان «آیدولدو»نون دا قولاغینا چاتیب. «آیدولدو» اؤزونو «گوندوغدو»نون ساراییندا اونون یاردیمچیسی، مصلحتچیسی کیمی گؤرور و ائله بو مقصدله سارایین «حاجبی»نین یانینا گلیب نیّتینی سؤیلهییر. ائلیک اوغلانین ذکاسی، حاجبی واله ائدیر و رأیینی ائلیکه بیلدیریر. ائلیک ده اونونلا گؤروشور و او دا گنجین عقلینه، بیلگینلیگینه حیران قالیر. «بوتون عُمروم بویو سنین کیمی یاردیمچی آرامیشام» – دئییر. بئلهلیکله، «آیدولدو»نون سارای کاریئری صرف رئالیست بویالارلا تقدیم اولونور. سارایدا حکمدارین و «آیدولدو»نون مکالمهلری «افلاطون»ون دیالوگلاری سایاغی سوال- جواب شکلینده تقدیم اولونور. بو دیالوگلار دا اول- اول صرف رئالیست دوشونجهلر، ملاحظهلر، فکر مبادلهلری شکلیندهدیر.
نهایت، ۶۵۰۰ بیتدن عیبارت اولان پوئمانین ۶۲۲-دن باشلانان بیتلری اوخوجونو معما قارشیسیندا قویور.
تصادفی دگیل کی، بو بیتلری تدقیقاتچیلار مختلف شکیلده افاده ائدیر و یوزورلار. بو یئره قدر «آیدولدو»، «گوندوغدو»یلا نزاکتله داورانیر، اونا اطاعت ائدیر، حرمتینی ساخلاییر و اونون حضوروندا اؤزونو ادبله آپاریردی. بوردا ایسه بیردن آیاقلارینی اوزالدیب اوتورور. «ر.ر.آرات، س.مالوو، و.رادلوو، ک.کریموو» بو بیتی هرهسی بیر جور چئویریر، آما بوتون ترجمهلرده بیر نزاکتسیزلیک، قابالیق، کوبودلوق ائلئمنتی نظره چارپیر.
بوندان سونرا «گوندوغدو»نون سؤزلرینه ده «آیدولدو» اعتناسیز یاناشیر، گؤزلرینی قیییر، اوزونو یانا چئویریر و باشقا گؤزلهنیلمز حرکتلر ائدیر. اول تعجبلهنن حکمدار گئت- گئده غضبلنمهیه باشلاییر و حتی: «من یانیلمیشاممیش، سن نادانین بیریسنمیش» دئییر. و بو آندا پوئمانین آللئقوریک (تمثیل) قاتی میدانا چیخیر، معلوم اولور کی «آیدولدو» سعادتین رمزی ایمیش و بو حرکتلرییله سعادتین نه قدر گئچیجی، اؤتوجو اولدوغونو نمایش ائتدیریرمیش. یعنی سعادته اینانماق اولماز، خوشبختلیک بیر گون سندن اوز دؤندره بیلر، چیخیب گئدر، غیب اولار.
و «گوندوغدو» دا بو حقیقتی قبول ائتمهلی اولور، آما سونراکی بیتلردن معلوم اولور کی، «گوندوغدو» اؤزو ده بیر رمزدیر، تمثیلدیر. او، عدالتی تمثیل ائدیر، عادللیگین رمزیدیر.
پوئمانین گؤزللیگی و حُسنو اوندادیر کی، بو تمثیلی رمز بیر- بیرینین سانکی ایچینه گیریر، گاه بیر- بیربیرینه قوووشور، گاه آیریلیرلار. «گوندوغدو»، «آیدولدو»نو – سعادتی بسلهدیگی کیمی، «آیدولدو» دا «گوندوغدو»یا دولتی اداره ائتمک حاقیندا، خالقلا، رعیتله رفتار حاقیندا فایدالی مصلحتلر وئریر. تا او گونه قدر کی، «آیدولدو» خستهلنیر. بوردا دا خستهلیک صرف رئالیست آیرینتیلارلا وئریلمیشدیر، خستهلیگه خاص اولان علامتلر، حکیملرین معالجه اصوللاری، درمانلار، شفا بیتکیلری – هئچ نه خستهنی ساغلاتمیر و بوردا یئنه رئالیست قات رمزی قاتا چئوریلیر – خستهنین نه اوچون «آیدولدو» آدلانماسینین معناسی آچیلیر. دولغون آی، بدرلنمیش آی، خستهلیگین اوجباتیندان گئت- گئده ضعیفلهییر، نازیلیر، هلال-ا چئوریلیر. بو دا اؤز نوبهسینده سعادتین نه قدر کؤورَک، ظریف و ضعیف اولدوغونو، سولوب گئتدیگینی سیمبولیزه ائدیر. اؤلوم یاتاغیندا «آیدولدو»نون وصیتی یئنه ده رئالیست اُسلوبدادیر. او یگانه اوغلونون قایغیسینا قالیر، «گوندوغدو»دان اونو حمایتی آلتینا آلماغی خواهش ائدیر.
«آیدولدو»دان سونرا سارایین خاص حاجبی وظیفهسینی، اوغلو «اؤگدولمیش» توتور. «اؤگدولمیش» ایسه پوئمادا عقلین، ذکانین رمزیدیر و اونون «گوندوغدو»یا – عدالت رمزینه وئردیگی مصلحتلر ده صرف rassionalist (عقلگرا) عقلین محصوللاریدیر. او حکمداری، اؤلکهنی نه واسیطهیله اداره ائتمهگین، اهالینین مختلف کسیملرییله – وزیرلرله، سرکردهلرله، سفیرلرله، خزانهدارلارلا، عالِملرله، حکیملرله، مالدارلارلا نئجه رفتار ائتمهگین، نئجه داورانماغین یوللارینی گؤستریر. شاعرلره مناسبت حاقیندا توصیهلری ده ماراق دوغورور. بو پارچانی چوخ سربست ترجمه اولسا دا، «خلیل رضا»نین چئویریسینده گتیرمک ایستهییرم:
شاعرلر کیمدیر بس؟ مردی اؤینلر،
نامردی سؤینلر، لعنت دئینلر.
قیلینجدان ایتیدیر دیلی شاعرین،
اؤیسهلر اونلارین مدحی یاییلار،
سؤیسهلر سؤیولن بدنام ساییلار.
عزیزله، یاخشی توت شاعری قارداش،
شاعرین دیلینه دوشمهیهسن کاش.
پوئمانین بیر پئرسوناژی دا وار. «اودقورمیش» اثرین مقدمهسینده او «آیدولدو»نون قارداشی کیمی تقدیم اولونور. دئمهلی، «اؤگدولمیش»ین ده عمیسیدیر. بو شخصیت ده تَرک- دونیالیغین، زاهیدلیگین رمزیدیر، دنیا مالیندا گؤزو یوخدور، نهیی وارسا اونا قانعدیر، قناعتله یاشاماغین رمزیدیر، چؤللرده، قایالاردا تمدندان اوزاقلاردا عُمر سورور. «اؤگدولمیش»، «گوندوغدو»یا عمیسینین فضیلتلریندن او قدر بحث ائدیر کی، حکمدار مطلق اونو سارایینا چاغیرماغی قرار وئریر، آما «اؤگدولمیش»ین اوچ دفعه عمیسینین یانینا ائلچی دوشمهسینه، «ائلیک»ین خواهش مکتوبلارینی اونا چاتدیرماسینا باخمایاراق، «اودقورمیش»-ی راضی سالا بیلمیر. قارداش اوغلو سارای حیاتیندان، عمومیتله، صحرالار دیشینداکی حیاتدان اطرافلی دانیشدیقجا، او حیاتین مزیّتلریندن سؤز آچدیقجا، انسان مناسبتلرینین الوانلیغیندان بحث ائتدیکجه عمیسی نهاینکی بونلارا آلوده اولور، عکسینه، انسانلاردان، جمعیتدن اوزاق، تنها یاشاماغین اوستونلویو بیر داها قارداشی اوغلونا ایضاح ائتمهگه چالیشیر. بئلهلیکله، حاکمیتین عدالتلی، صداقتین گئچیجی، عقلین، درایتین محکملیگی رمزلرینه قارشی بیر ده ترک- دنیالیق، حیاتین فانیلیگی، قناعتییله یاشاماغین رمزی علاوه اولونور و پوئما اؤیودچو مصلحتلردن، رئالیست آیرینتیلاردان، تمثیلی رمزلردن سییریلاراق داها یوکسک بیر مرتبهیه – فلسفی اثر مرتبهسینه اوجالیر. «اوقورمیش»ین رمزی اوبرازی و دنیاگؤروشو اصلینده تصوّف مِیللرینین تجسّمودور.
سعادت حاقیندا اثر حیاتین فانیلیگی، سعادتین گئچریلیگی بارهده فکرلرله باشلادیغی کیمی عقلی، درایتینی سیمبولیزه ائدن «اؤگدولمیش»ین خیالی قیریقلیغی، پشمانچیلیغی ایله سونا یئتیر:
گَـنجلیگیم بولود تک اوچدو یوخ اولدو،
عُمروم ده روزگار تک اَسدی و گئچدی.
سعادت یوخ ایمیش، انسان بوش بیر سؤز،
انسانلیق دا یوخموش، حیات دا یوخموش.
«خوشبخت اولماق علمینین» آجی نتیجهلری بودور.
بس اوندا اثر نییه بئله آدلانیر؟ خوشبخت اولماق علمی نهدن عبارتدیر؟ سعادتین آچاری هاردادیر؟
بشریت مین ایللردیر کی، بو سواللارا جواب آختاریر، تاپماییب و یقین هئچ وقت ده تاپمایاجاق.
باشقا بیر مُدرک انسانین دئدیگی کیمی، سعادتی آختارانلارا اینانین، «اونو تاپدیم» دئینلره شبهه ایله یاناشین.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab