هایکو ژاپون ادبیاتـیندا ان کیچیک حجملی، قـیسا و ییـیغجام شعر نوعلریندن بیریدیر. بو شعر اوچ میصراعدان عیبارتدیر: بیرینجی میصراع بئش هیجالی،ایکینجی میصراع یئددی و اوچونجو میصراع بئش هیجادان عیبارتدیر. هایکودا میصراعلار قافییهلنمیر؛ آنجاق سوزلرین آراسیندا اولان بدیعی اویارلیق و سسلنمهلردن دوغان آهنگدارلیق، شعرین موسیقیسینی یارادایر٭.
۱۶ـ نجی عصردن اعتبارن هایکو شعر نوعو «تانقا» آدلانان و (۵-۷-۵-۷-۷) هیجا بولگولو، بئش میصرالی، ۳۱ هیجالی شعر نوعوندن تؤرهنیب. باشقا سوزله «تانقا» شعر نوعونون «۵-۷-۵» بولمهسی، اؤزو- اؤزلویونده اوندان آیریلیب و اینکشاف ائدیب و ژاپون ادبیاتـینـین ان دوغما و ایشلک شعر بیچیملریندن اولوبدور.
۱۹۰۵ـ نجی ایلده ایلک دفه اولاراق هایکو فرانسیزجایا چئوریلیبدیر. سونرالار آلمان، اینگیلیس، ایسپانیا، روس، فارس و باشقا خالقلارین دیللرینه ترجومه اولونوبدور. ایزراپاند مشهور آمریکا شاعیری هایکونون بدیعی خصوصیتلریندن، ایماژیست (تصویرچیلیک) شعر مکتبینی قورماقدا، چوخ فایدالانمیشدیر.
هایکو دونیا دیللرینده، چوخ ترجومه اولونان و اوخوجولارین، شاعیرلرین ماراغـینـی قازانان بیر شعر بیچیمی اولوبدور. ایندی اینگیلیس، فرانسا، تورک و دیگر خالقلارین دیللرینده ده هایکو سایاغـی بیر چوخ شعر یازیلیر. ٭
هایکو بدیعی قورولوش اعتباریله، دئمک اولار کی، ایکی حیصّهدن عیبارتدیر: بیرینجی میصراعدا (بیرینجی حیصّهده) نهیهسه، هانسی بیر وضعیتهسه ایشاره اولونور؛ ایکینجی و اوچونجو میصراعلار (ایکینجی حیصّه) آردیجیل اولاراق ایشاره اولونان وضعیته اویغون اولان احویال- روحیهنی جانلاندیریر، منظرهنی جیزیر بو ایکی پارچا آراسیندا چوخ گوجلو بیر اویوشما، سسلشمه، چاغریشما وار. و بو قارشی لیقلیق دئمک اولار کی هایکونون تاملیغـینـی تأمین ائدیر. باشقا سؤزله، بو سسلشمه، چاغـریشما نه قدهر مؤحکم و طبیعیدیرسه، گوجلودور. ان گوزهل و کامیل هایکودا هیچ بیر سؤز، ایشاره آرتـیق دئییل. سوزلری آرتـیرماق و اسکیلتمک اولماز. هایکونون قورولوشو، توخونوشو بئله بیر سجییه داشیـیـیر.
بؤیوک شاعیر احمد شاملو دئمیشکن، هایکو شعرینین ان باشلیجا خصوصیتی، اونداکی، سادهلیکدیر. هایکو شاعیری، کئچیردییی حیسّ و هیجانلارینی، ساده اولاراق، هئچ بیر بزک- دوزکدن یارارلانمادان ایفاده ائتمهیه چالیشیر. هایکودا دیلین، بدیعی ایفادهلر واسیطهلرینین یاخود سؤز اویونلارینـین رولو اولدوقجا آزدیر.٭
هایکودا اشیالار، طبیعت عونصورلری، اولدوغو کیمی، شاعیرین اوچونجو گؤزو ایله گؤردویو کیمی میصراعلاردا جالانـیر، جیلوهلنیر، گوروملو اولور.
هایکو سادهجه بیر شعر بیچیمی، بیر درک ائتمه واسیطهسی، بیر یوزوم ایفادهسی دئییل، بلکه او بیر نوع گؤرمه بیچیمیدیر. بیرجه «آن»ی، «آن»لار ایچیندن، حادیثهلر سیراسیندان سئچیب، اونون ماهیتینه واریب، ایچ عالمینه نوفوذ ائدهرک بیر باخـیشلا او «آن»ی قالیجیائدیر، ابدیلشدیریر. بو ایشده، علمی، فلسفی اوصوللاردان استفاده ائدیر، او تصویر و ترنّوم اوصولوندان فایدالانمیر، حادیثهنی روایت ائتمیر، سؤیلهمیر بلکه اونو بیر باشا گؤستریر. هایکو شاعیرینین ایچیندن، معنوی دونیاسینـین ان درین قاتلاریندان ساچان دورولما، آییدینلانما، احوال روحیهسینی اصلینده اولدوغو کیمی باشقالارینا چاتدیرماق ایستهییر.
هایکو شاعیرینین قـیدا منبعی «ذین» ZEN آیینیدیر. هایکو «ذین» مکتبیندن سو ایچیر. بو شعر نوعو ایله، اوزاق شرق خالقلارینین، ایناندیغـی و اونونلا تربیهلندییی ذن آیینی آدلانان بیر دونیا گؤروشو، دونیا دویومونون آراسیندا سیخ باغلیلیق وار. هایکونو ذینسیز تصوور ائتمک مومکون دئییل.
«بودا» آیینینین «آییدینلانما» «باخـیش» اوصوللارینـی منیمسهییب و اونلاری چین «دا- او»(dao) (یول) فلسفهسینین عملی تجروبهسینده یوغوروب بیشیریب و یئنی بیر دوشونجه، داورانـیش، قاوراییش طرزی کیمی «چینلی»نین جانـیندان سوزولوب ساچان بیر ایشیقدیر. چین یولو ایله بو گوروش ژاپونا یول تاپیب و ژاپون خالقینین حیاتـیندا ان مهم رول اوینامیش، او خالقین اینانجینا چئوریلمیشدیر. هر شئیی اولدوغو کیمی گؤرمک، طبیعتله، اینسان آراسینداکی اولان عینیلییی دویماق، سئچمک، اوچونجو گوزله، دونیایا، حادیثهلره، طبیعته، اینسان معنویاتـینا باخماق، اونلارین آراسیندا اولان یاخـینلیغـی، ماهیتلریندهکی عینیلییی دویماق؛ و بئلهجه، بو حیسّلرله حیات سورمک، یاراتماق دئمکدیر. هایکو ایسه «ذین» آیینینین گؤزلریمیز قارشیندا یارانان منظرهسی، اونون مادی تجسومودور. ٭
ژاپونلو شاعیر اوچون هر بیر شئی ایلهام منبعیدیر. خوصوصیایله طبیعت، ژاپون طبیعتینه خاص اولان نه وارسا، هایکودا اوز جیلوهسینی تاپمیشدیر. هایکولاردا ترنّوم اولان مووضوعلار ایسه ژاپون خالقـینـین داها چوخ ماراقلاندیغـی مووضوعلاردیر: اینسان و طبیعت گوزهللییی، قوشلار، آغاجلار، چیچکلر، فصیللر، کولکلر و… بونلارا اویغون احوال- روحیهلر، منظرهلر، دویغو- دوشونجهلر، هایکودا ییـیغجام و توتارلی شکیلده گؤزلریمیز اؤنونده جانلانـیر و روحوموزدا یئنی بیر عالم اویادیر و اورایا ایشیق ساچیر.
ماتسو باشو (Matsuo Basho)- (1646-1694)
ماتسو باشو، اورتا عصرلر ژاپون شعرینین ان بؤیوک نومایندهلریندن بیریدیر. باشو هایکو شعر نوعونده چوخلو اثرلر یازمیشدیر. عینی حالدا او بو شعر نوعونو اؤز یارادیجیلیغـی ایله ان یوکسک مرتبهلره چاتدیرمیشدیر. باشو. هایکونو ساده سؤز اویونوندان، تکرار مووضوعلاردان، دایازلیقدان و… آزاد ائتمیش و اونا یئنی بیر آب و هوا گتیرمیشدیر. باشو هایکو صنعتینده بؤیوک بیر انقلاب یاراتمیش و اونون تأثیر دایرهسینی داهادا گئنیشلندیرمیشدیر. باشونون هایکولاری، ایستر مضمون گؤزهللییی، ایستر ایفاده طرزی، ایسترسهده سادهلییی ایله تکجه ژاپون ادبیاتـیندا دئییل، ائلجه ده دونیا ادبیاتـیندا بؤیوک ماراق دوغورموشدور. ایندی دونیادا هایکونو باشونون آدی ایله تانـییـیرلار، البته بو او دئمک دئییل کی، باشودان قاباق یاخود سونرا یاخشی هایکو یازان شاعیر اولماییب. اولوب، (او جوملهدن بوسون، ایسا و…)، آنجاق باشو ذیروهسی هله ده اؤز اوجالیغـی ایله سئچیلمکدهدیر. اونون هایکولاری دونیانـین بیر چوخ دیللرینه چئوریلهرک اونو بؤیوک بیر شاعیر کیمی دونیایا دا مشهور ائـتمیشدیر.
باشونون حیاتـی سادهلیکده، سفرده، یوخسوللوقدا کئچمیشدیر. او سفرنامهلرینین بیرینده یازیر: «آیلا،گونش دونیانـین ابدی موسافیرلریدیرلر. فصیللر ده ائلجه، بیرـ بیرینی عوض ائدیرلر. بیر چوخ آداملار دا واردیر کی اونلار دا عؤمور بویو سفرده اولوبلار، ایستر قاییـیقدا، ایستر آت بئلینده، اونلار اوچون سفر گوندهلیک ایشدیر.
بیلمیرم هاچانسا، اوز ایچیمده بیر حیسّ باش قالدیردی. گوجلو بیر آوارهلیک احوال- روحییهسی یاراندی منده. او دورکی، من ده اوز طالعیمی یئللرین قانادیندا اوچان یالقـیز بیر بولودون طالعینه باغلادیم.
بیر موددت دنیز کناریندا، سونرا چای قـیراغـیندا، یاشادیم. او حیسّ منی هارالارا کی سوروکلهمهدی… بو دفه یارالاریمی ساریدیم، حصیر بورکومو، خـیزران ال آغاجیمی گؤتوردوم شیمالا ساری یولا دوشدوم، ماتسووادا دوغان و منی قارشیلاماغا تلهسن آی ایشیغـی اورهییمی بوروموشدو…٭»
باشو، طبیعت یورغونو، طبیعت عاشیقـی ایدی. عومور بویو داغلاری، چوللری دولاشان، بیتگیلرین، داشلارین، قوشلارین، آغاجلارین عطیرلرین، بؤجکلرین، یئللرین دیلین بیلن شاعیر ایدی… او بو سفرلرده اؤز اورهیی ایله باش- باشا قالیر، دوشونجهلره دالیر، حیاتـین ان درین قاتلاریندان، وارلیغـین آچیلماز سیرّلریندن سوراق توتان بیر شاعیره چئوریلیر. بو درین دوشونجهلرین، حیات تجروبهلرینین، دونیا گؤروشونون، ایشیغـیندا، دونیایا یئنی نظر سالیر. شئیلرین، دویغولارین، حادیثهلرین ایچیندن یئنی- یئنی بدیعی تاپینتیلار تاپیر و هایکولار یارادیر.
باشو دئییر: «هایکو قوشماق اوچون اوشاق اولمالی» «منه ائله گلیر کی هایکو اوخویوب، اونو آنلاماق اوچون بوتون حیسّلردن دوشونجهلردن سویونمالی، جانـیمیزین جانـی ایله یئنیدن گورملیییک دونیانـی!
باشونون دونیاجا مشهور اولان هایکولاریندان بیر نئچهسینی اوز آنا دیلیمیزده اوخویاق. بیر یول یوخ، دؤنه- دؤنه اوخویاق و اونلارین ایشیغـیندا دونیایا یئنی نظر سالاق:
تارلارنـین اوستونده
اوخویور توراغاییـی
هیچنهدن آسیلمادان
داغ باشیندا آی
یاماجدا دومان
توستولهییر دوزلر
ناقوس سوسوب
آنجاق آخشام اوستو چیچکلرین عطرینده
یئنه ده سسلنیر ناقوس
قوققو قوشو
اوخویور، اوچور، اوخویور
آخ گور نئجه دولغون یاشاییـیر او
سوسرینین قورو قابیغـی-
یازیق جانـینی سسینده اریدیب
اوخویا- اوخویا سییریلیب چیخـیب قابیقدان
پاییز آخشامی
یالقـیز بیر قارقا
قونوب قورو، چیلپاق بوداغا
سوکوت.
جیر- جیرامالارین جیریلتیسی
هوپور داشلارا
آینانـین آرخاسیندا
اینسانلارین گوره بیلمهدییی، باهار
چیچکلنن بیر اریک آغاجی
باهار ویداعلاشیر
قوشلار آغلاشیر
بالیقلارین گوزو یاشاریر
شیمشک
قارانلیغـی، شیغییـیب کئچیر
گئجهده دورنانـین باغـیرتـیسی تک
اسکی بیر گول، آه.
قورباغا سیچراماسی
سو شاپپیلتـیسی.
باشینـی یئره دیکیب. یاتـیر سؤیود
بوداغـیندا کی بولبول
قلبیدیر اونون
قـیشین خلوتینده.
قـیزیلی پرده اوزهرینده کی
شام آغاجی قوجالیر
هانسی چیچکلهمیش آغاجدان ساچیر
بیلمیرم آنجاق
آخ نه گوزهلدیر بو عطیر، نه گوزهل
آنامدان قالما بیر دسته آغ ساچ
الیمه آلسام ارییهجک ایستی گوز یاشلاریمدان
پاییزین قـیرووی اریین کیمی.
٭ – عزیز میر احمداوو، ادبیات شوٍناسلیق اینسیکلوپئدیک لغت. باکی، ۱۹۹۸٫
٭ – میمنت میرصادقی (ذوٍلقدر)، واژنامه هنر شاعری، کتاب مهناز،۱۳۷۳، تهران.
٭ – احمد شاملو. ع. پاشائی هایکو شعر ژاپنی انتشارات چشمه ۱۳۷۶ تهران
٭ – ع. پاشائی، ذن چیست، انتشارات مازیار، ۱۳۵۵، تهران.
٭ – احمد شاملو- ع. پاشائی هایکو شعر ژاپنی انتشارات چشمه ۱۳۷۶ تهران.
azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab bjn_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab ckb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab pes_Arab