– گیریش
۱- تبریز لهجهسی
۲- قاراداغ لهجهسی
۳- یامچی لهجهسی
۴- اویغور لهجهسی
۵- ماراغا لهجهسی
۶- اردبیل لهجهسی
۷- زنجان لهجهلری
۸- همهدان لهجهسی
۹- خلج لهجهسی
:::: خریته
گیریش
ایراندا ایسلام اینقیلابیندان سونرا آزاد هاوا چکمک اوچون داها چوخ آذربایجانا گئت گلی اویغون گؤرموشدوم. اونا گؤره ده و اینقیلابدان سونراکی آب هاوانین تأثیری آلتیندا موسبت بیر ایش گؤرمک اوچون اؤز ویلایتیمیزده ایمکانلار آختاریردیق. خوشبختلیکدن چالیشدیغیم موهندیس موشاویر شیرکتینه بیر پروژه تکلیف ائدیلدی. “تورپاق-سو پروژهلری آختاریب تاپماق و حیاتا کئچیرمک”. یوکسک سوییهده اؤره تیما قاتقیسی دا اولا بیلن و چوخ قازانجلی حساب ائدیلن پروژهلردن نئچهسینین ایجرا اولونوب نئچهسینین اوستونو تؤز باسدی مسئلهسی بو مقالهنین چمبرینه گیرمز.
آنجاق جنوبی آذربایجانداکی تورک لهجهلرینی اؤیرنمک اوچون علیمه کئچن بو فورصتدن ایستیفاده ائدیب، علیمدن گلدیگی قدر اونلاری آییرد ائتمهیه چالیشدیم. اساساً او پرویئکتلرین موتالیهسی اوچون جنوبی آذربایجانین بوتون اراضیلرینده اولان ویلایتلری، داغلاری، اوبالاری، چایلاری گزیب دولانمالی و معلومات توپلامالییدیق. من بیر ماقنیتوفون و بیر ده دفتر آلاراق دیلیمیزین اینجهلیکلرینی و موختلیف بؤلگهلرده دانیشیق شیوهلرینی، و پروژهلر اوچون اؤیرنیلمهسی لازیم اولان باشقا معلوماتلاری بیرلیکده توپلاماغا چالیشدیم.
دیلچی اولمادیغیما گؤره بو آراشدیرمانی علمی آپارماق ایمکانیم یوخ ایدی. اما بیر مسئلهیه اینانیردیم، جنوبی آذربایجاندا بو گونه قدر بیزیم میللی وارلیغیمیزین موختلیف ساحهلرینده هئچ بیر عملی-علمی تدقیقات آپاریلمادیغینا گؤره منیم اورتایا چیخارتدیغیم لهجه فرقلری علمی باخیمدان دوزگون اولماسا بئله، گلهجکده علمی تدقیقات و آراشدیرمالارین آپاریلماسی اوچون بیر ایشیق یولو گؤسترهجکدیر. قوزئی آذربایجاندا اولدوغو کیمی دیلیمیزین، مدنیتیمیزین، ادبیات و باشقا ساحهلرین علمی تدقیقاتینین کؤکلو آپاریلماسینی آرزولایاراق اساس مسئلنی آیدینلاتماغا چالیشاجاغام.
خریته بیرده، جنوبی آذربایجانین موختلیف لهجه و یا شیوهلرینده دانیشان بؤلگهلر گؤستریلمیشدیر. بو بؤلگلندیرمهده اوچ اساس عاملی، یعنی:
آ – بؤلگهلرین اؤزللیکلری ب – فونئتیک اؤزللیکلری ج – دیل قایدالاری: (۱- عومومی دیل قایدالاری. ۲- سئس اویومو.) اؤز چالیشماما اوستا گؤتورمییمه باخمایاراق، آشاغیداکی خوسوسیتلری ده گؤزدن قاچیرمامیشام.
۱ – دیلیمیزین تمیز و دوزگون دانیشیلدیغی لهجهلر
۲ – دیلیمیزده اولان سؤزلرین باش حرفینده ایشلنمهین حرفلر مسئلهسی
۳ – دانیشیلان دیلین قدیم یئرلی تورکجه و یا سونرا اینکیشاف ائدیب آذربایجانا گلن تورکجه اولماسی
۴ – موختلیف تورک بویلاری ایله ایلگیلی اولان لهجهلر
۵ – تاریخی قوندوم – کؤچدوملر
۶ – خالق آراسیندا اولان و سینهدن سینهیه کئچمیش حکایهلرین تأثیر دایرهسی
۷ – فارس بؤلگهلرینه یاخینلیق و یا اوزاقلیق و اونون تأثیرلری
۸ – کند و شهرلرده دانیشیلان دیل فرقلیلیکلری
۹ – قوزئی آذربایجان لهجهلری ایله توتوشدورما
یوخاریداکی یازیلان خوسوسیت و اؤزللیکلره گؤره جنوبی آذربایجاندا دانیشیلان تورکجنین ۹ لهجهسینی گؤسترمک مومکوندور. آنجاق و تأسفله جنوبی آذربایجاندا آنا دیلینده مکتب و مدرهسه اولمادیغینا گؤره ادبی دیل اینکیشافی دا مووجود دئییل. اونا گؤره ده عومومی بیر دیل یاخینلیغی اولماییب، بؤلگولدیگیمیز لهجهلرین اؤز آراسیندا دا موختلیف اوزاقلیقلار گؤرولمکدهدیر. اگر رادیو و تئلئویزیونداکی قصداً پوزوق بیر دیلله حاضیرلانمیش وئریلیشلرین اؤزل لهجهلرین نظره آلارساق بو آراشدیرما اؤز اؤنم و اهمیتینی ایتیرر. اونا گؤره و باخمایاراق کی سؤزو کئچن وئریلیشلرین منفی تأثیری بللی بیر دایره چرچیوهسینده اؤزونو گؤسترمیشدیر، مکتبلرین آچیلماسییلا و دیلیمیزین اؤز گؤزللیکلرینی قورویاراق ادبی فورماسیندا اؤیرنیلمهیه باشلادیقدان سونرا او وئریلیشلرین منفی، پوزوجو، ییخیجی تأثیرلری چوخ تئز آرادان قالخاجاقدیر. بو گون جنوبی آذربایجان و تئهراندا، قوزئی آذربایجانین قازئت و ژورناللاری و یا رادیو و تئلئویزیون وئریلیشلریله اؤز یازی و دانیشیق دیللرینی فورمالاشدیران مینلرجه عالیم، شاعر، یازیچی و آیدین جمعیتلرین دیلیندکی صافلیق، دورولوق و اویغونلوق بونا بیر مثال کیمی گؤستریله بیلر. آنجاق، بیلیندیگی کیمی مدنی و معنوی تأثیر اونسورلریندن سیستئملی و دوزئنلی ایستیفاده ایمکانی اولمادیغینا گؤره تأثیر دایرهسی گئنیشلنممیشدیر. یوخاریدا قئید ائدیلن موندریجات اساسیندا آدی کئچن ۹ لهجنی بیر-بیر آیدینلاتماغا چالیشاجاغام. اومید ائدیرم فایدالی اولسون.
۱ – تبریز لهجهسی
قوزئی آذربایجانین شکی لهجهسینه یاخین اولان بو آغیز، تبریز و اونون اطرافیندا اولان ایری-خیردا شهر و قصبهلرده دانیشیلان دیلدیر. بو لهجه تبریزین جنوبوندا یئرلشن اوسکو، خوسرووشهر، آزرشهر و اونلارین تابئلیگینده اولان کندلرده ایشلندیگی کیمی، سهندین قوزئی اتکلرینده یئرلشن کندلرین، مئهرانرود چایینین قربیندکی منطقهده اولان باسمینج و اطرافی ایله، هئربی، بره، لیقوان، ایسپاراخان، خلتدوکان کیمی یئرلر آز فرقله بو لهجهده دانیشیرلار. بو لهجه ان اسگی تورک دیلینین اؤزللیکلرینی داشیماقلا برابر، بو گونکو دیل قایدالارینا چوخ دا اویمایان، خوسوسیله تبریزده اینجه و قابا سسسیزلرینین اویوشمازلیغینی گؤرمک مومکوندور.
یوخاریدا آدی چکیلن کندلردن هئربی-بره-لیقوان کیمیلرینین آدلاری و گئییملری، اونلارین بارهسینده دئییلن حکایهلر و همچینین تورپاقلارینین اوتلو، الفلی و سویونون بول اولدوغو، اونلارین چوخ قدیمدن اورالاردا یاشادیقلارینی گؤستریر. او بؤلگهدکی کندلرین بؤیوک اکسریتینده آز زامان بوندان اؤنجهیه قدر قویون دریسیندن گئییم و پاپاق هازیرلانیب ایستیفاده ائدیلیردیکی بعضی یاشلیلاریندا بو گونده ائلهدیر. بعضی کندلر حاقیندا یاییلان بیر حکایهیه اساساً کربلا ساواشی زامانی اونلار وارمیشلار، آنجاق محاربهیه قوشولماماق اوچون اؤکوزه مینیب یولا دوشوبلر. ایسپاراخانین بیر هون کندی اولدوغونو او آدین هون سرداری آدیندان گلمسیله باغلاماق اولار. هر حالدا، هله “ر” سسینین دیلیمیزه کئچمدیگی دؤنمه عایید بو لهجهده قارداشا – قیدش، رحیمه – یهیم، گلیرمه – گلییم دئییلدیگی کیمی تبریزلیلرین گلسکئ – گلسوخ ایشلتمهسینه باخمایاراق آدی چکیلن کندلرین بعضیلرینده (هئربی-بره) اونون گلسوخ شکیلینده ایشلندیگی گؤرونمکدهدیر. بو لهجهده سؤزلر اوزادیلیر، آنجاق تهککوم قابالیغی داوام ائدیر. سس اویوشومو، خصوصیله اینجه سسسیزلردن سونراکی یاپیشدیرمالار و اکلر سس قایداسینی پوزار، گلهجهیم یئرینه گلجاغام ایشلنر. بؤیوک فئل گوجونه صاحب اولان تورکجه اونون عومومی قایدالارینین پوزولماسینا ایجازه وئرممیشسه ده، اوخوموش کوتلهنین دیلینه کئچمیش خاریجی سؤزلر آز دئییل، آنجاق تبریزلیلرین آنادیلینده یئنی سؤزلر کشف ائتمهدکی بؤیوک قابیلیتینی نظره آلساق بو بؤلگهنین سؤز داغارجیغینین چوخ دولو اولدوغونون سببینی اؤیرنمک اولار. تبریز لهجهسینین باشقا بیر اؤزللیگی ده ایندیکی زامانین اوچونجو شخصیندکی فئللرین سونونا اونون سون سسلیسینه تابع اولاراق “ی”، “ای”، “او”، “او” آرتیریلماسیدیر (گلیری – قالخیری)
تبریز شهرینده اؤز ایچینده یاخین کئچمیشه قدر اوچ آیری دانیشیق فورماسی مومکون ایدی:
– قوزئی قرب محلهلرینده یعنی شامقازان، هوکماباد، مونججیم، قاراغاج
– دوچی، امرقیز، لیلاوا، ختیب
– شئشگیلان، باغمئشه، خیابان، مارالان و مرکزی بؤلگهلر
آنجاق سون زامانلاردا کندلردن اولان کؤچون موختلیف جهتلردن موسبت تأثیر گؤستردیگینه گؤره آغیزلار بیر بیرینه یاخینلاشدیغی کیمی اومومیلشمیش اولماسی دا گؤرونمکدهدیر.
۲ – قاراداغ لهجهسی
جنوبی آذربایجاندا ان دوزگون دانیشیلان تورکجهدیر. چوخ سرت و تمامن دیل قایدالارینا رعایت ائدیلدیگی بیر لهجه اولماسینا باخمایاراق ایستر قابا، ایستر اینجه سسسیزلر داشییان فئللرین صرفی بوتون حاللاردا یوموشاق سسسیزلرله اما سرت اولاراق داوام ائدر؛ گلمک فئلینین صرفی، گلجییم، گلهجکلر دئییلدیگی کیمی، آلماق فئلینده ده آلاجییم، آلاجئییک، آلاجکلر فورماسیندا ایشلنیر. بوندان باشقا قایدا پوزونتوسو اولمایان بو بؤلگهنین بعضی کندلرینده “x” حرفی یوخدور. خصوصیله عرب سؤزو اولاراق دیلیمیزه کئچمیش اولان سؤزلرده “x” یئرینه “ه” ایشلنیر. مثال اوچون: خورما-یا “هورما”، خانیم-آ “هانیم” دئییلیر. داها اؤنجه آدینی چکدیگیم مئهرانرود چایینین همن شرقینده یئرلشن دیزه کندینده عسگر درزی اوغلو رحیم، کلاسسیک ساوادی اولمایان منیم موساهیبیم تورکجنی ان گؤزل دانیشان بیر نومونه کیمی هله ده یاشاماقدادیر. “ر” ایله باشلایان سؤزلرین باشینا “ی” سسی آرتیراراق، رحیمه – ایرهیم دئییلن بو بؤلگهده دیلیمیزین اؤز قایدا و قانونلارینی ساخلاماقدان باشقا، بو گون چوخ یئرلرده اؤلموش و حتی قوزئیین ادبی دیلیندن چیخمیش بعضی خصوصیتلر هله ده قورونماقدادیر. دیری و جانلی حیوانی بیر طرفه آپارماغا، “آپارماق” دئدیکلری حالدا، الیله و یا چیگین و کورکده داشینا بیلن جانسیز مادهلرین داشیماسیندا “گؤتورمک” فئلیندن ایستیفاده ائدیرلر.
مثال: ماللاری سووارماغا و یا اوتارماغا آپار. بیچینچیلرین ایکیندی چؤریینی غؤتور.
جیک شکیلجسیندن ایستیفاده ائدهرک، بیر سیفتین کمیتینی کیچیتمک اوچون گئنیش ایستیفاده اولونور. مسئلن: بیلدیر (کئچن ایل) “پوتوراق” اولان بیزیم آلما باغیندا بو ایل آغاجلار “آزجاجیق” گتیریب.
بو لهجهنین دانیشیلدغی یئرلری، تبریز لهجهسیندن آییران مئهرانرود چایینین همن شرقیندکی دیزه کندیندن باشلار، سهند داغلارینین شرق اتکلریندکی متنق، ایراناق، سئیساندان کئچر، سرسکند، اورادان ماراغا ایالتینین شرقیندکی سایین قالادان کئچیب، بوستاناباد، میانا، ساراب، قاراداغ و اهردن سونار خیوه و موغانین بیر قیسمتین اؤز اورتویو آلتینا آلار. دار بیر بوغازلا آرازین قیراغییلا جولفانی کئچر و قاراقیشلاق، بئیجان، عربلر، نازیک، مرگنلر، قاراقولوقلار، مرکیت و قایقاج، قره اییندن سونرا یاواش – یاواش اورمو شیوهسینه یاخینلاشار. گؤزه چارپان خوسوس، بو بؤلگهنین چوخوندا دده قورقود هکایهلرینین ایسلام دونو گئیینمیش شکلینین هله ده سینهلرده و دیللرده اولماسیدیر. کلاسسیک ساوادی اولمایان آنجاق بو هکایتلرین چوخونو سیندفتر اولان دیزه کندیندکی منیم ایکینجی موساهیبیم حیدر اوغلو هوسئینقولو بو سؤزلرین دیری شاهیدیدیر.
۳ – یامچی لهجهسی
قوزئی آذربایجانین ناخجیوان و خصوصیله اوردوباد آغزینا یاخین اولان بو لهجهنین مرکزینی مرند شهری سایماق اولار. سوفیان، یامچی، گونئی محلی شبوستر، خامینه، دیزه خلیل، دریان، شانیجان، گمیچیدن سونرا اورمو گؤلونون قوزئیین قاپسار، زونوز، گلینقایا، المدار – گرگهنین جنوب کندلری و مرند دوزونده یامچی، یئکان ماهاللاریندان ائووغلو و اوردان سونرا آغچایدا یاواش – یاواش قاراداغ لهجهسینه یاخینلاشیر. بو لهجهده پوزقونلوغون آز اولماماسینا باخمایاراق، قاراداغ لهجهسینین ترسینه سؤزلر داها یوموشاقدیر. “قابلاما یئرینه قبلمه”، “قاپاق یئرینه قپق” دئدیکلری کیمی، قارداش یئرینه قردش سؤزو ایشلنر. آنجاق سس اویوشومو تام اولاراق رعایت ائدیلیر. فئل آز اوزانیر، تبریز لهجسیله قاراداغ لهجهسی آراسیندا یئر توتار. زونوز و مرندین اؤزو ان قدیم یئرلشیم مرکزلریندن اولماسینا باخمایاراق یام گدیگیندکی یام کندی و اطراف کندلریله مرند اوواسینداکی یامچی و اونا تای کندلرین موغول کؤچلریله گلدیکلری بللیدیر. چونکی هم او کندلرین آدینین موغولجایا یاخین اولماسی، هم ده لهجهلرینین قاریشماسینا باخمایاراق بعضی اؤزللیکرین قورویوب ساخلامیشدیر. آنجاق بوتون بونلارالا برابر او هودودلار داخیلیندکی لهجه چوخ اسگی و اورتا دیللرین بیر-بیر ایله قاریشیب، ترکیبلشمهسیندن خبر وئریر. بو بؤلگهده نئچه مسئلهیه دقت یئتیرمک لازیمدیر.
سوفیان و اطرافیندا بوتون فئللرین ایکینجی شخصینین کئچمیشدکی حالینی گؤسترمک اوچون فئلین سسسیزلرینه غؤره، “ددی”، “ددی” و س. ایشلهدیرلر. مثال اوچون: گلیبدی یئرینه گلیددی، ووروبدو یئرینه ووروددو و س. دئییلیر. ماراقلی اولان بودور کی اویغور-آوشار آدی وئردیگیمیز اورمو لهجهسینه تابه اولان سالماس شهرینده، اؤزللیکله موغانجیقدا دا عینی بادیسه گؤرونمکدهدیر. بو لهجهنین اراضیسینه داخیل اولان و اورمو گؤلونون قوزئییندا یئرلشن، بورچالی، اؤزللیکله قیپچاق کندینین خالقی بام باشقا بیر لهجهیه ییلنمیشلر، حتی بو مقالهده قئید ائدیلن لهجهلردن هئچ بیرینه تابه دئییللر. بورا دا بیر خصوصیتی ده درج ائتمک گرکدیر، او دا بو کند اهالیسینین گؤزلرینین رنگی و قیییقلیغینداکی فرقین گؤزه چارپماسیدیر.
۴ – اویغور لهجهسی (اورمو)
جنوبی آذربایجان تورکجهسینین ان دوزگون دانیشیلان لهجهلریندن بیریدیر. سوووقبولاق یاخینلیغیندان سولدوز قاراپاپاقلارینا، اوردان دا اورمو-سالماس-خوی و تورکیه هودودلارینا قدر اوزانان بؤلگهنین چوخ گؤزل دیل خصوصیتلری و اویوملاری وار. مقالهنین سونوندا بیر جدول وئریلجیینه باخمایاراق، بورادا قیسمن موباهیسهیه قویولماسینی اویغون گؤرورم. موختلیف لهجهلرین موختلیف زامانلاریندا، بیرینجی، ایکینجی، اوچونجو شخصلره عایید فئل تطبیقینده ایشلهدیلن منسوبیتین چئشیتلیگینه گؤره آشاغیداکی ایزاهاتی وئرمک مومکوندور. آنجاق اونون ان دوغروسونو خوسوسن ایکینجی شخصین تک و جمع شکلیله بو لهجهده گؤرمک مومکوندور. آتا سؤزوندن اوچ لهجهده میسسال وئریلیرسه:
۱-جی شخص ۲-جی شخص ۳-او شخص ۱-جی جمع ۲-جی جمع ۳-جو جمع
ادبی دیلده آتامی آتانی آتاسینی آتامیزی آتانیزی آتالارینی
تبریز آتامی آتاوی آتاسینی آتامیزی آتازو آتالارینی
قاراداغ آتامی آتووو آتاسینی آتامیزی آتوووزو آتالارینی
اویغور آتامی آتایین آتاسینی آتامیزی آتاییزی آتالارینی
بو بارهده دقتی چکن مسئله بودور کی ایستر تورکیهدکی، ایسترسهده شومالی آذربایجانداکی رسمی دیلده ییهلیک منسوبیتینین بوتون هالاریندا “نی” ویا ”نی” ایشلدیلیر. مثال اوچون: “سن آتانی سئومهلیسن” ویا ”آتانی سئورلر”. هالبوکی اورمو لهجهسینده ” سن آتایین سئومهلیسن ” ویا ” آتانی سئورلر”. بو لهجهنین دانیشیلدیغی بؤلگهده آشاغیداکی خوسوسیتلره دقت یئتیریلمهلیدیر. اورمییه ایله سالماس آراسینداکی قوشچو گدیگینین قوزئیینداکی قاراباغ بؤلگهسیندکی دانیشیق دیلی اساس لهجه ایله فرقلی اولاراق قوزئی آذربایجانین قرب دیالئکتینه یاخیندیر.
اورمونون 10-12 کم. قربیندکی ییئن چونقارالیسی کندلرینده دانیشیلان دیلده کندلرین آدیندا اولدوغو کیمی اسکی “نگ” سسی ده ساخلانیلمیشدیر. مثال اوچون بو و بعضی بونلارا یاخین کندلرده گلیرسن یئرینه “گلیرنگ”، قالیرسان یئرینه “قالیرانگ” و س. دئییلمکدهدیر. بو بارهده آچیقلانماسی واجیب اولان بیر خوسوس دا اوندان عبارتدیر کی دوغو تورکوستاندا (اویغوروستان) چینلرین بو گون “یانگچینگ” یعنی یئنی چین دئدیکلری بؤلگهده اورومچو شهرینین قربیندکی چونقارالی آدیندا بیر قصبه مووجوددور. اورموداکی چونقارالیلارلا اورومچوداکی چونقارالی آراسینداکی باغ و ایلیشگیلری آنلاماق اوچون اونلارین دیللریندکی یاخینلیغی اؤیرنمک کافیدیر.
اویغور-آوشار آدی وئردیگیمیز بو شیوه اصلینده قئید ائدیلن اویغور تورکجسیله خوراساندان و سونرالاری تورکیهدن گلمیش آوشار ائللرینین دیل قاریشیمیندان میدانا گلمیش بیر لهجه اولاراق قبول ائدیله بیلر. دیل قایدالارینین تام اولاراق رعایت ائدیلدیگی بو بؤلگهدکی دانیشیقلاردا سس اویوشومو بوتون منطقهده هیسس ائدیلیر. آنجاق بوتون شخصلرده گئدن اولوم اکلرینده فئلین کؤکو ایستر قابا، ایستر یوموشاق سسسیزلرله دوزلمیش اولسون، جه ایله باغلانیر. قاراداغ و تبریز لهجسیله موقاییسه ائدیلیرسه آشاغیداکی جدوهلی حاضیرلاماق اولار:
سؤزون اساسی : ییهجهیم – قالاجاغام
قاراداغ لهجهسی : ییجییم – قالاجییم
اویغور-آوشار لهجهسی : یئیهجهیم – قالاجهیم
تبریز لهجهسی : ییجاغام – قالاجاغام
بو لهجهنین ان گؤزل اؤرنیی اورمونون ۶ کم. قربیندکی قاراههسنلی کندی اولماقلا برابر، او اطرافداکی کندلر یعنی، زئیناللی، یورقانلی، بالوو، گئجین، وئلینده، قالا، تورپاق قالا، قاراغاج دا گؤستریله بیلر. ماراقلی اولان حال ایسه اورموداکی سوننی کندلری و سالماسداکی موغول کیمی سوننی کندلرینده داها دوزگون تورکجهنین دانیشیلماسیدیر. گئرچی سالماسین موغانجیق، خویون پره، سولدوزون مممدیار کیمی کندلرینین اؤزونخاس شیوهلرین اونوتماماق لازیمدیر. بو لهجهده دانیشانلارین دا قاراباغ لهجهسینده اولدوغو کیمی “ر” سسیندن سؤزلرین باشلانیجیغیندا ایستیفاده ائتمدیکلری گؤرونمهدهدیر. ائله سؤزلرین باشینا “ی” و یا “ای” سسی آرتیراراق ایشلدیلیر. آنجاق تبریز و ماراغا لهجهسینین ترسینه “ر” سئسی سؤزلرین اورتاسیندا ایستیفاده ائدیلمکدهدیر.
۵ – ماراغا لهجهسی
بو لهجه سهند داغلارینین جنوب اتکلریندکی کند و شهرلرینده یایقیندیر. ماراغادان شرقه طرف سرسکند هودودلارینا قدر، یئنی قارتووول و شللوند درهسینه، داشاتاندان جنوب دوغرولتوسونا سایین قالا، میاندواب (قوشاچای) آرالیغیندان سوووقبولاق یاخینلارینا و جیغاتی، تیغاتی چایلارینین دوزلوک و اووالاریندان ملیکان، بیناب، اجبشیر ایله آزرشهر آرالیغینا قدر داوام ائدیر. بورادا دا “ر” سسینین ایشلنممهسینی مونقوللارلا گلن شرقی گؤک تورکلرین و اونون یانیندا ماراغانین اوزون مدت ائلخانلی پایتاختی اولماسیندان ایرهلی گلسه گرکدیر. خالق آراسیندا یاستی دانیشیق شیوسی تانینان بو آغیزدا بیر نئچه خصوصیت گؤزه چارپیر.
دانیشیق شیوهسی نه تبرز لهجهسی کیمی چوخ اوزانار، نه ده قاراداغ لهجهسی کیمی چوخ سرت و کسگیندیر، او ایکیسینین آراسیندا بیر یئر توتار. “ر” سسی یوخ دئییلهجک قدر آز ایشلنیر، ایستر سؤزون اولینده ایستر اورتاسیندا “ی” سسیله عوض اولونار. بئله کی “رحیم” یئرینه یهیم، “گلیرم” یئرینه گلییم، “آرا” یئرینه آیا ایشلنیر.
تورک دیلینین گوجلو فئل قوهسینه صاحب اولدوغونا گؤره اساساً بوتون لهجهلرده نیسبی اولاراق دیل قایدالاری قورونوب ساخلانیلمیشدیر (خلج آدی وئردیگیمیز لهجه خاریج). آنجاق سس اویوشومو سسسیزلرله بیتن اولایلاردا یوموشاق سسسیزلرده اویوشوم قایداسی رعایت ائدیلیر. قالاجاغام یئرینه قالاجم، گلهجهیم یئرینه گلهجم، گئچدیگی کیمی بعضی آد، سیفت و اکلرده ده سؤیلنیش فرقی گؤرسنیر. میسسال اوچون “قارایا” قیه، “قایایا” قیه، “سارییا” سایی دئییلن بو لهجهنین بو باریز نومونهسین قوشاچای دوزونده گؤرمک اولار. ماراقلیدیرکی قوشاچایا چوخ یاخین اولان و اونون شرقینده یئرلشن صائین قالا لهجهسی قوشاچایداکیندان تمامن فرقلیدیر. اونا گؤرهده او بؤلگهنین لهجهسی قاراداغا داخیل ائدیلیبکی، بیر قورشاق کیمی جنوبی آذربایجانین اورتاسیندان گئچر ماکییا قدر دوام ائدر.
۶ – اردبیل لهجهسی
اردبیل، خالخال، نمین، آستارا، انزهلیدن اوزاناراق شیرین سو منطقهسیندن منجیل تورکلرینین، اورادان دا قیزیل اوزئن چایینین منجیل ایستیقامتینه دؤنن، ینی، خالخال بئیلیگی ایله تاریم بئیلیگی آراسینداکی قیسمتینین قوزئیینی ائهاته ائدن و بو آرادا هسرت داغلارینداکی ۷ مئشه کندیندن باشقا بوتون او بؤلگهده آز چوخ فرقله دانیشیلان لهجهدیر.
قوزئی آذربایجانین جنوب بئیلیکلرینده خوسوسیله یاردیملییا چوخ یاخین بیر لهجهدیر. قوزئیی آذربایجانین باکی لهجهسینده اردبیل لهجهسینین ایزلرینی گؤرمک اولار. بو یاخینلیغی چوخ طبیعی گؤرمک لازیمدیر چونکی، شاه ایسماییل ختاینین اردبیل-ائلسئون لرله قوزئیه دوغرو یوروشلرینده یئرلی تورکجه ایله قاریشان بو لهجه سون ایکی یوز ایلده باکینین بیر نفت شهری کیمی اینکیشافیندان سونرا قوزئیا، خوسوسیله باکی-یا اوز چئویرن جنوب ایشچیلری ده بؤلگهده اؤز تأثیرینی موختلیف ساحهلرده گؤستردیگی کیمی دیل ساحهسینده ده گؤسترمیشدیر. بو موددتده باکی-یا گلن جنوبلولارین بؤیوک اکثریتی اردبیل بؤلگهسیندندیر. قوزئی آذربایجانین بیر چوخ بؤلگهسینده و باکیدا گؤروش سوروشدورولماسی آپاریلارسا اونلارین 50%-ایندن یوخاریسینین بیرینجی و یا ایکینجی و یا دؤردونجو باباسینین جنوبدان و اونوندا چوخونون اردبیل-ساراب بؤلگهسیندن اولدوغو آشیکار اولاجاقدیر. لنکران تورکلرینین بؤیوک بؤلومو اؤزللیکله گئچمیش خان عائلهلری اؤز منسوبیتلرینی ختای ایله باغلاماقلاری دقت چکیجیدیر. اردبیل لهجهسیندکی خصوصیتلری آشاغیداکی شکیلده گؤسترمک مومکوندور.
بو لهجهنین ان بؤیوک خصوصیتی ایستانبول تورکجهسینده اولان “یو” اورتالیغینا بنزهین جهتین وار اولوشودور. گلیرم یئرینه ایستانبولدا “گلیوروم” دئدیکلری کیمی اردبیل لهجسینده گلئییرم شکیلی ایشلنیر. چوخ حاللاردا “ر” سسی آتیلسا دا خوسوسیله کند آغزیندا سؤیلنیش قئید ائتدیگیم فورمادادیر. بو لهجهنین بیر باشقا اؤزللیگی، داها دوغروسو تبریز لهجهسی ایله فرقی، بیرینجی شخص جمع منسوبیت فئلین دوزلتمه شکیلچیلرینده، سون سسین اینجه و قالینلیغیندان آسیلی اولمایاراق تبریزلی-یوخ لا دوزلدیگی حالدا اردبیل لهجهسینده سس اویوشومو قایداسینا تابیی اولاراق یوک و یا ییک له دوزلیر.
۷ – زنجان لهجهلری
قیزیل اوزن چایینین تاریم و منجیل ایستیقامتینده یئنیدن شرقه بورولدوغو مجراسینین جنوب حیسهسیندن باشلار، زنجان، هیدج یاخینلیقلاریندا سلطانییه و خودابندهدن کئچیب بیجارین جنوبوندان کوردوستانا دایانان بؤلگهلری ائهاته ائدهرک شرقه دوغرو سونقور و قوروه لهجهسین ایچینه آلار. ماهنیشاندان کوزکونانا و اورادان قیزیل اوزن چایینین قیز کؤرپوسوندن قاف داغلاری و قیز قالاسینین اتکلرینه قدر اوزانان گئنیش بؤلگنی ایچینه آلان بو لهجنی دانیشانلار شرقه طرف گئتدیکجه داها قلیز و قدیم تورک لهجهسی اولان همهدان لهجهسینه یاخینلاشیر. همهدان، بیجار و زنجان آراسینداکی اووالاردا یاشایان آوشارلار، بئیدیللیلرین یانیندا، ائلخانلیلارین و خوسوسن سلطان اولجایتونون یایلاغی و یای پایتاختی ساییلان سولتانیهنین اطرافیندا طبیعی اولاراق آلتای و داها دوغو تورک لهجهلری ایشلندیگینه گؤره، بو لهجهنین بوتؤولوکده یئنی و اسکی تورکجهنین قاریشماسیندان میدانا گلدیگینی سؤیلمک مومکوندور.
تورکجهنین گؤزل و قایدا پوزونتوسونا چوخ یول وئرمهدن دانیشیلان بو بؤلگهلرده سؤزلر تام دقتله ایشلنیر. آنجاق قاراداغ لهجهسی قدر ده سرت اولمایان بو لهجهده بوتون حرفلر خوسوسن “ر” حرفی یئرینده ایشلنیر. الاوئ ائتمک لازیمدیر کی شرق ایستیقامتینده همهدان و قزوینه یاخینلاشدیقجا اوراداکی دیل اؤزللیکلری تأثیری آلتینا گیرر و یاواش-یاواش “گلیرسن” یئرینه گلیرن دئمهیه باشلانار. بو لهجهنین بیر اؤزللیگی ده “ج” سسینین “ج” و “ک” آراسیندا بیر سسله ایفادهسیدیر.
۸ – همهدان لهجهسی
ابهر، تاکیستان، قزوین، الموت قالاسینین جنوب حیسهسیندن توتموش البورز داغلارینین اتکلریندن کئچهرک قزوین دوزونون بوتونلوگونو ایچینه آلان بو لهجه ایشتیهارتدان بوین زهرایا، اورادان آووج قصبهسینه گئچهرک همهدان دوزونون بوتونلوگونو ایچینه آلاراق باهار شهریندن اوزاناراق اسداباد گدیگینی آشیب همین آدی داشییان قصبهنین کنگاوره طرف اوزانتیسیندان قوزئی-شیمالیقرب و قوزئی-شرقیندن ملاییر-تویسیرقان آراسینی ایشتیهارد اوواسینا باغلایان بوتون بو بؤلگهلری ائهاته ائدر. بونا، آیری دوشموش سونقور لهجهسیده داخیل ائتمک اولار، باخمیاراقکی او، زنجان لهجهسینده گؤستریلمیشدیر. بو بؤلگهده بوتون کندلرین دیلی تورکجه اولماسینا باخمایاراق همهدان و قزوین کیمی شهرلر ایکی دیللی ملاییر و تویسیرقان کیمی شهرلرین بؤیوک اکسریتی فارسلاشمیشدیر. آدی گئچن بو بؤیوک شهرلرده (همهدان-قزوین) 30 ایل بوندان اؤنجهسینه قدر هامینین تورکجه بیلدیگی بیر حقیقتدیر.
آنجاق بو گون یاواش-یاواش اوشاق و گنجلردن باشلایاراق شهر اهالیسی بو دیلی اونودور. بونونلا بئله کندلردن آخین، هلهلیک دیلیمیزیم اؤلمهسینه بو بؤیوک شهرلرده مانع اولماقدادیر. بو لهجهنین چوخ اسکی و کؤکلو لهجه اولماسینا باخمایاراق فارس سؤزلری اونا داخیل اولموشدور. آنجاق تورکجه دیل قایدالاری، خوسوسن فووقولاده گوجلو اولان فئل سیستئمی پوزولمامیشدیر. توکندی (قورتولدو)، تؤرهندی (اورتایا چیخدی – ایستیهسال اولدو) کیمی قدیم تورک سؤزلرینین چوخ ایشلندیگی بو لهجهده ایندیکی زامان فئلینین ایکینجی و اوچونجو شخصلردکی اولوم اکیندن “س” سسی دوشر و ایشلنمز حاله گلر. مثال اوچون “گلیرسن” سؤزونه گلیرن، “آلیرسان” سؤزونه آلیران، “گلیرسیز” سؤزونه گلیریز و “آلیرسیز” سؤزونه آلیریز دئییلمکدهدیر. گؤردوگونو کیمی سؤزون سون سسسیزلرینه تابع اولاراق سس اویوشومونا اویولماقدادیر.
بو لهجهنین باشقا بیر اؤزللیگی ده سؤزلرین اوزادیلماسیدیر. یوخاریدا قئید ائتدیگیم “گلیرن” سؤزونو اوزالداراق گلیرهن شکلینده سؤیلرلر. سؤیلنمهسی لازیم اولان باشقا بیر خوسوسدا بو بؤلگهدکی ایکی دیللی شهرلرده کؤکو فارس و یا عرب سؤزلریندن گلن سؤزجوکللرین فورماسینا گؤره سؤزدکی سس اویوشومونون پوزولماسیدیر. مثال اوچون “باهار” سؤزونه بهار، “ناهار” سؤزونه نهار دئییلدیگی حالدا، کؤکو تورکجه اولان سؤزلرده سس اویغونلوغو دقیق اولاراق رعایت ائدیلیر. مثال اوچون “آتایا” آتا، “قارپیزا” قارپیز و یا قارپوز دئییلیر. بو لهجهنین ان موهوم اؤزللیگی بعضی کندلرده جنوبی آذربایجانین باشقا بؤلگهلرینین ترسینه، “می” سؤزوندن سوال علامتی کیمی ایستیفاده ائدیلمهسیدیر. بیلیندیگی کیمی جنوبی آذربایجان تورکجهسینده سوروشما مفهومو فئلین اوزادیلماسی و دئییشین سایاقیندان مومکون اولار.
آرتیریلمالیدیرکی، بو بؤلگه و خلج لهجهسی آدی وئردیگیمیز بؤلگهده چوخلو ائلسئون (شاهسئون) کندلری مووجوددور.
۹ – خلج لهجهسی
بو لهجه تئهرانین یئرلی تورکلری، یعنی شهریار، کرج و تئهرانین جنوب اووالاریندا یاشایان تورکلرله، صائین قالا، ساوا، قومون قربی و سلفجقاندان اراکا، خومئیینه چاتمامیشدان، آزنا آلیگودرزین یاخینلارینا قدر اولان کند و قصبهلر، مهللاتدان تفریشین اطرافینا، اورادان لوروستانلا خلجئستانی بیر-بیریندن آییران داغلارا قدر اوزانان بؤلگهلری ائهاته ائدیر.
بو بارهده بیر نئچه مسئلهیه دقت یئتیرمک لازیمدیر.
– بو بؤلگهده اولان شهرلرین هامیسی ایکی دیللیدیر.
– تئهران، قوم، کرج شهرلرینده دانیشیلان دیل آذربایجانین عومومی لهجهسینی ایفاده ائدر، چونکی بو شهرلرده آذربایجانین موختلیف بؤلگهلریندن گلن آذربایجانلیلار یاشاییرلار. آنجاق اونلارین خاریجیندکی شهرلرده و یوخاریدا آدین چکدیگیم کند و قصبهلرده خلج لهجهسی ایشلنیر.
– تفریش شهری دؤرد بیر یاندان تورک دیللی اهالی ایله ائهاته اولونماسینا باخمایاراق اورادا تورکجه دانیشان یوخ دنهجک قدر آزدیر.
– قریبدیرکی، اراک-خومئیین اورتالاریندا تورک کندلری بیستدهده خومئیین شهرینده تورکجه دانیشان حدیندن آرتیقدیر.
– اوتوز ایل بوندان اؤنجه منیم شخصاً گزیب گؤردوگوم ساوا و اراک کیمی شهرلرده هامی تورک دیلینده دانیشیردی، دئمک مومکوندور. آنجاق اونلار بو گون ایکی دیللی شهر اولاراق یاواش-یاواش فارسلاشماقدادیرلار.
– تئهرانین جنوبونداکی 600،000 نفرلیک ایسلامشهر و قربیندکی 100،000 نفرلیک هسنخان قالاسی شهرجیکلری تقریباً تمامن کؤچمه اولدوغونا گؤره بوراداکیلارین دیلی عومومی آذربایجان تورکجهسی کاراکتئری داشیییر. چونکی بو اهالی یئرلی اولمایان، آنجاق آذربایجانین بوتون بؤلگهلریندن یوخسوللوق و ایشسیزلیکدن قاچان تورکلردیر. هالبوکی بعضی یئرلرده یئرلی تورکجه ایله قاریشاراق اؤزونه مخصوص بیر شیوهیه دؤنوشموشدور.
خلج تورکجهسینده ده همهدان تورکجهسینین اؤزللیگی واردیر. آنجاق او خصوصیتله بیرلیکده بو لهجهده هم دیل قایدالاری پوزولور و پوزولماقدا داوام ائدیر، هم ده سس اویومو حتی کؤکو تورکجه اولان سؤزلرده روایت ائدیلمیر. بو بارهده تورکجه اولان سؤزلره دقت ائدین. “آتلارا” آتلر، “قازانجا” قزنج دئدیکلری کیمی “ائرییه” زردالی، “جویزه” (یئنی قوز) گئردو دئمکدهدیرلر. بو بارهده بو لهجهنین خوراسان (قوچان-بوجنورد-درره قز) لهجهسینه نه قدر یاخین اولدوغو معلومدور. بیر باشقا مسئلهیه ده توخونمادان کئچمک اولماز، او دا بو لهجهنین دانیشیلدیغی بعضی بؤلگهلرده خوسوسن اراک اطرافیندا سایلارین اؤزللیگیدیر. بئله کی، او بؤلگهده یوز یئرینه ایکی اللی، یوز اللی یئرینه اوچ اللی،… و مینه اونیوز دئییلمکدهدیر.
بؤیوک رسولوغلو – یاز 1995
azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab prs_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab pes_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab prs_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab