als_Latn dik_Latn sag_Latn
Të flasish për monumentët sakrale në trevën e Dardanisë antike respektivisht në trevat e sotme shqipëtare, s’mund të kalosh e mos të flasësh në mënyrë të natyrshme për rrënjët e qytetërimit dhe të kulturës materiale e shpirtërore që karakterizon botën perëndimore. Dihet se kultura dhe qytetërimi perëndimor është i pandarë nga kultura e besimt të krishterë. Shikuar nga ky aspekt pa krishterim s’do të kishte Europë, s’do të kishte zhvillim ashtu siç e njeh sot bota zhvillimin e lartë të shoqërisë Perëndimore - hemisfera më e zhvilluar e botës.
Të hulumtosh kulturën materiale dhe shpirtërore të krishterimit në Dardani respektivisht në Kosovë në kufijë të sajë të sotëm, don të thotë t’i gjesh rrënjët e qytetërimit Evropian dhe Perëndimor ndër ne. Ndërsa t’i kapërcesh këto rrënjë apo t’i çrrënjosish duke e përjashtuar thelbin e saj, don të thotë t’a presish degën në të cilën qëndron dhe t’a ndajsh në dysh tërësinë kulturore dhe shpirtërore, rrënjët e farës krishtere që është mbjellur dhe brumosur mbi njëzetë shekuj ndër shqipëtarë.
Trevat ilire ose Illirycum Sacrum (Ilirikumi i Shenjtë) siç e pati quajtur Daniele Farlati (1690 - 1773), historian dhe bashkëautor i kësaj vepre madhore që shkruan për historinë e fesë dhe të kishës katolike në Iliri, i dhanë Europës, por edhe botës shumë shenjëtorë, disa prej të cilëve kontribuan në zhvillimin dhe qytetërimin perëndimor. Europa duhet t’u jetë mirënjohës ilirëve e dardanëve si dhe pasardhëve të tyre të padiskutueshëm arbër – shqiptarëve për rolin e tyre të jashtëzakonshëm të një plejade shenjëtorësh të gjakut tonë shqiptar, siç janë: Shën Flori e Lauri, Shën Asti, Shën Niketa, Shën Jeronimi... e deri të e lumja Nëna Terezë, bija më e madhe e popullit tonë, krijesa njerëzore e cila bëri “mrekulli” në jetën e mirësisë dhe dashurisë e quajtur prej gjithë njerëzve të botës: NËNË E DASHURISË.
Duhet përmendur se trojet ilire i dhanë botës 10 papë iliro-arbëroro-shqiptar, e këta janë: Papë Klimenti I ishte papë gjatë viteve (92-101?), Papë Piu I (140-155), Papë Eleutherus (175-192), Papë Urbani I (222-230), Papë Caiusi (283-296), Papë Gjoni IV (640-642), Papa Pali IV (1555-1559), Papë Sisti V (1585-1590), Papë Klementi XI apo Gjon Françesk Albani (1700-1721) dhe Papë Klementi XII (1730-1740).
Historia e Evropës dhe e botës Perëndimore është e lidhur ngushtë me historinë e Kishës. Ndihen të privilegjuar dhe fatmirë ata popuj që më kohë zun rrënjë në trungun e lashtë krishterë. Arkitetktura e sotme Europiane dhe Perëndimore i ngjanë një lisi të madh i rritur mbi trungun e lashtë krishterë dhe u frymëzua pikërisht nga kultura e pasur e saj, përkatësisht nga ajo e etnive të ndryshme, nga trashëgimia e diversitetit kulturor e cila trajton në mënyrë të barabartë gjithë njerëzit e botës. Sot kreret e shteteve dhe qeverive, kulturën e quajnë si, themelin kryesor të Evropës, e cila përcaktohet më pak nga gjeografia, se sa nga vlerat e përbashkëta që i bashkon popujt e saj.
Manastiri i Graçanicës:
– Bazilika paleokristiane shek. VI (me vija të mbyllta)
– Kisha e shek. XIII (me ngjyrë të zezë)
– Manastiri i sotëm (me vija të holla)
Kisha Katolike duke e ruajtur fundamentin e saj të fesë, të vërtetën e marrë nga apostujt të cilët janë shtyllat e fesë së krishterë e që sot janë ipeshkëvijtë - pasardhësit e apostujve të cilët të bashkuar me pasardhësit e Shën Pjetrit në Romë e drejtojnë Kishën me përkujdesje baritore. Kështu Kisha duke ecën përpara me kohën në mijëvjeçarin e tretë dhe duke iu përshtatur kohërave dhe njohjeve të reja historike, kulturore, shkencore, filozofike dhe teknike si dhe proceseve të pandërprera që nga themelimi i saj e deri më sot, ajo u bë forca më e fuqishme e jetës morale dhe shpirtërore në botë.
Numri i monumenteve sakrale të krishterimit të hershëm që është zbuluar në trevat tona gjërë më tani, nuk është përfundimtar sepse numri i tyre është shumë më i madh i fshehur nënë shtresat kulturore arkeologjike. Ndonëse zbulimi i këtyre monumenteve po shtohet gjatë gërmimeve të reja numri i të cilave po shton mozaikun e trashëgimisë arkeologjike. Mu për këtë në hallkat e këtij zingjiri të gjatë, pritet dora e vyeshme e arkeologut për të vazhduar të nxjerrë në dritë të kaluarën e pasur, tokën e bazilikave, manastireve, kishave dhe themeleve të katedraleve në trevat shqipëtare. Populli shqiptar sipas gjuhës, kulturës, traditës, territorit dhe jetës së tij në përgjithësi, është një kombë, një racë e lashtë që meriton respekt dhe trajtim të drejtë, por që dallgët e historisë shumëherë e kanë përplasur përtokë.
Monumentet e thesarit krishterë që janë zbuluar në Dardanin janë shenja të jashtme të fesë nëpërmjet të cilave mund t’i njohim njerëzit e besimit se si kanë jetuar dhe si kanë besuar më parë. Në fund të fundit monumentet e krishterimit të hershëm nuk flasin vetëm për veten e tyre, por për popullin që kanë jetuar në këto troje, për jetën e tyre kulturore dhe shpirtërore, për ne që jetojmë sot dhe për ata të cilët duke kujtuar të kaluarën e të parëve tanë ëndërrojnë të ardhmen e vet të mirë dhe të brezave që do të vijnë.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn