als_Latn dik_Latn tur_Latn
Read INSTITUTI PR MBROJTJEN E NATYRS DHE MJEDISIT T KOSOVS text version
MINISTRIA E MJEDISIT DHE PLANIFIKIMIT HAPËSINOR INSTITUTI PËR MBROJTJEN E NATYRËS DHE MJEDISIT TË KOSOVËS
STUDIM
MBI ARSYESHMËRINË E SHPALLJES SË TERRITORIT TË BJESHKËVE TË NEMUNA PARK NACIONAL
Prishtinë, 2003
2
Studimi mbi arsyeshmërinë e shpalljes së territorit të Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional është punuar në Institutin për Mbrojtjen e Natyrës dhe Mjedisit të Kosovës në Prishtinë. Në hartimin e tij morën pjesë:
Dr.Sc. Esad Dauti, profesor ordinar në FSHMN, Departamenti i Biologjisë Dr. Sc. Esat Hoxha, profesor ordinar në FSHMN, Departamenti i Biologjisë Dr. Sc. Ruzhdi Pllana, profesor ordinar në FSHMN, Departamenti i Gjeografisë Dr. Sc. Vahdet Pruthi, profesor ordinar në FSHMN, Departamenti i Gjeografisë Hysen Shabanaj, ing. i pylltarisë Sabit Restelica, ing. i teknologjisë, drejtor në IMNMK Mr.sc.Valbona Dabinovci, biolog, koordinatore në IMNMK Mr.sc. Elez Krasniqi, biolog, bashkëpunëtor profesional në IMNMK Ylber Sherifi, biolog, shef i sektorit për zonat e mbrojtura në IMNMK Nazmi Shkodra, jurist në MMPH Hamdi Hoti, agronom, bashkëpunëtor preofesional në IMNMK Qenan Maxhuni, biolog, bashkëpunëtor profesional në IMNMK Halime Hajra, gjeologe, bashkëpunëtor profesional në IMNMK Adnan Elshani, kimist, bashkëpunëtor profesional në IMNMK Riza Hajdari, biolog, bashkëpunëtor profesional në IMNMK Tafë Veselaj, biolog, bashkëpunëtor profesional në IMNMK Fadil Bajraktari, gjeograf, bashkëpunëtor profesional në IMNMK
3
PËRMBAJTJA 1. 2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.5.1. 2.5.2. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 4.7. 4.7.1. 4.7.2. 5. 5.1. 5.1.1. 5.1.2. 5.1.3. 5.2. 5.3. 6. 6.1. 6.2. 6.3. 7. HYRJE PARARENDJA E MBROJTJES Zonat që deri më tash gëzojnë status mbrojtjeje Baza juridike Kategoritë e Menaxhimit të Zonave Mbrojtura sipas IUCN Objektivat Kriteret dhe funksionet e Parkut Nacional Kriteret themelore për shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional Funksionet e Parkut Nacional POZITA GJEOGRAFIKE DHE MADHËSIA E TERRITORIT Pozita gjeografike Madhësia dhe kufinjtë e territorit të Bjeshkëve të Nemuna Popullësia dhe vendbanimet NATYRA E BJESHKËVE TË NEMUNA Karakteristikat gjeomorfologjike Karakteristikat gjeologjike Karakteristikat hidrogjeologjike Karakteristikat pedologjike Veçoritë klimatike Veçoritë hidrologjike BIODIVERSITETI Flora dhe vegjetacioni i Bjeshkëve të Nemuna Veçoritë Faunistike të Bjeshkëve të Nemuna TURIZMI Vlerat turistike të Bjeshkëve të Nemuna Turizmi stacionar Turizmi vikend- shetitës Turizmi tranzitor Gjuetia dhe peshkataria Udhëzime për ruajtjen e turizmit në Bjeshkët e Nemuna PYJET PYJET DHE SIPËRFAQET PYJORE Resurset pyjore Radhitja vertikale e bashkësive pyjore Gjendja e tanishme e pyjeve dhe masat e propozuara Literatura
4
1.
HYRJE
Shekulli që po e lëmë pas, ka përjetuar ndryshime të konsiderueshme, për sa i përket rritjes së ndikimit të njeriut në mjedisin jetësor, si rrjedhojë e ritmeve të larta të rritjes së popullsisë në shkallë botërore dhe revolucionit tekniko- shkencor. Zhvillimi i hovshëm i industrisë dhe i ekonomisë botërore, pati edhe rrjedhoja negative në natyrë ku vlen të përmenden: ngrohja globale, hollimi i shtresës së ozonit, vdekja e pyjeve, zhdukja e llojeve etj. Këto bëjnë që të prishet baraspesha ekologjike e planetit duke dëmtuar funksionimin normal të tij. Mbrojtja e vlerave burimore dhe e vlerave më pak të ndryshuara natyrore bëhet nëpërmes të shpalljes së tyre zona të mbrojtura dhe të kategorizuara sipas rëndësisë së këtyre vlerave. Sipas IUCN(Unionit boteror per konzervimin e natyres) ekzistojnë gjashtë kategori të menaxhimit të Zonave të Mbrojtura. Parqet dhe përgjithësisht janë zona të gjera që ruhen dhe Nacionale bëjnë pjesë në kategorinë e dytë
menaxhohen për mbajtjen e ekosistemeve, edukim dhe rekreacion (shlodhje, argëtim). Territori i Bjeshkëve të Nemuna i plotëson të gjitha kriteriumet e rëndësishme për shpalljen e tij Park Nacional. Këto janë para se gjithash: hapësira e territorit, format dhe dukurit, viset natyrore burimore dhe të ruajtura, vlera të posaqme estetike peizazhore, mundësitë për punë shkencore- hulumtuese, vlerat kulturore, arsimore, edukative dhe posaqërisht mundësitë e mëdha natyrore për zhvillimin e aktiviteteve rekreative e turistike. Përmbajtjet e posaçme të këtij territori i përbëjnë format morfologjike, bjeshkët e larta , luginat, grykat kanjonike , akullnajat, me lumenjtë si Bistrica e Pejes, Deçanit, Ereniku, Shushica, Drini i Bardhë me ujvara, shpellat si ajo e Radavcit , liqej si dhe botë të pasur e të shumllojshme bimore dhe shtazore. Tërë kjo begati natyrore i dallon Bjeshkët e Nemuna për kah bukuria, karakteristikat e veta dhe vlerat specifike natyrore dhe si i tillë duhet të jetë nën përkujdesje dhe mbrojtje të posaçme. Në këtë studim prezentohen aspekte preliminare të arsyeshmërisë së shpalljes së Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional, ndërsa që do të vazhdojnë aktivitetet për përfshirjen e hollësishme në identifikimin e vlerave të përgjithshme të këtij territori.
5
2. 2.1.
PARARENDJA E MBROJTJES Zonat që deri më tash gëzojnë status mbrojtjeje
Deri më tani disa zona dhe objekte natyrore në territorin e Bjeshkëve të Nemuna gëzojnë status mbrojtjeje. Ato janë të mbrojtura sipas ligjit për mbrojtjen e natyres (,,GZK" nr. 44/76) dhe ligjit per mbrojtjen dhe zhvillimin e vlerave natyrore dhe vlerave të krijuara me pune të ambientit të njeriut (,,GZK" nr. 39/88). Konform këtyre ligjeve zonat dhe objektet natyrore janë të kategorizuara dhe të mbrojtura si: rezervate strikte të natyrës, rezervate të natyrës, monumente të natyrës dhe parqe memoriale. Përveq zonave dhe objekteve natyrore të mbrojtura (Tab.1.), ekzistojnë edhe një numër i konsideruar i zonave dhe objekteve të propozuara për mbrojtje, numri i të cilave përditë e më shumë po rritet. Tab.1. Zonat dhe objektet e mbrojtura deri më tani në territorin e Bjeshkëve të Nemuna
Zona/ objekti Maja e Ropsit Sipërfaqja në ha 25 Viti i vënies nën mbrojtje 1955 nr.277/55 Kozhnjari 161 1955 nr. 337/58 Malet e Prilepit 0.92 1963 nr. 05-6/9/63 Gubavci 38 1959 Rëndësi botanike me llojet e rujatur të molikës, bredhit, pishës dhe ahut Rendësi faunistike, rezervat ku jeton dhia e egër (Rupicapra rupicapra L.) Rëndësi botanike,përbërje e paster e panjës malore (Acer heildreichii) Rëndësi botanike, jeton lloji endemo-relikt boshtra (Forsythia europeae) Gryka e Rugovës 4301 1988 Rëndësi gjologjike, hidrologjike, Rezervat bimor Ia Rezervat shtazor Ia Rezervat bimor Ia Rezervat bimor Ia Monument natyre III Rëndësia e mbrojtjes kategoria
pejsazhore, speleologjike, botanike Burimi i Drinit të Bardhë dhe shpella e Radavcit 89.94 1983, GZK 2/83 Rëndësi hidrologjike, pejsazhore, Monument natyre III
gjeologjike, speleologjike
6
2.2.
Baza juridike
Baza juridike për shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional qëndron në Ligjin për Mbrojtjen e Mjedisit e konfirmuar me rregulloren 2003/9, ku thuhet: " Zonat me vlera të veçanta natyrore, që janë me interes ndërkombëtar, kombëtar, regjional dhe komunal për Kosovën, gëzojnë mbrojtje të veçantë me ligj" (Neni 33 pika 1 e kapitullit IV). Ndërsa mbrojtja dhe ruajtja e tërësishme e natyrës, shfrytëzimi I qëndrueshëm I vlerave natyrore, kategorizimi I zonave me vlera të veçanta sipas Konventave relevant e ndërkombëtare, proçedurat e vënies nën mbrojtje, mbrojtja e llojeve të rralla dhe të rrezikuara të florës dhe faunës, regjimi I mbrojtjes sipas shkallës së kategorizimit, mënyra e menagjimit të tyre, pjesëmarrja e publikut në vendimarrje mbi natyrën si dhe mbikëqyrja profesionale e zonave me vlera të veçanta të natyrës, rregullohen me ligj të vacantë ( Neni 33 pika 2 e kapitullit IV). Masat për ruajtjen e diversitetit biologjik në Kosovë të cilat implementohen nga Instituti për Mbrojtjen e Natyrës dhe Mjedisit të Kosovës në kuadër të AKMM (Agjencia e Kosovës për Mbrojtjen e Mjedisit) përshkruhen në nenin 34 pika 1 kapitulli IV. Funksionet për mbrojtjen ndaj diversitetit biologjik nga ana e Institutit për Mbrojtjen e Natyrës dhe Mjedisit të Kosovës në kuadër të AKMM, përfshihen pa kufizim (neni 34 pika 2 e kapitullit IV). Po ashtu dispozitat nga "Ligji mbi mbrojtjen e vlerave natyrore dhe vlerave të krijuara me punë të ambientit të njeriut" ("GZK" 39/88), janë në fuqi deri në aprovimin e ligjit të ri për mbrojtjen e natyrës. Sipas këtij ligji Parku Nacional është " rajon me vlera të ruajtura natyrore, të krijuara dhe estetike të cilat kanë rëndësi kultutore- arsimore, shkencore, estetike dhe turistiko- rekrative". Në Parkun Nacional mund të lejohen vetëm veprimtaritë me të cilat nuk rrezikohet burimi i botës bimore dhe shtazore, vlerat hidrografike, gjeomorfologjike, gjeologjike, kulturore si dhe vlerat e peizazhit të Parkut Nacional si dhe veprimet me të cilat mirëmbahet ose vendoset ekuilibri natyror. Veprimtaritë ekonomike dhe veprimtaritë tjera në territorin e Parkt Nacional duhet të ushtrohen vetëm në pajtim me planet dhe programet e Parkut Nacional. Mënyra e mbrojtjes, rregullimit dhe shfrytëzimit të Parkut Nacional rregullohet me planin hapësinor të Parkut Nacional të cilin e nxjerr Kuvendi i Kosovës. Me këtë plan përcaktohet rexhimi mbrojtës dhe zonat e mbrojtjes.
7
2.3.
Kategoritë e Menaxhimit të Zonave të Mbrojtura sipas IUCN*
I
Rezervë Strikte Natyrore / Rezervat shkencor
Përgjithësisht janë zona të vogla pak ose aspak të shqetësuara nga njeriu që ruhen dhe menaxhohen për qëllime shkencore dhe mbrojtjen e botës së gjallë. Përgjithësisht janë zona të gjera që ruhen dhe menaxhohen për mbajtjen e ekosistemeve, edukim dhe rekreacion (shlodhje, argëtim). Zonë me përmasa të vogla që mbrohet e menaxhohet për ruajtjen e karakteristikave dhe dukurive të veçanta natyrore ose historike. Zonë e mbrojtur për ruajtjen e llojeve dhe habitateve perms një menaxhimi të përshtatshëm.
II
Park Kombëtar
III Monument Natyre
IV
Zonë e Menaxhimit të Habitateve dhe Llojeve / Reservat Natyror i Menaxhuar Pejsazhe tokësore dhe detare të mbrojtura
V
Zonë e mbrojtur dhe e menaxhuar kryesisht për mbrojtjen e pejsazhev dhe rekreacion(shlodhje, argëtim). Kjo kategori përfshin pjesë toke/ deti në pronësi në pronësi publike ose private dhe qendra banimi, Brenda të cilave zhvillohen aktivitete, si bujqësia, pemtaria, pylltaria, peshkimi etj. Qëllimi është që të ruhet cilësia e pejsazheve dhe bashkveprimi harmonik i aktivitetit të njeriut në to, si dhe diversiteti biologjik që ato përmbajnë.
VI
Zonë e mbrojtur e Resurseve të Zonë e mbrojtur dhe e manaxhuar për një përdorim të Menaxhuar/ Rezervë e qëndrueshëm të resurseve natyrore Resurseve
*
IUCN- Unioni Ndërkombëtar për Konzervimin e Natyrës
8
2.4.
Objektivat
Territori i Bjeshkëve të Nemuna i propozuar për Park Nacional karakterizohet me vlera specifike të larta natyrore dhe si i tillë meriton një kujdes të posaçëm. Qëllimet e synuara nga shpallja e Parkut Nacional janë: · · · · · · · · · · · Shfrytëzimi i qëndrueshëm dhe mbrojtja e hapësirës pyjore, florës, faunës dhe të gjitha vlerave të tjera, si dhe marrjen e masave për sanimin e ekosistemeve labile, Ndërtimin e planifikuar dhe rregullimin e hapësirës për përgatitjen e vendbanimeve dhe lokaliteteve turistike dhe të uikend zonave, Marrja e masave të planifikuara hapësinore dhe të tjerave për diferencimin funksional hapësinor të vendbanimeve të cilat mund të kenë ndikim në territorin e Parkut Nacional, Shfrytëzimi racional i vlerave natyrore, hapësirës dhe eliminimi i pasojave të dëmshme, Shfrytëzimi racional dhe sipas destinimit të sipërfaqeve bujqësore, tokave pyjore, të pyjeve, kullosave dhe pasurive të tjera natyrore në atë territor, Mundësimi i punëve shkencore, arsimore, kulturore, edukative dhe punëve të tjera profesionale në pajtim me konceptet bashkëkohore në zhvillimin e Parkut Nacional, Zhvillimi i sistemit unik të trafikut dhe lidhmëria e tij me sistemin e trafikut të Kosovës, Përgatitja e hapësirës me sistemin përkatës komunal dhe infrastrukturës tjetër varësisht nga shfrytëzimi funksional dhe nevojat e lokaliteteve, Realizimi i qëllimeve të përgjithshme të zhvillimit ekonomik dhe social, Përcaktimi i statusit mbrojtës të tërë territorit të Parkut Nacional dhe rregullimi i rezhimeve mbrojtëse përbrenda Parkut Nacional, Përputhja e vlerave funksionale dhe aktiviteteve të Parkut Nacional me konceptet zhvillimore të Komunave dhe të tërë Kosovës.
9
2.5.
Kriteret dhe funksionet e Parkut Nacional
Për shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna park nacional është me rëndësi caktimi i kritereve dhe funksioneve përkatëse. Sipas ligjit mbi mbrojtjen e natyrës parqet nacionale bëjnë pjesë në hapësira me vlera të posaqme natyrore të cilat duhet mbrojtur, rregulluar dhe shfrytëzuar racionalisht.
2.5.1. Kriteret themelore për shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional · · Territori i propozuar për Park Nacional shtrihet në siperfaqen prej 50 000 (62 000) ha dhe përbën një tërësi natyrore hapsinore. Në territorin e propozuar për Park Nacional egkzistojnë disa zona burimore natyrore të ruajtura dhe vlera të tjera siq: Gryka e Rugovës, burimi i Drinit të Bardhë dhe shpella e Radavcit, rezervati i forzicies në majën e Gubavcit etj. Me shpalljen e Bjeshkëve të Nemura Park Nacional këto hapsira ndërlidhen në një tërsi natyrore. · Bukuritë specifike natyrore dhe vlerat e këtij territori, posaqërisht të Grykës së Rugovës ,zënë vend të rëndësishëm në vlersimet komperative të vlerave të pejsazhit,atraktivitetit të viseve natyrore specifike.Kjo i jep këtij territori vlera të jashtzakonshme estetike dhe prjetime më teper se cili do territor tjrter në vend.Në të vertet vlera e tillë e këtij territori,e në radh të parë e Grykës së Rugovës në kanijonin e Bistricës së Pejës, në kushtet e Parkut Nacional dhe me realizimin e kushteve tjera do të krijonte mundësi të jashtzakonshme par vizita masovike të Parkut Nacional,e posaqërisht per turistet tranzitor mandej per ekskurzionet e vizitat e shumta të nxënësve e studentëve. · Territori i propozuar në masen më të mirë plotson edhe kriteriumin i cili kërkohet që Parku Nacional të ket rol të rëndësishëm shkencor, kulturor dhe edukativ. Tiparet e shumta natyrore burimore, deri më tani nuk janë hulumtuar në masë të duhur nga aspekti shkencorë. Parku Nacional duhet të krijoj kushte per punë të mëtejme shkencore-hulumtuese. Rolin kulturor të Parkut Nacional, duhet ta perjeton çdo vizitor me të hyrë në Parkun Nacional, gjë që do të ndikon me kultivimin e traditave kulturore të këtij territori, posaqërisht komuniteti lokal të cilat mbesin në kuadër të Parkut Nacional. Po ashtu edhe roli edukativ i Parkut Nacional Bjeshkët e Nemuna mund të zhvillohen dhe kultivohen nepërmjet organizimit të ligjeratave mbi
10
karakteristikat dhe vlerat si të Parkut Nacional ashtu edhe të territoreve të gjëra per Kosoven si tërsi. · Njëri prej kriteriumeve më të rëndësishme par shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional është vlera turistike, rekreative e territorit. Të gjitha studimet dhe projektet e gjertanishme tregojnë se ky territor ka kushte të jashtzakonshme par zhvillimin e formave të shumta të aktiviteteve turistike, rekreative në stinen e dimrit ashtu edhe në të verës. Kushtet natyrore dhe pozita gjeoqarkulluese të këtij territori japin mundësi të jashtzakonshme par zhvillimin e të tri formave themelore të turizmit: turizmit stacionar (dimror, veror ), tranzitor dhe uikend-shetitës, duke marr parasysh klimen e pershtatshme në lartësin e cila iu pergjegjet kushteve par kët lloj turizmi. Kushtet natyrore siq janë konfiguracioni i terrenit, denivelimi i terrenit par shtigje të skitarisë, mbulesa e bores, kualiteti i bores dhe gjatësia e mbajtjes së saj, etj, bëjnë të mundur në shumë lokalitete zhvillimin e qendrave sportive dimërore. Per disa lokalitete është bërë valorizimi i terrenit dhe janë përcaktuar mundësitë potenciale të zhvillimit. Turizmi stacionar veror (pushimi shëndetësor, gjuetia etj)mund të zhvillohen në objekte të posaqme por në radhë të parë do të shfrytëzohen objektet er destinuara par turizmin dimëror. Turizmi vikend-shëtitës deri më tani nuk ka qenë në masë të duhur. Shkas per këtë është para së gjithash mungesa e përmbajtjeve dhe përgaditjeve përkatëse të lokaliteteve par këtë lloj rekreacioni. Me ndërtimin e qendrave dimërore sportive dhe me rregullimin e lokaliteteve të posaqme par këtë lloj forme të turizmit do të mundësohen vizita masovike dhe interesimi shumë më i madh par qëndrimin ditor në natyrë.
11
2.5.2. Funksionet e Parkut Nacional Mbrojtja e Mjedisit Territori i propozuar për Park Nacional vise të tëra të begatshme me vlera të shumta estetike. Ky funksion përfshin ruajtjen e ekosistemeve më markante të zonës si dhe rariteteve të natyrës. Mbrojtja e tyre nuk nënkupton ndalimin e shfrytëzimit të vlerave natyrore por që shfrytëzimi të bëhet në pajtim me konceptet e zhvillimit të qëndrueshëm të zonës. Si bazë për përcaktimin e zonave sipas shkallës mbrojtëse janë: vlerat ekologjike, gjeomorfologjike, biodiversiteti , vlerat e peizazheve natyrore, vlerat kulturore dhe ndërtimore si dhe karakteristikat hapësinore e funksionale. Turizmi Territori i propozuar për Park Nacional posedon me kushte të jashtëzakonshme të zhvillimit të aktiviteteve turistike- rekreative e posaqërisht për sporte dimërore por edhe për pushim dhe rekreacion të qytetarëve gjatë tërë vitit. Motivet kryesore të zhvillimit janë para se gjithash mundësia e zhvillimit të turizmit stacionar dimëror veqanërisht të disciplinave të ndryshme të skitarisë. Kushtet e volitshme klimatike, lartësia dhe koha e mbajtjes së mbulesës së borës bëjnë të mundur zhvillimin e periudhës mjaftë të gjatë të shfrytëzimit të terreneve për skijim. Mirëpo edhe për zhvillimin e turizmit veror (si pushimi dhe rekreacioni, ekskursionet, vikend turizmi) ka kushte të mira. Kësaj duhet shtuar edhe mundësitë e shumta për shvillimin e gjuetisë dhe peshkatarisë. Funksioni kulturor Bukuritë natyrore dhe raritetet, veshja karakteristike, doket dhe zakonet, vallja e afirmuar e Rugovës e njohur edhe në botë paraqesin përjetim të jashtëzakonshëm kulturor për çdo vizitor. Ka një numër të madh të objekteve të vjetra të kultit si dhe monumente me rëndësi historike nga luftrat çlirimtare të popullatës autoktone. Funksioni shkencor Territori i propozuar për Park Nacional ka tipare të shumta burimore të ruajtura që paraqesin objekte mjaftë interesante për hulumtime shkencore dhe për njohjen e ligjshmërive të zhvillimit të natyrës. Këtu para se gjithash vlen për llojet endemike, relikte dhe endemo-relikte të florës dhe të faunës. Po ashtu në zonën e Bjeshkëve të Nemuna janë evidentuar lloje të arnenit Pinus heildreichi me dimensione jashtë normales së tyre si dhe vjetërsi deri në 1000 vjet. Këto paraqesin fakte të konsiderueshme për aspektin shkencor të mbrojtjes.
12
Funksioni edukativ Bjeshkët e Nemuna paraqesin vend mjaftë të përshtatshëm për aktivitetet konkretizuese edukative. Pasuria me lloje autoktone, endemike dhe endemorelikte të florës dhe të faunës , si dhe historia e bujshme e kësaj ane mund të jenë kontribut i rëndësishëm në procesin edukativ të rinisë shkollore dhe pjesës së re të popullatës. Kultivimi dhe shfrytëzimi i qëndrueshëm i pyjeve dhe kullotave Pyjet dhe kullotat zënë mbi 80 % të sipërfaqes së propozuar për Park Nacional e që paraqesin një potencial të madh. Shumica e pyjeve ka funksion për prodhimtarinë e masës drunore por edhe mbrojtës. Parku Nacional do ti kontribuojë ekonomizimit por edhe eksploatimit racional të pyjeve të bazuar në bazat ekonomike pyjore. Kufizimi rigoroz i eksploatimit të pyjeve do të koncentrohet në rezervatet strikte të natyrës të cilat zënë një sipërfaqe të dukshme të territorit. Territori i propozuar karakterizohet me kullosa të pasura që prej kohësh që prej kohësh shfrytëzohen për kullotjen e bagëtisë sidomos gjatë periudhës verore. Të njohura dhe të numërta janë tëbanet e Rugovës. Funksioni i shfrytëzimit të tokës bujqësore Toka bujqësore ne territorin e parkut nacional ka rendësi të madhe për mbajtjen e vendbanimeve dhe popullsisë në këtë hapsirë. Tokat bujqësore mundë të shfrytëzohn veqanërisht në prodhimet ekobujqësore. Zhvillimi i qëndrueshëm i vendbanimeve dhe popullsia Vendbanimet dhe popullsia kanë rol të madh në zhvillimin e Parkut Nacional Bjeshkët e Nemuna. Është e rendësishme që në Parkun Nacional të rregullohen vendbanimet dhe të përmirësohen kushtet e jetesës së popullsisë në bazë të zhvillimit të qëndrueshëm të Parkut Nacional. Në fshatra duhet të ngritet infrastruktura rrugore, PTT, ujësjellsi, kanalizimi, pastrimi i ujërave dhe shpërndarja e rrjetit efektiv elektrik.
13
3.
POZITA GJEOGRAFIKE DHE MADHËSIA E TERRITORIT
3.1.
Pozita gjeografike
Bjeshkët e Nemuna paraqesin një zonë malore në pjesën Veri-perëndimore të Kosovës që kanë vazhdimësi në pjesen veriore të Shqipërisë dhe Jug-Lindje të Malit të Zi. Bjeshket e Nemuna në pjesën periferike Perëndimore të Kosovës zbresin gati vertikalisht në Rrafshit të Dukagjinit. Duke u ngritur vertikalisht nga Rrafshi i Dukagjinit, masivi i madh i Bjeshkëve të Nemuna ofrojnë pamje madhështore dhe paraqesin potencial të madh turistik. Bjeshket e Nemuna në Kosovë kanë një shtrirje në drejtim veri-jug me gjatësin afro 50 km, ndërsa gjerësia e tyre nuk e kalon 26 km. Bjeshkët e nemuna prehen nga luginat e thella e tërthore, shpesh ne form kanjonike t Bistrics (Lumbardhit) t Pejs , Deçanit, Erenikut. Masivi malor i Bjeshkve t Nemuna ndahet n tri pjes: Pjesn veriore e prbjn malet q ndodhen n veri dhe verilindje t Bistrics (Lumbardhit) t Pejs, e cila butsisht fillon n Malin e That mbi Fushgropn e Dukagjinit dhe Moknn. Prej Mokns, ky brez malor shmanget n drejtim t jugperendimit dhe shkon deri te Maja e Re (1812m), e nga ktu zgjatet n prndim dhe vazhdon prmes Majes Pogled (Shiqimi, 2155m) n Zhleb me Majen e Rusolis (2381m). Ktij grupi malesh, m tutje n prndim i takojn edhe Shtedimi (2272 m), Lajla (2400 m), Mali i Shishks, me Majn e Hasanit (1871 m), Mali i Begut me Majn e Velekutit (2015) dhe Pokleni (1376). Pjesn Qendrore e prbjn malet ndrmjet Bistrics (Lumbardhit) t Pejs dhe Deçanit: Koprivniku me Krshin e Çvrlenit (2460m), Bjeshkt e Strellcit me Majn e Strellcit (2377m), Qafa e Nekut dhe Mylishevci. M n prndim, ksaj pjese i takojn Malet e Lumbardhit me Majen Guri i Kuq (2522 m), Malet e Nexhinatit (2341) dhe Staraci (Plaku, 2426 m). Pjesa jugore shtrihet në jugprendim t Bistrics s Deçanit dhe prbhet nda Malet e Deçanit, Malet e Vokshit (1641), Bjeshka e Junikut me Majn Rrasa e Zogut (2296), Gjeravica (2656 m), Bogiçevica (2103m), Maja e Rops (2505m), Maja e Qenit (2406m) dhe Marjashi (2530m). Bjeshkët e Nemuna me lartësinë, strukturën e relievit, ndërtimin gjeologjik, elementet klimatike dhe botën organike na perkujtojnë Alpet.
14
Bjeshkët e Nemuna dallohen me një numër të madh të majave të larta mbi 2000m, dhe majen absolute më të lartëe të Kosovës Gjeravica (2.656m). Morfologjia e Bjeshkëve të Nemuna cilësohet me shpate të thepisura, me lugina të thella, me gryka të ngushta dhe me pragje të shumta, që paraqesin bukuri të rralla natyrore jo vetëm në Kosovë por edhe në Evropë.
3.2.
Madhësia dhe kufinjtë e territorit të Bjeshkëve të Nemuna
Sipërfaqja e propozuar për Park Nacional të Bjeshkëve të Nemuna është 62.488.00 ha dhe paraqet 5.7 % të sipërfaqës së Kosovës. Territori i Parkut Nacional shtrihet në 4 Komuna: Pejë me 32.500 ha, Deqan 22.000 ha, Istog 5065 ha, dhe Gjakovë 2833 ha. Fig.1 . Sipërfaqja në ha. e Parkut Nacional Bjeshkët e Nemuna sipas Komunave
2833 22000
5065
32500
Istog Pejë Deqan Gjakovë
8%
5% Peja Deçani 52% Istogu Gjakova
35%
15
Në pjesën jugore të Bjeshkëve të Nemuna kufiri i propuzuar për Park Nacional fillonë nga vend i qujtur Kamenicë e cila gjendet në territorin e Shqipërisë në afersi të qafës së Morinës ( 1.85 km ). Pastaj kalon në drejtim veri-lindje në afërsi të burimev të përrockave të Mulliqit në pjesen te qujtur Shkoza duke përcjell izohipsen ndermjet 600 deri 700 m, deri në pjesën ndërmjet fshatit Mulliq dhe Batushë duke filluar të kthehet nga veri-perëndimi, dhe përcjellë izohisen 600 dhe 700 m të lartsisë mbidetare deri në mes fshatit Batush dhe Koshar. Kufiri vazhdon në drejtim të veri-lindjës deri në afersi të fshatit Gjocaj në izohipsen 680 dhe 700 m, pastaj vazhdon në mes izohipseve 600 dhe 700 m, në perëndim të fshatit Junik dhe Vokshë në vendin e qujtur Shkoza. Kufiri vazhdon në veri të fshatit Vokshë në izohipsen 650 m, pastaj vazhdon në drejtim të fshatit Pobërgj në afersi të vendit të qujtur Variq në izohipsen 730 m. Pastaj vazhdon në veri në mes fshatit Pobërgjë dhe Hulaj, dhe shkojë në drejtim të veriut deri mbi Patralkanen e Deqanit përkatsishtë në afërsi të shtratit të Bistricës së Deqanit në izohipsen 680 m. Pastaj kufiri fillonë të shkojë në drejtim verilindje dhe vazhdon deri ne përroi e Bahovce në afersi të vendit të qujtur Kodra e Qavza në izohipsen 700 m lartësi mbidetare. Kufiri vazhdonë në verilindje duke përcjellë izohipsen 700 m deri në Gryken e Strellcit, pastaj vazhdon në veri në mesë izohipses 600 dhe 700 m, përkatsishtë në pjesen perëndimore të fshatit Lubeniq afër kodresë të qujtur Ridenicë e deri të Kroni i Lubeniqit. Kufiri pastaj vazhdon në veri deri të vend i qujtur Otrzi ku gjëndet kufiri në mes të fshatit Lubeniq dhe Zagër, kufiri vashdon në veri perëndim duke përcjellë izohipsen 600 dhe 700 m, mbi fshatin Bellopojë të ( panda ). Pastaj kufiri fillonë në drejtimin veriperëndim të fshati Zatra dhe në pjesen e poshtme të Kodrës të qujturë Gubovc dhe vazhdonë nga veri-perëndimi deri në Lumin e Bistricë ne Grykë të Pejës, afër vendit të ujësjellsit së Pejës, duke përcjellë izohipsen 550 dhe 600 m. Kufiri vazhdon në drejtimin ver-lindje, në pjesen perëndimore të fshatit Lëvoshë përkatsishtë duke përcjellë izohipsen në mesë 700 dhe 800 m, të latrsisë mbidetare, duke u lëshuar në pjesen e poshtme të kodrës së quajtur Maja e Zezë, deri të Lumi i Shushicë në pjesen perëndimore të fshatit Brestovik përkatsishtë të penda e cila është ngritur për pengimin e erozionit në Lumin Shushicë, dhe fillon ngritja e theksuar e masivit malorë, në afërsi të gurthyësit Gretamarketë, në izohipsen 650 dhe 700 m. Kufiri pastaj vazhon në perëndim të fshatit Sigë dhe Novosellë në vëndin e qujtur Qarrishtë në izohipsen 700 dhe 750 m. Kufiri pastaj fillon të shkoj në drejtimin veri-perëndim në afërsi të lagjës Burunt dhe vazhdon në perëndim të fshatit Radavcë ( në afërsi të Burimit të Drinit të Bardhë ) në izohipsen 550 dhe 600 m. Pastaj vazhdon në drejtim veri-perëndimore mbi fshatin Jabllanicë e Madhe afër staneve të vendi i qujtur Fjershta në izohipsen 900 m, pastaj kufiri fillon të kthehet në veri lindje duke përcjellë izohipsen në mesë 800 dhe 900 m, në pjesen e qujtur Gllavicë në drejtim të Jabllanicës së Vogël në afërsi të vendit i qujtur Kroni i Doqit ( ne të majtë gjindet Lugu i Shpellës ) .
16
Nga Krojë i Doqit kufiri fillon të kthehet në drejtim të lindjës deri në pjesen veriore të fshatit Kaliqan në afërsi të Lagjes së Cakutajve në vendin e qujtur Kërshi i Sokolit në izohipsen 950 m. Kufiri vazhdon të shkojë mbi fshatin Studenicë në vendinë e qujturë Kodra e madhe e Studenicës, në izohipsen 800 dhe 900 m, dhe vazhdonë në drejtimë të Leskovikut dhe shkon deri të vend i qujtur Kërshi i Zi. Kufiri vazhdon në drejtimë të lindjes në pjesen e poshtme të kodres Mlakishtë në izohipsen 650 dhe 700 m dhe shkon në veri mbi vendbanimin Lubozhdë. Kufiri vazhon kah veri-lindja deri të përroji i Dragiqit në mes të kodrave Cernovin dhe Caculjan, pastaj kufiri fillon të kthehet në veri, përgjat përronit të Dragiqit e deri në kufirin me Serbinë.
17
3.3.
Popullsia dhe vendbanimet
Në territorin e Bjeshkëve të Nemuna të propozuar për Park Nacional, ekzistojnë një numer i vendbanimev qe perfshihen teresisht ose pjesrisht në kuader të parkut Nacional Bjeshkët e Nemuna. Popullsia e Parkun Nacional përbehet nga banorët e perhershme komuniteti vendor, të cilet mirren me veprimtari të caktuar si: bujëqsi, pylltari, dhe popullësia e përkohshme e cila përkosishtë qendron në Parkë, dhe i shfrytzonë terrenet sportive, kullotat dhe burimet tjera natyrore. Në territorin e propozuar për Park Nacionalë Bjeshket e Nemuna hynë gjithësejt 18 fshatra me 4354 banorë ( sipas regjistrimit të vitit 1981). Gryka e Rugovës ka sipërfaqe 197 km2 , ose 32 % të teritorit së Komunës së Pejës dhe me 2449 banorë. Dendësia mesatare e popullsisë është 13 banorë në Km2, (sipas regj. të vitit 1981). Popullsia e Grykës së Rugovës qe nga viti 1948 e deri në vitinë 1971 ka pasur një rritje të vogël në numer, kurse pas vitit 1971 është zvogluar edhe më shumë. Prej vitit 1948 deri në vitin 1971 numri i banorëve është rritur në 163 persona, ndërsa nga vitit 1971 gjerë në vitin 1981 numri i banorëve është zvogluar për 979 banorë, por edhe pas vitit 1981 numri i banorëve është gjithnjë duke u zvogluar. Migrimet e popullësisë nga ky territor janë pasojë e mos zhillimit ekonomik, sipërfaqja e vogël e tokës bujëqsore, mungesa e infrastruktures. Keto kanë ndikuar në migrimin e popullsisë, ku disa fshatra po mbesin pa banorë dhe kryesisht po zbresinë në viset më të ulëta të Kosovës. Nga mesatarisht 241 banorë për fshat, këto fshatra bejnë pjesë në grupin e fshatrave më të vogla të Kosovës, numri i banorëve lëvizë nga 9 banorë në (Bellej ) dhe deri në 1431 banorë ( Irzniq II ) si fshati më i madhë i Parkut Nacional Bjeshkët e Nemuna ( sipas vitit 1981). Lidhëshmeria administrative e vendbanimeve në Gryken e Rugovës është e ralizuar në dy bashkësi lokale në Drelaj më 7 fshatra dhe në Haxhaj me 6 fshatra. Në Bjeshkët e Nemuna dominojnë kryësisht, vendbanimet qe i përkasinë tipit të fshatrave të shpërndara. Karekteristikë tjetër e vndbanimeve, është ai i vendbanimeve të përkohshme ose i tabanëve të barinjëve qe kanë karakter sezonalë.
18
Tab.3. Numri i vendbanimeve dhe i popullsisë qe hyjnë në hapësirën e Parkut Nacional Bjeshkët e Nemuna
Nr. Emri i vendbanimit Numri i banorve (sipas regj.të vitit 1981) 89 167 176 128 247 159 259 329 190 303 73 38 71 220 9 215 1431 250 Komuna
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18
Haxhaj Bogët Jashanicë Dugaivë Koshutanë Pepiq Drelajt Rekë e Aliaagës Malajt Shtupeq iMadhë Llazbollpaq Shtupeq i Vogel Lipë Cerovërhë Bellej Gjocaj Irzniq II Koshar
Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Pejë Deqan Deqan Deqan Gjakovë
Fig.2.
Përqindja e popullsisë në Parkut Nacional Bjeshkët e Nemuna
6%
2% 4%
4% 3% 6% 4%
33% 6%
8% 4% 0% 5% 2% 2% 1% 7%
Haxhaj Bogët Jashanicë Dugaivë Koshutanë Pepiq Drelajt Rekë e Aliaagës Malajt Shtupeq iMadhë Llazbollpaq Shtupeq i Vogel Lipë Cerovërhë Bellej Gjocaj Irzniq II Koshar
5%
19
4.
NATYRA E BJESHKËVE TË NEMUNA
4.1. KARAKTERISTIKAT GJEOMORFOLOGJIKE Bjeshkt e Nemuna paraqesin njrin nga masivet malor më t mdhenj, m kompleks, m interesant dhe m t bukur t Ballkanit dhe m gjer. Bjeshkt e Nemuna kosovare fillojn n JP t Gjakovs (Shishmani i Boks-Qerret) dhe vazhdojn n VL deri afr Mitrovics. Kufiri lindor i tyre sht fushgropa e Dukagjinit. Nga luginat tërthore, shpesh me form kanjonike, t Bistrics (Lumbardhit) t Pejs e Deçanit, pjesa kosovare e masivit malor t Bjeshkve t Nemuna sht ndar n tri pjes: Pjesn e par (veriore) e prbjn malet q ndodhn n veri dhe verilindje t Bistrics (Lumbardhit) t Pejs, e cila butsisht fillon n Malin e That mbi Fushgropn e Dukagjinit dhe Moknn. Prej Mokns, ky brez malor shmanget n drejtim t jugperendimit dhe shkon deri te Maja e Re (1.812), e nga ktu zgjatet n perndim dhe vazhdon prmes Majes Pogled (Shiqimi, 2.155m) n Zhleb me Majen e Rusolis (2.381m). Ktij grupi malesh, m tutje n prndim i takojn edhe Shtedimi (2.272 m), Lajla (2.400 m), Mali i Shishks, me Majn e Hasanit (1.871 m), Mali i Begut me Majn e Velekutit (2.015) dhe Pokleni (1.376). Pjesn Qendrore e prbjn malet ndrmjet Bistrics (Lumbardhit) t Pejs dhe Deçanit: Koprivniku me Kërshin e Çvrlenit (2.460m), Bjeshkt e Strellcit me Majn e Strellcit (2.377m), Qafa e Nekut dhe Mylishevci. M n prndim, ksaj pjese i takojn Malet (Bjeshkt) e Lumbardhit me Majen Guri i Kuq (2.522 m), Malet e Nexhinatit (2.341) dhe Staraci (Plaku, 2.426 m). Pjesa e tret shtrihet n jug dhe jugprendim t Bistrics s Deçanit dhe e prbjn Malet (Bjeshka) e Deçanit, Malet (Bjeshka) e Vokshit (1.641), Bjeshka e Junikut me Majn Rrasa e Zogut (2.296), Gjeravica (2.656 m), Bogiçevica (2.103m), Maja e Rops (2.505m), Maja e Qenit (2.406m) dhe Marjashi (2.530m). Malet, luginat, grykat, kanjont, shpellat etj., jan elementet morfologjike kryesore t cilt prcaktojn fizionomin e pejsazheve t Bjeshkve t Nemuna.. N morfologjin e Bjeshkve t Nemuna jan t sintetizuara gati t gjitha proçeset vepruese t faktorve endogjen dhe ekzogjen, gjat t kalurs gjeologjike. Relievin e Bjeshkve t Nemuna, si nj kompleks gjeomorfologjik, e karakterizojn forma t shumta dhe t ndryshme- tektonike, glaciale, fluviale,t nivacionit, karstike dhe t denudacionit. Kto forma, gjenetikisht t ndryshme, shpesh her kombinohen dhe plotsohen n mes vedi duke i dhn pejsazhit t Bjeshkve t Nemuna nj pamje t veçant me cirçe, lugina t akullnajave, morena , liqenj glacial etj.) si pasoj e glaciacionit intenziv t pleistocenit. Pjeset e kompleksit malor t Bjeshkve t Nemuna që prbhen kryesisht nga shkmbinj rreshpor dhe magmatik, karakterizohen me nj pejsazh m t but dhe arkitektur m t qet t relievit, me shpatije t pjerrta, por n vazhdimsi njera me tjetrn , me komplekse barishtore dhe pyjore si dhe me bollk t burimeve dhe rrjedhjeve ujore. Te disa nga kto male, disa nga majat e tyre jan shkmbore dhe pa vegjetacion. . Pr nga pasuria dhe llojllojshmëria me elementet estetiko-dekorative (pyjet,kullosat,liqenjt etj.) dhe me pamjen e mrekullushme nga majat e larta, veçohen s tepërmi Bogiçevica, Gjeravica dhe Koprivniku.
20
Pjeset e Bjeshkve t Nemuna , t prbra kryesisht nga shkmbinjt karbonatik-gëlqeror, meremere e dollomite (Mokna, Zhlebi etj.), kryesisht jan shkmbore, t zhveshura ose me vegjetacion t dobt dhe pa burime dhe rrjedhje ujore.. Karakterizohen me pejsazhe shumkontrastore, me forma karstike, me lugina shpesh her t thelluara e an shum t pjerrta dhe me maja t mprehta (thikta). Bjeshkt e Nemuna jan t disecuara nga nj rrjet i lugjeve (luginave, ,,valovi") t akullnajave , luginave lumore, cirçeve etj. Gati t gjitha luginat jan t tipit kompozit, me zgjerime erozionale t formuara n shkmbinjt rreshpor dhe ngushtica (gryka, kanjone) t thelluara n gëlqeror. Luginat e akullnajave karakterizohen me an t pjerrta dhe fund t rrafsht. Formimi i fizionomis parsore t relievit (paleorelievi) t Bjeshkve t Nemuna sht br nga proçeset tektonike , e cila m von sht ndryshuar nga proçese m t reja tektonike dhe faktor t ndryshm egzogjen. Nga proqeset tektonike rrudhosse jan formuar malet m t larta t ktij kompleksi. Maja e Gjeravics e cila paraqet nj tepe t nj antiklinali, mandej paraqitja e rreshpeve t paleozoikut n nivele t ndryshme hipsometrike dhe e gëlqerorrve n shpatijet e rrpinjta t Bistrics s Deçanit si dhe t antiklinalit t ndërlikuat t Koprivnikut dhe Maleve t Strellcit, jan fakte q tregojn pr prejardhjen tektonike parsore t ktij kompleksi malor.Edhe pjes t rrjedhjeve ujore paradeluviale jan paradisponuar nga faktort tektonik (prishjet tektonike) ose nga kontaktet n mes vedi t shkmbinjve t ndryshm. Rast i till sht ai i Bistrics t Pejs, e cila nj pjes t rrjedhjes s saj e ka thelluar n rreshpet kristalike, n sinklinalin ndërmjet Poklenit dhe Koprivnikut, ndrsa n pjesn e siperme t Gryks s Rugovs, e ka thellua n kontaktin e gëlqerorve me rreshpet. Edhe disa pjes t rrjedhjes s Bistrics Deçanit jan paradisponuar nga kta faktor. Shenja (mbetje) q tregojn mbi egzistimin e dikurshm t luginave lumore paradeluviale, pjesrisht t paradisponuara nga faktort e tektoniks parsore, n t cilat m von kan kaluar akullnajat, vërehen n luginn e Lumit Sushic, mbi fshatin Brestovik dhe m pastaj takohen edhe n form t rrafshinave fluviodenudacionale n lartsi t ndryshme n Poklen, Koprivnik dhe Nexhinat (20002200), Hajls (1.700-1.800 m) etj. Shembuj t till hasen edhe n luginn e Bistrics t Deçanit. Fizionomia e neorelievit (relievit t ri) t Bjeshkve t Nemuna sht formuar kryesisht nga proçeset glaciale, fluviale dhe karstike, nga t cilat jan krijuar numër i shumt i formave t ndryshme glaciale (cirçe, lugina t akullnajave, morena etj), fluviale (lugina lumore, kanjone, gryka, terraca lumore, kone t derdhjes, vorrbulla n shkmbinjt e shtratit etj) si dhe karstike (shpella,humnera, hurdha gropa karstike etj.). N Bjeshkt e Nemuna , gjat pleistocenit, ka egzistuar regjioni m i madh i akullzimit n Ballkan. N regjionet burimore t lumenjëve paraglacial , gjat kohës glaciale jan formuar cirçe t mdha nga t cilat akullnajat kan lvizur prgjat shpatijeve malore. Akullnaja më e madhe ka qen ajo e tipit luginor n ujmbledhsin e Bistrics t Pejs, shum e ndërlikuar dhe e degzuar q ka zbritur deri te Fusha e Pejs, dhe ka pasur nj gjatsi prej 25 km. N ujmbledhsin e Bistrics t Pejs egzistojn cirçet dhe luginat e akullnajave m t bukura. N kreshtn Maja e Nexhinatit jan formuar dy cirçe n lartsi prej 1900-2000m. I pari sht krijuar n gëlqerort e triasikut dhe karakterizohet me reliev karstik. Ant e cirkut jan shum t pjerrta,ndrsa fundi sht i rrafsht, me pjerrtsi n drejtim t veriut, n t ciln sht deponuar material morenik. Cirku vazhdon n luginn e akullnajs, n t ciln sht krijuar Liqeni i Kuçishts, e cila m tutje vazhdon pr n veri. Lugina e akullnajs m e bukur e ktij ujmbledhsi sht Lugu i Shkodrs e cila
21
fillon nga nj cirk me kreshta t ulta nga gëlqerort dhe me fund t thelluar n rreshpe kristalike. Lugu i Shkodrs, prmes tri kaskadave (shkallve) ka zbritur n drejtim t Bistrics s Pejs. N veri t Gurit t Kuq kan egzistuar tri akullnaja me tri cirçe t renditura n form gjysmrrethi. Luginat akullnajore t Gurit t Kuq poashtu, përmes kaskadave (shkallve) kan zbritur n drejtim t Bistrics t Pejs. N Malet e Strellcit jan dy cirçe me luginat e akullnajave. Nn Majn Çavrle (2.360 m) sht cirku i cili sht i rrethuar nga shkrepat gelqeror t lart 100-150m. Nga ky cirk, n drejtim t veriveriperëndimit vazhdon lugina e akullnajes e cila zbret n luginn e lumit t Miloshevcit. Nn Majn e Strellcit (2.377) sht dobt i ruajtur nj cirk dhe nj lugin e akullnajs. N regjionin burimor t Bistrics s Deçanit sht formuar akullnaja luginore e degzuar, e dyta pr nga madhsia, e gjat afr 20 km. N Malet e Decanit jan ruajtur mbetjet nga format relievore glaciale t prfaqsuara nga cirçet dhe lugjet (luginat) e akullnajave. Jan t ruajtur cirçet nn Majn e Gjeravics, n pjesn prndimore. N t vërtet kto paraqesin pjesn burimore t Bistrics s Kozhnjerit. N ujmbledhsin e Erenikut ka egzistuar akullnaja e gjat 14 m, ndrsa n ujmbledhsin e Bistrics s Loçanit akullnaja e gjat 12 km. N Rusoli dhe Zhleb sht formua akullnaja mbulesore (e platos) e tipit karstik, me shum gjuh t akullnajave luginore. N Mokne e vetmja akullnaj luginore ka egzistuar n Lumin e Zi, ndrsa rreth majeve malore kan egzistuar cirçet dhe akullnajat e varura. Format tipike t relievit glacial, t zhvilluara n bazamentin e ndrtuar nga shkëmbinjt karbonatik, n mas t madhe jan modifikuar dhe deformuar, kshtu q sot hasen vetëm fragmentet e tyre. M s shumti dhe m s miri jan ruajtur fragmentet e formave glaciale n pjest burimore t Bistrics s Deçanit dhe Erenikut . Objekte me bukuri t lart dhe m rndsi si gjeomonumente paraqesin cirçet pr rreth Gjeravics dhe Bistrics s Kozhnjerit, me 10 liqenj glacial dhe nj numer t madh t bsave (bedemeve) t materialit morenik, blloçet karakteristike t shkmbinjve si dhe cirku i ndërtuar n bazamentin karbonatik i Nexhinatit, me liqenin e madh dhe t vogl. Nga veprimtaria e lumenjve paraglacial dhe atyre postglacial, n luginat e akullnajave jan krijuar luginat lumore , zakonisht t tipit kompozit. Kto lugina i kan krijuar Bistrica (Lumbardhi) i Pejs dhe Deçanit, Lumi i Kozhnjerit, Ereniku etj.. Si lugina me bukuri t rrall veçohen lugina e Bistrics s Deçanit dhe e Erenikut, ndrsa si bukuri natyrore e veçant me motive impresive gjeomorfologjike veçohen Gryka e Rugovs dhe e Sushics. Gryka e Rugovs sht gryka m e bukur e m atraktive e Kosovs, prej Pejs e deri n Bjelluh, n gjatsi prej afr 22 km, e thell dhe me shpate t pjerrta shkmbore dhe fund (shtrat) t ngusht. N pjesn e poshtme ,n gjatsi prej afr 6 km, sht e thelluar n shkembinj gelqeror (mbi 1200 m thellsi) n form t kanjonit tipik, shpate gati vertikale q drejt zbrezin n shtratin e ngusht t lumit. Burimet ujore karstike n lartsi afer 30 m n shpatet e lugins dhe derdhja e tyre n form ujvarash, rrjedhjet e shpejta t ujit si dhe vorbullat (thellimet rrethore n shkëmbinjt e shtratit ,,kazanat") ia shtojn edhe m tepër atraktivitetin Gryks sä Rugovs.
22
Edhe pse n Bjeshkt e Nemuna prhapja e shkmbinjve karbonatik (gëlqeror, mermere etj), ky regjion nuk sht tipik karstik, sepse proçeset karstike sipërfaqsore nuk jan t zhvilluara intenzivisht, pr shkak t lartsive t mdha dhe relievit t thepisur. Megjithate, n Bjeshkt e Nemuna jan prezente gati t gjitha format karstike- vorrbullat (hurdhat) karstike, lugjet, humnerat dhe shpellat. Nga format karstike pr nga rndësia veçohet Shpella e Radavcit, me hyrje n lartsi 750 m, nga e cila fillon kanali kryesor i cili degzohet n kanalet ansore. N shpell jan zbuluar galeri, salla, kada, liqenj etj. Pjesa m e madhe e shpells sht e stolisur me draperi dhe stalagtite e stallagmite. N Grykn e Rugovs dhe Bistrics t Deçanit egzistojn shpella dhe zgavrrza n anët e thikta t lugins , n ato pjes t cilat jan t ndrtuara nga shkëmbinjt gëlqeror. 4.2. KARAKTERISTIKAT GJEOLOGJIKE Bjeshkt e Nemuna karakterizohen me nj ndrtim t ndërlikuar gjeologjik. N ndrtimin gjeologjik t ktij regjioni marrin pjes shmbinjt e ndryshm magmatik , metamorfik e sedimentar t moshs palezoike, triasike e jurasike si dhe n mas m t vogl edhe sedimentet liqenore neogjenike dhe depozitimet liqenore e kontinentale t kuaternarit. SHKËMBINJTË E PALEOZOIKUT Shkëmbinjt e Paleozoikut ndrtojn kryesisht regjionin e Maleve t Deçanit, Gjeravics, Kozhnjerit, Majs Rops dhe rajonet e rrjedhjeve t sipërme t Bistricave (Lumbardheve) t Deçanit, Kozhnjerit dhe Lloçanit, deri te Bjeshkt e Lumbardhit, n veri. Shkmbinjt e paleozoikut , n mas m t vogl, paraqiten edhe n ann e majt t Bistrics (Lumbardhit) t Pejs , n regjionin e Shtupelit t Madh dhe Lumit t Allags. Shkmbinjt e paleozoikut q ndrtojn kt regjion prfaqsohen nga shkmbinjt magmatik bazik t metamorfizuar dhe rreshpeve kristalike me shkall t ult t metamorfizimit. Shkmbinjt magmatik bazik gabro dhe diabaze t metamorfizuara ndrtojn nj regjion t vogl t terenit rreth Gjeravics dhe paraqesin shkmbinjt m t vjetër t kompleksit shkmbor t Paleozoikut. Metamorfitet e Paleozoikut jan t prfaqsuar nga rreshpet epidot-aktinolite, rreshpet kloritsericite, filitet, argjilloshistet dhe ranort, kalkshistet, mermeret dhe gëlqerort kristalor. Rreshpet epidot-aktinolite dhe epidot kloritike (rreshpet e gjelbrta) ndrtojn rajonin e Majs s Kurvalls dhe Maleve t Deçanit. Prveç epidotit dhe aktinolitit, n prbrjn e tyre marin pjes edhe kloriti, karbonatet, plagjioklazi, kuarci etj. Kan ngjyr t gjelbrt (jeshile). Jan rreshpor e ngandonjiher masiv. Prshkohen (ndrpriten) nga damar t bardh kuarci. Rreshpet klorit-sericitike paraqiten n form t thjerrzave , ndrshtresave dhe zonave t vogla n kuadr t rreshpeve t gjelbrta. Nj zon e ktyre rreshpeve paraqitet n lindje t rreshpeve t gjelbrta, me shtrirje veri-jug ndrmjet Bistrics (Lumbardhit) t Deçanit dhe Bistrics s Lloçanit,
23
duke ndërtuar pjest m lindore t Maleve t Deçanit. Kto rreshpe jan t prbra nga kuarci, pllagjiokllazi,sericiti, kloriti dhe karbonatet dhe mineraleve akcesor si apatiti, zirkoni etj. Shpesh her karakterizohen nga nj rreshpzim tejet i theksuar dhe jan t katakllazuar. Kto rreshpe jan t vendosura mbi rreshpet e gjelbrta. Filitet dhe argjillostitt kan ngjyr t prhimt t mbyllt dhe t prhimt deri n t gjelbrt Prbhn nga kuarci, sericiti, kloriti, materia argjillore, apatiti, zirkoni, turmalini etj. Gëlqerort kristalor, mermert dhe kallkshistt paraqiten n nivele t ndryshme t rreshpeve paleozoike t sipërpërmendura, n form t thjerzave dhe masave t parregullta t ndryshme (Bagdash etj). Shkmbinjt e Paleozoikut, gjegjsisht t devonian karboniferit, paraqiten edhe n Çakorr, Grykn e Rugovs, Lumin e Allags dhe Lumin Sushic. Prfaqsohen nga mermert dhe kallkshistet, kuarcitet, argjilloshistet dhe ranort etj.
SHKËMBINJTË E TRIASIKUT Pjesa m e madhe e terenit t Bjeshkve t Nemuna sht e ndrtuar nga shkmbinjt e moshs triasike (Bjeshkt e Lumbardhit, Gryka e Rugovs, Hajla etj.) Triasiku sht i prfaqsuar nga nj kompleks i nduardurshm dhe i ndrlikuar i shkembinjve sedimentar, magmatik dhe metamorfik dhe i prbr nga shkmbinj t ndryshm siq jan ranort, brekçiet, konglomeratet, gëlqerort, dollomitet, diabazet ,gabrot, peridotitet, kuarckeratofiret, granitet dhe ndonjiher edhe rreshpet kristalike. N depozitimet e triasikut t poshtm-mesm t pjess veriore t Bjeshkve t Nemuna mbizotrojn faciet karbonatike, ndrsa n pjest jugore ato sedimentare-vullkanogjene ndrsa triasiku i sipërm n tr regjionin sht i prfaqsuar nga facia e gëlqerorve dhe dollomiteve. Edhe pse jan dokumentuar me fosile triasiku i poshtm , i mesm e i sipr, veç e veç n Bjeshkt e Nemuna, veqimi i triasikut t poshtm nga i mesm shpesh sht i pamundur. Triasiku i poshtm Triasiku i poshtm sht i konstatuar, dhe ka qen i mundur veçimi i tij, n pjest veriore t Bjeshkve t Nemuna- n grykn e Rugovs, n Majen e Nexhinatit, Majen e Strellcit, Shtupelin e Madh dhe t Vogl, Bog, Shkrel etj., dhe sht i prfaqsuar nga seria karbonatike-ranore dhe facia e kllastiteteve (konglomeratet kuarcore, brekçiet, ranort dhe argjilitet) Seria e triasikut t poshtm e zbuluar n shtratin e Bistrics s Pejs, n pjesn e siprme t gryks Rugovs sht e vendosur (shtruar) nn gëlqerort e triasiku t mesm dhe sht e prfaqsuar nga ranort argjilloro-mikor, argjilitet karbonatike dhe rrore dhe gëlqerort e mermerizuar rreshpor, me
24
ngjyr të zez dhe paraqitje t fosileve t foraminifereve. N Grykn e Rugovs paraqitet edhe seria klastike. N regjionin e Majs s Nexhinatit , mbi shkmbinjt e Paleozoikut (filite etj.) jan t mbivendosura shtresat e triasikut t poshtm- gëlqeror mermeror pllakor ngjyr t zez, gëlqerort t mermerizuar , masiv e brekçioz, me ngjyr t kuqrremt dhe t bardh dhe n fund gëlqerort mergelor dhe rror, pllakor e brezor , me ngjyr t verdh, përhimt etj, me paraqitje t makrofosileve. Edhe n Majn e Strellcit sht zbuluar seria e triasikut t poshtm, e ngjajshme me at t Majs s Nexhinatit, me ndryshim se ktu paraqiten edhe argjilitet,ranort, konglomeratet kuarcore dhe diabazt Triasiku i poshtm-mesm (i pa ndar) Shkmbinjt e triasikut t poshtm-mesm ( i pa ndar, sepse nuk ka qenë e mundur t veçohet i poshtmi nga i mesmi) jan t prfaqsuar nga seria vullkanogjeno-sedimentare, me thjerza t gëlqerorve e dollomiteve dhe masa t serpentiniteve, diabazeve, graniteve dhe kuarcporfireve dhe ndrtojn terenet duke filluar nga Batusha , n jug, e deri te Maja e Strellcit, n veri ( Malet e Junikut , Vokshit , t Strellcit etj). Ndrmjet Gjeravics dhe Rrass s Zogut, mbi rreshpet e gjelbrta t paleozoikut, paraqiten filitet, argjilloshistet, kallkshistet dhe mermert, me masa t serpentiniteve dhe diabazeve, t moshs triasik i poshtm-mesm. N regjionin e Deçanit dhe Junikut mbizotrojn ranort argjilloro-mikor kokr mesm dhe kokrrtrash n serin e triasikut poshtm-mesm. N serin vullkanogjeno-sedimentare paraqiten edhe masa t serpentiniteve dhe diabazeve, ndrsa te Juniku edhe masa t graniteve dhe kuarckeratofireve. N rreshpet dhe ranort e formacionit sedimentaro-vullkanogjen paraqiten edhe thjerrza t dimensioneve t ndryshme t mermereve, brekçieve mermerore ( afr Manastirit t Deçanit), kallkshisteve dhe dollomiteve. N mermere dhe brekçie mermerore jan gjetur konodonte. Triasiku i mesm Shkëmbinjt e triasikut t mesm ndrtojn pjes t konsiderushme t Bjeshkve t Nemuna (Gryka e Rugovs, Zhlebi, Hajla etj). Triasiku i mesm sht i zhvilluar , prveq n serin vullkanogjeno-sedimentare (n kto raste nuk ka qen e mundur t veçohet nga triasiku i mesm) edhe n facien e gëlqerorve dhe brekçieve (kati anizian), facien vullkanogjeno-sedimentare t Gryks s Rugovs (kati Ladinian) dhe facien e gëlqerorve dhe dollomiteve masive (anizian bashk me ladinianin). Facia e gëlqerorve dhe brekçieve (anizian) sht e zhvilluar n rajonin e Majs së Nexhinatit, Grykn e Rugovs, Majen e Strellcit, Hajll, Zhleb, Çakorr etj.
25
N Majen e Nexhinatit ,shtresat e triasikut t poshtm kalojn m sipr n serin e triasikut mesm (anizian)- gëlqeror pllakor dhe brezor me ngjyr t zez dhe m lart vijojn ata brekçioz pllakor, ngjyr t kuqrremt¸me fosile t amoniteve dhe ortoceraseve. N Grykn e Rugovs paraqiten gëlqerort e prhimtë masiv dhe mbi ta gëlqerort e kuq dhe brekçiet me fosile t amoniteve (anizian). Mbi kta gëlqeror shtrihen shtresat e formacionit sedimentaro-vullkanogjen (kati ladinian). N rajonin e Majes s Strellcit paraqiten gëlqeror brekçioz t kuqrremt, t ngjajshäm me ata t Majës s Nexhinatit. Formacioni sedimentaro-vullkanogjen i Gryks së Rugovs. Prveq facies t gëlqerorve t kuqrremt me amonite dhe facies t gëlqerorve dhe dollomiteve , n triasikun e mesm sht vequar edhe seria e pa metamorfizuar sedimentaro-vullkanogjene (kati ladinian), depozitimet e s cils paraqiten n formë tnj brezi t ngusht n Grykn e Rugovs. Kjo seri prbhet nga rreshpet karbonatike dhe rërore, me ngjyr t përhimt e t gjelbrt, argjilitet dhe mergelet fletzor dhe pllakor, me ngjyr t gjelbrt, t përhimt, t zez dhe t kuqrremt, dhe mandej vijojn ranor t lojllojshëm e m pak konglomerate, thjerza t gëlqerorve kristalor, stralle dhe shpesh edhe paraqitje t masave t vogla t diabazeve e serpentiniteve. N Hajl, Zhleb etj., kati ladinian sht i prfaqsuar nga shkmbinj gëlqeror-dollomitor koralor dhe gëlqeror mikrokristalor dhe gëlqeror me thjerrza dhe ndrshtresa t stralleve, me fosile t radiollarieve. Spongia etj.
Facia e gëlqerorve dhe dollomiteve masive dhe shtreszor , me ngjyr hiri (anizian dhe ladinian t pa veçuar, gjegjsisht triasik i mesm i pa ndar) sht i zhvilluar n Grykn e Rugovs, Lubeniç, Zhleb, Hajl etj. N Grykn e Rugovs dhe Prronin e Milishevcit paraqiten gëlqerort dhe dollomitet masiv, n t cilët sht thelluar nj pjes e kanjonit t ksaj procke si dhe jan krijuar anët shkëmbore të thikta veriperëndimore t Koprivnikut Triasiku i siprm Shkmbinjt e triasikut t siprm jan t zhvilluar n facien e gëlqerorve dhe t dollomiteve shtresor, shtrestrash dhe masiv, me ngjyr t prhimt dhe t kuqrremt. Paraqiten n regjionin e Koprivnikut, Bjeshks s Lumbardhit, n fillim t Kanjonit (Gryks) s Rugovs, n Malin e That etj. N kta shkmbinj paraqiten fosile t megalodonteve, foraminifereve, algjeve etj. N shkmbinjt e triasikut t siprm bjn pjes edhe shkmbinjt granitoid t Bjeshkve t Nemuna , t cilt ndrtojn nj regjion relativisht t gjr n rrjedhjet e sipërme t Bistrics s Deçanit, Bistrics Kozhnjerit, Maja e Rops e m pak n Gjeravic dhe afr Junikut. Mendohet se kto granite nuk jan formuar n rrug magmatike, por me granitizimin n vend t shkmbinjve sedimentar dhe metamorfik. Kta shkmbinj jan prfshir nga proçeset intenzive tektonike dhe pr kt jan t kataklazuar dhe shpesh her jan tä shndrruar n milonite dhe filonite.
26
SHKËMBINJTË E JURASIKUT Shkmbinjt e Jurasikut paraqitn kryesisht n form t formacinit diabaz-strallor t Jurasikut mesm-siprm. Ky formacion sht i vequar n shum vende n Grykn e Rugovs (Kuçishte etj) dhe n shpatijet lindore t Zhlebit, n kontakt me fushgropn e Dukagjinit, n form t nj brezi, duke filluar nga Brestoviku , npr Vrell e deri mbi Istok (Burim). Formacioni diabaz-strallor i Jurasikut mesm-siprm, n kt regjion prfaqsohet me nj llojllojshmëri t madhe t shkmbinjve sedimentar, magmatik e metamorfik. Nga sedimentt, n kt formacion m s shpeshti paraqiten ranort kuarcor, strallet, argjilitet, sugrauvakat, gëlqerort rror dhe mergelor, ndrsa mergelet, alevrolitet, grauvakat dhe ranort arkoz jan m t rrall. Shkmbinjt magmatik n kt formacion paraqiten n form t intruzinev t vogla, derdhjeve dhe damarve, me trashsi mbi 40-50 m. Dominojn shkmbinjt e asociacionit spilit-keratofir: spilitet dhe variolitet, diabazet, melafiret, keratofirt, porfiritet dhe tuft porfirike. Shum rrall paraqiten si t veçuar edhe gabrot dhe serpentinitet.
SHKËMBINJTË E NEOGJENIT Sedimentt e neogjenit paraqitn n pjest m lindore t regjionit t Bjeshkve të Nemuna, n kontakt t ktij masivi me fushgropn e Dukagjinit. Prfaqsohen nga sedimentt e miocenit dhe pliocenit. Sedimentt e miocenit Sedimentt e miocenit paraqiten rreth Pejs dhe n Majn e Zez deri te Brestoviku. Prfaqsohen nga sedimentt zhavorike-rrore me fragmente t mdha dhe bloçe t gëlqerorve t triasikut dhe shkmbinjve t formacionit diabaz-strallor. Sedimentt e pliocenit Sedimentt e pliocenit, q i takojn fushgrops s Dukagjinit, paraqiten n kontakt me formacionin diabaz-strallor, prej Radavcit e deri te Vrella. Prfaqsohen nga konglomeratet bazale, ranort, sedimentet zhavorrike-rrore, rra dhe argjilla me lignit.
27
SEDIMENTET E KUATERNARIT Sedimentet m t reja t regjionit , sedimentet e kuaternarit kan prhapje t madhe n pjesn prndimore t fushgrops s Dukagjinit dhe n vet masivin e Bjeshkve t Nemuna. N regjionin e Bjeshkve t Nemuna paraqiten materiale t morenave , deluvione, "dete t gurve", mbules e fragmenteve t thepisura t shkëmbinjve(rrgall) etj., ndrsa n fushgropn e Dukagjinit paraqiten sedimentet liqenore (zhavorr dhe rra), sedimentet limno-glaciale, sedimentt e teracave lumore dhe aluviale, proluvionet dhe deluvionet. Materialet glacialo-morenike jan krijuar gjat deluviumit. Perfaqsohen nga fragmente t dimensioneve t ndryshme t konglomerateve kuarcore, gëlqerorve, mermereve, rreshpeve t ndryshme paleozoike, stralleve,rrave dhe argjillave etj. Kto sedimente jan ruajtur m s miri n cirqe dhe lugina t akullnajave. N rajonin e Majs s Rops, Gjeravics, Koprivnikut, Bogiqevics etj. jan grumbulluar blloqe t mdha , kryesisht t shkmbnjve kompakt t diabazeve, graniteve,konglomerateve kuarcore, gëlqerorve dhe t mermereve t ashtuquajtura "dete t gurve". Sedimentt deluviale jan prezente n t gjitha shpatijet malore (Junikut, Koprivnikut etj.) dhe jan t përfaqsuar nga materiale t ndryshme pr nga granollumetria dhe prbrja petrografike. Rrgallat jan prezente n t gjitha shpatijet e pjerrta shkëmbore t majeve malore n Gjeravic, Maja e Rops, Rrasa e Zogut , Koprivnikut etj. Kan form t freskors dhe prbhen nga copzat shkëmbore t thepisura t dimensionev t ndryshme. Sedimentet limno-glaciale jan konstatuar n rrethinn e Deçanit dhe prbhn nga copat dhe blloçet e konglomerateve kuarcore, rreshpeve paleozoike, graniteve, diabazeve dhe kuarciteve. Sedimentt liqenore t pjess perëndimore t fushgrops s Dukagjinit prfaqsohen nga argjillat rrore-zhavorike, zhavoreve e rrave . Depozitimet aluviale jan formuar n ujrrjedhjet e Bistrics (Lumbardhit) t Pejs, Deçanit dhe Lloçanit dhe jan t prfaqsuar nga rrat, zhavorret dhe materiali argjillor.
28
4.3. KARAKTERISTIKAT HIDROGJEOLOGJIKE Prbrja gjeologjike e Bjeshkve t Nemuna ka kushtzuar karakteristika hidrologjike t ndrlikuara t saj. Prveq litologjis, n karakteristikat hidrologjike kan ndikuar edhe sasia e madhe e t reshurave, por edhe nj shkall e ult e infiltrimit (perveq n gelqeror) si dhe zhvillimi kryesisht i porozitetit t çarjeve dhe karstifikimit n shkmbinj, gj q ka kushtzuar edhe formimin kryesisht t akuifereve t çarshmeris dhe çarshmëris-karstike.. Vetm n materialet e dezintegruara t shkmbinjve (deluvione, rrgall, morena) jan formuar akuifere intergranulare. N baz t karakteristikave hidrogjeologjike, n Bjeshkt e Nemuna mund t veçohen: · Shkmbinjt kompakt t moshs palezoike dhe mesozoike, duke eliminuar gëlqerort e mermerët, t prfaqsuar nga rreshpet kristalike dhe formacioni diabaz strallor, n t cilt jan formuar akuifere t ujrave nntoksor t tipit t çarshmëris, ujzbrazja (drenimi) e t cilve bht kryesisht prmes burimeve me debit deri n 0,5 l/sek., e m rrall me debit m t lart. Terene m akuifere t tipit t çarshmeris jan pjes t rajoneve t Kozhnjerit, Maleve t Deçanit, Kuçishts, Lumi i Allags, Malet e Vokshit etj. Shkmbinjt magmatik (gabrot dhe granitet) dhe serpentinitet etj. Paraqesin shkëmbinj me veti t dobta akumuluese t ujrave nëntoksor, n t cilt jan formuar akuifere t ujrave nëntoksor t tipit t çarshmëris, t cilt drenohen (shkarkohen) prmes burimeve me debit ujor prej 0,01- 1,0 lit/sek.Terene me karakteristika t ktilla hidrogjeologjike jan pjes t rajoneve t Gjeravics,. Belopojs etj. Gëlqerort, mermeret e dollomitet paraqesin shkmbinj me karakteristika t larta ujlshuese (kolektor) n t cilt jan formuar akuifere karstike t prmasave t ndryshme deri n ato tejet t mdha , me debit ujor deri n disa dhjeta litra /sek. Terene me karakteristika t tilla hidrogjeologjike jan pjes t rajoneve veriore t Bjeshkve t Nemuna, ku masat e shkëmbinjve karbonatik kan përhapje dhe trashsi t madhe, siq jan disa terene prgjat rrjedhjes s Bistrics (Lumbardhit) t Pejs, t Zhlebit, terenet gëlqerore mbi Istok (Burim), Vrell etj. Kto akuifere karstike t masave karbonatore t Zhlebit, Malit t That etj., drenohen (zbrazn) prmes burimeve t fuqishme karstike (gurrave), n prerjet erozionale t kontakteve t shkëmbinjve karbonatik (kolektorit) me shkëmbinjt e formacionit diabazstrallor (izolator), prgjat buzz( ans) perëndimore t fushgrops s Dukagjinit, n form t Burimit t Radavcit , Vrells dhe Istokut (Burimit) etj ., me debit ujor prej disa dhjeta lit/sek . t rrjedhjes s Bistrics
·
·
Burimet t ujrave nntoksor t akuifereve karstike t disa pjesve
(Lumbardhit) t Pejs, akuifere m t vogla se ato m lart përmendura, jan me debit ujor t lart vetm n pjest e poshtme t rrjedhjes s saj. Burime t tilla jan Uji i Zi, Burimet e fuqishme n kilometrin e tret t rrugs Pej Çakorr, disa burime ujore t varura n Grykn e Rugovs etj.
29
·
Masat e mermereve , t ndrfutura n rreshpet e paleozoikut , n disa pjes t Kozhnjerit, t burimit t Bistrics Deçanit etj., prfaqsojn shkëmbinj kolektor t ujrave nntoksor, t cilt drenohen prmes burimeve t cilat karakterizohen me debit deri n disa litra/sek.
·
Depozitimet e materialeve
t morenave, ,,deteve t gurve" dhe deluvioneve
karakterizohen me akuifere t tipit intergranular, t cilt shkarkohen (drenohen) prmes burimeve me debit ujor prej disa litra n sek, ose prmes burimeve difuzive (shpërndarse) dhe kullimeve t ndryshme nga pjest e shkëmbinjve t dezintegruar. Terene q kan karakteristika t ktilla hidrogjeologjike jan pjest veriore t Gjeravics, rrjedhja ujore e sipërme e Erenikut, Rajoni i Bjelluhs, Livadhet e Shabanit, Prroni i Lubeniqit etj.
·
Sedimentet aluviale t Bistrics s Pejs dhe Deçanit paraqesin akuifere, t tipit intergranular, t rndsishme t ujrave nntoksor, ndërsa ato t rrjedhjeve t vogla nuk paraqesin ndonj interes n kt aspekt
Rajonet hidrogjeologjike t vequara m lart , t karakterizuara me tipe t caktuara t akuifereve, nuk kan veti t njejta hidrogjeologjike n tr shtrirjen e tyre. Edhe prmbrenda vet ktyre rajoneve , veqohen pjes t terenit q kan karakteristika q ndryshojnë nga karakteristakat e përgjithshme hidrogjeologjike t rajonit. Shpesh herä n t njejtin rajon hidrogjeologjik t vequar jan t zhvilluar disa lloje t akuifere t tipeve t ndryshme.
M posht jan paraqitur
prshkrimet litologjike dhe karakteristikat hidrogjeologjike t disa
lokaliteteve q karakterizohen me burime t ujrave nntoksor:
-
N rajonin e Prroit t Milishevs, ku masat e gëlqerororve shtrihen mbi serin e rreshpeve kloritike, paraqiten burime t ujrave nntoksor, me debit edhe deri n 10 lit/sek. Disa nga kto burime jan t kaptuara n mnyr primitive.
30
-
N rajonin nga Hokaj e deri te Gryka e Rugovs , n regjionin prgjat lugins s Pejs, paraqitet nj ndrrim i njpasnjishm n mes
Bistrics së
vedi i shkëmbinjve t ndryshm t
paleozoikut, kryesisht i rreshpeve me gelqeror, drenimi i t cilve bht prmes burimeve ujore me debit deri n 0,3 lit/sek.
-
N kilometrin e tret nga Peja, n rrugn pr Çakorr, egziston nj zon e gjr e burimeve (gurrave) t fuqishme t ujrave nntoksor t tipit t kontaktit (kontakt i gëlqerorve me dollomite dhe shkëmbinj tjer). N ann e rrugs, n lartsi prej 25 m, gjendet nj gurr ujore me debit prej afr 50 lit/sek. Dhe afër saj edhe disa tjera me debite më t vogla prej 10-40 lit/sek. Nj nga kto burime sht i kaptuar n form t kroit me debit afr 7 lit/sek.
-
N Rajonin e Kozhnjer -Deçanit, n livadhin e Zrellit, egziston nj kaptazh primitive, me debit prej afr 0,5 lit/sek e formuar n materialet e dezintegruara t rreshpeve dhe filiteve. Afr 1,5 km mbi akumulimin retenziv t HE ,,Kozhnjerit", nn nj rrpin t gëlqerorve , nga ana e majt e rrugs , buron nj gurr karstike ujore me debit afr 10 lit/sek. Uji q buron nga kjo gurr vazhdon t rrjedh n form t rrjedhjes ujore pr disa dhjeta metra , n mnyr q mpastaj t humbet n humner. Pr gjatë lugins s Bistrics së Deçanit paraqiten disa dalje ujore nga proluvionet, t formuara mbi sedimentet paleozoike, si dhe disa burime ujore me debit t vogl deri n 0,4 lit/sek., disa nga t cilat jan t kaptuara. Prndryshe ujrat e Bistrics s Deçanit formohen kryesisht nga burimet n rrejdhjen e sipërme t saj. - N rajonin e Fushs s Bardh (Belopols) paraqiten disa burime t vogla, me debit deri 0,5 lit/sek, n kontaktet e shkmbinjve t formacionit diabaz strallor, dhe burime t vogla ujore difuze n fragmentet shkmbore t dezintegruara mbi serpentinite.
-
N rajonin e Taraboshit paraqiten burime t vogla n gëlqeror e serpentinite si dhe n kuarcitet e metamorfizuara, disa nga t cilt jan kaptuar. Rajoni i Nexhinatit, edhe pse me burime ujore me debit t vogl, megjthatë, pr shkak t prezencs s madhe t shkëmbinjve karbonatik dhe liqenjve egzistues , paraqet nj regjion t rëndsishm nga aspekti i ujrave nntoksor. Regjioni i Rashka Dolit (Karsti i Lagur) paraqet nj regjion t pasur me ujra nntoksor, me burime t shpeshta, me debit deri n 2,0 lit/sek. N rajonin e Gjeravics , prej karaulls, prgjat lugins s Erenikut, paraqiten kontaktet e gëlqerorrve me rreshpet paleozoike, prgjat t cilave n mnyr difuze paraqiten rrjedhje
-
-
-
31
ujore q derdhen n Erenik, n form t prrockave t përhershme ose t prkohshme. Burimet karakterizohen me debit t vogl, deri n 0,1 lit/sek.. Rajoni i Karstit t Zi, i ndrtuar kryesisht nga shkmbinj gabroid, karakterizohet me ujmbajtje t lart dhe drenohet pjesrisht nprmjet burimeve t Erenikut si dhe burimeve tjera , me debit prej 0,54,0 lit/sek. Rajoni prreth Gjolls sht i ndrtuar kryesisht nga gëlqerort,brekçiet gëlqerore etj dhe karakterizohet me burime t numrta me debit deri n 2,5 lit/sek. N Goruzhdec, n rrnzn e nj shpati, nj gjysm rrethi prej afr 10 m, paraqitet nj burim difuz ujor, debiti i tërsishm i t cilit sht afr 7 lit/sek dhe ka nj uj tejet kualitativ.
-
N fund mund t konkludohet, se edhe pse Bjeshkët e Nemuna n nj mas t madhe jan t ndrtuara nga shkmbinjt karbonatik dhe kan burime relativisht t numërta, shum pjesë t tereneve t tyre jan t varfura nga aspekti i ujrave nntoksor, pr shkak se drenimi (shkarkimi) i sasis kryesore t ujrave nntoksor t akuifereve karstike grandioze t ktij regjioni, bhet prmes gurrave t fuqishme karstike n shpatijet lindore t Bjeshkve t Nemuna (Radavc, Vrell,Burim etj), prgjat kontaktit t gëlqerorve me serin diabaz-strallore, si pika m t ulta t shkmbinjve izolator.
32
4.4. KARAKTERISTIKAT PEDOLOGJIKE Ne Bjeshkt e Nemuna , pr shkak t prbrjes litologjike t nduardurshme, klims karakteristike dhe vegjetacionit,jan zhvilluar edhe lloje t ndryshme t tokave. N Bjeshkt e Nemuna , si substrat n t cilin jan zhvilluar tokat kan shrbyer depozitimet morenike dhe koloviumi, diabazet , gabrot,granitet, brekçiet gëlqerore, gëlqerort, dollomitet dhe rreshpet kristalike. Klima ka luajtur nj rol t rndsishm n krijimin e ktyre tokave. Klima sht mvarur nga lartsia mbidetare dhe faktorit vjetor t reshurave t shiut. Mvarsisht nga kta faktor, klima deri n lartsi prej 1200 m ka karakter humid, ndrsa mbi kt lartsi fiton karakterin perhumid. Vegjetacioni sht poashtu faktor i cili ka ndikuar n krijimin e tokave. Ësht i kushtzuar nga substrati, klima, pozita dhe madhsia e masivit. N brezin m t ult lartsinor jan pyjet e gështenjs s but, me t cilat shpesh sht i përzier edhe ahu. N viset m t larta (1.200-1400m ) n pyjet e ahut ngandonjiher przihet edhe bredhi, me ç rast sht krijuar nj brez i przier i pyjeve t ahutbredhit. Sa m shumë q rritet lartsia mbidetare aq m tepr mbizotrojn halort, kshtu q pas brezit kalues t pyjeve t prziera formohet brezi i hormoqit , si n shkmbinjt silikat ashtu edhe n gëlqeror. N kt lartsi, ose edhe m lart nga brezi i hormoqit, n gelqeror paraqiten pyjet e arnenit ndrsa n shkmbinjt silikat pyjet e rrobullit. N lartësi edhe m t mdha, me arnenin mbaron vegjatacioni pyjor ose mbi të paraqiten pyjet e krleks.. N kt brez t pyjeve t pishave, e shpesh her edhe ndrmjet tyre, paraqitet brezi i kullosave t maleve t larta- suvatet. Me rritjen e lartsis, krahas ndrrimit t tipit t vegjetacionit, ndrrojn edhe llojet e tokave n Bjeshkt e Nemuna. Nj brezi t caktuar t vegjetacionit , me korigjim t disa specifikave pr shkak t ndikimit t substratit gjeologjik, i koreospondojn edhe tipe t caktuara t tokave. N brezin kodrinor me pyje t gështenjs s but t Bjeshkve t Nemuna , mbi shkmbinjt silikat jan zhvilluar varietete t ndryshme t tokave acide ngjyr gështenje. Nse n kt brez, me gështenjen paraqitet edhe dushku, ather ky lloj i tokave bhet m skeletor e nse sht przier ahu,
33
ather komponenta skeletore zvoglohet dhe aciditeti sht m i ult. N pyjet e pastra t dushkut, jan krijuar varietetet e tokave gështenje acidike skeletore. Karakteristikat e tokave n pyjet e ahut n rend t par mvaren prej karakterit t substratit. N shkmbinjt gëlqeror jan krijuar tokat gshtenje n gëlqeror, ndrsa n shkmbinjt silikat tokat gështenje acidike. Tokat gështenje acidike podzolike paraqiten n pyjet e ahut me lmyshqe. Me rritjen e lartsis dhe ndrrimin e karakteristikave bioklimatike, n brezin e ahut-bredhit sasia e humusit n tok rritet dhe pr kt jan krijuar tokat humusore gshtenje acidike dhe humusore (renkeret). Mbi gëlqerort kompakt t brezit t ahut-bredhit, formohen tokat e tipit terra fusca (tokat ngjyr t verdh). N lartësin mbidetare prej 1.400-1.900 m, n pyjet e përziera t ahut dhe hormoqit, ahut bredhithormoqit, t bredhit hormoqit si dhe t hormoqit, n shkmbinjt acid silikat jan krijuat tokat podzolike ngjyr gështenje. Tokat podzole geshtenje jan karakteristike edhe pr pyjet e rrobullit . Redzina gëlqerore acide sht karakteristike pr brezin pyjor m t lart- pr brezin e krleks. Varietetet e ndryshme t redzinave gëlqerore ose t tokave silikate humusore (me stadet A-C) jan karakteristike pr regjionet me kullosat e maleve t larta-suvatet. Substratet kryesore mbi t cilat jan zhvilluar tokat e Bjeshkve t Nemuna jan : substrati mbi gëlqeror, mbi serpentine dhe mbi shkmbinj silikat. N shkmbinjt gëlqeror jan krijuar tipe t ndryshme t tokave: sirozemi (tokat gurore), protoredzina dhe tokat e zeza organogjene, t fazs fillestare, mandej redzina organogjene, redzina organogjene n karbonate (redzina e vërtet) me shum varietete, terra fusca etj. N serpentinite tokat nuk kan ndonj përhapje t madhe dhe n kt substrat jan t zhvilluara sirozemi, redzina serpentinore-tok silikate humusore dhe tokat ngjyr gështenje n serpentinite. Pjellshmria prodhuese e tokave n serpentinite variron prej asaj t dobt (sirozema) deri me vler diçka m t rritur t saj.
34
N shkmbinjt silikat, pr shkak t llojllojshmëris s tyre litologjike, jan formuar tipe t shumta dhe t llojllojshme t tokave: sirozemi, renkeret , renkert ngjyr gështenje, tokat humusore acide , podzolet e gështenjta etj. Edhe n kto toka pjellshmëria e tyre ndryshon, duke u rritur te tipet e fundit. Tokat e formuara n substratin silikat karakterizohen me pjellshmëri m t lart t përgjishshme, n krahasim me tokat e dy substrateve tjera.
PËRFUNDIM Bjeshkt e Nemura me pejsazhet e tyre atraktive, me nj numër t madh formash t ndryshme morfologjike, ndrtim gjeologjik specifik dhe akuifere dhe burime ujore nëntoksore t ndryshme, me llojllojshmëri t tokave dhe nj gjeotrashigimi t rndësishme ,paraqesin nj regjion q gjithsesi duhet mbrojtur dhe shfrytzuar pr qëllime ekonomike ,turistike, shkencore dhe edukative. Format e shumta dhe t llojllojshme morfologjike- cirqet, morenat, luginat e akullnajave, grykat, kanjonet, shpellat dhe pejsazhet atraktive rilievore mund t shfrytzohen pr qëllime turistike, shkencore dhe edukative. Shkmbinjt e llojllojshm t paleozoikut (ordovik,silur, devon, karbon ) paraqesin shkmbinjt m t vjetër t Kosovs perëndimore. Shkmbinjt e moshs triasike, me llojllojshmërin e tyre litologjike dhe paleontologjike, dhe me prerjet natyrore n t cilat mund t prcillet zhvillimi i tr triasikut, kan rndsi t veçant shkencore dhe edukative. Blloçet shkmbore të dimensioneve grandioze, t formuara nga proqeset egzogjene, paraqesin edhe atraksion turistik. Burimet e llojllojshme t ujrave nntoksor, shpesh me derdhje n form t ujvarjeve si dhe gurrat e fuqishme karstike (Radavc, Vrell, Burim etj), prveq rendsis s tyre shkencore dhe edukative, kan edhe rndsi pr furnizim me uj t ktij regjioni. Gjeotrashigimia e laramishme dhe e begatshme e Bjeshkëve t Nemuna paraqet nj komponent t rndsishme si n aspektin shkencor e edukativ, poashtu edhe n ate turistik. Mirpo, pr
35
eksploatimin optimal t saj pr qëllimet e cekura, sht e nevojshme q n t ardhmen t inicohet nj studim (2-3 vjecar), me ç'rast do t bëhej inventarizimi, studimi, klasifikimi, vlersimi dhe valorizimi i gjeomonumenteve t Bjeshkve t Nemuna. Duke u bazuar n vlerat e elementeve karakteristike t cekura n kt tekst , si dhe vlerat tjera t llojllojshme me t cilat disponon ( klima, biodiversiteti, pyjet, lumenjt liqenjt etj.) , Bjeshkt e Nemuna duhen t organizohen dhe mbrohen urgjentisht n form t "Parkut nacional Bjeshkt e Nemuna"
4.5.
VEÇORITË KLIMATIKE
Qëllimi i këtij vështrimi studimor është identifikimi i vlerave të veçanta klimatike dhe hidrike të Bjeshkëve të Nemuna për mbështetje të iniciativës për shpallje Park Nacional. Në identifikimin e objekteve dhe dukurive me vlerë të gjeo-trashëgimisë është nisur nga parimet e përgjithshme se ato duhet të jenë të cilësisë shumë të larët dhe që ruajtja e tyre të jetë në gjendje të mirë. Në arsyetimin profesional-shkencor për Iniciativën për shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional paraqiten të dhëna preliminare të realitetit klimatik dhe hidrik me rëndësi për hapësirën që do të vehet nën ruajtje dhe mbrojtje, por edhe si objekte e dukuri atraktive natyrore. Vlersimi i karakteristikave klimatike dhe hidrike me rëndësi për shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional në këtë Raport është bazuar në : veçorit fizike të vlerave klimatike dhe hidrike, funksionalitetitin, rëndësinë, shkallën e ruajtjes dhe rrezikueshmërisë së tyre . Analiza e funksionalitetit të vlerave klimatike dhe hidrike, ka rëndësi jo vetëm për mbrojtjen e vlerave ekologjike , por edhe për vet faktin e aftësisë së funksionimit të Parkut Nacional. Paradispozitat klimatike dhe hidrike të Parkut Nacional Bjeshkët Nemuna cilsohen me veti polifunksionale dhe mundësojnë zgjedhje optimale të problemeve fundamentale të ruajtjes, mbrojtjes, regullimit hapësinor dhe shfrytëzimit racional të resurseve natyror.
36
Kushtet Klimatike Analiza dhe vlersimi i klimës dhe elementet klimatike në veçanti është e domosdoshme jo vetëm në raport me kërkesat e veprimtarive njerzore që drejtëpërdrejt varen nga to, por edhe në qasjen komplekse apo të veçanta të mbrojtjes dhe ruajtjes së vlerave natyrore. Eshtë e nevojshme të theksohet se çdo investimi shoqëror në aktivitete të ndryshme ekonomike, suksesi i të cilave varet edhe nga faktorët klimatik, duhet t'i paraprijnë edhe analizat dhe vlersimet adekuate klimatike. Parametrat klimatike të kompleksit malor Bjeshkët e Nemuna mund të vlersohen nga aspekti i pozitës klimatike, rolit të kushteve orografike si faktor klimëformues, vlerave mesatare dhe ekstreme të elementeve klimatik, ndikimi i klimës në katëzimin e vegjetacionit, formsimin e pejsazheve autentike, si komponent e ekosistemeve, dukurive dhe hapësirave me vlerë të vaçant si dhe rëndësia rekreativoturistike e klimës ( aspekti biomedicinal). Duke u nisur nga fakti se elemntët dhe faktorët e bazës natyrore qëndrojn në ndërvarësi të ngushtë dhe bashkëveprim të ndërsjellë, klasifikimi i tyre në faktorë abiot dhe biot në këtë studim për iniciatëven për shpallje të Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional duhet trajtuar si të kushtëzuar. Bjeshkët e Nemuna në bazë të pozitës gjeografike, përthyeshmërisë vertikale e horizontale të relievit dhe evolucionit morfo-klimatik paraqet ekosistem malor specifik. Për shkak të sipërfaqës së madhe hapsinore, drejtimit të shtrirjes dhe disecimit nga rrjedhat ujore Bjeshkët e Nemuna formojnë një malësi komplekse. Kështu kompleksi malor Bjeshkët e Nemuna diferencohen me larysi të theksuar të kushteve klimatike, morfo-hidrike dhe biodiversitet. Bjeshkët e Nemuna me rolin e tyre orografik ndikojnë që në një hapësirë relativisht të vogël të krijohen tipe të ndryshme klimatike. Njohja e kushteve mikroklimatike ka rëndësi të madhe jo vetem për egzistencën dhe zhvillimin e bimëve e shtazëve, por edhe për jetën dhe veprimatrin e njeriut. Në Bjeshkët e Nmunana, të ndikuara nga kushtet klimatike sub-alpine dhe alpine, është ruajtur flora dhe vegjetacioni subpolar duke e renditur ate në provincë të veçantë alpiko-nordike fitogjeografike dhe ekologjike të lartë. Njohje e kushteve paleoklimatike, e sidomos gjatë glacialit të fundit në rrethanat e ndikimit të elementeve mediterane, ka rëndësi shkencore për kuptimin e krijimit të llojeve të rejaneospecia si foktor identifikues me rëndësi për shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional. Proceset historike të zhvillimit të botës organike( begatia floristike dhe e vegjetacionit) qëndrojn në ndërvarësi të
37
madhe me proceset historike në botën inorganike, në rend të parë të kushteve klimatike, hidrike dhe gjeomorfologjike. Larysia e madhe vertikale dhe horizontale e botës organike(flora, vegjetacioni, fauna, fitocenoza dhe ekositemeve) në Bjeshkët e Nemuna në rend të parë kushtëzohet nga pozita dhe ndryshimet e theksuara të klimës dhe elementeve klimatik. Në analizat e faktorëve fiziko-gjeografike, reliefi si faktor klimëformues ka rëndësi të veçant. Roli i relievit shfaqet mbi të gjith elementet e motit dhe klimës. Përthyeshmëria e theksuar vertikale e Bjeshkëve të Nemuna kushtëzon ndryshime të dalluara të elementeve klimatike me rritjen e lartësisë mbidetare. Në kompleksin malor Bjeshkët e Nemuna të parapar për shpallje Park Nacional shtrihet një numër i madh i majeve malore me lartësi mbidetare mbi 2000m: Gjeravica-2656 m, Maja e Rops 2502 m, Maja Rusolisë- 2381m, Kurvalla-2303m, Maja e Strellcit-2377m, Maja e Qenit 2406m, Koprivnik( Kërshi i Çverlës)-2460m, Marjashi(Bogdash)-2530m, Nexhinati-2341m, M. Lumbardhit- 2522m, Hajlla-2400m, Gusan-2539m, kota 2130m, Maja e Bajrakut-2078m, Mali Kozhnjer - 2107m etj.. Meqenëse, pjesë të rëndësishme të Bjeshkëve të Nemuna kanë qenë të përfshira nga akullzimi i kuaternarit, e sidomos të fazës së fundit-vyrmit, ato marrin pjesë në ndodhit më enigmatike të evolucionit gjeomorfologjik, klimatik, hidrologjik dhe biologjik të Ballkanit dhe Evropës. Njohja e kushteve paleoklimatike dhe paleoekologjike ka rëndësi të veçant shkencore për spjegimin e rethanave aktuale floristike dhe të vegjetacionit. Nga ky aspekt Bjeshkët e Nemura mund të trajtohen si një "laborator" natyror për kërkime shkencore. Veçori kryesore e klimës të Bjeshkëve të Nemuna është roli i faktorit orografik në tipizimin klimatik. Kështu në një hapësirë relativisht të vogël, të kapëshme edhe për syrin e njeriut, çartë vërehen efektet klimatike në zonimin vertikal të pejsazheve. Një numër i konsideruar i majeve malore, shpateve të tyre dhe kunorave të Bjeshkëve të Nemuna shtrihen mbi kufirin e sipërm klimatik të pyjeve i cili për kushtet tona gjeografike është përafërsisht 1900 m( ana e djath e Bistricës së Kozhnjerit), 2000m (Bjeshka e Bababalloqit),1990m ( pjesa juperendimore e Bjelluhës) sipas të dhenave të hartave topografike. Ky kufi fitogjeografik nuk është fikse, por oscilon sepse përveç lartësisë mbidetare, ndikohet edhe nga faktor tjerë klimatik. Në bazë të hulumtimeve në terren është konstatuar se me veprimet e faktorit antropogjen kufiri i sipërm i pyjeve po shënon trende të uljes. Pyjet si tipi më i zhvilluar i vegjetacionit , janë rezultat të kushteve specifike të klimës, por njëherit ato ndikojn në ndryshimin e kushteve klimatike dhe mikroklimatike të asociacineve të tyre dhe rrethinës. Mbi zonën(katin) e pyjeve , në shpatet e buta malore, sipërfaqet e sheshuara dhe pllajat shtrihet brezi(kati) klimatik i kullotave ( suvateve ) malore. Mirëpo, sipërfaqe të kullotave malore shtrihet edhe në çeltina malore nën kufirin e sipërm të pyjeve. Kullotat malore të Bjeshkëve të Nemuna, të ndikuara nga tiparet e relievit, kushteve klimatike dhe pedogjene, vlersohen si kullotat më langëshmëri më të mirë në
38
Gadishullin Ballkanik. Mbi brezin (katin) e kullotave shtrihet brezi i zhveshur guror e shkëmbor ku në kushtet e klimatit të ashpër zhvillohen procese specifike relievformuese dhe peisazhe të veçanta. Bjeshkët e Nemuna cilësohen me sasi më të madhe të reshjeve atmosferike dhe numër më të madh të ditëve me reshjetë (mbi 130 ditë). Mirëpo, Bjeshkët e Nemuna po ashtu cilsohen edhe me pjesëmarrje të madhe të reshjeve atmosferike në formë bore. Deri sa në pjesët e ulëta të Kosovës mesatarisht paraqiten 20-30 ditë me reshje bore në Bjeshkët e Nemuna, varësisht nga lartësia mbidetare, paraqitën 40-80 ditë.Mbulesa e borës në Dukagjin mesatarisht zgjat 40 ditë, kurse në Bjeshkët e Nemuna varësisht nga lartësis mbidetare prej 60-210 ditë. Bjeshkët e Nemuna , në bazë të kushteve topografike dhe reshjeve atmosferike në formë bore, disponojnë me vlera potenciale të mëdha për zhvillimin e sporteve dimrore dhe turizmit malor. Është e njohur se sportet dimërore në shkallë të caktuar të zhvillimit turistik zënë vend të rëndësishëm menjëherë pas turizmit bregdetar me motive tërheqëse për visita masovike. Këto janë elemente komplementare të rëndësishme për valorizimin dhe funksionimin e Parkut Nacional Bjeshkët e Nemuna. Elementet kryesor klimatik në kompleksin malor Bjeshkët e Nemuna kanë këto vlera : Diellosja, sipas gjerësisë gjeografike , lartësisë mbidetare dhe shkallës së vrërësive diellosja reale në kompleksin malor Bjeshkët e Nemuna është përafërsisht 44% e vlerës potenciale ( 4459 orë me diell). Kjo vlerë ndryshon nga rreza malore ( 1945 orë ) deri në afro 2200 orë me diell në lartësit mbidetare mbi 2000m. Temperatura, vlera mesatare vjetore e temperaturës të ajrit në zonën rrëzë malore eshtë rreth 10.2oC, kurse në lartësi mbi 2000 rreth 5oC, amplitudat vjetore zvoglohen me rritjen e lartësisë mbidetare nga 21.3oC, në rrënzën malore, deri në 17oC,në pjesët më të larta, muaji më i ngrohtë është koriku kurse më i ftohtë janari. Reshjet atmosferike, lëkunden nga 1000 mm në zonën rrezë malore deri në 1500 mm në terrenet mbi 2000m, duke arritur vlerën maksimale në skajin perendimore të pjesës burimore të Bistricës së Deçanit. Mbulesa e borës në lartësit mbidedetare mbi 2000 m zgjatë afërsisht 60% të vitit. Mbulesa e borës , zgjatja dhe koha e paraqitjes është jashtëzakonisht e favorshme me sporte dimërore.Në këtë mënyrë reshjet e bollshme të borës paraqiten si element komplementar për aktivitet polifunksionale në Bjeshkët e Nemuna. Erërat , rrëzë dhe kompleksin malor i Bjeshkëve të Nemuna cilsohet me rastisje relative të madhe të qetësive ( calm), por vlera e tyre zvoglohet me rritjen e lartësisë mbidetare. Drejtimi i erërëve në shkallë të lartë është i paradisponuar me morfologjin e relievit. Në pjesën më të madhe të Bjeshkëve të Nemuna frekuencë më të theksuar kanë erërat nga kahu perëndimor, jugperëndimor dhe verilindor. Në përgjithësi
39
komponenta verilindore e erërave ka frekuencë më të madhe dimrit, kurse ajo jugperëndimore verës dhe në vjeshtë. Në përgjithësi mund të konstatohet se kompleksi malor Bjeshkët e Nemuna kanë kushte të volitshme të klimës malore me ndryshime vertikaletë theksuara që shprehet në katëzimin vertikal të vegjetacionit, krijmin e ekosistemeve të ndryshme, formimin e pejsazheve pitoreske, krijimin e begatisë ujore dhe cilësohet si klimat i shëndetshëm. Valorizimi i elementeve e kushteve klimatike për qëllime konkrete si dhe shfrytzimin e motiveve të Bjeshkëve të Nemuna për zhvllimin e sporteve dimërore dhe forma tjera të aktiviteteve njerëzore do të bëhet në suaza të Planit hapësinor të Parkut Nacional.
4.6.
VEÇORITË HIDROLOGJIKE
Ujërat në kompleksin malor të Bjeshkëve të Nemuna nga aspekti i mbështetjes së Iniciativës për shpallje të Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional mund të trajtohen si : · · · resurse natyrore si dukuri ose objekte unike me vlera atraktive burimore si pjesë përbërbërse ose komponentë e ekosistemeve, objekteve, dukurive dhe hapësirave me vlerë të vaçantë për mbrojtje. Në këtë vlerësim theksohen kryesisht veçoritë tipike hidrike që shërbejnë si faktor identifikues me rëndësi të veçantë për shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional. Në Bjeshkët e Nemuna egziston një rrjet i dendura i rrjedhave ujore që shkarkojn ujërat në Drinin e Barrdhë- ujëmbledhësi e detit Adriatik. Përveq burimit të Drinit të Bardhë, pjesa dërmuese e sipërfaqes së Bjeshkëve të Nemuna drenohet nga degët e djathta të tij: Sushica, Bistrica e Pejës, Bistrica e Deçanit, dhe Ereniku. Nga ana e majtë e Drinit të Bardhë, ujërat nga pjesa lindore e Bjeshkëve të Nemuna drenohen nga lumi Istog. Mirëpo, një pjesë e vogël e sipërfaqës së Bjeshkëve të Nemuna, në skajin
40
verilindor-Mokna, të parapara për Park Nacional drenohet nga degët e djathta të lumit Ibërujëmbledhësi i Detit të Zi. Rrjedhat ujorë në kompleksin malor Bjeshkët e Nemuna cilësohen me pjerrësi të madhe të shtratit të lumit, lugina të ngushta me shpate anësore të pjerrëta deri të thikta (kanjonike), rrjedhje të shpejta, shtrat të mbuluar nga rëra, zhavori, zaje dhe blloqe gurësh, kurse anëve të shtrati të lumit në masën shkëmbore paraqiten thellime korozive. Lumenjtë kryesisht kanë prurje të mëdha ujore, fuqi të mëdha autopurfikuese, turbullimi më i shpesht i ujit paraqitet në vjeshtë (maksimumi vjeshtor i reshjeve të shiut) dhe pranverë (shkrirja intenzive e borës) si dhe dukurive ekscesive të rrebesheve të rreshjeve. Luginat lumore të ngushta, në potese të caktuara në formë konjonike, kryesisht janë të kalueshme dhe krijojn mundësi të mira për zhvillimin e trasaveve lokale të komunikacionit deri në thellësi të kompleksit malor. Këto paradispozita natyrore janë shumë me rëndësi pë shfrytëzimin e potencialeve të resursëve natyror që ofrojn, mirëpo, në shkallë të lartë rrezikojn edhe vlerat e pa mbrojtura. Bistrica e Pejës është degë e djathtë e Drinit të Barrdhë dhe ka një sipërfaqe të përgjitshme te pellgut lumor prej 503.3km2, kurse në Bjeshkët e Nemuna 264 km2,ose 52.4%. Rrjedhja e sipërme e Bistricës së Pejës deri në qytetin e Pejës në tërësi ka karakter të rrjedhjes malore dhe përfshin më tëpër se rreth gjysmën e sipërfaqës së Bjeshkëve të Nemuna të parapara për Park Nacional. Bistrica e Deçanit, po ashtu është degë e djathtë e Drinit të Bardhe e cila drenon sipërfaqe të rëndësishme të Bjeshkëve të Nemuna të parapara për Park Nacional. Nga sipërfaqja e tërsishme e pellgut ujëmbledhës prej 278 km2, rreth 114 km2 ose 41% e pellgut gjendet në hapësirën malore të paraparë për Park Nacional. Në kompleksin malor të paraparë për Park Nacional shtrihet gadi në tërësi pellgu ujëmbledhës i rrjedhjes Sushica ( 17 km2), dhe pjesa burimore e Erenikut. Kurse nga pjesa lindore e Bjeshkëve të Nemuna nga sipërfaqet e parapara për Park Nacional drenojn ujërat gurrat e fuqishme karstike e "Radavcit", "Vrellës" dhe " Istogut" dhe disa procka torrenciale që shkarkojn ujin në lumin e Istogut. Në tërësi pjesa e kompleksit malor të Bjeshkëve të Nemuna të parapar për Park Nacional cilsohet me sasi më të madhe të reshjeve atmosferike, kofiçient më të lartë të rrjedhjes dhe vlerë më të madhe të modulit të prurjeve ujore në Kosov/ë ( 20-45 l/s/km2) në Kosovë. Vlerësimi i karakteristikave natyrore hidrike me rëndësi për shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional në këtë Raport është bazuar në: veçoritë fizike të vlerave hidrike, funksionalitetin, rëndësinë dhe shkallën e rrezikueshmërisë të vlerave hidrike që do të vehen nën mbrojtje. Në kompleksin malor Bjeshkët e Nemuna të paraparë për shpallje Park Nacional paraqiten vlera të shumta hidrike që cilsohen me rrllësi të paraqitje, atraktivitet dhe tipare tjera të rëndësishme që i plotësojn kushtet ndërkombëtare si elemente koplementare të parkut nacional. Në këtë tërësi natyrore shtrihen
41
lumenjë tipik malor, me rënje dhe energji të madhe, gryka të ngushta vende vende kanjonike, shtretër me rërë, zaje, zhavor dhe blloqe gurrësh, gurra të fuqishme karsstike: VrellaIstog (1400-4500l/s), VrellaVrellë (1800-2000l/s), Gurra e Radavcit (1900-6500 l/s), Uji i Barrdhë-Pejë, Uji i Zi-Pejë, Vrella e Gubavcit-Pejë, Vrella e Lubeniqit-Lubeniq, Vrella e Jasiqit-Jasiq, Vrella e Livadheve të mëdha-Jasiq, Vrella e Isposnicës ( Bistrica e Deçanit), Vrella e Belajes ( Bistrica Vrella ( Haxhaj ) etj. Analiza e funksionalitetit të vlerave natyrore klimatike dhe hidrike, ka rëndësi jo vetëm për mbrojtjen e vlerave ekologjike , por edhe për vet faktin e aftësisë së funksionimit të Parkut Nacional. Parku Nacional Bjeshkët e Nemuna ka paradispozita natyrore sumë funksionale (polifunksional) duke mundesuar zgjedhje optimale të problemeve fundamentale të mbrojtjes, regullimit hapësinor, shfrytëzimit racional të resurseve natyror dhe zhvillimit të qëndruesahëm të Parkut Nacional dhe rajonit në tërësi. Në Bjeshkët e Nemuna mesatarisht gjatë vitit bien prej 1000 mm deri në 1500 mm dhe paraqet zonën me reshje më të mëdha në Kosovë. Reshjet e larta atmosferike krijojnë një potencial të madhë të ujërave të freskëta. Potenciali i madh ujor i Bjeshkëve të Nemuna ilustron faktin se evapotranspiracioni vjetor, si komponentë kyqe e bilancit ujor, ka vlerë të vogël. Brezi malor i Bjeshkëve të Nemuna paraqet zonën kryesore e cila ushqen me ujë Drinin e Barrdh. Sipas vlersimeve preliminare në zonën malore të Bjashkëve të Nemuna formohen mesatarisht afro 30 m3/s . Sipërfaqja e propozuar për park nacional e Bjeshkëve të Nemuna zënë afro 500 km2 ose afro 12 % të sipërfaqës së tërësishme të pellgut ujëmbledhës të Drinit të Barrdh, por në te formohen afro 49% të prurjeve ujore në vendmatjen hidrometrike Vërmicë, në dalje të Drinit të Barrdhë nga Kosova. Ky fakt tregon begatin e madhe me ujë të Bjashkëve të Nemuna. Në saje të këtyre ujërave në pjesën veriore të Dukagjinit janë ndërtuar sistemet e vjetra ujitëse me kthim të ujit me rënje të lirë. Vlerësohet se këto sistemet ujitëse janë më të vjetrat në pjesën qëndrore të Ballkanit. Ndryshimet esenciale klimatike dhe hidrike në kompleksin malor Bjeshkët e Nemuna mund të kenë pasoja të paparishkuara jo vetëm për humbjen e vlerava të papërsëritshme natyorore, por edhe për tërë reajonin agrar jashtëzakonisht produktiv dhe popullatën e saj. Ujërat e Bjashkëve të Nemuna formohen nga gurrat dhe rrjedhat autoktone. Ato janë ujëra domicile dhe vlersohen si ujëra të freskët me cilësi të lartë. Meqense nevojat për ujëra të freskëta në Kosovë po rriten në mënyrë rapide, ruajtja dhe mbrojtja e potencialeve ujore të Bjeshkëve të Nemuna ka rëndësi strategjike për vendin. Mbrojtja, ruajtja dhe shfrytzimi racional më i sigurtë mund të realizohet me shpalljen e Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional. Ujërat e kompleksit malore të Bjeshkëve të Nemuna të parapar për shpallje Park Nacional, kryesisht janë të rujtura në gjendje burimore. Rrjedhat ujore të Bjeshkëve të Nemuna nga aspekti ihtiologjik paraqesin fenomen të rrall natyror. Rrethana të favorshme për rujtjen e cilësisë së lartë të ujit qëndrojn në faktin e numrit të vogël të vendbanimeve, banorëve dhe Deçanit), Vrella e Junikut (Junik),
42
nivelit të ulët i aktiviteteve ekonomike. Pra kompleksi malor Bjeshkët e Nemuna të paraparë për Park Nacional cilësohen me dy tipare karakteristike: begatia e madhe me ujëra të freskëta dhe kualiteti i lartë. Çregullimi i mëtejm i gjendjes burimore të kompleksit malor Bjeshkët e Nemuna të parapar për Park Nacional do të thotë rrezikimi i potencialeve të mëdha të resursve ujor, cilësisës dhe ekosistemeve egsituese ujore. Raritetet hidrike, kompleksi malor Bjeshkët e Nemuna cilsohet me dukuri e objekte të rralla hidrike të papërsëritshme, me shtrirje të kufizuar hapsinore dhe të rujtura në gjendje burimore. Mirëpo, rritja e hovshme e nevojave për ujë gjithnjë e më tepër po ndikon në rritjen e shkallës së rrezikimit të tyre. Rëndësi të veqant, si raritetet natyrore dhe burime potenciale të ujit, janë gurrat karstike : Burimi i Drinit të Barrdhë në Radavc, vrella e Istogut dhe vrella në fshatin Vrellë. Burimi karstike i Drinit të Badhë në Radavcit përveç prurjes së madhe ujore, që e cilson ate në rradhen e gurrave më të njohura karstike në Gadishullin Ballkanik, cilsohet edhe me ujëvarjen më të madhe në Kosovë. Çdo intervenim në lidhje me shfrytëzimin e potencialeve ujore në këtë gurrë karstike duhet të jetë nën mbikëqyrjen e Institutit për Mbrojtjen e Natyrës dhe Mjedisit të Kosovës. Në kompleksin malor të Bjeshkëve të Nemuna paraqitet një numër i madhë i liqeneve me origjinë glaciale të njohur në mënyrë popullore si "sytë e maleve". Liqenet për nga gjeneza e tyre kanë rëndësi të madhe shkencore dhe edukative. Edhe pse kryesisht gjenden në gjendje burimore ato dallohen me ndieshmërin e tyre të madhe ndaj veprimeve të pa kontrolluara të njeriut, prandaj duhet të vehen nën ruajtje dhe mbrojtje rigoroze. Në shpatet shkëmbore të luginave lumore në sektorët grykor dhe kanjonik paraqiten disa ujëvarje pitoreske , kurse pranë shtratit të lumnejëve thellime korozive. Potenciali hidroenergjetik i rrjedhave ujore në Kosovë në përgjithësi është i vogël, mirëpo, vlersohet se Drini i Barrdh disponon me potencialet më të mëdha hidroenergjetike. Gurrat dhe degët e Drinit të Barrdh të cilat formohen në kompleksin malor të Bjeshkëve të Nemuna disponojnë me paradispozita natyrore për ngritjen e mini hidrocentraleve me fuqi instaluese me rëndësi lokale. Në ujërat që drenohen nga kompleksi malor që parashihet të shpallet Park Nacional janë ngrit tre mini hidrocentrale : · · · HE " Kozhnjer " 6.4 M HE " Radavc" HE " Istog" 0.28M 0.46M
Egzistojn projekte ideore për ngritjen edhe të hidreocentraleve tjera në rrjedhat ujore që formohen në kompleksin e Parkut Nacional. Qëllimet e veçanta për ruajtjen dhe mbrojtjen e ujërave në kompleksin malor të parapar për Park Nacional janë :
43
· · · · ·
zhvillimi i papenguar i proceseve dhe kushteve hidrike në pjesën më të madhe të kompleksit malor të mbrojtur zhvillimi i papenguar i ekosistemeve akuatike ripërtrirja e gjendjes natyrore të ekosistemeve akuatike të dëmtuara ose degraduara ruajtja dhe ripërtrirja e rezeravave natyrore të ujërave ruajtja dhe mbrojtja e objekteve e dukurive të veçanta si raritete hidrike: gurrat karstike, liqenet glaciale, ujëvaret, humbujërat-ponorët etj.
Pas shpalljes së Bjeshkëve të Nemuna Park Nacional do të bëhet studimi i detajuar i kushteve hidrike dhe do të përcaktohen kriteret dhe masat e përkujdesit ndaj fenomeneve e dukurive hidrike me vlerë të veçant (në zonat e mbrojtura strikte, zonat e përkujdesjes dhe zona e zhvillimit)
4.7.
BIODIVERSITETI
Në artikullin 2 të Konventës për Diversitetin Biologjik ( Rio de Zhaneiro, Qershor 1992) Biodiversiteti përkufizohet: "Ndryshueshmëria midis organizmave të gjallë që jetojnë në ekosistemet tokësore, detare dhe
ekosisteme të tjera ujore dhe komplekset ekologjike, në të cilat ato bëjnë pjesë; kjo përfshin diversitetin brenda llojit, midis llojeve dhe ekosistemeve"
Me fjalë të tjera, termi diversitet biologjik shpreh numrin dhe gjithë larminë e organizmave të gjallë në Planet. Brenda këtij termi përfshihet diversiteti i gjeneve, llojeve dhe ekosistemeve që janë produkt i një procesi evolutiv prej më se 3 miliardë vjet. Njerëzimi dhe mbijetesa e tij varet nga ky diversitet biologjik. Në këtë kuptim termi diversitet biologjik është sinonim i termit " Jeta në planet". 4.7.1. FLORA DHE VEGJETACIONI I BJESHKËVE TË NEMUNA Bjeshkët e Nemuna janë ndër masivet malore më karakteristike të Ballkanit për sa i përket begatëshmërisë floristike dhe vegjetative.
44
Në Kosovë ky masiv malor përfshinë një regjion të gjërë duke filluar nga rrjedha e lumit Ibër në veri e deri te Qafa e Morinës në jug, ndërsa në lindje kufizohet me pjesët rrafshinore të Dukagjinit. Bjeshkët e Nemuna edhe pse janë mjaft të reja krahasuar me disa masive malore të Evropës, paraqesin një kompleks të ndërlikuar i përbërë prej maleve të larta ku 9 maje malore arrijnë lartësi mbidetare edhe mbi 2000 metra, ndërsa Guri i verdhë, Marjashi, Ropsi dhe Gjeravica edhe mbi 2500 metra. Bjeshkët e Nemuna përmes grykave të lumenjve Lumbardhi i Pejës dhe i Deçanit janë të ndara në tri grupe. Grupin e parë e formojnë bjeshkët të cilat shtrihen në veri dhe verilindje të Lumbardhit të Pejës ku marrin pjesë Zhlebi, Maja e Rusolisë, Hajla, Bjeshkët e Begut, Maja e Hasanit, Shtedimi etj. Grupin e dytë e formojnë bjeshkët në mes të Lumbardhit të Pejës dhe atij të Deçanit ku përfshihen Koprivniku, Leçinati, Bjeshkët e Strellcit dhe të Lumbardhit, etj. Grupin e tretë e formojnë bjeshkët në mes të Lumbardhit të Deçanit deri në kufi me Shqipërinë ku marrin pjesë Bjeshkët e Deçanit dhe Junikut (Gjeravica, Ropsi, Marjashi, Kurvalla etj.). Edhe pse në aspektin hapsinor Bjeshkët e Nemuna i takojnë regjionit me klimë kontinentale, këto janë edhe nën ndikimin e klimës mesdhetare, përkatësisht submesdhetare e cila depërton përmes luginës së Drinit të Bardhë, kështu që në pjesët e ulta të këtij masivi malor paraqitet klima e modifikuar mesdhetare, ndërsa në pjesët më të larta ajo tipike alpine. Ky gërshetim i klimës submesdhetare dhe asaj kontinentale kanë krijuar një kompleks të ndërlikuar të kushteve ekologjike që kanë mundësuar paraqitjen dhe ekzistencën e florës dhe vegjetacionit të begatshëm dhe të llojllojshëm me prani të formave drunore, shkurrore dhe barishtore ndër të cilat një numër i konsideruar i tyre janë relikte, endemorelikte dhe endemike autoktone, të Ballkanit dhe Evropës. Në këtë aspekt Bjeshkët e Nemuna paraqesin masivin malor më të begatshëm në Ballkan me prani të mbi 1000 llojeve deri më tani të hulumtuara, edhe pse ky numër nuk është definitiv meqenëse hulumtimet duhet vazhduar edhe mëtej. Pos kësaj, në këtë numër nuk janë të përfshira hulumtimet për myshqet, likenet dhe kërpudhat. Në aspektin e shtrirjes vertikale të vegjetacionit pjesën më të madhe të masivit malor të Bjeshkëve të Nemuna në pjesën e poshtme e përfshinë vegjetacioni gjetherënës, në atë të epërme ai halor, ndërsa mbi kufirin e epërm pyjor gjendet vegjetacioni i kullotave dhe livadheve si dhe ai alpin. Në pyjet gjetherënëse dominojnë ato të dushkut dhe ahut, ndërsa në ato halore të bredhit, hormoqit, rrobullit dhe arnenit. Vegjetacioni (mbulesa bimore) kuptohet si një mozaik i ndërlikuar dhe kompleks i bashkësive bimore të cilat në hapësirë ndryshohen pak a shumë në mënyrë të vazhdueshme, në përputhje me ndryshimet e kushteve të ambijentit (klimës (makro, mezo dhe mikroklimës), relievit, përbërjes gjeologjike, përbërjes pedologjike si dhe kushteve hidrologjike. Kështu, vegjetacioni i Bjeshkëve të Nemuna ka pësuar ndryshime gjatë procesit të gjatë të zhvillimit historik të tij. Të gjitha llojet bimore të cilat e mbijetuan
45
periudhën e akullnajave së bashku me lloje të reja të krijuara pas diluviumit, sot ndërtojnë bashkësi bimore (fitocenoza) të ndryshme ku disa prej tyre janë karakteristike për Bjeshkët e Nemuna. Vegjetacioni i Bjeshkëve të Nemuna mund të kategorizohet në tre breza kryesor: 1. Brezi i ulët malor, 2. Brezi i mesëm dhe 3. Brezi i lartë malor. Brezi i ulët malor është i përfaqësuar me aleancën Carpinion betuli illyrico podolicum. Pyjet mezofile të ahut dhe bredhit të cilat janë të zhvilluara në tokat bazike, neutrale apo pak a shumë acidike, i takojnë nënaleancës së Evropës Juglindore Abieti fagenion moesiacae. Në kuadër të Bjeshkëve të Nemuna bëjnë deri më tani janë konstatuar këto associacione: 1. Ass. Abieti Fagetum moesiacae, 2. Ass. Fagetum subalpinum scardo pindicum, 3. Ass. Picetum abietis bertisceum montanum, 4. Ass. Picetum abietis bertisceum subalpinum, 5. Ass. Ëulfenio Pinetum peucis, 6. Ass. Pinetum peucis typicum, 7. Ass. Pinetum heldreichii bertisceum, 8. Ass. Ëulfenio Pinetum mugo, 9. Ass. Bruckenthalio Juniperetum, 10. Ass. Nardetum subalpinum montenegrinum, 11. Ass. Salicetum herbaceae balcanicum, 12. Ass. Pinguiculo Narthecium scardici, 13. Ass. Carici Crepidetum dinaricae, 14. Ass. Festucetum albanicae dhe 15. Ass. Senecio Rumicetum alpini. Ass. Abieti Fagetum moesiacae është i zhvilluar mirë dhe përfshinë brezin prej 1300 1500 m. l. mb. Në disa lokalitete mungon bredhi, por kjo në të vërtetë paraqet një dukuri sekondare që erdhi si rezultat i veprimit negativ antropogjen. Ass. Fagetum subalpinum scardo pindicum lajmërohet në zonën subalpike mbi 1500 m. Dhe në disa raste paraqet zonën e fundit të pyllit. Pylli i ahut subalpik është zhvilluar në formë zonale ku atakohet me fitocenoza të bredhit, hormoqit, arnenit dhe arnenit të bardhë deri te zona e kërlekës. Ass. Picetum abietis bertisceum montanum zhvillohet zakonisht në zonën e ahut ose në zonën e ahut të përzier me bredh. Në shumë vende hormoqi dhe bredhi zgjerohen dhe luajnë rol dominues.
46
Ass. Picetum abietis bertisceum subalpinum shtrihet në lartësi mbidetare 1600 1800 m. Kjo fitocenozë ka pamje mjaft impozante dhe në territorin e Bjeshkëve të Nemuna zënë një sipërfaqe të konsiderueshme. Arneni i bardhë është endem dhe relikt dhe në Bjeshkët e Nemuna është mjaft mirë i prezentuar dhe formon dy fitocenoza: Ass. Ëulfenio Pinetum peucis dhe Ass. Pinetum peucis typicum. Është i përhapur në ekspozicionin verior dhe verilindor (Gjeravicë). Në këto fitocenoza dominon arneni i bardhë (Pinus peuce), por janë të pranishme edhe hormoqi dhe bredhi. Fitocenozë mjaft e rëndësishme që shtrihet në shkëmbinjë gëlqeror në lartësi 1500 1800 është Ass. Pinetum heldreichii bertisceum. Si edifikator dhe bimë dominuese në këtë fitoenozë është arneni (Pinus heldreichii). Zona më e lartë dhe e fundit e vegjetacionit të pyllit të Bjeshkëve të Nemuna përfaqësohet nga Ass. Ëulfenio pinetum mugo. Kjo fitocenozë është mjaft e zhvilluar në shkëmbinjë gëlqeror. Shtrihet nga zona subalpike dhe mund të arrijë deri në mbi 2000 m. l. mb. Është fitocenozë endemorelikte dhe luan rol me rëndësi për ruajtjen e tokës nga erozioni. Nga klasa Aspleniatae trichomanis e cila përfshinë fitocenozat në të çarat e shkëmbinjëve gëlqeror, është i njohur rendi Amphoricarpetalia bertiscei me dy aleanca: Amphoricarpion bertiscei dhe Amphoricarpion neumayeri. Këto fitocenoza janë prezente në nëpër shkëmbinjët gëlqeror të zonës subalpike dhe alpike të Bjeshkëve të Nemuna. Këto fitocenoza janë mjaft interesante dhe në pikëpamje shkencore të rëndësishme, sepse përmbajnë lloje relikte të kohës së tercierit. Vegjetacioni në shkëmbinjë silikat është më i varfër me lloje dhe është i përfaqësuar me aleancën Asplenieto Silenetum lerchenfeldianae. Mbi zonën e fundit të pyllit subalpik, sidomos në shkëmbinjë silikat është i zhvilluar Ass. Bruckenthalio Juniperetum. Në toka të zhvilluara mirë të zonës subalpike, pa marrë parasysh përbërjen gjeologjike, është e zhvilluar fitocenoza Nardetum subalpinum montenegrinum. Në vende me orteqe të borës të zonës subalpike dhe alpike është e zhvilluar fitocenoza Salicetum herbaceae balcanicum. Në vende kënetore malore të zonës subalpike dhe alpike të Bjeshkët e Nemuna është e zhvilluar fitocenoza Pinguiculo Narthecium scardici, e cila në Bjeshkët e Nemuna është mjaft prezente. Në kuadër të vegjetacionit të kullosave subalpike dhe alpike të bjeshkëve të Nemuna vend me rëndësi zënë Ass. Carici Crepidetum dinaricae dhe Ass. Festucetum albanicae. Në Bjeshkët e nemuna është i zhvilluar mirë edhe vegjetacioni i tëbanëve (torishteve) i përfaqësuar me Ass. Senecio Rumicetum alpini, i cili shtrihet zakonisht në zonën subalpike. Në pyjet e dushkut të cilat shtrihen në sipërfaqe të mëdha në lartësi mbidetare prej 300 deri 900 m dominojnë llojet Quercus cerris (qarri), Quercus frainetto (shpardhi), Quercus pubescens (bungbuta) dhe Quercus petraea (bungu), por me prani edhe të shumë llojeve tjera drunore, shkurrore dhe barishtore. Në pyjet e
47
dushkut me karakter termofil pos llojeve dominuese te shpardhit, qarrit dhe bungbutës gjendet edhe llojet Acer pseudoplatanus (panja e malit), Acer tataricum (ulëza), Acer campestre (krekëza), Carpinus orientalis (shkoza e zezë), Fraxinus ornus (frashëri), Ostrya carpinifolia (mëlleza), Pirus communis (dardha e egër), Prunus avium (qershia), Coryllus avellana (lajthia), Crataegus monogyna (murrizi njëthelbor), Cornus mas (thana), Juniperus oxycedris (dëllinja e kuqe), Juniperus communis (dëllinja e zezë) etj, ndërsa ndër bimët barishtore të cilat janë me shumicë dominojnë llojet Festuca heterophylla (bishpelëza gjethendryshme), Dactylis glomerata (telishi), Veronica chamaedrys (veronika dushkvogël), Fragaria vesca (dredhëza), Clinopodium vulgare (klinopodi i rëndomtë), Helloborus odorus (shpendra), Melica uniflora (bjelisha njëlulëshe), Danna cornubiensis, ndërsa më pak Viola silvestris (vjollca e argjend), Primula vulgaris (aguliçja e rëndomtë), Lathyrus niger (vingjra e zezë), Lathyrus venetus (vingjra veneciane), Aremona agrimonoides (aremonia si rodhëz), Trifolium pignatti (tërfili i Pignjatit) dhe shumë të tjera. Në suazë të këtyre pyjeve karakteristike janë pyjet e pastra ose te përziera të përbëra nga llojet e gjinisë Quercus (dushkut) dhe të llojit Castanea sativa (gështenjës) si relikt i tercierit që shtrihen në mes të Pejës dhe Gjakovës,dhe të Forsythia europaea (boshtra) në Gubavc afër Pejës dhe rrethinë të Gjakovës. Mbi brezin e këtyre pyjeve në lartësi mbidetare prej 600 deri 900 m shtrihen pyjet e dushkut me karakter më tepër mezokseroterm me dominim të llojit Quercus petraea (bungut), por edhe me prani të Quercus cerris (qarrit), Pyrus communis (dardha e egër), Sorbus torminalis (vodhëviçja), Acer intermedium (pafti i Hirkonisë), Coryllus avellana (lajthia), Crategus monogyna (murrizi njëthelbor), Rosa canina (trëndëfili i egër) etj. si dhe ato barishtore si Veronica chamedrys (veronica dushkvogël), Festuca heterophylla (bishpelëza gjethendryshme), Helloborus odorus (shpendra), Thymus serpyllum (listra e hershme), Lathyrus venetus (vingjra veneciane), Convollaria majalis (lotzonja), Trifolium pignatti (tërfili i Pignjatit) dhe shumë të tjera. Pyjet e ahut apo ahishtet të përbëra nga lloji Fagus moesiaca (ahu) shtrihen në lartësi mbidetare prej 800 deri 1200m por edhe deri në 1500m. Në pjesën e poshtme këto pyje kufizohen me ato të dushkut, ndërsa në pjesën e epërme me ato të halorëve siç janë bredhi dhe hormoqi por edhe rrobulli duke formuar pyjet e përziera. Në këto pyje pos Fagus moesica (ahut) si lloj dominues në disa lokalitete mjaft të pranishme janë edhe llojet Ostrya carpinifolia (mëlleza), Quercus cerris (qarri), Quercus petraea (bungu), Taxus baccata (tisi), Acer intermedium (pafti i Hirkonisë), Acer pseudoplatanus (panja e malit), Populus tremula (plepi i egër), Cornus sanguinea (thanukla), Coryllus avellana (lajthia), Rosa canina (trendëfili i egër) si dhe Pinus hedreichii (rrobulli). Në katet e poshtme janë të pranishëm numër i madh i llojeve barishtore numri i të cilëve sipas disa të dhënave sillet rreth 110, ndër të cilat edhe Anemona nemorosa (fillikatja e pyllit), Euphorbia amygdaloides (qymshtorja si bajame), Cardamine bulbifera (kardamini me qepujkë), Festuca heterophylla (bishpelëza gjethendryshme), Geranium robertianum (kamoroshja e Robertit), Asperula odorata (njëgjira), Stellaria hollostea (stellaria e pyllit), Lilium martagon (zambaku tridhëbota) etj.
48
Buzë shtratit të prrockave dhe lumenjëve të Bjeshëve të Nemuna me shumicë është i përhapur lloji Alnus glutinosa (verri). Mbi ahishtet shtrihet zona e halorëve ku rolin kryesor e kanë llojet Abies alba (bredhit) dhe Picea abies (hormoqi). Pyjet e këtyre dy llojeve të halorëve në zonat e shtrirjes së tyre më së shpeshti janë të përziera,por paraqiten edhe si të pastra. Në zonat më të ulta më tepër hasen pyjet e hormoqit,kurse në ato më të larta ato të bredhit. Në pjesën e poshtme të shtrirjes së tyre këto pyje përzihen me ato të ahut, kurse në zonën e epërme me ato të Pinus heldreichii (rrobullit) dhe Pinus peuce (arnenit). Edhe në këto pyje në katet e poshtme janë të pranishme lloje të shumta të bimëve barishtore. Brezin më të lartë pyjor i cili arrinë deri në lartësi mbidetare prej 2000 deri 2200 metra e formojnë llojet e halorëve endemorelikt të tercierit Pinus heldreichii (rrobulli) dhe Pinus peuce (arneni). Në kufirin e poshtëm këto lloje përzihen me ato të bredhit, hormoqit por edhe të ahut, kurse në atë të epërm me format shkurrore të Pinus mugo (kërleka), Juniperus nana (dëllinja rrëgjuar), Juniperus intermedia (dëllinja), Vaccinium myrtillus (trashegra), Vaccinium uliginosum (legjithja). Deri më sot janë të determinuara 15 asosiacione varsisht prej llojit dominues dhe subdominues. Këto asosiacione janë të begatshme me prani të numrit të madh të llojeve barishtore. Ndër llojet barishtore pos tjerash të pranishme janë edhe Verbascum nikolaii (barpeshku i pluhurosur), Ëulfenia blecicii (vulfenia e Bleçiçit), Helloborus purpurescentis (shpendra purpure), Luzula luzulina (luzula si luzul), Anemona nemorosa (fillikatja e pyllit), Festuca heterophylla (bishtpelëza gjethendryshme), Saxifraga rotundifolia (iriqëza gjethe rrumbullakët) etj. Në kufirin e epërm pyjor pos llojeve të përmendura gjenden edhe Senecio alpinum (pulithi alpin), Rhamus falax (pjëreza), Soldanella alpina (pratishi alpin), Lonicera nigra (lonicera e zezë), Hieracium alpinum (këmashna alpine), Lilium albanicum (zambaku shqiptar), Geum bulgaricum (mëlaka bulgare), Asperula odorata Luzula nemorosa (luzula), Anthemis montana (syviçja), Dryas octopetala (driada tetëpetlash) etj. Mbi kufirinë e epërm të pyjeve është i përhapur vegjetacioni i kullotave parësore dhe dytësore të cilat në masë të madhe janë të degraduara nga veprimi i faktorit zooantropogjen. Në shumicën e tyre sot dominon lloji Nardus stricta (xhufka), por me prani edhe të llojeve tjera barishtore ndër të cilat edhe Centaurea nervosa (kokoçeli), Polygonum bistorta (nejca dylëfrytshme), Dianthus superbus, Gentiana graminea (genciana), Hypericum quadringulum (lulebalsami katër flatërshe) si dhe bashkësitë ku dominon Dryas octopetala (driada tetëpetlash) si lloj relikt glacial. Në pjesët më të larta të Bjeshkëve të Nemuna, në zonën e shkëmbinjve është i përhapur vegjetacioni alpin në të cilin dominojnë llojet barishtore një dhe shumë vjeçare të përshtatura kushteve të tilla jetësore.Në këto rajone gjenden edhe mjaft lloje endemike autoktone dhe të Ballkanit. Në aspektin floristik duke pasur parasysh pozitën e tyre gjeografike dhe kushtet klimatike Bjeshkët e Nemuna karakterizohen me një begatëshmëri të madhe të pranisë së llojeve drunore, shkurrore dhe (njëgjira),
49
barishtore, ndër të cilat një numër i konsideruar i tyre janë relikte, endemike dhe subendemike. Sipas të dhënave të deritanishme në Bjeshkët e Nemuna janë të pranishme 33 lloje endemike dhe 6 subendemike si dhe mjaft lloje relikte të cilat patjetër duhet të vehen nën mbrojtje rigoroze duke pasur parasysh vlerat e tyre shkencore dhe ekonomike. Nga llojet relikte të përhapura në Bjeshkët e Nemuna karakteristike janë: Carpinus orientalis (shkoza e zezë) e përhapur në kuadër të pyjeve të dushkut dhe ahut. Në Grykën e Rugovës gjenden në ekspozicionin verior, ndërsa në Malin e Thatë, Bjeshkët e Sinajit dhe Lebeniq në ekspozicionin jugor. Në afërsi të Bistricës së Lloçanit së bashku me te paraqitet edhe Carpinus betulus (shkoza e bardhë) i cili poashtu është relikt i tercierit. Në hapsirat e Koprivnikut, Zhlebit dhe Mokrës është i përhapur lloji Acer heldreichii (panja) si lloj relikt i tercierit dhe endemik i Ballkanit. Në pyjet gjetherënëse në shumë vende të Koprivnikut, Kozhnjerit, Grykës së Rugovës dhe mes Deçanit dhe Junikut janë të pranishëm edhe Acer intermedium (pafti i Hirkonisë), Acer tataricum (ulëza), posaçërisht aty ku është e pranishme edhe Ostrya carpinifolia (mëlleza). Lloji Taxus baccata (tisi), poashtu relikt i tercierit me shumicë është i përhapur në Lubeniq dhe është nën mbrojtje rigoroze. Pinus peuce (arneni) si endemik i Ballkanit është i përhapur në shumë rajone të Bjeshkëve të Nemuna duke formuar pyje të dendura si dhe Pinus heldreichii (rrobulli) në Stupel, Maja e Velakutit, Shkovran dhe Stanet e Bellopojës poashtu si relikt i tercierit. Në rajonet në mes të Pejës dhe Deçanit formon pyje të pastra por edhe të përziera me pyjet e dushkut lloji relikt Castanea sativa (gështenja) që ka një rëndësi të madhe shkencore dhe ekonomike, ndërsa në Gubavc dhe regjionin e Gjakovës gjendet lloji endemorelikt i Kosovës dhe Shqipërisë Forsythia europaea (boshtra) e cila në Gubavc është nën mbrojtje ligjore. Ky lloj në tërë sipërfaqën e Kosovës ku është i përhapur duhet patjetër të vehet nën mbrojtje rigoroze duke pasur parasysh rëndësinë e tij sidomos atë shkencore dhe ekonomike. Në pyjet e dushkut në Rops, Kozhnjer, Baballoq e gjetiu është i pranishëm lloji Corylus colurna (lajthia e egër) si lloj i cili patjetër duhet të vehet në mbrojtje. Poashtu, duhet përmendur edhe praninë e llojit Pinus silvestris (pisha e bardhë) në Marjash, Rashkodol dhe Koprivnik si lloj mjaft i rrallë në viset tona. Bjeshkët e Nemuna i begatojnë edhe llojet endemike barishtore autoktone dhe të Ballkanit me vlera të larta shkencore, farmaceutike etj. të përhapura më së shumti në viset e larta malore të zonës subalpine dhe alpine. Në kuadër të llojeve endemike vlenë të përmendet se në Bjeshkët e nemuna vetëm në zonën alpike dhe subalpike janë prezente 128 lloje endemike të Ballkanit. Ndër llojet endemike të Kosovës në Bjeshkët e Nemuna janë edhe Sempervivum kosaninii (burgulli i Koshaninit) në Bogiçevicë, Leçinat, Plloçicë, Dervish Kom, Cephalaria pastricensis (cefalaria e Pashtrikut) në
50
Bjeshkët e Lumbardhit, Zhleb dhe e cila është në rrezik të zhdukjes, Astragalus fialae (arrithja e Fialit) në Bjeshkët e Lumbardhit, Aconitum pentheri (akoniti i Rusolisë) në Zhleb dhe Rusoli, Rubus ipecensis (manaferra e Pejës) në Gubavc (në rrezik të zhdukjes), Saxifraga scardica (iriqëza e Sharrit) në Leçinat dhe Koprivnik (lloj i rrezikuar), Ëulfenia blecicii (vulfenia e Bleçiqit) në Leçinat, Zhleb, Koprivnik dhe Strellc; Centaurea nervosa (kokoçeli), Thlaspi cuneifolium (tlaspi) në Leçinat dhe Gurin e Verdhë, Thymus rohlenae (listra e Rohleries) në rrethinën e Deçanit, etj. Pos llojeve endemike autoktone në Bjeshkët e Nemuna janë të pranishme edhe shumë lloje endemike të Ballkanit ndër të cilat edhe Crepis albanica (shmanga shqiptare) në zonën subalpine të Bjeshkëve të Lumbardhit (e rrezikuar), Draba korabensis (draba e Korabit) në Gjeravicë, Marjash, Leçinat (në rrezik zhdukjes), Cerastium dinaricum (cerasti dinarik) në Gjeravicë dhe në rrezik të zhdukjes së plotë, Sempervivum macedonicum (burgulli maqedonas) në Gjeravicë dhe Dervish Kom (në rrezik të zhdukjes), Euphorbia montenegrina (qumshtorja malazeze) në Kurvallë dhe Rusoli (në rrezik), Lilium albanicum (zambaku shqiptar), Rumex balcanicus (lëpjeta e ballkanit) në Gjeravicë, Ranunculus scutatus (zhabina shqytake) në Leçinat, Dervish Kom, Koprivnik, Geum bulgaricum (mëlaka bulgare) sidomos në Rusoli, Viola elegantula (vjollca pak e hijshme) në Rusoli, Leçinat, Kurvallë, Ligusticum albanicum (liguistiku shqiptar) në zonën alpine, Fumaria bonopartei (lule pllumbi i bonopartes) në rrethinën e Pejës, Teucrium arduini (arrëzi i Arduinit) në Grykën e Rugovës etj. Poashtu,duhet përmendur edhe llojet Gentiana lutea (sanza) në Gjeravicë dhe Çvrle (në rrezik të zhdukjes), Leontopodium alpinum (luleylli) në Koprivnik, Rusoli, Hajl etj., Potentilla apenina (zorrëca e apenineve) në Leçinat dhe Bogiçevicë, Narthecium scardicum (narteci i Sharrit) etj. Nga kjo shihet se në aspektin vegjetativ dhe floristik në Bjeshkët e Nemuna më të pasura me lloje të rralla dhe endemike janë masivi i Gjeravicës, Leçinatit, Llumbardit, Hajlës dhe Zhlebit. Arsyetimin e këtij studimi edhe më të fuqishëm e bënë fakti se gati në secilin studim floristik apo vegjetativ të kryer në nivel magjistrature apo doktorate janë konstatuar dhjetra taksone të rejja për florën e Kosovës por edhe për florën e bjeshkëve të Nemuna. Për shkak të rrezikut nga zhdukja e tyre në European Red List, UNESCO (1991), Neë York gjenden këto lloje të përhapura në Bjeshkët e Nemuna: Viola elegantula (vjollca pak e hijshme), Sempervivum macedonicum (burgulli maqedonas), Narthecium scardicum (narteci i Sharrit), Ëulfenia blecicii (vulfenia e Bleçiçit), Verbascum nicolaii (bar peshku i Nikolait) dhe Sempervivum kosaninii (burgulli i koshaninit). Poashtu, për të ruajtur fondin e bimësisë të Bjeshkëve të Nemuna një numër i konsiderueshëm i llojeve drunore, shkurrore dhe barishtore për shkak të vlerave të tyre duhet të përfshihen në Librin e Kuq të Kosovës i cili do të hartohet. Ndër to janë edhe Acer heldreichii (panja e hedrahit), Taxus baccata (tisi), Castanea sativa (gështenja), Juglans regia (arra), Pinus heldreichii (rrobulli), Pinus peuce (arneni), Pinus mugo (kërleka), Quercus trojana (bungbuta), Forsythia europaea (boshtra), Alnus viridis (vërri), Achillea clavennae (barpezmi çomagë),
51
Achillea lingulata (barpezmi gjuhëzore), Aconitum divergens (akoniti), Arcostaphyllos uva ursi (rrusharusha), Aster alpinus (asteri alpin), Centaurea kosaninii (kokoçeli i Koshaninit), Cicerbita pancicii (cicerbita e Pançiçit), Crepis dinarica (shmanga dinarike), Cyclamen europaeum (bukëderri evropian), Daphne alpina (xerxelja alpine), Daphne blagayana (xerxelja e Blagajt), Daphne laureola dafinëz), Dianthus superbus (karafili), Draba korabensis (draba e Korabit), Draba scardica (draba e Sharrit), Gentiana lutea (sanëza), Gentiana punctata (sanëza pikaloshe), Geum bulgaricum (mëlaka bulgare), Hesperis dinarica (hesperi dinarik), Leontopodium alpinum (luleylli), Lilium albanicum (zambaku shqiptar), Listera cordata (listera), Plantago reniformis (gjethe si veshkë), Potentilla montenegrina (zorrëca malazeze), Primula minima (aguliçja e vogël), Ribes grossularia (rrushfrëngu), Saxifraga aizoon (iriqëza si thonjëz), Saxifraga stellaris (iriqëza yllake), Scrophyllaria bosniaca (sarushta boshnjake), Sempervivum macedonicum (burgulli maqedonas), Sedum magellense (rrushqyqja e Magelenës), Viola zoysii (vjollca me shpor), Ëulfenia blecicii (vulfenia e Bleçiçit) dhe disa të tjera. Për shkak të rrezikut nga zhdukja disa lloje janë vënë nën mbrojtje rigoroze ndër të cilat edhe Pinus heldreichii (rrobulli), Pinus peuce (arneni), Pinus mugo (kërleka), Acer heldreichii (panja e Heldrahut), Acer intermedium (pafti i Hirkanisë), Forsythia europaea (boshtra), Taxus baccata (tisi), Quercus trojana (bungëbuta), Spirea cana (spirea),Alnus viridis (vërri), Ëulfenia blecicii (vulfenia e Bleçiçit), Leontopodium alpinum (luleylli), Lilium mertagon (zambaku trithëbota), Gentiana lutea (sanza), Daphne laureola (xerxelja dafinëz), Succisa pratensis (suciza e livadhit) dhe disa të tjera. Nga llojet që duhet të jenë në kontrollë të shfrytëzimit të tyre janë edhe Juniperus communis (dëllinja e zezë), Vaccinium vitis-idea (trashegra rrush-mjedër), Vaccinium myrtillus (trashegra mërsinë), Sambucus nigra (shtogu i zi), Arcostaphyllos uva-ursi (rrusharusha), Gentiana punctata (sanza pikaloshe), Gentiana asclepiadea (genciana e asklepit), Valeriana officinalis (haraqina mjekësore), Fragaria vesca (luleshtrydhja) , Hypericum perforatum (lulja e balsamit e shpuar), Potentilla erecta (zorrëca e përpjetë), Pulmonaria officinalis (pulmonaria mjekësore), Atropa beladona (helmarina), Colchicum automnale (xhërrokulli vjeshtor), Primula veris (aguliçja e vërtet), Thymus sp. (listra e rëndomtë), Origanum vulgare (rigoni i zakonshëm), Digitalis ferruginea (lulëtokëza ngjyrëndryshme), Cyclamen europaeum (bukëderri evropian), Solidago virgaurea (solidaga shufërartë ), Trollius europaeus (troli i evropës), Carlina acualis (ushonjëza pa kërcell), Convolaria majalis (lotzonja), Teucrium montanum (arrëzi malor), Hepatikanobilis (hepatika), Athyrium filixfemina (atiri fier femër) etj. Mirëpo, duhet cekur se flora dhe vegjetacioni i Bjeshkëve të Nemuna është në rrezik të përhershëm nga shkatërrimi dhe zhdukja si rezultat i veprimit të pakontrolluar të faktorit antropogjen, gjë që mund të sjellë deri te paraqitja e shkretëtirave antropogjene dhe erozioneve me përmasa të mëdha. Daljet në terren janë realizuar në bashkëpunim konstruktiv në mes të bashkëpunëtorëve profesional të Institutit për Mbrojtjen e Natyrës dhe Mjedisit të Kosovës dhe profesorëve të Fakultetit të Shkencave Matematike Naturore (nga Departamenti i Biologjisë). Terrenet janë realizuar në Burim dhe rrethinën e
52
tij, në Zhleb, Grykën e Rugovës, Bogaj, Leçinat etj. dhe janë vërtetuar përmasat e veprimit negativ të faktorit antropogjen i cili shprehet përmes prerjeve të mëdha të pyjeve. Poashtu, të dhënat tregojnë se edhe pyjet të cilat i takojnë Komunës së Deçanit janë shumë të atakuara nga prerja ilegale, djegia aksidentale ose me qëllim, sidomos në këto vitet e pasluftës, posaçërisht ato të ahishteve. Prandaj, shpallja Bjeshkëve të Nemuna për Park Kombëtar është e arsyeshme, sepse në këtë mënyrë do të mundësohet ruajtja dhe mbrojtja e shumë llojeve të cilat përfaqësojnë begati natyrore me rëndësi shkencore, ekonomike, mjekësore, turistike etj. Natyrisht, për aplikimin e një vendimi të tillë duhet të bëhën hulumtimet e duhura në terren për vlerësimin e gjendjes së florës dhe vegjetacionit, inventarizimi i plotë i llojeve të pranishme dhe arealet e tyre, vlerësimi i dëmtimeve etj. Këto hulumtime kërkojnë një kohë më të gjatë, dalje në terren të ekipeve të specializuara për hulumtime të tilla, përcaktimi i llojeve të rrezikuara dhe atyre të rralla, rreziku i zhdukjes së tyre etj.
4.7.2. VEÇORITË FAUNISTIKE TË BJESHKËVE TË NEMUNA Territori i Bjeshkëve të Nemuna shquhet për shumëllojshmëri biologjike e peisazhore , falë pozicionit gjeografik, kushteve gjeologjike, pedologjike, hidrologjike dhe karakteristikave të relievit e të klimës. Relievi i thyer dhe vertikaliteti i theksuar ofrojnë kushte për ekzistencën dhe ruajtjen e një numri të madh llojesh bimore dhe shtazore. Bjeshkët e Nemuna dhe Kosova në përgjithësi nga aspekti faunistik i përkasin rajonit Hollarktik përkatësisht nënrajonit Euro-Siberian. Karakterizohet me një faunë mjaftë të pasur, heterogjene, endemike dhe interesante. Kjo pasuri faunistike e Kosovës e me të edhe e Bjeshkëve të Nemuna, si masivi më i madh në Ballkan, është si rezultat i ndikimeve të shumta të regjionit mesdhetar, eurosiberian dhe atij nordiko-alpin, si dhe ndryshimeve te shpeshta të kushteve ekologjike në të kaluarën. Në territorin e Bjeshkëve të Nemuna gjenden lloje te gjitarëve dhe shpendëve e që janë mjaft të rralla për rajonin e Ballkanit dhe më gjërë, prej tyre janë relikte, endemike, të kërcënuara nga zhdukja dhe për këtë arsye gjenden në listat dhe në librat e kuq ndërkombëtar. Në bazë të hulumtimeve të gjertanishme dhe në bazë të shënimeve të literaturës fauna e Bjeshkëve të Nemuna përbëhet prej: 8 lloje peshqish, 13 lloje ujëtoksorësh, 10 lloje zvarranikësh, 148 lloje shpendësh
53
(sipas disa të dhënave më të reja 175 lloje, ndërsa mendohet të ketë mbi 200 lloje), 37 lloje gjitarësh dhe 129 lloje flutura vetëm nga rendi Lepidoptera. Llojet më reprezentative të faunës së Kosovës që jetojnë në territorin e Bjeshkëve të Nemuna siç janë: luqerbulli (Lynx lynx), ariu i murrëm (Ursus arctos), kaprolli (Capreolus capreolus), dhia e egër (Rupicapra rupicapra), shqiponja perandorake (Aquilla heliaca), shqiponja e maleve (Aquilla chrysaetos), faikoi thonjëbardhë (Falco naummani), pulëegra (Tetrao urogallus) etj, kanë status kombëtar dhe ndërkombëtar të mbrojtur. Ato gjenden në listën e IUCN-së (Unioni botëror për ruajtjen e natyrës), EU-RL (Lista e kuqe Europiane), ËR-RL ( Lista e kuqe botërore), LKSH (Libri i kuq i Shqipërisë), LKGJ (Ligji i Kosovës për gjuetinë) etj.
Fig.3. Përbërja e faunës së Bjeshkëve të Nemuna sipas numrit të llojeve
160 140 120 100 80 60 40 20 0 Pisces Amphibia Reptilia Aves Mammalia 8 13 10 37 148
ICHTIOAFAUNA ( Peshqit) Territori i Bjeshkëve të Nemuna prehet nga përrenjë të shumtë, kurse rrjedhje kryesore paraqet Bistrica e Pejës e cila i përket rrjedhjes adriatike. Sipas karakteristikës ichtiologjike këto rrjedha i takojnë tipit të ujrave Salmonide, vendbanimi i të cilave përbëhet kryesisht nga popullacioni i dy llojeve të troftës: troftës së përroit (Salmo trutta m. fario L. dhe Salmo marmoratus C.)
54
Të gjithë këto lloje të peshqëve janë banorë të ujërave të rrjedhjeve të epërme të lumit të Pejës, Deçanit, Erenikut kurse në rrjedhat e poshtme më tepër janë të pranishëm peshqit e familjes Ciprinide Është karakteristike për këto rrjedha të ujit se asnjëherë, as gjatë kohës së thatësive më të mëdha nuk shterrin. Të gjitha i karakterizon rrjedhja e shpejtë e kushtëzuar me pjerrësinë e terenit. Kur ka reshje të mëdha, shkrirje të borës këta turbullohen dhe bëhen të patejdukshëm. Regjimi i temperaturës së ujrave është relativisht stabil, dhe këto nuk janë të ndotura me ujëra industriale dhe të xeherorëve. Në bazë të hulumtimeve të deritanishme dhe shënimeve të literaturës në ujrat e Bjeshkëve të Nemuna jetojnë këto lloje peshqish: trofta e përroit (Salmo trutta m.fario L.),trofta (Salmo marmoratus C), mushiku i përroit (Barbus fluviatilis Ag.), ngjala (Anquilla vulgaris), bërcaku (Squalius cephalius L.), krapi (Cyprinus carpio), mlyshi (Esox lucius), krapuliqi.
HERPETOFAUNA Bjeshkët e Nemuna për nga përbërja e faunës së ujëtoksorëve dhe zvarranikëve paraqesin vendin më të rëndësishëm të Gadishullit Ballkanik. Në bazë të hulumtimeve të gjertanishme herpetofauna përbëhet prej: 23 llojeve dhe atë 13 ujëtoksor dhe 10 rrëshqitës. Ujëtokësorët ( Amphibia ) Numri më i madh i ujëtokësorëve është i lidhur për ambientin ujor vetëm në periodën e shumimit dhe të lëshimit të veve, ndërsa periodën tjetër e kalojnë në vende të lagshta siq : nën rrënjë, gjethe të rëna, gropa dhe në vende të tjera ku ka mjaftë lagështi. Prej ujëtokësorëve me bisht ( Urodela) prezente është familja e picrrakëve ( Salamandridae) me 2 gjini dhe 6 lloje. Llojet më karakteristike të familjes Salamandridae janë: picrraku ( Salamandra salamandra) dhe picrraku i zi ( Salamandra atra). Në liqenjtë e Drelajve dhe të Leqinatit si dhe në kneta jeton tritoni i vogël ( Triturus vulgaris) i cili ekskluzivisht është i lidhur për mjedisin ujor. Po ashtu në Bjeshkët e Nemuna jetojnë edhe llojet tjera të kësaj gjinie siq: tritoni i madh (Triturus carnifex), tritoni i maleve ( Triturus alpestris ), Triturus cristatus ( subspec.). Ujëtokësorët pa bisht (Anura), hasen pranë vendeve të lagështa në pyje ose pranë sipërfaqeve të ujit, ndërsa disa lloje të bretëkosave siq janë bishtëfultërzat dhe disa tjerë zhvillohen ekskluzivisht në ambient ujor. Ky rend përfaqësohet nga 5 familje dhe afërsisht me 7 lloje. Familja Discoglosidae me llojin bretkosa barkëverdhë ( Bombina variegata ); Familja Bufonidae me llojin thithëlopa ( Bufo bufo), familja Ranidae me llojet: bretkosa e
55
pyllit e kuqërreme ( Rana temporaria), bretkosa e përrenjëve ( Rana graeca), bretkosa e madhe e knetave ( Rana ridibunda) dhe bretkosa kërcimtare ( Rana dalmatina); familja Hylidae me llojin gargaliqi ( Hyla arborea). Këtu duhet veçuar se llojeve të familjes Ranidae siq bretkosës së kuqërreme të pyllit ( Rana temporaria), bretkosës së përrenjëve ( Rana graeca)i kanoset rreziku për shkak të gjuetisë së pakontrolluar. Zvarranikët ( Reptilia ) Grupin e zvarranikëve në territorin e Bjeshkëve të Nemuna e përbëjnë: 5 familje me 10 lloje. Familja
Testudinae me llojet: breshka e pyllit (Testudo hermani) dhe breshkujza ( Emys orbicularis ); familja Lacertidae
me llojet: hardhuca e gjelbër (Lacerta viridis), hardhuca e mureve (Podarcis muralis) dhe hardhuca e përhimtë ( lacerta agilis); familja Anguidae me llojin kokëzogëza (Anguis fragilis); familja Viperidae me nepërken ( Vipera ammodytes) një prej gjarpërinjëve më helmues, i cili jeton në vendet shkëmbore dhe vendet e tjera të thata. Familja Colubrinae pëfaqësohet me dy lloje të gjarpërinjëve johelmues siq gjarpri i madh i ujit (Natrix natrix), gjarpri i vogël i shiut ( Natrix tesselata) të cilët jetojnë përgjatë lumenjëve, përrenjëve dhe vendqëndrimeve të tjera të ujit, si dhe bolla e shtëpisë ( Elaphe longisima). Duhet potencuar se breshkës tokësore ( Testudo hermani) i cili ka qenë shumë i përhapur në territorin e Bjeshkëve të Nemuna, veçanërisht në mjediset kodrinore dhe lugina, kohëve të fundit i kanoset rreziku nga zhdukja totale.
ORNITOFAUNA ( shpendët) Habitatet natyrore të bjeshkëve të Nemuna ofrojnë vendstrehim për shumë lloje të shpendëvë, shumë prej tyre janë endemike dhe me status të pa favorshëm ruajtjeje në Ballkan dhe Evropë. Deri më sot janë vrojtuar 148 lloje, por mendohet të ketë mbi 200 lloje. Ruajtja e tyre ka karakter ndërkombëtar, për këtë arsye Bjeshkët e Nemuna janë evidencuar në listat Ndërkombëtare si IBA (Important Bird Area). Numri më i madh i llojeve të shpendëvë kanë shtrirje jashtëzakonisht të gjërë prandaj mund të hasen në të gjitha pjesët e Bjeshkëve të Nemuna dhe më gjërë në vendet fqinjë, ndërsa një numër i vogël i shpendëve është i lidhur për lokalitete të ngushta përkatësisht vendqëndrime specifike siq është rasti me gjelin e egër të madh (Tetrao urogallus) posaqërisht i përhapur në Kozhnjer, Gjeravicë, Hajle, Rusoli, Shtedim. Në kohët e fundit ky shpend ëshët mjaft i rralluar, është shumë i ndijshëm në zhurmë dhe në praninë e njeriut. Është i regjistruar në librin e kuq. Pastaj Bonasa bonasia e cila është konstatuar në Kozhnjer, Mokën, Bjeshkët e Junikut, Majën e Hasanit etj. Gjithashtu i kanoset rreziku thëllëzës gurore ( Alectoris graeca) e përhapur në
56
Hajle, Rusoli, Gur të Kuq. Mandej Perdix perdix më tepër në lugina të lumenjëve dhe rrafshina, Coturnix coturnix, Phasianus, colchicus etj. Të gjitha këto i takojnë familjes Phasianidae. Vlen të përmendet familja Podicipedidae me llojet Tachybaptus ruficollis dhe Podiceps cristatus, mandej familja Ardeida me llojin Ardea cinerea, familja Ciconiidea me llojin Ciconia ciconia, familja Anatidae me lojin Anas platyrhynchos, Anas querquedula dhe Aythya ferina. Familja Accipitridae ku janë shpendë grabitqarë me llojet më të njohura Gyps fulvus, Accipiter gentiles, Accipiter nisus e veqanërisht lloji Aquila chrysetos i cili është karakteristik për Bjeshkët e Nemuna, ka trup të fuqishëm dhe fluturim elegant me ngjyrë të zezë të puplave, ka madhësi 76 deri 89 cm, jeton e vequar në male e larta dhe shkëmbinjë të rrëpishëm. Përndryshe është e njohur me emrin shqiponja e malit. Ushqehet me gjitharë të vegjël, zvarranikë, shpendë dhe peshq. Është e përhapur në Bjeshkët e Junikut, Zhleb, mandej te Guri i Kuq, te Liqenati etj. Nga familja Falconide gjithashtu grabitqar vlen të përmdet Falco naumanni, Falco tinnunculus, Falco subuteo, Falco biarmicus dhe Falco peregrinus. Nga familja Columbidae llojet Columba livia, Columba oenas, Columba pallumbus, Streptoptelia decaocta, Streptoptelia tutur. Si familje tjetër me shumë individë është edhe Strigidae me llojet Otus scops, Bubo bubo, Athene noctua, Strix aluxo dhe Asio flammeus. Familja Picidae me llojet Jynx torquilla, Picus canus, Picus viridis, Dryocopus martius, Dendrocopus major, Dendrocopus medius, Dendrocopus leucotos, Dendrocopus lilfordi, Picoides tridactylus. Duhet theksuar se në mesin e shpendëve që jetojnë në territorin e Bjeshkëve të Nemuna ekzistojnë lloje të cilat janë në regjistrin e Librit të kuq të Evropës, të cilave iu kanoset rreziku sikurse që janë: shqiponja perandorake (Aquila heliaca), fajkoi thonjëbardhë (Falco naumanni), mbreti i shkurtes (Crex crex), drobeja e madhe (Otis tarda) etj. Meqë shpendët paraqesin indikator të rendësishëm për ndotjen e mjedisit me rastin e shpalljes së Bjeshkëve të Nemuna park kombëtar do të krijohen kushte për ruajtjen dhe mbrojtjen e një diversiteti kaq të pasur të ornitofaunës. Sipas statusit migrator shpendët e Bjeshkëve të Nemuna ndahen në: banuese, shtegtare, kalimtare, endacake dhe dimëruese.
Tab.4.. Përbërja e ornitofaunës së Bjeshkëve të Nemuna në taksone
57
COLUMBIFORMES
FALCONIFORMES
CICONIIFORMES
PASSERIFORMES 21 85
Rendi
CAPRIMULGIFORMES
PODICIPEDIFORMES
CHARADRIFORMES
CUCULIFORMES
CORACIFORMES
ANSERIFORMES
STRIGIFORMES
APODIFORMES
GALLIFORMES
PICIFORMES
Nr. i familjeve Nr. i llojeve
1
2
1
2
4
1
1
1
1
1
1
3
1
41
2
2
3
17
9
2
5
1
6
1
2
3
10
148
Tab.5. Përbërja e ornitofaunës së Bjeshkëve të Nemuna në familje dhe lloje
Familje
Nr. i llojeve
Llojet
PODICIPEDIDAE ARDEIDAE CICONIDAE ANATIDAE ACIPITRIDAE
2 1 1 3 12
Tachybaptus ruficollis, Podiceps cristatus Ardea cinerea Ciconia ciconia Anas platyrhynchos, Anas querquedula, Aythya ferina Pernis apivorus, Nefron percnopterus, Gyps fulvus, Circaetus gallicus, Accipiter gentiles, Accipiter nisus, Accipiter brevipes, Buteo buteo, Aquila heliaca, Aquila chrysaetos, Hieraaetos pennatus, Hieraaetos fasciatus
FALCONIDAE PHASIANIDAE
5 6
Falco peregrinus ,Falco subbuteo, Falco biarmicus, Falco tinnunculus, Falco naumanni Bonasia bonasia, Tetrao urogallus, Alectoris graeca, Perdix perdix, Coturnix coturnix, Phasianus colchicus
RALLIDAE GRUIDAE
1 1
Crex crex Grus grus
Gjithsej
58
OTIDIDAE SCOLOPACIDAE COLUMBIDAE CUCULIDAE STRIGIDAE CAPRIMULGIDAE APODIDAE ALCEDINIDAE MEROPIDAE UPUPIDAE PICIDAE
1 1 5 1 6 1 2 1 1 1 10
Otis tarda Actitis hypoleucos, Scolopax rusticola Columbo livia, Columbo aenas, Columbo palubus, Streptopelia decaocta, Streptopelia turtur Cuculus canorus Otus scops, Bubo bubo, Strix aluco, Athene noctua, Asio otus, Asio flammeus Caprimulgus europaeus Apus apus, Apus melba Alcedo atthis Merops apiaster Upupa epops Picus viridis, Picus canus, Dendrocopos mayor, Dendrocopos syriacus, Dendrocopos leucotos, Dryocopus martius, Junx torquila, Dendrocopos medius, Dendrocopos lifordi, Picoides tridactylus
HIRUNDIDAE ALAUDIDAE MOTACILIDAE CINCLIDAE TROGLODYTIDAE PRUNELIDAE TURDIDAE
4 4 5 1 1 2 12
Delichon urbica, Hirundo rustica, Ptyonoprogne rupestris, Hirundo daurica Galerida cristata, Lullula arborea, Alauda arvensis, Eremophila alpestris, Anthus campestris, Anthus trivialis, Anthus spinoleta, Motacilla cinerea, Motacilla alba Cinclus cinclus Troglodytes troglodytes Prunela modularis, Prunella collaris Turdus viscivorus,Turdus torquatus, Turdus merula, Monticola saxatilis, Oenanthe hispanica, Oenanthe oenanthe, Saxicola rubetra, Phoenicurus ochrurus, Luscinia megarhynchos, Erithacus rubecula, Turdus philomelos, Saxicola torquata
SYLVIDAE
9
Sylvia atricapilla, Sylvia curruca, Sylvia communis, Phyloscopus collybita, Phyloscopus trochilus, Phyloscopus sybilatrix, Hippolais polida, Regulus regulus, Regulus ignicapillus
MUSCICAPIDAE AEGITHALIDAE PARIDAE
3 1 7
Muscicapa striata, Muscicapa albicollis, Ficedula parva Aegithalos caudatus Parus palustris, Parus lugubris, Parus montanus, Parus cristatus, Parus ater, Parus caeruleus, Parus major
SITTIDAE TICHODROMADIDAE CERTHIDAE ORIOLIDAE LANIIDAE CORVIDAE
1 1 2 1 3 9
Sitta europaea Tichodroma muraria Certhia familiaris, Certhia brachydactyla Oriolus oriolus Lanius collurio, Lanius minor, Lanius senator Garrulus glandarius, Pica pica, Nucifraga caryocatactes, Pyrrhocorax pyrrhocorax, Pyrrhocorac graculus, Corvus monedula, Corvus frugilegus, Corvus cornix, Corvus corax
STURNIDAE FRINGILLIDAE
1 9
Sturnus vulgaris Carduelis carduelis, Carduelis cannabina, Carduelis spinus, Carduelis chloris, Coccothraustes
59
coccothraustes, Pyrrhula pyrrhula, Serinus serinus, Loxia curvirostra, Fringilla coelebs EMBERIZIDAE 6 Emberiza citrinela, Emberiza cirlus, Emberiza cia, Emberzia hortulana, Emberzia melanocephala, Miliaria calandra PASSERIDAE 3 Montifringila nivalis, Paser domesticus, Passer montanus
MAMMALOFAUNA (Gjitarët) Fauna e gjitarëve të Bjeshkëve të Nemuna është e përfaqësuar me forma karakteristike shumica e të cilave janë lloje që jetojnë në tërë gadishullin Ballkanik, kemi këtu taksone që janë të lidhura ekskluzivisht për vendbanimet e larta malore siç është dhia e egër, pastaj rrëqebulli, mandej lloje që janë të lidhura për pyjet halore, gjethegjëra, për shkurre dhe për ultësira. Grupi më i përfaqësuar i gjitarëve i takon brejtësve (Rodentia) pastaj vijnë ripërtypësit, mishngrënësit etj. Në këtë masiv malor jetojnë edhe taksone që i përkasin listës së llojeve të rrezikuara në shkallë botërore. Këtu vlen të përmendim ariun e murmë (Ursus arctos), rrëqebullin (Lynx lynx), dhinë e egër (Rupicapra rupicapra), kaprollin (Capreolus capreolus), mandej qakalli (Canis aureus) etj. Rrëqebulli (Lynx lynx L.) është një macë mjaft e madhe deri në një meter me bisht shumë të shkurtër 18 cm dhe me këmbë të gjata të zhvilluara mirë. Në dimër ka në majën e veshëve një tufë qime të gjata të bardha, po kështu edhe në gushë të cilat kanë një pamje interesante të egër. Ngjyra e qimes së shpinës është e kuqerreme ose ngjyrë tulle, ndërsa pjesa barkore e bardhë. Ngjyra e anës së sipërme ndërpritet me njolla të zeza pak a shumë të dendura. Luqerbulli është banor i përhershëm i pyjeve me trungje të larta.
60
Vetëm në raste të veqanta në vitet kur nuk ka ushqim të bollshëm atëherë migron në vende të ulëta dhe atë përkohësisht. Ngjitet shumë shpejt nëpër drurë dhe ecë me shpejtësi të madhe. Gjuan në orët e mbrëmjes dhe të mëngjesit. Ushqimi kryesor i luqerbullit janë lepujt, minjtë, shpendtë e ndryshëm, vezët dhe zogjtë e foleve e nganjëherë mund të sulmojë kaprojtë e vegjël, kurse nga bagëtia më shpesh i sulmon qengjat. Bën një jetë kryesisht stacionare (brenda një zone të caktuar) dhe vetëm kur mungon ushqimi bën migrimin në zonat e tjera. Jeton në qifte, kopulacioni bëhet nga fundi i janarit deri në prill, ndërsa mbarsmëria zgjat 63 deri 70 ditë. Femra lind dy deri tre klyshë, rrallë më shumë dhe i ushqen me qumësht deri në tre muaj. Në bashkësi jetojnë deri në një vit. Folenë e ndërton në vende të qeta pyjore në zgavrat e trungjeve. Është shumë i ndijshëm në zhurmë, prania e njeriut e pengon. Tek ne është shtazë e rrezikuar. Mendohet se gjithsej në Bjeshkët e Nemuna mund të jenë deri në 30 individë. Duhet bërë vëzhgime të veqanta për të vërtetuar numrin real të pranisë së tyre. Në të kaluarën kanë qenë më të shumtë por dëmtimi i pyjeve dhe veqanërisht lufta e fundit kanë shkaktuar që ky lloj të jetë i rrezikuar dhe nëse nuk mirren masa adekuate në territorin e Bjeshkëve të Nemuna fauna do të jetë e mangët me këtë lloj të veqantë. Macja e egër (Felis silvestris Schreber) është një lloj me përhapje të kufizuar. Në Evropë është e pranishme në Skotlandë, në gadishullin Pirinej, gadishullin Ballkanik dhe në jug të ish Bashkimit Sovjetik. Tek ne në Bjeshkët e Nemuna është konstatuar në regjionin e Hajlës, Liqenatit dhe posaqërisht në regjionin e Deqanit me numër të kufizuar ekzemplarësh. Ngjyra e gëzofit në përgjithësi është e murme me ton të zverdhur dhe me disa brazda të errëta, poshtë është me ngjyrë më të zbardhur kurse në pjesën shpinore paraqiten dy breza të errët kështuqë nga sipër duket e valëzuar. Bishti i gjatë me 5 deri 6 unaza të zeza transversale. Bën një jetë individuale. Vlen të theksojmë se është mjaft endacake dhe vështirë mund të përcaktohemi për arealin e kufizuar. Ushqehet me minjë dhe shpendë. Del për të gjuajtur vetëm natën. Në vitet kur janë të përhapur mjaftë minjtë shpesh i lë zonat pyjore dhe kalon në pjesët e ultësirave dhe mu për këtë mund të konstatojmë që është një kafshë me rendësi të veqantë në përbërje të ekosistemit. Është mjaft e rralluar. Edhe këtë e pengon prerja e pyjeve dhe zhurma. Kopulacioni bëhet në muajin shkurt dhe mars dhe mbarsmëria zgjatë afër 60 ditë. Femra lindë 5 deri 6 këlyshë, zakonisht në këtë kohë ajo i shfrytëzon foletë e kafshëve tjera. Meqenëse lëkura është shumë kualitative në të kaluarën është gjuajtur pa kritere. Kjo kafshë është pothuajse në të gjitha librat e kuqe të shteteve ku është e pranishme. Duhet patur kujdes të veqantë që kësaj kafshe t'ia mundësojmë jetesën në Bjeshkët e Nemuna për arsye se është një begati e rrallë për këtë Park Kombëtar.
61
Në masivin e Bjeshkëve të Nemuna është e pranishme edhe familja Mustelide siq është Martes martes L. dhe Martes foina L.. Që të dyja këto kafshë janë me rëndësi të veqantë. Në të kaluarën janë gjuajtur pa kritere për shkak të gëzofit të tyre. Numri i zvogëluar i këtyre kafshëve paraqet obligim që edhe këto të gjenden në listen e librit të kuq kështuqë të jenë të mbrojtura me ligj. Që të dyja janë shtazë me aktivitet të natës. Bukla (Mustela nivalis L.) jeton në territorin e Bjeshkëve të Nemuna, më tepër pranë vendbanimeve me aktivitet në muzg dhe natën. Ka madhësinë e miut shtëpiak, trupin e zgjatur ngjyrë të kaftë në të kuqërreme, në pjesën barkore me ngjyrë të bardhë. Ushqehet me minjë dhe shpendë të imtë. Qelbësi (Mustela putorius L.) në Bjeshkët e Nemuna është i pranishëm më tepër në viset moqalike pranë ujit, dimrit pranë vendbanimeve të njeriut, ka aktivitiet natën. Nga gjëndrrat anale lëshon një sekret me erë të pakëndëshme. Ushqehet me minjë, uritha, brektoca, rrëshqitësa, peshqi, shpendë etj. Mbarësimin e bart 40 deri 43 ditë, lindë zakoisht katër deri shtatë këlyshë të cilët deri në 36 ditë nuk shohin, pas nëntë muajve bëhen të aftë për frytnim. Nga familja Canide në Bjeshkët e Nemuna është i pranishëm ujku (Canis lupus L.) Ky është një grabitqar me trup të gjatë deri 1 metër. Bishtin gjithashtu e ka të gjatë deri në 50 cm, këmbët e fuqishme deri në 50 cm nga të cilat ato të mbrapmet kanë nga 5 kallo. Pesha te meshkujt arrin deri 75 kg. Qimet i ka të gjata të ashpra dhe me ngjyrë intensive të murme në shpinë, kurse në pjesën barkore me nuanca të bardha. Ka një areal të madh. Në dimër më tepër është në lëvizje. Një nga faktorët përcaktues të përhapjes së ujkut është njeriu, pasi që ky jeton në sajë të kafshëve shtëpiake dhe në radhë të dytë nga dendësia e kafshëve të tjera. Ujku është aktiv mbrëmjeve dhe natën por gjuan edhe ditën. Ushqimi i tij kryesor janë kafshët shtëpiake: dhentë, dhitë, gjedhet, kaprojtë por edhe kafshët e vogla si lepujt, minjtë, bretkocat bile edhe insektet. Ujqit sulmojnë në tufa ose në qifte dhe çdo qift ka një zonë të caktuar gjuetie ku nuk munden të gjuajnë ujqit tjerë. Fundi i dhjetorit dhe fillimi i janarit përbëjnë periudhën e shumëzimit. Mbarsmëria zgjatë 63 deri 65 ditë. Ulklonjat e reja pjellin 3 4 këlyshë kurse ato të vjetrat deri 12 këlyshë. Këlyshët lindin me sy të mbyllur dhe sytë iu qelen pas 10 - 12 ditëve. Pijnë qumësht deri në 45 ditë. Strofkën e ndërtojnë në shpella, rrëzë kënetave, në vende të thata dhe të fshehta. Meshkujt pas procesit të kopulimit nuk e braktisin femrën por qëndrojnë me të dhe ushqejnë së bashku këlyshët. Në vjeshtë këlyshëve u ndërrohen dhëmbët e qumështit dhe fillojnë të gjuajnë së bashku me prindërit. Ujku është një ndër egërsirat që e ka më shumë të zhvilluar luftën për ekzistencë. Këlyshët e dobët dhe të sëmurë i mbysin. Ujqit nuk dëmtojnë njëlloj gjatë stinëve të ndryshme: më pak në dimër dhe më shumë në vjeshtë kur
62
fillojnë të gjuajnë së bashku me këlyshtë e rinjë ( i mësojnë për gjueti). Dihen raste kur kanë prerë deri në 50 krerë dele. Në raste shumë të rralla e sulmon edhe njeriun. Në Bjeshkët e Nemuna ende nuk i kanoset rreziku i zhdukjes. Qakalli (Canis aureus L.) në Bjeshkët e Nemuna më tepër është i përhapur në grykat e lumenjëve dhe në lugina. Është aktiv natën dhe në muzg, bën lëvizje duke e ndërruar mjedisin me distanca të mëdha, është notues i mire, bën gërmime duke ndërtuar strofka edhe në mbrendësi të tokës. Është grabitqar i madh, sulmon në tufa. Dhelpra (Vulpes vulpes L) është mjaftë e përhapur në regjionin e përshkruar dhe atë pothuaj në të gjitha zonat por më tepër është e përqënduar në afërsi të qendrave të banimit me përjashtim të periudhës së lindjes dhe rritjes së këlyshve. Ajo jeton në galeri ku foleja e saj ka një hyrje kryesore dhe disa vrima dalëse në raste rreziku. Ka një përhapje mjaftë të gjërë. Si kafshë me rëndësi të veqantë që duhet pasur kujdes në mbrojten e tyre pasi që numri i tyre është në zvogëlim e sipër, dhe nëse nuk mirren masa mund të zhduken plotësisht nga fauna e Bjeshkëve të Nemuna, janë dhia e egër (Rupicapra rupicapra L.) dhe kaprolli (Capreolus capreolus L.). Dhia e egër është një nga kafshët tipike të shkrepave maleve të larta. Ajo ushqehet me bar të zonave alpine, gjethe të ahut, myshqe etj. Bën migrime të ndjeshme e të detyruara nga ushqimi, uji dhe reshjet e mëdha atmosferike (dëbora). Femrat gjatë tërë vitit qëndrojnë në tufa deri në 12 krerë. Për tufën kujdeset dhia më e vjetër dhe më me eksperiencë e cila njeh mirë të gjitha shtigjet dhe rrugëdaljet në rast rreziku. Periudha e kopulimit fillon nga muaji nëntor dhe zgjat deri në gjysmën e parë të dhjetorit. Kecat lindin në maj dhe kanë ngjyrë të zezë të shëndritshme, ushqehen me qumësht deri në fund të korrikut, zakonsht lindin një deri në dy keca. Sa i përket kaprollit kjo kafshë jeton më tepër në pyjet gjethegjërë, gjithashtu ushqehet me bar dhe me gjethe. Meshkujt janë të pajisur me brirë. Në pjesën më të madhe të vitit qëndrojnë në bashkësi. Meshkujt e rritur qëndrojnë të vequar nga tufa dhe vetëm gjatë kohës së ndërzimit bashkohen me femrat. Në dimër qëndrojnë në vende të ulëta kurse verës emigrojnë në vende më të larta.
Vlen të përmendim edhe vjedullën (Meles meles L.), pastaj derrin e egër (Sus scrofa L.) e që të dyja këto kanë përhapje mjaftë të gjërë në Bjeshkët e Nemuna veqanërisht në viset kodrinore ku ka pyje. Aktivitetin e kanë më tepër natën dhe në shumicën e rasteve i bëjnë dëme kulturave bujqësore.
63
Ariu i murmë (Ursus arctos) është bisha më e madhe në Europë. Gjatësia trupore arrin deri në 300 cm, peshon deri në 344 kg, ngjyrën e lëkurës e ka të murme, jeton në pyje të mëdha të dendura, iu ikë vendbanimeve të njeriut, është aktiv kur bie muzgu dhe natën. Noton, ngjitet dhe vrapon mirë, jeton i vetmuar, në vjeshtë shkon dhe pushon në shpella ose në degë të drunjëve. Ushqehet kryesisht me fryte të bimëve drunore, kërpudha, bar, rrënjë, mjaltë e përveq këtyre me të gjitha llojet e shtazëve deri te gjedhi dhe kali. Në kohët e fundit i kanoser rreziku i ekzistencës, numri i tyre është zvogëluar prandaj meritojnë një tretman të veqantë. Në këtë dukuri rol vendimtar ka luajtur prerja e pyjeve, zhurma nga sharrat motorike, prania e njeriut etj. Është i regjistruar në librin e kuq. Prej brejtësve janë të përhapur minjtë e gjinisë Apodemus, Ratus mandej dendur është i përhapur lepuri (Lepus europeus), ketri (Sciriuus vulgaris) etj. Nga grupi i Insektivorëve është mjaft i përhapur edhe urithi (Talpa europeae) që jeton duke hapur galeri, mandej mjaft i përhapur është edhe iriqi i zakonshëm (Erinaceus europeus )etj. Lakuriqët (Hiropterat) përfaqësohen më dendur dhe atë duke iu falënderuar numrit të madh të shpellave siç është ajo e Radavcit ku jetojnë koloni të dendura të gjinisë Rhinolophus, pastaj Pipistrellus. Zakonisht Hiropterat jetojnë në koloni me numër të madh individësh. Këtu është e pranishme edhe gjinia Miopis etj. Hiropterat janë të gjitha të dobishme pasi që ushqehen me insekte. Duke pasur parasysh se Bjeshkët e Nemuna posedojnë një faunë shumë të pasur dhe numër të madh të endemeve është imperativ i kohës që sa më parë kjo trevë të shpallet park kombëtar me ç'rast do të mbahej gjendja faktike faunistike e për disa lloje do të përmirësohej gjendja e tyre. Në vëzhgimet e ardhshme mendojmë që do të paraqesim edhe hulumtimet e reja që do ta begatojnë me lloje të reja faunën e këtij masivi malor.
64
5.
TURIZMI
5.1
VLERAT TURISTIKE TË BJESHKËVE TË NEMUNA
Nga aspekti turistik Parku Nacional Bjeshkët e Nemuna është njera prej teritorëve me interesante në Kosovë dhe më gjërë.Ka vegjetacionin më të llojllojshme e të ruajtur pyjorë, me një vargë të llojeve të florës endemike dhe të relikteve të florës, gje që në pikpamje shkëncore e turistike është mjaftë e rëndësishme dhe atraktive. Kjo natyrisht plotëson edhe me karakteristikat morfologjike dhe hidrografike, po ashtu me motive të rëndësishme turistike. Resurset e përmendura natyrore të Bjeshkëve të Nemuna determinojn në mënyrë positive funksionin rekreativ dhe ekonomik të tyre, barazpeshën ekologjike të bashkësive dhë të strukturave natyrore, gjë që mund të merret si bazë e shëndosh për zgjërimin kualitativ dhe kuantitativ të atraktivitetit që janë në funksion të turizmit dhe për mbajtjen dhe përparimin e këtij mjedisi natyror. Vetëm përmes turizmit mund të prezentohen edhe propagandohen këto vlera të mbrojtura natyrore, dhe në saje të saj mund të realizohen mjetet e nevojshme për mbrojtje.
65
Nderlikushmeria e formave të relievit, shpërndarja vertikale, kushtet e përshtatshme klimatike,të mbajturit e gjatë të borës dhe karakteristikat e tjera të shumta të teritorit të Parkut Nacional Bjeshkët e Nemuna, japin mundësi të jashtzakonshme për zhvillimin e aktiviteteve të llojllojshme turistike e rekreative. Hapësira e Parkut Nacional të Bjeshkëve të Nemuna përbënë një tërsi tejet të vlefshme peisazhore të cilën e karakterizojn një sërë lokalitetesh më vlera të llojllojshme natyrore. Tërsin ma atraktive peisazhore dhe turistike e përbëjn pyjet, barishtorët, livadhet, degëzimi i relievit i krijuar më prerjen e një sërë të luginave dhë grykave , lumenjëve dhe përrockave, bjeshkët e thepisura dhe liqejt e shumtë i plotësojn veçoritë e peisazhit dhe siguron përjetim të këndshëm të kësaj natyre të bukur më vlera joshëse të larta turistike. Masivet e larta malore e shkëmbore mbi 2500 m i jep mundësin e shetitjes së alpinisteve . Edhe hapësira prej livadheve me kodrina dhe shpatije dhe atyre alpike të përshkuar me burime të medha uji, ofrojn mundesi shëtitje dhe rekreacioni. Vlera të larta turistike dhe studimore kan edhe shpellat e shumta siq është Shpella e Radavcit, Karamakazit, shpellat e vogla të princeshës, shpellat përgjatë Gërles së Koshutanit, shpella afer Gurrës së Rutës etj, që në të ardhmen mund të jenë edhe si qendra të studimeve nga spelologet. Zhvillimi i aktiviteteve turistike-rekreative është i mundur në tri forma themelore; stacionare, vikendshetitje, dhe transit. Kushtet natyrore më një përkufizim mundësojn zhvillimin si të turizmit verorë ashtu edhe të atij dimëror. 5.1.1. Turizmi stacionar Ka karakteristika të qëndrimit më të gjatë në zona të ndryshme të Bjeshkëve të Nemuna qoftë gjatë sezonës veror dhe dimëror. Turizmi veror: ka kushte shumë të përshtatshme parasegjithash, pushimi i familjarëve, punëtorëve, mjekimi shëndetësor, qëndrimi në natyrë të lirë, alpinizmi, gjuetija, peshkimi. Këto kushte mund të zhvillohën në shumë lokalitete e sidomos në Kuqisht dhe në Bogaj. Klima malore gjatë sezonës së verës i favorizon pa rezerv turistet që atje thithin ajrin e pastër dhe stimulus për shëndetin e njeriut.Në përgjithësi kompleksi malor i Bjeshkëve të Nemuna kan Kushte të volitshme të klimës malore më ndryshime vertikale të theksuara të vegjetacionit , ekosistemeve të ndryshme, peisazhet pitoreske, begatija ujore që për turistet paraqetë vertetë klimë të shëndetshëm. Jo vetëm ajri i pastër por edhe prania e nje larmije të botës së gjallë që të humb në mendim e meditim e bënë vizitorin vertetë në harmoni në mes vehte dhe natyrën. Kur të flasim për alpinizmin si degë e bjeshkatarisë gjënë shprehje dhe mundësi të zhvillimit të shkëlqyeshëm në masivin shkëmbor, në regjionin e dyte të bjeshkëve te Nemuna , si maja e Gjeravicës 1656m duke shkuar ne drejtim të trekufirit në Boriq 2330m dhë në majet shkëmbore në veriun e Shqipërisë si maja e hekurave, shkëlzeni. Këtu mund të futen në këtë fushë të turizmit edhe Maja e
66
Ropsit-2502m, Maja e Rusolisë-2381m, Kurvalla- 2303m, Maja e Strellcit-2377m, Maja e Qenit-2406m, Koprivnik(Kërshi i Çverlës)-2460m, Marjashi(Bagdash)- 2530m, Leqinati-2341m, Maja e Lumbardhit2522m, Hajla-2400m, Gusan-2539, Kota 2130m, Maja e Bajrakut-2078m, Mali Kozhner-2107m etj. Kushte mjaftë të përshtatshme ofron edhe teritori i burimeve të Drini i Bardhë, mandej teritori i liqenjëve të Leqinatit dhe disa terrene të tjera ku do të mund të zhvillohen kapacitetet për pushim veror dhe mjekim. Gjithashtu, pos burimeve te lumenjëve si Drini i Bardhë, Bistrica e Pejës, Deçanit dhe burime e tjera me sasi me te vogël të ujit siq jan Vrella-Istog, Vrella-Vrellë, Gurra e Radavcit, Uji i Bardhë-Pejë, Uji i zi-Pejë, Vrella e Gubavcit-Pejë, Vrella e Lubeniqit-Lubeniq, Vrella e Jasiqit-Jasiq, Vrella e livadheve të mëdhaJasiq, Vrella e Isposnicës(Bistrica e Deçanit), Vrella e Belajes(Bistrica e Deçanit), Vrella e Junikut-Junik, Vrella (Haxhaj) etj, si vëndburime uji të pastër dhe të shëndetshëm janë shumë atraktive dhe tërheqëse për vizitorë. Turizmi dimëror: turizmi i till zënë një vënd të rendësishme duke pasur parasysh terene shumë të përshtatshme hapësinor, natyrore e klimatike për zhvillimin e shumë diciplinave të skitarisë. Sipas të dhënave në Bjeshkët e Nemuna janë rreth 31.500m dhe mund ti përballon deri në 30.000 skitarist. Terene kryesore për skitari janë; Kopraniku, Maja e Rusolisë, Malet e Leqinatit dhe Bjeshkët e Moknës. Studimet e deritanishëm janë bërë në Kopranik që është hartuar programi investiv më titull "Qendra sportive rekreative turistike e Dukagjinit".Gjatësia e tërsishme e shtigjëve të skitarisë në këtë teritor është 29.513m. Parakushte mjaftë të mira për zhvillimin e turizmit kanë edhe viset në teritorin e Bogës,Kuqishtës, Bjeshkët e Lumbardhit, Moknës dhe disa terene të tjera. 5.1.2. Turizmi vikend- shetitës Atraktiviteti i teritorit, e parasegjithash i Grykës së Rugovës, përmendoret kulturore historike në rrethinën e afert dhe të largët, vlerat tjera natyrore e raritetet, ka një ndikim të rëndesishëm në motivimin e turizmit vikendo-shetitor. Trashegimia e pasur kulturore-etnografike, vëndbanimet dhe fshatrat në viset e Rugovës(punëdoret, folklori i Rugovës) janë po ashtu motiv i madh për ardhje në këtë Park Nacional. 5.1.3. Turizmi tranzitor Pozita e tij dhe kalimi i rrugës Pejë-Qakor ( nëse asfaltohët) do të krijoj kushte që të kthehet rrjedha turistike nga drejtimi i jugut mandej kah territori i Adriatikut. Për turistet tranzitor nuk është e
67
nevojshme ndërtimi i ndonjë objekti të posaqëm, përveq ndonjë përmbajtje plotësuese të cilat do ti sigurojn nëvojat e këtyre turistëve. Këto mund të llogariten pasi që është shpallur si Parkë Nacional, që po vërshohët dhe do të vërshohët edhe në të ardhmen nga ekskurzionet shkollore e universitare, puna arsimore e edukative, puna shkëncore e hulumtuese, manifestimet e ndryshme gjërë të ato tradicionale, pushimë në natyrë, shëtitjet, traningu i sportistëve, vizitat masovike te agjensive turistike dhe motivet tjera të ndryshme. 5.2. Gjuetia dhe peshkataria
Sa i përket vlerave të gjuetisë dhe ekonomisë së gjuetisë është një faktor më rëndësi për turizmin rekreativ duke pasur parasysh shumëllojshmerin e faunës të cilat shtrihen në zonat fushore, kodrinore dhe malore. Këtu jetojnë Ariu i murrëm(Ursus arctos), Dhia e egër(Rupicapra rupicapra), Kaprolli(Capreolus capreolus), Luqërbulli(Lynx lynx), Maca e eger(Felix silvestris), Dreri(Cervus elaphus), Derri i egër(Sus scrofa),Pula e eger(Lyrurus tetris), Ujku(Canis lupus), Dhelpra(Canis vulpes), Lepuri(Lepus europeus) etj. Në regjionin e Deçanit si në Kozhnjar, Roshkodol dhe në bjeshkë e Prilepit masivi i gjuetisë përfshin një sipërfaqe prej 1671.55 ha. kjo duhët të bëhët në suaza sa më të vogla dhe në sezona te caktuara sipas standardeve te gjuetisë, sepse në keto teritore jetojn edhe lloje shumë të rralla siq është rrëqërbulli. Peshkimi zënë një vënd të rëndesishëm për turizmin rekreativ çka kjo paraqet një motivim më rendësi të ardhjës së vizitorëve e sidomos te qytetarëve që janë të pasionuar pas peshkimit në Parkun Nacional të Bjeshkëve të Nemuna. Në lumenjët e bjeshkëve të Nemuna gjëndet trofta(Salmo truta ), që është peshk tipik i rrjedhave malore në uji të pastër. 5.3. Udhëzimet për ruajtjen e turizmit në Bjeshkët e Nemuna
Pasi që Bjeshkët e Nemuna paraqesin terësi komplekse natyrore-gjeosistem malor me elemente burimore autentike, dhe atraktive të botës organike dhe inorganike me vlerë të papërseritshme ekologjike, shkëncore edukative sportive, shëndetësore-kurative, turistike me interes të gjërë shoqëror jo vetëm komunitetin lokal dhe Kosovën në tërësi por edhe me vlerë regjionale dhe ndërkombëtare, duhet një qasje serioze të mbrojtjës së kompleksit të maleve të Bjeshkëve te Nemuna për një turizem sa ma tërheqës dhe profitabil për ekonomin. Aktivitetet dhe veprimtarit turistike-rekreative duhën vënë në kontekst të mundësive të gjëra të cilat ekzistojn në Parkun Nacional që përfshinë komunat Pejë, Deçan, Gjakovë, dhe Burimi. Mundësit e tilla janë mjaftë të mëdha siq shihët në numrin më të mëdha të lokalitetëve. Andaj planifikimi i zhvillimit të
68
aktivitetëve turistike rekreative dhe të kapacitetëve në Parkun Nacional Bjeshkët e Nemuna duhët të jetë komplekse. Është e domosdoshme që ato llojllojshmëri e posaqerisht biologjike dhë viset e pasura në masë më të madhe të mos shkatrrohen(varfrohën më ndërtim). Qasja e planifikuar e planifikimit integral hapësinor dhe e rregullimit të viseve të rëndësishme turistike e natyrore, nënkupton zbatimin e valorizimit të të gjitha kushtëve themelore të kompleksit të destinuar për aktivitetet rekreative turistike. Pasi që kompleksët turistike- rekreative gjenden kryesisht në Pyje, qëllimi thëmelor i pylltarisë në ato terene duhët të jetë ruajtja dhë përparimi i përhershëm i të gjitha funksionëve të pyjëve(ekonomike dhe jo ekonomike). Nga ana tjetër pylltaria duhët të llogarisë në disa ndikime të konsiderueshëm negative më pyje, të cilat do t'i shkaktojn ndërtimi i kapaciteteve turistike e rekreative(qendrat e skitarisë, rrugët, shtigjët e skitarisë etj.). Ndërtimi i rrugëve dhe i teleferiqëve e ashënsorëve të skijimit duhët të bëhet ashtu që në masë sa më të vogël ti dëmtojn pyjet dhe bimët tjera. Për tu arritur një turizëm vërtet atraktiv dhë të qëndrueshëm për të ardhmën e Bjeshkëve të Nemuna është e nëvojshme që të punohët në disa drejtime që janë edhe vendimtare; · · · Plani hapësinor i Parkut Nacional të Bjeshkëve të Nemuna, Planet dhe programet e të gjitha aktiviteteve në Parkun Nacional të Bjeshkëve të Nemuna në të cilën do të inkuadrohën edhe masat mbrojtëse. Mbrojtja individuale, e diferencuar e vlerave natyrore në Kompleksin malorë Bjeshkët e Nemuna siq janë p.sh edhe si te ruajtura (Gryka e Rugovës, Malet e Prilepit, Gubavci, Burimi i Drinit të Bardhë ) etj. · · · Mbrojtja e integruar e Kompleksit malorë Bjeshkët e Nemuna, IMNMK-JA, MAPH-JA, Komunitetet lokale, ojq etj, me aktivitetet e përbashkëta duhet të identifikojm problemet kritike në Parkun Nacional, Mbrojtja, ruajtja dhe regullimi i vlerave gjenetike natyrore pasi që këto tregojn nivelin cevilizues, por edhe si njeri ndër standardet për integrimin në Bashkësinë Evropiane. Udhëzimet e përgjithshme të IUCN rekomandojn që në planin e administrimit të një parku Kombëtar të jepen drejtimet kryesore të cilat mbështesin objektivat themelore dhe synimet që parashikohen të arrihën. Plani i administrimit asnjëherë nuk konsiderohët si një planifikim i thjeshtë për objektivat socialoekonomike, por një domosdoshmëri që të hudhet edhe një vështrim i përgjithshëm për të gjitha ndikimet e vecanta.
69
6.
PYJET DHE SIPËRFAQET PYJORE
6.1.
Resurset Pyjore, Rëndësia e tyre në propozimin e shpalljes së Bjeshkëve të Nemuna Park
Nacional Pyjet si në gjithë botën edhe në Kosovë konsiderohen si burim kryesorë i ruajtjes së natyrës dhe mbrojtjes së mjedisit . Aftësia regjeneruese funksionet dhe mundësitë e përdorimit të shumëfisht në etapa të ndryshme të zhvillimit të njeriut jane konsideruar me rëndesi egzistenciale. Për këtë arsye dhe si sistem mjaft i ndërlikuar i natyrës kanë qenë dhe janë objekt i studimit dhe bisedimeve në nivelet më të larta botërore. Krejt kjo me synim të ruajtjes, zhvillimit dhe optimalizimit te përdorimit të shumëfisht të tyre. Lidhshmëria e njeriut me pyje daton nga kohrat më të vjetra dhe sotë në vazhdimsi është në rritje si vler që dukshem ka ndikim në zhvillimin ekonomik social dhe mjedisorë të nivelit kombëtar, global dhe rajonal.
70
Kosova në Europë zë vend të rendësishëm për nga mbulueshmëria me pyje dhe toka pyjore me 42 % të teritorit toksorë. Aktualisht sipas disa vlerësimeve të mëhershme Kosova ka nevojë për zgjerimin e siperfaqeve pyjore për 10 % duke u bazuar në nevojat, mundësit, reliefin dhe pjerrtësinë e tokave pyjore. Bazuar në shumë llojshmërine e reliefit bazes gjeologjike klimes dhe kushteve tjera të mjedisit Kosova sotë radhitet ndër vendet më të begatshme në rajon për nga shumëllojshmëria e florës dhe faunes në Ballkan. Këto dhe shumë vlera të tjera na obligojnë të mendojmë dhe ndërtojmë një strategji afatëgjatë dhe të planifikuar për mënyrat e menaxhimit të tyre. Kjo me arsyetim se resurset pyjore nuk na përkasin vetëm neve, por si gjenerat jemi të obliguar të trasheguaren ta ruajmë zhvillojmë dhe dorëzjomë të avansuar gjeneratave të ardhshme. Për këtë gjithsesi duhet të tejkalojmë mënyrën më të rendë të gjertanishme të përdorimit dhe trajtimit të thjeshtë në ate gjithëperfshires të ruajtjes,mbrojtjes dhe zhvillimit te vlerave të përgjithshme të pyjeve.
6.1.1. Resurset Pyjore Sipas të dhënave statistikore pyjet dhe tokat pyjore në Kosovë zënë një siperfaqe prej 429.121 ha ose 42 % të tër teritorit të sajë toksorë. Sipas struktures së pronësisë pyjet shtetërore shtrihen në 266.373 ha ose 62.1 %, kurse ate private në 162.748 ha ose 37.9 %. Rafshi i Dukagjinit me Komunat : Peje, Deqan, Istog dhe Gjakovë bëjnë pjesë në rajonet që kanë mbulueshmëri të nivelit mesatarë të Kosovës. Struktura e mbulushmërisë është e ndryshueshme,Deçani me 46 % ,Istogu Gjakova me vetëm 34.9 % kanë mbulueshmëri më të ulët se mesatarja. Gjithsej pyje dhe toka pyjore në këto katër Komuna ka 81.122 ha ose 40.28 % të siperfaqes së përgjithshme të tyre toksore. Pjesmarrja e këtyre Komunave në nivelin kombëtarë të pyjeve dhe tokave pyjore është 18.90 %. Shiquar nga aspekti i pronësisë pyjet shtetërore janë 56.320 ha ose 69.43 % kurse në pronë private 24.802 ha ose 30.57 %. me 42,7 % kanë mbulushmërinë më të lartë se mesatarja e Kosovës. Peja me një ndryshim të vogël me 40.8 % dhe
71
Pyjet dhe tokat pyjore që gjenden në përbërjen e parkut nacional Alpet Shqipëtare në siperfaqe prej 50.000 ha ku shtrihen në territorin e Komunave : Pejë 32492.96 ha , Deqan 16632.96,34 ha, Gjakovë 1589, dhe Istog me 1805.43 ha. Pjesën më të madhe të territorit e mbulon komuna e Pejës : me 32492,96 ha ku në pronë shoqërore janë: 26480,03 ha ose 81.50 % , ndërsa pronë private 6012,89 ha ose 18.0 % Në krahasim me tërë siperfaqen e parkut nacional, Pyjet dhe tokat pyjore marrin pjesë me 59 % të siperfaqeve . Të gjitha Pyjet shoqërore brenda kufijve të parkut nacional Alpet Shqipëtare i takojnë Agjencionit pyjor të Kosoves, zyra qendrore në Pejë. 6.1.2. Ekonomizimi i deritashëm me Pyje ( Produktiviteti ) Shiquar nga këndëvështrimi i potencialit prodhues pyjet në këtë rajon radhiten ndër burimet me rëndësi të zhvillimit ekonomik dhe social. Sipas vleres teknike bëjnë pjesë në pyjet me potencialin më të lartë të prodhimit të drurit teknik të halorëve dhe gjethorëve në Kosovë. Volumi i tërsishëm i mases drunore sipas të dhënave statistikore është vlerësuar në rajonë të jetë 8.381.010 m³ ose 27.57 % të volumit të tërësishëm drunorë në Kosovë. Sipas formës së rritjes Pyjet e larta farorët në rajon në dy sektorët përbejnë 37.513 ha ose 46.24 % të pyjeve kurse cungishtet dhe kategorit tjera përbëjnë 53.76 %. Deçani gjithsejt pyje dhe toka pyjore ka 16632.96 ha.Prej tyre pronë shtetërore janë 11.469.96 ha ose 68.95 % ndërsa në pronë private jane 5.163 ha ose 31.05 %.Volumi i përgjithshëm drusorë është i vlerësuar të jetë 2.945.522 m³. Nga këto në pronësin shtetërore 2.758.590 m³ ose 96.65 % kurse në ate private 186.932 m³ ose vetëm 6.35 %. Sipas këtyre të dhënave rrjedh se mesatarisht kemi nga 239.07 m³/ha me rritje vjetore prej 5.0 m³/ ha që rendit ato në pyje me produktivitet mesatarë më të lartë në Kosovë. Nga 24.609 ha me pyje dhe toka pyjore në Komunën e Pejës që është paraprë të përfshihen në zonen e parkut të ardhshëm nacional në pronësin Shtetërore janë 18.997 ha ose 77.19 % kurse në atë private 5.612 ha ose 22.81 %. Volumi i tërsishëm drusorë në pronësinë shtetërore është 1.781.940 m³ ose 84.61 % kurse në atë privat është 324.211 m³ ose 15.39 % nga volumi i tërsishëm. Mesatarja e volumit drusore në dy sektoret është vlersuar të ketë qenë 85.58 m³/ha ose me rritje mesatare prej 2.74 m³/ha.
72
Në strukturen sipërfaqsore Istogu me 1.035 ha ose me 2.35 % dhe Gjakova me 1.589 ha ose 3.62 % bëjnë pjes në komunat të cillat thuajse simbolikisht përfaqsohen për ndryshim nga Peja me 24.609 ha ose 56.01 % dhe Deçani me 16632.96 ha ose 38.02 % janë komunat të cilat participojnë me siperfaqe më të mëdha të përfshirjes në propzimin e parkut nacional Alpet Shqipëtare . 6.1.3. Gjendja e trashëguar Gjithsesi ajo nuk kënaq si pasojë e mënyrës së menaxhimit të mëhershëm administrativ. Kryesisht në atë kohë është aplikuar forma më e rënd e shfrytëszimit me qëllim të përmbushjes së interesave aktuale shoqërore. Të gjitha këto të udhehequr nën ndikimin e politikës në të shumten e rasteve pa respektuar parimin e ruajtjes dhe zhvillimit të qëndrushmërisë prodhuese të pyjeve. Gjendja e përshkruar mesiguri ka patur ndikim në ndryshimin dhe në përbërjen e llojeve, kualitetin e bashkësive pyjore në shtrirjen horizontale dhe vertikale të këtyre kufijve nën ndikimin e veprimit të dëmshëm antropogjen dhe biotikë. Dëmtimet antropogjene leht i vërejmë thuajse në tër rajonin dhe llojet e bashkësive pyjore, posaqërisht më e theksuar është gjendja e bashkësive të dushqeve afër venbanimeve rurale të cillat rëndë janë të degraduara dhe shëndrrura në cungishte,shkurre apo siperfaqe të zhveshura të potencialit të ulët prodhues. Bashkësit pyjore të gështënjes nën ndikimin e faktorëve të dëmshëm biotikë dhe atij antropogjen kanë pësuar degradime të rënda dhe shëndrruar ato në bashkësi pyjore të degraduara të cungishteve me produktivitet të dobët kualitativ dhe kuantitativ. Ndryshe nga këto bashkësit e ahut mvarësisht nga pronsia lokaliteti lartësia mbidetare boniteti ekspozicioni mënyra e menaxhimit jane të kualiteteve të ndryeshëm.Ato i hasim në gjendje të mirë me dendësi të plotë të vjetërsive të ndryshme me prejardhje farore dhe cungishte të kualitetit të lartë teknikë deri te ato të devastuara nga prerjet ilegale me dendësi të rralluar me produktivitet të varfër kualitativ dhe kuantitativ. Bashkësit e pastra të hormoqit dhe të përziera të bredhit hormoqit janë kategoria më e rënd e dëmtuar e halorëve në këtë rajon. Dëme të rënda këto bashkësi pyjore të halorëve kanë pësuar posaqërisht gjatë menaxhimit të tyre pas aplikimit të masave të dhunshme të vitit 1990 nga Kuvendi i Serbise në pylltarin e Kosvës.Për fatë të keq në rrethanat e krijuara edhe pas mbarimit të luftës halorët janë llojet më të atakuara nga prerjet ilegale jo të kontrolluara.
73
Mungesa e organizimit të mirëfilltë të menaxhimit të pyjeve, nevojat e theksuara për dru teknik për rindertimin e shtëpive të shkatërruara nga lufta, vlera e tyre në treg dhe gjendja ekonomike e populates në tëresi kanë rënduar gjendjen e trashëguar jo aq të mirë në këto pyje. Situata edhe më tepër është shqetësuese ku merret për bazë se shumica e prerjeve duket të është kryer pa asnjë kontrollë (zgjedhje pozitve) duke nxjerr exemplaret e shëndoshë të formuar mirë me rritje aktive pa asnjë kriter. Kjo negativisht në periudha të gjata do të manifestohet në bashkësit e mbetura me trungje jo të shëndoshë që i përkasin individëve me veti jo të mira trashëguese të rritjes aktive rezistencës ndaj faktorëve biotik dhe abiotikë që në radhë të parë pamundëson zhvillimin e bashkesie pyjore që përgjigjet kërkesave të ripërtritjes pranë natyrës përdorimit të shumëfisht dhe qëndrueshmërisë prodhuese. Gjthashtu brezi i të ashtuqujturave pyje të ulta të dushqeve dhe gështenjës jo më pak i rëndësishëm për nga vlera dhe shtrirja në rajon janë të atakuara në përmasa të mëdha dhe thuajse kanë pësuar ndryshim rrënjësorë të shëndrimit nga pyjet farorë kualitative në cungishte të varfëra për nga produktiviteti kuantitativ dhe kualitativ i prodhimit te mases drusore. Në përpudhje më këtë mund të konstatojmë se situata e tanishme e pyjeve në këtë rajon nuk është e kënaqur si rrjedhojë e dobësimit të autoritetit shtetërorë në pyje. Si pasoj një sasi e konsiderushme e masës drusore është shfrytëzuar ilegalisht pa asnji kriter dhe dukshem ka vështërsuar menaxhimin e qëndrushëm të burimeve drusore të sigurimit dhe zhvillimit të funksioneve të tjera të shumfishta të pyjeve. Gjithsesi se kjo gjendje nuk do të tejkalohet leht,posaqërisht në pyjet e larta pas menaxhimit skandaloz të pyjeve nën administrimin e masave të dhunshme nga Kuvendi i Serbise. Dëmet për fatë të keqë ende nuk janë vlersuar dhe saktësisht ato nuk dihen.Në munges të të dhënave të cilat do të rrjedhin pas kryerjes së inventarizimit të pyjeve që është në realizim e sipër. Megjithëse nuk do të gabojmë të vlerësojmë se ato janë të rënda dhe kërkohet kohë dhe punë e ngjeshur profesionale e mbështetur me investime të bollshme në periudhë të gjatë për evitimin e tyre. 6.1.4. Rëndësia e pyjeve Përveq prodhimit të drurit pyjet kanë rëndësi për zhvillimin ekonomikë dhe social të rajonit, por pyjet janë edhe burimi i vetëm për jetën dhe zhvillimin e shumicës së bimëve dhe shtazëve të egra. Roli i tyre mundë të vlerësohet nga disa këndvështrime · Si bazë të gjendjes së trashëguar dhe mundësive të përmbushjes së nevojave të shumëfishta aktuale ekologjike prodhuese dhe sociale, orjentimit dhe zhvillimit me qëllim të arritjes optimale të funksionit të pyjeve dhe produktivitetit të tyre.
74
· · · · ·
Si element kyq i ruajtjes dhe mbrojtjes së natyrës nga efektet e dëmshme të ndotjes në rritje Si burim i kushteve për jetë dhe vendestrehim i vetëm i jetës së shumë bimëve dhe shtazëve Si zonë kryesore e burimeve kryesore të ujit dhe krijimit të rezervave të ujit të pastër për jetën e njeriut Si element kryesor në ruajtjen e mjedisit nga temperaturat extreme dhe proqeseve erozive Si potencial i madhë i krijimit të kushteve për zhvillim dhe shumëzim të burimeve të dyta pyjore.
Këto dhe shumë funksione tjera përkundër aftësive vetërregulluese të pyellit nuk mundë të arrihet pa ndërhyrjen artificiale të kujdeseshme të njeriut. Gjithsesi se ndërhyrjet aktive të njeriut posaqërisht ato silvikulturale kanë rëndësin e arritjes së synimeve të përcaktuar të nëvojave që duhet të plotësojnë bashkësite pyjore. Ndërhyrjet mund të jenë të orjentuara në krijimin e bashkësive pyjore të llojit prodhues, mbrojtës ose estetiko rekreativ,ose pa ndonjë përcaktim të posaqëm thjeshtë janë të orjentuara në drejtim të krijimit të kushteve të zhvillimit të një pylli të shëndoshë të mirëmbajtur dhe i shumëllojshëm për përdorim të shumëfisht. Për arritjen e këtyre objektiva është i domosdoshëm ndërtimin i një politike menaxhuese afategjatë të menaxhimit të resurseve pyjore: Me përbërje dhe përzirje të specieve natyrore dhe të bashkësive pyjore që sigurojnë përmirësim të aftësive prodhuese dhe të ripërtritjes natyrore që krijojnë kushte të përshtatshme për ruajtje dhe zhvillim të llojeve të vlefshëm dhe të rrezikuar të florës dhe faunës dhe të shfrytëzueshmrisë së tyre. Me veti të mira mbrojtëse nga proqeset erozive, erërave të forta, mbrojtes nga zhurma pluhurit dhe roli i tyre pozitiv në rezervat dhe cilësin e ujit të pastërt. Me veti të mira për zhvillimin e aktiviteteve rekreative, edukuese, argëtuese të turizmit dhe hulumtuese. Me veti që ruan dhe pozitivisht ndikon në përmirsimin e potencialit prodhues të tokave pyjore Me veti të krijimit të kushteve të favorshme për zhvillim dhe shumëzimin e produkteve të dyta jo drusore Mungesa e ndërhyrjeve silvikulturale të lëna pas dore një kohë të gjatë në rrethana dhe qëllime të caktuara ka ndikuar dukshëm përveq tjerash edhe në gjendjen shëndetësore te llojet dhe bashkësit e caktuara pyjore. Kjo është vërtetuar në bazë të studimeve në pyjet e Kosovës të përfshir në projektin ICP-programi ndërkombëtar për vlersimin dhe monitorimin e efekteve negative të ndotjes së ajrit në Pyje.
75
Të dhënat janë rrezultat i analizës në 333 siperfaqeve experimentale të vendosura në rrjetin 4x4 km i ashtuqujtur Gaus-Krugerit. Rrezultatet e arritura në periudhen 1989-97 japin shifra shqetësuese si për halorët ashtu edhe për gjethoret.Sa për ilustrim Gështënja si lloji më i rrezikuar në Kosovë nën ndikimin e faktorëve të ndryshëm të dëmshëm biotikë dhe abiotikë është i përfshir me dëmtime mesatare prej 74.42 %. Në përgjithësi halorët me fazat e ndryshme të dëmtimeve janë të përfshier me 42.0 % gjethorëve me gjithashtu nivel tejet te larte prej 28.95 %. Mirëpo përkundër kësajë natyra në rastet më të vështira ka ndihmuar veten e prire të luftojë për vetëegzistencën me ripërtritjen natyrore të zonave të degraduara nga menaxhimi i pa kontrolluar. Kjo dukshëm ka ndikuar në ruajtjen dhe mirëvajtjen e biodiversitetit natyror të shtrirjes së llojeve dhe bashkësive pyjore që dukshëm kontribuon edhe në stabilitetin ekologjik. Në fakt këto kategori pyjesh të reja të regjeneruara nga natyra në rajon i hasim në faza të ndryshme të zhvillimit të cilat kanë nevojë të trajtimit silvikultural që në fazat e reja ti drejtojmë në krijimin e bashkësive pyjore për përmbushjen e funksioneve të caktuara dhe gjithëpërfshirëse. kundrejt
6.2.
Radhitja vertikale e bashkësive pyjore
Vegjetacioni pyjor në territorin e Alpeve Shqipëtare mund të vërehet qartë në profilin vertikal nëpër mes të disa brezave të cilët i ndërtojnë brezat e ekosistemeve me fitocenozat përkatëse që janë karakteristike për këtë pjesë të Ballkanit.Në këta breza janë prezent edhe fitocenoza pyjore jobrezore. Brezi i pyjeve të dushkut Përfshinë pjesen e poshtme deri në 800 m. dhe përfshinë pyjet termofile të rrethines së Deqanit, Junikut dhe Lebushes. Këto pyje në pjesen e poshtme të Alpeve Shqiptare si të vërteta dhe të ruajtura mirë janë të rralla dhe të lokalizuara . Në mes të lartësisë mbidetare 640-810 m. bazen gjeologjike të tyre e përbëjnë shkëmbinjtë Aluvial, karbonatet etj. Mbulesa bimore sillet prej 90-100% ndërsa lartësia e edifikatorëve të brezit sillet prej 1525 m.
76
Katin e drurëve e ndërtojnë llojet edifikatore si Quercus cerris, Q. Petraea, Q.frainetto por dallohen edhe Fagus moesiaca, Sorbus torminalis, Tilia platophyllos etj. Katin e shkurreve e përbëjnë rreth 15 lloje e më të shpeshtat janë : Carpinus betullus, Coryllus avellana, Roza canina, Acer tataricum, Evynomus europeus. Katin e bimëve barishtore e ndërtojnë llojet karakteristike për këto pyje ndër të cilat : Helloborus odorus, Melica uniflora, Platanthera bifolia, Lathyrus niger, Festuca drymeia,Cardamine bulbifera,Carex sylvatika. Brezi i pyjeve të Ahut Kati i pyjeve të Ahut është në vazhdim të atyre të dushkut dhe shtrihet në një lartësi mbidetare prej 9001320 m. në të gjitha ekspozicionet me një mbulesë të përgjithshme pyjore prej 80-100 %. Katin e drurëve në përgjithësi e përbënë ahu Fagus moesiaca e më rrallë haset edhe Acer pseudoplatanus. Katin e drurëve të popshtëm e ndërtojnë : Fraxinus ornus, Abies alba, Acer pseudoplatanus, Pinus heldrichii. Në katin e shkurreve hasen disa nga llojet e katit të poshtëm të drunjëve por edhe Coryllus avellana, Acer hircanum, Hedera helix, Rubus hirtus e cila tregon për procesin e degradimit Katin e bimëve barishtore e përbëqjnë 60 lloje bimore, e më të shpeshtat janë: Cardamine bulbifera, Anemone nemorosa, Fragaria vesca, Melica uniflora, Trifolium pignanti, Lathyrus venetus dhe Heloborus odorus etj. Brezi i pyjeve të përziera të dushkut dhe halorve Shtrihet mbi katin e ahut në një lartësi mbidetare 1200-1540 m. Mbulesa pyjore është 80-100% ndërsa lartësia e katit drunor sillet prej 25-32 m. Katin e drurëve e përbëjnë më së shpeshti ahu Fagus moesiaca, bredhi Abies alba, dhe hormoqi picea abies por edhe lloje të tjera. katin e drurëve të poshtëm e ndërtojnë :Carpinus betulus, katin e shkurreve e ndërtojnë : Rubus ideaus, Vaccinum myrtillus, Fraxinus excelsior, Taxus baccata. Katin e bimëve barishtore e përbëjnë 75 lloje bimore në mesin e të cilave janë : Cardmine bulbifera, Symphitum tuberosum, Euphorbia amugdaloides, Viola sylvestris,asperula odorata etj. Brezi i pyjeve të errëta halore Karakterizohet me zvoglim të ngadalshëm të llojeve gjethore dhe dominim gradual të llojeve halore. Pyjet e errëta halore në numër më të vogël përbëhen nga bredhi si në katin e drunjëve po ashtu edhe të shkurreve.
77
Kjo përbërje shtrihet në 1750 m. Lartësi mbidetare ekspozicioni veriperendimor. Bazën gjeologjike e përbëjnë shkëmbinjtë e mermerit .mbulesa pyjore është rreth 80 % kurse lartësia e katit drunor sillet rreth 40 m. Me vjetërsi rreth 90 vjet. Në katin e shkurreve përveq smrca gjenden edhe Abies alba, Sambucus dracemosa, Daphne mesereum. Kati i bimëve barishtore është mjaft i varfër dhe e përbëjnë gjithsejt 14 lloje. Pjesa tjeter e këtyre pyjeve me shtrirje shumë më të gjerë paraqesin pyjet me Pishë dhe Arnen Piceo pinetum peuces në një lartësi mbidetare prej 1460-1800 m. Mbulesa e vegjetacionit është nga 60-100 % ndërsa lartësia e tijë është 25-45 m. Baza e tyre gjeologjike është shkëmbore por edhe silikat. Katin e drurëve të lartë e përbëjnë : Hormoqi ( Picea abies ), molika ( Pinus peuce ), e më pakë bredhi (Abies alba), ahu (Fagus moesiaca), Pinus heildreichi etj. Në katin e shkurreve ka pak lloje 9 ku më interesantë është Pinus mugo por edhe Rubus ideus, Daphne mesereum, acer heildreichi. Në katin e bimëve barishtore gjenden 56 lloje e ndër më kryesoret janë : Luzula luzulina, veronica officinalis, Euphorbia amygdaloides, Anemone nemorosa, Oxalis acetosella, Fragaria vesca, Ajuga reptans. Brezi i pyjeve të rrobullit dhe Arnenit Ky brez pyjor shtrihet në një lartësi prej 1850-1930 m. Në ekspozicionin juglindor, verilindor dhe veriperendimorë. Bazen gjeologjike e përbëjnë karbonatet, dollomitet etj. Mbulesa pyjore e tyre është prej 60-80 % me një lartësi të katit drunor prej 20-35 m. Katin e drurëve të epërm e përbëjnë Molika Pinus peuce e shumë rrallë shfaqet edhe hormoqi Picea abies. Katin e shkurreve e përbëjnë : Juniperus nana, Pinus mugho, Daphne mesereum, dhe Sorbus aucuparia si dhe boronica Vaccinum myrtillus. Katin e bimëve barishtore e ndërtojn 53 lloje bimore e më të shpeshta janë: Luzula luzulina,veronica officinalis, potentilla aurea,Festuca heterophylla,Luzula nemorosa,Avellana flexoulusa, Aremonia agrimonioides, Homogyne alpina etj. Në këtë brez dallohen edhe pyjet me arnen Pinus heldreichii të cilët shtrihen në një lartësi mbidetare prej 1450-2000 m. Bazen gjeologjike e përbëjnë karbonatet. Mbulesa e përgjithshme pyjore është 60-70 % ndërsa lartësia e katit drunor 15-25 m. Katin drunor e ndërton arneni Pinus heldreichii por edhe P. Peuce. edifikator i katit të shkurreve është Pinus mugho por shfaqet edhe boronica vaccinum myrtillus. Katin e bimëve barishtore e
78
ndërtojnë 27 lloje e më të shpeshta janë :Anemone nemorosa, hieracium murorum, Homogyne alpin, Dactylis hispanica, Helianthemum alpestre, Arctostaphyllos uva ursi etj. Brezi shkurror me Pinus Mugo Ky brez shtrihet në lartësin mbidetare prej 1850-2050 m. Në të gjitha ekspozicionet. Bazën gjeologjike më së shpeshti e ndërtojnë karbonatet si dollomite, mermerë etj. Mbulesa pyjore sillet prej 30-100 % me një lartësi 2.5 m. (në brezin me arnenin lartësia arrin deri 20 m.) . edifikator padyshim është lloji Pinus mugho. Në katin e bimëve barishtore gjenden 55 lloje e më të shpeshtat janë :Luzula sylvatica, Fragaria vesca, Valeriana montana, Hypericum alpigenum, Geranium sylvaticum, geum bullgaricum, Homogyne alpina, Gentiana asclepiadea, myosotis sylvatica etj.
6.3.
GJENDJA E TANISHME E PYJEVE DHE MASAT E PROPOZUARA
Për momentin në situatën e tanishme me rëndësi të vaçantë është vendosja e bashkëpunimit dhe bashkëveprimit të ndërsjell i të gjitha palëve të interesuara pa paragjykime të gjetjes së mënyrës së menaxhim gjthëpërfshirës optimal. E gjithë kjo duke respektuar para së gjithash interesin kombëtar statusin ligjorë rëndësin ekonomike, ekologjike, përdorimin ambijental dhe interesin e fermerëve privat. Me qellim të mbrojtjes përmirësimit të cilësisë stabilitetit dhe funksioneve gjithëpërfshirëse pavarësisht nga pronësia. Të dhënat që posedojmë tani nuk sigurojnë as minimumin për të supozuar se cilla nga mënyrat e menaxhimit do të ishin optimale në përmbushjen e interesave gjthëpërfshirëse të shoqërisë Kosovare.
79
Në këtë situat nuk ka njeri që me të drejtë do të përcaktohet për përparësit e menaxhimit të rajonit si park nacional apo pyje prodhuese ekonomike me përdorim të shumëfisht. Në vend të kësajë për përcaktim duhet siguruar të dhëna të sakta nga inventarizimi i rajonit të resurseve pyjore.Me këto do të krijojmë një bazë të të dhënave që siguron ndërtimin e një analize të përcaktimit të menaxhimit të ardhshëm të potencialit egzistues të flores dhe faunës. E gjithë kjo duhet përcjell me aktivitete të: identifikimit të faktorëve të cilët rrezikojnë dhe mundë të rrezikojnë zhvillimin e shëndetshëm dhe përdorimin e shumëfisht të pyjeve me përgaditjen e pikave të përbashkëta të pjesmarrësve për menaxhimin dhe perdorimin e shumëfisht të pyjeve me pergaditjen e kritereve per identifikimin dhe kategorizimin e pyjeve dhe bashkësive pyjore prodhuese,mbrojtëse,zonave të mbrojtura të kategorive të ndryshme dhe pyjeve me funksione të veçanta. me identifikimin e zonave me rëndësi të veqant të florës dhe faunës dhe llojeve të rrezikuara dhe endemike për rajonin florën dhe faunen në tërsi.
LITERATURA
1. Grup autorësh (1985): Studim mbi arsyeshmërinë e shpalljes së një pjese të Bjeshkëve të Nemuna në
Komunën e Pejës për Park Nacional, Enti Krahinor për Mbrojtjen e Natyrës, Prishtinë.
2. Grup autorësh (1975): Lovni rezervati na "Prokletijama" Enti për mbrojtjen e Natyrës, Prishtinë. 3. Grup autorësh (1984): Arsyeshmëria Shoqërore për shpalljen e grykës së Rugovës si Përmendore të
Natyrës, Enti për mbrojtjen e Natyrës, Prishtinë.
4. Jankovic, M. M. et al. (1997): Prokletije Nacionalni Park, ZZPS, Beograd. 5. Millaku, F. (1993): Flora Planine Maja Rusolija, Magistarski rad, Sveuceliste u Zagrebu, Zagreb.
80
6. Millaku, F. (1999): Flora subalpike dhe alpike e Alpeve Shqiptare (Kosovë), Disertacion i doktoraturës, Universiteti i Prishtinës, Prishtinë. 7. Muratagiq, M. (1975): Kontribut njohjes së përhapjes dhe kushteve ekologjike të Forsitisë evropiane
(Forsythia europaea Deg. et Bald.) në Bjeshkët e Nemuna, Enti Krahinor Për Mbrojtjen e Natyrës,
Prishtinë. 8. Muratagiq, M. (1975): Prokletije, staniste endemicnih i reliktnih vrsta biljnog sveta, Enti Krahinor Për Mbrojtjen e Natyrës, Prishtinë. 9. Rexhepi, F. (1986): Flora e maleve të larta të Kosovës, ETMMK, Prishtinë. 10. Rexhepi, F. (1994): Vegjetacioni i Kosovës (1), FSHMN, Prishtinë. 11. Zeneli, L. (1975): Endemitët e ballkanit në florën e Bjeshkëve të Nemuna, Enti Krahinor Për Mbrojtjen e Natyrës, Prishtinë. 12. Ligji për mbrojtjen e Mjedisit (2003), regullorja nr. 2003/9, Prishtinë 13. Ligji mbi mbrojtjen e vlerave natyrore dhe vlerave të krijuara me punë të ambientit të njeriut (1988) ("GZK" 39/88)
Information
INSTITUTI PR MBROJTJEN E NATYRS DHE MJEDISIT T KOSOVS
80 pages
Report File (DMCA)
Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:
Report this file as copyright or inappropriate
594535
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk ron_Latn als_Latn unk unk als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn oci_Latn fin_Latn als_Latn slk_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk unk unk als_Latn unk fij_Latn unk unk als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn unk unk unk unk unk als_Latn unk unk unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn als_Latn unk unk als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk unk unk unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn unk crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn unk ast_Latn por_Latn ast_Latn cym_Latn wol_Latn ast_Latn ast_Latn ast_Latn ast_Latn ast_Latn ast_Latn ast_Latn ast_Latn ast_Latn ast_Latn swe_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk als_Latn als_Latn swe_Latn als_Latn vie_Latn unk vec_Latn vie_Latn unk srd_Latn vie_Latn unk nno_Latn als_Latn unk vie_Latn unk ast_Latn vie_Latn unk srd_Latn kea_Latn unk knc_Latn vie_Latn unk jav_Latn vie_Latn unk ltg_Latn vie_Latn unk srd_Latn unk hun_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn swe_Latn als_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn unk