als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Porta e Lart dhe e vrteta e turqve
Historiani Bernard Lewis ka revokuar shklqimet dhe dekadencn e Stambollit osman, nga rnia e Perandoris romake t Lindjes deri n mbarimin e Lufts s Par Botrore, duke i rindrtuar jetn sociale, kulturore dhe politike
Porta e Lart ishte hyrja n pallatin e Vezirit t Madh n Stamboll, vendi ku Sulltani mbante ceremonin e mirseardhjes pr ambasadort e huaj. Por, Porta e Lart, m n prgjithsi, tregonte edhe t gjith Perandorin Osmane, ndodhit e s cils e kan prfshir nga afr Europn pr t paktn 5 shekuj, nga fundi i shekullit XV deri n fillimet e shekullit XX. Historia e saj figuron n qendr t nj libri t shklqyer t botuar nga historiani anglez Bernard Lewis n vitin 1963 dhe i ribotuar srish koht e fundit.
N rindrtimin e tij t sakt, Lewis niset nga marrja e Kostandinopojs prej turqve. T martn, 29 maj 1453 Sulltani turk Mehmet Pushtuesi urdhroi sulmin prfundimtar ndaj rrethit t trefisht t mureve t Kostandinopojs, e mbrojtur nga rreth 8000 njerz, midis t cilve 3000 vullnetar italian. Rrethimi zgjaste prej rreth tri javsh, por shtytje vendimtare trupave myslimane u dha nga urdhri i Sulltanit, q t mund ta plakitnin qytetin lirisht prej 3 ditsh. I eci keq jenierit Hasan, i pari q vuri kmbn mbi mure, i cili u vra menjher. I njjti fat i takoi Perandorit t fundit bizantin Kostantini XI Paleolog Dragazes. T gjith jeniert e tjer u futn n qytet mbi kuaj nprmjet ports s njohur si Topkapi dhe, sbashku me zotin e tyre, arritn n Katedralen e Shn Sofis - Aya Sofya - e cila m pas do t transformohej n xhami. Gazi-t, domethn lufttart islamik kufitar, ndrkoh shkatrronin qytetin, duke gzuar knaqsit toksore t fitores.
Por, cilt qen turqit dhe nga vinin ata? Termi turk u shfaq pr her t par n shekullin VI A.D. Si perandori e themeluar nga populli Tu Kiu e shtrir nga kufijt e Kins deri n Detin e Zi. Popullsia posedonte nj gjuh t veten, edhe pse shpejt prqafoi fen islamike dhe, bashk me t, shkrimin arabik. Duke filluar nga shekulli IX kalift islamik filluan q t importojn skllevr turq me synimin q t'i bnin ushtar t njohur me emrin mamluk. Shum shpejt ata formuan nj kast ushtarake t privilegjuar: komandantt e tyre themeluan dinasti dhe u zgjeruan nprmjet dhe prtej Mesdheut. Nga dinastia e turqve oguz rrodhn turqit selxhuk: n vitin 1055, njri prej tyre, i quajtur Toghrul Bej, e oi ushtrin e tij n Bagdad. Nga Irani, selxhukt pushtuan zotruan Anadollin dhe, n nj kronik kryqzate t vitit 1190, pr her t par u shfaq emri "Turqi". Sulltanati selxhukas u shprb n shtete t vegjl deri n riorganizimin e Perandoris nga dora e Sulejmanit, q e pati selin n Ikonium, t cilt turqit e quanin Konje. Dinastia ishte ajo e sulltanve t Rumit, jehon arabe e emrit t fuqishm t Roms, domethn e asaj q mbetej n lindje t Perandoris Romake. Shum shpejt fjala Rum u prdor pr t treguar turqit anadollak. M 26 qershor 1243, mongolt e Persis kryen nj sulm t fuqishm ndaj Anadollit lindor e qendror, por dominimi mongol prfundoi m 1336, me vdekjen e Khanit Abu Said. Nj avancim i ri i turqve mysliman oi n pushtimin e Anadollit perndimor, i ndar midis tri principatash armike, n t cilat bnte pjes ajo e Osmanit, nga ku dhe emri osmanlli, osman sipas europianve, n luft t vazhdueshme kundr armikut kristian. N vitet e mpasme u shtyn n Europ, nprmjet Gadishullit t Galipolit, baz pr ekspeditat n Ballkan, me fitore t shpejta dhe drrmuese n Maqedoni, Serbi e Bullgari dhe me pushtimin e Kosovs. Sulltan Bajaziti vuri n zotrimin e tij t gjitha territoret e Perandoris Bizantine, prjashtoi vetm kryeqytetin Kostandinopoj. Athere vendosi q t'i propozoj Egjiptit, i qeverisur nga sulltant mamluk, se do t merrte mbi vete titullin e Sulltanit t Rumit. Sulltani mamluk pranoi i friksuar nga krcnimi i Timur i Lengut, i njohur si Tamerlan. Ushtria e pushtuesit t ri t ardhur nga stepa, q ishte martuar me nj princesh mongole, m 28 korrik t vitit 1402 u ndesh me at t Bajazitit afr Ankaras dhe osmant psuan nj humbje t rnd, e cila e oi Bajazitin n vetvrasje. N kontrastin midis djemve t tij, Musa (i mbshtetur nga populli) dhe Mehmet (i mbshtetur nga krer e dinjitar edhe t Ballkanit, t Serbis dhe t princave t Kostandinopojs), ky i fundit fitoi dhe u rivu n posedim t territoreve osmane n Europ e Azi. I biri, Murati i II-t, pas nj armpushimi dhe sulmesh t ndryshme, u shkaktoi hungarezve nj humbje t rnd ndaluese, duke e dobsuar fuqin ushtarake t shtetit t fundit t Europs juglindoren pa qen n gjendje q t'u rezistonte turqve. N vitin 1451, Murati vdiq dhe at e pasoi i biri Mehmeti II Pushtuesi, i cili trashgoi nj Perandori t ndar n dy pjes (Anadollin, me kryeqytet Bursn, dhe Rumelin, me kryeqytet Edrenen) t bashkuar vetm pas pushtimit t Kostandinopojs, q vuloste edhe bashkimin e Azis dhe Europs. Pasuesi i tij, Bajaziti II u dha nj armpushim 7-vjear aleatve kristian pr t'u marr me at ka po ndodhte n Persi, ku ishte ngjitur n pushtet dinastia heretike shiite e safavidve. I biri, Selimi I, i udhhoqi osmant n luftn e pashmangshme kundr Ismailit, Shahut t Persis, e cila prfundoi me nj fraktur t rnd midis dy perandorive. Njkohsisht ndodhi pushtimi territoreve arabe (Siri, Egjipt, Arabi Perndimore, Irak, prjashto Marokun): n kt kuptim, mbretrimi i Sulejmanit (1520 - 1566) shnon apogjeun e fuqis dhe t lavdis myslimane, pr faktin q perandoria u zgjerua n Europ (me pushtimin e Rodit, Beogradit dhe rrethimin e Vjens), n Arabin Jugore dhe n Bririn e Afriks. Zgjerimi territorial dhe fuqia ushtarake e Perandoris qen t barabarta me ekonomin e lulzuar t saj, me qeverin skrupuloze dhe me kulturn e pasur e t gjall t saj, e cila mbeti e till edhe nj shekull pas vdekjes s Sulejmanit.
Shteti osman lindi si nj principat gazish, domethn lufttarsh kufitar: poeti i shekullit XIV, Ahmeti, saga e t cilit sht burimi i par historik i sigurt i historis osmane, i quan "instrumente t fes s Zotit". Fqinjt i prshkruanin krert osman si princa - beg apo emr - ose princa kufitar - uclar begi. N teorin rigoroze t juristve mysliman t gjitha ligjet vinin nga Zoti: Ligji i Shenjt (Shari'a) sht hyjnor e i pandryshueshm dhe vetm teologt mund ta interpretojn. Kshtu, sovrani as nuk bn, as nuk abrogon apo amendon ligje, por i mbshtet dhe sht tutori i tyre: bindja ndaj tyre sht nj detyrim fetar. Idet politike t Platonit t Republiks ju prshtatn kredencave islamike nga filozofi turk i shekullit X, Abu Nasr al - Farabi: pushteti sovran bhej m personal, fetar dhe autokratik. Republika prkonte me nj qytet - model t bashkuar nga nj fe e prbashkt e tuteluar nga nj mbret - filozof. Sigurisht q dinastit turke qen shum t devotshme ndaj Islamit: me ndjenj t thell misioni dhe prkushtimi, sulltant punuan pr t br ligjin e shenjt efektiv n vendin e tyre. N shkrimet osmane q i prkasin shekullit XV, sovrani prcaktohej si Sulltan i Rumit, duke e dalluar nga fqinjt mysliman, sulltant e Persis dhe t Egjiptit; me aneksimin n Perandorin Osmane t territoreve arabe aziatike dhe afrikane u forcua tradita perandorake. Vet Sulejmani quhej "Sulltan i arabve, i persianve dhe i Rumit". Titulli Sulltan i Rumit u zvendsua nga padisah - i islm, Perandor i Islamit. Sipas doktrins juridike islamike, funksioni i kreut ishte i zgjedhuri, por turqit futn konceptin e monarkis me t drejt trashgimore dhe hyjnore (nj familje zgjidhej nga Zoti pr t qeverisur). N moshn 14-vjeare princat e rinj psonin ritin e synetis dhe drgoheshin pr t qeverisur provincat e Anadollit pr t vn n prov aftsit e tyre pr t caktuar trashgimtarin. Otomant adoptuan "ligjin e vrasjes s vllait", q n epokn e Mehmet Pushtuesit mori forc kushtetuese: djali i zgjedhur pr sulltanatin duhej t"u merrte jetn vllezrve t vet pr t shmangur trazira n mbretri, duke i mbytur me nj fije mndafshi, nj form e rezervuar njerzve t rangut m t lart, t cilve u konsiderohej si turp derdhja e gjakut.
Princat otoman i kalonin ditt e tyre n Kafes, ose kafaz, nj zon e rezervuar atyre n pallat, sbashku me nnat, grat dhe skllevrit e tyre, pr t dal q t vrisnin ose t mbretronin. Atributi i par i nj sovrani ishte drejtsia, duke nnkuptuar ruajtjen e ligjit t islamit t dhn nga Zoti. Sulltant osman preokupoheshin shum pr ruajtjen e ekuilibrit midis elementve t ndryshm, mbi t cilt mbshtetej pushteti i tyre. Nga ana tjetr, edhe n Perandorin Osmane ekzistonin klasat sociale: prve gazi-ve, ekzistonin t ashtuquajturit asker, t cilt gzonin privilegje t dhna nga Sulltani, i cili mund t'ua revokonte kur t donte. Qen nn juridiksionin e kad-asker-it, gjykatsi i par i asker-ve: pr ta ekzistonin kode speciale ligjesh t miratuara nga sovrani. Ky i fundit mund ta promovonte nj shtetas n rangun e asker-ut dhe ta deklasonte m pas at. N vijim i prhapn Gandarli-t, klas administratorsh dhe kshilltarsh, njerz t pasur ekspert n tregti, politik dhe art qeverisjeje. Skllevrit e kapur robr n ekspeditat pushtuese (shpesh kristian) trajtoheshin si plak lufte dhe bheshin ushtar t perandoris turke (Kapi Kulu, Skllevr t Ports) dhe u bn t famshm n Europ me emrin e jenierve. N fund t shekullit XIV, osmant nisn nj shrbim ushtarak t djemve t mbledhur midis popullsive t fshatrave kristiane (devsirme) q konvertoheshin n Islam. M t mirt drgoheshin n shkolln pr pash t pallatit dhe mund t ngjiteshin n postet m t larta, ndrsa myslimant e lindur t lir qen prjashtuar.
Lewis e paraqet n mnyr t detajuar portretin e qytetrimit osman, duke i rindrtuar aspektet sociale, kulturore dhe politike. Sulltani turk banonte n saray, term q tregonte t gjith strukturn e pallatit perandorak, apo Topkapi, rezidenc e oborrit otoman deri n shekullin XIX. Zona e ndodhur midis Ports Perandorake dhe Ports s Lumturis quhej Birun, domethn e Jashtmja, dhe zihej nga grupa t ndryshme: ulema-t (profesionistt e fes, njherazi astrolog dhe mjek, kreu i t cilve ishte Myftiu i Par i kryeqytetit); emin-t (mbikqyrs t qyteteve); aga-llart (njerz q mbanin frert dhe yzengjit kur hipej n kal); mteferrika-t (gardist elitar); baltari-t, domethn njerz me ushta (gardist t pallatit). Ato t pallatit Topkapi formonin nj trup t privilegjuar, duke qen prgjegjs t harem-it: vishnin kapele speciale. Oborri midis Ports Perandorake dhe Ports s Mesit mikpriste vende rojesh, fjetina, depozita, magazina dhe prerja e monedhave, ndrsa oborri midis Ports s Mesit dhe Ports s Lumturis ishte i hapur ndaj kujt punonte n pallat dhe atje zhvilloheshin ceremonit. Prve Ports s Lumturis gjendej Enderun-i, apartamentet e brendshme, midis t cilve ndodhej Harem - i Hmayun, shtpia perandorake e grave, i vizituar nga Thomas Dallam, organist anglez q shkoi n Stamboll n vitin 1559 pr t'i treguar Sulltanit nj organo t ndrtuar prej tij si dhurat e Mbretreshs Elisabeta I. Shrbimet e Brendshme kontrolloheshin nga eunukt e bardh (kreu i t cilve ishte kapi agasi, agai i Ports s Lumturis) dhe t zinj, t komanduar nga kiz lara agasi, agai i vajzave. Salla private Has - oda ishte m e afrta me Sulltanin dhe popullohej nga dinjitart dhe nga pazht e pallatit, nj trup elitare e przgjedhur n kuptimin e vrtet t fjals. Ndrtesat m t rndsishme qen Thesari dhe Divanhane, Divani Publik, i ndodhur n dhomn e famshme t kupols, ku mblidhej Kshilli Perandorak (Divan - i Hmayun) dhe ku Sulltani priste ambasadort e huaj, rol q m pas ju besua Vezirit t Madh, ministr kryesor i shtetit osman. Skllavi i par q e siguroi kt titull qe Mahmud Pasha nga viti 1453 deri n vitin 1466, ndrsa nj prej m t shquarve qe Veziri i Madh i Sulejmanit t Mrekullueshm, Lutfi Pasha, q shkroi edhe nj histori osmane deri n epokn e tij t prfshir dhe nj librth lidhur me veziratin e madh, n t cilin jepte kshilla pr pasuesit e vet: nuk duhej t ekzistonin qllime personale e mrira dhe duhej t flitej gjithka me Sulltanin, pa pasur frik. Veziri i madh, gjithmon i gatshm n dgjimin e krkesave t shtetasve, duhej ta mbronte Sulltanin nga babzia e parave dhe t ishte i ndershm, i pakorruptueshm, duke poseduar nj t ardhur t prshtatshme q ta mbronte nga ky rrezik (rreth 2400000 aspra); nuk duhej t kishte koh pr knaqsi dhe argtime pr t'ju kushtuar ruajtjes s disiplins dhe t rendit. Ndihmohej n funksionet e tij nga kancelar pr miratimin e dokumenteve (nisanci) dhe zyrtar t financave (prgjegjsi i par ishte defterdar-i ose mbikqyrsi i regjistrit, i cili kishte t drejt t referonte personalisht me Sulltanin, i cili ngrihej n kmb pr ta prshndetur). Sekretari i Shtetit i par dhe shefi i kancelaris ishte kreu i shkrojtsve, i quajtur reis efendi dhe njherazi dragomani i par (ose interpretues/prkthyes), tercum an- bas, duhej t prisnin q t thirreshin pr t marr pjes n Divan. Veziri i Madh banonte n afrsit e pallatit dhe priste disa vizitor n Pasa Kapisi, Porta e Pashait; pas faljes s pasdites, mbahej pes her n jav nj mbledhje, Divani i Ikindi-s, n t cilin diskutohej lidhur me shtje t shtyra n Divanin Perandorak. Ndrtesa e veziratit t madh bhej gjithnj e m shum, si n atdhe, ashtu dhe jasht vendit, selia e vrtet e qeveris, e br e njohur n shekullin XVIII si Babiali, ose Port e Lart.
Kur Mehmet Pushtuesi hyri n Kostandinopoj, qyteti ishte n dekadenc: banort e saj u burgosn dhe u drguan n tregun e skllevrve t Edrenes, duke e ln t pabanuar. Qyteti u ripopullua me shtytjen e Sulltanit, i cili i dha t drejt t lir popullit t tij (prfshi grekt dhe kristiant q kishin liri kulti) q t vinin n Stamboll (duhet saktsuar n mnyr prfundimtare dhe zyrtare se Stambolli e zvendsoi Kostandinopojn vetm n vitin 1930) pr t'u br pronar shtpish dhe kopshtesh. Me Sulejmanin e Mrekullueshm popullsia arriti gjysm milioni, ndrsa udhtari anglez John Sanderson ka cituar shifrn e 1231207 banorve n vitin 1593. Stambolli osman ishte nj qytet i madh dhe i begat: turqit qen trashgimtar dhe barts t kulturs s islamit klasik, i cili nuk e miratonte prfaqsimin e forms njerzore (n vend t pamjeve, artistt mysliman prdornin piktura abstrakte, me modele dekorativ t prpunuar bazuar mbi mbishkrimet e shenjta n gjuhn arabe, pr m tepr citime t nxjerra nga Kurani) dhe mozaikt n katedralen e Shn Sofis - Aya Sofya - u mbuluan m glqere t hirt, por u shtuan me kalimin e viteve minaret dhe prforcimet. Pr t rivalizuar me katedralen bizantine, Mehmet Pushtuesi ndrtoi nj xhami t madhe q ishte edhe nj qendr pr arsimin e lart. Me 8 madrase, shkolla fetare me fjetore, nj lloj qyteti universitar n t cilin msoheshin teologji, jurisprudenc, mjeksi dhe shkenca t tjera tradicionale islamike. Ishte e njohur si Sahn - i Seman, Oborri i t Tetve, pikrisht prej strukturs s saj dhe ishte nj prej qendrave m t rndsishme kulturore. Kryeqyteti e arriti apogjeun e shklqimit t tij me Sulejmanin e Mrekullueshm: atij i prket ndrtimi i Xhamis Sleymaniye nga dora e arkitektit t par (mimar bas) Sinan. Megjithse ndrtesa i prjetonte influencat persiane dhe bizantine, kishte nj kontrast harmonik t minareve me lehtsin e kupols, nj pjes e brendshme spacioze dhe elegante, element tipik osman. I jashtzakonshm ishte vendosja n gjersi e kupols qndrore, bashkuar me dy gjysmkupola dhe eliminimi i mbshtetjeve qndrore q u mundsonte radhve t gjata t besimtarve q t ndiqnin udhzimet e imamit pr faljen dhe drejtimin nga Meka (kible). Pr ndrtesat fetare prdoreshin materialet m t mira dhe mjeshtria artistike m e rafinuar, ndrsa ndrtimet e projektuara pr qllime toksore prgjithsisht ndrtoheshin me dru apo materiale t tjera lehtsisht t shkatrrueshme. Shtpit e familjeve t shquara quheshin konak, ndrsa yali dhe ksk qen respektivisht nj shtpi n det dhe nj banes fshati. Nj vizitor i Stambollit n shekullin XVIII numroi 130 banjo - hamam-e. Rreth 57 qen seksionet e korporatave t pranishme n Stamboll, secila me nj drejtues t sajin: parakalonin nj her n vit n nj procesion publik. Sidomos ato t tregtarve dhe artizanve luanin nj rol t rndsishm n jetn sociale t qytetit, i cili nuk kishte institucione prfaqsuese t njohura dhe qeverisej nga dy grupe: zyrtar, si civil, ashtu dhe ushtarak dhe njerz t fes. Stambolli osman ishte i ndar n katr pjes: Stambolli q i korrespondonte Kostandinopojs s vjetr me form katrore dhe rrethinat e Galata-s (i banuar kryesisht nga europian, t cilt e quanin Pera, q n greqisht nnkupton prtej bririt t Art. Aty jetoi edhe Luigi Gritti, djali ilegjitim i Doxhit t Venecias q u b kshilltar i Vezirit t Madh t Sulejmanit II t Mrekullueshm)), Eyyub (nga emri i nj miku t Profetit i vdekur n vitin 672 n tentativn e par arabe pr t pushtuar qytetin nga bizantint; vendi i shenjt kushtuar atij ishte vendi i przgjedhur pr ceremonin e kurorzimit t sulltanve osman, t cilt prekeshin nga shpata e Osmanit) dhe skdar (qendr e rndsishme fetare), t tria t njohura si bilad - i selase, t tri qytetet, secili me kadi-un e vet, i pavarur nga ai i Stambollit, dhe do t mrkur paraqiteshin sbashku me Vezirin e Madh. I rndsishm ishte dhe roli i muhtesib-it, domethn i garantit t mimeve dhe i cilsis s mallrave, por edhe i dinjitetit dhe i moralitetit publik. Kafeja dhe duhani qen t ndaluar, por u shfaqn njlloj vende n t cilat shrbeheshin q trhiqnin studiuesit dhe zyrtart e qytetit, kshtu q n fund duhani u deklarua i ligjshm me nj fetva t myftiut t par Efendi, edhe ai duhanpirs. Kafenet nuk qen vendet e vetme t lodhjes s turqve n kryeqytet. Nj prej kalimeve t kohs m t preferuar t tyre qen shtitjet, n veanti n lumenjt Kcksu e Kthane, pran t cilit qe ndrtuar pallati veror i Sa'dabad-it, vendi i lumturis, mbi bazn e nj kshtjelle franceze, me rrugt plot pem dhe shatrvan. Raste t tjera argtimi ofroheshin nga Sulltani me festime publike, gara sportive, parakalime, fishekzjarre dhe ndriime pr t festuar fitoret dhe festat fetare.
Kultura ('ilm) e ulemave prmblidhte teologjin dhe ligjin (kadi-t, gjykats q procesonin dhe gjykonin shtjet dhe muft-t, juriskonsult q shpallnin dekrete - fetva - mbi shtje t ligjit): mbajtsit e posteve m t larta quheshin molla, maestro. Periodikisht dekretoheshin ligje t njohura si kanunname: shum kanun-e u shpalln gjat mbretrimit t Sulejmanit t Mrekullueshm, aq sa ai fitoi edhe titullin Sleyman Kanun. Ulemat qen t prjashtuar nga pagimi i taksave dhe mund ta transferonin pronn dhe gjendjen e tyre profesionale me trashgimi, duke formuar n kt mnyr nj kast n kuptimin e vrtet t fjals. Ve ksaj, kishin kontrollin e t ardhurave t mdha t vakif-eve. Domethn troje apo prona q prodhonin t ardhura si pr qllime fetare, ashtu dhe pr civile apo familjare. Krer t tjer fetar qen dervisht, t cilt vepronin si guida shpirtrore: falja e tyre ishte ekstazike (zikir) dhe plot me muzik e valle. Shpesh, t mbledhur n kolegje apo tekke, sbashku me bashkvellezrit laik (muhib), krert (seyh) drejtonin lvizje revolte fetare apo sociale pr popullin kundr shtetit dhe hierarkis. Revolta e par e madhe dervishe qe ajo e Baba Ishak-ut n shekullin XIII, pasuar nga ato t Kalender Oglu-ve (dervish lyps fjalaman q rruanin mjekrrn, flokt dhe vetullat n prbuzje t ortodoksis myslimane). Vllazria e par (tarikat) turke qe ajo e dervishve bektashinj, q pavarsisht se qen akuzuar pr herezi, prdhosje dhe subversion, e konsoliduan lidhjen me jeniert, duke u br msuesit apo kapelant e tyre, duke u dhn karakteristikat e nj vllazrie ushtarako - fetare dhe duke siguruar nj pozicion pushteti dhe influence n zemr t shtetit osman. Pr t'i kundrshtuar, autoritetet inkurajuan vllazrin e Mevlev-ve, t quajtur dervish rrotullues prej disiplins s zikir-it t ciln prdornin, n t ciln rrotulloheshin rreth vetes, duke u mbajtur me kmbn e djatht, nn tingujt e fyejve shurdhues deri n arritjen e ekstazs. Urdhra t tjer t rndsishm qen ato t Kadiri-ve, t Rifai-ve, t Nakshbendi-ve dhe t Halveti-ve, q e kishin zakon t kalonin 40 dit n nj strehim vetmitar nj her n vit, duke u falur dhe duke agjruar. Letrart e mdhenj turq paraplqenin poezin dhe historin duke ia prshtatur tradits arabo - persiane duke i atribuuar nj konotacion t ri dhe jetik. Midis poetve lirik m t mir qe Mesihi dhe e njohur ishte vepra e tij "Poem pr pranvern", por poeti m i madh turk qe Baki (1526/1600). N vitin 1555 i paraqiti nj poem Sulejmanit t Mrekullueshm i cili, duke i admiruar cilsit artistike, i drgonte edhe vargjet e veta pr t'ia korrigjuar. Autori e qau vdekjen e mecenatit t tij n nj elegji t famshme. N letrsin osmane ishte shum e prhapur letra e fitores, kompozim i prpunuar q kishte qllimin e festimit t suksesit ushtarak dhe t dekurajimit t armiqve kopje t ktyre letrave u drgoheshin sovranve miq e jo miq dhe shpesh transkriptoheshin n analet e Perandoris. Ofiqari i pallatit Beu (1630) dshmonte se rnia e Perandoris Osmane kish filluar tashm nn dominimin e Sulejmanit t Mrekullueshm: me nj Sulltan mungues dhe nj Vezir t Madh kurtizane ishte hapur rruga pr dominimin e haremit, i nnkuptuar si nj qeveri t korruptuarish dhe favoritsh t paprgjegjshm. Autort e shekujve XVII e XVIII e konsideronin akoma t mundur ndalimin e rnies s mbretrimit osman, duke rivendosur fen dhe ligjin e Islamit, duke u kthyer n traditat e pastra dhe t lashta t dinastis s Osmanit. Me koh, populli turk do ta prshkonte shembjen finale t Perandoris Osmane pr t arritur n lindjen e Republiks Turke.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn