als_Latn dik_Latn sag_Latn
Në kullën e Avdyl Hoxhës, e njohur edhe si “Oda e Junikut”, për 125 vjet përfaqësues të 12 fiseve kishin arritur ta shmangin gjakmarrjen, në një kohë kur drejtësia ndahej sipas Kanunit.
Kjo kullë ishte vend i kuvendeve dhe i besës në luftë kundër armiqve të popullit shqiptar, aktivitet ky që nuk shikohej me sy të mirë nga sunduesit.
Në kohën e Tanzimatit, Turqia me çdo kusht u përpoq ta shuajë aktivitetin e saj duke e konsideruar të rrezikshëm.
Gjatë luftës së viteve 1941-1945, familja e Avdyl Hoxhës ishte në shënjestër të Partisë Komuniste e cila më 1994, në burgun famëkeq të Gjakovës e likuidoi plakun e Odës.
Këto kohëra janë futur në histori që ruhet edhe në vetë Odën e Junikut, e cila sot shërben si arkiv për ruajtjen e dokumenteve.
Profesori i historisë së artit, Fejaz Drançolli, thotë se kulla e Abdyl Hoxhës përpos vlerës konstruktive-arkitekturale, funksionale e estetike pati edhe rëndësi të posaçme.
“Oda e Junikut ishte institucion juridik, shoqëror e politik. Atje u mbajtën tubime me rëndësi jo vetëm për Junikun, por edhe për tërë Kosovën. Në odë u morën shumë vendime me interes shoqëror, juridik e politik. Aty u pleqërua, u dënua, u pajtuan gjaqet, u zgjidhën ngatërresa të ndryshme të junikasve dhe më gjerë”, thotë Drançolli.
Avdyl Hoxha, trashëgues i Odës, rrëfen se si lufta e fundit shkatërroi shumë kulla dhe është dashur një përpjekje e madhe për t’i bërë të përdorshme sërish.
Sipas të dhënave të regjistruara në Institutin për Mbrojtjen e Monumenteve Kulturo-Historike në Pejë, në komunën e Junikut ishin shkatërruar 18 kulla, ndërkohë që prej tyre janë renovuar vetëm 7.
Sali Shoshi, drejtor ekzekutiv i Fondacionit Kosovar Trashëgimia Kulturore pa Kufij (CHwB) thotë se në Junik i ka restauruar 6 kulla, ndërsa me vetiniciativë të pronarëve është restauruar edhe një kullë tjetër.
Në krejt Rrafshin e Dukagjinit prej 300 kullave sa ishin para luftës, deri sot janë të restauruar 76.
“Sa i përket Rrafshit të Dukagjinit organizata jonë ka restauruar 76 kulla gjithsej, prej tyre 14 u restauruan plotësisht, në 18 sosh u bënë intervenime emergjente institucionale dhe në 31 të tjera intervenimet u bënë nga pronarët”, thotë Shoshi.
Blerina Sallaj, koordinatore në Qendrën Rajonale të Turizmit në Junik, thotë se pesë nga kullat e restauruara sot shfrytëzohen si restorante, biblioteka, ose edhe si qendra për organizimin e aktiviteteve turistike si ngjitje në bjeshkën e Gjeravicës, çiklizëm, turne kulturore e kampingje.
“Përpos që plotësojnë nevojat qoftë për libra apo për hapësira si restorante apo arkiva, këto kulla janë një atraksion turistik në vete që i sjellin Junikut shumë vizitorë”, tha ajo.
Shumë i njohur dhe i vizituar është Konaku i Ramë Zyberit.
Kulla ishte ndërtuar rreth vitit 1860 dhe kishte përcjellë pesë gjenerata të familjes. Ndërtimi ishte bërë nga disa mjeshtër të panjohur dibranë.
“Restaurimi është bërë në vitet 2004-2007 me iniciativën djemve të Rexhep Musës. Tradicionalisht është shfrytëzuar si bujtinë për strehimin e personaliteteve të ndryshme”, thotë Rexhep Krasniqi, pronar i sotëm i konakut.
Kjo kullë sot e kësaj dite përdoret si bujtinë dhe njëherit është restorant ku shërbehen vetëm ushqime tradicionale, gjë që sipas pronarit të saj bën që të kenë shumë vizitorë.
Në këtë kullë mbahen edhe konferenca dhe aktivitete të tjera kulturore.
Ndër aktivitetet e fundit të mbajtura është konferenca “Të drejtat e grave në pronë dhe trashëgimi, financuar nga Agjencia e Shteteve të Bashkuara për Zhvillim – USAID.
Një tjetër kullë, ajo e Isufajve sot është shndërruar në bibliotekë, që e mban emrin e poetit tonë të mirënjohur, Din Mehmeti.
Posa hyn në këtë bibliotekë të shkojnë sytë te ndërtimi nga guri dhe druri që të sjellë ndërmend historinë e të parëve dhe traditën që është ruajtur me fanatizëm në këtë komunë.
Kulla e dikurshme, sot bibliotekë, ka tri kate në të cilat janë të vendosur libra të ndryshëm dhe dy salla me nga 20 vende për lexim. Në fillim kjo bibliotekë kishte një numër të vogël titujsh, por me ndihmën e shumë fondacioneve por edhe vendasve, ndër ta Zeqë Shehu, i cili dhuroi librat nga biblioteka e tij personale, sot kjo bibliotekë numëron 7,500 ekzemplarë dhe rreth 3,000 tituj.
“Në këtë bibliotekë të restauruar në mars të 2012-ës gjenden 7,500 ekzemplarë dhe rreth 3,000 tituj që nga letërsia për fëmijë deri tek ajo botërore. Përveç huazimit të librave këtu mbahen ekspozita të artistëve dhe bëhet promovimi i librave”, thotë bibliotekisti Ismet Llolluni.
Ai tregon se kjo bibliotekë ka vizitorë të shumtë prej qyteteve të ndryshme të Kosovës por edhe Shqipërisë, falë vizitorëve të rregullt nga Thethi i Valbonës.
“Një gjë tjetër që duhet të ceket është se kjo bibliotekë plotëson kushtet edhe për personat me nevoja të veçanta, të cilët pa ndihmën e askujt mund t’i bëjnë vizitë bibliotekës, pasi që është një hyrje e veçantë për ta nga oborri”, shton ai.
Kulla është ndërtuar nga gurët vendorë dhe nga brenda është e veshur në dru. Ajo ka kryer dy funksione: për mbrojtje nga armiku dhe për strehimin e familjes dhe të kafshëve.
Kullat e Junikut përgjatë historisë nuk janë përdorur vetëm për strehim, por edhe si shkolla. Aty janë marrë vendime të rëndësishme, janë bërë pajtime dhe kuvende për mbrojtjen e atdheut.
Në katin përdhesë, ahurin, ishin të vendosura kafshët, ndërsa në katin e dytë të kullës ka qenë “dhoma e zjarrit”, në të cilën kanë qëndruar së bashku gratë dhe fëmijët. Në një cep të dhomës ka qenë vendi ku lihej mielli dhe gatuhej buka “magjia”, qerepi dhe kusia (për zierjen e gjellës). Në anën tjetër të dhomës ka qenë një baxhë (në të cilën laheshin enët dhe duart).
Oda ka qenë vendi i pritjes së mysafirëve, ku i zoti i shtëpisë qëndronte tek oxhaku dhe ziente kafetë për mysafirët.
“Oda ka shërbyer jo vetëm për pritjen e mysafirëve, por edhe për dasma dhe të pame (vizita te familjarët me rast vdekje). Sot për këtë, zakonisht përdoren restorantet”, thotë Hoxhaj.
Në kulla janë sjellë vendime të njohura si “sulle” me të cilat rregullohej jeta në fshat.
Hoxhaj flet me shumë dëshirë për kullat dhe ka dëshirë që brezi i ri, sidomos i Rrafshit të Dukagjinit, të dinë historinë e kullave.
Fjolla Hajrizaj
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn