als_Latn uzn_Latn ron_Latn
Figura m mblematike e Rilindjes Kombtare Naim Frashri ka br nj akt t pashembullt vlersimi dhe nderimi pr Bibln e Shenjt. Naim Frashri ka prkthyer nj nga fragmentet m sinoptik dhe domethns t Ungjillit t Shn Gjonit (8-1,11). Ky fragment i mrekullueshm dhe trondits lidhet me ballafaqimin e Krishtit pr dnimin ose jo t krimit t kurorshkeljes nga ana e nj gruaje q sht Maria Magdalena
Bektashizmi naimjan qe n harmoni me romantizmin dhe kombtarizmin laicist t tij. Bektashizmi naimjan gjithsesi ishte nj form origjinale e harmonizimit t dy feve t mdha : krishtrimit dhe islamizmit. Nj sinkretizim i till n kohn e sotme quhet ekumenizm. Naim Frashri ishte nj shkrimtar i madh ekumenik dhe ekumenizmi i tij mund t jet m i veanti dhe m origjinali
Studiuesi i njohur Dr. Moikom Zeqo paraqet kronologjin e prkthimeve t Ungjillit dhe librave fetar nga korifejt e letrsis shqipe, qysh nga Gjon Buzuku e deri te rilindasit
Si e prktheu Naim Frashri librin e Bibls s Shenjt
Prve poetit ton kombtar, prkthimi integral, i trsishm dhe i vetmi deri m sot i plot i gjith librave kanonik sht br nga kishtari i ndritur shqiptar Don Simon Filipaj
Dr. Moikom ZEQO
Dim deri m sot se libri m i kryehershm n gjuhn shqipe sht ai i Gjon Buzukut m 1555. Kjo kryevepr filologjike e shqiprimit dhe e strukturimit terminologjik dhe konceptual sht nja antologji e librave prbrs t Bibls s Shenjt. Pra sht pikrisht Bibla e Shnjt q hap hullin madhshtore dhe t pakufishme t letrsis shqipe. T shumt jan dijetart, q kan br prkthime mjeshtrore t librave t Bibls s Shenjt, qoft nga Testamenti i Vjetr, qoft nga Testamenti i Ri. Nj kulm t shqiprimit t Bibls s Shenjt e arriti filologu i mrekullueshm shqiptar Konstandin Kristoforidhi.
Por prkthimi integral, i trsishm dhe i vetmi deri m sot i plot i gjith librave kanonik t Bibls s Shenjt sht br nga kishtari i ndritur shqiptar Don Simon Filipaj. Vepra e Filipajt sht po aq madhshtore sa vepra e dijetarit ilir t shek.IV Euseb Hieronimit, i cili prktheu Bibln e Shenjt n gjuhn latine, n variantin e njohur "Vulgata", q u b baza dhe shtrati konceptual i qytetrimit letrar, teologjik dhe filozofik i Evrops Perendimore.
Koht e fundit duke shkruar nj libr pr Gjon Buzukun, un kam hyr n hullit e pafundme dhe t uditshme t prkthyesve shqiptar dhe t huaj t Bibls s Shenjt n shqip. Kaq t shumt dhe t ndryshm jan kta njerz, disa personalitete me emr t madh dhe shumica gati anonim dhe t harruar krejtsisht, sa t bn prshtypje fakti, q vetm nj kryelibr si Bibla e Shenjt mund t ngjallte nj interes kaq t shumfisht intelektual dhe kulturor. Jo rastsisht n shek.XIX, q quhet si shekulli i Rilindjes Kombtare, shqiptart patn nj ringjallje morale dhe letrare, duke u bazuar m tepr tek nj kultur laike e mirfillt n formn e nj moderniteti dhe t nj stili t ri dhe fuqishm pr kohn. Motoja kryesore e rilindasve tan qe laicizmi dhe filozofia e kombtarizmit, gj q bhej pr her t par n nj mnyr t programuar dhe iluministe. Letrsia e romantizmit shqiptar prputhej si tipologji potenciale dhe jashtzakonisht prekse pr ideologjin kombtariste t Rilindjes t prfaqsuar shklqyeshm sidomos me emrat e De Rads dhe Naim Frashrit. Por nuk sht e vrtet, q kultura e re shpresdhnse e rilindasve kishte nj karakter purist dhe laicist absolut. Pikrisht n kt lak kohor, Konstandin Kristoforidhi bn prkthimet e tij t mahnitshme, t Librit t Psallmeve si dhe t 4 ungjijve t Testamentit t Ri apo dhe t disa librave t Testamentit t Vjetr. N kt mnyr Kristoforidhi vazhdonte n koh dhe n hapsir por n nj mnyr tjetr veprn e ndrprer q para 4 shekujsh t Gjon Buzukut t pavdir. Shqiprimet e unjgjijve nuk ishin n kontradikt as me romantizimin dhe as me kombtarizmin shqiptar. Kjo vrtetohet mjaft qart. Pr shembull tek De Rada metaforat e unjgijve dhe sidomos egzotika kristiane e mshirs dhe e prdllimit, e altruizmit dhe e misticizmit t ndritur sht n substancn e poemave t tij t mahnitshme. Nga ana tjetr pa shqiprimin e ungjijve nga Kristoforidhi nuk mund t arrihej dot tek Fan Noli dhe aksioni i tij i jashtzakonshm kombtar i krijimit t Kishs Autoqefale Shqiptare. Qllimi im sht t them qart dhe pa ekuivok se t gjith shkrimtart shqiptar rilindas t nj origjine etnike, pavarsisht nga prkatsit fetare t ndryshme kishin nj syzim t qart letrar dhe modern t s ardhmes. Ajo q dua t ve n spikam sht q figura m mblematike e Rilindjes Kombtare Naim Frashri ka br nj akt t pashembullt vlersimi dhe nderimi pr Bibln e Shenjt. Naim Frashri ka prkthyer nj nga fragmentet m sinoptik dhe domethns t Ungjillit t Shn Gjonit (8-1,11). Ky fragment i mrekullueshm dhe trondits lidhet me ballafaqimin e Krishtit pr dnimin ose jo t krimit t kurorshkeljes nga ana e nj gruaje q sht Maria Magdalena. Ky fragment sht komentuar nga t gjith ideologt dhe intelektualt e kohrave. Kemi t bjm me zanafilln e ides s mshirs dhe ides s fajit si realitet njerzor tek t gjith. Krishti n paraboln e ksaj ngjarjeje shkruan me gisht dika n rr ose mbi tok. Kjo sht e vetmja dshmi biblike q ai dinte t shkruante, por ndoshta edhe t vizatonte. Teza e tij dialektike, me nj paradoks t ndrsjellt, se mund t godiste nj mkatar ose mkatare vetm ai njeri q nuk kish br vet mkate, prbn esencn e drejtsis zanafillore, t pastr, absolute. Ajo q krkon Krishti, e kprcen botn juridike, domethn edhe at reale. Krishti tregon se ka nj t drejt t eprme, t ndryshme nga e drejta juridike. Kur ndshkuesit e gruas mkatare hodhn prdhe gurt q mbanin n duar, sepse kishin br mkate q t gjith, Krishti, i cili qe n kt skn shekspiriane e vetmja qnie q nuk kish br mkate, n baz t logjiks formale aristoteliane duhej t vepronte dhe t qllonte me gur mkataren. Por Krishti e shkeli dhe e prbuzi kt t drejt kanunore, e fali mkataren, ndonse nuk harroi ta porosiste, q t mos mkatonte m n t ardhmen. Kjo parabol sht mrkullibrse dhe dlirsuese n t gjith pikpamjet. Kjo parabol tregon se jo dnimi, por emancipimi sht shptimi i bots.
Naim Frashri e ka shqipruar mrekullisht si m posht fragmentin parabol nga Ungjilli i Shn Gjonit :
Prkthimi i Naim Frashrit
"Zoti Krisht nj mngjes, tek msonte njerzin n hijetoret (d.m.th n tempullin e sinagods - shenimi im M.Z.) t knduarit (msuesit, q dinin shkrim e kndim - shnimi im M.Z.) e judeve, q quheshin shkronjs dhe farisenj, i prun nj grua q kishin zn mb turp, edhe i thon q n nomt (n ligjin - shnimi im M.Z.) Moisiu porosit t tillat t vriten me gur, ti pra si thua? Kt ja thoshin duke ngar, q t gjenin pun ta shanin. Zoti Krisht hodhi syt posht dhe shkruante me gisht mbi dhe, si vun kmb dhe po e pyetnin, ngriti dyt mb ta dhe tha : "I pafajmi prej jush t hedh prpara gur mbi t", ata, si dgjuan kt fjal edhe mendja i rrihte, zun nj nga nj, nga t mdhenjt e gjer tek t fundit, e po dilnin dhe mbeti vetm Zoti Krisht dhe gruaja q po qndronte nd mest, si ngriti syt Zoti Krisht, prsri dhe s'pa njeri ve gruan, i tha asaj : "Grua, ku jan ata q t hiqnin fajtore? Asnj s't dnoi?" Dh'ajo u prgjej : "Asnj o Zot". Pra i tha Zoti Krisht : "As un s't dnonj, shko tashi dhe mos bnj faj m".
Prpara Naim Frashrit, m 1879 Kristoforidhi kish prkthyer t katr ungjijt sinoptik.
Prkthimi i Konstandin Kristoforidhit
"Edhe Jisui vate nd malt t'ullinjvet. Edhe mb t vagulluart erdhi prsri nd hijeroret, edhe gjith llauzi. vinte tek ay, edhe ay ndenji e i msonte. Edhe shkronjsit e farisenjt i bjen nj grua t zn nd kurvri, edhe si e vun nd mest, i thon, Msonjs, kjo grua sht zn mbi punt duke kurvruar. Edhe Moisiu nd nomt na ka porositur t tillat gra t vriten me gur, ti pra 'thua? Edhe kt e thoshin duke ngar at, q t ken me se t'a prflasn. Po Jisui u unj, e shkruante me gishtin mb dhet. Edhe pasi qndronin duke pyetur at, u ngrit e u tha atyre : i pafajmi prej jush, ky m prpara, le t hedh gurin mbi t. Edhe prsri u unj e shkruante mb dhet. Edhe ata kur dgjuan, edhe pasi, qrtoneshin prej ndrgjegjes, zun t dilnin jasht nj nga nj, q prej pleqvet e gjer mb t fundshmit, edhe Jisui mbeti vetm, edhe gruaja ishte duke ndenjur nd mest. Edhe Jisui si u ngrit edhe nuk pa as ndonj ve gruas, i tha asaj : Grua, ku jan ata q t prflisnin? Asndonj s't dnoi? Edhe ajo tha : As ndonj, Zot. Edhe Jisui i tha : As un nuk t dnonj, shko, edhe mos fje m".
Pr t br m t plot krahasimin e shqiprimit t ksaj parabole po citoj edhe prkthimin e quajtur Diodati i Ri, br m 1994 n shqip .
Prkthimi i Bibls i variantit Diodadi i ri
Edhe Jezusi shkoi n Malin e Ullinjve. Por si zbardhi dita, u kthye prsri n Tempull dhe gjith populli erdhi tek ay, edhe ai u ul dhe i msonte. Ahere farisenjt dhe skribt i prun nj grua q ishte kapur duke shkelur kurorn dhe, mbasi e vun n mes, i than Jezusit : Msues, kjo grua sht kapur n flagranc, duke shkelur kurorn. Por n ligj Mosiu na ka urdhruar t vriten me gur gra t tilla, po ti 'thua? Flisnin kshtu pr ta vn n prov dhe pr t pasur dika pr ta paditur. Por Jezusi, duke u shtn se nuk ndgjoi u prkul dhe shkruante me gisht nd dhe. Dhe, kur ato vazhdonin ta pyesnin ai iu derjtua dhe u tha atyre : "Kush nga ju sht pa mkat, le ta hedh i pari gurin kundr saj!" pastaj u prkul prsri dhe shkruante nd dhe. Ather ata e dgjuan kt dhe t bindur nga ndrgjegja u larguan nj nga nj, duke filluar nga m t vjetrit e deri te t fundit, kshtu Jezusi mbeti vetm me at grua, q qndronte atje n mes. Jezusi ahere u ngrit dhe duke mos par tjetr ve gruas i tha : "O grua, ku jan ata q t paditnin? Askush nuk t dnoi?" dhe ajo u prgjigj : "Askush, Zot". Ahere Jezusi i tha : "as un nuk t dnoj, shko dhe mos mkato m".
Vshtrimi krahasimtar midis tre shqiprimeve n koh t ndryshme dhe nga njerz t ndryshm sht tepr i qart. Vrtetojm kshtu se Naim Frashri ka br me vetdije t plot shqiprimin e nj fragmenti substancial t Bibls s Shenjt. Kjo parabol pr mosdnimin e gruas mkatare dhe t mshirs qe n harmoni me konceptin humanistik t emancipimit t gruas nga ana e Naim Frashrit. sht nj ide tepr e veant dhe largpamse. Po pse e ka br kt gj Naim Frashri? Feja e tij i takonte nj sekti kaq t veant si qe bektashizmi Naimi shkroi eposin e bektashizmit "Qerbelan" si dhe nj libr t quajtur "Fletort e bektashinjve". Bektashizmi naimjan qe n harmoni me romantizmin dhe kombtarizmin laicist t tij. Bektashizmi naimjan gjithsesi ishte nj form origjinale e harmonizimit t dy feve t mdha : krishtrimit dhe islamizmit. Nj sinkretizim i till n kohn e sotme quhet ekumenizm. Naim Frashri ishte nj shkrimtar i madh ekumenik dhe ekumenizmi i Naimit mund t jet m i veanti dhe m origjinali nga gjith shkrimtart e tjer n rrafsh ballkanik dhe evropian. Ekumenizmi i Naimit bazohet jo vetm mbi shqiptarizmin por dhe n harmonin dhe dashurin midis popujve, ka e bn projektin ideor t Naimit t ngjashm dhe familjar me teorin e globalizmit t sotm. sht e habitshme q ekumenzmi naimjan shrben si pararoj mendore pr integrimin botror t shqiptarve dhe t zhdukjes s kufijve ndars midis qytetrimeve, feve dhe etnive. N kohn e Naimit, t shqiproj Bibln e Shenjt pa qen i krishter, quhej nj herezi dhe blasfemi e rnd. Naimi pa qen i krishter dha shembullin e shqiprimit t Bibls s Shenjt. Por ai bri dika akoma m t uditshme dhe t pabesueshme. N kyeveprn e tij poetike "Lulet e vers" Naim Frashri botoi dhe vjershn "Prpara Krishtit". Naimi tregon nj nderim t pafund pr Krishtin, t cilit i drejtohet :"Djalth, njeriu i Perndis". sht e habitshme q vjersha e Naim Frashrit bektashian pr Krishtin t mirkuptohej nga myslimant dhe t mos gjendet asnj gjurm kundrshtimi n shtypin e kohs, pse vall Naimi e bri kt gj. Vetkuptohet, q Naimi e nderoi Krishtin sepse ndrgjegja e tij ekumenike nuk njihte dallime dhe sidomos prjashtime.
S fundi dua t shtoj q Naim Frashri n librat e tij ka dhe fragmente t tjera t prkthyera nga Bibla e Shenjt. N shum fjal t urta apo edhe parabola t Naimit, ka prkthime biblike. Kshtu thnia e Naimit "T mirt thon: shumzohuni" sht nj fragment nga libri i "Gjenezs" nga Testamenti i Vjetr. Kurse nj parabol, q prshkruan gruan fisnike dhe puntore si model t harmonis familjare sht nj fragment i prkthyer nga Naim Frashri nga libri biblik"Fjalt e urta", q i prket Testamentit t Vjetr.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn gaz_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn