als_Latn uzn_Latn bos_Latn
INTERVIST ME SHKRIMTARIN DHE PRKTHYESIN E LETRAVE SHQIPE N RUMANI, MARIUS DOBRESCU
Ju rrfej Kadaren n Bukuresht dhe jasht tij
Marius Dobrescu u lind n Braila (qyteti i Naum Veqilharxhit) m 23 prill 1951, ai mbaroi studimet pr gjuh-letrsi shqipe n Universitetin e Tirans n vitin 1975. Punoi si nndrejtor i Biblioteks Kombtare t Rumanis (1990-1997), pastaj hyri n gazetari. Aktualisht sht redaktor i periodikut t pakics shqiptare t Rumanis, revista "Miku i shqiptarit". Antar i Lidhjes s Shkrimtarve t Rumanis (nga viti 1990), specialist n shtjen e arumunve t Ballkanit, antar i Shoqats rumune pr Politikn e Jashtme, finalist i konkursit vjetor letrar "Penda e Art" (Tiran, 2003). Shkrimtar pr fmij - romani i tij, "Takimi te plepi i djegur", i prkthyer n gjuhn shqipe nga Dionis Bubani, u botua nga shtpia botuese Enciklopedike n vitin 1996. M 1996, Marius Dobrescu prktheu pr Teatrin Nacional t Rumanis dramatizimin e "Gjeneralit t ushtris s vdekur", q u luajt nj sezon n Bukuresht duke patur nj sukses t jashtzakonshm. Nga letrsia shqipe prktheu gjithashtu, romanin "Nj vit i hidhur" t shkrimtarit Teodor Lao (1997). Marius Dobrescu sht autori i shum artikujve publicistik n shtypin rumun pr Shqiprin dhe letrsis shqipe. Ka prkthyer nga poezia dhe proza shqipe n periodikun rumun. Esht konsideruar ambasadori i kulturs shqiptare n Rumani. Ismail Kadare, me rastin e vizits m t fundit n Rumani, vitin e kaluar, e ka konsideruar si nj nga prkthyesit e tij t preferuar dhe m produktiv.
Koha javore: Cilat kan qen kontaktet tuaja t para me kulturn shqiptare?
M. Dobrescu: Kontakti i par? M kujtohet nj film shqiptar i viteve z60. N at koh isha n shkolln fillore. Natyrisht, szdija asgj pr Shqiprin dhe pr shqiptart dhe as szm shkonte ndrmend se, nj dit, do tzi afrohem aq shum kulturs suaj. Ky film kishte shum skena lufte, fjala ishte pr luftn me gjermant dhe, n fund t shfaqjes, duartrokita me gjith salln kur forcat shqiptare jo vetm q i mundn nazistt, por refuzuan n krenari ndihmn angleze. Ishte nj film i prodhuar sipas recetave t kohs, padyshim... Duhet tzju them se jam lindur n Braila, qyteti ku jetoi Naum Veqilharxhi, nj qytet-port kosmopolit, ku rumunt bashkjetonin n mirkuptim me shum minoritete. N kt qytet grekrit, bullgart dhe shqiptart kan vepruar pa ndonj penges nga ana e shtetit rumun (po prkundrazi) pr lirin e popujve t vet. Braila e fmijris sime ishte nj qytet i gjall, komercial, por i kulturuar, me nj folklor fantastik, me Danubin q kishte pjell gjat historis nj mori legjendash lokale t mrekullueshme. Pra, jo m kot thuhet se Braila i ka dhn kulturs rumune tregimtar t mir, si Panait Istrati, pr shembull. N vitet gjashtdhjet atmosfera e qytetit tim kishte dika midis tradits dhe modernitetit. Grekrit dhe shqiptart ishin akoma t famshm pr bozn, akulloren dhe mblsirat e tjera q i prodhonin me makinerit e tyre arkaike dhe m kujtohet se n pazarin e madh t Brails mund t takoje at koh shits ambulant me limonad dhe boz, tamam si n shekullin e nntmbdhjet. Ne, fmijt, bnim nj jet t qet dhe t lumtur, pa ditur asgj nga ato q ndodhnin n burgjet komuniste... Pas liceut hyra n fakultetin e Historis, n Bukuresht, dhe pas nj viti, n qershor t vitit 1971, arrita n Tiran, si bursiere i shtetit shiptar.
Koha javore: Si nj prej prkthyesve m t zshm t Kadares n rumanisht: si ka qen zanafilla e njohjeve t para me kt shkrimtar?
M. Dobrescu: Ashtu si tregova n nj intervist tjetr, veprn e Kadares e njoha kur fillova t lexoj shqip, dmth. n vitin 1972. M kujtohet se libri i par q lexova ishte "Gjenerali i ushtris s vdekur". Bra nj lexim me fjalor, ashtu q faqet e romanit ishin t mbushura me nnvizime, me fjal dhe shprehje rumune etj. N kt drejtim m ndihmuan dhe shokt e dhoms (jetoja n konvikt) Nuri Mehmeti dhe Flamur Shabani. Pastaj kalova tek "Kshtjella" dhe "Kronik n gur", libra q i shfrytzova edhe n punimin e diploms, m 1975. M kujtohet se tema e ktij punimi ishte rezistenca e popullit shiptar para pushtuesve. Ishte nj tem e mods: 95% nga prodhimi artistik shqiptar kishte kt tem. Ishte periudha kur PPSH-ja prpiqej tzu mbushte mendjen shqiptarve se armiqt ishin kudo, se mbar bota e lakmonte Shqiprin. Kjo ishte nj psikoz shum e rrezikshme, ju e dini m mir se un. Personalisht, e njoha Kadaren n Universitetin e Tirans, ku na jepte letrsi perndimore si profesor i jashtm. Pas 1975-s, dhe sidomos pas 1983-it, kur fillova t prkthej nga romanet e tij, kam mbajtur kontakte t vazhdueshme me t. Lidhur me kt shkrimtar t madh, mund t them se kam pasur nj privilegj t jashtzakonshm vitin e kaluar, kur e shoqrova disa dit n festivalin e letrsis q u mbajt n Neptun, n bregdetin rumun. Me kt rast vura re se Kadareja sht nj njeri i thjesht dhe shum i dashur, por, nga ana tjetr, nj nga mendimtart m t thell dhe m modern q ka Europa.
Koha javore: Nga nj sr librash t personalitetit m t shquar t letrave shqipe, Kadare, t njohur edhe prej lexuesit rumun, ciln vlersoni si kryeveprn e tij?
M. Dobrescu: Si prkthyes i romaneve t Kadares i cilsoj, natyrisht, t gjitha veprat e tij. M plqeu "Kronika", sepse sht libri i par q prktheva rumanisht. Por jo vetm pr kaq. Ky roman sht origjinal sepse t jep rastin tzi shohsh t gjitha fatkeqsit e lufts me syt e nj fmij. E vlersova, m pas, "Kshtjelln", q m kujtonte prrallat e moshs sime t njom, por q ishte nj prrall e vrtet dhe dramatike. M plqyen, gjithashtu, "Piramida", "Pallati i ndrrave" dhe "Dosja H". Pastaj "Doruntina", me atmosfern e saj fantastike, "Prilli i thyer", nj kuje vdekjeje. Por, mbi t gjitha e vlersoj "Gjeneralin", i cili sht br gati nj mit. Pr t njohur shiptart, i thash dikur nj shokut tim, merr dhe lexo "Gjeneralin e ushtris s vdekur". Kjo sht, me t vrtet, edhe tani, pas 40 vjetsh nga momenti i botimit t par, nj kryevepr. Dhe mund t them, pa u ofenduar askush, se sht kryevepra e letrsis shqipe.
Koha javore:Natyrisht q ju keni dijeni edhe pr autor t tjer shqiptar; opinioni juaj pr kta autor?
M.Dobrescu: Si popuj ballkanas, rumunt dhe shqiptart kan trashguar nga t part e tyre dy mnyra t s jetuarit: njra konkrete, reale, objektive; tjetra, nj jet paralele, imagjinare, fantastike. Pra, letrsia sht pr neve si nj jet e dyt. Pastaj, n kto rrethana, del nj dukuri tjetr: si tek ne, edhe tek ju, shkrimi i letrsis sht br si nj sport kombtar. Pr rumunt thuhet se jan lindur poet. Po kshtu mund t themi edhe pr shqiptart. Pjesrisht, ky pohim sht i vrtet. Folklori yn jashtzakonisht i pasur sht dshmia m e mir. Prsa i prket letrsis s kulturuar, ktu duhet thn se kjo sht shum pak e njohur n Europ (e kam fjaln tani pr at shqipe). Me prjashtim t 3-4 shkrimtarve t prkthyer dhe t mirpritur n gjuht europiane - Kadareja, Agolli, Isaku, B. Mustafaj, prozator t gjith -, Europa nuk e njeh letrsin shqipe. Fajin e kan, patjetr, n radh t par shkrimtart vet. Pastaj, si pasoj, duke mos i njohur, shtpit botuese t huaja sze marrin prsipr botimin e veprave t tyre. Dhe sht gjynah, sepse un e di se letrsia juaj nuk kufizohet n kta emra. Nga ana tjetr, ktu ka faj edhe diplomacia shqiptare, e cila nuk mbshtet - mund te them aspak - prhapjen e letrsis kombtare ose e bn n mnyr sektare. Kam mjaft shembuj.
Koha javore: Shum autor rumun gjenden rndom n bibliotekat e lexuesit shqiptar;mendimi juaj pr kto shqiprime?
M. Dobrescu: Prsa i perket letrsis rumune t shqipruar gjat 50 vjetve t fundit, dua t evidencoj nj emr: at t Dionis Bubanit. Ky ka treguar se dashuria pr letrsin dhe pr lexuesit nuk njeh kufinj, as mosh. Dionisi ka prkthyer shum nga letrsia rumune, me rezultate t shklqyeshme. Ai nxori vepra t mira, me nivel t lart artistik, q pasurojn letrsin rumune, por edhe at shqipe. Por cilsia kryesore e Dionisit esht, sipas meje, shkathtsia e tij mendore. zdo t thot kjo? Thjesht. Pas Karaxhialit, ai kaloi tek "12 poet rumun" dhe prej ktyre tek "Kodi i mirsjelljes", nj libr q pati edhe n Rumani shum sukses. Dionisi tregoi se sht nj intelektual kompleks dhe nj mik i vrtet i letrsis son.
Koha javore: Mes popujve ballkanik ka fate, histori dhe letra t prbashkta: po veantit cilat jan sipash jush?
M. Dobrescu: Duke prfituar nga fakti se gjysmn e jets sime e kalova n nj bibliotek, kam studiuar gjer e gjat historin dhe qytetrimin e popujve ballkanas, duke u prqendruar mbi ata t popujve tan, rumun dhe shqiptar. Mund t them se nuk jemi as popuj hyjnor, sic besojn disa, as m inteligjentt e m t talentuarit t kontinentit. Kemi cilsit dhe dobsit tona. Dhe, si dihet, kta dy popuj kan shum gjra t prbashkta, q i dallojn nga europiant e tjer dhe i afrojn me njri-tjetrin. Bile kemi mjaft karakteristika q na dallojn edhe nga ballkanasit e tjer, nga grekrit dhe nga sllavt. Ne jemi njerz t kontrasteve, prodhojme vlera t ndryshme dhe i shkatrrojm me indiferencn m t madhe. Jemi individualist dhe grindemi shpejt e shpejt pr asgj. Por, n momentet m t vshtira t historis son, kemi reaguar n mnyr pozitive, n drejtim t mir. Ktu nuk do t jap shembuj, por kta ekzistojn me shumic. Dhe, m n fund, nj tjetr gj: t dy popujt tan kan nj shpirt pajtues t jashtzakonshm, nj toleranc shembullore ndaj fqinjve, bile edhe ndaj armiqvet. N kt pik mund t them se jemi "kampion botror". Dhe gjat historis son kjo nuk na shrbeu n asnj mnyr. Prkundrazi.
Koha javore: Ashtu si n Rumani, edhe n Shqipri kan marr fund praktikat e botimit t librave nn censur, nn nj sr praktikash q vrisnin lirin e qytetarve dhe t shkrimtarve t vet, por edhe n demokraci problemet me letrsin jan gjithashtu t mprehta. M konkretish si ballafaqohet letrsia e sotme rumune me prodhimi kulturor europian?
M. Dobrescu: Ka patur raste kur botimi i nj libri ka shkaktuar reagime t forta censuruese, si ishte rasti i punimit "Mein Kampf" t Hitlerit, apo i disa revistave pornografike. Mirpo ky reagim nuk ishte zyrtar. Ato q kan protestuar ishin mjediset akademike apo kisha orthodokse. Zyrtarisht nuk u muar pozicion kritik ndaj ktyre botimeve. Tek ne problemi numr nj, censura e vrtet sht mimi i librit, sidomos pasi qeveria ka vn nj taks pr vlern e shtuar prej 19% pr librat. N nj rrog mesatare prej 120 euro, t japsh 4-5 euro pr nj libr duket pak si shum. Megjithat, nuk mund t themi se prodhimi i librit sht n ulje. Dhe, para s gjithash, librat e mir, librat e suksesshm botohen n tirazhe t mdhenj dhe shiten mir. Jan pr tzu dalluar ktu librat e Ismail Kadares, t cilat kan patur gjithmon sukses te publiku rumun. Nj problem tjetr sht konkurenca e letrsis botrore, e cila hyri vrullshm n tregun e librit ton dhe bri q veprat e shkrimtarve rumun t pluhurosen n raftet e librarive. Faji pr kt nuk sht i shkrimtarve t huaj, por i shkrimtarve tan, t cilt nuk iu adaptuan krkesave t ekonomis s tregut.
Koha javore: Letrsit e post-komunizmit t vendeve tona mes prpjekjeve pr t prfituar nga tradita, gjenden nn presionin e eksperimenteve letrare?
M.Dobrescu: Bashkjetesa e modernizmit me traditn sht nj mundsi, nj shans pr t dal jasht kufijve me prodhime letrare origjinale dhe kompetitive. Receta u provua me shum sukses nga letrsit e Ameriks s Jugut. Besoj se, n fund t fundit, kjo mund t jet mnyra m e sigurte pr t prballuar konkurencn n lmin e letrave. Sepse edhe ktu ka konkurenc. Jam i sigurt se ne, rumunt, dhe ju, shqiptart, kemi far ti tregojm europianve dhe bots. Por kjo do koh, mendje dhe shum, shum mundim. Koh kemi...
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn