als_Latn uzn_Latn hrv_Latn
Gjma, gjmtart n vajtimin me grupe n Shqiprin e Veriut
Prof. Dr. Agron Fico
Gjma (gjama) zgjat nga 20 minuta gjer n 1 or. I parafundit nga radha e gjms sht fisi i gjakut t t vdekurit dhe i fundit sht fisi i nns!
Mendoj se Vasil Tole ka ndjekur nj metodik t mir, q pjesn e par t studimit ia kushton vajtimit masiv, n grupe, n Shqiprin e Veriut, i cili quhet gjm-gjam dhe ata q e bnin at quheshin gjmtar. E folura, e thirrura, sokllima dhe kuja me ulurim - thot autori - shnohen si paraelemente muzikore, q provojn edhe hershmrin e vajtimit, si trashgimi shpirtrore mijravjeare. Sipas etnografit t njohur Rrrok Zojzi, nj t vdekuri i bhen deri n shtat e tet gjm dhe m s paku dy; ndrsa sipas Kanunit t Lek Dukagjinit dshmohet se kanun asht me ba gjam mbi t dekunin tri hersh tuj prsritur fjalt I mjeri im nand hersh. Ka katr faza t gjms, e cila prgjithsisht bhet nga burrat n perndim t diellit. Ja si e prshkruan autori kt ritual mortor: Fillimisht grupi i gjmatarve e fillon gjmn 100 gjer n 500 metr larg t vdekurit, i cili vendoset n nj vend t hapur. N fazn e par heqin zhgunat dhe gjrat e rnda, vendosin duart mbi ije me brrylat e hapur anash dhe rrahin tokn me kmb, duke shprthyer t gjith njhersh me britmn hou, duke thirrur edhe emrin e t vdekurit; n fazn e dyt q t gjith lshohen me hap t rnd drejt kufoms pr rreth 50-100 m. dhe pastaj ndalojn, qndrojn si t ngrir dhe presin shenjn e t parit, duke lshuar britmn hou, e cila prfundon me fjalt: I mjeri un pr ty!, me grushte rrahin gjoksin; n fazn e tret, prshkojn prsri 50-100 metra t tjer, qndrojn befas, heqin duart nga mesi dhe grricin me thonj fytyrn, duke hedhur pikat e gjakut n drejtim t t vdekurit; faza e katrt nis me qndrimin n heshtje, lshohen prsri me vrap dhe i drejtohen t vdekurit, ulen n gjunj, mbshtetin ballin prdhe dhe me duar prkdhelin dheun, qndrojn kshtu gjer sa nj familjar i t vdekurit u thot: ua shprblefshim n t mira!
Gjma zgjat nga 20 minuta gjer n 1 or. I parafundit nga radha e gjms sht fisi i gjakut t t vdekurit dhe i fundit sht fisi i nns! (Vep.cit. f.20-21).
Vajtimi n eposin heroik, n eposin pr Gjergj Kastriot - Sknderbeun
Nga ana muzikore - thot autori - nj veori muzikore e vajtimeve, si dhe pr gjith muzikn tradicionale popullore jovajtimore t Shqipris s Veriut, vrejm n t ekzistencn e nj sistemi muzikor t patemperuar, t knduarit nj-zsh. N Eposin e Kreshnikve intepretuar me lahut gjejm disa vajtime si p.sh. Vajtimi i Ajkuns, q sht nj margaritar i e folklorit shqiptar. Ja pak vargje nga ky gjerdan poetik:
..More Omer i nans-o,
A thue gjokun me ta prue?
Dil nji her pr me lodrue,
Bjer ndr gurra me u freskue,
Krko majat bashk me zanat,
Se ty varrin ta ruen nana,
Mori i miri i nans-o!
(Vep. cit. f.24)
N trashgimin shpirtrore vdekja e kryeheroit, Gjergj Kastriot-Sknderbeut, sht dhn me prshkrimin e natyrs n nj dit me mjegull dhe plot helm, sikur qielli do t vajtonte s bashku me gjmtarin Lek Dukagjini:
Ishte Lek Dukagjini
Ballin e rrihte me nj dor
Dhe me tjetrn shkulte flokt.
Tundu shkulu Shqipri,
Ejani zonja, bujar,
Ju t varfra dhe ushtar,
Eni qani me pikllim...
Prindi, zoti Shqipris,
Qmenat sot na vdiq,
Sknderbu ssht m!
(Vep. cit. 26)
T dhna pr vajtimin shqiptar sjell Pjetr Bogdani, Pjetr Budi, Frang Bardhi n nj relacion t vitit 1641, Evla elebia m 1660-1664, Vienso Dorsa m 1847, Johann Georg von Hahn n veprn Studime shqiptare (1853-1854), Elena Gjika, Zef Jubani, De Rada, Luigj Gurakuqi, Viens Prenushi, Maksimilian Lambertz, etj.
Forumi Shqiptar sht komuniteti shqiptar m i vjetr dhe i madh n Internet. Ai u hap pr her t par n vitin 1998 si pjes e projektit Albasoul. Forumi sht nj nism private e nj grupi emigrantsh shqiptar q ka pr qllim t'iu ofroj t gjith shqiptarve nj platform pr t shprehur zrin e mendimin e tyre n liri t plot. Forumi sht nj siprmarrje jo-fitimprurse dhe t gjitha shrbimet tona ofrohen falas e pr t gjith. Stafi i forumit sht staf vullnetar dhe pa pages. Shpenzimet e forumit mbulohen nga nismtart, donacionet e antarve dhe t ardhurat nga reklamat.
als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn hrv_Latn quy_Latn tuk_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ace_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn quy_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ace_Latn als_Latn als_Latn