als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Shqiptar
Registered User
(7/10/00 9:18:19 am)
--------------------------------------------------------------------------------
Bora Logu
Valbona Qehaja
Prof. Eqerem abej sht nj ndr prfaqsuesit m t shquar t gjuhsis s re shqiptare, i cili sht marr edhe me shtje t rndsishme t shqipes s sotme. Nj vend t dukshm z ndihmesa e profesorit n shtrimin dhe shpjegimin e shtjeve teorike gjuhsore n prshtatje me vet natyrn e gjuhs shqipe. Dhe nuk mund t ndodhte ndryshe me nj gjuhtar, i cili i kishte vn vetes si detyr q evolucionin historik t shqipes ta studionte, si thot prof Demiraj, " ... pr t shpjeguar e pr t zgjidhur sa m mir edhe problemet q paraqiste vshtrimi sinkronik i ksaj gjuhe"1.
Si dihet, gjuha, si nj dukuri shoqrore e veant, ka nj ndrthurje e ndrtim mjaft kompleks. Kto veori e bjn at t dallohet nga dukuri t tjera t ksaj natyre. Pikrisht pr kt arsye gjuhsia dhe, n rastin ton, gjuhsia shqiptare prfshin n vetvete disa deg, t cilat studiojn an t ndryshme t sistemit dhe t strukturs s gjuhs. Pr zhvillimin e ktyre sistemeve dhe nnsistemeve t shqipes, abej shpjegon dhe analizon gjendjen e gjuhs s prditshme me t ciln ne ligjrojm, e cila prbhet nga njsia m e madhe q quhet fjali q sht njsi kuptimore m vete e deri te njsia m e vogl q quhet fonem. Ndr kto njsi, kuptohet se si element kryet e vendit e z fjala, me ndryshimet e trajtave q pson, jo vetm sipas rasave t ndryshme t biseds q zhvillojm, por edhe sipas formave gramatikore q ajo merr. Pr kto probleme, n mes tjerash dijetari i shquar shkruan: " ... studimi i gjuhs prfshin m nj an fonetikn, m ann tjetr morfologjin, m ann tjetr sintaksn, ndrsa mbar pasuria e fjalve t gjuhs prbn leksikun e saj, ku gjallrohet vazhdimisht gjuha e shkrimit dhe e literaturs"2.
Duke e par gjuhn si nj dukuri shoqrore q ndryshon pandrprer n rrjedh t kohs n lmin e shqipes, gjuhsia deri m sot i ka kushtuar vmendje historis s jashtme t ksaj gjuhe sesa historis s brendshme t saj. do gjuh, n nj periudh t caktuar t ekzistencs s saj, prfaqson rezultatin e ndryshimeve q kan ndodhur n t gjitha epokat pararendse. N punimin e tij "Bised pr gjuhn shqipe", prof. abej v theksin se " ... Gjendja e tanishme e gjuhs sht rezultat i zhvillimit t saj gjat kohve, zhvillim n hapsir dhe n koh. N pajtim me kt edhe studimet gjuhsore mund ta rrokin gjuhn n paraqitjen e saj sot ose n nj epok t caktuar, e mund t ngjiten shkall-shkall n t kaluarn e saj, t ndjekin diakronin, rrugn e zhvillimit q ka marr ajo prej fazash m t vjetra n m t reja, sado q duhet t themi se aty kufijt nuk jan t prer, ngase n do gjendje aktuale prmbahet njkohsisht edhe thelbi i zhvillimit, i evolucionit"3 . Ndryshimet q vihen re n leksik, mund t gjurmohen n gjendjen e sotme t gjuhs dhe n historin e saj, n ndryshimet npr t cilat sht prshkuar n rrjedh t kohs, pra "... Duhet t deprtohet n shkallt m t mome t fjalve, e mundsisht n zanafilln, n burimin, n gurrn e tyre, kjo pun kryhet me parimet e metodat e asaj dege q quhet etimologji."4 Jan t qarta lidhjet q ka etimologjia me llojet e ndryshme t lidhjeve kuptimore. Arsyet e ndrrimeve kuptimore jan t shumllojshme, t ndryshme sipas rasteve. Ndryshimet n leksik, me daljen nga prdorimi i disa fjalve dhe me lindjen e fjalve t reja dhe n rregullat e lidhjes s tyre n fjali, prbjn n prgjithsi prmbajtjen e zhvillimit t gjuhs. N ndryshimet q ndodhin n gjuh ndikon ndonjher edhe kontradikta midis forms dhe prmbajtjes. Kshtu, largimi i madh i dy kuptimeve t nj fjale deri n shkputjen e tyre t plot sht dukuri e saj, t ciln abej e ka shpjeguar " ... me shprnguljen e raportit midis nj sendi, kuptimit dhe emrtimit t tij, me mbizotrimin q merr n fushn semantike, shpeshher nn shtysn momentare t afektit, nj prdorim i rastit a nj kuptim i dors s dyt, mbi kuptimin kryesor, te folja sidomos me ngritjen e kuptimit t njrit nga veprimet e pjesshme n funksionin e kuptimit prfshirs e t gjithmbarshm."5 Problemi gjithmon aktual i zgjidhjes dhe i stabilizimit t nj gjuhe t shkrimit ka qen nj ndr problemet m t rndsishme pr profesor abejn. Gjuha letrare kombtare sht shkalla m e lart e zhvillimit t gjuhs s prditshme popullore, me norma gjuhsore t njsuara, veanrisht n t shkruar. Gjuha letrare kombtare ngrihet mbi gjuhn e folur t popullit, nga gurra e s cils ushqehet e pasurohet vazhdimisht. Para gjuhsis shqiptare dy lme jan kryesore, nnvizon abej: a) mbledhja e materialit t gjuhs dhe b) studimi i ktij materiali. Materiali i gjuhs sht nj, ndrsa metodat dhe rrugt q duhen rrahur pr mbledhjen e tij, jan t ndryshme. Pr studiuesit e palodhur rrugt kryesore jan: a) hartimi i nj fjalori t madh t shqipes q t prfshij "... t gjitha fjalt q fliten ose jan folur n gjuhn ton duke prfshir edhe visarin e fjalve t autorve tan geg e tosk, t vjetrit nga m t rinjt ..."6 dhe b) puna me njohjen e dialekteve t sotme t shqipes.
Ndr shtjet teorike me rndsi q trajtohen n veprn e tij sht vendi q z shqipja n mes gjuhve t tjera indoevropiane, shtja e origjins s saj dhe fatet historike q ka ndjekur. Shenja m e dukshme e kontaktit t shqipes me gjuht e huaja, veanrisht me vendet ku ndodhen arbresht a shqiptart n bot jan huazimet leksikore, por edhe morfosintaksore. Kshtu, prmendim huazimet greke n t folmet e arvanitve, italianizmat n t folmet e arbreshve t Italis, bullgarizmat n t folmet e shqiptarve t Mandrics, dalmatizmat n t folmen e arbreshve t Zars, rusizmat n t folmen e shqiptarve t Odess.7 Njohja dhe studimi i gjeobilinguizmit gjuhsor t shqipes ndihmon sot n sqarimin sa m t plot t pozicionit t saj. Gjendja e bilinguizmit ka uar n ndikime m t mdha, deri edhe n strukturn gramatikore t shqipes. Detyrat teorike t gjuhsis shqiptare ai i shtron me qartsi shkencore dhe fisnikri. N mes tjerash nnvizon: "Studimet albanalogjike, prve interesit thjesht shkencor, kan medeomos edhe nj an praktike, pse gjuha shqipe pr ne s'prbn vetm nj objekt studimi, por sht edhe shprehja kryesore e jets son nacionale."8
N punimin "Mbi disa shtje t tradits s shkrimit dhe t drejtshkrimit t shqipes" studiuesi analizon gjendjen e hershme n formn e saj t shkruar dhe t folur. Shkrimtart e vjetr t Veriut, si: Gjon Buzuku, Pjetr Budi, Frang Bardhi, Pjetr Bogdani, Gjon Nikoll Kazazi etj. i kan ruajtur t plota grupet zanore ie, ue, ye dhe grupet bashtingllore mb, nd, ngj, si grupe t gjithmbarshme t shqipes. E japim kt rast pr t argumentuar se variantet gjuhsore t Veriut dhe t Jugut, dialektore a letrare, pasqyrohen kudo n vijat m t prgjithshme, fakt t cilin autori e prdor pr t shpjeguar formn unike t shqipes deri para pushtimit turk. Ligjrimet e ndryshme t shqipes n periudhn osmane morn nj rrug jo aq afruese, sa larguese, pra n nj far vshtrimi, nj zhvillim m fort largues sesa afrues. Gjuht e prbashkta t shkrimit e t literaturs zakonisht ndrtohen mbi nj baz dialektore t caktuar. Dialekti q vihet n baz t gjuhs letrare kombtare, i nnshtrohet nj prpunimi t atill, saq n disa vende ku gjuha letrare sht formuar prej kohsh, me vshtirsi mund t prcaktohet se cila ka qen baza dialektore. Gjuha letrare kombtare me format e saj ngrihet mbi ata n fillim n gjuhn e shkruar, pastaj n gjuhn e folur. Ky sht nj proces i gjat dhe i larmishm nga rrugt dhe format e ndikimit t ndrsjellt. Duke vrejtur gjendjen e shqipes n kronologjin e saj abej shkruan: " ... Shqipja mori form si gjuh shkrimi me tendenc pr njsim n t ardhmen, kryesisht prej themelimit t shtetit shqiptar e ktej, q kur ajo u b shprehje e nj njsie shtetrore t centralizuar."9 Gjuha e shkruar n dallim nga ajo e folur sht shprehje e nj kulture t caktuar dhe i prmbahet nj tradite. Rregullat drejtshkrimore rrjedhin nga nj realitet i caktuar q sht shkalla e zhvillimit q ka arritur gjuha si trsi n nj cak kohor. Drejtshkrimi duhet t'i prgjigjet ktij realiteti. Njsimi i drejtshkrimit pasqyron procesin e thell e t ndrlikuar t kristalizimit t strukturs fonetike, gramatikore, fjalformuese e leksikore t gjuhs kombtare n t gjitha hallkat e saj m t rndsishme. Prandaj, njsimi i drejtshkrimit si rrjedhim ligjsor i ktij procesi dhe si shfaqje e fazs s fundit t kristalizimit t norms letrare parakupton njsimin strukturor t gjuhs pr gjith popullin. N kt kuadr sipas E. abejt, " ... Shkrimi i shqipes moderne, n krahasim me at t periodave t mparshme t saj, karakterizohet pr dy tipare kryesore: n nj an, pr nj normim prher e m t madh t formave fonetike dhe gramatikore t fjalve dhe pr nj pasurim progresiv t leksikut me elemente pozitive t vendit dhe, m ann tjetr, pr deprtimin e ngulitjen e disa ndrtimeve t huaja dhe t nj shumice fjalsh t imponuara s jashtmi."10
Nj ndr problemet q shtrohet dhe analizohet gjithashtu prej tij sht problemi i pastrimit t gjuhs nga fjal e ndrtime t huaja. Budi n veprn e tij t par, n "Doktrinn e Krishten" thot ndrmjet t tjerave se i hyni puns s hartimit t ksaj vepre edhe nga shkaku se gjuha arbreshe po prishej m fort nga pakujdesia e disave dhe e letrarve t asaj kohe, t cilt, si duket, nuk e vritshin mendjen pr pun t gjuhs, por e kishin lan shkret. Prpjekjet e studiuesve dhe t dijetarve shqiptar pr pastrtin nuk kan munguar dhe gjat brezave t sotshm. Detyr e par sht pasurimi me leksema prej brumit t gjuhs s popullit. Por, pr kujdesin dhe interesimin q nj gjuh t shkruhet sa m pastr barra u bie mbar njerzve t pens e t shkrimit t letrave. Pr kt, duhen br prpjekje pr qllimin e lart, pastrtin e gjithanshme t shqipes, gjuhs son amtare.
1 Sh. Demiraj, "Pr shqipen e sotme" n "E. abej - nj jet kushtuar shkencs", Tiran, 1990, fq. 129
2 E. abej, "Studime gjuhsore", Vllimi V, Prishtin, 1975, fq. 213.
3 E. abej, Po aty, fq. 123.
3 E. abej, Po aty, fq. 123.
4 E. abej, Po aty, fq. 214.
5 E. abej, "Studime Etimologjike", Vllimi I, Tiran, 1982, fq. 63.
6 E abej, "Studime gjuhsore", Vllimi V, Prishtin, 1975, fq. 216.
7 Gj. Shkurtaj, "Sociolingustika", Tiran, 1996, fq. 158.
8 E. abej,. Po aty, fq. 217.
9 E. abej, "Studime gjuhsore", Vllimi V, Prishtin, 1975, fq. 218.
10 E. abej, Po aty, fq. 223
[I]Phoenix 09 - Artikulli 09
www.dardania.com/phoenix/...art09.html
Phoenix - Bashkimi Katolik i Publicistve Shqiptar
Riprodhimi dhe shprndarja vetm me lejen e redaksis.
www.dardania.com/phoenix[I]
als_Latn eng_Latn ltz_Latn unk srd_Latn bjn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hant als_Latn als_Latn zho_Hant