als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Postuar m par nga fegi
Pavarsia/ Flamuri shqiptar, i pikturuar m 1459
Madhesia e germave: Decrease font Enlarge font
Nga prof. Jaho Brahaj*
Nj version i prejardhjes s flamurit t shqiptarve, i vendosur shum m hert n histori, me kohn e kultit pagan t diellit dhe simboliks q prfaqsonte at
Shqiponja dykrenore sht e dokumentuar qartsisht tek paraardhsit tan, q nga shek. VI p.e.r.(para ers s re). Q n periudhn e bronzit kemi nga paraardhsit tan, me formn e artit t lasht, t dshmuara koka t shpendit me drejtime t kundrta n objekte kulti dhe zbukurimi, por q gjithmon edhe kto t dytat kan ngarkesa religjioze t besimeve t lashta. Dy kokat e shpendit kultik jan t pranishme n t gjitha epokat q kaloi populli yn deri n ditt e sotme. Interesi yn sht tek shqiponja dykrenore, q sht emblema e flamurit kombtar shqiptar. Shqiponjn dykrenore, s pari, e njohim tek Perandoria Hitite, 12 shekuj p.e.r., e pothuajse t njkohshme pak m von e kemi tek popujt e Mesopotamis s lasht dhe n rajone t Iranit t sotm. N lashtsi dhe n vazhdim shqiponja dykrenore prfaqson fuqin diellore n kt e at bot, botn toksore dhe botn e prtejme, ditn dhe natn, si nj trup i vetm q ekziston i shfaqur vetm me njsin brenda unitetit t dyzuar. Prfaqson ekuilibrin e ndryshimit ritmik t errsir-drits, t lvizjes qiellore, q sjell ndryshimin e stinve n mnyr ritmike.
N nj fjalor lexojm se ajo paraqet mashkullin dhe femrn (n bimsi dhe n qeniet e gjalla), si dy t kundrta t nj uniteti t prbashkt.
N vazhdimsi do t hedhim drit mbi kulte, besime e rite t trashguara tek kombi yn, nga lashtsia e deri n ditt e sotme, q lidhen me shqiponjn. Ndalemi dhe veojm dy nga kto atribute t shqiponjs dykrenore t dshmuara tek paraardhsit tan. Shqiponja dykrenore prfaqson dritn, por dhe errsirn. Kjo na trashgohet edhe nga gojdhna e lasht e ruajtur n kronikat e Gjon Muzaks. Ky na shpjegon se simboli i lasht epirot nga rridhte dera e tij, ishin dy pishtar: kur njri ndizej, tjetri shuhej e kshtu me radh, kur drita agonte nuk kishte errsir, dhe kur errsira binte, nuk kishte drit. Kjo sht e lidhur me besimin e popullit ton (dhe pothuaj mbar popujve t bots), se kur dielli ndrion botn ton, atje (n botn e prtejme), nuk ka drit dhe kundrta. Shqiponja udhtonte sipas besimeve t lashta deri tek dielli, kjo e dshmuar n mitet e besimet e Dodons Pellazgjike, me shqiponjn me simbolin e rrufes ndr kthetra q ia sillte Zeusit.
Q shqiponja udhtonte drejt lartsive t qiellit, sht e dshmuar dhe n Bibl.
Shqiponja drejtonte diellin q t lindte n botn ton (sipas besimeve t lashta), por dhe e prcillte pr t ndriuar n botn e prtejme. Ajo kishte pushtet n drejtim t Lindjes nga kishte vazhdimisht t drejtuar njrn kok, por edhe n Perndim, pr ku e prcillte diellin, nga ku e kishte t drejtuar tjetrn kok.
Shqiptart e kan paraqitur shqiponjn, q n koh t lashta, n objekte kulti e n artin popullor, pra mijra vite prpara se ta vendosnin n stemat e tyre dhe n flamur.
Tempulli m i lasht n Ballkan, Dodona, kishte kultin e shqiponjs lajmtare t Zeusit dhe n disa raste vet Zeusi paraqitej grafikisht n formn e shqiponjs. Populli yn n vazhdimsi kultin e shqiponjs e ruajti dhe e kishte pjes t strukturs shpirtrore, kjo e ruajtur dhe n dekoracione dhe objekte kulti. Kjo nuk do t thot se nuk e kishin dhe popuj t tjer t lasht. Shqiponjn dykrenore e kemi tek paraardhsit tan, ilirt, t dokumentuar q nga shek. VI p.e.r, fakt i cili qartson, q kjo form grafike e shqiponjs dykrenore nuk u huajt nga popujt e tjer pas ksaj kohe. Dshmi t trthorta na thon se shqiponja dykrenore ishte e njohur q n muzgun e historis tek popullsia paraardhse e Ballkanit. Ka referenca pr objekte kulti q paraqesin shqiponja dykrenore jan zbuluar n rrnojat e tempullit t Dodons, por kjo sht e padokumentuar grafikisht, prandaj si koh e dshmis materiale mbetet e sigurt shek. VI p.e.r. Shqiponjn-kult dihet se e kan shum popuj, deri dhe aztekt e Ameriks, por me dy kok vetm hititt, popullsia e vjetr e Iranit dhe ilirt e njihnin dhe e praktikonin. Kur flasim pr shqiponjn dykrenore n Ballkan, jan iliro-arbrit q e kishin, dhe si rrjedhoj, ata ua dhan t tjerve. M von e shohim se e kan bizantint, pr t cilt nuk dihet me siguri se a u fiksua n stem m par tek ata (bizantint) me paleologt apo tek shqiptart. Paleologt (perandor bizantin) e prvetsuan dhe fiksuan n stem n fillim t shek XIII. N kt koh tek shqiptart e kemi tek dera Gropa (shek XIII), kurse pr dern Kastrioti e dim se e kishin paraardhsit e Sknderbeut, d.m.th. para shekullit XV. Aranitt q e kan edhe ata shqiponjn dykrenore, e kan zanafilln e dokumentuar q nga shek. XI.
M prpara nga popujt e tjer t Ballkanit dhe Evrops, shqiponjn njkrenore t stemave heraldike familjare e gjejm tek arbrit. Gjurmt m t hershme i kemi me Principatn e Arbrit, ku natyrshm edhe n flamurin shtetror t ktij formacioni politiko-shtetror, sht shqiponja njkrenore n shek XII. Kjo do t thot se shqiptart e praktikonin para fqinjve t tyre ballkanik kt simbol n flamur.
N shek. XIV n Arbri praktikohej n emblema dhe n flamuj shqiponja dykrenore. Shqiponja dykrenore n stema dhe n flamuj mesjetar ndoshta sht bashkkohse me paleologt bizantin, por sht e sigurt se tek arbrit sht shum prpara serbve, rusve, hasburgve t Austris, Perandoris s Shenjt Romake etj. P.sh. rust e morn nga martesa e Sofia Paleologut me djalin e Carit t Rusis. Martesa u b m 1472 me ndrhyrjen e Vatikanit. Shqiponja dykrenore u vendos n stemat ruse disa vite pasi dhndri u kurorzua Car. Pas shkatrrimit t Perandoris Bizantine nga otomant me nj shpejtsi t vrullshme n heraldik n shum vende dhe familje evropiane u prqafua shqiponja dykrenore. T gjith donin t shpallnin trashgimin ose veprat pr mbrojtjen (!) e ksaj perandorie. Shqiponja dykrenore nuk u ruajt dhe trashgua nga hititt n vazhdimsi, as tek iraniant. Ajo u ruajt q nga shekujt e mijvjearit t par p.e.r. vetm n truallin ballkanik nga arbrit dhe nga Bizanti. Ajo si simbol u prhap me shpejtsi n mbar Evropn.
Flamuri i shek. XV i kombit ton me shqiponjn dykrenore u ruajt n vazhdimsi vetm tek shqiptart. N Evrop asnj flamur nacional nuk ka vazhdimsi n pes shekuj, prandaj flamuri kombtar shqiptar renditet si flamuri m i vjetr n Evrop. Duke marr parasysh se simboli kultik i shqiponjs dykrenore sht pjes e kulturs shpirtrore e materiale t ilirve e n vazhdimsi deri n ditt tona, ather konkludohet se sht simboli i flamurit m t lasht n Evrop dhe nga m t lashtt n bot.
Shqiponja si kult iliro-shqiptar
Dshmit e para t hyjnizimit t shqiponjs dykrenore tek paraardhsit tan
Q n koht e lashta banori pellazg (protoilir), ka besuar n fuqit e mbinatyrshme duke menduar se ato i paraprinin fatit t tij. Ai besonte se nga hyjnit varej lindja dhe vdekja, smundjet dhe shndeti, moti i that, q sjell urin ose moti i mir e shiu, q sjell begatin, po kshtu pr mbarvajtjen e gjahut etj. Kjo solli q besimi t jet drejtuar tek objekte t natyrs, si kafsh, fenomene t natyrs, q me hyjnizimin e tyre banort t mbrohen e t'i marrin me t mir kto veprime e fenomene. N periudhn m t lasht primitive, besimi ishte n hyjnizimin e objekteve q e rrethonin dhe n fenomene natyrore, q shoqronin jetn n stint e ndryshme. Ndr t gjith popujt primitiv, si e dshmojn objektet arkeologjike dhe studimet, dielli ishte objekt kulti. Ky sht i hyjnizuar dhe nga banort e lasht parailir t Ballkanit, ku banonin strgjyshrit e shqiptarve, pellazgt.
Simboli i diellit n inventarin arkeologjik, t dshmuar n territoret q nga jugu i Danubit, brigjet e detit Adriatik e Jon e deri n Azin e Vogl, ku shtriheshin ilirt simbolizohej n nj larmi formash, ku dallohen ornamente n form spiraleje, kryqi dhe svastika, q paraqet diellin n lvizje etj. Karro ose varka diellore, q aq shpesh sht e dshmuar n truallin ballkanik dhe n mnyr t veant n tokat, ku m von shohim t jet fisi i liburnve, shpreh besimin pr transportimin diellor npr kupn e qiellit. Tek paraardhsit tan, pr trheqjen e karros diellore npr kupn e qiellit kemi dshmi arkeologjike q nga koha e bronzit (shek XXI-XII p.e.r.), q besohej se kt karro e trhiqnin shpendt. Njohim mitin grek, ku Apoloni, hyjni e diellit, udhtonte pr n veri, ku banonte n muajt e dimrit pr tu kthyer n pranver. N kt rrug, sipas besimit mitologjik, Apoloni, perndia Diell, ka hipur mbi nj (shpend) mjellm, ose udhton n karron (ose varkn), t ciln e trhiqnin shpendt. Duket se udhtimet e tufave t shpendve shtegtar kan nxitur fantazin dhe kan krijuar lidhjen e ktij fenomeni me stinn e ftoht, kur dielli na jep m pak nxehtsi dhe me stinn e kthimit t ktyre shpendve, kur dielli ka m shum forc. Albanologt pr shpjegimin e objekteve arkeologjike t kulturs pellazge, "protoilire" thon: "Funksionet profilaktike dhe apotropoike me siguri i kan pasur edhe protomet e shumta t shpendve. Kt e dshmojn varset me figura t shpendve dhe paraqitjet e shumta t tyre prej qeramike dhe bronzi, si dhe fibulat, parzmoret etj, q hasen dendur n arkeologjin e trevs ballkanike"(1). Kto objekte, sipas botkuptimit t lasht, i sillnin shrbim mbarsie dhe e mbronin at q i mbante kto varse, q nprmjet shpendit prfaqsonin dritn, kultin e diellit. N dshmit arkeologjike t truallit pellazgo-ilir, n funksion t trheqjes dhe t drejtimit t karros diellore, shpendt dokumentohen prpara se t na shfaqen kuajt trheqs, kjo dhe pr funksionin udhrrfyes, q u atribuohej shpendve nga kjo popullsi. Pr figurn e kalit n kt funksion, studiuesit shfaqin mendimin, se ka ndikuar botkuptimi shpirtror i kalorsve nomad (2). Monumentin m me interes pr mitin e lasht ballkanas, pr rrugn e diellit npr kupn e qiellit, e gjejm n karron prej bronzi, q sht zbuluar n Gllazinas (3). Interes paraqesin disa varse t vogla prej qelibari e bronzi me nga dy krer shpendsh, t vendosura me kok n t kundrt t njra-tjetrs t bashkangjitura, q shmbllejn si nj trup i vetm me dy kok. Ktu shohim fillimin e shembulltyrs s shqiponjs dykrenore tek ilirt, si nj simbol me veti hyjnore, por me elemente t nj gjymtyre t hiperbolizuar. Trashgimia mitologjike e paraardhsve tan sht plot me shembuj t till, si pr figura me veti mitologjike t s keqes dhe me hyjni. Mund t prmendim kuedrn me 2, 5 e 7 krer, ciklopin me nj sy, shqiponjn me dy krer, bajlozin me 7 krer etj. Nj dukuri tjetr e sendrtuar n monumente arkeologjike t nj kohe t lasht, e dokumentuar n mbar truallin ilir e m gjer, sht lufta e shqiponjs me gjarprin. Shqiponja ktu, sipas mitologve, prfaqson fuqin e drits, q lufton kundr fuqive t errsirs nntoksore, e simbolizuar me gjarprin. Gjarpri prfaqson botn nntoksore, errsirn e prtej varrit, hadin. Ky besim e luft ndrmjet hyjnis s drits dhe errsirs sht pasqyruar edhe n objekte t tjera, t ruajtura deri n shekullin ton, duke u pasqyruar veanrisht n gdhendjet n gur e dru(4). U ndalm n disa dshmi shum t lashta t paraardhsve n truallin ton, ku shpendt e n mnyr t veant shqiponja, ishin simbol t diellit d.m.th. t drits, ku i njohim t dshmuara n simbole me dy kok shpendsh, n disa objekte religjioze pagane e m von t mbartura e prvetsuara nga krishterimi.
---------
1). A. Stipevi: Ilirt, historia, jeta, kultura, simbolet e kultit. Rilindja, Prishtin, 1990. f. 303. Stipevii, kur flet pr ilirt para shekullit V p.e.r., i quan protoilir-pellazg. Ne t gjith veprn n fjal, A. Stipevii edhe banorin e kulturn e kohs s neolitikut n trojet n jug t Danubit, i quan ilir. Nga studiuesit e sotm shqiptar nuk ekziston kurrfar dyshimi se ilirt (parailirt - protoilirt - ilirt e vjetr - ilirt), q jetuan n Gadishullin Ballkanik, q n epokn e hekurit, kan qen po aty edhe n epokn e bronzit, dhe jan pasardhs t drejtprdrejt t grupeve etnike m t vjetra t prehistoris. Pr kt shih: Kuvendin e Par t Studimeve Ilire, t vitit 1972 dhe Kuvendin e Dyt t Studimeve Ilire, t mbajtur n Tiran n vitin 1984.
2). G. Kossack supozon se kuajt kan zvendsuar n mitologji n Ballkan, vendin, q m par e kan pasur shpezt n qerre t tilla, ose kan bashkjetuar n t njjtn koh, por vetm prkohsisht. Shih A. Stipevi; Iliria f. 334.
3). A. Stipevi, vepr e cituar, faqe 301.
4). Kujtojm ktu emblemn e kshtjells s Lezhs, q na e prshkruajn T. Ippen, De Grand, Preng Doi etj, dhe emblemn n Laaj t Puks, q ruhej deri n mesin e shekullit XX, n kulln e Imer Bardhoshit.
FLAMURI KOMBTAR SHQIPTAR SHT TRASHGUAR NGA DERA E KASTRIOTVE
Dshmit n piktura dhe harta t vjetra ku zotrimet e Sknderbeut paraqiten nn simbolin e shqiponjs dykrenore
Figura e heroit ton kombtar, Gjergj Kastrioti-Sknderbeu, qndron n kulmin e panteonit t kombit shqiptar, sepse veprimtaria e lavdishme t epoks s tij, solli procese t mdha historike gjithprfshirse kombtare. Gjat periudhs m se njshekullore t lufts kundr furis pushtuese t osmanve, sidomos gjat viteve t qndress nn udhheqjen e Sknderbeut, u kristalizuan tiparet kombtare, q erdhn prej thellsive t shekujve dhe u imentuan n kt fund mesjete.
sht i njohur fakti, q shqiponja dykrenore u pranua njzri, si flamuri i kombit shqiptar, m 2 mars 1444. Dihet se flamuri, q u shenjtrua i till, ishte simboli heraldik administrativo-politik i Dinastis Kastrioti, t cilt e trashgonin, si shenj dhe flamur, q shum koh prpara shekullit XIV. Ruajtja e flamurit kombtar shqiptar n shekujt e robris pesshekullore, sht e lidhur dhe n traditn e lasht t paraardhsve t shqiptarve me kultin e shqiponjs. Gjat gjith rrugs s mbijetess nga prehistoria dhe iliro-arbresho-shqiptart e ruajtn kultin e shqiponjs, dhe kjo sht nj ndr faktort q simboli heraldik kombtar (flamuri kombtar shqiptar), i prcaktuar nga Kuvendi Shqiptar i Lezhs t pranohej, sepse ishte edhe pjes prbrse e pasuris shpirtrore tradicionale mbaretnike. Fakti q perandoria bizantine e mori dhe e prdori shqiponjn dykrenore nga fondi kulturoro-shpirtror i Ballkanit, nuk duhet t shihet si huazim, m von tek shqiptart. Studiuesit kan vn re dhe kan konkluduar se "Shqiponja dykrenore e Sknderbeut nuk ishte ndikim nga "faktori bizantin", por ishte prfytyrim i nj kulti t paraardhsve t shqiptarve"(1). Flamuri kombtar i pranuar nga Kuvendi Shqiptar i Lezhs nuk ishte vetm akti i pranimit t nj simboli heraldik kombtar, por prkoi me at, q ky simbol kultik e shpirtror u b edhe simbol politik dhe identiteti etnik. Prej shekullit XV e ktej, tek ne shqiptart, ky simbol kombtar mbshtolli rreth vetes atribute t shumta t shenjta. Shqiptart, q nga shekulli XV, n flamurin e tyre shihnin vazhdimin simbolikisht t kultit t hyjnis, s bashku me shenjn etniko-historike t bashkimit shtetror e politik t kombit shqiptar. Deri m sot na ruhen disa monumente e dokumente, q e pasqyrojn motivin e shqiponjs s Kastriotve. Ky simbol, q sht njkohsisht edhe shqiponja e flamurit ton kombtar, ruhet n varrin e nipit t heroit ton Konstandin Kastrioti n Napoli, n disa stema t kshtjellave t Puljes, ku jetuan pasardhs t ksaj dere. Para epoks Skenderbejane e kemi n kishn e kshtjells s Jashanics s Eprme t komuns s Klins e n Prizren, ruhet e gdhendur n murin e manastirit shqiptar ortodoks t Mbigurit n Dibr, n nj afresk t zbuluar rishtazi n Rodon. N gjurmn e vuls s Sknderbeut sht ruajtur mbi dokumente t kancelarive t huaja. N nj hart t vitit 1459 ruhet paraqitja grafike e flamurit ton n prmasa shum t vogla e n monumente t tjera.
E dhna e rndsishme, si e tham e Barletit, pr flamurin ton kombtar sht n faqen 15 rekto (vijuese) t Historis n fjal: "et reliqui Epirotici generis mox abiecta Amurathis memoria nouuam ducem et nota olim signa aquilasq; (nam rubea vexilla nigris et bicipitibus distincta aquilis (id gentis insigne e rat) gerebat Scanderbegus). Pr njohjen e mendimit, q ka shprehur Barleti pr flamurin dhe shqiponjn ndihmon shum shnimi ansor, q ai i ka vn frazs prkatse n tekstin e veprs. Shnimi ansor i ka dalluar qart se n frazn pr flamurin, fjalt vexillum dhe insignia nuk jan prdorur nga Barleti si sinonime, si ka kujtuar S. Prifti n prkthimin e ksaj vepre, por si dy terma t ndryshme. Shnimi ansor prkthehet: "Tregohet se cilt ishin flamujt dhe shenjat (simbolet) e gjindjes dhe t familjes Kastrioti".
Nga gojdhnat dhe tradita folklorike e ruajtur tek arbresht e Italis, e sidomos t Sicilis, rezulton se Malet e Himars, ishin pjestar t ushtris s Lidhjes n betejn e Beratit t vitit 1455. Kngt kujtojn edhe komandantt himarjot (Labria e sotme) q u vran n kt betej, Pal Golemi nga familja fisnike e Golemve dhe Nik Peta i Labris. Q himarjott e njohn pr kryekomandant Sknderbeun, flet edhe dokumenti i ruajtur n arkivat e Vatikanit i disa dhjetvjearve t mvonshm. Pra, nga jugu, Shteti Shqiptar i shek. XV pati prkohsisht shtrirje t paktn deri rrz Delvins, por jo Gjirokastrn, q turqit e kishin pushtuar m par. Shembulli dhe jehona e shtetit shqiptar, u bn frymzim dhe pr qndresn e shqiptarve t Peloponezit. Dokumentet flasin se shtrirja territoriale e shtetit shqiptar i ka ndryshuar kufijt gjat atyre 24 viteve jet. Aksionet luftarake, q mori Sknderbeu n thellsi t tokave shqiptare t pushtuara deri n Shkup, n Ohr, n Tivar, krijuan lidhje dhe me fisnikt shqiptar t viseve t largta, nxitn e kontribuan pr bashkimin shpirtror t shqiptarve kudo q ata banonin n tokat e tyre.
N Lidhjen Shqiptare morn pjes pa dallim shqiptart; si katolikt latin po ashtu dhe ortodokst, q tregon se shteti shqiptar mesjetar ishte nj bashkim politik etnik dhe jo mbi baza fetare.
Vizatim i Flamurit Kombtar Shqiptar n vitin 1459
N vitin 1980 nga The Newberry Library n ikago t ShBA u organizua nj ekspozit me harta, dorshkrime dhe t shtypura. N kt ekspozit, me rndsi t veant pr kulturn ton ishte Harta Portollane e Mesdheut, dorshkrim (monuscript) e pikturuar n pergamen n vitin 1459. Harta sht pron e biblioteks "The Nowberry Library" t ikagos dhe prfshihet n koleksionin "Edward E. Ayer" me shifr ms (monuscript) map no.3. Harta ka shnimin: "Petrus Roselli compossuit hanc cartam in civitate maioricarum anno domini MCLVI"2. Kjo sht e punuar me dor dhe e pikturuar me ngjyra, si ishte zakoni i atyre shekujve, kur nuk ishte shpikur shtypshkronja. Ky dokument sht i rndsishm, sepse pr her t par kemi t dokumentuar grafikisht flamurin ton, vetm pak vite pasi ky flamur u vendos e u pranua njzri si flamuri i mbar shqiptarve. Ky vizatim sht i njjt nga ana grafike me ato simbole, q kemi t prshkruara nga dokumentet dhe historiant shqiptar dhe t huaj m von, si Barleti, Dh. Frengu e t tjer sipas t dhnave t tyre.
Pas kthimit t disa pronave kishtare komuniteteve fetare, filloi dhe interesimi i ktyre t fundit pr studimin e tyre, ruajtjen dhe rindrtimin. Nj ndr kto prona sht Kisha e Shnandout n Rodon (sot fshati Muzhel), ku ruhet dhe shqiponja e Kastriotve e pikturuar. Pr kt kish dokumentet flasin q e ka ndrtuar Gjon Kastrioti dhe e rindrtoi i biri, heroi yn i njohur, Sknderbeu.
sht kujdesi dhe interesi i At Zef Pllumbit, i nisur nga gjurmt e afreskave n muret e ksaj faltoreje t vjetr, q uan n zbulimin e ksaj shqiponje. Shqiponja sht n afreskun e realizuar n brezin e poshtm t faqes s harkuar t murit t absids. N krahun e djatht t shqiponjs dykrenore dallohet figura e nj kalorsi e po n kt krah afr toks dhe dy shpend t tjer. Shqiponja sht e pikturuar me ngjyr t kuqe, t hapur mbi suva t bardh dhe n disa pjes na ka arritur e dmtuar, por q dallohet qart dhe, pa dyshim, se sht me dy kok.
Vepr prkujtimore e vitit 1500 me shqiponjn e Kastriotve.
Pasardhsit e Dinastis Kastrioti n shekujt pasardhs, si trashgues t njrit prej heronjve t Evrops s shekullit XV, q la gjurm n vendet e prtejdetit n dokumente e monumente, q ruhen deri m sot e kan vlera historike e kulturore pr Arbrin e atij shekulli.
Lapidari q ka vlera arkitektonike e historike, ruhet edhe sot n kishn Santa Maria La Nova t qytetit t Napolit. Fotografin e ktij monumenti, q po e botojm, pati mirsin t na e fotografoj nj pasardhs i Dinastis Kastrioti, Gjorgjio Maria Kastrioti Skanderbeg, me banim n Napoli. Monumenti ka dhe pllakn me mbishkrimin kushtues dhe emblemn heraldike t peshkopit t Izernies, nipit t heroit ton, Konstandin Kastrioti. Meqense monumenti botohet i plot pr her t par n Shqipri, na u dha mundsia dhe t botojm tekstin i sakt t tij epigrafik dhe prkthimin, i cili nga mosnjohja e fotokopjes origjinale, n botimet e mparshme, i kishte shpn studiuesit n disa gabime e pasaktsi. N kt lapidar mortar ruhet dhe emblema e peshkopit K. Kastrioti, e gdhendur, e njllojt, dy her, majtas dhe djathtas.
Himar
N kishn e kshtjells s Himars jan gdhendur n gur, sipr ports, katr shqiponja dykrenare. Sipas forms grafike, dy shqiponjat, q jan n pozicionin sipr, jan t simbolistiks religjioze dhe dy shqiponjat m posht n qemer, jan shqiponja-emblem heraldike. A kemi ktu shqiponjn-emblem t flamurit ton kombtar, q trashgohet nga dera e Kastriotve? Q krahina e Labris ishte e lidhur me shtetin shqiptar t udhhequr nga Sknderbeu, kemi t dhna t bollshme pr ta pranuar. Sipas dokumenteve, kshtjella e Himars u rrnua n vitin 1479. N vitet 1481-82, nn udhheqjen e djalit t Sknderbeut, Gjon Kastrioti, flamuri me shqiponjn dykrenore ishte n ball t kryengritjes, dhe fillimi i kryengritjes ishte Himara (Labria). Ky fakt mjafton pr t thn, q edhe n qoft se nuk e njihte e nuk e praktikonte Labria deri n kt dat flamurin kombtar, tani ajo luftonte pr kt flamur. Ka mundsi q n shekujt n vazhdim (shek. XVI-XVII), u b gdhendja e shqiponjave dykrenore n harkun e ports s rindrtuar t kishs e t kshtjells s Himars. Kurora q u vendos sipr dy kokave t shqiponjs sht tregues i konceptit t shqiptarve, q periudhn e Sknderbeut e quanin koha e mbretris shqiptare ashtu si dhe Krert e Parsis s Arbrit n vitin 1593. Q lebrit e quanin veten si pjes vazhduese e Shtetit Shqiptar t Sknderbeut, flet qart letra, q ata i drguan Paps (Gregorit XIII) n korrik 1577 ku deklarojn: "Le ta dish At i shenjtruar se qysh kur vdiq trimi i lavdishm, shum i Kthjellti Sknderbeu, Mbreti yn q quhej Kastrioti"3
Flamuri shqiptar tek arbresht e Italis. (1479 1912)
Pasi pam se flamuri kombtar ishte i ruajtur n kujtesn e popullit dhe n kulturn tradicionale materiale, t vshtrojm nga arbresht e Italis. T dhnat e para pr flamurin shqiptar, n tokn italiane, i kemi nga Barleti, n prshkrimet q i bn fushats luftarake t Sknderbeut n Pulje, n ndihm t mbretit t Napolit. Aty v n dukje se kalorsit e tij mbanin flamur, n fushn e t cilit: "...rrinte nj shqiponj e zez me dy krer...4". Pas kryengritjes s shqiptarve t viteve 1480-81, nn udhheqjen e Gjon Kastriotit, djalit t Sknderbeut, shum lufttar u detyruan t emigronin. Nj dokument i Agostino Toit pr kto emigrime, i cituar nga Gavril Dara i Riu thot: "Si zbritn n tok (shqiptart), lan prapa grat, fmijt e t smurt dhe t rreshtuar npr grupe, me flamurt t shpalosur ers, iu afruan qytetit 5".
Shqiponja dykrenore e vuls s Pleqsis s Arbrit e vitit 1593.
Pas pushtimit otoman, qndresa e vatrave t liris shqiptare nuk reshti prpjekjen me arm pr lirim, por edhe lidhjet me kancelarit evropiane. Kjo periudh e historis s shqiptarve, nga dokumentet e arkivave t huaja prcaktohet: "Shqiptart qeverisen me kuvendet e tyre". N Kuvendet shqiptare t shekujve XVI-XVII, u shfaq individualiteti shqiptar, i kristalizuar prej shekujsh, q sanksiononte e shprehte organizimin e nj shteti m vete, megjithse n kushtet e pushtimit. Ndr kuvendet shqiptare jehon bn Kuvendi i Himars (Vlor, Tepelen, Gjirokastr, Sarand) i vitit 1581, Kuvendi i Parsis s Arbrit i vitit 1593, Kuvendi i Shn Mris s Matit, 1594, Kuvendi i Zadrims m 1598 dhe Kuvendi i Dukagjinit t Matit 1601-2, ku morn pjes 2656 krer nga 13 krahina shqiptare, q nga Myzeqeja e Kosova, Shkodra e Shpati. N kto kuvende, q ishin forma m e lart e organizimit politik shqiptar, u krijua dhe brthama e kancelaris shtetrore, e cila prcillte shkresat, vendimet e memorandumet t vrtetuara me vuln e autoritetit shtetror vetqeveriss sipas vendimeve t Kuvendit. N kto kushte uniteti shqiptar u prforcua dhe u vu n lidhje me botn e Perndimit.
Kuvendet e paraqesin veten n plan t barabart me shtetet, me princat dhe me mbretrit perndimor. Ato zhvillonin kontakte vetm me kushte dypalshe dhe jo n pozita nnshtrimi. Me veprimtarin e vendimet e ktyre kuvendeve njihemi vetm nprmjet korrespondencave, q u kan drejtuar shteteve t Perndimit dhe nuk njohim dokumentacionin baz t arkivave t tyre, i cili n kushtet e pushtimit n nj luft t pandrprer pr lirim, humbi e u shkatrrua.
N letrn q Parsia e Shqipris i drguan Paps m 1 qershor 1593 dhe q ruhet n arkivin e Vatikanit, sht dhe forma origjinale e vuls mbi dyll. Vula ka form vezake me gjersi 5.5 cm dhe 5.3 cm lartsi. Kto t dhna u saktsuan nga nj fotokopje e ktij dorshkrimi, q sht n Bibliotekn Kombtare, Tiran me shifr Drh 1/2b. S pari, me nj foto t ksaj vule na njeh studiuesi italian Giuzepe Valentini. Vula paraqet nj fush t qarkuar nga tre ifte rrathsh, n hapsirn mes rrethit t madh dhe t mesit, ka tekstin latinisht: SIGIL. REGNI MACEDONIA ET ALBANIAE (Vula e Mbretris s Maqedonis dhe Shqipris). N mes t rrethit t mesm e t voglit sht e dallueshme nj kuror mbretrore, dhe brenda rrethit t vogl, nj shqiponj dykrershe t kurorzuar.
Titulli zyrtar q mban kjo vul: "Mbretria e Maqedonis e Shqipris" i prgjigjet realitetit sipas vazhdimsis s tradits, q nga shteti i Sknderbeut, t cilin si e njohim nga literatura historike e quanin Zot i Maqedonis e Shqipris. Tradita vetqeverisse mijravjeare e popullit ton, si populli nga m t lashtt e Evrops, kishte organin m t lart politik e vendimmarrs Kuvendin, prandaj sht legjitim ky emrtim pr Kuvendet si organi m i lart qeveriss. Organizimi politiko-shoqror i vazhduar me kuvendet gjat ktyre shekujve sht veprues, i cili udhhoqi disa kryengritje. Kjo form e lidhjes dhe e shprehjes s vullnetit mbarpopullor, u vazhdua n shekujt e mvonshm dhe kuvendi mbarkombtar, i cili shprehu dhe dshirn dhe aspiratn e kombit, u kurorzua me Lidhjen Shqiptare t Prizrenit n vitin 1878, i cili ishte pararendsi i Kuvendit historik t Vlors m 28 nntor 1912, ku u shpall Pavarsia Kombtare.
-------------
1). M. Pirraku, Transformimi i kultit t shqiponjs nga totemi n simbol kombtar shqiptar. Studimi etnografik i ndryshimeve bashkkohore n kulturn popullore shqiptare, Prishtin 1990, f. 75.
2). Shyqri Nimani, Trojet Shqiptare n Harta e Stema, Prishtin, 1996, f. 90-91.
4). Bardhosh Gae, Flamuri dhe Ismail Qemali. Toena, Tiran 1997, f. 5.
5). Gavril Dara i Riu, Knga e Sprasme e Bals, Tiran 1994, f. 6
wol_Latn als_Latn oci_Latn war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn