als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Nga Dr. Laurant BICA
Pedagog pran Departamentit t
Marrdhnieve Ndrkombtare
Universiteti KRISTAL
Deri tani shqiptart kan jetuar shum pak pr vehten:
vepra, gjaku dhe dhuntit e tyre kan shkuar n interes
t t tjerve. U jan prkushtuar me mish e me shpirt t
mirs s t tjerve. Tani duhet t jetojn e t punojn pr
veten, pr Shqiprin e tyre.
Mithat Frashri
Ata qi kan fatin t ken sot n duert e tyne drejtimin e
partinave t ndryshme, duhet t ken gjithmon parasysh,
t kjart dhe pa asnji iluzion, se nuk asht e thanun se ata
q humbin luftn, domosdo humbin edhe paqn, si dhe ata
q fitojn luftn domosdo fitojn edhe paqn.
Shum her historija shnon raste t kundrta. Populli shqiptar
ma tepr se n fitimin e lufts, duhet t synoj n fitimin e paqes,
sepse vetm ky fitim, e jo rrokullisje sistemesh, mund t siguroj
tansin toksore q n fjal t vorfna do t thot: buk e
pavarsi.
Dr. Xhelal Mitrovica
T shkruash pr shqiptart e Turqis apo arnautt, si thirren aty, sht nj prgjegjsi e madhe dhe nj barr jo fort e leht. sht komuniteti me numrin m t madh t shqiptarve n bot dhe pas tij renditen shqiptart autokton t Greqis apo si njihen arvanitt ose dhe arbrort apo barbaet.
I
Nga historia shqiptare e Anadollit dje
Kur njeriu flet pr Turqin, mendja t shkon te pllaja e Anadollit. Ajo ka qen e populluar q nga t mugtit e historis s njerzimit por dhe vazhdimisht ka qen nj shesh e aren lvizjesh t popullatave t ndryshme t ardhura nga Ballkani, Kaukazi, Azia Qendrore apo dhe nga Mesopotamia e Lindja e Mesme. Megjithat nj popullat qe e rrnjes, mbeti e nuk u zhduk kurr me gjith stuhit e kohrave; si n lashtsi e n mesjet dhe n kohn e re e t sotme, zotrit edhe sot t vrtet t Anadollit, t Thraks e t mbar Turqis, fisnikt e saj, pikrisht elementi shqiptar: Pellazgt, ilirt, t ashtuquajturit rum, q mbizotruan gjat mesjets e deri n ditt tona, bile n dy formacione shtetrore t mdha si Perandoria Bizantine dhe Perandoria Osmane. Hirushja e vatrs, si e quan Robert DAnzheli gjuhn shqipe, mbeti pjes e pandar e jets s banorve t Anadollit. Asaj gjat viteve t zotrimit bizantin iu shtua gjuha greke si gjuh kulture, e kishs dhe gjuh zyrtare e perandoris pr 10 shekuj dhe m pas gjuha osmanishte pr 6-7 shekujt e fundit deri n ditt tona. Pra pati nj shtreszim 3-4 gjuhsh n shekuj, megjithat shqipja u mbijetoi valve zemrake t qindvjearve. Restet e saj i kemi gjetur t gjalla n Ishujt Prinkipo apo t Princave n Stamboll, ku popullsia vndase ndonse shkollimin e ka br n greqisht por edhe n turqisht, shqipen uditrisht e ka ruajtur si gjuh shtpie. Dikush mund t shtroj pyetjen e ligjshme: Shqiptart jan autokton n Turqi, n Anadoll?! Por e vrteta e shekujve sht kjo. Nj marrveshje e Lozans n 1923-25 prishi konfiguracionin e popullatave n t dy kraht e Detit Egje. sht thika m e madhe q i sht ngulur ndonjher pas shpine popullit shqiptar pas kohs s Lidhjes s Prizrenit dhe t shpalljes s Pavarsis m 1912. M 1877 e 1878 n genocidin e egr t dy dimrave t shtetit shovinist serb mbi sanxhakun shqiptar t Nishit, u larguan me dhun nga trojet e tyre t lashta mbi 300.000 shqiptar mysliman; pas vendimit barbar t Konferencs s Ambasadorve n Londr m 1913 pr masakrimin e territoreve shqiptare t Kosovs e amris n favor t fqinjve grabitqar e t pangopur, q u pagua me koston e vuajtjeve t paimagjinueshme dhe t dbimit t prbindshm nga vndi i tyre t disa qindra mijra vetve prej tyre n vitet e rnda t lufts s par botrore. Me marrveshjen e Lozans dhe at q e pasoi m pas, zbimin e pamshirshm nga shtpit e tyre, duke ln edhe tenxheren e gjells duke valuar n zjarr, u shkputn nga vendbanimet e tyre strgjyshore q nga antikiteti, jo pak por mbi 2 milion banor t t dy brigjeve kundruall t Egjeut pr t prodhuar mbi bazn e prkatsis fetare me shqiptart musulman - turq dhe me shqiptart ortodoks grek dhe pr t zhbir prfundimisht kombsin e tyre shqiptare. Kshtu deshi Evropa, kshtu deshn edhe dy shtetet nnshkruese t marrveshjes, Greqia dhe Turqia. Kurbani i marrveshjes n njern an qen arvanitt musliman t Mores (Peloponez) dhe amt musliman si dhe shqiptart muhamedan t Maqedonis greke, t ish vilajetit t Selanikut dhe t Thraks Perndimore. Ndrsa n krahun tjetr qen rumt, kryesisht shqiptar dhe llazt ortodoks q u kmbyen si kafsh n pazarin e bagtive midis dy shteteve ndrsa Evropa bnte sehirin e rradhs t veprs makabre t vet, duke luajtur me fatin e tij, pra n kurriz t popullit shqiptar.
Pra, pas Berlinit m 1878, Londrs m 1913, si edicion i tret Evropa plak i vuri vuln me Traktatin e Lozans t 1923-24, si akti i fundit i tragjedis q i kish prgatitur popullit m t madh e m t lasht t kontinentit pr ta shuar prgjithnj nga faqja e dheutKshtu i ndrruan n baz t fes gati gjysm milion musliman, kryesisht shqiptar t Greqis, me mbi 1,5 milion t krishter shqiptar t Anadollit, t perendimit, t jugut, t qendrs e t veriut t tij; por n kt t fundit pra n veri t Turqis, n pjesn lindore t Detit t Zi, prfshihen edhe t krishtert llaz, nj popullsi autoktone, me prejardhje pellazge, e afrt me shqiptart n tradita, n zakone, n gjuh, n folklor, n kng dhe valle, n veshje, n kultur, n arkitekturn e shtpive, n artin e detaris etj. Smund ti kaprcej kto rrjeshta, pa thn dy fjal pr komunitetin shqiptar t rumve t Izmirit q pas Lozans u shumzua me zero. Ishte nj komunitet shqiptarsh ortodoks q ka luajtur rolin e nj lokomotive progresi n Perandorin Osmane. Ata kan qen mjeshtr t tregtis n perandori, n fillimet e industris n Turqi, ata kan investuar kapitalet e tyre n Izmir e zonn prreth deri n Stamboll, n kryeqytet, kan dhn nj ndihmes t shklqyer n fushn e arsimit, kulturs etj. Atyre u takon merita e nxjerrjes n gjuhn frnge t gazets Smyrna, gazet e par otomane etj. Sa keq q ky komunitet i lavdishm q ka qen n harmoni t prkryer me shqiptart musliman (si kudo shqiptart me njeri tjetrin, pavarsisht nga besimi fetar apo besa si sht thn ndryshe dikur) u dbua me Lozann. Edhe ikja apo dbimi i tyre ka qen i dhimbshm e i llahtarshm. I bartn me anije t huaja pr n Greqi. Ndodhi afrsisht si largimi biblik i shqiptarve nga Shqipria m 1990 me anijet shqiptare Vlora etj. nga Durrsi q u mbushn sa skishe ku t hidhje molln dhe u kacavirrn n to, por n rastin q po flasim ishin shum e shum m tepr, ska vend pr krahasime). Shqiptart e Izmirit jo me qindra po me mijra prfunduan t mbytur n ujrat e ftohta t brigjeve t Izmirit. Thirrjet dhe lebetitjet e ktyre njerzve deri n kup t qiellit, q u lan n mshir t fatit, ska pen q ti prshkruaj. Restet e tyre i gjen edhe sot n Katerini, nj lokalitet afr Athins. Autori i ktyre rrjeshtave ka njohur personalisht dy zonja t nderuara nga ky komunitet. Njera me emrin Zefirat (shkurt Zefi) jetonte n Athin dhe punonte n bibliotekn shtetrore t saj, ndrsa e dyta ka punuar n Radio Tirana n radion e jashtme. Shqiptart musliman t Gjirokastrs, t Delvins, Konispolit e amris posht lumit Kalama kan jetuar n shekuj n Izmir. I till psh n vegjli, ka jetuar shkrimtari e prkthyesi i shquar Vedat Kokona. Ve historia e shqiptarve t Izmirit sht sa e dhimbshme aq edhe t bn krenar pr bashkkombasit tan vendalinj t atjeshm. Duhen studime e studjues t tr q t ndriojn kt pjes t kombit ton, q ka jetuar n kto troje q nga lashtsia po q i takon tashm historis. Restet e tyre n Greqi, pothuajse jan greqizuar plotsisht
N kt truall, q quhet Anadoll, kan jetuar jo vetm popullsi t strlashta si sumeret e hititet, me t cilt fillon historia e njerzimit apo edhe pellazgt, por edhe gjat mijvjearit t Ir para ers son dhe n shekujt e tij kan banuar n t, n pjesn m t madhe t tij, popullata ilire, fise ilire. Pr kt na bn me dije dijetari yn rilindas, Sami Frashri si n veprn e tij Shqipria ka qen, sht e do t bhet1 edhe n enciklopedin e tij gjashtvllimshe Kamusul Alam (Fjalor i Bots apo i Gjeografis e Historis). N nj gjeografi q fillon nga qyteti Samsun n brigjet e Detit t Zi e n vazhdimsi rreth e qark gadishullit t Azis s Vogl, npr Detin Marmara, Detin Egje e Detin Mesdhe, deri n Antalja, Alanja e pse jo deri n qytetin-port Mersin, apo si njihet sot Iel, kan banuar fiset ilire, q turqit n tekstet e tyre t historis i quajn iljallllar; duke marr nga veriu i Anadollit me paflagont, me myzt, me trojant, me lidiasit, kariasit, likiasit etj. etj. Fiset ilire dikur kan qen mbizotruese n nj hapsir q fillonte nga Mbidanubi e prfshinte tre gadishuj, at Apenin, gadishullin apo sinisin e Ballkanit dhe gadishullin m t madh e q prbnte rrnjn apo nuklin e ilirve, at t Anadollit apo Anatolis. Pjesn m t madhe t territorit t ktij t fundit e zinte fisi i frigasve q ka pasur shtetin e vet t centralizuar, nj mbretri q sundoi pr rreth 7 shekuj gati n mbar Anadollin. Rilindasi arvanit, Aristidh Kola, duke pasur parasysh q Anatolia ka qen rrnja e shqiptarve, n nj poezi hymn t tij shkruan midis t tjerash se ty kush mund t t presnj, kush mund t t zhduknj, rrnj e lasht e Iliris, e Pellazgjis, rrnj e lasht e Anatolis.
Popullsia pellazgo-ilire n antikitet vazhdoi rrugtimin e saj n mesjet si t ashtuquajtur rum, (jo n kuptimin grek, por si ish banor i perandoris romake e m pas bizantine). Ajo u mbijetoi valve t egra asimiluese nga popullatat barbare q shkelen Anadollin, por q zun e nuk zun vend aty. Pas mijvjearit t par t ers son , aty u vendosen fiset e turqve selxhuk, pr tu pasuar n shekujt e XIII, XIV, XV nga turqit osman. N shekujt e mesjets, duke filluar nga shekulli i pest, kur merr rrugn Bizanti i perandorit Justinian i par, popullsia vendase e genit pellazgo-ilir, pra rumt q flisnin shqip (n Ballkan kan prball apo n kontinuitet, arbrit mesjetar), ngritn qytete t tra t nndheshme n pllajn anatolike, pr t jetuar. Turisti i sotm mbetet pa mend, kur viziton kto qytete apo vendbanime t nndheshme dhe bn udi si jan ndrtuar ato dhe si mbijetoi popullsia arbre (rume) n to. Sigurisht duke qen e njejta popullsi q themeloi edhe qytetin e Bizantit (Konstantinopojs apo Stambollit) n nj pik strategjike midis dy gadishujve, djep i qytetrimit evropian e mesdhetar n ngushticn e Bosforit, njeriu nuk mund t mos habitet me vitalitetin e saj. Ajo u mbijetoi shekujve t pamshirshm dhe mir apo keq e ruajti shqipen. Historiani shqiptar, Prof. Kristaq Prifti, n nj monografi pr Ibrahim Temon2 na tregon se jo vetm n vilajetin e Selanikut, q ishte me popullsi kryesisht shqiptare por edhe vilajeti i Edrenes n fund t shekulli 19t dhe n fillim t shekullit t 20t rreth gjysma e popullsis s tij fliste shqip dhe prbnte masn kryesore t tij. Spo flasim pr qytetin e Stambollit q deri n vitet 70 t shekullit 20t sipas nj statistike t brendshme t bashkis s tij nga 140.000 banor ortodoks, 100.000 prej tyre flisnin ende shqip dhe deri diku, ndonse jo si n shekullin e mparshm luanin nj rol me influenc n jetn e Stambollit e sidomos prbnin nj pjes t konsiderueshme t elits s tij. Aq e vrtet sht kjo, sa edhe n shoqatn turko-shqiptare d.m.th. t shqiptarve t Stambollit e t krejt Turqis, ata luanin rol vendimtar, bile i jepnin asaj tonin. Pas grushtit t shtetit (apo darbe-s si thuhet turqisht) n fillim t viteve 70 dhe ndjekjeve q bn ndaj tyre sigurisht ra dhe influenca e tyre n Shoqatn shqiptare.
Kur flasim pr shqiptart e Turqis nuk duhet t harrojm tre komponent, at autokton, at t ardhur dhe n kt t fundit duhet t ndajm si t tret elementin musliman shqiptar, q mbushi Thrakn Lindore dhe Anadollin, pr dy shekuj n vazhdimsi, n qindvjetshin e 19t dhe at t 20t me shqiptar kryesisht t besimit islam. Stambolli deri n fund t shekullit t 19t, 2/3 e popullsis s tij i ka pasur t besimit t krishter. Lagje t tilla si Feneri (apo Fanari), Balata, Tarlabash, Pera, Bejoll, Tophane, Beshiktash, Arnavutqoj, Shishli, Maka, Teshvikije, Ettiler, Bakerqoj, Kadiqoj, Bostanxhi, Suadije, Fndekzade, Koxha Mustafapasha (ose Samatia) etj., sidomos lagjet buzdetit glonin, gjallonin nga t krishtert. Ato kan pasur dhe emrat e tyre t vjetr q popullsia e Stambollit n zhargonin e sotshm t folur, sidomos t vjetrit, i kujtojn me nostalgji dhe sjellin ndrmend se n harmoni shembullore kan jetuar me kristiant rum dhe miqsit q kan pasur me ta.
Stambolli apo edhe Konstantinopoja si quhej ather, si kryeqytet, ka qen metropoli q ka grumbulluar popullatat nga tr ant e Ballkanit, Kaukazit dhe Lindjes s Afrt e t Mesme. Gjithmon n prbrjen e kryeqendrs osmane elementi dominues i popullsis s saj kan qen shqiptart, qoft t besimit musliman apo atij kristian. Rreth 80 kishat ortodokse t Stambollit, (prfshi dhe Kishn e Shn Triadhs n zemr t tij, n sheshin Taksim n Bejoll bashk me liceun e vajzave n krah t saj, t ndrtuar q m 1874 nga pasaniku i madh shqiptar Vangjel Zhapa nga Labova e Kryqit n Gjirokastr), jan kisha t ndrtuara nga shqiptart e q n shekuj u kan shrbyer atyre dhe vetm atyre, t njohur si rum t vendit, autokton denbabaden, q nga mugtirat e Bizantit e thell e m thell
Nuk mund ta mbyll komponenten e par autoktone pellazgo-iliro-rume, pa permendur tre vendosje t mdha popullatash t genit shqiptar n tre koh t ndryshme, n antikitet me Aleksandrin e Maqedonis, n mesjet n kohn e Skenderbeut dhe n kohn ton, nga ereku i par i shekullit t 19t e deri tani n fillim t mijvjearit t ri. Stambolli dhe Anadolli pavarsisht kufijve t do kohe, kan qen forca trheqse magnetike e shqiptarve, sidomos nga Ballkani. Nj vendosje e madhe ka qen lvizja e trupave t Aleksandrit t Maqedonis nga Ballkani kur ndrmori fushatn e madhe luftarake deri n Indi. Masa t mdha njerzish t racs son u vendosn e u vendosn q nga malet e Hindokushit, n Kaukaz e n vet Anadollin e deri n Egjypt, ku u formua qyteti Aleksandria dhe n Anadoll n brigjet e Mesdheut, qyteti Iskenderun (Aleksandria e dyt) etj.
N kohn e Skenderbeut, n shekullin e XV, pas vdekjes s tij e pushtimit osman, 300.000 shqiptar, shumica lufttar bashk me familjet e tyre t mdha, kaprcyen detin e u vendosn kryesisht n jug t Gadishullit Apenin, n Kalabri e Siqeli. Disa dhjetra mijra t tjer kaprcyen Danubin dhe kaluan n Rumani. Por, emigracioni m i madh ka qen i brendshm, drejt nuklit, n thellsi t Perandoris Osmane, drejt Stambollit e Anadollit, rreth nj milion njerz. Llogarisni q ka qen nj vendosje e strmadhe nga trojet e Ballkanit, apokaliptike do ta quaja pr kohn q oi n boshatisje t tokave, ku rrinin shqiptart, t cilt u bn dhe rezistencn m t madhe pushtuesve osman. Mendoni q n ato kohra popullsia e bots ka qen tepr tepr e vogl dhe e rrall n krahasim me sot, kshtu q shifra prej 1 milion shqiptarsh apo m mir t themi arbrish q ja msyn Anadollit ka qen tepr e madhe dhe smund t krahasohet me 1 milion njerz t sotm.
Dhe vala e tret e migracioneve t mdha shqiptare drejt Anadollit jan dy shekujt e fundit, kur u formuan shtetet e pavarura n Ballkan. Kjo sdo t thot se ska pasur t tilla edhe n shekujt para ktij procesi. Praktikisht n shekullin e 18 n fund t tij vlen t prmenden dy lvizje t mdha demografike. E para ka t bj me qytetin shqiptar t Selanikut. Njoftimi na vjen nga konsulli francez i kohs n kt qytet, Laskaris, q shkruan se n vitin 1779 n kohn e sulltan Abdylhamitit t Ir me mbshtetjen e admiralit osman Gazi Hasan Pasha n krye t 30.000 burrave, u dbuan nga Selaniku brenda 5 ditsh nga guvernatori i qytetit, nj pasha mizor e i urryer, m shum se katrqind mij shqiptar, duke prfshir disa qindra, t cilt bnin pjes n shpurn e tij
N mesin e shekullit XVIII, disa mijra shqiptar punonin atje n hamame, si shits boze, armpunues, gurgdhnds apo roje. Disa t tjer bnin pun sezonale si barinj ose tregtar bagtish. Shum prej zyrtarve t lart ishin vet me origjin shqiptare etj. Megjithkt n shekuj Selaniku se humbi kurr shqiptarsin e tij. Edhe sot kur pas 1912-ts ai po bn nj shekull duke iu nnshtruar nj procesi intensiv dhe t sforcuar t helenizimit nn Greqin, do i katrti banor i tij sht shqiptar, pa folur pr rrethinat e fshatrat e tij e t Thrakis Perndimore. Jo m kot npr dasma nga Pogradeci deri n Permet, n Devoll, n Kor, Kolonj, Danglli e gjetk, kngtart popullor ja marrin me z t lart si sokllim malesh, si n ato kngt e lashta maje krahit n Veri t Shqipris, q duket sikur del nga fundi i nj shpelle, si nj ofsham e strmadhe:
O Selanik e tatpjet
Si ka qen do t jet
Shqipri me t vrtet
Vini re, kngtari popullor krcen nga e kaluara direkt n t ardhmen, duke ln mnjan t tanishmen e Selanikut, fati i t cilit dihet.
Dhe vazhdon me nota patetike:
ǒkrkon greku e bullgari
Kur ktu sht shqiptari?!
Historiant mund ta fshijn kt fakt nga shkrimet e tyre, por populli nuk harron asnjher, nuk e fshin kurr nga kujtesa e vet
Konsulli francez shkruan m tej ndrmjet t tjerash: Duhet t friksohemi se ky komb, i cili sht i madh dhe njkohsisht shum i varfr, do t shprdoroj zakonin e tij t mbajtjes s armve dhe do t bhet i fuqishm e i rrezikshm pr kt Perandori. T gjith qytetet e hapura t Rumelis jan t ekspozuara ndaj shkatrrimeve t tij, q mund ta ojn at te portat e Konstandinopojs, nse ndonj ambicioz do t dij si t prfitoj nga numri, kurajoja dhe disiplina e natyrshme e ktij kombi. Dhe ashtu si e kishte parashikuar konsulli Laskaris, shum drejtues shqiptar u bn nj krcnim serioz pr Perandorin. N fillim t shekullit XIXt, Mehmet Aliu, nj ushtar shqiptar nga Kavalla u b sundimtar i Egjiptit, themelues i nj dinastie mbretrore dhe krijues i nj perandorie jetshkurtr n Afrik e n tokat arabe. M pran atdheut ishte Ali Pasha Bonaparti mysliman, si e quante Bajroni i cili sundoi n gjith bregdetin perendimor t Ballkanit nga kalaja e tij n Janin. Ky ishte nj pasha shqiptar, i cili po ndrtonte shtetin e tij dhe po ofronte mbrojtje pr t krishtert e rajonit. Ktyre ne duhet tu shtojm dhe dy drejtues t tjer pashallqesh shqiptar q konsulli francez nuk i jep, por q ishin edhe ata bashkkohs me dy t msiprmit, Bushatllinjt e Shkodrs n Veri dhe Ahmet Kurt Pasha i Beratit q ishte nj pasardhs i denj i myslimanizuar i princrve Muzakaj. Kto t dhna pr Selanikun i kemi nga profesori amerikan me origjin hebreje i historis n Universitetin e Columbias n Njujork, Mark Mazover, n librin e tij Selaniku, qytet i fantazmave, Tiran 2011, kur flet pr shqiptart n faqet 148-151.
sht fakt i pamohueshm historikisht se furia osmane i shtypi kryengritjet e ndryshme t shqiptarve me zjarr e me hekur dhe pashallart osman t do kohe, t drguar nga sulltant, e mbuluan Shqiprin e tokat shqiptare me lumenj gjaku dhe u bn n shekuj shkak i lvizjeve t mdha e t strmdha demografike t shqiptarve sidomos drejt Stambollit e Anadollit.
S dyti, nj lvizje tjetr e madhe demografike n fund t shekullit 18 e fillim t shekullit 19 lidhet me emrin e qytetit t Voskopojs, metropol ballkanik e europian. Me rastin e dy-tre djegjeve dhe shkatrrimeve t saj m 1769 e m 1789 e m pas n fillim t shekullit 19 popullsia e saj n shumicn e saj drmuese e mbajti frymn drejt qytetit metropol t krejt Perandoris Osmane. Disa dhjetra mijra voskopojar ja msyen, u mrguan drejt Stambollit, me t cilin kishin lidhje t shumanshme tregtare, ekonomike, kulturore e deri ato fetare. Askush deri m sot nuk ka folur pr kto lvizje t mdha njerzish t ktij qyteti, Voskopojs e t malsis s saj, krahins s Oparit drejt Konstandinopojs, prfshi dhe qytetin apo qytezn e Vithkuqit etj., q pati nj fat pak a shum t ngjashm me t simotrs s saj, t Voskopojs dhe u dogj e u prish edhe ai, afrsisht n t njejtn koh.
Vijm tani n shekullin XIX. Popullsia q ka psuar m s teprmi kan qen shqiptart. Emigrimet e para drejt Turqis fillojn nga Prlepi i Maqedonis. Pastaj vazhdojn me eksodin nga mbi 600 fshatrat dhe qyteti shqiptar i Nishit t mbi 300.000 banorve, vazhdojn me futjen m 1912 nn sqetulln e Serbis t Kosovs dhe t Greqis, t amris e t nj pjese t Maqedonis; vijojn me ikjet gjat lufts s par botrore. Kshtu, nuk mund t lm pa prmendur emigrimin e qindra, mos themi mijra Voskopojarve dhe Oparakve nga Shqipria Voskopoja kish, kur u dogj n vitin 1916, mbi 500 shtpi pr n Stamboll. Shumica e banorve t saj e mbajtn frymn drejt qytetit t madh, me t cilin kishin lidhje t shumta familjare, ekonomike, tregtare, arsimore, kulturore e t tjera prej shekujsh. Ikjet vazhdojn drejt Turqis si rezultat i shkatrrimeve t papara se Shqipria u b shesh lufte n Luftn e Par t Prbotshme e sidomos n fund t saj, kur Jugosllavia e Versajs rikthehet n Kosov, me Traktatin e Lozans 1923-24, shkmbimet e mdha greko-turke t shqiptarve, me lvizjet e kosovarve m 1938 drejt Turqis, q u ndrpren fatmirsisht, deri diku por jo prfundimisht nga lufta e dyt botrore, me vendosjet pr arsye politike pas lufts si genocidi am apo dhe masakrat mbi kosovart si ajo e Tivarit apo brenda Kosovs e Maqedonis nga hordhit serbe e maqedonase; me disa qindra e mijra t tjer t emigracionit politik drejt Turqis, Italis dhe Evrops Perendimore, drejt SHBA-s dhe Australis; me dbimin e madh n Turqi nga 1954-1960 e m tej n baz t Traktatit turko-jugosllav Tito M. Qyprili (ministr i jashtm i Turqis) dhe n dekadat vijuese deri n ditt tona nj rrjedhje e skajshme pa precedent drejt Stambollit e Anadollit e paprmbajtshme e shqiptarve, pa folur pr ikjet n Evrop e Amerik; pa folur pr emigracionin biblik nga Shqipria pas viteve 90 t shekullit t 20t drejt Evrops e Ameriks. Nj kapitull m vete prbn tjetrsimi, boshatisja kto 70 vjett e fundit nga shqiptart e Sanxhakut me kryeqendr Tregun e Ri (Novi Pazar) dhe largimi masiv prej pllajs s Peshterit. sht nj emigrim i vazhdueshm, i pashembullt drejt Stambollit e qyteteve kryesore t Turqis si Bursa, Izmiri, Ankaraja etj. Vet kam folur shqip m 1989 me t rinjt e Pazarit t Ri n Kapall arshi (Pazari i floririt) q kishin ardhur e ishin punsuar n Turqi. Largim, largim, kurbet, deri kur?! Formimi i shteteve t pavarura t Ballkanit ka pasur koston m t lart pr shqiptart q kan qen t detyruar t marrin rrugt e mrgimit me hir apo me pahir
Ka edhe nj vendosje t padukshme, t katrt t madhe, bile do t thosha t strmadhe t shekujve, pr t ciln kurr nuk do t ket shifr t sakt por bhet fjal pr qindra e mijra vet shqiptar q mbeten n dh t huaj, qoft lan kockat, qoft zun vend aty, krijuan familje e nuk e pan m tokn q i lindi, atdheun e tyre. sht fjala pr aspektin ushtarak qoft si shrbim i detyrueshm, qoft si profesion, si ushtar me pages ose t njohur ndryshe si mercenar. Me t drejt Robert Elsie flet pr emigrimet e hershme t shqiptarve n Turqi si rezultat i rekrutimeve me forc pr ushtrin osmane dhe jenier. Gjat pes shekujve t sundimit osman n trojet etnike, shqiptart kryen shrbimin ushtarak n t katr ant e perandoris, me nj siprfaqe mbi 15 miljon km2 t shtrir n tre kontinente. Knga e Urs s Qabes sht sinjifikative n kt drejtimShrbimi vazhdonte, n disa raste, deri n 10-15 vjet dhe, ose linin kockat n shkrettirat e Arabis, Jemenit, Siris, Veriut t Afriks si n Egjipt, Libi e gjetk, ose vendoseshin andej.
Nj plag e pambyllur, e nisur q n shekujt bizantin e q vazhdoi edhe n shekujt osman, sht mercenarizmi q e kan kaluar shqiptart pa dallim feje. Dy jan popujt n Evrop q armn e kan patur t shenjt dhe q jeta e malet ku jetonin, i diktonin e i detyruan t mos e hiqnin nga supet dhe luftn ta bnin profesion t tyre se vendi nuk i mbante: Shqiptart dhe Zvicerant. Katolikt e zons s Krajs mbi Shkodr e Ulqin, e kan kryer shrbimin ushtarak tradicionalisht n Gardn e Sulltanit, madje me veshje karakteristike t krahins s tyre. Shqiptart katolik t Veriut, shqiptart ortodoks t Jugut e t Mores q kaprcyen detin n Itali n shekullin 15 shrbyen si stratiot (ushtar me pages) n ushtrit e perandorve e mbretrve dhe princrve t Evrops Perendimore. Kt tradit e vazhduan po n Perendim n shekujt osman shqiptart ortodoks t Himars, Labris, Suljott e Camris e t tjer. N Lindje, n Rumani, shrbyen shqiptart ortodoks t Shqipris s Jugut e t malsive t Kors, Pogradecit, Strugs, Ohrit, Kolonjs, Permetit, Dangllis, Gjirokastrs etj. Ata qen ushtar rrogtar n shrbim t gospodarve (princrve fanariot shqiptar si Gjikajt, Dukajt etj.) n principatat e Vllahis e Moldavis. Labria, edhe kur u islamizua, vazhdoi zanatin e gjakut. Anglezt, francezt etj., kolonizator, kan rekrutuar pr llogari t tyre mercenart shqiptar e i kan drguar pas pregatitjes strvitore ushtarake n Afrik e gjetk. Shqiptart me fustanella, sidomos nga Jugu i Shqpris po edhe Veriu, kan luftuar me pages edhe pr llogari t Mehmet Aliut, kur ai u b pasha i Misirit (Egjiptit) edhe n shkrettirat e Siris, Sudanit, t Arabis, Libis e n vende t tjera, ku e solli hera. Nuk sht e rastit q n nj sr tabllosh t piktorve t shquar anglez e francez etj., kur tregohen luftrat n Afrik apo n Lindjen e Mesme, paraqitn shqiptart me fustanella t bardha dhe qeleshet karakteristike n kok. Shrbimi ushtarak dhe mercenarizmi prbjn vendosjen e katrt t madhe t shqiptarve, at t largimit nga trojet amtareDuke e ndalur fokusin e vshtrimit ton n dy gadishuj, at t Anadollit dhe Sinisin Ilirike (Gadishulli i Ballkanit si njihet sot) mund t themi si konkluzion t shtjellimit t ksaj pjese t par t punimit ton se pavarsisht nga gjuha, q ka t bj me tjetrsimin e shqiptarit q ka jetuar n kto troje, si greqisht tek arvanitt, turqisht tek arnautt, kemi t njejtin njeri. Antropologjia do t kishte se ka t fliste.
Shifrat pr popullatn shqiptare q jeton n Turqi shkojn nga 3 milion deri n 20 milion (shifra zyrtare nuk ka por dhe kur jepen jan qesharake, rreth 50.000 veta, m e larta e dhn n nj botim t fundit deri m sot). Regjistrime, statistika n kt drejtim pr popullatn shqiptare nuk gjenden kurrkund. Gjithka sht e diskutueshme n shifrat q jepen andej ktej. Psh gjat vizitave n Shqipri t presidentve turq, pas vitit 2000, pr shqiptart e Turqis jan dhn nga goja e tyre shifrat 53 dhe 64 milion. N nj emision t kanalit televiziv Top Channel pr shqiptart e Turqis sht dhn shifra rreth 15 milion pa treguar burimin. Ka burime t tjera q japin shqiptart apo 1/3 e popullsis aktuale t Turqis. Sipas nj t dhne do i treti banor i Turqis pavarsisht e flet shqipen apo jo, si gjuh amtare, sht i gjakut shqiptar. Koht e fundit jan shtuar botimet arkivale pr popullsin e zbritur n Republikn e Turqis nga Rumelia d.m.th. Ballkani. Ka q e shpien shifrn e t ardhurve prej ktej n Anadoll, deri n gjysmn e popullsis s tij, apo q prbjn rreth gjysmen e popullsis totale t Turqis. Kt autori i ktyre rrjeshtave e ka dgjuar edhe nga specialist demograf n simpoziume e kongrese shkencore t mbajtura si n Jeshilqoj apo vende t tjera. Po t gjykosh nga kto shifra, duke marr parasysh dhe shtesn e madhe natyrore t popullsis s re n Turqi, shikon se shifrat q u dhan m sipr nuk jan dhe fort larg realitetit, apo e thn ndryshe nuk jan dhe aq t papranueshme. Gjithsesi, problemi mbetet i hapur.
Po sjellim edhe t dhnat nga dy burime q i takojn t njjtit studiues, kanadezit Robert Elsie, t cilat na ran n dor tani s fundi, kur po i vinim pikn ktij artikulli studimor. N t parin, n zrin Turqia, Shqiptart n Turqi ai shkruan dhe kto (lexuesi le t gjykoj vet si pr informacionin e sjell, ashtu dhe pr autorin): Ndonse jo shum i njohur jasht dhe pavarsisht mungess s statistikave t besueshme pr popullsin, komuniteti shqiptar n Turqi, n t vertet mund t jet m i madhi n diaspor. Emigrimet e hershme t shqiptarve n Turqi ishin rezultat i rekrutimeve me forc pr ushtrin osmane dhe jenierNumri i shqiptarve etnik, (dmth nga Ballkani-LB) n Turqi mund t arrij mbi nj milion, ndonse shum prej tyre jan asimiluar. Nj raport i Kshillit t Sigurimit Kombtar t Turqis, m 2008, vlersonte se n Turqi jetonin 1,2 milion shqiptar. Sido qoft, ka ende komunitete t mdha dhe aktive shqiptare n Stamboll dhe Burs.5 Ksaj shifre (1,2 milion), n burimin tjetr, albanologu Elsie i shtonte sqarimin, shumica e t cilve me origjin kosovare6. U takon studjuesve kompetent nga Shqipria, Kosova, Maqedonia, shqiptarve t Turqis dhe shtetit turk q ka statistikat e plota t brendshme pr t thn nj fjal m t plot dhe kompetente edhe n kt drejtim. Kjo i takon s ardhmes. Ne vetm kaq mund t themi prafrsisht mbi bazn e burimeve direkte apo t dhnave indirekte q disponojmMendohet se vetm qyteti i Stambollit ka mbi 3 milion shqiptar n nj koh kur ai u sht afruar rreth t 20 milionve. sht qyteti me m shum shqiptar n Ballkan, pr tu ndjekur nga qytete-metropole si Tirana dhe Shkupi dhe, tash s voni, edhe Prishtina.
Pr ngjashmrin apo m mir njejtsin e shqiptarit apo njeriut t Ballkanit me shqiptarin apo njeriun e Anadollit t tjetrsuar n gjuh etj., flet e do t flas m mir n t ardhmen antropologjia, etnografia, folkloristika e shkenca t tjera. Mjafton t krahasosh instrumentet muzikor si iftelia, grneta e t tjera apo veshjet e nj popullate t Detit t Zi, si jan llazt, kngt, vallet, lodrat e tyre t ndryshme e t bindesh se sado larg t jen kto vise gjeografikisht nga njeri tjetri, prap jan afr, shum afr n doke, n zakone, n tradita.
Me sy t lir, vetm duke par muzeun e qytetrimeve anatoliane n Stamboll, muzeun e pasur arkeologjik t Burss, muzeun arkeologjik t Antalias, muzeun e arkeologjis s nnujit n Bodrum n brigjet e Egjeut etj., dhe ti krahasosh me muzeun arkeologjik t Tirans, se ke t vshtir t realizosh se n nj kuptim, n t dy gadishujt ka jetuar e njjta popullsi iliro-pellazge. Kur msonte gjuhn turke n Stamboll, autori i ktyre rrjeshtave n tekstin e msimit shihte nj fotografi me varre monumentale n zonn e Izmirit, n at q njihet si rrethi mavi (blu) dhe q kap m s shumti brigjet e Egje-Mesdheut deri n Antalia. Nuk ishte e vshtir t konstatoje se ato ngjisnin si dy pika uji me varret monumentale t Selcs s Poshtme n Pogradec, ku ishin varrosur mbretr ilir. Del nevoja e studimeve krahasimtare n kt fush t djerr si arkeologjia q do t na sjell n zbulime perla pr popullatn ilire t Anatolis q gati nuk sht studjuar fare. Deri tani as q bhet fjal pr studime krahasuese. Del gjithashtu nevoja e thellimit t bashkpunimit t Instituteve apo Muzeve homologe, psh t arkeologjis. Sikur vetm vizitat reciproke nga profesionistt n to, pa folur pr sesione, simpoziume apo kongrese shkencore t prbashkta shqiptaro-turke q mund t bhen edhe n kt fush apo sfera t tjera si etnografia, folkloristika etj. etj. Brezat e rinj t sotm e t nesrm t shkenctarve e studjuesve duhet t hulumtojn dhe t tregojn se sa t ngjashm, t njejt, t mos themi identik, jan qytetrimi ilir n Ballkan me at n Anadoll, si n Troj e n mbar bregdetin egjean e n thellsi t toks anatolike
II
Vendndodhjet e shqiptarve n Turqi sot
M kujtohet se gjat kohs q kam qen n Republikn e Turqis, sa her jepej moti n lajmet e mbrmjes n televizor, ajo ndahej n 8 rajone t mdha. Mbi bazn e tyre po paraqesim me nj vshtrim telegrafik shprndarjen e popullats shqiptare n t.
S pari: Rajoni i Stambollit dhe Thraks Lindore ose thjesht Thrakia Turke me qytete t tilla si Edrene, Tekirdag, Gelibollu, Kerklareli etj. Stambolli dhe Trakia si i thon turqit, prfshijn nj territor prej 24.000 km2 gati sa Shqipria. N shekuj, po sidomos n shekullin e 20t, kemi dyndje t shqiptarve drejt Stambollit dhe pjess evropiane t Turqis. Mjafton t shohsh njerzit e ktyre anve dhe bindesh pr origjinn e tyre. Edhe pa i pyetur, antropologjia st l t gabosh kurrsesi. Por jan edhe shqiptart vendas t krishter rum, po dhe musliman t konvertuar n shekuj deri n ditt tona. Stambolli numron me miliona shqiptar t shprndar n lagje si Aksaraj, Ejup, Alibeqoj, Beshiktash, Arnautqoj, Kadiqoj, Feriqoj, Bajrampasha, Fendekzade, Topkapi, Fatih, Kuykekmexhe etj.etj. Dikur shqiptart kan qen t vendosur me mahalla sipas krahinave n lagjet e ndryshme t Stambollit, bile kjo deri n vitin 1990 psh Alibeqoj kishte shqiptar t Kolonjs dhe t Gostivarit me shumic q jetonin n masa kompakte n shtpit e tyre me bahe dhe familjet ishin t nj ane, bile n nj pjes t tyre ishin edhe farefis apo dhe ishin br t till, duke jetuar n krah t njeri tjetrit. Nuk prziheshin me t tjert e ruanin me fanatizm gjuhn, madje n dialektin e veant si e kishin folur n Shqipri. Bile ndihej moszhvillimi i mtejshm i saj dhe dukeshin trajtat konservatore. I ruanin si u barten nga Kolonja dhe nat gjendje i flisnin sot. Vet i kam dgjuar e komunikuar me ta. Ruanin bile kng popullore, vjersha e folklor t vendlindjes. Mund t kishin lindur edhe n Turqi por ruanin nj mall t patreguar pr fshatin, qytetin, apo krahinn prej s cils kishin ardhur. T prekte kjo dashuri e mall i tyre i patreguar pr tu kthyer qoft edhe njher n vendlindje. Shpesh t rinjt bartnin si t regjistruar n nj shirit magnetofoni kujtimet e prindrve t tyre pr vendet nga ishin shprngulur deri dhe pr gurt e drurt e vendlindjesBajrampasha, rajoni m shqiptar i Stambollit, ka kryesisht shqiptar t Maqedonis, sidomos nga rajoni e qyteti i Manastirit, Perlepi e fshatrat shqiptare rreth tij, kurse Fndekzade ka m shum shqiptar t Shkupit, bile edhe shoqata e tyre e ka qendrn ktu Ska rajon t Stambollit q t mos ket shqiptar. Jan nga Kosova, Maqedonia po dhe nga Novi Pazari (Tregu i Ri) mbi Mitrovicn e Kosovs si dhe nga jugu i Shqipris, t hershm e t sotm. Pas viteve 90 erdhi nj val e re emigracioni nga Shqipria. Shqiptart mysliman n Traki, jo vetm q i ke me shumic n qytetet si n Edrene apo Tekirdag po edhe npr fshatra. N shumic jan t ardhur nga Kosova po edhe Shkupi.
Sami Frashri na bn me dije pr ngulime t tjera shqiptare n Thrak dhe n brigjet e Detit Marmara si dhe n ishujt afr tyre. Kto komunitete shqiptarsh ortodokse u dbuan n Greqi pas Lufts s Par Botrore, n periudhn e shkmbimit t popullsis midis dy vendeve (turqisht mubadele dhe greqisht andallaia). Nuk sht fjala pr Adalar(Ishujt e Princave) q jan n Grykn e Bosforit n Stamboll, prball Kadiqojit, gjithsej 9 ishuj t banuar e t pabanuar, me popullsi ortodokse, q su prfshin n marrveshjen e shkmbimit q u nnshkrua n Lozan t Zvicrs. Popullata ortodokse e Stambollit nuk u prek nga ky traktat ogurzi pr shqiptart. Sasia m e madhe e shqiptarve t Turqis sht grumbulluar n pjesn evropiane t saj.
S dyti: Rajoni i Burss me siprfaqe 11.087 km2 dhe popullsi prej 2.600.555, pra gati sa Kosova e sotme. Bursa sht qyteti i katrt m i madh i Turqis. N kt rajon prfshihen edhe qytetet si Adapazar, Kutahja (emri i vjetr Qytahja) Bandrmaja, Ballkesir, anakala e deri n Ajvallk, nj qendr e vogl e banuar buz Detit Egje. Brenda qytetit Bursa (thirret edhe Brusa) ka disa mhalla si Zafer etj. plot e prplot me shqiptar, ku shqipja gjallon deri n ditt tona. Kjo lagje njihet si lagje e shqiptarve. Ata kan shoqatat e tyre kulturore artistike dhe jan t mirorganizuar. Ka shqiptar t hershm si ata t Nishit q i gjen n qytete si Adapazari, Kutahja etj. Shqiptar ka dhe Bandermaja, Ballkesiri, si dhe rajonet bregdetare, por me klim relativisht t ftoht si anakala apo dika m ndryshe Ajvallk, Akaj etj. Ka dhe ishuj si Bozxha Ada apo ndonj tjetr n krah t saj t banuar nga t krishter shqiptar t vendit, t ashtuquajtur rum. Prej ktyre ka dal dhe patriku ortodoks aktual i Stambollit, Bartolemeo, q e di shqipen si gjuh amtare q e ka...Banort e ardhur jan kryesisht nga Kosova e m pak nga Maqedonia.
S treti sht Rajoni i Izmirit me qytete si Manisa, Akhisar, Ajdin, Denizli, Fethije, Marmaris, Bodrum e deri n Antalja e Alanja, duke prfshir dhe Ispartn dhe Afjonin etj. Ky rajon sht i mbushur plot e prplot me shqiptar t amris q erdhn pas nnshkrimit t Traktatit t Lozans n vitet 1923-25. Qyteti i Izmirit lagjen e vet m t madhe e m t rndsishme, lagjen aristokrate t vet, Karshejaka, n 90% t saj i ka me shqiptar t amris apo dhe Janins. Po nuk mungojn dhe shqiptart e Kosovs psh. nga Prishtina, t Shqipris e t Maqedonis. N lagjet e Izmirit apo Smirns s dikurshme, sht folur shqip nga rumt shqiptar t ktij qyteti dhe pastaj pas dbimit me marrveshjen e Lozans t shqiptarve ortodoks, kta u zvendsuan me shqiptar musliman t amris, me shqiptar fisnik musliman arvanit t krahinave t Manit e t Lals n Peloponez (More). Po ashtu Izmiri pas 1924-1925 u mbush me kosovar t ndjekur nga regjimi serbomadh i kralit Aleksandr Karagjorgjevi. Pra shqipja sht dgjuar deri n fund t shekullit XX n lagjet e Izmirit e ku m shum e ku m pak, ndonse m rrall, sot vetm n mjedise familjare. amt jetojn t tubuar n qytete t tilla, ve Izmirit, si Foa, Menemen, Manisa, Soqe, Seluk, Ajdin, Denizli e m pak n Bodrum, Fethije, Marmaris apo Muglla. sht pr tu prmendur nj fshat i madh apo qytet i vogl, jo larg nga Izmiri, me emrin Jeniqoj me shqiptar t Kosovs q flasin edhe sot e ksaj dite shqip e vetm shqip. Njeriu mendon se sht n Kosov apo Shqipri. Shqiptar t Kosovs dhe Maqedonis ka n qendrat e banuara n veri e n verilindje t Izmirit, si sht Aksaraj e t tjer. Ka dhe rajone q jan t prziera me shqiptar t ndryshm, t Kosovs e t amris, si sht qyteti Akhisar e qendra t tjera m pak t njohura. Jan fshatra t tra q deri von kan folur shqip, por proceset urbanizuese kan br punn e vet. Antalja, Alanja dhe qytete t vogla n krah t tyre, buz detit si Qemer, Manavgat, Side etj. kan shqiptar t ardhur e t vendosur n to n koh t ndryshme. Shifra pr numrin e tyre ska, por kur pyet shqiptart e atyshm t thon se jan shum, pa hesap!
S katrti: kemi Rajonin e Anadollit Qendror apo t Ankaras, ndryshe mund ta quaja edhe t kryeqytetit turk. N t prfshihen ve kryeqendrs s Turqis po edhe t Anadollit Qendror e prgjithsisht t Ankaras dhe qytete t tilla si Jozgat, Konja, Kajseri dhe Nigde, si dhe qytetin e Haxhi Bektashit si qendr e bektashizmit. Ankaraja si do kryeqytet ka mbledhur edhe shqiptar nga t katr ant e Turqis dhe numri i tyre q banojn n t sht i konsiderueshm.
Shqiptart i gjen kudo n tr poret e jets turke, sidomos n poste drejtuese e komanduese si n aparatin shtetror, n ushtri, n polici, n ekonomi, industri e tregti, n arsim dhe kultur dhe ata gzojn respektin e mbar popullsis. T prmendsh emrin shqiptar n Turqi, si dje dhe sot, sht sikur t prmendsh nj emr t shquar, t nderuar, me reputacionin m t mir q mund t bhet. N tr shtresat e popullsis, pavarsisht nga niveli shoqror apo raca dhe n gjith popullsin e Republiks Turke, ska rndsi prbrja etnike e saj, t thuash arnaut d.m.th. t kujtosh nj emr me pesh t madhe, njerzore q gzon nj respekt jo t zakonshm. Nuk duam t zgjatemi n kt pik se do t shkonte gjat ky shkrim.
Popullsia rume e Kajserit, e Konjs apo dhe e qyteteve e fshatrave t tjera t Anadollit Qendror me marrveshjen e Lozans u vu n rrugn e ikjes drejt Greqis. Boshllkun e tyre e mbushn amt e amris dhe shqiptart e Maqedonis greke deri n qytetin e Mersinit n bregdetin e Mesdheut. Nga kto vise sht shkrimtari, poeti e dramaturgu i njohur turk me origjin shqiptare Nexhati Xhumali prej Follorine q vdiq tani s voni, pas viteve 2000, n Turqi. Viset e Jozgatit kan t ardhur m shum am kurse Kajseri, Konja, Nigde dhe Haxhi Bektashi etj. kan shqiptar nga Kosova, m pak nga Maqedonia, po diku dhe shqiptar t ardhur heret nga Shqipria, kryesisht nga jugu i saj. Diku fare pran qytetit t Haxhi Bektashit jan dy fshatra shqiptare ku ende edhe sot flitet shqip, si na kan br t ditur dshmitar okular.
S pesti kemi Rajonin e Adanas apo t Juglindjes me qytete t tilla si Adana, Mersin, Iskenderun etj. q shtrihet kryesisht n nj nga fushat m pjellore t Turqis, t ukurovs nn malet Toros, vargmale q prshkojn tej pr tej Anadollin. Aty gjen shqiptar nga tr trevat e Ballkanit, t trojeve etnike shqiptare, po edhe am. Autori i ktyre rrjeshtave ka takuar n nj qytet t vogl, Dortjoll, t prfshir n qarkun Osmanije, afr Iskenderunit, am t Pargs dhe t zons s Igumenics. N kto an jan dy fshatra me shqiptar t Kosovs, t dgjuar n tr Turqin si Naxhar i Madh dhe Naxhar i Vogl, ku flitet sot e gjith ditn shqip, t dy bashk, me disa mijra banor. Kto emra t vjetr t ktyre fshatrave sot jan ndrruar, po shqipja vazhdon t dgjohet edhe n kto an t Anadollit. udia e autorit ishte, kur msoi pr ekzistencn e nj a dy fshatrave shqiptare pran kufirit me Sirin, n zonn e qytetit Antakja apo provincs Hataj si thuhet ndryshe, e cila dihet hyri n prbrje t Republiks Turke me referendumin e vitit 1938.
S gjashti kemi Rajonin e Detit t Zi apo Karadenizit (si i thon turqisht) kryesisht me qytetet e Samsunit, Amasjas, Sivasit, Bafrs po dhe t Sinopit e t ankr...Ktu ka kryesisht shqiptar t ardhur n vitet 1877, 1878 nga qyteti dhe rajoni shqiptar i Nishit apo si thirrej dikur Sanxhaku i Nishit, sot i mbetur nn Serbi. Jan me dhjetra mijra, mos them qindra mijra shqiptar q jetojn n fshatra me masa kompakte si dhe n ndonj qytet si Bafra q mund t quhet pa frik qytet shqiptar. Jan pr tu prmendur shqiptart e qytetit t Tokatit e t rrethins s tij. T gjith ata q shisnin simite rrugve t Stambollit me karroca ambulante ishin nga kto an dhe kudo midis tyre ata flisnin shqip. Ata ishin shqipfols t artur, ndonse disa breza kishin lindur e rritur n Turqi dhe n fshatrat e tyre flitej shqipja e patrazuar. Kur vinin n Stamboll n punn e tyre si simiteshits ather fillonin t msonin turqisht. Shqiptar t uditshm, asht i pandryshueshm i toks arbreshe. T prkulem n gjunj dhe t falem ty o gen i toks mm q di t mbijetosh dhe i pashkolluar, si ke mbijetuar n shekujt vrastar e t pamshirshm e n kohrat njerk pr Shqiprin e kombin shqiptar! Shqiptart e ktyre anve jetojn n nj gjeografi q prfshin qytetin e madh bregdetar t Samsunit, kryeqendr e Vilajetit me t njjtin emr me mbi 1 milion banor, n Sivas, n Amasja e Tokat po edhe n Sinop e ankere. I gjen ata dhe n qytetet e Bollus e t Zonguldakut si qendr minerare e metalurgjike e vendit, n Kastamonu etj. Fusha e Samsunit, ku rritet sidomos duhani e deri posht n thellsi t Anadollit zbukurohet edhe me qeleshet, plisat shqiptar. Sado q ka kaluar gati nj shekull e gjysm nga dbimi i tyre prej trojeve amtare, shqipja ruhet edhe n kto an n thellsi t Turqis. Kta shqiptar t Nishit prbjn nj kapitull t veant t mbijetess s racs shqiptare n kto an. Nj autor i Kosovs u ka kushtuar nj monografi t tr ktyre shqiptarve me trup si lisat e bjeshkve t toks arbnore dhe me pasuri shpirtrore t jashtzakonshme, palc e shqiptarizmit q bartn kudo q shkuan genin e shqiptarit. Ata i dhan emrit shqiptar prmasa dhe vnd t veant, q sguxon ta zr kush n Republikn e Turqis. Nderim e respekt t pamat ktyre burrave t kombit shqiptar dhe nnave shqiptare q jan krenar pr emrin shqiptar e pr nnn SHQIPERI! Nishi dhe nishjott kosovar nuk vdesin kurr! Ndaj detyr e dy shteteve shqiptare sht studimi i jets dhe veprimtaris s ktyre shqiptarve t harruart Samsunit, nxjerrja n drit e tyre, ruajtja e gjuhs shqipe dhe prpjekja pr moszhbrjen e tyre, duke ngritur qendra kulturore shqiptare, duke hapur panaire libri, duke drguar grupe artistike-folklorike etj. Jan me qindra fshatra q gjallojn shqip e si shqiptar!
S shtati: Rajoni i popullsis llaze. N t prfshihet zona e lindjes s Detit t Zi e banuar nga nj popullsi q quhen llaz, n qytete t tilla si Trabzon, Artvin po dhe Ordu e Giresun. Pra, rajoni i shtat i llazve n nj kuptim t kujton apo ngjet me riviern shqiptare t Himar - Sarands. Aty ke dhe detin e kaltr dhe malin dhe fushn pran e pran njra tjetrs. Kjo popullsi sht shum e afrt n tradita, zakone, konstitucionin shpirtror me shqiptart, aq sa dikush prej shqiptarve apo dhe llazve thot se kto dy kombe jan djem xhaxhallarsh, kushrinj. Kto i kam dgjuar n rajonin e Stambollit, t Zejtinburnus, nj nga m t mdhenjt, m t industrializuar dhe me m prspektiv t qytetit t strmadh, gjysma e t cilit banohet kryesisht me shqiptar t Maqedonis e gjysma nga llaz t Detit t Zi. Duke dgjuar turqishten e t dy palve, q nuk i shpton akcentit t gjuhve prkatse, t duket sikur po dgjon turqishten e Prizrenit t Kosovs, t konservuar nga osmanishtja, turqishtja e vjetr, sidomos me theksimin e grms xh (c) dhe eleminimin n shqiptim t rrokjeve t fundit psh t forms s kohs s ardhshme:do t vij - gelexhehim gelexhem. Koha krkon dhe kushtet jan krijuar, me botimet gjithnj e m t shumta edhe n kt gjuh, pak t lvruar si sht gjuha llaze llazishtja t bhen nga gjuhtart tan studime krahasuese e pse jo dhe gramatika e fjalor n t dy gjuht. Ather do t dal n shesh se sa t afrt me njri tjetrin jan kta dy popuj, q n Turqi i konsiderojn si kushrinj dhe sa prkime e gjra t prbashkta e bile t njjta ka n gjuht e tyre, n veshjen e tyre, n traditat, zakonet, n historin e tyre. A ka shqiptar t vajtur n Trabzon, Artvin, Hopa e qytete t tjera m t vogla llaze? Ka, po relativisht pak, si n historin e largt e t afrt si dhe sot. Gjithmon jan shkrir e br njsh me popullsin vendase llaze, jan martuar aty e prthithur nga mjedisi llaz. Kan eker trheq gjaku, thon turqit e n kt rast kjo vlen midis shqiptarve dhe llazve. Ngjasin n fjalt e urta, n shakat e tyre e n se nuk ngjasin! Nuk mund ti shpjegosh kollaj kto prngjasime kaq t mdha. Krkojn studime t posame q un kam bindjen q koha do ti sjell, bile m shpejt se sa mund t mendohet. Llazt, gjaku yn pellazg nuk mund t zhduket kurr!!! Zoti e ka ruajtur deri n ditt tona! Dhurat e paprsritshme! Kan eker, po po kan eker. Gjaku sbhet uj po dhe nu bft spihet...Sipas historianit t shquar kosovar, Prof. Dr. Skender Riza, q ka punuar rreth dhjet vjet pr sistemimin e arkivave osmano-turke Llaz-t (pe(llaz)g), banort e Turqis s sotme, q jetojn nga Deti i Zi deri te Deti Marmara, d.m.th. n veri-perendim t Anadollit, jan pasardhs t frigasve pellazg...t Anadollit, ku e kan krijuar shtetin e tyre me emrin Mbretria e frigasve...Frigia (f.192 e Vjetarit nr. 41/42 t Arkivave t Kosovs). Me llazt sht marr, sidomos me gjuhn e tyre nj shkenctar, nj gjuhtar i shquar i ish Bashkimit Sovjetik N. Mari i cili kritikohet direkt nga Stalini, n veprn e tij Marksizmi dhe shtjet e gjuhsis.
S teti, Rajoni i fundit kurd. Ky prfshin viset e Anadollit t brendshm lindor me kryeqender qytetin e madh t Dijarbakrit (ose Dijarbeqirit) me qytete t tjer si Gaziantep, Marash, Urfa, Malatia, Tunxheli, Elazig, Van, Mush, Siirt etj. t banuar kryesisht nga kurdt po dhe turqit. Rajoni kurd dhe ai llaz nga pikpamja q po flasim d.m.th. pr vendndodhjen e shqiptarve, jan dy rajonet m pak t rndsishm. Ktu n kt zon ka shqiptar t turqizuar t sjell n kohn e Ataturkut q jan nga ish Vilajeti i Selanikut apo dhe Gjiriti, si i thon turqit ishullit t Krets n Detin Mesdhe. Psh autori i ktyre rradhve ka njohur t till shqiptar selaniklinj, t vendosur n rrethinat e qytetit Elazig, me tradita, zakone etj. si shqiptart e krejt Toskris. Vetm ishte bjer gjuha shqipe n brezat e rinj. Sigurisht nga pikpamja sasiore n pjesn e Dijarbakrit, sidomos npr qytete, (Ataturku i vendosi kta emigrant npr fshatra, u dha tok, shtpi, gj t gjall e katandi) numri i shqiptarve sht shum m i madh se n brigjet e Detit t Zi.
Do ti mbyllja kto rrjeshta duke iu drejtuar dy shqiptarve n Turqi, njerit nga Dibra e tjetrit nga Kosova, nga Prizreni. I pari sht filozof i mirnjohur n Turqi, Riza Tefik Dibrani, i cili shkruan se kombi fisnik shqiptar i ka dhn Perandoris Osmane e m pas Republiks s Turqis me dhjetra e qindra njerz t mdhenj q lartsuan emrin e Turqis n Europ dhe n bot, prfshi ktu nj Hoxha Tahsin, nj Shemsedin Sami Frashri e t tjer. S dyti sht shqiptari i Prizrenit e miku im, atdhetari i shquar Ibrahim Ikiz (Binaku) q dhe djalit e vajzs s vet u vuri emrat Naim e Besa. Ai m ka treguar se nga 27 kombet q jetonin n Perandorin Osmane, n krye t tyre dhe me statusin m t lart (qndronin mbi turqit e t tjert) ishin shqiptart. Ata quheshin kombi nexhip, q do t thot kombi fisnik. Kt vnd e kt status e kan dhe e ruajn edhe sot Shqiptart e Turqis...
Autori i ktyre rradhve, duke menduar t ardhmen, ka bindjen e patundur dhe koha ka pr ta treguar e vrtetuar, edhe historia ka pr ta shkruar se Shqiptart e Turqis jan nj potencial i jashtzakonshm sasior (prbjn numrin m t madh t shqiptarve n bot) dhe cilsor dhe si t till kan nj mision fisnik t trefisht (ndonj segment i t cilit vjen natyrshm nga shekujt), s pari, t kontribuojn maksimalisht pr vendin ku jetojn e punojn, Turqin; s dyti, t sherbejn si ur e fuqishme jo thjesht miqsie por vllazrie midis Turqis dhe Shqipris dhe, s treti, t shrbejn n nj mnyr ose tjetr si nj mbshtetje dhe nj lloj leve Arkimedi pr zhvillimin e prparimin e Shqipris e t krejt kombit shqiptar, mjafton q vendi am mos t bj indiferemtin ndaj tyre si e ka br deri m tani dhe t kujdeset pr emancipimin e vazhdueshm, sidomos shpirtror, t tyre.
_______________________________
1 Sami Frashri :Shqipria ka qen, sht dhe do t bhet, Tiran 1962. Kapitulli i par flet pr fiset ilire n Ballkan e Anadoll prfshi edhe frigasit apo frikasit si thot rilindasi yn.
2 Prof. Kristaq Prifti Ibrahim Temo (monografi). N t, kur flet pr Ibrahim Temon si drejtues i organizats Bashkim e Prparim t Turqve t Rinj prmend edhe Vilajetin e Edirnes e thekson faktin e dominimit t popullsis shqiptare n fund t shekullit 19t e fillim t shekullit 20t.
3 Kt shifer jep edhe gazeta Standard e dats 21.05.2011 n artikullin Bursa miniballkani ku ruhet gjuha dhe tradita shqipe, f. 18-19 me autore Sadije Aliti.
4 Sipas nj deklarate t Kryeministrit Sali Berisha, t br gjat nj takimi zyrtar me Kryeministrin turk Rexhep Tajip Erdogan, n Ankara, dhe t paqyruar gjersisht nga mediat televizive n Shqipri:Jan mbi gjasht milion shqiptar n Turqi (Gazeta shqiptare, e mart 10 prill, 2012, f. 3)
5 Shih Robert Elsie Fjalori historik i Shqipris, Tiran 2011. Zri n t Turqia, Shqiptart n Turqi, f. 578-579
6 Shih gjithashtu Robert Elsie Fjalori historik i Kosovs, Tiran 2011, Zri Turqia, marrdhniet me Turqin, f. 306-307.
Bibliografi
1. Sami Frashri, Shqipria ka qen, sht dhe do t bhet, Tiran 1962
2 . Robert DAnzheli, Enigma, Tiran 1993
3. Edvin Zhak, Shqiptart, Tiran 1996
4. Nexhip Alpan, Nesip Kai, Shqiptart n Perandorin Osmane, Tiran 1996
4/1 Prof. Dr. Skender Riza, Roli i shqiptarve n themelimin e Perandoris osmane,
Vjetar 41/42 i Arkivat e Kosovs, Prishtin 2009
5. Prof. Dr. Kristaq Prifti, Ibrahim Temo, Prishtin 1996
6. Riza Tefik, Hoxha Tahsin Shqiptari i ilustruar, Stamboll 1911
7. Ali Ymeri, Lidhjet miqsore shqiptaro-turke, Tiran 2002
8. Nuraj Bozbora, Shqipria dhe nacionalizmi shqiptar n Perandorin Osmane, Tiran 2002
9. Antonio Baldacci, Shqipria e Madhe, Tiran 2006
10. Egidio Ivetic, Luftrat Ballkanike, Tiran 2008
11. Fjalori enciklopedik Hayat (turqisht) , Stamboll (ribotim) 1968
12. Fjalori enciklopedik shqiptar, 3 volume, Tiran 2008, 2009
13 Robert Elsie Fjalori historik i Shqipris, Tiran 2011.
14 Robert Elsie Fjalori historik i Kosovs, Tiran 2011
P.S. Jan shfrytzuar materiale t tjera nga arkivat e bibliotekat e Stambollit e Turqis, botime t historianit Kemal Karpat etj.
ceb_Latn hat_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn xho_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tur_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn