als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Me poshte kemi nji permbledhje te teorive antishqiptare mbi gjuhen Shqipe.Keto teori e kane burimin ne Institutet Helenike dhe Serbe.Ata jane munduar ti bejne shqiptaret me origjine turke,me origjine Ukrahinase,me origjine arabe.Ata kane shkruajtur gafa te tilla si gjuha shqipe eshte e re.Ata kane shkruajtur budadalleqe mbi ndikimin e gjuheve artificiale si gjuhet sllave mbi gjuhen shqipe.Ata kane shkruajt dhe bile shume theksuar qe gjuha turke ka mbytur gjuhen shqipe.Ata kane shkruajt dhe ketu u bashkohet dhe koka e gjuhesise shqiptare qe percaktimet gjuhesore si   ete tjera,nuk kane te bejne me gjuhen Shqipe.
Qe te mbrohesh dhe te sulmosh per te drejtat tona te verteta kombetare,duhet te njohesh mire armikun tend si dhe pseudointelektuale te tille shqiptare qe pervec mungeses te theksuar te dijeve ne fusha te tilla si mikrogramatika gjuhesore,fiogjia,antropologjia,historia jane mbrujtur dhe me urrejtjen ndaj vetvetes.Te gjitha keto kane nje qellim te percaktuar qarte,injektimin e inteligjences artificiale tek shumica e shqiptareve
Kjo me poshte eshte shkruar nga Xha Xhai ne blogun e tij.
Greqishtja e vjetėr ėshtė njė nga gjuhėt indoevropiane mė tė njohura dhe mė tė studiuara. Meqė etimologjia ėshtė e detyruar tė lėvizė nga e njohura drejt sė panjohurės, tė gjithė ata studiues qė u interesuan pėr etimologjitė e fjalėve shqipe greqishten e vjetėr e pėrdorėn si pikė referimi tė privilegjiuar krahas latinishtes. Me fjalė tė tjera, lidhjet e shqipes me greqishten e vjetėr janė hulumtuar nė gjerėsi dhe nė thellėsi. Kush kėrkon tu kthehet, nuk mund tė injorojė rezultatet shpesh voluminoze tė punės qė kanė bėrė tė tjerėt e qė, me gjendjen e sotme tė njohurive dhe tė metodave krahasuese, kėrkojnė shumė mund pėr tu ēuar pėrpara. Greqishtja e vjetėr, nga ana tjetėr, ka njė shtresė fjalėsh qė nuk etimologjizohen dot mirė, sikurse ka nė trojet ku flitej ajo gjuhė njė numėr emrash vendesh qė u pėrkasin paragrekėve. Por nuk di tė ketė gjuhėtarė qė tė kenė vėrejtur ndonjė koincidencė tė madhe midis izoglosave shqipe-greqishte dhe elementit joindoevropian nė greqishten ēka do tė ishte me interes tė madh pėr parahistorinė gjuhėsore tė Ballkanit.
Tė tilla bashkėpėrkime mund tė gjenden lehtė midis shqipes dhe tė gjitha gjuhėve indoevropiane siē edhe janė gjetur prej kohėsh. Mė interes do tė kishin, megjithatė, ato afėrsi leksikore qė janė ekskluzive pėr dy ose njė grup gjuhėsh tė familjes indoevropiane.
Izoglosa janė gjetur dhe pėrshkruar midis shqipes dhe gjuhėve balltike, shqipes dhe gjuhėve sllave, shqipes dhe greqishtes, shqipes dhe armenishtes, shqipes dhe keltishtes. Gjuhėtarėt mendojnė se nė kohėn kur gjuhėt indoevropiane ende nuk ishin ndarė mė vete, por vetėm ekzistonin si dialekte tė gjuhės mėmė, gjuhėt me izoglosa tė pjesshme i pėrkisnin tė njėjtit dialekt indoevropian. Mirėpo nė kėtė fushė nuk mund tė flitet me ndonjė farė sigurie.
Vetė koncepti i lashtėsisė sė njė gjuhe duhet shoshitur mirė, meqė gjuha nuk ėshtė pėr shembull kafkė ose statujė. Gjuha riprodhohet nė ēdo akt komunikimi. Njė mbishkrim ėshtė objekt, qė mund tė datohet. Gjuha nuk mund tė datohet. Meshari i Buzukut mund tė datohet. Deri edhe fjalėt mund tė datohen, kur krijohen nga shkrimtarėt ose terminologėt. Por jo gjuha si e tillė.
Ka kuptim, megjithatė, tė flitet pėr njė gjuhė si mė e vjetėr se njė tjetėr: bie fjala, latinishtja ėshtė mė e vjetėr se italishtja, ose greqishtja e vjetėr mė e vjetėr sesa greqishtja e re. Do tė jeni dakord me mua se ky lloj koncepti pėr vjetėrsinė ėshtė banal.
Shqipja, si gjuhė ėshtė formuar mendohet diku nga Mesjeta e Hershme. Para kėsaj datėlindjeje ėshtė mirė tė flitet pėr parashqipe ose pėr protoshqipe. Ky dallim kryesisht imponohet nga tė dhėnat gramatikore dhe duhet kuptuar kėshtu: nė lashtėsi ekzistonte parashqipja, e cila si pasojė e lėvizjeve tė popullsisė, kontakteve dhe pėrzierjeve tė folėsve me popuj dhe gjuhė tė tjera, dhe tė zhvillimeve historike tė turbullta gjatė fundit tė antikitetit dhe fillimit tė Mesjetės iu nėnshtrua njė numri shndėrrimesh tė cilat pak a shumė pėrfunduan midis shekullit VII-X, kur edhe gjendja demografike nė Ballkan filloi tė stabilizohej, duke dhėnė shqipen, njė gjuhė cilėsisht tė ndryshme nga parashqipja. Nė kohėn kur nė Ballkan flitej greqishtja e vjetėr, shqipja siē e njohim ne sot nuk ekzistonte si e tillė. Natyrisht, mund tė vendosim tė themi shqipja e vjetėr dhe shqipja e re, por kjo nuk i ndryshon gjė thelbit tė problemit.
E kam fjalėn qė shqipja nuk ėshtė gjuhė relike, siē kuptohet ndonjėherė gabimisht. Nė strukturėn e shqipes ka shumė pak gjėra tė vjetra. Sistemi i rasave ėshtė riformuluar krejt, ėshtė krijuar tema e shumėsit si e dallueshme nga e njėjėsit, janė pėrftuar nyjet e parme, nyja shquese ėshtė prapavendosur duke u shkrirė me emrin, e ardhmja ėshtė ndėrtuar nė mėnyrė perifrastike, paskajorja ėshtė zhdukur ose zėvendėsuar nga pjesorja e parafjaluar, e kėshtu me radhė. Kėto ndryshime janė shumė tė thella. Nė krahasim me gjuhė tė tjera, si gjuhėt balto-sllave, shqipja i ėshtė larguar shumė modelit indoevropian.
Nėse ky argument tingėllon i mėrzitshėm, kjo ndodh ngaqė shkenca, nė vetvete, ėshtė e mėrzitshme pėr jospecialistin. Pohimi qė shqipja ėshtė e lashtė nuk i pėrket linguistikės, por njė diskursi mė tepėr tė natyrės patriotike-retorike.
Linguistika e trajton kėtė ēėshtje ndryshe. Pėr shembull, gramatika historike na tregon se njė shumės i parregullt i tipit dorė -> duar ėshtė mė i vjetėr sesa njė shumės i tipit gisht -> gishta; ose qė kategoria gramatikore e rasės gjinore ėshtė mė e vjetėr sesa mjetet gramatikore qė shqipja pėrdor sot pėr ta shprehur kėtė rasė; ose qė nyja e pasme ėshtė mė e vjetėr se e parmja; ose qė forma tė sė kryerės sė thjeshtė tė foljeve si pashė, rashė, thashė janė mė tė vjetra sesa forma tė tipit punova, kreva, lexova, vendosa, kopsita. Sikurse ēdo gjuhė tjetėr, edhe shqipja e sotme ruan nė sistem elemente mė tė vjetra dhe elemente mė tė reja, nė raport me modelin indoevropiane.
* * *
Le tė nisemi nga dy skaje: shqipja e sotme, dhe indoevropianishtja siē flitej, tė themi, para 5000 vjetėve. Pėr lehtėsi studimi, le tė vendosim qė kėto 7000 vjet mbulohen nga 100 breza, ku B-zero ėshtė brezi i parė ose fillestar, dhe B-100 jemi ne tė sotmit. B-zero, sipas hipotezave mė tė pranuara, jetonte diku nė Ukrainė ose nė Poloni ose nė Karpatet, dhe fliste gjuhėn mėmė indoevropiane. B-100 jeton nė Tiranė sot dhe flet shqip. Ēfarė ndodh pikėrisht gjatė kalimit nga B-zero nė B-100?
Gjėja mė e rėndėsishme pėr tu pasur parasysh ėshtė se, sa kohė qė shqipja ėshtė gjuhė e familjes indoevropiane, ēdo kalim konsekutiv (p.sh. B-zero -> B-1, ose B-22 -> B-23) pėrjetohet si transmetim normal i gjuhės amtare, nga prindėt te fėmijėt. Me fjalė tė tjera, sa kohė qė shqipja ekziston, do tė gjendet tė paktėn njė linjė kalimesh konsekutive b-zero B-1 B-2 B-3 e kėshtu me radhė deri nė B-99, B-100, ku prindėt tė kenė qenė tė sigurt se u kanė transmetuar fėmijėve gjuhėn qė flisnin ata vetė.
Megjithatė, gjuha ka ndryshuar nė mėnyrė tė tillė, sa indoevropianishtja e para 5000 vjetėve ka dhėnė sot njė mori gjuhėsh tė ndryshme nga njėra-tjetra, afėrinė e tė cilave mund ta pėrcaktojnė vetėm analizat. Gjuhėsia historike duhet tė sqarojė si ndodh qė gjuha ndryshon, edhe pse folėsit nuk janė tė vetėdijshėm pėr kėtė ndryshim.
Nė rastin e shqipes tė pėrcjellė nga B-zero nė B-100, ka interes tė pėrcaktojmė disa etapa tė rėndėsishme pėr historinė e gjuhės. Pėr shembull, shqipja ėshtė dokumentuar me shkrim vetėm duke filluar nga brezi B-90, qė koincidon pak a shumė me periudhėn e Skėnderbeut. Kontaktet e (proto)shqiptarėve me sllavėt u pėrkasin kryesisht brezave B-60 B-80. Kontaktet e (para)shqipes me latinishten do tė kenė filluar gjatė periudhės B-58 B-60. Tė parėt e shqiptarėve duhet tė kenė ardhur nė Ballkan dikur rreth brezit B-20. Gjatė periudhės midis B-20 dhe B-40, parashqipja ka qenė nė kontakte me gjuhė joindoevropiane qė fliteshin nė Ballkan. Para B-20, parashqiptarėt duhet tė kenė qenė diku nė kontakt me tė parėt e grekėve, armenėve, ndoshta keltėve. Para B-10, mund tė dallohet njė afėrsi midis parashqipes dhe gjuhėve baltike Por kėtu dalim nga shkenca, pėr tu futur nė njė fushė spekulimesh tė kulluara.
Problemi i historianit tė gjuhės ėshtė qė tu japė njė kronologji tipareve tė ndryshme gjuhėsore, sipas tabelės sė brezave ose tė shekujve. Pėr shembull, ai duhet tu pėrgjigjet pyetjeve: kur u prapavendos nyja shquese nė shqipe? Kur pushoi sė vepruari shumėsi i tipit plak/pleq? Kur pushoi sė vepruari rotacizmi ose shndėrrimi i n-sė ndėrzanore nė r, nė toskėrishte: rana/rėra, zani/zėri, etj.?
Nė familjen e gjuhėve indoevropiane, shqipja pėrfaqėson njė degė tė pavarur, nuk ka gjuhė motra siē janė gjuhėt romane, gjuhėt gjermanike, gjuhėt sllave, gjuhėt kelte, etj. Kjo vjen kryesisht ngaqė numri i shqipfolėsve ka mbetur gjithnjė i kufizuar, pėr arsye historike. Nga ana tjetėr, shqipja e sotme i ėshtė larguar shumė modelit indoevropian, ndryshe nga gjuhė si rusishtja dhe gjuhė tė tjera sllave qė kanė ruajtur shumė tipare gramatikore arkaike. Kush e ka studiuar rusishten, do tė ketė vėnė re sa e ndryshme ėshtė gramatikisht nga shqipja mungesa e nyjeve, gramatika e numėrorėve ose sistemi i aspektit tė foljeve janė disa nga tiparet mė tė dukshme. Kjo nuk do tė thotė qė shqipja ėshtė gjuhė e re, ashtu sikurse nuk do tė thotė qė rusishtja ėshtė gjuhė e lashtė.
Pėr tė kuptuar pse nuk ka kuptim tė flitet pėr lashtėsi tė shqipes, mjafton tė kemi parasysh se gjatė kalimit nga B-zero nė B-100, gjithnjė ėshtė ruajtur vetėdija e vijueshmėrisė sė gjuhės.
Prandaj, shqipja nuk ėshtė as e lashtė as e palashtė. Si gjuhė, njihet me siguri qė nga shek. XV. Dėshmi tė tėrthorta, por tė sigurta, na lejojnė tė themi se shqiptarėt dhe parashqiptarėt kanė jetuar pak a shumė nė trojet e sotme prej tė paktėn 2500 vjetėsh, dhe se kanė pasur kontakte intensive me latinėt, rumunėt, italianėt dhe sllavėt, deri diku me grekėt dhe, sė voni, turqit.
Nga ana tjetėr, analizat gjuhėsore lejojnė tė pėrcaktohet karakteri indoevropian i shqipes, ēka do tė thotė se, dikur midis B-zero dhe B-20, tė parėt e shqiptarėve koincidonin me tė parėt e latinėve, sllavėve, keltėve, grekėve, gjermanėve, iranianėve, armenėve, indianėve e kėshtu me radhė.
Transmetimi vertikal i gjuhės, nga njė brez nė tjetrin, parakupton riprodhim tė rregullave gramatikore dhe tė fjalėve vetė. Vetėm nėpėrmjet riprodhimit tė saktė brezat mund tė komunikojnė me njėri-tjetrin. Nga kjo pikėpamje, duket e ēuditshme sesi vetėm brenda 100 brezash e njėjta gjuhė mėmė tė ketė dhėnė bija kaq tė ndryshme sa, tė themi, shqipja dhe rusishtja.
Me fjalė tė tjera, pse ndryshon gjuha?
Kėtu nuk ėshtė vendi tė futemi nė arsyetime dhe parashtresa teknike tė arsyeve tė ndryshimit gjuhėsor. Por mund tė jepet njė ide e pėrciptė. Njė shtysė kryesore pėr ndryshimin gjuhėsor ėshtė nevoja pėr ekonomizim tė energjisė sė shpenzuar gjatė tė folurit. Pėr shembull, e ardhmja e shqipes standard ka formėn do tė vij, por nė tė folur tė gjithė themi do vij, sepse kjo ėshtė mė e shkurtėr si formė, dhe tė-ja qė eliminojmė nuk sjell ndonjė ngatėrresė nė tė kuptuar. Njė folje latine si comunicare ka dhėnė nė shqipe kungoj; me disa rrokje mė pak. Zhdukja e rrokjeve lidhet me nevojėn pėr ekonomizim tė energjive nė shqiptim, e cila bėn qė zanoret e patheksuara tė shqiptohen gjithnjė e mė tė dobėta.
Nga ana tjetėr, meqė gjuha ėshtė njė sistem ku pjesėt marrin vlerė nė raport me njėra-tjetrėn dhe tėrėsinė, atėherė njė ndryshim do tė ndiqet nga ndryshime tė tjera, pėr hir tė riekuilibrimit tė sistemit. Pėr shembull, shumėsi plak/pleq i pėrket njė periudhe kur shqipja e formonte shumėsin me prapashtesėn i (*plaki). Pėrkundrazi, shumėsi disk-disqe ėshtė i ri, dhe i formuar pėr analogji, meqė fjala disk ka hyrė nė shqipe shumė kohė pasi i nuk pėrdorej mė pėr tė formuar shumėsin. (Njėlloj edhe miting/mitingje; ndėr shqiptarėt e New York City kam dėgjuar edhe tė mrekullueshmin billdingje).
Njė tjetėr shkak themelor i ndryshimit gjuhėsor ėshtė kontakti mes gjuhėve dhe folėsve tė atyre gjuhėve. Meqė shqiptarėt dhe tė parėt e tyre kanė qenė nė kontakt tė vazhdueshėm e shpesh traumatizues me popuj tė tjerė, kjo mund tė shpjegojė edhe pse shqipja i ėshtė larguar kaq shumė modelit indoevropian.
Folėsit e gjuhės nuk janė tė vetėdijshėm pėr ndryshimet, meqė kėto ndodhin ngadalė dhe gjatė disa brezave. Nė mungesė tė interferencave, folėsit gjithnjė kujtojnė se po e riprodhojnė atė gjuhė qė u kanė dhėnė prindėt edhe pse kjo nuk vlen mė pėr shoqėritė moderne, tė cilat praktikisht dominohen dhe normalizohen nga mediat.
Nga ana tjetėr, ndryshimet mund tė prekin vetėm disa zona ku flitet gjuha, ēka shpie pastaj nė pėrftimin e dialekteve. Tė marrim p.sh. rotacizmin, qė ėshtė njė nga dallimet kryesore midis toskėrishtes dhe gegėrishtes. Po tė krahasohen fjalė tė tilla si: venė/verė, emėn/emėr, femėn/femėr, lakėn/lakėr, Vlona/Vlora, zani/zėri, dimėn/dimėr, gjarpėn/gjarpėr, kunorė/kurorė, mund tė shihet se atje ku gegėrishtja ka njė n, toskėrishtja ka, pėrkundrazi, njė r.
Krahasimi me gjuhė tė tjera tregon se nga kėto dy forma, ajo e toskėrishtes ėshtė mė e re. Mund tė pyetet se pse ka ndodhur ky ndryshim nė toskėrishten, nė njė kohė qė ky dialekt e ka ruajtur n-nė nė pozicione tė tjera. Ndonjė gjuhėtar e ka shpjeguar kėtė me shqiptimin e labėrguar tė n-sė ndėrzanore nga sllavėt e shqiptarizuar nė jug tė Shkumbinit por kjo pėrgjithėsisht nuk ėshtė pranuar. Megjithatė, ėshtė kurioz fakti qė ky rotacizėm zakonisht nuk i ka prekur huazimet sllave tė shqipes, madje periudha e pėrfundimit tė rotacizmit koincidon me kohėn e kalimit nga parashqipja nė shqipen
Tė tjerė autorė rotacizmin sė bashku me humbjen e nazalizmit dhe tė paskajores e kanė shpjeguar si njė efekt tė mbivendosjes sė trakishtes ndaj ilirishtes nė Shqipėri tė Jugut gjatė antikitetit tė vonė. Nuk dihet mirė, nga ana tjetėr, nėse ka nė shqipen e sotme gjurmė tė njė strukture dialektore tė ndryshme nga ajo midis toskėrishtes dhe gegėrishtes.
I sjell kėto shembuj pėr tė ilustruar si gjuhėsia historike vėrtet merret kryesisht me kronologji relative e ndonjėherė absolute, por gjithnjė niset nga postulati se gjuha vetė, si e tillė, ėshtė e padatueshme.
Pėr tiu kthyer edhe njė herė tė fundit serisė B-zero -> B-100, vijueshmėria nė kėtė seri nuk ka fare tė bėjė me datimet dhe kronologjitė qė vendosin gjuhėtarėt. Edhe pse thuhet zakonisht qė rotacizmi nė shqipen pėrfundoi dikur rreth B-70/B-72, kjo nuk do tė thotė qė brezat e rinj tė asaj periudhe thanė: kėtej e tutje nuk do ta rotacizojmė mė n-nė ndėrzanore.
Ne qė gjuhėn e mėsojmė nė shkollė, e flasim dhe e shkruajmė sipas rregullash tė caktuara dhe e kodifikojmė nė gramatika e fjalorė, shpesh harrojmė se kjo gjuhė jona ėshtė njė formė artificiale ose e balsamosur e shqipes, e cila ka pėr synim, ndėr tė tjera, tu rezistojė prirjeve tė natyrshme tė ndryshimit gjuhėsor.
E vėrteta ėshtė se kur gjuhėt fillojnė tė shkruhen dhe folėsit tė alfabetizohen, ndryshimi gjuhėsor vjen e ngadalėsohet shumė, meqė tė shkruarit, si tė thuash, e fikson gjuhėn.
* * *
Shqipja i ka ruajtur nė gramatikė disa tipare indoevropiane themelore. Pėr shembull, sistemin e lakimit tė emrit. Mirėpo ky sistem ėshtė transformuar krejt, pėr shembull duke humbur njė pjesė tė mirė tė mbaresave, duke i shkrirė disa rasa me njėra-tjetrėn dhe, ēėshtė mė e rėndėsishmja, duke u dyzuar nė lakim tė shquar dhe tė pashquar.
Gjithashtu, lakimi i shumėsit nė shqipe mbėshtetet mbi temėn e shumėsit. Kush di pak rusisht ose latinisht, do ta kuptojė se pėr ēfarė e kam fjalėn pikėrisht meqė nė ato gjuhė mbaresat e lakimit shumės i ngjiten temės sė emrit nė njėjės. Njė tjetėr risi nė sistemin emėror, ėshtė pėrftimi i nyjes shquese. Nyja nė shqipe ėshtė mjaft e vjetėr, po tė kemi parasysh se i ėshtė bashkuar temės sė emrit pėrkundrazi, nė gjuhėt romane dhe nė gjuhėt gjermanike mbetet fjalė mė vete.
Gjuhė si rusishtja dhe latinishtja nuk kanė nyje. Kur duan tė imitojnė nė njė film amerikan tė folurin anglisht tė rusėve, aktorėt thonė: Give me book!.
Tė tjera shndėrrime nė sistemin emėror do tė ishin pėrftimi i dy klasėve tė mbiemrave tė nyjshėm dhe tė panyjshėm; dhe gjithashtu, humbja e formave rasore tė mbiemrave, ose bartja e tyre tek nyja.
Njė tipar i ēuditshėm i shqipes ėshtė lakimi i njė rase dhe pikėrisht i gjinores, meqė kėtu nyja e parme lakohet nė pajtim me rasėn e emrit paraprirės. Kjo ėshtė veēori unike, nė mos gabohem, ndėr gjuhėt indoevropiane.
Natyrisht, shqipja nuk i ėshtė larguar modelit indoevropian aq shumė sa, tė themi, gjuhė si anglishtja ose gjuhėt romane, tė cilat e kanė humbur krejt sistemin e lakimit; madje anglishtja edhe sistemin foljor e ka thjeshtuar sa sbėhet mė. Anglishtja, tipologjikisht, pothuajse nuk mund tė konsiderohet mė gjuhė indoevropiane (eptuese).
Nė tė vėrtetė, prirja pėr thjeshtim tė morfologjisė vihet re nė tė gjitha gjuhėt indoevropiane. Morfologjia ka tė bėjė me trajtat e ndryshme qė merr njė fjalė, pėr tė shprehur kuptime gramatikore. Prirja kėto 2000 vjet ka qenė qė funksionet gramatikore tė zhvendosen nga morfologjia nė sintaksė.
Pėr shembull, latinishtja shumėsin e shprehte nėpėrmjet mbaresave tė lakimit shumės (rosae, rosarum etj.), ndėrsa frėngjishtja e folur nėpėrmjet ndryshimit tė nyjes shquese tė paravendosur (khs. la rose, les roses, ku s-ja fundore nuk shqiptohet mė).
Po ashtu, rasat po priren tė zėvendėsohen nga ndėrtime me parafjalė. Mekanizmi nė kėtė rast ėshtė gjithnjė fonetik: pėr shkak tė theksimit tė fjalėve dhe tė ritmit tė tė folurit, mbaresat rasore vijnė duke u dobėsuar dhe zbehur; nė ērast gjuha fillon ti pėrforcojė duke thirrur nė ndihmė parafjalėt. Me kohė, mbaresat rasore bien krejt, duke ua besuar funksionin parafjalėve.
Mund tė mendohet se me kalimin e shekujve parafjalėt dhe nyjet shquese do tė vijnė duke u shkrirė me ballin e fjalėve, pėr tė ripėrftuar njėfarė morfologjie sė prapthi.
Ka disa studiues qė mendojnė se frėngjishtja moderne tanimė lakohet nė ballė tė fjalės, nė kuptimin qė njė fjalė si ami (mik) lakohet pak a shumė kėshtu: emėrore lami (e shkruar: lami), gjinore dlami (de lami), dhanore alami (ą lami), emėrore shumės lezami (les amis), gjinore shumės dezami (des amis), dhanore shumės ozami (aux amis) e kėshtu me radhė.
Nėse frėngjishtja nuk do tė njihej e shkruhej prej kohėsh, por pėrkundrazi, tė ishte regjistruar nga njė antropolog nė fund tė shekullit XX, forma si lami, dlami, alami, lezami, dezami, ozami etj. vėshtirė tė ishin pikasur si tė njė gjuhe indoevropiane Me fjalė tė tjera, frėngjishtja e shkruar dhe frėngjishtja e folur sot sillen si praktikisht dy gjuhė tė ndryshme nga pikėpamja tipologjike, duke qenė e shkruara gjithsesi shumė mė afėr latinishtes mėmė sesa e folura.
Diēka e ngjashme do tė ketė ndodhur nė kohė tė hershme me shqipen, kur emrave u ėshtė prapavendosur nyja shquese. Pėr fat tė keq, format e vjetra tė (para)shqipes nuk njihen dhe vetėm mund tė rindėrtohen me shumė rezerva.
* * *
Dy fjalė, mė nė fund, pėr hipotezėn e origjinės dako-mize tė shqipes, e cila lidhet ngushtė me hipotezėn trake. Deri nga gjysma e shekullit XX, besohej se ilirishtja dhe trakishtja ishin tė vetmet gjuhė jogreke qė fliteshin nė Ballkanin paralatin, me ndonjė enklavė kelte ose iranike gjithashtu.
Mė pas ishte bullgari Georgiev qė hodhi mendimin se dako-mizishtja, ose gjuha qė flitej nga para-ardhėsit e paromanizuar tė rumunėve, ishte njė gjuhė e ndryshme nga trakishtja.
Ky mendim mbėshtetej mbi analizėn e emrave tė vendeve dhe tė njerėzve qė kanė mbetur nga ato gjuhė, si dhe nga disa ekstrapolime fonetike shumė tė guximshme.
Po Georgievi formuloi hipotezėn se shqipja rridhte prej dako-mizishtes. Hipoteza e Georgievit ėshtė serioze dhe metoda e tij rigoroze. Megjithatė, tė dhėnat qė disponohen pėr dako-mizishten janė shumė tė pakta.
Siē dihet, shqipja dhe rumanishtja janė shumė tė afėrta nga struktura. Disa gjuhėtarė mendojnė se kėto dy gjuhė kanė tė njėjtėn bazė gramatikore. Ngjashmėri tė madhe ka edhe nė leksik dhe nė trajtimin fonetik tė latinizmave.
Duke u nisur nga kėto ngjashmėri, disa gjuhėtarė hodhėn mendimin se substrati i rumanishtes dhe parashqipja ishin e njėjta gjuhė. Me substrat, nė kėtė rast, kihet parasysh gjuha qė flisnin paraardhėsit e rumunėve para se tė romanizoheshin.
Dihet, pėr shembull, qė frėngjishtja ka njė substrat kelt; d.m.th. francezėt janė keltė tė romanizuar. Shenja tė substratit kelt nė frėngjishte gjenden nė fonetikė, nė leksik dhe ndoshta nė gramatikė. Substrati trak nė rumanishten ka lėnė edhe ai gjurmė. Kėto gjurmė izolohen duke mėnjanuar gjithēka qė ėshtė latine, sllave ose turke nė rumanishten. Pėr analistin, afėrsitė e kėtij substrati me shqipen janė vėrtet impresive.
Rumunėt e konsiderojnė veten pasardhės tė romanizuar tė dakėve. Por dakėt janė njė popull po aq misterioz sa edhe ilirėt, qė nuk e kanė shkruar gjuhėn e tyre.
Duke u nisur nga afėrsitė e shqipes me rumanishten, Gustav Meyer formuloi njė hipotezė tė kundėrt, dhe pikėrisht qė rumanishtja ka substrat ilir. Me fjalė tė tjera: afėrsitė shqiptaro-rumune janė fakt, lidhjet e shqipes me ilirishten, pėrkatėsisht trakishten ose dako-mizishten janė hipotetike.
Duhet thėnė se hipoteza dako-mize e Georgievit ėshtė rreptėsisht gjuhėsore, nuk merr nė konsideratė faktorin historiko-arkeologjik. Pėrkundrazi, teoria ilire e prejardhjes sė shqipes ėshtė mė e plotė, meqė e shikon ēėshtjen nga shumė anė.
Sa pėr marrėdhėniet e parashqiptarėve me sllavėt nė Mesjetėn e hershme, kėto ende nuk janė ndriēuar mirė, pėr arsye mė tepėr politike. Ėshtė e vėrtetė se nė Shqipėrinė e Jugut emrat e vendeve janė kryesisht sllave. Kjo nuk do tė thotė automatikisht, megjithatė, se ato zona ishin tė banuara nga sllavėt. Pozicioni i historiografisė zyrtare shqiptare ishte se ato emra u vunė nga administrata bullgare dhe pastaj mbijetuan.
Mua ky pozicion mė duket i mbithjeshtuar dhe i pambrojtshėm. Unė vetė besoj se pėr njė periudhė gjatė mesjetės sė hershme pas dyndjeve sllave, kėta tė fundit dhe parashqiptarėt bashkėjetuan paqėsisht nė trojet e Shqipėrisė sė sotme tė Jugut; me parashqiptarėt tė pėrqendruar kryesisht nė blegtori dhe sllavėt nė bujqėsi.
Mė pas kėta sllavė u shqiptarizuan.
Historia e leksikut tė shqipes tregon se ka njė numėr tė madh huazimesh nga sllavishtja mesjetare nė fushėn e bujqėsisė, nė njė kohė qė fjalori blegtoral nuk ėshtė ndikuar nga sllavishtja. Bujqėsia, ndryshe nga blegtoria, kėrkon njė organizim sedentar tė jetesės; prandaj edhe vendbanimet u themeluan dhe u emėrtuan prej sllavėve. Mund tė mendohet edhe qė vetė koncepti dhe praktika e fshatit si vendbanim bujqish tė jetė sjellė e pėrforcuar kulturalisht prej sllavėve; nė njė kohė qė parashqiptarėt ose jetonin nė qytete, ose lėviznin nomadisht me bagėtitė nėpėr Ballkan.
Ngulimet sllave nė Shqipėri tė Jugut nuk janė pa lidhje me vendosjen e sllavėve nė trojet kontinentale tė Greqisė sė sotme, tė cilat janė pėrshkruar mirė prej historianėve. Duhet thėnė, gjithashtu, se nė gramatikėn e dialekteve tė toskėrishtes nuk ka gjurmė tė ndonjė substrati sllav. Nėse ka tė tilla nė fonetikėn historike tė toskėrishtes (rotacizmin), siē e kanė vėrejtur disa gjuhėtarė, kėtė nuk jam nė gjendje as ta pohoj, as ta mohoj.
* * *
Termi parashqipe pėr tė emėrtuar gjuhėn qė mė vonė dha shqipen por qė vetė nuk ishte shqipe ėshtė njė term praktik, ose shkurtore, pėr tiu referuar njė faze gjuhėsore qė pėrndryshe nuk njihet. Nuk rrezikon aspak qė ta ērrėnjosė origjinėn e shqipes, sepse origjina e shqipes dihet gjuhė indoevropiane. Problemi i origjinės sė shqipes nuk ka pse tė ngatėrrohet me problemin e marrėdhėnieve tė (para)shqipes me gjuhėt jogreke qė fliteshin nė Ballkanin e lashtė, tė cilat marrėdhėnie janė ende tė pasqaruara. Ta quash parashqipe gjuhėn qė flisnin tė parėt e shqiptarėve nė lashtėsi ėshtė po aq sakrilegj sa tė quash latinishte gjuhėn qė flisnin tė parėt e italianėve tė sotėm. Kėta doemos flitnin latinishte, sepse kjo njihet mirė, ėshtė shkruar dhe lexohet pėr bukuri. Parashqipja, pėr fat tė keq, ėshtė njė konstruksion gjuhėtarėsh. Fonetika historike, lejon tė deduktohet pak a shumė me siguri se shumėsi pleq i fjalės plak rrjedh nga njė formė e rindėrtuar *plaki (asterisku tregon se kjo formė nuk ėshtė e dokumentuar gjėkundi); meqė vetėm njė prapashtesė hipotetike shumėsi *i mund tė shpjegojė kalimin a->e (tė quajtur edhe Umlaut ose metafoni) dhe kalimin tjetėr k->q (tė quajtur palatalizim, ose qiellzorizim). Mirėpo njė gjuhė qė e formon shumėsin e emrave me prapashtesėn *i nuk mund tė jetė e njėjtė me njė gjuhė qė kėtė prapashtesė nuk e pėrdor mė. Qė kėtej edhe nevoja pėr tė dalluar midis shqipes dhe parashqipes.
* * *
Si shqiptarė, ne ėshtė mirė tė kuptojmė se mė shumė sesa kemi qenė tė tillė, jemi bėrė tė tillė, nė histori e sipėr. Historia na ka krijuar ndoshta edhe mė shumė sesa e kemi krijuar.
Shqiptaria ėshtė njė proces qė shtjellohet nė kohė, jo monument i palėvizshėm, as shkėmb nė shtratin e lumit qė nuk do tia dijė pėr rrymėn e ujit.
A ka pasur shqiptarė nė lashtėsi? Tė pyesėsh kėshtu ėshtė njėlloj si tė pyesėsh nėse ka pasur parizianė para se tė themelohej Parisi. Nė tė dy rastet: natyrisht jo.
Mirėpo vetė ekzistenca jonė sot si popull provon se ka pasur njė popull ose njė fis nė lashtėsi qė nuk ishte as latin e as grek, e qė nė rrjedhė tė shekujve u shndėrrua nė ne tė sotmit.
Stėrgjyshėt tanė.
Ky popull fliste njė gjuhė tek e cila e ka prejardhjen shqipja. Provat pėr ekzistencėn e kėsaj gjuhe janė tė tėrthorta, ose vetėm logjike-deduktive; por gjithsesi tė pakundėrshtueshme.
Po a mund ta quajmė kėtė gjuhė shqipe?
Natyrisht, mund ta quajmė si tė duam, pėrderisa duhet ti vėmė gjithsesi njė emėr. Por e mira ėshtė qė emėrtimi tė na ndihmojė pėr tė rrokur proceset historike tė pėrftimit tė shqiptarisė, jo tė na e ndėrlikojė vizionin.
Prandaj edhe termi parashqipe, pėr tė emėrtuar njė fazė gjuhėsore tė ndėrmjetme midis indoevropianishtes tė origjinave dhe shqipes sė kohėve moderne. Parashqipe do kuptuar si term algjebrik, qė e maskon tė padukshmen e tė panjohurėn duke ia ngjitur etiketėn e njė emri komod.
Gjithēka dimė pėr tė, e kemi deduktuar nga studimi i shqipes sė sotme; por raporti i shqipes me parashqipen nuk ėshtė i ndryshėm, pėr shembull, nga raporti i rumanishtes sė sotme me latinishten ballkanike.
Qė gjuha tė funksionojė si mjet komunikimi, kėrkohet riprodhim i saktė dhe respektim i rregullave gjuhėsore (gramatikė etj.). Kjo i bėn jospecialistėt ta konceptojnė gjuhėn si tė ishte njė sistem aksiomatik, ose njė lojė si shahu, qė praktikisht mund tė ekzistojė nė pavarėsi tė plotė nga pėrmasa e kohės.
Qė kėtej, vetėdija e shqiptarėve sot ēon nė supozimin e vetėdijės sė shqiptarėve dje, pardje dhe kėshtu me radhė. E keqja e kėtij iluzioni ėshtė se nuk dimė ku tė ndalemi.
Me kėtė rast, pėrvoja do tė vlente mė mirė sesa njėmijė argumente. Merreni njė shqiptar nga Peja, Bradasheshi apo Hekali dhe vėreni tė flasė me njė arbėresh nga Molise apo Ururi. Pesė shekuj na ndajnė prej komuniteteve arbėreshe nė Itali, por janė tė mjaftueshme pėr ta quajtur gjuhėn e tyre arbėrishte dhe tonėn shqipe.
Pėr ata qė do tė ma kundėrshtojnė kėtė argument, kam njė sugjerim tjetėr: merrni Milosaon e De Radės nė origjinal, jo nė versionin e pėrkthyer nga arbėrishtja nė shqipe prej Shuteriqit dhe provoni tė kuptoni ndonjė gjė.
Vetėm pesė shekuj. Po tė krahasohet, bie fjala, Buzuku me njė autor arbėresh pak a shumė bashkėkohės tė Buzukut, si Matrėnga, nuk mund tė mos vėrehet se kėta tė dy nuk do tė kishin shumė problem tė merreshin vesh me njėri-tjetrin.
Kujtoj se ndėr arbėreshėt as fjala shqip nuk ekziston; njė provė e mėtejshme se gjuhėt dhe vetė identiteti etnik janė procese historike, qė ekzistojnė nė kohė.
Mendja e njeriut nuk i rrok dot mirė kėto procese nė specifikėn e tyre.
Orakulli:Sa per kete te fundit,te mungeses se fjales "shqip" tek arbereshet,te cilet mendohen se kane shkuar ne Itali para 500 vjetesh.
Ne shqiptaret e Ukraines te larguar po para 500 vjetesh dhe ata,fjala "shqip" ekziston dhe cuditerisht ka dhe nje kuptim plus pervec asaj qe ka gjuha shqipe.Ka dhe kuptimin "a me kupton"=shqip.Pra nese themi :""Ju shqip apo jo" ka kuptimin "Ju me kuptoni apo jo"
Tjetra:Per arbereshet thuhet,mendohet se ata kane shkuar ne Itali,bile serviren dhe dokumenta autentike.Si mund te jete e verteta?
E verteta te cilen une jam duke e studjuar eshte me nje hipoteze te tille:
"Arbereshet kane ne Itali qe nga koha 2000 vjet para krishtit dhe jane pasardhesit e fiseve Ilireve Mesapeve,Duoneve etj te cilet e ruajten gjuhen,nuk e transformuan ate.Nje argument i forte mbeshtetes per kete eshte antropologjia dhe shkrimet e autoreve latine mbi ta.
E verteta tjeter:Bujqesia ne zbulimet e fundit arkeologjike si dhe ne analizat e bera ne zonen e Korces tregojne per nje zhvillim te larte te bujqesise per nje kohe 7000 vjet me pare.Gjithshashtu dhe emrat "ar+ber+esht" ka te beje me fjalen "ar" pra me bujqesine,me kultivuesit e saj.Sot shkenca kaq mund te vertetoje por dyshimi im i madh qe shumica e percaktimeve te produkteve bujeqesore vijne nga gjuha shqipe.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn