als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Kromi i prgjakur: “Mafia” me mbshtetje politike kontrollon nntokn e Bulqizs
Mbivendosja e lejeve minerare ka prodhuar prplasje midis bandave kriminale pr kontrollin e galerive t kromit n Bulqiz, duke shkaktuar nj duzin t vrarsh dhe t plagosurish gjat dekads s fundit, ndrkoh q qyteza e vogl e rrethuar nga malet mbetet nj nga zonat m t varfra t Shqipris.
Rezervat e kromit nuk i kan sjell mirqnie qytetit t Bulqizs | Foto nga | Foto nga : Sokol obo
Me 21 Janar 2014, n Drejtorin e Policis s Qarkut Tiran sht paraqitur pr t dhn deklarim n mnyr vullnetare Gentian Kai, i cili 8 muaj m par kishte rn pre e nj atentati n rrugn At. Zef Pllumbi n Tiran. I plagosur rnd gjat nj atentati m 4 Prill 2013, Kai u tha oficerve t policis se tashm ishte gati t identifikonte personin q e kishte qlluar.
Kai deklaroi se autori i plagosjes s tij ishte Gjin Nika – n at koh i arrestuar nga policia pr armmbajtje pa leje. Kai e justifikoi denoncimin e vonuar t Niks, duke treguar se “kishte frik, mbasi sipas tij, autori kishte lidhje me policin, prokurorin dhe Gjykatn e Bulqizs.”
Edhe pse dshmia e Kait u mbshtet nga dy shok t tij dshmitar t plagosjes, Alban Hysa dhe Shklzen Leka, me 25 shkurt 2014, Gjykata e Apelit n Tiran e zbuti masn e arrestit pr Nikn n “detyrim paraqitje”.
Nika ishte nj person me precedent t theksuar kriminal, dhe dyshohej si vrass me pages. Ai dyshohej pr vrasjen e biznesmenin Hysen Talja n 17 janar 2014 pran Tregut Elektrik n Tiran, i cili kishte n shfrytzim nj galeri kromi n Bulqiz. Nika gjithashtu ka qen n listn e t dyshuarve pr vrasjen Shefqet Shehut n Bulqiz n vitin 2013 – nj tjetr biznesmen kromi – ndrkoh q sht dnuar pr plagosjen e vllait t tij.
Megjithat, me 4 Prill 2014, dy jave pasi ishte liruar nga burgu, Nika u qllua pr vdekje pran Urs s Tapizs n Fush Kruj. N atentatin kundr tij u vra dhe 33 vjeari Fabio Xhunga, i cili po udhtonte me motor me Nikn. Ndrkoh, n 5 dhjetor 2014 n rrugn e Kavajs n Tiran sht vrar dhe Shklzen Leka, i cili kishte dal dshmitar kundr Niks.
Sipas burimeve policore t konsultuara nga BIRN, kjo seri vrasjesh dhe atentatesh sht pjes e nj zinxhiri t gjat krimesh gjat dekads s fundit – pasoj e prplasjes s grupeve kriminale pr kontrollin e galerive t kromit n zonn e pasur minerare t Bulqizs.
Sipas burimeve lokale policore dhe t prokuroris, kjo prplasje u b m e ashpr pas vitit 2005, kur qeveria e qendrs s djatht e ish kryeministrit Sali Berisha dha qindra leje shfrytzimi pr galeri n Bulqiz, t cilat u kthyen n vatra konflikti pasi ishin shpesh t mbivendosura.
T dhnat e siguruara nga BIRN tregojn se pronart e ktyre galerive kan n disa raste lidhje politike, ndrkoh q burime n policin e Bulqizs thon se mes tyre ka dhe individ t dnuar dhe grupe kriminale.
“Bulqiza sht e mbjell me hashash t zi dhe etja e mafies apo politiks pr kt mineral, ka sjell skllavrimin e minatorve,” thot sindikalist Dilaver Prkoxha, ndrkoh q shton se minatort detyrohen t punojn me norm, n kushte t rrezikshme dhe askush nuk shpallet fajtor pr aksidentet e shpeshta n pun q u kushtojn jetn.
Edhe pse galerit e kromit punsojn mijra puntor, kreu i bashkis s Bulqizs Melaim Damzi tha q t ardhurat fiskale nga miniera jan t pakta dhe Bulqiza vazhdon t jet nj nga qytetet m t varfra n Shqipri.
Koncesioni e Bulqizs
Kromi n zonn e Bulqizs sht identifikuar q n vitin 1942. N vitin 1948 ka filluar shfrytzimi siprfaqsor i mineralit n nj siprfaqe rreth 1 deri n 2 km katror dhe sht punuar n gjasht dalje t mineralizuara. Krahas shfrytzimit n siprfaqe, n vitin 1949 filloi hapja e punimeve nntoksore t krkimit pr t mundsuar fillimin e shfrytzimit n nntok t vendburimit.
Pr intensifikimin e mtejshm t kryerjes s punimeve t krkim-zbulimit, n vitin 1956 u organizua dhe filloi aktivitetin Ndrmarrja Gjeologjike Bulqiz, e cila i hapi rrugn zhvillimit t miniers.
Pas viteve 2000, miniera e Bulqizs dhe uzinat e ndrtuara n kohn e komunizmit kaluan prmes disa duarsh.
M 26 shkurt 2001, qeveria me vendimin me numr 82 i dha me koncension shoqris “Darfo” S.p.a Itali, pas nj propozimi t pakrkuar, miniern e kromit dhe fabrikn e pasurimit n Bulqiz, bashk me impiantin e seleksionimit n Klos dhe uzinn e ferrokromit n Burrel.
Koncesioni u firmos nga kryeministri i athershm, Ilir Meta, ndrsa ministri i Ekonomis Publike dhe Privatizimit ishte Mustafa Mui. Kohzgjatja e koncesionit do t ishte 30 vjet.
“Darfo” themeloi kompanin “DARFO ALBANIA” m 14 prill 2000. N korrik t vitit 2009, “DARFO” i shet 100 % t kuotave t kapitalit themeltar t shoqris koncesionare “DARFO ALBANIA”, shoqris “ACR Holding” dhe pas ksaj, emri i shoqris ndryshohet n “Albanian Chrome” me t njjtin NIPT. M dat 6 shkurt 2013, n METE u protokollua nj njoftim i “Albanian Chrome”, ku ortakt e “ACR Holding” i kan shitur shoqris “Balfin” 100% t kuotave t “ACR Holding”.
Msohet se vetm kuotat e shoqris “ACR Holding” i jan shitur “Balfin,” gj e cila nuk ka sjell ndryshim t shoqris koncesionare “Albanian Chrome” dhe mbetet po shoqria koncesionare q vazhdon t kryej aktivitetin e prcaktuar n marrveshje.
Kjo marrveshje, sipas Ministris s Energjetiks, ka transferuar tek shoqria “Balfin” t gjitha detyrimet dhe t drejtat e koncesionarit, t parashikuara n Marrveshjen e Koncesionit, pr realizimin e planit t investimeve dhe t rehabilitimit t objekteve t koncesionit; pr shlyerjen e detyrimeve ndaj qeveris dhe t tretve.
Lejet e krkimit dhe shfrytzimit
Krahas koncensionit, pas vitit 2005, ministria e Ekonomis dhe Energjetiks dha me qindra leje pr krkim dhe shfrytzim pr krom n rrethinat e qytetit t Bulqizs. N kt mnyr, zona sht ndar me parcela.
BIRN ka siguruar listn e plot t t gjitha subjekteve q kan marr leje pr shfrytzimin e kromit n rrethin e Bulqizs. Sipas lists s prpiluar nga AKBN-ja, jan 117 leje t tilla.
Sipas Ministris s Energjetiks, deri m fund 2015 kan qen aktive gjithsej 264 leje minerare shfrytzimi pr mineral kromi, nga t cilat tre leje jan koncencionare. Kto leje jan t shprndara n 12 rrethe t vendit dhe n dy brezat e shkmbinjve ultrabazik.
Numri m i madh i lejeve t shfrytzimit, 117 leje ose 47% e t gjitha lejeve t shfrytzimit, ndodhet n rrethin e Bulqizs. N vitin 2008, ishin 68 leje shfrytzimi, ndrsa n vitin 2013 ky numr kishte arritur n 118.
T dhnat zyrtare nga ministria e Energjetiks tregojn se, koht e fundit jan revokuar dhjetra leje, pasi kishte mbivendosje parcelash apo galerish. Sipas Ministris, n momentin e dhnies s lejeve, ekspertt kan gabuar koordinatat tredimensionale.
Nj tjetr problem n zon jan edhe rrugt e kalimit (servitutet). Sipas raporteve t ministris s Energjetiks, dhnia e lejeve t krkimit dhe shfrytzimit pa kriter, ka sjell q disa galeri t mos ken rrug dalje, apo q t kalojn n parcelat e shoqrive t tjera. Madje, edhe pompat e ujit apo rrjeti i energjis elektrike i ngritur q n kohn e komunizmit, ka sjell prplasjen mes shoqrive t ndryshme.
Ministria e Energjetiks i tha BIRN se n ligjin e ri pr minierat, i miratuar fundvitin 2014-t, neni 47 prcakton se nj leje minerare revokohet kur konstatohet se zona e licencuar ka mbivendosje t plot ose t pjesshme, me nj leje minerare q sht dhn m par konform legjislacionit n fuqi n at periudh kohore.
N kt rast, leja minerare, e cila sht dhn n nj periudh kohore t mvonshme sht e pavlefshme pr zonn e mbivendosur dhe ministri e revokon at, vetm pr zonn e mbivendosur. “N zbatim t ktij prcaktimi ligjor, ministri Gjiknuri ka firmosur revokimin e plot ose t pjesshm pr arsye t mbivendosjeve pr 20 leje minerare” than burimet zyrtare.
Nj oficer policie q ka punuar pr nj koh t gjat n Bulqiz, i cili nuk preferoi t identifikohej pr shkak t detyrs q kryen ende n Policin e Shtetit, i tha BIRN se konfliktet n kt zon jan shkaktuar pikrisht pr mbivendosjen e parcelave, apo galerive pr krkimin dhe shfrytzimin e kromit.
“Mafia ka arritur t zaptoj disa galeri, duke u marr ‘taks’ edhe shoqrive t tjera,” tha oficeri.
Sipas tij, katr vitet e fundit, n zonn D jan dhn nj mori lejesh pr krkimin dhe shfrytzimin e kromit, ndrsa jan futur n loj dhe dhjetra shoqri nnkontraktore.
Dhnia e ktyre lejeve pa kriter ka sjell pr vite me radh nj amulli t madhe n miniern e Bulqizs.
“Kemi informacione se individ, t dnuar apo t dyshuar pr krime t rnda, kan marr nn kontroll disa galeri kye n miniern e Bulqizs,” tha pr BIRN oficeri i policis.
Ai shton se e gjitha kjo sht br me mbshtetjen e disa politikanve, lokal apo edhe qendror.
T njjtin shqetsim ndan dhe sindikalisti Prkoxha n lidhje me fijet politike apo kriminale q zgjaten n miniern e Bulqizs.
“Koht e fundit, mafia me mbshtetje t fort politike ka arritur t marr n kontroll nj nga galerit kryesore n zonn D, nga e cila kalohet n t gjitha galerit e tjera,” tha ai.
“Mafia e nj politikani t rndsishm n Tiran sht prezente n Bulqiz. Ky politikan po e shfrytzon kt minier q prej vitit 2001, kur u dha dhe koncesion,” shtoi Prkoxhaj.
Amullia n nivelet e ndryshme t sektorit D sht shtuar dhe nga vendimet e gjykatave q kan sjell mbivendosje.
E pyetur nga BIRN, ministria e Energjetiks tha n nj prgjigje zyrtare se “nuk mund t kontrolloj marrdhniet mes ktyre shoqrive, pasi ajo vetm jep leje dhe i takon policis q t mbroj jett e individve apo pronat.”
Krom i prgjakur
Problemet e koncesionarit si dhe dhnia e lejeve t shfrytzimit t nntoks s Bulqizs, prgjat 15 viteve t fundit, ka sjell nj kaos n shfrytzimin e kromit. Raportet e policis ndr vite tregojn se individ me t dhna kriminale kan arritur t zaptojn galeri, apo jan punsuar pr t ruajtur galeri t tjera.
N vitin 2009, sipas policis s Shtetit, pati prplasje mes fiseve Trnova dhe Shehu, zotrues t disa galerive. Megjithse kishin lidhje gjaku mes tyre, konkurrenca dhe mosmarrveshjet degjeneruan n nj rrahje masive n qytet.
Disa muaj m von, n mars t vitit 2010 vjen incidenti tjetr, kur Ilirjan Jangulli dhe miqt e tij dyshohet se grabitn me arm nj sasi t madhe prej 700 ton krom me vler t paktn 4 milion lek t reja nga galeria e nj prej grupeve rivale. Jangulli sht pronar i Kevger Sh.p.k, dhe ka leje shfrytzimi n galerin 44 n sektorin D.
M pas kan filluar sherret dhe konfliktet, duke u prfshir edhe disa klane, ku secili vepronte pr biznesin e tij.
BIRN msoi nga policia e Shtetit se ngjarja e 5 janarit t vitit 2011 njihet si konflikti m i madh pr betejn e kromit. N komunikatat zyrtare t policis, Ilirjan Jangulli u akuzua se n qendr t qytetit t Bulqizs, gjat nj sherri ka qlluar me arm zjarri dhe ka vrar Fehmi Krunin. N t njjtn prplasje u plagosn Shptim Reka dhe Eleonard Ndreu.
N at koh, policia tha se u prplasn fiset Durii dhe Sheta. “Vllezrit Arben dhe Ardian Durii u prfshin n konfliktin t armatosur, ku u sulmuan nga Jangulli, Destan Sheta dhe t tjert,” pohojn burimet nga Policia e Shtetit.
Sipas tyre, m 13 qershor 2011, ndodh nj tjetr ngjarje kriminale, por ksaj her jasht qytetit t Bulqizs. N nj lokal n zonn e ish-Bllokut n Tiran, u vra Nadien Zeneli dhe u plagosen dy shokt e tij. Zeneli banonte n Tiran, por kishte aktivitet n fushn e kromit. Ai ishte i prfshir n siprmarrjet e disa biznesmenve n at zon. M 29 qershor 2011, Policia e Tirans arrestoi Mariglen Hakn si i akuzuar pr vrasjen.
Konfliktet mes fiseve Durii dhe Jangulli vijuan edhe n vitet 2012-2014. Msohet se Arben Durii dhe vllai i tij Ardian Durii, pronar t disa galerive n zonn D, kan qen n prplasje me Ilirjan Jangullin e Destan Shetn. Policia thot se n nj banes n pronsi t fisit Durii u vendos tritol n vitin 2012 n Bulqiz, pa dme n njerz. Ndrkoh, automjetit t vllezrve Durii iu vendos eksploziv n Tiran.
Ngjarjet zhvendosen m 17 janar 2013. Pas nj aksioni t policis s Tirans, sht prangosur i shumkrkuari Ilirjan Jangulli, q ishte prej dy vitesh n krkim ndrkombtar nga Interpoli, pasi akuzohet pr vrasje dhe vjedhje kromi n miniern e Bulqizs.
Ai u akuzua pr vrasjen e 5 janarit 2011 n qendr t Bulqizs, ku nga prplasja e dy grupeve mbeti i vdekur nj minator i rastsishm, Fehmi Kruni dhe u plagosn dy antar t grupit, Shptim Reka dhe Eleonard Ndreu.
Ndrkoh, m 20 prill 2013, vritet biznesmeni i kromit, 40-vjeari Shefqet Shehu, ndrsa i plagosur mbeti vllai i tij Vehab Shehu. Ata u qlluan n nj lokal vetm 200 metra larg komisariatit t policis Bulqiz. Pr kt ngjarje u arrestua Fadil Trnova, pronar i disa galerive. Gjithka lidhej me nj konflikt t vjetr t ndodhur n vitin 2009, n vendin e quajtur “Pishat”.
Policia i tha BIRN-it se n at koh, Vehab Shehu sht plagosur rnd me arm zjarri nga antart e familjes Trnova, edhe pse n lidhje gjaku mes tyre. Ata kishin qen bashkpronar t galerive deri n 2009 dhe m pas jan ndar, duke nisur konfliktet pr kontrollin e Zons D.
Ndrkoh, m 2 shtator 2013 u ekzekutua Qerim Marku, pronar i disa galerive dhe mbeti i plagosur Sami Smeli. Pr vrasjen e Markut u dyshua rivali tjetr i tij, Gjin Nika dhe grupi i tij, por edhe klanet e tjera me t cilat kishte konflikte. Policia e Dibrs ka evidentuar prplasje ndr vite mes familjeve t B. dhe E. upit, E. Kets, L. Trnovs, R. Duriit, N. Shabanit, F. dhe U. Tanit, si dhe A. Shehut.
Sipas raporteve t policis, m 17 janar 2014, Hasan Talja u ekzekutua n rrugn “Bajram Allaraj” n Tiran. Srish, policia tha se motiv i krimit ishin konfliktet pr biznesin e kromit n Bulqiz me grupe rivale. Pr kt ngjarje u dyshua Gjin Nika dhe grupi i tij.
Me 24 janar 2014, sht arrestuar Destan Gjeta. Ai akuzohej pr vrasjen e nj personi dhe plagosjen e dy personave t tjer. Gjeta, s bashku me Ilirjan Jangullin, ishin cilsuar si nj nga kundrshtart e biznesmenit t kromit, Arben Durii, ndrkoh q familjes s ktij t fundit i jan br disa atentate.
Sipas disa raporteve t Policis s Shtetit, konfliktet pr galerit e kromit n Bulqiz gjat viteve t fundit kan shkaktuar 8 viktima dhe rreth 14 t plagosur.
Nj prokuror n Dibra, i cili foli n kushte anonimati i tha BIRN se prplasja e grupeve kriminale pr zonn D kishte ardhur si pasoj e mbivendosjes s galerive.
“Disa t fort vendas jan apo kan qen t ‘punsuar’ si truproje t firmave q operojn n at zon, ndrsa ata jan prplasur me t fort t tjer, q mbrojn shoqri t tjera,” tha Prokurori.
“N munges t vendimmarrjeve t ministris s Energjetiks n vite, apo edhe t vendimeve t dyshimta t gjykats, grupe kriminale jan prleshur me njra-tjetrn,” shtoi ai.
Lidhjet me politikn
Prve kompanis koncensionare Balfin Group, n pronsi t biznesmenit Zamir Mane, n Bulqiz operojn disa kompani me lidhje t forta politike, n administratn qendrore dhe at vendore.
Familjart dhe t afrmit e ish kryetarit t bashkis s Bulqizs deri n vitin 2014, Mufit Durii, kontrollojn dy kompani t cilat kan leje shfrytzimi minerare pr krom; Durii shpk me administrator Hysen Duriin dhe Kadurtex shpk, me administrator Kapllan Duriin.
T afrmit e deputetit t Partis Demokratike Roland Keta, zotrojn tre kompani t cilat kan katr leje minerare n zonn e Bulqizs.
Egi-K shpk operon n galerin B t zons D dhe ka si administratori Eduart Keta. IVNO 1100 Shpk, me administrator Gentian Keta, shfrytzon nj burim n Krastn Qendrore. Ndrkoh GENTARI sh.p.k, operon n galerin 38 n miniern e Bulqizs dhe ka si administrator Gentian Keta.
N Bulqiz operon dhe nj kompani e lidhur me deputetin e LSI, Prparim Spahiu. Kompania Lubima Sh,p,k sht n pronsi t dajs s deputetit, Luan Manjani.
Gjak dhe varfri
Prodhimi i mineralit t kromit n Shqipri n vitin 2005 ishte 170,697 ton ndrsa n vitin 2015 ai paraqitet n shifrat 646,139 ton, Rreth 63.55 % ose 410,622 ton e ktij prodhimi sht realizuar n vendburimin e Bulqizs.
Sipas nj propozimi t paraqitur rishtazi n parlament, qeveria ka rn dakord me shtyrjen e afatit t koncesionit t kompanis “Albchrome” me 10 vjet. Ky projektligj pritet t diskutohet n parlament.
Inxhinieri Nexhbedin Marku tha pr BIRN se, aktualisht koncesionari “Albchrome” ka hapur pusin n nivelin 17, ka prkthehet n nj thellsi prej 840 metrash. Sipas prllogaritjeve, qyteti i Bulqizs sht rreth 820 metra mbi nivelin e detit, dhe aktualisht minatort po grmojn n nj thellsi nn nivelin e detit.
Marku thot se puna do t ec deri n nivelin 23, si dhe n traverbankun Klos-Bulqiz. Kjo thellsi punimi rrit vshtirsit e minatorve. Msohet se shumica e tyre paguhen me norm pune, dhe nj dit e zakonshme pune llogaritet rreth tet or.
Sipas sindikalistit Dilaver Prkoxha aktualisht jan rreth 3,000 minator q punojn n Bulqiz, n firmn Albchrome apo edhe n shoqrit e tjera private. Prkoxha, q ka drejtuar pr katr vite Sindikatn e Minatorve t Bulqizs, thot se “norma e minatorve vart nga largsia, apo thellsia e galeris. Mesatarja pr nj minator sht nxjerrja e 3 vagonve me krom”.
Prkoxha thot se sipas informacionit t mbledhur gjat viteve, aksidentet me plagosje fshihen nga pronart, ndrsa pr aksidentet fatale blihet heshtja e familjarve.
“Minatort, por edhe banort e Bulqizs jan prballur me nj tmerr t vrtet, varfri ekstreme dhe gjak,” tha sindikalisti.
Prkoxha thot se deri m sot, nuk ka asnj person t dnuar pr aksidentet n pun.
“Vdekja sht bler me lek. Ngjarjet nuk zbardhen asnjher. Gjithmon, faji sht i viktims,” thot ai, ndrsa sulmon edhe krert aktual t Sindikats.
“Nuk bjn asnj reagim. Minatort sot jan n mshir t fatit dhe skllavrohen prdit nga pronart. Q nga ndryshimi i pronarve t koncesionarit, Sindikata sht kthyer n ‘pron’ t tyre,” shtoi ai.
Kryetari i bashkis Melaim Damzi tregon se miniera e Bulqizs ushqen rreth 1/3 e popullsis s ksaj zone, e cila prllogaritet n 40 mij banor. Krahas 3 mij minatorve, jan t punsuar edhe mijra t tjer n shrbimet pr miniern, si n hotele, restorante apo bare.
Sipas zyrs s Puns n bashkin e Bulqizs, 28 prqind e banorve jan t papun.
Damzi thot se Bulqiza paguan nj kosto t lart njerzore pr kromin, por t ardhurat q ajo prfiton jan t pakta.
“N vitin 2015, bashkia e Bulqiz mori 80 milion lek t vjetra nga renta minerare. Shteti merr 4 prqind t t gjith prodhimit t kromit. Ndrkoh, bashkia prfiton 5 prqind t 4 prqindshit q prfiton shteti,” tha ai.
Edhe pse miniera sht jetsore pr ekonomin e Bulqizs, Damzi, i tha BIRN se aksidentet n pun i kushtojn shtrenjt taksapaguesve.
“Aksidentet n pun, krahas dmtimit t minatorve, jan kthyer n nj problem edhe pr Bashkin, e cila duhet t’u lidh pension ktyre minatorve,” prfundoi kryebashkiaku.
Autor: Sokol obo
BIRN
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn umb_Latn bos_Latn