als_Latn dik_Latn sag_Latn
Libri është studimi më i plotë i bërë për ndonjë dioqezë shqiptare; është studimi i parë me karakter monografik për Pultin dhe është një kontribut me vlerë në historinë e zonës, por edhe pjesë identitare e historisë së Shqiperisë.
Në vend të një falënderimi për Pultin dhe pultjanët
Rreth librit të Dr. Mark Palnikaj: “Një vështrim historik rreth dioqezës së Pultit”
Dr. Mark Palnikaj është i pari që ka shkruar një libër tërësisht për Pultin. Libri është një histori e jetës dhe e mbijetesës së njerëzve me vendbanime, ekonomi, tradita, doke, zakone, fe, etj. mbështetur në burime të shumta arkivore dhe bibliografike që në shqip vijnë për herë të parë.
Përmes këtij libri lexuesi mëson procesin e ndryshimeve që pësoi treva në fjalë në periudhën e gjatë prej trembëdhjetë shekujsh. Në këtë proces ndryshimesh të vazhdueshme disa janë më themelore dhe tërheqin më shumë vëmendje.
Së pari, se Pulti dikur ishte një vend i zhvilluar me qytete, ipeshkëvi, kështjella, manastire, jetë ekonomike të zhvilluar, vend i rrugëkalimeve të rëndësishme që lidhnin qendrat e rëndësishme të Ultësirës Shkodrane me Rrafshin e Dukagjinit.
Së dyti, në procesin e mbijetesës Pulti u mbyll në vetvete, pati zhvendosje të popullsisë për shkak të luftërave, ndalim të zhvillimit ekonomik dhe kalim në ekonominë natyrore të mbijetesës, që do të thotë mundësi minimale për jetesë dhe probleme ekzistenciale deri në sigurimin e bukës së përditëshme, që mbeti shqetësimi kryesor i banorëve për qindra vjet.
Ka të dhëna të rëndësishme për vendbanimet e dioqezës së Pultit. Të 36 vendbanimet e evidentuara prej autorit jepen në ndryshimin e tyre në kohë, përmes shumë relacioneve kishtare, që sjellin shumë të dhëna me kërkesa që përsëriten nga njëri relacion te tjetri për numrin e banorëve dhe shtëpive, si dhe të dhëna të tjera.
Për herë të parë në këtë libër bëhet evidentimi i të gjitha kishave të dioqezës së Pultit. Janë 93 kisha,që kanë shërbyer në një periudhë të caktuar kohe, ku vetëm dy prej tyre, kisha e Shën Gjonit afër Gegëhysenit dhe kisha e Shën Mëhillit të Salcës kanë ardhur deri në ditët e sotme. Mbijetesë në fije të perit. Përmenden dhe 23 famulli, ku në disa prej tyre kishte shumë kisha, si në Gegëhysen 5, nga të cilat katër ishin funksionale, në Rajë 9 kisha, etj.
Numri i madh i famullive dhe kishave në të gjithë dioqezën e Pultit tregon për praninë e një popullsie të konsiderueshme, jetë fetare dhe ekonomike të zhvilluar, që pësoi regres nën pushtimin osman, sa për nje periudhë kohe, në të gjithë Pultin kishin mbetur vetëm dy priftërinj. Ndoshta kjo gjendje me dy priftërinj, pa Ipeshkëv dhe me jetë fetare të paralizuar ka vazhduar për shumë kohë, deri sa fuqitë europiane filluan t’i diktonin Perandorisë Osmane respektimin e të drejtave të popullsisë së krishterë.
Palnikaj sjell për herë të parë në historinë kishtare një listë të klerikëve që kanë shërbyer në dioqezë për një periudhë të gjatë kohe. Ai shfrytëzoi dhjetra relacione për periudhën nga viti 1628 dhe deri në vitin 2005. Aty ku ka qenë e mundur, ai sjell të dhëna për klerikët e përmendur si kombësia, vendi i lindjes, viti i shugurimit, funksionet në hierarkinë kishtare, viti i vdekjes dhe për ata që ishin martirizuar edhe të dhëna rreth mënyrës së vrasjes së tyre.
Në atë listë mund të gjendet se cilët nga këta klerikë ka qenë me kombësi shqiptare dhe për një pjesë prej tyre, nisur nga mbiemrat, dhe trevën nga vinin. Për dyzet vitet e para, nga viti 1628 dhe deri në vitin 1668 kemi klerikë të huaj, shumica dërmuese e të cilëve qenë misionarë.
Nga viti 1668 dhe deri rreth viteve 1900, kemi françeskanë të huaj dhe vendës pothuajse në numër të barabartë dhe pas vitit 1900 me shumicë dërmuese shqiptarë deri në vitin 1967. Me ringjalljen e veprimtarisë së kishave pas vitit 1990 edhe në dioqezën e Pultit erdhën misionarë të huaj.
Libri sjell kontribute të rëndësishme dhe në studimin e jetës materiale dhe shpirtërore, duke përshkruar kushtet e banimit dhe të jetesës, marrëdhëniet brenda familjes, në vëllazëri, fis, fshat apo më gjërë. Në gjendjen në të cilën ndodheshin,pultjanët u ishin ekspozuar plotësisht kapriçove të natyrës. Banorët e fshatrave kishin problem em rrugët, se një shkëmb i pakalueshëm, një mal i lartë dhe i pakapërcyeshëm, reshjet e zgjatura, etj. bllokonin vendkalimet e shkurtëra dhe zgjasnin rrugët.
Në verë kur shterronin përrenjtë, banorët ndërtonin ura të përkohshme, që i përlante ujë në vjeshtë. Përpjekjet për ta disiplinuar natyrën që mos t’u shkaktonte dëme kanë vazhduar deri në mes të shekullit të kaluar, madje dhe më vonë.
Dr. Palnikaj sjell në këtë libër dokumente që përdoren për herë të parë nga historiografia shqiptare, që falë punës së tij mund të citohen në studime të tjera. Kërkimet e tij në Vatikan, Grotoferrata, Napoli, Arkivin e Shtetit dhe Bibliotekën e Etërve Françeskanë në Shkodër kanë plotësuar një nevojë që ka patur historiografia jonë e studimeve kishtare për dokumente të reja. Ndërsa nga librat e përdorur prej tij janë Iliricum Sacrum, Annuario Pontificio 2015; Conradus Eubel, Hierarkia Catholica, volumi I – IV; Ludovico Thomasino, Ecclesiae Disciplina, Lib. 1-De Primo Cleri Ordine, Lib. 2-De Secundo Cleri Ordine, Lib.III, De Clericornum & Monacorum Congregationibus, Venetiis MDC CXXX; Loernzo Tachella, Le antiche sede episcopali latine, greche e bulgare dell Albania antica e della Macedonia; Enciklopedia Cattolica, Robracher, Historia e kishës; Francesco Carrara, Diocese di Spalato un tempo Salonitana di Spalato MDCCCXLIV; Ivan Kukuljaevic, Sakcinski Codex Diplomaticus Regni Croatiae, Slavoniae et Dalmatiae, që janë burimet themelore të referencës për studimet e historisë së dioqezave.
Libri i studiuesit, Dr. Mark Palnikaj vjen në radhën e botimeev që studiues të ndryshëm po bëjnë për historinë e dioqezave katolike në vend. Me prurjet e reja dokumentare, Marku bën një përshkrim të thellë dhe të saktë të realiteteve historike në vend. Koncepte të tilla si: “Mbijetesa nën pushtim”, ‘veprimtaria misionare”, “konvertimi”, “vëllazërimi ndërfetar”, “lufta kundër pushtuesit” fitojnë referenca të reja. Falë dokumenteve të paraqitura në këtë libër, me fakte të reja që u shtohen dokumenteve të mëparshëm, Pulti paraqitet si trevë qëndrese dhe vatër atdhetarizmi.
Treva që dikur quhej Pult është e vendosur gjeografikisht midis dy ultësirave: Nënshkodrës dhe Kosovës dhe sipas rasteve ka dhënë e marrë herë me njërën e herë me tjetrën, në simbiozën e përjetshme të fushës me malin. Gjeografia i ka përcaktuar kësaj treve një mision, historia i ka caktuar një detyrë, që Pulti të mbetet përjetësisht një kala natyrore e shqiptarizmit që rrezaton qëndresë, frymon shqip me njerëzit fisnikë që mbajën mbiemrat identitarë: Krasniqi, Gashi, Berisha, Bytyqi, Nika, Curri, Shala, etj. Vepra është shërbim i mirë ndaj të vërtetës historike dhe një homazh ndaj përpjekjeve mbinjerëzore të kësaj treve për mbijetesë dhe ruajtje të identitetit të vet.
Nikoll Loka
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ces_Latn