als_Latn lit_Latn dan_Latn
Pėrhapja e krishterimit me shpatė1- Papa, nė ligjėratėn e tij, citoi perandorin bizantin, Manuel-in II, i cili, duke iu drejtuar personit me tė cilin pretendohet se dialogonte- bashkėbisedonte, tha: Mė tregoni se ētė re solli Muhammedi, me pėrjashtim tė keqes dhe johumanes, si: urdhri i tij pėr tė pėrhapur besimin me shpatė. Zotin nuk e bėjnė tė kėnaqur gjaqet dhe as veprimet e pamenēura.
Thashė nė vete: I madhėruar qofsh, o Allah!
Po kush ėshtė ai qė e ka pėrhapur fenė me shpatė, Muhammedi, \[alejhis salatu ves selam] apo ju?!2
A kanė takuar njerėzit ndonjėherė ithtarė tė ndonjė feje, tė cilėt janė mė irracional dhe mė tė zhytur nė gjaqe dhe padrejtėsi ndaj njerėzve se sa ithtarėt e krishterimit?!
Edhe unė, sikur shumė tė tjerė, myslimanė e jomyslimanė, reagova ndaj budallallėqeve tė Papės. Shpjeguam se luftėrat islame kanė qenė luftėra kundėr dhunės, kundėr dhunės me tė gjitha llojet e saj: dhunės ndaj myslimanėve, dhunės ndaj atyre qė ndalojnė fenė, dhunės ndaj atyre qė prishėn kontratat dhe paqen e lidhur me myslimanėt. Luftėrat nuk kanė qenė kurrė pėr tė imponuar besimin nė zemrėn e askujt, madje, shpjeguam e as qė kanė tentuar ta bėjnė njė gjė tė tillė, pėr shkak se besimi i pėrket zemrės dhe se nuk ka njeri qė ka pushtet mbi zemrat e njerėzve.
Nė kėtė artikull ajo qė deshėm ti themi Papės ėshtė qė tė merret me dhunėn tė cilėn perėndimorėt e kanė ushtruar historikisht pėr tė detyruar tė tjerėt tė pranojnė fenė dhe kulturėn e tyre. Ne nuk do tė veprojmė siē bėri ai kur iu referua fjalėve tė njė pjesėtari tė fesė sė tij, armik dhe urrejtės i pėrbetuar. Pėr pretendimet tona nuk do ti referohemi figurave islame. Do ti citojmė jomyslimanėt.
1) Karen Armstrong, historiane e njohur, e cila i bėri njė reagim ligjėratės sė Papės, ku, ndėr tjera, shpjegoi se:
1. Pretendimi i zyrtarėve tė Vatikanit se Papa synon kultivim tė respektit tė ndėrsjellė dhe dialogut ndėrfetar dhe ndėrkulturor, sidomos me Islamin, ėshtė diē qė nuk vėrehet qartė nė fjalėt (fjalimin) e tij. I paqartė ėshtė dhe ngjasimi i tij me njė klerik, i cili nė shek. XII hapte njė letėr dėrguar myslimanėve me fjalėt: Unė dua qė lidhjen me ju ta bėj me fjalė, jo me armė, me mendje, jo me dhunė, me dashuri, jo me urrejtje.Titulli i mesazhit tė tij ėshtė pėrmbledhje e njė herezie djallėzore tėt ė gjithė arabėve. Ai flet pėr vrazhdėsinė shtazarake tė Islamit sikur qė pretendon se Muhammedi, alejhi's selam me shpatė e ka rrėnjosur fenė e tij. ai pyet me habi: A ka qenė Muhammedi, alejhi's selam profet?!ndėrsa pėrgjigjet vet: Do tė isha mė i keq se gomari nėse pajtohem, mė i keq se kafshėt nėse e pranoj.
2. Historiania Armstrong mohon qė Islami tė jetė pėrhapur me shpatė-dhunė. Ajo ėshtė autore edhe e njė libri qė flet pėr Islamin A short histori of Islam.
3. Karen Armstrong ia pėrkujton Papės se disa nga tė krishterėt e parė filluan rrugėtimet e tyre nė tokėn e shenjtė duke therė tė gjitha grupet ēifute qė banonin nė brigjet e lumit Rein (Rhein). Ata e pėrmbyllėn luftėn kryqtare mė 1099 ndėrsa lanė tė vrarė hiē mė pak se 30.000 myslimanė dhe ēifutė qė banonin nė Kuds.
2) Uri Avnery ėshtė kryetar i lėvizjes ēifute pėr paqe "Gush Shalom." Ai e identifikon veten si ēifut ateist ndėrsa i ka bėrė njė reagim shkencor ligjėratės sė papės, nė tė cilėn ka pėrmendur ēėshtjet nė vijim:
1. Bashkėbisedimi dialogu i pretenduar ėshtė ēėshtje pėr dyshim. Perandori bizantin nuk ka pėrmendur emrin e njeriut me tė cilin ka dialoguar.
2. Perandori Manuel II kur mori pushtetin nė vitin 1391 e gjeti perandorinė buzė shuarjes. Ajo nė fakt kishte humbur shumė nga territoret dhe se edhe atė pjesė tė paktė qė e zotėronte ishte nėn rrezikun e rėnies nėn dominimin turk.
3. Mė 29 maj 1453, pak orė pas vdekjes sė kėtij perandori, kryeqyteti i tij, Stambolli, r anė duart e turqve.
4. Gjatė kohės sė sundimit, ky perandori shėtiti Evropėn pėr ti bindur evropianėt ta ndihmojnė kundėr turqve. Ai ftonte nė njė luftė kryqtare ndėrsa premtonte bashkimin e Kishės. Nė kėtė kohė ėshtė shkruar kjo letėr. Pra, ėshtė shkruar pėr shkaqe politike.
5. Ligjėrata e Papa Benediktit XVI ėshtė shėrbim ndaj perandorit tė ri, Xhorxh Bushit, i cili angazhohet tė unifikojė botėn e krishtere kundėr boshtit tė sė keqes, qė pėrgjithėsisht ėshtė myslimani, dhe kundėr ardhjes dominimit turk nė Evropė.
6. Ēėshtjen e trajtimit tė myslimanėve ndaj ithtarėve tė feve tjera duhet ta diskutojmė nėn hijen e njė pyetjeje tė thjeshtė: ĒFARĖ BĖNĖ ME JOMYSLIMANĖT KUR KISHIN FUQINĖ QĖ TUA IMPONOJNĖ FENĖ E TYRE? Ata nuk i detyruan. Myslimanėt e sunduan pėr shekuj Greqinė, a u shndėrruan grekėt nė myslimanė?! Grekėt e krishterė kishin pozita tė larta nė Administratėn Turke. Bullgarėt, serbėt, rumunėt, hungarezėt dhe popuj tjerė evropianė jetuan nėn sundimin turk por asnjėherė nuk iu imponua feja. Ata mbetėn tė krishterė.
7. Mė 1099 kryqtarėt mbizotėruan mbi Kuds ndėrsa vranė banorėt, qė ishin myslimanė dhe tė krishterė. Nė atė kohė,e dhe pse kishin kaluar katėr shekuj nga sundimi islam, shumica e banorėve ishin tė krishterė.
8. Nuk ka asnjė provė qė dėshmon se Islami iu ėshtė imponuar ēifutėve. Kėta tė fundit kanė jetuar nėn sundimin islam nė Spanjė nė njė komoditet qė ėshtė shumė i ngjashėm me kėtė tė ditėve tona. Kanė qenė autorė, poetė, ministra dhe shkencėtarė. Ajo njihet si koha e tyre e artė. Atėherė, si ka mundėsi ky tė flet e tė thotė se Profeti ka urdhėruar pėrhapjen e Islamit me shpatė?!
9. Kur katolikėt morėn prapė sundimin e Spanjės, atėherė ata krijuar njė klime tmerri tė fesė. Ata, myslimanėve dhe ēifutėve, ua dhanė mundėsinė tė zgjidhnin ndėrmjet kalimit nė krishterim (imponimit tė fesė), mbytjen ose braktisjen e endnit internimin. Ku shkuan ēifutėt qė vendosėn tė mbesin nė fenė e tyre (ēifute)? Shkuan prapė nė botėn islame. U vendosėn ndėrmjet Marokut, nė perėndim, e deri nė Irak, nė lindje, dhe, nga Bullgaria, nė veri, e cila atėbotė ishte nėn sundimin turk, e deri nė Sudan, nė jug.
10. Secili ēifut i sinqertė, qė njeh historinė e popullit tė tij, nuk mund tė mos jetė falėnderues i madh dhe mirėnjohės thellėsisht pėr Islamin, i cili i ruajti ēifutėt pėr plot pesė gjenerata, nė kohėn kur bota e krishtere i ndėshkonte dhe me shpatė-dhunė i detyronte ta braktisnin fenė e tyre.
3. Samuel Huntingtoni konsideron se tė krishterėt nuk kanė ndalė sė pėrhapuri dhe imponuari kulturėn e tyre me forcė edhe nė kohėn tonė. Pra, nuk janė imazhet e imponimit tė fesė dhe kulturės vetėm nė mesjetė, por edhe nė ditėt tona. Nė librin Pėrplasje qytetėrimesh (The Clash of Civilizations) thotė: Perėndimi nuk ka triumfuar mbi botėn pėr shkak tė superioritetit nė ide, vlera dhe fe (tė cilėn e kanė pėrqafuar pak nga ithtarėt e kulturave tjera), por, ka triumfuar me superioritetin nė dhunė tė organizuar. Perėndimorėt shpesh e harrojnė kėtė tė vėrtetė por tė tjerėt nuk ua harrojnė dot.
4. Lufta e Perėndimit ndaj botės me kėtė dhunė tė organizuar ėshtė njė ēėshtje tė cilėn si ide e pėrvetėsuar shumica e perėndimorėve. Eduard Said nė Imperializmi kulturor(Cultural Imperialism) thotė se kėtė ēėshtje si tė kėtillė e kanė pėrqafuar politikanėt, mendimtarėt, filozofėt, poetėt, shkrimtarėt e rrėfimeve tė njohura, si Dikensi dhe tė tjerė.
Ne, dua tė them, shumė jemi duke e harruar njė ēėshtje qė e mbėshtet kėtė teorinė e Eduard Saidit. Lėvizja imperialiste kolonialiste e botės ka qenė me vendime demokratike nė tė gjitha vendet evropiane, sikur qė me vendime tė tilla janė sjellė edhe afrikanėt e robėruar. Kėta, u robėruan me vendimet demokratike por edhe nuk u liruan me tė tilla, siē nėnvizon Ferid Zekerijja nė librin e tij* E ardhmja e sė drejtės.
Kjo nėnkupton se shumica absolute e popullit, nė mesin e tė cilėve edhe fetarėt, kanė pėrkrahur kėtė ide (qė e shpjegon Eduardi).
5. Kevin Filips (Philips), nė njė libėr tė tij Amerika teokratike pėrmend tė vėrteta qė tė lėnė gojėhapur pėr lidhjet e fuqishme ndėrmjet fesė dhe politikės sė jashtme amerikane. Ai flet edhe pėr ndikimin e madh qė feja ka luajtur nė politikėn evropiane pėrgjatė shekujve.
Ja disa nga kėto tė vėrteta:
1. Kolonizimi evropian padyshim e ka patur ngjyrė fetare, sidomos nė kolonizimin e vendeve islame. Ka patur njė shkėmbim tė fortė lidhjesh ndėrmjet zgjerimit perandorak dhe klerikėve fetarė. Janė vetėm disa nga emrat e misionarėve tė krishterė, tė cilėt janė bėrė ikona tė kolonizimit, si: David Livingstone, Gjeneral Gordoni dhe Gjeneral Henry Havelock.
2. Autori citon thėnie tė ndryshme, si: thėnien e historianit Arthur Marwick: Klerikėt e mėdhenj tė Kishės me pasion i janė qasur luftės sė shenjtė.; thėnien e njė prifti nga katedralja Shėn Xhills (St Giles) nė Edinburg: Fatkeqėsisht, Kisha ėshtė bėrė vegėl nė dorėn e shtetit. Nė shumicėn e foltoreve tė Kishės kanė zėnė vend kėshilltarėt qė janė mishėruar me rolin e rreshterit ushtarak, i cili ėshtė i ngarkuar me mobilizim. Flamuri anglez ėshtė ngritur mbi tė gjitha vendadhurimet, dhe kėtė nė tė gjithė vendin.
3. Autori nuk dyshon nė qėllimet fetare tė Bushit nė politikat e tij tė brendshme dhe tė jashtme. Ai citon thėnien e Bushit: Kam bindjen se Zoti flet nėpėrmjet meje, ndryshe nuk do tė mund ta kryeja punėn time! Ai, citon po kėshtu Tom Di Lajn, i cili thotė: Zoti pėrherė dhe nė ēdo vend, pėr ēdo gjė qė bėj dhe kudo qė tė ndodhėm, mė angazhon nė ruajtjen e vizionit botėror tė librit tė shenjtė. Ėshtė Ai qė mė ushtron.
4. Pak para pushtimit tė Irakut nė vitin 2003, revista News Week, publikoi njė artikull nė tė cilin pėrshkruhej rrugėtimi i Bushit nga orgjia nė fetari. Nė artikull shpjegohej se si Bushi ēdo mėngjes zhytej nė leximin e kėshillave dhe predikimeve misionare tė misionarit skocez Oswald Chambers, i cili kaloi ditėt e fundit tė jetės sė tij duke iu predikuar ushtarėve australianė dhe njuzelandasė, tė cilėt qenė tubuar nė Egjipt nė vitin 1917, si njė hap parapėrgatitės pėr tė sulmuar Palestinėn dhe pėr tė pushtuar Kudsin nė ditėn e vitit tė ri.
5. Pas vetėm njė viti nga koha e pushtimit tė Irakut, atje ishin hiē mė pak se 30 shoqata misionare tė krishtera. Madje, nė njė pyetėsor tė gazetės Los Angelos Times, njė Drejtor Administrativ i Ligės Popullore tė Misionarėve thoshte: Iraku do tė jetė qendra prej ku do tė pėrhapet mesazhi i Jezusit nė Iran, Libi dhe ēdo vend nė Lindjen e Mesme. Njė pėrgjegjės i njė organizate tjetėr thoshte: Gjendja nė Irak ėshtė luftė pėr shpirtra!Pėr kėtė shkak, vetėm brenda dy viteve, janė nisur shtatė organizata misionare vetėm pėr nė Bagdad.
Ajo qė po ndodhė nė Irak konsideroj se ėshtė rutina e lėvizjes imperialiste qė nga fillimi i saj. Forcat e saja pėrherė janė nė mbrojtje tė organizatave misionare. Kėshtu ndodhi edhe nė Sudan, nė jug, dhe pėr pasojė ndodhi ēka ndodhi, ndėrsa sot po pėrhapen edhe nė Darfur.
Nėse e tėrė kjo nuk paraqet pėrhapje tė krishterimit me shpatė, atėherė unė nuk di se ēfarė do tė thotė pėrhapja me shpatė? Ne patėm minimizuar rolin e fesė nė politikėn e jashtme perėndimore. Mendonim se puna kishte tė bėnte me aspirata ekonomike dhe kėrcėnime politike. Ajo qė na ngushėllonte pėr kėtė ishte se, kėshtu, sikur ne, siē thotė autori, mendonin dhe shumė politologė dhe teoricienė perėndimorė. Por, ekstremizmi i Bushit ua pėrkujtoi se e patėn gabim. Madje, ai nuk ėshtė i pari qė e filloi. Ai ėshtė vetėm diē nė praktikėn politike tė perėndimit, veēanėrisht nė raport me botėn islame.
Tash, qė u vetėdijesuam dhe mėsuam tė vėrtetėn, ēka?
*
Prof. Dr. Xhafer Shejh Idris
Burimi: Jaafar Sheikh Idris
Pėrshtati: Sedat Islami (Sedatislami.com)
*
1 Reagim shkencor i Prof. Dr. Xhafer Shejh Idris ndaj deklaratės sė papės sė dorėhequr, Papa Benedikti XVI nė Universitetin e Regensburgut, nė lidhje me Muhammedin \[alejhis salatu ves selam], botuar nė revista El-bejan, nr. 230, nėntor 2006.
2 Autori, pėr hire tė mbetjes besnik tekstit, pėrmend njė fabul arabe: Remetni bidaiha ve-n-sel-let, e cila pėrdoret pėr njerėzit tė cilėt akuzojnė tė tjerėt pėr tė metat, nė tė cilat nė fakt janė vet ata. Por, pėr pėrshtatje, e sollėm kėtė fjali, e cila kuptimisht i pėrgjigjet kontekstit nė tė cilin ėshtė thėnė fabula.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk zsm_Latn zsm_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn