als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Miniatur historike e ndrtimit t identitetit mysliman shqiptar
MA. Redi Shehu
Prania e myslimanve n tokat shqiptare sht shum m e hershme se sa ardhja e osmanve Ardhjet e myslimanve n trojet tona kan qen t organizuara edhe mbi baza t arsyeve t ndryshme, pr faktin se, trojet tona ndodheshin n kryqzimin e rrugve tregtare i cili prbnte trajektoren m t shkurtr pr t lidhur tregjet aziatike e perse, me pjesn perndimore t kontinentit evropian. Duhet prekur ktu edhe fakti se prreth nesh civilizimi islam kishte arritur majat n qendra t mdha si Damasku, Bagdadi, Kajro, Kordova, Toledo, e shum qendra t fuqishme ekonomike, politike e ushtarake myslimane q n t njjtn koh ishin edhe qendra t mdha dijeje. Kshtu q, udhtimet e shumta t tregtarve mysliman n brigjet perndimore t tokave shqiptare, q n at koh ishin nn sundimin e Bizantit, kishin stabilizuar nj realitet islam n rrethana minoritare. Ajo q duhet sjell n vmendje, n ndryshim nga teza e gabuar se Islami erdhi n Shqipri nga Lindja, sht edhe fakti se qytetrimi islam si dhe myslimant e par erdhn n Ballkan dhe n trojet tona nprmjet Andaluzis dhe Sicilis myslimane, pra nga Perndimi.
Gjendja e Shqipris para ardhjes s osmanve
Duhet kujtuar se ajo ka prbnte territorin e banuar nga shqiptart ishte nj vend, i cili jo pak, por pr rreth 15 shekuj para ardhjes s osmanve ka qen i pushtuar n mnyr kronologjike nga romakt, bizantint, venedikasit, bullgart e serbt. Pra, ky vend vjen nga nj kultur pushtimesh t njpasnjshme, pjes e boshteve kryesore dominuese t kohve t tyre, prandaj sht e rndsishme q kur flasim pr periudhn e sundimit osman, t kemi parasysh se ajo nuk ndodhi ndaj nj vendi n paqe e prosperitet, i cili papritmas iu nnshtrua egrsis s pushtimit, por ishte nj vend t cilit i duhej t bnte hesapet me disa pushtues brenda vendit n territore t ndryshme. Ardhja e osmanve n Shqipri, zvendsoi sistemin me shum pushtues n t njjtn koh si ishin bizantt n jug e sllavt n veri, si dhe influencat e kishs ortodokse svetisaviane, me nj sundim t vetm me nj sovran, duke futur nj element t ri kulturor e fetar, i cili ndrtoi nj njsi t vetme homogjene etnike, kulturore e administrative t shqiptarve.
Natyra e dominimit religjioz n Arbri n periudhn historike, e cila varionte mes shekullit t XI-t dhe XIV-t ishte e atill ku kisha katolike latine i kishte shtrir prpjekjet e veta drejt shqiptarve t Kosovs e Maqedonis, duke tentuar t krijonte nj identitet religjioz, i cili do t duhej t ndrtonte boshtin etnik e kulturor t ktij vendi edhe pse gjysma tjetr ndodhej tashm nn influencn e administrats s shtetit t Bizantit. Ky ekspansion i Kishs Latine n pjesn Verilindore dhe Lindore t Shqipris duke u futur n qendra t mdha prfshir edhe Prizrenin e Prishtinn, shkaktoi shqetsim n administratn e Bizantit dhe Kishn Sllave, t cilt prpjekjet e Kishs Latine pr ndrtimin e nj identiteti t krishter katolik shqiptar, do t sillte procesin e asimilimit t ortodoksis n kishat dhe territoret e veta. Pr kt arsye kisha dhe administrata serbe pr t ruajtur ndikimet e veta n kto rajone, shpalli do aktivitet kundra pushtetit serb e fes pravosllave si herezi dhe shpejtoi q n territoret shqipfolse t zvendsonte gjuhn greke me at sllave. Kshtu me an t modifikimit t shkronjave greke shpikn alfabetin cirilik. T njjtn metodologji ndoqn edhe me kishat katolike. Car Stefan Dushani n ligjin nr. 6 t Kushtetuts s Perandoris Serbe apo t ashtuquajturat Kodet e Dushanit, deklaronte:Autoritetet fetare duhet t prpiqen q katolikt ti kthejn n fen e vrtet, refuzimi i ksaj prpjekjeje do t dnohej me vdekje. T njjtin kontekst n krah t kundrt kishte edhe ligji nr. 8 i Dushanit i cili dnonte me vdekje do prift katolik, i cili do t prpiqej t latinizonte t krishtert.[1] Po ashtu edhe martesat mes katolikve dhe pravosllavve abrogoheshin nse burri nuk konvertohej n fen pravosllave.
Pr arsyet e siprprmendura Papa Klementi i VI-t m 1346 i drgon nj not proteste Car Stefan Dushanit n t ciln ai proteston se kishat n Prizren dhe rrethina q kishin qen nn dominimin e Papatit, ishin vn nn posedimin e mbretrve serb nga Rashka.[2] Ky fakt shihej edhe n dokumentet kishtare sllave t kohs (shek. XIII-t), apo edhe n regjistrat e mvonshm osman (shek. XV-t) n t cilat vrehej se fmijt mbanin emra sllav ndrsa prindrit e tyre kishin mbajtur emrat e vjetr shqiptar.
Me vdekjen e Car Dushanit (20 Dhjetor 1355) fillon edhe fundi i periudhs s asimilimit sistematik dhe t strukturuar serbo-sllav t shqiptarve. Kjo ngjarje i dha udh edhe organizimit fisnor mbi baza principatash, t cilat filluan n mnyr t segmentuar t ushtronin kontroll mbi zona t caktuara n territoret shqiptare t ndara dhe t pavarura nga njra-tjetra. Kshtu n kt koh afishohen si principata Arbnore ato t Balshajve, Dukagjinve, Topiajve, Jonimve, Zgurajve, Kastriotve, Gropajve, Muzakve, Aranitve etj. Si pasoj e interesave t ngushta t lidhura vetm me principatat e tyre, kontradiktat mes principatave ishin t mdha, sepse secila prej tyre kishte aleancat e veta me mbretri fqinje. Si pasoj e interesave, ata ishin t gatshm pr fardo lloj bashkpunimi me cilindo prej faktorve t jashtm qofshin kta, bizant, venedikas, etj. Kto principata kishin stabilizuar administratat e veta t cilat komunikonin n gjuh t huaja. Administrata e Muzakajve komunikonte n gjuhn greke, Balshajt e mbanin n gjuhn latine dhe sllave, Kastriott n gjuhn latine dhe sllave, ndrsa fisnikt e Kosovs komunikimin e mbanin vetm n gjuhn sllave-serbe. Ajo ka vrehet n kt periudh sht shprbrja e plot e identitetit religjioz dhe etnik t shqiptarve, si pasoj e lufts mes kishave n hapsirn shqipfolse. Kjo ndikoi ndjeshm n fragmentarizimin e trsis territoriale t shqiptarve.
Prezenca e myslimanve t par dhe ardhja e osmanve n territoret shqiptare
Prania e myslimanve n tokat shqiptare sht shum m e hershme se sa ardhja e osmanve. Vendi m i afrt mysliman me trojet shqiptare ishte Siilia. Faktet historike na tregojn se Siilia, e cila thirrej nga myslimant si Al-Sikilia, qe tentuar t merrej q n kohn e kalifit Muavije ibn Ebu Sufjan n mesin e shekullit t VII-t. Por vetm n vitin 827 kur Eufemios, komandanti bizantin i Siilis i krkoi Bin Ibrahimit, Emirit t Tunizit q t ndrhynte ne Siili, nprmjet komandantit Abag bin Uakili me ushtrin tij myslimane q vinte nga Spanja, filloi edhe periudha e art e qytetrimit siilian.[3] N shekullin e XI-t, normant pushtuan Siilin dhe sht domethns fakti se ata n saj t arritjeve t civilizimit mysliman atje, stabilizuan nj raport bashkpunimi me myslimant, i cili zgjati deri n shekullin e XII-t. Shum mysliman t ditur u bn pjes e administrats normane, prfshir edhe ushtrin, e cila pati n gjirin e saj lufttar mysliman. Si pasoj e fushatave normane n tokat shqiptare nn Bizantin m 1081-shin edhe gjat shekullit t XII-t, pjestar t shumt mysliman t ksaj ushtrie, arab, berber, siilian u vendosn n trevat shqiptare, s bashku me familjet e tyre. Kjo shihet n vendimet e Peshkopit t Ohrit n vitin 1220 n t cilin thuhet: Grupet minoritare (fetare), duke prfshir ifutt e myslimant, duhet t ken liri t kufizuar Vendet e kultit t tyre nuk duhen toleruar jasht vendbanimeve t tyre.[4] Ky vendim t l t kuptosh se myslimant tashm n kto troje prbnin nj komunitet minoritar.
Prve ksaj, ardhjet e myslimanve n trojet tona kan qen t organizuara edhe mbi baza t arsyeve t ndryshme, pr faktin se, trojet tona ndodheshin n kryqzimin e rrugve tregtare, i cili prbnte trajektoren m t shkurtr pr t lidhur tregjet aziatike e perse, me pjesn perndimore t kontinentit evropian. Duhet prekur ktu edhe fakti se prreth nesh civilizimi islam kishte arritur majat n qendra t mdha si Damasku, Bagdadi, Kajro, Kordova, Toledo, e shum qendra t fuqishme ekonomike, politike e ushtarake myslimane, q n t njjtn koh ishin edhe qendra t mdha dijeje. Kshtu q, udhtimet e shumta t tregtarve mysliman n brigjet perndimore t tokave shqiptare, q n at koh ishin nn sundimin e Bizantit, kishin stabilizuar nj realitet islam n rrethana minoritare. Ajo q duhet sjell n vmendje, n ndryshim nga teza e gabuar se Islami erdhi n Shqipri nga Lindja, sht edhe fakti se qytetrimi islam si dhe myslimant e par erdhn n Ballkan dhe n trojet tona nprmjet Andaluzis dhe Siilis myslimane, pra nga Perndimi.
Kur historiografia jon i referohet pushtimit osman t Shqipris, nuk kujdeset aspak q t bazohet mbi faktologjin, por paraqet realitetin ton jasht kontekstit historik. Kjo qasje e historiografis son nuk prmend nj fakt t rndsishm, i cili ka t bj me identitetin e shqiptarve, q si pasoj e presionit asimilues t Kishs dhe Kodit t Car Dushanit, po zhdukte identitetin etnik shqiptar, duke e transformuar at n serbo-sllav. Po ashtu identiteti i shqiptarve t Arbanon-it (Shqipris) nn sundimin feudal t principatave shqiptare ishte i fragmentarizuar, sepse gjuha dhe feja e principatave ndryshonin nga njra-tjetra. Konfliktet e principatave shqiptare dhe e krerve t tyre pr ruajtjen e sundimit, kishin br q uniteti dhe konsensusi i prbashkt pr t ndrtuar nj njsi administrative, si ishte shteti, t ishte i pamundur. Prandaj, kur bhet fjal pr ardhjen e osmanve n trojet tona, s pari duhet sqaruar realiteti n t cilin gjendej identiteti i shqiptarit. Me nj prarje t till, pa nj struktur t organizuar shtetrore, pa mbrojtje t unifikuar, si dhe pa nj kultur t organizimit t vendit si pasoj e pushtimeve shekullore, Arbanoni ishte n pritje t shptimtarit t radhs, i cili do t prbnte nga njra an elementin homogjenizues, por edhe do t duhej t mbronte identitetin shqiptar nga presioni asimilues etno-kulturor, q vinte nga t gjitha ant.
Prezenca e par e osmanve n trojet tona shnohet n vitin 1385 n nj ngjarje t harruar historike, t ciln rrall ose fare e gjejm n botime t ksaj natyre pr kt periudh. N vitin 1385 ekspeditat ushtarake osmane u ftuan q t vinin n trojet tona nga feudali shqiptar Karl Topia pr ta ndihmuar at[5], sepse nga njra an i trembej synimeve t Venedikut pr ti shtn n dor zotrimet q kishte, dhe nga ana tjetr q t mbrohej nga presioni i vazhdueshm i Balshajve t serbizuar tashm nn ortodoksi. N kt kontekst dhe n dritn historike t ngjarjeve, feudalt shqiptar ishin t gatshm q pr hir t ruajtjes s identitetit t sapo ndrtuar pas mbarimit t gjenocidit t Car Dushanit, t bashkpunonin me osmant pr t ruajtur integritetin territorial. Ndrsa interesi i osmanve ishte prtej Adriatikut, ata synonin Romn dhe m pas Venedikun. Kshtu q ardhja e tyre n Shqipri me ftes t Principats s Karl Topis, u shkonte pr shtat pr t ndrtuar nj bazament infrastrukturor n Ballkan i cili do t lehtsonte zgjerimin dhe pr kt atyre u duhej t ndiqnin nj politik t nj prezence jo agresive ndaj shqiptarve. N fakt kushtet e dorzimit t qyteteve shqiptare, osmanve q nga Durrsi e deri n Antivar (Tivari) kan qen:
Ruajtja e zakoneve t vjetra dhe gjyqeve vendore.
T krishtert t munden lirisht e publikisht t kryejn ritet e veta.
Kishat dhe kapelat t jen t ruajtura nga sulmet.
Rrnimi i kishave do t ndrtohej prsri.
Populli t ruante pasurin e tij.[6]
Pyetja thelbsore q lind pr t gjith studiuesit e historis sht se: A kishte nj marrveshje politiko-ushtarake mes osmanve dhe principats s Karl Topis, ku njra pal do t prfitonte mbrojtje nga nj superfuqi dhe pala tjetr do t kishte lehtsira gjeostrategjike? A konsiderohet me gjuhn e sotme, akti i Karl Topis, nj akt nacionalist?
Identiteti i ri islam i shqiptarve, proces i natyrshm dhe shumfaktorial
Duhet thn se procesi i islamizimit t shqiptarve sht i shtrir n koh dhe si prbrs kryesor t tij jan dimensionet sociale e shpirtrore, dimensioni gjeopolitik, si dhe situata ekonomike dhe zhvillimore e rajonit. N saj t propagands s historicizmit totalitar, i cili pr nj periudh gjysmshekullore ka ujitur mendjet e t gjitha niveleve arsimore t Shqipris dhe rajonit shqipfols, jan ndrtuar n perceptimin ton idet e konvertimit t dhunshm t shqiptarve nga pushtuesit, apo si sht preferuar t quhen hordhit turke. S pari, gabimi terminologjik i cili shoqron kt tez sht se Perandoria Osmane identifikohet me terminologji nacionaliste (n rastin konkret me termin turk), n kohn kur identitetet nacionale shfaqen n popujt e Ballkanit apo edhe m gjer, pikrisht me rnien e perandorive, ndrsa formulimin si koncept e hasim gjat shekullit t XVIII-t. S dyti, n metodologjin historike pr t trajtuar nj periudh historike, si ishte prezenca osmane n Shqipri, prdoren mjete dhe fakte t cilat kishin t bnin me periudhn paraosmane. Pra, me pak fjal, metodologjia e Car Dushanit n rikonfigurimin sllav t Ballkanit prmes dhuns dhe terrorit t mirfillt e gjenocidal, sht aplikuar n trajtesat shpjeguese pr shkaqet historike t sundimit osman n territoret shqiptare si dhe pikpyetjes s madhe se si nj pjes e bollshme e rajonit sht islamizuar.
Dobsimi dhe degradimi i klerit t krishter
Kur bhet fjal pr religjionin, qasja duhet t jet e nj kndvshtrimi tjetr sepse, nse politika, apo shtjet e administrimit publik lidhen me procesin e prkuptimsis, apo thn ndryshe kan t bjn me mnyrn e t logjikuarit, religjioni sht i lidhur pazgjidhshmrisht me zemrn. Ndaj edhe kur analizohen lvizjet e popullsive apo konvertimet nga njri religjion tek tjetri, duhet kuptuar s pari dimensioni shpirtror, i cili on n vendimmarrje t tilla. Fakti q pas ardhjes s osmanve n trojet shqiptare nga shekulli i XIV-t e deri n shekullin e XVII-t, pra pr pothuajse tre shekuj, territori shqiptar dominohej nga popullsia e krishter, tregon se zhvendosja e popullsis nga bazamenti religjioz i krishter drejt atij islam, ka qen e ngadalt dhe e peshuar.
Nj ndr faktort i cili ka ndikuar n, le t themi, simpatizimin e masave popullore ndaj fes s re t ardhur me osmant, ka qen edhe keqadministrimi i situats nga kleri i krishter, por edhe mungesa t personelit dhe infrastrukturs s tij. Kan qen t shumta rastet kur personeli i klerikve t krishter, ose ishte prezent rrall ose nuk vinte fare. Don Mario Crisio, i drguar nga Vatikani pr t hartuar relacionin mbi gjendjen e famullive n Shqipri nga mesi i shekullit t XVII-t, thot: Famullit vetm nj her kan mundur t shohin fytyrn e Ipeshkvit gjat tridhjet vjetve, ndrsa atje kan banuar rreth 6.000 t krishter. Madje kishte famulli n t cilat pr 40 vjet nuk ishte par asnj prift.[7] Kt e pohon edhe Pjetr Mazreku, i cili n relacionet e veta shprehet: Nga mungesa e meshtarve jan br mysliman popujt e 45 famullive e m shum.[8] Ndrsa Frat Kerubini e shikon shkakun e islamizimit t popullsis s Gjakovs n vitin 1638, n at se pr vite me radh nuk kishte pasur priftrinj, prandaj i propozon Propagands Fide n Rom q t drgojn atje nj shqiptar, Andrea Bogdanin.[9] Kriza e predikuesve, t cilt flisnin gjuhn shqipe n famullit apo kisha, e kishte br situatn alarmante. Kjo do t onte popullsin n munges t predikimit fetar n gjuhn amtare drejt alternativave t tjera. N mesin e shekullit t XVII-t, kleriku shqiptar Gjergj Bardhi shprehet: N Shkup, Karadakun e Shkupit, Novobrd, Janjev, Prizren, Gjakov, Kratov, flitet shqip, prandaj sht e arsyeshme pse shqiptart krkojn q priftrinjt ti ken shqiptar dhe tu dilet n ndihm atyre, ndryshe, do t kalojn n fen islame ose at skizmatike.[10]
Ndrsa nj episod i sjell nga Lucy Granett, n botimin e saj t 1897, pr grat hebreje dhe myslimane dhe folklorin e tyre[11], tregohet se n nj zon t Shkodrs n shekullin e XVII-t ku popullsia ishte e krishter, pati nj konflikt mes priftrinjve t krishter dhe popullats, prandaj ata (banort) nj dit u futn kolektivisht n kish dhe deklaruan se nse priftrinjt nuk i plotsonin krkesat e tyre, t gjith s bashku do t braktisnin krishterimin dhe do t prqafonin fen e myslimanve. Priftrinjt nuk pranuan ultimatumin e banorve. Ather ata t gjith kolektivisht shkuan tek xhamia m e afrt dhe u konvertuan n mysliman.
Nj tjetr element i mangsis s infrastrukturs s kishs n trojet shqiptare prgjat shekullit t XVII-t, ishte edhe fakti se n t gjith territorin e Shqipris nuk ekzistonte asnj shkoll e krishter, e cila t mund tua msonte banorve teorin e besimit. Nuk ekzistonte asnj shkoll e cila t arsimonte n gjuhn amtare. Gjithashtu mos ekzistenca e shkollave krijonte probleme t mdha n prgatitjen e klerit pr t udhhequr procesionet fetare, si dhe pr t pasur nj aktivitet t dokumentuar. sht i njjti Don Crisio, i cili n relacionet e veta pohon se: Brenda n t gjith Shqiprin, nuk kishte asnj shkoll t krishter. Edhe vet priftrinjt nuk dinin mir t shkruanin e t lexonin.[12]
Kto copza t realitetit, t cilat na prcillen nga relator t Vatikanit apo studiues t krishter, tregon se sa problematike kishte qen situata dhe se ata, do t duhej t relatonin edhe n kundrshtim t interesave t tyre. E gjith kjo, shtuar realitetin kompleks n terren ndoshta me doza edhe m t mdha se sa raportohej, kan formuar nj atmosfer, e cila s pari fillon me indiferentizmin ndaj besimit dhe m pas prcillet me konvertimin n fe tjetr. Kshtu q, nj ndr faktort e ndrtimit t identitetit t ri t shqiptarve dhe braktisjes s identitetit t vjetr, ishte edhe mos prmbushja nga ana e klerit e nevojave pr ushqim shpirtror t shqiptarve.
Gnjeshtra historike mbi dhunn dhe presionin konvertues osman
Procesi i krijimit t identitetit t ri mysliman t shqiptarve sht nj proces i cili ka zgjatur n koh. sht i ndrlikuar prtej thjeshtsis s raportimeve t historianve shqiptar apo edhe t huaj. Transformimet shpirtrore t nj kombi, duan kohn e tyre dhe prmbushjen e disa rrethanave historike, t cilat do ta bnin t mundur at. Prshkrimi i that dhe i cekt e ardhjes s osmanve n Shqipri dhe formimit t identitetit mysliman shqiptar, karakterizohet nga mungesa e elementit themelor n procese t tilla si sht elementi shpirtror. Duke u prqendruar vetm n ngjarje historike, t cilat kan lidhje vetm me pasojat, sht prpjekur q t projektohen ngjarje episodike si fenomenologji dhe fenomeni vet t fshihej apo edhe t konsiderohej si rastsor. Konvertimi i shqiptarve n identitetin mysliman, ka ndjekur nj rrug disa shekullore pas prezencs s osmanve n trojet tona, ka t l t kuptohet se teza e prdorimit t dhuns fetare sht e pabaz. Ksaj i kundrvihet Tomas Arnold n prgjigje t kronikave t Farlatit, i cili, konvertimin n identitetin e ri mysliman, e shihte t lidhur me dhunn dhe format e tjera t presionit ekonomik. Arnold shprehet: sht e mjerueshme ajo q autor t ndryshm flasin q shqiptart jan detyruar t ndrrojn fen me presione t dhuns e haraeve t paligjshme. Pr kt shpesh prdorin shprehje t prsritura (tautologjike). Kto autor nuk japin t dhna se a jan t argumentuara akuzat e tyre apo jo.[13]
Krahina t ndryshme kan pasur qasje t ndryshme ndaj Islamit. Kjo qasje ka qen e shtrir n koh dhe n varsi t tipareve t zonave merrte form edhe etapa e konvertimit. Zonat t cilat ishin m urbane dhe m afr administrats, tregtis dhe jets politike osmane, ishin m t prirura t integroheshin me rendin e ri urban t instaluar nga osmant. Zona t cilat ishin m t shkputura nga jeta urbane ishin m t prirura t ruanin identitetin e tyre t krishter. Prandaj, prhapja e islamit n trojet tona, gjeti mbshtetjen m t madhe fillimisht n qytetet kryesore. Osmant ruanin nj politik jo armiqsore me popullsin e pa konvertuar, kt e vrteton relacioni i Andrea Bogdanit i Gushtit t viti 1670, drguar Kongregacionit n t cilin thuhet:Katolikt m shum vuajn nga skizmatikt sesa nga vet turqit.[14] T njjtn gj thot edhe Aristidh Kola n veprn e tij Arvanitt t vitit 1985 ku pohon se nuk ka ekzistuar absolutisht asnj rast kthimi feje me dhun nga ana e osmanve. Historiani Vladislav Skari pr shqiptart thot: Kalimi n fen islame nuk ka qen i shpejt. Osmant qen tolerant n pikpamjen fetare dhe rrall i kan detyruar t krishtert pr t kaluar n fen islame. T krishtert e kan ndrruar fen vullnetarisht.[15]
Duhet sjell n vmendje se metodologjia e prdorur n historiografin ton e ka trajtuar periudhn osmane trsisht jasht kontekstit kohor n t ciln u zhvillua, duke arsyetuar pr at periudh n kontekstin dhe logjikn aktuale. Kjo prplasje kohore e bn kndvshtrimin historik tejet t ngusht. Kur flasim pr periudhn osmane i referohemi nj periudhe n t ciln njerzimi ishte i puqur me luftn dhe dhuna n luft ishte e pashmangshme. Edhe osmant kan ushtuar dhun sidomos ndaj sulmeve apo luftrave q shqiptar t krahinave t ndryshme i organizonin dhe kjo ka qen pjes e tablos s realitetit t asaj kohe. Por q dhun n kuptimin e mirfillt t fjals t jet organizuar nga nj shtet si osmant, t cilt mbanin Kalifatin (udhheqsin botrore myslimane) e nj feje e cila n librin e saj t shenjt Kuranin shprehimisht urdhrohej:Nuk ka dhun n fe, sht sqaruar e vrteta nga e kota..[16], ather kjo qasje do t konsiderohej historikisht e guximshme.
Gabimi tjetr n artikulimin historik kur bhet fjala pr identitetin mysliman t shqiptarve, sht cilsimi i osmanve si turq dhe pr rrjedhoj edhe konvertimi i shqiptarve tashm ishte jo n mysliman por n turq. Kshtu vishet shqiptari me nj identitet nacional n kohn kur nacioni apo kombi si struktur e organizuar haset rreth dy shekuj m von. Implikimi tjetr me kt anomali sht se duke cilsuar tashm identitetin e ri m shum si nacional dhe duke kaluar n plan t dyt identitetin religjioz, vizatohej kshtu karakteri i nj shqiptari pragmatist, interesaxhi ndaj favoreve t pushtetit t turkut, dhe jo nj individ me ndjenja, botkuptim dhe dimension shpirtror, i cili e gjen veten me fen e re n nj nivel m t lart. Koloneli anglez Link n veprn e tij Udhtim npr Shqipri t vitit 1804 shkruan: Shqiptart bheshin mysliman sepse kjo fe pajtohej me natyrn e tyre dhe nuk toleronte pruljen, martirizimin, servilizmin dhe ofendimin. Osmant nuk ishin turq ato ishin si thot Gibbon: Nuk jan turqit ata q kan pushtuar tokat evropiane. Nj kombsi e re e prbr nga element turq dhe nga mjaft prfaqsues t popujve t krishter kan br t mundur krijimin e perandoris s pafundme osmane.[17]
Teza tjetr e hartuar nga historiografia jon, e cila pr udi ka ngjashmri n trajtimin e realitetit osman t shqiptarve me tezat serbo-greke, t cilat flasin pr kt periudh, pasurohet me nj tjetr element t dhuns dhe presionit konvertues t osmanve, t cilt sipas avokatve t ksaj pikpamjeje, prdornin presionin ekonomik prmes taksash t paprballueshme pr ti kthyer shqiptart n fen islame. E par me nj vshtrim t shpejt, nj argumentim i till duket pak i leht, pr faktin se kjo bie ndesh me at q osmant islamizuan me forc shqiptart, pr arsye se, nse kto taksa do t ishin t larta, ather n interes t shtetit osman do t ishte shtimi sa m i madh i dhimive apo mileteve (statusi i t krishterve nn shtetin osman) t tjera prve myslimanve n mnyr q t vilnin sa m shum taksa. Prse do t duhej q Porta e Lart t islamizonte me do kusht popullsit? Pr ti shptuar taksave dhe pr t pasur t ardhura m t vogla ekonomike? N fakt e kundrta sht e vrtet, nj pjestar i minoriteteve religjioze n shtetin osman paguante taksn e qytetarit si do taksapagues i sotm ndaj shtetit, dhe n kmbim merrte shrbime dhe mbrojtje juridike nga shteti osman. Ndrsa myslimant prve takss s shtetit, paguanin edhe taksn hyjnore apo Zekatin, (i cili nuk i paguhej shtetit, por t varfrve nga vet individt), q sht 2.5% t pasuris vjetore. Jani Kicikis e prshkruan kshtu t ashtuquajturn dhun taksash turke: Propaganda ideologjike turke n masat fshatare t krishtera shoqrohej nga heqja e puns angari, nga lehtsimi i taksave, fal nj sistemi tatimor m t evoluar, dhe nga dhnia n rregull e sistemit fiskal dhe e centralizimit osman, q i doli pr zot rnies s pushtetit qendror Bizantin.[18] Jo vetm kaq por administrata osmane kujdesej q t krishtert t paguanin taksat n institucionet e tyre t kultit. Kt e vrteton nj ferman i Sulltanit i vitit 1681 i nxjerr nga sixhilet (t dhnat) e Beratit, ku krkohet q taksat e t krishterve ortodoks t Vlors, Beratit, Ohrit etj, t kalojn pr llogari t Patriarkans.[19]
Osmant ishin ata q filluan ndrtimin e qyteteve t reja, fuqizuan portet dhe rrugt tregtare, kaluan tregtin nga formati primitiv rastsor dhe artizanal, n njsi prodhimi t produkteve t metaleve, blegtoris, bujqsis, ushtris, etj. Pra n kundrshtim t tezs e cila akuzon osmant pr bastisje t vendit dhe plakitje, realiteti i ndrtimeve t Beratit dhe Gjirokastrs, t cilat jan t ndrtuara n stilin osman, themelimi i Tirans e Kors, fuqizimi i Elbasanit si nyje e rndsishme tregtare, zgjerimi i porteve t Durrsit e Vlors dhe portin e vogl t Buns n Shkodr pr tregti me Venedikun, flasin pr nj fuqi dhe stabilitet gjeopolitik dhe ekonomik si asnj her tjetr t trojeve shqiptare. Sanxhaqet dhe qendrat e tyre u bn pika reference ballkanike n do lmi t jets prfshir edhe kulturn dhe letrsin.
Nj aspekt shum i rndsishm i periudhs osmane i cili nuk referohet dhe as nuk hidhet drit mbi t, sht kultura e tolerancs ndaj t qenit ndryshe. Kultur t ciln ne edhe sot e ksaj dite e trashgojm, si nj aset shum t rndsishm kombtar. Toleranca e institucioneve qendrore osmane sht prezent dhe e faktuar prmes qindra korrespondencash e vendimesh t zyrtarve osman apo edhe t vet Sulltanit, krejt ndryshe nga far jemi msuar t lexojm dhe t prfytyrojm pr figurn udhheqsit osman. Simbolika e diktatit nn diktatorin sulltan, nn emrin e t cilit jan shkruar me qindra e mijra faqe, thrrmohen para fakteve historike, t cilat na vijn nga dokumentet osmane. Me gjuhn e fermaneve (vendimeve) t Sulltanit do t zbulojm se cili ka qen qndrimi ndaj Shqipris dhe shqiptarve n shtje t ndryshme dhe n koh t ndryshme. M posht gjenden t listuara disa nga fermanet q kan t bjn me Shqiprin n periudha t ndryshme kohore.
Ferman i Sulltanit pr lejimin e rindrtimit t kishs s rrnuar t Shn Harallambit n Kamenic t Sarands (viti 1862).[20]
Ferman i Sulltanit q urdhron t mos ndrhyhet n ullishtn pas ankimit t br nga i krishteri Naum (viti 1736).[21]
Feman i Sulltanit pr t drejtat e zotrimit t pronave nga priftrinjt e Delvins (viti 1712).[22]
Ferman i Sulltanit q u ndalon spahinjve q t lypin taksa arbitrare priftrinjve t kishs s Delvins pr pronat kishtare (viti 1680).[23]
Ferman i Sulltanit pr ndrtimin e shkolls s Nokovs (1902).[24]
Ferman i Sulltanit drguar prefektit t Beratit ku njeh t drejtat e Metropolitit t Beratit (viti 1853).[25]
Ferman i Sulltanit pr meremetimin e kishs s Shnkollit Elbasan (viti 1849).[26]
Ferman i Sulltanit ku t parit t Mirdits i jepet grada e gjeneralit t brigads dhe dekorohet (viti 1856).[27]
Ferman i Sulltanit ku thuhet Mbasi katolikt e Durrsit nuk kan nj faltore dhe jan lutur q t ndrtojn nj kish n nj vend t prshtatshm, dhe pasi dshira ime sht q t gjith shtetasit t gzojn qetsi t plot, dhash leje q t ndrtohet kjo kish e re dhe urdhrova q t mos bhet asnj penges apo ndalim dhe t mos i merren asnj para. (viti 1856).[28]
Ferman i Sulltanit drguar priftit dhe kadiut t Delvins mbi marrjen e masave ndaj personave q ndrhyjn n pronat e kishs, (viti 1699).[29]
Ferman i Sulltanit pr ndrtimin e kishave n lagjet Goric dhe Mangalem t Beratit (viti 1842).[30]
Ferman i Sulltan Mustafait drguar Kadiut te Delvins: Zoti u shtoft nderen! Porsa te ju mbrrije ky ferman n dor, t merrni dijeni se priftnit e kishs s atij vendi i jan drejtue fronit t madhnis seme. Dhe kane ankue se nder do toka t kishs, q i kan zotnue qysh para pushtimit, i ndrhyjn disa vojvode t Kamenics, tue than se na jena vojvod e kena t drejt mbi ato toka, dhe m jan lut me ndalu ndrhymjen e tyne. Un ju urdhnoj sa t merrni kt ferman e hyxhetet se kush ka zotnue kt tok kadimi, dhe nse provohet e drejta e priftnve mbi at tok, keni me i ndalu ndrhymjet arbitrare q bajn vovjvodet n fjal, n pasuni t kishs. Un kshtu urdhnoj dhe kshtu t bahet. (Viti 1699).[31]
Ferman i Sulltan Ahmedit, birit t Sulltan Muratit t 3-t:Pasuria nuk mund t shitet. Prej t ardhunave t pasuris, dy pjes i takojn Lutfi Ags dhe me dy pjes t tjera do t hapen rrug, ezma, shkolla, do t prkrahen t vobektit, fmijt jetim, do t martohen grat e veja dhe vajzat pa dallim feje.(Viti 1587).[32]
N Kuvendin Osman t Shqipris dokumentohet se t krishtert kan pasur edhe deputett e tyre duke i dhn minorancave prfaqsi n Kuvend:
Anxhelo Efendiu, Deputet i Shkodrs (1876).[33]
Filip Efendiu Deputet i Shkodrs (1876).[34]
Mishel Efendiu Deputet i Kors (1908).[35]
Q e drejta historike t rivendoset duhet dhe sht e nevojshme q historia jon e shkruar t kaloj prmes nj procesi rivlersimi dhe mbi t gjitha rimoralizimi t domethnies historike t ngjarjeve dhe hapave vendimtar q morn shqiptart. Pr kt sht e nevojshme q t rritet prkuptimsia e mesazheve q vijn nga historia, por jo vetm kaq, sht e nevojshme q diafragma e fakteve dhe provave historike, duhet t zgjerohet pr nj frymmarrje t till sa t shpjegoj korrektsisht ndrrimin e identitetit fetar t shqiptarve n fen islame.
Duhet pastruar ndrgjegjja kombtare nga mitet e rreme dhe nga falsifikimet dashakeqe. Ndrrimi i fes nga shqiptart nuk solli ndrrimin e identitetit t tyre gjeografik. Shqiptart tashm edhe si mysliman ishin dhe jan pjes e realitetit evropian dhe si i till duhet kuptuar edhe identiteti i ri mysliman i shqiptarve, si nj akt civilizues individual, por edhe n shum raste kolektiv, pr nj vler superiore qoft ajo shpirtrore, apo edhe ekzistenciale.
[1] Juka, S.: Rilindja javore, Prishtin, Nntor 1995.
[2] Bashkimi Paqsor, Revist e prkohshme , Prishtin, gusht-shtator, 1992, nr. 4-5.
[3] Enciclopedia of Islam: Kapitulli, Al-Sikilliya.
[4] Ibrahimi, Nexhat : Autoktoniteti i muslimanve n tokat shqiptare FRI, http://www.fri.org.mk/fri/shoArticl...IDArticle=8077, vizituar 16.12.2012 ora: 14.57.
[5] Skndi, Stavro: Religion in Albania during the Ottoman Rule n Balkan Cultural Studies, New York, 1980:152.
[6] Arnold, W.Thomas: The preaching of Islam A history of the propagation of the Muslim Faith, Bot. Constable Company Ltd, Londr, 1913.
[7] Don Crisi, Marco: Sommario della Relazione della visita in Albania Biblioteka Chigiane, Rom 1651:204.
[8] Zamputi, Ignazio : Relazione dei Viaggiatori Eclesiastici Italiani in Albania nel XVII Secolo, Vol. I-r, Botim CisVA, 2009:451.
[9] Radoni, Jovan: Rimska Kurija, fq. 108, marr nga: Kosova gjat shkujve XV, XVI, XVII, Sknder Riza, Tiran, 1987:420-437.
[10] Zamputi, Ignazio: Relazione dei Viaggiatori Eclesiastici Italiani in Albania ne XVII Secolo Vllimi II-t, fq. 262-263.
[11] Granett, Lucy M.J: The Women of Turkey & their Folklore. The Jewish & Moslem Women, Londr, 1891:267-268.
[12] Don Crisi, Marco: po aty, fq. 205.
[13] Arnold, W. Thomas: po aty, Farlati vll. VII, fq. 31.
[14] Radoni, Jovan: po aty, fq. 347.
[15] Skari, Vladislav: Knjiga o Ballkanu II, Beograd, 1937:134-142.
[16] Kuran, Kaptina Bekare, Ajeti nr. 256.
[17] Gibbon, Herbert: Themelimi i Perandoris Osmane, Oxford, 1916:80-81.
[18] Kicikis, Jani: Encyclopedia Universalis, Corpus 8, Franc S.A., 1988:1002.
[19] T shkruash historin me toleranc, Botim Tika, viti 2005, Arkivi Qendror i Shtetit, f. 128, d. 49, fl. 125-126.
[20] Po aty, A.Q.SH., f. 140, d. 17, fl. 1.
[21] Po aty, A.Q.SH., f1. 28, d 213, fl. 2.
[22] Po aty, A.Q.SH., f1. 40, d. 6, fl. 1.
[23] Po aty A.Q.SH., f. 140, d. 3, fl. 1.
[24] Po aty, A.Q.SH., f. 39, d. 47, fl. 1.
[25] Po aty, A.Q.SH., f. 128, d. 50, fl. 55.
[26] Po aty, A.Q.SH., f. 143, d. 128, fl. 1.
[27] Po aty, A.Q.SH., f. 10, d. 1, fl. 5.
[28] Po aty, A.Q.SH., f. 131, d. 1, fl. 1.
[29] Po aty, A.Q.SH., f1. 40, d. 5, fl. 1.
[30] Po aty, A.Q.SH., f1. 28, d. 55, fl. 61.
[31] Po aty, A.Q.SH., f. 140, d. 5, fl. 1.
[32] Po aty, A.Q.SH., f. 140, d. 5, fl. 1.
[33] Po aty, Reslim Kitap, vll. 1, fq. 321.
[34] Po aty, Reslim Kitap, vll. 1, fq. 321.
[35] Po aty, Osmanli Mebushar Albumu.
als_Latn twi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ast_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn ita_Latn vec_Latn als_Latn vec_Latn eng_Latn grn_Latn szl_Latn als_Latn bos_Latn slv_Latn bug_Latn cat_Latn als_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn