als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Nga Dr. Laurant Bica
Pr t, pr Kristo Kici - Luarasin, qysh nga vdekja e tij m 7 korrik 1934 u hesht, u hesht dhe vetm u hesht pr gati 75 vjet rrjesht. Pr regjimin monist t pes dekadave t pas lufts s dyt botrore, atdhetari e rilindasi Kristo Papa Stefani nga fshati Luaras i Kolonjs kish t paktn dy "mkate" t mdha. S pari, se bashkpunoi me regjimin e shtetit shqiptar t kohs s Zogut; dhe s dyti, ishte mik i ngusht e besnik i djalit t Abdyl Frashrit, Mid-hatit. Ndaj pr t n Shqipri asgj sdo t piptinte.
Por, nqoftse n vendin am do t mbetej "i varrosur" nj figur e till e madhe e dy periudhave, t Rilindjes dhe Pavarsis, duke e ln qllimisht n errsirn e harress dhe duke shkaktuar "trauma" n kujtesn historike t kombit shqiptar, Noli i madh nga prtej oqeanit, n fund t viteve `50 t shekullit XX, n nj fjalim t zjarrt para mrgimtarve shqiptar n Boston do ta prcaktonte Kristo Luarasin si "nj prej 28 personaliteteve shqiptare q vun themelet e shtetit shqiptar" dhe si nj "gud bisnesmen" - nj bisnesmen i suksesshm q vuri gjithka, jetn e tij, familjen, kamjen e gjn e vet n shrbim t Shqipris.
Pas vitit 1960, kur udhheqja e athershme iu kundrvu sovjetikve dhe filloi t luaj "kartn e pavarsis", m 1962 Kristo Luarasit iu dha nj "Urdhr pr veprimtari patriotike t klasit t dyt", dhe s shoqes Polikseni Dhespotit "Urdhr... i klasit t tret". Duhej t vinte 90-ta q, n 80 vjetorin e shpalljes s pavarsis m 1992, Kristo Luarasit ti jepej dekorata e lart "Pishtar i demokracis".
Ndrkoh heshtja vazhdonte pr kt rilindas t brezit t tret, pas nj Naum Veqilharxhi e Thimi Mitkoje, pas nj Hasan Tahsini e Frashrllinjve, q qndronte denjsisht n krah t nj Ibrahim Temoje, Dervish Hime, etj. etj. se shkriu jetn pr Shqipri. Prej kohe n jetn e veprn e tij Kristo Luarasi sht br "Nderi i Kombit", paka se sot e gjith ditn makar nuk kujtohet dikush t shkruaj dy fjal. Historia sht nj gjykatse e rrept dhe u kthehet si bumerang n koh t gjith atyre q jan munduar ta shtrembrojn at, si sht br n mnyr flagrante me nj kollos t shqiptarizmit, si Kristo S. Luarasi. Gurt q jan hedhur mbi t, qoft n t gjall t tij qysh n Rilindje e m pas, qoft pas vdekjes, sot u bien n kok e do tu bien si breshr atyre q bn kt.
Kristua ka qen nj pem plot kokrra pr kombin shqiptar, i cili pr rreth gjysm shekulli punoi pr ngritjen e vetdijes s tij kombtare dhe pr ta uar n rrugn e mbrothsis, prparimit. Ky ishte qllimi i jets s tij dhe pr t luftoi me t gjitha forcat e energjit pr ta vn n jet. Nderim e respekt ktij patrioti t shklqyer dhe rilindasi t von q jetsoi shtetin shqiptar. Brezat e sotm dhe t ardhshm duhet ti vlersojn sakrificat e panumrta t tij pr komb e atdhe dhe tia "paguajn" si thon amerikant me nj dika fare t thjesht q ai e ka merituar me koh n mnyr t padiskutueshme: me MIRNJOHJE! Figura e tij duhet rivlersuar dhe vn n piedestalin e nderit q i takon. Madje jemi t vonuar, tepr t vonuar, i jemi t gjith "borxhlinj" Kristo Luarasit, ktij burri t madh t kombit shqiptar!
Po kush ishte n t vrtet Kristua?
Le tua lm fjaln atyre q kan qen pran tij, q e kan njohur nga afr.
Midhat Frashri shkruan: "Kristua prhapi fjaln e drejt, mbolli farn e mir, jo vetm n Shqipri, por tekdo q gjendesh nj shqiptar, n gjith qytetet e s gjers imperatori otomane, n vise t larg t dy Amerikave, gjer n ipa t ngrir t Siberis e n shkretina t prvluara t Afriks, ... me nj durim plot fisnikri, me nj ide plot interesim, me nj mblsi karakteri t rrall, ... Kshtu duhet t shikohet si nj mirbrs fort i madh, nj mirbrs pr mij e mij lits t libravet dhe gazetavet q dilnin nga duart e Kristos, dhe nj mirbrs m i vlefshim akoma pr bashkpuntort e tij".
Shahin Kolonja, me t cilin bashkpunoi pr 8 vjet rrjesht pr nxjerrjen e gazets kombtare Drita (1901-1908), do t shkruaj, duke pasur parasysh kolonin shqiptare t Sofjes, se "kontributi i tij (Kristo Luarasit) pr shtjen shqiptare sht m i vlefshm se kontributi i t gjith emigrantve s bashku".
Orientalisti prof. dr. Hasan Kaleshi nga Kosova qysh n vitin 1979 do ta fuste si z t veant n enciklopedin 4-vllimshe n gjuhn gjermane: Leksikoni biografik pr historin e Europs Juglindore", emrin e Kristo Luarasit midis 28 personaliteteve m t shquar t historis shqiptare q zun vend aty. Kjo ishte nj "kamban" nato kohra kur n Shqipri pr t heshtej dhe vetm heshtej. N Mynih t Gejermanis binin kambanat n bot edhe pr vesht q sdgjonin.
Ishte pikrisht ky Kristo Luarasi q qysh m 10 mars t vitit 1910, n numrin e par t gazets Liri e Shqipris, kur jepte programin e saj do t shkruante: "Do t luftojm me shpirt e trup pr zgjerimin e dituris e t ndjenjs kombtare te populli yn i dashur, q t lirohet nga padituria dhe errsira. Qllimi yn sht mbrojtja e popullit ton dhe e Shqipris nga intrigat e padrejtsit e ndryshme prej cilsdo an q vijn". Kto fjal pa u hequr asnj presje mund ti prdorim edhe sot q ka kaluar nj shekull, aq aktuale jan. Kshtu mund t fliste dhe fliste nj rilindas vizionar iluminist i kalibrit t Kristo Luarasit. Balta q ndokush ka dashur t hedh mbi t sot i kthehet fytyrs.
T flassh pr raportet e tij me Frashrllinjt do t shkonte gjat dhe do t krkonte nj studim t hollsishm. T shkruash vetm pr relatat e tij t ngushta, t vazhdueshme, t sinqerta vetm me Midhat Frashrin nuk do t mjaftonte nj libr i tr. Por po them dika q Kristo Luarasi mund t quhet me plot gojn "Frashrlliu" Kristo Luarasi qysh nga fminija, kur n shkolln fillore greqisht nga i jati Papa Stefani do t msonte shqip e m pas nga atdhetari Petro Nini Luarasi msues i tij do t dgjonte emrin e Naimit, ai u b dishepull i Frashrllinjve dhe do tu mbetej besnik atyre si askush tjetr n Rilindje, me nj prkushtim e devotshmri pr tu admiruar, deri n frymn e fundit.
Q n vitin 1895, kur djal 20 vjear do t botonte n shtypshkronjn e Bukureshtit traktatin teologjiko-filozofik, Fletore e Bektashinjet t Naimit; q n vitin 1899, kur n emr dhe si prfaqsues zyrtar i autorizuar i shoqris Dshira t Sofjes, do t ndrmerrte udhtimin e famshm n Shqipri, Kalabri e Siili tek arbresht e Italis, e m pas do t takohej me "shpirtndriturit", si i quan vet Kristua, Naim e Sami n Stamboll, do t shkonte n Edrene e Selenik, Kristua do t merrte mbi supe barrn e madhe t propagandimit t veprave t rilindasve shqiptar e sidomos t Frashrllinjve.
N nj koh kur "kandilit" t jets s Naimit e t Samiut i kish mbetur fare pak vaj, Naimit vetm nj vit e Samiut vetm 5 vjet, Kristo Luarasi mori barrn e madhe mbi shpatullat e veta t vetdijsimit t popullit shqiptar nprmjet botimit, ribotimit e shumfishimit n mijra e mijra ekzemplar, sidomos t veprave t Naimit e t Samiut. Ai vet i ka shtypur ato n shtypshkronjn Mbrothsia e ka ngrn plumbin dhe helmet e shtypshkronjs me grushte, dhe kjo e oi n moshn 59-vjeare para kohe n varr, plus lodhja mbinjerzore.
Ai vet i ka botuar, vet i ka shprndar me rrezik jete n Shqipri e kudo ku kish shqiptar n t katr ant e globit, jo vetm botimet e Sofjes, por dhe t Stambollit, t Bukureshtit etj. Sakrifica q bri ky burr i Shqipris sht e madhrishme, e paprsritshme, shkon deri n kufijt e pamundsis. Kristo Luarasi, ky rilindas tashm i vdekur, por prsri i pavdekur, i gjall, diti si askush tjetr q krijesn e Johan Gutembergut ta vr n mnyr t shklqyer n shrbim t popullit shqiptar. "Liensn" e botimit t veprave t tyre e mori drejtprdrejt nga Naimi e Samiu. E filloi me botimin m 1899 t veprs s Naimit: Istori e Shqipris dhe t Abetares shqip t Samiut m 1899, pr t vazhduar pambarim me botim t gjasht, t shtat e m tepr deri sa qe gjall. Pas vdekjes s tij e vazhdoi i biri Theodhori, deri m 1946 kur shtypshkronja Luarasi u mbyll nga regjimi monist si shtypshkronj private.
N nj koh kur kolonia shqiptare e Bukureshtit e mbaroi misionin e saj dhe shkoi drejt rnies, me botimin e veprs s Samiut: Shqipria ka qen, sht e do t bhet" q shnon kulmin e saj dhe koincidon me Lidhjen e Dyt t Prizrenit, at t Pejs Besa-Besn, Kristo Luarasi mori flamurin rilindas n duart e veta dhe botoi veprn e nj Naimi e Samiu, po dhe t prfaqsuesve t tjer t shquar t plejads s tyre, t Gjerasim Qiriazit, Asdrenit, Spiro Dines, Midhat Frashrit, Papa Kristo Negovanit, Petro Nini Luarasit etj.
Ai qe jo thjesht nj vizionar i shquar e largpams i s ardhmes s Shqipris, po dhe nj misionar i madh i Shqiptarizmit. Barrn e madhe rilindase q mori mbi shpatullat e veta, t vazhdimit t mbajtjes gjall t idealit rilindas t Frashrllinjve pas vdekjes s tyre, ( pa ta) nprmjet botimit t veprave t tyre ai e prballoi me forcat e veta, duke pasur n krah prsa i prket ans ekonomike shoqrin Dshira t Sofjes, deri diku edhe ndihmn financiare t Austro-Hungaris.
Ai me t shoqen Polikseni punoi si "uvrier", puntor n shtypshkronj, ai ish nj botues e prkthyes i talentuar q diti t aktivizoj patriott m t shquar nga kolonit shqiptare t mrgimit, si Bukureshti, Misiri, Italia, Amerika, dhe nga vet Shqipria, rreth vetes s tij n Kalendarin Kombiar, prmbi 20 vjet, po ashtu dhe n gazetat q botoi apo drejtoi vet.
Profili i Kristos sht i gjer dhe i jashtzakonshm si atdhetar si dijetar, si shkrimtar, si gazetar, si poet, si poliglot q dinte 7-8 gjuh, si enciklopedist, sado q, si thot Loni Grabocka, nj nga drejtuesit e shoqris Dshira t Sofjes, kohn m t madhe ia hante shtypshkronja. Ai bashkoi n nj t vetme jo vetm atdhetarin, po dhe drejtuesin e organizatorin e zot, njeriun e ditur po dhe bisnesmenin e suksesshm, si ndofta askush n Rilindje. Mund t kish njrn prej tyre, por jo t dyja bashk.
Loni Grabocka q e ka njohur personalisht e rendit t tretin midis veprimtarve t shoqris Dshira t Sofjes. N vitin 1911 ai zgjidhet kryetar i shoqris atdhetare Dshira. Shtypshkronja i hante gjith kohn, prandaj ai u mnjanua disi nga detyrat organizative n krye t Dshirs, duke mbetur shtylla kurrizore e saj dhe duke ln n krye t saj, sikurse atdhetari tjetr i madh i Sofjes Dhimitr Mole pr 12 vjet, Thanas Nikolla Trebickn, dhe pr 10 vjet Thoma Sotir Brezhanin. Pas lufts s dyt botrore n krye t shoqris Dshira dhe t kolonis shqiptare t Sofjes do t vinte nj intelektual tepr i lart, po nga Kolonja, t cilin kam pasur fatin ta njoh vet, si Thoma Kacorri, pasardhs i denj i Kristo Luarasit. Libri i ktij: Pr mmdhen, i botuar n fillim t viteve 60, ka ln gjurm t pashlyera n formimin tim.
Kristo Luarasi ka meritn se diti me menuri t botoj n shtypshkronjn e tij, ata tituj librash, ato organe shtypi, t cilt ishin m t domosdoshm pr kohn, q luajtn rol t jashtzakonshm n ecjen prpara t kulturs, arsimit dhe mendimit politik shqiptar. Dhe t mendosh se kt e bri n kushtet e ilegalitetit t thell, i drgonte fshehurazi n Shqipri, gj e cila paraqiste vshtirsi t jashtzakonshme.
Ne ktu nuk do t flasim pr piktakimet e Kristos me Abdyl Frashrin, Lidhjet e tij direkte e indirekte me Naim e Sami Frashrin, me dy dhndurt e Naimit, Shahin Kolonja dhe Murat Toptani, me vllain tjetr m t vogl t Frashrllinjve, po aq i madh sa tre vllezrit Frashrllinj, por gjithmon "i harruar" e i diskriminuar nga historiografia shqiptare, Mehmet Frashri, me tre dishepuj frashrllinj si Petro Nini Luarasi, msues nga t part i shqipes dhe i vet Kristos, Ibrahim Temo dhe Dervish Hima, dhe as pr at me t cilin n krah t njri-tjetrit qen gjith jetn, djalin e Abdylit, Midhat Frashrin. Lidhjet e tyre jan t shumta e t panumrta, konkrete e shpirtrore. Ata luftuan pr jetsimin e nj ideali t madh, shqiptarizmit, dhe kjo u dha pavdeksin. Lavdi emrit, veprs dhe puns s tyre t pamatur pr komb e atdhe!
Kto rrjeshta do t desha ti mbyllja me rndsin e veprs s Kristos nga nj dshmitar okular q e njohu nga afr q fmij, Loni Grabocka. "Kristo Luarasi sht nj nga themelonjsit e Dshirs. Ai mori pjes aktive n jetn e kolonis, sidomos n shfaqjet kulturore ... n t gjitha shfaqjet me rndsi politike, n luft pr kish t pavarur kombtare ... merrej me prkthime nga bullgarishtja n shqip dhe nga greqishtja n shqip. Por rndsia m e madhe e Kristo Luarasit sht puna e madhe q shtypshkronja e tij bri n fushn e rilindjes kombtare. Shtpia e Kristo Luarasit u b fole pr patriott shqiptar q punonin pr lirin dhe pavarsin e Shqipris ... priste dhe strehonte patriott q vinin nga jasht pr t vizituar kolonin shqiptare n Sofje dhe shtypshkronjn Mbrothsia...".
Pr kt t fundit dhe punn e madhe t Kristo Luarasit n t, Loni Grabocka vazhdon: "Rndsia historike e shtypshkronjs Mbrothsia konsiston n faktin se ajo u krijua n nj koh kur populli shqiptar filloi t zgjohet nga gjumi pesshekullor i robris turke ... gjuha shqipe ishte ndaluar zyrtarisht n Shqipri nga autoritetet turke, dhe patriott q guxonin ta prhapnin ndiqeshin dhe ndshkoheshin rreptsisht. Nga ana tjetr ... asnj shqiptar nga t kolonis nuk do t ishte i aft t bj at pun t shtypshkronjs q Kristo Luarasi bri. Nuk kish n kolonin e Sofjes tjetr shqiptar q mund t bnte at pun vetmohuese q Kristo Luarasi me familjen e tij bnte". Kristo Luarasi botonte e drgonte n Shqipri libra shkollor e gazeta, t cilat prhapeshin n popull dhe ai me etje i lexonte dhe i ruante si gjra t shenjta.
Duke dashur ta prmbyll, po i kthehem kujtimeve t Midhat Frashrit, q shkruan n nekrologjin pr mikun e tij t zemrs me titull thjesht "Kristo", si njeri i familjes sepse ai hyri, i takon familjes s ndritur t frashrllinjve me krejt veprn e jetn e tij. Shihni me emocion shkruan Midhati: "Q t bnj fjal nga Kristua, duhet t marr shtegun drejt burimit t kujtimeve t mij ... Nj mbrm duke u kthyer n shtpi me vapor, Sami Frashri rrfeu se kishte par ke Naimi nj libr t re, q rfente ditt dhe muajt, me artikuj dhe vjersha, nj botim shqip t shtypur n Sofje t Bullgaris. Nj libr shqip e re? pr neve pr ata t asaj kohe, ishte nj ngjarje pa shmbll, nj eveniment shpirtror, shoqnor dhe politik. Pastaj pr ne ishte habi e re, e nj qyteti t ri ku botohesh nj libr shqip ... jeta e Kristos, "jeta" e tij pr neve filloj m 1896, n Sofje ... q nga ay mot them fillon jeta aktive e qendrs s Sofjes ku qndrosshin gjith shpresat, gjith aspiratat e shqiptarvet dhe aq m tepr sa, pas mrgimit t Joan Vretos, shoqri e Bukureshtit bje n apati t agonis edhe do mot, shumher disa her n mot Kristua pregatit bukn e shpirtit dhe t mndjes, gjelln e drits, n form librash t vogla, n form zdhnje, n form grishime, se n at period do e shtypur me "abecen" makar edhe nj flet sa pllmba, dukesh nj gj me rndsi fort t madhe, mirrte nj karakter t veant, pothua t shenjt. Ata q kan rrojtur at koh duhet t mbajn mnd akoma entusiasmn e atyre viteve, mosh dashurie mistike, e qndrsuar n nj ideal. Jam i sigur se edhe sot akoma, n kujtim t atyre ditve t ndriime, zemra e tyre u reh n krahror dhe syt u gjejn shklqimin e njzet vjeve.
gzim, shpresa, ekstaz kur duart preknin t shtypurn e re, fletoren, "biblln" e ardhur n mnyr misterioze. Ah, duhet t ket pasur fatin e rrall dhe t lart t nj dashnori, e nj amanti adhurimtar, q t munt t kuptoj gzimin e ndjer n ato koh, ... gazin e t humburit t gjumit ose t derdhurit t lotvet...".
E sollm kt pasazh t gjat pr t treguar se ndjen rilindasit tan t mdhenj Naim e Sami kur u ra n dor numri i par Ditrrfenjsi Kombiar i vitit 1897, i nxjerr nga mmdhetari vetm 22 vjear, Kristo Luarasi, nxns i shqipes i mikut t tyre Petro Nini Luarasi, dhe nga ana e vet msues i gjuhs shqipe n fshatin Luaras t Kolonjs n vitet 1893-1894, nxns n Akademin apo Universitetin e par shqiptar t hapur n Bukuresht t Rumanis, shkolln shqiptaro-vllehe t elur nga miku tjetr i Frashrllinjve, Nikolla Nao-Kora, edhe ky nj apostull tjetr i shqiptarizms, njsoj si Naimi e Samiu n Stamboll.
N kt shkoll n Bukuresht, Kristua do t mbaronte, po t flasim me gjuhn e sotme, dy "mastera": diplomn "I aft pr t ushtruar profesionin e msuesit t gjuhs shqipe" dhe nj diplom t dyt, at t tipografit q e "inaguroi" me botimin e dy veprave, nj prkthimi dhe Fletores s Bektashinjet t bilbilit t Frashrit m 1895.
Kristo Stefan Kici (Luarasi) ka meritn e padiskutueshme n Rilindjen Kombtare se ai mbajti t ndezur flakadanin rilindas t Frashrllinjve pr gati gjysm shekulli, 50 vjet. Ai i ngjet jo "karthijave", as "degve", as "trungjeve", por "krcunjve" q mbajtn gjall zjarrin e atdhetarizmit n mnyr konstante pr nj koh t gjat n vatrn shqiptare, Ai sht nga ata lisat trupmdhenj rilindas q i kan br ball t gjitha errave dhe koha sado noprane nuk i zhbn dot se i kan rrnjt thell n truallin amtar.
Po t perifrazonim, atij i shkon thnia e popullit q del n kngn e tij pr Shahin Kolonjn: "Kush u shkri pr Shqiprin, Kristua me Frashrllinjt".
ceb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn