als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Bashkkohsi i Bastarit Muhamet Kyyku(22) (1784-1844) shnon kalimin nga poezia klasike e bejtexhinjve t par te poett e Rilindjes t gjysms s dyt t shekullit t nntmbdhjet. Kyyku, q njihet edhe me emrin Muhamet ami, d.m.th. am, ishte nga Konispoli. Ai studioi pr teologji njmbdhjet vjet n Kairo, ku dhe ishte vendosur nj koloni shqiptare jo e pakt. Pasi u kthye n fshatin e lindjes, shrbeu si hoxh dhe vdiq m 1844 [1260 A.H.].
Kyyku ka qen autor m prodhimtar n krahasim me t tjert. Ai ka shkruar n dialektin e tij am dhe, me sa duket, ka qen i pari autor shqiptar q sht marr me poemn e gjat. Ajo q e bri t mos harrohet, sht rrfenja romantike n vargjen e njohur me emrin Erveheja, q n fillim mbante titullin Ravda (Kopshti), shkruar rreth vitit 1820. Kjo rrfenj poetike, me strofa katr vargjesh e tetrroksh me rim ABAB jep peripecit e s bukurs Ervehe, e cila ia del mban t mbroj nderin e virtytin e saj, duke kaluar shum prova e fatkeqsi.
I shoqi i Ervehes shkon n nj vend tjetr dhe e l t shoqen n kujdesin e t vllait, i cili, megjithse kishte dhn fjaln, orvatet ta prdhunoj. Erveheja u bn ball si joshjeve ashtu edhe krcnimeve t tij se do ta vriste po t mos i jepej. Vllai i trbuar hakmerret duke e akuzuar Ervehen se kishte tradhtuar t shoqin dhe prandaj e dnojn sipas ligjit t Kuranit pr ta qlluar me gur pr vdekje. Pr mrekulli Erveheja shpton nga goditjet, dhe nj fisnik kalimtar, i cili dgjon t qarat e saj, e merr nga zalli dhe e shpie n shtpin e vet tek e shoqja. Erveheja e merr veten, por fisniku q e shptoi bie viktim e bukuris s saj. Ajo kundrshton edhe propozimet e tij, duke i thn se sht
e martuar, gj q mjafton pr ta larguar. M pas, nj shrbtor i shtpis prpiqet ta prdhunoj, por edhe ai sprapset. Ai merr hak duke vrar djalin e fisnikut e duke akuzuar Ervehen pr kt krim. shtja sqarohet por fisniku, edhe pse i bindur pr pafajsin e saj, detyrohet t mos e mbaj m Ervehen n shtpi, por t'i jap katrqind para flori e ta largoj. Fatkeqsit e Ervehes s shkret nuk marrin fund me kaq. Kur po endej prgjat nj bregut t nj lumi, ajo has nj vjedhs, t cilin do ta varnin ngaq kishte grabitur katrqind para flori nga arka e mbretit. I vjen keq pr t e i shpton jetn duke i dhn parat e veta. Vjedhsi i vete pas dhe e krkon pr grua. Kur ajo nuk pranon, ai si mosmirnjohs, ia shet pr skllave nj kapiteni anijesh, i cili gjithashtu orvatet ta prdhunoj. Mu n at ast ngrihet nj shtrngat dhe i mbyt t gjith prve Ervehes, t ciln deti e nxjerr n bregun e nj qyteti t huaj. Nj njeri fetar i jep rrobat e tij dhe, e veshur si burr, ajo i paraqitet mbretit t vendit, i cili e pret me ngrohtsi dhe i jep nj shtpi. Aty ajo prkujdeset pr t smurt e t verbrit, dhe bhet objekt respekti e nderimi pr punt e mira q bn. Madje, kur mbreti vdes, Ervehen e zgjedhin pr trashgimtar. Nj dit, n oborrin e saj vijn pes t huaj: i shoqi me t vllan, fisniku shptimtar, shrbtori dhe vjedhsi, kta tre t fundit t verbr tani. Erveheja u premton t'i shroj nse i rrfejn t gjitha mkatet. Ksisoj dalin n drit t gjitha padrejtsit kundr Ervehes, e cila tani i shfaqet t shoqit si grua e ndershme dhe e virtytshme, ashtu sikundr kishte qen gjithmon.
Ideja e ksaj historie moralizuese pr "virtytin e femrs" ndeshet mjaft n letrsin orientale dhe n at perndimore. Ka t ngjar q burimi i variantit poetik t Kyykut t ksaj historie t jet Tt-nme-ja persiane (Rrfenja e nj papagalli) e Zijaudin Nakshabit (Ziy'uddn Nakhshab), e frymzuar nga origjinali sanskritisht Shukasaptati. Teksti shqip prej
__________________________________________________ _________________
22 kr. F. Fishta 1940b, Rossi 1948, Myderrizi 1951a, 1957a, Hetzer 1983b, 1984a, dhe Vehbiu 1989.
__________________________________________________ _________________
shtatmbdhjet faqesh prbhet nga 856 vargje dhe ruhet n Bibliotekn Kombtare n Tiran(23). Ajo sht edhe nga t rrallat vepra t bejtexhinjve t botuara n shekullin e nntmbdhjet, ndonse n nj variant t ndryshuar. Publicisti rilinds Jani Vreto (1822-1900) jo vetm e transliteroi dhe e botoi Ervehen n Bukuresht m 1888, por edhe e prshtati pr shijet e fundit t shekullit t nntmbdhjet, duke e par t arsyeshme edhe ta pastronte nga fjalori turqisht, persisht e arabisht. Megjithat, varianti i par origjinal sht m i kuptueshm dhe ruan karakterin narrativ t pastolisur t nj historie poetike, ndrsa varianti i Vretos rreket ta paraqes veprn n nj form m epike me epitetet prkatse.
Erveheja nuk sht e vetmja vepr e Kyykut e ardhur deri n ditt tona, ndonse pr shum vjet nuk njihej tjetr prve saj. Pjesa m e madhe e mbi 4000 vargjeve (rreth 200 faqe) q kemi prej tij, jan zbuluar n kta pesdhjet vjett e fundit. Vepra tjetr e Kyykut sht Jusufi e Zelihaja, nj rrfenja moralizuese me 2430 vargje, mbshtetur n historin biblike t rrfyer n Zanafilla 39 dhe n suren e dymbdhjet t Kuranit, mbi prpjekjen e gruas s padronit egjiptian Potifar pr t joshur e br pr vete djaloshin e hijshm Jusuf. Kjo 'm e bukura rrfenj', si e quan Kurani, ka shrbyer si motiv i prbashkt pr letrsit arabe, persiane e turke. Ajo ishte marr dhe prshtatur, n veanti, nga poeti epik persian Firdusi (Firdaus, rreth 935-1020) dhe m pas nga autori mistik Xhami (Jm, 1414-1492) n poemn Jusufi dhe Zelihaja. Jusufi biblik sht, n disa pikpamje, kolegu mashkullor i Ervehes.
Edhe ai vuan shum n duart e familjes s tij e t armiqve dhe po ashtu u qendron me vendosmri joshjeve t gruas s zotnis s vet pr t mbetur i ndershm e i virtytshm. Jusufi dhe Zelihaja e Muhamet Kyykut dshmon pr nj nivel m t lart letrar se Erveheja. Gjuha e saj sht m e pasur dhe mjaft nga pjest prshkruese i kaprcejn caqet e nj rrfimi t thjesht. Ajo gjithashtu mbshtetet m shum n analizn e karaktereve si mjet pr t dhn dramaticitetin e situats, sidomos kur sht fjala pr ndjenjat e zjarrta t Zelihas s dashuruar.
Muhamet Kyyku sht autori i nj radhe vjershash t tjera t shquara, n njrn prej t cilave, me 348 vargje n strofa katrshe me nga tet rrokje, q zakonisht titullohet Bekriu, autori mysliman i saj dnon pijen e rakis e t vers. N kt vjersh prmendet emri i autorit dhe viti 1824 [1239 A.H.], ka na bn t mendojm se sht vepra m e hershme e Kyykut q mund t datohet me saktsi. Nj poem historike, e cila mban datn 1826 [1241 A.H.], prpjekje e Kyykut pr t rrahur tema m epike, u kndon fushatave t Ibrahim Pashs (1789-1848), bir i gjetur i Muhamed Aliut, sundimtar i Egjiptit, gjat lufts greke pr lirim. Ajo prmban, ndr t tjera, prshkrime t betejave t Athins dhe Misolongjit (1822). Nj poem me 100 vargje, e njohur me titullin Gurbetlit merret me hallet e atyre shqiptarve q detyrohen t ln atdheun
pr t krkuar pun e jet m t mir jasht vendit, tem kjo q do t rimerret nga shum vepra t letrsis shqiptare t mvonshme. Kyyku, q, sikundr theksuam, jetoi dhe studioi pr njmbdhjet vjet n Egjipt, ia kushtoi energjit e veta edhe prkthimit t letrsis fetare nga arabishtja n turqishte. Nga kto kemi variantin shqip t Qasdatu'l-Burda (Od pr xhyben) t poetit arab me prejardhje berbere Al-Busiri (Al-Busr, vd. 1296), nj panegjirik klasik pr profetin Muhamed.
Tahir Boshnjaku(24), i quajtur edhe Tahir efendi Gjakova apo Efendiu i Madh, ka qen nj shkrimtar nga Gjakova n gjysmn e par t shekullit t nntmbdhjet. Kreu studimet pr teologji n Stamboll dhe u kthye n Kosov e dha msim n 'Medresen e vogl' n Gjakov. Emri Boshnjaku ose shnon se kishte ardhur nga Bosnja ose t paktn nga krahina e Plavs dhe Gucis, asokohe pjes e Bosnjs, ose ai i kishte vizituar mjaft ato vende. Sidoqoft, ai sht autori i nj vepre me 328 vargje me titullin Vehbije (Blatim) ose Emni Vehbijje datuar 1835 [1251 A.H.], nj prmbledhje vargjesh
__________________________________________________ _________________
23 Dorshkrimi nr. III F 36.
24 kr. Kaleshi 1956, 1966-67, dhe Ajeti 1960 dhe 1962.
__________________________________________________ _________________
t rregullta me metrik arabe, ku jan ndrfutur pjes n proz, q trajtojn shtje fetare dhe filozofike, si fjala vjen kotsia e qenies, parajsa dhe ferri, detyrat e njeriut dhe vendi i dijes. Kjo u transliterua keq n alfabetin e Stambollit nga nj i quajtur Ismail Haxhi Tahir Gjakova dhe u shtyp n Sofje m 1907.
Prirja pr poema t gjata dhe fillime t poems epike, q u vu re te Muhamet Kyyku, u zhvillua m tej nga dy vllezr prej fshatit Frashr n Shqiprin jugore. Dalip Frashri(25) q ishte nj dervish bektashi e q pati marr msime n teqen e njohur bektashiane t Frashrit, t themeluar m 1824-1825 nga Tahir Nasibiu (vd. 1835). Nasibiu e drgoi nxnsin e tij n Konic, ku Dalip Frashri u vu vet n krye t nj teqeje dhe shkroi nj poem epike shqip. Kjo poem me 65000 vargje me titullin Hadikaja (Kopshti), e shkruar me pseudonimin Hyxhretiu (i mrguari), u prfundua m 1842 [1258 A.H.]. Ajo sht mbshtetur n nj vepr me po at titull t poetit azerbajxhanas Fuzuliu (Fuzl, 1494-1556), prfaqsuesi m i madh i divaneve lirike turke. Hadikaja shqiptare, e ndar n dhjet kng prve hyrjes dhe mbylljes, sht sa dyfishi i variantit azer-turqisht dhe prbn poemn e par epike t vrtet n gjuhn shqipe. Ajo sht hartuar kryesisht n strofa katrshe me vargje tetrroksh me rim ABAB, her-her t ndryshuar me vargje gjashtrrokshe.
Dorshkrimi ruhet n Arkivin Qendror t Shtetit n Tiran(26). Hadikaja trajton jo vetm historin e bektashizmit n Shqipri, por ashtu si Hadqat
as-su'ad e Fuzuliut, edhe ngjarjet e historis myslimane shiite, sidomos Betejn e Qerbelas n Irak n vitin 680 t ers son, n t ciln u vra Huseini, nipi i profetit Muhamed. Vllai m i vogl i Dalipit, Shahin bej Frashri, gjithashtu provoi t shkruaj nj poem epike me tem bektashiane. Myhtarnameja (Historia e Myhtarit) e tij prej 12,000 vargjesh, e pabotuar deri m sot, trajton gjithashtu historin myslimane shiite dhe Betejn e Qerbelas, n t ciln Myhtari qe nj nga pjestart. Kjo poem, nga e cila njihen disa kopje, u prfundua m 1868 dhe duket se sht mbshtetur n nj origjinal persian e sht ndikuar nga nj variant i ndrmjetm turqisht. Poeti i Rilindjes Naim Frashri (1846-1900) q, ndonse nga i njjti fshat, nuk kishte lidhje gjaku t drejtprdrejt me vllezrit e siprprmendur, duket se ka qen frymzuar nga Hadikaja dhe Myhtarnameja n krijimin e poems epike me tem bektashiane Qerbelaja, Bukuresht 1898. T dyja kto vepra jan cituar shpesh nga historiant e letrsis, sidomos kur ka qen fjala pr Naim Frashrin, por rrall n mos fare jan lexuar vrtet, prderisa vetm disa fragmente t shkurtra nga Hadikaja jan botuar deri tani. Nj botim kritik shkencor i ktyre dy poemave do t ndihmonte q t vlersoheshin ato dhe autort.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk mos_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk dan_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn