als_Latn uzn_Latn ron_Latn
Shenasi Rama: Telefonata q mori Berisha pr t shmangur masakrn n Bllok pas rrzimit t bustit, si shptuan Ramizi dhe Xhelili, Nishani kapi armt
Prof. Shenasi Rama, veprimtar shqiptar n SHBA, nj prej protagonistve simbol t Lvizjes Studentore, n kuadr t prvjetorit t 24 t rrzimit t bustit t diktatorit, Enver Hoxha, ka komentuar ngjarjet e ditve, ndoshta, m t rndsishme t historis s popullit shqiptar pas shpalljes s Pavarsis. Pr her t par, Shenasi Rama, rrfen pr nj telefonat q vuri n lvizje Sali Berishn, i cili angazhoi Neritan Cekn pr t zmbrapsur turmn, e cila tentoi t hynte n Bllok, n fortesn e madhe t udhheqjes komuniste. Shenasi Rama pohon se, nse turma q rrzoi bustin e Enver Hoxhs do t hynte n Bllok, nuk do t kishte rrafshim, por do t kishte nj masakr. Shenasi Rama flet pr rolin e Sali Berishs, Neritan Ceks dhe Bujar Nishanit, ndrsa shton se rrzimi i bustit shptoi Ramiz Alin dhe Xhelil Gjonin.
Jemi n prag t prvjetorit t 24 t rnies s bustit, nj nga ngjarjet m t rndsishme t shtetit shqiptar. Por, ka nj dilem dhe enigm t madhe nse rrzimi i bustit ishte pjes e loj s regjimit apo kulmi i zemrats s qytetarve t Tirans?
Heqja e statujs s Enver Hoxhs sht nj moment tejet kritik n fillim t tranzicionit. Partit politike kishin rn dakord q t mos prekej dhe drejtuesit e opozits kalonin prdit aty dhe nuk iu shkonte mendja t thonin nj fjal. Marrveshja ishte se nuk do t kishte trazira deri n zgjedhje. Mirpo, rrzimi i statujs ishte nj proces. do koh do ta gjykoj Enver Hoxhn me metrin e vet, dhe ka shum pr t thn pr Enver Hoxhn, por n at pik figura e tij ishte nj penges shum e madhe sepse shteti ishte ngritur rreth tij, njerzit ishin i shum besnik atij dhe partis s tij, oficert e kuadrot ishin t betuar pr ti shrbyer shtjes s tij.
Nuk kishim shtet, por kishim nj popull e shtet n shrbim t Enver Hoxhs. Opozita ishte trsisht e kontrolluar dhe nuk donte asnj problem, e jo m t flitej pr heqjen e Enver Hoxhs. Por kishte disa lvizje n an t opozits q e shihnin se ku ishte loja e vrtet. I ndjeri Ardian Klosi dhe Edi Rama, n at koh shum karizmatik dhe i respektuar, organizuan refleksionet n Janar t 1991 n Institutin e Arteve, nj moment kritik ky. S bashku me ta dhe me Kasem Trebeshinn ndr ata t katr q foln isha edhe un, dhe atje u nnshkrua nj peticion pr heqjen e emrit t Enver Hoxhs. M pas, Shoqata Studentore Fan S. Noli q po organizohej me shpejtsi, kishte ndr synimet e saj n program depolitizimin e universitetit, dhe nj hap i par i pashmangshm ishte heqja e emrit t Enver Hoxhs. Tani sht folur se si sht ecuria e punve, mirpo rrzimi i statujs u parapri nga greva e uris s studentve, e cila ishte ajo q e prgatiti at rrzim dhe u b katalizatori pr mobilizimin e njerzve. Natyrisht q shteti ishte me kmb dhe shum efektiv dhe reagonte me shpejtsi dhe efektivitet. Greva ishte jasht kontrollit t tyre, por rrzimi i statujs s Enver Hoxhs ishte nj veprim i dyanshm. Regjimi krkonte ndryshimin, por e donte shum t ngadalshm dhe t but, mirpo zemrata ishte e lart dhe urrejtja ishte e ndjeshme. Njerzit q kishin ardhur n grevn e uris ishin t drejtuar nga Blloku dhe regjimi, me mnyrat e metodat e veta, i drejtoi tek Sheshi Skenderbej. Kjo nuk i heq nj presje kurajos dhe guximit t njerzve. Ama me heqjen e statujs s Enver Hoxhs u b nj hap i madh prpara drejt depolitizimit t shoqris e t mundsis s nj fillimi t ri. Dhe me heqjen e statujs s Enver Hoxhs ndrroi komplet loja politike. Ishte nj mundsi e madhe e nj fillim i ri pr t gjith, por varej shum se far rruge do t merrej.
far mbani mend ju nga ngjarjet e 20 Shkurtit 1991?
Un kam qen n grev s bashku me shokt e shoqet e mija. 20 shkurti ka qen nj dit shum e tensionuar pr neve. Le t flasin shokt e shoqet e tjera pr kt pun. Por, shkurtimisht, gjendja ka qen tejet e tensionuar. Masa e njerzve e trhoqi kokn e statujs dhe e solli tek Pallati i Kulturs s Qytetit Studenti. Sambistt e gjithfar tipi i dyshimt hyn n grev, politikant ishin t pranishm aty gjith kohn e me radh dhe presioni mbi ne ishte i jashtzakonshm. Regjimi nisi t jepte muzik funebr dhe gjithka ishte n er. Disa deshn ta mbyllnin grevn, ca hodhn provokime, pati shum prplasje midis nesh, disa pedagog u solln mir e disa u solln si provokator, e me radh. Por kan folur disa student pjesmarrs pr kto pun si Ardi Stefa e Edvin Shvarc dhe nuk do zgjatem. Megjithat, s bashku me shokt punuam pr ti mbajtur t izoluar provokatort e sambistt q ishin n do sall e nuk shkuleshin, bm ca negociata jo t kndshme me PD e me t tjert ku iu tham ca gjra q na bjn t skuqemi sot dhe kmbngulm q t hiqej emri i universitetit. Rrzimi i statujs mund t paraqitej lehtsisht si nj akt gangsterial dhe me aq mbyllej ajo pun. Ama heqja e emrit ishte dika q do ta bnin vet ata. Edhe pse me kompromis, heqja e emrit e legjitimoi protestn dhe i liroi njerzit. Mbaj mend se si kam hyr i pari, kam dal edhe i fundit, se e kam mbyllur grevn e uris me nj fjalim n sheshin e Qytetit Studenti dhe se e kam ditur se me kt veprim mbyllej edhe puna ime n politikn shqiptare.
Cili ishte raporti i studentve t grevs s uris me rrzimin e bustit?
Greva e uris sht konceptuar me synimin e mobilizimit t popullit dhe me nevojn e ndryshimit. Ishte nj veprim i shklqyer taktik psikologjik, nj ndr veprimet e zgjuara q arriti t demonstronte se nuk kishte qen rastsi ajo q kishte ndodhur n dhjetor, se ne nuk ishim vegla t kujt dhe se studentt ishin pjesa m e pastr dhe m e ndershme e kombit. Si nj veprim i menduar mir psikologjik, e pati efektin mbi popullin. Duhet thn se kemi patur nj raport t shklqyer me sindikatn e pavarur dhe kur na pyetn se si mund t na ndihmojn, iu kemi thn se statujn e keni tek sheshi. Por, greva e uris e ngriti tensionin n kulm dhe shprthimi qe rrzimi i statujs. Pra, lidhja ka qen shkak-pasoj. Pa grevn nuk do t kishte rrzim, por greva ndodhi e do t ndodhte edhe pa masn e njerzve dhe nuk dihej se cilat do t ishin pasojat.
Ish-sekretari i Ramiz Alis, Guro Zeneli, ka rrfyer se udhheqja komuniste urdhronte rrzimin e busteve natn dhe i qante ditn. Cili sht komenti juaj?
Nuk ka qen krejt ashtu. Ca buste i hoqi vet, ca i bri me provokime, ca ua la n dor njerzve dhe me radh, mirpo, kur vinte puna tek Enver Hoxha ishte puna ndryshe. Enver Hoxha ishte arsyeja e ekzistencs s shtetit q kishim ather. Dhe besnik t Enver Hoxhs kishte aq shum dhe aq t dedikuar sa nuk ta merr mendja. Mirpo nuk mund t kishte demokraci me Enver Hoxhn n mes t Tirans sepse ai ishte diktatura, figura ndarse dhe pengesa kryesore. Duheshin liruar njerzit dhe greva e uris e vuri sistemin para nj zgjidhjeje t vshtir. Ose pr t prdorur armt kundr popullit, ose pr t hequr Enver Hoxhn. sht merit q vendosn pr t br kt t dytn dhe pavarsisht politizimit, duhet me iu dhn hakun njerzve. Ramiz Alia rrezikoi shum, por kjo ishte nj mundsi q nuk duhej kaluar. Dhe me rnien e statujs ra edhe regjimi. Tani ishte loj e re politike, dhe ktu filluan edhe gabimet e t gjith lojtarve q ishin n loj, sepse vendosn t zvendsonin nj diktatur t ideologjis me nj diktatur t pasuris. Ne q deshm shtet-kombin shqiptar, q ishte dhe sht e vetmja rrug, humbm shpejt dhe dolm jasht loje. E megjithat, ajo sht zgjidhja.
Rnia e bustit ishte nj goditje e gjithanshme dhe drmuese pr regjimin, por si e shpjegoni ju kundrprgjigjen e mekur dhe t mpir t regjimit?
Nuk ishte e mpir e as e mekur, por e matur dhe e llogaritur pr t liruar tensionet. U vendos diktatura e hapur me Kshillin Presidencial, doln vullnetart e Enverit, pati rezistenc shum t madhe tek kuadrot e ushtris dhe t Sigurimit e t strukturave t tjera, por si edhe e thash, Ramiz Alia dhe kuadrot kryesore t shtetit e pan kt si nj mundsi pr t ndryshuar dhe pr t hyr n rrugn ku pritej. Opozita ishte e mekur dhe e mpir. Por e keqja ishte se t gjith kta donin t ktheheshin n kapitalizm e jo n kombtarizim. Dhe rezultati dihet e shihet me kt tranzicion q sht kthyer n kalvarin e vuajtjeve t kombit shqiptar.
Pse Ramiz Alia i rezistoi linjs ekstreme dhe t ashpr brenda regjimit, duke mos derdhur gjak?
Nuk sht se nuk kan folur pr t vrar ca veta, dhe e di q n mbledhje t Ministris s Brendshme jan prmendur emra t veant, prfshir edhe emrin tim, e jan prgatitur lista etj, por jan penguar nga Ramiz Alia. Mirpo, k do t vrisnin? Ne ishim bijt e bijat, vllezrit e motrat. Opozita kishte sjell fmijt pr t fituar kredencialet dhe ishin t gjith brenda aty n grev. Ramiz Alia, Xhelil Gjoni dhe ata q drejtonin partin e shtetin e kuptuan se heqja e Enver Hoxhs hoqi edhe shkakun e sherrit t vrtet. Pluralizm me Enver Hoxhn n zemr t shtetit, nuk mund t kishte. Tani ai ishte fajtori i deklaruar pr gjendjen, dhe ai ishte i vdekur e njerzit i kishin rrzuar simbolikisht statujn dhe problemi politik ky i tranzicionit u zgjidh dhe u zgjidh pa gjak. Kjo ishte nje loje e re dhe ata qe drejtonin shtetin nuk kishin asnj mundsi e prfitim nga gjakderdhja. Vetm problem do t kishin.
Pas rnies s bustit, kush i frenoi turmat q t mos rrafshonin Bllokun?
Kam qen n zyr t Sali Berishs kur u vetofrua Neritan Ceka dhe Saliu, pasi pati nj telefonat, e drgoi t ndalte turmn. Por, nuk do t kishte rrafshim t Bllokut, por masakr. Dihet q Neritan Ceka doli, foli dhe i ktheu njerzit q po i afroheshin urs s Lans.
Protagonist i lufts pr buste sht br edhe presidenti aktual, Bujar Nishani. A sht e vrtet se Nishani mori n mbrojtje nj bust t Enver Hoxhs?
Nuk e di rolin e tij n Shkolln e Bashkuar, por ka ai qen pedagog dhe oficer n Shkolln e Bashkuar. Ka qen detyr e tij t respektonte betimin ushtarak dhe urdhrin q i sht dhn. Tani mund t themi far t duam, por nj shtet nuk mbahet me rebel, por me kuadro besnik. Pr kt pun prgatitet edhe ushtria. Morn urdhr, kapn armt, morn urdhr dhe i uan n depo. Edhe ajo pun shrbeu shum pr t krijuar prmbajtje n popull e siguri n besnikt e sistemit. Prandaj nuk duhet t gjykojm pr at pun. Ta gjykojm se far bri si ministr i Brendshm e si president, kt po.
far roli ka luajtur Sali Berisha n kt ngjarje?
Saliu ka qen figur e konsoliduar n PD, njeri tepr i zgjuar dhe i aft e nuk kishte t tjer q mund t mateshin me t. Por kemi qn n an t kundrta dhe ai ka br ndrmjetsin me regjimin, dhe ka qen vegla e regjimit. Por m pas e ka mjelur politikisht kt ngjarje si ka dashur, pa pik turpi, dhe si politikan i zoti, por pr interesat e veta. Megjithat, gjat gjith ktij procesi ka qen dhe sht trajtuar si dor e regjimit, nuk i kemi besuar dhe ai vet e di si e qysh, besoj e mban mend, se ka ca gjra q nuk harrohen, se si e kemi trajtuar. Por ka qn armiku i bindur i Lvizjes Studentore dhe i shum prej nesh q jemi luftuar pa mshir prej tij e prej besnikve t tij.
Intervistoi: Adriatik Doi
Sot News
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn