als_Latn dik_Latn sag_Latn
Duke udhëtuar për në shtëpi nga kufiri kosovar, vetura jonë përshkon një rrip rruge, duke u zhytur e fluturuar në një mënyrë shumë të pazakontë për një veturë. Jemi të lumtur, po shkojmë në shtëpi, dhe lëvizjet e veturës duken të përshtatshme. Zbresim nëpër Qafën e Morinës, duke hyrë nëpër kthesa, duke kaluar fusha, ferma - përtej lopëve që na shikojnë, të shokuara, dhe pas një kthese të fundit centrifugale, nxitojmë deri te livadhi para Bajram Currit. Ja ku është, qyteti, i shtrirë e i strehuar në themel të maleve 2km të larta, si mure të forta. Mund të dalloni se janë dy "të çara" vigane në këtë mur, kah veriu. Janë të çara të ngushta, asgjë speciale. Pasi kalojmë rrugën kah e majta për disa kilometra, kthehet përsëri në të djathtë, kalon Bajram Currin, dhe papritmas "O zot! - Jemi duke shkuar direkt kah Çarjet!"
E djathta është Lugina Gashi. E majta është Valbona. Aty jetojmë ne.
Çka është aq Speciale?
Lugina e Valbonës është banuar në mënyrë të përhershme vetëm në 150 vitet e fundit. Më parë, për 600 vite, ishte lokacion veror për barinjtë dhe familjet e tyre, që i kalonin majet e larta të Alpeve Dinarike nga Vuthaj fqinje (tani në Mal të Zi) për t'u kënaqur me jetën dhe kullotjen në 'Luginën e Lumturisë' (Val-bona - emri është dhënë prej romakëve).
Ky migrim sezonal është ende aktual, kur popullsia e Bjeshkës bymehet shumë gjatë verës, kur familje të tëra - me dhjetëra dele, dhija e lopë - kthehen (shpeshherë në këmbë) prej shtëpive dimrore të tyre në Bajram Curr, në Kosovën fqinje, ose madje edhe nga Shkodra e Tirana. Është model antik, dhe madje model i shëndetshëm.
Ndërveprimi i njeriut dhe natyrës ka funksionuar me mijëra vite për të krijuar dhe ruajtur një ekosistem shumë magjepsës dhe të shëndetshëm në mënyrë unike. Për hulumtues, është si dritare ku mund ta shohim Evropën 'siç ka qenë'. Në 2009, gjeologët i 'zbuluan' këtu akullnajat më të ulëta dhe më jugore. Në 1996, Valbona u shpall Park Kombëtar. Lugina Gashi fqinje (që ende nuk ka banorë vjetor) u bë "Zonë e Mbrojtur Rreptësisht". Të kombinuara me njëra tjetrën, ato gati 10,000 hektarë (ose 100 kilometra katrorë) janë zonë kyçe e një prej Lokacioneve të Egra të fundit në Evropë.
Arinj apo Buldozerë?
Në 2005, një përpjekje modeste e eko-turizmit u nis në Valbonë, ku disa familje lokale instaluan disa shtretër të dyfishtë dhe filluan t'i quanin Bujtina. Pavarësisht faktit se shumica e shqiptarëve qeshnin me to ("Kush e viziton Tropojën? Për turizëm? Pse s'po i djegni paratë më mirë?"), mikpritja e tyre u zgjodh prej operatorëve të turneve aventureske shqiptare si 'Outdoor Albania' si pjesë e programeve të ecjeve malore për turistë të huaj. Ora e zhvillimit të qëndrueshëm filloi të ecte ngadalë, tik-e-tak.
Brenda pesë viteve, të hyrat e turizmit në këtë zonë ishin rritur për 30 përqind në vit (kalkuime të UNDP). Por ky ishte vetëm fillimi. Në 2010 ne nisëm uebfaqën tonë, që papritmas e bëri të mundur që udhëtuesit e pavarur të vinin vet këtu. Pyetjet nëpërmjet postës elektronike shkuan prej 200 në vitin e parë, në 9,600 në 2015. Vendasit filluan të krijonin harta dhe të shënjonin rrugët e ecjes malore, duke prodhuar atë që sot është rrjet i vogël por kualitativ me 200 km rrugë. Në 2012 u lansua fushata "Peaks of the Balkans" (Majet e Ballkanit) nga OJQ gjermane, GIZ. Në 2016, ViaDinarica do të shpall një platformë të re që mbështetë të gjitha aspektet e informimit për eko-turizëm, prej shtigjeve dhe aktiviteteve te akomodimi dhe shërbimet. E ardhmja është e ndritshme për eko-turizmin e qëndrueshëm.
Por si duket nuk ishte vetëm ajo orë që filloi së punuari.
Rreth kohës së njejtë, ai eko-turizëm u lind në Shqipërinë veriore, kur qeveria e vjetër e Berishës filloi të ofronte koncesione të hidro-energjisë përreth Shqipërisë, në shumë raste duke inkurajuar krijimin e disa centraleve "të renditura" në të njejtin lum, dhe në lumenj që në shumë raste janë në fakt ajo kategoria më e rrallë në Evropë: 'lumenj të egër'.
Si rasti i Lumit Curraj në Lekbibaj, zonë që është aq e pazhvilluar sa që nuk ka as rrugë për vetura. Dhjetë koncesione të ndryshme Hidroelektrike u ofruan përgjatë shtrirjes 13 kilometërshe të lumit. Ose Lumi Vjosa në jug, lumi i egër më i gjatë në Evropë me më shumë se 270 km. Më shumë se 20 koncesione të hidro-energjisë u ofruan përgjatë Vjosës dhe degëve të saj brenda Shqipërisë. Dhe në Valbonë? Kishte thashetheme se janë tetë koncesione të ndryshme përgjatë shtrirjes 25 kilometërshe të lumit, nga Valbona Qendrore në Bajram Curr, me tri shtesë në Lumin Cerem, dhe disa tjera në Lumin Gashi.
Pse Ka Rëndësi Kjo?
Hidro-energjia quhet "eko-energji". Shume persona mendojnë se është vetëm "hyn uji, del uji. Pa problem!" Nuk është kështu. Çarja nuk kalon nëpërmjet turbinave, kështu që uji mbushet me në rrjedhën e sipërme nga centrali. Temperaturat e lumit rriten në mënyrë dramatike. Lumi Valbona është i kaltërt sepse është i ftohtë (nuk ka grimca organike). Kur rritet temperatura, shkon ngjyra e kaltërt. Nuk ka më lum të bukur të kaltërt.
Në përgjithësi, projektet e hidro-energjisë kanë nevojë të ruajnë "fluks minimal" - u lejohet të marrin vetëm një sasi të caktuar të ujit nga lumi, dhe duhet të lejojnë fluks bazik. Kjo deklaratë kryesisht injorohet në Shqipëri (qoftë e shkruar apo jo në dokumente planifikuese). Në fund të fundit, fluksi sezonal në Valbona dallon. Gjatë muajve të thatë, mund të mos ketë ujë fare. Por çdo metër kub e ujit është para për hidro-energjinë - kështu që nuk është qudi që nuk ua lënë asnjë pikë peshqive. Speciet e peshqive si trofta endemike duhet të lëvizin poshtë e lartë lumit për të bërë vezë. Kur bllokohen prej disa pengesave të pakalueshme, nuk mund të çiftëzohen. Nuk do të ketë më Troftë të Valbonës.
Pastaj është çështja e vogël e përvojës njerëzore.
Para tri viteve, arritën disa traktorë, dhe filluan ta shqyenin pyllin në brigjet e lumit, matanë rrugës prej fermës së Alfredit. Pasi kaluan disa javë duke shkatërruar më shumë se dy kilometër katrorë të pyllit, dhe disi duke e devijuar fluksin e ujitp rej nëntë shtëpive në fshatin Quku të Valbonës, ata krijuan një vrimë të tmerrshme në tokë, dhe u zhdukën. Në përgjithësi, opinioni lokal ishte entuziast. "Do të kemi rrymë! Do të kemi vende pune!"
Tri vite më vonë, u pranua se kjo nuk është e vërtetë. Centrali 4Më ka vazhduar ndërtimin e ngadalshëm, dhe nuk ka përparuar shumë përtej një kanali dhe një vrime edhe më të madhe në tokë. Ende nuk e dimë se kush po e ndërton. Stenda e projektit nuk u postua asnjëherë. Nuk u mbajt ndonjë seancë e konsultimit publik. Vendasit tani e kuptojnë se ky elektricitet është për t'u eksportuar. Investitorët e jashtëm nuk po i japin paratë e tyre për të përfituar komuniteti i vogël rural. Ata presin përfitime! Ende po mundohemi të marrim numër të taksave në mënyrë që të kërkojmë dokumente licensuese nga qeveria. Është më e vështirë se që mendoni.
Sidoqoftë, në dhjetor 2015 arritëm të gjejmë emrin e kompanisë, numrin e taksave dhe emrin e projektit për zhvillimin e hidro-energjisë në Valbonë. E shkruam një letër për Ministrinë, dhe kërkuam dokumente licensusese. Ato arritën me shpejtësi, në mënyrë korrekte. Por kur i hapëm, zbuluam një përbindësh tjetër.
Projekti 'Ujëvarat Dragobia' është sistem i dy centraleve të lidhura. Secii central kërkon ndërtimin e tunelit të vet masiv, të përbërë prej tubave 3 metra të gjërë. I pari prej këtyre tunelëve do të merr kahje tjetër kah Lumi Cerem, duke filluar 2km në jug të Fshatit Cerem, dhe duke vazhduar deri në shpatin lindor të Malit Kollata, deri te turbinat dhe centrali i vendosur matanë rrugës prej Restoranit të njohur "Relax" të Adrian Selimaj.
Tuneli është në një zonë të vogël dhe shumë të rrëpirrë, kështu që normalisht kërkon ndërtimin e rrugëve për t'iu qasur. Një pjesë e madhe e Malit Kollata - pjesa më e madhe lindore - kështu do të shkatërrohet. Tuneli i ardhshëm do të nis prej Lumit Valbona - përballë Shpellës së Bajram Currit - dhe do të merr kahje tjetër në një tunel tjetër 3 metra të gjërë nëntokë, duke kaluar shpatin jugor të Malit Gjarpër, në një central të dytë në jug të fshatit Dragobi te Gryka e Motinës.
Tuneli do t'i shkatërrojë tri prej pesë kilometrave të lumit që rrjedhin nëpërmjet Dragobi (rastësisht disa prej habitatëve më të rëndësishëm të troftës), duke hequr pemishtet e njohura dhe historike të kumbujve. Të kombinuara, do t'i shfrytëzojnë 160 kilometra katrorë që e ndajnë ujin (sipas vlerësimeve të tyre), për të prodhuar energji elektrike 26Më. Për ta transportuar këtë energji jashtë luginës, do të duhet të ndërtohet një sistem i kullave të ofrimit me tension të lartë.
Nuk ka më troftë. Nuk ka më lum të kaltërt. Nuk ka Male të Kollatës, nuk ka Gurihul. Habitate të arinjve, dhijave dhe derrave të egër, të gjitha do të shkatërrohen. Nuk ka më peshkim. 25 kilometra të brigjeve të lumit do të ndrrohen prej një monumenti natyral kombëtar në një sistem të kullave dhe kabllove. Supozoj që do të jetë fillimi i fundit të turizmit. Turneut "Majet e Ballkanit" i erdhi fundi, sa i përket Shqipërisë. Në vend se t'i shikojmë shqiponjat duke fluturuar, vizitorët mund të relaksohen duke i shikuar buldozerët duke shqyer shpatet e maleve. Do të kenë shumë mundësi, pasi që projekti shtrihet më shumë se 7km. Dhe kështu i trajton Shqipëria "Zonat e Mbrojtura", pasuritë më të mëdha të saja.
Arrijmë në shtëpi. E hapi zyrën. E ndezi kompjuterin. Filloj të shkruaj.
Catherine Bohne është emigrante amerikane që në shtatë vitet e fundit ka jetuar me familjen Selimaj në Valbonë (Tropojë). Vendosmëria e madhe e saj për të mos bërë kurrë diçka që nuk ka dëshirë e ka shtyer atë që t'i merr disa vendime donkishoteske, prej blerjes dhe menaxhimit të një dyqanit të librave në Brooklyn, e deri te ardhja për të jetuar në Shqipëri. Catherine është themeluese e uebfaqes "Journey to Valbona" (Udhëtimi për në Valbonë) për udhëtues të pavarur.
Ky artikull u shkrua fillimisht në anglisht.
Iu pëlqeu ky shkrim? Shiqoni edhe këto shkrime.
FSHEHTËSI SHQIPTARE QË DUHET RUAJTUR: 'EKOTURIST' NË PORTO PALERMO
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn