als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Baron Nopa: Ismail Qemali donte tia shiste Shqiprin Greqis
19/08/2007 - 12:45
Franc Baron Nopa
Baroni Franc Nopa dhe Kongresi i Triestit
ROBERT ELSIE
Kongresi i Triestit u zhvillua m 1 mars 1913 pr t shfaqur solidar itetin e shqiptarve nga Shqipria dhe nga jasht me shtetin e tyre t sapolindur. Morn pjes afrsisht 150 delegat nga Shqipria, Rumania, Bullgaria, Italia, Egjipti, Turqia, Austro-Hungaria dhe nga Shtetet e Bashkuara pr t diskutuar shtjet e shtetit, ekzistenca e t cilit ishte vn n dyshim gjat Lufts s Par Ballkanike (tetor 1912 - maj 1913).
Porti i Triestit, tani n Itali, ndodhej n at koh n tokn e Monarkis s Dyfisht, pra n Austro-Hungari, dhe ishte pikrisht qeveria e Vjens e cila mbshteti kongresin, ndr t tjera, pr t ushtruar ndikimin e saj n Shqipri, n veanti lidhur me shtjen e zgjedhjes s princit pr mbretrin e re shqiptare. Ndr kandidatt n diskutim pr fronin e sapokrijuar shqiptar ishin Duka Ferdinan Fransoa Burbon Orlean-Monpensie11 nga Franca, Albert Gjika nga Rumania, Konti Urah von Vyrtemberg nga Gjermania, princi egjiptian Ahmed Fuad, dhe djali i Markeze Castriota nga Napoli. N fund, asnj prej tyre nuk fitoi dhe gjasht muaj m von, n tetor 1913, Fuqit e Mdha ia ofruan fronin shqiptar nj princi gjerman, Vilhelm cu Vid [Wilhelm zu Wied, 1876-1945].
Baroni Franc Nopa
Ndr vzhguesit e huaj n Kongresin e Triestit ishte albanologu i njohur hungarez, baroni Franc Nopa nga Felshsilvashi [Franz Baron Nopcsa von Felsszilvs, 1877-1933], nj ndr studiuesit m t spikatur t kohs. Ai ishte lindur n nj familje aristokratike hungareze m 3 maj 1877 n ifligun familjar t Saal-it, afr Haceg-it t Transilvanis. Me rekomandimin e ungjit dhe kumbarit t tij, Franc von Nopa, kryemjeshtr i oborrit t Mbretreshs Elisabeta t Austris, Nopa mbaroi maturn n liceun vjenez Maria- Theresianum. Ngjarja vendimtare e rinis s tij ndodhi n vitin 1895 gjat nj ekskursioni n Sentpeterfalva [Szentpterfalva]. Aty ai dhe motra e tij zbuluan mbetje fosilesh t eshtrave t nj dinosauri, t cilat ai ia drgoi Profesorit Eduard Sys [Edward Suess], gjeolog dhe paleontolog vjenez. Nga viti i maturs 1897 deri n vitin 1903, Nopa studioi pran Sysit n Universitetin e Vjens, i cili n at koh shquhej pr studimet paleontologjike.
Franc Nopa udhtoi gjersisht n Ballkanin jugperndimor dhe jetoi pr nj koh n fillim t shekullit t njzet n Shkodr. N vitet e mvonshme ai u b i njohur gjithashtu si nj ndr albanologt kryesor t kohs s tij. Botimet e tij albanologjike nga vitet 1907 deri n 1932 u prqndruan kryesisht n fusha t tilla si: parahistoria dhe historia e lasht, etnologjia, gjeografia, historia e re dhe e drejta zakonore shqiptare, d.m.th. kanuni. Librat e tij t hershm si Das katholische Nordalbanien (Shqipria e Veriut katolike, Budapesht 1907), Aus ala und Klementi (Nga Shala dhe Kelmendi, Sarajev 1910) und Haus und Hausrat im katholischen Nordalbanien (Shtpi dhe orendi n Shqiprin e Veriut katolike, Sarajev 1912) si dhe Beitrge zur Vorgeschichte und Ethnologie Nordalbaniens (Ndihmesa pr parahistorin dhe etnologjin e Shqipris s Veriut, Sarajev 1912) prmbajn vzhgime t shumta, megjithse materiali nuk sht i sistematizuar mir. M von, kur nuk ndrmori udhtime t tjera n Ballkan dhe kishte m shum qetsi, ai botoi vepra shkencore monumentale. M t njohura ndr to jan: Bauten, Trachten und Gerte Nordalbaniens (Ndrtime, veshje dhe vegla t Shqipris s Veriut, Berlin & Lajpcig 1925) dhe para s gjithash, monografia themelore prej 620 faqesh Geologie und Geographie Nordalbaniens (Gjeologjia dhe Gjeografia e Shqipris s Veriut, hrlingen 1932), e cila shquhet si kryevepra e botimeve albanologjike q doln gjat jets s tij. Lista e botimeve t Nops prmban m shum se 186 tituj, kryesisht nga fushat e paleontologjis, t gjeologjis dhe t albanologjis. 54 botime jan pr Shqiprin. Ndr veprat m interesante t Nops jan kujtimet e tij, t botuara gjermanisht n vllimin Reisen in den Balkan: die Lebenserinnerungen des Franz Baron Nopcsa [Udhtime n Ballkan: kujtimet e baronit Franc Nopa]. Aty baroni hungarez tregon edhe pr pjesmarrjen e tij n Kongresin e Triestit, nj rrfim q duhet t jet mjaft interesant pr publikun e sotm shqiptar. Po e japim ktu tekstin nga kujtimet e cituara.
Prapaskenat e shqiptareve ne Kongresin e Triestit
Franc Baron Nopa
Nga 27 shkurti deri m 6 mars un mora pjes n Kongresin e Shqiptarve n Triest. Ky kongres shqiptar ishte gj e
uditshme. N pranver t vitit 1913 froni shqiptar ishte ende i pazn dhe punt shqiptare drejtoheshin prej Ismail Qemalit, i cili kishte takuar Berhtoldin, n Budapesht pran Shklqesis s Tij, Janosh Hadik, dhe pastaj me krkes dhe me mbshtetjen e Berhtoldit ai udhtoi pr n Vlor ku themeloi qeverin e prkohshme t Shqipris s sapokrijuar. Por pas ksaj, si mik shumvjear i Greqis, bile edhe si agjent i paguar nga grekt, ai kishte premtuar q t lehtsonte pushtimin e Janins, n rast se ngelej n pushtet n Shqipri. Ishte e qart se Ismail Qemali donte t mbetej shefi i qeveris s prkohshme, sepse nj gj e till, kuptohet, ishte me fitim financiar. M pak e kuptueshme, si doli nga takimi i Berhtoldit me Ismail Qemalin, ishte fakti q Berhtoldi besonte se kishte aftsin pr tia hedhur Qemalit. Natyrisht nuk ia doli mban. Duke qen se n vitin 1911 botuesi Stid [Stead] m kishte treguar dika pr marrdhniet e Ismail Qemalit me Greqin dhe se shkrimtari Aleksander Ular i cili, bashk me Enriko Insabaton kishte shkruar librin Gjysmhna q po fiket, m kishte zbuluar disa gjra pr sjelljen e Qemalit si Guvernatori i Tripolis, nuk e kisha t vshtir t parashikoja se Qemali do tia shiste Shqiprin Greqis. Kur Berhtoldi m krkoi mendim pr Ismail Qemalin, q dy jav pas themelimit t qeveris s prkohshme, un i thash fjal pr fjal
Ismail Qemali sht maskara. Fakti q Ismail Qemali e tradhtoi Shqiprin mu konfirmua m von plotsisht nga Eqrem bej Vlora, djali i t drguarit shqiptar n Vjen, Syrja bej, dhe nipi i Ismail Qemalit. Nuk e kam t qart nse, pas pushtimit t Janins, grekt donin t liroheshin nga Ismail Qemali si thot fjala e urt Limoni i shtrydhur flaket, por m duket se sht e mundur. Megjithat, gjat kohs kur n Vlor qeveria e prkohshme kryesohej nga Ismail Qemali, i cili merrte ryshfete, bile ryshfete t mdha, u b propaganda e madhe n Evrop pr kandidatt e ndryshm t fronit shqiptar. Albert Gjika [Albert Ghika], i cili kishte qen edhe vet pretendues i fronit shqiptar, ia doli ti zgjoj interesin pr fronin shqiptar edhe Duks Monpensie. Ai ia kaloi ktij t fundit t drejtat e tij t njohura prej askujt, dhe pr nj shprblim t caktuar bri propagand pr dukn. Kopraci Fazil pash Toptani dhe disa shqiptar t tjer u bindn lehtsisht q t prkrahnin Monpensien, dhe kshtu u krijua plani pr shpalljen e Monpensies mbret i Shqipris gjat kongresit t Triestit.
Ndrkoh u prhapn thashetheme se Monpensie e kishte thyer bllokadn greke dhe e kishte marr edhe Vlorn dhe Ismail Qemalin. Duke pasur parasysh kundrshtimin e Monarkis pr shkak t lidhjeve familjare t Monpensies, u pa e udhs q Austro-Hungaria t mbshteste Kongresin e Shqiptarve, dhe kshtu u vendos q kongresi t mbahej n tokn e Monarkis, pr t pjell ktu nj vez qyqe t bukur diplomatike. Si mash pr shpalljen e kongresit u prdor n mnyr t shkatht Stefan Curani, zemrmir por i lesht, i zellshm, por naiv, i cili kishte nam t mir n Ballhausplatz dhe i cili shpalli kongresin si iden e tij. Duke qen se Ballhausplatz-it i plqeu nj tubim shqiptarsh n tokn austriake pr atdheun e tyre, Vjena e miratoi dhe mbshteti planin. Prve shqiptarve n kt kongres erdhn edhe italo-shqiptar, dhe bashk me ta Markezi Kastriota me gjith djemt nga Napoli. T pranishm gjithashtu ishin Albert Gjika, baroni Dungern, profesor dhe historian i Universitetit t ernovicit, dy deputet socialkristian, konti Taaffe dhe Zoti Pantz nga Vjena, korrespondenti i Roms i gazettes Reichspost, Kavaljere Majerhfer dhe un. Un solla me vete doktor Leo Frojndlihun, i cili kishte qen deputet socialist n Vjen dhe i cili, n momentin kur Shqipria u b interesante, themeloi me mjeshtri t madhe gazetn Albanische Korrespondenz dhe tani po luante kartn e sundimit imperialist. I pranishm n Triest gjithashtu ishte Hasan Arnauti, i cili punonte pr mua si detektiv i fsheht. Aty ishin edhe disa organe t shtypit. Gjithashtu n Triest u shfaq edhe Zoti Jovo Vajs [Jovo Weiss] nga Beogradi, i cili pretendonte se donte tu shiste shqiptarve pushk me mim 90 korona secila, por n vrtet ai nuk ishte vese agjent serb. Prfaqsuesi i qeveris austriake ishte Kshtilltari Makavec [Makavetz], nj njeri i urt, i qet dhe me energji, i cili nuk hutohej kollaj. Pas darks s prshndetjes, t nesrmen u zgjodhn Markezi Kastriota si kryetar nderi dhe Faik bej Konica si kryetar kongresi. N kryesi u pranuan edhe Hil Mosi, Fazil Toptani dhe Dervish Hima. Zgjedhja e Konics nuk i plqente Gjiks sepse kur ky i fundit papritur hapi shtjen e kandidaturs s fronit, u pengua me aftsi nga kundrshtari i tij i vjetr, Faiku. Pr m tej, me shkathtsi, Gjika, i cili si shum rumun kishte patur nj karrier batakillku, rrmbeu djalin debil t Ismail Qemalit, pr ta patur n dor kt t fundit. Ai kishte udhtuar n Nic q para kongresit, ku familja e Qemalit jetonte n kushte t vshtira financiare - Qemali vet ishte i bllokuar - dhe e kishte sjell me shpenzimet e veta, apo t themi m sakt me shpenzimet e Monpensies, djalin Tahirin, n kongresin shqiptar t Triestit. Tahiri nuk kishte asnj kacidhe n xhep dhe Gjika blente do gj pr at, bile edhe cigaret, kshtu q Tahiri nuk bnte asnj hap pa Gjikn apo zvendsin e tij dhe ishte faktikisht i burgosuri i Gjiks. Se far donte Gjika me Tahirin, u b e qart m von. Paraqitja e jashtme e kongresit ishte si m posht: nga ana e djatht e tavolins s kryesis, e vendosur mbi podiumin me nj flamur shqiptar, ishte tavolina e shtypit, kurse nga ana e majt, tavolina e mysafirve. Antari i kryesis, Dervish Hima, i cili sipas rastit bhej mason n Evrop dhe mysliman fanatik n Turqi, kishte marrdhnie t mira me gazetn Neue Freie Presse, kurse un doja q deklaratat e shtypit t kalonin npr duart e mia. Prandaj arrita q reportazhet zyrtare t kongresit ti jepeshin vetm gazets Albanische Korrespondenz. Korrespondentt politik t pranishm u prekn dhe u ankuan, por pas ndrhyrjes sime ata u njoftuan nga Vjena q t bindeshin. Pr shkak t ksaj lvizjeje t zgjuar, Dervish Hima mund t informonte gazetn Neue Freie Presse vetm me lejn e Zotit Frojndlih, i cili ishte pa prvoj n gjra shqiptare, kshtu q ai kishte nevoj pr mua. Pr t theksuar rndsin e Frojndlihut, ai u ftua n tavolinn e mysafirve, n sy t t gjith gazetarve. Shpalosja e flamurit shqiptar u prit n kmb me entuziazm, dhe gjat hapjes solemne, Kongresi i drgoi t njjtin telegram pershndetjeje Berhtoldit dhe San Xhuljanos.
Un kshillova q t mos u drgoheshin telegrame mbretrve t Evrops duke qen se teksti nuk mund t ishte njsoj pr shkak t qendrimit t theksuar t Austro-Hungaris. San Xhuljano u prgjigj menjher, gj q bri shum prshtypje. Berhtoldi u prgjigji vetm pasi un i krkova Mkmbsit t Triestit, Princit Hohenlohe, q ta bindte ministrin pr kt. Fakti i voness s prgjigjes nga Berhtoldi natyrisht la nj prshtypje t keqe dhe, pr ta kompensuar kt, i propozova Hohenlohes q ai t ftonte kryesin e kongresit pr drek. Propozimi im u realizua me lejn e Berhtoldit dhe me pranin e konsullit italian n Triest.
Dreka ishte e shklqyeshme dhe tavolina ishte zbukuruar me lule. Italo-shqiptart ishin t shumt n kongres, por mbajtn fjalime vetm italisht. Un u prshndeta gjat hapjes solemne nga Faiku si mik i madh i shqiptarve. Mendova gjat disa minutave pr nj prgjigje, u ngrita n podium dhe ather mbajta nj fjalim n gjuhn shqipe. Me prjashtim t konsullit t prgjithshm Kral dhe t disa konsujve t tjer austriak dhe italian, besoj se asnj evropian tjetr nuk e ka br nj gj t till. Prve konfliktit midis vllehve dhe shqiptarve gjat t cilit kombsia ende e palindur e vllehrve dha prova t dukshme t fanatizmit dhe t mendjemadhsis s saj ballkanike, dhe pas nj shkmbimi fjalsh midis kryetarit Faik bej Konica, dhe mashtruesit Nikoll Ivanaj, i cili e sfidoi kryetarin vetm pr t trhequr vmendje mbi veten, por nuk pati sukses, n kongres u thane vetm fjal boshe. Duke qen se nuk doli asgj e arsyeshme nga kjo shkrettir fjalsh, un e thirra Faik bej Konicn n darkn e dits s fundit dhe i bra t qart se kongresi nuk kishte br asnj pun. Gjja minimale q mund t pritej nga nj kongres politik ishte nj rezolut. Faiku ishte dakord me mua, dhe un ia diktova rezolutn e cila ditn e nesrme do tu prcillej si telegram fuqive t mdha. Pas nj gjysme ore ishim gati dhe t nesrmen Faiku ia paraqiti rezolutn kongresit. Pas nj debati, prap pr gjendjen e vllehrve n kongres dhe n t ardhmen e Shqiprise, q Faiku e mbaroi me nj ultimatum pr t mirn e shqiptarve, rezoluta u pranua, dhe fjalt e mia iu transmetuan fuqive t mdha si rezoluta e kongresit.
Gjat kongresit, Kavaljere Majerhfer mori vesh nga Tahiri, djali i Ismail Qemali, se Monpensie po prgatiste nj pu. Ai ma tregoi mua, dhe asnj i huaj tjetr nuk e mori vesh, pra as Frojndlihu dhe as Dungerni. T dy ne e informuam Makavecin, dhe ky i fundit e informoi Ballhausplatzin. Aty u ndrmorn tr kundrmasat. Plani i Gjiks pr t hapur shtjen e fronit n kongres tashm kishte dshtuar, por kishim merak pr ndonj sulm tjetr, duke qen se Monpensie rrinte gati me jahtin e tij n det. Kaluam dy dit n Triest pa lajme nse Vjena do ta miratonte ose jo kandidaturn e Monpensies pr shkak t lidhjes s tij familjare me Arqidukeshn Maria Dorotea. Shqiptart, ndr t tjer edhe Faik bej, filluan t na pyesnin se si duhej te reagonin lidhur me kt kandidatur. Me prgjegjsin time un i thash: N mnyr armiqsore! Nuk besoj se Monpensie sht kandidati i Vjens. M n fund erdhi prgjigjja nga Vjena e cila mbshteti hamendjen time. Tash mund t vepronim n mnyr t hapur kundr Monpensies. Rastsisht deputett e Vjens pran kongresit dhan nj dark n Palace Hotel, dhe gjat nj pushimi n bisedat un thash me z t lart: Kam dgjuar se Monpensie do t bhet mbreti i Shqipris dhe bile ka shtypur tashm shpallje. A ka vall ndonj prej zotrinjve ktu nj shpallje t till n xhep? Ju e dini, zotrinj, se un mbledh shtypin pr Shqiprin.
Habi e madhe! Qetsi e plot! Por Fan Noli harroi dhe nxorri nga xhepi shpalljen e shtypur dhe ma dha. E fshehta e Monpensies doli n shesh. N mbrmje shpalljen ia drgova me post Berhtoldit. Shqetsimet tona u paksuan, por nuk u zhdukn. Ditn tjetr n kongres pati nj moment vrtet dramatik kur u prhapn lajme se kishte ardhur n Triest nj kasnec i qeveris s prkohshme nga Vlora, dhe disa minuta m von u soll n sall nj plak i lodhur nga udhtimi, shatgjat, i prkulur dhe me shum emocione. Ishte kryeministri shqiptar, Kristo Meksi, i sapoardhur nga Vlora. Nj ngazllim i stuhishm! T gjith ishin si t elektrizuar. Faiku u zbeh sepse kishte prshtypje se kryesia kishte humbur do ndikim mbi kongresin. Tashti kryesimin ktu e mori qeveria e prkohshme. Ai nuk dinte se far lajmesh kishte sjell me vete Meksi. Po t propozonte Kristo Meksi si i drguari i qeveris shqiptare n Vlor, Dukn Monpensie si mbret t Shqipris, pas ndonj marrveshjeje t fsheht, athere kishte mbaruar do gj. Un u ula pran ministrit t qeveris austriake, Makavec, dhe i thash: Shikoni, nse Kristo Meksi mbshtet kandidaturn e Monpensies, jemi t humbur, sepse ai do t shpallet njzri.
Makaveci dukej i qet nga jasht, por nga brenda po dridhej. Ai ishte gati t shkonte deri aty sa t bnte skandal duke mbyllur kongresin. Kristo Meksi filloi t fliste. Ai i transmetoi Kongresit t Shqiptarve prshndetjet e qeveris s prkohshme dhe njoftoi se antart e qeveris ishin shndosh e mir. Pas ksaj u largua nga podiumi, prsri i shoqruar nga duartrokitje t stuhishme, pa kuptuar fare se far vendimi kishte patur n dor. Atmosfera u el. Ne kuptuam se Ismail Qemali nuk dinte gj pr planin e Monpensies. Tani erdhi koha pr t larguar Tahirin nga Gjika. Nj rastsi na lehtsoi planet tona. Gjika nuk donte t paguante shpenzimet e hotelit t Tahirit. Ai iu drejtua t tjerve, dhe pas pak kohe m erdhi nj patriot shqiptar. Besoj se ishte Mark Kakarriqi apo Koci, i cili m tha se Tahiri, i biri i kryetarit t qeveris t prkohshme, kishte nj hall. Ky patriot, duke qen se kishte dgjuar se un isha mik i shqiptarve, m pyeti nse mund ta ndihmoja pr t shlyer borxhin e Tahirit sepse, po t bhej e njohur kjo, gjith Shqipria do t diskreditohej. Tahiri kishte nevoj pr 500 deri 600 korona. Ai tha se kishte turp t m krkonte para vet. Un isha gati menjher t ndihmoja dhe i premtova se do t rregulloja do gj mu pasdite. Drekn e hngra me Tahirin dhe Majerhferin dhe i shpjegova Tahirit se ishte br vegl, bile se ishte peng n duart e Gjiks, me an t t cilit ata mund t detyronin babain e tij t hiqte dor nga qeveria e prkohshme pr t shptuar djalin, n dobi t Monpensies. Tahiri natyrisht u tremb jasht mase. Ai m rrfeu do gj q dinte, por tha se nuk kishte para q t largohej nga Gjika. Un i premtova q do t rregulloja do gj. Pasdite pagova faturn e hotelit dhe ia dhash shumn e nevojshme pr shpenzimet e tij deri t nesrmen. M von e takova prsri patriotin shqiptar i cili kishte krkuar 500-600 korona dhe i njoftova se e kisha shlyer borxhin e Tahirit, por se ai kishte gabuar me shumn. Nuk ishte fjala pr 500-600 korona, por vetm pr 190 korona. N kt mnyr nj patriot shqiptar dshtoi n planin e tij pr t fituar 300-400 korona. Tahiri m ftoi pr dark dhe, q ai t mos przihej n ndonj veprim gjat nats, duke qen se edhe Gjika banonte n at hotel, i dhash shum alkohol pr t pir. N mesnat e ktheva n hotel, t pir e br xurxull si derr, dhe n hyrje takuam Gjikn. Ai e kuptoi mir situatn dhe pa se pr sa i prket Tahirit, kishte dshtuar. Me nxitjen time Tahiri i tha se tash do t shkonte n Vjen, ku do t banonte me mua. Kshtu u ndrpren prfundimisht lidhjet midis Gjiks dhe Tahirit. Hert n mngjes drgova dik pr t marr antat e Tahirit dhe pastaj ai udhtoi, prsri pa para n xhep, pr n Vjen, ku e strehova n nj hotel. Ksaj radhe ishte pengu im. M von i bleva nj bilet treni pr n Nic, i dhash pak para xhepi n dor, dhe e ktheva te nna e tij. Q t mos prsritej nj histori e till, Ballhausplatzi i drgoi Zonjs Qemali nj shum m t madhe q ta ndihmonte at me problemet e saj financiare. Q t flas pr nivelin intelektual t Tahirit, mjafton t them se gjat kohs s Abdul Hamidit ai kishte qen oficer i forcave detare turke. Kjo i shpjegon t gjitha. Kaq ishte pjesmarrja ime n Kongresin e Shqiptarve n Triest.
Pr hir t s vrtets, duhet t theksoj se Ministria e Punve t Jashtme m ka mbuluar shpenzimet. Kam marr para nga organet qeveritare austro-hungareze gjithsej katr her.
Hern e par mora nj shum pas krizs s Anekcionit [t Bosnjes] pr shlyerjen e shums q kisha harxhuar n vitin 1909 gjat muajve janar, shkurt dhe mars pr agjitacion n Shqipri. Hern e dyt Ministria m dha mundsi t drgoja Saidin n Malin e Zi dhe n Shqipri gjat Lufts Ballkanike. Hern e tret u shlyen shpenzimet e mia n Kongresin e Shqiptarve nga fondet q m solli Ali Arnauti. Hern e katrt mora nj rrog t lart kur punoja n Bukuresht n nj mision t posam diplomatik gjat fillimit t Lufts Botrore. T gjitha shpenzimet e tjera pr udhtim, agjitacion, dhe informacion, i pagova nga xhepi im. Vetm nj her isha agjent politik dhe kurseva para. Kjo ishte ku dola n mision si oban. Pati edhe nj episod mjaft interesant n Kongresin e Shqiptarve kur famullitari Pjetr Tushaj i tregoi Zotit Majerhfer se ai dhe Kryepeshkopi i Shkodrs, Monsinjor Sereqi [Sereggi], kishin bashkpunuar m Malin e Zi kundr turqve n vjesht t vitit 1912. Majerhferi m informoi pr kt lajm, q e kisha marr me mend. Ishte pr t qeshur se si e turprova agjentin serb Vajs. Zoti Vajs, pr karakterin e dyshimt t t cilit m kishte informuar Ali Arnauti, donte t prezantohej me mua. Un nuk isha kundr sepse kshtu mund ta demaskoja m mir. Kur msova pr qllimin e Vajsit, iu afrova atij menjher, u prkula jashtzakonisht thell para tij, dhe u paraqita, duke e pyetur se si mund ta ndihmoja. Mirsjellja ime e habiti plakun, ashtu si kisha pritur. Pr shkak t moshs dhe t mnyrs s tij, prisja t ishte i ngadalshm nga pikpamja e inteligjencs. Ai u hutua, donte t prezantohej shpejt dhe tha: Jov... dhe menjher e ndreqi: Johan Vajs. Une i thash: Thoni lirisht Jovo. E di q jeni nga Beogradi. Kshtu e kapa dhe Zoti Vajs nga Serbia pohoi se kishte jetuar n Serbi, ishte prfshir n nj proces me qeverin serbe pr nj truall, dhe m n fund pranoi se kishte ardhur n Triest si prfaqsues i nj fabrike armsh, pr tiu ofruar shqiptarve, prkatsisht shtetit t tyre, arm. Rrenat e Zotit Vajs nuk ishin t kqia. Ai besonte se un nuk e kuptoja qllimin e ardhjes s tij. Ai kishte pr detyr t vzhgonte nse shqiptart furnizoheshin me arm nga qeveria austro-hungareze. Un i thash Zotit Vajs se pikrisht pushka automatike e tij ishte e paprshtatshme pr shqiptart pr shkak t harxhimit t madh t municionit, dhe e njoftova se nuk ishte shum e zgjuar nga ana e firms s tij t drgonte prfaqsuesin e saj t Beogradit, pra t drgonte at njeri n Triest, i cili po furnizonte me arm armikun shekullor t shqiptarve, dmth. serbt. N fund, e kshillova Zotin Vajs, q t mos diskreditohej dhe t mos diskreditonte firmn e tij, t largohej sa m shpejt nga Triesti dhe tiu ofronte mallrat shqiptarve m von, kur armiqsia midis serbve dhe shqiptarve t ishte zbutur pak. Natyrisht Zoti Jovo Vajs nuk ishte shum i knaqur pr kt kshill dashamirse, kunjin e s cils e kuptoi shum mir. Ai u zhduk nga vendi menjher. M 3 mars un i shkrova Konradit10 nga Triesti si m posht:
Shklqesi!
Do t keni dgjuar pr rrengun e parashikuar t Duks s Monpensies pr marrjen e fronit shqiptar. Biografin e tij t shtypur shqip ia drgova Berhtoldit sot paradite. Mbase do t mendoni se jam i mendur, kur Ju bj kt propozim, por pr shkak t rreziqeve q mund t dalin si pasoj e politiks sone t mosveprimit, un ju propozoj kt plan, edhe po t jet aventurist. Do t blej, gjoja me parat e mia, dy avullore t Llojdit, shum t vogla dhe shum shpejta, dhe do ti armatos me topa dhe me 300 ushtar t veshur civil si vullnetar t mi, dhe, duke marr pajisjet e duhura ushtarake, do t zbarkoj n veri t Durrsit nn flamurin shqiptar. Avullorja e dyt do t shkoj n Vlor. Anijet greke nga frika prej Hamidis do t jen zhdukur, edhe Monpensie e di kt. Kjo avullore do t informoj qeverin shqiptare e cila mban kontakte miqsore me Vjenn dhe t ciln un si vullnetar do ta njoh zyrtarisht. Gjith kjo duhet t inskenohet gjat kohs q Ballhausplatzi po i shkruan Zetterit dhe Kordios pr qllimin e Monpensies. Ministria duhet t duket e zemruar. Duke qen se shqiptart e egr - pra ata me pushk - m njohin mir, nj protest e mundshme e letrarve dhe politikanve mund t jet njsoj pr mua, gj q nuk vlen pr Monpensien. Ju krkoj ndjes, Shklqesi, nse Ju shkruaj ktu me shpejtsi dika q, me syrin Tuaj t strvitur i cili kupton m mir vshtirsit, Ju duket fmijrore. Por un besoj se nse nj francez, i cili nuk di shqip, guxon t komplotoj, ather mund t komplotoj edhe un. T mrkurn do t vij n Vjen pr t folur me Ju personalisht pr kt shtje, nse Shklqesia e lejon, dhe deri ather me shum respekt,
Baron Franc Nopa
Nga Triesti u ktheva n Vjen. Aty, kur un i tregova Berhtoldit pr pasojat e mundshme negative nse froni shqiptar do t mbetej bosh pr nj koh t gjat, ai mu ankua se nuk gjente nj kandidat t prshtatshm. N fakt, kishte nj numr t madh kandidatsh. N radh t par ishte Konti Urah fon Vyrtemberg, pastaj edhe nj princ egjiptian, Ahmed Fuad, dhe djali i Markezit Castriota nga Napoli. N kto rrethana, vendosa t merrja nj hap q mund t m bnte lehtsisht qesharak dhe mund t dmtonte tr imazhin e puns time pr shqiptart. Megjithat mora guxim dhe e provova. Un i thash Shkqesis Konrad me shkrim se edhe un do t isha gati t bhesha kandidat pr fronin, nse kandidatura ime do t mbshtetej nga Ballhausplatzi. I shpjegova se do t m duhej vetm nj shum e madhe, pr t bler t ashtuquajturit patriot shqiptar. Nga prvoja ime me puin e Monpensies, pash se nuk do t ishte e vshtir q t shpallesha mbret prej tyre. N momentin kur t bhesha mbret evropian, nuk do t kisha t vshtir t gjeja fonde t tjera t duhura duke u martuar me ndonj amerikane t pasur me pretendime pr nj titull aristokratik, pra t hyja n nj martes ku normalisht do t kisha antipati. Mbshtetjen e banorve t Veriut e kisha t sigurt pr shkak t qndrimit tim aty n vitet 1910 dhe 1911, dhe n Vjen mund t shpresohej q Ismail Qemali, i mbshtetur m par nga Berhtoldi, nuk do t krijonte vshtirsi. Disa dit m von, m datn 22 mars, i shkrova kt letr:
Shklqesi!
Pr shkak t acarimit t fatlumt t marrdhnieve t Monarkis me Malin e Zi, pjesa e fundit t biseds son q lidhej me mua, sht br pa rndsi. Nse flisni pr kt pun me Kontin Berhtold, do tJu krkoja t mos e prmendnit fare kandidaturn time, q t shmang prshtypjen e interesit vetjak. Para ndrhyrjes son aktive ky hap m dukej e vetmja rrug, por pr fat, Ballhausplatzi ka vendosur pr nj m t mir. Pr sa i prket Duks Monpensie, ai mbetet nj rrezik dhe m duket se meqense ai udhton nn flamurin anglez, nuk kemi mundsi tjetr t veprojm kundr rrengut t tij t planifikuar prve nj aksidenti detar ku jahti i tij, qoft duke u larguar nga Brindisi, qoft duke ardhur n Vlor, t prplaset rastsisht me nj avullore t Llojdit, duke br t domosdoshme q Duka t shptohej nga uji dhe t ohej ne Triest apo n Kotorr. Si kam dgjuar, ai ka br nj prpjekje tjetr pr t vendosur kontakte me Ismail Qemalin. Duke Ju krkuar ndjes q koht e fundit Ju kam marr kaq shum koh, mbetem me shum respekt,
Baron Franc Nopa
Ka mundsi q kandidatura ime t pritej me shpotitje n qarqet kompetente. Disa jav m von kur u trhoqa i neveritur nga do veprimtari lidhur me Shqiprin, shum njerz menduan se kjo ndodhi vetm se nuk u realizuan planet e mia ambicioze. Un hoqa dor pr shkak se Shqipria si doli nga Konferenca e Londrs, ishte nj lindje e vdekur. Nuk u prpoqa t mbrohesha nga akuzat dashakeqe t prdorura me knaqsi nga kundrshtart e mi, duke ditur se ngjarjet q do t vinin, do t prbnin mbrojtjen m t mir. Shembja e shtetit shqiptar n vitin 1914 tregoi se un pata t drejt n vitin 1913 t largohesha nga anija q po fundosej. I vetmi gabim q bra ishte fakti se un i parashikova ngjarjet shum m par se kundrshtart e mi. Gjat kohs kur po mbahej ende Konferenca e Londrs, n fronin e Shqipris hypi princ Vidi. N kt koh doli n pah edhe Prenk Bib Doda, i cili udhtonte tutje e thu midis Vjens dhe Roms. E kisha t qart prej kohsh qndrimin e tij proserb dhe promalazez, me an t t cilit ai krkonte njohjen e tij si princ i Mirdits. Q prej fillimit t lufts ballkanike ai u bashkua me Malin e Zi dhe m von, bashk me Marka Gjonin, gjat prparimit t trupave serbe kundr Lezhs, iu hapi rrugn trupave t tyre. Pas ktyre gjrave nuk m habiti kur m njoftoi, duke m trajtuar si mikun e tij personal, gjat nj darke festive n Hotelin Zaher [Hotel Sacher], se ai kishte ndrmend t kthehej n Mirdit jo nga Durrsi, por nga Beogradi. Besimi i tij shkonte aq larg sa q ai m krkoi t ndrhyja pran Berhtoldit n kt shtje. Fill pas Kongresit t Shqiptarve dhash dorheqje nga Komiteti Shqiptar pr shkak t kufijve t Shqiprise t caktuar n Londr dhe u trhoqa nga do veprimtari politike. Kjo Shqipri ska pr t mbijetuar. Nuk do t mbijetoj sepse ajo detyrimisht do t bjer pre e njrs prej dy fuqive fqinje. M keq se asgj. Gjykoj se nj veprim i mtejshem pr Shqiprin nuk prputhet me sigurin e Monarkis. Nj Shlezvig-Holshtajn i ri. Kjo Shqipri mjafton pr t bler neutralitetin e Italis, jo m shum. Kto jan fjalt q i prgatita dhe i drgova me shkrim Konradit. Dorheqjen time nga Komiteti Shqiptar e morn pr keq. Gjithsesi un u trhoqa nga do veprimtari e mtejshme pr Shqiprine dhe i shpjegova arsyet e mia Shklqesis s Tij Konradit, Berhtoldit, Shklqesis s Tij Berenrajter [Baerenreither] dhe t gjithve q donin t m dgjonin.
Pjes nga vepra m interesante e Nops
Udhtime n Ballkan: kujtimet e baronit Franc Nopa
Titulli n original:
Reisen in den Balkan: die Lebenserinnerungen des Franz Baron Nopcsa
Gazeta Shqiptare
Ketu mund ta lexoni te gjithe librin ne gjuhen gjermane:
http://www.albanianhistory.net/texts/NopcsaReisenBalkan.pdf
als_Latn unk oci_Latn als_Latn kik_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn por_Latn deu_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn