als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Shqiptar
Registered User
(7/10/00 9:12:55 am)
--------------------------------------------------------------------------------
Dr. Njazi Kazazi
1. Kushtet historike
"Alfabetare e gluhs Shqip", ose Abetarja e Stambollit, si sht quajtur shpesh n literaturn shkencore dhe pedagogjike, lidhet, para s gjithash, me kushte t caktuara dhe me nj varg ngjarjesh t rndsishme t historis kombtare. Rasti i "Alfabetares..." sht unikal n jetn mbi 150- vjeare t abetareve shqipe, n kndvshtrimin e lidhjes s ngusht me kushtet historiko - shoqrore dhe t botimit; t rolit q luajti pr njsimin e alfabetit t prbashkt t gjuhs shqipe; n hedhjen e themeleve t tekstologjis shqiptare, t fryms atdhetare q ngjalli.
N "Alfabetare..." trajtohen disa nga problemet m themelore t kohs, n plane t ndryshme: politik, idelogjik, kulturor dhe arsimor q kishte shtruar pr zgjidhje Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Ky tekst, si rrall ndonj tjetr, shkon n unison me ato ngjarje, duke u br jehon, duke zbatuar pjes t veanta t programit pr lirimin kombtar dhe shoqror.
N vargun e shum problemeve t rndsishme q shtroheshin pr zgjidhje, shtja e nj alfabeti t prbashkt pr t gjith shqiptart, mbajtja gjall dhe lvrimi i mtejshm i gjuhs s shkruar shqipe, ishin ndr m t mprehtit. E kjo shtrohej njhersh, n nj plan, me lirimin nga pushtuesit e huaj dhe me "mvehtsin" e popullit shqiptar, sepse "Sot sht dita, - shkruante Samiu, q'edhe Shqiptart t zn t shkruajn' e t kndojn gjuhn' e tyre, q t mundin t ruajn kombin"1
Si dihet shtja e alfabetit u shtrua me forc, veanrisht n gjysmn e dyt t shekullit XIX, kur lvizja pr lirimin kombtar dhe shoqror u lidh ngusht me luftn pr dituri, pr shkolln dhe gjuhn shqipe. Prpjekje t reja e t njpasnjshme u bn n Stamboll, nga atdhetart e atjeshm, n fundin e viteve '60 dhe fillimin e viteve '70 si: takime, shkmbime mendimesh e mbledhje komisionesh, pr t'i dhn gjuhs shqipe, si thoshte njri nga veprimtart m t shquar t kohs, Jani Vreto "...nj alfabet t plot, t bukur e t njohur..." 2
Deri n vendosjen e alfabetit t Stambollit, m l879, pati katr drejtime kryesore q n analiz t fundit prfaqsonin drejtime t ndryshme t konceptimit t pozicionimit t kulturs shqiptare: - pr nj alfabet me baz latine, - pr nj alfabet origjinal, -pr nj alfabet grek, t plotsuar nga ai latin dhe s fundi pr nj alfabet arab.3
N nj periudh tepr t shkurtr kohore, n lvizjen kombtare, arrihen shum suksese n luftn pr liri, pr arsimim n gjuh amtare dhe pr hedhjen e themeleve shkolls kombtare shqiptare. Kshtu krijimi i nj Komiteti t Fsheht n Janin, m 1877 dhe n dhjetor t po atij viti i Komitetit Qendror pr Mbrojtjen e t Drejtave t Kombsis Shqiptare (i njohur shkurt me emrin Komiteti i Stambollit) e mbi t gjitha formimi i Lidhjes Shqiptare t Prizrenit, m 10 qershor 1878; frymzoheshin e udhhiqeshin nga idealet e mdha kombtare, pr t fituar lirin e humbur dhe pr t'u futur n rrugn e prparimit, ashtu si kombet e tjera t Evrops, sepse " Shqiprija sht nj cop vent nga Evropa..." dhe "Shqiptart jan nj nga m t vjetrit' e kombvt t Evrops".4
Forca drejtuese dhe frymzuese e atdhetarve - intelektual q ishin vn n krye t lvizjeve popullore pr liri e t drejta shoqrore e zgjimi i ndrgjegjes kombtare, bri q n nj hark kohor prej jo m shum se tet muajsh, n periudhn shkurt - tetor l879, n zbatim t detyrave dhe vendimeve t LSHP, t zgjidheshin disa probleme t lidhura ngusht me arsimin kombtar dhe shkolln shqipe si : - Miratimi, rreth fundit t shkurtit, i alfabetit t Stambollit, prej nj komisioni t prbr nga Sami Frashri, Pashko Vasa, Jani Vreto, Hasan Tahsini. - Hartimi dhe botimi i veprave t rndsishme pr t prgatitur opinionin dhe rrethet intelektuale pr veprime t mtejshme, t tilla si "Alfabeti latin i prshtatur gjuhs shqipe" nga Pashko Vasa; "Kanonizmoj e Shoknis t Shtypuni Shkronjave nd Gjuht Shqip" nga Jani Vreto etj. dhe pr t arritur m l2 tetor 1879, n mbledhjen organizative n lagjen "Pera", n shtpin q banonte Abdyl Frashri, ku mori form zyrtare "Shoqria e t Shtypuri(t) Shkronja Shqip". T gjitha kto lidheshin me nj pik kulmore: botimin dhe shprndarjen n mnyr t rrufeshme t "Alfabetares...".
2. Prmbajtja tekstit.
Abetarja e Stambollit zgjidhi n parim dhe n fakt disa shtje t rndsishme t gjuhs shqipe n prgjithsi dhe t shkolls shqiptare n veanti, si: - problemin e popullarizimit dhe t prvetsimit t alfabetit t ri t gjuhs shqipe, - futjen e gjuhs shqipe n msonjtoret kombtare si gjuh msimi, duke realizuar shkputjen nga ndikimet e huaja; - prcaktimin e raporteve ndrmjet lndve t ndryshme n nj shkoll fillore, - dha nj model pr rrugn didaktike t msimit t lexim- shkrimit t gjuhs amtare etj. probleme t rndsishme n vshtrim shkencor- didaktik pr shkolln e re, q po themelohej.
Pr rilindsit, ngritja e msonjtoreve kombtare, krahas krijimit t nj sistemi arsimor n t gjith vendin, ishte nj kusht i domosdoshm pr realizimin e programit t ngjeshur n fushn e kulturs. N kt kuadr hartimi e botimi i abetareve shqipe, ishte nj nga rrugt m t sigurta pr prvetsimin e gjuhs s shkruar shqipe nga masat e gjra t popullit. Rruga pr lirimin kombtar, pr atdhetart- rilinds, kalonte nprmjet msimit t gjuhs amtare, sepse "Kombet mbahen me gjuht; nj komp q humbet gjuhn' e vet, sht' i humbur edhe i harruar edhe ay vet... Njeriu nuk humbet, por me t ndrruar gjuhn, ndrron edhe kombin', e bnet' i kombit tjatr. Kshtu jan humbur shum kombe t vjetr, q shohim npr istorirat, e s'i gjejm sot mbi dh".5
"Alfabetarja e gluhs shqip", botuar vetm pak muaj pas miratimit t alfabetit t Stambollit, sht nj vepr kolektive. N t jan prfshir shkrimet e Sami Frashrit: "Gjuha Shqip" dhe "Dheshkronj"; t Jani Vretos: "Udh e t shkruarit t gjuhs Shqip", "Pr Gjithishtn dhe pr Zon'e jets edhe pr Njerin, botn' e vogl", "Numermsonj"; t Pashko Vass: "Shqypnija e Shqyptrt", t Koto Hoxhit: "Porosit' e Tovitit mb t bir".
Si shihet nga prmbajtja ky nuk sht thjesht nj tekst abetareje. Prve abetares n t prfshihen edhe lnd t tjera si: gramatik, histori, aritmetik, edukat shoqrore dhe morale. Po pse ather atdhetart- iluminist e quajtn thjesht "Alfabetare..."? Mos vall pr t dhn iden e fillimit t krijimit t shkolls shqiptare, larg ndikimeve t pushtuesit t huaj, pr t hedhur themelet e saj, pra n kt kndvshtrimi emrtimi sht simbolik? Me kt tekst autort projektuan dhe zbatuan kalimin nga shkolla t vogla njklasshe dhe vetm pr msimin e shkrim- leximit n shkolla t plota fillore, me nj plan msimor ku t prfshiheshin edhe lnd t tjera pr formimin m t gjer shkencor t nxnsve n msonjtoret kombtare. Pr rrjedhim edhe teksti n fjal nga nj abetare e thjesht, bhet nj libr pr arsimin fillor.
Mendojm se nuk sht rastsi bashkpunimi i katr firmave ndr m t njohurat e lvizjes kombtare t atyre viteve, q ishin jo vetm atdhetar-iluminist, por edhe intelektual e pedagog t shquar.
Prve ktyre q tham dhe vlerave atdhetare e qytetare q ka kjo abetare, ajo veohet pr disa parametra q e bjn t dallueshme n vargun e gjat t abetareve shqipe, n mes t t cilave theksojm :
- Tirazhi prej 20 mij kopjesh (kujtojm se u botua rreth 120 vjet m par) q prbn nj shifr rekord pr do lloj botimi, deri n vitet 40 t shekullit ton.
- Sasia e faqeve, 136. sht nj tregues tjetr sasior dhe cilsor i saj. Shkrimet q prmblidhen n t, jan njri m i goditur dhe m i gjetur se tjetri, pr mesazhet q transmetojn, pr vlerat q mbartin, pr ndjenjat atdhetare q edukojn, pr edukatn q synojn t ngulitin, pr frymn e bashkpunimit dhe t mirkuptimit q kshillojn. Nj vllim i till sht ndeshur rrall n historin e abetareve shqipe.
- Prhapja e saj e gjer. Teksti u shprnda n mnyr t rrufeshme n t gjitha trojet etnike shqiptare, l0 mij kopje u shprndan vetm n Shqiprin Verilindore (Rrafshi i Dukagjinit e Kosov). Ndonse teksti u botua pr shkollat shqipe q do t hapeshin n vazhdim n Shqipri, ajo u shprnda edhe n t gjitha kolonit shqiptare si n Sofje, Bukuresht, Egjipt etj. ku shrbeu padyshim pr msimin e gjuhs shqipe nga shqiptart kudo q ndodheshin. Qnia e ktij teksti, edhe sot, n shum biblioteka shtetrore dhe vetjake t t gjith vendit, sht tregues i prhapjes s saj dhe t shrbimeve q i solli gjuhs dhe shkolls shqipe.
- Destinacioni dhe prdorimi. Teksti u prdor dhe u zbatua n shkollat shqipe, por me t msuan shkrim e kndim edhe t rriturit. Disa shkrime t "Alfabetares..." u drejtohen shqiptarve t do moshe, pa dallim krahine, ideje e feje, pr t arritur ato synime t mdha n fushn atdhetare e arsimore - kulturore.
- Ndikimi n tekstet e mvonshme dhe tradita q krijoi. Ajo ndikoi fuqishm n hartimin e abetareve t mvonshme, u mor si model pr tekstet e msimit t gjuhs shqipe. Ajo hodhi themelet e teksteve t shkolls fillore, me nj plan msimor t plotsuar, duke krijuar tradit n kt fush.
3. Rruga didaktike dhe metoda e prdorur pr msimin e gjuhs shqipe
Nj numr jo t vogl faqesh, rreth 24, grupi i autorve i ka kushtuar prvetsimit t mekanizmit t lexim- shkrimit t gjuhs amtare.
N thelb, rruga e ndjekur nga autort pr t'ua msuar fmijve, por edhe t rriturve, gjuhn e shkruar shqipe, sht kjo :
- N faqen e par jepen "Shkronjezat shqipe", n katr forma: t mdha e t vogla, shtypi dhe dore. Synimi ishte i qart dhe lidhej me njrin nga qllimet themelore t botimit t veprs: t bhet i njohur, t prhapet dhe t prqafohet alfabeti i ri i shqipes, duke i dhn fund asaj gjendjeje n shkrimin e shqipes me alfabete t ndryshme se, si shkruan Samiu, "sht vrtet q shum Shqiptar' edhe t huaj kan shkruar shum gjra m gjuht shqip: po nuk' i kan shkruar gjith me nj pal shkronja, me shkronja, q t mundin t quhen shkronja shqipe. Ca kan shkruar me shkronja llatinishte, ca me greqishte, ca me arabishte edhe ca me shkronja t pikura e t panjohura prej njeriu..." 6
- Duke vepruar me metodn fono-silabike, n tri-katr faqet n vazhdim, jepet pasqyra thuajse e plot e rrokjeve t gjuhs son, fomuar nga t 29 bashktinglloret me rradh bashkuar me seciln nga zanoret.
- Pasi prsriten disa her, n sasi t arsyeshme dhe t mjaftueshme pr t'u prvetsuar nga nxnsit, pa krijuar mbingarkes, kalohet n dhnien e fjalve t veanta, duke ruajtur prsri nj shkallzim t natyrshm, pr nga sasia dhe vshtirsia e tyre, t cilat jepen n dy forma (t ndara n rrokje dhe bashk). Kshtu fillohet nga fjal njrrokshe t hapura e t mbyllura si : dhe, gj, h, h, ah, yll, bar, fik etj. dhe pr t arritur n fjal me shum rrokje si xbu- ku- ro- ne- n, hi- dh- ro- nem, pr- v- lo- nem, nga- t- rro- ne- n, u- pr- dre- dh- k- shi- n etj. 7
Teksti q vazhdon menjher pas pjess s msimit t lexim- shkrimit, sht i gjat, rreth l4 faqe, n t cilin jepen, teorikisht dhe praktikisht, disa nga mnyrat kryesore t leximit dhe t shkrimit t gjuhs shqipe nn titullin "Udh e t shkruarit t gjuhs Shqip", "q sht n t vrtet fonetika e par e gjuhs shqipe".8 Ndarja n pjes q shpesh nuk kalojn gjysm faqeje, ve qllimit kryesor pr t'i dhn lexuesit nj ide t prgjithshme pr gjuhn shqipe, tinguj-shkronjat e rregullat e shkrimit t tyre dhe pr ta kthyer at n gjuh msimi n shkoll, mendojm s sht br me qllim pr t shrbyer edhe si njsi msimore, pra si pjes leximi, pr t aftsuar m tej prdoruesin dhe pr t prsosur mekanizmin e leximit.
Shkrimi n fjal i Jani Vretos sht nj punim shkencor-pedagogjik me vlera pr gjuhn shqipe dhe pr didaktikn e prvetsimit t saj, n t cilin jepen udhzime t qarta e t plota se si do t prdoret teksti dhe si mund t prvetsohet sakt dhe pa gabime gjuha e shkruar shqipe. N t jepet ideja, e cila u realizua n hartimin e alfabetit t Stambollit, q do tingull t ket nj shkronj, duke theksuar se: "...duhet pr do z t vetm dhe t pandam t saj nj shnjez mb vethe q quhet shkronjz a shkronjez"9 dhe sqaron konceptin tingull dhe lidhjen e saj me shnjn q e prfaqson. Autori sqaron lexuesin- bashkatdhetar se gjuha shqipe ka tridhjet e gjasht tinguj-shkronja dhe si ndahen ato. Ai jep edhe disa njohuri t thjeshta gjuhsore, t dobishme pr cilindo q mson gjuhn e shkruar shqipe si: 'sht rrokja, fjala, fjalia, si formohen ato, duke ilustruar me shembuj pr secilin rast etj. dhe pr t arritur edhe n ide mjaft interesante pr lidhjen e gjuhs me mendimin dhe rolin e gjuhs n shoqri.
Kan shum vlera shkencore dhe didaktike, dhe jo vetm pr kohn, por edhe pr historin e gjuhs s shkruar shqipe dhe t abetareve n veanti, termat e shumta t prdorura n kt pjes q lidhen me disa koncepte t domosdoshme n prvetsimin e gjuhs s shkruar edhe sot e ksaj dite si: tingull (z), shkronj (shkronjz a shkronjez), alfabet (alfabeta), zanore (ztore- pr ato shkronja q kan z t qruar), bashktingllore (meztore- pr ato shkronja q nuk kan z t qruar), rrokje (zpjekje) etj. Pr shenjat e piksimit prdor disa terma interesante si mbaronj (pr pik), mbaronjez (pr pikpresje), udiz (pr pikuditje) etj.
als_Latn eng_Latn ltz_Latn unk swh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn