als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Shkruar nga Luan Rama
Cila ishte Shqipėria 1000 vjet mė parė, nė kohėn e dyndjes sė normandėve dhe fillimit tė kryqėzatave, pikėrisht nė fillimet e mijėvjeēarit tė dytė? Si ishin shqiptarėt dhe cila ishte jeta e tyre, zakonet, veshjet, shteti i tyre, qė siē tregojnė librat e historisė ishte formuar qė nė vitet 800? Si jehonė e asaj kohe kanė mbetur dėshmitė arkeologjike, kėshtjella tė rrėnuara e tė ndėrtuara sėrrish dhe pėrsėri tė rrėnuara nga ushtritė qė vinin nga Perėndimi e Lindja.
Librat e vjetėr tregojnė pėr kohra luftrash, tėrmetesh e epidemish dhe pak pėr jetėn qytetare apo fshatare, dhe ja pse imazhet tona janė tė mjegullta dhe tė paqarta pėr atė kohė. Tablotė pikturale tė skribėve tė vjetėr nė kodikėt dhe librat e shenjtė nuk ekzistojnė pėrveē Kodikėve tė Beratit, Beratinus 1 dhe Beratinus 2, qė sjanė tjetėr veēse pėrmbledhje tė ungjillorėve, por nga mė tė vjetrit e botės. Dhe kjo pėr faktin se Shqipėria e Mesjetės ishte gjithnjė njė vėnd shesh-betejash, njė kryqėzim luftrash, ku gjithēka e shkruar u dogj, dhe kėshtjellat u rrėnuan. Sidoqoftė, njė gjė ėshtė e qartė: Shqipėria e vitit 1000, ishte njė nga nyjet mė nevralgjike tė Evropės, pasi ajo ishte nė bregun mesdhetar nga ku rrugėt e botės latine shkonin drejt Konstantinopojės, Bizancit. Kronikanėt anonimė tė kryqėzatave tė para, si ata tė Gesta , Le Geste de Robert Guiscard, i shkruar nga Guillaume de Pouille, e nė veēanti Aleksiada e Anne Comnene (Ana Komnena), vajzės sė perandorit tė Konstantinopojės Aleksi I, na japin mundėsinė tė zbulojmė ngjarje qė lidhen mė Shqipėrinė, qė gjatė fillimit tė mijėvjeēarit tė dytė, me luftrat e normandėve nė brigjet shqiptare e gjer nė fundin e Kryqėzatės sė parė qė pėrfundon me Traktatin e Paqes nė Devoll midis perandorit Aleksi I dhe heroit mė tė madh tė kryqtarėve kristianė, Bohemondi. Historitė janė interesante, betejat tė mėdha, Durrėsi dhe Vlora janė vėnde qė kanė pėrjetuar kohra tė mėdha.
Dyndjet normande
Dyndjet e para tė normandėve, Shqipėria i pėsoi nė kohėn e lavdisė sė Robert Guiscard-it (Robert Zhiskarit), apo Robert i Shkathti, i cili kishte zbarkuar atje dhjetė vjet pas normandėve tė parė tė kryesuar nga Guillaume Bras de Fer (Gijomi Krahėhekuri), kohė kur Papa Nicolas II e kishte pagėzuar atė nė Koncilin e Melfit si duk i Puljes, Kalabrisė dhe Siqelisė dhe tashmė shikonte pėr tė pushtuar Konstantinopojėn qė tė bėhej perandor i Perandorisė sė Lindjes. Skizma midis Perėndimit dhe Lindjes, midis Konstantinopojės dhe Romės, kishte ndodhur nė vitin 1054, kur Papa Leon IX, pėrmes njė shkrese tė dėrguar me kardinalin Humbert nė Shėn Sofi, e kishte ēkishėruar kryepeshkopin e Konstantinopojės, patriarkun Michel Cerulaire, meqė ai nuk i bindej. Roberti (i familjes Hauteville, normandėve qė kishin zbritur drejt jugut tė Italisė sė dikurshme, Kalabrisė dhe Siqelisė dhe qė mė vonė nuk ishin kthyer mė nė atdheun e tyre), ishte i ri kur pushtoi gjithė ishullin e Siqelisė, ku ishin ende arabėt, por ėndrra e tij ishte Konstantinopoja, dhe rruga pėr atje kalonte nga Durrėsi dhe Via Egnatia e ndėrtuar 8 shekuj mė parė. Nė fillim, Roberti kishte tentuar tė afrohej me Konstantinopojėn me anė tė krushqisė siē ndodhte ato kohė e shekuj mė pas nė kohrat e mbretėrive. Kur perandor ishte Michel VII Dukas, ai i kishte dhėnė tė bijėn Olimpia (e cila nė Kosntantinopojė mori emrin bizantinas Helena) pėr birin e tij, Constantin VII. Atėherė guvernator i Durrėsit ishte George Paleologu. Por ndėrkohė, ishte Nicefor Botaniates qė e rrėzoi nga froni Michel-in, tė cilin e internoi nė njė manastir. I revoltuar nga kjo dhe pėr tė kthyer nė fron krushkun e tij, Roberti u pėrgatit pėr luftė, duke nisur nė fillim drejt bregut shqiptar tė birin e tij Bohemund. Ishte viti 1081 dhe Bohemundi pushtoi sė pari ishullin e Sazanit dhe Vlorėn. Para se tė nisej drejt bregut shqiptar tė Ilirisė sė jugut, pronat e tij, Kalabrinė dhe Siqelinė u a la vėllezėrve tė tij nė pėrkujdesje, Roger-it dhe Roger Borsas. Por ngjarjet ndėrkohė nė Konstantinopojė ishin tė turbullta. Botaniates ishte rrėzuar nga froni nga gjenerali i famshėm Aleksis I, i cili e shpalli veten perandor, por nuk pranoi tė kthente nė fron Michel Dukas. Atėherė Robert Guiscard-i marshoi vetė drejt Ilirisė. Ishte data 20 maj 1081. Kronistėt mesjetarė flasin pėr njė ushtri prej 30.000 ushtarėsh, ndėrsa tė tjerė pėr 15.000, ngarkuar nė 150 anije tė mėdha. Aleksis e kuptoi se dundja normande ishte njė rrezik i madh pėr perandorinė e tij dhe menjėherė bėri aleancė me Venedikun, Anglinė dhe Gjermaninė. Historiani francez Pierre Aubé, nė librin e tij Perandoritė normande tė Orientit, shkruan gjatė pėr luftrat e Robert Gusicard-it dhe Bohemund-it nė tokat e ilirisė. Ai shkruan se nė derdhjen e Vjosės, njė stuhi e tmerrshme i shpėrndau anijet e tyre. Por megjithatė, njė pjesė e anijeve mori rrugėn drejt Dyrrahium-it, ku ushtria e Bohemund-it e kishte rrethuar tashmė. Veē autoktonėve shqiptarė, ishte dhe njė garnizon venecian qė mbronte qytetin. Ndėrkohė flota veneciane nė brigjet e Durrėsit, nuk i linte rehat anijet dhe forcat e Guiscard-it. Kur Robert Guiscard-i mori anijet pėr tiu drejtuar Durrėsit, Aleksi I kėrkoi ndihmėn e venecianėve. Domenico Selvo i Venedikut ishte martuar atėherė me Theodora Dukas, motrėn e perandorit Michel VII dhe nuk hezitoi asnjė sekondė ti bėnte luftė normandit tė tmerrshėm me flotėn e tij. Meqė detarėt e Guiscard-it ishin pa pėrvojė nė luftrat detare, njė pjesė e ushtrisė normande u shpartallua, por me tė zbarkuar nė breg, Roberti iu drejtua Durrėsit dhe filloi rrethimin e qytetit, i cili filloi mė 17 qershor dhe qė do tė vazhdonte tetė muaj rresht. Pikėrisht nė kėtė kohė ėshtė pėrdorur ndoshta pėr here tė pare dhe emri Albania, kur normanėt e quanin me kėtė emėr zonėn midis Durrėsit dhe Vlorės, me sa duket nga ndonjė familje princore shqiptare, edhe pse mė parė Ptolemeu e kishte pėrdorur kėtė fjalė nė Gjeografia-n e tij. Kronistėt shkruajnė se nga mesi i tetorit Aleksis nė krye tė njė ushtrie tė madhe ishte drejtuar drejt Durrėsit qė tashmė kishte rėnė nė duart e normandėve. Ai e dinte se nė Dyrrahium luhej fati i vetė perandorisė sė tij. Roberti pėrdori gjatė rrethimit tė Durrėsit disa mekanizma tė mėdha prej druri, nė sajė tė tė cilave mund tė arriheshin bedenat e sipėrme tė kėshtjellės. Ato ishin tė frikshme, dhe lėviznin duke u kallur tmerrin atyre qė mbronin kėshtjellėn. Por pas njė qėndrese tė gjatė, mė nė fund, i kėrcėnuar nga uria, Durrėsi u dorėzua. Disa kronistė thonė se shkak u bė tradhėtia e njė tregtari venecian qė ishte nė Durrės, i cili ishte i lidhur me njė nga vajzat e Robert Guiscard-it, dhe ishte ai qė bėri tė mundur tu hapeshin portat e qytetit normandėve. Pas rėnies sė Durrėsit, - shkruan John Julius Norwich, nė librin e tij Historia e Venedikut, - autoktonėt i lanė rrugė pėrparimit tė ushtrisė normande. Disa javė mė vonė gjithė Iliria ra, dhe mė pas edhe qyteti i rėndėsishėm i Kastorias nė qėndėr tė gadishullit ballkanik.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn