als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Shqiptar
(7/10/00 9:27:38 am)
Vshtrim i shkurtr historik pr fisin e Kelmendit
--------------------------------------------------------------------------------
Dom Nik Ukgjini
Vshtrim i shkurtr historik pr fisin e Kelmendit
Shtrirja gjeografike
Malsia e Kelmendit shtrihet n skajin verior t Alpeve Shqiptare, n trekndshin e formuar mes kufijve shtetror t Republiks s Shqipris, Republiks s Kosovs dhe Malit t Zi. N kuptimin etnografik, fisi i Kelmendit bn pjes n malet e Malsise s Madhe. Sipas shtrirjes fisnore Kelmendi kufizohet me Hotin, Kastratin dhe Shaln n Jug, me Gash e Krasniqe n Lindje, kurse me Vasojeviqt, Kuin, Triepshin dhe Gruden n Veri. Banort e ktij fisi, banojn kryesisht rreth dy burimeve t lumit Cem, Vuklit dhe Selcs dhe lumit t Vermoshit. Komuna e Kelmendit sot ka 6344 banor, t prqndruar n fshatrat: Vermosh, Lpush, Selc, Tamar, Broj, Kozhnja, Nik, dhe Vukl.1)
Emri i fisit.
Emri ktij fisi vjen nga fjala latine clemens-(tis), dmth. i urt, i thjesht, i mir.2) Kt emrtim t natyrs s njeriut, m von e gjejm si emr personal, Clemens. Ndr shkrimet e studiuesve t huaj e gjejm n forma t ndryshme fonetike "Klemnti" "Klimenti", "Clementiner"etj. kurse n gjuhn shqipe "Klmen-Klmente"3) gjegjsisht "Kelmendi". Pr her t par, n kuptimin e sotm, si emr personal, e takojm tek zvendsi i tret i Shn Pjetrit Papa Klementi e I-r (90-101),4) cili duke predikuar fjaln e Krishtit ndr pagan, u martirizua. Kelmendasit kt e kan mbajtur pr Shenjt, dhe mbrojts t fisit n tr historin e tyre duke ia kushtuar njherit edhe tempujt e lutjes ndr kisha. Pr kt arsye kelmendasit n menyr t veant i nderonin papt e Roms. Kt gj na e dshmon n nj relacion pr kelmendasit drguar Selis s Shenjte n vitin 1636, nga At Bonaventura. Ai shkruan se kur se serbt e fes ortodokse, t ardhur n tokat kelmendase pr t shptuar nga barbarizmat e ushtris turke, filluan ta fyenin papn, kta t fundit i krcnuan se do ti przinin nga territori i tyre fisnor.5)
Si toponim, ky emr identifikohet me emrin e kshtjells bizantine "Klementiana", t ciln e prmend historiani i epoks Justiniana Prima (527-565), Prokopie i Cezares. Sipas historianit serb Vladislav Popoviq, kjo kshtjell duhet t kt qen e vendosur ndr viset e Kelmendit, ose n veri t liqenit t Shkodrs.6) Kurse pr Sufflay-n kjo fortes duhet t kt qen n rrugn romake Shkodr - Prizren, tek dogana e Shptimit Shenjt (Svetog Spasa).7)
Origjina
Origjina e fisit t Kelmendit, si dhe fiseve t tjera t Malsis s Madhe, sipas trajtimeve shkencore, deri me sot sht ende e paqart. Por e gjith kjo nuk do t thot se nuk duhet t bhen prpjekje pr t plotsuar apo shtjelluar sado pak at ka albanologt shqiptar e t huaj, si Selami Pulaha, Rrok Zojzi, Milan yfflay, Franz Baron Nopcsa, Georg Stadtmuller, Giuseppe Valentini dhe n kohn e fundit, Peter Bartl-i, kan shkruar mbi origjinen e fisit n fjal si dhe pr fiset e tjera t Malsis s Madhe.
Albanologt e huaj si dhe ata shqiptar, n munges t dokumenteve t shkruara, prejardhjen e ktij fisi e shpjegojn sipas koncepteve t gojdhanave popullore. Kshtu, sipas misionarit franeskan Bernardo nga Verona, i cili pr shum vite punoi n mes t ktij fisi, n relacionin e drguar "Kongragates pr Ungjillzim" n vitin 1663, n mes t tjerash shkruan: "nuk sht e leht t thuhet nga e ka origjinn ky fis, por sht br zakon me thn se kjo popullsi sht pasardhse e Kuasve ose e fqinjve t tjer"; , kurse Arqipeshkvi i Shkodrs (1656-1677) dhe m von i Shkupit (1677-1689) Pjetr Bogdani, n relacionin e vet t vitit 1685 drguar Selis s Shenjte, ndr t tjera thot: "sipas gojdhns, i pari i kelmendasve ka ardhur nga rrjedha e eprme e lumit Moraa"9), dmth nga fiset e vjetra shqiptare kodrinore, t cilat, sipas Valentinit jan: Piperri, Kui, Vasojevii, Bratonoshiqi, Palabardhet-(Bjelopavliqi) 10) etj. M pas, i pari i kelmendasve u martua me nj vajz nga fisi i Kuit dhe djalit t par t lindur ia vuri emrin Kelmend.11) Ndrsa albanologu i shquar Zef (Giuseppe) Valentini, pas shum versionesh, si m te besueshmin variant mban at se ky fis rrjedh nga fisi i vjetr Kodrinor shqiptar i Kuit, e ky i fundit rrjedh nga fisi Berish, t cilin n dokumente e gjejm q n vitin 1242.12). Sidoqoft, nj mbiemr t dokumentuar t ktij fisi ne e gjejm n vitin 1353 me emrin, Gjergji, i biri Gjergj Kelmendit nga (vendi) Spas, (dominus Georgius fulius Georgii Clementi de Spasso)13) tek fortesa e lartprmendur Clementiana, kurse si fis t organizuar mir, e takojm n vitin 1497.
.Megjithat, kur themi se zanafilla e fiseve sipas konceptit shkencor dhe atij popullor zakonisht lidhet me emrin e toponimit, ose me emrin e nj antroponimi n patronim (mbiemr njeriu), m von n emr vllaznie dhe s fundi n emr fisi, dhe se, mbeturinat e rendit fisnor n Shqipri jan t trashguara nga koht m t lashta t historise son,14) d. m. th. nga trungu ilir, e kur n ann tjetr msojm se sa i lasht qenka prejardhja e ktij emri, n mnyr t natyrshme i bjm vehtes pyetjen: Vall, a mund t na tregojn gj fjalt e enciklopedis gjermane, t botuar n Altenburg n vitin 1824, e cila ktij fisi i kushtoi 22 rreshta, e ku ndr t tjera thot: " Kelmendasit, Arnautt, jan nga fiset e vjetra ilire".15) Pra, ndoshta kemi t bjm me nj fis t lasht, i cili gjat invazioneve barbare sllavo-avare n trojet tona mbeti krejtsisht nndhe deri n shekullin e XI-t (sikurse vet emri i popullit shqiptar dhe historia e kishs shqiptare), sepse, si e dim, ky fis n rrjedhen e historis kombtare shqiptare, luajti nj rol t rndsishm n ruajtjen e identitetit kombtar dhe atij fetar n Shqiprin e Veriut, me ka shkurtimisht do te njihemi n vazhdim.
Mbi historin e fisit
Si shihet n regjistrimet e hollsishme t Defterit t Sanxhakut t Shkodrs t vitit 1497, kelmendasit para pushtimit turk jetonin n dy fshatra: fshatin Selisha ku ishte vendosur katundi Lieni dhe fshati paja-Spai-Ishpaja ku ishin vendosur katr katunde dhe kishte 152 shtpi16). Truallishta e prbashkt quhej Petersjan-Petershban-Bishtan, dhe gjendet nj or larg Selcs, n veri t Podgorics.
Fakti se n vitin 1582 n Kelmend shnoheshin vetm 70 shtepi17), tregon qart se me ardhjen e pushtuesit aziatik ky fis u detyrua t bj lvizje brnda Malsis dhe t shprngulet n viset e Anamalit, fshatrat Muriq, Shestan dhe Goljemadh n Mal t Zi1 . Kurse sipas relacionit t providurit Marin Bolica, procesi i organizimit territorial i ktij fisi si dhe fiseve Hot, Piper, Ku etj,19) n fund t shekullit t XVI kishte prfunduar dhe ishte formuar tashme teritori baz i Kelmendit. N relacionin e tij t vitit 1638 drguar Selis s Shenjt, ipeshkvi i Sapes Frang Bardhi, thot: "Kelmendasit banojn ndr male shum t mdha dhe me pozita t forta ndrmjet Bosnjs dhe Shqipris. Ata jan me kombsi shqiptare, flasin shqip dhe jan t prfshir ndr kufijt e Shqipris, ushtrojn besimin ton t shenjt katolik romak".20) Prndryshe, sipas dokumenteve, q n vitin 1671 kt fis e gjejm t ndar n tri vllazn: Selc, Vukel, Nik dhe n vitin 1688 edhe vllaun e katrt Bog21) q n fakt paraqitnin katr degt e fisit t shprndar npr katr lugina.
Sipas ipeshkvit te Sapes, Gjergj Bardhit, i cili m 8 korrik 1634 beri nj vizit baritore n malet e Dukagjinit, Pultit e Kelmendit, n kt vit, ky fis kishte 300 shtpi me 3200 shpirtra22).
Kelmendasit gjat pushtimit otoman
Pas rnies s Medunit m 1457, dhe m n fund, t Shkodrs m 147923) ushtria pushtuese osmane ngadal arriti tashm q pushtetin e vet ta shtrij edhe n viset e Malsis (s Madhe). Kelmendasit n pjesen m t madhe t tyre, prkundr njohjes s pushtetit sulltanor n vitin 1497, me gjith vshtrsit e mdha jetsore me t cilat ballafaqoheshin, qendruan t pannshtruar duke mos paguar asnj lloj detyrimi ndaj pushtuesit deri n vitin 1664.24) Deshmi pr kt sht fakti se kelmendasit nuk ishin t regjistruar n Defterin e Sanxhakut t Shkrodrs t vitit 1485. Pothuajse ekzistonte tradit n t gjith malsort t refuzohej dora e pushtuesit turk. Kjo mund t vrehet edhe n relacionin e Marin Bicit (1608-1624), arqipeshkvit t Tivarit, i cili n vitin 1610 i shkruante Selis s Shenjte, se malsort jan vetm t besimit latin (katolik) t ndar n fise Kelmend, Grud, Hot, Grise, Kastrat, Tuz, Shkrel, etj. Prsa i prket Kuit, gjysma e tyre jan t fes ortodokse, pjesa tjetr t fes katolike, e t gjitha kto fise jetojn n bjeshk t paprshtatshme dhe asnjher nuk u jan nnshtruar tuqve.25). Prndryshe, Bici n kt relacion emrtimin Kelmendi e prmend pr gjith konglomeratin verior shqiptar, duke prfshir ktu edhe fiset gjysm t slavizuara si, Bjelopavliqt (Palabardhet), Pipert, Bratonozhiqet dhe Kuqasit.26)
Organizimi i par i malsorve me prmasa ballkanike, pr t'iu kundrvn turqve me prkrahjen e aleatve, t Selis s Shenjt dhe spanjollve, mbajtur n Ku n vitin 1614, bri q Kelmendi t bashkoj 650 lufttar27) dhe t formohej aleanca ushtarake "Bashkimi i Maleve"2 pr luft lirimtare kundr osmanllinjve. Kshtu, malsoret u bn nj fuqi e rndsishme, e cila prcaktoi fatin e sundimtarve t Sanxhakut n grindjet e tyre pr pushtet. Nuk kaluan shum vite dhe pjesa m e madhe e zonave malore duke udhhequr kryengritje t vazhdueshme hodhi posht si detyrimet e vitit 1497, ashtu edhe regjimin e timarve.29) Kshtu, n fillim t shekullit XVII, spahinjt u dbuan prgjithmon nga 11 krahina t Malsis s Madhe, pra edhe nga Kelmendi, i cili sipas relatorve kishtar, bri kryengritjet m t mdha duke qen edhe i favorizuar nga shtrirja gjeo-strategjike. Shumica e malsorve, pas sakrificave t mdha, rrnimeve, dmtimeve, marrjes s njerzve si skllevr, mbeti fshatarsi e lir.30)
Kelmendasit, t lir nga armiku npr malet e tyre, pr shkak mungess s toks, luftonin me armikun tjetr, varfrin, e cila ata i detyronte t grabisnin pronat e feudalve, karvanet tregtare dhe disa her vet qytetet. M Bolica, n kronikn e tij t vitit 1614, thot se rajoni i Plavs dhe i Gucis, t cilin e administronin turqit, sht shkatrruar shum her nga plakitja e kelmendasve q jetonin n fqinjsi direkte. Pr kt, Porta e Lart, n vitin 1612, u detyrua nn udhheqjen e pashait t Podgorics, Cem aushit31) t ndrtonte nj fortes t madhe mbi fshatin Gerar, n vendin e quajtur Godilje, fortes q u emrtua Qytet i Ri. Prndryshe, kelmendasit i quajn njerz t palodhur dhe trima. Ipeshkvi i Saps Frang Bardhi, pr kelmendasit sulmues, n nj relacion t vitit 1638 thot se, ata u bnin sulme t pandrprera karavanave n Shqipri, Bosnj dhe Serbi.32)
M. Bolica, shkruan gjithashtu se sulmet e ktij fisi si dhe fiseve t tjera, kan arritur deri n Filibe, qytetin e sotshm Plovdiv n Bullgari33). Kt gj kelmendasit e bnin me siguri edhe pr shkak t grumbullimit t materialit luftarak pr t br luft me turqit. Kjo shihet n luftrat lirimtare t udhhequra m von kundr Asllan Pashs s Podgorics n vitin 1613, Ibrahim Ags t Shkodrs n vitin 1617, dhe Mehmet Beut n vitin 1633 etj.
N vitin 1638, pas nj prgatitje t gjat, me direktivat e vet Sulltan Muratit IV (1623-1640), nn udhheqjen e Vuo Pashs nga Bosnja34) dhe sanxhakbeut t Shkodrs, Ali engiqit, ku morn pjes, sipas ipeshkvit t Saps Frang Bardhit 15.000 ushtar (kryesisht me prbrje turq, dalmatin, serb bullgar dhe boshnjak), qeveria turke bri nj luft masovike, vendimtare pr shkatrrimin e ktij fisi heroik35). Por edhe pas nj lufte njvjeare nuk ia arriti q t'i mposht trimat kelmendasit, t cilt me nj luft vetmohuese ia arrtitn ta mbrapsin n vitin 1639 armikun. Madje ata shpreheshin se, vet Papa i Roms sht lutur pr ne qe t na ndihmoj Zoti n kt betej. Kshtu kelmendasit, edhe pse t drrmuar, ruajtn amanetin e t parve: "fe dhe atdhe".
Megjithat, kelmendasve nuk iu desh t prisnin shum pr luftn e tyre: n vitin 1645 filloi lufta 25 vjeare pr Kretn, nj ballafaqim ky veneciano-turk q e kishte arenn e lufts n Ballkan. Kelmendasit gjat ksaj kohe hyn n marrveshje me venecianet dhe n muajin gusht t vitit 1648 nga paria e Kotorrit morn ftes, q s bashku t'u kundrviheshin turqve pr t'i liruar tokat shqiptare deri n Kruj. Si dat pr t sulmuar Shkodrn u caktua 27 shkurti 1649, por edhe pas prgatitjeve t mdha q u bn n Budva, sulmi nuk u realizua36)
Mvon, pr shkak t ruajtjeve t pozitave t veta t cilat krcnoheshin gjithnj nga hordhit osmane dhe pr arsye t islamizimit t nj pjes t fisit, Kelmendasit pr nj koh u terhoqn nga kjo marrveshje veneciane, n trojet e veta. Por, gjat viteve 1686-1699, kur austriakt avancuan deri ne Prizren dhe Shkup n luft kundr osmanllinjve, kelmendasit prsri ndryshuan qndrimin e tyre dhe iu bashkangjitn gjeneralit austriak Piccolominit,37) i cili kishte prfshir n marreveshjen e 12 tetorit 1689. edhe fisin e Kelmendit.3 Dyshimi i shprehur nga autort serb mbi pjesmarrjen e kelmendasve n luftn e madhe austriako-turke (1683-1699), sht i pabazuar. Kt gj shum qart e deshmojn burimet austriake n fund t XVII. Jo rastsisht, Graf Luigi Ferdinand Marsigli (1658-1730), n nj promemorie, drejtuar mbretit Leopoldit I, 39) m 1 prill 1690 pr Shqiprin dhe kelmendasit thekson se, "Pikolomini bri marrveshje me Kelmendasit dhe me ata q jetonin n Rozhaj dhe prrreth saj" dhe, se "Kelmedasit jetojn n Shqiprin Turke". "Ata - vazhdon Marsigli - shtrihen nga afersija e Prishtins, n Pej e Plav deri n Shkodr"40). Kt me siguri e thot pr arsye se Kelmendasit kan qen t shprndar edhe n kto vende, s paku n rrethin e Pejs. Pr nj shtrirje t ngjashme na flet edhe harta venedikase e Giovanni Giacomo Rossi-t, e vitit 1689 ku shihet qart se territori i ktij fisi sht i shtrir deri n Hercegovin.41) Graf Marsigli, kt e shkruan pr t treguar rndsin e madhe q kishte ky fis. Marsigli, i cili gzonte nj autoritet t madh n shtabin e perandoris austro-hungareze, nuk mund t ishte i keqinformuar, gj q e pohon edhe Rajko Vaselinoviq.
N vitin 1700, pr t'i mposhtur kelmendasit, Porta e Lart angazhoi pashain e Pejs dhe t Dukagjinit, Hodoverd Mahmutbegun, i cili me dredhi dhe par deprtoi n drejtim t Ulqinit dhe Tivarit, pasi nnshtroi Malsin e Madhe42). Sipas relacionit t vitit 1702 drguar Selis s Shenjte nga arqipeshkvi Shkupit, Pjetr Karagaqit, kelmendasit, pas nj rezistence t spikatur, nga dhuna e madhe 274 familje u detyruan t shprngulen dhe t vendosen n rrethin e Novi Pazarit, n Peshtr, Rozhaj dhe Rugov.43) Kshtu, vazhdoi shprngulja pakthim, tashm masovike e kelmendasve e cila kishte filluar m par, q n vitet 1661, 1667, 1669 n grupe t vogla pr n Plav e Guci.44) Pr gjendjen e tyre t mjer ekonomike dhe fetare, m s miri njoftoi Arqipeshkvi i Tivarit Vinenc Zmajeviqi (1701-1712) n letrat e tij baritore drguar Selis s Shejt q nga viti 1702 e tutje,. i cili tashm i kishte marr nn kujdesin e vet atror45).
Gjat lufts ruso-austriake kundr turqve (1735-1739), austriakt prsri u prpoqn si shumher m par ta lirojn Balkanin nga hordhit turke dhe arritn madje deri n brendsi t Serbis, ku m 28 korrik 1737, pa luft, morn Nishin dhe Novi Pazari. Patriarku serb i Pejs Arsenije IV. Shakabenda, arqipeshkvi i Shkupit Mhill Suma, ai Ohrit Joasaf, hyn n bisedime t fshehta me Vjenn,46) pr t organizuar nj kryengritje. Kelmedasit, s bashku me fiset e tjera t Malsis, me kt rast i dhan nj mbshtetje t fort ktij organizimi. N ann tjetr, shtabi perandorak u kishte premtuar shqiptarve se n rast t vendosjes s paqs dhe nse rajonet e tyre nuk liroheshi nga sundimi turk, malsort do t mund t emigronin n rajonet perandorake, d.m.th. n brendsi t Serbis. Por, fatkeqsisht, shkatrrimi ndodhi m shpejt se sa kelmendasit dhe kryengritsit e tjer kishin imagjinuar. Kshtu, austriaket u detyruan t zbrapseshin e t hiqnin dor edhe nga Prishtina. Me 24 gusht ra Novi Pazari, ku kishin prparuar 200 kelmendas, 200 nga Hoti e 100 nga Gruda. Kryengritsve shqiptar dhe serb, s bashku me trupat austriake nn komanden e kolonelit Lentulus, iu desh t trhiqeshin pr n Kryshevc47). Pas ktij dshtimi m 4 tetor kelmendasit drguan nj prfaqsues n shtabin austriak tek feldmarshali Sekendorf pr t krkuar si mjet shptimi, emigrimin n Banat-Vojvodin. Kshtu, n nntor t vitit 1737, nj grup i madh i ktij fisi, s bashku me disa nga fiset t tjera t Malsis s Madhe, rreth 4000 vet,4 u drguan n rajonet e Rudnikut, Nishit, Mitrovics, Sremit, Karlovcit. N vitin 1738, pr shkak t sulmeve barbare turke n Valjev, u masakruan dhe robruan 3000 shqiptar dhe serb. Kjo bri q disa nga malsort t kthehen n trevat e veta t okupuara, nj grup t'i bashkangjitej ushtris austro-hungareze, kurse nj pjes tjetr t mbetet n Serbi, ku m von n vitet 1749-55 u prqndruan n banim t prhershm n fshatrat Hritkovci, Nikinci dhe Jarak.49) N kto vende kelmendasit qndruan dhe ruajten deri n gjysmn e dyt t shek. 19 gjuhn dhe etnin e tyre. Megjithe ambientin orthodoks serb prreth, ata mbetn katolik. Sipas regjistrimit t vitit 1900 kto fshatra numronin 4438 banor shqiptar,50) kurse sipas nj kronike n vitin 1921, n Hritkovc flisni akoma 5 vet shqip dhe n Nikince vetm 4 vet.51) Por n kt popullat tashme t sllavizuar edhe sot e ksaj dite mbetet e pashlyer vetdija e origjins.
als_Latn ltz_Latn als_Latn unk eus_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn