als_Latn lit_Latn fin_Latn
Dokumentat e zbardhur: Si e organizoi CIA, grushtin e shtetit nė Iran
Nė janar tė vitit 1952, revista Time e shpalli Mossadegh-un Njeriun e Vitit nė njė artikull aspak ledhatues nė kopertinė. Ajo e pėrshkroi atė si njė magjistar tė ēuditshėm plak, shumė i ngrohtė me Moskėn dhe vetė Iranin e quante njė vend malor midis Bagdadit dhe Detit tė Havjarit. Njė vit e gjysmė mė vonė, CIA orkestroi njė marrje pushteti qė rrėzoi Mossadegh-un, rivendosi shahun dhe e riktheu pėrsėri naftėn nė duart e britanikėve
Nė fund tė muajit qė kaloi, Departamenti i Shtetit i SHBA publikoi pa shumė bujė njė sėrė dokumentash, tė cilėt tregojnė nė mėnyrė tė hollėsishme rolin e amerikanėve, nė grushtin e shtetit tė vitit 1953 nė Iran.
Nė atė vit, njė komplot i pėrbashkėt i CIA-s dhe britanikėve rrėzuan kryeministrin e zgjedhur nė mėnyrė demokratike, Mohammed Mossadegh, njė akt i nxitur nga gjeopolitika e Luftės sė Ftohtė, si dhe indinjatės sė perėndimorėve, prej shtetėzimit qė Mossadegh po u bėnte aseteve tė naftės nė Iran. Grushti i shtetit mund tė tingėllojė i largėt pėr amerikanėt, por ėshtė ngulitur thellė nė imagjinatėn e shumėkujt nė Lindjen e Mesme. Eshtė njė moment emocional ende shumė i rėndėsishėm pėr iranianėt, thotė pėr Associated Press, Malcolm Byrne, drejtor studimesh nė Arkivėn Joqeveritare tė Sigurisė Kombėtare nė Universitetin George Uashington. Shumė njerėz e shohin atė si ditaėn kur politika iraniane hoqi dorė nga ēdo shpresė pėr demokraci.
Rrėzimi e Mossadegh-it dhe rikthimi nė pushtet i regjimit autoritar dhe pro-perėndimor tė shahut tė Iranit, krijoi idenė pėr Shtetet e Bashkuara dhe Britaninė kompania e tė cilės Angle-Persian Oil Company (sot e njohur si BP) dikur dominonte industrinė iraniane tė naftės si shtypės neo-imperialistė qė po fusnin hundėt nė punė e brendshme. Dhe ėshtė njė histori ende relevante, sot kur njė krah nė Uashington dėshiron haptazi ndryshim regjimi nė Teheran.
Mossadegh ishte njė nacionalist populist, i irrituar prej kontrollit qė fuqitė perėndimore kishin mbi pasuritė natyrore tė Iranit. Interesat britanike tė naftės nė Iran funksiononin nė njė kontekst neokolonal pėrgjatė Luftės sė Dytė Botėrore, punėtorėt iranianė vuajtėn kolerėn dhe mungesat e ushqimeve nė rafinerinė kryesore tė kontrolluar nga Britania, rafineri e cila ndihmonte pėr tė mbajtur nė lėvizje makinėn e luftės sė aleatėve. Nė vitin 1951, Mossadegh vendosi tė shtetėzonte kompanitė britanike tė naftės, duke shkaktuar njė krizė globale, si dhe njė bojkot tė udhėhequr nga britanikėt dhe SHBA.
Nė janar tė vitit 1952, revista Time e shpalli Mossadegh-un Njeriun e Vitit nė njė artikull aspak ledhatues nė kopertinė. Ajo e pėrshkroi atė si njė magjistar tė ēuditshėm plak, shumė i ngrohtė me Moskėn dhe vetė Iranin e quante njė vend malor midis Bagdadit dhe Detit tė Havjarit. Njė vit e gjysmė mė vonė, CIA orkestroi njė marrje pushteti qė rrėzoi Mossadegh-un, rivendosi shahun dhe e riktheu pėrsėri naftėn nė duart e britanikėve.
Dokumentat e botuara rishtaz pjesė e njė transhi prej mė shumė se 1,000 dokumentash qė lidhen me korrespondencėn zyrtare amerikane mbi grushtin e shtetit tė Iranit nė tė dyja administratat, Truman dhe Eisenhouer nxjerrin zbuluar se si interesat amerikane ishin tė motivuara, si nga frika e komunistėve iranianė, ashtu edhe nga dėshira pėr tė ndihmuar Britaninė tė rimerrte kontrollin mbi asetet e saj tė naftės. Megjithėse ka ende mjegull mbi mėnyrėn se si u ekzekutua grushti i shtetit, dokumentet tregojnė mėnyrėn se si pėrfshiheshin organe tė ndryshme tė aparatit tė politikės sė jashtme amerikane, nė pėrpjekjen pėr ta detyruar Mossadegh-in tė largohej. Kjo pėrfshinte Loy Hendersonin, nė atė kohė ambasador i SHBA nė Teheran.
Herė pas here, Hendersoni deklaronte pa iu dridhur qerpiku, se SHBA ndiqte politikėn parimore tė mosndėrhyrjes nė politikėn e brendshme tė njė vendi tjetėr, shkruan Ervand Abrahamian, njė historian i Iranit, pasi ka skanuar dokumentat. Mė pas, ai pėrvishte mėngėt dhe bėnte tė kundėrtėn e asaj qė deklaronte.
Abrahamian vėren gjithashtu se, megjithėse thuhet shpesh se Shtetet e Bashkuara, ndryshe nga Britania, nuk ishin shumė tė merakosura pėr naftėn e Iranit, duket se zyrtarėt amerikanė ishin gjithėsesi tė shqetėsuar pėr pasojat qė do tė vinin, pasi njė vend nė Lindjen e Mesme tė merrte pasuritė e veta nė duart e veta.
Shembulli [i shtetėzimit tė suksesshėm] mund tė ketė efekte tė rėnda nė koncesionimin e naftės pėr SHBA nė pjesė tė tjera tė botės, vė nė dukje Eisenhouer nė njė debat tė Kabinetit tė tij.
Dokumentet tregojnė se si CIA udhėhoqi pothuaj ēdo hap tė heqjes sė Mossadegh-ut, duke pėrfshirė ndihmėn pėr tė krijuar protestanė rrugė pro-monarkisė dhe kundėr Mossadegh-ut. Nė njė letėr, Kermit Roosevelt Jr. zyrtari kryesor i CIA-s qė orkestroi grushtin e shtetit shprehej i kėnaqur kur ushtria filloi tė godasė kundėr-demonstruesit e majtė nga Partia Tudeh, e cila ishte e lidhur me Moskėn.
Pati njė tjetėr shenjė shumė inkurajuese tė dielėn nė mbrėmje, dhe ajo ishte qė Tudeh nisi disa demonstrata dhe duke vepruar pa urdhėra, ushtria nisi ti rrahė, dhe tė dielėn pasdite katėr kamionė tė mbushur me anėtarė tė pėrgjakur tė Tudeh u larguan nga vendngjarja prej ushtrisė, dhe ata nuk kishin autorizim, shkruan Roosevelt. Ishte njė gjė spontane, dhe kjo na dha shumė kurajė. Tashmė, Mossadegh kishte ikur nė mėrgim. Shahu do tė rikthehej shumė shpejte, dhe aty do tė nisnin dy dekada sundim autokratik. / Pėrgatiti: Bota.al
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn