als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Letrarsia dhe vrtetsia n letrsin dshmuese
Ndrmjet letrsis, publicistiks dhe burimologjis, letrsia me karakter dshmues, letrsia dokumentare, ka pasur fare pak vmendje n historishkrimin letrar dhe po aq pak vend n tekstet shkollore e universitare
I. Ndrmjet letrsis, publicistiks dhe burimologjis, letrsia me karakter dshmues, letrsia dokumentare, ka pasur fare pak vmendje n historish-krimin letrar dhe po aq pak vend n tekstet shkollore e universitare. Prve "Shtigjeve t liris" (H. Strmilli) dhe ndonj ditari tjetr lufte (duke prfshir s fundmi "Ra ky mort e u pam" t I. Kadares), nga tradita e ditarve nuk ka t tjera vepra q t jen studiuar mir dhe thell n ann letrare. Madje dhe romanet e shkruar n form ditari ("Shkodra e rrethueme" e dom Ndoc Niks) ose q prmbajn brenda tyre ditar artistik ("Gjenerali i ushtris s vdekur", "Njeriu me top") jan studiuar si gjith t tjert, pa ndonj vmendje pr prdorimin e vets s nj ditar-mbajtsi si mjet letrarsie.
1. N t vrtet tradita e ditarve n shkrimet shqip sht shum m e her-shme dhe m e gjer se ajo q dihet. T paktn prej De Rads, i cili mbajti nj "ditar me kod" (A. Pipa), nis kjo tradit n letrsin laike, pa prmendur shnimet e pafundme n formn e kroniks dhe dshmis, q gjenden n dorshkri-met kishtare ("Diptiku i kishs s Shn Gjergjit", "Kodiku i Anton Babbi-t"), n regestt vendor n gjuhn osmane ("Sixhilati i sherijes s Beratit"), ku ruhen shnime jo vetm historikisht t rnd-sishme, por edhe formalisht e estetikisht t bukura. N periudhn e formimit t familjeve patronimike, administrata e fi snikris shqiptare kishte gramatia-n dhe logotheti-n e vet, domethn sekre-tarin dhe zdhnsin e vet. "Memorie-t" e Muzakajve, gjenealogjit e bujarve t tjer arbr, kronikat e asaj kohe, jan pjes e nj tradite shkrimesh me karakter dshmues.
N burimet arkivistike t Shqipris ditar ka n fondin e A. Xhuvanit, t Ali Riza Kosovs, t Dhimitr S. Shuteriqit, t Ismail Vemblanit, t Jacomo Jung-ut, Je-ronim de Rads, Justin Rrots, Lef Nosit, Lluka Karafi lit, Margareth Haslluck-ut, Martin Ivanajt, Mirash Ivanajt, Mithat Frashrit, Pal Dodajt, Parashqevi Qiria-zit, Pashko Bardhit, Ramize Gjebres, Selim Shpuzs, Shtjefn Gjeovit, Teki Selenics, Xheladin Deds, Zef Bicit dhe t jo pak t tjerve. Pjesa m e madhe e tyre jan t panjohur e t pastudiuar, ose vetm pjesrisht t vlersuar, pr aq sa ka qen n interesin e studimeve t atyre q i kan kshilluar. Nga tradita e ditarve mund t veohet pa ngurrim prej t tjerve ditari vetjak i Ramize Gje-bres, i pabotuar deri m sot, pr shkak t prmbajtjes intime (ky ditar nuk duhet ngatrruar me kalendarin e veprimeve t saj si veprimtare antifashiste n zo-nn e Vlors, Bregut dhe Labris), nj dorshkrim q do t mund t provonte se tipologjikisht ditari shkruhet pr vete. Shum prej ditarve t tjer nuk kan t bjn me botn brenda (endokosmos), por me botn jasht dhe me prgjegjsi-n para historis pr ta dshmuar kohn e jetuar ashtu si sht par e muar prej protagonistve t saj. Nse letrsia shqipe do t duhej t prfaqsohej n tokrend botror pr ditart, lirisht ai i Ramize Gjebres do t ishte m i denji.
2. Kujtimet, n dy dekadat e fundme, kan pasur nj fat m t mir. U prkthye prej gjermanishtes dhe u botua shqip libri i kujtimeve t Ekrem bej Vlors; nga anglishtja u prkthyen "Memorie-t" e I. Qemalit; doln nga arkivat shqiptare e t huaja ose nga dosjet vetjake disa dorshkrime shum t vlefshme, si "Zogu i shqiptarve - nj histori e jetuar" (atin Sarai), pjesa e par e kujtimeve t Mehdi bej Frashrit, "Kujtime vogjlie e rinie" t Mustafa Krujs, "Rrno vetm pr me tregue" t At Zef Pllumit, pr t prmendur vetm disa prej titujve me rndsi tipologjike. Ndrkaq, nuk sht vrejtur ndonj kujdes prapavajts pr botimin e kujtimeve e jetshkrimeve t nj numri shum t madh veprimtarsh t mendimit shqiptar, q gjithashtu jan n arkiva. Kujtime, shnime biografi ke e autobiografi ke, trajtesa gjenealogjike, prej atyre fragmentare deri te librat e plot ka n koleksionet nominale t Asdrenit, Andrea Skanjetit, Bedri Peja-nit, Elena Gjiks, Elez Isufi t, Esad pash Toptanit, imzot Frano Illias, Gjerasim Qiriazit, At Gjergj Fishts, Gjush Sheldis, Hodo beg Sokolit, dr. Ibrahim Temos, Isa Boletinit, Ismail Qemalit, Ismet Totos, Jak Urban Jarnik, Karl Gurakuqit, Koo Tashkos, Kol Idromenos, Leonidha Nait, Luigj Gurakuqit, Mehmet Konics, Milto Sotir Gurrs, Myfi d bej Libohovs, Nebil iks, Nikoll Krajs, Sali Butks, Syrja bej Vlors, Thoma Papapanos, Wilhelm Wied-it. N gjysmn e dyt t shekullit t 20-t kujtimet pr arkiv shtohen mjaft. N mesin e viteve 1960, para se t merrej vendimi pr hartimin e nj historie t Partis Komuniste, t gjith protago-nistve t s majts deri n themelimin e saj, veprimtar t Comintern-it dhe t grupeve komuniste jasht, iu krkua t shkruanin kujtimet e tyre dhe ti dorzonin n ruajtje, duke formuar me to nj koleksion t posam. Qoft prej kujtimeve t shkruara me vullnet vetjak, qoft prej kujtimeve t shkruara me porosi, mund t nxirren t dhna me shum rndsi pr qortime e plotsime n historikishkrimin letrar dhe n his-torin kombtare gjithashtu.
3. Letrkmbimi ndoshta sht pjesa m e rndsishme e gjith letrsis do-kumentare. Kjo pr arsyen e thjesht q letrat jan t pakthyeshme tek autori, dhe kjo i bn ato dshmi t dits dhe astit, q mbeten prjetsisht t tilla, t pakonformueshme. N nj koh t till si kjo e sotmja, kur njerzit po bjn pr-pjekje mbi prpjekjet pr t prshtatur t shkuarn e tyre me t sotmen, letrkm-bimi mund t jet e vetmja trashgimi q nuk mund ta prekin. Pikrisht pr kt arsye letrkmbimi sht nj trashgimi q e ndihmon fort studiuesin pr t kup-tuar "the use and the abuse of history", "t prdorurit dhe t keqprdorurit e historis", sipas shprehjes s Nietzsche-s. Midis personaliteteve t letrsis dhe t tradits kulturore shqiptare, letrkm-bimi m i pasur trashgohet n fondin e Jeronim de Rads, Dora dIstria-s dhe Mithat Frashrit. Nj pjes e ktij letrkmbimi sht botuar, n gjuhn e origjinalit dhe shqip. N fondin e Mithat Frashrit mund t gjenden mbi dy mij letra, ku dshmohen t dhna parsore edhe pr pjesn m t madhe t dijetarve t shkencave shqiptare (Milan pl. uffl ay, Norbert Jokl, Henri Bari, Carlo Tagliavini, Gaetano Petrotta dhe shum t tjer).
, sidomos prej viteve 1960 e kndej, korrespondenca e qytetarve me zyrat shtetrore mori nj prmas t jashtza-konshme. Vetm udhheqjes politike qendrore i drgoheshin mesatarisht gjasht mij letra n vit. "Laborato-ri" i pranimit, skedimit, prpunimit, przgjedhjes dhe interpretimit t ktyre letrave sht krejt analog me situatat q prjeton Mark Alemi, karakter qen-dror i romanit "Pallati i ndrrave" t I. Kadares. Pjesa m e madhe e ktyre letrave kan pasur si qllim si t ndih-mojn Partin Komuniste pr t prsosur ideologjikisht shtetin, pr t mbrojtur pastrtin e sistemit dhe pr t forcuar ndrgjegjen politike bolshevike. Ato jan dshmi e nj shoqrie q "jetonte me vigjilenc" jo vetm n pikpamjen kushtetuese, por edhe n "sjelljen e masave". Prmes ktyre burimeve mund t shprfaqet nj an krejt e panjohur e stalinizmit ideologjik n Shqipri dhe mund t bhet nj krahasim shkencor midis doktrins kushtetuese dhe vull-netarizmit politik. Qllim themelor i nj studimi t till do t ishte t paraqitet me saktsi shkencore pjesmarrja masive e shtetasve n pranimin dhe prhapjen e komunizmit, duke analizuar faktort dhe motivet e ksaj pjesmarrjeje: sa reale dhe e sinqert ka qen, sa pr shkak t shtysave vetjake e sa n emr t idealit dhe t interesit t prgjithshm. Me kt rast do t shqyrtoheshin deformimet shkatrrimtare q psuan komunikimi dhe korrespondenca n funksione e n vshtrim sociologjik gjat ksaj periudhe historike. Pr t arritur nj scaning t vrtetueshm t gjith ksaj analize do t duheshin krkime arkivore, duke ndjekur disa kritere themelore: t v-zhgohet prania e "stalinizmit vullnetar", kryesisht duke iu referuar viteve m traumatik n jetn e shoqris (1948, 1956, 1960, 1968, 1972, 1976, 1981, 1985 e vijim); si dhe duke tentuar t inter-ceptohet mendimi i t gjitha kategorive t shoqris vertikalisht: prej shtress "politikisht t angazhuar" deri tek t burgosurit dhe t internuarit.
Tradita e shkrimeve me karakter korrespondence n Shqipri ka interes edhe pr t huajt. Jan mbi tri mij letrat e ush-tarve fashist t censuruara fi llimisht nga vet autoritetet urdhruese italiane, pastaj t ndaluara prej censurs naziste dhe s fundmi edhe nga ajo vendse, pr motive nga m t ndryshmet: pr shkak t mungess s optimizmit dhe t dshirs pr t luftuar, pr shkak t trajti-mit si ushtri e mundur e dezertore dhe s fundi si pjes e kontrollit t prgjithshm t korrespondencs n shoqrin e re ko-muniste. Kto letra jan shkruar n vitet 1939-1945 dhe nuk kan mbrritur ende n duart e atyre q iu drguan, t cilt sot mund t mos jen m n kt jet. Po kaq t rndsishme pr t dshmuar kohn dhe pr t pasuruar historin e mendimit jan rreth 350 letra t misionarve bri-tanik dhe amerikan, nj pjes e madhe e t cilave me shkrim dore, q do t thot se gjenden vetm n Shqipri dhe nuk jan kshilluar nga askush pr nevoja njohjeje e vlersimi. Letrkmbimi i cen-suruar pr shkak t lufts s ftoht midis shkrimtarve e artistve shqiptar dhe profesorve e kolegve t tyre sovjetik (ku gjenden edhe letra t drguara e t pritura t K. Spahivoglit, J. Paos, Dh. S. Shuteriqit e F. Gjats) kan interes pr t kuptuar tendosjen e prgjithshme t nj shoqrie n kushtet e nj kontrolli t prgjithshm. Shum letra qytetarsh ende t pahapura drejtuar udhheqjes politike t vendit (edhe sot t mbyllura n zarf sikurse qen nisur, me kumte q nuk jan shqiptuar), provojn se sa agjitativ ishte kulti i zrit demokratik q vinte prej "letrave t popullit".
II. Letrsia me karakter dshmues, pjes e s cils, bashk me ditart dhe kujtimet, sht dhe letrkmbimi, sht zhvilluar prej mijra vjetsh. Nj prej li-brave m kanonik n historin botrore t letrave, "Beslidhja e Re", n nj pjes t madhe t tij sht shkruar n formn e dshmis s ungjilltarve t mdhenj, t cilt shpesh flasin n vet t par; ndrsa "Veprat e Apostujve" jan shkruar si kronika historike ose si letra interpre-tuese. Tek "Apokalipsi", ungjilltari Gjon paraqitet shum shpesh si rrfi mtar n vet t par (te Buzuku: "U pae" - un pash). "Et video" - dhe pash - sht nj stilem q prsritet rregullisht n shum vargje t "Zbuless". Tek "Ungjilli sipas Luks" kodifi kuesi i tekstit ungjillor e prfshin veten midis dshmitarve, duke u shprehur n dativ - "mua": "Pasi shum veta u prpoqn t hartojn nj tregim pr ato pun, q jan vrtetuar plotsisht ndr ne, si na i kan ln, t cilt q n fi llim i pan me sy dhe u bn shrbtor t fjals, mu duk e udhs edhe mua..." (Ungjilli sipas Luks, 1: 1-3). N t gjitha kohrat letrsia dshm-uese ka qen pjes e historis s shkri-meve. Fragmenti i ruajtur nga mbyllja e "Mesharit" t Gjon Buzukut, q prng-jason me kolophon-in e dorshkrimeve dhe librave t mesjets, fi llon me prem-rin "U", "Un", autori q nnshkruaj. Buzuku prkthen, Budi rikrijon, Bogdani rrfen. Vepra m e rndsishme e Bogda-nit dhe thuajse e gjith letrsis klasike shqipe "Cuneus prophetarum" - "eta e profetve", paraprihet me rreth 50 faqe letra, kushtime, vlersime, komente, q dshmojn lidhjet e autorit me kohn, me botn e letrave, me individ dhe institucione q prekin gati gjysmn e Europs s kohs. N kt kontekst, nj rndsi t jashtzakonshme marrin shnimet jasht tekstit, n bardhsit e dorsh-krimeve, apo anshkrimet, q e thellojn me shekuj lashtsin e ksaj tradite. N anshkrimet ka dshmi referenciale pr epokn, shprehur me fjal tejet t kurs-yera, jo vetm pr pretendimit pr sin-tez, por edhe pr shkak t kufi zimit fi zik t bardhsive. "Un, Skuripeki, s bashku me zonjn kontesh dhe djalin Fotinoi, me ndihmn e murgut Theodulo, bm dy rrug dhe nxorm nga kisha jasht qytetit pr ti shptuar nga t huajt 27 ungjij, ngarkuar n koshere bletsh. Po t mos ndrhynim ditn e par, ditn e dyt sdo t gjendej asgj, pasi barbart … edhe t vdekurit i nxorn nga varri", thuhet n anshkrimin e njohur t "Dip-tikut t kishs s Shn Gjergjit" - "Kodiku i 27-t i Beratit". "U shkrua me dorn time, t t prvuajturit Mihail Slavopu-lit, n vitin 1292", njofton prmes nj kryptext-i shkruesi (scribe) i irmologut q prmban "Kodiku i 23-t i Beratit". Nj prej anshkrimeve m t plota t shkri-meve ungjillore prmban kt infor-macion: "U shkrua dhe u prfundua ky psaltir me kontributin dhe shpenzimet e t nderuarit jeromonak dhe arkimandrit zotit Maksim dhe e vun n manastirin e shenjt t t perndinderuars s lavdruar, zonjs son Hyjlindse dhe gjithmon Virgjresh Mari, n Vriazezis, ku dhe tani ... arkimandriti gjendet; ai at e mori n dorzim pr kt kish t shenjt t Perndis dhe pr msim t fmijve. (Ai) q e jep kt jasht kishs past kundrshtar t prmbishenjtn Hyjlindsen n kt jet dhe n t ardhmen. U shkrua me dorn time, t t prvuajturit Theodhorit, q u dha, sekretar i Beratit… pran zotit (kreut) Teodor Muzaks dhe (q) qndron n kalan n mes t Skraparit, i mbyllur me pranga q prej plot tri vjet. Dhe kushdo q ta lexoj kt duhet t lutet dhe jo t mallkoj gabimet, sepse u shkrua n vuajtje t mdha, dshprime (duke qen) n gjendje t keqe, dhe t m kuptoj mua trefish t mjerin. N vitin 6919 (1411)" ("Kodiku i 50-t i Beratit").
shqip.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn