als_Latn lit_Latn mlt_Latn
"Vetėm kur je i frymėzuar nga njė e vėrtetė dhe vetėm kur qėndron larg interesit tė pėrgjithshėm mund tė vihesh nė kontradiktė me gjithė ndjenjat e kohės tėnde dhe me korifejtė e saj".
Kur Falmerajeri (Fallmerayer) shkroi kėta rreshta, ai tanimė ishte quajtur "Fragmentisti" dhe mbahej si njėri prej shkencėtarėve e publicistėve mė tė nderuar, por njėkohėsisht edhe nga mė tė diskutueshmit. Ai qe historian, gazetar dhe politikan i lavdėruar pėr gjuhėn e tij. Franc Babingeri (Franz Babinger), p.sh., e quan atė "forca e interpretimit" dhe shprehet: "Bukuria e gjuhės sė tij tė lė pa mend".
http://photos-d.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-snc6/223508_10150228398180255_306983555254_9038326_1233 055_a.jpg
Falmerajeri lindi mė 10 dhjetor 1790 nė Vajler Pairdorf (Weiler Pairdorf), komuna e Ēėēit (Tschoettsch) nė Briksen (Brixen), nė Tirolin Jugor tė sotėm, ku u rrit nė kushte tė mjerueshme. Prindėrit e tij ishin fshatarė tė varfėr. Falmerajeri ishte i katėrti ndėr dhjetė fėmijėt e familjes. Hyri nė shkollėn popullore tė Ēėēit dhe, qė nga viti 1801, kur i ati hoqi dorė nga ferma (e cila ekziston ende sot), vazhdoi shkollėn nė Briksen. Mė 1803 u fut nė korin e shkollės sė katedrales sė atjeshme, ku mori njė "formim tė pėrsosur humanist". Mė 1809-1811 studioi teologji dhe filozofi nė Salcburgun qė dikur i pėrkiste Bavarisė, por shumė shpejt tregoi mė tepėr interes pėr historinė dhe gjuhėt semitike. Pasi kishte hequr dorė nga dėshira pėr t'u bėrė prift, mė 1812 Falmerajeri shkoi nė Landshut pėr tė studiuar jurisprudencė. Por edhe kjo nuk e kėnaqi plotėsisht. Mė 1813 vendos tė bėjė karrierė ushtarake, prandaj hyn nė ushtrinė bavareze si nėntoger. Mori pjesė nė fushatėn e Francės, ku edhe u shqua. Mė 1818 u shkėput nga ushtria dhe punoi si mėsues nė gjimnazin e Augsburgut, ndėrsa mė 1821 dha mėsim nė gjimnazin e Landshutit, ku u bė pėrfundimisht "mendimtar i lirė liberal". I nxitur nga ēmimi i Shoqėrisė Mbretėrore Daneze pėr Shkencat nė Kopenhagė, mė 1822 filloi tė merrej me historinė e Perandorisė sė Trapezundės, e cila nė atė kohė ende nuk ishte hulumtuar plotėsisht.
Pėr studimet e tij Falmerajeri nuk shfrytėzoi vetėm kronikat bizantine, por edhe dorėshkrimet e pabotuara greke, turke e perse tė bibliotekave tė Parisit, Vjenės dhe Venedikut, qė iu vunė nė dispozicion nga bibliotekarėt e atjeshėm. Ndėr ta qe edhe sllavisti Bartolome Kopitar (Bartholemeus Kopitar), i cili i mundėsoi konsultimin me dorėshkrimet orientale nga Vjena. Shoqėria e Kopenhagės e vlerėsoi punimin e Falmerajerit. Ai qe i vetmi konkurrues i regjistruar qė pretendonte kėtė ēmim.
Mė 1827, nė Mynih doli nga shtypi "Historia e Perandorisė sė Trapezundės" (Geschichte des Kaiserthums von Trapezunt). Nė parathėnien e saj, Falmerajeri, jo pa njėfarė krenarie pėr veten, pohon meritėn se "fillimisht historinė kritike dhe tė dokumentuar tė Perandorisė sė Trapezundės ka filluar ta shkruajė pa pasur njė paraardhės, udhėrrėfyes apo ndonjė yll orientues (f. XV)". Kjo vepėr edhe sot e kėsaj dite vlen si bazė pėr historinė e mbretėrisė sė Komnenėve tė famshėm. Me historinė e Trapezundės u pėrcaktua edhe drejtimi themelor i pėrpjekjeve shkencore tė Falmerajerit nė vitet e mėvonshme. Qė prej vitit 1826, profesori i historisė sė pėrgjithshme nė liceun e Landshutit vazhdoi tė merrej me Bizantin dhe grekėt. Kėtu ai zhvilloi teorinė e vet pėr grekėt, e cila u hodh poshtė nga shumė bashkėkohės tė tij.
Nė parathėnien e veprės "Historia e Perandorisė sė Trapezundės" ai kishte shkruar se "kombi i famshėm i helenėve ėshtė zhdukur nga radhėt e popujve dhe ėshtė zhytur nė errėsirėn e njė nate katėrshekullore" (f. XV). Kjo tezė u zhvillua mė tej nė veprėn tjetėr tė Falmerajerit "Historia e gadishullit tė Moresė gjatė mesjetės" (Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters), vėllimi i parė i sė cilės doli nė Shtutgart mė 1830. Sėrish nė parathėnie gjejmė informacion pėr idetė e autorit.
Ajo fillon me tezėn provokuese: "Fisi i helenėve ėshtė asgjėsuar nė Europė. Bukuria e trupave, fluturimi diellor i shpirtit, harmonia dhe thjeshtėsia e zakoneve, arti, pista e vrapit, qyteti, fshati, madhėshtia e kolonave dhe tempujt, madje edhe emri i tyre thuajse ėshtė zhdukur fare nga sipėrfaqja e kontinentit grek" (f. III).
*Grekėt e sotėm janė njė popullsi e pėrzier sllavėsh, "sepse nė dejet e popullit tė krishterė tė Greqisė sė sotme nuk rrjedh asnjė pikė e vetme gjaku tė pastėr helen". Tani atje "jeton njė fis i ri i vėllazėruar me fisin e madh tė sllavėve". Si element i dytė i popullsisė sė atjeshme janė pėr t'u pėrmendur shqiptarėt: "Dhe njė revolucion i dytė, ndoshta jo mė pak i rėndėsishėm, i sendėrtuar nėpėrmjet dyndjes sė shqiptarėve nė Greqi e plotėsoi skenėn e asgjėsimit. Sllavėt skithikė, arnautėt ilirė, fėmijėt e vendeve veriore, tė njė gjaku me serbėt e bullgarėt, dalmatėt e moskovitėt (rusėt) janė ata qė ne sot i quajmė helenė" (f. IV).
Kundėr teorisė sė Falmerajerit pėr grekėt shpėrthyen menjėherė protesta e kundėrshtime. Por, prapėseprapė, ajo teori ua hoqi filohelenėve objektin e admirimit tė tyre.
Pėr njerėz si mbreti i Bajernit, Ludvig I, vetėkuptohej qė grekėt rebelė ishin pasardhėsit e drejtpėrdrejtė tė helenėve antikė. Megjithatė, mė 1830 Falmerajeri u pranua nė Akademinė Mbretėrore Bavareze tė Shkencave si anėtar korrespondent. Gjatė viteve 1831-1834 Falmerajeri shoqėroi gjeneralin rus, kontin Aleksandėr Ivanoviē Osterman - Tolstoj nė njė udhėtim tė gjatė drejt Orientit: nė Aleksandri, Kajro, Siri, Jeruzalem, Kostandinopojė, Peloponez e Atikė.
Gjatė qėndrimit nė Greqi ai ndeshi vėrtetėsinė e tezave tė tij, sidomos tė atyre pėr karakterin shqiptar tė popullsisė sė Atikės dhe tė Beotisė. Nė njė letėr tė 11 shkurtit 1834, ai thotė se "e tėrė Atika ėshtė e populluar nga njerėz shqipfolės dhe nė kryeqytet gjejmė njerėz qė e dinė greqishten vetėm se u nevojitet. Nė Beoti, pėrjashtuar tre lokalitete, vihet re e njėjta gjendje".
Nė gusht tė vitit 1834, pas njė mungese trevjeēare, Falmerajeri rikthehet nė Bajern. Liceu i Landshutit ishte zhvendosur nė Frajzing (Freising), pra ai s'kishte mė ku tė jepte mėsim. Por, mė 1835, ai u pranua nė Akademinė e Shkencave si anėtar i rregullt, ku do tė merrte njė rrogė, e cila paguhej nga buxheti i liceut tė Frajzingut. Kėshtu Falmerajeri u bė dijetar privat dhe, mė 1835, botoi nė Shtutgart njė tjetėr studim, me anė tė tė cilit synonte tė pėrforconte teorinė e tij pėr grekėt. Ai titullohej: "Ē'ndikim pati pėr fatin e qytetit tė Athinės dhe tė krahinės sė Atikės pushtimi i Greqisė nga sllavėt?".
Studiuesi konstaton se popullsia e famshme e athinasve tė lashtė, ashtu si grekėt klasikė tė Peloponezit, ėshtė shkatėrruar nga dyndjet e fiseve barbare. Nė rastin e Athinės pasardhės tė grekėve paskėshin qenė sidomos shqiptarėt. Shqipja atje paska qenė gjuhė zotėruese.
Pėrktheu nga origjinali: Nestor Nepravishta
als_Latn als_Latn wol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn