als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Vien 1683, 11 shtatori i par
07/09/2009
Sfida e Islamit ndaj Perndimit dhe fundi i rrethimit otoman
E uditshme koincidenca ndrmjet atyre dy 11 shtatorve. Dhe analogjit nuk ndalen n datn e fundit t vers. Q nga gushti i vitit 1682, Sulltani Mehmeti IV kishte planifikuar denoncimin e traktatit njzetvjear t paqes me Leopoldin, i cili do t skadonte n 84 dhe kish nisur nj ofensiv, e cila nga Ballkani do t kalonte m pas prmes Hungaris dhe do t prfundonte me pushtimin e Vjens, kryeqyteti i perandoris. Prfundonte? Askush nuk mund ta thot
Ishte n fakt mbreti katolik Luigji XIV q inkurajoi me do mjet t mundshm sulltanin duke e nxitur at q t sulmonte perandorin austriake. Ambasadori i tij n Stamboll, Guilleragues, u prpoq deri sa bri t qart se, ndonse mbreti i tij do ti ishte prmbajtur premtimit pr t shkuar n ndihm t polakve nse kta do t sulmoheshin prej turqve, nuk ishte e thn q ai do t bnte t njjtn gj n mbshtetje t Leopoldit
Duhet t jet patjetr nj koincidenc historike (por pr studiuesin katolik Michael Novak nuk sht aspak) q i pari 11 shtator q ka hyr n librat e historis, sidomos ata t prballjes mes bots kristiane dhe asaj myslimane, nuk ka qen ai i vitit 2001, por pikrisht ai i vitit 1683, dita kur nisi kundrofensiva me t ciln brenda 36 orsh, trupat e Perandorit Leopoldi I, me ndihmn e domosdoshme t mbretit t Polonis jan Sobieski, sprapsn dhe bn t marrin arratin dhjetra mijra turqit q nn urdhrat e Vezirit t madh kara Mustafa, prej dy muajsh mbanin t rrethuar qytetin e Vjens.
E uditshme koincidenca ndrmjet atyre dy 11 shtatorve. Dhe analogjit nuk ndalen n datn e fundit t vers. Q nga gushti i vitit 1682, Sulltani Mehmeti IV kishte planifikuar denoncimin e traktatit njzetvjear t paqes me Leopoldin, i cili do t skadonte n 84 dhe kish nisur nj ofensiv, e cila nga Ballkani do t kalonte m pas prmes Hungaris dhe do t prfundonte me pushtimin e Vjens, kryeqyteti i perandoris. Prfundonte? Askush nuk mund t thot nse pushtimi i Vjens, i cili n vetvete ishte nj ngjarje e jashtzakonshme pr epokn, do t kish qen etapa e fundit e penetrimit t turqve n Evrop; prkundrazi, duket se shum pak gjasa mund t ket pasur q, pas pushtimit t kryeqytetit austriak, agresioni nuk do t kish vazhduar edhe n pjesn tjetr t kontinentit.
Ambiciet e sulltanit dukeshin t ngjashme me ato t nj prej paraardhsve t tij, Sulejmanit, i cili kishte nisur fillimisht n vitin 1529 e m pas n vitin 1541 nj inkursion n Evrop dhe q i solli pushtimin e nj pjese t madhe t Hungaris.
Ndrsa n 11 dhe 12 shtator t vitit 1683 turqit u thyen keqas; e pas ksaj, atyre iu desh q t prballeshin me nj kundrofensiv t gjat 15-vjeare, e cila pr shkak t tipareve t saj t aleancs s shenjt nga ana e papatit u quajt kryqzata e fundit; dhe n vitin 1699 ata u shtrnguan q t firmosin marrveshjen e paqes s Karlovicit e cila, n unanimitet konsiderohet prej historianve si shenja e par e fillimit t rnies s pakthyeshme t perandoris osmane.
Pra, ajo dit ndryshoi historin dhe s shpejti pritet q t botohet pikrisht pr kt tem nj libr i historianit anglez, John Stoye, Rrethimi i Vjens. Historiani, n studimin e tij t gjat dhe shum t thelluar, prvese shpjegon se si shkuan gjrat, ndalet edhe n kontradiktat q ekzistonin n Evropn kristiane, q i lejuan turqve t guxonin deri n at pik.
Ishte n fakt mbreti katolik Luigji XIV q inkurajoi me do mjet t mundshm sulltanin duke e nxitur at q t sulmonte perandorin austriake. Ambasadori i tij n Stamboll, Guilleragues, u prpoq deri sa bri t qart se, ndonse mbreti i tij do ti ishte prmbajtur premtimit pr t shkuar n ndihm t polakve nse kta do t sulmoheshin prej turqve, nuk ishte e thn q ai do t bnte t njjtn gj n mbshtetje t Leopoldit. Madje, sa m shum kalonin javt, aq m shum Guilleragues e bnte t qart se, n rast se turqit do t sulmonin Austrin, francezt nuk do t lviznin asnj gisht dhe madje do t shkonin deri aty sa t lshonin nj goditje pas shpine Leopoldit; duke shfrytzuar kshtu rastin pr tu hakmarr pr 1673-shin, kur perandori kish br aleanc me heretikt holandez pr nj luft kundr Luigjit XIV.
Nj argument n vetvete trheqs ai i Guilleragues, q nga momenti q turqit e mbanin mend mir se sa efikase kish qen forca goditse q ishte drguar nga francezt n ndihm t Austris n vitin 1664, ashtu si ajo e drguar Krets n vitin 1669. Dhe kta nuk do t kishin rrezikuar asnjher duke u vn prball nj koalicioni qoft edhe rastsor mes austriakve dhe francezve.
Por n rom dikush e kishte kuptuar se sa real ishte krcnimi turk. N vitin 1676 kishte hipur n fronin e Paps Inocenti XI, i cili shpalli menjher ambicien e tij pr t paqsuar perndimin dhe pr t nisur nj sulm kundr sulltanit. Megjithat, n fillim Papa Inocenti mbshteti kundrshtit e mbretit francez n dm t perandorit austriak, i cili Paps i dukej si shum hezitues prpara projektit antiturk. Papa filloi q t ndryshoj mendim bashk me predikimin e Markos s Avianos, nj frat q pati shum popullaritet n periudhn mes viteve 1679 dhe 1680 pas nj epidemie ethesh bubonike.
Gjat ksaj epidemie, iu atribuan ktij frati si n oborre edhe mes njerzve, episode mrekullish shrimi, prej t cilave ai prftoi nj lloj aureole prej shenjti: Karlo i Lorens pr shembull thoshte se ishte shruar fal lutjeve t tij dhe q nga ai moment u b biri i tij shpirtror.
Marko i Avianos u krkonte popujve q t angazhoheshin n nj luft kundr turqve dhe n vitin 1681 provoi q t drgonte mesazhin e tij n Franc, por Luigji XIV e dboi n mnyr brutale nga vendi i tij. Papa Inocenti ishte kundr. Dhe aq m pak i plqeu Paps fakti q, pr t dhn nj dshmi angazhimi kundr turqve, vet Luigji XIV i cili n fshehtsi nxiste Sulltanin q t vihej n lvizje kundr Vjens, kishte drguar marinn e tij nn urdhrat e admiralit Du Quesne n nj agresion t pakuptimt kundr qytetit t Algjerit, duke e bombarduar pa mshir n vitin 1682 dhe 1683, pikrisht n nj koh kur sapo po niste rrethimi i kryeqytetit austriak (duke provokuar ekzekutimin e konsullit francez n Algjer).
Libri i Stoye prshkruan n mnyr t prsosur lojn franceze, q synonte t prfitonte nga presioni turk kundr Vjens pr t goditur Spanjn, n ndihm t s cils Austria nuk mund t shkontr sepse ishte n luft kundr turqve (dhe Spanja i krkonte Austris q t angazhohej pr ta mbrojtur n vend q t ngecte me myslimant), ndrkoh q principatat e Gjermanis lindore do t duhej t merreshin me krizn baltike e acaruar edhe ajo pr shkak t Francs, e cila i kish br t nnvlersonin rndsin e nismave t sulltanit.
Stoye ka meritn e madhe q hedh drit mbi prgjegjsit evropiane n kampin kristian, t shkaktuara pikrisht nga ndarjet dhe rivalitetet, n thuajse kapitullimin e Vjens nga e cila Leopoldi u largua n fillim t korrikut, ndrkoh q rrethimi i turqve po shtrngohej dhe kryeqyteti austriak me siguri me kalimin e kohs do t ishte dorzuar po t mos kish qen pr surprizn Sobieski. Prse surpriz?
Jan Sobieski, i cili kishte lindur n vitin 1624 n nj fshat pran Leopolit dhe ishte arsimuar n Paris ashtu si shum pinjoll t tjer t aristokracis polake, n vitin 1674 ishte shpallur mbret i Polonis (duke marr emrin Xhovani III) me ndihmn e madhe pikrisht t Luigjit XIV. Gjithka linte t supozohej se gjat atyre viteve (Franca katolike dhe Polonia katolike kishin ndihmuar madje protestantt hungarez kundr perandorit katolik austriak) Sobieski kishte mbetur deri n fund aleat me Mbretin Diell. Aq shum sa, si u tha edhe n fillim, Franca, ndrkoh q inkurajonte sulltanin q t hidhej n sulm kundr Austris, kishte premtuar q t ndrhynte n favor t polakve n rast t nj agresioni turk kundr vendit t tyre.
Ndrsa Xhovani III jo vetm q u hodh n ndihm t Leopoldit, por u b madje edhe protagonist i betejs pr lirimin e Vjens nga rrethimi, pushtoi vendfushimet q kishin qen t turqve deri disa or m par dhe hyri n kryeqytet ku i prit si lirimtar. Gj e cila bri shum xheloz Leopoldin, t cilit nuk i falej q ishte larguar nga Vjena n momentin kur turqit ishin shfaqur n portat e qytetit dhe q e kishte braktisur n fatin e saj n ato muaj t gjat urie, epidemie, bombardimesh dhe zjarrvniesh.
E vrteta, shkruan Stoye, sht se Leopoldi kishte nj personalitet kompleks: perandori arrinte deri n marrjen e vendimeve me nj hezitim t frikshm; protestantt dhe ambasadort venecian n Vijn ua vinin fajin jezuitve pr edukimin shum t ngurt (q kishte shtypur energjin e lindur e brendshme).
Leopoldi nuk ishte m pak katolik se Sobieski por ai kishte nj prirje m t madhe pr t peshuar s teprmi pro-t dhe kundra-t e vendimeve t tij, dhe gjithashtu kishte nj ndjenj t madhe armiqsie kundr atyre q, ashtu si Xhovani III, vepronin pr shkak t impulseve (dhe qoft edhe pr kt arsye ishte m i dashur prej njerzve).
Ky lloj ngri n marrdhniet mes Leopoldit dhe Sobieskit bri t pamundur q t dy t shfrytzonin momentin dhe t nisnin menjher nj ndjekje kundr turqve me shanset shum t mdha q ti shpartallonin brenda nj kohe t shkurtr. Gj q e bn pas pak kohsh me ndrmjetsimin e paps, por n at pik u deshn pesmbdhjet vite prpara se misioni t realizohej.
Dhe koha ishte kaq e gjat edhe pr arsye se Franca ishte e vendosur q gjithmon ti krijonte vshtirsi Austris. Luigji XIV ka shkruar Alberto Leoni n librin e tij Kryqi dhe Gjysmhna, nj histori e luftrave mes kombeve kristiane dhe Islamit, i cili vazhdonte t quante veten Mbreti i krishter mbi t krishter demonstronte nj munges skrupujsh aq t madhe saq e bnte t dukej keq edhe n syt e bashkkohsve t tij. Aq sa, n nj letr t 15 shtatorit 1690 t shkruar nga Konti Filipo Gulielmi drguar Markos s Avianos, Mbreti Diell quhet nj turk kristian m i keq se barbari.
Sa pr turqit, ofensiva e tyre, edhe psikologjike, ishte e rafinuar. Pranoni Islamin, shkruante veziri i madh Kara Mustafa n nj dokument q iu prezantua austriakve n ditt e para t korrikut si ofert pr nj zgjidhje politike dhe do t jetoni n paqe me sulltanin. Ose dorzoni kshtjelln dhe do t jetoni n paqe nn sulltanin si kristian, dhe kushdo q e do kt mund t niset n paqe duke marr me vete mallrat! Nse rezistoni, vdekja ose skllavria do t jen fati i t gjithve ju!
Kara Mustafai kishte pasur shum kundrshtar dhe konkurrent n perandorin osmane, por Mehmeti IV e kishte mbrojtur gjithmon deri sa i kish dhn dor t lir dhe dyqind mij ushtar pr sulmin e madh kundr Vjens. Sa pr at q bri gjat dy muajve t rrethimit nuk mund t thuhet se gaboi ose vonoi: siprmarrja ishte shum e ndrlikuar dhe fortifikimet e qytetit mbanin.
Pas humbjes arriti q t shmangte shprbrjen e ushtris s tij edhe pse prapa shpine iu desh t duroj dezertime dhe tradhti t shumta. T gjitha gjra m se t parashikueshme. N fakt duhej q t konsultohej me sulltanin pr at q duhej t bnte n muajt e mvonshm. Por kt t fundit, pr shkak edhe t disa problemeve kohore, nuk e takoi. M 19 tetor, trupat e perandoris kaluan Danubin dhe pushtuan Esztergomin: kapiteni osman u dorzua dhe Kara Mustafa reagoi duke urdhruar ekzekutimin e zyrtarve (duke prfshir jeniert) q kishin braktisur at bastion shum t rndsishm. Por tashm t gjith kishin marr arratin.
Ja se si komentonte ambasadori francez nga Stambolli: Sapo kam msuar se ushtria e perandoris ka pushtuar Esztergomin dhe q dezertimet, terrori, rregullimet dhe kundrshtit ndaj vezirit t madh dhe sulltanit vet rriten dit pas dite. Fjalt q zra t ndryshm drejtoheshin edhe kundr vet sulltanit duhet t ken mbrritur n vesht e Mehmetit IV. Ky krkoi n mnyr t menjhershme kokn e Kara Mustafait.
Ky lajm mbrriti tek Veziri i madh n momentin q ky ndodhej n Beograd, n 25 dhjetor t po atij viti. Prgjigja e tij ishte: Si t doj Perndia. Dorzoi simbolet e autoritetit t tij t lart, vuln, shenjn s shenjt t Profetit, si dhe elsin e Kabas n Mek. U mbyt nga nj emisar i Mehmetit po at dit. Pr botn e krishter, ishin Krishtlindjet e vitit 1683.
Veziri i Madh
Mustafa Pash Merzifonliu (Qypriliu) ishte nj fmij me prejardhje turke, por i adoptuar q n mosh t re dhe i rritur nga familja e fuqishme e qyprilinjve. Shrbeu fillimisht si nj korrier n Damask pr kunatin e tij, Vezirin e Madh, Ahmet Qypriliun (djalin e Mehmet Qypriliut), n vitin 1663 u caktua Komandant i Flots s Madhe Otomane pr Detin Egje, etj. Pas disa vitesh, ndrsa ai kishte dhn prova pr aftsit dhe talentin e tij, Mustafai mori titullin e Vezirit. Pas vdekjes s kunatit, Ahmetit, m 3 nntor 1676, mori funksionin e Vezirit t Madh.
Nga momenti i hipjes n fron dhe gjer n vitin 1681, pr gati pes vite ai drejtoi nj numr fushatash ushtarake kundr rusve n Ukrain, por ato nuk qen t suksesshme. N vitin 1681, n traktatin e nnshkruar me rust turqit u detyruan t trhiqen nga vijat e tyre kufitare, duke rrudhur edhe m tej kufijt e Perandoris.
Por, vmendja kryesore e Mustafait ishin territoret e rrezikuara hungareze prej austriakve dhe ndrra e tij, Vjena. Pr kt qllim, n fillim t vitit 1683, ai mobilizoi dhe prgatiti nj ushtri t madhe me an t s cils synonte t vendoste hegjemonin prfundimtare mbi Hungarin dhe mandej t pushtonte Vjenn, pr t shmangur kshtu nj her e mir krcnimin q i vinte nga Perndimi. Ushtria kishte filluar marshimin nga Edreneja dhe gjat rrugs npr territoret e Ballkanit ajo grumbulloi nga pashallqet prreth reparte t reja dhe t panumrta. Ndrsa kishte mbrritur n Beograd numri i forcave t ksaj ushtrie kishte shkuar n 250 000 vet. Rrethimi i Vjens filloi m 14 korrik 1683, por mbas luftimeve t ashpra osmant u detyruan t trhiqen n fillim t shtatorit t po atij viti. Ky dshtim para mureve t Vjens i kushtoi Mustafai pasojn fatale. M 25 dhjetor 1683 atij i pren kokn.
Nj dat q frymzon historian e shkrimtar
Rrethimi i Vjens vazhdon q t zgjoj interesin e historianve dhe t frymzoj shkrimtar t shumt. Vitin q kaloi u botua vllimi i Simon Millarit Vjena 1683: Evropa e krishter dbon osmant, i cili flet mbi t gjitha pr aspektet taktiko-ushtarake dhe sht i shoqruar me ilustrime. Libri i John Stoye ka dal si botim i par n Angli pikrisht n shtator t vitit 2001, Rrethimi i Vjens, ndrkoh q koht e fundit ka dal edhe versioni i redaktuar dhe prditsuar.
Croissant dhe kafe pr fitoren
Sipas legjends, kruasant mendohet q t jen krijuar prej pastiierve vjenez me formn q kan edhe sot pikrisht pr t kujtuar gjysmhnn e mposhtur turke. N Poloni edhe sot e ksaj dite shiten cigaret Sobieski, nj homazh pr sovranin. Ndrkoh Franciszek Jerzy Kulczycki, i cili kryente aktivitet spiunazhi duke trafikuar me turqit n thas kafeje, u kompensua me kafen q u la pas prej trupave otomane. Gj q i mundsoi q t hapte n vitin 1684 kafeterin e par vjenez.
metropol.
vec_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn