als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Interesi p�r vlerat arkeologjike t� Shqip�ris� nis qysh n� shek. XIX kur studjues t� gjeografis� historike iu kushtuan lokalizimit dhe identifikimit t� t� dh�nave
nga burimet antike.
K�shtu �sht� i pari q� viziton Shqip�rin� francezi Pouqueville (F.C.H.L. Pouqueville, Voyage dans la Grčce, comprenant la description ancienne et moderne de l'Epire, de l'Illyrie grecque etc. Paris 1820-21, v.5) Anglezi Martin Leake, nga sh�titja q� b�ri n� Shqip�rin� e Jugut deri n� Apoloni, botoi nj� p�rshkrim t� holl�sish�m t� r�nojave t� objekteve arkeologjike q� i ran� n� sy (W.M. Leake, Travels in northern Greece, London 1835, v. 4). M� von� arkeologu francez L. Heuzey vizitoi Shqip�rin� dhe n� studimin e tij u ndal kryesisht mbi Durr�sin e Apolonin� (L.Heuzey. H. Daument, Le mission archéologique de Macčdoine, Paris 1876). N� fillim t� shek. XX vizitoi Apolonin� dhe rrethinat e Vlor�s balkanologu C. Patsch. Ai �sht� i pari q� zbuloi qytetin e Amantias dhe m� pas botoi nj� studim t� holl�sish�m mbi antikitetet q� pa n� Bylis, Klos, Berat etj. (C. Patsch, Das Sandschak Berat in Albanien, Wien 1904). Gjat� Luft�s s� par� bot�rore erdh�n n� Shqip�ri arkeolog�t austriak� C. Praschniker e A. Schober t� cil�t filluan k�rkimet nga veriu i Shqip�ris� n� drejtim t� jugut dhe i kushtuan v�mendje edhe monumenteve e qendrave arkeologjike ilire (C. Praschniker-A. Schober, Archäologische Forschungen in Albanien und Montenegro, Wien 1919; C. Praschniker, Muzakia und Malakastra, Wien 1920).
M� 1924 nj� mision arkeologjik francez, n�n drejtimin e Leon Rey, fillon g�rmimet sistematike n� Apoloni, t� cilat vazhduan deri m� 1938 dhe rezultatet u botuan n� revist�n Albania (L.Rey, Albanie, Revue d'archéologie, Paris 1925-1939, n� 6 v�llime). Nj� mision tjet�r arkeologjik italian m� 1926 filloi g�rmimet n� qytetin antik t� Foinikes dhe m� von� n� Butrint. N� fillim misioni u drejtua nga L. Ugolini e m� pas nga Markoni e Mustili (L. Ugolini, Albania antica, Roma 1927-1942, 3 v�ll.); D. Mustili, La civilta preistorica dell'Albania, Roma 1940).
Pas Luft�s s� dyt� bot�rore deri m� 1990 k�rkimet e studimet arkeologjike u b�n� nga arkeolog� shqiptar�. M� 1948 u krijua n� Tiran� Muzeu Arkeologjik-Etnografik, m� pas u krijua Sektori shkencor i k�rkimeve arkeologjike, nga i cili m� 1976 u formua Qendra e Studimeve Arkeologjike dhe m� 1991 Instituti i Arkeologjis�. Gjat� k�tyre viteve veē muzeut qendror arkeologjik dhe pavionit arkeologjik n� Muzeun Historik Komb�tar, u ngrit�n edhe muze t� profilit arkeologjik n� Durr�s, Apoloni, Butrint dhe Korē�, t� cil�t ruajn� objekte me vlera unikale.
Vitet 1991-1999 p�rb�jn� nj� etap� t� re p�r arkeologjin� shqiptare, at� t� bashk�punimit me arkeolog� t� huaj. Jan� realizuar ose vazhdojn� veprimtarin� projekti shqiptaro-grek n� Butrint, projekti shqiptaro-amerikan n� Shpell�n e Konispolit (Sarand�) dhe n� zon�n Apoloni-Bylis, projekti shqiptaro-francez n� Apoloni dhe n� vendbanimin prehistorik t� Sovjanit (Korē�) dhe projekti shqiptaro-anglez n� Butrint. Gjat� vitit 2000 jan� duke u hartuar edhe projekte t� tjera p�r k�rkime n� Durr�s, Bylis e qendra t� tjera arkeologjike.
Rezultatet e k�rkimeve, g�rmimeve e studimeve arkeologjike, m�se nj�qindvjeēare, t� b�ra n� Shqip�ri, mund t'i p�rmblidhnim n� :
N� fush�n e prehistoris�. Gjurm�t m� t� hershme t� banimit t� territorit t� Shqip�ris� jan� zbuluar n� Xar� (Sarand�) dhe n� Gajtan (Shkod�r) t� cilat i takojn� epok�s s� paleolitit (rreth 100.000 vjet m� par�). Periudh�s s� paleolitit t� von� (30.000-10.000) vjet, i takojn� nj� num�r m� i madh vendbanimesh (Xar�, Konispol, Sh�n Marin�, Kryegjat�, Rr�z� Dajti, Gajtan etj) t� cilat mbulojn� gjith� territorin e Shqip�ris� s� sotme.
Gjat� epok�s s� neolitit (7000-3000 p.e.s) territori i vendit ton� ka qen� shum� m� i banuar, gj� q� e d�shmojn� me dhjetra vendbanime t� zbuluara, t� cilat kan� qen� ngritur n� fusha pjellore, n� taraca lumore dhe n� shpella. Banesat e tyre ishin kasolle t� thjeshta t� lyera dhe t� shtruara me balt�. N� Dunavec e Maliq jan� zbuluar banesa t� ngritura mbi hunj (palafite) t� cilat k�rkonin nj� teknik� t� lart� t� nd�rtimit t� banesave. Por n� jet�n e banor�ve neolitik� vend qendror zinte bujq�sia dhe blegtoria si edhe p�rgatitja e prodhimi i en�ve prej balte. Nga fundi i epok�s neolitike mjeshtrat e punimit t� poēaris� arrijn� t� prodhojn� jo vet�m en� cil�sore e me forma t� shum�llojshme, por edhe me vlera artistike.
Vler� t� veēant� kan� disa en� t� pikturuara t� gjetura n� Dunavec, Cakran e Maliq I t� cilat jan� t� importuara nga kulturat e Diminit n� Thesali (Greqi). Ato jan� d�shmit� e para t� k�mbimit midis trevave t� vendit ton� me qytet�rimet m� t� p�rparuara t� Europ�s Jug-Lindore t� epok�s neolitike.
N� fillim t� epok�s s� metaleve (mij�vjeēari i tret� p.e.s.) n� pjes�n per�ndimore t� Gadishullit Ballkanik ndodh�n ndryshime t� r�nd�sishme si rezultat i dyndjes s� popujve baritor, indoevropian, t� ardhur nga lindja. Nj� shfaqie e re ishte kulti i varrimit n� tuma (Pazhok t� Elbasanit, Barē� t� Korē�s, Piskov� t� P�rmetit etj). Ky rit varrimi n� tuma do t� p�rdoret pa nd�rprerje gjat� t�r� epok�s s� bronzit dhe do t� b�het karakteristik p�r popullsin� ilire t� epok�s s� hekurit.
Nga fundi i mij�vjeēarit t� dyt� dhe gjat� t�r� gjysm�s s� par� t� mij�vjeēarit t� par� p.e.s., ilir�t fillojn� dhe i vendosin vendbanimet e tyre n� kodra t� ngritura me pozicion dominues mbi zon�n p�rreth, dhe gradualisht (i p�rforcojn�) i rrethojn� me mure t� fuqishme (Gajtan-Shkod�r, Tren-Korē�, Kalivo-Sarand� etj).
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn