als_Latn lit_Latn uzn_Latn
ABELAR, Pjer
ABELAR, Pjer (ABÉLARD, Pierre), filozof france z (1079-1142). Nė Paris dhe Kompjenj dėgjoi ligjeratat e realistit Gijom dė Shampo dhe tė nominalistit Roscelini. Herėt hapi shkollėn e vet dhe nė ligjėratat brilante tė tij grumbulloheshin nxėnėsit nga tė gjitha viset e Evropės. Duke luftuar nė mėnyrė tė pasionuar kundėr irracionalizmit dhe misticizmit (kundėrshtari mė i ashpėr i tij ishte Bernari i Klervosė), pėrkrah tezėn se feja duhet tė bazohet para sė gjithash nė kuptimin racional, se dituria ėshtė para religjionit, arsyeja para autoritetit. Nė debatin e njohur rreth universalieve mori qėndrim ndėrmjetės, duke i konsideruar tė njėanshme si tezat e realizmit ashtu edhe tė nominalizmit. Diēka universale, e pėrgjithshme nuk ekziston si reale nė vetvete (realizmi), mirėpo nuk ėshtė as fjalė boshe; ajo ekziston si koncept (konceptues - dhe pėr kėtė arsye pikėpamja e tij quhet konceptualizėm) para gjėrave tė veēanta nė intelektin hyjnor, pastaj nė kėto g j ė r a si grumbull i cilėsive tė tyre tė qenėsishme dhe pas gjėrave si koncept nė arsyen njerėzore. Natyra e sė pėrgjithshmes, pra, nuk qėndron nė fjalė (voces) por nė kuptimin, nė domethėnien e tyre, nė thėnien (sermo - kėshtu qė pikėpamja e Abelarit herėherė quhet edhe sermonizėm).
Nė planin etik A., para sė gjithash, u pėrpoq tė caktonte ēka e formon esencėn e sė mirės, pėrkatėsisht sė keqes. Nė kėtė gjė konsideron se epėrsitė ose tė metat trupore nuk duhet tė jenė relevante nga aspekti etik, mirėpo edhe shpirti ka disa kualitete tė caktuara tė cilat, meqė ekzistojnė qė nga lindja, gjithashtu nuk janė tė qenėsishme pėr moralin. As vetė dėshira pėr tė palejueshmen nuk ėshtė mėkatare, por vetėm pėlqim qė ajo tė realizohet. Kriteret vendimtare pėr tė mirėn, pėrkatėsisht tė keqen janė qėllimi, pėlqimi dhe vetėdija.
Nė veprėn Sic et non A. i vė ballė pėr ballė doktrinat e ndryshme tė autoriteteve kishtare dhe tregon guximshėm kundėrthėniet e tyre reciproke.
Abelari theksoi edhe kėrkesėn pėr drejtėsinė sociale dhe u kėrcėnohet njerėzve tė fuqishėm shoqėrorė me dėnime dhe mundime ferri. Kėrkoi gjithashtu reformėn e shoqėrisė, foli pėr shfrytėzimin dhe padrejtėsitė, pėr nevojėn e mbrojtjes sė tė varferve. «Nė interpretimin e ndėrgjegjes si mbėshtetje mė tė qenėsishme tė njeriut A. mbrojti tė drejtėn e individualitetit tė njeriut dhe me kėtė theksoi kėrkesėn se megjjthatė tė menduarit lirisht vendos mbi thelbin dhe kuptimin e jetės» (B.Boshnjak). Koncili nė Soason vendosi mė 1121 tė digjet vepra e tij Teo-logjia e krishterė, kurse Koncili nė Sans nė vitin 1141 dėnoi tėrė doktrinėn e tij. Abelari pėr shkak tė dashurisė ndaj Eloizės (ėshtė e njohur korrespondeca e tyre) ėshtė tredhur dhe ėshtė detyruar tė tėrhiqet nė manastirin e St.Denis.
Veprat kryesore: De unitate et trinitate divina; Theologia Christiania (1353, shpesh e ripunuar, botuar edhe me titullin Theologia, por mė vonė u pėrdor titulli Hyrje nė teologji - introductio - nuk ekziston te Abelari); Sic et non; Scito te ipsum, pėrkatėsisht Etika; Historia calamitatum; Dialogus inter Judaem; Philosophutn et christianum; Epistolae. Te gjitha vep-rat i botoi V. Kuzeni nė Paris (1849-1859).
nso_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn