als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Shkruan: Mr.sc.Flamur Hyseni
Gjilan (2LONLINE) - Referuar rregullimit kushtetues shtetėror tė Republikės sė Kosovės, pėrkatėsisht nenit 8 tė Kushtetutės dhe ligjit pėr liritė fetare, del se edhe edukimi fetar ėshtė ēėshtje e lirė, e drejtė individuale e cila varet nga vullneti individual i secilit individ, ndėrsa nėse tentojmė ta rregullojmė me ligj, atėherė mė nuk do tė jetė e drejtė individuale por detyrim ligjor dhe nga kjo do tė kemi njė ndėrhyrje tė shtetit nė fe dhe drejtpėrdrejtė njė veprim kundėrkushtetues, sepse Kushtetuta nė ēėshtje fetare e pėrkufizon Kosovėn shtet laik dhe neutral nė ēėshtjet e besimeve fetare.
Tė drejtat individuale tė njeriut dhe detyrimet ligjore
Edhe nė rastin e edukimit fetarė nė shkollat publike tė Republikės sė Kosovės e cila kohėve tė fundit ka dalė si kėrkesė e disa grupeve tė komunitetit fetar islam duhet shqyrtuar dhe vepruar nė harmoni me Kushtetutėn dhe ligjin pėr liritė fetare nė Kosovė.
Kushtetuta e Republikės sė Kosovės nė kapitullin e dytė tė saj pėrcakton liritė dhe tė drejtat e njeriut si vlera tė njohura ndėrkombėtarisht, nė mesin e tyre edhe lirinė fetare, ndėrsa po ashtu me Kushtetutė pėrcaktohet saktė se Republika e Kosovės ėshtė shtet laik dhe neutral nė ēėshtjet e besimeve fetare, po ashtu rregullon edhe raportet me konfesionet fetare, ku u njihet e drejta qė tė themelojnė shkolla fetare dhe institucione bamirėse (shih nenin 8 dhe kapitullin e dytė, nenin 38 dhe 39 tė Kushtetutės sė Republikės sė Kosovės e cila hyri nė fuqi mė 15 qershor 2008). Nė kėtė aspekt, pra nė harmoni me kėtė rregullim kushtetues, a ėshtė e drejtė qė tė kėrkohet ndėrhyrje pėr tej rregullimit kushtetues aktual...?
Veprimi i deputetėve tė Kuvendit tė Republikės sė Kosovės pėr mos miratimin e dy amendamenteve tė ligjit pėr shkollim parauniversitarė ishte shumė i drejtė dhe kushtetues, sepse njė kėrkesė e tillė aspak nuk ėshtė e drejtė dhe e ligjshme pėr deri sa tė kemi nė fuqi nenin 8 tė Kushtetutės sė Republikės sė Kosovės dhe si e tillė kjo dispozitė duhet tė respektohet nga tė gjithė. Tė drejtat individuale tė njeriut (liria fetare, edukimi fetarė...) janė tė drejta individuale tė lira tė cilat garantohet nga shteti, por ushtrimi i tyre nuk duhet tė cenojė interesat e tė tjerėve, po ashtu vlen edhe nė rast tė mos ushtrimit tė tyre, kjo varet krejt nga vullneti i individėve, a dėshirojnė ti ushtrojnė kėto tė drejta apo nuk dėshirojnė ti ushtrojnė.
Kėrkesa pėr amandamentimin e dispozitave tė ligjit pėr shkollim parauniversitarė ku do tė rregullohej bartja e shamisė dhe mėsimi i lėndės sė edukatės fetare nė shkollat publike do tė na sjellė nė njė gjendje e cila pa shmangshėm do tė hapė njė debat pėr dallime ndėr fetare, sepse kjo kėrkesė ėshtė a pa vend dhe jo e analizuar mirė dhe do tė na dėrgojė nė mosmarrėveshje ndėr fetare tė cilat do tė sjellin pasoja tė pa parashikueshme nė shoqėrinė tonė e cila po ballafaqohet me njė mori problemesh nė disa fusha qė janė nė tranzicion dhe nė proces tė reformimit.
Tendenca pėr ta zhvendosur ēėshtjen fetare nga e drejta individuale (liria individuale) e garantuar me Kushtetutė dhe ligjin pėr liritė fetare nė obligim ligjor pėr interesa minore tė njė grupi tė caktuar nė kėtė rast tė komunitetit tė besimit islam do tė krijoj njė praktikė e cila nuk do ti shėrbejė nė asnjė formė tė ardhmes demokratike tė shoqėrisė dhe vendit, e aq mė pak raporteve ndėr fetare nė shoqėrinė tonė, e cila deri mė tani ėshtė e njohur si shoqėri me njė tolerancė tė shkėlqyeshme ndėrfetare.
Pėrvoja e shteteve evropiane me edukimin fetar nė shkollat publike
Shteti i Republikės sė Kosovės duhet tė ndjekė pėrvojat mė tė mira tė shteteve evropiane sa i pėrket edukimit fetar nė shkollat publike, por edhe modelet mė tė mira se si janė tė rregulluara raportet e institucioneve fetare me shtetin.
Referuar praktikave dhe pėrvojės sė shteteve evropiane dhe shteteve tjera del se praktika e edukatės fetare nė planprogramet shkollore tė shkollave publike fare nuk ėshtė e knaqshme, e cila ka sjellur shumė pėrqarje dhe debate nga mė tė ndryshmet dhe tani mė disa nga shtetet evropiane janė tė mendimit tė aplikojnė ndonjė model tjetėr pėr tiu shmangur mėsim - edukimit fetare nė shkollat publike dhe kėtė lloj edukimi ta lėnė si ēėshtje tė lirė e cila duhet tė varet nga vet vullneti individual dhe ta qė dėshirojnė tė edukohen nė kėtė frymė edukimi kėtė mund ta bėjnė nė shkollat fetare tė themeluara nga bashkėsitė fetare (shihe rregullimin e mėsimit - edukimit fetar nė Gjermani, Francė, Angli, Holandė, Greqi, Itali, Shqipėri, SHBA...).
Shoqėria jonė para se tė fillojė debatin pėr fenė dhe edukatėn fetare, duhet tė shikojė se si kanė vepruar nė situatė tė tillė shtetet pėr rreth nesh, si shembull mund ta marrim praktikėn e shtetit Slloven, por edhe tė atij Francez (ligji i vitit 1905 pėr ndarjen e Kishės nga Shteti), ku kėto shtete e kanė rregulluar me ligj ndarjen rigoroze tė shtetit nga feja, kėtė model e aplikon edhe SHBA-ja.
Kėto ndarje shtetet i mbėshtesin sipas asaj se me sa konfesione fetare kanė tė bėjnė brenda tyre. Shteti i Republikės sė Kosovės ka njė strukturė e cila pėrbėhet prej tri feve: islam, roman katolik dhe ortodoks, prandaj nė kėtė drejtim duhet pasur kujdes se kėrkesa duhet drejtuar pėr edukim fetarė pėr tė tri besimet, apo vetėm pėr besimin islam? Edhe studimi i modelit holandez ja vlen, sepse edhe nė kėtė shtet nė shkolla publike nuk ka mėsim - edukate fetare, ky mėsim zhvillohet nė suaza tė dijes shkencore mbi bibėl, apo nė kuadėr tė lėndėve si: histori e kishės, etikė, etj., ndėrsa rasti i kėrkesės sė grupit tė besimit islam nė Kosovė ėshtė qė tė dallohet edukata fetare vetėm pėr ata tė cilėt i pėrkasin besimit islam, nė kėtė drejtim shtrohet pyetje pėr diskutim, se a ėshtė e drejtė kjo kėrkesė...?
Edhe nė nivel tė BE-sė, sipas Kartės sė tė Drejtave tė Njeriut tė Bashkimit Evropian thuhet se BE do tė respektojė tė drejtėn e prindėrve pėr tė siguruar arsim fetar pėr fėmijėt e tyre nė pėrputhje me bindjet e tyre fetare dhe filozofike (nė pėrgjithėsi pėr tė gjitha fetė, pa dallime). Konsensusi i bėrė nė Bashkimin Evropian (2005) thotė qė edukimi fetar kontribuon pėr qytetarinė demokratike dhe tė pėrgjegjshme nė njė shoqėri multikulturore, por kjo nuk duhet kuptuar si obligim, apo standard qė tani Kosova duhet pėrmbushur, sepse ky vlen vetėm si parim nė nivel BE-je, por kurrsesi obligim pėr shtetet.
Debati i panevojshėm
Prandaj, referuar rrethanave tė shoqėrisė kosovare dhe pėrvojės institucionale, demokratike dhe nė sundim tė ligjit, hapja e debatit lidhur me ēėshtjet fetare dhe shfaqja e kėrkesės pėr mėsim edukimi fetar nė shkollat publike tani ėshtė e pa nevojshme dhe jo dobiprurėse, sepse kjo kėrkesė pėrpos qė bie ndesh me legjislacionin aktual nė fuqi (fusha e arsimit) dhe Kushtetutėn e Republikės sė Kosovės ėshtė edhe nė pa pajtueshmėri me traditėn arsimore nė shoqėrinė kosovare.
Si pėrmbushje e kėrkesės pėr mėsim edukimi fetar do tė ishte pasurimi i planprogramit tė lėndės edukata qytetare, e cila do ta ketė njė fond tė caktuar tė orėve lidhur me religjionet, ose tė futet si lėndė obligative historia e religjioneve ku nxėnėsit do tė kenė mundėsi tė marrin njohuri tė pėrgjithshme pėr religjionet e ndryshme nė aspekt kulturor, e cila do tė ishte nė pajtueshmėri me fitimin e njohurive shkencore. Kjo do tė ishte mė e pranueshme pėr shoqėrinė kosovare.
Ēdo kėrkesė pėrtej rregullimit kushtetues aktual sa i pėrket rregullimit tė lirive fetare (mėsim edukimit fetar) do tė ishte e pa pranueshme pėr shoqėrinė kosovare dhe tė ardhmen demokratike dhe integruese tė saj, sepse nxitja pėr hapje tė debateve fetare nuk na duhet nė kėtė kohė, e aq mė pak implikimi i kėtyre debateve nė sistemin arsimor, i cili edhe ashtu ėshtė nė fazėn e tranzicionit dhe reformimit tė tij./2lonline/
(Autori ėshtė asistent nė Katedrėn e shkencave Kushtetuese Administrative nė Fakultetin Juridik tė Universitetit tė Prishtinės)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn