als_Latn dik_Latn sag_Latn
Ai morri përsipër që nëpërmjet romanit “Bota e Sofies” t’i prezantonte fëmijët me Platonin, Aristotelin, Kantin apo Niçen. Shumë menduan se ishte një nismë e dështuar, por të dështuarit ishin pesimistët. Ata pesimistë që Jostein Gaarder i quan “dembelë mendorë”. Për shkrimtarin norvegjez, me të cilin lexuesi shqiptar prej kohësh është njohur nëpërmjet romaneve “Bota e Sofies”, “Vajza e portokalleve” apo “Vajza e drejtorit të cirkut”, ka ardhur momenti që sidomos në politikë të njihet roli i pazëvendësueshëm i filozofisë.
Gaarder thotë se filozofia është thelbësisht fëmijërore dhe nuk është aspak e nxituar që fëmijët të njihen me emrat e mëdhenj si Platoni apo Kant. Ai ia arriti. Ai ia doli që historinë e Sofies, personazhit imagjinar që lundronte ndër letrat e Aristotelit, Hegelit, Humes apo Spinozës, ta bënte librin më të dashur të të rinjve në mbarë botën. Kjo është një shenjë që të rinjtë e dashurojnë mendimin, edhe sot, në epokën e teknologjisë dhe rrjeteve sociale. “Zgjedhjet në Amerikë”, thotë Gaarder, “treguan se botën po e pushton irracionaliteti. Por kjo duhet të na shtyjë më shumë drejt arsyes, duke njohur sot më shumë se kurrë, sidomos në politikë, rëndësinë e mendimit filozofik.”
Jeni ende i bindur se filozofia mund të entuziazmojë të rinjtë?
Po, filozofia është arti i pyetjeve që përfshijnë të gjithë dhe gjithçka. Bëhet fjalë për dy tipa pyetjesh: të parat, të natyrës ontologjike, kërkojnë të dinë se çfarë është bota, nga lind jeta dhe kush jemi ne. Janë pikërisht fëmijët që bëjnë pyetje të tilla.
Po tipi tjetër i pyetjeve?
Lidhen me çështjet morale si drejtësia, si funksionon një shoqëri e mirë, çfarë është dashuria apo miqësia. Në fakt, çdo fëmijë që në vitet e para duke u ballafaquar me dinamikat familjare, pyet se si dhe a është e drejtë të priten fetat e tortës. Edhe unë kam një vëlla dhe pesë nipër dhe e them me siguri se ingredienti i vetëm për të bërë filozofi është kuriozitetit. Fëmijët janë burim i pashtershëm për pyetjet e ndaluara apo ato që i quajmë të pakëndshme.
Si për shembull?
Kohët e fundit kam takuar një zonjë amerikane me vajzën e saj 6 vjeçare. Fëmija duke dëgjuar fjalimin e presidentit amerikan që mbaronte me “Zoti e bekoftë Amerikën”, pyeti nënën e saj se pse presidenti i kërkoi Zotit të bekonte vetëm Amerikën dhe jo të gjithë botën.
Duke i shpjeguar më të rinjve Platonin apo Kantit, a nuk zvogëlohet rëndësia e këtyre kolosëve?
Krejt e kundërta. Besoj se Platoni dhe Kanti mund t’i shpjegohen në mënyrë të qartë dhe koherente edhe fëmijëve. Çfarë do të thotë “thjeshtëzim”? Nëse nga Kopenhageni doni të shkoni në Romë, por ndaloni në Milano nuk duhet të ankoheni sepse tashmë jeni në rrugë të drejtë. Është ky kuptimi i “Kinderphilosophie”: pjesën tjetër të udhëtimit deri në Romë mund ta bësh më vonë.
Por nuk do të thotë se mendimi filozofik është diçka fëmijërore?
Po, arsyetimi filozofik në vetvete ka diçka fëmijërore. Për çdo fëmijë, bota është diçka krejt e re. Të krijosh eksperiencë në këtë rrugëtim sigurisht që kërkon vetëdijen e ekzistencës personale. Në të kundërt, ne të rriturit nuk bëjmë gjë tjetër veçse i marrim fenomenet si fakte të kryera. Duhet të bashkëpunojmë më shumë me fëmijën që kemi brenda. Këtë gjë bëjmë pak a shumë gjithmonë sa herë zhvillojmë një bisedë filozofike.
Të rritesh do të thotë të pranosh realitetin siç është, pa alternativa të tjera?
Do të thoja se po, shumë e humbin përgjithmonë joshjen ndaj botës. Kur jemi adoleshtë të gjithë jemi përfshirë në dashuritë tona të para, por më pas problemet ekonomike dhe rutina e përditshme e këpusin fillin filozofik të jetës. Por nuk bëhet fjalë për një këputje të përhershme.
Në ç’kuptim?
Shpesh herë duke u plakur fillojmë të mrekullohemi sërish nga jeta dhe duke iu afruar fundit tentojmë t’i japim sërish kuptim ekzistencës sonë.
A kërkojnë të rinjtë, në kohën e internetit dhe rrjeteve sociale, që të arsytojnë rreth Zotit, unit dhe botës?
Mediat e reja vjedhin shumë nga vëmendja e të rinjve, të cilët si të alkoolizuar abuzojnë me kohën e shpenzuar në këto rrjete. Por edhe pse në kohën e Ëikipedias dhe të rrjeteve ku gjen gjithçka, për të rinjtë është thelbësore të bëjnë pyetje të mira. Në mënyrë paradoksale, teknologjia dixhitale mund të na stimolojë të mendojmë se si na imponohen pyetjet, çfarë do të thotë të mendosh në epokën dixhitale dhe se si mendimi diferencon nga funksionet e kompjuterit.
Filozofia, thoshte Wittgenstein, lind nga konflikti që filozofët kanë me limitet e gjuhës. Sot filozofët kanë bërë paqe me mediat?
Duke filluar nga Wittgenstein ne dimë se limitet tona të mendimit korespondojnë me ato të gjuhës. Pas Wittgenstein në fakt pyetjet rreth ekzistencës së Zotit dhe të universit nuk u zhdukën nga toka, por nuk janë ato më të urgjentet për filozofët.
Cilat janë pyetjet më imediate të filozofëve?
Pyetja që i mundon më shumë mendimtarët e kësaj kohe është se si mund të shpëtojmë planetin tonë të vetëm.
Por ama shekulli XXI cilësohet si shekulli i paqartësisë dhe irracinalitetit
Sigurisht që ka shumë paqartësi dhe irracionalitet, por të qenit pesimist nuk është një opsion. Pesimizmi është sinonim i dembelizmit mendor. Arsyeja nuk na dhurohet kur lindim, por duhet të luftojmë ditë pas dite për ta fituar. Sigurisht që zgjedhjet në SHBA i treguan botës deficitin e racionalitetit që na rrethon dhe madje një gjë të tillë mund ta tregojë edhe Franca. Por kjo duhet të na shtyjë më shumë drejt arsyes, duke njohur sot më shumë se kurrë, sidomos në politikë, rëndësinë e mendimit filozofik./Përgatiti Erjon Uka për Tiranapost.al
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn