als_Latn lit_Latn est_Latn
[I]1. Shqyrtimet hyrėse
Marrėdhėniet Evropė Islam kanė njė histori tė gjatė dhe janė pėrcjell me batica e zbatica tė theksueshme. Pėrkundėr disa shkrimeve historike tė vyeshme, mendojmė se kjo periudhė ėshtė jashtėzakonisht pak e studiuar, selektivisht e trajtuar dhe nė mėnyrė subjektive e hulumtuar.[1] Mė e keqja ėshtė se Evropa edhe nė kėtė kohė, nė fillim tė shekullit XXI, nuk ka gjetur fuqinė e duhur fetare, intelektuale e shpirtėrore, historike e shoqėrore, politike e ekonomike, pėr ta pranuar rolin e saj tė mirėfilltė nė raport me Islamin dhe muslimanėt.
Tema pėr Islamin dhe muslimanėt nė Evropė shpėrfillet, heshtet, pėr tė nuk flitet. Ndonjė shkėndijė herė pas here del nė dritė, shpėrthen nė skenė, por ajo ėshtė e pamjaftueshme pėr tė ndėrtuar parakushte e kushte, paramundėsi dhe mundėsi pėr njė tė ardhme tė vėrtetė. E kundėrta, me qindra e qindra tituj janė shkruar e shkruhen sesi Islami dhe muslimanėt duhet tė pėrdhosen dhe luftohen, sesi muslimanėt janė rrėnja dhe boshti i sė keqes, por shumė rrallė gjejmė ndonjė tentim qė tė flitet e vėrteta objektive, pa paragjykime. Megjithatė, e vėrteta gjenė mėnyrė, nė kohė tė caktuara, tė dalė nė sipėrfaqe dhe tė ofrohet para lexuesve sikurse lulet e para nė pranverė pas njė dimri tė gjatė e tė acartė.
Mirėpo, duke u marrė me kėto probleme komplekse historike nuk duhet tė preokupohemi me problemin e pasojave, sepse ėshtė e qartė, nga pasojat nuk mund tė kuptohet thelbi i problemit. Domethėnė, raporti shoqėroro-historik ndėrmjet Evrpės dhe Islamit, qoftė mė herėt qoftė nė kohėn aktuale, duhet tė shqyrtohet nga prizmi i perspektivės. Nėsenė gjetjet tona preokupohemi me pasojat, ato sėrish bėhen shkaqe tė reja dhe kėshtu nė pafund.
Janė edhe disa probleme qė duhen theksuar. Fitojmė pėrshtypjen se Evropa, si trashėgimtare shpirtėrore-politike e Perandorisė Greko-Romake, nuk e ka gjetur diskursin e mirėfilltė pėr Islamin. Sikur ajo e ka harruar tėrė trashėgiminė muslimane nė Spanjė (tė Kordobės, Seviljes, Toledos etj.), atė tė Sicilisė dhe tė tjera nė Ballkanin juglindor.[2] Sikur Evropa e ka lėnė nė harresė Kanunin e Ibn Sinait, veprėn mė e njohura nė mjekėsinė evropiane pėr shumė shekuj.[3] Evropa duke pėrdorė gjuhėn e heshtjes ndaj tė arriturave muslimane nė njėfarė mėnyre ka zgjuar revoltė te muslimanėt. Derisa nė njė anė heshtet e vėrteta, nė anėn tjetėr imponohet e vėrteta e Evropės kristiane dhe judeo-kristiane. Kjo shpėrfillje e Islamit dhe muslimanėve, kjo heshtje e tipit tė komplotit kundėr muslimanėve, revoltėn dhe pakėnaqėsinė e muslimanėne e ngre nė nivel tė agresivitetit te njė pjesė e muslimanėve nė Evropė. Ata, evropianėt, e glorifikojnė trashėgiminė judeo-kristiane dhe greko-romake, por heshtin trashėgiminė muslimane, madje e kategorizojnė si element jo tė dėshirueshėm, trup tė huaj nė Evropė.[4]
Ja disa shembuj tė interpretimit evropian: derisa pushtimi kolonialist evropian i njė pjese tė botės nė shekullin XV e pas shikohet si njė sukses i tyre, fuqia punėtore muslimane nė Evropė shikohet si njė rrezik dhe kėrcėnim pėr Evropėn. Derisa pushtimi musliman i Spanjės nė shekullin VIII (710-711) shikohet si veprim barbar i berberėve muslimanė, pushtimi i spanjollėve dhe tjerėve nė kontinentin e largėt shikohet si qytetėrim. Analizoni tė arriturat muslimane nė Spanjė (710-1492) dhe analizoni pushtimin e atyre territoreve dhe pasojat e pushtimi: zhdukjen e popujve vendorė nė Amerikė nga ana e spanjollėve dhe evropianėve tjerė, dhe vlerėsoni ēka quajmė qytetėrim e kulturė!?!
Pėrse ndihet e kėrcėnuar Evropa nga muslimanėt? Me njė gjuhė tė thjeshtė do tė themi se Evropa duke pėrqafuar njė degjenerim total njerėzor nuk mund tė shtohet, kurse muslimanėt duke ruajtur vlerat e vjetra fetare dhe tradicionale, shtohen dhe pas njė shekulli muslimanėt do tė paraqesin shumicė nė ato vende. Evropa e frikėsuar nga ky konstatim realist, e nė kėrkim tė mekanizmave mbrojtės, pėrpiqet qė me vendime politike tė mbajė gjendjen nėn kontroll (dėbimi i njė pjese tė tyre, asimilimi i njė pjese dhe mbajtja nėn mbikėqyrje rigoroze i njė pjese tjetėr). Por, edhe kujtesa e emigruesve pyet: a mundet Evropa me shekuj tė pushtojė, tė shfrytėzojė, tė vrasė, tė grabisė, tė imponojė gjuhėn dhe kulturėn e vet tek popujt e shtypur e nėnshtruar, por sot, duke importuar fuqi punėtore nga vendet e shtypura pėr punėt qė evropianėt nuk duan ti bėjnė, tė mos lejojnė rrethana tė reja!?
Tė shkojmė nė histori e tė shohim si ka ndodhur nė tė kaluarėn. Spanja muslimane pėr 7-8 shekuj ishte muslimane, pėr disa shekuj prodhoi kulturė dhe qytetėrim tė paparė, pėr disa shekuj prodhoi paqe, madje, hebrenjtė nuk mbahet mend nė histori tė kenė pasur periudhė mė properuese dhe me tė lumtur sesa ndėr muslimanėt nė Spanjė. Nėse Evropa ishte periudhė e errėt Spanja nė po kėtė kohė pėrjetoi zhvillimin mė tė hovshėm qė kurdoherė mbahet mend. Kėtė errėsirė Evropa filloi ta tregojė edhe nė Spanjėn muslimane pas dėbimit tė tyre, pas vrasjes sė tyre. Rekonkuista kristiane dogji e zhduki mbi njė milionė libra muslimane nė Spanjė. Kėtė e di Evropa, kėtė e di bota, kėtė e dinė muslimanėt. Por, kėtė nuk e di masa e thjeshtė, kėtė nuk e di populli i zakonshėm. Sepse ajo vazhdimisht dėgjon vetėm pėr dallimet, konfliktet, rreziqet dhe pėr rolin negativ tė muslimanėve etj.[5]
2. Qasja
Si tė shtrohet pyetja e drejtė? Si ti qasemi problemit drejt kur kemi gjithė kėto kufizime politike, ekonomike, religjioze, kulturore, gjuhėsore? A ėshtė e mundur qasja e drejtė kur gjerat varen nga interesat e korporatave, tė artikuluara me gjuhė politike, fetare apo kulturore?
Mendoj se pėrkundėr problemeve tė shtruara, qasja e drejtė ėshtė e mundur. Vetė shtruarja e pyetjes sė qasjes sė drejtė ėshtė njė hap para drejt demistifikimit dhe dekonstruktimit tė mendimeve tė caktuara qė ngarkojnė bisedėn dhe dialogun e drejtė. Qasjet e ndryshme janė njė hap para pėrball pėrfaqėsimit jokritik dhe anues tė cilitdo orientim. Por, edhe qasja e fokusimit nė hollėsi ėshtė qė raportet Islam-Evropė tė shikohen nė dritėn e provave, tė numrave e jo tė paragjykimeve tė akumuluara dhe shtresuara historikisht!?
Nėse do ta shikojmė Evropėn dhe evropianėt, kemi gjithnjė e mė pak besimtarė praktikė nė ritualet kishtare, mbase si ndikim i konkurrencės por edhe i sistemit shekullar tė shtetit. Prandaj Pierre Maneut thotė: Do tė hamendet tė flet pėr Evropėn kristiane ai qė ka vėrejtur sesa modeste ėshtė vizitueshmėria e besimtarėve tė cilėt zakonisht pėrcjellin shėrbimin e Zotit nė Sint Pauls catedral ose nė katedralen e Marseilleut.[6] Pra, trualli i caktuar nuk mund tė pėrcaktohet i dikujt (pėr shembull,kristian) nė bazė tė besimtarėve praktikė nėpėr faltoret e fesė sė caktuar.
Qasje e paqėndrueshme ėshtė edhe ajo qė simpatizon, qė anon drejt njė qėndrimi tė caktuar. Mendoj se ka nevojė pėr qasje racionale, analitike e jo emotive. Nė tė kundėrtėn, edhe kjo qasje do tė gjenerojė mosmarrėveshje tė mėtejme, madje edhe mė tė mėdha, nė konflikte, dhunė e edhe luftėra.
Njė qasje gjithashtu e mundshme por jo e shėndoshė ėshtė edhe ajo qė Evropa nuk mund tė komunikojė me njė shtet qė fenė nuk e ka lėnė si ēėshtje private, siē ėshtė Perandoria Osmane, sepse sipas evropianėve, mirėsjellja fetare muslimane ėshtė mbi atė evropiane perėndimore, e cila si bazė ka tė drejtėn njerėzore. Nuk pajtohemi me evropianėt dhe me ndarjen e fesė nga shteti vetėm formalisht, sepse nė sfond tė kėsaj tė drejte njerėzore qėndron ideologjia e lashtė romake e greke e ngjyrosur me rolin e Kishės, por me mjete tjera e ndėrtuar dhe zhvilluar. Kėtė e pranojnė edhe vetė evropianėt duke pohuar se Kisha kristiane, duke e udhėhequr Perandorinė Romake, nuk ka mundur tė heq dorė nga struktura e fuqisė dhe nuk ka arritur tė zhvillojė tė gjitha implikimet antimetafizike tė kristianizmit.[7] Kėtė ndryshe e ka artikuluar edhe A. v. Hamack: Nė vetėdijen e popullsisė vendore ėshtė shkrirė katolicizmi dhe ndjenja nacionale romake, dhe kisha romake ėshtė bėrė Perandori Romake Perėndimore, e pėrcjell nė fushė religjioze, kurse peshkopi i saj ka qenė mbreti i fshehur romako-perėndimor.[8]
Vihet re njė element qė ka rėndėsi nė trajtimin e temės sė shtruar, dhe qė e bėnė tė ndėrlikuar qasjen e mirėfilltė tė marrėshėnieve Islam-Evropė, e ai ėshtė shekullariteti i fshehur nė Lindje dhe dominimi i heshtur i botėkuptimit religjioz nė shoqėritė shekullare nė Perėndim. Kėtė e ka vėnė re edhe intelektuali me prejardhje siriane qė jeton nė Gjermani, Bassam Tibi (1944), i cili mangėsinė e sheh tė mungesėn e tolerancės sė ndėrsjellė. Muslimanėt sipas tij kėrkojnė nga Perėndimi atė qė nuk e ofrojnė vetė nė Lindje. Madje, ai shkruan: Arabėt gjithnjė e kėrkojnė fajin te tjetri .[9]
3. Rrafshi historik
Evropa e bėri Evropėn duke eksploatuar tė tjerėt, duke vrarė tė tjerėt, duke gjenociduar tė tjerėt. Kėtė konstatim tonin e pėrshkruajmė me fjalėt e Franc Fanonit: Kombet evroperėndimore zhgėrryen me bollėk mbi shpinėn e skllevėrve, me gjakun e skllevėrve, dhe mirėqenia e pėrparimi evroperėndimor janė ndėrtuar me djersėn dhe ku*fomat e zezakėve, arabėve, hindusėve dhe tė verdhėve. Dollari, funta, franku e marka bazėn e kanė mbi supet e skllevėrve, nė puset e naftės tė Lindjes sė Mesme. Kapital*istėt si kolonė janė sjellur si kriminelė, kanė depėrtuar, ma*sakruar, dhunuar, e pėr ti rritur rezervat e veta tė arit e tė diamanteve etj. [10]
Ngjashėm aktualisht po vepron edhe Izraeli, kurse ndėr tė parėt nga shtetet evropiane kėtė metodė e ka pėrdorur Anglia, pėr ta vazhduar Belgjika, Franca, Holanda, Spanja etj.[11] Edhe pse kjo gjendje vazhdon, Perėndimi akuzon vazhdimisht muslimanėt pėr tė kėqijat e kohės. Madje, disa akuza janė tė tepėrta edhe pėr teologun e intelektualin kristian, siē ėshtė Hans Kungu: Ėshtė e tmerrshme atė qė nė media publike mund ta dėgjojmė ose lexojmė pėr Islamin dhe qė intelektualėt pėrgjithėsisht pėr tė flasin. E tmerrshme nė kuptimin e dyfishtė: e para shtrembėrimet dhe paragjykimet qė zbulohen nė ato gjykime, dhe e dyta, toni demonizues me tė cilin karakterizohen kėto gjykime .[12]
***
Qė mos tė bijmė nė grackėn e Evropės fenomenin duhet shikuar si tėrėsi, si diversitet nė unitet dhe unitet nė kundėrshtim. Po ta nxjerrim pjesėn nga tėrėsia, ne i bėjmė atak tėrėsisė dhe mėkat ndaj tėrėsisė. Prandaj, Islamin nė Evropė duhet ta shohim nė raport me kristianizmin dhe judaizmin si tri religjione tė mėdha monoteiste. Ky diskurs edhe pse ėshtė i vėshtirė, pasi qė pjesėtarėt e njėrės dhe tjetrės anė janė tė ndarė sipas simpative, emocioneve e jo sipas njė ndarjeje racionale, megjithatė ėshtė i mundur. Pėr mė tepėr qė shkenca moderne nuk arriti tė ofrojė zgjidhjen e plotė nėpėrmjet tė matshmes dhe tė pėrsėriturės; pėr mė tepėr qė as arti nėpėrmjet formės sė praktikės sė dėshirueshme dhe tė nevojshme njerėzore nuk arriti tė ofrojė pėrgjigje nė fushėn e pavarėsisė sė prodhimit tė veprave artistike. Pėrgjigje nuk ofruan as format e ndryshme religjioze qė perceptimet njerėzore nuk i ngritėn nė nivelin abstrakt tė Njėrit tė Vetmit. Perceptimi fetar shkon pėrtej kufijve gjuhėsorė tė aspektit filozofik apo artistik. Ai ka nevojė pėr gjuhėn si shkėndijė, si metaforė, por shkon pėrtej mendimit, gjuhės, shpjegimit racional, pėrtej logjikės. Perceptimi fetar e bėnė atė qė shkenca nuk arriti tė shpjegojė mirėkuptimin e ndėrsjellė njerėzor, nė konstituimin e bashkėsive morale njerėzore, nė zhvillimin e tolerancės dhe mirėkuptimit tė tjetrit dhe tė ndryshmit.[13] Prandaj, nė kėtė rrafsh edhe duhet shtruar pyetjet nė aspekt tė raportit fe-shoqėri-tolerancė-mirėkuptim ndėrmjet Islamit dhe Evropės dhe Islamit dhe botės nė pėrgjithėsi.
4. A mund tė pėrfundohet
Analizimi i drejtimeve tė tė perceptuarit nė aspekt tė raporteve Islam-Evropė ėshtė njė tentim i nevojshėm pėr tė parė tė kaluarėn jo fortė tė favorshme , por ėshtė edhe njė shikim para, njė shikim drejt tė ardhmes: pikarritja, anėt e mira dhe tė kėqija, ndriēimi i periudhave tė errėta dhe qasja e drejtė ndaj raporteve Islam-musliman nė njė anė pėrball Evropės dhe kristianizmit nga ana tjetėr. Analiza synon tė gjurmojė drejt pikave tė pėrbashkėta, rreth urave qė lidhin, dhe aqsa tė zhvillohet diskursi i mirėkuptimit dhe ndėrgjegjėsimit edhe tė Evropės dhe tė muslimanėve rreth njė jete tė pėrbashkėt mė e mirė se kjo e deritanishmja.
Nexhat Ibrahimi
]
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn est_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk