als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Alfred Moisiu, Enver Hoxha, si e emėroi Spiron komandant
( 11/11/08) Alfred Moisiu
Me emra tė rremė Qėndrimi nė rrethinat e fshatrave tė Lushnjės nuk ishte mė i sigurt, ndaj familjen tonė e sollėn tė strehohej nė Tiranė, ku iu bashkėngjita edhe unė. Shtėpia ishte pronė e njė anėtari tė rėndėsishėm tė Njėsitit Gueril dhe grupit udhėheqės tė Lėvizjes, i cili quhej Ibrahim Kruja. Ishte njė shtėpi e bollshme dhe e pajisur mirė pėr kohėn. Aty do tė jetonim deri nė njė kohė tė pacaktuar. Menjėherė na dhanė letėrnjoftimet e rreme. Sipas tyre, nėna ime quhej Asije, motra ime Dudie, vėllai im mė i vogėl Agim, ndėrsa unė Tomorr. Mbiemri ynė do tė ishte Kuka. Nuk ishte dhe aq e thjeshtė qė menjėherė tė transformoheshe nga Alfred nė Tomorr. Kjo kėrkonte jo vetėm njė stėrvitje tė mirė, por edhe shumė kujdes, qė tė mos bėhej ndonjė gabim. Por vėshtirėsitė tė pjekin pėrpara kohe. Edhe Arqilea qė ishte ende pa mbushur 7 vjeē, shumė shpejt arriti tė ambientohej me emrin e ri, Agim. Kėto emra na u bėnė aq tė njohur, saqė na u desh kohė qė tė kthehemi nė identitet. Disa nga miqtė e shokėt, tė cilėt na njohėn nė ato kohėra, dhe shumė kohė pas pėrfundimit tė luftės vazhdonin tė na thėrrisnin me emrat e ilegalitetit. Mua mė dhanė udhėzime qė tė mos dal nė qytet, pasi isha i njohur. Aq mė tepėr, sepse isha nė zonėn e konviktit dhe mund tė ndeshesha me ndonjė nga shokėt e shkollės. Por nė mbrėmje, kur e gjithė familja u mblodh pėr tė ngrėnė darkėn, pashė se vėllai i vogėl i familjes ishte shoku im i klasės, Xhaviti. Ai sa mė pa jo vetėm u habit, por menjėherė mė thėrriti: "Oh Alfredi!". Qė aty mori fund konspiracioni, pasi ai e dinte mjaft mirė se kush isha unė. I vėllai, Ibrahimi, u shqetėsua dhe menjėherė njoftoi qendrėn se duhej ndryshuar baza. Kjo nuk ishte dhe aq e thjeshtė, sepse jo vetėm kėrkonte njė bazė tė sigurt, por nė tė njėjtėn kohė duhej pėrgatitur nė tė gjitha drejtimet. Me kėto gjėra nė atė kohė nuk luhej, sepse kishte njerėz tė pandėrgjegjshėm dhe tė shitur. Nė tė njėjtėn kohė, kishte edhe agjentė nė kėrkim tė vazhdueshėm tė bazave tė luftės. Aq mė tepėr familja jonė ishte vėnė nė listėn parėsore tė tė kėrkuarve....
Babai zgjidhet Komandant
...Jeta ilegale ishte e lidhur me shumė probleme. Njė ditė, pėr tė na sjellė ushqime erdhi Muhsin Kroi. U habitėm kur e pamė njėri-tjetrin dhe ndėrkohė u kėnaqėm duke kujtuar shokėt e shkollės. Pėr babanė ende nuk dinim se ku ishte. Njė ditė, njėri nga djemtė e shtėpisė na bie njė komunikatė tė Lėvizjes pėr ta lexuar. Nė tė njoftohej krijimi i Shtabit tė Pėrgjithshėm tė Ushtrisė Nacionalēlirimtare Shqiptare, i zgjedhur nė 10 korrik 1943 nė Labinot tė Elbasanit, me Komandant-major Spiro Moisiun dhe Komisar Politik Enver Hoxhėn. Para sė gjithash, ne u gėzuam pa masė qė babai ishte gjallė. Kuptohet luftė ishte, pėrplasje dhe vrasje ndodhnin pėrditė. Me anėn e komunikatave, ne merrnim vesh mjaft gjėra, por deri nė atė kohė nuk kishim asnjė lajm se ku ndodhej babai dhe nė ēfarė gjendje ishte?! Pasi na kaloi gėzimi i parė, filluam tė ndiejmė peshėn dhe rėndėsinė e detyrės sė re qė i kishin ngarkuar. Sigurisht na bėhej qejfi qė babai ynė u zgjodh nė atė post drejtues.
Shtrembėrimet e historisė
Tim eti nuk para i pėlqente tė fliste pėr veten e tij. Nė qoftė se e pyesje pėr diēka edhe mund tė pėrgjigjej, kjo varej nga humori i tij i pėrgjithshėm. Veēanėrisht kishte dėshirė tė tregonte realisht ngjarjen, sidomos kur nė shtyp ose nė ndonjė libėr shtrembėrohej vėrtetėsia e ngjarjeve tė luftės dhe qė nė kohėn e monizmit kjo ndodhte jo rrallė. Njė gjė e tillė e mėrziste dhe e dėshpėronte. Mė kujtohet ishte viti 1965, kur rastėsisht po shikonim njė fotografi ku paraqitej udhėheqja e luftės dhe e qeverisė duke hyrė nė Tiranė nė vitin 1944. Ēuditėrisht im atė ishte nxjerrė nė radhė tė dytė. Ai kur e pa, i indinjuar na tha: "Ēfarė bėhet kėshtu, more?! Unė kėtė moment e mbaj mend mirė, kur kemi hyrė nė Tiranė kam qenė nė radhėn e parė!" Sigurisht kėto gjėra atėherė bėheshin rėndom, duke vendosur figurat nė fotografitė qė pasqyronin ngjarje tė kohės sė kaluar, jo sipas realitetit tė kohės, por sipas pozicionit zyrtar qė kishin nė momentin e dhėnė. Pavėrtetėsi historike tė kėtij karakteri ka pasur shpesh. Kjo ka bėrė qė ngjarjet e ndryshme historike tė pėrshkruheshin dhe tė pasqyroheshin jo sikurse kishin ndodhur nė tė vėrtetė, por sipas pozicionit ose zhvillimeve aktuale tė kohės, tė cilat kishin sjellė ndryshimet e caktuara. Mirėpo shikimi i ngjarjeve tė shkuara historike me syrin aktual, ēon nė shtrembėrimin e fakteve historike, gjė qė sjell deformimin e historisė. Historia ėshtė shkencė e saktė si tė gjithė shkencat e tjera. Ajo mbėshtetet nė fakte dhe vetėm nė fakte. Kjo ka ēuar nė atė qė historia e luftės edhe sot, akoma nuk ėshtė shkruar realisht.
Rrėfimi i babait pėr konferencėn e Labinotit
Im atė mė tregonte se si e lajmėruan tė shkonte nė Labinot, ku do tė zhvillonte punimet Konferenca e Frontit Nacionalēlirimtar, e cila do tė diskutonte e vendoste edhe pėr organizimin e Shtabit tė Pėrgjithshėm tė Ushtrisė Partizane. Nė mesin e vitit 1943, lufta kishte arritur zhvillime tė konsiderueshme. Njėsitė partizane ishin shtuar. Shumė fshatra deri dhe krahina ishin ēliruar. Nė frontet e luftės aleatėt i kishin vėnė pėrpara forcat gjermano-naziste si dhe ato italo-fashiste. Nė kėto kushte kėrkohej njė organizim dhe drejtim mė i pėrsosur i kėtyre forcave partizane. Ato duheshin drejtuar me art dhe me pikėsynime tė caktuara dhe tė llogaritura jo vetėm politikisht, por edhe ushtarakisht. Nė kėto kushte lindi nevoja e njė organizimi dhe koordinimi ushtarak mė tė pėrshtatshėm. Pėr kėtė qėllim, drejtuesit e Lėvizjes menduan se duhej ngritur njė strukturė qendrore ushtarake qė t'i besohej organizimi dhe drejtimi ushtarak i batalioneve dhe ēetave partizane, qė nė atė kohė ishin krijuar dhe shpėrndarė pothuajse nė tė gjithė territorin e vendit. Pėr ta kryesuar kėtė strukturė duhej njė njeri me ndjenjė patriotike, pėrgatitje ushtarake dhe me pėrvojė luftarake. Por mbi tė gjitha personi qė duhej vendosur nė krye tė kėtij organizmi duhet tė kishte njė popullaritet tė njohur nė tė gjithė vendin. Tė tillė persona, tė cilėt kishin edhe gradėn major (qė ishte pėr atė kohė grada mė e lartė qė mbanin pjesėmarrėsit nė Lėvizje) ishin vetėm dy: Abaz Kupi, i njohur pėr organizimin e rezistencės nė Durrės nė 7 prill 1939 dhe Spiro Moisiu, edhe ky i njohur jo vetėm pėr rezistencėn nė Shėngjin dhe Shkodėr, por veēanėrisht pėr aktin e madh patriotik qė bėri duke shmangur gjakderdhjen midis shqiptarėve dhe grekėve, pėr interesat e Italisė Fashiste. Pikėrisht nė Grupin e Myzeqesė, i dėrguar nga Enver Hoxha, dėrgohet Spiro Bakalli, i cili nė atė kohė ishte jo vetėm Sekretar Politik i Partisė Komuniste pėr Qarkorin e Durrėsit, qė pėrfshinte edhe Lushnjėn, por ishte edhe nė rolin e tė dėrguarit tė partisė pranė njėsitit partizan, nė rajonin e Myzeqesė. Mė parė ishte ngarkuar Xhoxhi Robo pėr t'i mbushur mendjen Spiros, por babai i ishte pėrgjigjur: "Ju more djem jeni shumė tė rinj pėr t'u marrė me kėto punė". Pėr pasojė, Xhoxhi, duke kuptuar qartė mesazhin, u drejtohet shokėve tė tij tė qendrės, se me kėtė punė duhet tė merren njerėz mė tė rritur. Atėherė, kishin vendosur tė dėrgonin Spiro Bakallin, i cili, pėrveē kredencialeve qė gėzonte nga i ati, i cili ishte dhe i njohuri i tim ati, kishte studiuar nė Monpelje tė Francės dhe mund tė krijonte njė besim te majori, sikurse e thėrrisnin tim atė nė ato kohėra. Por edhe Bakallit, im atė i bėri mjaft pyetje dhe i kėrkoi kohė pėr t'u menduar. Kuptohet, ishte njė vendim qė kėrkonte tė merrje parasysh shumė sakrifica jo thjesht personale, por edhe pėr gjithė familjen qė ai kishte nė ngarkim. Megjithatė, Spiro Bakalli, ia arriti qėllimit. Majori, pasi dha pėlqimin e tij, menjėherė shkoi nė Labinot, pėr t'u takuar me drejtuesit e zgjedhur tė lėvizjes si: Enver Hoxhėn, Myslim Pezėn, Baba Faja Martaneshin, Haxhi Lleshin, Abaz Kupin, Ymer Dėshnicėn dhe tė tjerė. Nė Labinot ai shkoi i shoqėruar nga Irakli Bozo, nė atė kohė me detyrėn e komandantit tė batalionit, ndėrsa pas ēlirimit Irakliu ishte njė nga miqtė mė tė afėrt tė tim eti.
Babai takohet me Enver Hoxhėn
Pasi mbėrriti nė Labinot, u takua me Enver Hoxhėn, tė cilin nuk e njihte mė parė, ai e pyeti se si ishte gjendja e partizanėve dhe si po shkonin me organizimin e aksioneve, gjithashtu ai i kėrkoi mendim babait edhe pėr organizimin e mėtejshėm tė luftės. Pasi shkėmbyen mendime mbi kėto probleme, atėherė ai i parashtroi idenė pėr tė krijuar njė strukturė ushtarake qendrore, pasi ngjarjet qė priteshin do tė kėrkonin njė pėrhapje akoma mė tė madhe tė forcave partizane dhe njė drejtim tė specializuar. Pra, nė krye tė kėsaj strukture duhej njė specialist ushtarak, qė tė kishte jo vetėm pėrvojėn e duhur, por dhe njė emėr tė pranueshėm nga populli. Mė tej Enveri kishte vazhduar se nga studimi qė i kishin bėrė kėtij problemi, dy ishin mė tė pėrshtatshmit: "Jeni ju, - iu drejtua tim eti, - dhe Abaz Kupi". Spirua iu pėrgjigj se e vlerėsonte kėtė nder qė donin t'i bėnin, por e konsideronte tė papranueshėm pėr veten e tij, pasi pėrvoja e tij drejtuese dhe organizuese e deriatėhershme kishte qenė pėr njėsi tė vogla, nė rang batalioni dhe jo mė tepėr. Enveri e vlerėsoi modestinė e tij, por u shpreh se kandidatura e Abaz Kupit nuk ishte shumė e pėrshtatshme pėr vetė pikėpamjet e tij tė theksuara monarkiste. Babai iu pėrgjigj se kėrkonte kohė pėr t'u menduar dhe pastaj do t'i jepte pėrgjigjen e saktė. Pasi bisedoi me Myslim Pezėn, Baba Fajėn dhe Sami Bahollin, tė cilėt ishin miqtė e tij tė hershėm qė kishin tė bėnin me Kavajėn, tė nesėrmen ai dha pėlqimin pėr tė pranuar detyrėn qė do t'i ngarkonte Kėshilli i Pėrgjithshėm. Nė kėtė mėnyrė u vendos dhe u shpall struktura e Shtabit tė Pėrgjithshėm.
Jepem pas leximeve
Pas ngritjes nė pėrgjegjėsi tė Spiros, kujdesi pėr ruajtjen tonė u shtua. Unė vazhdoja tė qėndroja i mbyllur dhe mund tė komunikoja vetėm me ata moshatarė, qė vinin pėr probleme tė luftės, tė cilėt mė njihnin si Tomorr. Aty jam njohur edhe me Dashamir Ohrin, komandantin e ardhshėm tė Brigadės sė Nėndetėseve nė Pasha Liman, i cili u bė shumė i njohur pėr problemin e nėndetėseve, kur u ndez konflikti diplomatik me Bashkimin Sovjetik. Ky eveniment, i cili vėrtet mund tė merrte pėrmasa tragjike, ėshtė pasqyruar mjaft mirė nė filmin "Ballė pėr ballė". Duke iu pėrshtatur detyrimisht kushteve tė izolimit, u dhashė shumė pas leximit. Nė atė kohė kam lexuar libra qė ishin tė ndaluara nga censura fashiste sikurse janė librat: "Kasollja e Xha Tomit", "Nėna" e Maksim Gorkit dhe shumė tė tjera, tė cilat tani nuk i sjell dot nė mend. Pėrveē librave, merresha shumė me gjuhėt e huaja. Nė atė kohė nga shtėpitė botuese italiane, kishin dalė nė shitje "poliglotė" pėr gjuhė tė ndryshme (metoda shumė praktike pėr tė mėsuar gjuhė tė huaja nė mėnyrė autodidakte).
Nėna maskohet ditėn e dasmės
Erdhi dita e dasmės sė Kalinės, vajzės sė madhe tė shtėpisė ku ne banonim. Ceremonia e martesės do tė na krijonte rreziqe, ndaj biseduam me vėllanė e saj se si mund tė evitoheshin ato. E gjithė vėshtirėsia qė krijohej ishte se dhėndri ishte nga Durrėsi dhe nėna ime mendoi se me siguri do tė kishte njerėz nga krushqia qė mund ta njihnin. Ajo kishte fisin e nėnės dhe tė babait nė atė qytet. Pasi e biseduam edhe me Sotirin, djalin e madh tė shtėpisė, qė ishte nė dijeni tė plotė se kush ishim ne, u vendos qė tė qėndronim nė shtėpi, por me njė kusht qė ime ėmė tė mos ishte pjesėmarrėse nė ceremoninė martesore tė vajzės sė shtėpisė duke qėndruar e fshehur nga sytė e dasmorėve. E vėshtirė do tė ishte pėr t'u realizuar, por rrugėzgjidhje tjetėr nuk u gjend. Vėshtirėsia ishte se dreka e dasmės do tė bėhej nė shtėpi, dhe pėr mungesė vendi u vendos qė tepsitė me ėmbėlsira dhe ushqime tė ndryshme, tė vendoseshin nė paradhomėn tonė, madje disa edhe te dhoma ku ne flinim. Qė nėna jonė tė mos binte nė sy, u vendos qė tė shtirej si e sėmurė nga njė sėmundje qė nuk duronte dritė. Ky version u quajt mė i pėrshtatshėm, pėr arsye se lejonte qė ime ėmė tė rrinte e mbuluar me ēarēaf. Kėshtu dhe u bė. Pėr ēudi, disa prej tyre u bėnė shumė kuriozė duke thėnė se ē'ėshtė ky njeri qė qėndron gjatė gjithė kohės i mbuluar, nuk kemi parė dhe dėgjuar ndonjėherė pėr sėmundje tė tilla! Nė pėrbėrjen e krushqisė kishin ardhur dhe njerėz qė nėnėn time e njihnin shumė mirė, sepse ajo i dallonte nga zėri kur bisedonin. Kur mbaroi dasma dhe krushqia u largua, nėna mezi ngopej me frymė dhe thoshte se atė qė hoqi atė ditė, do t'ia tregonte vetėm natės sė varrit!
Italia kapitulloi, vijnė gjermanėt
Pas dy javėsh, mė 8 shtator 1943, u pėrhap si rrufe njė lajm i gėzueshėm, Italia Fashiste kapitulloi. Nė kazermat italiane qė ishin aty pranė kishte njė lėvizje tė madhe. Dy-tre ushtarė italianė, me origjinė kalabreze, tė cilėt flisnin disa fjalė shqip arbėreshe, erdhėn me vrap dhe shumė tė gėzuar sollėn lajmin e njohur se lufta mbaroi. Vėrtet ai qe njė lajm i mirė, por vetėm shumė i pėrkohshėm. Italia Fashiste kapitulloi, d.m.th. ajo me ushtrinė e saj i ndėrpreu luftimet, por nė territorin e saj edhe nė territoret qė ajo kishte pushtuar kishte disa muaj qė kishin ardhur njėsi ushtarake gjermane. Nė Tiranė, kishte kohė qė ishin parė duke kaluar nėpėr rrugė autokolona me ushtarė gjermanė, tė veshur me njė uniformė pėr vendet e nxehta. Pra, kjo nuk ishte njė ogur i mirė, si pėr ne ashtu edhe pėr vetė italianėt.
Gjermanėt, qė nė ato kohė ishin shumė tė pakėt nė numėr, ishin vendosur njė godinė pranė nesh. Ato ditė, ata dukeshin shumė tė nervozua, por nuk reagonin nė asnjė lloj mėnyre.
Njė mėngjes, nga reparti italian, doli komandanti i regjimentit dhe sipas rregullit, kur makina e tij po i drejtohej daljes, u rreshtua truproja e nderit. Ndėrkohė, pasi makina largohet afro njėqind metra nga dera e repartit, njė oficer dhe njė ushtar gjerman, qė, pėrveē armatimit, mbanin dhe nga njė shkop nė dorė, i dolėn pėrpara makinės dhe duke bėrė me shenjė me anė tė shkopit e ndaluan atė. Oficeri gjerman, gjithmonė duke pėrdorur shkopin, me njė prepotencė tė ekzagjeruar, i bėri me shenjė kolonelit qė tė zbriste. Koloneli, pėr ēudinė tonė, u bind menjėherė dhe i ndoqi pėr atje ku e urdhėruan. Nuk mund ta harroj njė ngjarje tė tillė, ku ushtaraku madhor, me njė bindje tė tepruar, zbatoi paqėsisht njė kėrkesė tė ish-aleatit tė tyre, por duke shkelur jo vetėm mbi dinjitetin e gradės sė tij, por edhe mbi dinjitetin e njė regjimenti tė tėrė. Dihet se si u sollėn gjermanėt me ish-aleatėt e tyre. Italianėt qė kapeshin nė qytet, dėrgoheshin nė qendra tė caktuara, duke u trajtuar tashmė si robėr lufte e si tradhtarė. Shumė prej tyre mė vonė u pushkatuan, veēanėrisht oficerėt. Kėtė fat e pėsuan mijėra italianė vetėm nė vendin tonė, pa folur se ēfarė ka ndodhur nė rajone tė tjera. Sikurse e pėrshkruajnė mė vonė nė shkrimet e tyre historianėt ushtarakė italianė, se njė situatė e tillė shpjegohej, ngaqė trupat italiane, jo vetėm nė Shqipėri, por edhe nė vende tė tjera ranė viktimė e pasivitetit dhe paqartėsisė sė komandave tė tyre eprore.
Njė grua misterioze na kėrkon
Nė Shqipėri menjėherė filluan tė vinin trupa gjermane pėr tė mbushur boshllėkun e krijuar. Kjo ishte e detyrueshme sepse menjėherė forcat partizane u bėnė shumė aktive duke ēarmatosur italianėt, po edhe duke marrė nėn kontroll fshatra dhe qytete tė tėra. Kjo shpjegohet edhe me faktin se po tė liheshin kėto vende pa trupa, ato fare mirė mund tė pushtoheshin nga forcat aleate.
Kur zakonisht lėvizjet nė rrugicė ishin tė rralla, unė dhe nėna dilnim nė verandėn e shtėpisė pėr tė marrė pak ajėr tė pastėr. Njė ditė, duke ndenjur nė ballkon, pamė se drejt rrugės po vinte njė zonjė e veshur bukur. Ajo mbante njė fustan tė kohės prej setapure, mbėshtjellė me njė sharpė mėndafshi. Kishte veshur njė palė sandale mode prej tape. Mbante njė palė syze dielli dhe njė ēantė tė kohės. Nga larg tė krijohej pėrshtypja se duhet tė ishte njė zonjė e huaj. Nė tė njėjtėn kohė mund tė mendohej se ajo do tė ishte ndonjė spiune. Kur ajo mbėrriti pothuajse afėr shtėpisė, ne menjėherė u larguam nga veranda dhe u futėm brenda nė shtėpi, tė bindur se ajo mund tė ishte e rrezikshme. Pas pak, ajo u ngjit nėpėr shkallė dhe mori drejtimin te zonja e shtėpisė. Pasi u pėrshėndetėn, tė dyja u futėn brenda nė dhomėn e miqve. Nuk kaloi shumė kohė dhe Bija (kėshtu e thėrrisnin shkurt zonjėn e shtėpisė) erdhi e shqetėsuar, trokiti nė derė dhe i tha nėnės time se kishte ardhur njė zonjė, e cila kėrkonte tė bisedonte. Ime ėmė dhe unė pamė njėri-tjetrin nė sy. Nėna mė tha se kush mund tė ishte ajo qė e kėrkonte?! Ne nuk prisnim njeri pėr vizitė! Menduam se nė qoftė se do tė ishte ndonjė spiune, nuk kishte pse tė vepronte nė kėtė mėnyrė, ajo mund tė njoftonte pa ndonjė vėshtirėsi policinė dhe me kaq mbyllej problemi. Mandej vendosėm qė nėna tė shkonte pėr tė bėrė takimin, por gjithmonė duke pasur kujdes nga ndonjė provokacion. Nuk shkoi shumė kohė dhe ime ėmė u kthye gjithė shend. Me njė frymė mė tha: "Alfred, ajo na ka sjellė njė letėr nga babi!" Gėzimi nuk pėrshkruhej nė ato ēaste sepse kishim njė kohė tė gjatė qė nuk merrnim asnjė lajm prej tij. Nė letėr thuhej, gjithashtu, se pas disa ditėve do tė vinin tė na merrnin, pėr tė na ēuar nė zonėn e ēliruar tė Pezės. Zonja, pasi dorėzoi letrėn, u largua menjėherė, pa dhėnė informacione tė tjera.
Gazeta Shqiptare
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn