als_Latn lit_Latn mlt_Latn
Shqipėria tė marrė pjesė nga Jugosllavia e Jugut me popullsi shqiptare dhe ta kompensojė atė mundėsisht me Shkodrėn e rrethinat nė Veri. Pretendimet greke duhen trajtuar me vėmendje, megjithėse janė tė ekzagjeruara. Italianėt ti japin Sazanin Shqipėrisė. Kėshtu apo pak a shumė kėshtu, nė mėnyrė tė pėrmbledhur ishte ajo ēka Departamenti Amerikan i Shtetit, nė fillimvitin 1945, e pėrshkruante si pikėpamjen e vet mbi rregullimin territorial tė Pasluftės pėr Shqipėrinė. Pikėpamja nė fjalė nė fakt gjente njė shtrirje mė tė gjerė, duke skicuar nė kėtė kontekst edhe tė ardhmen e rajonit tė Ballkanit e atė tė Europės Lindore, e pėrcaktur kėsisoj edhe disa korrektura tė nevojshme nė lidhje me tė ardhmen e kufinjve tė Bullgarisė, Greqisė, Jugosllavisė, por edhe tė Qipros, Turqisė, Rumanisė, Italisė etj. Situata pėr Aleatėt tashmė dukej tejet pozitive dhe fitorja pėrfundimtare ishte vetėm ēėshtje kohe e formaliteti. Ajo ēka duket interesante, ėshtė fakti se pėr herė tė parė kjo mund tė shihet pas kaq shumė viteve, si njė pikėpamje e shfaqur nė mėnyrė eksplicite edhe pse jo nė kufinjtė e qėndrimit zyrtar mbi tė ardhmen e kufinjve tė Shqipėrisė e rajonit.
Kufinjtė shqiptarė, vėmendje themelore
Nėse zhvendosemi nė kohė, kuptojmė se kėto pėrēapje pėr rregullim tė drejtė tė kufinjve, vinin pikėrisht nė kohėn kur Lufta akoma nuk kishte mbaruar dhe fuqitė e mėdha po shkonin drejt dy konferencave qė vulosėn de facto pėr njė kohėzgjatje tė konsiderueshme, fatin e shumė kombeve e shteteve tė kontinentit. Pjesa ku flitet pėr Shqipėrinė, duket se pėrbėn edhe thelbin e mendimeve amerikane pėr tė ardhmen e rajonit tė trazuar. Materiali qė ne kemi shkėputur, ėshtė marrė nga njė gazetė australiane (shih: How America Would Correct East Europe Frontiers, The Mercury, 2 janar 1945, fq. 4), e cila nė fakt i referohej raporteve tė njė korrespondenti shumė tė njohur tė kohės sė vet, ikonė e gazetarisė botėrore Cyrus Sulzberger, asokohe i angazhuar pėr prestigjozen amerikane New York Times me raportimet nga fronti aleat, me qendėr nė Kajro. Nga materiali nė fjalė, kuptojmė se tashmė Shtetet e Bashkuara tė Amerikės kishin kristalizuar njė program pėr rregullimin e kufinjve tė Europės Lindore, duke pėrfshirė shkėputje territoresh nė favor tė Greqisė, ku njėra prej tyre duhej tė ishte dhe Qiproja, e cila pas Luftės duhej ti kalonte kėsaj tė fundit, duke u shkėputur nga kolonizimi britanik. Pėrsa i pėrket pretendimeve greke mbi kufirin shqiptar tė jugut, Departamenti i Shtetit, sipas Sulzberger, i shihte ato si disi tė ekzagjeruara, megjithėse atyre i duhej kushtuar vėmendje dhe se e nevojshme, jo vetėm nė marrėdhėnie me Shqipėrinė, por edhe me Bullgarinė e Jugosllavinė, bėhej kėsisoj vetėm njė korrekturė e pjesshme e tyre.
Nga plani spreket vetėm Turqia
Po ashtu, sipas Departametit tė Shtetit, duheshin siguruar tė drejtat e Bullgarisė e tė Jugosllavisė pėr tė pasur akses nė portin grek tė Selanikut. Jugosllavia duhej tė merrte nga Italia dhe Austria rajonin e Fiumes e tė Zarės, pra ishujt jashtė brigjeve kroate dmth. jugosllave, ndėrsa kufinjė e saj tė Paraluftės me Hungarinė, Austrinė dhe Rumaninė, thuhej se duhet tė mbeteshin ato qė kishin qenė. Mė tej nė raport thuhej se: Rumania duhet ti japė Besarabinė dmth. Moldavinė Rusisė dhe jugun e rajonit tė Dobruxhės, Bullgarisė, duke u kompensuar me rikthimin e tė gjithė rajonit verior tė Transilvanisė qė do i merret Hungarisė, pėrveē njė copėze tė vogėl qė do vijojė ti mbetet Hungarisė nė rajonin rreth Aradit. Dukej qartazi se nga ky plan mbeste pa u prekur pra vetėm Turqia, e cila nga fundi i Luftės shihej tashmė si aleate e frontit antinazist dhe qė edhe gjatė Luftės nuk kishte vuajtur nga shkėputje territoresh, apo pushtim si pak vende europiane nė atė kohė, duke ruajtur pro forma neutralitetin.
Shqipėria tė japė Shkodrėn e tė marrė Kosovėn
Pėr Shqipėrinė, nė mėnyrė tė veēantė e tė nėnvizuar thuhet se: duhet tė jetė njė shtet sovran dhe duhet ti jepen pjesė nga Jugu i Jugosllavisė, me njė kompensim nė formėn e shkėputjes sė njė pjese tė territoreve veriore tė saj, duke pėrfshirė mundėsisht Shkodrėn, qė duhet ti shkojnė Jugosllavisė. Ndėrkohė, Italia duhet ti dorėzojė shqiptarėve, ishullin e Sazanit nė Gjirin e Vlorės. Nė raport fillimisht theksohet se pikėpamjet e zyrtarėve amerikanė kanė si synim vendosjen e parakushteve bazė pėr arritjen e paqes nė njė rajon tė trazuar. Plani pėrbante tri objektiva: i pari paraqet njė rishikim apo njė rirregullim tė kufinjve nė bazė tė negociatave direkte tė shteteve tė pėrfshira. Objektivi i dytė synonte sponzorizimin e idesė sė bashkėpunmimit rajonal. I treti thuhej se dėshiron tė inkurajojė rehabilitimin ekonomik tė vendeve tė Ballkanit, pasi ata tė kenė zgjedhur lirisht qeveri tė dala nga vota popullore. Kjo politikė, sipas Sulzberger, duket tė jetė shumė mė pozitive se sa ajo aktuale.
Planet amerikane, skica jozyrtare
Nė artikull theksohet se: megjithėse pikėpamjet e Departamentit tė Shtetit janė skicuar nė njė bazė specifike, nė dukje nuk shihet ndonjė kėmbėngulje pėr ti zbatuar ato domosdoshmėrisht nė terren, ēka i jepte kėtij raporti tė drejtėn pėr ta trajtuar atė thjesht si njė pikėpamje jozyrtare, i cili nė fakt do tė zinte vend pjesėrisht nė formėsimin e Europės sė Pasluftės, pas Konferencave tė Jaltės ( shkurt 1945) e asaj tė Potsdamit (korrik 1945). Mė tej, nė raport thuhet se: Shetet e Bashkuara mendojnė se grekėt duhet tė lejohen tė zgjedhin nė mėnyrė demokratike formėn e regjimit, duke votuar mes monarkisė e republikės. Departamenti i Shtetit aprovon shkėputjen e ishujve dodekanezė nga Italia nė favor tė Greqisė, pėrveē Castellorizzo-s, i cili duhet ti shkojė Turqisė. Qipro gjithashtu i duhet dhėnė Greqisė.
Amerikanėt: Pretendimet greke, tė ekzagjeruara
Amerika i sheh pretendimet kufitare tė zyrtarėve grekė si disi tė ekzagjeruara. Disa zyrtarė tė ndryshėm grekė kanė shprehur pretendime pėr njė vijė tė gjerė nė Shqipėrinė e Jugut, si dhe gjithashtu edhe tė jugut tė Bullgarisė, por edhe pjesė tė vogla tė Jugosllavisė. Departanmetni i Shtetit mendon se nė kėtė rast, ka nevojė vetėm pėr njė korrigjim fare tė vogėl tė tyre. ..Porse pretendimet kundrejt Shqipėrisė duhen parė me kujdes.
Sfidat e reja nė Ballkan dhe pikėpamjet reale amerikane
Megjithėse raporti i mėsipėrm paraqet njė pikėpamje teknike parazyrtare tė qeverisė amerikane mbi tė ardhmen e Europės Lindore tė Pasluftės, duket se shumėcka ndryshoi me kalimin e kohės, duke bėrė qė disa linja tė kėtij orientimi tė korrigjoheshin apo tė mos gjenin terren. Kjo edhe si pasojė e vendimeve tė dy konferencave qė do tė pasonin, si dhe e atyre qė ishin zhvilluar mė parė nė mėnyrė formale apo informale mes liderėve kryesorė aleatė, e nga ana tjetėr, sigurisht edhe e zhvillimeve qė do tė sillte praktikisht Lufta e Ftohtė. Nė kohėn pėr tė cilėn po flasim, nė Shqipėri kishte filluar punėn ajo qė njihej si qeveria demokratike e Tiranės, megjithėse akoma nuk ishte njohur zyrtarisht as nga SHBA, as nga Britania e Madhe e as nga BRSS. Nga ajo ēka tregojnė raportet e mėvonshme, rezulton se paradoksalisht, pikėrisht SHBA ishin njė hap para BRSS dhe Britanisė sė Madhe nė njohjen e qeverisė komuniste tė Tiranės, duke rekomanduar njohjen kundrejt refuzimit qė vinte akoma nga Moska dhe Londra, tė cilat do ta bėnin kėtė pėrgjatė harkut tė dy viteve nė vijim. Madje janė vėrtetuar edhe fėrkime mes Londrės e Uashingtonit nė kėtė aspekt, tė cilat sigurisht se do tė shuheshin mė vonė bashkė me mbėshtetjen e tyre pėr regjimin e Hoxhės dhe largimin apo mospraninė e misioneve tė tyre diplomatike, deri nė rėnien e komunizmit nė Shqipėri.
Amerikanėt: Mosndryshim kufinjsh pėr Ballkanin
Pikėpamjet amerikane nė lidhje me rajonin e Ballkanit, vazhdimisht kanė qenė pėr mosndryshim tė kufinjve, linjė e cila vijon tė mbetet aktuale edhe nė konstelacionet e reja politike rajonale pas shpalljes sė pavarėsisė sė Kosovės. Sidoqoftė, herė pas here, ashtusikurse edhe nė rastin e draftit tė DAP nė 1945, ka ngritur krye edhe ndonjė pikėpamje nga rrethe jozyrtare apo gjysėmzyrtare nė SHBA, pėr rishikim apo kėmbim territoresh pėr tė paqėsuar pėrfundimisht rajonin e Ballkanit, e sidomos atė tė pjesės sė tij jugperėndimore, i cili vijon tė mbetet njė kockė e fortė pėr tu pėrtypur nga Uashingtoni dhe Brukseli pėr shkak tė sfidave dhe tė papriturave qė vazhdimisht ka rezervuar.
Ēurēilli dhe Stalini: Europa tė ndahet, Amerikėn nuk e pyesim!
Konferenca e Jaltės, mbajtur nė gadishullin e Krimesė nė ish-Bashkimin Sovjetik, nė datat 4 deri mė 11 shkurt 1945, ishte njė takim diplomatik i tre krerėve aleatė gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, i dyti nė radhėn e atyre qė njihen si tri konferencat e mėdha aleate, duke pasuar atė tė Teheranit ( 28 nėntor-1 dhjetor 1943) e paraprirė atė tė Potsdamit (17 korrik-2 gusht 1945). Nė tė morėn pjesė tri liderėt kryesorė tė frontit aleat; Franklin D. Roosevelt (SHBA), Winston Churchill (Mbretėria e Bashkuar) dhe Josif V. Stalin (ish-Bashkimi Sovjetik). Tema tė konferencės ishin para sė gjithash ndarja e Gjermanisė, ndarja e pushteteve dhe e zonave tė influencės nė Europėn e Pasluftės dhe vulosja e fatit tė Perandorisė japoneze. Nga kjo pikėpamje, duke pasur parasysh se Konferenca e Potsdamit u mor mė shumė me ndarjen e Gjermanisė dhe ēėshtje tė tjera me interes pėr aleatėt (duke shėnuar njėkohėsisht edhe ngritjen e Perdes sė Hekurt nė kontinent), ajo mbetet si mė e rėndėsishmja pėr fatet e rajonit tonė e ato tė Shqipėrisė sė Pasluftės. Nė vendimet e saj gjetėn vend pretendimet sovjetike pėr shtrirjen e influncės sė saj nė Kinė e Azi, duke zėvendėsuar nė kėtė mėnyrė interesat e deriatėhershme japoneze. Gjermania vetė u nda fillimisht nė tri e pastaj nė katėr zona pushtimi duke trajtuar pėrfundimisht edhe Francėn si fuqi aelate me tė drejta apo pretendime tė barabarta me aleatėt e tjerė. Stalini kėmbėnguli pikėrisht nė kėtė konferencė, qė ndėr tė tė tjera, i gjithė rajoni i Ballkanit, ashtu sikurse vendet Balltike e ato tė Europės Lindore (pėrfshirė kėtu fillimisht madje edhe Italinė) duhej tė pėrbėnin njė unazė sigurie pėr interesat e Bashkmit Sovjetik, duke formuar njė rreth vendesh satelite qė do tė mbronin kufinjtė e tij. Dėshirave tė tij, dy liderėt perėndimorė, i shkuan prapa vetėm pjesėrisht. Italia pėr shembull, iu la pėrfundimisht sferės sė ndikimit perėndimor, ndėrkohė qė Ēekosllovakia e vendet Balltike iu lanė Stalinit. Mbi qeverisjen nė Poloni nuk u gjet asnjė akord, dhe gjithashtu ēėshtja e kufinjve tė saj u la pėr zgjidhje. Interesant ėshtė fakti se sferat e influencės nė Europėn Lindore ishin vulosur mes Stalinit dhe Ēurēillit de facto qysh nė Konferencėn e Moskės, nė tetor 1944, nė mėnyrė informale, duke anashkaluar pikėpamjet e Francės e sidomos ato tė SHBA. Nė njė copėz letėr qė Ēurēilli ia dorėzoi Stalinit, ishin pėrcaktuar me pėrqindje tė sakta ndarjet qė ata mendonin. Stalini ia ktheu mbrapsht homologut tė tij atė me shenjat pėrkatėse miratuese pėr ēdo propozim, duke bėrė kėsisoj qė fati i shumė popujve tashmė tė ishte i paracaktuar, pavarėsisht asaj ēka propagandonin aleatėt nė sipėrfaqe, ku rėndom flitej pėr vetvendosje e zgjedhje demokratike. Pėr Shqipėrinė aty nuk flitej thuajse fare dhe ajo konsiderohej si pjesė e fatit tė Jugosllavisė, e cila nė atė letėr ishte pėrcaktuar si e ndarė 50% me 50%, sipas interesave tė tė mėdhenjve. Ndėrsa pėr Greqinė, nė letėr ishte pėrcaktuar njė ndarje prej 90% pėr interesat britanike e 10% pėr ato sovjetike, ēka nė fakt gjeti mė vonė edhe zbatim nė terren, ku u pa se pas disa viteve pėrpjekje tė dhunshme, Stalini hoqi dorė prej saj duke lėnė pas hirin e njė lufte tė pėrgjakshme civile nė atė vend, me pasoja jo tė vogla edhe nė marrėdhėniet e Greqisė me vendet e saj fqinje. Fakti i mėsipėrm pėr njė lloj anashkalimi tė interesave amerikane nė hartimin e tė ardhmes sė Europės sė Pasluftės, ėshtė bėrė shpesh edhe objekt kritikash pėr administratėn amerikane tė asaj kohe, megjithėse nė njė pjesė shumė tė konsiderueshme, sigurisht se interesat amerikane pėrputheshin plotėsisht me ato britanike. Pas pėrfundimit tė Luftės, tashmė skeptrin e liderit pėrfundimisht e morėn SHBA, tė cilat ravijėzuan plotėsisht linjat e politikės aleate nė pėrballje me ish-BRSS e Bllokun Lindor, duke e zbehur relativisht shpejt rolin e Britanisė sė Madhe.
Pretendimet greke dhe qėndrimet amerikane
Pretendimet territoriale greke ndaj Shqipėrisė u shfaqėn me forcė sidomos gjatė zhvillimit tė punimeve tė Konferencės sė Paqes nė Paris (29 korrik 15 tetor 1946). Pėrveē argumentave tė vjetra rreth Vorio Epirit, Greqia e cilėsonte Shqipėrinė si pjesė tė agresionit ndaj vendit tė saj nė vitin 1940, kur nisi konflikti italo-grek. Ato u kundėrshtuan forcėrisht nga kreu i delegacionit shqiptar, ish-Kryeministri Enver Hoxha. Kundrejt tyre, Shqipėria do tė mundohej tė vinte nė pah kontributet e Shqipėrisė pėrkrah koalicionit antifashist dhe krimet e bandave tė Napoleon Zervasit kundėr popullsisė ēame, gjė e cila do tė tolerohej nga fuqitė aleate, megjithėse pėr kėtė ēėshtje konferenca autorizoi ngritjen e njė komisioni ndėrkombėtar, i cili nuk do ta zgjidhte dot kėtė ēėshtje, pikėsėpari, pėr shkak tė orientimit prolindor tė qeverisė sė Tiranės, por edhe kėmbėnguljes britanike nė krah tė qeverisė greke nė kontekstin e luftės civile qė po zhvillohej asokohe nė Greqi. Pala amerikane preferonte vazhdimisht njė pozicion mė tė reformuar pėrballė pretendimeve greke ndaj Shqipėrisė sė Jugut dhe nuk rezulton tė jetė shprehur kurrė zyrtarisht pro tyre gjatė dhe pas Luftės.
Gazeta Dita
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn