als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Said Najdeni - "Hoxh Voka"
"Nuk vuaj pr para e pr grada por pr
komb e atdhe"
Seid Najdeni sht nj nga veprimtart e shquar t lvizjes kombtare shqiptare, q zhvilloi veprimtarin e tij n kuadrin e Rilindjes, n drejtim t msimit t gjuhs s shkruar shqipe n zonn e Dibrs.
Seid Najdeni lindi n Dibr te madhe m 1864, ku mori edhe arsimin fillor e at plotor. Arsimin e lart e bri n medresen "Hajdar" t Fatihut n Stamboll. Kt shkoll e mbaroi n vitin 1888 dhe u kthye n atdhe i frymzuar pr idealin kombtar nga kontaktet q kishte pasur me prfaqsues t shquar t lvizjes kombtare shqiptare n Stamboll. Mbresa te veanta i la takimi me Naim Frashrin. Mori me vete nj sasi t konsiderueshme abetaresh, t cilat fillimisht i shrbyen pr hapjen e shkolls n Dibr, m 1888.
Kjo shkoll punoi vetm nj vit, sepse at e mbylln autoritetet pushtuese. Gjat jets s saj, sadoq t shkurtr, kjo shkoll pati nj jehon t madhe n popull dhe ndikoi ne zgjimin e ndrgjegjes kombtare. N vitin 1893 S.Najdeni e hapi prsri shkolln, n krye t s cils ai vendosi Hoxh Muglicn, q kishte mbaruar medresen e Elbasanit. Pr mbajtjen n kmb t ksaj shkolle paraqiteshin pengesa dhe vshtirsi t mdha, por ato nuk e zbrapsn S. Najdenin. Nj vit m pas edhe kjo shkoll u mbyll, por tani nevoja e shkolls shqipe kishte pushtuar tr dibrant.
S. Najdeni, duke e ndier nevojn e kontakteve drejtprdrejta me krer t lvizjes shqiptare, u nis, n vitin 1895, n Stamboll, por atje u arrestua dhe u burgos n burgun e Edrenes, ku ndodheshin dhe patriot t tjer t shquar, si Haxhi Zeka, Hamdi Ohri, Ibrahim Mitrovica e t tjer. Pas lirimit nga burgu prshkoi vilajetet shqiptare t Shkodrs, Manastirit, Kosovs dhe t Janins, si edhe ngulimet shqiptare n Itali, Bullgari e Rumani.
Gjat qndrimit t tij n Shkup, ai u burgos prsri, por me ndrhyrjen e miqve t tij u lirua. M 1900 hapi pr t tretn her shkolln shqipe n Dibr. Kjo shkoll pati nj rndsi t veant pr zonn e Dibrs.
S.Najdeni mori pjes n shum tubime, pr shtjen kombtare e sovranitetin e vendit si qe Lidhja e Pejs ku ai tha fjaln e tij.
Veprat kryesore q S. Najdeni botoi me alfabetin latin jan dy. E para sht "Fe rrfenjsja e myslimanve", botuar n Sofie m 1900, dhe e dyta "Abetare e gjuhs shqipe nd t fol gegnisht", botuar po n Sofie m 1900, por pa emr t autorit, pra anonime. E para sht nj vepr fetare e mbshtetur n parimet Kur’anore, q jan t detyrueshme pr t gjith besimtart mysliman. Ky prfaqson nj manual fetar, por me mjaft t dhna patriotike dhe filozofike. Problemin e dituris dhe t prapambetjes Najdeni e trajton gjer. Ai pranon dy dituri: at fetare dhe at t mendjes, t cilat, duke u mbshtetur n Kur’an, nuk i kundrvihen njra-tjetrs. Dituria pr t sht nj arm e fuqishme, q mkon ndrgjegjen kombtare, q e njeh njeriun me shum t dhna, i jep atij pavarsi dhe e bn t barabart me t tjert.
N kt botim ai prfshin edhe thirrje pr t prvetsuar shkrim leximin shqip, pr t mbrojtur lirin dhe pavarsin kombtare. Duke e shkruar kt vepr me alfabetin e Stambollit, ai prononcohet krahas atyre q mbronin alfabetin latin. Parulla e tij qe: "Q shqiptart t shptojn nga rreziku, ka vetm nj rrug: me u zgjue kombi, me msue gjuhn e tij, me i dal zot vetes".
Said Najdeni - "Hoxh Voka"
"Nuk vuaj pr para e pr grada por pr komb e atdhe
Said Najdeni-Hoxh Voka apo Vogli njri nga veprimtart e dalluar t rilindjes kombtare
Shkruan: Shevki Sh. Voca
"Nuk vuaj pr para e pr grada por pr komb e atdhe" S. Najdeni
Rilindja Kombtare Shqiptare ishte nj lvizje e gjer politike e kulturore q
synonte lirimin e t gjitha tokave shqiptare dhe bashkimin e tyre n nj shtet t vetm e t pavarur, si edhe zhvillimin e gjuhs, t arsimit e t kulturs kombtare. Ajo prfshin nj epok t tr historike q filloi n gjysmn e par t shekullit XIX (1830) dhe mbaroi m 1912 me Shpalljen e Pavarsis s Shqipris
N prputhje me kushtet historike t Shqipris, rilindsit tan prpunuan edhe programin kombtar t Rilindjes, i cili prmbante: lirimin e Shqipris dhe formimin e shtetit kombtar shqiptar, mbrojtjen e tokave shqiptare nga rreziku i coptimit, prhapjen e arsimit e t kulturs n gjuhn amtare dhe zhvillimin ekonomik t Shqipris. Rilindsit e par dhe pasuesit e tyre u bn ideolog t lirimit kombtar dhe msues, hartuan tekste shkollore, si dhe vepra shkencore e letrare. Me shkrimet e tyre, ata u prpoqn t shtonin dashurin pr atdheun dhe pr gjuhn amtare. Ata i dhan m shum rndsi sidomos lvrimit t gjuhs amtare mbi bazn e nj alfabeti t prbashkt dhe prhapjes s shkolls shqipe, si mjete jo vetm pr t nxjerr vendin nga pa dituria dhe nga errsira, por edhe pr t afirmuar botrisht individualitetin e vetqenies kombtare t popullit shqiptar.
Ksaj plejade apo m mir t themi armate t Lvizjes s Rilindjes Kombtare i takon edhe Sait Najdeni nga Dibra, i cili njihet edhe si Hoxh Voka apo Hoxh Vogli. Se kush ishte ai, dhe se sa u mundua dhe sakrifikoi pr gjith ka ishte n interesin kombtar do t shohim n vijim t ktij shkrimi. Ndonse jam i bindur se ky shkrim por edhe shkrimet tjera q jan shkruar deri m tani pr personalitetin e ktij hoxhe veprimtar t pa kursyer, nuk do t mund t prfshijn opusin e gjer t lvizjeve dhe aktiviteteve t tija n prgjithsi.
Said I. Najdeni, rilinds, patriot, atdhetar, dhe veprimtar i shquar i shtjes kombtare, lindi n Dibr t Madhe n vitin 1864. Ishte biri i Islam dhe Esma Najdenit q rridhnin nga nj familje zejtare. Arsimin fillor dhe at plotor Saidi i kreu me sukses n vendlindje n vitin 1882, ndrkaq q inteligjenca dhe zgjuarsia e tij bn q babai i tij me dshir dhe vullnet t madh pr ta shkolluar t birin sa m shum e drgoi s pari n Edrene e m pas n Stamboll, ku Saidi me sukses i prfundon studimet e larta teologjike n medresen e Hajdar pashs.
Gjat studimeve t tija n Stamboll, edhe pse ishte i ri, Saidi pati fatin q t takohej me Naim e Sami Frashrin, dhe Ismail Qemajlin, t cilt ia forcuan vendosmrin pr t'iu kushtuar me tr energjin dhe potencialin intelektual dhe moralin e karakterin e lart njerzor q kishte, idealit t shtjes kombtare, q edhe popullit t tij sikurse popujve t tjer t iu mundsohet arsimimi dhe shkollimi n gjuhn amtare. Gjat shkollimit t tij n Stamboll n medresen e Hajdar Pashs, Saidi u njoh dhe lidhi nj shoqri shum t afrt me hafz Ibrahim Mitrovicn t cilin e pati shok t medreses, i cili po ashtu m von u dallua me aktivitetin dhe veprimtarin e tij pr shtjen kombtare. N Stamboll asokohe zhvillohej nj veprimtari mjaft e gjer propagandistike pr shtjen kombtare, ku krert e Rilindjes dhe t Lvizjes kombtare shtpit e veta i kishin kthyer n klube n t cilat mbaheshin dhe dgjoheshin ligjrata mbi historin dhe kulturn kombtare, ku nxiteshin dhe frymzoheshin kuadrot t reja pr veprim kombtar. Nj vizitor i shpesht i ktyre shtpive ka qen edhe vet Saidi. I ushqyer nga gjith ajo q shihte, q dgjonte, dhe q perceptonte n Stamboll sikurse q shprehet studiuesi i njohur dr. Mahmur Hysa n nj shkrim t tij t veant kushtuar Said Najdenit, ai mundohej t njjtn gj ta zbatoj edhe n Dibr. Kjo vrehej qart ngase, sa her q vinte Saidi n Dibr gjat pushimeve shkollore, bnte propagand pr mendimet dhe idet e rilindseve.
Pas kryerjes s shkollimit n Stamboll n vitin 1888, q sapo ishte br nj vit pasi ishte hapur shkolla e par shqipe n Kor, Saidi i urt dhe i dashur, puntor i pa lodhur dhe trim, i frymzuar pr idealin kombtar, u kthye n atdhe ku iu prvesh me zell shtjes kombtare. Saidi morri me vete nj sasi t madhe abetaresh t Shoqris s Stambollit (1879), dhe ato t Samiut (1886), me dshirn e flakt q t hap n vendlindje shkolln e par shqipe, por pa lejen e autoriteteve sepse e dinte se ata nuk do ta lejonin.
Dhe n t njjtin vit m 1888 me prpjekje t mdha dhe guxim t pa shoq, i vetdijshm pr rrezikun q mund ti kanosej, Saidi arriti q n shtpin e vet ta hap shkolln e par shqipe e cila punonte n fshehtsi. Aso kohe shtypi i kohs pr Dibrn shkruante: "Si n vende t tjera, edhe ktu n Dibr zuri me hy dashuria e mmdheut bashk me t gjuhs! Sot n Dibr kemi shum zotri pleq t ndershm q prpiqen pr pavarsin e gjuhs shqipe...i madh e i vogl thrrasin: me gjuh ruhet mmdheu, me shkoll mirsohet kombi!" N kt shkoll t cilin e udhhiqte Said Najdeni prve elementeve t para t shkrim-leximit me alfabetin e Stambollit, msohej dika edhe nga matematika, nga shkencat natyrore, msime fetare, bisedohej pr tema nga historia e kultura kombtare, bisedohej pr veprimtarin e Stambollit, pr ngjarjet m aktuale etj. Nxns t par t ksaj shkolle ishin fmijt e patriotve dibran, t cilt m von u bn lufttar t shtjes kombtare, prhaps t librit shqiptar, msues t shkollave shqipe, ithtar t alfabetit shqip etj. Dibrant Said Najdenin e quanin Hoxh Voka, ndonjher Hoxh Vogl, me ka sikur donin t tregonin se fjala e tij iu ngrohte zemrat dhe iu ndrionte mendjet, duke ngjallur tek ta dashurin pr atdheun, pr gjuhn dhe shkolln shqipe.
Mirpo duhet ditur se do her e m tepr veprimtaria e ksaj shkolle vinte duke u vshtirsuar, sepse ishte e pa mundur q mos t zbulohej nga autoritet osmane, aq m tepr pse ajo bri nj jehon t madhe n opinion. Ndrkaq q autoritet turke dhe ata pro turke Hoxh Vokn filluan ta akuzojn, si njeri q dshiron ta helmoj rinin dhe ta largoj at nga rruga e fes, duke e njollosur se "hoxha sht prishur nga feja", "sht kaur" etj., andaj e shpalln si t pa fe, dhe shkuan aq larg sa q nuk e lejonin t falej n xhami. Hoxh Voka i menur, i vendosur, plot energji, elan dhe guxim, ishte zotuar se far do q i del prpara nuk do t mundet ta shmangi nga rruga e interesit kombtar, dhe pr akuza t tilla nuk ia ndiente fort veshi, ndrkaq q ai kishte si udhrrfyese pr besimtart fjalt: "Myslimant e vrtet duhet t din se feja islame urdhnon me e dashur atdheun", dhe "Pr mmdhen duhet me qen shrbtor, njeriu sa dashuri t ket n mmdhen, aq dashuri ka n fen".
Kjo shkoll punoi vetm nj vit, sepse at e mbylln autoritetet pushtuese. Megjithat shkolla edhe pse punoi vetm nj vit, ajo gjat jets s saj, sado q t shkurtr, pati nj jehon t madhe n popull dhe ndikoi mjaft n zgjimin e ndrgjegjes kombtare. Me mbylljen e ksaj shkolle, masat represive u shtuan dhe u ashprsuan edhe m tepr ndaj librave shqipe dhe kulturs shqiptare. Autoritetet osmane Hoxh Najdenit i ofruan pun n administratn turke, por ai e zgjodhi dhe eci n rrug tjetr, si kishte thn edhe vet: "Nuk vuaj pr para e pr grada, por pr komb e atdhe. Un dua t fitoj liri me i msua ktij populli gjuhn shqipe, q ta njeh veten e tij e t prpiqet pr vetvete".
Rrugn q e kishte filluar hoxh Najdeni, edhe pse ishte e rrezikshme, tek ai gjithnj e m shum ngjallej dashuria dhe ndrgjegjja. Veprimtarin dhe aktivitetin ai nuk e pushoi, dhe pa marr parasysh pr pasojat q mund ti ket, Saidi prsri e rihapi shkolln n vitin 1893, duke i pajisur nxnsit me tekste shkollore libra dhe fletore t cilat i sillnin tregtart dibran dhe patriott si ishin Selim Rusi dhe Kadri Fishta. Ndrsa nj ndihmes t veant me libra, gazeta dhe revista n gjuhn shqipe pr shkolln e Dibrs dha edhe Josif Bageri, nj patriot shqiptar nga Reka e Dibrs, i cili kishte emigruar hert nga vendi i tij dhe kishte gjetur strehim n Bullgari, prej nga zhvillonte nj aktivitet t gjer politik, me t cilin mbante kontakte Said Hoxha. Me rihapjen e ksaj shkolle, interesimi pr msim n gjuhn shqipe vinte gjithnj duke u shtuar, kshtu q numri i nxnsve prej 9 tashti kishte arritur n 26. Pr mbajtjen n kmb t ksaj shkolle paraqiteshin pengesa dhe vshtirsi t mdha, por ato nuk arritn ta zmbrapsin Said Najdenin nga rruga q e kishte nisur.
Shkolla shqipe n Dibr dhe n disa fshatra n rrethin dhe librat shqip, q qarkullonin gati n do shtpi nxitn armiqt q shkollat t'i mbyllnin, librat t ndalohen dhe Hoxh Voka t ndiqet nga pushteti. Kshtu q shkolla e Dibrs srish pas nj vit pune pr her t dyt u mbyll me1894. Shkollat u mbylln por jo edhe ideja, kshillat, dhe frymzimi i Hoxhs q ndikonte edhe n rrethanat politike. N kt mnyr dhe n kto kushte dhe rrethana Hoxh Saidi, ndiente nevojn pr t kontaktuar drejtprdrejti me krert dhe veprimtart e lvizjes shqiptare t Stambollit q t'i njoftoj me gjendjen n Dibr e cila ishte mjaft kritike. Ashtu q n vitin 1895 Saidi bashk me shokun e tij t medreses hafz Ibrahim Mitrovicn marrin rrugn pr n Stamboll. Autoritetet turke e ndoqn lvizjen e tyre dhe i arrestuan n burgun e Edrenes, ku ndodheshin t burgosur patriot t tjer shqiptar si Haxhi Zeka dhe Hamdi Ohri. T dytin gjyqi turk e kishte dnuar me 5 vjet burg pr veprimtarin antiturke. Hamdiu ishte msues i shqipes n Ohr, ndrkaq q ai veprimtarin e tij nuk e ndalte as n burg, dhe n qelin e burgut kishte organizuar kursin e gjuhs shqipe, t cilin e ndiqnin fshehurazi shum shqiptar t burgosur. Nga ky burg shum shqiptar doln t msuar me shkrim dhe lexim shqip. Hamdiu pas lirimit nga burgu, prsri n shtpin e vet hapi nj shkoll shqipe ku arriti t mbledh 80 nxns, ndrsa autoritetet turke nuk mundn ta kuptojn punn e ksaj shkolle, e cila megjithat nuk mundi t qndroj koh t gjat. Saidin dhe hafz Ibrahimin i dnuan me nga 15 muaj burgim t rnd dhe t mundimshm. I linin pa buk pa uj dhe n terr. Njmbdhjet muaj i mbajtn pa i pyetur fare pr asgj. Gjat qndrimit n burg Saidi kishte qndisur nj flamur t cilin m von e nxirrte n dasma. Publicisti, veprimtari e demokrati shqiptar Shahin Kolonja, interesohej pr t burgosurit shqiptar n burgun e Edrenes t cilt edhe shum shpesh i vizitonte, dhe arrinte q n burg atyre t'u fut libra shqipe.
Nj fjal e urt popullore thot; "Psimi sht msim", kjo i shrbeu Hoxh Saidit si moto n veprimtarin e tij t mtutjeshme, e q ai tani doli nga burgu moralisht m i fort, m i vendosur, dhe m i mobilizuar. Me t kthyer n Dibr nga burgu i Edrenes, Hoxh Voka vazhdoi punn. Ai e dinte se prezenca e tij n Dibr ishte m se e nevojshme, por nuk qndroi aty nga se mendonte se m me interes kishte me qen po ti vizitonte qendrat tjera t lvizjes kombtare q t prcjell prvojat nga atje dhe t prfitoj m shum. Si pik e par Saidi vizitoi vilajetet shqiptare t Shkodrs, Manastirit, Kosovs dhe t Janins. Npr kto vende Hoxh Voka pati rastin q t takohet dhe t bisedoj gjer e gjat pr shtjen e lvizjes kombtare me personalitete dhe patriot t rndsishm si pr shembull, Dervish Hima, Sotir Kolea, Nuredin Xhema, Ded Karbunara etj. Me qllime t njjta Saidi m von vizitoj edhe ngulimet apo kolonit shqiptare n Itali (n Shn Mitr Koron, Bari, Napoli, Rom), Bullgari dhe Rumani. Ndrsa me ftesn q ia bri Ismail Qemali n prmes mikut t tij Xhafer efendi Peshtanit ai shkoi dy here edhe n Stamboll.
Gjat qndrimit t tij n Kosov, Hoxha pr nj koh ishte mysafir n shtpin e Hafz Ibrahimit, shokut t tij t ngusht, me t cilin organizonin dhe mbanin fjalime n t cilat flisnin pr shtjen e shtrirjes s lvizjes, pr lirimin e vendit, pr armiqt e shumt q e rrethonin vendin etj. Hoxh Voka me kt rast n fjalimet e tija kishte theksuar mbarimin e lufts greko-turke e cila asgj t re nuk u kishte sjell shqiptarve, por prkundrazi i kishte drmuar edhe m shum, (fjala sht pr luftn greko-turke, prill-maj 1897, q zgjati nj muaj, SH.V.). Pr kt propagand autoritetet osmane n Shkup e arrestojn Hoxh Vokn. Mirpo fal shokve dhe miqve t cilt intervenuan n Stamboll pr lirimin e tij nga burgu, ai nuk qndroi shum i arrestuar. Si dorzon pr lirimin e tij nga burgu kishte hyr Zejnel ag Shkupi. Autoritet osmane lirimin e tij nga burgu e kushtzuan q Hoxh Voka t qndroi n Dibr e jo n Stamboll.
Prkundr ndjekjeve arrestimeve, vshtirsive t ndryshme dhe pengesave q i paraqiteshin, e para se gjithash shndetit e cila kishte filluar ta dobsoj, ai nuk e shihte t arsyeshme q ta ndrpret aktivitetin e tij. N Dibr n fushn Qernanica diku qndron Krnanica me iniciativn e Saidit u organizua nj kuvend i ngjashm me at t Lidhjes Shqiptare t Pejs t janarit 1899 t kryesuar nga Haxhi Zeka. Ky Kuvend punimet e saja i filloi me nj miting t madh dhe t hapur m 27 shkurt 1899 ku morn pjes 1000-1500 vet, varet sipas burimeve. N te prve kadive, e myftinjve kishte edhe qytetar, zanatlinj, tregtar, fshatar dhe persona t cilt deri ather kishin qen t mbyllur nga gjakmarrja. Kuvendi i Dibrs i kishte kaluar edhe caqet lokale t ktij sanxhaku dhe ishte kthyer n nj mbledhje t prgjithshme shqiptare, n t ciln kishin marr pjes delegat edhe nga vise tjera t Shqipris s Veriut dhe t Mesme. Kuvendit iu drguan gjithashtu letra nga Gjakova, Gucia, Prizreni, Shkodra dhe nga qytete tjera, n t cilat shprehej solidariteti i popullsis s ktyre viseve me shqiptart e Dibrs dhe Kuvendin e organizuar prej tyre. N organizimin e ktij kuvendi nj ndihmes t madhe dha edhe Said Hoxha.
Me q n njrn nga vendimet e Kuvendit t Dibrs ishte edhe hapja e shkollave shqipe n territorin e Dibrs, Hoxh Voka nuk ndeji duarkryq, por menjher iu vrsul angazhimit, dhe pasi q n Dibr tani m ve e kishte nj rreth prkrahsish e sidomos duke e pasur mbshtetjen e Xhemal Pashs, Sali bej Dohoshishtit dhe t Abdurahman Salihut, hapi n vitin 1900 pr her t tret nj shkoll t vogl pr msimin e gjuhs amtare. Kjo shkoll pati nj rndsi t veant pr zonn e Dibrs. Nxnsit vijuan t prhapin msimet dhe kshillat e Hoxh Saitit. Por kjo shkoll srish shum shpejt u detyrua t mbyllet nga autoritetet turke. Sidoqoft ajo pr nj koh shum t shkurt sa funksionoj arriti q t'i jap frytet e saja.
Lvizjet dhe angazhimet e mdha pa i dhn vetit pushim, t Said Najdenit pr do gj q ishte n interes t kombit filluan me t madhe t'ia keqsojn shndetin edhe ashtu mjaft t dobt q e kishte, tek i cili tani m kishin filluar t paraqiten shenjat e para t tuberkulozit, pr 'gj prindrit e tij qysh edhe m hert kishin filluar t brengosen me 'rast babai i tij Islami kot ishte munduar ta kshillonte q t hek dor nga kto lvizje dhe angazhime. Ndrkaq q Hoxh Voka i drejtohej babait me kto fjal: "Po shkon Shqipria, bab, po shkon nderi i shqiptarit e shqiptari rrin n gjum e s'e din se shtja qndron deri n kt shkall. Po t ndjej o bab, po m kshillon me shptua jetn time. Po 'vleft ka jeta ime kur asht tue vdek i tan nj komb!...Nji pr kt qllim o bab un po vuaj e po prpiqem bashk me shokt e mij...
N vitin 1903, Hoxh Vogli ndrmori nj udhtim t vshtir, por t nevojshm pr shtjen kombtare n Tripoli, ku do t hartohej programi pr nj kryengritje shqiptare. N kt mbledhje Sait Hoxha prfaqsonte Dibrn dhe Kosovn, Refik Toptani Shkodrn, simboli i pavarsis babloku Ismail Qemali prfaqsonte Janinn. Mbledhja kryesohej nga Xhemajl Pasha. Lajmi pr kt takim t prfaqsuesve shqiptar e kishte tronditur Stambollin, e cila menjher ndrmori aksionin e saj pr ndjekjen e pjesmarrsve t tyre. Hoxha me ndihmn e shokve arriti t kthehet n Tiran. Por ky udhtim ia kishte keqsuar me t madhe shndetin, me 'rast ai kthehet prsri n Dibr, ku ra n shtrat dhe nuk arriti t ohet m. Pr smundjen e tij na informon edhe Ismail Qemali n kujtimet e veta kur thot: "Nj nga miqt e mi m t vjetr shqiptar, Saaid Efendi me rastin q shkonte n Tripoli, erdhi t konsultohej n Rom, pr t patur nj marrveshje me Mareshal Rexhep Pashn. U kthye pas pak kohsh nga Tripoli shum i vrar, nga nj smundje q e shqetsonte prej kohsh. U b nj konsult me mjekt m t mir t Roms, por ishte nj smundje e pa shrueshme. Arriti t marr pak forca, dhe shkoi n qytetin e tij t lindjes n Dibr, ku vdiq pak dit m von." Gjat kthimit t tij pr n atdhe i kishte ndihmuar shum Refik Toptani, n shtpin e t cilit Hoxh Voka i lodhur dhe i smur rnd i kalon dy dit, dhe pastaj fshehurazi me tre kuaj q i siguroi vet Refi Topatani nisen pr n Dibr ku arrin pas katr ditsh. Pas nj kohe shum t shkurt m 21 nntor 1903, idealisti dhe puntori i pa lodhur pr t mirn dhe prparimin e kombit t vet Hoxh Said Najdeni n mosh mjaft t re 39 vjeare ndrroi jet.
N momentet e fundit t jets, para se t'i pushoi edhe pr pak qaste rrahja e zemrs, Hoxh Saidi kishte ln kt porosi: "Pa fituar Shqipria lirin, mos m vini gur mbi varrin tim. Pasi t fitohet liria t m'i vini gurt duke i shkruar shqip. Mbi ta t vini nj flamur." Pra si po shihet Saidi nuk e humbte shpresn se do t vij dita kur edhe zogu edhe bilbili do t kndojn lirisht shqip. Hoxh Voka prej gjuhve t huaja fliste turqisht, arabisht dhe frngjisht.
Me rastin e vdekjes s Said Hoxhs npr gazetat e kohs u botuan artikuj nga njerz q e njohn dhe i muan prpjekjet e tij pr shtjen kombtare, me 'rast ne do ti veojm disa. Kristo Luarasi do t shkruaj: " N fund t motit 1903 vdiq n Dibr shqiptari me zemr e me mend Said Hoxha...Ish njeri i matur, me vetia t mira dhe do t'i kish br shum shrbime kombit sikur t kish rrojtur akoma." Nikolla Nao do t shkruaj: "Me t keqe t madhe msuam vdekjen e atdhetarit tnd Said Dibrani nj shqiptari t vrtet, nj t madhi ushtar t pa lodhur t Shqipris." Kurse Sotir Kolea duke e portretizuar personalitetin e Hoxhs do t shkruaj: "I but e i urt, fjal e goj mjalt, me zemr t gjer dhe t thell. Said efendiu qe atdhetar i rrall, i pjell e i lindur pr pun propagande s cils i qe dhn me mish e me shpirt." Ndrsa Shahin Kolonja njeriu i cili i ndihmoi hoxhs shum, gjat vuajtjes s dnimit me burg n Stamboll do t theksoja: "Said Efendi
Dibrani prhapi mendime t plqyera e bri pun t mir, po guvern e flliqur e ndiqte si >Firauni Musan> dhe kishte urdhruar ta bnin syrgjyn...Said Efendiu ishte shqiptar i vrtet, i stolisur me vetia t mira e me urtsi, me mish e me shpirt pr mbarvajtjen e Atdheut."
Delegatt e Kongresit t Dibrs (1909) n mesin e t cilve ishin edhe Aqif, Pasha, Mutesim Klli, Sadik Pasha, Islam Vrioni, Qenani Abdyli, Pren Xhelali, Dervish Biaku, Dervish Hima, dr. Ibrahim Temo, dhe Hafz Ali Kora e vizituan varrin e tij dhe mbajtn fjalime.
Dijetari dhe atdhetari i shquar hafz Ali Kora, pr kt rast ka shkruar nj kujtim pr Said Najdenin: "Nj kujtim pr t ndjerin Hoxha Sait Vokn: At dit q do t ndahemi prej Dibrs, vizituam varrin e ndritur t t ndjerit hoxh Sait Voks. I ndjeri Sait pati qen nj nga idealistt e vjetr, sht prpjekur tepr pr shkronjat shqipe, pati shkruar edhe nj libr me titull . I mjeri ka vuajtur, por edhe ka vdekur i tuberkolizuar n rrug t atdhetarizmit."
Prej veprave q na kan mbet nga ky rilinds jan dy: "Fe rrfenjsja e myslimanve", botuar n shtypshkronjn Mrothria n Sofje n vitin 1900, q ka 64 faqe dhe e dyta sht "Abetare e gjuhs shqipe nd t fol gegnisht", botuar po n Sofje m 1900, por pa emr t autorit, pra anonime me 16 faqe. E para sht nj vepr fetare e mbshtetur n parimet Kur'anore, q jan t detyrueshme pr t gjith besimtart mysliman. Ky prfaqson nj manual fetar, por me mjaft t dhna patriotike dhe filozofike. Ai pranon dy dituri: at fetare dhe at t mendjes, t cilat, duke u mbshtetur n Kur'an, nuk i kundrvihen njra-tjetrs. Nuk e mohon rolin q luan feja n ndrtimin moral-etik t njeriut, por e mban edhe mendimin se feja nuk e pengon njeriun t ket dashuri ndaj atdheut... dhe nse shqiptari e pranon alfabetin latin nuk bn kurrfar mkati, sepse mund t mbetet prsri besimtar i devotshm. Dituria pr t sht nj arm e fuqishme, q mkon ndrgjegjen kombtare, q e njeh njeriun me shum t dhna, i jep atij pavarsi dhe e bn t barabart me t tjert. Parulla e Hoxh Najdenit ishte: "Q shqiptart t shptojn nga rreziku, ka vetm nj rrug: me u zgjua kombi, me msue gjuhn e tij, me i dal zot vetes."
N shenj nderi dhe respekti sot n qytetin e Dibrs nj shkoll mban emrin e ktij patrioti dhe veprimtari t pa harruar.
Me respekt, Engjell BUXHAKU, sternipi i Said Najdenit
eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn