als_Latn uzn_Latn bos_Latn
--------------------------------------------------------------------------------
T FOLURIT, PENGESAT - SHRIMI
Njeriu sht br qenje e vrtet njerzore kur e ka krijuar fjaln apo t folurit, nga se mu ky e dallon njeriun nga gjallesat e tjera. Duke falnderuar t folurit, njeriu e ka zhvilluar t menduarit apo mendjen, personalitetin e vet njerzor , ka zhvilluar shkencat dhe shprehit e puns nga t cilat ka prfituar dhe prfiton t gjitha t mirat dhe begatit q ia dhuron natyra pr jet.
Sikur t mungonte t folurit nuk dihet se si do t dukej njeriu n krahasim me gjallesat e tjera. Pa t folur nuk ka as zhvillim mendor, intelektual, arsimor, kulturor, shkencor, teknik, e kur dihet se njeriun e karakterizon edhe kultura njerzore. do komb e ka t folurit e vet dhe n baz t tij e zhvillon edhe kulturn e vet, pra t folurit sht baza e zhvillimit t tr jets njerzore. Pa t folur nj komb apo nj popull nuk mund ta zhvilloj as kulturn e vet kombtare pasi i gjith zhvillimi i saj varet vetm nga t folurit.
T folurit sht pasuria, virtyti dhe e mira m e madhe e njeriut t cilin vetm njeriu e posedon dhe asnj gjalles tjetr nuk e ka kt pasuri. Duke falnderuar t folurit, njeriu sht br gjallesa m e prparuar n bot n t ciln edhe dominon dhe i shfrytzon t gjitha t mirat e ksaj bote, dhe duke i falnderuar aftsis t t folurit. Se sa rndsi ka t folurit pr njeriun kt gjithkush e din. Me nj fali t thjesht mund t themi se pa t folur nuk ka zhvillim mendor dhe intelektual n t cilat bazohet e tr jeta
. Kur kto dy elemente i mungojn njeriut, ather mund t themi se njeriu nuk do t ishte ai njeri si q sht sot. T folurit sht mjeti kryesor pr kontakt t drejtprdrejt ndrmjet njerzve, i ndrrimit t bisedave, mendimeve, t msuarit nga t tjert e shum e shum gjrave t tjera jetsore n bashksin njerzore. N t folur bn pjes edhe shkrim-leximi.
Pra t folurit sht dy llojesh? 1. T folurit ORAL ose gojor i cili krijohet nga artikulimi i tingujve me t cilt krijon fjal dhe shprehje t cilat dgjohen nga t tjert. Ky shrben vetm pr kontakte t drejtprdrejta, por prej kohs kur sht zbuluar telefoni mund t shrbej edhe pr kontakte n largsi, dhe 2. SHKRIM-LEXIMI i cili bhet me grafema apo germa. Me kt lloj t folurit shkruhen edhe t gjitha librat dhe tekstet e ndryshme nga t cilat msojm gjrat q na interesojn. Theksoj se t folurit sht mjet i gjuhs dhe nuk sht vet gjuha.
Gjuha sht shkenc, kurse t folurit nuk sht shkenc, por vetm mjet i gjuhs pa t cilin gjuha nuk do t mund t zhvillohej, por as t folurit pa gjuhn. Shpesh here njerzit nuk e dallojn ndryshimin n mes t gjuhs dhe t folurit. Rruga e zhvillimit t t folurit sht shum e gjat dhe thuhet se t folurit ka filluar para 100.000 /njqindmij / viteve, kurse shkrim leximi ka filluar para 5000 viteve. T folurit sht produkt shoqror e jo
. Kur themi se sht produkt shoqror, kt e vrtetojm me at se asnj fmij n bot nuk lindet me t folur, por at e mson nga rrethi shoqror n t cilin rritet dhe jeton. Procesi i t folurit sht paksa edhe i komplikuar nga se krkohet q t folurit t prvetsohet dhe t flitet mir, pa pengesa, me t gjitha rregullat gjuhsore dhe gramatikore. Pr tu arritur kjo duhet pasur parasysh se gjat zhvillimit t t folurit tek fmijt ndikojn edhe shum faktor q t folurit t mos zotrohet apo t mos zhvillohet n nivel dhe si
. Po ashtu mund t paraqiten edhe pengesa n t folur q ne do ti quajm defekte t t folurit e t cilat mund t konsiderohen edhe si smurje. Zhvillimi i t folurit fillon q nga dita e par pas lindjes. do fmij i shndosh me rastin e lindjes an dhe kjo arje e par, pos q tregon se ai ka lindur i gjall, sht i shndosh n pikpamje fizike, tregon se jan n rregull organet e t folurit si q jan tejzat apo kordat zanore, mushkrit, aparati i gojs etj. Kjo arje sht edhe kontakti i par i fmijs me botn e jashtme. arja e par behet n mnyr instiktive apo t pavetdijshme dhe nga nevoja pr t aktivizuar aparatin e frymmarrjes.
arja e par, do t shndrohet n arje sociale dhe do ti shrbej fmijs pr t plotsuar nevojat e veta jetsore. Fmija do t an kur sht i uritur, kur sht i lagur, kur sht i smur, kur i dhemb dika befas, kur nuk i prgjigjet temperatura e ambientit, kur e ndien vedin t vetmuar dhe t pasigurt etj. Pra arja e par sht edhe komunikim me rrethin shoqror apo me familjen. Kjo arje m von do t shndrrohet edhe n t folur.
Fmija kah muaji i dyt, varsisht nga shndeti i tij, pas lindjes do t filloj gugatjen t ciln e bn duke luajtur me kmb e duar, pastaj do t vij koha e brblitjes me t ciln fmija fillon t aktivizoj buzt, gjuhn duke krijuar tinguj t ndryshm, por t pa artikuluar. Sipas ekspertve t t folurit n kt koh do t ket m tepr se 300 tinguj, por kta do t reduktohen dhe do t mbesin aq tinguj sa posedon gjuha e rrethit.
Nga muaji i gjasht fillon t krijoj tinguj fonetik pak m t avancuar, por t cilt i krijon pa vetdije, e tek disa fmij n kt mosh krijohen edhe lidhjet e dy tingujve ma, ma,ma, ba, ba, ba dhe mama, baba e tek disa edhe mba, mba, pastaj ta, ta dhe tata. kto fjal n fillim nuk do t ken kurrfar domethnie dhe i flasin t gjith fmijt e bots, ku mama dhe baba n gjuhn e tyre nuk kan ndonj domethnie dhe nuk ekzistojn. Pr ta zhvilluar t folurit sa m mir dhe m shpejt, me fmijt duhet t flasim rregullisht q nga dita e par e lindjes.
T folurit me fmijn duhet t jete i kjart, me fjal t plota e jo t prgjysmuara, jo t flasim si flasin fmijt, por fjalt duhet thn ashtu sikurse i flet rrethi dhe vendi, t flasim me fytyr nga fmija q ai t jet n gjendje ta shikon gojn ton se si po i vendosim buzt, dhmbt, mimikn e fytyrs ton etj. Fmija normal deri n moshn pes-gjashtvjeare duhet ta prvetsoj n prgjithsi gjuhn e rrethit shoqror ku jeton ai. Po ashtu deri n kt mosh, fmija duhet t i artikuloj t gjith tingujt e gjuhs s vet.
Zhvillimi i mir i t folurit varet nga shum faktor, por m kryesort jan? inteligjenca, gjendja shndetsore e fmijs, rregullsia e aparatit t t folurit, t folurit n familje, gjendja sociale dhe ekonomike e familjes, rrethi shoqror, trashgimia e shum faktor t tjer. Koha e zhvillimit t t folurit nuk sht e njjt tek t gjith fmijt. Tek disa t folurit fillon m hert, ndrsa disa edhe vonohen n t folur. Tek gjinia femrore t folurit zhvillohet m hert se sa tek ajo mashkullore. Edhe vonesa n t folur paraqet nj rrezik mjaft t madh nga se duhet gjetur shkakun.
Pr do vones n t folurit e fmijs s tij, prindi duhet t brengoset dhe sa m hert apo m urgjent t krkoj ndihmn e ekspertit pr t folur i cili quhet LOGOPED, dhe s bashku me te ta gjejn shkaktarin e voness, prndryshe fmija mund t mbetet MEMEC dhe t mos fol asnjher. Memec jan ata persona t cilt nuk mund t flasin fare. Vonesat n t folurit e fmijve mund t vrehen leht dhe at duke krahasuar fmijn tuaj me nj fmij tjetr t t njjts mosh: komshiut, vllait apo duke br krahasime me fmijt tuaj m t vjetr. Sipas ekspertve t cilt jan marr me t folurit e fmijve, fmija dy- vjear duhet t ket n fjalorin e tij 272 fjal deri n 400 fjal, varsisht nga inteligjenca e fmijs dhe faktorve t tjer.
Vonesat n t folur shkaktohen nga shum faktor, por me kt rast do t prmendi disa prej tyre? 1. Nse fmija nuk dgjon nga se ka ndonj problem me vesht. 2. Kur inteligjenca e fmijs sht m e ult se mesatarja e saj. 3. Kur fmijt jan t prekur nga sindromi Down, kta fmij ndryshe quhen mongoloid. 4. Fmijt autik /me autizm /. 5. Kur fmija lehet pa kujdesin prindor dhe familjar. 6. Kur me fmijt nuk flasim rregullisht, por i lem t shikojn vetm televizorin ose ndonj loj ku nuk flitet fare. 7.
Fmijt e vetmuar t cilt nuk kan fmij t tjer n familje, 8. Mos zhvillimi i motorik i aparatit t t folurit, 9. Gjendja e keqe e dhmbve e shum e shum faktor t tjer. Gjat zhvillimit t t folurit mund t paraqitn edhe pengesa n t folurit e mvonshm t cilat edhe mund t zgjasin gjat tr jets tyre nse nuk ndrmerren masat e duhura pr eliminimin e tyre. Duhet t kihet parasysh se fmijt jan m t aft se t rriturit pr t msuar gjuhn dhe e prvetsojn pa vshtrsi, kurse t rriturit kt nuk mund ta bjn, prandaj edhe korrigjimi i t folurit mund t bhet m leht tek t rit se sa tek mosha m e vjetr. Pos voness n t folur, me kt rast do t flas edhe pr pengesat n t folur t cilat e dmtojn t folurit, por edhe personin gjat tr jets s tij.
Pengesat e t folurit.- do gj q pengon pr t kryer nj veprim n mnyr t duhur dhe t rregullt quhet penges. Edhe n t folurit e njerzve paraqiten pengesa t cilat e pengojn shprehjen e lire dhe komunikimin me persona t tjer. Dshiroj t theksoj se tek t gjith njerzit nuk paraqiten pengesa t nj lloji, por ato dallojn nga personi n person.
Pra do penges n t folur sht individuale e jo kolektive. Pengesat n t folur un do ti quaja smurje, pasi edhe kto krkojn trajtim apo shrim dhe tretman logopedik pr eliminim t tyre. Kto pengesa apo smurje konsiderohen se jan ndr smurjet m t rnda se do smurje tjetr. Kur themi se pengesat n t folur jan smurjet m t rnda duhet cekur se kto pengesa e prcjellin personin gjat tr jets. Pengesat n t folur nuk jan smurje si smurjet e tjera t cilat dhmbin dhe patjetr duhet t shkohet tek mjeku, e me prshkrimin e disa barnave dhembjet pushojn, ndrsa pengesat ne te folur dhmbin gjat tr jets thell n shpirtin e atij qe i posedon..
Kt penges e din dhe e prjeton vetm ai q e ka, kurse ai i cili nuk ka kso pengesa nuk din se sa t rnda jan, nga se ate nuk e pengon. Pr arsye se pengesat n t folur nuk kane dhimbje, prindrit kto nuk i hetojn, por edhe n se i hetojn nuk i japin rndsi ksaj gjje dhe mendojn se gjat kohs do t tejkalohen vetvetiu dhe se fmijt e tyre do t lirohen prej tyre. Kjo nuk qndron nga se pengesa vazhdimisht do t rritet dhe bhet m e rnd e m e rnd dhe fmijs s tij ia shkatrron jetn dhe karriern jetsore.
Ky fmij ka pr t pasur probleme n kontaktin me antart e familjes, me shokt e shoqet n rrug, me msuesit dhe arsimtart n shkoll, me persona t ndryshm ku shkon pr t kryer ndonj pune, nuk do t mund t dashurohet dhe t kontaktoj me vajzn apo e kundrta me djalin, do t ket probleme edhe me leximin e librave t cilat do ti duhen n shkoll, por ajo q sht m kryesore se pengesa n t folur asnjher nuk e len t qet dhe do ta ngacmon dhe irriton n do vend dhe n do sekond. Personi me pengesa n t folur e ndien vetin gjithnj t prbuzur nga t tjert, se sht i pa vler n familje dhe shoqri, n shkoll dhe n rrug apo kudo q t gjendet, do t trhiqet n vetvete dhe do t izolohet nga familja dhe rrethi shoqror, gj q paraqet rrezik edhe t kaloj n nj smurje m t rnd e quajtur autizm.
Deri von popullata jon ka qen e pa arsimuar dhe t gjitha ndodhit t cilat kan ndodhur, e edhe pengesat n t folur i kan konsideruar se kto jan dhenti e perndis dhe nuk kan shrim. Edhe n ditt e sotme shum prindr mendojn kshtu. Nse perndia e ka dhn pengesn, ajo ka menduar t jap edhe ilain apo mnyrn e shrimit dhe ka krijuar ekspert pr eliminimin e ktyre pengesave. Mjeksia sht e pranuar edhe me KURAN, prandaj nse i besojm perndis dhe kuranit, duhet besuar edhe mjeksis e cila n kohn e fundit ka prparuar shum dhe mjekon smurje nga m t ndryshmet. N kuadr t mjeksis vepron edhe LOGOPEDIA e cila merret me korrigjimin dhe kultivimin e t
. Pra sikurse veprohet n mjekimin e zorrs s verbr, majasilit, tumoreve, smurjeve psikike dhe nervore e t tjera, kshtu duhet t veprohet edhe me pengesat n t folur. Pengesat n t folur mund t jan t lehta dhe pengesa t rnda. Personi ose fmija ndoshta pr nj penges aq t vogl e cila eliminohet menjher, duhet t vuaj gjat tr jets s vet dhe at pr shkak t pakujdesis s prindit.
M lart theksuam se pengesat jan t llojllojshme apo t ndryshme, sa pr tua prkujtuar do ti prmend disa pengesa q m shpesh vrehen tek personat t cilt kan pengesa n t folur si: belbzimi, t folurit me hund apo si quhet ne popullat ndr hund, ngecjet n t folur, mosartikulimi i tingujve fonetik, rregullimi i leximit, rregullimi i shkrimit, rregullimi i fjalve dhe shprehjeve, t folurit e pazhvilluar, t folurit e ngadalshm, t folurit e shpejt, t folurit me maje t gjuhs, rregullimet e zrit, pasiguri n t folur, ndrrimi i tingujve e shum lloje t tjera. Pr t gjitha kto pengesa nuk mund t fajsohet fmija nga se nuk sht fajtor, nse dshirojm ta gjejm fajtorin, ather ndoshta duhet ta krkojm te prindi i cili nuk ka ndrmarr asgj deri sa fmija ka qen m i vogl me mosh dhe nuk ka intervenuar me koh. Pengesa n t folur nuk zgjedh mosh, ajo sht prezente edhe tek fmijt, te m t rriturit apo n rini, por edhe tek ata m t moshuar.
Shum djem e vajza t cilt e kan kaluar moshn mbi 30 vjeare m shkruajn dhe thon: aman m ndihmo t lirohem prej ksaj pengese e cila po ma han shpirtin q nga lindja. Prindrit deri m tani nuk m kan drguar askund dhe as q jan interesuar pr t folurit tim. T gjitha kto pengesa mund t eliminohen me shum sukses tek t gjitha moshat, ,por tek mosha me re koha e ta quaj mjekimit sht m e shkurtr dhe m e leht, dhe po theksoj se nuk ka asnj penges e cila nuk mund t eliminohet, por krkon vullnet, durim, dshir dhe angazhim maksimal t vet personit dhe logopedit, gjegjsisht ekspertit pr t folur.
sht pr tu theksuar se kategoria e personave me pengesa n t folur sht m e diskriminuar, apstrakuar dhe e lnur si thuhet pasdore dhe askush nuk interesohet pr kta, edhe pse, edhe kta jan persona me aftsi t kufizuara. Nse shikojm numerikisht, kjo kategori sht me numr t madh dhe prfshin prafrsisht popullatn prej 5 15 % q sht numr shum i madh. N kohn e lufts dhe pas lufts n Kosov nga traumat e saj dhe nga gjendja e rnd ekonomike, por edhe si thuhet nga kontaminimi i toks nga helmet luftarake, ky numr sht n rritje e sipr. Duke marr po ashtu parasysh edhe kushtet e rnda ekonomike, strukturn arsimore t popullats, mentalitetin e prindrve t cilt ngurojn pr ta mjekuar fmijn nga se nuk duhet t di askush se fmija i tij ka pengesa n t folur e sidomos t gjinis femrore, shumica prej tyre nuk e drgojn fmijn pr ta mjekuar, q ndoshta edhe pr nj penges aq t vogl, fmija duhet t vuaj gjat tr jets s tij.
Po ashtu po e ceki se n vendet Evropiane shoqria dhe shteti jan shum t kujdesshm dhe t interesuar pr kt problem, kshtu q kan hapur fakultete pr kuadro profesionale logopedike dhe pothuaj se do ambulanc sado e vogl, posedon edhe shrbimin logopedik. Po ashtu do shkoll fillore e ka shrbimin logopedik, kurse te ne n Kosov, por as n Shqipri asnj shkoll nuk ka logoped pr t cilin ka nevoj shum t madhe. Sipas prvojs dhe praktiks time shumvjeare, kam vrejtur se pothuaj do klas ka nga 2-3 nxns me ndonj problem t pengess n t folur, si n t folurit oral ose t shkrimit apo t leximit. dshiroj t theksoj se shum msimdhns nuk i japin rndsi ktyre problemeve deri sa ata jan n shkolln fillore.
Do t ishte mir q msuesi apo arsimtari n se heton se nxnsi ka problem me t folurit, pa hezitim duhet t kontaktoj me prindin dhe t ndrmarrin masat e duhura q fmijn t mos e ln t humb karriern e vet jetsore ndoshta pr nj penges aq t leht apo t vogl. Nse msuesi vepron n kt mnyr, autoriteti i tij profesional dhe njerzor do t jet shum m i madh tek prindi, se sa kur ai nuk bashkpunon dhe e prcjell nxnsin n klasat e tjera n at gjendje t mjerueshme.
Lexues i nderuar, kt tem e kam shkruar n gjuhn popullore pa terma shkencore me qllim q t kuptohet nga tr popullata, qofshin ata t arsimuar apo jo, por edhe pr ata t cilt kan pengesa dhe hezitojn ti largojn ato pr shkak t moshs apo pr ndonj shkak tjetr.
Po ashtu q ti nxis prindrit dhe tu-a prkujtoj atyre t cilt nuk interesohen pr pengesat e fmijve t tyre se nse nuk ndrmarrin dika lidhur me fmijt e t cilve kan pengesa n t folur, bjn MKATIN m t madh.Eliminimi i pengess nuk sht i lidhur me moshn edhe pse mosha m e vjetr krkon m shum koh, por pengesa eliminohet.
N fund dshiroj t theksoj se pr pengesat n t folur nuk ka kurrfar bari-ilai n tr botn, kto eliminohen me ushtrime t cilat i rekomandon, i planifikon dhe i bn logopedi. Lexues i nderuar, kt tem mund ta kopjon dhe tu-a drgon shokve, miqve dhe t tjerve pr t cilt mendon se do tu ndihmon n ndonj mnyr, por publikimi n ndonj forum t internetit apo n ndonj broshur, nuk lejohet.
TEMA NUK MUND T PUBLIKOHET N ASNJ FORUM APO DIKU TJETER PA LEJEN E AUTORIT!
06.06. 2012
Irfan Bojaxhiu,defektolog
Tel. 00377-44-337-008
Email: irfanbojaxhiu@hotmail.com
unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk pap_Latn vec_Latn zho_Hant