als_Latn dik_Latn sag_Latn
Purgatori kadarejan- të shohësh jetën nga vdekjaPostuar më: 24 September 2016 11:10
Në momentin e tij të rrëfimit shumë vite pas veprave kryesore të tij, Kadare zgjat duart nga ajo që ka menduar më shumë se gjithçka teksa shkruante – “botën e atjeshme”. Nuk është thjesht vdekje ajo që i avitej- është agoni. Pas këtij pohimi nga vetë autori, vlen të pyesim: a mos vallë jeta nën frikë ndërtoi fole në të pandërgjegjshmen duke konkurruar me ndërgjegjen, për të krijuar personazhet e ardhshme. Dhe cila ishte sfida?
Nga Agim Baçi
Ne ishim në rolin e fantazmave, që e kishim vendin gjetkë, dhe që sa më parë duhej të shkonim “atje”, në mosqenie….[1]
Në momentin e tij të rrëfimit shumë vite pas veprave kryesore të tij, Kadare zgjat duart nga ajo që ka menduar më shumë se gjithçka teksa shkruante – “botën e atjeshme”. Nuk është thjesht vdekje ajo që i avitej- është agoni. Pas këtij pohimi nga vetë autori, vlen të pyesim: a mos vallë jeta nën frikë ndërtoi fole në të pandërgjegjshmen duke konkurruar me ndërgjegjen, për të krijuar personazhet e ardhshme. Dhe cila ishte sfida?
Pas një parakalimi të shpejtë me “kalin e Konstandinit” në veprat e Kadaresë, nuk je më në gjendje të ruash një balancë mes të vdekurve dhe të gjallëve – mes vdekjes dhe jetës.
Ushtarët e zhvarrosur të Gjeneralit, Kostandini teksa kalëron për të sjellë në shtëpi motrën që i ka dhënë besën, Ana Krasniqi që sfidon të gjallët duke u krehur përpara një varri, Alush Tabutgjati që ka enigmë arkivolin, Agamemnonin teksa e vret e shoqja në banjë në mënyrë të përsëritur si në ëndërr, balada e murimit e deri te vdekja e paralajmëruar e Lul Mazrekut – të gjitha janë një mozaik vdekjesh, e në të njëjtën kohë, edhe një mozaik jetësh. Të gjithë këta vrapojnë drejt asaj që s’i shmangemi, por që letërsia ka kohë t’i paraprijë. “Letërsia që në fillim u lidh me aktin e flijimit”, thotë Kadareja, i cili duket se ia ka paguar “tributit” duke bërë që pjesa më e madhe e personazheve të tij vitalë në prozë të jetë “nën dhe”. “Në mënyrë të veçantë vdekja përbën një gjendje të dendur të autorit për të dhënë qëndrimin e tij ndaj jetës njerëzore…Shtresëzimi i shoqërisë në veprën e Kadaresë fillon me varret pa emër, me muranet e thjeshta në gryka malesh e pusish, me varrezat e zakonshme shqiptare, pranë kishës, rrethuar me selvi; për të vazhduar më tej me përmendoret dhe lapidarët, me varret e shenjtëruar për motive patriotike”, shkruan studiuesi Shaban Sinani në një parakalim të pranisë së vdekjes në disa prej librave të Kadaresë[2].
Po kë ka aleat Ismail Kadare në këtë rrugëtim ku ndërthuren “botët”, ku të vdekurit “bëjnë ligjin” më shumë sesa të gjallët?
Shën Agustini shprehej se “jeta nuk varet nga kohëzgjatja, por nga intensiteti i saj”. Ndërsa arabët thonë se, vdekja është një nga edukueset më të mëdha të njeriut. Pak më afër Kadaresë, në shenjat letrare, vjen shkrimtari i vetëvrasjes – japonezi Kavabata, i cili deri në fund të jetës së tij kërkon “rrugën për të zbutur bishën”, siç e cilësonte ai vdekjen. “Në çdo të gjallë ka elementë të vdekjes dhe në çdo të vdekur ka elementë të jetës”, thotë Kavabata, i cili vinte shenjë barazie në rëndësinë e përkujdesjes mes jetës e vdekjes. Ndërsa, portreti i Vdekjes si një edukuese vjen përmes Aleksandrit të Madh, i cili paguante një shërbyes, për ta patur pranë në kulmin e zemërimit, kur dukej se mund të mposhtte apo të fyente këdo, që ai t’i afrohej butësisht, që të shqiptonte frazën që e kish porositur padroni: je i vdekshëm!
Pra, e pashmangshmja – VDEKJA – është edhe sfida jonë përmes së cilës mund të vendosim edhe për të tashmen. Një rrugëtim nga ku na duhet të kalojmë dhe ku na mbetet vetëm se të mësohemi me praninë e saj?
Po cila është vdekja reale – ajo kur mbyllim sytë apo ka vdekje të tjera në jetë? Pikërisht përpara kësaj sfide, luhet “teatri” i Dianës dhe Gjorgut në romanin “Prilli i thyer”. Një Prill i thyer në mes – si një dashuri e thyer në mes – sepse prilli është kënduar gjithnjë si muaji i dashurisë. Ata të dy nuk kanë nevojë të takohen, të njihen. Ata janë dashuria dhe vdekja e pakapashme në të njëjtën kohë. Ata i afrohen me të njëjtën shpejtësi sa vdekjes aq edhe dashurisë- sepse rivaliteti i vetë njeriut është mes të mundshmes dhe të pamundshmes, mes asaj që do dhe asaj që duhet.
P.sh. gjeneralit tek “Gjeneral;i i ushtrisë së vdekur”, i sugjerohet të mendojë variantet e vdekjes së tij të mundshme. Po mos vallë vetëm gjenerali? Teksa nxirren e futen në thasët prej najloni, çdo i vdekur mbart një histori. Thirrja e tij nga larg ka sjellë aty njerëz, kërkesa, qarje, mallkime. Të gjitha këto të artikuluara nga të afërm të ushtarëve të humbur, por që kanë rëndesën e tyre të madhe në përditshmërinë tonë.
Të gjithëve ne, në momentin që na del në ëndërr një i vdekur nga familja apo fisi, apo njeriu shumë të dashur, ne me mundësinë më të madhe të nesërmen ndërrojmë axhendën tonë. Mund të lëmë punën e të shkojmë drejt varrezave, t’i flasim fqinjit me të cilin kemi kohë pa folur, të mos quajmë si një humbje të madhe diçka që na ka mundur deri një ditë më parë. E përse? Sepse na është kujtuar kufiri – fuqia e vdekjes brenda gjithsecilit. Një rrugë pa kthim nuk kërkon zgjidhje për t’iu shmangur, por për ta kuptuar!
Cili nga ne nuk është menduar qoftë edhe një hop teksa është gjendur përballë kësaj ëndrre që mund të na ketë zgjuar furishëm?
Kjo “leje” që të japin të vdekurit, duket edhe çlirimi i prozës kadarejane për vite me radhë. Sepse të vdekurit ngrihen “pa leje”, thonë “gjëra të ndaluara” pa ia vënë re askush. Ata vijnë nga bota tjetër dhe nuk “mbajnë përgjegjësi” për atë që lëndojnë në këtë botë. Është një sfidë e tëra, një pasqyrë ku nëse shihesh, mund t’i dallosh nga afër “rrudhat” e tua.
Po kjo botë e një Prilli të thyer, e “një të vdekuri që ka një muaj leje për këtë botë”, çfarë sjell? Ku mund të na çojë? Në cilën sfidë?
Një i gjallë që pret vdekjen, mbetet ende diçka për t’u kapur, diçka për t’u dashuruar. Sytë e tij janë “atje”, bota e tij është “atje”, por ai ende ka kohë. Sepse, për të kuptuar, e për më tepër, për të dashuruar, mjafton edhe një muaj, një ditë, një orë, një sekondë… “Ai tashmë përfaqëson botën e përtejme… por edhe magjeps… sepse kjo botë ka një pushtet të magjishëm mbi të gjallët..”, thotë mes të tjerash Eric Faye në parathënien e librit[3], teksa flet për Gjorgun, por edhe magjepsjen e Dianës ndaj botës së tij, magjepsjen ndaj jetës së tij përmes shiritit të zi në krah.
Udhëtimi i Gjorgut drejt vdekjes është zbulim për jetën. Një purgator që përmban të gjitha momentet e kalimit nga kjo jetë në tjetrën është mjaftueshëm që ai të ëndërrojë, të dashurojë, të debatojë me të tjerët, e më shumë se gjithçka, të futet brenda vetes, për ta kuptuar, një gjë që s’e kish bërë kurrë më parë. Atë që s’ia kish falur asnjë sekondë jeta e mëparshme, as e fejuara që nuk e njohu kurrë, ia falin dy sy që i pa një çast, dhe një udhëtim me ndjenjën e lirisë.
Mos vallë përballja me vdekjen, kujtimi i vdekjes që vjen pa na pyetur, na riciklon jetën, dëshirat, mendimet, meditimet?
“Kryesorja ishte ajo që po ndodhte brenda tij. Dhe ajo që po ndodhte ishte e bukur dhe e frikshme njëkohësisht. As ai vetë s’dinte ta thoshte se ç’po i ndodhte. i dukej se zemra i kishte dalë përtej brinjëve, qe shtrirë gjerë e gjatë përreth dhe ashtu e përhapur siç qe, plagosej lehtë nga gjithçka, qëzohej dhe hidhërohej fare lehtë, fyhej, dhembte, lumturohej, shkretohej nga një gjë e vogël ose e madhe, qoftë kjo flutur, gjeth, dëborë e paanë, apo shi i mërzitshëm… ”[4]. Gjer në atë çast ai kishte jetuar si një fëmijë. Jeta e tij nis në momentin që i ati e thërret dhe i tregon se për çfarë duhet të mendohet. Nis të trajtohet ndryshe nga shtëpia e tij. Nis të mendojë ndryshe. E ndjen zemrën ndryshe. Një ndryshim që puthet më pas me dy sy – dy sy që i kujtojnë atij një tjetër botë – dy sy që janë “atje”… Të mendojë për gjakun si mall dhe gjakun si dashuri? – Gjorgut i bie t’i takojë këto fytyra të gjakut në të njëjtin udhëtim, por si dy botë të ndryshme.
Atij i duhet të kalojë nga Varri i Krushqve për të paguar tagrin e gjakut. Ashtu siç do t’i duhet më vonë edhe Dianës të kalojë nga i njëjti “shteg” për të njohur tagrin e gjakut. Një rrugë që kalon përmes dashurisë dhe vdekjes, siç janë deri në sekondën e fundit edhe ata të dy vetë…
Gjorgu udhëton shpejt, po jo në të njëjtin kah me atë që ishte nisur. Pas nisjes ai nuk di të ndajë më se cila jetë do t’i pëlqente. Ndërsa rrugës “ai vetë s’e dinte se ç’po i ndodhte”. Tek ai, që në momentin që ka vendosur të hakmerret për të vëllain, ka nisur një jerm, pasi dihet “fundi i rrugës” për çdo udhëtar të gjakut. Një jerm që plotësohet me bukurinë e një femre – një bukuri që zbut edhe plumbin. Dhe këtij “jermi” të dytë i përgjigjet e njëjta gjendje – jermi i Dianës. Një shikim- moskthim përgjigje ndaj burrit- mërmërimë dhe dëshirë për të takuar “Hamletin e zi”, në vendin e taksës së gjakut. Në kryqëzim të syve priten udhët e tyre, dhe i japin e marrin të kaluarën njëra-tjetrës, sepse Diana bie në dashuri me Gjorgun-gjakës, ndërsa Gjorgu me Dianën-flutur.
Dhe në fund, kufijtë e realitetit nuk janë më të prekshëm. Ajo “i qe afruar kullës së ngujimit me ca lëvizje të lehta si prej fluture që i afrohet llambës që djeg”. Ndërsa ëndërrimi i Gjorgut ishte “ta shihte dhe një herë karrocën, ajo të ndalonte dhe ata që ishin brenda t’i thoshin: ej, malësor, në qoftë se je lodhur, hip në karrocë, të bësh një copë rrugë me ne…”.
Ajo:… Besjan Vorpsit i dukej se po çonte në shtëpi trajtën e gruas së vet, kurse atë vetë e kishte lënë diku në gjirin e bjeshkëve[5].
Ai: …dëgjonte ende hapat që po largoheshin dhe dy- tri herë pyeti veten: të kujt janë vallë? Iu dukën si hapa të njohur… Janë të miat, tha me vete. Një grimë e humbi ndërgjegjen, pastaj prapë dëgjoi kumbimin e hapave dhe përsëri iu duk se ata ishin krejt hapat e tij dhe ishte ai vetë e askush tjetër, që po ngarendte kështu, duke lënë pas, të shtrirë midis rrugës, trupin e vet, që porsa e kishte vrarë.[6]
Drama dhe dashuria, aventura dhe seriozja, e padukshmja dhe e rrokshmja, jetojnë bashkë- në një vështrim- në një vështrim për Dashurinë. Një Dianë që kthehet në “Helenë, mes Besianit dhe Gjorgut”, bëhet për të fituar realitetin, ose për ta humbur atë. Ajo është një Beatriçe e rritur, që përjeton rrathët. Një Dianë që rrotullohet pas Hamletit të maleve – një Hamlet që është real sa ç’është edhe ajo një flutur.
Besiani nuk udhëton pas mullinjve, por Diana bëhet edhe më e largët sesa Dylqinja – sepse nuk i mbetet më imagjinatës së tij, por imagjinatës së një kalorësi tjetër – Gjorgut. Në fund, Besiani, nga një kalorës që shëtit mbretërinë e vdekjes, botën përtej, kthehet nga Don Kishot në Sanço Pançë, në kërkim të Bujtinës së Duhur.
Mark Ukaçjerra i ka “punonjësit” e tij, të vdekurit, si një “Çiçikov malesh”, jo me natyrshmërinë e tij, por me vendosmërinë e tij, jo për punë, por për jetë.
Në të gjitha këto marrëdhënie në një Rrafsh që është brenda Kanunit – padyshim më lart se imagjinata – rikrijohet jeta.
Në fund, mbetet vetëm të pyesim: Eshtë një udhëtim drejt Rrafshit apo është udhëtim drejt mitit?
Është një histori për vdekjen, apo një himn për jetën? Është një histori dashurie, apo një histori për dashurinë?
[1] Ismail Kadare, Dialog me Alain Bosquet, Onufri, botimi i katërt, 2002, f. 66.
[2] Grup autorësh, Letërsia Bashkëkohore Shqiptare, Tiranë, 2004, f. 163-164.
[3] Eric Faye, parathënie e ribotimit në shqip të Prillit të thyer, Onufri, Tiranë, 2005.
[4] Ismail Kadare, “Prilli i thyer”, Onufri, Tiranë, 2005, f. 34.
[5] Ismail Kadare, “Prilli i thyer”, Onufri, Tiranë, 2005, f. 197.
[6] Ismail Kadare, “Prilli i thyer”, Onufri, Tiranë, 2005, f. 198.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn