als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Shkenca shpesh herė ka arritur nė disa pėrfundime surprizuese mbi botėn nė tė cilėn jetojmė. Kėto zbulime kanė pėrmbajtur doza tė larta ndikimi ndaj secilit prej nesh si nė mėnyrėn e jetesės, ashtu dhe nė perceptimin qė kemi ndaj vetes dhe planetit.
Por a ėshtė mė mirė qė disa fakte tė jenė tė paditura se sa tė diskutuara nga publiku i gjerė global?
Sigurisht qė shkenca shpesh shėrben si njė mekanizėm qartėsie nė qendėr tė njė bote kaotike.
Por shpesh herė duhet thėnė se zbulimet shkencore janė kundėr-intuitive dhe disa herė shokuese pėr tė gjithė ne.
Pikėrisht nė kėtė drejtim ekzistojnė dhjetė dhe mė shumė zbulime, tė cilat na kanė ndryshuar mendėsinė dhe pėrqasjen tonė ndaj jetės. Mė poshtė janė 10 kėrcėnimet mė tė mėdha tė paqes tone mendore.
Toka nuk ėshtė qendra e universit
Kemi pasur 400 vjet kohė pėr tu mėsuar me kėtė ide, por ajo vazhdon tė shqetėsojė njė pjesė tė madhe tė intelektit tonė. Kjo pasi tė gjithė mund tė shohim se dielli shfaqet nė lindje, pėrshkon tė gjithė qiellin gjatė ditės dhe nė fund ulet nė perėndim, ndėrkohė qė Toka ėshtė e qėndrueshme dhe e palėvizshme. Kur Koperniku propozoi mundėsinė se ėshtė toka dhe planetet e tjerė tė cilėt lėvizin rreth diellit, ai u prit me skepticizėm tė lartė. Shkencėtari italian Galileo Galilei shkoi edhe mė larg se ideja e Kopernikut. Ai pėrdori njė teleskop pėr tė ofruar fakte mbi teorinė e tij tė tokės nė formė heliocentrike dhe jo tė rrumbullakėt. Disa nga bashkėkohėsit e tij u shqetėsuan aq shumė nga zbulimi sa as nuk pranuan tė pėrdorin teleskopin pėr tė analizuar teorinė. Pėrplasja me besimin e kohės dhe me njohjet e tė gjithėve ishte aq e lartė sa autoriteti i Kishės e cilėsoi Galileon si heretik dhe e dėnoi nėn ligjet e rrepta tė inkuizicionit.
Mikrobet po fitojnė betejėn kundėr ilaēeve
Antibiotikėt dhe vaksinat kanė shpėtuar me mijėra jetė njerėzish. Pa ekzistencėn e tyre shumica prej nesh do tė ishin larguar nga jeta nė moshė tė re si pasojė e poliomelitit, gripit tė rėndė apo viruseve tė tjera. Por disa mikrobe kanė rezultuar se po pėrhapen me njė hap zhvillimi mė tė madh se ai i mjekimeve dhe pėr pasojė mėnyrat e kurimit tė tyre ende po vonojnė. Nė kėtė drejtim shkenca thotė se virusi i gripit evoluon aq shpejt, sa vaksina e sotme ėshtė e panevojshme dhe e pafuqishme pėr tė njėjtin grip nė vitin e ardhshėm. Momentalisht spitalet janė tė tej mbushur me bakterin rezistues ndaj antibiotikut tė quajtur Stafilokok, i cili mund tė shndėrrohet nga njė mikroqelizė nė njė infeksion, i cili rrezikon jetėn. Pėr mė tepėr po shfaqen dhe sėmundje tė tjera tė pėrftuara nga kafshėt si virusi ebola nga majmunėt, SARS nga brejtėsit, si dhe gripi i shpendėve apo gripi i derrave. Pėr tė mos harruar dhe turbekulozin, sėmundja e cila shumė vjet mė parė mori jetėn e disa prej mendjeve mė tė shquara tė njerėzimit, duket se po rishfaqet nė ditėt e sotme, pasi sipas analizave ky virus ka zhvilluar njė rezistencė ndaj ilaēeve tė pėrdorura. Mund tė themi se edhe nė shekullin e XXI-tė ėshtė e mundur vdekja nga mallrat e zakonshėm tė konsumit.
Nė tė shkuarėn janė zhdukur raca njerėzore. Ne nuk bėjmė pėrjashtim
Paleontologėt kanė identifikuar pesė pika nė historinė e tokės kur impakte tė asteroidėve, shpėrthime vullkanike apo ndryshime klimaterike kanė eliminuar dhe zhdukur shumicėn e racave nė kohėt e kaluara. Pikėrisht koncepti i zhdukjes nė kohėn e shpalljes sė tij u prit me mosbesim dhe u desh kohė qė tė implementohej nė mendjet e njerėzve. Sot, sipas pjesės mė tė madhe tė biologėve, ne ndodhemi nė qendėr tė zhdukjes sė gjashtė masive. Teksa njerėzit u zhvendosėn nga njė kontinent nė tjetrin, shumė kafshė, tė cilat kishin ekzistuar pėr mijėra vjet nisėn tė zhduken, pėrmendim kėtu elefantėt evropianė, kangurėt gjigantė nė Australi apo dinozaurėt nė Azi. Edhe pse kjo valė rezulton e rrezikshme, njerėzit vazhdojnė tė pėrshpejtojnė procesin e zhdukjes me anė tė gjuetisė, shkatėrrimit tė habitateve, shpikjen e specieve tė reja apo pėrhapjen e qėllimshme dhe paqėllimshme tė sėmundjeve.
Ushqimet e shijshme nuk bėjnė mirė pėr shėndetin
Nė vitin 1948, njė studim nga Massachusetsi pėrfshiu mė shumė se pesė mijė rezidentė nė njė analizė tė faktorėve tė rrezikshėm ndikues nė sėmundjet e zemrės. Ky studim, si dhe tė tjerė me baza epidemologjike ambicioze, ka treguar se ndikim tė lartė ndaj sėmundjeve tė zemrės, mbytjes, diabetit, disa llojeve tė kancerit dhe probleme tė tjera shėndetėsore, kanė kryesisht dhe ushqimet e shijshme. Biftek, bėrxollė, patate tė skuqura, vezė, ėmbėlsira me krem pastiēerie, mesa duket pėrmbajnė doza tė larta rreziku pėr tė gjithė ne. Sigurisht qė edhe disa ushqime tė tjera tė shijshme janė tė shėndetshme si pėr shembull manaferrat, arrat apo vera e kuqe nuk janė tė dėmshme pėr shėndetin, por pėrsėri nė njė mesatare tė pėrgjithshme tregon shenja negative tė tyre. Shija elegante njerėzore u zhvillua nė kohėrat e mungesave. Nė atė kohė bėnte sens qė paraardhėsit tanė gjahtarė tė shtonin nė ushqimet e tyre kripėn apo sheqerin. Por sot, kur jeta ėshtė mė sedentare dhe restorantet nuk mungojnė, kėto teprica, edhe pse tė shijshme, janė shumė tė dėmshme.
E=MC2
Ekuacioni i famshėm i ndėrtuar dhe zbuluar nga Albert Einstein ėshtė me siguri njė ndėr zbulimet mė brilante dhe mė tė bukura shkencore, por nė tė njėjtė kohė pėrfaqėson dhe njė rrezik tė lartė. Fuqia e shpjeguar sipas ekuacionit tregon se C2, apo shpejtėsia e dritės shumėzohet me veten. Por kur zotėron kėtė multiplikator, nuk nevojitet ndonjė masė e madhe, le tė themi plutoni, pėr tė krijuar energjinė e nevojshme pėr tė shkatėrruar njė qytet tė tėrė.
Mendja juaj nė fakt nuk ėshtė e juaja
Frojdi mund tė ketė gabuar nė pėrshkrimin e disa detajeve, por njė ndėr idetė e tij kryesore, se shumica e sjelljeve, besimeve dhe emocioneve tona janė tė drejtuara nga faktorė tė cilėt nuk i njohim, ka rezultuar mėse korrekte. Pėr shembull nėse ndiheni tė lumtur, optimistė dhe ambiciozė, mjafton tė shikoni motin. Ditėt me diell kanė efekt tė posaēėm dhe i bėjnė njerėzit mė tė gėzuar dhe socialė. Njė tjetėr faktor ėshtė se sa mė shumė tė shohėsh njė njeri apo njė send, aq mė shumė ai tė pėlqen. Ne pėrdorim disa fabula apo pėrgjithėsime tė gabuara, keqinterpretojmė informacione pėr tė mbėshtetur konceptet tona dhe jemi shpesh herė lehtėsisht tė manipulueshėm nga detaje tė parėndėsishme. Vendimet, ndjenjat, kėrkesat, kėnaqėsitė, dėshtimet apo pėrfitimet tona shpesh herė nuk vijnė fare nga ato qė mendojmė ne.
Kemi ardhur nga majmunėt
Darvini me teorinė e tij tė evolucionit mbi selektimin natyror mund tė jetė frymėzues. Ndoshta nga njohuritė mbi ndryshimet dhe zhvillimet e shumta gjeologjike tė tokės dhe tė kafshėve. Pikėrisht aftėsia pėr tė vlerėsuar dhe pėr tė kuptuar natyrėn ėshtė njė armė, e cila duhet tė na bėjė tė ndihemi tė veēantė, por nė fakt kjo e dhėnė na lejoi tė kuptojmė se nuk jemi asgjė mė shumė se njė variacion i trupit dhe mendjes sė njė primati, apo majmuni. Njerėzit ndoshta mund tė kenė aftėsi shtesė pėr tė krijuar mendime abstrakte, por ne jemi mė tė dobėt, mė tė ngadaltė dhe mė pak tė shėndetshem se sa ata. Gjithsesi fakti se jemi pasardhės tė majmunėve nuk ka se si tė jetė njė fakt ngushėllues.
Kulturat dhe shoqėritė janė pėrfshirė nė sakrifica njerėzore
Le tė themi se jemi nė prag tė vdekjes dhe po pėrgatisim njė ēantė pėr ta marrė me vete nė jetėn pėrtejme. Ēfarė do tė marrim? Dy monedha pėr drejtuesin e varkės sė botės sė vdekur? Disa lule apo disa karamele pėr tė njohurit? Nėse do tė ishit faraon nė Egjiptin e Lashtė, do tė kishit therur dhe varrosur shėrbėtorėt sė bashku me ju pėr tiu shėrbyer edhe nė jetėn tjetėr. Ndėrkohė konkubinat sakrifikoheshin nė Kinėn e Lashtė pėr tė shėrbyer edhe pas vdekjes. Ndėrsa Aztekėt therėn dhe vranė dhjetėra mijėra njerėz pėr tė pėruruar disa nga ndėrtimet e tyre. Nė fakt ėshtė e vėshtirė qė tė dallosh faktet nga hamendėsimet kur bėhet fjalė pėr kėto rituale. Sakrifica shpjegohet nė Bibėl, nė mitologjinė greke, nė epokėn romake, si dhe nė shumė tekste tė lashta. Pikėrisht nė kėtė drejtim disa nga zbulimet arkeologjike kanė treguar se nė tė shkuarėn ishte shumė i zakonshėm rituali i vrasjes dhe ndonjėherė rituali i ngrėnies sė njerėzve.
Tashmė e kemi ndryshuar klimėn pėr shekullin e XXI-tė
Mekanizmat e ndryshimit klimatik nė fakt nuk janė dhe aq tė komplikuara. Ne djegim mbetje fosile, produkti i tė cilave ėshtė dioksidi i karbonit. Ky i fundit pėrfshihet nė atmosferė dhe zotėron nxehtėsinė, duke ngrohur sipėrfaqen e planetit. Pasojat e kėsaj janė tė dukshme: akullnajat po shkrijnė, lulet po ēelin mė shpejt, ndėrsa njerėzit dhe kafshėt po zhvendosen drejt lartėsive pėr tė jetuar nė temperatura mė tė ulta. Akoma mė shqetėsues ėshtė fakti se dioksidi i karbonit dergjet nė atmosferė pėr qindra vjet dhe ne sapo kemi filluar tė pėrjetojmė efektet e ndryshimit klimatik tė induktuar nga njeriu. Pėr tė mos thėnė se parashikimet nė lidhje me kėtė fakt radhiten nga tė dėmshme tek katastrofike.
Universi ėshtė i pėrbėrė nga efekte qė nuk mund as ti imagjinojmė
Ēfarėdo qė ju shkon nė mendje kur duhet tė pėrfytyroni Universin si planetet, yjet, galaksitė, vrimat e errėta apo pluhuri planetar, pėrbėjnė vetėm 4% tė tij. Pjesa tjetėr vjen nė dy forma tė errėta apo tė paditura: materie e errėt nė rreth 23% dhe energji e errėt nė 73%. Shkencėtarėt mund tė kenė njė ide tė paqartė mbi kuptimin e materies sė errėt, por ata nuk kanė absolutisht asnjė ide se ēfarė ėshtė energjia e errėt. Tentativat pėr tė zgjidhur kėtė injorancė ka mobilizuar breza tė tėrė astronomėsh mbi rimendimin e njė kozmologjie fizike me qėllim rivalizimin dhe pse jo kalimin e revolucionit tė shpallur nga Galileo nė njė pasdite nė qytetin e Padova-s.
Dita
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn