als_Latn dik_Latn sag_Latn
Siç tregoi turneu i fundit i Presidentit Donald Trump në Lindjen e Mesme, e vetmja gjë që bashkon Shtetet e Bashkuara, Izraelin dhe pjesën më të madhe të botës arabe është kundërshtimi ndaj aktiviteteve rajonale të Iranit. Ndërsa administrata e Obamës dukej sikur pranonte se vetëm shtrëngimi nuk kishte gjasa të ndryshonte sjelljen e Iranit dhe kështu favorizonte një qasje me mjete të buta dhe të forta, administrata Trump duket e prirur të kërkojë mënyra për të shtrënguar gjërat për Iranin.
Logjika themelore e kësaj qasjeje është e qartë. Qëllimi është të bëjë presion ndaj Iranit me rritjen e izolimit rajonal dhe kërcënimit të sanksioneve dhe, me më shumë besim, të ballafaqohet me grupet e mbështetura nga Irani në Siri dhe Jemen, duke detyruar kështu Republikën Islamike të tërheqë ose të braktisë strategjinë e saj rajonale. Ka vetëm një problem të vogël: Irani nuk ka gjasa të tërhiqet.
Klientët rajonalë të Iranit – veçanërisht në Irak, por edhe në Siri dhe Jemen – janë çelësi i objektivit të saj strategjik themelor për t’i dhënë fund rolit ushtarak të SHBA-së në Gjirin Persik dhe për të konkurruar me fqinjët e saj arab për mbizotërimin rajonal. Në vend që të tërhiqet nga kërcënimet, Teherani do të vazhdojë të përdorë klientët e saj për të krijuar situata me Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e saj kudo që ajo mendon se mund të veprojë kështu.
Turneu i Trump në Lindjen e Mesme erdhi në momentin e rizgjedhjes së presidentit reformist të Iranit, Hassan Rouhani, i cili tani është vendosur në një pozitë të vështirë. Ai zhvilloi një fushatë shprese dhe u mburr me suksesin e tij në arritjen e kompromisit me Perëndimin. Duke supozuar se Rouhani dëshiron të përkeqësojë tensionet me fqinjët dhe kundërshtarët e Iranit, ai duhet të ndryshojë në njëfarë mënyre drejtimin e sjelljes rajonale të Iranit. Megjithatë, kjo nuk ka gjasa të ndodhë, sepse qeveria e Rouhanit nuk mban autoritetin përfundimtar në politikën e jashtme dhe në vendimmarrjen strategjike. Ky autoritet ndodhet tek udhëheqësi suprem, Ali Khamenei dhe Khamenei ka miratuar me kohë axhendën strategjike të Korpusit të Gardës Revolucionare Islamike (IRGC), institucionit më të fuqishëm ushtarak të Iranit.
Si rezultat i përparësisë së IRGC-së, Irani është më i veçuar nga rajoni i tij se sa në çdo kohë që nga lufta Iran-Irak gjatë viteve 1980. Udhëheqësi suprem i Iranit dhe IRGC duan që Shtetet e Bashkuara të largohen nga rajoni krejtësisht. Sidoqoftë, fqinjët e Iranit e shohin Shtetet e Bashkuara si kontrollin e vetëm efektiv mbi ndikimin e Republikës Islamike.
Këto vizione konkurruese kanë ushqyer konfliktet në Siri dhe Jemen, ku Irani dhe kundërshtarët e saj mbështetën anët e kundërta dhe përpiqen për rezultate të kundërta. IRGC i sheh ato luftëra – dhe lufta në Irak – si produkt i një komploti të udhëhequr nga amerikanët (që përfshin Izraelin, Arabinë Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe, Turqinë, Jordaninë, Shtetin Islamik dhe ekstremistët e tjerë sunitë) që synojnë shkatërrimin e Republikës Islamike dhe aleatët e saj besnikë (sidomos Hezbollahu libanez, regjimi i Bashar al-Assad, Houthët në Jemen dhe qeveria shiite në Irak).
Armët më të rrezikshme të IRGC, në sytë e fqinjëve të saj, janë klientët e saj militantë të huaj. Ato janë bërë gjithnjë e më efektivë në vitet e fundit. Para pushtimit të Irakut nga SHBA, programi i klientëve të IRGC ishte përqendruar në sigurimin e Iranit me një pengesë strategjike të besueshme, kryesisht përmes sponsorizimit të grupeve të tilla si Hezbollahu dhe xhihadi islamik palestinez që mund të targetonin Izraelin me sulme terroriste ose me raketa. Por, pas rrëzimit të Saddam Hussein, divizioni special i IRGC-së, i njohur si forca Quds, zhvilloi marrëdhënie me klientë militantë të Irakut që mund të përdoreshin për qëllime më ofensive.
Nën udhëheqjen e shefit të Forcave Quds, Qasem Soleimani, këta klientë ushtarakë u bënë themeli i përpjekjeve iraniane për ta transformuar Irakun nga një armik i mëparshëm në një fqinj miqësor. Kohët e fundit, IRGC-ja i ka shpërndarë ato me në një efekt të madh në luftën civile të Sirisë, ku ka të ngjarë të kontrollojë më shumë trupa sesa qeveria siriane, dhe në luftën kundër Shtetit Islamik në Irak. Ajo gjithashtu ka zhvilluar lidhje të ngushta me Houthin në Jemen dhe ka mbështetur përpjekjen e këtij grupi për të siguruar kontroll mbi shtetin e Jemenit.
Në secilën prej këtyre vendeve, ndikimi politik i Iranit është rritur së bashku me arritjen e saj ushtarake. Përmes këtyre përpjekjeve, IRGC ka krijuar një aleancë ushtarake transnacionale, pro-iraniane, e cila është provuar e fortë në luftë dhe që përqafon parimet ideologjike të regjimit teokratik të Iranit. Kultivimi i aleatëve me mendje të njëjtë ka qenë një qëllim themelor i IRGC që nga themelimi i saj. Pas pothuajse katër dekadave, ajo ka filluar të shijojë suksesin në këtë përpjekje.
Kështu, çështja e aktiviteteve ekstra-territoriale të Iranit nuk është çështje e vogël. Sugjerimet që Rouhani ka përparësi të tjera diplomatike meritojnë të merren me mëdyshje. Mbetet e paqartë nëse qasja e Rouhanit në Lindjen e Mesme ndryshon shumë nga ajo e IRGC. IRGC thuhet se ka kundërshtuar rizgjedhjen e Rouhani pjesërisht sepse ai kishte punuar për limituar përfshirjen në Jemen gjatë negociatave për marrëveshjen bërthamore. Por publikisht, qeveria e tij qëndron prapa veprimeve të dukshme të Iranit në rajon dhe mohon ekzistencën e të gjitha veprimtarive të saj të fshehta.
Edhe nëse do të donte Rouhani, do të ishte pothuajse e pamundur që ai të bindte udhëheqësin suprem të braktisë ose të mbështeste programin e IRGC-së. Për ta bërë këtë, ai do të duhej të paraqiste argumente bindëse se aktivitetet e IRGC-së nuk më të vlefshme, ose ishin jo në përputhje, me interesat e regjimit. Një vëzhgues neutral mund të bëjë një supozim bindës se aktivitetet e IRGC-së kanë pasur një ndikim të ashpër negativ në ekonominë dhe qëndrimin ndërkombëtar të Iranit dhe kanë kontribuar në pasigurinë e Lindjes së Mesme. Por, nga këndvështrimi i objektivave antiamerikane të definuara gjerësisht nga Khamenei, përpjekjet e IRGC-së avancojnë misionin kryesor të Republikës Islamike. Grupet e klientëve janë bërë një zgjatje e fuqisë ushtarake të Iranit, diçka që e bën të vështirë shkëputjen nga kjo politikë nga IRGC dhe Khamenei.
Në të vërtetë, në betejën për kontrollin e Lindjes së Mesme, klientët militantë të IRGC-së kanë qenë barazuesi i madh. Ndërsa fqinjët e Iranit kanë derdhur miliarda dollarë në armët konvencionale, Irani ka investuar në forca satelitë, relativisht të lira që kanë provuar efektivitetin e tyre në raste të shumta. Ata kanë penguar Irakun të bëhet një kukull amerikan, shpëtuan Sirinë nga dominimi amerikan dhe të ekstremistëve sunitë të mbështetur nga Arabia Saudite, dhe ka ridrejtuar vëmendjen dhe burimet e Arabisë Saudite dhe Emirateve të Bashkuara Arabe larg Sirisë duke ndezur luftën në Jemen. Ndikimi i Iranit në secilën prej këtyre vendeve është rritur si rezultat, siç ka ndikuar edhe në rajon.
Klientët e huaj i mundësojnë Iranin që të mbajë kundërshtarët e saj në krahun e duhur, por ata e vënë Iranin në rrezik të eskalimit me kundërshtarët e saj rajonal dhe Shtetet e Bashkuara. Konflikti deri tani ka mbetur përtej kufijve të Iranit, por rreziku i llogaritjeve të gabuara gjithnjë duket në sfond. Tani për tani, Iraku është pika kryesore e Iranit për lidhjen me Shtetet e Bashkuara. Ndërsa Teherani dhe Uashingtoni janë nominalisht në anën e njëjtë në mbështetje të qeverisë së Irakut, grupet e mbështetura iranianë në mënyrë rutinore kërcënojnë të targetojnë forcat e SHBA-ve. Nëse Shtetet e Bashkuara duhet të ndërhyjnë më gjërësisht kundër Asadit në Siri ose kundër Houthit në Jemen, atyre grupeve mund t’u jepet dritë e gjelbër nga Teherani për të përtërirë sulme të tilla. Kjo është një mënyrë se si konflikti mund të dalë jashtë kontrollit. Irani nuk dëshiron një luftë me Shtetet e Bashkuara – IRGC mund të luftojë kundër kundërshtarëve me forcat satelitë, por do të kishte shumë më pak sukses në një luftë të drejtpërdrejtë me ushtrinë amerikane – por nëse gjendja shpërthen jashtë kontrollit në Irak, një eskalim ushtarak mund të jetë rezultati.
Aftësia për të ndikuar ngjarjet jashtë kufijve të saj nëpërmjet grupeve satelite, është si faktori qendror i izolimit të Iranit, si edhe pasuria e saj strategjike më jetike. Zgjidhja e këtij paradoksi do të kërkonte një ndryshim në axhendën e përgjithshme politike dhe ideologjike të Republikës Islamike. Por për sa kohë që anti-amerikanizmi mbetet parim mbizotërues i aspiratave të regjimit iranian dhe për sa kohë që këto aspirata promovohen përmes aventurave të huaja ushtarake, iranianët nuk do të njohin paqen dhe stabilitetin që ata meritojnë aq shumë.
Përkthyer nga Lexo.al – Foreign Policy
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn