als_Latn uzn_Latn bos_Latn
ROLI I ISLAMIT NE INTEGRIMIN E SHQIPERISE ETNIKE DHE TE KOMBIT SHQIPTAR
www.thenickname.cjb.net
Dr. Muhamet Pirraku
All-llahu le t mos ma bekoj asnj dit n t ciln nuk msoj dika t re! (Muhammedi a. s.)
Prvoja historike e pjess m t madhe t popujve dshmon se njsia e fes ishte ndr faktort e rndsishm n procesin e integrimit t perandorive mesjetare, kurse roli i feve n integrimin e njsive etnokulturore e gjeopolitike kombtare do t shfaqet n fillet e kohs s re, n periudhn e rilindjes, me nj rndsi t shtuar gjat Humanizmit, Iluminizmit dhe Rilindjes Kombtare.1
N trojet albanofone dhe brenda popullsive albanofone mesjetare kt rol integrues fillimisht e synoi feja katolike e Principats s Arbnit dhe pikrisht nga mesi i shekullit XII deri n mesin e shekullit XV, kur u thye rezistenca shqiptare e periudhs s Skndrbeut.2
Faktet historiografike tregojn se at q nuk e arriti katolicizmi shqiptar me luft e me prkrahjen ndrkombtare mesjetare, do ta arrij feja islame pa luft dhe n mnyr paqsore brenda vetvets, midis viteve '70 t shekullit XV dhe viteve '70 t shekullit XVHI, n periudhn e Kombsis Shqiptare si meskategori shoqrore e historike midis bashksis shoqrore Popull Shqiptar dhe kategoris historike Komb Shqiptar.3
Hulumtimi i shkaqeve t kalimit masiv t shqiptarve n islam dhe i rolit t islamit n integrimin e njsis etnokulturore e gjeopolitike t Shqipris e t kombit shqiptar ishte objekt interesash krkimore i shum studiuesve, por hulumtimit shkencor ne mnyr institucionale po i qaset, pr her t par, simpoziumi Feja, kultura dhe tradita islame ndr shqiptart.4
T dhnat nga hulumtimet interdisiplinore albanistike tregojn se roli i islamit n procesin e integrimit t njsis etnokulturore e gjeopolitike t Shqipris dhe t kombit shqiptar ishte i natyrs komplekse politike, sociologjike, etnokulturore, filozofike, fetare, gjuhsore, letrare, arsimore, artistike, juridike, eq.. Pr kt kompleksitet flet dhe programi i ktij simpoziumi.5
Roli i fes dhe i kulturs islame n procesin e integrimit t njsis etnokulturore e politike t Shqipris dhe t kombit shqiptar do t kuptohet m mir vetm pasi t kemi nj pasqyr sa m t qart t realitetit shoqror, politik, administrative fetar, arsimor e kulturor n trevat albanofone n periudhn e dezintegrimit administrativ shtetror, politik, ekonomik e fetar t prandorive, pjes t t cilave ishin trevat e vanta t truallit albanofon.6 Pr t sqaruar kt shtje, paraprakisht sht e nevojshme t'e' kuptohet drejt e pa paragjykime fakti se ku e shpiente trevn albanofone ndarja mesjetare n shum njsi administrative sistemesh t veanta: greke, sllave e latine, italiano-frnge sikurse edhe coptimi feudal i brndshm, n kushtet e veprimit t tri kishave antagoniste antishqiptare; greke bizantine, serbe svetisaviane dhe katolike latino evropiane e prar.7 T ndriohet drejt rndsia q ka shteti unik, njsia administrative osmane mbi trevat albanofone pr lidhjen e copave territoriale me tradita fetare, arsimore, kulturore e shtetrore t ndryshme dhe antagoniste e sparatiste e njrs pjes ndaj pjess qetr.8 N dritn e shkencs t shihet edhe roli i islamit si faktor integrues i njsis etnokulturore dhe gjeopolitike t Shqipris dhe t kombit shqiptar deri n fillim t Rilindjes.9
Historiografia e huaj, e prfillur edhe nga pjesa m e madhe e historiografis shqiptare, kalimin e shqiptarve n Islam e shikoi ngushtsisht: si aspirat t bujari7 s shqiptare pr pushtet pr t'i ruajtur privilegjet e arritura n periudhn paraosmane, kurse kalimin e masave, si nevoj pr t'i ikur dhuns ekonomike t turqve barbar, si dhun aziatike barbare, si turqizim e akulturzim t shqiptarve.10 Do t prmendet n mnyr retorike edhe mungesa e priftrinjve shqiptar t fes katolike dhe apostrofohet morali fetar diskutabil i mass shqiptare, sot myslimane, ndaj fes. Pr soj shqiptari, pr kt historiografi, sht shqiptari i fes katolike!?11
Nuk thuhet e vrteta se Islami fillimisht dhe masivisht i pushtoi viset ku nuk arriti t shtrihej administrimi insfltucional i kishs katolike, e cila synonte t bhej fe gjithshqiptare, q do t thot: Islami i pushtoi trevat albanofone, n t cilat administronte, apo synonte t administronte skizma serbe ortodokse svetisaviane, ose shkinia, si e quante populli shqiptar.12
Hulumtimi interdisiplinor n fush t Islamit ndr shqiptart tregon se n kalimin masiv t shqiptarve n Islam rolin kryesor e patn motivet e natyrs politike shqiptare kombtare n mundsi.13 Realisht, lufta e gjat e lvizjeve heretike t krishtera e islame n Ballkan e n trojet albanofone, se paku nga mesi i shekullit X, ngrthen n vete fillet e lvizjes, thn kushtimisht, pr integrimin e njsis albanofone dhe t kombsis s arbrit pr distancim nga gjiri i shoqris bizantine e bullgare.14 M von, lufta antagoniste e tri kishave q administruan tokat albanofone: greke, serbe e katolike latine n shekujt XII-XIV, pr dominim, thn kushtimisht, n trevat shqiptare, irritoi dhe e largoi popullsin shqiptare ndaj krishtrimit n prgjithsi dhe ndaj skizms ortodokse svetisaviane, m agresilve, n veanti.15
Kto kisha t huaja dhe veanrisht kishat skizmatike ortodokse, qysh n fillim t pushtetit osman ne Ballkan fituan koncesione t mdha nga Sulltani, liri t plot pr thellimin e procesit t nivelimit etrk t tokave shqiptare n serbe e greke, t filluar n periudhn bi'zantine.16 Duhet t vihet n dukje fakti, se sipas botkuptimeve mesjetare osmane dhe evropiane, e kujt ishte kisha, e tij ishte dhe kombsia e besimtarve q e ndiqnin at kish, at fe.17
S kndejmi, fillimet e kalimit t shqiptarve n Islam nuk mund t argmentohen si dhun e drejtprdrejt e turqve mbi shqiptart katolik, por si dhun e trthort turko-osmane me an t ortodoksis serbe e greke dhe vetm si hap i par m i fuqishm i vet shqiptarve pr t'u distancuar nga kisha serbe e greke, e bashk me kt edhe nga kombsia serbe e greke, dhun shpirtrore e gjenocid, por edhe nga kishat e kombsit kishtare t tjera evropiane, asokohe m pak agresive.18
Fillimet e Islamit institucional osman n trevat albanofone i hetojm n periudhn e vasalitetit turk mbi principatat shqiptare, n vitet '80 t shekullit XIV, por n mnyr triumfale nisn n fillim t viteve '90, kur u themeluan institucionet e para islame n qndrn administrative dhe kulturore t Dardanis antike, n Shkup.19
Gjat shekullit XV n qndrat kryesore t Dardanis dhe t ish-provincs romako-bizantine Maqedoni, n t cilat jeton popullsia etnike shqiptare muslimane n vazhdimsi historike dhe dominante20, u hapn mejtepe, medrese e biblioteka dhe u ngritn teqe, xhami, zavi e shum objekte shoqrore t prejardhjes lindore islame. N shekullin XVI Islami u b fe zotruese n t gjitha viset shqiptare islame historike.21
Pr t'i kuptuar m mir sukseset e Islamit n trojet albanofone, duhet t nisemi nga fakti se sistemi shoqror osman fillimisht ishte progresiv, m civilizues dhe m human se sistemet feudale t korruptuara t vjetra bizantine, serbe e latino-anzhuine, t cilat populli shqiptar i barti mbi kurriz shekuj t tr.22 T kihet parasysh edhe fakti se Islami i periudhs s deprtimit n trevat albanofone ishte fe dhe kidtur me nj zhvillim t plot, ishte m progresiv, m liberal, m i ri, m humanist se sa krishtrimi n prgjithsi, e katolicizmi n veanti, q, atbot, kishte rn n nj kriz shoqrore, n nj dekadenc e imoralitet q pasqyrohet mir n veprat letrare t Dantes e t bashkkohsve t tij, n veprat si ai, ne ve-pr shkencore t Galileut e t mendimtarve si ai n veprat filozofike e fetare t ideologve t reformacionit n kishn e Perndimit dhe n veprat filozofike e historiografike t materialistve frnge. Zaten ajo dekadenc n kishn katolike nxiti lindjen dhe zhvillimin e reformacionit, e me kt edhe fillimet e integrimit t kombsive evropiane.23
Realisht, populli shqiptar mbijetoi n saj t kthesave t mdha kulturore e politike historike.24 Kur shum sisteme pushtuese me shum sovran armiqsor, t huaj e t vendit u zvndsuan nga nj pushtues e nga nj sovran, nga sulltani osman-turk, shqiptart n viset m t rrezikuara nga proceset integruese sllave, greke e latine - italiane e kroate, me Islamin synuan arritjen e unitetit dhe t bashkimit fetar islam si korrniz ideologjike pr integrimin e njsis etnokulturore e politike t Shqipris dhe t kombit shqiptar fillimisht nn atin perandorake osmano-turke.25
Se Islami n hapin e par ishte forme e hapt e distancimit dhe e bojkotimit shqiptar nga kisha ortodokse svetisaviane dhe nga kishat e qera me intenca antishqiptare, dshmon edhe fakti se t gjitha periudhat dhe valt e kalimit masiv t shqiptarve n Islam vinin si pasoj e lshimeve t mdha t Sulltanit e t pushtetit qendror ndaj kishave.26 Madje, edhe fazat e shuarjes a t heshqes administrative t kishs ortodokse svetisaviane dhe katolike n periudhn e kombsis shqiptare (shekulli XV-XVIII), shnojn jo dhunn turke aziatike islamike kundr ktyre kishave, si thuhet n historiografi 27, por mbeqen e ktyre kishave pa besimtar shqiptar, q ishin mas absolute, bojkotim shqiptar masiv i krishtrimit dhe kalim n Islam.28
Pr dukurin e apostrofuar qart flet fati i krishtrimit t luhatur e laraman n viset e principatave shqiptare: Balshajve, Crnojevive, Dukagjinve, Jonimve, Gropajve, Zgurajve, Kastriotve, Topiajve e pjesrisht ato t Zenebishtve, Muzakve, Aranitve e t qerve m n jug.29 N arealin e principatave veriore e lindore t trojeve shqiptare dhe pikrisht n veri dhe n lindje t trevs albanofone historike, Islami do t shtrihet kryesisht vetm deri aty ku gjuha shqipe ishte e ruajtur pa nj trazim t madh, por edhe n disa enklava ilirovllaho-shqiptare, ku kishte humbur gjuha shqipe, por ishte ruajtur kompaktsia etnike josllave: ndr pomakt, tobresht, gorant dhe boshnjakt.30
Hulumtuesit t Islamit ndr shqiptart i bie n sy fenomeni i pandriuar deri n fund, paraqitja e emrit t ri, unik, pr gjuhn, pr popullin dhe pr vendin: shqip, shqiptar dhe Shqipri, si bashkatdhetar besnik t Islamit n tokat shqiptare.31 Emrin e gjuhs e zuri Buzuku (1555)32 t popullit Zmajevii (1703)33 dhe t vendit Thunnmani (1774)34, por kjo nuk sht dshmi se kta emra u shfaqn bash n ato vite kritike. Ata ishin n popull s paku nga koha kur ishin edhe emrat pr gjuhn, popullin e vendin e Arbris, t Epirit e t Maqedonis shqiptare mesjetare.35
T dhnat m t verifikuara flasin se vallja e emrit t ri pr gjuhn, pr popullin dhe pr vendin u nis nga viset e Dardanis - Peonis antike, t parat t prfshira nga Islami, dhe pikrisht nga treva albanofone midis Nishit - Limit - Sharrit - Matit - Dibrs - Strugs - Shtipit e Kumanovs, me epiqendr n viset e Shkupit, q n shkenc konsiderohen pr djep t gjuhs shqipe, faz moderne e ilirishtes dhe t popullit shqiptar historik pasilirian.36
Emri i ri pr popullin, emri kombtar, duhej t ishte emr i nj popullsie dardane ilire i periudhs parakrishtere dhe pikrisht emri i popullsis midis Qafs s Prushit e posht nn qytetitn Shkup, t cilt Plini i shnoi si skirtar, kurse Ptolomeu n trajtn skyrton. Emri i ri muind t ishte edhe shumsi i emrit t banorve t Shkupit: shkyptar, shkuptar, shqiptar - lidhje m e thell me emrin e shpesit totem ose Or dardano - ilire; shqype, shqipe.37 N momentin kur Islami u b fe e shumics, fe e vendit t shqipeve, si do t thoshim me gojn e shum udhprshkruesve t huaj, dhe pikrisht aty deri n mesin XVII, emri i ri, integrues i vendit, emri Shqipri, do t'i vr n heshqe n mnyr paqsore toponimet antike e mesjetare pr pjes t veanta t trojeve albanofone: Dardani, Maqedoni, Arbri, Epir, eq.. Njsia etnokulturore e gjeopolitike Shqipri (Arnautluk, Albania), m s voni, deri n mesin e shekullit XVII prfshinte rreth 110 mij km2 siprfaqe t Rumelis Osmane t banuar me shqiptar ose me shumicn absolute shqiptar - albanofon islam, ortodoks dhe katolik. S ktejmi mund t theksohet se emri i ri kombtar pr popullin e vendin ishte produkt i kulturs s re shqiptare t integruar n dritn e kulturs s re shqiptare t proviniencs islame.38
Kjo kultur shqiptare nuk u shpif, nuk u planifiktia dhe nuk u ndikua nga jasht, nga ndonj propagand proshqiptare, dhe pr zhvillimin e saj ka merit vetm mendja e gjeniut shqiptar. N gjirin e shoqris osmane kjo kultur shqiptare ishte disidente, kaake e kombsis shqiptare. Me rndsi sht t potencohet edhe fakti se procesi i thellimit t kalimit n Islam, kultivimi dhe ruajtja e Islamit si fe e pjess absolute t popullsis, pati karakter mbrojts gjithshqiptar, kurse nga fundi i shekullit XVIII pr Shqipri etnike do t konsiderohen vetm trevat t cilat do t rrethohen nga brezi islam shqiptar. Ky brez, n t gjitha koht, do t paraqitet si dig e si mur mbrojts i trsis s Shqipris etnike nga fqinjt ekspansionist t pangopshm.39
T vihet n pah edhe fakti se kultura shqiptare me prejardhje islame, duke i hapur udh emrit t ri kombtar pr gjuhn, popullin e vendin, ndikoi edhe n integrimin e brndshm, n heqjen e emrave etnik antik t popullsis albanofone, si arbresh, maqedon, dardan, epirot, q synonin t bheshin emra kombsish albanofone t veanta, mandej n zbuqen dhe heqjen e dallimeve etnokulturore dhe t aspiratave t disa fiseve mesjetare pr t'u veuar si kombsi albanofone me fe skizmatike svetisaviane, bizantine, greke ortodokse dhe katolike, si kue, kelmende, palabardhe, labe, ame, suljote, etj..40 Fiset dhe viset q do t mbesin plotsisht jasht mass islame, jasht brezit islam shenjues t njsis etnokulturore e gjeopolitike t Shqipris s periudhs osmane, pararilindse, n veri, lindje e jug, nn mbizotrimin e vazhdueshm t kishave t huaja, do t asimilohen n dalmat (kroat), malazez, serb, bullgar e grek. Ktu zuri fill ngushtimi i trevs gjuhsore e etnike shqiptare historike.41
Prhapja e kulturs shqiptare me prejardhje islame do t ndikoj si filtr pr kulturn shqiptare t prdhosur. Kjo mund t dshmohet edhe vetm me nj hulumtim sondues interdisiplinor n historin e fshatrave n arealin etnik albanofon, t cilat gjat mesjets bizantine e sllave ishin prona t kishave e t manastireve ortodokse, n fshatrat e cilsuara katunde vllehe, ish-feude t bujaris mesjetare serbe. Do t shihet se bash kto fshatra ndr t parat n rrethinn e tyre kaluan masivisht n Islam dhe se Islami u shrbeu si filtr pr ndarjen e premisave e t relikteve fetare, kulturore, gjuhsore e toponimike sllave, greke e latine, filtr pr rikthimin n gjirin e k-ombsis shqiptare.42
Realisht, feia islame, me vetit e saj toleruese, kulturs shqiptare nuk ia mbylli prespektivn e zhvillimit evropian, por i la mundsi t mdha pr t'u zhvilluar mbi shtratin e tradits etnike, pr t'i kultivuar m tutje vlerat e seleksionuara t kulturs shqiptare e materiale ilire, t ruajtura n mnyr disidente e kaake gjat periudhs s krishtrimit universel. T dhnat nga hulumtimi etnografik i terrenit tregojn se traditat dhe kultura shqiptare parakrishtere m mir jan ruajtur n viset t cilat, n periudhn paraislame, ishin t prfshira nga herezit antikrishter, m pak se viset ku u ruajt katolicizmi i patrazuar sesa n enklavat katolike laramane dhe shum m pak u ruajt n viset ku ortodoksia nuk u trazua nga herezit mesjetare, nga katolicizmi dhe islami.43
T themi edhe nj fakt: Islami n integrimin e njsis etnokulturore dhe politike t Shqipris dhe t kombit shqiptar ndikoi si kultur me tiparet e veta egaliatre, liberale e humane. Ai nuk ishte dogm thjesht fetare, por ishte sistem vlerash totalitare publike, msim i hapur, q nuk e njeh Shpirtin e Shenjt dhe paprekshmrin e individu; kultur konkret gjithprfshirse morale, kshilldhnse, udhrrfyese, fetare, qortuese, kritike, moralizuese, juridike, shoqrore, kodifikuese, shkencore, filozofike, mjekuese e mbi t gjitha arsimuese. Islami nuk ishte fe turke dhe as fe e pushtuesit, por ishte sa fe e turqve, aq edhe e shqiptarve dhe e t qerve dhe turqit n ummn (bashksin) muslimane osmane paraqitnin vetm pakicn sunduese, pa ndonj rndsi t madhe pr jetn e prgjithshme dhe prespektivn e perandoris. Shqiptart, realisht, q nga fillimet e kalimit n islam, nga pjesa e par e shekullit XV e ndan pushtetin perandorak me turqit n t gjitha nivelet politike, ushtarake, qeveritare, diplomatike, kulturore, arsimore, fetare e t tjera, prpos postit t sulltanit.44
Populli shqiptar i dha Perandoris Osmane n periudhn e lulzimit t saj, pjesa e dyt e shekullit XV pjesa e par e shekullit XVII, po edhe m von, qeveritar, komandant ushtarak, dijetar, letrar, filozof, diplomate, historian, arkitekt, mjek specialist, mjeshtr profesionesh t ndryshme, t njohur n historin dhe n kulturn botrore. Kto personalitete shqiptare kurr nuk hoqn dor nga kombsia e tyre shqiptare, vepruan edhe si pararoj e kombit t tyre dhe e atdheut t tyre. Veprimtaria e tyre filozofike, letrare, artistike, historiografike, arkitektonike, ushtarake dhe iluministe, shkruar n gjuhn e Kur'anit, - arabisht; n gjuhn e poezis margaritare t Lindjes - persisht dhe n gjuhn zyrtare shtetrore universale pr perandorine - osmanisht, me vlera t mdha t prgjithshme do t'i hap rrug edhe zhvillimit t mendimit filozofik, artistik, fetar, politik e arsimues n gjuhn shqipe, me nj ndikim vazhdues n integrimin e njsis etnokulturore e politike t Shqipris dhe t kombit shqiptar. Vlerat madhore t trashgimnis shqiptare n gjuhn e Lindjes, t shkruara n periudhn osmane n Shqipri (1389-1912), i takojn mendimit shqiptar, kulturs shqipe, po aq sa edhe n gjuhn greke, latine e italiane dhe duhet t studiohen, t shqiprohen dhe t'ia kthejn kulturs son kombtare.45
Nuk sht e teprt t konstatohet se edhe zhvillimi i letrsis shqipe t prejardhjes s krishter katolike t shekujve XVI-XVII sht rrjedhim i trthort i rrits s Islamit ndr shqiptart dhe i rrezikshm tek ortodokst serb pr katolicizmin ndr shqiptart edhe m gjr. Kjo letrsi shqiptare u vu n rrug me ndihmn morale, politike e materiale t kishs s perndimit dhe Paps, si reaksion dhe mas kundr thellimit t Islamit dhe t skizmimit ortodoks t shqiptarve.46
Mirpo, derisa kjo letrsi, me vlera t larta si burim i gjuhs s shkruar shqipe, e prkufizuar kryesisht n prkthimin e ungjijve dhe t doracakve fetar, e n poezi moralizuese, do t shterret pa br ndonj ndikim t shnueshm n integrimin e njsis etnokulturore dhe gjeopolitike t Shqipris dhe t kombit shqiptar (sepse Evropa katolike dhe Papati pr afro dy shekuj nuk do ta ndihmojn gjithanshmrisht shtjen katolike t Shqipris), letrsia shqipe me alfabet arab, burimet e ruajtura t s cils vijn nga pjesa e dyt e shekullit XVII, sa vinte dhe zhvillohej, sa q n vitet '20 t she'kullit XVIII, kur zuri fillin iluminizmi evropian, u b faktor kryesor n integritetin e mendimit letrar, politik dhe kulturor iluminist e rilinds t Shqipris.47
Letrsia shqipe me alfabet arab, e njohur si letrsi e bejtexhinjve, alhamiada shqiptare e shkruar mbi nj sintaks shqipe t mirfillt, ishte e prhapur n t gjitha viset shqiptare. Ajo nuk ka qn me ndikim t kufizuar, si thuhet n shum histori t letrsis, por ishte pron e jets shpirtrore e masave shqiptare.48 Prshkruhej, prhapej dhe msohej prmendsh, si luqe e si kng. Fakti se ishte e mbytur n orientalizma dhe veanrisht moralizuese, nuk do t thot se ishte e pakuptueshme pr lexuesit dhe absorbuesit, sepse ato fjal orientale ishin nocione filozofike e fetare t kuptueshme pr kohn, aq sa jan evropianizmat n shkrimet tona n gjuhn shqipe, pr kohn ton.49 Ajo q e shpuri prpara dhe e mbajti n jet deri sot, sht fryma e saj universale dhe shoqrore e arsimuese shqiptare, sociale e revolucionare tej mase pr kohn kur qe krijuar, lirike anakronike, kritike kastiane, arsimuese, romantike e liridashse. Pjesa m e madhe e ksaj letrsie u shkrua n vargun tetrroksh t poezis popullore, e ndihmoi letrsin popullore, e veanrisht lirikn, dhe e prgatiti rrugn pr letrsin e Rilindjes Kombtare. Qysh n mesin e shekullit XIX u b objekt i studimit i albanologve n z, themelues t albanistiks, si Hahni e t qer.50
Duhet t vihet n dukje se prmes lidhjeve kulturore me Lindjen dhe me an t veprave filozofike e shkencore n gjuht orientale dhe n gjuhn shqipe, erdhn dhe u ngulitn motive t Lindjes n kulturn materiale e shpirtrore, n arkitektur, n artet figurative aplikative, n veshmbathje, n artin muzikor, n kompletimin e shtpis, n kuzhinn shqiptare, n mirsjelljen shqiptare, n letrsin popullore, n filozofin shqiptare, me nj fjal, n jetn shqiptare. Kto motive universale t Lindjes, kulturs shqiptare n prgjithsi ia shtuan frymn demokratike, universale; i dhan gjallri, kolorit, frym t re, e prtritn dhe e pasuruan pr t'u trajtuar, dje dhe sot, si margaritar midis kulturave t njtrajtshme t kombve evropiane. Rndsia e ksaj begatie kulturore qndron edhe n faktin se ajo n shum aspekte u b prcjellse e jets shqiptare edhe t shqiptarve t krishter, veanarisht te laramant dhe katolikt. S ktejmi, feja islame nuk e varfroi dhe as nuk e akulturzoi kulturn shqiptare etnike, por e bri pr t q'een si nj kopsht me Iule shumngjyrshe, si do t thosha me gojn.e shum romantikve evropian t shekullit XIX.51
N gjirin e kulturs s re shqiptare, t periudhs s kombsis, fenomeni i tolerancs fetare ndr shqiptart do t bhet tipar kombtar dhe ndr hallkat n integrimin e ruajtjen e njsis s kombit shqiptar n kushte t ekzistimit t tri feve. Realisht, nga mesi i shekullit XVIII, pjesa m e madhe e administratorve shqiptar, n viset shqiptare, do t udhheqin politik sparatiste shqiptare, n prgjithsi, t mjedisit t vet ndaj pushtetit qndror t Stambollit. Kta qeveritar vendas n Islam shihnin edhe platformn e mundshme politike pr bashkimin e Shqipris s ndar n njsi administrative osmane dhe pr lirin e saj. Programi politik i lufts pr lirim kombtar i ktyre pionierve t rilindjes politike t Shqipris mbshtetej n traditn shqiptare t lufts lirimtare vllazrore midis shqiptarve t feve t ndryshme dhe posarisht ne epokn e lavdishme sknderbejane, sikurse paraardhsit e tyre t periudhs s rilindjes e t humanizmit.52 Madje, se paku nga periudha e qeveritarve arsimues nga dera e Bushatasve dhe e Tepelenasit shtresat e larta dhe masat shqiptare islame e bartn peshn e lufts pr bashkimin dhe lirimin kombtar t popullit shqiptar dhe t Shqipris nga robria osmano-turke. Ideologt q doln nga kjo mas, ata t periudhs s filleve t Rilindjes dhe t mvonshmit, bashkimin kombtar t shqiptarve me fe t ndryshme do t mbshtesin fuqimisht n porosit dhe kshillat urdhruese t Kur'anit: Edhe Zoti yn edhe Zoti juaj sht nj dhe Atij i prulemi', pra, 'Juve feja juaj, kurse mua feja ime!53
T konstatojm edhe kt: Bushatasit dhe Tepelenasit, me politikn e tyre shqiptare rilindase, i vun themelet shoqris shqiptare pluraliste fetare moderne, thn kushtimisht, o.borret e tyre qeveritare jan brthama t akademive shqiptare, n t cilat u kultivua tipari i tolerancs fetare shqiptare n interes t lufts pr lirimin kombtar, t unitetit pluralist fetar shqiptar rreth unitetit t Shqipris. Prvoja e tyre do t bhet msim pr gjeneratat e reja, pr ideologt e kombit shqiptar t periudhs s Rilindjes. Lufta e amzs shqiptare muslimane q rreth vetes t lidhte fuqimisht dhe prjetsisht pjest shqiptare ortodokse dhe katolike, pa ua prekur traditn fetare, zgjati m shum se nj shekull, aq sa ka zgjatur periudha e lufts pr kurorzimin e krkesave t Rilindjes Kombtare Shqiptare.54 Kjo prpjekje shqiptare vazhdimisht, dinakrisht dhe prgjakshm u minua dhe u pengua nga kisha ortodokse serbe, greke, bullgare e pjesrisht edhe ajo katolike, si dhe nga qarqet politike, shtetrore, shkencore e publicistike antiislame dhe antishqiptare ballkanike dhe evropiane. Dhe, pse t mos thuhet qart, faktori politik i jashtm me ndrhyrje t herpashershme nga fillimi i shekullit XVII dhe me ndrhyrje sistematike nga fundi i shekullit XVIII, Islamit ia preu rrugn q t bhej fe gjithshqiptare dhe platform politike kombtare ngjashmrisht me skizmn ortodokse svetisaviane te serbt ortodokse bizantine te grekt, ekzarkiste ortodokse te bullgart, katolike te kroatt, etj.55
Megjithat, roli i Islamit si fe e rreth 88% t shqiptarve n trojet e Shqipris Etnike, n luftn e pandrprer pr unitet kombtar, pr bashkimin e Shqipris dhe pr lirimin e popullit shqiptar dhe, mbi t gjitha, pr ruajqen e trsis s Shqipris Etnike nga ekspansioni pushtues i fqinjve ortodoks e katolik, ishte i paluhatur dhe vendimtar. Pr kt fakt, prpos burimeve historike t prejardhjes evropiane e t Lindjes, sht dshmi tradita popullore historike, knga historike shqiptare.56
T thuhet edhe kjo: Fal tolerancs fetare t shumics mulsimane, do t dshtojn t gjitha prpjekjet e qarqeve kishtare e politike antishqiptare ballkanike e evropiane pr t shkaktuar luft fetare n Shqipri, mynxyrat q i prjetoi Evropa e krishter dhe Lindja.57
Duke prfunduar, le t m lejohet t'u qasem shkurtimisht disa tezave publicistike pr qnien katolike paraislame t shqiptarve musliman dhe pr nevojn e kthimit t tyre n katolicizm pra, n kultur t krishter, si kusht pr t gzuar prkrahje t Evrops pr pavarsin e Kosovs dhe pr bashkimin e Shqipris s coptuar m 1913 (!?!).58
Teza se shqiptart musliman kan qn t gjith t krishter nuk ka mbshtetje as burimore, as etnografike, as arkeologjike, as kulturore. Kjo tez fillimisht ishte shtruar nga kisha ortodokse serbe e greke dhe kishte pr qllim q viset e Arbris mesjetare katolike t'i tregonte pr djep t popullit shqiptar, i cili gjoja m von, me an t ekspansionit islam, t ket vrshuar n Kosov e gjetk n viset e Dardanis dhe t Maqedonis, n djepin e kulturs serbe dhe t shtetit serb!? Kisha greke shqiptart ortodoks i konsideronte puro grek!? Po, shkenca e bazuar n argumente nuk i pranon as njrn as tezn qetr.59
T gjitha t dhnat flasin se islamizimi n kulturn shqiptare nuk ka mundsi t konsiderohet si nj incident kalimtar. Nj kultur me tradit gjashtshekullore e nj komb me mbi 88% musliman nuk sht aksident !?60
Atyre q krkojn nj rikthim e nj 'rirreshtim' t shqiptarve musliman 'n kulturn e krishter, pr nj kthim n rrnjn katolike (!?!), ua rikujtoj tregimin popullor m t shkurtr dhe m t thell q e di profesor Anton Ceta: Burri e thirri gruen: Oj grue, ku je !? Prtej djepit! - Prtej djepit, prtej detit! - ia priti burri!61
Shkurt, thirrja pa mbules pr shkurorzim nga islami, pr nj fe t re, sht anakronike. Mendoj se kan pernduar koht mesjetare t feve. S fundi, 't bjm me shqiptart ortodoks q jan tre her m shum se ato katolik? T'ua falim grekve?! M n fund ta pyesim, veten ose t konsultojm historin shqiptare: C'u solln shqiptarve t krishter krynegrilet e nxitura nga Evropa e krishter n shekujt XV-XVII?62 C'fitoi Kara Mahmut pash Bushati dhe veanrisht Ali pash Tepelena q i ofronin Evrops s krishter ndrrimin e fes vetm pr t fituar prkrahjen pr bashkimin dhe lirimin e Shqipris ?63 Dhe, a kemi ndonj garanci evropiane e botrore t krishter se vrtet do t liroheshim dhe do t bashkoheshim n Shqiprin Etnike, nse rirreshtohemi n rrnj, n kulturn e krishter, n katolicizm? Duke u mbshtetur mbi prvojn historike t popullit ton fuqimisht mendoj se shumsia e feve n Shqiprin etnike sht fat historik q nuk mund t zhbhet dhe kjo dukuri unikale nuk duhet shikuar edhe m tutje si plag pr t ardhrnen e kombit shqiptar, por t shikohet si pasuri e freski kulturore dhe si prparsi q ndihmon afrimin e popullit shqiptar pa paragjykime me popujt e qer me fe t ndryshme.64
Ajo q sht e duhet t jet pr jet t jetve parsore sht: shkenctart, publicistt, letrart, artistt, hoxhallart, priftrinjt, msuesit, me nj fjal, forcat mendore kombtare, duhet t ushtrojn ndikim t vazhdueshm pr ruajtjen e tiparit shqiptar t tolerancs fetate si kusht pr ruajtjen e unitetit kombtar mbi parimet filozofike rilindase t Bushatasve e t Tepelenasit, t Hoxh Tahsinit, t Pashko Vass e t Thimi Mitkos: Paq t sigurt midis feve n Shqipri, vllazrim t vrtet midis shqiptarve t feve t ndryshme, unitetit t Shqipris mbi baz t njsis s gjuhs s bashkuar, t kulturs dhe t njsis etnokulturore e politike kombtare.65 Me fjalt e At Anton Harapit do t thoshim: toleranc fetare, toleranc shoqrore dhe toleranc politike.66
Marr nga: Feja, kultura dhe tradita islame ndr shqiptart, simpozium ndrkombtar, Prishtin, 1995.
REFERENCA
1. Gjrsisht, Mithridates oder algemaine Sprachenkunde 11, Berlin 1809; Allgemaine Encyclopdie der Wissenschaften un Ktinste, 11, Leipzig 1818; G.Ancey, Memoire sur l'Albanais dans le Mith grec, Paris 1914: Opsta Enciklopedija Larouse, T.1, Beograd, 1971, 474-562; M.Jugovi, Opsta istorija stari vek, Beograd, 1952, 135-144; Refonna protestasse dhe katolike, Kisha dhe historia e saj, VII, Ferizaj-Zafreb, 1982; Sveti Sava: Beseda ose pravoj veri. Sveti liznjatije Bogonosac. Poslanice, Beograd, 1991; F.Rahman, Duh islama, Beograd, 1983; N.Srnailagi, Klasina kultura Islama, 1 Teolouija, Filozofija, Znanost, Zagreb, 1973, Ilirt dhe Iliria te autort e antik, Tiran 1965: Vizantiski izvori za istoriju naroda Jugoslavije, T.1, Beograd, 1955: V.Zamarovsky, Heronjt e miteve antike, Prishtin, 1985; S. Bali, Kultura Bosnjaka, Muslimanska komponenta, Vien 1973; Z. Dani'man, Koi Bey risalesi, Ankara, 1985, s I.D.Mitrovi, Ponovo studiji Dr. Nikse Stanica: Hrvatska nacionala ideologija preporodnoga pokreta u Daimaciii (Mihovil Pavlinovi i njegov krug do 1869), Zagreb 1980, 41-143: M.Gros, Historijska znanost, Razvoj, oblik, smjerovi, Zagreb, 1976, 83-92; M.Xhaxhiu, N rrucn pr te pellazgt, Drita, nr.28, Tiran, 13.VII.1986, 10.
2. Gjrsisht, Historia e popullit shqiptar, I, Prishtin, 1969; M.Barleti, Historia e jets dhe e veprs s Sknderbeut, Tiran, 1964; Jireek-Radoni, Istorija srba, II, Beograd, 1952; M.Shufflay, Serbt dhe shqiptart, Prishtin, 1968; Gaspr Gjini, Skopska-Prizrenka biskupija kroz stoljea, Zagreb, 1986.
3. Gjrsisht, M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare deri n Lidhjen e Prizrenit, Prishtin, 1989; Shkaqet e kalimit n Islam t shqiptarve, Prparimi, nr.2 Prishtin, 1991, 185-228.
4. Shih, Simpoziumi Ndrkombtar, Drita Islame, nr. 42, Prishtin, 1992, 36.
5. Shih gjrsisht kumtesat n kt prmbledhje; M.Pirraku,Roli i Islamit n integrimin dhe ruajtjen e kombit shqiptar dhe trsis s Shqipris etnike, Hna e Re, nr. 43, Shkup,1992,18-19.
6. Shih pr krahasim: Historia e popullit shqiptar 1, Prishtin, 1969; Istorija naroda Jugosllavije, 1, Beograd, 1950; J. Von Hammer, Historija, turskog (osmanskog) carstva, 1, 2, 3, Zagreb, 1979: 1. Djuri Sumrak Vizantije, (Vreme Jovana VIII Paleologa), Beograd, 1984.
7. Gjrsisht, M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare deri n Lidhjen e Prizrenit, Prishtin, 1989; St. Novakovi, Srbi i Turci (Od kraja XVIII veka do poetka XX veka, Beograd, 1979; Postanak i razvoj srpske nacije, Beograd, 1979; S. Borkovi, 0 postanku i razvoju cmogorske nacije, Titograd, 1974.
8. Gjrsisht, V. Vllahoviq, Revolucioni dhe krijimtaria, Prishtin, 1975; Istorija crkve Starozavetne i Novozavetne srednje Skole, Beograd, 1885, 4-104; N.V. Gogolj, Razmatranie bozanstvene liturgije, Zemun, 1981, 9-112, R. Jovi, Crka i setke, Negotin. o. v. b., 3-25; P.Malaj, Djelovanje franjevaca dubrovake provincije medju albanskim katolicima, samostan Mali brae u Dubrovniku, Zagreb, 1985, 223-255; J. Cviji, Balkansko poluostrovo, 1, 11, Beograd, 1960; Alba Lima, Kostandin Balsi (1392-1402). Jistorijski roman u tri dijela, Zagreb, 1920; M. Zeo, Viset shqiptare n kronikn politike t Efremit, Drita, nr.32, Tiran, 1986. VIH,10: I. Zamputi, N emr t liris prball sulitanit dhe perandorit, Drita, nr.28, Tiran, 10. VII, 1988.
9. Shih M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare deri n Lidhjen e Prizrenit, Prishtin, 1989; Islami dhe muslimant n Ballkan, Hna e Re, nr.27, 12-18, Shkup VI-VII, 1991, 8; Roli i Islamit n integrimin e Shqipris dhe t kombit shqiptar, Hna e Re, mir.48, 15.11.1993, 18; nr. 49, 1, Ill. 1993, 18; Roli i islamit n integrimin dhe ruajtjen e kombit shqiptar dhe t trsis s Shqipris etnike, Hna e Re, nr. 43, Tetor 1992, 18-19.
10. Gjrsisht, Historia e popullit shqiptar 1, Prishtin, 1969; Istorija naroda Jugoslavije, 1, Il, Beograd, 1950, 1953; I. Zamputi, Relacione mbi gjndjen e Shqipris Veriore dhe t Mesme n shekullin XVII (vell. 1, 1610-1634), Tiran, 1963; Vll. Il, 1634-1650, Tiran, 1965; Gaspr Gjini, Skopsko-prizrenska kroz stoljeca, Zagreb, 1986; Simpoziumi pr Skenerbeun (9-12 maj 1968), Prishtin, 1969.
11. Zamputi, Relacione 1, II; Thekse t posame n kt drejtim nga Don Lush Gjergji, n Simpoziumin Shqiptart dhe Evropa dje dhe sot, 23 maj 1991; Po aty, Engjll Sedaj, dt.25.V.1991; Ismail Kadare n intervistat e tij gjat viteve 1991 1993.
41. Po aty; Si shn. 36; Nj korar (i krishter), duke u folur pr rndsin e islamit ndr shqiptart, shkroi me 1900 se shqiptart musliman e bartn barrn e ekzistencs kombtare t shqiptarve dhe t shqiprise: "S'jan vall muslimant shqiptar q mbajtn n kmb gjer m sot ato zakone t t vjetrve tan q uditn botn?! S'sht e vrtet se pa muslimant, t cilt besa i bri t largohen nga t tjert, nga kaurt, do t ishin q shum shuar e harruar kto zakone?! T mos ishin kta tradhtar t fes, si thon ca tradhtar t mmdheut, Shqipria nuk do t ishte aq e madhe sa sht sot, do t ishte prgjysm, nj e katrka nga shkaku i Shqehvet (Sllavi) q na kishin pllakosur gjer n krthiz t Shqipris ). Muslimant shqiptar vun fren prhapjes s detit shqah (... t me nepet leje t thom se Shqipria e poshtme n gjendet sot e pandar nga trupi i Shqipris, kjo gj detyrohet gjith muslimanve shqiptar (... ). ata q pushtuan islai-nizmin, muslimant e sotm jan q apin Epirit karakter shqiptar (Kalendar Kombtar, Mot'i gjat, Sofje, 1902, 61-72).
42. Gjrsisht, Onomastika e Kosovs, Simpozium i mbajtur m 25-27 shkurt 1977, Prishtin, 1979; Simpoziumi pr Sknderbeun, Prishtin, 1969; S.Pulaha, Popullsia e Kosovs n shekullin XV dhe XVI, Tiran, 1984; Pesdhjet vjetori i 28 Nntorit shqiptar, Izmir, 1968, 10; Eqrem Telhaj: Vet Sknderbeu, shprehja m e bukur dhe m shklqyer e racs son, u rrit, u prgatit, u forcua n shkolln osmane dhe n shpirtin e fort luftarak t ksai shkolle dhe t asaj koh t ndritur ... Dalja e ushtrive t sulltanit n Ballkan e ndaloi prparimin sllav, kurse shqiptart filluan t rimkmben n fillim t sliekullit XVI kur hyn n nj radh me turqit, fituan shum t drejta, sidomos kur prqafuan vullnetarisht fen islame. Duke hyr n besimin e ri, shqiptari u largua m tepr nga sllavi, ndrroi fen, por shptoi fisin. Sikur t mos kish ndrhyr me koh fuqia e Perandoris Osmane, sot n Kosov , n Dibr dhe n Maqedonin shqiptare do t kish mbetur vetm nj pakic shqiptarsh n proces t shpejt sllavizimi. Veanrisht minaret e Kosovs - q sot (vitin 1943, kur ishte arritur bashkimi i Shqipris etnike - MP) nuk ka m shkak t lozin nj rol politik dhe kombtar - nj koh kan qn mburojat e Shqipris, fortesa t pathyeshme pr mbrojtjen e rodit arbresh; prandaj, duhet (pavarsisht nga rndsia q kan edhe sot n lmn fetare dhe etnofilozofike) q, shqiptart t do besimi, t'i nderojn dhe t'i konsiderojn si monumente kombtare. Edhe pr kt shkak 500 vjet jete me Dovletin nuk rnduan mbi Shqiprin ashtu si rnduan mbi t tjert kombe t Perandoris. Gjat ksaj koh shqiptari ka mbetur pjesrisht i lir, ka patur edhe privilegje; nuk ka paguar rregullisht taksa, nuk ka br rregullisht shrbim ushtarak (ose e ka br kur ia ka dashur qejfi si vullnetar), nuk ka toleruar padrejtsi dhe nuk ka duruar zgjedhn e Valiut dhe t Pashait... (Ne dhe Turqia, Kosova, Nr. 15, Tiran, 19.Xll. 1943).
43. Qjrsisht, Udhprshkrues evropian n tokat shqiptare, Dituria, Tiran, pr vitet 1927, 1928 dhe 1929; M. Pirraku, Kultura Kombtar Shqiptare deri n Lidhjen e Prizrenit; Kalendari Kombiar, Sofje, 1902; Les albanai musulmans, UAlbanie, nr. 2, Lausanne, I.X. 1915; Kosova, nr, 15, Tiran, 19.XH. 1943.
44. Gjrsisht, si n shnimet 38, 39, 40, 41, 42, 43; Shqiptart gjat ktyre shekujve t fundit kan zn vende me rndsi n gji t perandoris,; jan br npunsa, oficera, diplomate, sadrazema. Shqiptari nuk ka qn i robruar, ay nuk ka qn i sunduar por ka sunduar, ka qeverisur me zotsin e tij popuj q jetonin n suazn e Perandoris, t asaj perandorie q fillonte n Danub dhe mbaronte n Aden dhe n Tunizi (... ). Mund t shqojm edhe se, n qoft se pushtimi dhe m von sundimi turk i hoqn popullit shqiptar pjesrisht lirin e vet, n ann tjetr ai i ka ndihmuar t ruajn individualitetin e tij kombtar prej rrezikut t asimilint sllav (... ) - Eqrem Telhaj, Ne dhe Turqia, Kosova, nr. 15, Tiran, 19.XII. 1943.
45. Po aty; Muslimant shqiptar jan t part q hartuan e prpunuan programet dhe Levizjet Kombtare. Kta nuk i bn kto pr interesa t veta personale, prkundrazi, kta ishin njerz me pozita t larta n shoqri, me respekt t madh dhe t cilt rrezikonin do gj q kishin. Shqipria i dha Perandoris Osmane 24 vezir t lart (38 sipas Kosova, 19.XII.1943) -M.R), nj tuf gjeneralsh dhe burra shtetror pa numruar mijra funksionar t lart t t gjitha degve t administrats. Vetm nga Cuperlit ishin pes vezir t lart deri te Ferid Pasha, e gjenerali Rexhep Pasha e shum t tjer. T gjith kta burra t njohur me kreni e quanin veten shqiptar dhe n mesin e bashkatdhetarve e flitnin gjuhn kombtare dhe nuk hiqnin nga mendja shtetin e tyre kombtar. Kta shqiptar me emr, pa marr parasysh se cili ishte, t cilsdo hierarki administrative apo ushtarake, nuk shihnin ndonj prespektiv pa emancipimin kombtar dhe shtetin. Kta shqiptar duke studiuar historine e huaj msuan ta duan kombin e vet. Kta jan farktuesit e nacionalizmit shqiptar... (Shqiprim i lir nga artikulli Les albanais Lausanne, I.X. 1915).
46. Gjrsisht, Dh.S. Shuteriqi, Shkrimet shqipe n viset 1332-1850, Prishtin, 1978; Meshari i Gjon Buzukut (1555), I, H, Prishtin, 1985; Budi, Poezi 1618-1621, Prishtin, 1986; P.Bogdani, Ceta e Profetve 1, Prishtin, 1990; M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare deri n Lidhjen e Prizrenit, Prishtin 1989.
47. Gjrsisht, si nn 46; 0. Myderrizi, Letrsia shqipe me alfabet arab, Buletin pr shkencat shoqrore, II, Tiran, 1955; IH1956; Tekstet e vjetra shqip me alfabetin arab, Konferenca e par e Studimeve Albanologjike, Tiran 1965; Arif Gjyli, Zenel Bastari vjershtari i gjysms s par t shekullit XIX, BUSH, SSH, I, Tiran, 1961; H. Kalesi, Albanskaalhamiado knjizevnost, Prillozi za Orjentalnu filologiju, XVI-XVH 1967/68, Saraiev, 1970; Prilog poznavanju arbanaske knjizevnosti iz vremena preporoda, godisnjak Balkanoloskog instituts, I, Sarajev, 1957; Arbanaska knjizvenost na arapskom alfabetu, GBI, 1, Sarajev, 1956; Neki problenii izuavanja kultume istorije pologa za vreme turskog perioda, Bigorski sabori. 177-189.
48. Shih, Historia e letrsis shqipe q nga fillimet deri te Lufta Nacionalhrimtare, Tiran 1983; M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare; Disa mendime rreth filleve t Rilindjes Kombtare Shqiptare, Cshtje t studimeve albanologjike, II, Prishtin, 1987.
49. Gjrsisht, M.Pirraku, Gjurm t veprimtaris letrare shqipe me alfabet arab n Kosov, Dituria, nr.1-2, Prishtin, 1978; Giurm t shkrimit shqip me alfabet arab n Kosov (U). Gjurnme albanologjike, SSHF, IX-1979, Prishtin, 1980; Gjurm t shkrimit shqip me alfabet arab n Kosov (11), Gjurtnime albanologjike, SSHF, IX-1979, Prishtin, 1980; Gjurrn t shkrimit shqip me alfabet arab n Kosov (111). Gjurmime albanologjike, SSHF, IX-1979, Prishtin, 1980; M.Hysa, Tri pyetje kontestuese nga letrsia e vjetr, Fjala, nr. 9, Prishtin, I.V.1986; Vepra poetike e Nazim Frakulls, Fjala, nr. 13, 14, 15, Prishtin; Koncepti islam n poemn Erveheja t Muhammed Kyykut, Dituria Islame, nr. 50, Prishtin, 1993; N.Krasniqi, Vepra Ilahi shqip e Hysejn Nexhatiut, Dituria Islame, nr. 48, Prishtin, 1993.
50. Shih, J.G. von Hahn, Albanesische studien, 11, Jena, 1854, 123-150-, si shnimet nn 46,47, 48, 49.
51. Gjrsisht, Dituria, Tiran, pr vitet 1927, 1928 dhe 1929, M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare deri n Lidhjen e Prizrenit, Prishtin, 1989; Islami, megjithat, sht paqe dhe jo dhun!, Kosovarja, nr. 16, Prishtin, Prill 1991, 4; E vrteta pr t vrtetat, Bujku, Prishtin, 4.1.1991; Bujku, 7.I.1991, fq.7; Insinuat me pasoja politike, Buiku, Prishtin, 15.VI.1993, 6, Marketing pseudopublicistik?, Bujku, Prishtin, 25.Vl. 1993.
52. Gjrsisht, M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare; Shkaqet e kalimit n Islam t shqiptarve, Prparimi., 2/1991; Kalendari Kombtar, Sofje, 1902; 12AIbani, Lausanne, I.X.1915; Tiran, 19.XH.1943.
53. Gjrsisht, M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare; Th. ndrmjet muslimanve dhe t krishterve shqiptar nuk ekziston kurrfar antagonizmi, edhe kjo ka vazhduar me breza t tr. Faktori i bsimit nuk ka qn shkak pr ndasi n mes tyre (Povijesti Islama, Sarajev, 1899, 215); Kultura Islame, nr. 1, Tiran, 1943-1 R.M della Rocca, Nazione e religions in Albania (1920-1944), Bologna, 1990; G.Jaray, Au jeune royaume d'Almabie, Paris, 1914.
54. S.N.Nai, Pashallku i Shkodrs nn sundimin e Bushatllinjve, Tiran, 1964; Prtritja e Pashallkut t Shkodrs nn qeverisjen e Ibrahim Pash Bushatit dhe karakterin e saj, Studime Historike, 1, Tiran, 1983; Udhprshkruesit evropian n Shqipri, n Dituria, Tiran, pr vitet 1927, 1928, 1929; M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare deri n Lidhjen e Prizrenit, Prishtin, 1989, 253290.
55. Po aty; Shkaqet e kalimit n Islam, n Prparimi, 2/1991.
56. Gjrsisht, Y.Jaka, Lidhjet letrare shqiptaro-frnge, Prishtin, 1979; Srpske narode novine, Pesna, 9.I. 1844; Ipirotiqi estia, Janin, 1967; P. V. Prenushi, Visari Komtar I, Kng popullore bl i par. Kng popullore gegnishte, Sarajev, 1911; Th.Mitko, Bleta shqyptare, Vjen, 1924; K.Taipi, Zna popullore (Kng popullore), Volumi I, Shkodr, 1993-, Rev. Dituria, Tiran, 1927, 1928, 1929.
57. Gjrsisht, M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare dhe shkrimet e tjera t cituara m sipr.
58. Gjrsisht, M.Pirraku; Prgjegjsia pr fjaln e shkruar, Dituria Islame, nr. 37, Maj 1922, 20-22.
59. M.Pirraku, Shtypi dhe diplomacia serbe kundr bashkimit kombtar shqiptar dhe trsis s Shqipris etnike n periudhn e Aleancs Ballkanike, Simpoziumi 80 vjetori i Pavarsis s Shqipris, Tiran, 24-25 nntor 1992. Botuar n Flaka e vllazrimit, Shkup. 9-23.XII.1992; Demistifikimi i paragjykimit: Kosova sht zemra e Serbis!, Gjurmime albanologjike SSHH 22-1992, Prishtin, 1994.
60. Koncepte q i hodhi n shtypin frng shkrimtari Ismail Kadare m 1991-1993 dhe t prvetsuara verbrisht nga shkrimtart e cazetart Teki Dervishi dhe Rushit Ramaboja. Shih Drita Islame, 37/1992. Kt loj e luan edhe dr.Zekeria Cana n Bujku, 24 e 25.XII. 1993.
61. E shnova me 14 tetor 1992.
62. Shih trsisht, Historia e Shqipris, 1, Tiran, 1984; gj S.Ptilaha, Qndresa e popullit shqiptar kundr sundimit osman nga shekulli XVI deri n fillim t shekullit XVIII (Dokumente osmane), Tiran, 1978; S.Rizaj, Kosova gjat shekujve XV, XVI dhe XVII, Prishtin, 1982; R.Ismaili, Hyrje n veprn e Budit, Poezi (16181621), Prishtin, 1986; Simpoziumi pr Sknderbeun, Prishtin, 1969.
63. Gjrsisht., D.N.Nikaj, Historia e Shcypniis 'me filles e deri m koh kur ka ra n dor t Turkut, Bruksel, 1902; S.N.Nai, Pashallku i Shkodrs nn sundimin e Bushatllinjve (1757-1796), Tiran, 1964; M.Pirraku, Kultura kombtare shqiptare deri n Lidhjen e Prizrenit, Prishtin, 1989, fq. 175-346.
64. Shih gjrsisht, M.Pirraku, shkrimet e botuara n Hna e Re, Kosovarja, Bujku, Dituria Islame, t cituara n kt studim.
65. Teksti i ktij kooreferati, pa fusnota, u botua n Hna e Re, nr. 48 dhe 49/1993.
66. Cshtja e elementeve shqiptare n Shqipri, Bujku, 7, 9 janar 1995
als_Latn afr_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn ltz_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn