als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Shqiptaret e bukura npr Galerit e Artit
Dy nga tablot m t bukura, q ruhen n dy prej muzeve m t mdhenj t Europs e t Ameriks (Muzeu i Luvrit n Paris, Muzeun i Bruklinit n download (2)Nju-Jork), u realizuan nga mjeshtri i francez Camille Corot (1796-1875). Pr her t par n Tiran, Vajza shqiptare u riprodhua në faqet e revists Shqipria e re, n vitin 1975, huajtur prej nj posteri të po atij viti nga gazeta New York Times. N shnimin q shoqronte riprodhimin, jepeshin pak t dhna pr autorin, kohn e krijimit, si dhe vendndodhjen. Ndrsa vlersimi pr pikturn shprehej me fjalt: Nuse t ktilla gjenden kudo npr Shqipri, prandaj portreti i shqiptares, pikturuar nga Koro, mund t merret si nj prgjithsim karakteristik. Disa vite m von u b e njohur edhe tabloja me figurn e Hajdes, e pikturuar n vitin 1870. Nisur nga datat e prafrta t krijimit, duket se n pikturimin e ktyre tablove ka ndikuar edhe atmosfera e prgjithshme e trajtimit t tems shqiptare, pasi gjat atyre viteve, fundit t shekullit XVIII dhe fillimit të shekullit XIX, autor t romantizmit europian u bënë faktorë me rëndësi i rizbulimit t Shqipris.
Sipas historianit t artit francez J. Tomas, Vajza shqiptare sht pikturuar n janar t vitit 1872. Nj nga studiuesit m t njohur t Koros, A. Robaut dshmon se e ka par vet piktorin gjat kohs q e pikturonte kt tablo. (Robaut ka qen dhndr i Koros dhe gjendej gjithnj i pranishm n studio dhe ekspozita. Ka botuar katalogun n katr vllime me veprat e plota t Koros. LAlbanaise sht paraqitur aty me numrin 2147). Studiuesi nuk ka shkruar se si u frymzua piktori, apo cila ishte lidhja e tij me shqiptart. Madje sipas tij, piktori ka prdorur si model nj vajz t re franceze t quajtur Darmelas, t ciln e veshi me rroba shqiptare. Vajza q pozoi ka qen rreth 15 vje. N piktur shohim imazhin e nj gruaje t re. Piktori ka br interpretimin e tij, pr t krijuar figurn e shqiptares jo vetm nga kostumi. Portreti, ndonse i pikturuar n studio, sht vendosur n natyr pr t krijuar m qart prshtypjen se bëhet fjalë pr nj vend dhe jo vetm për nj vajz t veant, ka duket qart edhe n strukturn dhe pikturimin e tablos. Madje edhe titulli n variantin e par, sht thjesht LAlbanaise. Kur u ekspozua n muzeun e Bruklinit u njoh me titullin Albanian girl. Tabloja është n prmasat 83 x 65 cm. Pas nj viti, kanavaca u dmtua n pjesn e poshtme dhe e gjith vepra u ngushtua n prmasat q ka sot, 74 x 65 cm. Nga Franca n fillim ia dhuruan Muzeut Metropolitan t Nju-Jorkut, ndrsa tani prej shum vitesh qndron e ekspozuar n sallat e artit europian t Muzeut t Bruklinit, po n Nju-Jork. Nga Muzeu prtej Atlantikut, larg vendit t pikturimit dhe asaj q i kushtohet, sht bërë me dije se imazhi i ksaj vajze, nisur nga udhtimet q piktori ka br n Itali, mund t jetë huajtur nga ndonj banore e fshatrave rreth kodrave Albano. Por ndrkoh dihet q, nse veprat me motive nga Italia u realizuan midis viteve 1825, 1834 dhe 1843 kur Koro bri udhtimet atje, tablon LAlbanaise e pikturoi n vitet e fundit t jets, rreth 40 vjet m pas, n t njjtn koh kur krijoi edhe figurn e Hajdesë, e njohur si bija e Ali Pash Tepelens. Ve ksaj, t dhnat pr kohn dhe vendin e pikturimit, si dhe arsyetimet rreth realizimit t saj, e largojn m shum nga pikturimet me motive italiane, duke e sjell m pran me veprat: Femme et soldat Albanais, LAlbanaise, Danseurs Albanais, Soldats Albanais, Deux Albanais etj., t realizuara nga bashkkohsit francez E. Delacroix, T, Gericault, L. Grme, A. Decamps, etj. Si edhe Corot me LAlbanaise, ata i krijuan veprat e msiprme pa shkelur n truallin shqiptar. Ndoshta portretin e shqiptares Corot e ka realizuar i frymzuar nga veprat e msiprmeve t kolegve dhe miqve t tij francez, ashtu si u nxit pr t pikturuar tablon Jeune Algerienne couche (Vajz algjeriane e shtrir), t ciln e kan quajtur si nj lloj homazhi ndaj Delacroix, pr veprat që ky pati me tem algjeriane (Les Orientalism, Paris 2003, f. 121). Po ashtu edhe pr pikturimin e tablos Haideja sht thn se piktori francez u ndikua edhe nga Bajroni (The Orientalists, Oxford 1977, 113-114). Pas hulumtimeve t tjera t posame, m t plota e të imta, t dhnat e sakta do t jen t dobishme sakaq pr Muzeun e Bruklinit, pr t saktsuar shnimin q ata kan prhapur prmes portalit t tyre n internet. Sipas nj botimi t viteve t fundit n Nju-Jork, Albanian girl sht vlersuar midis 20 tablove m t bukura t artit europian, q ruhen n Muzeun e Bruklinit.
***
Prej penelit t piktorit austriak Johann Frankeberger (1807-1874) kan dalë portrete t njohura t kohs, q nga Franz Josef, fisnik dhe ushtarak t lart, po ashtu edhe fytyra njerzish t thjesht nga populli. Midis tablove m t bukura vlersohet edhe Portreti i nj vajze t re me veshje kombtare shqiptare (Portrait of a young woman wearing Albanian native dress). Veshjet n ngjyra t kuqe, t arta dhe me nuanca t ndrmjetme, jan n harmoni me gjith gamën koloristike të tablos. N t njjtën koh, ato sikur rilevohen nga sfondi i errt q vjen nga brendia e dhoms, duke kontrastuar leht me jeshilen e gjetheve t hardhis që shihen n parvazin e dritares. Vajza, q duket sikur pozon pr piktorin, sht br gati t kpus me nj thik t vogl bistakun e rrushit q e mban me dorn tjetr. E pikturuar q n vitin 1846, kjo vepr u b edhe m e njohur n vitin 2008. N shkurtin e po atij viti Vajza me rrush u paraqit n nj nga ankandet e organizuar nga Quinns Auction Galleries t Falls Church n shtetin Virginia t Ameriks. Deri n at koh vepra kishte qen pjes e koleksionit t nj prej familjeve m t shquara t Europs, familjes Teleki. N ankand ato ishin sjell nga djali i konteshs Johanna Mekesh Teleki dhe i Geza Telekit, pra nga nipi i Pal Telekit, kryeministrit t Mbretris hungareze n vitet 1920-1921 dhe 1939-1941. Nga ky burim mund t nisen edhe hulumtimet pr historikun e realizimit t ksaj pikture, pr vajzn e veshur me kostume shqiptare, si dhe pr ruajtjen e saj prej nj kohe t gjat n at koleksion familjar.
***
Sipas botimeve daneze: Arti Danez. Njmij vjet Histori Arti (Dansk Litteratur Historie Kopenhagen, 2004) dhe Historia e Letrsis Daneze (Dansk kunst. Tusind ars kunsthistorie, Kopenhagen, 1976), del se tabloja me portretin e nj gruaje t bukur e Albert Kushler-it (1803-1866) n Ny Carlsberg Glypotek t Kopenhags i kushtohet nj vajze shqiptare. Realizuar n Itali n vitin 1831 dhe e ekspozuar n Danimark disa vite m pas, n diciturn e muzeut sht shkruar: Italiania, por n t dyja botimet q sapo prmendm, hartuar nga autort m t njohur t historis s letrsis dhe artit danez, jepen t dhna t qarta pr shqiptarsin e gruas s pikturuar. Aty shkruhet se poeti i njohur Christian Winther, gjat qndrimit t tij n Rom (midis viteve 1820-1830), ishte gjithnj i pranishm n rrethin e piktorve danez, t cilt gjithashtu kishin ardhur n kryeqendrn italiane pr tu frymzuar nga trashgimia e pasur e artit italian. Dhe ndrsa piktort gjenin frymzim n veprat e artit, poeti Winther ishte i frymzuar edhe nga dashuria e gruas shqiptare! Tekstualisht n ata libra shkruhet: Christian Winther kishte rn n dashuri me gruan e mrekullueshme shqiptare dhe i krkoi Kchler-it ta pikturonte (Dansk Litteratur Historie, Kopenhagen 1976, f. 90). Disa vite m par piktori Kchler, me porosi t poetit Christian Winther, i pikturoi t dashurn e tij, nj zonjush t mrekullueshme shqiptare. N kt piktur, ai arriti t realizoj bukurin dhe hijeshin femrore q nuk e prsriti m n veprat e mvonshme (Dansk kunst. Tusind ars kunsthistorie, Kopenhagen 2004, f. 237)
Pra, tabloja e pikturuar nga Albert Kchler paraqet nj vajz shqiptare dhe pikrisht at q ka qen e dashura e poetit danez Christian Winther. Pr informacion m t plot, autorin e librit Arti Danez. Njmij vjet Histori Arti, H. B. Nielsen, n prgjigje rreth pyetjes pr kombsin s t dashurs s poetit, pra pr vajzn q pozoi n pikturn e artistit Kchler, jep tri versione: se vajza mund t ket qen arbreshe, shqiptare me banim n Rom ose italiane me banim n kodrat Albani, pran Roms. N fund H. Nielsen sugjeron se pr kombsin e gruas s paraqitur n tablon e piktorit Kchler mund t gjykoj m mir nj studiues shqiptar. Nisur nga t dhnat e msiprme, mendojm se nga t tri hipotezat q paraqet H. Neilsen, m i mundshm sht varianti i dyt. Dihet se n Rom, sidomos midis viteve 1650-1850, ishin me banim t prhershm disa familje shqiptare. Midis tyre, Aleksandri i familjes Albani, e vlersuar si nj nga m fisniket e kryeqytetit (famiglie Nobili), themeloi Viln Muze dhe vajza e pikturuar mund t jet nj nga pjestaret e ksaj familjeje t madhe e t njohur.
Tabloja, ndonse iu kushtua shqiptares, u porosit nga poeti Winther dhe u pikturua nga artisti Kchler, nuk u b pron e asnjrit prej tyre. Vlerat e saj ishin m t mdha se t nj portreti familjar. E ekspozuar n Ny Carlsberg Glypotek t Kopenhags, midis veprave m t bukura t atij koleksioni t muar, kjo piktur e artit danez paraqet imazhin q u krijua prej bukuris e fisnikris s nj vajze shqiptare t shekullit XIX.
***
Pr pikturimin e disa portreteve t vajzave dhe t grave nga vendet e Lindjes, holandezi Jean Portielje (1829-1908) grupohet edhe midis autorve orientalist. N ciklin me portrete t Bukuris lindore, apo An Oriental beauty si titullohet nj nga veprat e tij m t njohura me imazhin e nj vajze orientale, gjendet edhe portreti i vajzs shqiptare (Albanian Girl). N pjesn m t madhe t pikturave me kt tem, Portielje nuk i ka shnuar kombsit e vajzave t pikturuara. Te tabloja Albanian Girl, kombsia shqiptare u prcaktua nga kuratori Tsirkus, pas diskutimeve t mparshme se cils prej kombsive t tjera t Ballkanit mund ti prkiste pikrisht vajza e pikturuar. Origjinali i ksaj vepre u shit n vitin 2004 n nj nga ankandet e artit n Londr (Bonhams, 13 January 2004, lot 339). Midis tablove t ndryshme, ku jan paraqitur portrete t vajzave shqiptare, Portielje ka nxjerr n pah finesn dhe transparencn e veshjeve femrore, q n kt rast jan m shum n harmoni me karakterin dhe delikatesn e imazhit t pikturuar.
***
Piktor amerikan Daniel Celestin Sweenwy (1880-1958), imazhin e gruas shqiptare e paraqiti n faqen e par t revists Needlecraft, n muajin nntor t vitit 1932. Pas kopertinave me tem shqiptare t revistave europiane Petit Journal, The London Illustrated News, Domenica, La Tribuna Illustrata, shpalosja e imazhit t bukur t gruas shqiptare prpara lexuesve amerikan, ishte nj vlersim tjetr i veant. Ndryshe nga revistat e mparshme, ku bota shqiptare prfaqsohej prmes lufttarve t liris, me figurat e burrave t armatosur, piktori amerikan ka zgjedhur portretin e nj femre t qet, t bukur dhe t gzuar. Edhe n nj nga kopertinat e mparshme t revistave europiane (Le Petit Journal, Paris 1911), ku sht pikturuar figura e nj gruaje, subjekti prsri vjen nga luftimet pr liri e pavarsi dhe vepra titullohet Zhan dArka shqiptare (Jeanne dArc Albanaise). Prmes imazhit t gruas s re n revistn Needlecraft, Sweeney paraqet botn shqiptare n vitet e civilizimit bashkkohor, kur shteti i ri po ecte prkrah vendeve t tjera europiane. Jan pikrisht vitet 30 kur filluan t marrin hov veprimtarit artistike n Shqipri, ndrsa grat e Tirans filluan t vishen si bashkmoshataret e tyre n Paris dhe n Rom. Pr ta br m t qart prkatsin shqiptare t gruas s pikturuar, piktori amerikan ka vendosur n sfond flamurin kuqezi dhe sipr krerve t shqiponjs ka shkruar me germa kapitale: ALBANIA.
Somario
Sipas historianit t artit francez J. Tomas, Vajza shqiptare sht pikturuar n janar t vitit 1872. Nj nga studiuesit m t njohur t Koros, A. Robaut dshmon se e ka par vet piktorin gjat kohs q e pikturonte kt tablo. (Robaut ka qen dhndr i Koros dhe gjendej gjithnj i pranishm n studio dhe ekspozita. Ka botuar katalogun n katr vllime me veprat e plota t Koros. LAlbanaise sht paraqitur aty me numrin 2147). Studiuesi nuk ka shkruar se si u frymzua piktori, apo cila ishte lidhja e tij me shqiptart. Madje sipas tij, piktori ka prdorur si model nj vajz t re franceze t quajtur Darmelas, t ciln e veshi me rroba shqiptare. Vajza q pozoi ka qen rreth 15 vje.
Prej penelit t piktorit austriak Johann Frankeberger (1807-1874) kan dalë portrete t njohura t kohs, q nga Franz Josef, fisnik dhe ushtarak t lart, po ashtu edhe fytyra njerzish t thjesht nga populli. Midis tablove m t bukura vlersohet edhe Portreti i nj vajze t re me veshje kombtare shqiptare (Portrait of a young woman wearing Albanian native dress). Veshjet n ngjyra t kuqe, t arta dhe me nuanca t ndrmjetme, jan n harmoni me gjith gamën koloristike të tablos. N t njjtën koh, ato sikur rilevohen nga sfondi i errt q vjen nga brendia e dhoms, duke kontrastuar leht me jeshilen e gjetheve t hardhis që shihen n parvazin e dritares
Sipas botimeve daneze: Arti Danez. Njmij vjet Histori Arti (Dansk Litteratur Historie Kopenhagen, 2004) dhe Historia e Letrsis Daneze (Dansk kunst. Tusind ars kunsthistorie, Kopenhagen, 1976), del se tabloja me portretin e nj gruaje t bukur e Albert Kushler-it (1803-1866) n Ny Carlsberg Glypotek t Kopenhags i kushtohet nj vajze shqiptare. Realizuar n Itali n vitin 1831 dhe e ekspozuar n Danimark disa vite m pas, n diciturn e muzeut sht shkruar: Italiania, por n t dyja botimet q sapo prmendm, hartuar nga autort m t njohur t historis s letrsis dhe artit danez, jepen t dhna t qarta pr shqiptarsin e gruas s pikturuar.
Piktor amerikan Daniel Celestin Sweenwy (1880-1958), imazhin e gruas shqiptare e paraqiti n faqen e par t revists Needlecraft, n muajin nntor t vitit 1932. Pas kopertinave me tem shqiptare t revistave europiane Petit Journal, The London Illustrated News, Domenica, La Tribuna Illustrata, shpalosja e imazhit t bukur t gruas shqiptare prpara lexuesve amerikan, ishte nj vlersim tjetr i veant. Ndryshe nga revistat e mparshme, ku bota shqiptare prfaqsohej prmes lufttarve t liris, me figurat e burrave t armatosur, piktori amerikan ka zgjedhur portretin e nj femre t qet, t bukur dhe t gzuar.
Diciturat.
1. J. Portielje, Vajza shqiptare, 1870, koleksion privat Londr
2. D. C. Sweeney, Shqiptarja, 1932, akuarel, koleksion privat Amerik
3. F. Buhser, Vajz shqiptare, 1881, Muzeu i Soloturnit, Zvicr
4. J. Frankeberger, Portret i gruas s re me kostum shqiptar, 1846, Quinns Auction Galleries, Falls Church, Virginia, USA
5. A. D. Magaud, Shqiptarja,1867, akuarel, Muzeu Cantini, Marsej
6. C. Maurand, Grua shqiptare, gravur e vitit 1858
7. R. Livori, Grua nga Shkodra, vizatim i vitit 1918
8. C. Corot, Vajza shqiptare, 1872, ngjyra vaji, Muzeu i Bruklinit, Nju-Jork
9. M. A. Walker, Biseda e mngjesit, Shqipri, litografi e vitit 1864
10. B. Taslitsky, Vajz shqiptare, 1957, vizatim, Galeria Kombtare e Arteve, Tiran
MAPO - Prof. Dr. Ferid Hudhri
als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fao_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swh_Latn