als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Ilaet e gjall
Prbrsi sekret i kurs gjeorgjiane jan fagt (ose bakteriofagt), viruse q sulmojn bakteriet, shum specifike. N bankn gjigande t gjallesave t tilla t Institutit Eliava, e ndrtuar n harkun e disa dekadave dhe vazhdimisht e prditsuar, ka qindra raste, n dispozicion t mjekve kur kurat e gatshme pr prdorim dshtojn dhe nj pacient ka nevoj pr nj kur t personalizuar. N vendet e infektuara, fagt gjejn terrenin pr t’u riprodhuar: penetrojn n bakterie, i shkatrrojn e vazhdojn t shumzohen derisa infeksioni prfundon gradualisht. Pastaj zhduken pa ln gjurm. T mbetur t izoluar nga bota prgjat gjith Lufts s Ftoht, gjeorgjiant nuk duken gjithsesi t interesuar t prhapin tjetrkund dijen e tyre. Prej pesmbdhjet vjetsh, n vend t ksaj, kan qen mjekt perndimor q e kan kthyer vshtrimin nga Lindja, pasi fagt mund t ndryshonin finalen e nj lufte q jemi duke e humbur: ajo kundr baktereve q bhen t pandjeshm ndaj antibiotikve.
Infeksione pr shptim
Sinjalizimet jan n rritje dhe autoritetet shndetsore jan n alarm: n Bashkimin Europian super-bakteret vrasin t paktn 25.000 persona n vit, dhe ua bjn jetn t vshtir shum t tjerve, t detyruar t luftojn her pas here pr t gjith jetn me smundje q njher e nj koh shroheshin me ndonj pilul, n pak dit, si infeksione t caktuara intestinale, t rrugve urinare e respiratore, ose t lkurs. E prve ksaj n horizont fillon t duket ardhja e antibiotikve t rinj: kta m t vont kan tani nj erek shekulli e nuk sht asnj tjetr n fazn e avancuar t zhvillimit. N Gjeorgji e n vendet e tjera t ish bllokut sovietik ilaet me baz fagt prdoren gjersisht edhe jasht spitaleve, mbi t gjitha pr t kuruar gastroenteritet e infeksionet e lkurs. Megjithat, terapia nuk ka lindur aty. Djepi i saj sht Franca, ku n 1919 nj mikrobiolog autodidakt, i lindur n Kanada e i vendosur n Paris, propozon pr her t par n Spitalin Pedriatrik t qytetit t tij pr t prdorur fagt mbi pacientt m t rnduar. Quhej Feliks d’Herelle, kishte nj karakter t keq, por ishte n mnyrn e tij gjenial. N vitet e Lufts s Madhe, duke punuar n Institutin Pasteur, kishte izoluar kta viruse nga feet e ushtarve q ktheheshin nga fronti me dizenteri, q n at koh mund t t vriste. Kishte vn re q fagt (ishte ai q i thrriti kshtu) ishin m me shumic midis atyre q m pas shroheshin, dhe kishte konkluduar q duhet t kishin nj fuqi terapeutike. Drejtori i Spitalit pediatrik pranoi t eksperimentohej kura e re.
Mosha e art
N 1 gusht, 11-vjecari Robert K. arrin n repartin infektiv n kushte t dshpruar: diarreja e kishte pothuaj dehidratuar e feet e tij ishin tani vetm gjak. T njjtn mbrmje D’Herelle e njzet mjek t tjer t spitalit pijn nj solucion me nj prqndrim t lart t fagve, pa manifestuar efekte ansore. N mngjes kishin lejen t administronin tek fmija 2cc t t njjtit preparat, m t holluar. Pak or m pas Robert filloi t ndjehej m mir dhe ditn pasardhse diarreja ndaloi krejtsisht. N javt n vazhdim katr djem t tjer u shruan n t njjtn mnyr. Lajmi u prhap dhe mjek t tjer e ndoqn shembullin. N Universitetin e Leida’s, n Belgjik, ishin shruar gjasht t smur nga abcese t konsideruara t pashrueshme, t provokuar nga stafilokok; n Strasburg metoda funksionoi mbi tre raste t temperaturs tifoide, por rezultoi negative mbi dy pacient t tjer. N vitet n vazhdim, terapia filloi t jet e praktikuar edhe n Itali, Spanj, Holland, Suedi, Shtetet e Bashkuara e Brazil. Instituti Pasteur u b i krkuar nga mjek dhe studiues e nga e gjith Europa, q donin t msonin sekretet e virusit q vrasin bakteret; midis tyre, i riu George Eliava, student brilant Gjeorgjian me sjellje t kndshme e trheqje magnetike. I lvduar nga media, d’Herelle u b nj hero kombtar. Prapa kuintave megjithat kush punonte n spitale e dinte mir q fagt nuk ishin gjithmon ata q zgjidhnin pun. N Berlin pr shembull, tentativat pr t kuruar dizenterin nuk kishin sukses; n Vien, nj studim mbi 20 pacient me infeksione urinare arriti t shronte vetm gjasht prej tyre. N at rast, midis t tjerash, ishte vzhguar shfaqja e baktereve rezistente ndaj fagve, t kthyer n t pandjeshm ndaj veprimit t tyre. N origjinn e dshtimeve ishte nj vshtirsi e faktorit intrinsek, q kalibrohej tek individt e smur e parashikonte q qendrat t dispononin nj varietet fagsh t mjaftueshm pr t’iu prgjigjur krkesave t kujtdo. Dija jo e mjaftueshme e biologjis s viruseve, prve ksaj, shtonte gabimet dhe dyshimin. Goditja e fatit arriti n 1934, kur nj artikull i publikuar n revistn e specializuar Jama dha gjykimin e vet, duke e shenjuar teknikn si joefikase. Q nga ky moment spitalet ndaluan ta prdornin, edhe sepse ndrkoh ishin duke arritur antibiotikt q ishin m t thjesht pr t’u prdorur, kuronin t njjtat smundje t fagve me nj efikasitet patjetr t lart. D’Herelle, q ndrkoh ishte punsuar nga Universiteti i Yale(USA), vendosi ather t transferohet n BRSS-n e Stalinit, nj vend unik n t cilin antibiotikt nuk kishin gjetur ndonj hapsir dhe terapia e tij vazhdonte t zgjonte interes.
Terapi komuniste.
Destinacioni i parazgjedhur ishte Gjeorgjia, ku ish nxnsi i tij George Eliava, q kish siguruar mbshtetjen e Stalinit, kishte themeluar nj qendr krkimesh mbi fagt, t ciln dshironte ta rriste duke marr si model Institutin Pasteur t Parisit. Diktatori aprovonte projektin, q do t’u jepte shklqim shkenctarve t BRSSj, e n 1936 u dha 13 milion rubla pr t ndrtuar kompleksin, n nj siprfaqe prej 17 hektarsh. N muajt pasues megjithat era ndryshoi. Ndoshta pr sjelljen e tij shum t hapur ndaj Perndimit, ose kush e di prse tjetr, Eliava u armiqsua me Lavrentij Berijan, ather shef i policis sekrete e sekretar i partis komuniste n Gjeorgji. I akuzuar pr konspiracion e spiunazh, u shpall “armik i popullit” dhe u pushkatua n muajt e par t 1937-s. D’Herelle q n at moment gjendej n Franc, nuk u kthye m n Gjeorgji. Kolegt e Eliavs arritn megjithat t siguronin q Insituti mbi fagt t rritej, edhe pse n nj shkall t vogl krahasuar me planet fillestare. Por njlloj, pr disa vjet, krkimi u spostua n qendra t tjera, n veanti n Mosk. N dy eksperimentime t ndryshme, q prfshin m shum sesa dy milion fmij e t paktn 10000 ushtar, u demonstrua efikasiteti i terapis kundr dizenteris dhe gangrens. Kshtu filloi prodhimi i farmaceutikve t siprprmendur, t destinuar m shum pr ushtrin. N 22 korrik 1941, kur Hitleri sulmoi Bashkimin Sovjetik, dy ekipe kirurgsh ishin drguar n front pr t provuar mjekimet e pr t prdorur fagt. Ilaet e gjalla u shprndan n trupa pr t luftuar dizenterin dhe gangrenn.
N Tbilisi
Lufta impononte ritme te shpejta n laboratort dhe pr t shfrytzuar n maksimum do burim edhe Insituti i Tbilisit ishte i prfshir masivisht n prodhim. Rifitoi kshtu rolin e tij qndror, q e mbajti edhe n dekadat pasuese, kur terapit antibiotike psuan nj moment boshllku n perden e hekurt, duke i ln mnjan – por kurr ato nuk i zvendsuan plotsisht fagt m ekonomik.
N vitet 80-t, periudha e zhvillimit maksimal, n qendrn gjeorgjiane punonin 250 krkues e pothuaj nj mij teknik, q prodhonin do vit 80 milion tableta vetm pr dizenterin e pr ethen tifoide. Qendra gjeorgjiane furnizonte ushtrin e shum spitale, dhe ishte marr si shembull nga institute t tjera, kryesisht n Poloni por edhe n sendet e tjera t bllokut Sovjetik.
Kthim n Perndim
Revolucioni i fundit q ka shkundur Evropn Lindore ka qn edhe ai q ka vendosur kthimin aktual n krkimin e fagve. N fillim t viteve ’90, me shprbrjen e Bashkimit Sovjetik dhe krizn ekonomike q pasoi, Insitutit George Eliava iu zvogluan n mnyr substanciale financimet. Prodhimi ra dhe mjekt e krkuesit u gjetn pa fonde. Prkundrazi, mundsia e re pr t udhtuar pa limit i shtyu shum prej tyre t braktisnin Gjeorgjin e vendet e tjera t ish bllokut sovjetik dhe t’i vijonin studimet e tyre diku tjetr, mbi t gjitha n SHBA. Me interesin e rigjetur pr terapit alternative n antibiotik, bagazhi i tyre i kompetencave sht br sot i mueshm. E njohin Biologjin e fagve si askush tjetr, e jan shpesh t vetmit pr t ditur e pr t interpretuar studimet n gjuhn ruse t publikuara nga kolegt n epokn e Lufts s Ftoht. Fal edhe interesave t investitorve t huaj, Insituti Eliava ka rimarr srish kuotim e ka nisur bashkpunimet me qndrat e krkimit n Europ e n SHBA. Nuk sht sigurisht nj rastsi nse i pari (e pr tani i vetmi) ila me baz fagsh i aprovuar nga FDA, enti q rregullon tregtin e farmaceutikve n SHBA, t jet nj shtytje nga gjeorgjiani Alexander Sulakvelidze, q sht formuar e ka punuar gjat pikrisht n Tbilisi. Ka t bj me nj sprkats hunde q vret Listeria-n monocitogjene, bakter q mund t prek mishin duke prcaktuar, n ata q e konsumojn, infeksione ushqimi ndonjher vdekjeprurse.
/Fokus/
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn min_Latn als_Latn szl_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ace_Latn