als_Latn uzn_Latn swe_Latn
Portat e Arta (Golden Gate) t Via Egnatias n Ballkan
Prof.Dr.Valter Shtylla
Historia e rrugs antike Via Egnatia e meriton t ndriohet dhe botohet pr shum arsye. Trasimi topografik mjaft komod, kalldrmet solide, veprat e artit t shumta si urat e gurit e drurit, muret mbajts, kanalizimet etj, formulojn historin e tekniks s ndrtimit t saj. Ekspeditat e shumta ushtarake gjat shekujve t ndryshm prshkruajn historin militare t Via Egnatias. Ve ktyre, kjo rrug antike ka qn bartse e kulturave t ndersjellta. Ajo lidhte ndrmjet tyre qendra t bots antike si Dyrrachium, Scampn, Lychuidin, Heraclean, Edesen, Pelln, Tesalonikun, Neapolis (Kavalln) dhe Kostandinopojn, duke qn kshtu nj rrug kulturore, e integrimit t traditave dhe e komunikimit human. Prve treguesve t msiprm, q prbjn historin komplekse t Via Egnatias, kjo rrug antike sot tingllon mjaft interesante n aktualitetin euro-ballkanik, sot Via Egnatia prfaqsohet nga i ashtuquajturi "Korridori 8", aq shum u prfol n projekte-ide, projekte teknike dhe preventiva kostoje t qeverive dhe organizmave projektuese nga Ballkani. Dhe nuk sht pun e humbur kot. Romakt q kur e ndrtuan n shekullin e II para ers son zgjodhn at si variantin m t shkurtr dhe ekonomik ndrmjet Durrsit dhe Kostandinopojs nprmjet Selanikut. Duke kaluar nj terren t shkurtr malor n malet e Polisit, gjat lugins s Shkumbinit n Iliri, qafat e buta n Bukovo e Xhavato n segmentin Lychnid - Heraclea n Maqedoni, nga pikpamja fizike Via Egnatia prfaqsonte nj aks rrugor, i cili ve lartsive t cituara m sipr, prshkohej n ultsira bregdetare deri n Kostandinopoj, Rrug e shkurtr, prgjithsisht fushore dhe q kalon npr qytete t rndsisme t Shqipris, Maqedonis, Greqis dhe Turqis, jan tamam kto avantazhet e ksaj rrug antike q e bjn at t lakohet aq shum n opinionet aktuale. Via historike Egnatia kalonte npr katr territoret e msiprme dhe gjith rrugt e tjera n veri e jug t saj jan vese deg t saj. Rigjenerimi i ksaj rruge, me t dy orientimet - Maqedoni - Bullgari si dhe Maqedoni - Greqi - Turqi, prbn nj faktor jetik pr Shqiprin. N fazn e ndrtimit, ky investim punson shum shqiptar, si dhe inicion nismat infrastrukturore si hotele - restorante, pika karburanti, etj. Ndrsa n fazn e shfrytzimit Shqipria sht tranzite urbanistike ekonomiko-kulturor. Si t thuash atdheu yn do ta ket vendin n mesin e sofrs ballkanike. N kt rast, shansi historik sht me ne dhe pavarsisht nga pengesat ai duhet shfrytzuar.
Duke pasur pozitn kye n kt aks historik nuk na falet mbetja jasht nga aktualizimi i tij, pr arsye t varianteve t tjera ballkanike, t cilat mund t emertoheshin dhe ato me termin Via Egnatia. N fund t fundit, Komuniteti Ndrkombtar duhet t ndrgjegjsohet se jo rastsisht Iliria - Shqipria ka qn shtrat i Via Egnatias t ndrtuar nga romakt, t cilt jan dalluar pr trasime rrugsh apo ndrtime t arrira t fardolloji. Tema t tilla teknike q prfaqsojn njherazi dhe interesa jetike politiko-ekonomike, n forumet ndrkombtare duhen mbrojtur jo vetm nga prfaqsues diplomatik.
Emergjenca t tilla si faktor ekonomik, investimet e huaja dhe hapja e vendit drejt niveleve t larta t qytetrimit nuk pranojn zvarritje t problemeve kardinale t zhvillimit. Rrugt gjithmon kan shprehur zhvillimin e nj vendi. Historikisht vendi yn pr vet pozitn, i ka pasur gjithmon ato. Sot kemi t drejtn e rigjallrimit t tyre edhe n ndonj rast n ballafaqime ekskluzivitetesh prej t tjerve. Rrugt lidhin popujt, zhvillojn vendet ku kalojn dhe ato duhen zhvilluar aq m tepr sot n pretendimet pr nj Europ Komunitare. Korridori 8 (pjesrisht dhe trsisht Via Egnatia), rruga Durrs - Prizren, edhe ajo me origjin antike, rruga transversale veri - jug nuk jan vese shptimi i Shqipris, e cila vazhdimisht po citohet nga organizmat ndrkombtare pr nivelet e ulta t jetess.
Pr ndrtimin e Via Egnatias shprehet nj gur miliar i zbuluar n vitin 1974 n rrethinat e Selanikut. N kt gur n latinisht dhe greqisht lexohet emri i Prokonsullit t Maqedonis Knaesus Egnatius, biri i Gajusit sunduesit t Roms, si dhe distanca prej 260 miljesh ndrmjet Dyrrachianit (Durrsit dhe Tesalonikut). Ky shnim me emrin e shtetarit m t lart t provincs s Maqedonis, nn pushtetin e t cilit u ndrtua kjo rrug, shpreh faktin historik se punimet e Via Egnatias u realizuan n periudhn republikane t Roms, ndrmjet viteve 146-143 para ers son, n fillimet e prokonsullit t Egnatiusit n Maqedoni, emrin e t cilit mori dhe vet rruga. Via Egnatia n Ballkan ishte vazhdimi i Via Apias s njohur t gadishullit italik t Apenineve, ndrtuar n vitin 312 p.e.s. nga censori Apius Klaudit, i ngarkuar me pasurin shtetrore dhe me punt publike. Via Apia nga Roma zbriste drejt jugut deri n skeln e Brundisiun (Brindisi) pr t'u hedhur matan Adriatikut n Dyrrachium. Ndrsa Egnatius e ndrtoi kt aks romak, perandori Trojan (98-117) ndrmori gjat Via Egnatias punime t tilla t rndsishme sa q emri i ktij perandori konfondohet me emrin e krijuesit t rrugs, Egnatias. Via Egnatia si nj rrug antike me vlera t njohura funksionale, prvese ishte nj zgjidhje teknike optimale e pasur me element strukturore, kjo ka qn trajtuar dhe si nj vepr monumentale. N qytetet antike ku ajo kalonte, ishin t njohura Harqet e Triumfit me relieve dekorative si dhe portat madhshtore.
Nprmjet Portave, Via Egnatia hynte n sistemet e fortifikuara t qyteteve t asaj kohe. Portat e qyteteve antike ku kjo rrug duke ar muret e fortifikuara, futej n qytet mesprmes duke dal nga faqja simetrike e fortifikimit, quhheshin Porta e Art - Golden Gate. Deri m sot Golden Gate t Via Egnatias n Ballkan, diku e ruajtur apo diku sipas burimeve, hasen n Dyrrachion (Durrs), Scampis (Elbasan), Tessalonik (Selanik) dhe n Kostandinopoj (Stamboll). Gjurmt e Ports s Art n Kalan e Durrsit doln pas prishjes s godins s ish Shtpis s Pionierit karshi Inter Klubit. Ajo ndodhet n murin m t hershm t kalas muri i shek.III-IV t ers son ndrtuar me tulla. Punimet e lirimit t kryera n fundin e vitit 2000 evidentuan konstruksionin e Ports s Art t Durrsit. Nn asfaltin e rrugs doli gjurma e fillimit t qemerit t madh me tulla, n mbshtetjen e djatht t saj. Pas llogaritjeve ky qemer rezulton me hapsir drite rreth 9.6 m. Djathtas tij ndodhet qemeri i vogl i kalimit t kmbsorve me hapsir drite 2.5 m. Qemeri i majt nuk ruhet, por gjurmt e tij mund t jen nn lulishten pran. Porta e Art e hyrjes s Via Egnatias n Dyrrachion dhe n vet gadishullin ballkanik ka form klasike. Nj hark i madh qndror pr kalimin e qerreve me dy harqe simetrike m t vegjl anash pr kalimin e kmbsorve. N vitin 1914 qemeri i madh ka qn i ruajtur plotsisht.
Port t Art t Via Egnatias duhet t ket pasur dhe n fazn m t hershme t Kalas s Elbasanit, shekulli i IV i ers son. N fortifikimin e Scampias (Elbasani) Via Egnatia hynte n mesin e murit perndimor pran muzeut t lufts dhe pasi prshkonte qytetin dilte nga lindja. Nga Golden Gate i Scampisit nuk ruhet asgj n kmb prve fondamenteve arkeologjike t nndheshme. Si vrehet nga gjurmt e kullave n daljen e Via Egnatias, n Scampis hyrja e dalja e Via Egnatias kan pasur nj struktur tjetr, t paktn gjykuar nga faza mesjetare, pasi sqarimi i fazs antike krkon gjurmimin arkeologjik. Portat me qemere nga t dy ant mbroheshin me kulla gjysm rrethore q dilnin jasht mureve gjatsore. Qyteti i Selanikut ka qn nj nga qendrat m t rndsishme ku kalonte Via Egnatia n Ballkan. Bulevardi kryesor i saj mban emrin Via Egnatia. Sipas planimetris s fortifikimit hyrja Golden Gate q futej nga muri perndimor q mbyll dhe aksin e sotm "Odhos Ignatia". N Selanik, n mesin e ktij bulevardi ndodhet harku i triumfit i Galerios, nga vendasit e njohin me emrin Kamara, nn t cilin kalonte Via Egnatia. Galerio, ka qn ushtarak i lart romak me origjin ilire. M 1 mars 293 Galerio u b nj nga pjestart e "Tetrarkis" (Pushteti i t Katrve) i krijuar nga Diokleciani. Galerio nga Iliria n periudhn 293-305 u shpall Cezar dhe m pas deri n 311 ai ishte "August - perandor". N vitet 297 - 198 Galerio arriti nj fitore t bujshme mbi persiant. Ksaj fitoreje Galerio i kushtoi pikrisht Harkun e Triumfit n qendr t Selanikut. Harku i Galerios sht nj konstruksion solid me kompozim simetrik - nj qemer i madh me tulla me hapsir drite 9.7 m - me dy qemere m t vegjl me hapsira 4.85 metra. Lartsia e harkut t madh arrin n 12.5 metra. N Kamaran e Galerios kmbt e harqeve jan veshur me pllaka guri t bardha ku jan gdhendur skena interesante nga jeta e ktij perandori romak me origjin ilire, prfshir dhe skenn e fitores s tij me perst.
S fundi, pasi prshkon gjith Ballkanin Via Egnatia arrin n Kostandinopoj (Stamboll) duke hyr n qytetin e fortifikuar nprmjet Golden Gate t njohur n Jedikulen e Stambollit. Jedikule sht nj citat i vogl form trapezi t rregullt me shtat kulla n muret perimetrale, prandaj quhet dhe "Jedikule" (Shtat kullat). Ndrtuar n vitet 1457-58 nga Sulltan Mehmeti II Fatik, Jedikule prfaqson nj shembull t arkitekturs ushtarake otomane t shekullit t XV. Gjat ktij ndrtimi, Golden Gate sht prfshir brenda tij Porta e Art sht nj hark triumfi i ndrtuar n vitin 390 nga perandori Teodosius I. Gjat sundimit t perandorit Tedosius II n vitet 408-450 u ndrtua muri rrethues i Kostandinopojs, i cili n sistemin difensiv t tij prfshin dhe Portn e Art. N qendr t kompozimit t ksaj Porte ndodhet Harku i madh punuar me blloqe guri t gdhendur me fines, me hapsir drite 7.75 metra, anash t cilit jan dy harqet e vegjl me hapsira 5.7 m. Pas hyrjes duken qart gjurmt e kalldrmit t Via Egnatias i punuar me gur t mdhenj plloak t lmuar sipr. Portat e Arta (Golden gate) t Via Egnatias n Ballkan e kategorizojn kt aks antik si nj rrug perandorake n antikitet dhe si nj arterje mbretrore n mesjet, kur pr arsye t luftrave dhe pushtimeve t ndryshme ajo e humbi disi rndsine e saj, bile hera-hers edhe u pezullua.
Pr historin e Via Egnatias, sht shkruajtur dhe folur shum. N kushtet e sotme t krijimit t shum organizmave kulturore kombtare e ndrkombtare, kjo vij antike meriton statuse t veanta si Pasuri e Kulturs Botrore, Itinerar Kulturor Ballkanik, etj. Evidentimi i elementve t ksaj vije antike si dhe i qendrave dhe objekteve monumentale prgjat saj prbjn nj tematik q duhet trajtuar pasi prve vlerave historike - dokumentare ato jan t lidhura organikisht me turizmin kulturor, t cilin ende nuk po e ndjejm n masn e duhur.
srd_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn