als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Shqiptar
Registered User
(7/10/00 9:14:02 am)
--------------------------------------------------------------------------------
Dr. Petrit Kotrri
Albanologjia si nj drejtim i veant krkimor
Duke pasqyruar zhvillimet e gjuhsis n nj universitet perndimor, me tradita t hershme dhe t shquara, si sht ai i Insbrukut t Austris, aq m tepr aty ku albanologjia, nga vitet '60 e deri m sot, prmes puns prkushtuese e pasionante t indoevropianistit dhe albanologut t njohur, Hermann M.lberg-ut, ka shnuar nj nga fushat e rndsishme t krkimit shkencor, synoj t paraqes para lexuesit zhvillimin e gjuhsis n Insbruk, m konkretisht n Institutin e Gjuhsis q vepron atje, me rrugn, konceptet dhe metodat evropiane t tradits dhe t bashkkohsis. Pr kt qllim jam mbshtetur veanrisht n literaturn e posame q ka t bj me objektin n fjal, si dhe n njohjen time t drejtprdrejt me arritjet dhe zhvillimin e Institutit t Gjuhsis t Universitetit t Insbrukut, gjat kohs s studimeve t mia pr doktorat.
Po e nisim me nj vshtrim historik:
I. Historia e gjuhsis n Universitetin e Insbrukut (Innsbruck-ut).
Gjuhsia n Insbruk ka nj tradit t pasur q fillon n shekullin e kaluar, q kur Karl Schenkl, Ordinarius pr filologjin klasike q prej vitit 1858, dha msim pr t parn her "Elemente t sanskritishtes", n semestrin e dimrit 1861-1862. Meqnse, m 1863 ai u emrua n Grac, vendin e tij si Ordinarius pr filologjin klasike n Insbruk e zuri Bernard Jlg (1825-1886), q u interesua pr sanskritishten. Ky sht cilsuar si nj studiues poliglot i gjuhs dhe si m kryesori i tradits gjuhsore t Insbrukut, meqnse kontribuoi ndjeshm n zhvillimin e mtejshm t degs s gjuhsis, prmes studimeve dhe krkimeve t tij origjinale. Jlg-u kishte studiuar n Heidelberg (1844) dhe Berlin (1845-1847) filologji klasike, gjuhsi t prgjithshme dhe gjuht aziatike. Kishte fituar gradn e doktorats n Fakultetin Filozofik t Kiel-it, kishte qen pr shum vite msues liceu dhe m 1851 ishte thirrur n Universitetin e Lemberg-ut, ku qe emruar "Profesor i jashtm" i filologjis klasike. Dy vjet m pas shkoi n Insbruk dhe m 23 tetor 1863 u emrua "Profesor i shquar" (Ordinarius) i filologjis klasike n Universitetin e Insbrukut. Gjat kohs s qndrimit t tij n Berlin, Jlg-u i ishte kushtuar n mnyr t veant studimit t gjuhve t tilla, si: sanskritisht, japonisht, tibetisht, kineze, turqisht dhe armenisht. Ai botoi i pari tekstet kalmykishe (mongole) dhe n baz t prkthimit t Ungjillit n kt gjuh, krijoi pr her t par n vitin 1847 nj Gramatik t mongolishtes. N Insbruk dha ligjrata pr sanskritishten dhe leksione mbi "Natyrn dhe ndarjen e gjuhve", duke marr parasysh veanrisht rrnjn e gjuhs indoevropiane, bashk me nj vshtrim mbi gjuht e bots. Ai ka prpunuar gjithashtu "Literaturn dhe Gramatikn, Leksikun dhe koleksionet e fjalve t t gjitha gjuhve t bots" t Johann Severin Vater-it, vllim q sht botuar m 1847 (ribotuar n Grac m 1970).
Nxns i tij, q u interesua pr gjuhsi, ishte Fridrich Stolz, i cili kishte studiuar n Lajpcig dhe Grac dhe m 1879 ishte habilituar n Insbruk pr filologji klasike. N vitin 1887, pas vdekjes s Jlg-ut, Stolz-i u b pasardhs n detyrn e tij. Me emrimin e ktij t fundit n kt pozicion, gjuhsia shkputet prej filologjis klasike, sepse, pas krkess q iu b ather Fakultetit prkats, dega e Stolz-it u quajt "Vergleichende Sprachwissenschaft" (Gjuhsi krahasuese). Pra, gjuhsia n Insbruk lindi nga filologjia klasike. Fridrich Stolz veproi deri n vitin 1911. Emri i tij u b i njohur, para s gjithash, prmes veprs s tij "Gramatik historike e gjuhs latine".
Para se t vijohet m tej me habilitimin e par gjuhsor m Insbruk, mund t japim shkurtimisht, n mnyr t przgjedhur, gjithnj nga fillimet e tradits, disa lnd q prfshiheshin n programin e leksioneve. Kshtu, Karl Schenkl, prve ligjratave mbi sanskritishten, dha msim edhe kto lnd: "Sintaksa e greqishtes", "Morfologjia krahasuese e greqishtes dhe latinishtes", "Sintaksa e latinishtes" etj.
Bernard Jlg dha msim "Fushat kryesore t sintakss greke", "Enciklopedia dhe metodologjia e filologjis" etj. Fridrich Stolz, prve vazhdimit t kursit t sanskritishtes, ligjroi edhe n kto disiplina: "Gramatik historiko-krahasuese e latinishtes", "Hyrje n Gramatikn historike t latinishtes", "Historia e zhvillimit t krkimit gjuhsor indoevropian", "Fonetika dhe morfologjia e latinishtes", "Gramatika historiko-krahasuese e greqishtes", "Sintaksa krahasuese e greqishtes dhe latinishtes", "Mbi prejardhjen dhe prhapjen e popujve indoevropian", "Vokalizmi i gjuhve indoevropiane" etj.
Habilitimi i par gjuhsor n Insbruk u b nga Alois Walde n vitin 1896. Ai kishte qen m prpara profesor n Giesen. M 1912 zuri vendin e Stolz-it dhe qndroi deri m 1922 n Insbruk, derisa mori nj ftes pr nj vend t ri pune si profesor n Knigsberg. Walde (Valde) kishte qen nxns i Stloz-iz dhe m 5 mars 1894 kishte prfunduar studimet e doktorats me disertacionin me tem "Ndrtimi i kohs s ardhme n lituanisht". Gjithashtu, kishte marr nj formim t thelluar shkencor n Leipzig n vitin akademik 1893-1894, ku veanrisht kishte marr pjes n ort e ushtrimeve gjuhsore t Karl Brugmann-it dhe August Leskien-s. Ligjratat e tyre mbi fushn gjuhsore balto-sllave, si del nga dokumentat, i kishte ndjekur me interesim t veant. N Insbruk, Walde, krahas sanskritishtes, ligjroi gjithashtu mbi "Gramatikn krahasuese t latinishtes dhe greqishtes". N vitin 1920 dha leksione edhe n lndn "Hyrje n sllavishten e vjetr kishtare", m 1921-1922 zhvilloi "Hyrje n historin e gramatiks, n problemet kryesore t gjuhsis indoevropiane dhe n konceptet baz t shqyrtimit gjuhsor", ndrsa m 1922 "Etimologjia latine dhe studimi i fjals".
Veprat e Waldes "Fjalori etimologjik i latinishtes" dhe "Fjalori krahasues i gjuhve indoevropiane" (me prkujdesje t Julius Pokorny-t) prfshihen, sipas dijetarve t ktyre fushave, n veprat standard t indoevropianistiks. Pas Waldes, dega msimore mbeti 6 vjet si "n harres", pa pasur nj personalitet t spikatur, deri m 1928, kur nga Freiburgu u thirr Hermann Ammann pr t'u br President i Institutit t Gjuhsis, personalitet i fuqishm ky, q me integritetin absolut dhe marrdhniet e lidhjet shkencore e njerzore q vendosi, e fuqizoi dhe e udhhoqi Institutin deri n vdekjen e tij n vitin 1956. N fund t shekullit t kaluar dhe n fillim t ktij shekulli deri m 1908, n Insbruk kontribuan edhe Leopold von Schrder dhe Wilhelm Cartellieri, q prballuan shkencn e indologjis, trashgimia e s cils "Koleksioni i indishtes" i kaloi m pas Institutit t sotm t Gjuhsis.
Hermann Ammann-i, si fush t tij t krkimit shkencor, krahas indoevropianistiks dhe filologjis klasike, kishte edhe gjuhsin e prgjithshme. Nga kjo fush ka shkruar veprn teorike gjuhsore "Die menschliche Rede" (Bised njerzore), nj vepr kjo mjaft e njohur pr nga vlera edhe sot n rrethet e studiuesve. Nga programi i leksioneve q ka ligjruar, mund t prmendim, midis t tjerash, kto lnd: "Gramatik krahasuese e greqishtes, latinishtes dhe gjermanishtes", "Elemente t gjuhsis", "Hyrje n shtjet kryesore t gjuhsis" (pr filologt e vjetr dhe t rinj), "Sintaksa krahasuese e greqishtes, italishtes dhe gjermanishtes", "Fonetik krahasuese", "Teoria e gjuhs" etj.
N vitin 1951, n Insbruk u b habilitimi i Johann Knobloch-it, i cili m 1957 zuri vendin e Hermann Ammann-it n funksionin e drejtuesit t Institutit t Gjuhsis. Knobloch (Knobloh), q sht cilsuar si nj njohs i shklqyer i gjuhve t Kaukazit dhe gjuhs s ciganve, punoi n Insbruk deri m 1963, derisa at vit mori nj ftes nga Universiteti i Bonn-it t Gjermanis pr t'u emruar si Profesor n Institutin e Gjuhsis atje. Knobloch mbahet edhe si themeluesi i Institutit t Gjuhsis Krahasuese n Greifswald n vitin 1955. Ndrsa n Insbruk, ai u b themeluesi i "Innsbrucker Beitrge zur Kulturwissenschaft" (Kontribute t Insbrukut pr kultur) dhe nj nxits i fuqishm pr zhvillimin e Institutit.
Vendin e Knobloch-it n Insbruk e zuri Wolfgang P. Schmidt, m 1964, q erdhi nga Tbingen-i, por q mori menjher nj ftes pr nj vend t ri pune si Profesor n Gttingen. Q prej vitit 1965 Wolfgang Meid u b President i Institutit t Gjuhsis n Insbruk, duke e drejtuar at n nj periudh kohore mjaft t gjat, deri para pak muajve, sa doli n pension. Ai konsiderohet ndr keltologt m t njohur n rrethet e studiuesve dhe dijetarve t ksaj fushe. Vendin e Meid-it n funksionin e drejtuesit t Institutit e ka zn tani Manfred Kienpoitner, i cili prkujdeset n Institut pr fushn e gjuhsis s prgjithshme dhe zbatuese.
N mnyr t ngjashme, sikurse ka lindur gjuhsia krahasuese nga filologjia klasike, ka lindur edhe sllavistika nga gjuhsia krahasuese, meqnse deri n krijimin e nj dege msimore t sllavishtes n vitin 1970, kurset e gjuhs sllave dhe veprimtarit msimore t sllavishtes prej pedagogve t ngarkuar, mbaheshin n kuadrin e gjuhsis krahasuese.
Prej tre Asistentve t par, n Institutin e Gjuhsis t Insbrukut mundn t habilitoheshin dy prej tyre: Hans Schmeja m 1986 (duke e kaluar habilitimin e tij nga Graci n Insbruk) pr "Indoevropianistik" dhe Hermann M. lberg pr "Gjuhsi" m 1972 (sikurse quhet dega apo fusha e prgjithshme q prej urdhress s ligjit federal austriak mbi drejtimin e studimeve t shkencave humane). T dy kto u emruan m pas "ausserordentlichen Professoren" (Profesor t jashtm) dhe drejtues t degve brenda Institutit t Gjuhsis. Prej mbrojtjeve t doktoratave jan cilsuar veanrisht me vler t spikatur disertacioni i Ulrike Roider-it n vitin 1977, me nj botim t tekstit t irishtes s vjetr dhe ai i Peter Anreiter-it n vitin 1980, me nj punim t gjer pr fonetikn historike t tokarishtes. T dy kto punojn prej vitesh n Institut, ky i fundit me cilsin e Zvendspresidentit t Institutit dhe me titullin "ausserordentlicher Professor" (Profesor i jashtm), t marr para pak kohsh.
Instituti ndahet n deg pr Indoevropianistik, Gjuhsi e prgjithshme dhe zbatuese.
II. Fushat kryesore t msimdhnies dhe t krkimit shkencor.
Gjuhsi indoevropiane
Kjo fush formon rrethin e tradits n veprimtarin msimore dhe krkimore t Institutit t Gjuhsis n Insbruk. Indoevropianistika ka t bj me rreth 20 gjuh t mdha dhe grupe gjuhsh. Ajo studion lidhjet (marrdhniet, raportet) e prejardhjes dhe t afrsis s ktyre gjuhve, q jan t afrta gjenetikisht me njra-tjetrn, domethn, rrjedhin prej nj gjuhe "nn" t prbashkt, t ashtuquajturs gjuh baz indoevropiane, e cila nuk sht e trashguar si e till, porse mund t ndrtohet nga ngjashmria e gjuhve bija. Detyra e indoevropianistiks sht, nga njra an, trajtimi filologjik, gramatikor dhe historiko-gjuhsor i ktyre gjuhve t veanta indoevropiane, n ann tjetr, rindrtimi i vet indoevropianishtes. Si deg msimore-shkencore, indoevropianistika konsiderohet si nj deg "elite", q ndiqet nga pak student t przgjedhur dhe q nuk mund t matet me normat e nj dege tjetr me pjesmarrje t gjr t studentve.
als_Latn eng_Latn ltz_Latn unk ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn