als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Marre nga gazeta Fjala, e djele/e hene 18/19 janar 2004
Projekti i zhdukjes s shqiptarve, hartuar m 1939 nga shkrimtari nobelist serb Ivo Andriq
Lufta ballkanike dhe Shqipria
Dalja e ushtris serbe n Adriatik
Sipas pjess s fsheht suplementare t Traktatit t Aleancs midis Bullgaris e Serbis t 29 shkurtit t vitit 1912, Serbis iu njoh e drejta e marrjes s territorit turk t deriathershm n veri dhe n perndim t malit t Sharrit. N lidhje me kt dispozit, e duke u prpjekur q shtetit t vet ti sigurojn daljen n det, trupat serbe, m 15 nntor t vitit 1912, hyn n Lezh dhe, shkall-shkall, e pushtuan tr Shqiprin e Veriut deri n Tiran e Durrs. N Tajmsin e Londrs, m 25 nntor, u botua deklarata e Pashiqit se Serbia e krkon Durrsin me hinterlandin m t madh.
Formimi i Shqipris autonome
Mirpo, Konferenca e Ambasadorve n Londr, m 20 dhjetor t vitit 1912, mori vendim pr formimin e Shqipris autonome, duke i dhn Serbis vetm t drejtn e daljes tregtare n detin Adriatik. Po kjo konferenc, m 20 mars t vitit 1913, vendosi q Shkodra ti jepet Shqipris. Mali i Zi nuk e pranoi vendimin e fuqive t mdha: Serbia e prkrahu qdrimin e Malit t Zi dhe i drgoi trupat e veta pr ta forcuar rrethimin e Shkodrs. Fuqit e mdha (m 21 mars) vendosn t bjn demonstrimin detar, nga i cili u rezervua vetm Rusia. Kryqzoret austro-hungareze, angleze, franceze, gjermane e italiane, t tubuara afr Barit, i detyruan trupat serbe q t trhiqen nga pozitat rreth Shkodrs.
Bllokada e bregdetit t Malit t Zi
M 10 prill fuqit e mdha shpalln bllokadn e bregdetit t Malit t Zi, por qeveria malazeze e vazhdoi rrethimin e Shkodrs, e cila kapitulloi m 20 prill. Mbreti Nikolla, megjithat, u detyrua t lshoj pe dhe, m 4 maj, me nj telegram q ia drgoi ser Eduard Greit, fatin e Shkodrs e la n duart e fuqive t mdha. Okupimi ndrkombtar i Shkodrs zgjati prej 5 majit 1913 deri n fillim t Lufts Botrore.
II NDARJA E SFERAVE T INTERESIT N SHQIPRI MIDIS SERBIS E GREQIS
Megjithse nn presionin e fuqive t mdha, n radh t par t Austris, u detyrua t trhiqej nga Adriatiku dhe nga Shqipria Veriore, Serbia nuk e humbte shpresn.
N deklaratn q ishte shtojc e fsheht e Traktatit t aleancs midis Greqis dhe Serbis, m 19 maj t vitit 1913, u ndan sferat e interesit midis Greqis e Serbis n Shqiprin autonome sapo t formuar. Territori q gjendet n veri t gryks s lumit Seman n det, pastaj buz ktij lumi deri n grykn e Devollit, mandej buz Devollit deri n malin e Kamjes - hynte n sfern serbe t ndikimit. Pjesa jugore e Shqipris, prej ksaj vije, hynte n sfern greke t ndikimit. N rast trazirash n Shqipri, dy shtetet duhej t merreshin vesh pr qndrimin q do t merrnin.
Kto jan krkesat maksimale q i kemi paraqitur n nj dokument me shkrim ndaj Shqipris.
III PAKTI I LONDRS DHE SHQIPRIA
Pakti i Londrs, lidhur m 16 prill t vitit 1915 midis Francs, Britanis s Madhe, Rusis dhe Italis, kishte kto dispozita lidhur me Shqiprin:
N vrejtjen e nenit 5 thuhej: Katr fuqit aleate do tu ndajn tokat e Adriatikut t prmendura m posht Kroacis, Serbis e Malit t Zi (.....). N Adriatikun e poshtm (n viset q e interesojn Serbin e Malin e Zi) tr bregdetin prej kepit t Plamks deri n lumin Dri me portet e rndsishme Splitin, Dubrovnikun, Kotorrin, Tivarin, Ulqinin e Shngjinin... Porti i Durrsit do ti dorzohet shtetit t pavarur mysliman Shqipris.
N nenin 6 thuhej: Italia do ti marr n pronsi t plot Vlorn, ishullin Sazan dhe, prve ktyre, nj territor mjaft t gjer pr mbrojtjen e tyre, do t thot pjesn midis lumit Vjosa n veri e n lindje dhe n jug deri n Himar.
N nenin 7 thuhet: N qoft se formohet nj shtet i vogl autonom dhe neutral i Shqipris, Italia nuk do ta kundrshtoj dshirn e Francs, t Britanis s Madhe e t Rusis, q viset veriore dhe jugore t Shqipris t ndahen midis Malit t Zi, Serbis dhe Greqis.
Italia do ta fitoj t drejtn q ti udhheq punt e jashtme t Shqipris.
Q n vitin 1915, fuqit e mdha, pra,e pranuan parimin e ndarjes s Shqipris dhe pranuan se n Shqipri kan interesat e veta Italia, Serbia dhe Greqia. Ndrsa dy shteteve ballkanike u jepej e drejta e korrigjimit t kufijve, Italis i jepej Vlora dhe protektorati mbi Shqiprin e cunguar.
IV SHQIPRIA N KONFERENCN E PAQES
Pikpamje e fuqive t mdha
N Konferencn e paqes, fuqit aleate (Franca, Britania e Madhe dhe Shtetet e Bashkuara t Ameriks), pr Shqiprin propozuan m par, n veri dhe n lindje, ata kufij q i kan caktuar n Konferencn e Londrs n vitin 1913; ia njohn Italis sovranitetin e plot mbi Vlorn dhe prapavijn e nevojshme dhe ia dhan Italis mandatin pr administrimin e shtetit t lir shqiptar nn kontrollin e Lidhjes s Kombeve. (Memorandumi i 9 dhjetorit t vitit 1919)
Pikpamja jon. - (Kundr mandatit t Italis. Pr Shqiprin e lir. Argumentet pr korrigjimin e kufirit dhe pr marrjen e Shkodrs dhe t Shqipris Veriore).
Pr prgjigjen ton t 8 janarit t vitit 1920, ne e kundrshtuam propozimin q Italis ti jepej mandati mbi Shqiprin, duke theksuar se kjo do t ishte prsritje e rastit t Bosnjs e Hercegovins. Kjo zgjidhje, thuhej n prgjigjen ton, do t krijonte n favor t Italis kufirin ofensiv kundr shtetit ton, i cili do t ishte i privuar nga mjetet pr mbrojtje. Kjo do t ishte, nj far dore, prparsi ofensive, por edhe mbshtetje tjetr e prsosur strategjike.
Ne kemi krkuar, pr shkaqe ekonomike dhe strategjike, q t bhet korrigjimi i kufijve ndaj nesh (n rrjedhn e mesme t Drinit, n Bun dhe n lidhje me fiset e Kelmendve dhe t Kastratve), q i ka caktuar Konferenca e Londrs e vitit 1913. Prpos ktij korreksioni, delegaconi yn ka deklaruar se zgjidhja m e mir sht q Shqipria t bhet shtet i pavarur n kufijt e vitit 1913 dhe me administrat autonome.
N rast se nuk do t pranohej kjo zgjidhje, ose n qoft se pjesa jugore e Shqipris do tu takonte shteteve t tjera, Delegacioni yn do t krkoj pr ne pjesn veriore t Shqipris deri n Dri. Shteti yn ka t drejta t vjetra karshi ktyre viseve, - thuhet n memorandumin ton. Shkodra ka qen kryeqyteti i mbretrve serb. Populli yn ka derdhur lumenj gjaku pr Shkodrn, sidomos n luftn e vitit 1913, e cila i kushtoi Serbis shum mijra ushtar t saj e Malit t Zi nj t tretn e ushtris s tij. Pr ti plotsuar dshirat e Fuqive t Mdha, trupat serbe e malazeze e zbrazn n vitin 1913 Shkodrn dhe Shqiprin Veriore. Austria duke e mobilizuar ushtrin, u krcnua me luft. Shkodra mund ti takonte Malit t Zi sikur t kishte pranuar q Llovqenin tia lshonte Austris, ose q t neutralizohej. Por, Mali i Zi nuk pranoi tia lshonte Austris kt pozit t rndsishme strategjike.
Lugina e Drinit dhe Shkodra prbjn nj trsi gjeografike dhe ekonomnike me Malin e Zi dhe viset kufitare t Serbis. Pr Serbin e Mesme dhe Malin e Zi lugina e Drinit sht e vetmja rrug e drejtprdrejt dhe m e shkurtr pr Adriatik. Hekurudha e rndsishme Danub Adriatik duhet t kaloj npr luginn e Drinit. Konferenca e Ambasadorve e Londrs n vitin 1913 ia ka pranuar Serbis t drejtn e daljes n det.
Shkodra sht n lidhje edhe me lumin Buna, e cila ia hap tregtis malazeze rrugn e natyrshme pr n det. Qysh me Traktatin e Berlinit, Mali i Zi e gzon t drejtn e lundrimit t lir n Bun. Liqeni i Shkodrs, n pjesn m t madhe, i takon Malit t Zi. Pr shkak t pakujdesis turke, tokat m t mira malazeze ende jan t prmbytura nga uji i liqenit t Shkodrs. Prandaj, shtetin ton, n masn m t madhe, e intereson rregullimi i Buns dhe i Drinit, jo vetm pr shkak t lundrimit npr Bun, por edhe pr arsye se n kt mnyr do t thaheshin 12 deri 20.000 hektar tok shum pjellore dhe po aq do t bonifikoheshin. Dy t tretat e ksaj toke i takojn Malit t Zi.
Pikpamja italiane.
(Sipas memorandumit t 10 janarit t vitit 1920)
Italia krkon nga Lidhja e Kombeve mandatin q ta administroj shtetin e pavarur shqiptar.
Kufijt shqiptar n veri dhe n lindje do t jen ata q kan qen caktuar n Konferencn e Londrs. Kufiri jugor do t jet objekt shqyrtimi.
Qyteti i Vlors do ti jepet Italis n sovranitet t plot me prapavijn e nevojshme pr mbrojtjen e saj dhe pr zhvillimin ekonomik.
Aleatt pranojn q Shkodra dhe Shqipria Veriore ti bashkohen Jugosllavis
Duke propozuar nj zgjidhje t prgjithshme t shtjes s Adriatikut, e n lidhje me dorzimin e Rijeks Italis, Klemanso, n cilsin e kryetarit t Konferencs s Paqes, m 13 janar t vitit 1920, u tha Pashiqit e Trumbiqit: Pra, Shteti i Serbve, i Kroatve dhe i Sllovenve do t ngritet n kulmin e fuqis s vet, ani edhe kur ta ket Shkodrn, Drinin dhe Shngjinin e Medovanit.
Niti e pat pranuar kt, me kusht q Italia ta mbante Vlorn dhe ta merrte mandatin mbi Shqiprin.
Prgjigjja jon e fundit Konferencs s Paqes
N prgjigjjen ton t fundit Konferencs s Paqes, m 14 janar t vitit 1920, ne kemi parashtruar prsri qndrimin se zgjidhja m e mir do t ishte q administrata e Shqipris, n kufijt e caktuar n vitin 1913, ti besohet qeveris lokale autonome, pa ingjerenca t asnj fuqie t huaj. E n qoft se kjo zgjidhje nuk pranohet, por vendoset q pjes t territorit shqiptar tu jepen shteteve t tjera, Delegacini yn do t krkoj pjesn e Shqipris Veriore (duke paraqitur nj hart me kufirin e shnuar), pr t ciln premtoi regjim autonom.
Pikpamja e t ndjerit Pashiq
Kur dukej si e sigurt se aleatt do ta lejonin Italin q t prforcohej n Shqiprin e Mesme, kryetari i Delegacionit ton, Pashiq, n mbarim t vitit 1919, e informoi qeverin n Beograd se kishte ardhur asti q, t shtrnguar nga rrethanat, ta ndryshonin politikn ton ndaj Shqipris. N at letr thuhej: Pasi, pr shkak t deprtimit t Italis dhe t prkrahjes s saj nga ana e fuqive t mdha, nuk mund ta kthejm n Shqipri gjendjen q ishte para evakuimit t ushtris son dhe n kohn e pushtetit t Esad Pashs; pasi fuqit e mdha po duan ta zbatojn Marrveshjen e Londrs dhe Shqipria nuk do t jet ajo q ne e kemi krkuar dhe aleatet do tia japin Italis Vlorn me interland dhe protektoratin mbi nj pjes t Shqipris, n kto rrethana, duhet t krkojm kufij t tjer m t mir me territoret shqiptare q do t jen nn protektoratin e Italis.
Minimumi q do t pranojm nga aleatt sht ky: kufiri buz Drinit t Zi deri te bashkimi me Drinin e Bardh e prej aty buz Drinit deri n det.
Ne duhet t krkojm maksimumin, n mnyr q Italia t marr sa m pak. Ky maksimum i pretendimeve tona do t ishte: lumi i Matit deri n burimin e tij e prej andej drejt nga lindja deri te Drini i Zi. Pra, Mati dhe Drini do t ishin kufijt tan me protektoratin italian.
V PUSHTIMI ITALIAN I SHQIPRIS PAS LUFTSDHE TRHEQJA DEFINITIVE PAS MOSSUKSESIT TE VLORA
Pas mbarimit t lufts, n baz t nj vendimi ushtarak t aleatve, trupat italiane e pushtuan tr territorin e Shqipris, madje edhe at pjesn veriore, e cila na ishte dhn me Paktin e Londrs. Vetm Shkodra kishte mbetur nn pushtetin e prbashkt t trupave franceze dhe italiane.
Pr shkak t qndrimit armiqsor q kishte ather Italia ndaj shtetit t Serbve, t Kroatve e t Sllovenve, ne e konsideronim kt pushtim ushtarak italian t Shqipris rrezik m t madh pr ekzistencn ton. N tokn shqiptare u zhvillua nj luft e rrept midis nesh dhe Italis. Italiant ather e iniciuan shtjen malazeze dhe at maqedonase si dhe iden e Shqipris s Madhe deri n Kaanik. Ne zhvilluam kundr tyre aksione her t fshehta, her t hapta, duke bler me para parin shqiptare dhe duke proklamuar iden e Shqipris s pavarur dhe Ballkani popujve ballkanik.
Paknaqsia e popullsis shqiptare, pr t ciln e kemi prkrahjen edhe ne, i detyroi italiant q, n fillim t vitit 1920, ti trhiqnin trupat e tyre nga viset e brendshme t Shqipris dhe t ndaleshin vetm rreth Vlors, prej nga, n qershor t po atij viti, u detyruan t trhiqen dhe t lidhin me qeverin e Tirans nj marrveshje pr evakuimin e tyre nga tr territori shqiptar, prve ishullit t Sazanit.
Evakuimi nga Shqipria u b, pra, n saje t rezistencs s organizuar t shqiptarve, por nuk duhet harruar se Italia, n at koh ishte politikisht edhe ushtarakisht shum e dobt. Edhe sot ka shqiptar q mendojn se kur t donin do t mund ti dbonin italiant nga Shqipria.
Ky vetbesim sht fatal pr ta, sepse nuk po e shohin se Italia fashiste e sotme nuk sht ajo q ishte n vitin 1920 nn qeverin parlamenare t Nitit, t Gjolitit dhe t Fakts.
V SHQIPRIA PARA KONFERENCS S AMBASADORVE
Meqense me evakuimin e trupave italiane nga Shqipria situata n terren ishte spastruar, Konferenca e Ambasadorve, n nntor t vitit 1921, mund t merrte vendim pr njohjen e Shqipris si shtet i pavarur dhe sovran. N vend t premtimeve t mparshme lidhur me Vlorn dhe mandatin mbi Shqiprin, fuqit e mdha ia njohn Italis vetm interesin e saj special p ruajtjen e pavarsis shqiptare. Shqipria u pranua edhe n Lidhjen e Kombeve, me shpres se kjo do ta siguronte edhe m tepr pavarsin e saj.
Para Konferencs s Amasadorve provuam kot edhe nj her q ta fitonim t drejtn e korrigjimit t kufirit n drejtim t Shkodrs dhe n drejtim t Drinit, duke theksuar pr Shkodrn shkaqet historike e pr Drinin shkaqet ekonomike dhe ato t komunikacionit. Eksperti francez n Konferenc, Larosh, na ngushlloi kshtu: Qeveria mbretrore ka gabuar q, n kohn e vet, nuk e ka pranuar propozimin pr ndarjen e Shqipris. Pashiqi qe pajtuar me kt, por qeveria e Beogradit pat refuzuar. Q t mos i lejonim italiant n Vlor, ne u detyruam t heqim dor nga Shkodra dhe nga kufijt deri n Dri.
Meqense ne e prkrahnim gjithnj iden pr mosndarjen e territorit shqiptar, q ishte caktuar n vitin 1913, si dhe pavarsin e Shqipris, do t mund t supozohej se kjo zgjidhje e Konferencs s Ambasadorve ishte e knaqshme pr ne. Ndrkaq, kjo nuk sht kshtu. Vshtirsit n marrdhniet tona me Shqiprin, si dhe n marrdhniet tona me Italin pr shkak t Shqipris po rndohen m tutje edhe pas shpalljes s Shqipris shtet i pavarur dhe antare e Lidhjes s Kombeve.
Republika e Mirdits
Ndrsa Konferenca e Ambasadorve po vendoste pr kufijt e Shqipris dhe pr organizimin e pavarsis s saj, nga gjysma e vitit 1921, ne nnshkruam me parin e Mirdits marrveshjen pr bashkpunim. Ishte parapar formimi i shtetit t lir t Mirdits, t cilin do ta mbronin forcat ushtarake t SKS-s dhe interesat e s cils n botn e jashtme do ti prfaqsonte qeveria e Beogradit. Qeveria e Tirans e shtypi kt lvizje e ne u akuzuam dhe u dnuam para Lidhjes s Kombeve.
VII PAKTI I ROMS, PASHIQI, MUSOLINI DHE SHQIPRIA
Pakti i Roms, i janarit t vitit 1924, pr nga fryma e vet, ua imponoi Roms e Beogradit respektimin e pavarsis dhe parimin e mosprzierjes n punt e brendshme t Shqipris, si dhe informimin e ndrsjell mbi ngjarjet n Shqipri.
Ndrkaq, kjo nuk qe penges q Qeveria italiane, n qershor t vitit 1924, ta ndihmonte kryengritjen e Fan Nolit kundr Ahmet Zogut e as qeveria jon, n dhjetor po t atij viti, tia bnte t mundshme Ahmet Zogut, q, nga territori yn, t futet n Shqipri pr ta marr pushtetin. As Roma, as Beogradi, nuk mundn tu bnin ball intrigave dhe krkesave t miqve t vet shqiptar, q krkonin ndihm pr ta mbajtur pushtetin ose pr t ardhur n pushtet dhe q premtonin besnikri e bashkpunim, kurse n rastin e par e ndrronin orientimin.
VIII PAKTI I TIRANS DHE GJENDJA Q KRIJOI AI
I ndjeri Pashiq, duke u dhn udhzime prfaqsuesve tan pr pun n Shqipri, u thoshte: ne duam q Shqipria t jet e pavarur, por e dobt dhe e paregulluar. Koha ka treguar se kjo ishte e pamundshme t qndronte. Shqipria e dobt dhe e parregulluar patjetr do t krkonte ndihm e mbrojtje atje ku mund ti gjente kto. Regjimi i rrezikuar nga Italia, na drejtohej neve, e regjimin t cilin donim ta prmbysnim ne, krkonte mbrojtje nga Italia.
Shqipria e dobt dhe e parregulluar, n vitin 1926, krkoi mbrojtje e ndihm nga Italia. Ahmet Zogu s pari mori garanci pr regjimin e vet, e pastaj, n vitin1927, pranoi t lidh Aleancn ushtarake pr 20 vjet, mori me qindra e qindra miliona lireta pr pun botore, ia nnshtroi plotsisht Shqiprin Italis n pikpamje ekonomike e financiare, pranoi shum instruktor italian. U krijua, pra, nj raport q i ngjante shum atij protektorati, kundr t cilit ne luftonim n Konferencn e Paqes.
Rreziku m i madh q viteve t fundit na vinte nga Shqipria ishin organizimi ushtarak, fortifikimet ushtarake dhe aksioni irredentist. Gjithkund e shihnim rrezikun nga aksioni italian dhe at kufirin ofensiv kundr t cilit kishim luftuar para aleatve n Paris, kur ata propozonin q Italis ti jepej mandati n Shqipri.
sht me interes t prmendim n kt vend se vetm ne kemi protestuar dhe kemi luftuar kundr ndrhyrjes s Italis n Shqipri dhe n Ballkan. Asnj shtet tjetr ballkanik nuk na prkrahu n kt pikpamje. Dy fuqit detare mesdhetare, Franca dhe Anglia, nuk kundrshtuan mbylljen e detit Adriatik. Pr m tepr, Osten emberlen, n takimin me Musolinin n Livorno, n vitin 1926, e dha plqimin pr Paktin e Tirans. E t gjith prfaqsuesit francez n Tiran gjithnj e kshillonin mbretin Zog q t mos hynte n konflikt me italiant.
IX PAKTI ITALO-JUGOSLLAV I MIQSIS I 25 MARSIT 1937
Italia e Jugosllavia, duke ndjekur politik miqsore njra me tjetrn, mund t merren vesh n lidhje me Shqiprin, n kt baz: Italia ka interesin e vet jetsor n Vlor; kjo pjes e bregdetit shqiptar nuk bn t rrezikohet nga ne; ne duhet ta kuptojm kt interes dhe ta respektojm. Interesi jetsor i Jugosllavis sht q t mos jet e rrezikuar n kufirin e Shqipris me Serbin Jugore as me Kosovn (e banuar me shqiptar) e as me Shkodrn dhe Malin e Zi. Pa dyshim se kjo sht marr parasysh n protokollin e fsheht t Paktit t Miqsis kur sht parapar se do t ndalet fortifikimi i mtejshm n zonat e Librazhdit e t Milotit. Sa i prket aksionit ekonomiko-financiar n Shqipri, ne nuk kemi as nuk dshirojm t investojm far mjetesh t posame. Italiant, pra, mbeten pa konkurrenc dhe pa vrejtje nga ana jon, kuptohet me kusht q t mbeten n kufijt e obligimit tjetr t fsheht, q e kan marr ndaj nesh para dy vjetve se n pikpamje politike, ekonomike ose financiare nuk do t krkojn kurrfar dobish speciale q do ta komprometonin n mnyr t drejtprdrejt ose t trthtort pavarsin e shtetit shqiptar.
N kt mnyr, Pakti i Miqsis, i 25 marsit 1937, krijoi nj modus vivendi t durueshm midis nesh dhe Italis n terrenin shqiptar, ku, viteve t mparshme, kishim aq shum konflikte dhe mosmarrveshje.
sht shtje tjetr se sa n Shqipri do t mund tu bnte ball ky qetsim sprovave t ndonj situate m t rnd e m t ndrlikuar n detin Mesdhe ose n Ballkan.
X RUAJTJA OSE NDRYSHIMI I STATUS KUOS
Pavarsia e Shqipris sht zvogluar, por nuk sht shuar
Pavarsia e nj shteti ndaj bots s jashtme gjithmon sht nocion relativ. Duke marr parasysh edhe rrethanat, kjo pavarsi sht m e plot ose sht e zvogluar. Pr Shqiprin sot nuk mund t thuhet se politika e saj e brendshme dhe e jashtme sht e pavarur nga Italia. E megjithat, n bashksin ndrkombtare, Shqipria konsiderohet shtet i pavarur. Nga aspekti juridik ndrkomtar, bregdeti shqitpar nuk sht italian, por sht nn sovranitetin e nj shteti ballkanik. Italia ende nuk ka shkelur n Ballkan. Ajo ka sovranitetin e vet n nj pjes t territorit t Zars, por kjo m nuk i jep mundsi pr zhvillim t mtejshm. Italia ushtron ndikimin e vet n Shqipri, por nuk ka liri aksioni si n territorin e vet. Shqiptart, megjithat, e kundrshtojn ndrhyrjen e saj, i shkaktojn vshtirsi, e ngadalsojn.
Ballkani popujve ballkanik
Politika tradicionale e Serbis sht Ballkani popujve ballkanik. Ky parim, n kohn e vet, sht prdorur n luft kundr Perandoris Otomane dhe Monarkis Austro-Hungareze. Jugosllavia e prdori me sukses kt kundr dispozitave t Paktit t Londrs, i cili fuste Italin n Dallmaci dhe n Shqipri.
N aplikimin e ktij parimi ne kemi par gjthmon garancin m t mir pr paqe n Ballkan, pr bashkpunim midis popujve ballkanik, pr zhvillimin normal t popujve ballkanik. Prania e nj fuqie t madhe n Ballkan sht der e hapur pr intriga e pushtime.
Ekspansioni i Italis
A sht e mundur q Italia, duke u br zotruese sovrane e Shqipris s Mesme dhe Jugore, t mbetet vetm n at brez t ngusht bregdetar? Ne nuk kemi besuar para 20 vjetve, kur fuqit e mdha ia dhuruan Italis Vlorn me hinterlandin. Aq m pak mund t besojm sot kur Italia po tregon aq dinamizm dhe guxim n politikn e vet t jashtme.
Nj precedent i rrezikshm
Marrja e nj pjese t territorit ballkanik nga ana e nj fuqie t madhe jashtballkanike, pa kurrfar baze etnike, pr t gjith popujt ballkanik, pra, edhe pr ne, sht nj precedent i rrezikshm. Fuqit e tjera t mdha, nga drejtimet e tjera, mund t paraqiten me pretendime t ngjashme. Rasti i Italis n Shqipri sht posarisht i rrezikshm pr ne, sepse me Paktin e Londrs, me t cilin Italis iu njoh pr her t par Shqipria Jugore, iu njoh edhe Dalmacia Veriore. Precdenti pr ngjalljen e dispozitave t Paktit t Londrs n nj sektor t Ballkanit e hap dern edhe pr ngjalljen e dispozitave t tjera.
Ndarja e Shqipris
Me rastin e vlersimit t tr ksaj shtjeje, duhet t kemi parasysh se n do mnyr duhet t shikojm q ti shmangemi do konflikti qoft t fsheht qoft t hapt me Italin. Gjithashtu duhet ta evitojm pushtimin e tr Shqipris nga ana e Italis se n kt mnyr do t na rrezikonte n vendet m t ndjeshme n Bok t Kotorrit dhe n Kosov.
Duke marr parasysh t gjitha kto q tham m sipr, ndarja e Shqipis do t mund t vinte n konsiderim pr ne vetm si nj e keqe e domosdoshme dhe e paevitueshme, t cils nuk do t mund ti bnim ball, dhe si nj dm i madh nga i cili duhet t nxjerrim aq dobi sa sht e mundshme, do t thot nga dy t kqija duhet ta zgjedhim at q sht m e vogl.
Kompensimet tona
Kto kompensime gjenden n materialin e prpunuar para 20 vjetsh, kur shtrohej shtja e ndarjes s Shqipris.
Maksimumi q kemi krkuar n at koh ishte kufiri q do t shtrihej buz Matit e Drinit t Zi dhe q do t na jepte sigurin strategjike t Malit t Zi dhe t Kosovs. Gjithashtu duhet ti siguroj luginat e liqenet t Ohrit dhe t Presps, duke prfshir Pogradecin dhe fshatrat sllave t Malit t That, si dhe ato midis Presps e Kors.
Marrja e Shkodrs, n kt rast, do t kishte rndsi t madhe morale dhe ekonomike.
Kjo do t na mundsonte zhvillimin e punimeve t mdha hidroteknike dhe prfitimin e toks pjellore pr ushqimin e Malit t Zi. Shqipria Veriore, n kuadrin e Jugosllavis, do t mundsonte krijimin e lidhjeve t reja t komunikacionit t Serbis Veriore e Jugore me Adriatikun.
Me ndarjen e Shqipris do t zhdukej qendra trheqse pr minoritetin shqiptar n Kosov, i cili, n nj situat t re, do t asimilohej m leht. Ne, eventualisht, do t kishim edhe 200 000 deri 300 000 mij shqiptar m tepr, por kta jan, t shumtn, katolik, marrdhniet e t cilve me shqiptart mysliman nuk kan qen kurr t mira. Shprngulja e shqiptarve n Turqi gjithashtu do t bhej n rrethana t reja, sepse nuk do t ekzistonte kurrfar aksioni m i fort pr pengimin e saj.
Beograd, m 30 janar 1939
(Marr nga libri: Hivzi Islami, SPASTRIMET ETNIKE/ Politika gjenocidale serbe ndaj shqiptarve, Botoi DUKAGJINI, Pej, 2003)
Shnim i redaksis:
Ky elaborat iu drgua pr botim LSHA-s dorazi nga Prishtina prej dy shkrimtarsh voxist. Ndrmjetsi ka qen poeti Xhevahir Spahiu, i cili e kreu ndershmrisht detyrn e ngarkuar, anipse LSHA nuk e botoi kurr projektin e zi t shkrimtarit nobelist serb, Ivo Andriq. Botohet pr her t par n Shqipri.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn als_Latn