als_Latn lit_Latn bos_Latn
Ajo ndahet nė dy degė: nė stilistikė gjuhėsore dhe nė stilistikė letrare.
Meqė ēdo autor ka mėnyrėn e vet tė pėrdorimit tė gjuhės, ka modelet e tij tė shprehjes, themi se ai ka stilin e tij (nga gr.stylos: njė shkop metali,kocke ose fildishi me tė cilin shkruhej mbi dėrrasa tė veshura me dyllė). Pra, stili ndryshon nga njėri autor te tjetri nė nuanca mė tė vogla, por ndryshon shumė nėpėr periudha tė ndryshme letrare e artistike. Nė procesin krijues poetėt dhe prozatorėt shpesh fjalėve u japin kuptime tė reja, mė tė gjera dhe kuptime figurative. Kėto kuptime tė reja, kuptime figurative tė fjalėve, quhen figura stilistike. Figura stilistike ėshtė njė organizim i tillė gjuhėsor, nė tė cilin fjalėt marrin kuptime tė dyta, do tė thotė tė figurshme.
Figurat Stilistike, sipas njė grupi studiuesish, ndahen nė :
1. Figurat e kuptimit: antiteza, grotesku, hiperbola, ironia, kontrasti, krahasimi, litota, paradoksi, paralelizmi figurativ, personifikimi, sarkazmi, satira, simboli.
2. Figurat e shqiptimit poetik (figurat tingullore dhe tė intonacionit): aliteracioni, anafora apostrofa, asonanca (zanorėsia) epanalepsa epanastrofeja epifora konsonanca (bashkėtingellorėsia) onomatopeja, paronomaza, pasthirrma pauza (ndėrprerja) pėrsėritja pretericioni (tejkalimi) pyetja retorike retiēenca (heshtja) simploka.
3. Figurat e fjalėve dhe tė shprehjeve(tropet) :
alegoria, antonomaza. asteimi, epiteti, eufemizmi, ironia, katakreza, metafora, metonimia, oksimoroni, paradoksi, perifraza, sarkazmi, sinekdoka.
4. Figurat e fjalorit poetik (tė leksikut) : antonimet, arkaizmat, barbarizmat (huazimet) dialektizmat (krahinorizmat) homonimet, sinonimet
neologjizmat,
5. Figurat e sintaksės poetike : antimetabola
anadiploza(kapėrcimi)
asindeti, elipsa, enumeracioni, gradacioni,(shkallėzimi) inversioni, kiazma, konversioni, pleonazmi, polisindeti, tmesi.
6. Figurat e mendimit antiteza, hiperbola, krahasimi,similituda litota, oksimoroni, paradoksi.
7. Figurat gramatikore (ose liritė poetike) Apokopa Asindeta Polisindeta Elipsa Epiteza Elizioni Enalazhi Inversioni Pleonazma Proteza Sinalepsa Zeugma 1.Figurat e kuptimit
Krahasimi Krahasimi eshte venia balle per balle e dy dukurive,dy sendeve a dy frymoreve te ngjashem nga ana e jashtme,per te ndricuar me mire njerin prej tyre,per ta bere me te gjalle e me te pasur mendimin.
Krahasimi eshte perqasje ose perafrim midis dy imazheve qe arrihet duke bashkuar fjalet perkatese me ndihmen e lidhezave. Eshte nje nga figurat me te thjeshta,sepse mjafton te vihen perballe fjalet qe shenojne dukuri,sende a frymore qe kane ngjashmeri dhe te lidhen me lidhezat : si,ashtu si,porsi,etj. per ta patur krahasimin.
Ne kete figure stilistike vihen perballe vecorite e dyta,ato qe bien ne sy dhe sherbejne per te vene ne pah ane te ngjashme,per ta ndricuar me mire njeren prej tyre,per ta shprehur me me shume gjalleri e pasuri mendimin.
Kur te dy krahet e krahasimit nuk jane dy fjale,por dy fjali,atehere krahasimi quhet similitude ose krahasim i zgjatur.
Similitude vjen nga latinishtja similitude = ngjashmeri.
Personifikimi vjen nga latinishtja persona = person. Personifikimi eshte figure stilistike,me anen e se ciles sendit (ose kafshes) i vishen tiparet e njeriut,gjerat pa shpirt e pa vetedije paraqiten sikur mendojne,veprojne e flasin si njerez. Shembull :
Valėt me brigje bajnė kuvendime.(Llazar Siliqi - Mėsuesi)
Ne kete rast perdoret personifikimi, sepse elementet materiale, valet dhe brigjet , paraqiten si qenie te gjalla e me vetedije dhe qe mund te shkembejne mendime.
Pervec personifikimit te mirefillte kemi edhe nje lloj tjeter qe quhet prozopope. Prozopopeja ben qe te flasin vetat qe mungojne, evokon te vdekurit , u jep atyre jete, levizje dhe te folur.
Shembull :
U ngrit fati i Shqiperise Si i vdekuri nga varri, Mori udhen e Azise, Duke ikur si i marri.
(Naim Frasheri - Historia e Skenderbeut )
Ne kete pjese te poemes se mesiperme, Gjon Kastriotit te vdekur i jepen vecori te njerezve te gjalle,si te ecurit , te menduarit, te folurit.
Antiteza Antiteza vjen nga greqishtje antithesis = kundervenie, anti = kunder,thesis = vendosje,venie.
Antiteza perftohet duke vene balle per balle dy ane,dy gjendje,dy pamje,dy dukuri te kunderta,qe te dale me shprehes e me ne pah mendimi i autorit. Eshte perafrim i dy antonimeve.
Ajo qe del nga nje antiteze e bukur eshte e shpejte dhe e fuqishme si shkreptima qe shperthen nga takimi i dy ngarkesave te kunderta. Ashtu sic ka gjera qe ngjajne te krahasimi,po ashtu ka dhe gjera te kunderta te antiteza.
Ndryshe nga shkallezimi qe na jep kalim gradual ne rritje ose ne zbritje,te antiteza kemi nje kalim te shpejte dhe te menjehershem nga nje e kundert te tjetra.
Shembull :
Atje larg ne grykat madheshtore Maleve,luginave atje Rrojne prate shqipet arberore ... Ti ne gjak te tyre varrin ke O i pavarrosuri Skenderbe.
(Ismail Kadare - Varrimi i Skenderbeut) Fjalet e nenvizuara perbejne antitezen.
Kontrasti vjen nga frengjishtja contraste = ndryshim i madh, kundershti. Kontrasti ndertohet duke vene perballe ne menyre te theksuar dy karaktere njerezore,dy sende a dukuri,por duke kundervene figura a tablo te tera,jo ane ane te vecanta,si te antiteza.
Kontrasti tregon nje kundershti te fuqishme,nje skajshmeri te dyfishte.Ajo qe i jep fuqi me te madhe kontrastit eshte se figuratvihen afer njera-tjetres.Midis antitezes dhe kontrastit nuk ka kufij te prere.
Per shembull :
Ne romanin ne vargje te Aleksander Pushkinit - Eugjen Onjegin, heroit kryesor Onjeginit,qe eshte i matur e gjakftohte, i vihet perballe nje shok gjaknxehte e shume i rrembyer sic eshte Lenski.
Ja nje shembull kontrasti nga letersia shqipetare :
Kur nenat tona halleshumta mbeshtetnin kokat siper trungut, ajo porosiste ne vende te huaja kolltuke te modes me te fundit.
Kur nenat tona stomak boshe punonin njezet ore ne dite, ajo urdheronte nje sherbetore ta krihte me kreher te florinjte.
(Ndoc Gjetja - Kontrast)
Per te dyja strofat,dy vargjet e para jane ne kontrast me vargun e trete e te katert.
Hiperbola vjen nga greqishtja hyperbolé = hedhje pertej,zmadhim i tepruar. Hiperbola eshte figure stilistike, qe ndertohet mbi bazen e zmadhimit jashte mase deri ne tepri te qenieve,sendeve a tipareve te tyre,per te bere pershtypje ose per te theksuar mendimin.
Te vepra "Historia e Skenderbeut" , kur flet per kthimin e Skenderbeut ne Kruje, Fan Noli shkruan :
" Ne mur,persiper vatres,varej nje shpate e koherave te vjetra qe s'e ngre dot njeriu i sotem as me dy duar.Qe palla e Kastrioteve,e mbajtur brez pas brezi prej trimash qe nxori ajo dere e shkelqyer.Turqit shkelen dhe plackiten keshtjellen,por pallen s'e ngane, se asnje s'qe i zoti ta perdorte ... "Ndersa per Skenderbeun thuhet ne menyre hiperbolike se e rrembeu shpaten sikur te qe e lehte si pende, e ngjeshi ne brez dhe shkoi kaluar ne fortese.
Pjeset e nenvijezuara perbejne hiperbolen.
Litota vjen nga greqishtja litotės - zvogelim, thjeshtesi. Litota eshte e kunderta e hiperboles dhe autori thote me pak,duke lene te kuptohet me shume.Litota perdoret per modesti, per druajtje dhe rrallehere edhe per ironi.
Shembull nga letersia artistike : Kur Skenderbeu kthehet ne Kruje,ai i drejtohet keshtu komandantit te keshtjelles :
E dini si kam luftuar per Sulltan' e per Turqine dhe qysh ai me ka shuar vellezerit e shtepine ?!
S'jane punera te lehta keto qe jane punuar, dhe nuk rrine te fshehta as jane per te harruar.
(Naim Frasheri - Historia e Skenderbeut )
Ne vargun "S'jane punera te lehta" kemi nje litote,sepse me fjalen (te lehta) nenkuptohet e kunderta : te renda.Gjithashtu edhe ne vargun: "As jane per te harruar", kemi nje litote dhe nenkuptohet : duhen kujtuar.
Pjeseza zbutese "as" sherben per t'i dhene kuptim me te plote litotes.
Ps. Ju lutem modetatoreve te temes te modifikojne ne postimin e pare *litoda* ne *litote* per te qene te sakte. (Gabim ne shkrim)
Grotesku Grotesku vjen nga italishtja grottesca - qe i ngjet shpelles;nga disa zbukurime te epokes se Rilindjes qe ishin te nderlikuara, me kafshe e bime, dhe qe imitonin modelet e pikturave te zbuluara ne rrenojat e Romes, me figura te vogla te nderthurura ne menyre te cuditshme.
Grotesku eshte nje menyre shprehjeje ose menyre paraqitjeje ne te cilen bashkohen ane te stermadhuara te vena ne kontrast te forte e te papritur,ose format me te perziera,te parregullta e te largeta te realitetit duke i shformuar deri ne perqeshje.
Ne grotesk del bashkeekzistenca shperthyese midis te qeshures dhe te qares,midis komikes dhe tragjikes,te ultes dhe madherishmes,te bukures dhe te shemtuares etj, duke u kundervene figurave me permasa ose me shtrirje teper shperpjestimore.
Grotesku si tip i vecante i shprehjes artistike gjendet me se pari brenda poetikes se mitologjise se lashte.Nga keto burime u ushqye letersia e shkruar me grotesk duke filluar nga poema "Iliada" dhe "Odisea" te Homerit etj.
Don Kishoti eshte nje figure groteske me karakter te nderlikuar e te dyzuar,misherim i marrezise njerezore,por edhe i heroizmit e vetemohimit per drejtesi.
Shembull:
Magjistari - thote Sojliu (nenkuptohet Don Kishoti), e beterizon te bukuren dhe e zbukuron te beterten.
(Migel Servantes - Don Kishoti i Mances)
Fjalet e nenvizuara perbejne grotesk.
Paradoksi: Paradoksi ėshtė ajo figurė qė konsiston nė njė pohim nė pamje tė parė absurd dhe nė kundėrshtim me logjikėn. Njė pohim i tillė ndėrtohet mbi bazėn e njė oksimoroni. P.sh.: ėshtė i bukur se ėshtė i shėmtuar ose kush ecėn ngadalė shkon larg ose paradoksi i famshėm i Sokratit e di qė nuk di asgjė.
Nga letėrsia shqipe mund tė pėrmendim paradokset e Migjenit: ose ose; Bukuria qė vret etj.
P.sh.: Do ttė vrasim, Jezu, se tė kemi baba
Do ttė varim, Mesi, se tė kemi usta (Noli)
Ironia tė pohosh diēka duke dashur tė thuash tė kundėrtėn. Kėshtu lexuesi duhet tė vėrė nė punė intuitėn pėr tė deshifruar nė mėnyrė korrekte mesazhin, duke u ndihmuar nė kėtė nga konteksti dhe intonacioni i veēantė i thėnies. Ironia parakupton gjithmonė aftėsinė e marrėsit pėr tė kapur zėvendėsimin mes nivelit sipėrfaqėsor dhe nivelit tė thellė tė thėnies.
Veēanėrisht e rėndėsishme ėshtė ironia nė tregimtari ku njohja shumė emirė nga ana e autorit e personazheve dhe e ngjarjeve bėn tė mundur tė shijohen nėnvizimet ironike, tė fshehura, dykuptimėsitė etj.
Sipas njė teorie bashkohore ironia ėshtė e afėrt me metoniminė sepse tregon diēka me anė tė diēkaje tjetėr, megjithėse kėtė e tregon me tė kundėrtėn.
Tek ironia ėshtė e mundshme kjo ndarje:
1. ironia verbale kundėrshtia mes asaj qė thuhet dhe asaj qė duhet tė kuptohet.
2. ironia strukturale nė letėrsi ka tė bėjė me tė pėrdorurit e njė heroi naiv, i njė tregimtari tė pabesueshėm, kėnvėshtrimi i tė cilit pėr botėn ndryshon tėrėsisht nga ai i lexuesve apo i autorit.
3. ironia dramatike nė tė cilėn publiku e njeh situatėn e personazheve mė mirė se personazhet.
Nė letėrsinė shqipe e kanė pėrdorur ironinė: Fishta (Gomari i Babatasit), Ēajupi, Migjeni. Nga letėrsia botėrore shembuj ironie mund tė gjejmė tek fabulat e La Fontenit, tragjeditė e Sofokliut, novelat e Henry James, Valteri, Sėifti etj.
Sarkazma... Kur ndryshimi mes dy niveleve tė thėnies, atij tė shprehurit, sipėrfaqėsorit dhe nivelit tė thellė bėhet shumė i madh, ironia shndėrrohet nė sarkazėm. Duke thelluar ndryshimin, thellohet nė kėtė figurė edhe potenciali shprehės i gjuhės. Mjeshtėr tė pėrdorimit tė sarkazmės nė letėrsinė shqipe konsiderohen Fishta dhe Migjeni me Amzat e Parnasit dhe Sokrat i vuejtun apo derr i kėnaqun. Tė dyja kėto figura janė karakterizuar nė komedi.
Simboli Simboli vjen nga greqishtja sumbolon - shenje konvencionale njohese,nje send i ndare me dysh,dy gjysmat e te cilit sherbejne si shenja njohjeje. Simboli eshte nje figure me kuptim te dyfishte,e cila paraqet nje send,nje frymor a nje dukuri nepermjet nje sendi,nje frymori a nje dukurie tjeter,qe behet perfaqesues dhe ngjall lidhje te peraferta.Zakonisht ideja eshte abstrakte dhe
simboli qe e perfaqeson ate eshte konkret,si p.sh.: paqen e simbolizon pellumbi. Simbol quhet figura artistike qe personifikon ne te vertete me forcen me te madhe tiparet me karakteristike te nje dukurie,idene e saj vendimtare.
Shembull:
Harpagoni (personazhi kryesor i komedise "Kopraci" te Molierit ) eshte simboli i kopracise,Tartufi(personazhi kryesor i komedise "Tartufi" te Molierit) eshte simbol i hipokrizise.
Simboli ka dale nda paralelizmi figurativ,sepse eshte nje lloj paralelizmi,por gjysmak.Te simboli ana njerezore nuk shprehet,por lihet te nenkuptohet dhe shprehet vetem ana natyrore.Koncepti i simbolit eshte i afert me ate te alegorise dhe ne disa aspekte edhe me ate te metafores.Kur simboli humbet kuptimin e tij te pavarur,ai kthehet ne alegori. Simboli u drejtohet me teper ndienjave,anes emocionale,ndersa alegoria i drejtohet mendjes se lexuesit,arsyes. Tek simboli theksohet cilesia mbizoteruese dhe nuk merren parasysh cilesite e tjera.
Shembull :
Te poezia "Himni i flamurit" e Fan Nolit,me fjalen "Flamur" nenkuptohet kombi shqiptar.
Paralelizmi figurativ Paralelizem vjen nga greqishtja paralletos - qe ecen krahas,prane njeri-tjetrit.
Paralelizmi figurativ este venia e nje dukurie te natyres perballe me nje gjendje shpirterore ose me nje veprim njerezor,zakonisht me ane ndertimesh sintaksore te ngjashme.
Edhe paralelizmi figurativ,ne trajten pohuese ose mohuese,eshte ashtu si personifikimi,nje figure e vjeter stilistike.Te dyja keto figura e kane origjinen tek marredheniet e njeriut te lashte me natyren,por duhet theksuar se personifikimi ngrihet mbi bazen e shkrirjes se natyres brenda njeriut,mbi bazen e njejtesimit te natyres me njeriun,mbi praktiken shpirtezuese te natyres.Ne personifikim eshte bota njerezore qe ndihmon te shprehen vecorite e botes materiale,vecori te natyres pa fund.Ndersa tek paralelizmi figurativ ndodh e kunderta: bota natyrore ndihmon per te shprehur ne menyre figurative e emocionale vecori te kufizuara te jetes njerezore.
Shembull paralelizmi figurativ pohues :
Perkulet qiparisi nga maja ne rreze, Po qan vasha mbi varrin e trimit. (Populli)
Ne kete rast eshte perdorur nje paralelizem figurativ,sepse kemi venie perballe me qellim figurativ emocional te vajzes me zemer te thyer nga dhimbja per humbjen e te dashurit,me perkuljen e qiparisit nga maja ne rreze prej stuhise se pameshirshme.
Satira Satira (lat. satira e ndryshme, pėrzierje) nė kuptimin e ngushtė quhet vjersha me karakter demaskues. Format e para tė satirės janė epigramet dhe epitafet, por atė e hasim nė lirikė, nė epikė dhe nė dramė. Satira kanė shkruar poetėt e mėdhenj romakė Horaci dhe Juvenali. Nė kuptimin mė tė gjerė, kėto janė vepra letrare tė gjinive tė ndryshme (roman, tregim, pjesė teatrore) nė tė cilat kritikohen ashpėr dhe pėrqeshen fenomenet e dėmshme tė jetės shoqėrore dhe personale; janė tė njohura veprat satirike tė shkrimtarit francez Fransua Rable (shek.XVI), tė shkrimtarit anglez Xhonatan Suift (shek. XVIII), pastaj tė Bajronit, Pushkinit, Gogolit, Dantes, Servantesit, Konicės, Fishtės, Ēajupit, Gramenos, Sh. Musarajt etj.
Perifraza Perifraza (gr. peri rreth, fraso flas) ėshtė njė figurė stilistike pėrmes sė cilės paraqitet (thuhet) me shumė fjalė ajo qė do tė mund tė thuhej me njė fjalė tė vetme, kėshtu krijohet njė metonimi e zgjeruar, qė quhet perifrazė. Dmth. nė vend qė sendet ti quajmė me emrin e tyre tė vėrtetė, pėrdorim njė grup fjalėsh pėr tė treguar silėsitė e atij sendi. P.sh. Fatosi i Krujės (Skėnderbeu); Foleja e shqiponjave (Shqipėria); E njoha me shtatė prill: Breshka kėmishė-zezė me lėkurė luani dhe pendė kėndezi, e njohu dhe ajo (Italia fashiste). Mė vonė e njohu edhe huni i motorizuar (nazizmi) (Nonda Bulka,Kėnga e shqiponjave); pasardhės hyjnor i Jupiterit (Herakle); zjarret e qiellit (yjet); zalli mėngjesor digjet (dielli) etj. Perifraza e pėrforcon patetikėn dhe retorikėn e stilit, prandaj quhet metaforė retorike. Me anė tė saj me mė shumė fjalė ose fjali pėrshkruhen konceptet, objektet, cilėsitė, veprimet, pėrjetimet etj.
2. Figurat e shqiptimit poetik
Janė figura tė cilat fjalės i japin efekt tingėllor. Me anė tė kėtyre figurave shprehja gjuhėsore fiton nė intensitet, duke e pasuruar pėrmbajtjen kuptimore dhe domethėnien emocionale tė saj (shprehjes gjuhėsore). Pėrmes kėtyre figurave fjalėve u jepen dimensione tė reja nė raport ndaj fjalėve tė mėparshme ose tė atyre qė vijnė pas. Figurat e shqiptimit/diksionit i japin muzikalitet vjershės dhe sa mė tė pasura tė jenė ato, aq mė i pasur do tė jetė edhe muzikaliteti i vjershės.
Pyetja retorike
Mbiemri 'retorik' vjen nga greqishtja rhetoricos- i oratorit,qe ka te beje me gojetarine.
Pyetja retorike ndertohet duke pyetur,pa kerkuar pergjigje,per t'i dhene shprehjes ngarkese emocionale,per ta terhequr vemendjen e degjuesit a lexuesit.Ajo eshte shprehje e terthorte qe tregon habi,pakenaqesi,padurim,qortim,keqardhje etj. Kur bejme pyetje retorike "pse me hengre ne bese?" , ne nuk kerkojme pergjigje,por shprehim qendrimin tone ndaj veprimit te nje tjetri.
Kur autori per qellime te caktuara stilistike i pergjigjet vete pyetjes retorike,atehere nje pyetje e tille quhet subjekcion.
Shembull :
Dhe armiqte e eger e kafshonin kufinjte, kafshonin supet e zhveshura,te zbehta t'Atdheut, Atdheut nga ethet e uria i erreshin syte dhe ngrihej,duke u lekundur, harronte urine, shkonte te maste kufinjte neper nate. Me meter? Me jard ? Jo, Me pushken e gjate.
(Ismail Kadare - Perse mendohen keto male)
Pasthirrma Pasthirrma (ekskalmacioni) ose thirrja eshte nje shperthim poetik i ndjenjave,qe sherben per t'i bere me prekese fjalet.
Shembull :
Ah,moj Shqiperi e mjere ! (Naim Frasheri - Historia e Skernderbeut)
Ne ato raste kur me ane te nje pasthirrme shprehet nje deshire e thelle,nje urrejtje e fuqishme,nje pasion i zjarrte,nje lakmi e forte, figura quhet optacion. Optacione te bukura ka perdorur Migjeni.
O, si nuk kam nje grusht te forte T'i bie mu ne zemer malit qe s'be zan, Ta dije dhe ai se c'domethane i dobet N'agoni te perdihet si vigan i vrame.
(Migjeni - Recital' i malsorit)
Apostrofa Apostrofa vjen nga greqishtja apostrophe - ndryshim drejtimi,shmangie,nga apo - larg, strophe - kthese.
Apostrofa eshte figure stilistike,me te cilen u drejtohemi ose therresim sikur t'i kishim prane njerez te gjalle ose te vdekur, a gjera te aferta ose te largeta
Shembull :
Lamtumire, o mori Shkoder ! Lamtumire, o ti Cukal ! Zhduket Buna nen nje koder, zhduket Drini nen nje mal.
(Ndre Mjeda - Lamtumire)
Retiēenca (heshtja) Retiēence vjen nga latinishtja reticentia - heshtje.
Retiēenca perftohet duke e keputur menjeher mendimin,zakonisht para nje fjale ose shprehjeje me peshe, me qellim qe te nenkuptohet vazhdimi i tij.
Fjalia e nderprere lexohet me intonacion te lene pezull dhe perjetimi ose ironia merr fuqi me te madhe.
Shenohet zakonisht me tri pika ( ... )
Shembull :
Dikush trokiti ne dere ... - Kush a ? - A po na fal ndoj send zoje? - Zoti te dhashte ! - Na fal ndaj send , te dhashte zoti shendet ... - Hajt ! Zoti te dhashte.
(Migjeni - Zoti te dhashte)
Pretericioni ( tejkalimi ) Pretericion vjen nga latinishtja praeteritoi - kalim pertej, kapercim pa e permendur.
Pretericioni le ne heshtje per t'u nenkuptuar dicka,por pastaj e permend me hollesi ate qe nuk u tha para heshtjes.Eshte formule permes se ciles thuhet se nuk do shprehet ajo qe do te dale me tej nė fjali mė me fuqi.
Ndersa ne reticence kemi te bejme me nje figure sugjestive te drejtperdrejte qe le ne heshtje per te folur me me fuqi,perkundrazi ne pretericion kemi te bejme me nje figure te terthorte,sugjestive e ngacmuese qe mohon per te pohuar me force.
Shembull pretericioni :
Gjimon topi ... jo! Midja nga uria.
(Migjeni - Moll' e ndalueme)
Perseritja Perseritja eshte rimarrja e togfjaleshave e fjalive te njejta,qe sherben per te forcuar shprehjen artistike , per te theksuar , per te vene ne pah, ose per te percjelle vecantine e nje gjendjeje emocionale a psikologjike.
Perseritja i jep edhe prozes ritem,kur sherben per ta organizuar tekstin.
Kur Migjeni thote: "Qeshu,Rini ! Qeshu ! Bota asht e jote" te poezia "Kanga e rinise",ai perdor perseritjen me fjalen "qeshu" .
Epanastrofeja Epanastrofeja vjen nga greqishtja epanastrofé - rikthim, nga epana - serish dhe strofé - kthim, rrotullim.
Kur nje ose disa fjale e fundit te vargut a te nje fjalie perseriten ne fillim te vargut a fjalise qe pason, perseritja quhet epanastofe.
Shembull :
Sot u pame e sot u ndame Dhe nuk thame dot nje fjale: Kur u ndame vame e qame, Qame me ca lot te vale.
( Lasgush Poradeci - Sot u pame.Kenge)
Fjalet e nenvizuara perbejne epanastrofene.
Kjo figure stilistike quhet ndryshe anadiploze ( prej greqishtes anadiplosis - dyfishim )
Epanalepsa Epanalepsa vjen nga greqishtja epanalepsis - perseritje, rimarrje.
Epanalepse kemi kur nje fjale a shprehje e fillimit te nje vargu perseritet ne fund te atij vargu.
Shembull :
Kurbeti,shoke,kurbeti, Kush vate e nuk mbeti?
(Andon Zako Cajupi - Kurbeti )
Fjala "kurbeti" qe perseritet ne fillim dhe ne fund te vargut quhet epanalepse.
Epifora Epifora vjen nga greqishtja epiphora - shtese.
Epifora eshte perseritje e po atyre mjeteve ne fund te vargjeve a fjalive per t'u dhene ngarkese emocionale.
Epifore quhet edhe vargu i fundit qe sherben si mbyllje ose si refren pas cdo strofe.
Shembull :
Syte e mi kane pare Rrezellimin e veses Dhe kane qare.
Kane pare Dashurine e vertete Dhe kane qare.
Kane pare Vdekjen e ndershme Dhe kane qare.
Syte e mi, Kush i pa dhe qau ?
(Beatrice Ballici - Syte e mi )
Fjalet e nenvizuara jane epifore pasi perseritja e tyre ne fund te vargjeve sherben per t'i permbyllur se bashku mendimet e shprehura.
Anafora Anafora vjen nga greqishtja anaphora - nxjerrje lart.
Anafora eshte perseritja e nje fjale a nje togu ne fillim te dy a me shume vargjeve ose frazave.
Shembull :
Ato te mirat, ato te bardhat, ato te dlirat, ato te dashurat, ato te emblat, ato te fortat, ato te drejtat, ato shqipe mali, ato thelleza fushe, ato shamizeza, ato shamikuqe, ato gjumelehta, ato flokethinjurat, ato prehernxehtat.
( Abdullah Thaci Peje - Nenat tona )
Perseritja e fjales "ato" ne fillim te vargjeve quhet anafore.
Ne ato raste kur kemi perseritje ne fillim dhe ne fund te vargut si dhe ne fillim te vargut te ri, figura stilistike quhet simploke. ( vjen nga greqishtja symplokč - pleksje,gershetim,thurje )
Shembull :
Me humbi,shoke me humbi, Me humbi gushepellumbi, Humbi e s'duket gjekundi Vate e vjen buze lumi.
(Thimi Mitko - Bleta shqiptare)
Ndersa ne keto raste kur perseritja eshte e perzier,pa vende te caktuara ne fjali apo ne vargje, quhet politonon qe ne greqisht do te thote e shumellojte.
Shembull :
Nji alternative ... nje alternative me dy fytyra,sic jane te gjitha alternativat.Tue u krue mbas veshit,rri njeriu perpara alternatives.
( Migjeni - Sokrat i vuejtun apo derr i kenaqun)
Aliteracioni vjen nga latinishtja alliteratio - prane+shkronja.
Aliteracioni Aliteracioni eshte perseritja e bashketingelloreve te njejta prane e prane ne te njejtin varg per shprehesi tingullore. Aliteracionet krijojne bukur tingellimin e brendshem ne trupin e vargut.
Shembull :
Vijne vashat valle-valle Gushe e gji stolisura.
(Lasgush Poradeci - Vallja e luleve)
Perseritja e bashketingellores "v" disa here ne vargun e pare quhet aliteracion.
Paronomazia Paronomazia vjen nga greqishtja paronomazia e perbere nga parą - afer, onomazo - quaj. (afer_quaj)
Eshte figure stilistike qe krijohet duke vene afer ne nje fjali ose ne nje varg dy fjale me perberje tingujsh te ngjashem, por me kuptim te ndryshem.
Paronomazia ndryshon nga aliteracioni,sepse te aliteracioni tingujt ose rrokjet perseriten ne fjale qe vijne njera pas tjetres.
Te paronimazia tingujt e ngjashem mund te jene te tipit zanor ose bashketingellor : mishėrim-meshėrim, afroj-ofroj etj.
Onomatopeja Onomatopeja vjen nga greqishtja onoma - emer, poieo - bej,krijoj.
Eshte fjale tingullimituese ose pershkrim i dukurive a i sendeve,duke shfrytezuar imitimin e zhurmave e te zerave. Fjalet paf-puf, bam-bum etj. jane onomatopeike. Fjalet tingullimituese sherbejne per te pasuruar fjalorin e gjuhes.Fjalet jane formuar nga psthirrmat ose onomatopete jane : feshfeshe,feshferime,bubullime,belbezoj,ēange,ēuēu rit,derderllit,ferferllon,gurgullon,pupthi, etj.
Asonanca (zanoresia) Asonance vjen nga latinishtja adsonare - bashketingellon, i pergjigjet nje titulli.
Eshte rime jo e plote e dy a me shume vargjeve,qe kane te njejta vetem zanoret e theksuara dhe zanore te tjera te fjaleve fundore. Ndonese me rrale,asonanca mund te shfaqet edhe ne zanore te perseritura brenda vargut. Perdoret per te arritur pelqim tingullor ose tingellim te kendshem.
Shembull :
Sinan Malua cepeverdhe Vrit e prit n'ata levende.
(Populli)
Shkronjat e nenvizuara perbejne asonance,sepse zanoret jane te njejta,ndersa bashketingelloret ndryshojne.
Konsonanca (bashketingelloresia) Konsonance vjen nga latinishtja consonantia - bashketingellim.
Konsonanca ose disonanca eshte rime jo e plote,kur fjalet e rimuara, duke filluar nga theksi i fundit ritmik,kane te njejta vetem bashketingelloret,ndersa zanoret i kane te ndryshme.
Shembull :
Mos e shit martinen Me shemtue krahun Jam hala e re S'mund ta mbaj gjahun.
(Populli)
Ne dy vargjet e para kemi konsonance,sepse jane te njejta bashketingelloret, por jane te ndryshme zanoret.
Pauza (nderprerja) Pauze vjen nga greqishtja pausis - nderprerje, ndalese.
Eshte ndalimi i zerit,nderprerja e ligjerimit per te ndare fjalet ose fjalite jo thjesht per nevoje frymemarrjeje, po per dallim ritmi a kuptimi.
Shembull :
Dikur ne ishim te dy si qielli me detin; Kur mvrenjtej njeri, nxihej tjetri; kur kthjellohej njeri, kalterohej tjetri.
( Fatos Arapi - Mos me urre )
Ne leximin e kesaj strofe,behen pushime te shkurtra ritmike qe perbejne pauzen.
Simploka Simploka (gr. symploke thur, gėrshetoj, mpleks) ėshtė figurė e pėrsėritjes ku kemi pėrsėritjen nė fillim dhe nė fund tė vargut, pra, simploka ėshtė bashkim i anaforės dhe i epiforės. Dibėr e male renda-renda, gjithė me houta e me openga, gjithė me houta e me openga, Menduh Pashės i hinė mbrenda. (Kėngė popullore, Na me mretin pushkė le tbojmė)
3. Figurat e fjaleve e te shprehjeve
Metafora Metafore vjen nga greqishtja metaphore - tejbartje,transport.
Eshte quajtur nga greket e vjeter mbreteresha e tropeve.Ajo emerton nje send a nje dukuri me emrin e nje sendi a dukurie tjeter qe i ngjan. Pra, metafora eshte perdorimi i nje fjale ne nje kuptim te ngjashem,por te ndryshem nga kuptimi i saj i zakonshem duke e lidhur me je fjale tjeter, pa te cilen nuk do te perdorej ne menyre asnjanese. Shume teoriciene e percaktojne metaforen si krahasim te shkurtuar,ku shprehet vetem pjesa e dyte e tij. Studiues te tjere e quajne metaforen mbartje kuptimi,si zevendesim te kuptimit te nje fjale tjeter nga nje fushe e botes qe na rrethon,ne nje fushe tjeter. Meqenese dukurite dhe sendet e botes mund t'i ngjajne njera-tjetres nga ane te nfryshme,kemi edhe lloje te ndryshme metaforash te shprehura : -me folje (udha dredhon, deti qeshte, -me emra (telat e zemres, ai eshte cakall) -me mbiemra (det i terbuar) - etj.
Metafora mbiemer quhet epitet metaforik.
Katakreza Katakreza vjen nga greqishtja katakresis - shperdorim ( kata - kunder, kresis - perdorim )
Eshte nje lloj metafore,kur perdorim nje fjale a shprehje ne rastin kur nuk e ka gjuha nje fjale te zakonshme. Pra, ne ato raste kur metafora perdoret nga nevoja se mundon fjala emertuese per objek a dukuri.
Shembull :
gjuhet e flakes, doreza e deres, qafa e kepuces , kurrizi i malit ... etj.
Kjo lloj metafore quhet katakreze.
Metonimia Metonimi vjen nga greqishtja metonymia - nderrim, zevendesim emri.
Eshte nje fjale e figurshme, qe perftohet duke zevendesuar nje emer te nje sendi, te nje frymori a dukurie me nje emer tjeter , qe ka lidhje me te nga prania e perbashket ne kohe, ne hapesire, si rrjedhim, si shkak.
Metafora tregon bartje kuptimi te nje fjale tek nje tjeter sipas disa ngjashmerive, te metonimia zhvendosja kuptimore bazohet ne raporte te caktuara vartesie midis termit te pare dhe termit te figurshem qe i perkasin se njejtes fushe kuptimore.
Te metonimia kuptimi i figurshem fshin kuptimin e pare.
Shembull :
Nese themi " i ka hyre lepuri ne bark" ne kete rast eshte perdorur lepuri si emer konkret ne vend te frikes si emer jokonkret (abstrakt).
Kjo eshte nje lloj metonimie kur perdoret emri konkret ne vend te emrit jokonkret.
Sinekdoka Sinekdoke vjen ga greqishtja synekdokhe ( syn - bashke dhe ekdekhomai - kuptoj, marr vesh )
Eshte te perdorurit e nje fjale per te shprehur nje ide me te gjere ose me te ngushte se kuptimi qe ka fjala e perdorur, eshte ndryshimi i kuptimit si marredhenie sasie.
Shembull :
Ti c'me thua e une c'them ! SIkur kemi shume djem ! Me Gjine mbeti kjo dere !
( Andon Zako Cajupi - 14 vjec dhender )
Ne vargun e trete eshte perdorur dera ne vend te shtepise ( Me GJine mbeti kjo shtepi )duke u perdorur pjesa per te teren.
Figura stilistike e ndertuar eshte sinekdoka.
Ironia Ironi vjen nga greqishtja eironeia - tallje e fshehur, shtirje.
Eshte tallje e holle dhe e fshehur me intonacion lavderues, qe nenkupton te kunderten.Eshte perdorimi i fjales me kuptimin e antonimit te saj.
Shembull :
Fale zotave,fatkeqesia ime ia kalon shpreses ...
(Euripidi - Andromaka)
Ne kete rast kemi perdorur ironine sepse Oresti falenderon zotat per faktin se fatkeqesia e tij eshte me e madhe se shpresa.
Ketu kuptimi i vertete eshte i kunderti.
Sarkazmi Sarkazem vjen nga greqishtja sarkasmos (sarkazo - kafshoj , "shqyej mishin " )
Eshte ironia shume e hidhur, therese, demaskuese dhe e pameshirshme.
Shembull :
Mjerimi gjithashtu len edhe ne trashegim - jo vec neper banka dhe ne gja te patundshme, por eshtrat e shtrembta e ne gjoks ndoj dhimbe ...
( Migjeni - Poema e mjerimit )
Ne kete rast kemi te perdorur sarkazaem , sepse Migjeni, me nje tallje te hidhur e plot vrer, thekson se njerimi nuk le si trashegim pasuri te ndryshme, por vetem eshtra te shtrembra e dhimbje ne gjoks.
Asteizmi Asteizem vjen nga greqishtja asteismos - hoke, fjale therese.
Eshte figura stilistike, me anen e se ciles qortojme ose shajme, me qellim qe te lavderojme. Pra,eshte e kunderta e ironise.
Shembull :
Gjyshėt tanė, eh, pacin dritė, njerez koketrashe, kurgja s'kane dijte ... Ata te mjeret s'kane dijte atehere as "buon giorno" as " kali spera"
(Filip Shiroka - Si po prishet gjuha shqipe )
Paradoksi Paradoks vjen nga greqishtja paradokson - i papritur, kunder mendimit te zakonshem.
Eshte gjykim origjinal i papritur, qe bie ne kundershtim te hapur me mendimin e pergjithshem, por ne thelb perputhet me te verteten. Nje pohim i tille ndertohet mbi bazen e nje oksimoroni.
Shembull :
Do t'te vrasim,Jesu, se te kemi baba, Do t'te varim,Mesi,se te kemi usta, Se s'ke dashur as jete,as martese,as para. Kryqezoje,Pilat,ne Kalvar, Golgotha !
( Fan Noli - Marshi i kryqezimit )
Ketu kemi te perdorur paradoksin, sepse nuk mund te vritet njeriu qe e ke baba, qe e ke usta, (udheheqes te ndershem) etj.
Oksimoroni Oksimoron vjen nga greqishtja oksymoron - i krisur, i luajtur mendsh.
Oksimoroni i ngjan paradoksit, eshte nje antiteze e llojit te vecante, ne te cilen bashkohen kuptime te kunderta dhe del nje kuptim i ri. Eshte vendosje marredheniesh sintaksore ( bashkerenditje, percaktim, etj) midis dy antonimesh.
Shembull :qetėsi shurdhuese, paqe e pėrgjakur, ēorganizim i organizuar, etj .
Perifraza Perifraze vjen nga greqishtja periphrasis - te folur terthorazi (peri - terthorazi ,rreth Frasis - menyre te foluri )
Grup fjalesh ose fjali qe shpreh dicka, e cila mund te jepej me shkurt ose me nje fjali.Perdoret per ta thene dicka me te kuptueshme, per t'i rritur shprehesine duke vendosur lidhje te tjera, por edhe si eufemizem e bishtnim.
Shembull :
ne vend te themi deveja - themi anija e shkretetires duke perdorur perifrazen.
Perifraza eshte nje lloj metonimie, sepse emerton nje send a frymor me nje tjeter, por ndersa te metonimia ose sinekdoka nje send,frymor a dukuri emertohet shkurt ose me nje fjali, tek perifraza ky emertim behet me dy ose me shume fjale.
Antonomaza Antonomaza-vjen nga greqishtja antonomazo nderroj emrin. Eshte figure stilistike qe perftohet duke zevendesuar nje emer te pergjithshem me nje emer te pervecem, i cili eshte bere misherim i nje vetie nga historia, letersia, etj. ose nga anasjelltas,nje emer i percecem zevendesohet me nje titull, me nje togfjalesh,me nje epitet etj.
Epiteti Epitet vjen nga greqishtja epitheton - shtojce, venie persiper.
Epiteti eshte nje fjale percakutuese, zakonisht mbiemer, qe i shtohet nje emri per t'i pasuruar kuptimin, duke i dhene bukuri artistike, duke shprehur nje vleresim, nje qendrim nga autori,ose duke i vene ne dukje nje ane. Ne pergjithesi epitetet jane metafora te shprehura me mbiemra,por epiteti mund te shprehet dhe me emra, ndajfolje, pjesore te foljeve, etj. Jo cdo mbiemer eshte epitet.
Kur themi "muri i bardhe" mbiemri "i bardhe" nuk eshte epitet,sepse shenon nje tipar te natyrshem qe tregon ngjyren,ndersa kur themi zemra " e bardhe", mbiemri " e bardhe" eshte epitet,sepse eshte perdorur ne menyre figurative,nuk tregon ngjyre ,por cilesi.
Perdoret edhe nje lloj epiteti me nje kuptim te caktuar qe del bashke me emrin sa here qe ky perdoret me nje kuptim te caktuar. Ky lloj quhet epitet i perhershem ose i ngulitur ( i ngulur)
Shembull :
Akil kembeshpejti,dhelpra dinake, toka e zeze, etj.
Alegoria Alegori vjen nga greqishtja allegoria,nga allos - tjeter dhe agereia - flas, them, d.m.th te folur per ta kuptuar ndryshe.
Alegoria eshte nje paraqitje e terthorte ose shprehje,prapa se ciles nenkuptohet nje domethenie tjeter; metafore e zgjeruar. Hartime letrare,qe ndertohen mbi bazen e alegorise,jane fabulat dhe parabolat. Alegoria ka lindur nga paralelizmi midis jetes se njeriut dhe natyres e jetes se kafsheve.Ne krijime alegorike dhelpra perfaqeson njeriun hileqar e dinak,ujku njeriun e keq, etj.
NJe nga arsyet per krijimin e alegorise ka qene pamundesia per te folur hapur e per te thene te verteten.
Krijime te bukura alegorike jane fabulat " Dy qete dhe ujku " te Naim Frasherit, " Ujku dhe qengji " te Cajupit, etj.
Alegoria ndertohet mbi bazen e simboleve. "Vaji i bilbilit" i Ndre Mjedes eshte nje krijim alegorik i ndertuar mbi bazen e simboleve (bilibili simbolizon shqiptarin e roberuar, kafazipushtimin turk)
Eufemizmi Eufemizem vjen nga greqishtja euphemismos - fjale ogurmire.
Eufemizma quhen zakonisht gjithe ato fjale e shprehje,qe zevendesojne fjale te vrazhda e te pahijshme me fjale e shprehje me te lehta e me te buta. Tek eufemizmi ndryshohet forma e shprehjes pa u ndryshuar asgje nga permbajtja e saj.Praktikimi i shprehjeve te lehta per dukuri te renda e te egra ka qene rrjedhoje e pafuqise se njeriut ndaj forcave shkaterruese te natyres,kur natyra sundonte pothuajse per cdo gje mbi njeriun.Njeriu me fjale i merrte me te mire fuqite e fshehta e te egra te natyres.
Shembull :
Eufemizmi eshte edhe emertimi i kepit qe ndodhet ne jug te Afrikes si Kepi i Shpreses se mire.
Antonomazia Antonomazi vjen nga greqishtja antonomazo - nderroj emrin.
Eshte figure stilistike qe perftohet duke zevendesuar nje emer te pergjithshem me nje emer te pervecem, i cili eshte bere misherim i nje vetie nga historia, letersia, etj. ose nga anasjelltas,nje emer i percecem zevendesohet me nje titull, me nje togfjalesh,me nje epitet etj.
Shembull :
Emri i pergjithshem koprac zevendesohet me emrin e pervecem Harpagon (Harpagoni eshte personazhi kryesor i komedise "Kopraci" te Molierit,sic e kemi theksuar me lart)
4. Figurat e fjalorit poetik
Gjuha ka karakter shoqėror dhe historik. Karakterin shoqėror e pėrcakton pėrdorimi i gjuhės brenda grupimeve tė ndryshme shoqėrore. Kėshtu mund tė flitet pėr gjuhėn e dialektit ose edhe mė ngushtė, pėr gjuhėn e profesionit tė caktuar. Karakteri historik nėnkupton njė varg transformimesh tė gjuhės si rezultat i zhvillimit tė brendshėm dhe i faktorėve tė jashtėm. Stilistikisht tė dy aspektet janė prodhimtarė nė letėrsi.
Dialektizmat janė fjalė qė letėrsia i merr nga dialektet. Pėr nga natyra e tyre kėto fjalė nuk janė nė kundėrshtim me natyrėn e gjuhės shqipe, mirėpo duke qenė vetėm tė njė dialekti, kanė pėrdorim mė tė ngushtė. Pėrdorimi i tyre nė veprat letrare ka kėto funksione stilistike: krijim i koloritit tė mjedisit, karakterizim i gjuhės sė personazheve, etj.
Varianti i dialektizmave mund tė konsiderohet pėrdorimi i historizmave qė gjithashtu japin atmosferėn, koloritin e mjedisit, gjuhėn e personazhit brenda njė kohe tė caktuar.
Gjithashtu ekzistojnė pėrdorime tė veēanta brenda dialektit:lokalizmat, zhargoni, profesionalizmat. Janė tė pėrshtatshme pėr tė krijuar ligjėrimin e shkujdesur, rrėfimin popullor, ndėrsa pėrdorimi i tyre me denduri krijon efekte satirizuese. Me efekt ėshtė edhe pėrdorimi i gjuhės si imitim i tė folurit tė personazhit tė huaj nė gjuhėn shqipe. Dialektalizmat nuk janė vetėm karakteristikė e prozės. Shpesh ato i pėrdor me sukses edhe poezia pėr kuptimet e figurshme ose pėr ngjyrime emocionuese.
Huazimet: janė fjalė tė huaja qė pėrmes kontakteve tė ndryshme tė popujve me njeri-tjetrin kanė depėrtuar nė sistemin e leksikut. Ndryshe quhen edhe barbarizma (gr. barbaros quheshin popujt qė nuk flitnin greqisht). Nė gjuhėn shqipe dallojmė barbarizmat latine, greke, turke dhe sllave, shumica e tė cilave kanė fjalėt korresponduese tė tyre nė shqip.
Kur pėrdoren nė letėrsi ato marrin funksion shprehės. Mund tė pėrdoren pėr qėllim ironizues, pėr portretizimin kulturor tė personazhit, pėr krijimin e atmosferės, etj. Njė lloj barbarizmi pėrbėn e folura e tė huajit shqip, duke i shtuar asaj prapashtesat dhe deformimet e ndryshme. Barbarizmat i pėrdor edhe proza edhe poezia. Tė pėrmendim kėtu poezinė e F. Nolit qė ka pėrdorime tė tilla tė shumta.
Fjalėformimi dhe fjalėt e reja: Gjuha shqipe e ka mekanizmin e rregullave sipas tė cilave e pasuron fondin e vet leksikor. Nevojat e gjuhės si sistem dhe nevojat e letėrsisė si ligjėrim pėrputhen dhe ndihmohen reciprokisht. Fjalėt e reja tė krijuara brenda sistemit tė shqipes (qė ndryshe quhen neologjizma) funksionojnė stilistikisht duke u futur nė tekstin letrar, gjithashtu fjalėt e krijuara pėr herė tė parė nė letėrsi me pėrdorim tė dendur mund tė kalojnė nė fondin e leksikut tė gjuhės.
Mėnyrat e ndėrtimit tė fjalėve tė reja janė tė shumta: me anė tė prapashtesave: shpifarak; me anė tė prapashtesave pėr zvogėlim: zogėz, lepurush; me parashtesa: i stėrlashtė, i stėrgjatė; me bashkimin e dy fjalėve nė njėsi kuptimore: atdhedashuri, duke i afruar fjalėt e njė teme:lufton luftėn; duke i lidhur me kuptim: mes-hollė-kėputura etj.
Nė letėrsi janė gjithashtu tė njohura neologjizmat sipas modeleve tė arkaizmave, qė janė fjalė tė vjetėruara, qė nuk pėrdoren mė. Tė dyja kėto forma nė letėrsi kanė funksione stilistikore tė caktuara nė pasurimin kuptimor emocionues tė tekstit letrar.
5. Figurat e sintakses poetike
Qė tė shprehet njė kuptim, nė tė folurit e pėrditshėm dhe nė disa lloje ligjėrimi fjalėt pėrdoren sipas rregullave tė caktuara.
Nė bazė tė kėrkesave tė komunikimit, ndėrtimi sintaksor ka gjymtyrėt kryesore dhe tė dyta. Nė letėrsi njė rregull i tillė shpesh shmanget pėr shkak tė kėrkesave shprehėse.
Nė shembullin: Ikėn. Trak-truk. Fushė e bardhė. Hėnė (I.Kadare, Kali i Trojės) vėmė re se midis fjalėve tė pėrdorura mungojnė shumė fjalė tė tjera, tė cilat janė tė zakonshme pėr ndėrtimin sintaksor normal. Por kėtu kemi tė bėjmė me njė varg poezie.
Kjo mungesė e fjalėve ka bėrė qė pamja tė jetė rrėnqethėse, e plotė, dinamike, plot ritėm dhe kuptim, ndėrkohė qė nė pėrfytyrimin tonė veprojnė shumė elemente jashtėletrare: vrapimi, jehona, zhurma, peizazhi, nata, pėrvoja historike qė lidhet me kalin e drunjtė tė grekėve para mureve tė Trojės, me pėrshtypjet e fituara gjatė leximit tė veprave tė tjera letrare qė trajtojnė kėtė motiv, etj.
Shembulli na tregon njė mundėsi tė veēantė tė organizimit sintaksor tė veprės poetike pėr tė arritur efekte tė veēanta stilistike e kuptimore nė letėrsi. Njė ndėrtim i tillė sintaksor qėndron nė bazė tė figurave stilistike.
Antimetabola Antimetabola eshte perseritja e fjaleve ne dy pjese te nje fjalie te perbere,por ne rend sintaksor te permbysur,p.sh.:E di cfare dua dhe e dua cfare di.("I know what I like, and I like what I know"). Eshte e ngjashme me kiazmen, ndonese kiazma nuk perdor te njejtat fjale ne perseritje:Ha per te rrojtur,mos rro per te ngrene.( Eat to live, not live to eat.") Sokrati.
Anadiploza Anadiploza(gr. anadiplóō dyfishoj) ėshtė figurė e pėrsėritjes, ku pėrsėriten fjalėt e fundit tė njė vargu nė fillim tė vargut vijues.
Po kjo gjamė qi ban natura Kjo duhi qi ska pushim E kėsaj zemre a pasqyra A pasqyra e vajit tim (Ndre Mjeda, I tretuni)
Inversioni (anasjella) Inversion vjen nga latinishtja inversio - te vendosurit gjetke,nga ana e kundert. Quhet edhe hiperbate.Shqip perkthehet : anasjellė.
Anasjella eshte zevendosja artistike e fjaleve kundrejt rendit te tyre te zakonshem sipas sintakses, permbysja e renditjes se tyre ne fjali per qellime te caktuara poetike dhe shprehese.
Shembull : E dashura memedhe, Te dua dhe kshtu si je ! Po kur te te shoh te lire Do te te dua me mire.
(Andon Zako Cajupi - Roberia)
Ne kete rast autori ka nxjerre mbiemrin para emrit per ta theksuar ate me me force, pra fjala e nenvizuar " e dashura " eshte anasjellė.
Konversioni (kthesa)
Konversion vjen nga latinishtja conversio - nderrim,kthese.Quhet edhe refren (qe vjen nga frengjishtjaréfrain - perseritje ).
Eshte perseritje e nje ose disa vargjeve,kur pas disa fjaleve,zakonisht pyetese,jepet e njejta pergjigje e shkurter.
Shembull :
O moj Shqiperiz' e dashur, memedhe Te shoh me buze te plasur, si me sheh.
(Andon Zako Cajupi - Shqiptar)
Fjalet " memedhe " dhe " si me sheh " perbejnekonversionin,sepse pas nje vargu pak a shume te gjate jepet nje pergjigje e shkurter qe sherben si kthese , duke bere qe te marrim edhe fryme gjate leximit.
Enumeracioni (numerimi artistik) Enumeracion vjen nga latinishtja enumeratio - numerim.
Eshte renditja njera pas tjetres e fjaleve,qe kane lidhje nga kuptimi. Kur Naim Frasheri te poema "Bageti e bujqesi" shkruan :
" Kini shembinj,qerxhe,lisa,lumenj dhe debore ne gji, persiperlulez e gjethe dhe brenda argjend e flori " ai perdor enumeracionin sepse permend (numeron) dhe rendit njera pas tjetres fjalet shkembinj,gerxhe,lisa,lumenj,debore,lulez,gjethe,a rgjend e flori.
Gradacioni (shkallezimi) Gradacion vjen nga latinishtja gradatio - shkallezim.
Eshte renditje fjalesh a sinonimesh (se paku tri), qe e japin nje mendim, nje veprim ose nje peisazh shkalle - shkalle , duke e ngadalesuar ose duke e forcuar , ne zbritje apo ne ngjitje.Vjen nga enumeracioni.
Shembull gradacioni zbrites :
Valimi i anijes se lehte Qetohet, ndalohet, mbaron ...
(Lasgush Poradeci - Gjeniu i anijes)
Ne kete shembull gradacioni (shkallezimi) jepet me ane te foljeve qetohet, ndalohet, mbaron duke filluar nga fjala me e forte drejt se butes.
Elipsa Elipse vjen nga greqishtja e vjeter elleipsis dhe do te thote mungese.
Eshte figura stilistike qe krijohet, kur heqim nga teresia e tekstit ndonje fjale a pjese, e cila nenkuptohet, pa prishur kuptimin, me qellim qe t'i japim shprehjes me shume gjalleri, hijeshi a shpejtesi. Kjo figure perdoret me teper ne poezi dhe ne dramaturgji.
Shembull nga letersia artistike :
Laberia, - hakerrim e rrepte i maleve perqark, Shkembinj - shume, shume, Toke - fare pak.
(Fatos Arapi - Balade per Muco Matohitin)
Ne kete rast kemi perdorim te elipses ,sepse jane hequr foljet, te cilat nenkuptohen nga konteksti.
Pleonazmi Pleonazem vjen nga greqishtja pleonasmos - teprim.
Eshte figura stilistike qe perftohet nga perdorimi i fjaleve te teperta, me kuptim te njejte ose shume te afert,duke e forcuar mendimin ose duke e bere mė bindes. Kur kemi " levizi qerpiket e syve" eshte pleonazme,sepse mjafton te thuash " levizi qerpiket " per te kuptuar qe ai "levizi qerpiket",sepse vetem syte kane qerpike.
Gjithashtu kur themi " e prisha fare " dhe "fiks fare ", fjala "fare" eshte pleonazme,mbasi eshte e tepert.
Kur themi " e prisha " dhe " fiks " s'ka nevoje te perdoret fjala " fare ", megjithese sherben per perforcimin e mendimit.
Asindeti Asindeti vjen ngagreqishtja asyndeton - i palidhur ( a - mohuese, sydein - lidh, bashkoj )
Eshte figura stilistike,ne te cilen me qellim lihen menjane lidhezat per t'i dhene shprehjes gjalleri e intonacion te shpejte.
Shembull:
Nena,motra,nusja dalin, Ngrehin krahet qe ta ndalin ...
( Fan Noli - Rend or Maratonomak )
Ne keto vargje nuk jane perdorur lidhezat, por jane perdorur presjet duke perdorur asidentin.Ashti si Maratonomaku qe vrapon per te shpure sa me shpejt lajmin e gezuar te fitores,ashtu sic dalin me shpejtesi dhe nga njera pas tjetres nena, motra dhe nusja, po ashtu edhe vargu pa lidheza ecen me ritem te shpejte e te vrullshem.
Polisidenti Polisident vjen nga greqishtja polisyndeton - shume lidheza.
Eshte figura stilistike qe perfitihet nga perdorimi i shume lidhezave, duke e ngaterruar ecjen e frazas per theksim.
Shembull :
Nje foshnje ndane rruges rrinte... E njerezit shkonin mizeri... E foshnja qante,ulerinte E s'i afrohej asnjeri...
E kish uri e kish ftohte E,ku ta dish se cfare kerkonte S'dilte askush ta mbante ngrohte, Nga thonjte e vdekjes ta shpetonte.
Papritur turmes mespermes Dikush i ra e prane iu qas E mori foshnjen me kujdes E i kendoi ne vesh me gas.
(Musa Vyshka - Dje) Perdorimi i vazhdueshem i lidhezave qe jane nenvizuar perbejne figuren stilistike te polisidentit,sepse perseritja e lidhezave ben q fjalite te marrin nje ecje me te ngadalte. Nepermjet ngadalesimit te ritmit qendrohet per nje kohe me te gjate mbi fjalet, nenvizohen e theksohen me me shume force ato.
Anadiploza Anadiploza- Kapėrcimi nė letėrsi ėshtė pėrsėritja e njė fjale ose disa fjalėve nga njė varg nė vargun pasues pėr ta dhėnė sa mė tė plotė mendimin, antonomaza
Tmesi Tmesi nė retorikėn antike kishte tė bėnte me ndarjen e njė fjale tė pėrbėrė duke ndėrfutur elementė tė tjerė. Nė metrikėn latine dhe tė disa gjuhėve neolatine kemi tė bėjmė me figurėn e tmesit kur njė fjalė qė ndahet nė sy pjesė vendoset respektivisht nė fund tė njė vargu njėra pjesė, dhe nė fillim tė vargut pasues pjesa tjetėr. Gjuha shqipe nė kėtė figurė ėshtė ndikuar nga letėrsia italiane.
P.sh. Tcillin thonė se knjazi i Malit
tzi se ndrron pėr sytė e ballit (Fishta)
Kiazma Kiazme vjen nga greqishtja hiazmos - kryqezim.
Eshte figure stilistike qe krijohet nga permbysja e gjymtyreve,nga vendosja e tyre ne forme te anasjellte, por duke ruajtur rendin sintaksor. Kjo figure eshte nje perftese me shume efekt si loje gjuhesore.
Shembull :
Lufta per burrat eshte e burrat per lufte jane.
(Bilal Xhaferri - Krastakraus)
6. Figurat e mendimit
Figurat e mendimit pėrveē figurave tė fjalėve dhe tropeve, retoristėt e vjetėr flasin edhe pėr figurat e mendimit, tė cilat lidhen me kuptimin me atė qė ėshtė thėnė me to. Nė kėtė grup tė figurave hyjnė: antiteza, hiperbola, krahasimi, litota, oksimoroni, paradoksi.
Antiteza Antiteza (anthisesis kundėrvėnie, anti kundėr dhe thesis vendosje) ėshtė figurė stilistike pėrmes sė cilės vihen pėrballė njėra-tjetrės dy fjalė a dy mendime tė kundėrta tė njė personazhi pėr tė vėnė nė dukje tiparet dalluese tė tyre.
Atje nisi, atje mbaroi, atje krisi, atje pushoi (Fan Noli, Shpell e Dragobisė)
Bylbyl, ky shekull orė e ēast ndrrohet: Bijnė poshtė tė naltit, i vogli ēohet. (Ndre Mjeda)
Nėno, moj, mbaj zi pėr vllanė, me tre plumba na i ranė, na e vranė e na e shanė, na i thanė tradhėtor.
Se tė desht dhe stė deshnin, se tė qante kur tė qeshnin, se tė veshte kur tė zhveshnin, nėno, moj, tė ra dėshmor.
(Fan Noli, Syrgjin vdekur)
Pėrdorimi i antitezės e bėn mendimin, idenė e shkrimtarit mė shprehėse dhe mė tė fuqishme, duke vėnė pėrballė njėri-tjetrit mendimet kundėrthėnėse. Nga aspekti gjuhėsor ajo, antiteza, mbėshtetet nė antonimet. Mjeshtėr antitezash ka qenė Fan Noli. Por atė e ndeshim mjaft shpesh edhe nė letėrsinė e sotme. Nė disa vepra letrare kėtė e ndeshim edhe nė kundėrvėnien e dy personazheve kryesore tė njė vepre letrare. Kėshtu, p.sh. kemi kundėrvėnien e Skėnderbeut Sulltanit nė veprėn e Naim Frashėrit Histori e Skėnderbeut, ose te Otelloja me Jagon nė tragjedinė Otello tė Shekspirit etj.
Hiperbola Hiperbola (gr. hypérbole teprim, stėrsmadhim) ėshtė figurė e teprimit e cila zgjedh fjalė tė fuqishme nė zmadhimin nė pėrmasa jonormale. Pėrmes saj jepen tiparet e njė sendi jashtė mase me qėllim qė tė godasė mė mirė dukuritė qė i paraqet. Hiperbolėn e ndeshim dendur nė eposin tonė dhe nė kėngėt e kreshnikėve, por edhe nė letėrsinė e shkruar. Ajo nė shkrimet humoristike gjendet nė kufi tė groteskut.
Pėrmi kryet topuzi i ka fjurue: dymbėdhetė pash nlėndinė u ngul topuzi! dymbėdhetė pash pėrpjetė si re u ēue pluhni! (Kėnga popullore, Gjergj Elez Alia)
Krahasimi Krahasimi (lat. comparatio krahasim) krijohet me krahasimin e ndonjė sendi, personi ose ngjarjeje me konceptet, tė cilat janė tė afėrta dhe tė njohura. Ėshtė njė nga tropet mė tė thjeshta. Atė e hasim shpesh edhe nė gjuhėn e pėrditshme. Edhe nga ana e ndėrtimit ėshtė trop shumė i thjeshtė: ai pėrbėhet prej tri elementesh: sendi i cili krahasohet, sendi me tė cilin krahasohet dhe lidhėsja (kopula) si, sikurse, ashtu si, posi, me tė cilat lidhen tė dy sendet. Nga kėto dy pjesė, pjesa e dytė ėshtė e figurshme, sepse ngjashmėria nuk qėndron nė anėt thelbėsore, por nė anėn qė bie nė sy dhe qė tėrheq si pėrfytyrim, si imazh: nė krahasimin "E ka syrin si ulli", kokrra e ullirit merret figurativisht si pėrfaqėsuese e ngjyrės sė zezė tė ndritshme e tė bukur. Krahasimet pėrdoren dendur edhe nė ligjėrimin bisedor. Krahasime mjaft tė goditura dhe me vlerė tė madhe artistike pėrdoren dendur edhe nė kėngėt popullore, sė bashku me figurat e tjera artistike.
Hunda si qiri Goja si kuti Buza si qershi Vetullat si gajtan etj. (Kėngė popullore)
Nė vargjet e sipėrme kėngėtari anonim pėrmes krahasimeve pėrshkruan tiparet kryesore tė njė vajze tė bukur. Edhe pse krahasimi si trop, haset si nė prozė dhe nė poezi, si nė njė vepėr epike, ashtu edhe nė njė vepėr lirike, ai, varėsisht nga gjinia, merr trajta tė veēanta gjatė pėrdorimit tė tij. Nė njė poezi lirike ku poeti shpreh ndjenjat e veta, krahasimet janė mė tė shkurtra, mė ekspresive (shprehėse) dhe mė emocionale.
Bukuria jote, leshrat e tua posi pėndė korbi, tė gjata mi thua, ballėt si diell, faqet si mollė, qafa jote gjatė, mesi yt i hollė, sisėt si shegė, dhėmbėt si thėlpėnjė, buzėt si burbuqe, sytė si gėshtenjė... (Ēajupi, Bukuria)
Litota Litota (gr. litotes zbutje, zvogėlim, pakėsim) ėshtė figurė e kundėrt me hiperbolėn. Pėrmes saj synohet tė jepet nė formė tė zvogėluar shprehja e vėrtetė, duke e zbutur atė: Nuk ėshtė keq ėshtė mirė; ai sėshtė budalla ėshtė i menēur; ske vepruar mirė ke bėrė keq etj.
E dini si kam luftuar pėr Sulltan e pėr Turqinė dhe qysh ai mė ka shuar vllezėrite shtėpinė! vllezėrite shtėpinė! sjanė punėra tė lehta kėto qė janė punuar dhe nuk rinė tė fshehta as janė pėr tė harruar. (Naim Frashėri, Histori e Skėnderbeut)
B:wikipedia
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn fur_Latn fur_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn umb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fuv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn plt_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eus_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn