als_Latn dik_Latn sag_Latn
Vitet 1945-1946 qenë shumë të vështira për nacionalistët shqiptarë. Regjimi komunist i pasluftës intensifikoi deri në skajshmëri përndjekjen ndaj tyre. Në Lumë, psh, ku vepronte nacionalisti i njohur Muharrem Bajraktari me mbështetësit dhe përkrahësit e tij të shumtë qe krijuar edhe Batalioni special i forcave të ndjekjes që synonte eleminimin e këtyre forcave. Të dhënat e kohës janë shumë tronditëse. Po përcjellim për Tirana Observer, dëshmi të Neshat Bilalit (sot me banim në SHBA), përjetues i atyre ngjarjeve, kryesisht se ku e gjeti mbështetjen Muharrem Bajraktari dhe përkrahësit e vet deri në arratisjen nga Shqipëria me 25 gusht të 1946-s. Gjithashtu, përmes shënimeve të N. Bilalit, për të parën herë jepen përpjekjet dramatike në Shpatëz dhe Malin e Lojmes./ Petrit Palushi
DËSHMI TË NESHAT BILALIT
1. Mbështetja në Lumë
Megjithëse ka qenë nji kohë e vështirë, Luma na ka ruejtë dhe strehue. Përndryshe ka qenë shum e vështirë jetesa n’ato dy vjet të mbasluftës në Lumë kur ndiqeshim prej forcave të ndjekjes. Kur kam ba vizita n’ato familje, mbas 46 vjetëve kur erdha n’Shqipni, kam shprehë ma tepër se mirënjohje. Mirënjohje sepse ato familje na strehuen dhe shpëtuen jetën. Nji mirënjohje tjetër për ato sakrifica që kanë kalue edhe ma vonë kur ne qemë largue prej Shqipnie. Shum prej atyne familjeve kanë pësue vuejtje dhe damtime për shkakun tonë.
Folëm, pra, për mbrojtjen dhe strehimin që na bante Luma.
Në çdo katund të Lumës kanë qenë caktue njerëzit që organizojshin ose merreshin me strehimin tonë. Dy shembuj: në Surroj kanë qenë caktue Imer Myftar Nika dhe Tahir Hajdar Vata; në Lusën kanë qenë caktue Bajram Ramadan Çejku dhe Zenel Halil Çejku. E kam përmendë edhe tjetërkund se dy katunde janë sidomos për t’u përmendë, Lusna dhe Buzëmadhja, ku edhe po të dilnim ditën me diell, na ishte mbushë mendja top se nuk lajmonte kush te sigurimi. Në Buzëmadhe na kanë ndihmue shum, sidomos Tasim Bresa, Alush Hafuzi, Baftjar Dani, Sebedin Mera e të tjerë. Në katundin Fshat: Hafuz Shtini, Gafurr Bici. Në Çajë: Daut Hoxha, Mehdi Koka, Demir Bilali, etj. Në Surroj qe familja e Sulë Dogjan Misinit, familja e Limë Tahirit, Niket, etj. Due me thanë se kanë sakrifikue shum. Ne qemë shum veta; për ket gja qe i vështirë furnizimi, prandaj në të shumtën e kohës qemë të detyruem me u shpërnda andej-këndej. Për shembull, për me kalue dimnin ’45-’46, M. Bajraktari shkoi në Bresh të Oroshit. Aty asht furnizue me ushqime prej Sulë Hajredin Bucit prej Lure. Un me Dostanin, Ramadan Tasimin, Elmaz Çejkun dhe me disa të tjerë, e kaluem dimnin nëpër do katunde ku furnizoheshim prej Zenel Çejkut, Maliq Iljazit, Myslim Çejkut, Sabri Çejkut. Myslim Çejku na mbante në kontakt me M. Bajraktarin, se kishte miqësi me Sulë Bucin në Lurë. Hamzi me do të tjerë shkoi në Gostivar dhe u strehue në malin e Muzdaqes. Po aty asht vra në fruer të ‘46-s prej forcave ushtarake t’Jugosllavisë.
Edhe në Bicaj na kanë ndihmue, megjithëse ka qenë zonë lehtësisht ma e dukshme dhe mund të zbulohej shpejt prej forcave të ndjekjes. Ndryshonte puna me strehimin dhe furnizimin ma në thellësi. Sidoqoftë, në Bicaj mund të përmenden për atëherë: Isuf Koka, Asllan Xhema, Ajet Xhema, Hamdi Salihi, Halit Banushi, Rrahman Limani, etj. Ato kanë ba ç’asht e mundshme për me lehtue jetesën tonë. Ato vunë në rrezik familjet e tyne, shpijat e çdo gja, me nji fjalë, kanë sakrifikue tepër. Disave që na kanë strehue, para se me u nisë për në Greqi, M. Bajraktari u pat çue fjalë me ardhë me ne, se po të merrej vesh për ndihmën që na kishin dhanë, do të kishin pasoja të randa. Bile, e pat takue edhe Ajet Xhemën prej Mustafe dhe i pat thanë me ardhë edhe ai me ne. N’rast të kundërt, do damtohej shum prej forcave të sigurimit. Do të damtohej vetëm për shkakun tonë. M. Bajraktarit i patën mbetë në mendje fjalët e Ajet Xhemës: “Un tash për tash s’mundem me ardhë se kam shum halle familjare. Por, me kërkue e me gjetë udhë largimi gjithato që të kanë strehue, atëherë duhet me ikë krejt Luma jashtë shtetit”. Dhe, due me shtue se edhe pse ka qenë kohë e prapë, në Lumë kudo që kemi shkue, dyert i kemi gjetë çelë. Edhe mbasi jemi largue, ato familje që na kishin ndihmue me strehë dhe ushqim, për shkakun tonë u damtuen shum dhe kishte pasë shum njerëz që kishin qenë nëpër burgje dhe kishin kalue vuejtje pas vuejtjesh.
Por s’mundem m’e harrue as Sheh Ahmetin prej Kolesjani. Familja e tij na ka strehue dhe asht kujdesë për ne në dimnin e 1945-s. Te ajo familje kemi ndejtë për do kohë: Dostani, Elmaz Çejku, Ramadan Tasimi dhe un. Dimni i atij viti ka qenë shum i vështirë me u përballue.
2. Përpjekja në Shpatëz
Mbas do qarkullimeve nëpër Lumë, M. Bajraktari me grupin që e shoqnonte ka shkue n’Dome (me nji mënyrë a tjetër, Domet kishin ma shum ekonomi se do katunde tjera të Lumës). Në njanën prej ditëve, dikush prej t’katundit i kish pa dhe kish lajmrue.
Gjatë asaj periudhe Mus Istrefi e ka dijtë se M. Bajraktari asht aty me shokë. Nji natë, Musa ka shkue aty ku rrinin dhe i ka thane M. Bajraktarit: “Largohu, se prej nji miku e kam marrë vesh se sigurimi e di se ku je; janë tue pritë forca prej Shkodre me t’rrethue”. Por M. Bajraktari ka bisedue me shokët dhe kanë ra dakord mos me u largue. Kishin folë me njani-tjetrin se ndoshta Musa kish frikë dhe e kish shpikë at gja prej vetit. Për ket gja nuk ndrruen vend.
T’nesërmen, aty kah ora 10, filluen me ardhë forca të sigurimit. Pra, Musa kish pasë të drejtë!
Qe data 14 prill 1946.
Kur nisi përpjekja, Muharremi, Bajrami, Imer Miftar Nika, Ibrahim, Esat dhe Hamdi Bajraktari, Tahir Vata, Demë Nura dhe Zeqir Nura, kanë qenë në Kodër të Shpatzës. Janë tërheqë dhe kanë fillue me ra poshtë e me u shpërnda. Por Muharremi, Bajrami dhe Esati kanë qëndrue të tre bashkë. Kanë zanë pozicione. Luftë gjith ditën. Erdh ushtrija edhe n’anën tjetër të Drinit dhe të dyja palët ballafaqoheshin shum kollaj njana me tjetrën. Nji prej ushtarëve përtej Drinit, shante me fjalë të ndyta. Gjatë ksaj kohe, mbasi M. Bajraktari qe mërzitë tue e ndigjue at që shante, i lshon nji t’goditun dhe ushtari s’u ndje ma.
Nata po afrohej. Muharremi u interesue me gjetë shokët e me u bashkue me ta. Mbas kërkimit nuk mundi me gjetë asnji. Atëherë, ata të tre (Muharremi, Bajrami, Esati) kanë nisë përpjekjet me dalë prej rrethimit. N’ket kohë, janë përpjekë me nji patrullë dhe njani i patrullës kish bërtitë: “Ndal, parullën!”. Muharremi ia kish kthye: “Muharrem Bajraktari”. Por patrulla qe friksue dhe s’pati guxim me qitë. Ata të tre diku pa dalë drita kanë dalë prej rrethimi dhe kanë marrë drejtim kah Mali i Limthit. Poshtë Gurrës Kolesjanit kanë trokitë me nji shpi, te shpija e Dali Zyberit; aty u kanë dhanë bukë, municion dhe kanë dalë përmbi Gurrë e kanë ba ditë. T’nesërmen mësuen se Imer Miftari qe vra, Hamdiu qe plagosë (i kapun), Zeqir Nura (i kapun). Ky i fundit pushkatohet prej Zylfi Salihit. Nuk dihej hala fati i Tahir Vatës, Ibrahimit dhe Dem Nurës. Kshtu, ma vonë mendojshim se Tahir Vata, Ibrahimi dhe Demë Nura mund t’ishin bashkë dikund.
M. Bajraktari kish lanë do ditë ma para nji takim me Hamit Çejkun prej Lusna (i arratisun), me u takue nji ditë të caktueme te Kroi i Lame (Ky krue asht mbasi ta kalojsh Gurrën e Kolesjanit, majtas, po të shkosh kah Ujmishti). Dem Nura e kish mbajtë mend vendin dhe ditën e takimit dhe sa ka dalë prej rrethimi (edhe ky i vetëm, i ndamë prej atyne të dyve), paska shkue dhe asht takue me Hamitin te vendi i caktuem. Janë nisë bashkë dhe kanë shkue kah Reka e Gostivarit, ose te nji vend që i thonë Shpella e Shtirovicës. Hamiti kish marrë edhe dy djemtë me veti. Aty sigurisht, kishin mbetë pa ushqime dhe tue kërkue bukë i kanë hetue. Aty janë vra Dem Nura dhe Hamit Çejku prej forcave jugosllave. Njani djalë i Hamitit asht plagosë dhe mundi me u fshehë. Edhe tjetri djalë i Hamitit mundi me shpëtue. Ma vonë kanë ardhë n’Shqipni dhe janë dorzue. Njani prej tyne ka vdekë në burg,
Ma vonë mësuem se Tahir Vata kish kalue Drinin e Zi dhe kish dalë n’anën e Surrojt. Brahimi mbeti i humbun. Edhe sot nuk dihet ku asht vorri i tij. N’at kohë kundërshtari politik donte me t’zhbi e me t’farue. Ndërsa Muharremi ka qenë tolerant, jo pak, por shum dhe ket gja asht mundue me ua fut në gjak edhe njerzve me t’cilët rrinte.
3. Përpjekja në Malin e Lojmes
Mbas përpjekjes në Shpatëz, M. Bajraktari mbeti vetëm me Bajram Bajraktarin (vllain) dhe Esat Bajraktarin (djalin).
Atëherë, Dostan Rexhepi ra në kontakt me të dhe u bashkuem në Tërshenë, te Isuf Koka dhe Ajet Xhema (Të dy kta të fundit kishin asokohe nga dy shpija: në Tërshenë dhe në Mustafe). U mblodhëm s’bashku: M. Bajraktari, Bajram Bajraktari, Esat Bajraktari, Dostan Rexhepi, Elmaz Çejku, Tosun Çejku, Avdi Rakipi dhe un (Neshat Bilali).
Po ashtu ramë në kontakt edhe me Sef Xheladinin; erdh e u bashkue me ne.
Filluem tue bisedue se aty kah vjeshta (1946), duhej të merrnim drejtimin për në Greqi. Biseduem se ky nuk ish vendim përfundimtar, se ndoshta mund të ndryshonin gjanat për mâ mirë. Si i thonë nji fjale: tue pa e tue ba.
E shoh të nevojshme me përmendë përpjekjen në Malin e Lojmës (në Majë të Vogël), e cila qe fort e ashpër. Po e përshkruej at ngjarje.
Shkuem në Malin e Lojmes, ndërmjet staneve të Brekisë e Lojmes. Kontaktuem me Fehmi Nuhinë dhe me Beqir Tafën prej Lojme, të cilët pa humbë kohë na furnizuen me bukë e ushqime. Aty kemi qëndrue afër 10 ditë e ndoshta edhe ma tepër. Njikohësisht gjatë ksaj periudhe, Bajram Bajraktari ra në kontakt me Hysni Hoxhën (prej Xhafereve të Topojanit), i cili qe nipi i Beqir Isufit (Dome). Gjatë kësaj kohe edhe persona të tjerë të Dollovishtit kanë pasë dijeni se ne gjendeshim atypari, si për shembull, Berë Abdullahi, Zaim Banushi, Shuaip Sadiku, etj. dhe na kanë ndihmue brenda mundësive që kanë pasë.
Nji person prej Prizreni me mbiemnin Hadri (emnin ia kam harrue), kish qenë i arratisun. Te ne e pru Berë Abdullahi.
N’ato ditë mendojshim me hupë sa ma shum kohë atypari dhe nëpër katunde të tjera, derisa të merrej vendimi përfundimtar me e lanë Shqipninë e me u nisë për Greqi. Do na duhej shum kohë e përpjekje me lajmue t’arratisun të tjerë (jo vetëm prej Lume, por edhe prej Hasi e Kosove), të cilët duhej me u ba gati për udhëtimin e gjatë. Udhë tjetër nuk kish. Prapë po të na jepej mundësia me u përsëritë ajo kohë, ashtu kishim me veprue. Përveç kësaj, ne duhej t’i lajmonim t’arratisunit e tjerë, të mos mbanin mâ shpresë se mos ndodhte ndonji gja, sepse edhe vetë M. Bajraktari kish me u nisë për Greqi.
Ishim në përpjekje e sipër me kalue nëpër Tërthore. Prej aty nëpër do katunde të Hasit, e me u takue edhe me t’arratisun të tjerë të Kosovës dhe me i njoftue edhe për kohën kur kishim me u largue.
Në nji prej netëve, kishim lanë takim me Beqir Tafën me na qitë bukë e ushqime. Kishim caktue vendin, por e kishim lanë edhe me fjalë, se n’rast se ai nuk dilte në vendin e caktuem, duhej me pasë kujdes se atypari silleshin forca të sigurimit të shtetit. Na kohën e caktueme (pat kalue mesi i natës) shkuem aty: Bajrami, Elmaz Çejku dhe un. Pritëm deri afër mëngjesit dhe e ndamë mendjen me u kthye. Nuk u kthyem shpejt në strehimin tonë, sepse udha qe fort e keqe. Ne nuk u kishim vu randësi fjalëve të Beqirit. Kishim ndejtë krejt natën pa gjumë tue pritë Beqirin; me të mbrrijtë te kolibja jonë (vend strehimi) erdhi edhe nji çoban prej staneve të Brekisë dhe bisedoi me Dostanin, dhe u largue menjiherë. Mbas kësaj, ramë në gjumë menjiherë. Kur ndodhi ngjarja e mavonshme, e kuptuem se forcat e sigurimit ishin sjellë rretheqark nesh. Kishim lanë edhe dikand si roje, por roja s’i duket s’kish mundë me i dallue ushtarët që po aviteshin tek kolibja jonë. Ndoshta e kish marrë gjumi.
Qe 17 qershori i vitit 1946.
Un flija jashtë, Bajrami e Elmazi mbrendë n’kolibe. Kur krisi pushka, u trazova menjiherë. Isha mbulue me nji kapzise. E kam heqë kapzisen, jam ngritë rrëmisht dhe kam vu re nji ushtar të gjatë shum afër meje me mashinkë në dorë. E ngriti mashinkën me më ra kah kryet (veproi ashtu se ndoshta i ishin mbarue fishekët), por e kam kapë për midisi; ai mundi me u lirue prej meje dhe ra teposhtë (vendi qe brinja-brinja). Ka dalë Elmazi prej kolibe dhe ka britë me t’madhe: “Qitma pushkën!”.
(Mâ heret, ushtari që ra teposhtë dhe që u ndesh me mue kish ardhë për nji shtegu, qe afrue pranë kolibës dhe kish qëllue si në tym, ndoshta iu ka dridhë dora, dhe nuk mundi me qëllue drejt e n’kolibe, por pak ma nalt. Po t’kish qëllue drejt e n’kolibe do ishte bâ dam i madh).
Nisi përpjekja. Ne luftojshim aq sa mundej me luftue. Kemi fillue me u tërheqë. Disa prej nesh u vranë, por lisat s’i kanë lanë ushtarët me na pa, se mund t’ishim vra krejt sa ishim.
U vra Tosuni. Ne ishim në tërheqje, se forcat e sigurimit ishin shum dhe pothuejse na kishin rrethue kah krejt anët. Elmazi u kthye mbrapsht dhe tha: “S’mund e la babën n’dorë t’atyne!”. Ne i thamë të mos kthehej, por ai s’pyeti dhe u nis për te vendi ku qe vra Tosuni. Por edhe Elmazi u vra.
Ndërsa, nji prej forcave të sigurimit (Shyqyri Meka), asht vra qysh në përpjekjet e para. (Ma vonë në Greqi, kam pas takue do kushrinj të vet dhe kur pat ra fjala më patën tregue se kish qenë i prapë dhe kishin vuejtë fort prej tij).
Sefa e Avdi Rakipi gjatë përpjekjes janë nda, ose ma saktë, na kanë hupë kah sytë. Folëm me njani-tjetrin se ndoshta ishin vra. Ndërsa Bajram Bajraktari qe plagosë, por mundi me ecë. Gjatë tërheqjes gjetëm nji shteg si ma të lirë. Por bamë nji gabim që na kushtoi randë. Në vend si të kryqzojshim udhën tonë gjatë tërheqjes, Dostani u nis nëpër shtegun si na u duk ne ma i lirë dhe ne tjerët, përnjiherë u nisëm mbas tij. Ramë në pritë. U vra Dostani. E vuna re të shtrimë si nja 20 metra larg. Desha me iu afrue, por M. Bajraktari që e pata afër s’më la.
M. Bajraktari u ligshtue shum. Mbaj mend që për vrasjen e Tosunit dhe Elmazit tha: “Si ka mundësi me u vra babë e bir menjiherë?! Kjo gja asht e randë, e padurueshme”.
U ngjitëm kah stanet e Gostilit, e aty kemi pi ujë. Kishim mbetë 5 vetë: Muharremi, Bajrami, Esati, un dhe ai i arratisuni prej Prizreni. E merrnim me mend se forcat e sigurimit nuk ngjiteshin aty. Nuk kishim asnji informatë për Sef Xheladinin dhe Avdi Rakipin.
Pritëm sa u terr bukur mirë dhe ramë poshtë kah Rexhepet, mu aty te vija e re e ujit (kanali) që kishin hapë ato ditë. Ajo vijë uji qe e gjanë sa me zor gjetëm nji vend me kalue. U afruem te shpija e Sulë Asllan Petkut e morëm bukë e ushqime. (Due me shtue se M. Bajraktari asht arratisë së pari në prill të vitit 1941 dhe arratisja ka fillue nga kjo shpi. Po ashtu, edhe me 1945, njerëzit e kësaj shpije i dhanë bukë dhe e strehuen prap, prandaj kjo familje, kur ka ardhë rasti, ka tregue vepra atdhetarije. S’asht friksue me bâ sakrifica për me nderue vetin dhe kombin). Aty ish edhe nji katundar prej Ujmishti që punonte si bujk. Aty na njoftuen se kishin marrë vesh se Sef Xheladini ish vra. Komiteti Qarkor i PKSH-së, Kukës, vrasjen e Dostan Rexhepit dhe Sef Xheladinit, e cilësonte “një sukses të dukshëm1”.
Ndërsa, Avdi Rakipi kish mundë me u largue. Avdi Rakipin jemi takue vetëm kur u nisëm për Greqi me 25 gusht 1946.
Kshtu, pra u vranë në fushë të betejës:
Dostan Rexhepi
Sef Xheladini
Tosun dhe Elmaz Çejku (babë e bir)
Forcat komuniste ia vranë dy djem M. Bajraktarit, Ibrahimin dhe Hamdiun. I pari u zhduk i plagosun, ndërsa të dytin e kanë mbytë me forcë, ashtu të plagosun, siç ka qenë. At vuejtje për dy djem të vramë, M. Bajraktari e ka mbajtë mbrenda vetit. Kur u vranë Dostani me Sefën, dëshpërimin e ka shfaqë haptas. Ata të dy kanë qenë ushtarakë të përsosun dhe s’janë friksue n’asnji rast. Ata të dy kanë qenë pika ma e fortë ushtarake e Qëndresës që drejtohej prej M. Bajraktarit, prandaj, ai ka pasë arsye me u mërzitë aq fort. (Ma vonë kemi marrë vesh se Dostanin e kanë vorrosë në Brekijë. Sef Xheladinin e dy lusjanët, Tosun dhe Elmaz Çejku, i kanë ekspozue në Kodër t’Osmane. Por menjiherë kish dalë lajmi se kanë luejtë edhe me trupat e të vramëve. Veç kësaj, ish përhapë lajmi se Dostan Rexhepi s’ish vra. Mbas pak ditëve, për shkak të këtyne që përmenda, nji grup policësh kanë shkue në Brekijë dhe e kanë nxjerrë prej vorri trupin e Dostan Rexhepit dhe e kanë ekspozue në Kodër t’Osmane që ta shihnin njerëzit. Ne kemi qenë në lëvizje, tue u strehue sa me nji anë, sa në tjetrën anë, dhe kemi ndigjue për ato lajme t’idhta. Kemi qenë pezmatue shumë. Regjimi mundohej me u futë njerëzve frikën deri n’palcë. Vetëm mbas nji dite e kishin lejue mixhën e Dostanit, Hakik Hamzin, ta merrte trupin e Dostanit dhe ta fuste në dhé. Shumë pak vetë kishin marrë pjesë në vorrim. Njerëzit kishin pasë frikë me ia ba nderimin e fundit Dostan Rexhepit, sepse organet policore kishin paralajmërue për ndëshkime. Megjithatë, siç thuhej, gjatë zhvorrimit dhe luejtjes së trupave, trupin e Dostan Rexhepit s’e kanë keqpërdorë, ndërsa trupat e Sef Xheladinit, Tosun Çejkut dhe Elmaz Çejkut, i kanë keqpërdorë.)
Mbas asaj përpjekjeje në Majë të Vogël (qershor 1946), prej Rezistencës aktive dhe mâ të dukshme mbetëm gjallë vetëm katër vetë: Muharrem Bajraktari, Bajram Bajraktari, Esat Bajraktari dhe un (Neshat Bilali). Meqense ra fjala, në ndeshjen në Majë të Vogël, Rezistenca u damtue shum. Por ajo gjâ gjithashtu e ka shpejtue pregatitjen tonë për t’u largue prej atdheu, se përpjekjet tona i kishim fillue shum ma herët.
tiranaobserver.al
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn cym_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ron_Latn