als_Latn dik_Latn sag_Latn
Tomas Tranströmer – vdekja e përjetësia e një Poeti
Få poeter var älskade av så många. Tomas Tranströmer, en av efterkrigstidens mest översatta poeter, kunde famna hela existensen utifrån några enkla blåsippor. Beskedet om hans bortgång väcker stor sorg.
Poeti që pasuroi dhe shpjegoi ekzistencën njerëzore, pa e thjeshtësuar apo ndërlikuar atë. Të premten e fundit të marsit të vitit 2015, botuesi me famë i shkrimtarëve nobelistë në Suedi Albert Bonnier dha kumtin e trishtë të vdekjes së njërit prej lirikëve më të mëdhenj suedez e botëror Tomas Tranströmer. Kështu heshtazi, Marsi si Aresi i hershëm mitologjik ndau përgjithmonë nga soji i shkrimtarëve të gjallë poetin e rrallë. E dhembshur, e heshtur për një çast ngeli këtu edhe vet poezia. Të tillë e ndjen veten edhe lexuesit e shumtë, edhe familjarët, edhe miqtë e poetit anembanë botës . “Vajtoj mikun që me la por i gëzohem përjetësisë së poezisë së tij ” –shkroi në inmemorimin e vet miku i poetit shkrimtari dhe botuesi Jonas Ellerström.
Pak biografi
Tranströmer u lind më 15 prill 1931 në Stockholm. Trashëgoi edukatë familjare letrare nga babai i cili ishte redaktor i njohur dhe nëna që ishte mësuese. Në Stockholm studioj për letërsi (histori letërsie dhe poetikë) dhe për psikologji. Gjatë gjithë jetës shkroi poezi e një pjesë të saj ia kushtoi edhe punës si psikolog nëpër institucione të ndryshme të Stockholmit e më gjerë. Përveç poezisë, ishte edhe muzika që e përplotësonte bukur personalitetin e tij. Kur Tranströmer lozte në piano të mahniste, veçanërisht atëherë kur luante vetëm me njërën dorë pasi që stroke (sëmundje) në vitin 1990 i mori dorën tjetër. Jetoi një jetë të bujshme artistike dhe vdiq në famullinë Sofia të Stockholmit në moshën 83 vjeçare.
Letërsia e Tranströmerit
Tranströmer ka botuar 13 përmbledhje poetike dhe një vepër autobiografike në prozë me titull “Kujtimet me shohin mua”. Në vitin 1999 botoi veprën “Interpretime”-libër me interpretimet e Tranströmerit për poetët e tjerë ndërsa në vitin 2001 botoi edhe veprën “Air Mail. Letra 1964-1990”- ku përfshinë letërkëmbimet e veta me poetin e njohur amerikan Robert Bly. Tomas Tranströmer ka fituar 9 çmime kombëtare e ndërkombëtare, përfshirë këtu edhe çmimin Nobel për letërsi në vitin 2011. Është përkthyer në më shumë se 80 gjuhë. Në moshën 23 vjeçare debutoi me përmbledhjen poetike “17 poezi”-1954. Vepra i hapi rrugë në botën e madhe të poezisë dhe e bëri të paharruar sidomos për stilin-metrikën safike të rrëfimit. Më e njohura poezi e kësaj përmbledhjeje quhet “Epilog”. Përmbledhjet tjera si bie fjala: “Fshehtësitë në rrugë”-1958, “Tinguj dhe gjurmë”- 1966, , “Shikime të errëta”-1970, “Shtigjet-1973”, “Pengesat e vërteta”-1978, “Sheshi i tërbuar”-1983, “Për të gjallët dhe të vdekurit”-1989, ” Gondola e pikëllimit”- 1996, “Enigma e madhe”-2004 etj spikasin me goditjet e fuqishme metaforike dhe me dendësitë shprehëse gjuhësore. Në dy përmbledhjet e fundit bie në sy koncentrimi më i madh poetik i poetit, formati më i vogël i poezive dhe metrika e haikut japonez. Tematikë konstante e pothuaj të gjitha përmbledhjeve të Tranströmerit është natyra dhe muzika. Madje, kritikët e shumtë e thonë se muzika sikur dëgjohet në lirikën e tij. Ky poet i madh i botës është pëlqyer kudo për sugjestionin dhe gjuhën ekzakte figurative. Metafora-shpirti i metrikës së tij, nuk synon të errësoj, përkundrazi synon të hap syrin e lexuesit, të zbardhojë lidhjet e fshehta ndërmjet ëndrrës e zhgjëndrrës, ndërmjet jetës e vdekjes, shpirtit e botës. Në veprën “Tinguj dhe gjurmë” 49 vjet më parë shkroi edhe këto vargje: “Një ditë në mars do iku unë, thellë në liqe për të dëgjuar”... Dhe iku më të vërtetë një ditë në mars, larg rrëmujës e rrëmetit, teksa i heshtur dëgjonte plot kënaqësi tingujt e përmallshëm të pianos që dikur vet i kishte kompozuar. Ç`koincidencë e saktë, e dhembshme dhe e frikshme! Në poezinë suedeze, vargjet e Tranströmerit janë thesar i shtrenjtë kombëtar. Ato u lexuan me endje, lexohen shumë sot e do të lexohen përgjithmonë . Ja edhe pak vargje:
“Unë bartem në hijen time
Si një violinë
Në arkën e vet të zezë“
Tranströmeri, edhe pse poet modern, i veshur me figuracion e poetikë të veçantë, është i lehtë për t´u përkthyer. Ai tingëllon bukur, si violinë a piano e rrallë në cilëndo gjuhë qoftë. Prandaj është përkthyer bukur në mbi 80 sosh. Gjuha jonë do të pasurohet e do të nderohet fortë atë ditë kur Tomas Tranströmer të jehoi shqip.
Helsingborg, mars 2015 Qerim Kryeziu
als_Latn swe_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn