als_Latn dik_Latn sag_Latn
Read Mjedisi Sot91 text version
MJEDISI SOT
BOTIM I PËRMUAJSHËM I QENDRËS RAJONALE TË MJEDISIT (REC) PËR EVROPËN QENDRORE DHE LINDORE - ZYRA NË SHQIPËRI
NUMËR 91 GUSHT 2004
Dikush po kërcënon bregdetin shqiptar...
Anijet e huaja ndotin bregdetin Jonian
Metodat e Riciklimit Sfida për një mjedis më të pastër
lexoni në faqen 8-9
A do të mbijetojnë produktet organike?
lexoni në faqen 10
Athina nuk meriton medaljen e artë për mjedisin
lexoni në faqen 12
Foto ilustruese
NË KËTË NUMËR
EDITORIAL Nuk jam "i pasur" që të mos ricikloj! NGA VENDI - RISI Itifak apo vetëorganizim Brezi i Gjelbër Evropa e Bashkuar në simbolin mjedisor Trajnim mbi Menaxhimin e Projekteve AKTUALITET Athina nuk meriton medaljen e artë për mjedisin Lojërat Olimpike "Athinë 2004" në shifra PROFIL Jetë të lidhura me Pyllin NGA RAJONI Toka po errësohet Rritet niveli i pesticideve në ushqime Trafiku dhe familjarët, ndotin Kosovën Zbulohen dinosaurët më të mëdhenj të Europës
3
4-5
12-13
14
15 Ky botim mbështetet financiarisht nga
TEMA E MUAJIT A jemi të aftë të riciklojmë ? Metodat e Riciklimit Sfida për një mjedis më të pastër A do të mbijetojnë produktet organike? Shqipëria-pjesë e rajonit biblik apo piknisje e ferrit ?
6-11
M JEDISI S OT
NUMËR 91
GUSHT 2004
MJEDISI SOT është një botim periodik të Qendrës Rajonale të Mjedisit (REC) Zyra në Shqipëri Në këtë botim të përmuajshëm do të gjeni informacion mbi probleme mjedisore, lajme të përzgjedhura, opinione e komente mbi çështje të mjedisit nga vendi e rajoni, informacione për aktivitete për mjedisin nga vendi e bota etj. Versionin elektronik të kësaj reviste, mund ta gjeni në faqen: http://albania.rec.org Për të marrë "Mjedisi Sot", e përditshme elektronike, me postë eletronike apo revistën "MJEDISI SOT" (botim i përmuajshëm), dërgoni emrin dhe adresën tuaj pranë Zyrës së REC në Shqipëri, në adresat: Kutia Postare 127, Tiranë; Tel/Faks: (04) 239444; ose editor@albania.rec.org
Qendra Rajonale e Mjedisit (REC) për Europën Qendrore e Lindore është një organizatë ndërkombëtare jopartizane, joavokate, jofitimprurëse që mbështet zgjidhjen e problemeve mjedisore në Evropën Qendrore e Lindore (EQL), duke nxitur bashkëpunimin ndërmjet organizatave joqeveritare, qeverive, bizneseve e aktorëve të tjerë mjedisorë, si dhe duke mbështetur shkëmbimin e lirë të informacionit dhe pjesëmarrjen e publikut në vendimmarrjen mjedisore. REC është krijuar në 1990 nga ShBA, Komisioni Evropian dhe Hungaria. Sot REC, bazohet ligjërisht në Kartën e tij, nënshkruar nga 28 vende dhe Komisioni Evropian, dhe në një marrëveshje ndërkombëtare me qeverinë hungareze. REC ka zyrën qendrore në Szentendre, Hungari dhe zyrat e vendeve në secilin prej 15 vendeve përfituese.
2
Opinionet e shprehura në shkrimet e kësaj reviste nuk paraqesin domosdoshmërisht opinionet e Qendrës Rajonale të Mjedisit (REC) Kanë kontribuar për këtë numër: Besnik Baka Almira Xhambulla Andis Stastoli Monika Spahivogli Gjon Fierza Migena Pengili Alken Myftiu Eduart Cani Genta Hoxha Daniela Tola
Stafi editorial
Mihallaq Qirjo Alken Myftiu Genta Hoxha Eduart Cani Daniela Tola Besnik Baka
Ambasada e Mbretërisë së Hollandës në Shqipëri
Qendra Rajonale e Mjedisit për Evropën Qendrore e Lindore Zyra në Shqipëri
Shqipëria e ka nënshkruar Kartën e REC në 1993. Zyra e REC për Shqipërinë është hapur në 1994. Kjo zyrë punon për realizimin e misionit të REC duke mbështetur organizatat jofitimprurëse, institucionet mjedisore në të gjitha nivelet, dhe aktorë të tjerë të interesuar në fushën e mjedisit, duke mbështetur proceset pjesëmarrëse e shkëmbimin e lirë të informacionit. Fushat kryesore të veprimtarisë janë: Programi i granteve për OJF-të; Planet Lokale të Veprimit në Mjedis, Informacioni Mjedisor; Edukimi Mjedisor; Programi i kualifikimit për OJFtë dhe zyrtarë të mjedisit, nismat dhe programet vendore e rajonale; etj. Donatorët më të fundit janë: Komisioni Europian, Ambasada e Mbretërisë së Hollandës, SIDA, UNDP, GEF/ SGP, Fondacioni SOROS, SDC, etj.
http://albania.rec.org
MJEDISI SOT NR. 91
FORUM
2004 gusht
Anijet greke ndotin Jonin shqiptar
Ndotet hapësira detare e Jonit në bregdetin jugor, duke përfshirë sipërfaqe të konsiderueshme në rrethin e Vlorës dhe në vijën bregdetare deri në Sarandë. Ndotja e detit Jon është më e rëndë nga Jala deri në Dhërmi. Ndërkohë edhe vise të tjera jugore si në Palasë dhe deri në Palermo e Himarë, rezultojnë të ndotura masivisht. Sipas autoriteteve shqiptare ndotja masive e detit ka ndodhur si pasojë e hedhjes së mbetjeve të hidrokarbureve nga tragetet greke. Lajmin e ka konfirmuar zyrtarisht edhe Ministria e Mbrojtjes, që ka instaluar tre anije ushtarake, për të ruajtur bregdetin shqiptar. Prokuroria po vazhdon hetimet pasi dyshohet për një ndotje të qëllimshme nga ana e disa agjencive turistike greke, me qëllim dëmtimin e turizmit shqiptar. Ende nga autoritetet shqiptare nuk është marrë ndonjë masë specifike ndaj "skandalit të ndotjes së Jonit" siç e quajti Ministri i Mjedisit z. Ethem Ruka.
EDITORIAL
Nuk jam "i pasur" që të mos ricikloj!
Po në Shqipëri përse nuk ndodh kështu? Mungojnë një sërë faktorësh, ku si kryesor mund të përmendim mungesën e kulturës ose ndryshe të informacionit, se sa përftim mund të ketë një shoqëri, një biznes, një shtet nga politikat ricikluese. E megjithëse për çdo qeveri problemi i menaxhimit të mbeturinave urbane, mbetet një minë me sahat, pasi problemi asnjëherë nuk ka gjetur zgjidhje, qytetarët përsëri vazhdojnë të akumulojnë mbetje urbane disa herë më shumë se sa mund të përballojmë, pa u shqetësuar për përfundimin. Teknologjia për të ricikluar mund të quhet e kushtueshme, por në të vërtëtë është shumë e lirë, krahasuar me koston mjedisore dhe koston për të prodhuar një produkt të ri duke filluar që nga lënda e parë. E ndërsa në Media nga politikanë e specialistë dëgjojmë rishtaz ankesa dhe probleme të mprehta që ka menaxhimi i mbeturinave urbane, asnjëherë (ose shumë rrallë) nuk është dëgjuar të flitet për strategji apo nisma në drejtim të organizmit të politikave ricikluese. Padyshim që fajtor kryesor është edhe mungesa e iniciativës për t'i dhënë vërtet rëndësinë e duhur këtyre politikave fitimprurëse si nga ana ekonomike edhe nga ajo mjedisore.
Një grup fëmijësh të komunitetit rom, në mënyrë sistematike shëtisin në të gjitha koshat e mbeturinave në kryeqytet, me qëllimin e vetëm për të mbledhin kanaçe alumini me të cilat kanë gjetur mundësinë të fitojnë ca para më shumë për të siguruar jetesën. Këto kanaçe përdoren për t'u ricikluar dhe për t'u kthyer përsëri në gjendjen e mëparshme. Por, është vërtet për të ardhur keq kur amballazhet e aluminit përzgjidhen me kujdes ndërmjet mbeturinave të tjera, të cilat edhe pse janë po aq të riciklueshme sa alumini, madje edhe me më shumë përfitim, qëndrojnë në grumbujt masive të plehërave. A janë shqiptarët kaq të pasur sa të hedhin në mbeturina gjithçka që nuk i nevojitet për çastin? Kontenierët mbushen 2 herë në ditë ndërsa menaxhimi i mbetjeve urbane mbetet problem. Shtetet e Bashkuara të Amerikës, që dallohen si rajoni më i zhvilluar në glob, riciklojnë më shumë se 30% të mbeturinave që kanë dalë nga konsumimi i prodhimeve të përditshme. Teknologjia e përparuar në funksion të mundësisë për të fituar e përfituar nga mbeturinat e riciklueshme, dhe për të hequr nga fatura mjedisore qindra ton mbeturina të cilat në mënyrë të përkryer kthehen në gjendjen e mëparshme.
Shkodër, ujërat e zeza ndotin liqenin
Duke parë ndotjen e ujërave të liqenit, specialistët e mjedisit pohojnë se qytetarët nuk duhet të lahen në zonën e molit, sepse mund të krijojë probleme për shëndetin pasi uji është i ndotur me fekale. Moli i liqenit të Shkodrës tradicionalisht ka qenë shëtitore tepër e preferuar për qytetarët, por era e rëndë e ujërave të zeza, që derdhen aty, dhe mushko-njat i kanë larguar qytetarët. Ndër-kohë, shoqatat mjedisore i kanë kër-kuar organeve vendore të ndërhyjnë për përmirësimin e situatës së krijuar. Ndotja e zonës së molit është shkaktuar nga bashkimi i kanalizimeve të ujërave të bardha me ato të zeza.
Tropojë, rrezikohet masivi më i madh i gështenjave në Ballkan
Masivi i gështenjave të Tropojës rrezikon të zhduket. Rreth 1500 ha të masivit më të madh të Ballkanit, janë prekur nga sëmundja e kancerit, që ka dëmtuar pothuaj 10% të tij. Alarmin e japin specialistët e bujqësi-së, që spjegojnë se situata do të rë-ndohet akoma më shumë pasi kjo sëmundje, nëse nuk kurohet, mund të përhapet me shpejtësi në të gjithë sipërfaqen. Vite me parë bëhej kra-sitja dhe djegia e pemëve të sëmura, duke mos i prekur të tjerat.
MJEDISI SOT NR. 91
3
NGA VENDI
Itifak apo vetorganizim
Vetëorganizimi, traditë që rrit zhvillimin në Kalanë e Dodës
Qëllon shpesh në ditët e nxehta të verës ku temperaturat i kalojnë 30oC në edicionet e përditshme televizive, të shikojmë pamje ku gjuhët e flakëve përpijnë pamëshirshëm qindra ha tokë. Megjithë mjetet tepër të sofistikuara të botës moderne, duhet shumë punë për fikjen në kohë të tyre. Dhe njerëzit i luten Zotit që të mos ndodhë tek ne, pasi mundësitë për të shuar zjarrin janë fare të pakta, për të mos thënë të pamundura. Po për fat të keq, zjarri nuk të fal. Me datë11.07.2004 flakët përfshin ngastrën 53 në ekonominë pyjore, pyll pishë në komunën e Kalasë së Dodës në rrethin e Dibrës. Kryetari i Këshillit të fshatit z. Haxhi Gjorgji, ka lajmëruar gjithë fshatarët. Kryetari i Shoqatës së Pyjeve z.Gani Gjorllaku, krahas masave organizative ka njoftuar menjëherë Shërbimin Pyjor. Këta të fundit janë treguar shumë të gatshëm dhe kanë shkuar menjëherë për të dhënë ndihmën e nevojshme për fikjen e zjarrit. Edhe pse zjarri kishte përshkruar rreth 1 ha, dëmtim serioz pati vetëm 0.3 ha sepse flakët janë izoluar në kohë. Sikur flakët të ishin përhapur në gjithë "Livadhin e Gjatë", dëmet do të kishin qenë katastrofike. Fatmirësisht ngjarje të tilla ndodhin rrallë në Kalanë e Dodës, por ajo çka na bëri përshtypje ishte pikërisht motivimi që kishin fshatarët për të mbrojtur pyjet e tyre. E njëjta gjë kishte ndodhur dhe në gushtin e vitit të kaluar në pyllin e pishës së Strxhodokut dhe vetëm për dy orë zjarri ishte shuar . Për fikjen e tij kishte dhënë kontribut i gjithë fshati. Në ditët e sotme qëllon rrallë të dëgjosh për raste të tilla. Ne u munduam të gjenim shkakun e këtij motivimi, sigurisht krejt moral. Nga bisedat me fshatarët mësuam Sarandë, gati eksporti i midhjeve Pas një kalvari të gjatë, molusqet shqiptare do të udhëtojnë drejt tregut europian. Pezull prej 14 vjetësh, eksporti i midhjeve të Butrintit tani po shikon dritën jeshile. Programi PHARE do të financojë 600 mijë Euro për eksportin e molusqeve shqiptare drejt tregut europian. Ministria njofton se molusqet shqipt-are do të marrin "pasaportë" për në BE gjatë vitit 2005. Çelja e eksporteve pritet me shumë interes, veçanërisht nga peshkatarët e Liqenit të Butrintit, në Sarandë, ku janë edhe sasitë më të mëdha që pritet të eksportohen drejt vendeve të Europës. Plazhi i Durrësit, filtrim i ujërave te zeza Instituti i Shëndetit Publik dhe Ministria e Mjedisit kërkojnë ngritjen urgjente në plazhin e Durrësit të impiantit që do të bëjë filtrimin e ujërave të zeza që derdhen në det. Kryebashkiaku Lefter Koka ka premtuar se projekti do të realizohet në shtator në fshatin Vrinë. Investimi është marrë përsipër nga Banka Botërore në vlerë 8.7 milionë dollarësh. Impianti, sipas ekspertëve të mjedisit, do të bëjë të mundur filtrimin dhe përpunimin e ujërave të zeza që vazhdojnë të derdhen në det dhe në rërë. nga Almira Xhambulla, SNV, Peshkopi
fakte mjaft interesante. Kishin krijuar komisione përfaqësimi në nivel fshati dhe kishin vendosur rregulla "si ta mbrojnë pyllin". Fillimisht, por edhe në vazhdim ata kishin vendosur të paguajnë rojtar fshati dhe sot ata paguanin 140000 lekë në vit për 5 rojtarë në 5 fshatra. "Pylli me kullotat jane buka e cullëve (fëmijëve), prandaj ne e ruajmë si sytë e ballit", shprehet njëri nga fshatarët. Komisionet e fshatrave ishin vendimmarrëse edhe për mënyrën e përdorimit të kullotës. Ata vendosnin se cilën sipërfaqe do ta përdorin për të kullotur blegtoria, llojet që do të kullosin, kohën dhe cilën sipërfaqe do ta përdorin për kositje për të siguruar bazën ushqimore për dimër. Nuk është e rëndësishme se si e quajnë fshatarët "itifak" apo "vetëorganizim". Fakt është që modeli i tyre për konceptin e vetëpronesisë është shumë origjinal, i efektshëm dhe që duhet të bëhet shembull mbarëkombëtar. OMGJ, Shqipëria, anëtare e Protokollit të Kartagjenës Qeveria ka miratuar projektligjin "Për aderimin e Republikës së Shqipërisë në Protokollin e Kartagjenës për Biosigurinë, të Konventës "Për Larminë Biologjike". Objektivi i Protokollit të Kartagjenës për Biosigurinë është të kontribuojë në siguri-min e një niveli të mjaftueshëm mbrojtjeje në fushën e transferimit, administrimit dhe përdorimit të sig-urtë të organizmave të modifikuar gjenetikisht. Ky Protokoll zbatohet për levizjet ndërkufitare, kalimin tranzit, administrimin dhe përdorimin e OMGJ. Ndotja, 250 viktima/vit nga tumoret UNEP-i, ka deklaruar në raportet e fundit të saj se "Elbasani është një ndër dhjetë zonat më të ndotura të botës". Raporti thotë se si pasojë e ndotjes, ky qark ka numrin më të dendur të vdekshmërisë nga sëmundjet kanceroze. Sipas specialistëve, në 10-të vjeçarin e fundit, vdesin çdo vit rreth 250 vetë nga sëmundjet kanceroze, 200 prej të cilëve janë nga Elbasani, pjesa më e madhe në moshë nga 35-55 vjeç. Tumoret i kanë prekur pacientët kryesisht në aparatet tretëse dhe frymëmarrjes. Si pasojë e kancerit, në qarkun e Elbasanit kanë vdekur dhe 3 fëmijë.
4
MJEDISI SOT NR. 91
RISI
Brezi i Gjelbër Evropa e Bashkuar në simbolin mjedisor
toke mjaft të pasur me bimësi dhe gjallesa. Pas rënies së "Perdes së Hekurt" në vitin 1989, brezi i tokës i cili dikur kishte shërbyer për të ndarë 2 ideologji politike, vlejti për të krijuar një zonë me habitate të pasura bimore e shtazore e pashqetësuar nga asnjë aktivitet njerë-zor. Kjo pati një ndikim mjaft pozitiv edhe në zonat që shtriheshin përreth këtij brezi habitatesh. Projekti i fundit në lidhje me këtë pjesë toke mjaft të lar-mishme në botën e saj bimore dhe shtazore quhet "Brezi i Gjelbër" dhe ka si qëllim pasurimin me habitate të rrallë, ruaj-tjen, por mbi të gjitha, zgjerimin e këtij korridori në të gjitha shtetet ku ai kalon për të ndërtuar një rrjet ekologjik. Ky Brez do të luajë rolin e një simboli për bashkimin midis Lindjes dhe Perë-ndimit dhe është një element kyç në angazhimet globale europiane për të ndaluar humbjen e biodiversitetit. Brezi i Gjelbër Brezi i Gjelbër panevropian, ekziston në 3 drejtime kryesore: 1. Brezi Skandinav përfshin Norvegjinë, Finlandën dhe Rusinë. 2. Brezi Qendror Evropian, që kalon në Gjermani, Republikën Çeke, Austri, Hungari e deri në Detin Adriatik 3. Brezi i Ballkanit, shtrihet midis ndarjes së shteteve të Ballkanit, dhe përfundon në Detin e Zi. Brezi i Gjelbër do të përshtatet me zonat ku do të shtrihet. Rëndësia e Brezit të Gjelbër
Shtrirja e Brezit të Gjelbër në Europë
Ekosistemet arrijnë të kapërcejnë të gjitha barrierat politike që ndajnë shtetet dhe problemet, të cilat krijohen në një vend dhe kanë ndikim tek fqi-njët. Shqetësimi për mjedisin ka sigu-ruar një instrument të fuqishëm për integrimin e njerëzve përtej kufijve politikë. Bëhet fjalë për Brezin e Gjelbër (Green Belt). "Perdja e Hekurt" që niste nga Deti Barenc deri në Bosfor, e ndau Euro-pën, për më shumë 40 vjet, në dy siste-me politike, që luftonin njëritjetrin. Kjo gjë ishte më e shprehur në Gjer-mani, ku një barrierë ndau vendin e njerëzit në 2 pjesë. Barriera ogurzezë e cila arriti të realizonte një ndarje artifi-ciale çnjerëzore në Europë, shërbeu për të krijuar një "Zonë të Ndaluar" si një korridor gjigand që kalonte përmes kontinentit, në të cilin nuk lejohej asnjë aktivitet njerëzor. Peisazhet dhe mjedisi bimor e shtazor mbeti i paprekur duke krijuar kështu një brez
Brezi i Gjelbër paraqet një mundësi për të forcuar unitetin dhe integritetin e vendeve europiane, sidomos të atyre shteteve që sapo janë anëtarë-suar në BE. Pas rëndësisë politike që Brezi i Gjelbër përmban, është edhe dobia që i sjell biodiversitetit dhe mbrojtjes së zonave të ndryshme.
Për më shumë informacion: IUCN The World Conservation Union: Andrew Terry: andrew.terry@iucn.org
Trajnim mbi Menaxhimin e Projekteve
Trajnim treditor në Budva- Pobore (Mal të Zi) - 18 20 Korrik 2004
Ky takim hyn në vazhdën e aktiviteteve ndërkufitare të organizuara nga Zyra e REC në Serbi dhe Mal të Zi, në kuadër të veprimtarisë së gjerë mjedisore të shumë organizatave jofitimprurëse me projektin "Liqeni i Shkodrës". Krahas pjesëmarrësve malazezë- përfaqësues të Zyrës Vendore në Serbi dhe Mal të Zi, përfaqësues të OJF-ve mjedisore, autoriteteve vendore, të Parkut Kombëtar "Liqeni i Shkodrës" - ishin ftuar të merrnin pjesë dhe drejtues të OJF-ve mjedisore të qytetit të Shkodrës, së bashku me përfaqësues të Zyrës së Projektit "Liqeni i Shkodrës". Ky aktivitet synonte: 1. Rritjen e kapaciteteve të OJFve në aspektin e komunikimit me donatorët, përkundrejt hartimit të propozimeve në bazë të standarteve të KE-së; 2. Zhvillimin e aftësive të individëve dhe grupeve të punës në përcaktimin dhe organizimin e punës në grup. Temat që përmblidheshin në këtë trajnim ishin të larmishme, të ndryshme, por dhe mirë të përcaktuara e që të linin dhe hapësirë pune. Ndër to mund të përmendim si: njohuri rreth menaxhimit të një projekti, ciklin e projektit, hartimi i planit të aktiviteteve dhe atij financiar, skema të ndryshme të tjera të elementëve përbërës në të, etj...Por e veçanta e këtij takimi, e cila njëkohësisht përbënte dhe një ndër objektivat e punës, ishte puna me grupe. Kështu, u shfaqën ide interesante për projekte, ku në shtjellimin e tyre, të gjithë përfaqësuesit treguan eksperiencën dhe aftësitë përkundrejt pregatitjes së një projekt propozimi.
Përgatiti Migena Pengili Zyra e Projektit të Liqenit të Shkodrës
MJEDISI SOT NR. 91
5
TEMA E MUAJIT
Fushat duhet të kultivojnë produkte organike, jo produkte të importit...
6 MJEDISI SOT NR. 91
TEMA E MUAJIT
A jemi të aftë të riciklojmë ?
Intervistë me Kryetarin e Shoqatës së Ricikluesve Shqiptarë z. Andis Stastoli
Çfarë është ASSA-Zeitgeist dhe cili është qëllimi i këtij projekti ? ASSA-Zeitgeist, duke qenë një organizatë e shërbimeve psikosociale pa fokus të drejtpërdretë në çështjet e mjedisit, hartoi këtë projekt, fokusi i të cilit ka të bëjë me organizimin dhe njohjen e komunitetit rom dhe punës që ai bën, nga shoqëria dhe institucionet përkatëse të lidhura me mjedisin. Për herë të parë nëpërmjet këtij projekti është prezantuar ideja e biznesit social. Duke marrë parasysh standartin ekstremisht të ulët të jetës që bën ky komunitet, është fare e pamundur që me ta të flasësh rreth ideve të organizimit, njohjes, higjenës, ambjentit, rreth shkollimit, dhunës në familje, ndërkohë që shqetësimi kryesor i ditës ngelet sigurimi i bukës. Si nisi ideja për të organizuar komunitetin rom, në mbledhjen e mbeturinave të riciklueshme ? Ideja është realizuar duke i bërë një vlerësim real punës së tyre. Deri në fillimin e projektit, romët në mënyrë individuale pas i mblidhnin materialet e riciklueshme dhe pasi i ndanin nëpër thasë sipas kategorive, i shisnin këto materiale me gjysëm çmimi, personave ndërmjetës. Për të bërë të mundur që ata t'i shisnin materialet e grumbulluara direkt nëpër pikat e përpunimit, nevojitej plotësimi i dy kushteve kryesore; së pari materialet e riciklueshme të jenë "Ruajtja e mjedisit do të mbetet kryesisht çështje edukimi ndërgjegjësues dhe jo magji apo alkimi çudibërëse..."
FOTO NGA: JOHAN LUNDBERG
në sasi të mëdha, dhe së dyti këto materiale duhet t'u çohen pikave të grumbullimit sipas një cikli të rregullt kohor dhe nga një përfaqësi e besuar e tyre. Shoqata e Ricikluesve Shqiptarë, strukturë kjo e njohur nga i gjithë komuniteti, u themelua në prill të 2003 dhe deri në shtator nënshkroi disa kontrata e marrëveshje bashkëpunimi me fabrikat dhe pikat e grumbullimit në Tiranë. Duke hyrë në partneritet me strukturat bashkiake, komuniteti rom i Sharrës dhe ShRSh kërkojnë të realizojnë rrethimin fizik të zonës së mbledhjes së mbeturinave në Sharrë, për të pamundësuar ndër të tjera, edhe hyrjen aty të fëmijëve, të cilët kështu do t'u nënshtroheshin rreziqeve të shumta. Sa e vështirë është "të riciklosh" në vendin tonë ? Për të krijuar dhe mbajtur një cikël
të qëndrueshëm riciklimi dhe funksionimi të shoqatës së re, është realizuar gjithashtu dhe mbledhja më e strukturuar e mbeturinave në qytet. Kjo është arritur falë pjesëmarrjes vullnetare të disa institucioneve, të cilat kanë filluar të jenë shembull edhe për Tiranën, duke i ndarë mbetjet e tyre sipas kategorive qelq, letër, plastikë e metale. Ambasada suedeze, ambasada gjermane, shkolla inernacionale, si dhe disa NGO-ve u mblidhen mbetjet një herë në javë nga përfaqësia e ShRSh dhe pasi grumbullohen në sasirat e duhura shiten direkt në pikat e grumbullimit. A mendoni se metodat e riciklimit janë një faktor pozitiv i ndikimit në mjedis ? Sidoqoftë, sado e sofistikuar teknologjikisht të jetë zgjidhja, të mos harrojmë se ruajtja e mjedisit do të mbetet kryesisht çështje edukimi ndërgjegjësues dhe jo magji apo alkimi çudibërëse. Sado moderne të jenë metodat për reduktimin e kërcënimit kimik nga mbeturinat, asgjë nuk do mund të rivalizojë durimin, sakrificën dhe interesin e punëtorit riciklues që qëmton midis mbeturinave plastikën dhe metalet duke i kthyer ato nga helmim i mundshëm për tokën, ujin, ajrin, në sende të përdorshme sërisht, e sërisht... Meqë përmendëm alkiminë, e vetmja herë në histori kur ajo ka funksionuar, është në rastin e riciklimit.
MJEDISI SOT NR. 91
7
TEMA E MUAJIT
Metodat e Riciklimit Sfida për një
Gjithmonë do të ketë mbeturina, pasi është pjesë e prodhimit. Por këto nuk duhet të jenë të tepruara, toksike apo jo të riciklueshme. Nëse duam të mbrojmë ose të paktën të shqetësohemi për mjedisin ku jetojmë, duhet të bëhen përpjekje në drejtim të parandalimit të mbeturinave në burim. Në rast se kjo nuk realizohet, atëherë duhet të insistohet në përdorimin e materialeve që mund të riciklohen. Riciklimi i mbeturinave urbane është një ndër metodat më efektive për të mbrojtur mjedisin aq të kërcënuar në dekadat e fundit dhe.për të kursyer energji aq të vlefshme në ditët e sotme. Për shembull në SHBA, deri më 1997, më tepër se 8800 programe komunitare të riciklimit përfshinin 65 milion banorë. Shtetet e Bashkuara momentalisht riciklojnë 27% të mbeturinave të tyre komunale, që është përqindja më e lartë në krahasim me shtetet e tjera të zhvilluara. Megjithatë, duhet të merret parasysh që parandalimi i mbeturinave është më tepër ekologjik se sa ndarja dhe riciklimi i më tepër se çerekut të të gjitha mbeturinave. Mbeturinat e ngurta komunale kryesore përfshijnë këta përbërës: qelqin, letrën, plastikën, gomën, metalet me natyrë hekuri ose jo, kartonët shumë shtresor, paisjet elektrike, teknikën e bardhë, mbeturinat organike etj Qelqi - Si burim i mbeturinave shtëpiake ai mund të vijë nga xhamat, por kryesisht nga kavanozët, shishet për një përdorim apo të ripërdorshme të pijevev etj. Kjo lendë e parë ricikluese mund të riciklohet dhe të ripërdoret qindra herë. Letra - Letra që vjen nga paketimet, gazetat, letrat për zyrë, posta. Gazeta tradicionalisht riciklohet dhe bëhet karton apo prap gazetë. Letra për zyrë riciklohet dhe kthehen në letër higjenike Metalet - Prodhimet nga hekuri, çeliku të cilat shkrihen dhe ripërdoren në industrinë e rëndë. Prodhimet e aluminit, si kanaçet e pijeve, janë produkte që mund të kursejnë shumë energji nëse riciklohen. Kursimi i energjisë dhe mbrojtja mjedisore si dhe përparësitë tjera ekonomike dhe mjedisore janë shumë të mëdha kur alumini riciklohet. Megjithatë e këshillueshme do të ishte sikur alumini mos të përdorej pasi shumë vende ku produktet e ambalazhuara me alumin importohen, nuk zotërojnë teknologjinë e nevojshme ricikluese. Si mund të parandalohet... Duke parandaluar materialet jo të riciklueshme (duke përfshirë këtu paketimet shumështresore që përbëhen nga materiale të ndryshme) dhe duke parandaluar përfshirjen e materialeve të rrezikshme në prodhime, ato materiale nuk do të krijojnë probleme serioze për mjedisin dhe me parandalimin e tyre do të
eliminohet nevoja për hedhjen apo menaxhimin e tyre. Parandalimi i ndotjeve mund të jetë më i suksesshëm nëse prodhohen produkte jetëgjata në vend të produkteve që do të duhen të hidhen pas një kohe shumë të shkurtër për shkak të jetëgjatësisë së shkurtër. Metoda e riciklimit... Nënkupton ripërpunimin e materialeve ambalazhuese që janë ripërdorur aq sa ka qenë e mundshme për produkte të njëjta apo për produkte të reja. Por edhe riciklimi i ka kufizimet e veta. Mbeturinat e letrës mund të riciklohen dhe të shndërrohen në letër të re, por gjithashtu mund të shndërrohen në material izolues të zërit. Gomat e përdorura mund të riciklohen dhe shndërrohen në material për qilima dhe të përdoret në asfalt. Shishet "PET-it" (për një përdorim) për pije të ndryshme mund të riciklohen dhe të shndërrohen në topa tenisi apo qilima. Mbeturinat organike mund të kompostohen dhe përdoren si pleh natyral për kopshte. Qelqi, pas ripërdorimit, mund të riciklohet pakufi, në një kohë që letra mund të mbajë fuqinë e
8
MJEDISI SOT NR. 91
TEMA E MUAJIT
mjedis më të pastër
"Piramida e Riciklimit"
568 kanaçe të paricikluara = 174 dm3 568 kanaçe të ricikluara = 10 dm3
Në vendin tonë...
Profilizimi i zhvillimit shqiptar gjithnjë e më tepër në fushën e shërbimeve, zhvillimi i pandalshëm i teknologjisë në përmbushjen e nevojave dhe dëshirave, po rrezikon t'i japë mjedisit tonë pamjen e trishtuar të shkallëve të stadiumit, pasi janë larguar spektatorët e fundit dhe shitësit ambulantë. Përveçse nga një sistem në tjetrin, dekadën e fundit shqiptarët u zhvendosën edhe nga trastat e pazarit prej cope të fortë doku (më së shumti të qepura vetë të cilat laheshin çdo javë ose më shpesh) tek qeset e shumta prej poletileni të shopping-ut, nga shishet e qelqit, tek ato prej materiali PET të patretshëm nga ambjenti dhe tek kanaçet e aluminit për një mori pijesh alkoolike dhe joalkoolike. Materialet e reja, moderne, praktike dhe të kollajta për t'i hequr qafe pas përdorimit. Por në anën tjetër, të shumëzuara me efektin kohë, këto materiale përbëjnë një prej rreziqeve më të mëdha me të cilat ne do përballemi shumë shpejt në mjedisin ku jetojmë Në Shqipëri ende metoda e riciklimit të mbeturinave të produkteve specifike si qelq, metal, alumin etj është në fazën e zhvillimit. Aktualisht janë 16 fabrika të përpunimit të mbeturinave të cilat asnjëherë nuk mund të ngrihen në nivelin e mirëfilltë të industrisë së riciklimit, duke patur përgjithësisht kapacitete të ulëta të përpunimit, të cilat jo vetëm që nuk mund të përballojnë nevojat ricikluese aktuale, por as të shënojnë ndonjë arritje në përpunimin e mbeturinave në vend.
A nuk vërehet lehtë ndryshimi... ?
Riciklo për të kursyer energji, material, sipërfaqe...!
Tymi pa zjarr i papërgjegjësisë; fusha e plehërave në Sharrë
fijeve për vetëm 2-3 ricikilime. Është e mundshme që të bëhet mbledhja dhe riprodhimi i materialeve të gjetura në mbeturina, në produkte të llojit të njëjtë ose llojit të ndryshëm. Riciklimi preferohet më tepër se depozitimi në gropa septike, për arsye se bëhet ruajtja e burimeve natyrore dhe ka më tepër përfitime për mjedisin. Çdo ton i letrës së ricikluar shpëton 17 pemë, 31780 litra ujë, 4100 kwh të energjisë dhe 3 metra kub të sipërfaqes së gropës ku depozitohen mbeturina. Riciklimi ka gjithashtu efekt pozitiv në ekonomi, duke krijuar vende të reja të punës dhe fitime (me shitjen e materialit të ricikluar). Megjithatë, riciklimi ka edhe çmimin e vet mjedisor. Shpenzon energji dhe liron ndotës (siç bën çdo aktivitet njerëzor). Për shembull, proçesi i largimit të ngjyrimit në riciklimin e letrës kërkon energji dhe liron lëndë toksike që përmban metale të rënda. Shumë materiale të ndryshme nga mbeturinat duhet të ndahen nga njëri tjetri para se riciklimi të realizohet. Njerëzit krejt pa e vrarë mendjen dhe pa e menduar aspak se ç'fat do pësojë ajo qese apo shishe plastike, i hedhin bashkë me mbeturinat biologjike në rastin më të mirë në kazanët e bashkisë, të cilat më vonë derdhen në një zonë jo shumë larg qytetit të tyre, në Sharrë. Këto materiale, të cilat janë krejtësisht të patretshme nga toka, përbëjnë një rrezik shumë të madh për ambjentin, për tokën, ujrat, ajrin dhe në fund shëndetin. Ato në çdo vend të botës së zhvilluar që i prodhon ato, kalojnë nëpër një zinxhir i cili vazhdimisht është në përmirësim për sa i përket ripërdorimit të tyre dhe kujdesit që tregon për fundin e tyre. Në Tiranë, e me siguri në të gjithë Shqipërinë, këtyre materialeve nuk u bëhet asnjë përpunim, përveç groposjes në një gropë të madhe në fushën e derdhjes së plehrave në Sharrë. Atje ato hidhen shtresa- shtresa mbi njëra-tjetrën, e po nuk u dogjën nga personat që punojnë dhe jetojnë aty, marrin flakë vetvetiu ose fillojën të lëshojnë tym pa zjarr, si pasojë e reaksioneve kimike, pasi u mungon sistemi i ajrimit. Tymi e gazi që ato prodhojnë, mbulon çdo mbrëmje lagjen e Kombinatit dhe vjen deri në qendër të Tiranës.
MJEDISI SOT NR. 91
9
TEMA E MUAJIT
A do të mbijetojnë produktet organike?
Produktet bioorganike dhe vetitë e tyre... Produktet bioorganike, të cilat në shumë raste quhen edhe biologjike janë ushqime të pasura me substanca ushqyese dhe vlera të larta biologjike. Produkte bioorganike ose biologjike konsiderohen ato ushqime që merren nga një sistem i veçantë i prodhimit bujqësor, i cili quhet bujqësi organike, ku nuk përdoren plehra kimike, pesticide, lëndë të tjera toksike etj. Gjithashtu është pranuar, që në kategorinë e produkteve bioorganike të futen edhe produkte që merren nga bimë që rriten në mënyrë natyrore dhe nga një mjedis i pastër. Vetitë cilësore të produkteve bioorganike mund të përmblidhen në dy aspekte kryesore: . - Mungesa e substancave toksike që vijnë nga mbetjet e plehrave kimike, pesticideve dhe lëndëve kimike të tjera që përdoren gjatë prodhimit dhe përpunimit të produkteve ushqimore. Siç dihet, këto substanca, me veprimet e tyre të dëmshme në organizëm rrezikojnë shëndetin dhe jetën e njeriut. - Prania dhe përmbajtja në sasi të dëshiruara të substancave ushqyese dhe me vlera të larta biologjike si vitamina, aminoacide të domosdo-shme, kripëra minerale, mikroeleme-ntë etj. Mungesa apo sasia e pamjaftu-eshme e këtyre substancave, që vihet re në mjaft raste shkaktojnë çrregullime të proçeseve fiziologjike të organizmit deri në shfaqjen e sëmundjeve tipike të mangësisë ushqimore siç janë avitaminozat, anemitë, sëmundjet e gjendrave tiroide etj. Produkte të pasura me lëndë ushqyese... Përdorimi i gjerë dhe në sasi të dukshme të plehrave kimike kanë shkaktuar përveç të tjerave, një prishje të ekuilibrit të ekosistemit tokë-bimë. Më shqetësuese është dukuria e varfërimit të tokës me kripëra minerale dhe mikroelementëve të rëndësishëm. Me kalimin e kohës dhe forcimin e teknikave për rritjen e produkteve bujqësore, ku mund të përmenden edhe OMGJ-të, prodhimet bujqësore po varfërohen nga vlerat e tyre ushqyese. Kjo ka bërë që në produktet ushqimore përmbajtja e kaliumit të jetë katër herë më shumë dhe e acidit forsforik dy herë më shumë, ndërsa e magneziumit dy herë më pak dhe e bakrit tri herë më pak. Nga studimet ka të dhëna se nga varfërimi i tokës dhe më pas i ushqimeve me magnezium dhe manganez, kanë filluar të shfaqen sëmundjet e mangësisë së këtyre elementeve mineralë. Është vërtetuar se plehrat kimike shkaktojnë një frenim të theksuar të veprimtarisë së mikroorganizmave të tokës, gjë e cila pasqyrohet në cilësinë e produkteve ushqimore duke pakësuar dukshëm përmbajtjen e vitaminës C dhe A. E
10
MJEDISI SOT NR. 91
TEMA E MUAJIT
Shqipëria-pjesë e rajonit biblik apo piknisje e ferrit ?
Bujqësia organike është kthyer në realitet në Shqipëri, në një nga vendet më të varfëra të Europës, madje më parë se në disa nga vendet fqinje. Ajo nisi nga një grup specialistësh nga me të mirët e bujqësisë në vend, në vitin më absurd 1997 dhe sot, pas afro shtatë vetësh është përhapur në të gjithë vendin. Shumë vende të varfra e kanë zgjedhur bujqësinë organike si një mundësi për të rritur të ardhurat madje në ndonjë vend është përdorur si strategji kombëtare për t'i shpëtuar embargos. Në Shqipëri mund të ishte një mënyrë për të "përfituar" nga disavantazhet dhe për t'i kthyer ato në avantazhe ; -Shqipëria është një vend me një terren thellësisht malor (dy të tretat e sipërfaqes së vendit), krejtësisht të papërshtatshëm për bujqësi intensive. -Mbizotërojnë fermat tejet të vogla . -Fermeri shqiptar është i varfër dhe ka shumë pak mundësi për të blerë kimikate për bimët që mbjell. Thuajse nuk ka mundësi reale për investitorë të mëdhej që të zhvillojnë turizmin masiv. -Ende një pjesë e madhe e popullsisë jeton në fshat me gjithë vështirësitë që mbart jeta në këto hapësira. -
Intervistë me Monika Spahivogli - "Shoqata e Bujësisë Organike"
Cilat janë problemet kryesore në mundësinë për të prodhuar prodhime bujqësore organike të pastra dhe thuajse organike ? -Tregu:një problem i përbashkët me pjesën tjetër të produkteve, shto këtu moshën relativisht të re të kësaj lëvizje, reputacionin në krijim e sipër si dhe mungesën e financave për investime që çojnë në një cilësi më të lartë të produktit përfundimtar. Ndërkohë që kjo formë prodhimi në të gjitha vendet stimulohet dhe subvencionohet, asnjë masë e tillë nuk është marrë në Shqipëri. Nga vijnë kr yesisht këto produkte dhe kush i blen? A i kushtohet rëndësi reklamimit ? Ka një mentalitet favorizues në Shqipëri për prodhimet vendase të cilat parashihen si më të shijshme , më të pastra dhe më të sigurta. Ndryshe nga vendet e tjera ku, klienti i produkteve organike(normalisht më të shtrenjta se të tjerat) është patjetër i pasur, në Shqipëri është ndryshe. Produktet natyrale apo me nivel te ulet inputesh (pa ngarkesë kimikatesh por jo të çertifikuara) dhe organike (të çertifikuara) vijnë kryesisht nga pjesët kodrinore dhe malore të Shqipërisë, por, edhe nga ata prodhues në zonën fushore që janë bërë pasues të lëvizjes "per një bujqësi organike" në Shqipëri dhe kane filluar të përshtasin në fermat e tyre metodat që kjo lëvizje ofron. Falë dëshirës së konsumatorëve për produkte të pastra si dhe frikës së madhe nga produktet abuzive që qarkullojnë me shumicë në treg , këto produkte janë të kërkuara. Por, me gjithë zgjerimin befasues të bazës prodhuese , pamja tregetare e produktit përfundimtar si dhe marketingu ende lënë për të dëshiruar Reklamimi i tyre ka qenë deri më sot subjekt dhe qëllim i SHBO dhe në këtë drejtim është bërë shumë. Për fat të keq shpesh këto produkte denigrohen, përçmohen si dhe vihen në dyshim nga përçuesit e fjalës së institucineve përkatëse. Mungesa e integritetit të disa përfaqsuësve të shtetit dhe institucioneve të mbështetura prej tij bën që ndërkohë që reklamohen më të madhe produktet e importit, të papërshtatëshme shpesh edhe të dëmshme, ato "made in Albania" të mos ndihmohen madje edhe të dëmtohen. Çfarë pozite ka fer meri shqiptar në tregun bujqësor përpara presionit që i bëhet nga importi ? Negociatat e nxituara, shpesh të bëra nga persona inkompetentë , i kanë kushtuar dhe do t'i kushtojnë shtrenjtë prodhuesit shqiptar dhe sidomos atij bujqësor. Prodhuesit vendas i është imponuar një pozitë inferiore ndaj atij të huaj, jo vetëm për eksportet, por edhe për tregun vendas. Kjo ka sjellë një pakësim të vazhdueshëm të iniciativës në këtë fushë si dhe varfërimin e tejskajshëm të fermerit. Fenomeni i zhvendosjes drejt qyteteve të mëdha ëshë një nga pasojat e kësaj politike. A kërcënohet tregu shqiptar nga këto produkte të importuara të cilat mund të jenë të pakontrolluara dhe jo në cilësinë e duhur? Një nga rreziqet evidente që i vjen tregut shqiptar nga fluksi i madh dhe i pa kontrolluar i importeve është dhe agresioni që i bëhet tregut shqiptar nga produkte të pasigurta dhe shpesh të dëmshme nga jashtë. Sistemi i kontrollit nga ana e mekanizmat shtetërore në aspektin e cilësisë është fare i dobët dhe shpesh edhe i papërgatitur për të përballuar problemet e importuara. Mungesa e laboratorëve të duhur, dhe mosfunksionimi si duhet i njësive të kontrollit e bën tregun shqiptar të rrezikuar dhe vulnerabël. Si mendoni se mund të rregullohet kjo situatë, në dobi të nxitjes së produkteve organike dhe gjysëmorganike vendase ? Deri disa vite më parë bujqësia organike nuk njihej në Shqipëri. Bujqësija organike është bërë një realitet të cilin nuk mund ta mohojnë më edhe me skeptikët . Mundësitë e shtrirjes janë të pakufi. Shqipërija është e mirënjohur në statistikat botërore si një nga vendet me imputet më të ulta të kimikateve, ende "GMO-free" (pa OMGJ të mbjella) dhe potenciale të mrekullueshme të turizmit elitar. Ende një pjesë e mirë e produkteve janë tepër afër standarteve të Organikes, pra potencialisht të çertifikueshme si "BIO", apo "organik". Egziston një treg vendas dhe i huaj.
MJEDISI SOT NR. 91
11
AKTUALITET
Athina nuk meriton medaljen e artë për mjedisin
e mirë është bërë në politikat ricikluese gjatë përgatitjeve për zhvillimin e lojërave. Kështu sipas statistikave, nga Zyrat Qëndrore të Lojërave Olimpike, janë ricikluar rreth 1008 ton letër duke kursyer më shumë se 1836 pemë, dhe njëkohësisht është kursyer 442.800 KW energji. "Fatkeqësisht, mjedisi asnjëherë nuk ka qenë prioritar në planifikimin e Lojërave Olimpike Athinë 2004, ndërkohë që Komiteti Olimpik Ndërkombëtar e deklaroi mjedisin si një nga tre shtyllat kryesore të Olimpikut. Greqia ka bërë shumë pak në zbatimin e prioriteteve në këtë përdorimi i energjisë diellore dhe menaxhimin e riciklimin i mbetjeve. Një nga organizatat më të fuqishme mjedisore "GreenPeace", në një vlerësim mjedisor që i bëri Lojërave Olimpike Athinë 2004, i dha asaj notën 1 nga 10 të mundshmet për përpjekjet e saj në politikat mjedisore në përgatitjet e Lojërave Olimpike, në një kohë që nota që iu dha Lojërave Olimpike Sydney 2000 nga po ky organizëm ishte 5. Një ndër treguesit e kësaj neglizhence ndaj mjedisit është edhe Liqeni Dojran midis Greqisë dhe Maqedonisë, i cili është në rrezik të
"...Athina 2004 ka humbur çdo shans për të marrë një medalje lidhur me performancën mjedisore të saj", bëhet e ditur në një vlerësim të bërë nga WWF mbi përfitimet dhe kostot e Lojërave Olimpike. WWF kërkon që Komiteti Olimpik Ndërkombëtar të sigurojë që vendi ku do të zhvillohen lojërat e ardhshme olimpike të realizojë detyrimisht ligjet dhe rregullat zyrtare për mjedisin. Shkëlqimin Lojërat Olimpike Athinë 2004 e njohën që në ceremoninë pompoze të hapjes, ndërsa rënien do ta njohin menjëherë pasi këto lojëra të përfundojnë dhe vëmendja të arrijë të shkojë përtej shkëlqimit që sjell "shoë" dhe media. Raporti i WWF-it "Vlerësimi mjedisor i Lojërave Olimpike Athinë 2004" bën një vlerësim të përfitimeve dhe humbjeve mjedisore të Athinë 2004, bazuar në etapën e Lojërave Olimpike Sidnej 2000 për lojërat "mjedisore". Pikët më të ulta ishin dhënë për fusha si vlerësimi dhe planifikimi mjedisor, mbrojtja e zonave të ndjeshme natyrore dhe kulturore, menaxhimi i mbeturinave dhe ndotja e ujit si dhe për përdorimin e teknologjive mjedisore në ndërtimin e hapësirave për lojërat olimpike. Pikët më të mëdha u dhanë për transportin publik, përmirësimin e infrastrukturës ekzistuese dhe nxitjen e ndërgjegjësimit mjedisor. Sipas autoriteteve greke një punë
fushë", u shpreh Demetres Karavella, drejtor ekzekutiv i ËËF. Greqi. "Tashmë Greqia duhet të ecë përpara dhe të shohë se çfarë mund të bëjë për të reduktuar ndikimin në mjedis pas lojërave olimpike". Sipas raportit të WWF, gjatë 7 viteve që Athina ishte përcaktuar si vendi ku do të zhvilloheshin Lojërat Olimpike 2004, autoritetet organizative nuk bënë asnjë përpjekje për përfshirjen e mjedisit në planet e tyre. Si pasojë, Komiteti Organizativ Grek dhe Qeveria Greke dështuan në plotësimin e angazhimit të tyre për t'iu përmbajtur standardeve bazë mjedisore, si për shembull
zhduket nga dita në ditë, si pasojë e mungesës së plotësimeve ujore. Duket se ka një lidhje të drejtperdrejtë midis fondeve e projekteve që janë përcaktuar për ndërtimin e objekteve që shërbejnë për Lojërat Olimpike dhe projekteve të cilat i drejtohen mjedisit dhe që aktualisht janë lënë në hije si pasojë e një arsyeje madhore siç është evenimenti i Lojërave Olimpike. E ndërsa Lojërat Olimpike do të zgjasin më pak se 1 muaj, çfarë do të ndodhë më vonë? Qytetarëve grek, dhe më gjerë, do ti duhet të paguajnë kostot mjedisore të Lojërave Olimpike.
12
MJEDISI SOT NR. 91
AKTUALITET
Lojërat Olimpike "Athinë 2004" në shifra
17 mijë vende të reja pune të lidhura me ndërtimin e infrastrukturës, mirëmbajtjet dhe shërbimet administrative. Buxheti, i cili është dashur për zhvillimin e të gjithë infrastrukturës, llogaritet në 3.4 miliard EURO (4.9 miliard USD). Shteti grek ka investuar 2.1 miliard EURO, Bashkimi Evropian (BE) ka akorduar 0.5 miliard EURO dhe pjesa tjetër është mbuluar nga investimet private në shtetin fqinj. Por sipas specialistëve si pasojë e abuzimeve me fondet e akorduara për ndërtimin dhe rikonstrusionin e infrastrukturës që do të shërbejë për zhvillimin e këtij evenimenti, kostoja totale e Lojërave Olimpike mund të shkojë deri në 6 miliard EURO. Sponsorët e këtij aktiviteti pritet të mbulojnë 27.7 % të buxhetit ose ndryshe 1.2 miliard EURO. Sponsor gjeneral i Lojerave Olimpike "Athinë 2004" është kompania shtetërore postare ELTA me 7.4 milion EURO. Janë ndërtuar 14 objekte të infrastrukturës sportive dhe administrative të këtij evenimenti dhe janë rikonstruktuar 8 të tjera, në pjesën më të madhe stadiume dhe komplekse sportive ku dallohet Stadiumi Olimpik i Athinës i cili do të jetë edhe arena kryesore e Lojërave Olimpike "Athinë 2004". Gjatë periudhës së Lojërave do të shërbejnë rreth 80 mijë vullnetarë për mbarëvajtjen e aktivitetit. Sipas institucioneve greke, pritet që gjatë lojërave olimpike Greqinë ta vizitojnë më shumë se 15 milionë turistë, shifër kjo e cila mund të rritet gjatë ditëve të Olimpiadës Një ndër investimet më serioze për këtë eveniment është edhe ndërtimi i Fshatit Olimpik, i cili ka një sipërfaqe prej 310 ha, 11 km larg Stadiumit Olimpik. Ky kompleks pati një buxhet prej më shumë se 300 milionë Euro. Pas Lojërave Olimpike, ky fshat do të shërbejë si strehë për më shumë se 10 mijë qytetarë grekë të pastrehë. 30 kilogram ar i pastër, 1 ton argjend dhe 1 ton bronx, do të nevojiten për derdhjen e 3000 medaljeve olimpike të cilat do të jepen gjatë këtij aktiviteti sportiv me rëndësinë më të madhe. Ky eveniment do të pasqyrohet në të gjithë botën me ndihmën e 4500 gazetarëve e 1200 fotoreporterëve nga e gjithë bota. Akomodimi dhe transporti duket se janë çështjet më të nxehta që autoritet greke duhet të zgjidhin. Kështu 3 urat kryesore që planifikohëshin se do të lidhnin rrugën kryesore ndërlidhëse të Kifisias që është dega kryesore që të çon në kompleksin kryesor Olimpik, janë reduktuar në një, si pasojë e mungesës së kohës së mjaftueshme për të përfunduar në kohë, këto vepra të një rëndësie të veçantë. MJEDISI SOT NR. 91 13
PROFIL
Jetë të lidhura me Pyllin
Reportazh: Bredhi i Hotovës
nga Ing. Gjon Fierza DPPK Në rrugën drejt Parkut... Gjatë rrugës nga Gryka e Këlcyrës për në Përmet, peizazhi në dy anët e Vjosës, shpalos pamje që të tërheqin me bukuritë dhe veçantitë e tyre. Pasi ke udhëtuar rreth 11 km nga Këlcyra, në të majtë, degëzon një rrugë që të lidh me krahinën e Dëngëllise (Frashërin). Rruga gjarpëron nëpër një reliev kodrinor malor, me kurrize dhe shpate të veshura me drurë dhe shkurre të larmishme që hera-herës dendësohen dhe krijojnë grumbuj pyjorë. Në këtë larmi të madhe të drurëve dhe shkurreve spikasin lloje të veçanta dhe formacione pyjore të cilat janë unikal në vendin tonë. Ecën gjithmonë në ngjitje e lugina e përroit të Lomnicës, por ai që spikat dhe të befason në këtë pejzazh është kanioni i Kamenckës me thellësi rreth 700 m. Nga degëzimi i rrugës kryesore për në Përmet, pasi ke udhëtuar rreth 22 km, në një rrugë malore të mirëmbajtur, gjendesh përballë një porte të madhe prej drurësh të pagdhendur ku shkruhet - " Mirësevini në Bredhin e Hotovës". Për atë që vjen për herë të parë, bukuria dhe madhështia e këtij parku, fillojnë të shfaqen që në hyrje; një peizazh jeshil i errët, gjithnjë e më tepër merr shtrirje dhe pas pak je në zemër të tij; një peizazh pyjor i mrekullueshëm shrihet në shpatet e maleve, deri poshte në luginë. Ky është parku kombëtar " Bredhi i Hotovës". Është një nga 13 parqet kombëtare të Shqipërisë i shpallur si "Park Kombëtar" në vitin 1996 me një sipërfaqe 1200 ha. Në brendësi të Parkut gjithshçka natyrshëm është në vendin e saj. Nuk ka drurë të prerë apo të djegur, sipërfaqe pylli apo filizeri të kullotur. Hija e bredhave shekullor, freskia jetëdhënëse, lëndinat, burimet e freskëta të ujit, kori i bilbilave e laureshave, çukitja e qukapikeve janë elementet që krijojnë mjedisin në këtë park.
Flora dhe fauna, janë ato që i japin vlerat e veçanta, këtij parku. «Bredhi i Hotovës», konsiderohet një nga reliket bimorë mesdhetarë më të rëndësishëm të vendit. Jane mbi 40 lloje drurësh e shkurresh me shumë vlera, që vegjetojnë në këtë park. Mbulesa barishtore përfaqësohet nga një numër i madh bimësh që mbulojnë lëndinat e që tek-tuk gjenden në brendësi të fondit pyjor. Bimë të tilla si melisa, timusi, trëndelina, etj, me aromën e tyre karakteristike i japin një atmosferë të veçantë këtij parku .Ujrat që burojnë nga formacionet pyjore të lajthishteve, janë më të pëlqyeshmet për t'u pirë. Është uje Lajthie. Të tilla burime ka disa, në park. Burimet. Bimësisë së larmishme i është përshtatur edhe një faunë e pasur me lloje kafshësh si: ariu, ujku, dhelpra, kunadhja, lepuri i egër, macja e egër, baldosa, iriqi si dhe shpendë të njohur si: pëllumbi i egër, thëllëza, sorra, skifteri, grifsha, mëllenja, qukapiku, qyqja, bilbili, gushkuqi, zogu i borës etj. Njerëzit dhe Parku... Pylli i Bredhit dhe njerëzit afër tij, kanë bashkëjetuar shumë kohë para se të krijohej shërbimi pyjor, para se të lindte «Silvikultura» e para se të hartoheshin ligjet për biodiversitetin
e mjedisin, para shumë e shume vitesh. Në ndërgjegjen e banorëve të afërt me Bredhin, gjithnje ka pasur një dashuri për të. Ai gjithnjë ka qenë streha kryesore me të cilin kanë lidhur veprimtarinë e tyre. Në këtë zonë ka qenë dhe është një thënie: «Të sheh dhe të mallkon Shën Kristofori, po të presësh apo të dëmtosh bredhin», u thoshin të vjetërit, fëmijëve, e të rinjve. Në këtë masiv pyjor janë shfrytëzuar edhe sasi të konsiderueshme lënde për letër apo për dërrasë. Edhe fshatarëve u plotesohen nevojat për lëndë druri. Gjithashtu janë marrë degë dhe hala për esenca, janë bërë pyllëzime, ushtruar gjuetia; (si park, ky u miratua vetëm tetë vjet më parë). Pylli i Bredhit ka qenë e mbetet një qendër e rëndësishme prej ku merreshin vlera të konsiderueshme financiare pasi i tillë ishte edhe orientimi dhe politika e kohës. Ndryshe, nga shumë masivë me pyje, të vendit tonë, që janë shkatërruar plotësisht apo degraduar pjesërisht, Bredhi i Hotovës përsëri ka mbetur një pyll me vlera, sa në një vëzhgim të shpejtë dhe pa u shtrirë në kohë, vlerësohet si «pyll i virgjër».
14
MJEDISI SOT NR. 91
RAJONI/BOTA
Toka po errësohet
Duke marrë shkas nga efekti serë, kohët e fundit po diskutohet nje problem që ka të bëjë me fenomenin e rritjes së errësimit të planetit. Ky fenomen, i cilësuar edhe si "errësimi global", shkakton në mbarë botën që nga vitet '50-të, një rënie të dritës së diellit mbi sipërfaqen e tokës, me më shumë se 10 përqind. Në disa qytete të mëdha, si në Hongkong, është regjistruar madje një rënie e dritës së diellit me 35 përqind. Edhe në Gjermaninë e Veriut, është reduktuar kohëzgjatja e dritës diellore çdo vit që nga viti '50 deri ne '90 me rreth 100 orë. Gjithësesi, gjatë 15 viteve të fundit është vënë re një nivel konstant.
Kuriozitete
Popullsia e botës lloagritet te jete mbi 6 milardë banorë. Çdo vit ajo rritet me 90 milionë banorë. Deri ne mesin e shek-XXI, popullsia e botës do të jetë nga 8-11 miliard banorë. Në vitin 1750 popullsia e botës llogaritet të ketë qenë rreth 800 milionë njerëz. Në historinë e njerëzimit rritja e popullsisë ka patur një skemë gjeometrike : 1, 2, 4, 8, 16 e kështu me rradhë Në botë janë afërsisht 238 milionë të rinj ose afërsisht mendohet 1 në 5 të rinj në të gjithë rruzullin tokësor të cilët vuajnë pasojat e varfërisë së tejskajshme. Në botë llogaritet që të jenë më shumë se 1.2 miliard adoleshente 14-18 vjeç, nga të cilët më shumë se 100 milionë jetojnë në rrugë Një në 230 njerëz, ka qenë ose është një fëmijë që është detyruar të braktisë shtëpinë si pasojë e konflikteve dhe problemeve të ndryshme. 57 milion të rinj dhe më shumë se 96 milionë të reja, kryesisht në vendet në zhvillim, nuk dijne të shkruajnë dhe lexojnë. Numri i makinave në botë rritet 3 herë më shpejt se numri i popullsisë. Sipas studimeve njerëzit mëngjerash jetojnë mesatarisht 9 vjet më pak se ata që janë të djathtë. Ndërsa për ata që i përdorin të dyja ende nuk dihet. Afërsisht gjysma e popullsisë së botës është nën moshën 25 vjeç. Në tokë jetojnë 5-10 milionë specie gjallesash. Mendohet që çdo ditë në tokë zhduket, pushon
Rritet niveli i pesticideve në ushqime
Niveli i pesticideve në ushqimet e freskëta dhe të përpunuara evropiane është rritur përsëri në krahasim me vitin 2002, pavarësisht rënies së dukshme që pati vitin e kaluar. Nga 46.000 kampione të studiuar në kuadër të përgatitjes së raportit të Komisionit Evropian, përqindja e niveleve të pranueshme të pesticideve në ushqime është rritur me 5.1% krahasuar me 3.9% që ishte në vitin 2001 dhe 4.5% në 2000. Komisioni Evropian po punon për një strategji për përdorimin e qëndrueshëm të pesticideve në fushën e ushqimeve.
Trafiku dhe familjarët, ndotin Kosovën
Të dhënat në nivel botëror tregojnë se në ndotjen e përgjithshme të ambientit jetësor, sipas aktiviteteve marrin pjesë: trafiku rrugor me 47 %, ekonomitë familjare me 20 %, termocentralet me 17 %, industria me 16 % etj. Kjo përqindje e ndotësve, tregon qartë se cilat aktivitete kanë pjesëmarrje më të larte në ndotjen e përgjithshme të ambientit jetësor. Ekspertët e ambientit në Kosovë tregojnë se makinat janë ndotësit kryesorë të cilat mesatarisht prodhojnë 4050 t pluhura fraksionesh në ditë. Ndotësit e dytë pas makinave, shumica të amortizuara, është veprimtaria njerëzore.
Zbulohen dinosaurët më të mëdhenj të Europës
Fermerët në Riodeva, duke hequr gurë nga kopshtet e tyre të mbjellë me bajame prej brezash të tërë, nuk e mendonin kurrë se ishin duke zhvendosur dhe kocka dinosaurësh. Por kur dy paleontologjiste po vëzhgonin një fushe ku ishin përhapur këto kocka, e kuptuan se kishin gjetur mbetjet e dinosuarit më të madh të zbuluar ndonjëherë, ku një kockë gjymtyre, ishte më e madhe se një njeri. Kafsha e madhe, pesha e të cilit është vlerësuar në 40-50 ton, e barabartë kjo me 6-7 elefantë, ka bredhur në këtë zonë rreth 130 milion vjet më parë.
MJEDISI SOT NR. 91
15
16
MJEDISI SOT NR. 90
Information
Mjedisi Sot91
16 pages
Report File (DMCA)
Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:
Report this file as copyright or inappropriate
60391
eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ind_Latn als_Latn als_Latn unk unk unk unk als_Latn als_Latn unk crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn eng_Latn min_Latn als_Latn als_Latn als_Latn jav_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn swe_Latn als_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn unk