als_Latn bos_Latn uzn_Latn
- N t kaluaren prfshinte pjesn veri-prndimore t Shqipris veriore q nga Shala deri te Shpella e Berishes n brigjet e lumit Moraa.
Prbhej nga zona t vogla teritoriale t njohura me emrin male, n t cilat zhvillohej jeta fisnore.
Ato ishin: Hoti, Sumasit (me vone Grud), Kelmendi, Kui, Kastrati, Shkreli, Triepshi, Koja, Kopliku, Tuzi (si pjese e Gruds).
-N krye t do mali ishte kryekreu, kurse do vellazri kishte kreun (t parin) e vet. Vepronin edhe pleqt e maleve.
-Toponimi (emrimi) Malesi del nga fjala shqipe MAL-i me kuptim gjeografik dhe teritorial.
-Malesia e Madhe ndahet n zonat bjeshkore (Triepshi, Korita e Hotit, Kelmendi, dhe disa zona te Shkrelit)
-Zonat malore (Koja, Fudnat, nje pjese e Gruds, pjesa e madhe e Hotit, nj pjes e Kastratit dhe Shkrelit)
-Zona fushore (Kopliku, Gruemire, Buz-Uji, nj pjes e Kastratit dhe Hotit, kurse me s shumti fush ka Gruda - Fusha e Cemit, Dheu i Zi, Vllan, Vrane, Fusha e Tuzit, Milesh dhe Dinosh).
-Cemi (lumi i vetm n Malesi) e ndan Malesin fizikisht n dy pjes.
-Malet kryesore jan Deiqi dhe Suka (n Grud), Bukoviqi dhe Cemeri
(n Hot), Kazhaniku (ne Triepsh), Kapa e Brojs (Kelmend), Mokseti (Kastrat) e tjer.
-Qndrat dhe katundet (fshatrat) me t mdha ishin Tuzi, Vranja, Vllana, Dinosha, Ksheva, Prifti, Pikala, Selishti, Skoraqi, Arza, Drumja, Spija, Vuksalekajt, Kushet e Hotit, Bajza, Kopliku, Gruemir, Vrmosha, Stjepofi, Nikmarashi e tjer...
-N Malsi ka tri klima: e but-mediterane, malore dhe kontinentale.
-N t kaluern e lashte ilire n Malesi jetonte fisi i madh Ilir-Labeatet.
Tokrat malore t Malesis s sotme quhnin "Malet e Labeateve" (mons labeatis), fusha afr Liqenit t Shkodres sht quajtur liqeni i Labeateve (lacus labeatus).
-Vndbanimet Ilire m t njohura n Malesi jan Meduni, Qytezat (e Dinoshes, Buxes se Triepshit, Suks s Gruds, Kshevs, Qafs s Kishs, Arzs) pastaj Vuksalekajt, Burgu i Gruds (Dushiq), Samoborri, Cinna te Kopliku etj.
-N koht e lashta npr Malesi kalonin rrugt shum t rndsishme edhe pr Europe, si ishte ajo nga Norona npr Dinoshe-Trgaj-Vrmosh-Gusi dhe tjetra Noron-Dinosh-Tuz-Koplik-Shkodr.
-Mendimtart botror (shum nga ata) do t cekin se deri me ardhjen e Turqve, Shqipria veriore, pra edhe Malesia, me kurrgj nuk do t jet mbrapa Europes.
-Malesia e Madhe deri me 1476 mbante lidhje t mira dhe t ngushta me Venedikun. Jan t njohura prsonat historik q mbanin qndrime t tilla dhe mbeshtetshin n Venedik (Itali) si Anaro Hoti (Hot), Vuksa Gela (Grude), Vuksa Gjeca (Kelmend). Poashtu, deri me ather Malesia mbante lidhje edhe me Dinastite e Ballshideve dhe Cernovekaseve (Ballshet dhe Cernojeviqet) t etnosit shqiptar.
-Me 1479 kur sulltan ishte Muhamedi i dyte (1451-1481) Turqia do t okupoje Malesin dhe do t formoj nahit (krahinat): Ku (me t do t hyjn edhe Triepshi e Koja), Kelmendi, Hot dhe Zhabjaku.
Gruda (tokrat e Mark dhe Gjon Sumes) do t hyjn n kuadr t nahis s Zhabjakut.
-Vuksa Gela si kryekreu i Gruds do t luftoj kundr turqve dhe sllavev.
Gruda do t fitoj dhe do t mbetet mal n vehte. E tr Malesia do te zhvilloje luft kundr otomaneve pandrprerje q deri me 1912.
Jan t njohura luftat dhe kryengritjet e viteve: 1565-1575, 1596, 1601, 1609, 1610-12, 1624, 1638, 1652-53, 1668-69 ,1698-99 ,1712, 1732, 1808, 1822, 1832-34, 1838, 1844, 1856, 1862, 1871-72, 1879, 1883, 1869, 1910-1912.
M t njohurit jan 1565-1575 (n Hot e Grud), 1610-11 (n tr Malesi), 1638(n Kelmend), 1832-34(Hot-Kastrat), 1883 (n Hote e Grud), 1869 (Grud) dhe kryengritja prej 24 mars - 2 gusht 1911.
-Pjesa malore e Malesis kurr nuk do t pranoj pushtetin turk dhe nuk do t paguaj taksat dhe tatimet (harain).
-Me 1641 kryeprifti i Gruds dhe i tre Malesis Karlo Della Mirandella do t organizoj n brigjet e lumit Cem (Trgaje) beslidhje n mes maleve dhe do t hapi shkolln e par n gjuhn shqipe n Prifte t Gruds.
-Turqit do ta ndalojne, si kan ndaluar do send q ishte prparimtare.
-Malesort jan t besimit katolik deri me ardhjen e turqve, ather fillon perhapja e besimit islam.
-Kishat kryesore jan: e Gruds (m e vjetra) e Sh'Mehillit n Dinosh, Arz, Brigje t Hotit, Triepsh, Selc, Bajz, Tuz etj.
-Ndr xhamit m t vjetra n Malesi jan ajo e Dinoshs, Tuzit, Koplikut dhe Vllans.
-Personalitet shum t njohura q kan punuar dhe vepruar n Malesi jane:
Karlo Della Mirandella, Leonardo Di Martino (prift dhe shkrimtar), Pater Gjergj Fishta, Anton Harapi, Marjan Prelaj, Josip Rela (shkrimtare-arbresh nga Zara e Dalmacis).
-Jeta n Malesi ishte shum e veshtir (gjat pushtetit turk), por ajo, n prmtime dika do t lehtsohet me reformat e Sulltanit t vitit 1839 (Hatisherifi i Gjylhanes), dhe me Hatihumajanine vitit 1856, kur n Shkodr do t organizohet Komisioni i bajraqeve (xhibala) me qellim q veziri i Shkodrs m leht ta sundoj dhe kontrolloj Malesin.
-Malesort do t mbrohen nga sulmet malazeze me 22 prill 1880 (Beteja e Zharnices) ku u dalluan Baca Kurti Gjokaj, Paloke Gjoka Vulaj, Halil Haka Nikaj, kurse dika m par n Dinosh (1863) Smail Martini Ivezaj dhe Om Haku Kajoshaj.
-Me 1880-81 n Vrane, Gruda do t fitoj ushtrin malazeze dhe prsri dallohet Smail Martini, bajraktar i grudes.
-Me 1879 un Mula n krye t Hotit do t luftoj kundr ushtris se veriut t Shkodrs por pa sukses; ushtria turke ishte e fort.
-Me 1883 dhe 1886 gjyqi ushtarak i sulltanit do t dnoj nj numr t madh t krerve t Hotit dhe Gruds pr shkak se po prishnin prndorin.
-Me i njohuri nga t dnuarit ishte, patjeter Smail Martini Ivezaj q do t internohet, me krert e Gruds, n Diari-Bekir (Anadolli-Afrik).
Disa nga krert e Malesis do t marrin pjes edhe n Lidhjen e Prizrenit n qershor 1878 (Baca Kurti, un Mula etj.)
-Me vendimin e Xhibales (komisionit turk pr Malesi) 1856 Malesia e Madhe ndahet n dy pjese: Triepshi dhe Koja do t hyjne me kadillukun e Podgorics, kurse pjesa tjetr e Malesis: Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati dhe Shkreli mbetn nn ndikimin e Shkodrs.
Me 1876-77 Triepshi, Koja dhe Fudnat fuqit e mdha ju dhane Malit t Zi dhe kufiri u vendos nga Vrana-Ura e Zharnics-Omerbozhaj-Vorri i Vuksa Gels (maja e lemuet ne Suke)-Lemaje.
-Me 1887 n Triepsh, kurse me 1888 n Koj do t hapen shkollat n gjuh sllave dhe do t futen mbiemrat e sllavizuar me mbaresen "viq" ose "iq"
-N nntor 1907 n Lemaj do t zhvillohet nj betej e trieshjanev me turq, kurse po ato vite n Tuz dhe Dinosh do t hapen shkollat fetare islamike, kur nj e Dinoshs do t jet edhe shkolla me Mulla Arapin pr t gjith.
-Revulucjonin e Xhon-turqeve (turqit e rinj) me 1908 malesort do ta perkrahin duke shpresuar se ai do t sjell demokracin, jet e lir, perparim, realizimin e t drejtave nacionale-etnike, hapjen e shkollave n gjuhn shqipe etj., por nuk ndolli ashtu. Turqit, nepr mes misionarve t tyr e tradhtuan at dhe malesort pr t realizuar t drejtat e veta, si do t ceki Faik Konica, filluan luftn kundr shum ujqve, jo t sigurt se ushtarakisht do t fitojn, por do t terhjekin vmendjen e Europs, dhe mbas themelimit t Komitetit Nacional Shqiptar n Podgoric n shkurt 1911 n krye t s cilit vndoset Sokol Baci Ivezaj dhe q drejtohej nga Nikolle Ivanaj, Kole Martini (profesor i gjuhs shqipe nga Dukagjini), Kol Sokol Baci Ivezaj dhe me nj numer t antareve t shquar si Ded Gjon Luli Dedvukaj, Nikolle Soga (nga Shkodra), Luigj Gurakuqi etj.
-Komiteti pr s afrmi bashkpunonte me Pater Gjergj Fishten, At Ndre Mjeden, At Jak Serreqi, Pater Bona Gjecaj, Isa Boletinin, Ismail Qemalbeu, Dod Brajcin, Mehmet Shpendin, Aleksandro Siliqin ete tjere.
-Ne mbledhjen e Podgorics (2-4 shkurt 1911) do t vndoset q kryengritja do t filloj me sigurimin e arms, afer Shn Gjergjit.
Pr t realizuar kt mislion nga ana e Komitetit angazhohen Nikoll Ivanaj (shkon n itali) dhe profesor Gjergj Pekmezi (nga Pogradeci) n Vien , por ajo filloi me par me 24 mars me sulmin e nje et t Hotit kundr kaushs turke n Brigje t Hotit.
Te nesrmn malesort sulmojn kaushet ushtarako-policore n kufirin me Mal t Zi si jan Porokia, Lishahu, Qaf Bokrrine, Mergjes (Vrane) si edhe ato n starre, Arz, Rranx t Rrases, Pllanic etj.
-Betejat m t njohura jan ato q u zhvilluan n Deci me 6 dhe 22 prill dhe 3 maj 1911 n t cilat u dalluan shum persona e sidomos Tring Smailja Ivezaj.
-Gjat lufts, gjegjsisht kryengritjs u dalluan n t madhe Ded Gjon Luli Dedvukaj.
-Me 6 prill 1911 n nj pjes t malit Deiq, n Bratil, u ngrite flamuri kombtar-shqiptar e q paraqet rastin e par mbas vdekjs s Gjergj Kastriotit me 1468, dhe sht flamuri i kryengritjs shqiptar pr liri.
Me ushtrin turke, shum her numrikisht m t madhe se ajo malesor dhe m mir e pregaditur, ushtruar dhe furnizuar, gjat periulls s kryengritjes ullheqen Bedri Pasha, Et'hem Pasha, Turgut Pasha, Hasan Riza Pasha, Esat Pasha Toptani dhe m n fund Abdylah Pasha q deri ater ishte nnsekretar n Ministrin e Drejtsis.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sot_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn