als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Shqiptar
Registered User
(8/12/00 8:16:10 pm)
--------------------------------------------------------------------------------
Gazeta 55
---------
NGA KOSTAQ XOXA
Shoqata Miqt e gjuhes shqipe ka kryer nj aktivitet t gjr pr t br t mundur, me aq sa e lejojn rrethanat kohore, q gjuha jon, strukturat e saj gramatikore dhe sintaksore, leksiku i prdorur n publicistik, - t mos shprdoren, pr shkaqe subjektive, madj edhe objektive. Ndr kto t fundit m i rndsishmi sht nxitimi, i pashmangshm, sidomos, n gazetat e prditshme, veanrisht n ato organe q dalin n qarkullim prmes vshtirsish t panumrta, t kushtzuara nga ngushtica financiare. Kuptohet, e kemi fjaln pr gazetat opozitare, me staf t reduktuar, t cilat jan vn edhe n syrin e ciklonit, duke u paditur n Prokurori pr do fjal e fraz, qoft edhe pr kombtarizimin q i karakterizon. Le t prmendim vetm kaprcimin e t njqind padive kundr 55 -s si edhe prbuzjen, denigrimin dhe inkriminimet e njpasnjshme t Radio Kontaktit, e cila ka qen pararendsja e shqiptarizmit, shum koh m par se t sensibilizoheshin mediat e pushtetit n fuqi pr shtjen kombtare. Pr kt t fundit kto media, sikur jan zgjuar nga gjumi letargjik, tashm, ka dshmon se n pozita kombtare t drejta ka qen Radio Kontakti pr t qartsuar, me koh, indiferencn pr flakadanin gjithprfshirs, q po i afrohej Kosovs s martirizuar dekadash. Pr kt veprimtari kjo Radio pati vetm mallkime, paditje, ndrprerje t komanduara t linjave telefonike, zhurmues n linj... Nse do t kontestohem pr kt politizim q po i bhet nj teme, si ajo e gjuhsis, vrejtja duhet pranuar. Por le t merret si nj shfajsim dukuria q do gj sht politizuar n vendin ton, gjer n shprehje t pakuptimta intelektualsh, gjoja t revoltuar pr nj psikoz t hamendsuar pr gjuh t komunizmit dhe pr gjuh t antikomunizmit (!).
Mendime pr gjuhn e njsuar
Prpjekjet e hershme pr njsimin e gjuhs shqipe i kan t dyja ant e medaljes. Efekti pozitiv sht i prligjur. Mund t merret lehtsisht me mend sesi do t instrumentalizohej nga armiqt tan, mungesa e nj
gjuhe t njsuar. Gjuha e njjt pr t gjith shqiptart sht, pra, nj domosdoshmri. Sesi u b ky njsim,
sht shtje tjetr. Prof. Arshi Pipa n Albanica e ka sqaruar kt problem me argumente shkencore. Edhe njsimi i gjuhs nuk i ka shptuar tendenciozitetit dhe indoktrinimit.
Leksiku i pasur verior sht shprfillur. Pasuria e fjalve t epopes son Lahuta e Malsis , pr shembull, nuk
sht prfaqsuar trsisht n Fjalorin drejtshkrimor (1976), apo n Fjalorin e shqipes s sotme (1984).
Por le t merret n shqyrtim edhe ana tjetr e problemit. Njsimi gjuhsor u b, duke bartur me vete mangsira t pashmangshme; por u b, am. Jo vetm, por veprat letrare,
letrsia artistike n prgjithsi, pasqyroheshin me emrin e redaktorit dhe t korrektorit letrar. Kshtu, fjalori normatov 32000- fjalsh (1976)u vu n zbatim dhe, sido q jo shum i pasur nga pikpamja leksikore, u respektua edhe n Diaspor, ndonse intelektualt e saj e kishin n dor t shkruanin si t donin.
Veanrisht letrsia kosovare ishte tepr e prpikt. Folsit e stacioneve televizive, prtej kufirit Shqipri-Shqipri, t habisnin me rigorozitetin e zbatimit t normativs drejtshkrimore. Kjo ishte edhe nj sfid ndaj
okupacionit sllav, e par kjo n aspektin kombtar. Pra, sht i pamotivuar ndonj mendim q t zhbhet gjithka dhe
t fillohet nga e para. Hern e fundit q erdhi n Shqipri, prof. Arshi Pipa, nj nga kritikuesit m t
rrept t tendenciozitetit n gjuhsi, u shpreh, n biseda konfidenciale, pr nj ristrukturim, jo pr zhbrje. Jan
dhn mendime, n publicistikn e pasnntdhjets, se ka ardhur koha pr nj kongres gjuhsor, apo pr nj
konferenc kombtare, q do t vinte pikat mbi i-t pr shum shtje t pazgjidhura, pr korrigjimet n
shprfilljen e leksikut verior, pr shtjen delikate t infinitivit (paskajores), etj. Pasurimi i fjalorit do
t jet, natyrisht, n qendr t vmendjes.
Domosdoshmria e pasurimit t fjalorit
N nj studim me titullin Fjal shqipe nga fusha e detaris dhe e lundrimit ( Hylli i Drits , 1995, N.
5-6), studiuesi Etrit Rakaj ka paraqitur 161 fjal, t shoqruara me shpjegime t prhapjes gjeografike t
tyre, ndonjher edhe me sinonimet prkatse. Vendet burimore jan Shkodra, Durrsi, Vlora, Shngjini,
Pogradeci, Saranda, Narta, Karavastaja... e njmbdhjet qytete t tjera. Duke i ballafaquar me Fjalorin e shqipes s sotme, vm r se, n shkronjat A dhe B (28 fjal), prmbahen n fjalorin ton vetm fjalt amull e bunac. Fjala bisk ( ros e egr me bisht t gjat), nuk e prmban
n fjalor edhe kuptimin tjetr: Qartsimi i ujit t turbullt pas dekantimit t mbeturinave, ne fund.
Bishtanjake-ja n fjalorin ton ka kuptimin peshk me bisht t gjat, si sharrz, me t cilin mbrohet. Por mungon kuptimi tjetr: Fundi i rrjets konike, q prdoret pr peshkimin e ngjals. Boc jepet n kuptimin e fletve pr ndreqjen e gabimeve t shtypit. Autori i studimit t cituar e shpjegon si nj lloj litari t trash, q shrben pr lidhjen e barkave n port. Bokl : koan misri; mensur druri, n t cilin mblidhet filli i leshit. Kjo fjal, n studimin q po shqyrtojm, ka edhe nj kuptim tjetr: Tap q prdoret pr sigurimin e hapjes vertikale t rrjetave. Po
kshtu, duke vazhduar m tej , fjala bum nuk ka vetm kuptimin e rritjes s menjhershme t prodhimit (Fj.), por edhe: purtek,q mban t shtrir pjesn e poshtme t vels.
Prfundimisht, n 28 fjalt e shqyrtuara, Fjalori yn prmban vetm dy prej tyre. Pes t tjera kan shpjegim t pjesshm. 21 fjal mungojn. Kemi shkruar, jo shum koh m par, pr nj novel t gjat t Shtjefn Gjeovit, me titullin Mnera e Prezs . sht nga novelat e para t letrsis shqipe, me vler t mirfillt letrare, por e ln n harres gjat dhjetvjearve t diktaturs, pr shkaqe q i analizuam nj her. Por ajo q duhet t rivm n dukje sht fjalori i pasur. N nj vshtrim t shpejt dham, n rend alfabetik, nj mori fjalsh q nuk i prmban
Fjalori. Le t vm n dukje se edhe fjala mner (tmerr), pjes e titullit, nuk gjendet n Fjalorin ton shpjegues t 84-s, gj q i jep t drejt prof. Arshi Pips, n vrejtjet e tij t shumta pr kt fjalor, q ka ln jasht vllimit t tij nj pjes t madhe t fjalve t egrishtes:
Bindosi (18); bitse (23, 44...); si gjarpni mbligt(22); i davoi (40); ferliku(39); flashie (17); me ju(iu)gjillimit (17); herdo-kurdo(33) hov (ast?) (11); karavilena(39);
maje llallti (16); me ligat (8); matutjeshm(32) mje (pikrisht, gjer n)(35); mzdraku (46); mojtsa (10); neshtrasha (43); ngadhnue(32); tngata(34); a ke njetin (ndrmend) (18); pamendia(26); paradi (47); prpindie(21);
prtsoptoj (46); proh, o Perndi (47); regsh (17); rrpina-rrpina (42); skejnilet(34); stervin (45); sogjitk
(9); shtiet (32); i true (mallkuar) (17); tsalieqt (39); tsokorja mrraj (cokorja masht) (42); as tsok sbani(31); tshuht (36); mikesha tvaditme (34); velika (9); ju (iu) zburit nji hov (19); zburitnue (42).
[Kllapat tregojn numrin e faqeve,n veprn e Gjeovit].
Kto jan nj pjes e fjalve q i duhen sqaruar lexuesit.
Jepet nj id, edhe me kaq, pr domosdoshmrin e pasurimit t fjalorit ton.
Disa nga vrejtjet
Shoqata Miqt e gjuhs shqipe ka pas br nj tubim t t gjith gazetarve. Nj relator i ksaj shoqate mori n analiz pjesn m t madhe t gazetave, duke br edhe krahasimet ndrmjet tyre, pr t vn n dukje mungesn e kujdesit n t shkruar, e duke shtjelluar gabimet tipike
gjuhsore ose drejtshkrimore. S shpejti sht menduar t bhet nj tubim i dyt. Shum gazeta kan pasqyruar shqetsimet pr shtjet q paraqiten n kt shkrim.
Gabimet drejtshkrimore dhe ato t shtypit jan referuar si tepr t shpeshta n shtypin ton t prditshm.
Jan paraqitur rastet m tipike. Shkruhet, pr shembull afruar pr ofruar dhe anasjellas. Po ashtu mostr
pr monstr ( prbindsh). Fjalt kompromentuar dhe instikt ose istinkt ose istikt jan t gjitha t
gabuara nga pikpamja drejtshkrimore (saktsiht duhen shkruar:komprometuar, instinkt). Edhe fjala okielo
rrall shkruhet si duhet.
Nuk sht e mundur q t bhet nj spastrim rnjsor pr fjalt e huaja, si n letrsin e mirfillt. Por, am, sht krejt e panatyrshme t shkruhet ta bra prezent nj her pr ta thash nj her ! N kronikat mbizotron ishin prezent.... pr ishin t pranishm... .
Neologjizmat prftohen gjat nj procesi evolutiv, qoft edhe t shkurtr, n harkun kohor. Ato mundet edhe
t krijohen. Por, gjithmon duhet t jen n prshtatje me harmonin e gjuhs. Nj studiues shkruante, n vend t frazs kontradikta bhet antagoniste , kontradikta antagonizmohet ! I njjti person shkruan
Inkuizicionizm ndaj Kosovs pr Inkuizicion ndaj Kosovs . Nse na lejohet t bjm hiperbola t tilla me mbiemrin i kuedrshm , (si n shkrimin, e cituar pa emr
autori) ather dikujt do ti teket t shkruaj edhe kuedror !
Gjuhsia nuk pranon shabllone. Nse kemi antipatik dhe apatik, apo antifetar dhe afetar, s'mund t prgjithsohet kjo dhe t kemi antifashist dhe afashist. Dhe s'sht e thn se, meq ka t drejt normative fjala antihistorike, ta ket kt edhe ahistorike, q nuk ekziston n fjalor. Ndodh edhe e kundrta:
Kemi alogjike, por jo antilogjike.
als_Latn eng_Latn zho_Hant unk crh_Latn unk ilo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn