als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Roli i partive politike n shtjet e siguris kombtare sht lvruar pak ose aspak n rrethet profesionale dhe akademike shqiptare. N morin e botimeve politike n Tiran, por edhe n Prishtin, nuk ka asnj botim q merret konkretisht me kt tem.
Mr. Afrim Krasniqi *
Kushtetuta e Republiks dhe Strategjia e Siguris Kombtare (SSK) jan dy dokumentet baz q prcaktojn principet, organizimin, vlerat dhe sfidat e t ardhmes pr shtetin dhe shoqrin shqiptare. N thelbin e tyre ato kan vetm nj dallim: Kushtetuta sht dokument rregullator afatgjat i shtetit t s drejts, kurse SSK sht platform me karakter kombtar, n mbshtetje t Kushtetuts dhe n funksion perspektiv. Me nj prvoj t shkurtr (Kushtetuta sht hartuar m 1998 dhe SSK m 2000 dhe 2004), ato prbjn nj arritje t rndsishme pr demokracin shqiptare, por edhe nj sfid t hapur pr shtetin dhe shoqrin. T msuar me regjime autoritare q sunduan me dhun dhe ligje represive, Kushtetuta hap nj kapitull t ri historik: ajo hedh themelet e sistemit demokratik dhe sht nj garanti e madhe pr parandalimin e prvojave negative t s kaluars'9.
N t njjtn koh, SSK vjen n nj terren t pashkelur, pas prvojave negative gjysmshekullore t identifikimit t interesave kombtare me interesat e diktatorit dhe partis - shtet. Ajo e zgjeron konceptin e siguris, nga modeli komunist i siguris ideologjike dhe klasore, n modelin bashkkohor, ku "siguria" nuk nnkupton vetm nj koncept politik e ushtarak, por q prfshin aspektet e gjithanshme t veprimtaris s qytetarve, shtetit demokratik dhe shoqris. SSK, ashtu si Strategjia Evropiane e Siguris dhe Strategjia e Siguris e SHBA, parashohin rreziqe dhe krcnime t reja pr sigurin, t ndryshme nga koha e Lufts s Ftoht. Konkretisht, prioritare vlersohen20 rreziqet politike (shtetet e dshtuara, krizat, paqndrueshmria), rreziqet ekonomike (varfria, disbalanca sociale, pirateria), rreziqe t mjedisit (katastrofat, mungesa e burimeve jetsore), si dhe rreziqe shoqrore (konfliktet, mbipopullimi, krimi, emigrimi, etj). Analiza e faktorve t msiprm sht kompleks, shum i gjer dhe nj debat q tejkalon kufijt e nj studimi t kufizuar.
Duke iu prshtatur objektivit kushtetues dhe atij strategjik pr nj demokraci t konsoliduar, shtet t s drejts, zhvillim demokratik dhe integrues, do t ndalem n rolin e partive politike n shtjet e siguris kombtare. Kjo tem, ashtu si mjaft t tjera t ksaj fushe jan lvruar pak ose aspak n rrethet profesionale dhe akademike shqiptare. N morin e botimeve politike n Tiran, por edhe n Prishtin, nuk ka asnj botim q merret konkretisht me kt tem. T vetmet trajtesa gjenden kryesisht si pjes t shkputura t trajtimit t temave t tjera q lidhen me kushtetutshmrin dhe sigurin kombtare.
N fakt, Kushtetuta e Shqipris i njeh nj rol t rndsishm dhe thelbsor partive politike. Ajo i kushton partive nj nen m vete (neni 9), pika e par e t cilit prcakton se "partit politike krijohen lirisht. Organizimi i tyre duhet t prputhet me parimet demokratike"21. Pika e dyt e ktij neni vendos kufizimet parimore t ekzistencs dhe aktivitetit t partive politike dhe konkretisht "partit politike dhe organizatat e tjera, programet dhe veprimtaria e t cilave mbshteten n metoda totalitariste, q nxitin e prkrahin urrejtjen racore, fetare, krahinore ose etnike, q prdorin dhunn pr marrjen e pushtetit ose pr t ndikuar n politikn shtetrore, si edhe ato me karakter t fsheht jan t ndaluara sipas ligjit". N nj nen tjetr (neni 131, pika "d"), Kushtetuta i njeh t drejtn Gjykats Kushtetuese t vendos mbi "kushtetutshmrin e partive dhe t organizatave t tjera politike, si dhe t veprimtaris s tyre, sipas nenit 9 t ksaj Kushtetute". Krahas ksaj krkese, Kushtetuta u jep edhe nj t drejt t rndsishme partive politike, t drejtn pr t vn n lvizje, me krkes, Gjykatn Kushtetuese22. N plotsim t Kushtetuts, ligji "Pr partit politike" hartuar m 1991 dhe rishikuar n vitin 2000 bn prcaktimin ligjor t partive politike. Sipas nenit 1 t ktij ligji "partit politike jan bashkime vullnetare t shtetasve mbi bazn e ideve, t bindjeve e t pikpamjeve politike t prbashkta, q synojn t ndikojn n jetn e vendit nprmjet pjesmarrjes n zgjedhjet dhe prfaqsimit t popullit n organet e zgjedhura t pushtetit"23. Neni pasardhs vlerson se "partit politike marrin pjes n formimin e vullnetit politik t popullit n t gjitha fushat e jets publike dhe kryesisht nprmjet: ndikimit n krijimin e opinionit publik dhe t edukats politike; nxitjes s pjesmarrjes aktive t shtetasve n jetn politike dhe evidencimin e aftsimit t shtetasve pr t marr prsipr prgjegjsi publike; pjesmarrjes n zgjedhjet e prgjithshme dhe vendore". Partit gjithashtu jan t detyruara " t prdorin vetm mjete dhe metoda demokratike pr arritjen e qllimeve t tyre"24.
Pikrisht pr shkak t rolit dhe funksionit kushtetues dhe ligjor t partive politike n formimin e vullnetit t popullit, ushtrimin e pushtetit ekzekutiv dhe legjislativ, ndikimit mbi qytetart dhe shoqrin, si dhe zhvillimit n trsi t sistemit demokratik, qllimet dhe prgjegjsit e partive politike zn gjithashtu nj vend t rndsishm edhe n dokumentin "Strategjia e Siguris Kombtare n Republikn e Shqipris". SSK e miratuar s fundi m 25 nntor 2004 prmes nj konsensusi t plot t gjitha forcave politike parlamentare, n pikn 28.2 krkon nj rol aktiv t partive politike n sigurimin e stabilitetit politik n vend. Duke e prkufizuar stabilitetin politik, si nj "shtje jetike pr shoqrin shqiptare", SSK paralajmron rreziqet pr destabilitet dhe thekson se nga "prvoja e deritanishme e demokracis n Shqipri provon se destabiliteti politik ka qen i pranishm n mjedisin e brendshm. Ky fenomen rrezikon mosfunksionimin e mir t institucioneve, mungesn e paqes sociale e t qetsis publike, mosarritjen e konsensusit politik pr shtje shum t rndsishme t vendit dhe cenon prestigjin e Shqipris n kuadrin ndrkombtar"25. N listn e rreziqeve t tjera t brendshme, t lidhura edhe me aktivitetin dhe prgjegjsit e partive politike, SSK prcakton edhe prmasat shqetsuese t korrupsionit dhe krimit t organizuar, zhvillimin e pamjaftueshm ekonomik, emigracionin dhe rrjedhjen e trurit, problemet demografike, pamjaftueshmrin e burimeve njerzore t specializuara, si dhe dezinformimin e opinionit publik.
Krahas tyre, tema t tjera thelbsore n sistemin e siguris n raport me partit politike jan roli i parlamentit, forcimi i shtetit ligjor, respekti prt drejtat e njeriut dhe minoritetit, dialogu pr zgjidhjen e mosmarrveshjeve, reforma n Forcat e Armatosura dhe institucionet e tjera t siguris, veprimtaria diplomatike, raportet me partnert ndrkombtar, etj. N prkufizimin e "interesave kombtare" dhe raportit me pushtetin politik, SSK vlerson se "pushteti politik e ka pr detyr sublime prcaktimin, mbrojtjen dhe zhvillimin e interesave kombtare. Ky angazhim duhet t shoqerohet me krkimin dhe sigurimin e konsensusit te gjer neprmjet debatit publik. Jo do interes kombtar (me prjashtim t interesave t mbijetess) mund t jet edhe interes i prbashkt ose n interes t gjithve. N kt kuptim, unanimiteti pr prcaktimin dhe realizimin e interesave kombtare nuk esht domosdoshmri, por pranimi dhe konsensusi sht rregull q duhet zbatuar me konsekuenc n nj sistem demokratik".
Partit politike prfaqsojn programet e tyre prmes prfaqsimit n parlament dhe n qeverisje, rol q krijon nj ndrthurje t prgjegjsive kushtetuese dhe n fushen e siguris26. Si t tilla, ato jane direkt t perfshira edhe n prcaktimet e "Kapitullit 4" t SSK,sipas t cilit "institucionet kryesore prgjegjse n lidhje me shtjet e siguris jan Kuvendi, Presidenti dhe Kshilli i Ministrave"27. N prputhje me Kushtetutn, Kuvendi "sht organi i vetm q miraton ligje n fushn e siguris dhe mbrojtjes s vendit"28, si dhe kryen funksionin e "kontrollit demokratik parlamentar" mbi institucionet e siguris. Presidenti sht "funksionari m i lart prgjegjs pr realizimin e misionit, parimeve dhe objektivave t siguris s vendit dhe mbrojtjen e zhvillimin e interesave kombtare"29 dhe n kt funksion drejton edhe Kshillin e Sigurimit Kombtar, nj organ kushtetues dhe kshillimor i Presidentit. Institucioni i tret, Kshilli i
Ministrave prfaqson pushtetin ekzekutiv dhe prgjigjet "pr zbatimin e SSK dhe gjendjen e zhvillimet e instrumenteve t siguris dhe t burimeve kombtare"30.
N thelbin e tyre trajtesa, ndarje dhe prgjegjsi t tilla kushtetuese n rolin e partive politike n fushn e siguris kombtare, gjenden n shumicn e shteteve me sistem politik demokratik t kohsoiiduar, prfshir edhe n ish vendet komuniste, tashm pjes e integruar e Bashkimit Evropian dhe NATO-s. Dallimet midis modelit shqiptar dhe atij rajonal e m gjer, m shum se n parimet e shkruara gjenden ne rrafshin e zbatimit konkret t tyre. Secili vend ka veorit dhe tiparet e veta n zhvillimet politike, rolin e partive politike, institucioneve q ato krijojn si dhe n renditjen e rreziqeve dhe krcnimeve pr t ardhmen.
Par nga ky kndvshtrim, n dokumentet e SSK t Shqipris, Maqedonis, Kroacis, Serbis, por edhe t Bullgaris dhe Rumanis ka dallime thelbsore, sidomos prsa i prket klasifikimit t rreziqeve t brendshme dhe sfidave t s ardhmes31. T gjitha shtetet e rajonit ndajn t njjtin synim pr integrim n NATO dhe BE; pr bashkpunim midis shteteve, treg t lir, forcim t institucionevc; demokratike, respektim t t drejtave t njeriut, etj, por prvojat e 15 viteve t fundit kan dshmuar se jo t gjitha vendet iu jan prmbajtur n theib, n koh dhe n cilsi ktyre angazhimeve32. Tashm kur vendin e luftrave etnike n Ballkan e kan zn proceset e afirmimit te vlerave demokratike dhe gara pr integrim, natyrshm q n morin e problemeve n fushn e siguris, secili vend ndalet,n ato probleme, t cilat do t prbjn kryetemn e sotme dhe t s ardhmes s afrt. Ky zhvillim ndodh edhe n Shqipri. Duke br diferencimin se cilat jan problemet m thelbsore dhe m tipike n Shqipri n fushn e siguris, si dhe cilat jan zhvillimet dhe prgjegjsit e partive politike n raport me kto probleme, le t ndalemi konkretisht n disa prej tyre.
Shqipria zyrtarisht nuk ka probleme me integritetin e saj territorial. Kufijt e saj shtetror jan t njohur nga shtetet fqinje dhe politika zyrtare shqiptare nuk ushqen asnj pretendim pr rishikimin e tyre33. N dukje formal, ky qndrim shpreh nj element'me mjaft rndsi pr sistemin e siguris n rajon dhe m gjer. Kjo, pasi Shqipria, n kndvshtrim etnik, sht nga t vetmet shtete n bot q n kufijt e saj toksor kufizohet nga banor t t njjts kombsi. N qndrimet ndaj fqinjve, por edhe n politikn e jashtme dhe n shtjen kombtare nuk ka asnj dallim midis partive politike parlamentare. Programi i tyre politik sht thuajse identik, qndrimet e qeveris gjat viteve 1992 e n vazhdim kan qen t njjta, n funksion t rolit moderator n rajon. Shqipria beson n nj Kosov t pavarur, nj shtet i dyt demokratik i shqiptarve n hartn e Evrops s Bashkuar. Shqipria beson gjithashtu n integritetin e Maqedonis, njohja e t cils m 1993 bashkoi t gjith spektrin politik t Tirans.
Ondrime konsensuale t partive politike vrehen edhe n aspektet e tjera t SSK, q kan t bjn me integrimin euroatlantik, bashkpunimin rajonal, miqsin me vendet fqinje, respektimin e t drejtave t pakicave kombtare si dhe n sfidn e re globale t lufts ndaj terrorizmit. Kjo e fundit merr nj rndsi t veant pr Shqiprin dhe kontributin e saj. Imazhi i saj ndrkombtar si nj vend me shumic t besimit mysliman, mori nj zhvillim t ri n kushtet e prfshirjes dhe pjesmarrjes aktive n koalicionin kundr terrorizmit ndrkombtar, shpesh t identifikuar me pa t drejt si koalicion kundr shteteve t nj besimi tjetr fetar nga ai i bots perndimore. Me nj prvoj minimale n operacionet ushtarake n vendet e tjera (Shqipria kurr nuk ka sulmuar as pushtuar nj shtet tjetr; ajo ka ndihmuar n lirimin e territoreve t caktuara t Jugosllavis m 1944; nuk ka pranuar t prfshihet n luftn italo-greke (1940) dhe luftn civile greke (1949); aderoi n Traktatin e Varshavs (1955), nuk mori pjes n asnj operacion ushtarak t tij dhe e braktisi at m 1968, duke qndruar gjat gjith viteve 1968-1991 jasht pakteve ushtarake t Lufts s Ftoht), m 1992 qeveria demokratike paraqiti krkesn zyrtare pr antarsim n NATO. Duke filluar nga viti 1995 n Bosnje, Shqipria u prfaqsua pr her t par n histori me misione paqeruajtse n kuadr t NATO dhe aleancave perndimore. Misionit t Bosnjs iu shtua tre vjet m par edhe drgimi i trupave paqeruajtse n Mosul (Irak) dhe m pas edhe n Kabul (Afganistan). Marrja e prgjegjsive t tilla natyrshm ndikoi edhe n shtimin e mundsive pr cenimin e siguris. Trupat shqiptare paqeruajtse nuk kan patur incidente serioze n misionet e tyre n tre nga vatrat m t nxehta t konflikteve n bot, por pas ngjarjeve tragjike t muajit mars 2006, kur trupat talebane rrmbyen dhe ekzekutuan katr shtetas t kombsis shqiptare, n prgjigje t angazhimit shqiptar n koalicionin kundr terrorizmit. Fakti se t katr personat ishin shtetas t nj vendi tjetr, por prcaktues n vendimin e krerve taleban ishte kombsia e tyre shqiptare, e bn edhe m direkte aktin kriminal ndaj Shqipris dhe shqiptarve. Kjo ngjarje nuk ndikon n thelbin e angazhimit shqiptar n koalicionin antiterror, por ndrkoh e bn t domosdoshme rritjen e masave t siguris pr t gjith shtetasit dhe vetshtetin shqiptar.
Tej konsensusit politik pr shtjet e integrimit, problemeve kombtare dhe ato t thelbit t politiks s jashtme, n Shqiprin politike t 15 viteve t fundit vrehen gjithashtu edhe qndrime t dyzuara n zbatimin konkret t angazhimeve. N fillim t viteve '90 partit e prdorn hapjen drejt procesit t integrimit nga njra pal si kapital i saj politik dhe nga pala tjetr si humbje e identitetit kombtar. N mesin e viteve '90 partit kryesore politike iu afruan qndrimeve n politikn e jashtme, por bn dallime n qndrimet ndaj zhvillimeve politike n Prishtin dhe Beograd, duke krijuar prshtypjen se secila pal u prpoq t prfitoj sa m shum kapital politik prej zhvillimeve t tilla, pa marr parasysh interesat strategjike t gjithpranuara t Shqipris. N fundin e viteve '90 fushata shtetrore kundr elementve radikale islamik n Shqipri qllimisht u prdor si preteks pr t dmtuar imazhin politik t opozits s djatht. Zhvillime t tilla u prsritn edhe pas ngjarjeve tragjike t 11 shtatorit 2001. T njjtat qndrime t me dy standarde jan konstatuar edhe n trajtimin e shtjeve t tjera prioritare t siguris, si jane lufta kundr korrupsionit dhe krimit t organizuar, garantimi i pavarsis s sistemit t drejtsis, etj. N mnyr t gabuar u imponua nj praktik e gabuar sipas t cils partit q ndodheshin n opozite jan simbol i krimit e korrupsionit apo q drejtuesit t institucioneve kushtetuese e t drejtsis duheshin shkarkuar pr paaftsi e akuza t tjera sa her kryhej rotacioni politik.
Kto dhe t tjer shembuj dshmojn se n trsi forcat politike n qeverisje, n jo pak raste, m shum e kan keqordorur prkrahjen masive pr integrim dhe orientimin gjithpopullor,sesa e kan krkuar, ruajtur dhe zhvilluar at. N vende t tjera ish lindore, si ekia, Polonia, Hungaria, Sllovakia, etj, pozita dhe opozita e kan prdorur konsensusin kombtar pr integrimin si ur lidhse midis forcave politike rivale, midis institucioneve dhe midis shtetit e qytetarve. Reformat dhe vendimet m t rndsishme si jan reformat kushtetuese, ato n fushn e privatizimit, reformat n sistemin e drejtsis, n shtjet e prons, t integrimit, etj, jan realizuar prmes nj platforme t pranuar, votuar dhe mbshtetur nga t gjitha forcat kryesore politike. Kjo mnyr e civilizuar e prballjes s shtetit dhe shoqris me sfidat kryesore t vendit, ka rezultuar e suksesshme dhe ka dhn efektet e veta brenda nj kohe relativisht t shkurtr, ndaj si e till, prbn nj prvoj mjaft pozitive q duhet ndjekur nga Shqipria dhe vendet e tjera t Ballkanit perndimor.
Par n retrospektiv, zhvillimet e 15 vjetve t fundit dshmojn se ndrmarrja e reformave t gjithanshme demokratike, n trsin e tyre, solln rezultate pozitive pozitive pr vendin e shoqrin. Me 1990 Shqipria ishte nj shtet diktatorial. Pas 15 vitesh Shqipria prfaqson nj demokraci t konsoliduar q pretendon antarsimin n NATO brenda dy viteve t ardhshme. Ky ndryshim thelbsor shpreh revolucionin e madh q ka ndodhur gjat ktyre viteve n sistemin demokratik n vend, prfshir edhe n raportin e partive politike me institucionet prgjegjse n fushn e siguris. Nj vlersim i till pozitiv vlen edhe pr parlamentin, i cili ka psuar ndryshime pozitive n mnyrn e funksionimit t brendshm t tij, zgjerimin e tematikave t diskutimit, rritjen e transparencs qeveritare ndaj publikut dhe prfaqsimin m t mir t interesave t qytetarv^34.
*Autori sht kshilltar i Presidentit t Republiks s Shqipris. Pikpamjet e shprehura n kt studim jan personale dhe nuk shprehin mendimin zyrtar t institucionit ku punon
als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn