als_Latn dik_Latn sag_Latn
Le të themi se unë e ti jemi kolegë dhe po kthehemi në shtepi në të njëjtin autobus. Sot autobusi është i tejmbushur dhe në njëfarë mënyre ne ndahemi. Për shkak se ti je pranë derës kryesore të autobusit dhe unë jam afër derës së pasme, jam në gjendje të kap vetëm në çaste të caktuara të shkurtra pamjen tënde. Para se të arrijmë ndalesën tonë të zakonshme, vërej një të njohur tonin të përbashkët, që thërret atje nga trotuari, “Ej, ju të dy! Ejani të pijmë diçka!” Bashkimi me këtë të njohurin do të ishte diçka e mirë por ne shqetësohemi kryesisht më tepër për shoqërinë që kemi me njëri tjetrin. Dyert e autobusit hapen; të ndarë nga turma, ne duhet të vendosim në mënyrë të pavarur nëse do zbresim për pijen me të njohurin apo do vazhdojmë udhëtimin.
Le të supozojmë se ky i njohuri ynë i përbashkët thërret fort, unë vështroj por nuk të shoh gjëkundi; unë nuk kam asnjë garanci nësë edhe ti e ke parë të njohurin e përbashkët e për rrjedhojë nuk di as si t’ia bëj nëse të zbres apo të vazhdoj rrugën.
Çfarë ndodh me saktësi që e bën këtë komunikimin të dështojë kaq keq?
Mundësitë janë dy. E para është e thjeshtë fare sepse mund të ndodhë që ti nuk e vëren fare të njohurin e përbashkët; për shkak se mund të të ketë zënë gjumi në autobus. Mundësia e dytë është që ti në fakt e vëren ate. Por unë vendos të qëndroj në autobus sepse nuk kam dijeni nëse ti e ke parë atë apo jo. Në këtë rast pra, secili prej nesh e ka dëgjuar thirrjen e të njohurit, por unë nuk e di nëse ti e di. Pra, unë dëgjova për vete por s’pata mënyrë të kuptoj nëse dhe ti e dëgjove atë, që të orientohesha me vendimin tim për të zbritur apo jo.
Komunikimi i suksesshëm nganjëherë nuk ka të bëjë fare nëse një mesazh që dërgohet është marrë apo jo. Ai varet gjithashtu nga fakti nësë njerëzit kanë dijeni që edhe të tjerë gjithashtu e kanë marrë atë mesazh. Me fjalë të tjera, nuk ka të bëjë vetëm me dijeninë e njerëzve për mesazhin; por edhe me dijeninë e njerëzve që edhe njerëz të tjerë kanë dijeni për mesazhin, që është “mbidija” për mesazhin.
Të themi se kur i njohuri ynë na thërriste, unë të pashë ty që ngrije kokën duke më kërkuar mua. Edhe pse unë kam dijeni për thirrjen, dhe kam gjithashtu dijeni se edhe ti ke dijeni për thirrjen perderisa të shoh që lëviz kokën duke më kërkuar mua, prap se prapë vendos të qëndroj në autobus sepse unë nuk e di nëse ti e di që unë e di. Pra vetëm një “nivel” mbidijeje nuk mjafton.
Për t’i shkuar kësaj deri në fund, nuk vonojmë të kuptojmë se të gjitha nivelet e mbidijes janë të nevojshme: Unë duhet të di për thirrjen e të njohurit, ti duhet të dish për të gjithashtu, unë duhet të di se ti e di, ti duhet të dish se unë e di, unë duhet të di që ti e di se unë e di, e kështu në vijim; që do të thotë se, thirrja duhet të bëhet “e njohura e përbashkët.” Termi “e njohura e përbashkët” mund të ketë shumë përdorime për këtu po e preçizoj dhe njëherë: Themi për një fakt apo për një event që është bërë e njohur e përbashkët ndërmjet një grupi njerëzish nëse secili ka dijeni për të, të gjithë e dijnë, të gjithë e dijnë se të gjithë e dijnë, të gjithë e dijnë se të gjithë e dijnë se të gjithë e dijnë, e kështu në vijim ad infinitum.
E bukura këtu është se dy persona mund t’i krijojnë që të gjitha këto nivele komunikimi thjeshtë duke u parë në sy. Nëse shihemi në sy merremi vesh, ne zbresim nga autobuzi; komunikimi është i suksesshëm.
Situata të ngjashme me atë të “thirrjes së të njohurit” quhen “probleme koordinimi”: ku secili person dëshiron të veprojë vetëm nëse edhe të tjerët veprojnë gjithashtu.
Shembuj të tjerë:
Rebelimi ndaj një regjimi është një tjetër rast emblematik i një problemi koordinimi: çdo person është më i prirur t’i bashkohet demostratës nëse edhe shumë të tjerë bashkohen, kështu mbase sepse arritja e qëllimit është më probabël dhe mundësia që të arrestohesh ka gjasa të pakta. Kështu regjimet, me çensurën e tyre targetojnë komunikimin publik siç janë grumbullimet e masave, publikimet, banderolat, madje edhe graffitit, mjete këto, nëpërmjet të cilave njerëzit jo vetëm që marrin mesazhin por marrin dhe dijeni se edhe të tjerët po e marrin mesazhin.
Për pothuajse 30 vjet çmimi i bukës në Egjipt kishte qenë konstant; tentativa e Anuar el-Sadat në 1977-n për rritjen e çmimit u prit me kundërshti të mëdha. Që nga ajo kohë teknika e qeverisë ishte që ta zvogëlonte gradualisht madhësinë standarte të bukës; ose të ndryshonte një pjesë të miellit të përzier me një cilësi më të ulët. Këto taktika janë shumë më shumë se sa thjesht metoda të mashtrimit individual: çdo person mund ta vërente se buka po bëhej gjithnjë e më vogël por nuk kishte dijeni nëse edhe të tjerë e kishin vërejtur këtë gjë. Të ndryshosh madhësinë apo shijen e bukës nuk përbën të njëjtin event publik si rritja e çmimit të saj.
Rrathët brenda-shikues
Një mënyrë specifike për të gjeneruar ‘të diturën të përbashkët’, siç e cekëm më lart në rastin e autobusit, është kontakti sy më sy. Për grupet e mëdha forma më e përafërt me kontaktin sy më sy duhet të jetë e tillë që të gjithë ta shohin njëri tjetrin, dhe figura gjeometrike që e plotëson kushtin është rrethi. Forma rrethore lejon që secili person të shohë se çdokush tjetër po kushton vëmendje gjithashtu. Mbase kjo është një prej arsyeve pse rrathët brenda-shikues ndihmojnë shumë koordinimin.
Tipar karakteristik i strukturave parahistorike përgjatë asaj që tashmë quhet jugperëndimi i Shteteve të Bashkuara është kiva. Të ndërtuara pjesërisht nëntokë, kivat janë tipike rrethore, dhe njerëzit uleshin përballë që të shiheshin në fytyrë. Vështirësia e ndërtimit të këtyre strukturave tregon shumë për rëndësinë e tyre.
Nga një anketim në Shtetet e Bashkuara dhe Kanada Charles Goodsell gjeti se ulja në karrige që krijonin forma të harkuara i ndihmonte pjesëmarrësit të krijonin ndjesi më miqsore kundrejt uljes në rreshta të vendosur paralelisht njëri pas tjetrit: “ato ndihmojnë që të krijohet përshtypja që pjesëmarrësit janë të përbashkuar. Të ulur përreth pjesëtarët e një audience kanë kontakt vizual me njëri tjetrin, për rrjedhojë mund të vrojtojnë ndjesitë, shprehitë, dhe reagimet” (Goodsell 1988, fq.166).
Mona Ozouf zbuloi gjithashtu që edhe në festivalet revolucionare gjatë Revolucionit Francez, format rrethore konsideroheshin ideale: kishte njëfare “obsesioni me amfiteatrin… që u lejonte spektatorëve ta shihnin njëri tjetrin në reciprocitet perfekt”. Rrethi mbyllet bukur nga spektatorët e fundëm gjithashtu dhe mund të shtohen pafundësisht me zgjerimin e rrezes rrethore.
Rrethi, një simbol, apo teknologji komunikimi?
Këtu nuk bëhet fjalë për ndryshim simbolesh, por ndryshimin e fizikalitetit të hapësirave ceremoniale për ta bërë të vështirë që dikush të të vrojtojë ty… e ti të mos kesh mundësi ta vrojtosh atë, është gjeometria perfekte për të gjeneruar atë që e quajtëm “e njohura e përbashkët”, “e ditura e përbashkët”, (angl. common knowledge). Për të folur në shqipe të pastër, qëndrimi në formë rrethore të jep mundësinë që të mbledhësh më shumë informacion, nuk të shpëton asgjë, pjesëmarrësit shndërrohen në pjesëbërës, pasi duke i lexuar shprehitë dhe gjendjen emocionale njëri tjetrit koordinohen për të krijuar një super spektakël, ku secili spektator i parë nga gjithë të tjerët kontribuon te kënaqësia që ai provon.
Çfarë kanë të përbashkët një grup WhatsApp, një ceremoni martesore dhe fushatat elektorale?
Përgjigjja është e thjeshtë: të gjitha ndihmojnë krijimin e asaj që quajtëm “e njohura e përbashkët”, “e ditura nga të gjithë” ose shqip shqip… “e marruna vesh”. E marruna vesh është shumë e rëndësishme, sepse nëpërmjet saj njerëzit zgjidhin problemet e koordinimit, në të cilat të dish nëse të veprosh apo jo të duhet dijeni nëse edhe të tjerët e dinë atë që ti di, dhe të duhet dijeni që të tjerët e dinë se ti e di.
Përdoruesit e WhatsApp e dinë shumë mirë se momenti kur “e njohura e përbashkët” krijohet është pikërisht kur ato dy shigjetat bëhen blu. Virtualisht aplikacioni imiton arkitekturën rrethore që përmendëm më lart duke përdorur gjuhën e simboleve dhe të ngjyrave për të sinjalizuar momentin kur një mesazh shndërrohet në “të ditur të përbashkët”.
Edhe statusi social varet nga e ditura e përbashkët. Martesa, për shembull, nuk ka të bëjë thjesht dhe vetëm me marrëdhënien e dy njerëzve. Por edhe që njerëzit e tjerë ta njohin çiftin si çift.
“Kuptimi i të qënit i martuar është që të tjerët të të trajtojnë si i martuar”. Mund të ketë gjasë që dy njerëz që nuk shihen me njëri tjetrin të trajtohen si të martuar, dhe nga ana tjetër dy që e konsiderojnë veten si çift të mos njihen nga të tjerët si të tillë, pra, e gjitha varet nga e njohura e përbashkët, e njohura e përbotshme.
Nevoja për të krijuar të njohurën e përbotshme tregon se një ceremoni martesore është më shumë sesa një thjesht shkëmbim premtimesh nga dy personat. “Kur ti shkon në dasëm, nuk je vetëm ti që sheh një çift të martohet. Është gjithashtu tepër e rëndësishme që ti e di që edhe të tjerët e dinë”. Ja pse premtimet e kurorës kanë më pak rëndësi se ceremonia.
Kur një president i ri merr detyrën, substanca e ceremonisë së rastit është e rëndësishme, por jo aq e rëndësishme sa fakti që të gjithë të pranishmit dhe ata që e ndjekin nga televizioni e dinë se të gjithë të tjerët po shohin të njëjtën ceremoni. Të gjithë e dinë se kush është presidenti i ri, të gjithë e dinë se të gjithë e dinë.
Regjimet autoritare përdorin paradat si mekanizëm, pasi nuk është i mjaftueshëm fakti që secili individ të priret t’i nënshtrohet autoritetit por duhet që secili të dijë se edhe gjithë të tjerët janë të prirur t’i nënshtrohen autoritetit të tij. Pra, parada është forma që një regjim autoritar zgjedh për të krijuar të njohurën e përbashkët (common knowledge).
Reklamat televizive më të kushtueshme janë pikërisht ato që vertiten në 5 minutshin përpara fillimit të edicionit qëndror të lajmeve. Kjo sepse të gjithë e dinë se të gjithë po ndjekin lajmet, dhe për rrjedhojë të gjithë e dinë se të gjithë e kanë parë atë reklamën e një produkti të caktuar.
Rastet e aplikimit të këtij koncepti janë të pafundme, e kjo është mënyra se si shpërndahet e ditura e përbashkët ndërmjet njerëzve. Mënyra se si shpërndahet e ditura e përbashkët në një shoqëri tregon edhe koordinimin e asaj shoqërie. Kush kontrollon të diturën e përbashkët të një shoqërie, kontrollon edhe koordinimin e saj.
Në 2015-n Mark Zuckerberg do të ndërmerrte një iniciativë mbarëbotërore të quajtuar A Year Of Books, ku ftonte ndjekësit e iniciativës t’i bashkoheshin listës së librave që ai po lexonte. Rationa Ritual është titulli i librit mbi të cilin janë bazuar radhët e mësipërme të këtij shkrimi. Rational Ritual ishte në pesëshen e parë të rekomandimeve të Zuckerberg, dhe nuk është e çuditshme që principet e këtij libri me 90 faqe t’i shohim mjeshtërisht të përdorura gjërësisht nga Facebook, WhatsApp etj. Mark Zuckerberg me anë të një komenti me të cilin i përgjigjej një ndjekësi pranoi se informacioni që përcjell ky libërth e ka ndikuar shumë mënyrën se si Facebook u konceptua, u rrit, dhe vijon të funksionojë.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn