als_Latn uzn_Latn slv_Latn
NGA: BEN ANDONI
Intervista me z.Shyqyri Nimani cek fusha t ndryshme, sepse po kaq hapsir ka edhe fush-veprimtaria e tij. E kemi munduar pr t’u prgjigjur n shum hapsira, t cilave ai me delikates dhe me nj shprehje t lart qytetrimi, u ka qndruar i ekuilibruar. Nuk sht nacionalist i thekur, n kuptimin shqiptar, por i dhimbet ajo q po bhet sot n hapsirat shqiptare, ku t gjith flasin dhe askush nuk lviz. N intervist sht cekur kaligrafia, prkthimi, letrsia dhe far-do-gjje tjetr q lidhet mes dy vendeve tona. Do ishte mir q auditori ta shijonte vet...
- I nderuari z. Nimani, konsideroheni nj personazh me qasje t mdha n fusha t shumta t dijes. Ku ndjeheni ju m i prfshir dhe m afr thirrjes s brendshme?
Thuhet se dhuntit personale mund t jen trashguese ose madje mund t jen edhe si dhurat hyjnore. Ato mund t jen vetm pr nj veprimtari shpirtrore, por, ato mund t jen edhe t shumnduarshme. Mua, q n vitet e para t shkolls s mesme t artit n Pej, m kan fascinuar biografit dhe veprat madhshtore t Leonardo da Vinit dhe Fan Nolit. Gjithashtu m impresiononin edhe veprat e humanistit t madh francez, Romain Roland (1866-1944): “Vie de Beethoven” dhe “Vie de Michel-Angel”. Lexoja me shum knaqsi edhe veprn e famshme t italianit t gjithanshm, Giorgio Vasari (1511-1674) “Le Vite de’ pi eccellenti pittori, scultori, ed architettori”, mbi artistt m t shquar t Renesanss italiane. N rastin tim, me gjas, dhuntit kan qen mjaft duarshlira: arti figurativ, arti i muziks, arti i t prkthyerit, esejistika e historis s artit… Ndrkaq, prkundr angazhimeve t mia n disa fusha t ndryshme t arteve, por mjaft t ndrlidhura njra me tjetrn, un kam filluar me artin figurativ (vizatimin, grafikn, pikturn) dhe do t vazhdoj kshtu deri n prfundim t karriers sime artistike. Dizajnin, me tr spektrin e tij t gjer (logon, posterin, kaligrafin, pikturn e librit…) e adhuroj posarisht. Por, hulumtimet mbi artin figurativ shqiptar ndr shekuj m krijojn knaqsit m t mdha. Ato m preokupojn trsisht tani e dyzet vjet dhe vazhdojn akoma edhe m shum t m magjepsin. Jan nj burim i pashtershm dhe nj thesar i jashtzakonshm. Ne duhet t’a botojm serialin kapital t monografive reprezentative t piktorve tan mesjetar, duke filluar nga Mikeli i Vlors, Onufri, Nikolla, Selenicasi, Shpataraku, vllezrit Katro e Zografi e deri te Anagnosti.
- Jeni ndoshta nga t rrallt shqiptar q keni prkthyer pjes me haikun e famshm japonez. A keni ndonj ndikim nga shkolla e kulturs s ktij vendi n formimin tuaj?
Shpeshher jam pyetur se a sht poezia apo muzika mbretresha e artit? Do t thoja se jan t dyjat. Ato mbajn kurora t arta mbi kokat e tyre. Besoj se poeti japonez Ki no Tsurayuki (884-946) kishte t drejt kur kishte thn para m shum se nj mij vjetsh se “Poezia kishte lindur q nga koha kur Qielli ishte ndar nga Toka”. Poezia, pr m tepr, gjat udhtimit t saj t gjat ka zhvilluar tashm forma shum t veanta. Nj nga m t veantat, sigurisht, sht vjersha me vetm tre rreshta shtatmbdhjetrrokshe e haikut japonez. Kur isha student i Akademis s Arteve n vitet e gjashtdhjeta t shekullit t kaluar, nj dit, kur po lexoja revistn prestigjioze amerikane “LIFE” n Qendrn Kulturore dhe Informative Amerikane, vrejta papritmas disa poezi haiku t prkthyera mjeshtrisht n gjuhn angleze nga akademiku dhe japanologjisti Harold Gould Henderson (1889-1974). Trashgimia kulturore japoneze, q e kam prjetuar drejtprsdrejti n Japoni, m ka ln mbresa t thella n psikn time. Pas publikimit t disa nga prkthimet e mia t haikut n revistn Zri i rinis, m von n vitin 1970 kam ilustruar dhe botuar librin bibliofil Haiku japonez n madhsi 49x9 cm. Ndrkoh, pas kthimit nga Japonia, ku kam qndruar pr dy vjet (1976-1978) dhe pasi kam studiuar veprat e poetve t famshm Matsuo Basho (1644-1694), Yosa Buson (1716-1783) dhe Kobayashi Issa (1763 -1827), si dhe t piktorve t mirnjohur Kitagawa Utamaro (1753-1806), Katsushika Hokusai (1760-1849) dhe Utagawa Hiroshige (1797-1858), kam prkthyer dhe ilustruar nj libr dygjuhsh n japonisht dhe shqip: Poezia japoneze haiku (Rilindja, Prishtin, 1984), sipas librit t Daniel Buchanan: One Hundred Famous Haiku. Vjershat haiku zakonisht pasqyrojn meditime enigmatike apo rebuse poetike, nga t cilat sa her q lexohen mund t dalin interpretime t reja. N shumicn e vjershave ndihet ndikimi i fuqishm i Zen-budizmit me qasje mistike, meq shumica e atyre q thurnin haiku ishin priftrinj shtegtar apo banor t manastireve. Nj haiku t till e ka thurur mjeshtrisht poeti Kobayashi Issa:
Kjo bot sht
Vetm nj vshtrim lulesh
Nga maja e skterrs.
Edhe pse mendimi i prgjithshm sht se un jam shqiptari i par q i ka sjell kombit poezin haiku - un mendoj se mbase shum koh m par poett dhe studiuesit tan t mdhenj si Jeronim de Rada (1814-1903) , At Gjergj Fishta (1871-1940), Faik Konica (1875-1942) ose Fan Noli (1882-1965) mund t ken sjell informacion mbi haikun japonez. Sidoqoft, tashm jan mbi 30 autor shqiptar, t magjepsur nga fuqia magjike e haikut, q jan t suksesshm n kt lloj t vargjeve. Disa autor shqiptar t haikut jan paraqitur n website t internetit: WHA – World Haiku Association dhe n antologjin Nj Mij Kojrrilla (O MIE DE COCORI - ONE THOUSAND CRANES), Iai, Editura PIM, Rumani 2009. Ndrkaq, revista Shamrock Haiku Journal q botohet nga Shoqata Irlandeze e Haikut, ka botuar nj prmbledhje me poezit e 248 autorve nga 38 shtete, n mesin e t cilve edhe t 18 autorve shqiptar me 35 poezi haiku t prkthyera n anglisht s bashku me tekstin tim Historia e Haikut n Shqipri.
- Nj ndr botimet tuaja m t njohura t kohve t fundit sht ajo q lidhet me Mehmet Pashain. A mund t na thoni dika n lidhje me kt botim t veant?
Jan shum figura t kombit shqiptar q kan arritur majat e lavdis, si n hapsirat etnike shqiptare, por, edhe m shum gjithandej n hapsirat ndrkombtare. Nj nga kto figura pa dyshim sht, mbase m i madhi, Mehmet Ali Pasha i Madhrishm. Fenomeni i tij ishte rrjedhoj e sindromit, do t thosha famkeq, se shqiptart m shum kan br pr t tjert se pr kombin e tyre. M 2005, u organizua n Kajro dhe n Aleksandri t Egjiptit, Simposiumi dhe Konferenca ndrkombtare “Muhammad Ali and the World” (Mehmet Aliu dhe Bota), ku moren pjes qindra studiues nga mbar bota. Ne ishim katr pjesmarrs shqiptar nga Kosova q lexuam kumtesat tona. Por, asnj nga Shqipria!! Me at rast un isha betuar se do ta shkruaj dhe do ta dizajnoj artistikisht monografin m dinjitoze mbi Mehmet Aliun e Madhrishm: nga nj artist dhe studiues shqiptar pr nj shqiptar aq t famshm. Dhe, pas tet vjetsh devotshmrie t jashtzakonshme jam i lumtur q ia dola. Natyrisht, sht pun e t tjerve q ta vlersojn.
- far u mungon studimeve historike shqiptare sipas jush n kohn ton? A mendoni se shum nga historiant e sotm nuk kan qasje asfare me rrymat dhe metodikat moderne t historis s kohs son?
Mendoj se gjat dekadave t fundit n hapsirat tona kan magjistruar dhe doktoruar nj vargan i madh kandidatsh n fushn e historis. Por, kemi munges t madhe t profesionistve nga fusha e historis s arteve si n Shqipri ashtu edhe n Kosov; ata mund t numrohen vetm me gishtat e dors. Sipas prurjeve t ktyre viteve t fundit mund t konstatojm se, me disa prjashtime pozitive, kemi mjaft devalvime t kritereve themelore. Ka shum tema minore me qasje konvencionale, duke iu shmangur atyre madhore. Nuk sht e mjaftueshme qasja e tyre hulumtuese dhe aftsia e mirfillt profesionale. T’i marrin vetm si shembuj studiuesit e rrethit ton ballkanik, t cilt jan t specializuar jo vetm pr periudhat romake, bizantine apo osmane, por edhe pr shekujt e dekadat e caktuara t ktyre periudhave. Ata jan t aft t shfrytzojn dokumente origjinale npr arkivat e bibliotekat relevante n latinisht, italisht, greqisht, osmanisht e arabisht, n sllavishtn e vjetr, si dhe n anglisht, gjermanisht e frengjisht. Sa mund t kemi ne ekspert me tipare t lartprmenduara? Institucionet tona shtetrore nuk kan qen t gatshme t investojn pr krijimin e nj kuadri t till. Nuk thuhet me kot: aq sa ke mbjellur, aq dhe do t korrsh.
- A mendoni se ka ardhur koha t shkruhet nj histori e re e Shqipri-Kosovs n ditt tona?
Patjetr. sht imperariv kohe. Prkundr jokreativitetit t disa antarve t akademive tona t shkencave dhe t arteve (sidomos asaj t Prishtins), t cilt sikur koten nga prgjumsia dhe veprojn sipas motos Video et taceo (Shikoj dhe s’them gj), megjithat mund t konstituohet nj redaksi e aft multidisiplinare q do ta prpilonte nj histori t re me parametra dhe standarde bashkkohore, me dizajn dhe me shtyp t sofistikuar grafik. Kjo histori nuk do t duhej t prqendrohej vetm n Shqipri e Kosov. Ajo do t duhej t prfshinte t gjitha pjest e trungut etnik, pa marr parasysh barrierat e kufizimet. Dua t shtoj me kt rast se ne jemi mbase ndr kombet e vetme q ende nuk e kemi enciklopedin kombtare apo t prgjithshme. Tani sht koha t fillohet me prgatitjet e enciklopedis son, e cila duhet t’i ket dhjetra vllime.
- Cili sht dmi m i madh i ndarjes s Kosovs me Shqiprin deri m tash?
Viti 1913 shnoi njrin nga vitet m t zeza t kombit shqiptar gjat gjith historis s tij. Shtetit q u krijua at vit ia reduktuan s teprmi hapsirn dhe popullatn arbitrarisht dhe me dhun. Me ndarjen n pes njsi t huaja armiqsore pa t drejta elementare njerzore, u atakua pr shfarosje korpusi etnik shqiptar, pasojat e t cilit coptim ndrpren zhvillimin normal, prosperitetin dhe mirqenien kombtare. Pasojat jan t mdha, sepse u bn trysni djallzore pr ekzod, asimilim apo shfarosje totale. Megjithat, me sakrifica dhe rezistenc, populli mbijetoi. Po t ishin realizuar atbot aspiratat e ligjshme t popullit shqiptar q t jetonte n nj shtet monolit, nj Shqipri e till do t ishte sot, pa dyshim, njra ndr shtetet m t prparuara n rajon.
- Si nj anglofil i njohur, do t doja t’ju pyesja pr cilsin e prkthimeve nga letrsia anglisht-shkruese n shqip. N letrsin t themi e ktej kufirit sht shtruar shpesh ideja e riprkthimit t kryeveprave t klasikve anglo-amerikan. Ju si e mendoni kt?
Mendoj se ne kemi qen me fat q trashguam shqiprimet maestrale t poliglotit Fan Noli, dhe t disa prkthyesve t tjer. Me prkthimin e kompletit t veprave t dramaturgut t madh anglez William Shakespeare, gjuha shqipe tregoi potencn e saj si sistem gjuhsor me mundsi t mdha. Pajtohem gjithsesi se sht koha pr t br prkthime t reja t kryeveprave t letrsis klasike (dhe bashkkohore) anglo-amerikane. Prkthyesit e popujve t tjer kan br n koh t ndryshme me dhjetra prkthime vetm t veprave t Shakespeare.
- A po ndahet gjuha e t dy vendeve tona, gjithnj e m shum?
Nj pyetje e till pr mua dhe pr shumicn e shqiptarve sht shum e dhembshme dhe shqetsuese, sepse sht shtje tejet e ndjeshme. Mjerisht, nj trend i till, pr ndarjen e gjuhs son n dy pjes t ndryshme, po shfaqet artificialisht dhe brutalisht me insistimet e disa individve me kokfortsi fabuloze. Nse ky trend fatal do t ishte i logjikshm, ather e logjikshme do t ishte edhe ndarja qllimkeqe q e bnin serbt (armiqt e prbetuar t shqiptarve), t cilt shqiptart e Shqipris i quanin “Albanci” ndrsa ata shqiptar q jetonin t ndar dhunshm nga trojet e tyre jasht kufinjve t Shqipris i quanin “Shiptari”. Jan dy shtje q ata i interpretojn gabimisht dhe i ngatrrojn: gjuhn standarde dhe dialektet. Gjuha standarde e do populli t qytetruar sot sht bazament integrues, konstruktiv dhe funksional dhe implementohet n mnyr rigoroze, madje do abuzim sanksionohet me ligj. Ndrkaq, dialektet jan n prdorim t lirshm dhe t papenguar. Pr fat t mir, tashm edhe shqiptart e arritn kt objektiv, i cili po funksionon mjaft mir n t gjitha hapsirat shqipfolse: n shkollat fillore, n universitete, n letrsi dhe n t gjitha masmediat e shkruara dhe elektronike. Tani sht koh e bekuar q shqiptart po ribashkohen. Sepse ne jemi popull i nj gjaku, i nj gjuhe dhe i nj trashgimie kulturore q funksionon me mijra vjet. Kshtu do t vazhdoj t jet amshueshmrisht.
- Monografit dhe albumet t botuara nga ju, sipas artit grafik t standardeve botrore, kan treguar nj vizion shum modern dhe mbi t gjitha krkesa t larta botimi. Cilat jan sipas jush plagt q e shoqrojn botimin n shqip t temave t ndryshm?
Ecja n hap me standardet e prgjithshme progresive bashkkohore do t thot t jesh n harmoni me korpusin e popujve t qytetruar evropian dhe botror. Andaj edhe botimet tona duhet patjetr t’i plotsojn kritert m t larta prmbajtsore dhe estetike sipas t arriturave tekniko-teknologjike m t sofistikuara. Kam shum miq dhe studiues n Kosov dhe n Shqipri q jan krijues par excellence e q disa nga veprat e tyre jan botuar teknikisht n mnyr skandaloze. Te kta studiues kam par dorshkrime t rndsishme t fushave t ndryshme pr t cilat ata nuk gjejn mjete pr t’i botuar. Pr fat t mir kohve t fundit jan botuar disa vllime t autorve shqiptar q kan nivel solid prmbajtsor, estetik dhe teknik, e q jan botuar me inisiativn personale dhe me mbshtetje sponsorizuese private. Kjo mnyr ta prkujton kohn e botimit t mundimshm t “Mesharit” t Gjon Buzukut ton t madh.
Ndrkaq, sht obligim i institucioneve shtetrore q t’i sigurojn fondet e prhershme pr hulumtime shkencore jasht vendit dhe pr botimin e veprave t veanta dhe kapitale, ashtu si veprohet n vende t tjera. Sepse sht mkat i pafalshm t mos studiohet e ndriqohet edhe m shum trashgimia jon e mrekullueshme q tani gjendet n kufinjt e vendeve fqinje e m gjer, pr shembull, n Maqedoni, Serbi, Mal t Zi, Bullgari, Itali, Greqi, Rumani, Turqi dhe n vendet arabe.
- Jeni nj krijues i disiplins s kaligrafis, prpos t tjerave. A ju duket se neglizhimi n mas i saj e ka bjerr imazhin e kulturs shqiptare?
Kaligrafia (bukurshkrimi) sht pararedse e tipografis dhe si e till ka nj zanafill t lasht si shprehje intelektuale dhe estetike e shtytjes s brendshme shpirtrore t njeriut. Kaligrafia sht mjeshtri artistike e nj bukurije subtile, e cila sht praktikuar gjithandej n civilizimet e Lindjes dhe t Perndimit. Kshtu, jan zhvilluar stile t jashtzakonshme gjat t gjitha periudhave historike t shkruara n papirus dhe n pergamen. Si dihet, tekstin m t vjetr kaligrafik, q sht zbuluar deri m sot, e kemi nga viti 1462, “Formuln e pagzimit”, t kaligrafuar me stil t bukur italik. Por, jan edhe shum dokumente t tjera t rndsishme t kaligrafuara n skriptoriumet e fisnikve dhe sunduesve shqiptar mesjetar t Gjergj Arianitit, Sknderbeut, Ali Pash Tepelens, e q nuk jan t pranishme para publikut pr t’u njohur m mir me to. Un kam kaligrafuar disa diploma e mirnjohje t ndryshme (me kaligrafi digjitale dhe dorshkrimore) pr personalitete t shquara ndrkombtare pr titujt “Doctor honoris causa”. Puna ime e fundit ishte kaligrafimi i “Deklarats s Pavarsis s Kosovs” n dy siprfaqe t mdha pergameni, m 2007. N Angli, pr shembull (sikur edhe n vende t tjera me tradit kaligrafike), ende vazhdohet me dhnien e mirnjohjeve dhe t diplomave ashtu si kaligrafoheshin dikur bulla-t apo chart-at, t kaligrafuara n pergamen dhe t stolisura me iniciale, ornamentik florale dhe me stema shtetrore me ngjyra ari e argjendti. Le t’i prmendim me kt rast dy kaligrafime t Donald Jacksonit (lindur m 1938, kaligraf zyrtar i Mbretris s Bashkuar t Britanis s madhe dhe Irlands Veriore) me citatet e famshme t Sir Winston Churchill: “I have nothing to offer but blood, toil, tears & sweat” (Un s’kam asgj t ofroj pos gjakut, mundimit, lotve dhe djerss) dhe tjetrin m 1974: “Elisabeth the Second by the Grace of God” (Elizabeta II me Hir t Zotit). Andaj, do t duhej t konstituohet nj studio artistike (skriptorium kaligrafik me librlidhje) n shrbim t Presidentit t Republiks s Shqipris n Tiran dhe t Presidentit t Kosovs n Prishtin.
- Si i shikoni politikat kulturore t dy vendeve? A ju duket se flitet m shum sesa punohet me kulturn e dy vendeve tona?
Nga prvojat e deritanishme (pas lufts s vitit 1999) q kan t bjn me politikat kulturore Shqipri-Kosov mund t them me plot gojn se m shum flitet sesa veprohet. ’sht e vrteta, jan br disa manifestime t rralla, t cilat as n nj mnyr nuk i plotsojn shkmbimet e domosdoshme. Le t’i braktisin ata darkat ministrore protokollare dhe deklaratat mediale derisa t fillojn t veprojn, t prpilojn programe konsistente dhe afatgjata profesionale. Tani nuk ekziston m asnj pretekst pr arsyetim: t dy kraht jan shoqri demokratike, t cilat i grsheton “Rruga e Kombit”. Si shembull shum pozitiv q duhet t shrbej si udhrrfyes sht ekspozita madhshtore “Nj Komb, nj Kultur”, q u prezantua n Prishtin n fund t vitit t kaluar. Artdashsit kosovar prjetuan knaqsit m t mdha shpirtrore t grshetuara n t njejtn koh dhe spontanisht me krenarin kombtare, duke i prjetuar pr s afrmi artefaktet e mrekullueshme t trashgimis son, n mesin e t cilave, kryeveprat ikonike t piktor Onufrit, “Epitafin e Glavenics” t Gjergj Arianitit e shum e shum t tjera. T dy kraht e kombit pronsojn vlera t mrekullueshme t proveniencs antike, mesjetare dhe bashkkohore pr t’ia prezantuar njri-tjetrit.
- Cilat jan obligimet tuaja t ardhshme dhe me far do t merreni n t ardhmen?
Jam duke u prgatitur me prkushtim prioritar pr ekspozitn time retrospektive pr ta shfaqur n t dy galerit kombtare t t dy kryeqendrave tona, n Prishtin dhe n Tiran, me rastin e 75 vjetorit t lindjes (1941-2016) dhe t 55 vjetorit t karriers sime artistike. Paralelisht, pr kt prvjetor jam duke shkruar autobiografin time artistike q t promovohet me at rast. Kam n duar edhe disa projekte t tjera; njri ndr ta sht vllimi mbi artistt shqiptar gjat Renesanss italiane, me theks t posam te Viktor Karpai e Mark Bazaiti dhe te “Scuola degli Albanesi” n Venezia. Ndrkoh, si zakonisht, do t marr pjes n ekspozita kombtare dhe ndrkombtare t arteve figurative. Por, sa her q m bhen pyetjet se me far do t merrem n t ardhmen, gjithnj m kujtohen fjalt q m’i kishte thn skulptori yn i madh, Odhise Paskali, me rastin e ekspozits s tij personale n Prishtin. Atbot, po ia festonim 80 vjetorin e lindjes. Me at rast ai nxorri nj bllok shnimesh ku kishte evidentuar dhjetra e dhjetra tema q donte t’i realizonte n t ardhmen. Profesor Paskali ndrroi jet pas pes vjetsh. Un nuk e di se sa nga ato tema t parapara i kishte realizuar. Por e di q thuhet se derisa sht duke punuar dika, njeriut kurr nuk i tretet vullneti.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn