als_Latn lit_Latn mlt_Latn
Lana, origjina e emrit Tirana
Prof. Asoc. Dr. Thanas L. GJIKA
DOSSIER - Shpjegimet qė janė dhėnė deri sot pėr origjinėn e emrit Tirana, duke e lidhur me emrin e qytetit Teheran, ose me fjalėn Tiran-i, janė tė papranueshme nga studiuesit shqiptarė dhe tė huaj. Pėr mendimin tonė edhe mendimi se kjo fjalė mund tė jetė me origjinė latine, nuk ėshtė i qėndrueshėm.
Duke vlerėsuar rėndėsinė e problemit, edhe pse nuk jam specialist i kėsaj fushe studimore, guxova tė hartoj kėtė sprovė. Nuk mendoj se me kėtė sprovė mund tė arrihet shpjegimi pėrfundimtar, por po guxoj ta hap diskutimin rreth kėtij problemi, duke meduar se mund tė ndihmoj nė procesin e ecjes drejt zgjidhjes.
Guximin e mora i nisur nga shtysa qė na jepte gjatė leksioneve vetė profesori ynė i paharrueshėm Eqrem Cabej, autori i Fjalorit Etimologjik mė tė mirė tė gjuhės shqipe. Pėr shpjegimin e origjinės sė emrit Tirana mendoj se duhet tė kemi parasysh disa tė rrethana gjeografike, historike, toponomastike dhe fonetike.
1. Me emrin Tirana ėshtė quajtur prej kohėsh dhe vijon tė quhet jo vetėm qyteti, por edhe fusha, qė pėrshkohen prej lumit Lana, pra emri i kėtij lumi duhet tė ketė qenė nė zanafillėn e fjalės pėrkatse.
2. Kronologjikisht, sė pari, me kėtė emėr duhet tė jetė emėruar fusha, dhe mė pas qendra e banimit, e cila u krijua nė atė fushė, pikėrisht anės lumit Lana, aty ku ndodhet edhe sot qyteti.
3. Lumi Lana para viteve 50-tė tė shekullit tė XX-tė, kur u sistemua nė shtratin e drejtė prej betoni, kalonte nėpėr fushė dhe nėpėr qytet si njė lumė me shumė dredha.
4. Nga ana fonetike prania nė fjalėn Tirana e bashkėtingėllores “r” e butė nė mes dy zanoresh, tregon se nė kohėn kur vepronte fenomeni i rotacizmit (kthimi i “r”-sė nė “n”) bashkėtingėllorja “r” duhet tė ketė qenė njė “rr” (“r” e fortė), ose njė “r” e butė e shoqėruar me njė bashkėtingėllore tjetėr. Po tė kishte qenė njė “r” e butė midis dy zanoresh nė fillim tė erės sonė, sot do tė kishim dy forma pėr kėtė fjalė. Nė gegėrisht do tė kishim formėn Tinana dhe nė toskėrisht formėn Tirana, ashtu si kemi dy forma pėr emrin Vlona / Vlora.
Duke mbajtur parasysh kėto tėdhėna gjeografike, historike, toponomastike dhe fonetike, po fillojmė sugjerimet tona.
Fusha ku dridhej e pėrdridhej lumi Lana nė fillim tė erės mendoj se ėshtė quajtur “fusha ku tirret Lana”. Me kalimin e kohės, mbas pėrdorimesh tė shpeshta kjo shprehje mund tė jetė rrudhur e tė ketė formuar kompozitėn “Tirrlana”, si emėr vendi pėr tė emėruar fushėn ku kalonte lumi Lana. Mė vonė kjo fjalė ėshtė thjeshtuar edhe mė nė formėn “Tirrana” duke asimiluar bashkėtingelloren “l”. Mė pas ėshtė zhvilluar zbutje e “rr”-sė sė fortė nė “r” tė butė.
Skema e ndryshimeve tė fjalės mund tė paraqitet kėshtu: Fusha ku tirret Lana > Fusha e Tirrlanės > Fusha Tirrana (e Tirranės) > Fusha (fshati) Tirana.
Formėn e sotme Tirana e hasim qė nė shekullin e XVI, tė pėrmendur prej Marin Barletit nė veprėn Historia e jetės dhe e bėmave tė Gjergj Kastriotit Skėnderbeut.
Dielli
als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn