als_Latn dik_Latn sag_Latn
Read Priracnik.pdf text version
Algoritam Centar
Moduli 1..................................................................................................................... 2 Çfarë është punëtoria? ................................................................................................ 2 Arsimi dhe demokracija ............................................................................................. 7 Pjesëmarja e nxënësve. Mundësia për zgjedhje ....................................................... 10 Pavarësia dhe individualizimi në procesin e mësimdhënies nëpërmjet lidhjes ....... 14 Stilet e të mësuarit .................................................................................................... 15 Mësimi interaktiv nëpërmjet parashtrimit të pyetjeve. Taksonomia e Blumit ........ 15 Qasja integruese. Proektet e nxënësve ..................................................................... 19 Punimi i planit grupor dhe individual për përcjelljen proekteve të nxënësveportfolio .................................................................................................................... 26
Moduli 2................................................................................................................... 27 Përparimi i shëndetit në shkollë ............................................................................... 27 Shëndeti mental dhe emocional................................................................................ 31 Fëmijët me "sjellje ekstreme". Ndihma e nxënësve për shprehjen e emocioneve .. 31 Dëgjimi aktiv ............................................................................................................ 34 Pasqyra për vetveten dhe vetbesimi në procesin mësimor ....................................... 34 Krizat zhvillimore gjatë fëmijëris dhe adoleshencës. Karakteristikat dhe potenciali .................................................................................................................................. 35 Nevojat e nxënësve në shkollë ................................................................................. 37 Komponenta multikulturore në procesin mësimor - respektimi i dallimeve dhe ngjajshmërive ........................................................................................................... 46 Promovimi i integrimit. Percepcioni i tjetrit ............................................................ 47 Gjeneralizimet dhe stereotipet .................................................................................. 49 Paragjikimet dhe diskriminimi ................................................................................. 49 Konfliktet.................................................................................................................. 53
1
Algoritam Centar
Moduli 1
Ora-punëtori Modernizimi i mësimdhënies në thelb nënkuptojmë mësimdhënien aktive/interaktive, në të cilën të gjithë nxënësit të marrin pjesë në mënyrë aktive në realizimin e orës. Përfshirjen e të gjitha palëve të interesuara në krijimin dhe zbatimin e ndryshimeve radikale në realizimin e orës, ndryshon rolin, përgjegjësinë dhe pozitën e mësimdhënësve dhe nxënësve. Ora mësimore e realizuar në këtë mënyrë është e orientuar ka procesi, ndërlidhja, bashkëpunimi..... Atmosfera që krijohet është inicuese, pozitive dhe e sigurtë, njëkohësisht mundëson liri në të shprehur dhe zhvillim. Mësimi bashkëkohor për çdo orë mësimore mund të jetë në një farë mënyre punëtori në vete.
Çfarë është punëtoria?
Një ose më tepër aktivitete që janë realizuar në grupe, të bashkuar rreth një teme. Tema mund të jetë e paracaktuar ose të zhvillohet gjatë puntorisë. Shmbulli 1: Punëtori me temë: Enët e gjakut; Rinia dhe pirja e duhanit; Zgjedhja e konfliktit; Rrafshi dhe trekëndëshi etj. Shmbulli 2:" Formoni 6 grupe me nga 4 anëtar. Ndëgjoni problemin që do ta prezentoj! Mundohuni së bashku për të gjetur më shumë zgjidhje!. Nuk ka zgjidhje të mira dhe të këqija... " Puntoria gjithmonë ka një strukturë që mund të jetë e ngurtë ose më fleksibël. Struktura të ngurta kanë ato punëtori që kanë rezultatet e parashikuara dhe të përkufizuara qartë pjesët: hyrja / adaptimi /, pjesë qendrore / aktiviteti kryesor / dhe përfundimi / komentet dhe konkluzionet /. Struktura fleksibile kanë ato punëtori që mbështeten në ndërtimin e marrëdhënieve në mes anëtarëve të grupit, duke përdorur shprehjet themelore - loja, fjala dhe aktivitete të përbashkëta. Në këto punëtori, ndërveprimi njerëzor shihet si bazë e të mësuarit dhe zhvillimit. Gjatë kësaj dallimet jo vetëm që respektohen, por edhe trajtohen edhe si pasuri njerëzore prej së cilës thithen ide dhe aktivitete të reja. Me zmadhimin e fleksibilitetit të strukturës, puntoria më tepër drejtohet kah vetë procesi. Rezultati është më pakë i rëndësishëm, gjegjësishtë vëmendja nuk është e orientuar kah rezultati paraprak i pritur. Në çdo rast nuk ka përgjigje të sakta dhe jo të sakta të pyetjeve të parashtruara; çfardo orvatje ose përgjigje është origjinale, për arsye se ka rëndësi të veçantë, e cila njëkohësisht është edhe personale, ndërlidhje, gjithashtu edhe zhvillimore. Qëllimi kryesor i çdo seminar është për të nxitur të mësuarit dhe zhvillimin në kuptim më të gjerë. Pyetjet dhe kërkesat (pritjet) janë nxitësit e procesit të puntorisë dhe aktivizojnë punën në grupe. Ata mund të inicohen nga mësuesit ose nga nxënësit. Shembulli 1: "Çfarë u vjen në mendje kur dëgjoni fjalën lojë?" Shembulli 2: "Në seminar dua / nuk dua të ndodhë ..." Çfarë mund të pritet si arritje? Liria e mendimit dhe e fjalës, lidhjen dhe cilësinë e re të përvojës, kreativiteti dhe mundësitë për rritjen e zgjedhjes ... 2
Algoritam Centar
Puntoria si një formë e të mësuarit-aktiv metodë e të mësuarit experiencial Në kushtet e atmosferës nxitëse, të sigurt dhe kooperative nxënësit në punëtori kanë mundësi të jenë të përfshirë në mënyrë aktive gjatë gjithë procesit, nëpërmjet: shoqatave, duke propozuar ide, parashtrimit të pyetjeve, duke dhënë përgjigje, zgjidhjeve të problemeve, gjegjësishtë me vizatime, shkrim, lëvizje, dramatizim, lojra etj. Në punëtori sigurohen kushtet që komunikimi të rjedhë lirshëm në mes pjesëmarësve, duke e përfshirë edhe mësuesin. Një tregim duhet të inicoj tregimin tjetër, pyetjet ose idenë. Më këtë krijohen kushte për këmbimin e diturive dhe eksperiencës. Këmbimi inicohet me aplikimin e teknikave të ndryshme të punës në grupe: nxënësit mund të bisedojnë ose ti tregojnë eksperiencat e veta në çifte, në grupe më të vogla ose në tërë grupin. Në këtë mënyrë nxënësve u jepet liri e plotë dhe më tepër mundësi për punën, ndërlidhjen dhe shkëmbimin: në mënyrë simbolike (nëpërmjet zërit, fjalës, vizatimit, lëvizjes, lojës), direkt (duke folur për ndjenjat dhe përvojën personale), indirekte ( duke dëgjuar ndërlidhet me përvojat e të tjerve). Ndërveprimit (kooperimi) - "ekipet për mësim" Në procesin e punëtoris zgjedhja e aktiviteteve mundëson komunikim në mës pjesëmarsve, bashkëpunim, hulumtim të përbashkët, plotësim, etj., që krijon kushte për pjesëmrje të barabartë dhe marje të vendimeve. Rezultati i përfituar nuk vlerësohet, kritkohet ose ndryshohet, por shfrytëzohet në vazhdimësi, si inicues i fazës së ardhshme ose temës së punëtorisë. Ndërveprimi (kooperativiteti) dhe bashkëpunimi sigurojnë kontinuitet në mësim dhe zhvillim, i cili është i rëndësishëm për qendrueshmërin e zhvillimit, pa mar parasyshë intenzitetin e ndryshimeve në të cilat nuk marim pjesë. Mëismi sipas modelit Me mënyrën e udhëheqjes dhe sjelljes në punëtori, mësuesi paraqet burim të rëndësishëm për mësim. Përveç zgjedhjes së metodave dhe teknikave me të cilat zhvillohet aktiviteti, me rëndësi është edhe përmbajtja, sjellja dhe stili i udhëheqjes së punëtorisë. Nxënësit vërejn si udhëheqësi i përkushton kujdes, komunikon, tregon respekt, propozon ide, gjenë zgjidhje.... Mësimi nëpërmjet lojës Për të gjithë llojet e punëtorisë është karakteristike se pjesa më e madhe e aktiviteteve zhvillohet nëpërmjet lojës. Gjatë kësaj, loja kuptohet si punë serioze të cilën nxënësit dhe mësuesi e bëjnë në procsin e mësimit dhe zhvillimit. Në lojë provohen role të ndryshme (hulumtues, prezentues, inicues, analizues, fëmijë, i ritur, .. ) nëpërmjet të cilave mësojm atë që nuk e dijmë dhe kalojmë një hap përpara në zonën e zhvillimit të ardhshëm. Me lojën e ndjemë atë që duhet të arrijë. Në lojë nxënësi është për një kokë më i lartë se vetja. Në lojë edhe mësuesi mund të jetë për një kokë më i lartë se vetja. Në lojë ka mundësi që fëmija të jetë për një kokë më i lartë se i rituri.
3
Algoritam Centar
Këshilla praktik për "udhëheqjen neutrale" të punëroeive: Më sjelljen tuaj dhe fjalimin mund të tregoni se gjithë përgjigjet dhe eksperiencat e ndryshme janë të pranuara në mënyrë të barabartë. Kur përjetimi i dikujt nuk përputhet me këndëvështrimin tënd ose pritjet, mundohuni që ta shihni si pjesë e dallimeve të përgjithëshme që ekzistojnë në mes njerëzve, pa u munduar që të korigjoni ose komentoni. Ekzistimi i mendimeve dhe qendrimeve të ndryshme në grup është evidencë për besimin dhe lirinë e mendimit dhe fjalës, me të cilat fillon mësimi dhe zhvillimi. E njëjta vlenë edhe kur dëgjoni diçka që është në pajtim me besimin dhe qendrimin tuaj. Aprovimi si dhe mohimi mund të ndal procesin e hapjes dhe shprehjes së mendimeve të ndyshme. Vërtetoni nëse dikush ka mendim të ndryshëm dhe iniconi për shpehjen e tij: " A mendon dikush ndryshe?" Çdo mendim dëgjoni me vëmendje dhe me falëmenderim, me fjalët "Në rregull", "Mirë" ose me aprovim jo-verbal. Mund të aprovoni edhe atëherë kur nuk pajtoheni, ose nuk e aprovoni. Kjo është me rëndësi kur punoni me nxënës, veprimet e të cilëve nuk i aprovoni, por në të njëjtën kohë mund ta bëni me dije se vetë nxënësi dhe ajo që deklaron e pranoni si mendim personal të tij. Nxënësit në kulturën tradicionale, posaçërisht në arsim, janë të pregaditur të japin përgjigjet që mësuesit e presin dhe e aprovojnë. Pyetjet që fillojn me "A ka... " më së shpeshti mbarojnë me po/jo përgjigje, duke i inkurajuar përgjigjet e dëshiruara të nxënësit. Kur dëshirojmë të diskutojmë për ndonjë temë me nxënësit, më të përshtatshme janë pyetjet të cilat fillojnë me fjalët; çfarë, si dhe në çfarë mënyre .... Pyetjet e këtilla parashtrohen dhe përgjegjen në grupe, gjatë të cilës nxënësit dhe mësimdhënësit kanë një rol të barabartë për të gjetur përgjigje.
4
Algoritam Centar
Puntori për njoftim dhe për lidhje Qëllimet: Formimi i grupit; Formimi i atmosferës së sigurtë, inicuese dhe kooperative në grup; Vetëvërtetimi; Diskutimi për pritjet; dhe Formimi i rregullave grupore. Materialet: Stema personale (fleta për punë); Dëshiroj të.... (fletë për punë); Fletë e madhe letre, markerë, flomasterë, lapsa ose stilografa; dhe Fletë e thyer në tre pjesë me vizatime të jashtme (Fletë për punë). Aktivitete: 1. Njohftim - Loja me emra: Secili pjesëmarës në grup e tregon emrin dhe mbiemrin. Pastaj, pjesëmarësit e thonë emrin e tyre me zë të lartë, qetë, në bazë të melodisë, e ndajnë në rokje dhe krijonë emër të ri me lidhjen e rokjeve të emrit të pjesëmarsit tjetër. Në rrethin e fundit sejcili pjesëmarës zgjedhë mënyrën si do ta thekson emrin e tij. Stema personale: Sejcili pjesëmarës merë një fletë të letrës me stemë të zbrazët. Në sejcilën pjesë të stemës duhet të shënon dhe vizaton diçka për vetën e tij: Çfarë bën në kohën e lirë? Çfarë të plotëson në punë? Çfarë dëshiron të arrishë? Diçka për familjen tënde.... Në pjesën e zbrazët ndër stemën shënohët motoja jetësore, ndonjë proverbë, urtësi, fjali e dashur, frazë. Pastaj pjesëmarësit mund ta tregojnë stemën personale dhe të ndajnë atë që e kanë shkruajtur me tjerët në grupe ose çifte, pastaj një çift të prezentoj për çiftin tjetër për atë që ka dëgjuar. Varijacionet për njohftim dhe vetëvërtetim: Dëshiroj që ... Sejcili merë nga një fletë në të cilën është vizatuar silueta dhe katër mjegulla për rreth. Sejcili pjesëmarës e plotëson vizatimin dhe e ngjyrosë siluetën në atë mënyrë që ajo do të bëhet silueta e tij, gjegjësisht njeri. Pasi e mbarojnë këtë u jepet instrukcione në mjegullat të shënojnë: Çfarë dëshirojnë sytë e mi të shikojn; Çfarë dëshirojnë veshët e mi të dëgjojn; Çfarë dëshirojnë duart e mia të bëjnë; dhe Çfarë dëshirojnë këmbët e mia të bëjnë. 2. Pritjet dhe rregullat: Në fletë të madhe prej letre shënohen pritjet e grupit. Pastaj diskutohet për pritjet, cilat prej tyre janë të realizueshme, cilat nuk janë, prej kujt varet realizimi dhe kështu me radhë. Më rëndësi është që në fund të trajnimit përsëri të kthehemi në pritjet dhe të diskutohet a janë realizuar ato.
5
Algoritam Centar
Prej fletës së pritjeve rrjedhin dhe rregullat themelore për punë në grup të cilat mund të shënohen dhe të plotësohen. Në fillim të pjesës punuese mirë është që grupi të njihet me qëllimet, me temat dhe me aktivitet të parapara me program. Diskutohet edhe për organizimet tjera të parapara me program, si p.sh pauzat, sa do të zgjasin, çfarë ofrohet nga organizatori, etj. 3. Lidhja me tregimin: Pjesëmarësit ndahen në trijada. Sejcila trijadë merë fletë të thyer në tre pjesë, sejcila pjesë ka vizatim në pjesën e jashtme (vija të drejta, të thyera, të mbyllura dhe të hapura). Sejcili prej tijadës përfundon njërin nga vizatimet, pastaj bëhet tregimi për vizatimet i atij tjetrit. Prej tre tregimeve krijohet një i përbashkët, të cilit i caktohet titull the emir i autorit-kombinimi i rokjeve nga emrat e pjesëmarësve në trijadë.
6
Algoritam Centar
Arsimi dhe demokracija
Demokracia është ideal i shumë shoqërive moderne. Nënkupton integrimin dhe jetën e bazuar në disa principe: për liri, pjesëmarje dhe barazi. Demokracia në shkolla ose demokratizimi i shkollave, gjithashtu, paraqet ideal në shoqërinë tonë moderne. Megjithatë, demokratizimi i shkollave është procës i cili zhvillohet dhe nëpër të cilin kalojnë të gjithë shkollat që si qëllim kanë vendosur ndërtimin e shkollës demokratike. Demokratizimi i shkollave nënkupton ndryshimin e shumë sferave të funkcionimit, duke filluar prej ndryshimit të mënyrës së organizimit të aktiviteteve, nëpërmjet ndryshimit të qasjes dhe principeve të punës, pastaj mënyrat e kyçjes së anëtarve të shoqërisë, mënyrat e vendim-marjes, gjegjësisht distribuimin e pushtetit.... Ndryshimet nuk ndodhin brenda natës, posaçerisht nëse miret parsyshë konteksti historik dhe kulturor dhe fakti që çdoherë shkolla ka qenë hijerarkike, autokratike dhe totalitare. Megjithatë, sotë kur në mënyrë deklarative dhe në mënyrë normative jetojm në shoqëri demokratike të gjithë jemi të involvuar në procesin e arsimit, e mbajmë përgjegjësin për kontributin e demokracisë në arsim. Që don të thotë ekziston përgjegjësi kolektive dhe personale sa do të afrohemi idealit për shkollë demokratike. Ku dallohen shkollat demokratike prej atyre tradicionale? Pushteti në shkollat demokratike është disperzuar (shpërndar) edhe në procesin e vendim-marjes marin pjesë të gjithë anëtarët e shkollës: drejtoria, mësuesit, nxënësit, deri sa në shkollat tradicionale pushteti është i centralizuar dhe ekziston vendosje hijerarkike; drejtori vendos më së shpeshti për të gjithë aktivitetet në shkollë, mësuesi më së shpeshti vendosë në klasë, ministria vendosë për rregullat e lojës të të gjithë shkollave.... Mardhëniet ndaj diturisë, gjithashtu, është komplet i ndryshëm. Në shkollat demokratike dituritë arrihen nga më tepër burime, është multidimenzionale, multidiciplinare, me të cilën nxënësit i mundësohet të kupton kompleksitetin e të gjithë dukurive, gjendjeve, gjërat që i mëson për botën dhe njeriun. Dituritë nuk janë të kufizuara dhe njëanëshme. Arsimi demokratik mundohet të zhvillon rëndësi personale për diturit, që don të thotë informacionet, gjegjësisht të zhvillon mendim kritik dhe kreativ dhe qasje aktive ndaj mesit dhe ndaj vetëvetës. Përkundër kësaj, në shkollat tradicionale nxënësit mësojn mekanikisht me memorimin e fakteve, të cilët janë paraqitur si të vërteta të vetme, të izoluara dhe distancuar nga praktika. Qëllimet e mësimit në shkollat demokratike janë të drejtuar kah zhvillimi i qendrimit kritik, ka hulumtimi, kah kreativiteti, pastaj kah zhvillimi i ndjenjës për tjetrin nëpërmjet promovimit të vlerave për tolerancë dhe pranim, dhe në përgjithësi kah procesi i përhershëm dhe pa kufi të zhvillimit. Shkollat tradicionale janë të drejtuara drejtë absorbimit të diturive të gatëshme, memorizimi, promovimi dhe uniformitetit, konformizmit dhe moralizimit, q.d.th. formimi i individit sipas mostrës paraprakisht të paramenduar. Mësuesi në shkollat demokratike udhëheq, ndihmon, koordinon, drejton, përcjellë, deri sa në shkollat tradicionale ligjiron, diciplinon dhe vlerëson.
7
Algoritam Centar
Nxënësi është aktiv, i lirë në shprehje, kurioz - ka rol qendror përkundër nxënësit në shkollën tradicionale ku ai është pasiv, pa eksperiencë, jo-kreativ. Në realitet nuk ekzistojn shkolla plotësisht demokratike ose plotësisht autokratike. Këto dy përshkrime i tregojn ekstremet e një kontinuiteti dhe tendencat të cilat mbizotrojnë në disa shkolla. Pse është e rëndësishme demokracia në shkollë? Demokracia në shkollë është e rëndësishme për këto arsye: Zhvillimi i ndjenjës për përgjegjësi; Ndjenja për bashkëpunim dhe bashkësi; Inicim të pjesmarjes dhe arritje të përvojës për udhëheqje me përgjegjësi; Vendim-marje dhe zgjedhje për jetën personale dhe jetën e shoqërisë; Zhvilimi i shkathtësive shoqërore, zhvillimi i mendimit kritik dhe kreativitetit; Zhvillimi i ndieshmërisë për nevojat e veta autentike dhe nevojat e të tjerve; dhe Respektimi dhe pranimi i dallimeve.... Ndërtimi i shkollës demokratike mund të fillon me bisedë, sepse dialogu është një ndër parakushtet kryesore për zhvillim. Biseda mund të jetë për domethënien e demokracisë, definimit ose formësimin e vizionit, prej personales kah e përbashkëta. Baza e shkollës demokratike duhet të jetë pjesëmarja e të gjithë anëtarve të shkollës në të gjithë segmentet e funkcionimit të saj.
Si mund të implementohen principet themelore demokratike në shkollë? Një prej mënyrave mund të jetë nëpërmjet mënyrës së organizimit dhe sigurimit të pjesëmarjes e të gjithë pjesëmarsve në ndërtimin e bashkësis së shkollës. Për shembull në nivel të shkollës mund të: Caktohen dhe zhvillohen procedura dhe principe për gjithë aspektet e funkcionimit të shkollës - mënyra e vendim-marjes, zgjedhja, sjellja dhe veshja, zgjedhja e situatave konfliktuoze, ushqimi, pirja e duhanit, sjellje tjera, mungesat... të cilat i mbrojnë dhe i garantojnë të drejtat dhe liritë themelore njerzore; Kyçen nxënës në procesin e vendim-marjes, procedura dhe rregulla nëpërmjet kyçjes së nxënësve në format ekzistuese, trupa, të cilët marin vendime. Formohen këshilla/trupa të nxënësve të cilat kanë ndikim në vendimet dhe marin pjesë në ndërtimin e procedurave të shkollës; Formohen grupe të ndryshme përgjegjëse për aspekte të ndryshme në të cilët marin pjesë aktive dhe organizohen nxënësit, psh.: grupi për zgjedhjen e konflikteve, grupi për zgjedhjen e situatave kritike, grupi që meret me sjelljet riskante, arogancën, mungesat, ushqimin, ekskurzionet dhe shëtitjet .....
8
Algoritam Centar
Siguroj pjesëmarje aktive të nxënësve në organizimin dhe udhëheqjen e aktiviteteve të lira: sekcione, projekte, ngjarje, solemnitete, e kështu me radhë; dhe të Bëhen programet për zhvillimin e vlerave multikulturale, integrimit, pranimit dhe promovimit të dallimeve.
Menaxhimi i klasës demokratike Menaxhimi në klasë ka të bëj me mënyrën e organizimit, udhëheqjen dhe funkcionimin e klasës/orës. Mësuesit më së shpeshti e shfrytëzojnë këtë term kur flitet për preventivë nga sjelljet problematike të nxënësve. Menaxhimi në klasë është aspekti më i vështirë për mesimdhënje për shumë mësues. Menaxhimi në klasë është i lidhur me motivimin, disciplinën dhe respektin. Menaxhmenti i suksesshëm mundëson edhe mësuesi edhe nxënësi të ndihen të suksesshëm dhe të përdorshëm në klasë. Komponenta kyçe për menaxhment të suksesshëm në klasë është mësimi, dizajnimi dhe aplikimi i procedurave. Këto janë disa propozime për menaxhim të suksesshëm në klasë të cilët kanë të bëjnë me organizimin dhe udhëheqjen: Zhvillim të përbashkët (vendosje, testim, ndryshim) rregulla për punën në klasë; Diskutimi dhe pranimi i çdo mendimi për tema të ndryshme prej mësimit dhe jetës të nxënësve, mësuesve dhe në përgjithësi ne shkollë: dhe Vendim-marje të përbashkët për aspekte të ndryshme nga jeta e përbashkët me shfrytëzimin e procedurave demokratike (konsezusit, votimit, zgjedhje e rastit ..)
Në lidhje me disciplinën dhë menaxhimi me emocione të ndryshme dhe nevojat e nxënësve në doracakun në pjesën e dytë janë të ofruar disa puntori dhe modele teorike të cilët mund të shfrytëzohen për menaxhimin në klasë.
9
Algoritam Centar
Pjesëmarja e nxënësve. Mundësia për zgjedhje
Komponenta më themelore dhe më kryesore e demokracisë është pjesëmarja. Mund të ketë mënyra të ndryshme me të cilat sigurohet pjesëmarja në shoqëri. Për sh., pjesëmarja në aktivitete grupore, pastaj pjesëmarja si interaktivitet ose lojë në metodat e mësimit, pjesëmarja në debate dhe diskutime, pjesmarja në shpërndarjen e pushtetit, vendim-marje. Ekziston e ashtuquajtura pjesëmarje autentike me të cilën nënkuptojmë refleksionin e fakteve të cilët mësohen, kompleksiteti i tyre, ndërlidhëshmëria, ndërvarësia, mendimi kritik dhe zhvillimi i diturive personale për faktet dhe informacionet, vendim-sjellje me përgjegjësi dhe ndërmarja e akcioneve në kontekst. Kjo pjesëmarje mundëson të zhvillohen pavarësia dhe autonomia e nxënësve dhe potenciali për zgjedhjen e ndikimeve komplekse në jetën e tyrë dhe më gjërë. Sipas Roxher Hartit (Simovska dhe Unkovska, 1998) pjesëmarja është e drejtë themelore qytetare. Kuptimi i pjesëmarjes demokratike, gatishmëria dhe kompetenca për pjesëmarje mund të arrihen gradualisht dhe vetëm nëpërmjet praktikës. Ajo nuk mund të mësohet si abstrakcion. A mund që mësuesit të zhvillojn pjesëmarje autentike për të cilën edhe ata vetë nuk kanë përvoj për pjesëmarjen autentike dhe nuk marin mjesë në procesin e vendim-marjes? Me siguri është rëndë, por definitive është e mundëshme, si paraakushtë për këtë është ridefinimi i pozicionit vetanak, roli dhe qasja ndaj punës, si dhe pranimi sfidës, gjegjesishtë trimëria, besimi në potencialin e fëmijve, gatishmëria për zgjedhjen e problemeve dhe barierave në gjatë procesit, të hapur për të paqartën ...... Si të zhvillohen dhe praktikohen pjesmarjet aktive dhe autentike të nxënësve në shkolla? Njëra prej mënyrave me të cilën sigurohet pjesëmarja është mënyra e organizimit dhe ndarja e pushtetit, gjegjësisht ndarja e përgjegjësive. Proektet e nxënësve (shiqo më poshte SIVAP metoda për udhëheqjen e proekteve) janë korniza të mira për zhvillimin dhe praktikimin e pjesëmarjes aktive dhe autentike e nxënësve. Pjesëmarja mund të praktikohet për çdo ditë dhe të zhvillohet gradualisht nëpërmjet dialogut dhe aktivitete të përbashkëta të anëtarve të shoqëris. Mundësia për zgjedhje është komponent me rëndësi në realizimin e parakushtit për ekzistimin e pjesëmarjes autentike. Nxënësi duhet të mësoj si të zgjedh, të vëren mundësit e ndryshme për zgjedhje, kjo është e mundëshme nëse ka mundësi për zgjedhje në jetën e përgjithshme dhe në mësime (të zgjedhë tema, të zgjedhë pjesë të procesit ku do të mer pjesë, të zgjedh metoda dhe teknika, të zgjedhë mënyrën dhe mjetet për tu shprehur.....) Kjo eksperiencë e pjesëmarjes aktive dhe autentike më vonë mundëson sjellje të përgjegjëshme të vendimeve të cilët kanë të bëjn me pyetjet më komplekse jetësore.
10
Algoritam Centar
Puntoria për demokracinë Qëllimet: Njohftimi me principet demokratike dhe mënyrat e implementimit të tyre në shkollë; Zhvillimi i vetëdijes dhe ndjeshmërisë për rëndësin e principeve demokratike, posaçërisht pjesëmarjen e nxënësve në zhvillimin e demokracisë në shkolla; dhe Njoftimi me procedurat demokratike dhe vendim-marje (konsenzusin). Materiale: Fletë të madhe prej letre, markerë, flomasterë, stilograf, lapsa; A4 dhe A3 letër; Hulumtimi i hënës (Fletë për punë); dhe Përgjigje e ushtrimit nga ana e NASA-ës (Fletë për punë). Aktivitete: 1. Stuhi me ide (mendime) për demokracinë - inicimi i mendimit për temën. Në fletë të madhe prej letre shënohen asocijacionet dhe idetë i cili i thotë, spontanisht, sejcili nga grupi për temën demokraci. Kur do të shteren idetë paraparake mund të diskutohet për kuptimin e disa termeve me qëllim që të zbulohen kuptimet e ndryshme. Në këtë mënyrë më tepër zhytëna në temë që përpunohet. 2. Tregimet e përbashkëta (paraqitja kreative e demokracisë në shkollë): Pjesëmarsit ndahen në grupe prej 4 deri 5 antarësh. Grupet marin instrukcione të bisedojnë dhe të shkëmbejnë eksperienca në lidhje me pyetjet: Si është demokracia në shkollën tonë? Si e zbatoj demokracinë në klasë? Pastaj, pasi të shkëmbehen eksperiencat, fillojnë të bisedojn dhe të zhvillojn tregimin. Tregimi duhet të përmbanë këto elemente: personazhet, hyrjen, thurjen, përfundimin dhe nuk duhet të përfshijë një ngjarje; tregimi mund të konstruktohet prej eksperiencave të ndryshme. Në fund sejcili grup prezenton tregimin (mund të përfshihet edhe dramatizimi, nëse ka kushte) dhe e ngjet në hamer të madh i cili i përmban të gjithë tregimet që paraqesin demokracinë në shkollë. Pas prezantimit mund të rrrjedhë diskutimi ose debati: Diskutohet për atë çfarë është ideali/vizioni për demokracinë, dhe si është në realitet? Çfarë mungon? Çfarë mundet/duhet të ndryshohet?.. Prej tregimeve nënvizohen shembujt pozitiv dhe diskutohen propozime tjera për përmirësimin e gjendjes. Pjesëmarësit ndahen në çifte dhe duhet të shktuajnë arsyet në favor të qendrimeve pro dhe kontra në lidhje me pyetjen: A kontribuon demokracia mos respektimin e mësuesvë nga nxënëisit në shkollën tonë? Pasi ti shkruajnë shkaqet çiftet basshkohen në grup prej katër antarësh dhe i krahasojnë. Pastaj, të gjithë të cilët besojnë se demokracia në shkollë më të vërtet kontribuon që nxënësit mos të respektojnë mësuesit shkojnë në anën e majtë , kurse ato të cilët besojnë se demokracia më të vërtet nuk kontribuon që nxënësit mos të respektojnë mësuesit në anën e djathtë. Të gjithë duhet të kenë qëndrim dhe të filloj debati.
11
Algoritam Centar
Në 7 deri 8 minutat e ardhëshme në të dy grupet pjesëmarësit i shkëmbejn shkaqet në favor të qendrimit tyre. Bashkarisht duhet të vendosin cilat shkaqe janë më të forta dhe të formulojnë listën, të cilën do ta shfrytëzojnë në mbrojtje të qendrimit tyre para grupit tjetër. Pastaj, grupet zgjedhin përfaqësues i cili për 5 minuta do të prezenton qendrimin e grupit. Pas pesë minutave fillon debati. Gjatë debatit duhet të respektohen këto rregulla: së pari të dëgjohet prezentimi pa u penguar, dhe së dyti, duhet të jetë i sjellshëm ndaj anëtarve të të dy grupeve. Debati zgjatë 12 minuta ku mund të flasin edhte nga dy anëtar të të dy grupeve, sejcili nga tre minuta. Si aktivitet final folësi i parë nga të dy grupet duhet të ketë një minutë deklaratë përfundimtare. Varijacion i tregimeve të përbashkëta mund të jetë teknika rrotuluesja. Në fleta të mdhaja prej letre shkruhen pyetjet: Si është demokracia në shkollën tonë? Si zbatoj demokracinë në klasë? Si mund ta zhvillojm demokracinë në shkollë? Pjesëmarësit të ndarë në grupe diskutojn për një pyetje dhe i shënojn përgjigjet e mundëshme. Pastaj, grupet ndrohen në pyetjen e ardhëshme, në fletën tjetër. Në të njejtën mënyrë sejcili grup mendon, ndëron, diskuton dhe përgjigjet në të gjitha pyetjet. Para tërë grupit lexohen përgjigjet në të gjitha pyetjet.
3. Mapimi i pjesëmarjes së nxënësve dhe mësuesve në shkollë: Pjesëmarësit në grupe vizatojnë hartën e shkollës (planin nga prespektiva e zogut) në të cilën i shënon me ngjyrë të caktuara vendet dhe ngjarjet ku marin pjesë nxënësit. Me ngjyrë tjetër i shënojn vendet dhe ngjarjet në të cilat nuk marin pjesë nxënësit, kurse mendohet se është mirë të marin pjesë. Pastaj zhvillohet diskutimi për pjesëmarjen e nxënësve dhe mësuesve në vendim-marjen në shkollë, në orë, gjatë pushimeve... pastaj, lloje të ndryshme të pjesëmarjes dhe tregohet modeli i pjesëmarjes autentike.
12
Algoritam Centar
4. Hulumtimi i hënës - ushtrimi për kosenzus: Pjesëmarësit grupohen në grupe të vogla prej 4 deri 6 anëtar. Secili prej tyre merë një fletë me instrukcione dhe laps. Është e nevojshme që të lexojnë problemin, të rangojnë çdo paragraf të mbijetesës, sipas renditjes së rëndësisë për ekipin që afrohet me fluturuesen amëz. Renditjet e tyre duhet ti shënojnë në kolonën "renditje e veçantë". Për këtë kanë 15 minuta. Kur do të mbarojnë me rangimin e veçantë, fillon diskutimi për problemin në secilin grup. Anëtarët e secilit grup duhet të shkëmbejnë qendrimet e tyre "për dhe "kundër, si dhe të mundohen të arrijnë në konsenzus grupor për rangimin dhe të evidentojnë këtë si "konsenzus grupor". Rrjedhin këshillat të cilët mund të ndihmojn për arritjen e konsenzusin: Menjanoni diskutimet në lidhje me gjykimet personale. Qasuni detyrës në bazë të logjikës dhe pregadituni që të ndroni mendimin tuaj nëse anëtarët tjerë të grupit kan argumente më të forta për ndonjë zgjedhje tjetër më logjike; Menjanoni rastet e ndrimit të mendimit vetëm kur bëhet fjalë për pajtueshmëri dhe menjanoni konfliktet. Përmbani vetëm ato zgjidhje me të cilat mund të pajtoheni vetëm pjesërisht; Menjanoni teknikat e "zvogëlimit të konflikteve". Kështu për shembull: votimi në bazë të shumicës së votave, llogaritja e mesatarës ose tregëtimi gjatë vendimmarjes; dhe Kuptoni se dallimet në të menduarit janë të vlefshme, jo të dëmshme për procesin e vendim-marjes. Gjatë diskutimit të këtyre dallimeve mund të arrihet deri në ide të reja, megjithatë edhe në ide më të mira për zgjedhjen e problemit të përbashkët.
Kur të gjithë grupet mbarojnë me rangimin e tyre prezentohet lista e rangimit sipas NASA dhe diskutohet për këto pyetje: Cila anëtar i grupit kishte më tepër ndikim, kurse cili më pak? Cili ishte më tepër i vendosur për mbarëvatjen e bashkëpunimit në grup, kurse kush më pak? Vendimet a u sollën me konsenzus? A u paraqit ndjenja e knaqësisë kur grupi punonte bashkarisht?
13
Algoritam Centar
Pavarësia dhe individualizimi në procesin e mësimdhënies nëpërmjet lidhjes
Në " Enciklopedinë pedagogjike" individualizmi në mësim definohet si princip didaktik që i obligon shkollat, mësuesit dhe qëllimet mësimore, përmbajtjet, metodat, mardhëniet dhe ndihmat në mësim të adaptohen ndaj dallimeve mes nxënësve dhe të orvaten që mësimin grupor ta individualizojn dhe personalizojn më tepër, nxënësit ti mundësohet mësim të pavarur dhe vetëiniciativ...." Ky definim nuk nënkupton se individualizimi dhe pavarësimi paraqesin mësim të izoluar të secilit nxënës për vete, kurse më tepër nuk donë të thotë zhvillimin e vetëm një aftësie, shkathësie të fëmijëve. Mësimi i pavarur dhe i individualizuar duhet të ketë efektet e të mësuarit nëpërmjet lidhjes, gjegjësisht mësimi në relacionet me të riturin-mësuesin dhe nxënësit.. Spas Vigotskit, zhvillimi dhe mësimi nënkuptohen si aktivitet social i pandërprerë, gjegjësisht zhvillimi nuk ndodhë vetën në brendi të individues, por krijohet në relacionet sociale. Vigotski ka treguar se secili funksion psikologjik te fëmijët paraqitet dy herë: së pari në mes njerëzve (interpsikologjik), kurse pastaj në brendi të fëmijëve (intrapsikologjik). Ose sikurse thot Vigotski: mua nuk më intereson çfarë mund të bën vetë fëmija, mua më intereson çfarë mund të bën bashkarisht me mua. Që do të thotë, para se ta individualizon atë që e mëson fëmija/njeriu gjendet në lidhje me tjetrin (me moshatarin dhe/ose me të riturin). Nxënësi pavarësohet për arsye se nëpërmjet aktiviteteve fiton hapsirë dhe mundësi të luaj, të mendon, të lidhë, të krahason, të parashtron pyetje, të zgjedhë probleme, të transformon, të provon, të përformon, të prezanton.... E gjithë kjo ndodhë nëpërmjet aktiviteteve të përbashkëta me mësuesin dhe nxënësit. Nxënësi në mes tjerash e individualizon atë që e mëson, duke e mvetësuar procesin, por gjithë ashtu, edhe mësimi do të kujdeset për zhvillimin e potencialit individual nese dizajnon hapsirë dhe mundësi të nevojshme, provokacione dhe situata për provimin e roleve të reja, zhvillimi i shkathtësive të reja, stile kognitive, zhvillimin e aty aftësive të cilat i ka më të dobëta. Atëherë në vend të mësimit të izoluar të shkathtësive të nxënësit për të cilat është më i talentuar dhe për të cilat gjithmonë eksponohet, i zhvillojm edhe aftësitë tjera të nxënësit në më tepër lëmi. Kuptohet, hapsira dhe mundësia e nxënësit të zgjedhë në cilat aktivitete do të marë pjesë, në cilën fazë të procesit do të kyçet, gjithashtu mund të kontribon për kujdesin e individualitetin të çdo nxënësi.
14
Algoritam Centar
Stilet e të mësuarit
Nxënësit e ndryshëm "komentojnë" situata, aktivitete, detyra, informacione, në mënyrë të ndryshme, ky fenomen që quhet stil kognitiv ose stil i të mësuarit. Edhe mësuesit kanë stile kognitive të ndryshme, kurse zhvillimi e vetëdijes për stilin vetanak është aspekt i rëndësishëm në pregaditjen e punës me nxënës. Mungesa e vetëdijes për stilin kognitiv vetanak dhe për ekzistimin e stileve të ndryshme mund inicoj keqkuptime, deri në jotelerancë për stilet e nxënësve të cilët janë të ndryshëm nga stili jonë, si dhe etiketimi gabimisht i disa nxënësve si "të ndryshëm" ose "të ngadalshëm". Për krah kësaj, hulumtimet tregojnë se dy hemisferat e trurit ndryshëm i përpunojn informacionet: ana e djathtë funksionon në mënyrë globale, holistike, vizuele-hapsinore, deri sa ana e majtë karakterizohet me përpunimin verbal, në sekvenca dhe analitikë të informacioneve. Ashtu që te ndonjëri mund të paraqitet me dominante ana e majtë, gjegjësisht hemisfera e djathtë dhe si pasoj paraqiten mediume të preferuara të punës dhe mënyra të ndryshme të punës në grupa. Psikologët tjerë i klasifikojnë stilet e të mësuarit si reflektiv, përkundër impulsiv. Vëretja e këtij dallimi na orienton në nevojën për pranimin e qendrimit relaksues në lidhje me dinamikën e përfundimit të detyrave. Për këtë arsye, për disa nxënës, do të kishtë qenë më mirë detyrat të ndahen në pjesë më të vogla të cilat më lehtë do ti zgjedhin. Teoria e Gardnerit për më tepër lloje të intelegjencës mund të shfrytëzohet nga mësuesit. Kjo teori e ridifinon kuptimin për intelegjencën si aftësi për krijimin e produkteve ose si aftësi për zgjedhjen e problemeve që çmohen në një ose më tepër kultura. Pranimi i ekzistimit të më tepër intelegjencave nënkuptojmë edhe shfrytëzimin e më tepër mediumeve dhe metodave. Mësuesi duhet të shfrytëzon dallimet individuale, duke shfrytëzuar strukturën e grupimit, ashtu që të punojnë në detyrë të njëjtë. Nxënësve duhet tu lejohet vetë të zgjedhin aktivitetet ku do të angazhohen, dhe të lejohet, nëse kanë ndjenja se puna nuk u shkonë për dore, të transferohen në aktivitete tjera, pa etiketime për nxënësit se janë "intelegjentë", "të pa aftë për të mësuar", "rizikë", etj.
Mësimi interaktiv nëpërmjet parashtrimit të pyetjeve. Taksonomia e Blumit
Parashtrimi i pyetjeve është mjet i fuqishëm për inicimin ose për dekurajimin e zhvillimit të stilit kognitiv kreativ dhe kritik të nxënësve dhe mësuesve. Nga aspekti i mësuesit, parashtrimi i pyetjeve divergjente është i rendësishme për procesin e krijimit të paraditurive të nxënesve, por edhe për vlerësimin e arritjeve në orë, si dhe në procesin e vlerësimit të arritjeve globale. Nga aspekti i nxënësve parashtimi i pyetjeve tronsformohet në llojë të aftësisë për marjen e informacioneve nga mësuesi gjatë mësimit, ashtu edhe prej nxënësve tjerë, nëse procesi i mësimit zhvillohet sipas metodave më bashkëkohore. Edhe për mësuesit edhe për nxënësit me rëndësi është që të dinë të parashtrojnë pyetje të ndryshme kreative.
15
Algoritam Centar
Pyetjet që parashtrohen në shkolla, kryesisht, janë të orientuara kah dituria faktografike, që në kushte sasisë së madhe të informacioneve është vetëm ngarkim për nxënësit të cilët janë të detyruar të mbajnë mend mijra fakte. Për nxënësit njohja e fakteve nuk ka ndonjë rëndësi të madhe, nëse ato nuk analizohen, sintetizohen ose rikonstruktohen në forma që do të jenë të zbatueshme. Për ata me rëndësi është të vendosin lidhje në mes diturive të reja me të vjetërat dhe të inicojnë të lidhin përmbajtjet e tyre me eksperiencën personale. Ekzistojn kategori të ndryshme të llojeve të pyetjeve. Njëra prej më të njohurave është taksonomia e Blum-Sandersit për pyetjet. Taksonominë e ka krijuar Benxhamin Blumi, por Sandersi e bën revizionin e saj dhe bën renditjen hijerarike të pyetjeve, sipas procesit mendor që është i kyçur. Në këtë kategorizim sipas renditjes hijerarike, në nivelin më të ulët janë pyetjet në nivel të memorimit (të mbajturit mend), pastaj niveli i përkthimit, niveli i komentimit, niveli i zbatimit, niveli i analizës, i sintezës dhe niveli i evaluimit si nivel më i lartë. Secili nivel është më i rëndë më lartë në krahasim me nivelin paraprak, edhe pse shpesh është shumë rëndë pyetjet të definohen saktësisht cilit nivel i takojnë, sepse nivelet janë afër njëri tjetrit.
EVALUIMI SINTEZA ANALIZA ZBATIMI KUPTIMI MEMORIMI
Niveli I - Pyetjet në nivel të memorimit: Këta pyetje kërkojnë përgjigje që do të gjendet në informacionet faktografike. Përgjigjet e këtyre pyetjeve janë vetëm fakte të cilët janë theksuar ose të shkruajtur dhe nxënësit duhet ti kujtojnë ose më thjeshtë ti gjenë në tekst ose në ndonjë burim tjetër. Për këtë shkakë ky nivel quhet dhe nivel bukfal dhe paraqet kujtimin e informacioneve që më parë janë mësuar. Këto pyetje kanë vetëm një përgjigje të saktë dhe këto janë më të vështira për nxënësit, edhe pse nuk angazhojnë proces mendor më të komplikuar. Përgjigjet në këto pyetje duhet patjetër të mësohen përmendsh (të memorohen). Për shembull: Cili është kryeqiteti i Republikës së Maqedonisë? Përgjigje e saktë dhe e vetme është Shkupi.
16
Algoritam Centar
Niveli II - pyetjet në nivel të kuptimit me dy nënnivele: pyetjet në nivel të përkthimit dhe pyetjet në nivel të komentimit Pyetjet në nivel të përkthimit: këto pyetje kërkojnë transformim të informacionit të fituar ose ristruktuimin në senzacion vizuel dhe auditiv. Kjo donë të thotë se prej nxënësve kërkohettë ritregojnë ose të japin përshkrim të një ngjarje., skenë ose ndodhi, duke krijuar fotografi vizuele ose duke shtuar elemnete audio në informacionet që i marin. Prej nxënësve kërkohet të përgjigjen çfarë kanë ,,parë" ose çfarë kanë "dëgjuar". Gjatë kësaj duhet të krijon përvojë të shqisave të cilën e bartin te të tjerët. Në këto pyetje nuk ka një përgjigje të saktë. Sejcili nxënës përcjellë përjetimet e tij. Për shembull: Çfarë dëgjuat, cila është fotografia e parë për ju deri sa e lexuat tekstin? Pyetje në nivel të komentimit: Më këtë lloj të pyetjeve fillon niveli më i lartë i të menduarit, duke pasur parasyshë se këto pyetje prej nxënësve kërkojnë të zbulojnë (komentojnë) lidhjet në mes koncepteve të veçanta , ideve, fakteve, definicioneve dhe të ndërtojnë kontekste të ndryshme. Për shembull: Çfarë mendon, pse ngjarja ndodhi pikërisht në atë kohë? Niveli III - pyetjet e zbatimin: Pyetjet për këtë lloj e orientojnë nxënësin të kuptoj zbatimin e ideve të caktuara, rregullave dhe teorive në zgjedhjen e problemit specifik në nivel të transformimit në jetën e përditshme. Për shembull: Shfrytëzoi dituritë e tua themelore dhe sqaro si krijohet ngjyra portokalli! Niveli IV - pyetjet e analizës: Pyetjet kërkojnë analizën e ndonjë ngjarje, ndarjen në pjesë dhe kuptimi i relacioneve në mes tyre. Kërkohet përgjegje për ndonjë ngjarje a është e sqaruar përpikërisht ose përgjigjet tjera japin sqarim më të mirë. Për shembull: Në cilën mënyrë përfundimi i përgjigjet ngjarjeve në tregim? Cilët janë motivet e personazhit kryesor në vepër? Niveli V - pyetjet e sintezës: Pyetjet e këtij niveli inicojnë zgjedhjen e problemeve në mënyrë origjinale dhe kreative. Konceptet ekzistuese, principet dhe idet shfrytëzohen për dizajnimin e diçka të re, për arritjen deri te përgjigjja origjinale. Pjesët e veçanta vendosen në kontekst të ri dhe krijonë vepër origjinale të re. Për shembull: Si mundet në mënyrë tjetër të zgjidhet detyra? Si do ta kishte mbaruar ti romanin?
Niveli VI - pyetjet e evaluimit: Me këto pyetje prej nxënësve kërkohet të sjellin gjykim, i cili më së shpeshti bazohet në kriteriume specifike, më pak në mendimin vetanak. Nxënësi jep gjykimin e vetë a është diçka e mirë apo jo, e drejtë apo e zhdrejtë. Për ta arritur këtë, nxënësi duhet të kupton atë që e mëson dhe të integron në sistemin e besimit të tij, në këtë mënyrë sistemi mësimor bëhet personal. Për shembull: Në çfarë mënyre sjellja e njërit ka ndikuar te të tjerët? Në bazë të diturive tua nga gramatika, çfarë mund të thuash për paragrafin e dytë? (adaptuar prej Petkovski K. dhe të tjerë (2005) "Aktivitetet proektuese") 17
Algoritam Centar
Puntoria pë parashtrimin e pyetjeve - taksonomia e Blumit Qëllimet: Njoftimi me nivelet e pyetjeve në taksonomin e Blumit dhe zbatimi i tyre në procesin mësimor/proektet e nxënësve; dhe Zbatimi i taksonomisë së Blumit, ushtrime për parashtrimin e pyetjeve.
Materiale: Krijimi i orës demokratike (Fletë për punë); Kubi (Fletë për punë); Anë të katruçit (kartonit) për formimin e kubitë Ngjitëse, flomasterë, lapsa, stilograf; dhe Niveli i pyetjeve (Fletë për punë)
Aktivitetet: 1. Leximi i tekstit "Krijimi i klasës demokratike" 2. Përpunimi i tekstit me teknikën KUBI: Sejcili prej nxënësve mer kopje të tekstit "Krijimi i klasës demokratike". Pasi do ta lexojnë tekstin, nxënësit ndahen në 6 grupe dhe sejcila grup përgjegjet në një pyetje të shënuar në anën e kubit. 3. Formulimi i pyetjeve për tekstit: Pas prezantimit të shkurtë për taksonominë e Blumit ( në 6 grupet ekzistuese, sipas niveleve) kërkohet ndihmë në paraqitjen tabelare të nivelit të pyetjeve të formulojnë sa më shumë pyetje për tekstin.
18
Algoritam Centar
Qasja integruese. Proektet e nxënësve
Fjala proekt definohet si plan, propozim ose skemë, gjegjësisht formulimi i planit për implementimin e aktiviteteve të caktuara. Për hyrjen e proekteve në arsim më tepër merita ka John Dewey. Mësimi nëpërmjet proekteve është element i rëndësishëm në realizimin e procesit mësimor, për arsye se mundëson arritjen e diturive të ndryshme dhe shkathtësive nëpërmjet shfrytëzimit të resurseve të ndryshme dhe mënyra të ndryshme të mbledhjes, klasifikimi dhe prezantimi i informacioneve, gjegjësisht integrimi i diturive dhe shkathtësive nga më tepër lëmi, lëndë. Nëpërmjet proekteve mundësohet që nxënësit pavarësisht (duke punuar në grupe dhe ekipe) të arrinë deri te më tepër informacione për temën e dhënë (në mënyrë kreative), gjatë kësaj ata janë personi qendror në procesin e mësimit. Dituritë e arritura në këtë mënyrë më gjatë mbahen mend. Në këtë mënyrë të mësimit bëhen ndryshime në raport me mësimin tradicional. Nxënësi bëhet person qendror në procesin e mësimit, vetë ka përgjegjësi për përparimin e vetë, zhvillimin e shkathtësive për vendim-marje dhe mendim kritik, të marë inciativë dhe ta zhvillon kreativitetin e tij dhe të bëhet kompetent për akcion. Mësuesi e ndryshon rolin dominant të tij, e menaxhon dhe koordinon punën, e përcjellë dhe evaluon përparimin, ndihmon dhe paraqet burim të rëndësishëm të resurseve. Kyçja në proekte për nxënësit çdo herë është eksperiencë e re. Eksperiancat nga proektet tjera plotësohen nga njëra situat në tjetrën, duke e zmadhuar vetëbesimin dhe kreativitetin e nxënësve. Njëkohësisht kjo don të thotë që nxënësit që nuk kan patur mundësi të marin pjesë në vendim-marje, planifikojn ose realizojnë idet e veta gjatë shkollimit të tyre do ta kenë rëndë te gjenden në këtë rol. Proektite mund të jenë pjesë e mësimit të përmbajtjeve mësimore, por gjithashtu, mund të paraqesin mënyrë për përpunimin dhe marjes së akcioneve për temat të cilat janë me rëndësi të madhe për shëndetin, ambientit jetësor, shoqërinë, pastaj për tema të ndjeshme siç janë, për shembull: sjelljet të rezikshme, dhuna, dhe në përgjithësi , temat të cilat kërkojnë vendim-marje për jetën tonë, stili jetësor, dhe të cilat mund të kontribojnë në përmirësimin e kushteve në shoqëri. Rëndësi të veçantë është se këto tema të trajtohen në shkollë dhe të kyçen në mënyrë aktive nxënësit të cilët duhet të udhihiqen në proces dhe tu mundësohet pjesëmarje autentike dhe zhvillim të kompetencave për aksione.
19
Algoritam Centar
Korniza metodologjike për udhëheqjen e proekteve për nxënësit (S)IVAP1 modeli është qasje që rrjedhë nga përvoja e mësuesve gjatë udhëheqjes së proekteve. Ky model shërben si kornizë për udhëheqjen e proekteve të nxënësve, inicon pjesëmarjen autentike të nxënësve, krijon hapsirë për komunikim të lirë dhe kreativ, dizajnon dhe zhvillon principe demokratike të dialogut dhe bashkëpunimit dhe në këtë mënyrë mundëson realizimin e ndryshimeve në bashkësi. Mund të aplikohet në procesin mësimor për mësimin e tërësive mësimore dhe temave dhe në aktivitetet e lira për inicimin e ndryshimeve në shkollë. Ky model inicon dialogun e përbashkët, pjesëmarjen autentike dhe aktive të nxënësve dhe zhvillon kompetencat për akcione. Selektimi Selektimi i temës paraqet fillimin e dialogut të përbashkët në grup. Nënkupton pjesëmarje të numërit më të madhë të pjesëmarësve sa është i mundëshëm dhe është shumë me rëndësi motivimi i nxënësve dhe për pjesëmarje "pronësisë" për proektin. Mësuesi ofron lëmi-njësi metodike ose lëmi prej jetës së përditëshme, shëndetësis, shkollës... Pastaj, nxënësit më së shpeshti në grupe, propozojn tema nga lëmia. Rrjedhë zgjedhja e një teme gjatë së cilës aplikohen procedurat për sjellje të vendimit (votimi, konsenzusi). Me rëndësi është sejcili të ketë hapsirë për pjesëmarje, të shpreh mendimin, iden dhe propozimin e tij. Shpesh për këtë qëllim bëhet lista e të gjithë propozimeve të nxënësve, kurse pastaj propozimet - diskutohen deri sa nuk arrihet konsenzusi (kjo procdurë zgjatë më tepër) ose votohet për secilin propozim dhe zgjedhet propozimi me më tepër vota. Nxënësit, gjithashtu mund të marin pjesë në dialog dhe për cilën procedurë të zgjedhjes do të zabatojn. Investigimi (hulumtimi) Investigimi fillon me diskutimin dhe shkëmbimin e diturive, informacioneve, qendrimeve, dilemave, pyetjeve.... të cilat i kanë nxënësit në lidhje me temën. Pyetja themelore që diskutohet është; "Pse kjo temë/problem ëshë me rëndësi për ne?, gjithashtu është me rëndësi pyetja: Çfar di për temen? Cilët janë qendrimet e mia...? Është e nevojshme të lihet kohë aq sa duhet dhe tu lejohet nxënësve të mendojn (mësuesi të mos e jep "përgjigjen e vërtet", por tu lejon nxënësve ta formulojnë, ta krijon, të vlerësojn). Në procesin e mësimit, zbulimi, ndërlidhja e ideve, shpesh paraqiten ide cilat duket se janë të kqija, pa lidhje, kontradiktor, hutuese.... mësuesi duhet të qartësoj se kjo është rrjedhje normale dhe pjesë natyrore e procesit të të menduarit dhe kjo nuk duhet të tallet.
Qasja origjinale IVAP (Investigim, Vizion, Akcion, Ndryshim) është krijuar në Danimark në kuadër të proektit Rrjeti europian i shkollave që e avansojnë shëndetin nga Prof. Dr. Bajrne Brun Jensen dhe përvojat e këtij proekti në Danimark. Selekcioni është fazë e plotësuar nga përvojat e proektit në Rrjetin e shkollave në Maqedonisë që e avansojn shëndetin.
1
20
Algoritam Centar
Roli i mësuesit është që të orientoj dhe të inicoj mendime dhe me kujdes të dëgjon idet e nxënësve. Ai inicon, e zmadhon interesin, mbledh, provokon me pyetje nxënësit të mendojn për atë që e dinë, me qëllim të krijohet baza për zhvillim dhe rindërtim të diturisë ekzistuese. Nxënësi nuk qendron pasiv, por nëpërmjet pyetjeve provokative (kontradiktore) është i provokuar të mëson diçka të re. Pregaditjet për investigim vazhdojn me planin për investigim: Çfarë? Cilat aspekte të temës/problemit do të jenë lëndë për investigim të mëtutjeshëm. (Këto janë pyetjet që duhet të parashtrhohen në lidhje me rëndësin e temës: Sila është rëndësia e temës për të tjerët? Çfarë mendojn/dinë/dëshirojn/nuk dëshirojn të tjerët? Si ka qenë në të kaluarën? Cilat janë shkaqet për gjendjen e momentale? Si është në vende tjera? Çfarë, si mund të ndryshohet?...); Ku do të investigojm? Cilat resurse duhet të shfrytëzohen, cilat njerëz, instuticione, teknologji...... Si? Cilat instrumente do ti shfrytëzojm? (Intervista, pyetsor, anketa, kërkim në Internet, gazeta, gazeta javore, arkive, bibloteka, mënyra kreative dhe kualitative të investigimit dhe dokumentimit, për shembull: monitorim dhe dokumentim të monitorimit me fotografi, vizatime në vend të pyetsorve, analiza e krijimeve (këngë, filma, tregime)... përmbledhë dhe pregaditjen e instrumenteve (pyetje, përkthime, instrukcione, printim); Kur? Planifikimi i kohëzgjatjes së aktiviteteve; dhe Kush? Ndarja e përgjegjësive dhe detyrave. Pjesë e planifikimit është mendimi për problemet dhe barierat e mundhëshme dhe përpilimi i strategjisë për tejkalimin e tyre. Rol i rëndësishëm i mësuesve në këtë fazë është që tu japin mbështetje dhe tju ndihmojn nxënësve në arritjen deri te informacionet dhe diturive relevante. E patjetërsueshme është që mësuesët gjithmonë të jenë një hap para nxënësve dhe gjithëmon të ken tërësin dhe procesin para veti. Në këtë fazë kjo nënkupton pjesëmarjen aktive të tyre në procesin e planifikimit të investigimit dhe investigimin në praktikë. Gjegjësisht, propozon dhe udhëzon (për shembull: cilat resurse mund të shfrytëzohen), ndihmon (për shembull: formulimi i pyetjeve për intervista, anketa, pyetësor), inicon (për shembull; për gjetjen e mënyrës kreative për tejkalimin e barierave) në pregaditjen e investigimit, por gjithashtu edhe investigon për temën / problemin dhe informatat i këmben me nxënësit, pastaj i mbështet, lobon dhe organizon (për shembull: i paraqet, i lajmëron te drejtori ose në institucione tjera të bashkësisë lokale) për kohën e investigimit në teren. Kjo nuk duhet të kuptohet se mësuesi duhet ti bën të gjithë hapat, kurse nxënësit vetëm të paraqiten në vendin e caktuar, por më tepër të jetë i pranishëm rrethë pregaditjes dhe në raste të caktuara të mbështet dhe të ndihmon. 21
Algoritam Centar
Investigimi në teren është pjesë shumë ekzcituese e procesit për fëmijët kur ata me të vërtet e ndijenë lirin, përgjegjësin dhe pronësin e proektit. Rregullimi i të dhënave nga investigimi është e domoddoshme për zbulimin e vlerave personale gjatë procesit. Çfarë mësuam, dëgjuam, shiquam, provuam ...? Së pari fillohet me përpunimin e të dhënave të mbledhura në teren (numërimi i përgjigjeve nga pyetësori, analizimi i ngjajshmërive dhe dallimeve, kategorizimi i përgjigjeve, rregullimi i deklaratave gjatë intervistës, shiqimi dhe rregullimi i materialeve të dokumentuara, këmbimi i përvojave, përjetimeve, dituritë nga investigimi në teren dhe diskutimi për domethënien e tyre). Bëhen sumime për diturit e reja dhe në mënyrë aktive rikonstruktohen skemat për pranimin e koncepteve të reja, në fakt mësohet ajo që do të ngel më gjatë e mësuar. Nxënësit me fjalët e tyre duhet të ridefinojn atë që e kanë kuptuar dhe në këtë mënyrë formojn kontekst të rëndësishëm personal. Gjatë këmbimit, nxënësit vërejn skema të ndryshme dhe zgjanojn të vetën. Rezultati i përfituar nuk vlerësohet, kritikohet ose ndërohet, por shfrytëzohet më tutje, si inicues i fazës së ardhëshme ose temës. Kur nxënësit do të fillojn lirshëm ti tregojn idet e tyre do të paraqitet një llojllojshmëri-gjatë së cilës duhet të braktisim besimin se ekziston vetëm një zgjedhje e saktë dhe të potencohet se janë më të rëndësishëm: mënyra, procedura, procesi i arritjes deri te zgjidhja, se vetë përgjigjja/produkti/procesi. Shumë është me rëndësi të theksohet besimi në aftësin e secilit nxënës të gjykoj në mënyrë kritike (kur mësuesi shprehë respekt ndaj ideve, mendimit të nxënësve, atëherë edhe ata fillojn të tregojn respekt më të madh ndaj mendimit të vet), si dhe të diskutohet për vetë procesin e mësimit, nxënësit ta kuptojn përmbajtjen, por edhe vet procesin e mësimit. Para prezentimit të rezultateve nga faza e ivestigimit (hulumtimit) duhet të bëhet pregaditja e materialit të përfituar i cili duhet ti tregoj rezultatet, por edhe të dërgon mesazhin e caktuar dhe të hap pyetje të reja. Gjithashtu, duhet të organizohet tërë prezantimi: vendi, zgjedhja, rregullimi...), koha (zgjedhja e datës, programi detal), pjesëmarësit (ndarja e detyrave, përgjegjësive, rolet), misafirët (thirjet, kontaktet...). Gjatë prezantimit të materialeve mund të shfrytëzohet mënyra të ndryshme kreative dhe kualitative të paraqitjes nëpërmjet vizatimeve, fotografive, grafikoneve, vizatimit të hartave, modelimi, shfrytëzimi i simboleve, muzika, libri, dramatizimi.... Çfarë mësuam, arritëm të kuptojmë, shiquam, provuam, dëgjuam...? Rregullimi i të dhënave nga investigimi është e patjetërsueshme për vendosjen e qëllimit dhe caktimit të sfidës për zbulimin e diturive personale në procesin e udhëtimit të përbashkët dhe dialogut. Pyetjet e fundit janë: Çfarë dëshirojm të përmirësojm? Cili është qëllimi jonë? Në fakt këto pyetje janë hyrje në fazën e ardheshme.
22
Algoritam Centar
Vizioni Si mund të jetë në të ardhmen? Çfarë duam të ndodhë në të ardhmen? Fëmijët paramendojn realizimin, situatën ideale në raport me temën/problemin, e formojn vizionin e tyre, japin forma, ngjyra, zë ose muzikë, e shëndrojnë në lëvizje, në lojë... Kjo fazë në të cilën më tepër potencohet dhe vjen në shprehje nevoja për liri dhe shpehje dhe krijim kreativë. Mësuesit janë ata të cilët e krijon hapsirën dhe kushtet për fëmijët që ata të ndjehen të lirë dhe të gjurmojnë për vizionin e tyre, pa korigjime dhe ndërhyrje. Akcioni Si t'a arrijë cakun? Si të bëjmë ndryshimin e nevojshëm? Këto pyetje në fillim të fazës në të cilën duhet të ndërmirën hapa konkret për realizimin e ndryshimeve. Ndryshimi gjegjësisht, akcioni duhet në një farë mënyre të kontribojn për përpirësimin e situatës e cila është e lidhur me temën e zgjedhur, edhe pse ndonjëherë në pikëpamje tematike duken të ndryshme (për shembull: tema e parë është dhuna, kurse në akcion përpiqemi të vendosim kohë posaçerisht të organizuar për lojë, që sipas nxënësve do ta zvogloj dhunën dhe do ta tranformoj energjinë negative, ose tema e parë për hapjen e kafiterisë në shkollë, kurse akcioni ka të bëjë me përmirësimin e mardhanieve multietnike dhe zvogëlimi i mungesave të cilat gjatë investigimit janë paraqitur si barierë kryesore për hapjen e kafiterisë). Akcioni mund të nënkuptoj rregullimin e klasës, oborin, organizimin e garave, formulimi i informatorit, pamfleta, poster ose gazeta muri, organizimi i trajnimeve për moshatarët dhe produkte tjera të ndryshme dhe aktivitete të cilët dalin prej temës dhe ideve të fëmijve..... Akcionet janë pjesa më e rëndë e realizimit të proekteve të nxënësve. Në akcione shpesh vjen deri në ndeshje me kufizimet në ambijent, paraqitet numër i madh i barierave dhe kjo në masë të madhe ndikon në motivacionin e nxënësve dhe ndjenjat dhe përjetimet e tyre. Më me rëndësi është që nxënësit ti mësojnë rrugët dhe procedurat me të cilat mund të sjellin ndryshime, pastaj dërgimi i mezazheve ose ngritja e pyetjeve të caktuara në nivel të problemit. Hapja e disa problemeve, vet ajo që është dëgjuar zëri i tyre mund të jetë akcion i nevojshëm dhe në këtë mënyrë është arritur ndryshimi prej situatës paraprake, para se të filloj proekti. Që të jetë akcioni i suksesshëm duhet të jetë mirë i instaluar. Pregaditet plan për akcion, i cili do të përmban hapat e njëjtë sikurse plani për investigim: Çfarë të bëjm? Definimi i hapave të aktiviteteve (për shembull: do të organizojmë tribunë për diskutim, dotë bëjm pamflet për informim, gazetë të shkollës, film...) Si? Bëjm marëveshje për strategjit për realizimin e aktiviteteve (Për shembull: për pregaditjen e tribunës: pregaditja e pytjeve për diskutim, sigurimi i hapsirës dhe terminit, planifikimi i pjesëmarësve, informim, zgjedhja e liderve . . . .) 23
Algoritam Centar
Kush? Shpërndarja e detyrava sipas marëveshjes Kur? Përcaktimi i kornizës kohore në të cilën parashihet realizimi i aktiviteteve. Cilat janë problemet dhe barierat e mundëshme? Si do ti tekalojmë? Mësuesit duhet tu japin kurajo dhe t'ju ndihmojn nxënësve që të mos japin dorëheqje dhe të mundohen me sukses ta realizojn akcionin. Me rëndësi është roli i mësuesit në zgjedhjen e temave për akcion, kur duhet të inicojn gjetje të zgjidhjes për probleme të caktuara, por edhe të inicojn mendim kritik për realizimin e ideve dhe propozimeve. Kjo asnjëherë nuk duhet të kuptohet si diskualifikim të ideve të caktuara vetëm për shkak se në fillim duken si jorealistike, të pamundëshme. Me rëndësi është mësuesi tju ndihmoj të sqarohen hapat e realizimit të ndonjë qëllimi/ideali, mësuesi duhet gjithëmon të besoj dhe t'ju jap kurajo nxënësve se realizimi i qëllimeve është i mundshëm, me organizim të mirë, planifikim, përkushtim të nevojshëm, kohë. Ndonjëherë qëllimet arrihen me disa akcione dhe më tepër proekte. Shpesh nxënësit nuk besojn në mundësin se ata mund të bëjn ndonjë ndryshim dhe është e nevojshme motivim plotësues dhe besim në potencialin fëmijror për të tejkaluar këtë fazë. Më e rëndësishme është të bëhen të gjithë përpjeket dhe të shfrytëzohe të gjithë mënyrat dhe procedurat për të arritur ndryshimin e dëshiruar. Në fund, rezultati i akcionit është i pasigurt dhe mësuesi duhet të flasë me nxënësit për rezultate të ndryshme dhe rëndësin e tyre. Shumë është me rëndësi të potencohet se ajo që ndodhe me procesin, ajo që fëmijët e kanë mësuar është me rëndësi dhe do tju shërbej në situata tjera jetësore, se rezultati nuk është i lidhur kryesisht me punën e tyre dhe se ka sende ndaj të cilave nxënësit nuk mund të ndikojn me një akcion ose me një proekt, por se ndryshimet gjithmon janë të mundëshme. Informimi i bashkësisë së shkollës dhe/ose lokale mundëson shpërndarjen e informacioneve dhe transparencën e procesit, mundësia për kyçjen e anëtarve të tjerë dhe sigurimi i mbështetjes më të gjërë. Ndonjëherë informimi paraqet pjesë të akcionit ose qëllim të akcionit në proekt, posaçerisht për tema që janë me rëndësi, paraqiten dhe përpunohen për herë të parë nëpërmjet proekteve të nxënësve, dhe ne mejdis ku informacionet pak qarkullojn dhe nuk arrin deri te anëtarët e bashkësis. Informimi i bashkësis më të gjërë duhet të jet pjesë e të gjitha fazave të proektit. Informimi mund të bëhet me lajmërime të thjeshta, pamfleta, lamërime, informacione në mediume, thirje për pjesëmarje në ndonjë ngjarje, posterat, gazetat e murit, mbledhjet, prezantimet... Ndryshimi Ndryshimi nuk ndodhë vetëm në fund, por është i pandashëm gjatë gjithë procesit të proektit. Ndryshimet ndodhin te të gjithë pjesëmarësit, si dhe në bashkësi. Ndryshimet paraqesin plotësim të përvojës nga akcionet dhe bazë për kompetenca për veprimet e ardhshme.
24
Algoritam Centar
Punëtori për udhëheqjen e proekteve të nxënësve Qëllimet Aftësimin e mësuesve për udhëheqjen e proekteve të nxënësve; dhe Njohftimi me metodat individuale dhe grupore, përcjellja dhe dokumentim të procesit.
Materiale: Fletë të madhe të letrës, markerë, flomasterë, stilograf, plastelin; Muzikë, materiale të ndryshme kreative A4 dhe A3 letër; Plan individul për hulumtim (Fletë për punë); Plan grupor për hulumtim (Fletë për punë); dhe Raport periodik (Fletë për punë)
Aktivitete: 1. Selektimi: Pjesëmarësit ndahen në grupe nga 4 deri 5 anëtarësh. Grupet bisedojnë çfarë dëshirojn të ndryshojn në shkollë. Pastaj i prezantojn idet dhe i shënojn në fletë të madhe ose tabelë. Atëherë kur të gjithë i kanë prezantuar idet e tyre zgjedhet tema me votim ose konsenzus. 2. Investigimi: Investigimi bëhet në grupe nga jo më tepër se 4 anëtarë. Pjesëmarësit pregadisin plan për investigim. Pastaj simulojn investigim në teren. 3. Prezantimi: Grupet pregadisin prezantim të rezultateve nga investigimi. 4. Vizioni: Të gjithë pjesëmarësit marin pjesë në formimin e vizionit. Shfrytëzojn modalitete më të ndryshme të shprehjes: vallzim, dramatizim, ngjyra, muzikë, plastelin..... 5. Veprimi: Grupi nëpërmjet diskutimit zgjedh çfarë ndryshimi do të realizoj. Pasi të zgjedh temën për veprim, përsëri grupi diskuton për organizimin e aspekteve të ndryshme të veprimit, pastaj bëhet plani për veprim. 6. Ndryshimi: Diskutimi për procesin dhe ndryshimet.
25
Algoritam Centar
Punimi i planit grupor dhe individual për përcjelljen proekteve të nxënësve-portfolio
Portfolia e nxënësit paraqet dosie të proektit në të cilën shënohen të gjitha fazat dhe aktivitet. Në portfolio perceptohet edhe verifikimi i saj, edhe kontinuiteti i punës dhe rezultatet e arritura. Roli i mësuesit është përcjellja e nxënësit dhe portfolios së tij. Portfolio është material i selektuar dhe duhet të përmbaj: përmbajtjen, kornizën kohore, raportet periodike për punë, proces-verbalet nga konsultimet e mbajtura të ekipit, realizimi i aktiviteteve në bazë të fazave, plan grupor për investigim, planet personale të anëtarve të ekipit, shënimet e mësuesit për përcjelljen e planeve individuale, shënimet për barierat që janë paraqitur, resurset e shfrytëzuara, punimet e nxënësve, përpunimi i të dhënave, konkluzionet nga investigimi, prezantimi i pregaditur për rezultatet. Portfolion mund ta udhëheq mësuesi për nxënësit, por gjithashtu nxënësit për vete, veçmas dhe për gjithë grupin. Kjo mënyrë e përcjelljes dhe vlerësimi/evaluimi i angazhimit të nxënësve mundëson vlerësimin e kontributeve grupore dhe individuale në rrjedhjen e gjithë procesit. Gjatë dokumentimit permanent nxënësi dhe mësuesi kanë mundësi të mësojn gjatë procesit, të mësojnë nga lëshimet dhe të jenë gjithëmon të motivuar për ti përmisuar të arriturat, të vendosin qëllime më të larta dhe standarde. Edhe një benifit i përcjelljes të pandërprerë të nxënësve paraqet mundësi nxënësit të mësojn vetën e tyre, gjegjësisht punën e tyre ta vlerësojn, në mënyrë konstruktive dhe kritike të mendojn për angazhimin e tyre dhe metodat dhe në këtë mënyrë të ketë pasqyrë reale për të arriturat e veta. Gjithashtu portfolio mundëson: Standardizimin (unifikim) e vlerësimit të kontributit të secilit anëtar të ekipit si dhe tërësis; Zhvillimi e aftësive për komunikim social-fotografia për zhvillimin e shkathtësive kooperative të nxënësve, siç janë: toleranca, bashkëpunimi, respektimi i mendimeve të tjerve; Avansimi i mardhënieve mësues-nxënës; Fotografinë e aktiviteteve të çdo individi, të ekipit, të udhëheqësit të ekipit dhe të mësuesit. Prej tij mund të shihet: Thellësia e investigimit-nëpërmjet shfrytëzimit të gjithë resurseve në disponim, materialet profesionale dhe nëpërmjet bashkëpunimit me të tjerët; Gjëresia - lista e diturive dhe shkathtësive; dhe Përparimi i diturive
26
Algoritam Centar
Moduli 2 Përparimi i shëndetit në shkollë
Çfarë është shëndeti? Çfarë është person i shëndetshëm? Çfarë është një komunitet i shëndetshëm? Me siguri, nëse i parashtrojm këto pyetje dhe orvatemi të arrim marëveshje do ta kuptojm se shëndeti nuk është thjeshtë mungesa e smundjes, por mund të mos ndjehemi të shëndetshëm, edhe pse nuk na dhemb koka dhe se të jeshë i shëndëtshëm është më e komplikuar, e ashtuquajtur mirëqenie e përgjithshme. Kjo do të thotë dhe mbulon shumë aspekte të ndryshme të shëndetit: fizike, mendore, emocionale, sociale dhe shpirtërore. Kjo mënyrë e interpretimit të shëndetësisë quhet qasje holistike sipas së cilës shëndeti është "gjendje e plotë fizike, mirëqenie psiqike dhe sociale, kurse jo mungesa e sëmundjes". Të jeshë i shëndetshëm në kontekstin shkollorë do të thotë: Nxënësi të kujdeset për vetën dhe për të tjerët; Nxënësi në mënyrë të pavarur të sjell vendime dhe të ndërmarin veprime për kushte të shëndetëshme jetësore; dhe Nxënësi dhe anëtarët tjerë të komunitetit shkollor të kyçen bashkërisht në përparimin e shëndetit. Nxënësit në shkollë kalojn një pjesë të madhe të kohës së tyre. Shkolla është vendi ku nxënësit vetëm nuk mësojn, por edhe socializohen dhe ndërtojn stilin e vet jetësor. A do të jetë zgjedhja dhe vendimi i tyrë për mënyrën e shëndetshme të sjelljes nuk varet vetëm prej asaj se në shkollë do ti arrinë diturit e nevojshme se çka është e shëndetshme, dhe çka nuk është. Zgjidhja e tyre për stil jetësor të shëndetshëm do të jetë më i fortë nëse nxënësve u lejohet ajo, para së gjithash, të sjellet vendimi i pavarur dhe personal i tyre. Duke vepruar në nivel të komunitetit shkollor, arsimi efektiv nëpërmjet konceptit global për shëndetin si tërësi e shëndetit fizik, psiqik dhe social, nëpërmjet besimeve, qendrimet dhe sjelljes të personit (si pjesë e komunitetit) dhe mundësit e mejdisit, nënkupton edhe kyçjen aktive të sejcilit person në krijimin e saj. Me fjal të tjera, kjo do të thotë involvim komplet personal të personit (nxënësit) në dizajnimin e stilit të shëndetshëm jetësor, me vetëdije për nevojat e veta, për zakonet, karakteristikat kulturore dhe për mundësit (vetanake dhe ata të komunitetit) të marin pjesë në proces. Ndërtimi i stilit të shëndetshëm jetësor në kontekst të konceptit të ri për shëndet dhe strategjit e reja për përparimin e tij parasheh pjesëmarje aktive të personit (nxënësit) në më tepër procese: prej procesit të informimit, diskutimit për rëndësit, rishikimi dhe zgjidhja e alternativave, vendosja për strategjit, veprimi, tejkalimi i pengesave të mundëshme, etj.
27
Algoritam Centar
Përpjekjet e hershme për të zgjidhur probleme të mëdha shëndetësore të sotme, siç jnaë: SIDA, narkomania, alkoolizmi, sjellje agresive në mesin e rinisë, etj. me trajtimin parcial të tyre nuk ka dhënë rezultatet e pritshme. Informimi i mirë për çështjet e shëndetit dhe për rreziqet që na kërcënohen, pa dyshim nuk mjafton tashmë si strategji efektive në përpjekjet për përparimin e tyre. Vetëm me pjesëmarrjen aktive të çdo individi për të zmadhuar cilësinë e kujdesit për kualitetin e jetës së tyre, që udhëhiqet me kompetencë dhe jetohet shëndetshëm. Njëkohësisht, kjo mund të thotë edhe fillimin e ndërtimit të përgjegjësisë, jo vetëm ndaj vetës së tyre, ndaj shëndetit të tyre dhe mejdisin që e rrethon, por edhe më globalisht, të përgjegjësis për raportin e vet ndaj mejdisit (social dhe fizik) - në fillim në nivel të vendimeve vetanake, kurse pastaj në nivel global nëpërmjet incimit të veprimeve dhe zhvillimin e strategjive në komunitet më të gjërë. Jo vetëm në të tashmen por edhe në të ardhmen. Studimi i rastit: Udhëheqja e proektit të nxënësve për zhvillin e zakoneve të shëndetshme "Të rinjtë dhe pirja e duhanit". Ekipi i proektit të nxënësve: Në proekt marin pjesë 32 nxënës prej klasës së shtatë nga shkolla fillore "A.S. Kikish" nga Tetova. Kanë punuar bashkërisht për 4 muaj në proekt, në vitin shkollor 2005/06, nën udhëheqjen e psikologes Snezhana Stojanovska. Selektimi: Nxënësit e përfaqësuan shkollën dhe vendin e tyre nëpërmjet vizatimit, simbolit dhe hartës. Pastaj pasoi prezantimi i vizatimeve dhe punës në grupe të vogla: diskutimi për atë se çfarë do të ndryshonin në shkollë, çfarë mund të bëhet që të jetë më mirë. Pas diskutimit secili nxënës propozoi temën e tij për proekt në shkollë, pastaj nëpërmjet konsenzusit secili grup caktoi një temë. Nxënësit përsëri votuan se cila temë (nga grupet) do të jetë finale. Në këtë mënyrë tema "Të rinjtë dhe pirja e duhanit" fitoi më tepër vota. Në fund u parashtrua pyetja a janë të gjithë të knaqur me zgjedhjen e temës dhe nxënësit unanimisht u përgjigjën "po". Aktivitet pregaditore: Nxënësit morën pjesë në disa puntori pregaditori (komunikimi dhe dëgjimi aktiv, bashkëpunimi, stuhi idesh për fjalën cigare). Në këtë mënyrë u sigurua hapsirë e sigurtë për ndërtimin e kohezionit grupor dhe implementimin e diskutimeve në puntori, pjesëmarja aktive e nxënësve në ndërtimin e qasjes dhe investigimit të problemit, si dhe definimin dhe përpunimin fillestar të temës. Investigimi (hulumtimi): Faza investiguese filloi me diskutim, këmbimin dhe ndarjen e diturive, informacioneve, qendrimeve, dilemave, pyetjeve ...të cilat nxënësit i kishin në lidhje me temën. Pyetja themelore për diskutim ishte: "Pse kjo temë/problem është me rëndësi për ne?" Pasoi pëpunimi i planit për investigim (çfarë do të investigohet, ku, kur, si, kush, barierat dhe tejkalimi i tyre).
28
Algoritam Centar
Nxënësit sipas planit e fillojn investigimin në teren: - Mbledh të dhëna në Internet; - Interviston dhe anketon nxënës dhe mësues në shkollën e tij, si dhe shkollat tjera në Tetovë; - Interviston doktor, pirës të duhanit, pirës të duhanit të mëparshëm dhe person të smurë nga kanceri i mushkërive të bardha; - Analizuan të dhënat nga studimet ndërkombëtare të shëndetit të fëmijëve; dhe - Analizuan regullativën për pirje të duhanit në vendin tonë dhe e krahasuan me vendet nënshkruese të marveshjes ndërkombëtare Konventa e OBSh për kontrollin e duhanit. Pjesë nga rezultatet: - Nxënsit e klasës së gjashtë ende nuk kanë provuar të pinë duhan; - Te nxënësit e klasës së tetë 35% e meshkujve dhe 11% e femrave kanë provuar duhanin; - Nxënësit të cilët kanë provuar duhanin në përqindje të madhe nuk vazhdojnë të pinë duhan çdo ditë; dhe - Në bazë të vendimit të nxënësve të fillojn apo të mos fillojn të pinë duhan, ndikim më të madhë kanë prindërit. Mjeku: Është vërtetuar se tymi i duhanit i cili është plot me materie helmuese e rezikon shëndetin e të rinjëve, i dëmton enët e gjakut, shkakton kollitje dhe ngulfatje, ndron ngjyrën e zërit dhe tenin e fytirës, poashtu dëmton shqisat e të nuhaturit dhe shijes. Duhanëpirësit për kohë të gjatë janë jorezistent ndaj infekcioneve dhe mund të sëmuren nga kanceri i mushkërive të bardha. Shëndeti i një jo duhanëpirësit është shumë i rezikuar nëse gjendet në prani të duhanpirësve. Hulumtimet vërtetuan se shtohet numri i joduhanpirësve të sëmur nga kanceri i mushkërive të bardha, ifarkti dhe bronhitisi, si rezultat nga ajo se kanë qendruar një kohë më të gjatë në të njëjtin ambient me duhanëpirës ose për ate se kanë jetuar me ata. Kur në shtëpi prindërit pinë duhan, ajo është një lloj sikur të pinë duhan e gjithë familja. Joduhanëpirësit të cilët qendrojn në të njëjtin ambient me duhanëpirës sot quhen duhanëpirës pasiv me mënyrë të rezikshme të jetesës. Duhanëpirës: Për herë të parë ka filluar të pijë duhan në moshën 13-vjeçare, ndërsa ka vazhduar në moshë 23- vjeçare për ti bërë shoqëri shoqës së saj. Ajo don të largohet nga duhani por ka nevojë për fuqi për ta bërë ate. "Nëse kishte mundur të kthej kohën prapa, asnjëherë nuk do të kishtë filluar të pijë duhan, është e vetëdijshme se cigaret negativisht ndikojnë në shëndetin e saj. Joduhanëpirësi: Jam i vetëdijshëm për dëmin nga duhani në çdo pikëpamje: shëndetsor, financiar, shoqëror. Kur ndonjë shok ose shoqe pinë duhan unë mundohem ti bind me informacione të ndryshme që i dij, sepse me pirjen e duhanit jo vetëm se i bëjnë dëm vetes, por edhe të tjerëve që janë për rrethë.
29
Algoritam Centar
Duhanëpirës i mëparshëm: "Me ndihmën e nënës sime pata sukses që të lë cigaret... Shumë jamë i gëzuar. Fillova të pi duhan shumë i ri, nga kurioziteti, por edhe nën ndikimin e shoqëris. Në fillim nuk kisha asnjë pengesë, por tash u paraqitën probleme shëndetsore me frymëmarjen: kollitje dhe probleme tjera me frymëmarjen dhe mushkërit e bardha. Tash ndihem shumë mirë dhe jam krenar me atë që e lash duhanin në kohë. Asnëherë nuk është vonë." I smurë nga kanceri: "Njerëzit që nuk pinë duhan asnjëherë most ë fillojn, nëse duan ardhmëri më të shëndetëshme për veti dhe për të tjerët. Ata, që pinë duhan duhet të bëjn të gjitha që ta lënë, për arsye se asnjëherë nuk është vonë..." Të dhënat e përfituara nxënësit i përpunuan, i diskutuan dhe i nxorën propozimet si vijon: - Ti je ai që vendos a do të pish duhan apo jo, sepse askush nuk mund të detyrojë nëse ti nuk do. Nëse do atëherë informohu dhe përsëri vendos vet! - Në vend që të shpenzosh të holla për duhan, blej një çokollatë ose diçka tjetër që të pëlqen. Cigaret janë pa shije, pa vlerë dhe me shumë pasoja për shëmdetin tënd. - Nëse je në shoqëri të duhanpirësve, ndërsa ti nuk do të pish, mos u largo nga shoqëria, por mundohu ta informosh shoqërin për atë që veç më e dinë. - Çdo mësues duhet të dijë si tu afrohet fëmijëve dhe me ndihmën e tyre ti hulumtoj kushtet dhe pasojat nga pirja e duhanit, jo vetëm nëpërmjet ligjiratave monotone por edhe nëpërmjet bashkëbisedave dhe fakte shkencore. - Prindërit duhet të dijnë kur dhe si e kalon kohën fëmija i tyre dhe çka ndodh me të. Kontakti me fëmijën është gjëja kryesore për prindin. Ashtu prindi do të mund ti besoj edhe kur nuk është me të. Atëherë edhe të hollat që ia jep do të jenë të harxhuara për atë që janë kërkuar, e jo për duhan. Vizioni: Nxënësit paramenduan situatë ideale në krahasim me temën, e formuan vizonin e tyre "Shkolla pa duhan", dhe dhanë forma, ngjyrë, zë, muzikë e transformuan në lëvizje, lojë.... Veprimi: Në filim nxënësit e përpunuan planin për akcion (çka, kur, si, ku, cili, barierat dhe tejkalimi i tyre). Rezultatet e fituara nga hulumtimi, si dhe propozimet e tyre për ndryshime në rregullativën për pirjen e duhanit në shkollë, vendosën ti paraqesin nëpërmjet informatorit-flaer dhe prezantimi para komunitetit më të gjërë lokal. Pason definimi i renditjes së temave në flaer, si dhe një numër i madh i provave dhe ushtrimeve për prezantim; paralelisht u zhvillua edhe procesi për informim të komunitetit lokal. Flaerat ishin të ndarë gjatë prezantimit të cilin e ndiqnin një numër i madh i prindërve, mësuesve dhe nxënësve. Më pas vijon informimi për proektin nëpër të gjitha klasat e shkollës dhe takimi me drejtorin për ndryshime në rregullativën e shkollës për pirjen e duhanit.
30
Algoritam Centar
Shëndeti mental dhe emocional
Shëndeti mental mund të definohet si mirëqenie e cila mundëson individi të realizoj aftësi vetanake, të meret me situatat e përditëshme me stres, në mënyrë produktive dhe me sukses të punon dhe të jep kontributin e tij në komunitet. Shëndeti mental parashikon përjetim pozitiv dhe pajtimi me vetëveten, mardhënie të mira me të tjerët dhe me sukses të meret me sfidat jetësore. Përballimi dhe kontakti me ndjenjat autentike, emocionet, përjetimet dhe situatat me pjesë të pandarë nga zhvillimi i jon mental dhe emocional. Shumë më pak është e shëndetëshme ignorimi dhe shtypja e ndjenjave negative të cilat më vonë çdo herë kthehen si bumerang dhe ndikojn në shëndetin tonë emocional dhe mental. Shëndeti mental paraqet balancë të emocioneve besimit dhe shkathtësive. Nëse mesuesët duan që tu ndihmojn fëmijve në përbalimin me problemet e tyre mentale dhe emocionale, atëherë nuk është mënyra më e mirë që të përdoren propozimet: "mos u mërzit do të kaloj", "hajde gëzohu". Mësuesit duhet të ken shkathtësi të caktuara për ti ndihmuar nxënësit ti zbulojn dhe ti kuptojn problemet e tyre që të mund më von ti zgjedhin. Kjo nënkupton shkathtësi për dëgjim aktiv, reflektim, empati, e kështu me radhë. Prej nxënësve me më shëndet të mirë mental pritet të zhvillojn numër të madhë relacionë shoqërore dhe shkathtësi, si dhe të përballohen me ndryshimet në mënyrë efektive dhe emocionale. Praktika ka treguar se shëndeti emocional dhe mental ndikojn në mësimin dhe suksesin mësimor ndaj vetë pasqyrës së tyre, kurse janë faktorë kryesor në përjetimin e shëndetit të përgjithshëm të tyre dhe kualitetit të jetesës, si dhe në zhvillimin e familjes dhe mardhënieve ndërnjerëzore dhe involvimin aktiv të njeriut në jetën shoqërisë.
Fëmijët me "sjellje ekstreme". Ndihma e nxënësve për shprehjen e emocioneve
Emocionet e fëmijve janë lëmi shumë delikate e shëndetit emocional. Emocionet e fëmijëve janë gjithashtu komplekse dhe të ndërlikuara sikurse emocionet e të riturve. Emocionet ndikojnë dhe janë pjesë përbërëse e faktorëvë të cilët janë të lidhura me veprime të ndërsjella ndaj të gjithë lëmive në jetën e fëmijëve: të ariturat shkollore, relacionet sociale, pasqyra për veten dhe vetbesimi etj. Çdo trajtim i emocioneve fëmijërore, të cilët nga natyra janë të forta dhe intenzive, ndikon në mënyrën se si fëmija do ti shfaq emocionet e veta. Përveç prindërve ose personave të cilët kujdesen për fëmijën dhe mësuesët vazhdimisht janë në situata që mund të jenë shumë të rënda dhe të papara dhe në të cilët duhet të përballohen me emocionet fëmijërore.Për ate është shumë me rëndësi mësuesët të kenë njohuri themelore, por edhe të kujdesen dhe zhvillojnë ndjenja për emocionet e fëmijëve dhe sjelljet të cilët janë pasojë nga ajo (p.sh. agresiviteti nuk është emocion por sjellje e shkaktuar nga emocionet siç janë: frikë, hidhërim, urrejtje...) Gjithashtu, mësuesët duhet të mësohen dhe të zbatojnë qasje të drejtë në njohjen dhe trajtimin e emocioneve fëmijërore. Gjatë ndihmës së nxënësve të përballen me emocionet e veta dhe të flasin për problemet e veta, shumë është me 31
Algoritam Centar
rëndësi mësuesët fillimisht ti përmbajnë emocionet fëmijërore, tju ndihmojnë fëmijëve ti njohin emocionet e veta, e pastaj, nëse me të vërtetë ka nevojë të ju ndihmojnë në kanalizimin dhe ndryshimin e tyre. Ndrimi nuk do të thotë ndryshimi i asja se si ndihet nxënësi. Çdo emocion, edhe ai "negativ", "e rënda", "e erëta", "destruktivja", paraqesin shrehje të ndonjë të vërtete personale për nxënësin. Secili emocion na tregon diçka. Provoni të dëgjoni çfarë është porosia e emocioneve dhe mos e dënoni më ndalesa dhe dënime. Nëse fëmija është i tërbuar, ne duhet ta pranojm dhe ta vërtetojm këtë emocion të tij. Asgjë më tepër. Por ne mund ti ndihmojmë fëmijës të ndron mënyrën e të shprehurit të emocionit të tërbuar. Në vend të grushtave të shfrytëzon fjalët. Në vend të "të shkundet për tokë" në frustracion, të shetis, të vizaton, të luaj me plastelin, të thot, por edhe të qajë. Jepni kurajo fëmijës të gjejë mënyrën që ta thot porosin e vendosur në emocionet nëpërmjet ndonjë mediumi tjetër: fjala, ngjyra, frymëmarje të relaksuar, interpretoj, shëtitje e thjeshtë, të shkruaj ditar, etj. Një anegdotë thot se Mikelanxhelo shpesh ka pasur gjendje të hidhëruar dhe zemëruar. Në këtë gjendje të uretjes e ka gërmosur mermerin e skulpturave të veta më shpejt dhe më preciz se çdo skulptor tjetër i kohës së tij. Do të thot zemërimi mund të jetë pozitiv, nëse shprehet në mënyrë tjetër nga ajo e zakonshmja. Çfarë arrihet me mbështetje në këtë mënyrë nga ana e mësuesit? Kur të riturit kan besim te fëmijët, te ato pikësëpari e zmadhojn vetëbesimin dhe vetëpranimin. Asnjëherë nuk mund ta teprojm, sa të përsërisim se mësuesit mund të luajn rol të rëndësishëm në ndërtimin e vetëbesimit te fëmijët, vetëm nëpërmjet ndërtimit të qendrimit ndaj fëmijve i cili involvon pranimin, kurse jo gjykimin. Nëse i pranoni në shiqim të parë emocionet destruktive, në vend që ti dënoni, fëmija me siguri do të qetësohet. Praktika e punëtorve tën dryshëm me fëmij (psikologve, pedagogve, mesuesve, punëtorve social) thot se vetëbesimi të fëmijët e zvogëlon agresivitetin. Pas sjelljes agresive është e mshehur lëndimi, vetëmia dhe josiguria. Më mirë është të zmadhohet vetëbesimi, nëpërmjet pranimit tuaj, se sa të dënohet agresiviteti. Ose të marim gjendje tjetër emotive, për shembull, vetëmia. Ndjenja e vetëmis mund të jetë shumë e dhimbshme dhe keqe për fëmijën. Kjo ndjenjë është shpesh e lidhur me ndjenjën e largimit, jopranimit, që çon në jopranimin e vetëvetës dhe humbje të dukshme të vetëbesimit. Në vend të kësaj fëmija , të themi nëpërmjet notave të dobëta, ose tallje se është i urtë dhe i tërhequr në vetëvete, mësuesi duhet të gjejë mënyrë të krijoj atmosferë për shoqëri dhe aktivitete në të cilat ky nxënës do jet i involvuar. Më tutje, mësuesi me mbështetjen që ua jep nxënësve në njohjen dhe pranimin e emocioneve, u mundëson edhe mësim si ti shprehin emocionet në mënyrë sociale të pranueshme (si në shembullin e lartëpërmendur për zemërimin). Kur fëmijët i mësojn rregullat për shprehjen adekuate të ndjenjave, që do të thot shprehje e kontroluar dhe 32
Algoritam Centar
jodestruktive, ata njëkohësisht mësojn se mund të kontrollojn mënyrën e shprehjes. Me ndjenjën e kontrolës rritet edhe vetëbesimi të nxënësit. Edhe mësimi, si edhe zhvillimi në përgjithësi, miren si procese relaksuese. Kur fëmijët ndjehen të pranuar dhe vetëbesim më të madh, pothuajse, automatikisht bëhen më tepër kurioz për vete, për të tjerët, për rrethin, për botën, për lëndët mësimore. Nëpërmjet fantazisë dhe lojës së pranuar (ai "procesi ekternal i krijimi") krijohet klima e përgjëthëshme pozitive për mësim aktiv. Mësuesit e njohin dhe e përmbajnë atë që është e re dhe e papritur. Në këtë mënyrë ndërtohen diturit e reja. Domethënë, nëpërmjet lojës interaktive, e cila bazohet në pranimin e vetëbesimit të zmadhuar, mund të themi se fëmijët zhvillohen dhe mësojn: edhe intelektualisht, emotiv dhe social. Propozomet për mësuesin Të jëni senzitiv në raport me emocionet delikate fëmijrore. Reagoni butësisht, pa mbivlerësim dhe kritika. Fëmijët ndjehen shumë të sigurt në rrethin e tyre kur meren parasyshë emocionet e tyre, në të cilat ata lirshëm mund ti shprehin të gjithë disponimet dhe jodisponimet e tyre. Respektoni dhe behuni të durueshëm me tregimin e ndjenjave negative. Jepuni kohë fëmijve ti shprehin. Mos i ndërpritni me pyetje, sgjestione, ngushëllime... Ndihmoni fëmijët që ti diferencojn emocionet. Shpesh fëmijët janë të hutuar nga kompleksiteti i përjetimeve të tyre. Ndonjëherë është e nevojshme dikush nga jashtë, më i ritur dhe më me përvoj që ti emëroj emocionet e tyre. Fëmijët do tju tregojn a përgjigjet emëri me atë që e ndjenë. Emërimi juaj osë thjeshtë pyetja (a je i mërzitur ose i inatosur?) u ndihmon që ta kuptojn më mirë çfarë u ndodhë atyre. Jepni kurajo që ta shfrztëyojn energjin konstruktive, që mos të lëndojn vetën dhe të tjerët. Respektoni rezistencën e tyre! Mos i detyroni që të japin përgjigje ose të marin pjesë në ndonjë aktivitet; lejoni që të lëshojn një rrethë. Këto punëtori me emocionet mund të provokojn përmbajtje të ndryshme delikate, shqetësuese për fëmijën. Nëse fëmija hesht dhe tërhiqet, kuptoni këtë si mënyrë e vetëmbrojtjes. Mos insistoni për aktivitet në bazë të çdo çmimi! Gjatë punës me emocione (të komplikuara dhe të rënda) keni besim në ju besoni potencialin e fëmijëve. Nuk qasje më të mirë nga qasja e besimitë tregoni se ju besoni në dituritë e tyre dhe çka është më së miri për ata. Provoni fëmijët!-ata do tju çojn deri ku duhet ( në hapsirën e brendshmë të emocioneve dhe relacioneve) që pastaj ju tju ndihmoni dhe të ndërmjetsoni në mënyrë më të mirë. Jepuni të drejt ata të jenë njohësit më kryesor, pjesëmarës dhe kreator të përjetimeve të tyre. Ju jeni për ata mbështetja më e rëndësishme dhe ndërmjetsues me realitetin, por nuk jeni ekspert për përjetimet e tyre.
33
Algoritam Centar
Dëgjimi aktiv
Komponenta kryesore që ndihmon fëmijët në përballimin e emocioneve të tyre dhe menaxhimin në klasë është komunikimi. Respektimi i bashkëbiseduesit, përpikshmëria, autentiteti dhe empatija janë shkathtësitë bazike komunikative. Këto gjithashtu janë komponenta të një aspekti të rëndësishëm të komunikimit-ndëgjimit. Secili mund të bëhët dëgjues i mirë.Dëgjimi është shkathtësi që mësohet. Dëgjimi aktiv në vete është përvojë shumë e mirë dhe mund të ndihmojë në zgjedhjen e problemeve. Dëgjimi nuk duhet të nënkuptohet si sjellje e gjykimeve. Dëgjimi aktiv nënkupton përcjellje të kujdesshme që tregohet nëpëmjet: Kontakti me sytë; Përkulja e trupit duke folur p.sh. përkulja drejt bashkëbiseduesit etj.; Empatia: buzëqeshja kur tjetri qesh, pakënaqësi kur bashkbiseduesi është i pakënaqur; Inicime verbale: me të vërtetë?!, aha, po,po: vazhdo etj. Më mirë është të anashkalohen ndërprerjet më të gjata nëse dëshirojmë ti japim kurrajo bashkëbiseduesit "lë lirohet ". Ekzistojnë edhe mënyra tjera, përveç dëgjimit aktiv, për ti ndihmuar dikujt që të flet: Reflektimi: i thuash bashkëbiseduesit çfar mendon se ke dëgjuar. Ajo mund të jetë përsëritje e thjeshtë e asaj që është thënë ose koment për ate si është thënë. Psh.: "Tingëllon e hidhëruar çdoherë kur e përmënd nënën tënde"; Përsëritje dhe sumim; dhe Sqarim
Pasqyra për vetveten dhe vetbesimi në procesin mësimor
Pasqyra për vetveten është koncept që e ndërtojmë prej më tepër besimeve të cilat kanë të bëjnë me veten tonë, prej të cilëve disa janë pozitiv, disa janë negativ, disa janë me rëndësi esenciale, kurse të tjerët me rëndësi më të vogël. Pasqyra për veten është një ndër bartësit themelor të shëndetit mental dhe emocional. Ajo ndërtohet dhe zhvillohet, por nuk trashëgohet. Ndërtimi i kësaj pasqyre nënkupton mësimin, hulumtimin për veten dhe është proces shumë i komplikuar për të cilin nuk jemi gjithmonë të vetëdijshëm. Sipas disa teoricientëve vetbesimi dhe pasqyra për veten varen prej përvojave tona për ate se si na trajtojnë njerëzit tjerë. Me rëndësi të posaçme janë refleksionet, vlerësimet, percepcionet të cilët për ne kanë "rëndësi të tjerët" të cilët më së shpeshti janë njerëzit që kemi relacione të afërta personale dhe kontaktetprindërit, vëllezërit/motrat, miqët, moshatarët, mësuesit...
34
Algoritam Centar
Roli i mësuesit si figurë kryesore në zhvillimin e vetëbesimit dhe pasqyrës për veten Edhe pse fëmijët në shkollë vinë me numër të madhë të percepcioneve të formuara për vetën e vet dhe për aftësit e tyre ("e kthjellët", "dembele", "ngadal mësoj", "shpetjt miqësohem"...) të cilat, si një lloj etiketash që i bartin me vete nga përvojat e mëparshme, shkolla dhe mësusët vazhdojn të ndikojn në formimin e pasqyrës te fëmijët që kan për vete. Mësuesit mund të ken ndikim të madhë pozitiv në pasqyrën për vete dhe arritjet shkollore. Që të jenë efektiv, mësuesit duhet të mundohen ti kuptojn mundësit individuale dhe potencialet e fëmijve dhe të parashtrojn kërkesa reale nga ata. Me rëndësi është që të jenë të vetëdijshëm se ata dërgojn pandërprerë mesazhe të mshefta si për shembull: " kur ka takime në mes fëmijve, numri i kontakteve verbale me fëmij të caktuar ose lëvdatat dhe/ose moskokëçarje, ingnorimi i disa përgjigjeve, të cilat fëmijët me shumë shkathtësi i komentojn dhe i inkorporojn për pasqyrën e tyre dhe për të tjerët. Gkithashtu gjeste të ndryshëm mund të japin kurajo ose të jenë humbës për gjestet e trupit të fëmijëve të cilat i kanë mësuesit gjatë komunikimit me vetëbesimin e fëmijëve dhe për pasqyrën pozitive për veti. Mësuesit duhet të ken kujdes që të gjithë fëmijët të respektohen njëlloj dhe të arrijn suksese të caktuara, që do të thot të vlerësohen arritjet e tyre. Në këtë mënyrë fëmijët mësojn të vlerësojn vetëvetën, por edhe të tjerët në pajtueshmëri me arritjet reale dhe sukseseve dhe përpjekët që janë bërë, që paraqet bazë për përgjegjësi dhe pavarësi personale. Vetëm pasqyra pozitive për veten dhe vetëbesimi të cilat janë ndërtuar në këtë mënyrë do të bëhen pjesë integrale e personit e cila nuk është egocentrike (ajo që është e orientuar vetëm për plotësimin e nevojave të veta dhe që orvatet pandërprerë të jetë në qendër të vëmendjes). Vetëbesimi dhe vlerësimi real i kualiteteve vetanake në mejdis të sigurt dhe simulativ mund të garantojn person që din të vlerësoj edhe aftësitë dhe dallimet te/me të tjerët, e cila është e pregaditur të bashkëpunoj, të ndaj, të ndihmoj.
Krizat zhvillimore gjatë fëmijëris dhe adoleshencës. Karakteristikat dhe potenciali
Krizat nuk janë katastrofa. Krizat zhvillimore janë periudhë e ndryshueshme prej zhvillimit të personit në të cilin ndodhin ndryshime, të cilat janë rezultat nga jobaraspesha e përkohshme në mes mundësive zhvillimore të personit dhe kërkesat e mejdisit social. Krizat krijon energji plotësuese, të re, këto janë momente kthyese që hapin mundësi për pasurimin dhe përforcimin e personalitetit dhe potencialet e tij për zhvillim. Pas secilës krizë të tejkaluar njeriu është më i fortë, më komplet, më i pasur. Qëllimi kryesor i secilës krizë zhvillimore është ndryshimi i ekzistueses, gjegjësisht zhvillimit. 35
Algoritam Centar
Mosha shkollore është periudha në të cilën zhvillimi psiko-social është më pak konfliktuoz se në parapraken dhe në të ardhëshmen. Karakteristika e kësaj periudhe është tentimi kah arritja e diturive dhe shkathtësive të reja. Ky stadij është vendimtar në aspektin social. Bashkësia e paraqitur më së tepërmi nëpërmjet shkollës e pregadit fëmijën për realitetin që e pret: i parashtron detyra, kufizime, e vendos në situat të mëson dhe të arrij dituri të reja. Në këtë mënyrë fëmijët gradualisht mësojn ti shfrytëzojn teknologjit, e kuptojn kuptimin e punës, mësojn të bashkëpunojn. Kriza në këtë stadij ka të bëjë me relacionin punëdashës-inferioritet. Kriza tejkalohet nëse fëmija arrin sukses, dhe është i knaqur nga arritjet e tij. Tejkalimi i krizës është i lidhur me ndjenjën e kompetencës-besimit se është i aftë me sukses të veproj, punoj. Megjithatë, kompetenca nuk është e lidhur vetëm me shkathtësit për punë, por edhe për detyrat në komunikim, në relacion me të tjerët. Nga na tjetër, kualiteti negativ ose inferioriteti e ngadalson fëmijën. Kjo ndjenjë mund të sjellë deri te regresioni ose të jetë bazë për tendencë të fort kah përparimi. Ndjenja e përhershëme e iferioritetit dhe inertitetit mund të krijohet nëse kriza nga periudha e mëparshme nuk është plotësisht e tejkaluar (fëmija mund më tepër të vuaj për nënën se sa të orientohet kah diturit, puna ose ajo vazhdon të krahasohet më babin, që shkakton ndjenjë të fajsisë dhe inferioritetin) ose nëse për shkak pregaditjes jo të drejtë nga pridërit nuk është i pregaditur të jetë nxënës ose është i paknaqur për arritjet tij si nxënës. Por, mossuksesin e arritjes së shkathtësive, mosusksesi në gjindëshmërin, gjegjësisht mungesa e knaqësisë nga performansa dhe përpjeket rezultojn me inertitet. Zhvillimi i personalitetit në periudhë tranzicioni midis fëmijërisë dhe adoleshencës Adoleshenca është më e rëndë, njëherit edhe periudhë më emocionuese e jetës. Trupi radikalisht ndron. Njeriu i ri është me plot energji. Moshatarët dhe anëtarësimin në grupe bëhen më të rëndësishme. Vend të rëndësishëm kanë herojnjtë dhe idolet. Njeriu i ri balafaqohet me sfida të rënda; të gjejë vendin e tij në shoqëri, të gjejë "vetëvetën", të lidhet me të tjerët, të lenë përshtypje, të zgjedhë profesionin...Ky është periudha më e rëndësishme për ardhmërin. Zgjedhja e konflikteve në këtë periudhë mund të jetë e ngadalsuar prej faktorve dhe proceseve sociale, si dhe prej ndryshimeve të mdhaja sociale, politike dhe teknologjike. Kriza në këtë periudhë është e lidhur me identitetin/identitetet. I riu mundohet të dij dhe të kompletohet, pyetet si është, si dëshiron të jet, si mund të jet. Nevoja kryesore e çdo personaliteti të rij është nevoja të mbindërtoj identitetin. Karakteristika e kësaj periudhe është nevoja për eksperimentim, provim, ndryshim të roleve, identitetit, grupeve, idoleve, idealeve, vlerave, pamjes... Posaçerisht me rëndësi është përshtypja dhe paraqitjen që të tjerët e kanë për ate. Kualiteti që zhvillohet në adoleshencë është besimi-aftësia të arrij të premtuarën, të jeshë lojal. Hutimi i identitetit, konfuzioni është përvoj e partjetërsueshme, por nëse ngel si karakteristik e përhershme mund të krijoj jokualitet, gjegjësisht, braktisje që do të thot nuk ka pasqyrë të qartë për veten, rëndë pranon rolet, frikë, huti, jo i aftë, shprazëtir, ndjenje të humbjes, jovendosmëri, anksiozitet. Pse ëshët me rëndësi pranimi i karakteristikave zhvillimore dhe potencialeve për procesin mësimor?
36
Algoritam Centar
Të njihen dhe të përgjigjet në nevojat të cilat janë karakteristike dhe të shprehura në periudhën zhvillimore-nevojat për mësim, nevoja për loj, zbavitje, liri, pronësi, miqësi, përmbajtje, lëvdatë, pushtet, siguri, mrojtje; Të dizajnohet atmosfera dhe mejdisi që mundëson tejkalimin e sigurtë të krizave; Të stimulohet zhvillim dhe tejkalim të kualiteteve negative; Të ndërtohet pasqyrë reale dhe pozitive për vetëvetën; dhe Të stimulohet vetëbesimi.
Nevojat e nxënësve në shkollë
Abraham Maslov thot se mardhëniet e mira me të tjerët dhe vetërespekimi i lartë janë fundamentale për të gjithë llojet e mësimit. Sipas piramidës së njohur të nevojava të Maslovit, nevojat e njeriut ekzistojn në nivele të ndryshme, dhe për më tepër njerëz duhet patjetër të plotësohen nevojat "më të ulta", para se të plotësohen ,,më të lartat". Kur njeriu do ti plotëson nevojat themelore (më të ulta); për ujë, bukë, siguri, atëherë nevojat emocionale mund të dalin në sipërfaqe. Nevoja bazike emocionale është të jeshë i dashur. Deri sa kjo nuk arrihet, personaliteti nuk mund të ndjehet mirë me vetëvetën. Nevojat intelektuale duhet të ndërtohen në këtë bazë stabile emocionale. Nevojat intelektuale lëvizin prej vetë-aktualizimit deri te metanevojat. Shkolla nuk duhet ti ignoroj nevojat emocionale bazike dhe fizike të nxënësve dhe të punësuarve, përfundon Maslov. Njohja, respekti dhe përgjegjja e nevojave të nxënësve është pjesë e elementeve kryesore për menaxhimin e suksesshëm të procesit mësimor. Në studimin e rastit që është përshruar më poshtë në tekst prezantohet edhe një teori e nevojave, dhe disa nevoja bazike të fëmjve dhe rëndësia në ballafaqimin me problemet në shkollë/klasë.
37
Algoritam Centar
Studimi i rastit A janë të përmbushura nevojat e nxënësve në shkollë (posaçërisht nevoja për shoqëri dhe nevoja për rëndësin, vlershmërin)? Kjo është pyetja, përgjigjën e së cilës e kërkoi psikologu Vesna Shurkova e shkollës fillore "Johan Hajnrih-Pestaloci", Shkup. Ajo filloi prej teorisë së kontrollit të Vilijam Glaser, i cili thot: "Besoj se nevoj për rëndësin është zemëra, zemra apsolute e të gjithë problemeve shkollore. Sjellja e përgjithëshme njerëzore gjenerohet nga ajo që lindë në brendi të personalitetit aktiv. Me fjalë tjera, krejt çka përfitojm nga bota e jashtëme është vetëm informacionet. Pastaj ne zgjedhim si do të aktivizohemi në informacionin konkret në drejtim të cilin besojm se është më i miri për ne. Ajo që duhet të kuptojm është se nxënësit nuk do të mundohen në orët të cilat nuk i plotësojn nevojat e tyra. Nevojat e nxënësve janë plotësisht identike si edhe të njerëzit tjerë. Gjatë tërë jetës, ne vazhdimisht jemi në kërkim të rrugës për plotësimin e nevojës për pronësi, dashuri, ndarje, kujdes, bashkëpunim, pushtet, liri dhe dëfrim. Nëse nxënësi nuk ndjehet se i takon shkollës dhe nuk ka ndjenjë se i kushtohet kujdes, ai nuk do ti kushtojë asnjë rëndësi edhe lëndëve mësimore. Në vend që ti kushtohet arritjeve në shkollë, ai do të angazhohet në kërkim të shoqërisë dhe pranueshmërisë. Duke u munduar që t;i plotësojë ato nevoja, ai mund të fillojë edhe me sjellje problematike, me qëllim që të tërheq vëmëndje. Teoria e kontrollit, në fakt promovon qasje jotradicionale në procesin mësimor me: - shkallë të lartë të pajtueshmërisë, sjellje të vendimeve me konsenzus; - përkushtimi dhe inicimi i mësuesve dhe nxënësve, lidhje; - mësimi nëpërmjet përvojës së personalizuar, mësimi kooperativ, mësimi në ekipe; - metodat e mësimit me varianta të hapura, me ndërtimin e pasqyrës pozitive për vetveten, si qëllim i rëndësishëm në procesin e mësimit; - zhvillimi i qëndrimeve dhe shkathtësive, komunikimi dhe këmbimi i ideve, qëndrimet dhe besimet si variabla të ndryshueshme;dhe - mësuesi-model në rolin e udhëheqësit, mediator, menaxher, person për mbështetje.
38
Algoritam Centar
Metoda, mostra e të intervistuarve, instrumentet dhe rezultatet Mostrën e përbëjnë 451 nxënës nga klasa e tretë deri në klasën e tetë të moshës 9 deri 15 vjeçare. Anketa ishte realizuar me qëllim që të caktohet numri i nxënësve te të cilët është plotësuar nevoja e shoqërisë dhe nevoja e rëndësisë. Pjesën praktike (terenit) të hulumtimit e realizuan anëtarët e organizatës shkollore, gjegjësisht kryetarët e klasave. Rezultatete për çdo klasë i përpunuan nxënësit - anëtarët e organizatës së klasës, në bashkëpunim me kujdestarët e klasave. Përpunimi i rezultateve në nivel të numrit të përgjithshëm të të intervistuarve e pregatiti psikologu i shkollës. Prej pasqyrës tabelare dhe grafike të rezultateve mund të konstatohet se: - nevoja për shoqëri është e plotësuar te 99% e të intervistuarve kurse nevoja për vlerësi te 76% e të intervistuarve; - përqindja më e madhe e nxënësve ndjehen mirë në shkollë, kanë klimë pozitive për punë, kanë shokë dhe kanë sukses në plotësimin e nevojës për vlerë personale. Nëse fokusohemi në rezultatet sipas klasave do të shohim se ekzistojnë klasa në ntë cilat nevoja për vlerë nuk është e plotësuar te më shumë se gjysma e të intervistuarve, gjegjësisht nuk kanë sukses të arrijnë vlerën personale. Si pasojë e kësaj paraqiten më tepër probleme në këto klasa, si në raport me vendosjen e klimës pozitive të punës, ashtu edhe në raport me komunikimin interpersonal dhe arritjet e nxënësve. Rezultatet nga anketa në raport me gjendjen në klasa vetëm i vërtetoi konstatacionet e mësuesve në këshillat e klasave. Nxënësit i formuluan rezultatet e përfituara në formë të video prezentimeve, të kombinuar me teori dhe propozime të metodave, teknika dhe qasje në procesin mësimor. Prezentimi u realizua në nivel të: organizatës shkollore, organizatës së klasave dhe aktiveve profesionale të mësimit klasor dhe mësimit lëndor. Pas prezentimit të materialit para mësuesve u aplikua pyetësori për vërtetimin e mendimeve të mësuesve për aplikimin e teorisë së kontrollit në klasa me qëllim të përmirësimit të gjendjeve me nxënësit e pamotivuar dhe përmirësimin e kualitetit të arsimit. Me rëndësi është të theksohet se nxënësit dhe mësuesit në diskutimet, pas prezentimit të rezultateve, konstatuan se me aplikimin e shpeshtë të teorisë së kontrollit në shkollë dhe me organizimin e nxënësve në ekipe për punë gjatë procesit mësimor do të mund të përmirësohet gjendja me nxënësit e pamotivuar. Propozimet deri te shkolla te të cilat ekzistojnë probleme me nxënësit e pamotivuar janë: - trajnimi (mësimi) i mësuesve për rolin e mësuesit në zhvillimin e vetëbesimit dhe pasqyrën për veten te nxënësit, për shëndetin mental dhe emocional për karakteristikat zhvillimore dhe potenciale e nxënësve; - zbatimi i ekipeve për mësim nëpër klasa nëpërmjet të cilit mundësohet mësimi interaktiv, kooperativiteti dhe loja; - zbatimi i proekteve hulumtuese të nxënësve në procesin mësimor; - trajnim (mësimi) i nxënësve prej moshës më të re se ata, si të gjithë njrëzit tjerë në botë, se ata gjithmonë mundohen ti plotësojnë edhe atëher kur sillen mirë ose keq në klasë ekzistojnë zgjedhje që ato e bëjnë me qëllim që ti plotësojnë gjithë nevojat e tyre.
39
Algoritam Centar
Punëtori për shëndetin mental dhe emocional Qëllimet Hapja e temës "Shkolla që e avanson shëndetin"; Njohja e elementeve dhe shkathtësive për dëgjim aktiv; "Hyrja nën likurë" e të riut - empatia; dhe Ndihma nxënësve të flasin për problemet e veta. Materiale: Çfarë është shëndeti? Çfarë është person i shëndoshë? Çfarë është shkollë e shëdoshë? Si mund t[a avansojm shëndetin në shkollë? (Fletë për punë) Instruksione për dëgjim (Fletë për punë); Fletë të madhe letre, markerë, stilograf, fotografi nga fëmij tipik, tinejxherë; dhe Ndihma e nxënësve të flasin për problemet e veta dhe instrukcionet për lojën e roleve (Fletë për punë). Aktivitete: 1. Çfarë është shëndeti: Pjesëmarësit ndahen në grupe nga 4 deri 5 anëtarësh. Sejcili grup i ka për detyrë në fletë të shënon mendimet për njërën prej pyetjeve të dhëna më posht: Çka është shëndeti? Çka është person i shëndetshëm? Çka është shkollë e shëndetshme? Si mund të avansohet shëndeti në shkollë? Pastaj , secili drup i prezanton mendimet e veta para të tjerëve. Pas sejcilit prezantim diskutohet për pyetjet: A kanë të tjerët diçka për të plotësuar? - A ka qendrime të kundërta? Në fund lideri mundohet ti mbledhë dhe nënvizon qendrimet e grupit për secilën pyetje, duke u kujdesur për secilin mendim si më me rëndësi dhe më relevant, se nuk ka mendime të sakta dhe të gabuara. Pastaj prezantohet për qasjen holistike ndaj shëndetit dhe për atë se si shëndeti mund të avancohet. 2. Dëgjimi dhe përgjigjja aktive: Pjesëmarësit ndahen në çifte, pastaj sejcili çift shënon cili në çif do të jet A dhe B. Bisedoni për diçka që e bëni për zbavitje, por që ju intereson shumë. Të gjithve të shënuar me A nga çiftet të cilat qëndrojn anash ju sqarohen instrukcionet për dëgjim dhe ju jepet të shkruajtura në letër. Përcjellni instrukcionet deri sa dëgjoni partnerin tuaj kur do të flet. Partneri juaj nuk duhet të dijë për instrukcionet që i keni ju. Le të fillojn B të flasin me A-në. Pas 3-4 minutave, të gjithë ulen në rrethë dhe bidsedojn për atë si B janë ndijë kur kanë qenë të dëgjuar; Përsëri në çifte, por tash B marin instrukcionet për dëgjim, të shkruajtura dhe të sqaruar. Pastaj A flasin me B. Pas 3-4 minutave përsëri të gjithë ulen në rrethë dhe A përshruan për përvojën si është ndirë gjatë koës së bisedës me B. 40
Algoritam Centar
Që mos të ngelin ndjenja negative lejoni që përsëri çiftet të vazhdojn të bisedojn, por tash edhe B dëgjojn në mënyrë aktive. Në fletë të madhe letre shkruhen përvojat: Si u ndjeva kur isha i/e dëgjuar? Si u ndjeva kur partneri nuk më dëgjonte? Çfarë bëjm që të tregojm se dikënd me vëmendje e dëgjojm? Cilat gjeste, cila mënyrë e sjelljes na tregon se bashkëbiseduesi nuk na dëgjon me të vërtet?
Diskutimi: Si dhe kur ky ushtrim mund të zbatohet në klasë? 3. Stuhi-foto: Pjesëmarësit ndahen në 4 grupe. Sejcili grup mer nga një fletë të madhe letre, marker dhe fotografi e djalit ose vajzës. Fotografia ngjitet në qendër të letrës, Dy grupe në letër shkruajn çfarë mendojn se fëmija nga fotografia do të ishte përgjigjur pyetjes: Çfarë më bën të njehem mirë në lidhje me vetën time? Dy grupet tjera shkruajn për se çfarë do të ishte përgjigjur fëmija në pyetjen: Çfarë më bën të mos ndjehem mirë me vetën time, të jem i/e mërzitur, i/e friksuar? Shkruajn krejt çfarë u vjen ndër mend. Pastaj varen letrat dhe diskutohet në gjithë grupin: cilat janë ngjajshmërit dhe dallimet në lidhje me gjininë? A mund të grupohen fjalët në kategori (në lidhje më të tjerët, njerëz, shkolla, familje...) Sa është lehtë/vështir të vendosish vetën në pozicion të fëmijës/të riut? Sa jeni të sigurtë se këto janë përgjigjet që mund ti japin të rinjtë? 4. Ndihma nxënësve të flasin për problemet e tyre : Pjesëmarësve ju prezantohet komponentat themelore të procesit komunikues më nxënës që ka problem. Pastaj dy vullnetar (mësues dhe nxënës) e luajn skenën, pas kësaj pason diskutimi: Çfarë ndjen mësuesi për bisedën? Çfarë mendon se ka bërë mirë? Si mund të përmirëson komunikimin? Çfarë ndjen nxënësi për bisedën? Çfarë mendon se mësuesi ka bërë mirë? Si mund mësuesi të jetë më efektiv?
41
Algoritam Centar
Punëtori për ballafaqimin me agresivitetin Qëllimet Njohja e ndjenjave agresive të veta dhe të tjerëve; Kuptimi i burimit/shkaqeve për këto ndjenja; Mënyra e shkarkimit të ndjenjave negative;dhe Mësimi i mënyrës pozitive për tejkalimin e ndjenjës pozitive. Materiale: Fjali të papërfunduara (Fletë për punë); Persona me emocione negative (Fletë për punë); Lista e mënyrave të pranuara dhe jo të pranuara sociale si të shprehet agresiviteti (Fletë për punë);dhe Marker, stilolapsa, lapsa dhe ngjyra të ndryshme. Aktivitete: 1. Fjali të papërfunduara: Pjesëmarësit marin nga një fletë për punë " fjali të papërfunduara" dhe kërkohet prej tyre që të japin sa më tepër që është e mundur përgjigje çfar i bën ata të hidhërohen, tërbohen, xheloz, armiqësisht të orientuar. 2. Persona me emocione negative: Pjesëmarësit marin nga një fletë për punë "Persona me emocione negative " dhe e kanë për detyrë në rrethet ti vizatojnë personat me : hidhërim, urrejtje, tërbim, armiqësi, kurse pastaj ti numërojnë. Në gjysmeën e poshtme të fletës në rrethet e shprazëta të vizatojnë persona me ndjenja të cilat janë të kundërta me hidhërimin, urrejtjen, tërbimin dhe armiqësimin, pastaj ti emërojnë. Në fund të gjithë fletat ngjiten në tabelë ose në hamer dhe të gjithë i shiqojnë. 3. Mënyrat e pranuara dhe jo të pranuara sociale si të shprehet agresiviteti: grupa ndahet në gjysëm gjegjësisht në dy grupe të vogla. Njëri grup i vogël duhet të gjejë mënyra të pranuara sociale për shprehjen e agresivitetit ( e merr gjysmën e majtë të fletës për punë " lista e mënyrave të pranuara dhe jo të pranuara sociale si të shprehet agresiviteti" ), kurse grupi tjetër i vogël duhet të shkruaj mënyrat e pranuara sociale për shprehjen e agresivitetit, kurse pastaj ti rradhitë në gjysmën e djathtë të fletës për punë.( në listat si shembull u është dhënë disa ide nismëtare. Ju thoni që të mëndohen dhe të theksojnë sa më tepër që është e mundur ide të këtilla!). Secili në grup zgjedh nga një mënyrë të pranueshme për shprehjen e agresivitetit që të interpretojë para të tjerëve.
4. Fantazia e udhëhequr - lugina e lumturisë : Pjesëmarësit ulen në formë të rrethit dhe ju thuhet të relaksohen. Kjo bëhet me disa frymëmarje të thella me mbajtjen e ajrit dhe numërim deri në shtatë derisa e nxjerrin ajrin. Atëherë udhëheqësi u thotë që ti mbyllin sytë dhe të përsjellin fjalët e tij, me të cilat ai do ti dërgojë në "luginën e lumturisë"
42
Algoritam Centar
"Paramendoni se udhëtoni nëpër nje tunel. Është erët dhe për njëherë u bëhet dritë para syve dhe vëreni se ka zjarr në tunel. Muret digjen, por ju e dini se jeni të sigurt. Arrini deri në fund të tunelit dhe vëreni një derë. E hapni derën dhe hyni në "Luginën e lumturisë". Zjarri dhe erësira janë pas. Kurse para shtrihet lugina. Ka shumë gjëra për të cilat vetëm keni ëndëruar që ti bëjni, por nuk keni patur mundësi. Tash e keni këtë mundësi, bëni ato gjëra! Më tutje është lumi, kurse në qendër të lumit është një ujdhesë. Njerëzit me të cilët jeni hidhëruar janë në ujdhesë. Përshëndetni ata! Ata nuk mund tju afrohen, as tju bëjn diçka, ata nuk mund ta kalojn lumin dhe të vinë në "Luginën e lumturisë". Kthehuni dhe knaquni në Luginën për një kohë. Kur jeni gati, mund ta braktisni "luginën e lumturisë". Tash jeni të freskuar dhe të qetësuar. Nuk jeni më të hidhëruar dhe të shqetësuar.
43
Algoritam Centar
Punëtori për hiperaktivitet Qëllimet Njohja e ndjenjave agresive të vetës dhe të të tjerëve; Kuptimi i burimit/shaqeve për këta ndjenja; dhe Mënyra e shkarkimit nga ndjenjat negative. Materiale: Sigurimi i hapsirës për realizimin e ushtrimeve; dhe Sheqerka, fleta të letrës me ngjyra (si dhurata) Aktivitete: 1. Loja hyrëse: Pjesëmarësit ndahen në çifte dhe në sejcilin çift ndrohet udhëheqësi, kurse tjetëri e dëgjon, pastaj i ndrojn rolet. Udhëheqësi jep urdhëra, kurse tjetëri i respekton. Ja disa shembij: Kërce lart-posht tre herë! Rrotullohu rreth tavolinës! Këndo si zog! Thuaj emërin tënd tre herë! Përkulu përpara tre herë! 2. Tregimi: ,,Lundrimi": Pjesëmarësve u jepet instrukcion se duhet me kujdes të dëgjojn një tregim, pa folur. Tregimi zhvillohet në këtë mënyrë: "Një ditë të bukur me diell shkuam për lundrim me barkë. Ishte mëngjes dhe valët nuk ishin të mëdhaja, dhe barka nuk lëkundej shumë. Era ishte e qetë dhe filluam të gjuajm peshq. Si afrohej dita me diell kah mesdita, valët bëheshin sa më shumë të mëdhaja, barka sa më shumë luhatej. Por peshku kapej në grep dhe ne vazhduam ende të gjuajm. Valët bëheshin më të larta dhe atëherë afër barkës vërejtëm një balenë të madhe. Me balenën u shiquam sy më sy dhe aq u friguam saqë menjëherë e ndruam drejtimin. Era frynte sa më fortë, valët ishin sa më të mëdhaja, kurse ne shpejtonim kah bregu të frikësuar prej balenës së madhe. Kur arritëm në breg ishim shumë të lumtur. Dita ishte ende e bukur dhe me diell. Për këtë shkak vendosëm që të shfrytëzojmë kohën dhe të gjuajm peshq dhe të vështrojmë detin nga bregu". Pastaj iu tregohet se disa fjalë duhet ti tregojnë me lëvizjen e duarve dhe fytyrës. Shkruani këta fjalë në dërrasë ose në fletë letre të madhe. Ditë me diell= rreth me duart përreth fytyrës Barka = të dy duart e drejtuara dhe të bashkuara mbi kokë dhe lëkundje e trupit Valët = lëkundje e gjithë grupit Balenë e madhe = dy fëmijë afrohen dhe sikur notojnë bashkë Era = fishkëllimë me gojë 44
Algoritam Centar
Sy më sy = rrathë me gishtërinj përreth syve Pastaj përsëri do tua lexoni tregimin dhe kur shqiptohen fjalët e dhëna në dërrasë, fëmijët duhet ti interpretojnë lëvizjet e caktuara që i simbolizojnë ato fjalë. Gjatë leximit të ardhshëm në vend që të thuhet fjala interpretohet lëvizja që simbolizon ate. Kështu p.sh. "Një ditë e bukur...(lëvizja adekuate) shkuam të gjuajm me...(lëvizja adekuate). Mund të luhet si lojë, kush do të gabojë në lëvizjet do të dalë prej lojës. Fëmijët që do të ngelin në lojë edhe pas leximit të tretë ose të katërt, fëmijët marrin dhurata të vogla (sheqerka, letra me ngjyrë etj.). 3. Loja përfundimtare: Loja përfundimtare performohet (luhet) në çifte. Nga dy fëmijë ulen në dysheme me shpinë të kthyer kah njëri-tjetri, duke u mbështetur mes veti.Duhet të ngrihen në pozitën e drejtë pa u ndihmuar me duart, por duke u mbështetur njëri për tjetrin. Nga pozita e drejtë përsëri duhet të kthehen në pozitën e mëparshme, pa u ndihmuar me duart. Ata që do të kenë sukses herën e parë në këtë aktivitet do të fitojnë dhuratë dhe do të lëvdohen me zë.
45
Algoritam Centar
Komponenta multikulturore në procesin mësimor - respektimi i dallimeve dhe ngjajshmërive
Kultura është shenja jonë, identiteti dhe përkatësia jonë si dhe sjellja si sillemi, si vishemi, si paraqitemi para të tjerëve, muzikën që e dëgjojmë, gjuhën që e flasim,... Kultura është sistem i normave dhe vlerave të miratuara nga ana e grupit të caktuar social që i "detyron" përfaqësuesit e grupit të sillen në mënyrë të caktuar. E kuptuar në këtë mënyrë, kultura përfshin shumë aspekte nga jeta siç janë: Çfarë konsiderohet për "mirë", kurse çfarë për "keq"? Si janë raportet në mes meshkujve dhe femrave brenda dhe jasht familjes? Si janë raportet në mes pridërve dhe fëmijve, në mes më të moshuarve dhe të rinjve? Cila gjuhë flitet? Cilata zakone konsiderohen si të rëndësishëm? Çfarë ushqimi përdorin zakonisht dhe si ushqehen? Si barten informacionet? Si shprehen emocionet? Kush ka pushtet dhe si arrihet deri te pushteti? Si është roli i religjionit? Nëpërmjet procesit të socializimit, fëmija i kupton simbolet dhe shenjat e kultërës së vet. Në kushtët e sotshme, është numri i vogël i vendeve që janë monokulturorë, për arsye se shumica e shteteve që dikur kan qenë monokulturorë në ndërkoh janë shëndruar në multikulturorë ( kultura të ndryshme që rrjedhin nga grupet e ndryshme etnike dhe/ose religjioze që jetojn në teritor të njëjtë). Në shoqëritë multikulturore grupe të ndryshme etnike mund të jetojnë në një teritor bashkarisht, duke kultivuar mardhënië të hapura të ndërsjella dhe duke respektuar njëri tjetrin. Por ka shembuj në shoqërit multikulturore ku dallimet nuk pranohen, grupet e ndryshme kulturore që jetojn në një teritor distancohen njëri prej tjetrit. Për këtë arsye në terminologjin moderne fjala multikulturore zavendësohet me interkulturore, posaçërisht kur duhet të theksohet se bëhet fjalë për kultura të cilat janë mardhënie të ndërsjella (në bashkëpunim) në vend për kulutura që jetojnë njëra pran tjetrës. Edukimi efektiv multikulturor e nënvizon rëndësin e logjikës së brendëshme të të gjitha pjesëve të kulturës, e lidhur për kontekstin bashkues gjeografik-kohor. Ajo nuk e mer kulturën si etnitet homogjen. Gjatë kësaj, mund tu ndihmohet nxënësve që ti kuptojn dhe ti pranojn dallimet që ekzistojn në çdo kulturë, duke theksuar krenarin e njerëzve dhe duke zhvilluar te nxënsit respekt ndaj aftësive të tyre të balafaqohen me kohën në të cilë jetojn.
46
Algoritam Centar
Promovimi i integrimit. Percepcioni i tjetrit
Si do të sillemi ndaj ndonjë njeriut, sendit, dukurie, ngjarje, varet shumë prej asaj si perceptojm. Perceptimi është proces i cili na mundëson atë që truri jonë e pranon si bashkësi nga ngacmimet e veçanata (për shembull, njeriu). Njekohësisht perceptimi përfshinë edhe vlerësimin, duke na mundusuar për njeriun që e vërejmë të themi se është i lartë, i ulët, i bukur, i shëmtuar, i mirë, i keq... Sjellja jonë ndaj atij ka ndikim të madhë në atë se si e perceptojm - nëse e kemi perceptuar si të keq, ndaj atij do të sillemi ndryshe, prej asaj nëse e kemi perceptuar si të mirë. Në perceptimin ka ndikim përvoja e mëparshme dhe pritjet. Nëse me dikënd kemi pasur përvoj negative dhe pozitive, presim që ai të sillet në atë mënyrë ngaj nesh në të ardhmen. Nxënësi që ka marë 5 në fillim të viti shkollor, mund të knaqet në lavdinë e kaluar. Interesat dhe vlerat ndikojn dhe i ngacmonë njerëzit që mos të shohin atë që duhet të shohin. Për shembull, një qen, dikush e shiqon si rrezik, kurse dikush si kafshë shtëpiake.... Te njerëzit ekziston tendenca që ta perceptojn situatën vetëm nga perspektiva e tyre. Për këtë shkakë, njerëzit e ndryshëm shiqojn veti të ndryshme të një subjekti të njëjtë dhe njerëzit e ndryshëm e përshkruajn një ngjarje të njëjtë në mënyrë të ndryshme. (adaptuar nga Beshka B. (1999) "Respektimi i dallimeve")
47
Algoritam Centar
Punëtori për "Diçka tjetër" Qëllimet Të paraqitet në mënyrë të thjeshtë dhe ilustrative (jo) pranimi i Tjetërit; Të inicohet diskutimi për dallimet; Të promovohet pranimi i dallimeve; Të qartësohet se njerëz të ndryshme mund të shiqojnë ndryshe personin e njëjtë, lëndë të njëjtë, dukuri të njëjtë, ose ngjarje; dhe Të vërehet se ajo që perceptohet varet nga përvoja e mëparëshme, nga pritjet, interesat dhe vlerat;. Materiale: Tregimi për "Diçka tjetër"; Aktivitete: Leximi i tregimit për "Diçka tjetër" dhe diskutimi për termin percepcion dhe "Diçka tjetër" - Pse ,,Diçka tjetër" nuk u praniua si "Diçka tjetër"? Si mund të lidhet tregimi me jetën e njerëzve?
48
Algoritam Centar
Gjeneralizimet dhe stereotipet
Të gjithë njerëzit kan tendencë të gjeneralizojn (nxjerin përfundime) për vetitë e gjithë grupit në bazë të përvojave me një ose me disa anëtar të grupit. Gjeneralizimet e këtilla gjithmon bazohen në informacione të pjesërishme për grupi, kurse ka të bëjë me gjithë anëtarët të grupit. Në fakt gjeneralizimi i këtill është mendim jo i logjikshëm. Gjeneralizimet e mësuara, posaçërisht nëse janë negativ, shumë shpesh fiksohen në kokat e njerëzve dhe shëndrohen në stereotipe. Stereotipet pamundësojn njerëzve të vërehet si personalitet me vetitë personale, por gjithëmon si përfaqësues të grupeve tjera. Prania e stereotipeve pë "të tjerët" e prirë nga tendenca që të perceptohen vetëm ato veprime të "të tjerëve" që janë në pajtueshmëri me stereotipet e aprovuara. Dhe jo vetëm kjo. Stereotipet i detyrojn njerëzit të sillen ndaj personave sikurse ndaj grupit të caktuar, në pajtueshmëri me vetit stereotipe që i përshkruhen grupit. Për shembull: nëse dikush ka stereotip se rinia është e paedukuar dhe papjekur për vendosje të pavarur, gjasat janë të mdhaja ai ti "vëren" vetëm gjestet e paedukuar dhe të papjekura të të rinjve dhe me ata të komunikon si me të paedukuar dhe nuk do tju lejoj vetë të vendosin.
Paragjikimet dhe diskriminimi
Paragjikimet janë qëndrime logjikisht të pabazuara të cilat janë mirëmbajtur me përkushtim dhe janë të pasuar me emocione ndaj objekteve të caktuara. Objektet ndaj të cilëve janë orientuar paragjykimet mund të jenë grupe (gjinitë, etnike, religjionet, etj.) ose sende dhe dukuri (shembull paragjykime ndaj kontracepcionit, ndarja e gjilpërave..). Paragjykimet kanë: komponentën e dituris, emocionale dhe biheviorale: " E dij se gjithë shqipëtarët janë të pamoralshëm dhe të rrezikshëm, për këtë shkakë në shoqëri me ata ndjehem keq dhe do tja ndaloj fëmijs tim të shoqërohet me shqiptarët".
49
Algoritam Centar
Punëtori për ngjajshmërit dhe dallimet Qëllimet Vëretja e dallimeve dhe ngjajshmërive në mes njerëzve; dhe Të inicohen pjesëmarësit që ti shiqojn dallimet si përfitim pozitiv, pa insistuar në nevojën që të kërkohen ngjajshmërit në bazë të çdo çmimi; Materiale: Fletë të shprazët letre për secilin pjesëmarës; dhe Fletë për punë "Vërej dallimet dhe ngjajshmërit"(Fletë për punë) Aktivitete: 1. Loja hyrëse: Secilit pjesëmarës i jepet nga një fletë të shprazët letre. Aktivitetitn e zhvillon sejcili i pavarur, pa shiquar te tjetëri. Të gjithë duhet ti ndjekin instrukcionet e liderit dhe për këtë shkak duhet të ket qetësi, pa parashtruar pyetje. Pjesëmarësit i ndjekin këto udhëzime: Merëni fletën e letrës! Theni në gjysëm! Grisni skajin e djathtë të epërt! Përsëri theni fletën për gjysëm! Grisni skajin e djathtë të epërt! Përsëri theni fletën për gjysëm! Grisni skajin e djathtë të epërt! Përsëri theni fletën për gjysëm! Grisni skajin e djathtë të epërt! (nëse mundet, nëse nuk mundet nuk është patjetër) Hapeni fletën e letrës! Pjesëmarësit shiqojnë për rreth dhe i shiqojn fletat e të gjithëve ashtu që konstatojn se ato dallohen. Diskutimi: A dallohen fletat? Pse jane të grisura ndryshe? A është ndojnë fletë e grisur në mënyrë të drejtë, kurse ndonjëra e padrejtë? Nëse fletat e pjesëmarësve janë të grisura ndryshe nga e jotja, a do të thot kjo se ata janë të kqija? Pse jo? A gjykojm shpesh për njerëzit se janë të mirë apo të kqinj sipas asaj a i bëjn punët sikurse ne? A e shiqojn njerëzit nga vende të ndryshme, rasa të ndryshme, ndryshe botën? Cili shiqim është isaktë? Si do të duket bota nëse të gjithë do të kishim shiqim të njëjtë për të gjithë?
50
Algoritam Centar
2. Skulptura: Zgjedhëni tre pjesëmarës të cilët në marëveshje mes veti do të paraqesin skulpturë që asocon në "paqë", "shoqëri", ose në diçka të njejtë., pa koment gjatë kësaj. Kur skulptura do të jet gati, pjesëmarësit e tjerë duhet që ta emërojn secili sipas mendimit të vet dhe ta shënon në letër. Secili me zë duhet që ta lexon emërin e tij që i ja ka vendosur skulpturës. Vetë pjesëmarësit në bërjen e skulpturës, gjithashtu, i japin emër skulpturës së tyre. Diskutimi: Sejcili pjesëmarës e ka dhënë emër të ndryshëm të njëjtës skulpturë. Çfarë do të thot kjo? A ka komentime të sakta dhe të pasakta të skulpturës? Çfarë mund të ndikoj në njerëzit që të komentojn ndryshe sendet që i shohin? (Ndjenjat e tyre momentale, përvoja që e kan, përjetimet që i kanë nga më parë, vlerat personale, etj.) 3. Vërej ngjajshmëri dhe dallime: Prej pjesëmarësve kërkohet që të plotësojn "Vërej ngjajshmërit dhe dallimet". Kur do ta plotësojnë fletën për punë, formohen grupe të vogla nga 4-5 pjesëmarës. Pjesëmarësit marin për detyrë që ti krahasojn përgjigjet në kuadër të grupeve të vogla. Diskutimi: Çfarë e kishi më lehtë të formuloni, ngjashmërit ose dallimet? Pse? Krahasuar me të tjerët në grup, a ishin përgjigjet më tepër të njëjta apo të ndryshme? Pse? Në cilat kategori kishi përgjigje të njëjta? (A përputheni në dallimet apo ngjajshmërit?).
51
Algoritam Centar
Punëtori për paragjzkimet dhe stereotipet Qëllimet Vëretja e asaj si kufizimet çojn deri te krijimi i paragjykimeve dhe stereotipeve. Materiale: Fletë të madhe letre_Fletë për punë për rangim grupor; dhe Markerë Aktivitete: 1. Loja hyrëse 2. Leximi i tregimit Jono Oko dhe Hai 3. Rangimi individual dhe grupor i personazheve të tregimit: Pas leximit te tregimit Jono Oko dhe Hai pjesëmarëseve u ndahen instrukcione në cilën mënyrë individuale ti vlerësojne (rangojnë personazhet). Gjatë kësaj mund të ilustrojmë duke vizatuar në fletë të madhe letre. "Ka pesë nota dhe pesë personazhe.Personazhit tuaj më të adhuruar ( atij që më tepër ju pëlqen) jepni notën më të madhe - 5. Ai që më pak u pëlqen - 1. Notoni secilin personazh". Kur çdo njeri mbaron me notimin i tregon notat e tij të cilat i shënon në fletë të madhe letre (fletë për punë). Gjatë kësaj sqarohet pse është ajo renditje, gjegjësisht cilët janë shkaqet e rangimit të këtillë të personazheve të tregimit (rangim grupor). Kur kryhet rangimi grupor i personazheve të tregimit, fillohet me leximin e plotësuesin - sqarimin të kontekstit të ngjarjeve. Pason diskutimi. Si janë reaksionet e pjesëmarësve në lidhje me atë që e kanë dëgjuar në ate moment? Çfarë na tregon kjo në lidhje me mënyrën e formimit të gjykimeve? Biseda për kufizimet të cilat i vendosim vet për veten tonë. E patjetërsueshme është që të njihet konteksti në cilin njerëzit veprojnë për t`i "lidhur pikat".
52
Algoritam Centar
Konfliktet
Konfliktet janë pjesë përbërëse të jetës: dukuri e cila është rezultat nga ekzistimi i njëkohshëm i sjelljeve të kundërta dhe intereseve të ndryshëm në mes dy ose më tepër palëve. Deri te konflikti vjen gjithmonë në jetën e përditshme të njerëzve. Konfliktet janë pjesë e natyrshme, e pashmangshme dhe normale e jetës, në familje, ne shkollë, në vend pune dhe gjithkund ku njerzit veprojnë në interakcion. Në këtë fëmijtë nuk janë përjashtim - shpesh ato vet janë dëshmitarë ose pjesëmarës direkt në konflikte. Konfliktet e hapura, të pasuar me grindje, ofendime dhe rahje, nuk janë gjëra të vetme që duhet të zgjedhen. Më të shpeshtë, por edhe më shqetsuese janë konfliktet e fshehura në të cilët fëmijët dhe të riturit tërhiqen dhe pa manifestime të jashtme i përjetojne padrejtësitë. Derisa nuk mundësohen këto konflikte të fshehura të bëhen të hapura, nuk mund të pritet që të zgjidhen. Konfliktet janë të pashmangshëm, por hidhërimi, tërbimi, ofendimet, akuzimet dhe mosbesimi mund mënjanohen. Krejt varet nga ajo si reagohet në situata konfliktuoze dhe si do ti qasemi zgjedhjes së konflikteve. Në praktikën tonë të përditshme dominojnë disa qasje, të cilat në bazë janë destruktive ose për njërën palë, ose për palën tjetër, ose për të dy palët. Kështu disa fëmijë (edhe të ritur) kur kanë konflikt me të tjerët, të edukuar sipas proverbës popullore "më i mençuri tërhiqet" reagojnë në mënyrë që imponon tërhekjen dhe braktisjen e konfliktit. Ata nuk din si të komunikojnë që të kenë mirkuptim në mes veti, respektim dhe zgjedhje reale të konfliktit. Në situatat kur të riturit involvohen për të ndihmuar zgjedhjen e konfliktit, qasja shpesh herë është desruktive. Zakonisht ata gjykojnë kush ka të drejtë, në bazë të vlersimit personal se çka është e drejtë , propozojnë masa ndëshkuese edhe i dënojnë palët për aktivitetet e ndërmara. Në këtë mënyrë ata e marin rolin e gjykatësit, në vend që të veprojnë si ndërmjetsues, të cilët do ta kishin lehtësuar komunikimin në mes palëve të konfrontuara dhe ju mundësojnë atyre të arrijnë deri te zgjedhja e pranueshme për të dy palët. Analiza e konflikteve duhet të përfshij kuptimin e natyrës së konflikteve, nëpërmjet faktorëve që i shkaktojnë, i mirmbajnë dhe i forcojnë konfliktet (sjellja, nevojat, percepcioni,emocionet,paragjykimet dhe stereotipet) , deri te strategjitë për zgjedhjen konstruktive (bisedime kolaborative dhe ndërmjetsim). Nxënësi duhet të mësojë ti analizojë konfliktet,të vendosë si do të sillet në situata konflikuoze dhe të ndërmer përgjegjësi për pasojat e sjelljes së vet. Kjo kontribon në shëndetin mental të personave, por edhe për krijimin e klimës pozitive në komunitet. Nëpërmjet diskutimit nxënësit këmbejnë mendime të ndryshme dhe i nxjerin konkluzionet...
53
Algoritam Centar
Konfliktet përmbajnë dimensione pozitive - elementet për zgjedhjen e konfliktit janë të përmbajtur në vet konfliktin. Asnjë konflikt nuk mund të zgjidhet pa përballjen konstruktive me të. Përballja paqësore me konfliktin është përfitim pozitiv - vetëm nëpërmjet bashkëpunimit dhe shprehjes paqësore të dallimeve që kanë sjellur deri në konflikt mund të arrihet ajo që me të vërtetë kërkohet. Zgjedhja e konfliktit me forca vetanake është më efikase se zgjedhja me ndërmjetsimin e palës së tretë. Ajo është shprehje e pushtetit - palët e konfrontuara e marrin përgjegjësinë për zgjedhjen. Kjo është shumë me rëndësi për të rinjtë të cilët ndjehen të paaftë. Dallimet mund të jenë pozitive - nuk janë negative sipas natyrës së tyre - konflikti është mundësi që të mësohet më tepër për veten dhe për të tjerët. Nxënësit do të mësojnë te jenë kooperativ, e zhvillojnë vetëdijen dhe afirmacionin - i njohin anët e mira, aftësitë dhe kualitetet e vetvetes dhe të tjerëve, që u ndihmon të ndërtojnë pasqyrë pozitive për veten, njekohësisht duke mësuar si ti shprehin ndjenjat e veta, frikën, nevojën duke i respektuar gjatë kësaj të drejtat e të tjerëve, arijnë shkathtësi komunikative - shkathtësi për dëgjim aktiv, që është parakusht për këmbim efektiv të mendimeve, të parafrazohet folësi, të reflektohen ndjenjat e tij dhe marëdhenia toleruese ndaj mesit - pranimi i dallimeve në mes njerëzve. 6 hapat për zgjedhjen (transformimin) e konfliktit: 1.Indentifikimi i nevojave ("Çka është ajo që ju duhet, ose çfarë dëshironi?"). Secili person në konflikt duhet të përgjigjet kësaj pyetje, pa e akuzuar personin tjetër. 2.Definimi i problemit ("Çfarë mendoni se ku është problemi?"). Gjithë klasa mund të ndihmojnë të japin përgjigje që i përfshin nevojat e të dy palëve, pa akuza. Personat që janë në konflikt patjetër të pajtohen me definicionet. 3.Stuhia e ideve për numër të madh të zgjedhjeve të mundshme ("Kush mund ta mendojë mënyrën me të cilën mund të zgjedhet ky problem?").Secili në klasë mund të ofroj përgjigje. Të gjitha duhet të shënohen, pa komentime, vlerësime dhe gjykime. Qëllimi i këtij hapi është që të arihet deri te më shumë zgjedhje. 4.Evaluimi i zgjedhjeve ("A do të ishi të lumtur me këtë zgjidhje?"). Secila palë Në konflikt e analizon listën e zgjedhjeve të mundshme dhe tregon se cila për atë është e pranushme, kurse cila nuk është. 5.Sjellja e vendimeve për zgjedhjen më të mirë ("A pajtohen të dy palët me këtë zgjedhje?" "A është zgjidhur problemi?"). Vërtetohemi se të dy palët pajtohen dhe u japim mirënjohje për mundin që e kanë dhënë për zbulimin e zgjedhjes. 6.Vërtetimi i asaj se si do të funksionoj zgjedhja ("Eja të bisedojmë njëri me tjetrin përsëri që të shohim se problemi me të vërtetë është zgjidhur"). Duhet të bëhet plan se si të evaluohet zgjidhja. Evaluimi mund të bëhet për disa minuta, për një orë ose ditën e nesërme, javë, në varësi prej natyrës së konfliktit dhe moshës së njerzive që janë të involvuar në konflikt. (adaptuar nga Beshka B. (1997) "Arsimi për zhvillim")
54
Algoritam Centar
Punëtoria për tranforminin e konfliktit Qëllimi: Zhvillimi i shkathtësive për transformimin e konflikteve
Materiali: Fletë për punë për transformimin e konfliktit. Aktivitetet Pjesëmarësit zgjedhin konfliktin që duhet ta transformojnë. Ndahen rolet për "pjesëmarësit" në konflikt dhe për mediatorët. Mediatori i përcjell gjashtë hapat për zgjedhjen e konfliktetve dhe mundohet që ta zgjedh konfliktin. Pason diskutimi për procesin.
55
Algoritam Centar
56
Algoritam Centar
57
Algoritam Centar
58
Algoritam Centar
59
Algoritam Centar
Hulimtimi i hëhës Ju jeni në ekipin e kosmosit i cili duhet të takohet me anije tjetër kosmike në pjesën e ndriçuar të hënës. Për shkak të problemeve teknike, anija juaj është e detyruar të aterojë në vendin i cili është 200km më larg se vendi ku duhet të takoheni me anijen tjetër. Gjatë kohës së aterimit shumica e mjeteve dëmtohen. Duke pasur parasysh se mbijetesa juaj varet nga ajo se a do të vije anija tjetër, duhet të merni atë që është më e nevojshme për ju. Më poshtë janë të theksuar 15 mjete që nuk janë të dëmtuar pas aterimit. Vendosni numrin 1 afër mjetit më të rëndësishëm, numrin 2 të tjetrit me rëndësi, dhe kështu me rradhë deri në numrin 15, i cili është më pak i rëndësishëm.
Mjetet Kuti shkrepëse Ushqim i koncentruar 15m pe najlloni Parashutë Nxehmëse Dy revole me kalibër 45 Qumsht në pluhur Dy enë me oksigjen Harta e yjeve Barkë për shpëtim Kompas magnetik 22 l ujë Revole sinjalizuese Ndihma e parë me injeksionesh Radio pranues-emitues
Rangimi individual
Koncenzusi grupor
gjilëra
60
Algoritam Centar
Përgjigja e ushtrimit nga ana e NASA-s Rangimi 15-nuk ka oksigjen, nuk mund të shfrytëzohet në hënë 4-mund të jetohet një kohë pa ushqim 6-ndihmon gjatë udhëtimit nëpër terenin e rëndë të hënës 8-mund të shfrytëzohet për bartje të gjërave ose njerëzve të plagosur, por në hënë përparësi për hije sepse dielli është shumë i nxehtë 13-ana e ndriçuar e hëhës është e nxehtë, por nxehmësja mund të jetë e nevojshme për hijet e rënda nga ana e erët. Ka sistemin e vet të mbushjes 11-mund të shfrytëzohen për tu lidhur me penin që të hudhen mbi 12- nuk është mirë për shkak se duhet të përzihet me ujë, kurse uji është shumë i shtrenjtë 1- në hënë nuk ka ajër 3-është e nevojshme navigacioni dhe caktimi i lokacionit dhe kahjes 9-mundtë shfrytëzohet si mburojë ose për bartjen e të plagosurve 14-fusha magnetike në hënë është e ndryshme nga ajo e tokës, për këtë shkak nuk ka vlerë, por gjendet para shkrepsës dhe për këtë shkak metali i kompasit mund të shfrytëzohet 2-nuk mund të jetohet pa plotësimin e lëngut në trup 10-shfrytëzohen edhe pse nuk mund të digjen pa oksigjen 7-mund të shfrytëzohen për plagosje dhe sëmundje, por gjilpërat janë të pavlefshme (janë të vendosura për tërheqjen e vëmendjes) 5-për komunikim me anijen tjetër. Edhepse radioja e përcjell vijën e dritës dhe nuk do ta përcjell lakoren e hënës, dhe për këtë shkak shfrytëzohet vetëm në malet e larta ose kur anija tjetër është në lartësi Mjetet Kutia e shkrepsës Ushqim i koncentruar 15m pe najlloni Parashutë
Nxehmësja
Dy revole të kalibrit 45 Qumshti pluhur
Dy enët me oksigjen Harta e yjeve Barka për shpëtim Kopmasi magnetik
22 litra ujë Revole sinjalizuese Ndihma e parë për gjilpëra me injeksione Radio marësi - emituesi
61
Algoritam Centar
Krijimi i orës demokratike ...Kiti nuk ndjehej mirë në rolin e autoritetit. Ai kuptoi se metodat e tij të ligjërimit kultivojnë sjellje dhe vlera të kundërta me idealet demokratike. Këtë njohuri gradualisht e solli deri te ajo që ta ndërojë qasjen e ligjërimit nga matematika. Katër temat kyçe u inkorporuan në bazën e qasjes së re që ai e aplikoi: komuniteti, sjellja bashkërisht e vendimeve, mësimi me bashkëpunim dhe zgjedhja individuale dhe grupore e problemeve. Që nga dita e parë të shkollës, Kiti filloi ti përpunojë këto tema. Ai me përkushtim punoi që të ndërtojë bazën për këtë lloj të mësimit i cili shpresonte të plotëson, gradualisht duke u ndihmuar nxënësve ti zhvillojnë shkathtësitë të cilat janë të patjetërsueshme për funksionimin e suksesshëm të orës bazuar në principet demokratike. Derisa qëllimet e tij në lidhje me këtë ishin të qarta, ngeli fleksibil i kujdesshëm në hapërimin dhe i ndijshëm në nevojat të veçanta individuale dhe grupore. Së pari, ai i thiri nxënësit të ulen në formë të rrethit, i cili njëkohësisht është simbolik dhe funksional. Rrethi simbolizon dëshirën e ndryshimit të marrdhënieve të pushtetit në klasë. Funkcionalisht struktura fizike e rrethit i inicon nxënësit të jenë interaktiv, si me njëri-tjetrin ashtu edhe me mësuesin, e kundërta nga ajo tradicionale qëndrimi i mësuesit si kryesor në klasë. Gjithashtu ai shkon edhe më larg duke sfiduar dinamikën tradicionale: Ne sëbashku i bëjmë rregullat. Sëbashku sjellim vendimet për disciplinë. Vendosim për teknikat e vlerësimit...rëndë është sëbashku të zgjedhim përmbajtjen mësimore por unë u tregoj atyre se disa punë janë jasht kontrollit tim dhe të atyre. Kjo është ora për algjebër dhe për këtë shkak mësojmë algjebrën. Por sa është e mundur më tepër ju lejoj atyre të caktojnë shpejtësin me të cilën e ndryshojmë materialin, gjatësinë e detyrave të shtëpisë dhe gjërave të njëjta si kjo. Ai fillon me sqarim të qartë të qëllimeve të tij në orë: arsyeja kryesore për të cilën grupi e mëson matematikën. Ai beson se që të realizohet kjo, me rëndësi është që nxënësit të zhvillojnë ndjenja të bashkimit dhe aftësi të punojnë në mënyrë kooperative, për shkak se rezultatet më të mira në mësim arrihen kur personat dhe grupi i shfrytëzojnë të gjithë resurset në disponim të grupit dhe ata jashtë tij. Ai e jep definicionin e vet për bashkësinë e klasës: Ajo është grup...e cila çmon dhe i pranon dallimet e mendimeve anëtarët e së cilës e ndajnë përkushtimin e qëllimeve dhe procedurave të përbashkëta, anëtarët e së cilës janë përgjegjës për mësimin e vet dhe për mësimin e secilit person në klasë, e cila funksionon në bazë të koncenzusit, e cila e sheh veten si grup të liderëve dhe e cila ballafaqohet në mënyrë konstruktive me konfliktet. Ai qartë tregon se prej tyre pret të marin më tepër përgjegjësi për mësimin e vet. Që të ndodhë kjo, kryesore është që të gjithë në klasë të zhvillojnë respektim të ndërsjëllë dhe besim për arsye se do të mëssojnë njëri prej tjetrit. Këto qëndrime janë të rëndësishme për mësimin e nxënësve aq sq edhe shkathtësitë dhe dituritë specifike nga algjebra dhe gjeometria.
62
Algoritam Centar
Ai e thekson nevojën për atmosferë të relaksuar ku të gjithë do të ndjehen të respektuar dhe të aftë që të provojn mënyra të reja të mësimit. Në fund, ai thekson se ora e matematikës gjithashtu duhet të jetë zbavitëse. Më tutje Kiti e angazhon klasën në ushtrime serike për ndërtimin e bashkësisë dhe vazhdon me ata gjatë tërë gjysëmvjetorit. Qëllimi i tij është që tju ndihmon nxënësve të njihen në mes veti si personalitete me prioritete, nevoja dhe vlera të ndryshme. Fillon me ushtrim në klasë që u ndihmon të gjithve ti mësojn emrat e gjithë anëtarve të grupit. Pastaj u lejon nxënsve që mes veti të bëjn intervistë dhe të paraqesin atë që bën intervistë para gjithë grupit. Aktivitet tjetër për ndërtimin e bashkësisë që ai shfrytëzon është loja"Loja për zbulimin e misterit" në të cilën ai sejcilit person në grup ia zbulon pjesë të informacioneve të nevojshme që të zgjidhet misteri, që mund të zbulohet vetëm me pjesëmarje grupore dhe dëgjim aktiv. Aktivitete e këtilla fillojn me stimulimin e procesit gjatë të cilit me mbledhjen e personave formohet bashkësia, duke krijuar ndjenjë të afërsisë dhe konfortsisë dhe duke ofruar ushtrime të shkathtësive që janë të patjetërsueshme për funkcionimin efikas të grupit që japin mbështetje. Kiti gjithashtu bën me dije se nxënësit do të ndihmojn për caktimin e rregullave: Në fillim të vitit bënim "stuhi të ideve" për atë se cila rregull do të jetë e patjetërsueshme për të gjithë ne që ti arrijm qëllimet tona. Vendosëm se nuk mund disa të flasin në të njëjtën kohë, por vetëm një person. Për këtë arritëm konsenzus që në ditën e parë. Bisedimet për përmbajtjen e vendimit dhe procesit gjatë cilit ishte sjellur deri sa e dakordonim këtë rregull si hap i rëndësishëm, nuk ishtë e lehtë mori kohë të caktuar. Kiti u ndihmonte nxënësve që të zhvillojn durimin dhe respektin e ndërsjell i pashmangshëm për arritjen e kësaj rregulle. Më tepër u mbështet në teknikat për mësim kooperativ që tu ndihmoj nxënësve që të zhvillojn ndjenjën e lidhjes dhe aftësinë të punojn së bashku, të cilat janë shumë të rëndësishme për procesin që don ta krijoj. Fillon me punë të shpesht në grupe të vogla , duke ndërtuar gradualisht nga çiftet dhe treshet drupe naga katër ose pes anëtarësh. Nëpërmjet kësaj, ai i plotëson qëllimet, aftësit dhe qendrimet të patjetërsueshme për punën efikase grupore. Që ta bëj në model besimin e tij në rëndësinë e lidhjes në mes njerëzve në procesin e mësimit, Kiti fillon për çdo orë duke u munduar të përshëndes sejcilin nxënës veçmas. E fillon sejcilën orë me kohë të shkurtë për "lidhjen, gjatë kësaj kohe nxënësit hynë në biseda për ngjarjet dhe problemet në jetën e tyre në shkollë dhe jasht saj. Një nxënëse e pasqyron vlerën e kësaj: "Kuptova se secili i ka problemet e njëjta të cilat i kam unë, dhe kjo ndihmon disi që të më përmirësohet dita". Kiti gjithashtu i involvon nxënësit në zhvillimin e sistemit të vlerësimit për lëndën. Nxënësit zhvillojn sisteme inovative ndonjëherë edhe sisteme të komplikuar të vlerësimit. Për shembull: Në njërin prej orëve tona vendosën të japin dhurata të posaçme për grupin që do ti meriton. Nëse secili anëtar nga grupi e kuptojn materialin dhe i bëjn detyrat e shtëpis, do të fitojn pikë plotësuese.
63
Algoritam Centar
Kjo metodë e vlerësimit është e ndryshme prej klasës në klasë, por ajo që është e përbashkët për numërin më të madh të klasave është se kërkohet nga nxënësit që rregullisht (më së shpeshti çdo javë të dytë) të japin vlerësimin për vetën dhe për klasën, dhe të marin pjesë në formimin e notës së vet, më së shpeshti nëpërmjet ndonjë forme të bisedimeve me Kitin. Qëllimi i tij çdoherë është të lëviz kah pika ku nxënësit jo vetëm që do të marin pjesë në zhvillimin e rregullave dhe metodave për vlerësim, por gjithashtu do të ndajnë përgjegjësinë për stimulimin e aktiviteteve gjatë kohës së orës. Megjithatë e marur në përgjithësi, ai e merr përgjegjësinë për paraqitjen e materialit të ri, për parashtrimin e pyetjeve, për prezentimin e ideve të reja dhe hulumtimin mes tyre. Ai e zhvillon kuptimin e dukurive që qëndrojnë pas proceseve dhe i sqaron problemet shembujt me theksimin e pikave kryesore. Në përsëritjen e problemeve dhe materialit pasi janë paraqitur idetë dhe pasi janë përpunuar ata, Kiti e shikon shansin më të mirë që t`i inkorporon nxënësit në udhëheqjen e sesioneve për zgjedhjen e problemeve dhe në punën e përbashkët si grup e udhëhequr nga nxënësit. Fillon me dhënien e shembujve si të udhëhiqet grupi nëpërmjet problemeve matematikore. Në mesin e vitit nxënësit fillojnë vet ti udhëheqin orët e tyre; Më vonë gjatë vitit pyes a don dikush ta udhëheq orën, që do të thotë ata do të jenë përgjegjës për mbajtjen e drejtimit, mbledhjen e ideve, vendosjen sa probleme do të zgjedhin dhe involvimin sa më tepër që është e mundur të nxënësve. Ata inicojnë edhe bisedë rreth problemeve. Kiti i përshkruan llojet e interakcioneve në mes nxënësve që paraqiten në klasë të këtilla: Fëmijët i parashtrojnë pyetjet e tyre, a nxënësi i shkruante në tabelë pastaj i ndihmojnë njëri tjetrit. Kur nxënësi në tabelë do të ngecte, do të rrotullohej dhe do të thoshte: "Ngeca a mund të më ndihmoni?" Dhe dikush thoshte "Po, vepro si vijon: pjesëtoj të dy anët me numrin e njëjtë". "Oh, po do të thoshte nxënësi në tabelë, dhe ato do të vazhdonin më tutje. Disa herë kjo më ishte shumë prekëse, fëmijët do të ndaleshin, arrinin deri në gjysëm dhe thonin: "Nuk mundem" dhe shkonin përsëri në vend, kurse klasa do të thoshte: "Jo,jo, ri në tabelë, ne të gjithë mundohemi me problemet. Kjo është "mënyra të mësosh". Kiti vazhdonte të luante rolin në udhëheqje dhe fokusim të klasës. Për shembull, nxënësit mbështeteshin në mbikqyrjen e tij, këshillimin dhe mbajtjen e shpejtësisë me të cilën zhvillohej mësimi. Ata pyetnin kur ai dëshiron të ligjëroj temë të re. Kur ato e udhëheqin klasën njëri prej roleve kryesore të tij ishte të jetë burim i informacioneve. Për shembull një ditë një nxënëse e udhëhiqte sesionin për zgjedhjen e problemeve, u bë e qartë se klasa nuk mund ti arrinte qëllimet për atë ditë. Kur mbetën edhe 5 minuta Kiti i `u afrua nxënëses dhe ajo i propozoi disa mënyra që mund të adaptohet në situatën e krijuar. Ai u pajtua dhe i ofroi këshillë për atë si ta mbaron orën. Pastaj nxënësja e mbaroi rolin e saj si lider i klasës.
64
Algoritam Centar
Kur klasa vet e udhëheq procesin e zgjedhjeve të problemeve, Kiti gjithashtu shërben si burim i përmbajtjes e cila duhet të mësohet. Derisa punojnë në problemet, ai i inicon të shfrytëzojnë dituritë e tyre para se ti drejtohen atij. Por në mes tjerave nëse grupi me të vërtetë ngec, ai është në disponim. Nxënësit përshkruhen se "së pari ne do të mundohemi të gjejmë a mund dikush nga klasa ta kupton, nëse nuk mundet, ai do të na udhëheq drejt zgjedhjes së problemit. Kjo është mirë sepse prej secilit kërkon të jep ide dhe të mendojnë". Më së shpeshti, nxënësit e kuptojnë procesin që ai e stimulon, dhe në fakt shpesh vin në përfundim se mund të zgjedhin problemet mes veti, pa ndihmën e tij. Niveli i besimit, respektimi i ndërsjellë dhe rrezikimi që paraqiten gjatë disa orëve janë impresive, siç është rasti nga ora e algjebrës në një klasë: Në fillim të orës një nxënës pyeti kush do të bëhet ndihmës. Një nxënës tjetër propozoi se duhet ndonjë i ri të provoj. Një nxënës u përgjigj duke sugjeruar një nxënës konkret i cili nuk e ka bërë këtë më parë, që të marrë rolin. Ai mendonte se ende është i papregatitur dhe këtë i`a bëri me dije. Më në fund një nxënës tjetër tha:"Unë mendoj se do të jesh ndihmës i shkëlqyeshëm, pse nuk e provon?".Nxënësi që dyshonte u pajtua ta provon. Unë atëherë e mbikqyra ndihmësin më të mirë që kam pasur rast ta shiqoj gjatë opservimeve të mia. Kiti sqaroi pse mendonte se këto forma të dinamikës grupore janë aq të rëndësishme: Mendoj se ky lloj i punës së përbashkët dhe ajo mënyrë e lidhjes në mes veti është diçka që nuk ndodh kur mësuesi është i autorizuar për të gjitha, kur i posedon përgjigjet, kur prej ndihmës së tij varet secili nxënës a do ta kupton a jo. Edhe në orët ku ka atmosferë të sigurt dhe nxënësit mund të kërkojnë nga mësuesit gjithçka dëshirojnë, mungon diçka që është shumë me rëndësi. Fjala që mund të përdoret për sqarimin çfarë është bashkësia, por kjo shkon edhe më thellë, depërton në lidhjen njerëzore. Mendoj se struktura e orës, ku mësuesi nuk është kryesor dhe kur nuk e ka gjithë pushtetin, ofron më tepër pushtet... në mes nxënësve dhe mësuesit... problemet që paraqiten janë shumë real. Ato janë pyetje me të cilat njerëzit ballafaqohen gjithmonë, pyetje për besimin, respektimin dhe mbështetjen. Kiti realizon shumë nga qëllimet e tij. Natyra e autoritetit të tij shëndrohet prej autoritetit të pozicionit ose rolit të paraparë - autoritet i bazuar në mbështetje institucionale dhe kontroll sankcionuese mbi nxënësit - në autoritet të ekspertit. Nxënësit fillojnë ta respektojnë dhe ta dëgjojnë, jo pse e kanë patjetër por përshkak se e vlerësojnë atë që ai e din dhe përvojën e tij. Kjo ndodh së pari përshkak të asaj se ai i involvon nxënësit në procesin e sjelljes së vendimeve dhe ligjirimit dhe së dyti, përshkak të asaj që mundohet rreth kualitetit të mardhënieve që vendosen mes nxënësve dhe në mes tij dhe nxënësve. Kiti e respekton votën e tyre dhe karakteristikat e tyre dhe ata i`a kthejnë. Kjo është mardhënia ku ekziston ndërsjellshmëria.
65
Algoritam Centar
Derisa mësuesit çdoherë kanë pushtet mbi nxënësit derisa punojnë në shkollat tradicionale, Puna e Kitit tregon mundësinë për bartjen e këtij pushteti dhe krijimin e bazës më ndryshe për mësim dhe për ndërtimin e marëdhënies mësues nxënës. Një nxënës e shpreh përvojën e tij nga orët me Kitin, duke sugjeruar për benifitet kryesore të autoritetit të rikonsruktuar: Unë nuk e di kur do të më duhet të dij atë se kur dy vija paralele priten me tranzverzalen, atëherë këndet e brendshe të tyre janë të njëjta ose mbledhja e këndeve në trekëndësh është 180 shkallë. Por mendoj se mësova më tepër nga matematika se në orët e matematikës. Mësova se si të bashkëpunoj me njerëzit tjerë, si ti paraqes problemet para grupit dhe të kërkoj këshillë prej tyre. Mësova si të punoj me njerëz tjerë në bashkësi në të cilën të gjithë janë të njëjtë - si të mospajtohem me mendimin e dikujt, kurse ndërkohë të mos grindem duke shfrytëzuar fjalët budalla, i pa mprehtë, ose idiot. Matematika më mësoi si të jem i përgjegjshëm ndaj grupit të njerëzve, ti respektojë dhe të shpresoj se edhe ato më respektojnë mua. Ora e matematikës ishte në fakt e para ku njerëzit dëgjuan atë që dëgjova unë, Stive Sho, e kisha për të thënë. Ajo që Stiv Sho e mësoi në orët e Kitit është në fakt shkathtësi dhe qëndrime të cilat janë të patjetërsueshme për funksionim efikas dhe me përgjegjësi në demokraci...
66
Algoritam Centar
KUBI
Përshkruaj
Pjesën hyrëse të orës me mësuesin Kit
Krahaso
Orët e Kitit me orët tua. Ku janë të ngjashme, kurse ku dallohen?
Asoco
Lirshëm, çfarë të vjen ndër mend kur e lexon teksin? Në çka të çon të mendosh?
Analizo
Rolin e mësuesit Kiti si autoritet i ekspertit.
Zbato
Çfar mund të zbatosh në orët tua nga ajo që lexove?
Argumento për dhe kundër
Mer qendrim dhe argumento çfarë të pëlqeu, kurseçfarë jo në tekst.
67
Algoritam Centar
Nivelet e pyetjeve 1-DITURIA FAKTET Kush Çka Pse Kur 2-KUPTIMI RITREGIM Çka do të thotë ajo Thuaj me fjalët tua Jep shembull Shpjego shkurtimisht Trego me një fjalë Cila pjesë nuk përgjijgjet Cilët kufizime i ka Çfar pritje ka Çka është më e mundshme Çka thonë ata Çka mund të jetë ajo Çka duket nëse
KUJTIMI Ku Si definohet Sa Çka do të thotë
NJOHJE Përshkruaj kush Çka është më e mirë Bëre zgjedhjen selekto
KOMENTIM Klasifiko Gjyko Përfundo Trego Poenta Përgjigju Përkthe Nënvizo Sumo Selekto Sqaro Paraqit
KRAHASIM A është njëlloj si... Cakto definicionin më të mirë Çka do të ndodhë nëse... Sqaro çfar ka ndodhur Sqaro çka është menduar Lexo grafikonin, tabelën Paraqit me vizatim, këngë Kjo paraqet... Është e vërtetë sepse... Cila deklaratë e përmban idenë themelore
3-ZBATIMI SITUATË E RE OSE E PANJOHUR PËR NXËNËSIT Parashiko çka do të ndodh nëse Zghidh deklaratën më të mirë e cila mund të zbatohet Selekto Sill gjykim për efektet Cili do të jetë rezultati Sqaro Trego çka do të ndodhë Trego si, kur, ku, pse Trego çfarë ndryshimi do të ndodhë Identifiko rezultatet
68
Algoritam Centar
4-ANALIZA ANALIZA E PJESËVE Dallo Identifiko Cilat parashikimet, hipotezat Cili është motivi në pajtueshmëri me Cilat përfundime Bëre dallimin Cila është baza Cili është funksioni... Cilat janë faktet Cila deklaratë është më adekuate Çfarë beson autori Cil është tema kryesore dhe idetë anësore Cilat janë mospajtimet, variacionet Cila ndarje është shfrztëzuar Cilat teknika të
Trego pikën e Si është relacioni me... kënvëzhgimit Cila ide drejton në përfundim Deklarata themelore janë...
5-SINTEZA THYERJA NË PJESË, FORMA Formëso Trego Bëre Puno Luaj Zgjidh
Si do të testohet Propozo alternativë Mbizotëro këtë Planifiko Dizajno
Pregadit Krijo Formulo teorinë Si do të jetë më ndryshe Bëre rregullën Zhvillo
6-EVALUIMI SHFRYTËZIMI I KRITERIUMEVE DHE SQARIMEVE Vlerëso Cilat janë besimet e gabuara Gjyko Çka është më e rëndësishme, më e mirë, më logjike, joadekuate Kritiko Gjeji gabimet Mbro Në cilën bazë Krahaso Duke e shfrytëzuar teoritë e diskutuara, krahaso
69
Algoritam Centar
Plan individual për hulumtim Emri dhe mbiemri: Tema: Roli në ekip: Çka duhet të bëj?
Korniza kohore
Me cilin të bashkëpunoj?
Ku dhe si të gjejë informacionet?
Me cilat bariera mund të ballfaqohem?
Si do t'i tejkaloj?
Shënim:
70
Algoritam Centar
Plani grupor i hulumtimit Tema: Qëllimet: Rolet e anëtarëve në ekip:
Detyrat dhe korniza kohore:
Burimet - resurset:
Pengesat e pritura:
Shënim:
71
Algoritam Centar
Raport periodik Raporti nr. 1 (2, 3, 4.....) Aktivitetet e ndërmara:
Rezultatet e arritura:
72
Algoritam Centar
Çka është shëndeti? Çka është njeri i shëndetshëm? Çka është shkollë e shëndetshme? Si mund të avansohet shëndeti në shkollë?
Shëndeti është...
73
Algoritam Centar Personi A
Dëgjo sa të mundesh me vëmendje derisa tjetri flet, kushtoi vëmendje të plotë. Kjo me siguri të bën që shikimin ta drejtosh nga bashkëbiseduesi e jo të shikosh për reth.Trego që me të vërtetë e dëgjon në mënyrë sa më të natyrshme që është edhe për ty. Ndoshta dhe me reaksione të zëshme bie fjala: aha,të kuptoj ,me të vërtet etj.
Personi B
Fare nuk do të dëgjosh me vëmendje, derisa tjetri flet, bëj diçka nga këto shembuj : shiko përeth në klasë dëgjo çka flasin çiftet tjera, lidhi lidhëset e këpucëve, bëhu sikur kontrollon diçka në çantë, luaj me sendet mbi bankë, ndërprite bashkëbiseduesin etj.
Ndihma e nxënësve të bisedojnë për problemet e veta Respektimi Mardhënie pozitive pa kusht Nuk miratohet sjellja, por personaliteti është O.K. Dhënia e një pjese të kohës së vet Kujdes pozitiv Dëgjim aktiv Të mos ndërpritet biseda e personit tjetër Parashtrimi i pyetjeve (të hapura) Të mos kritikohet dhe gjykohet Shfrytëzimi i gjuhës së thjeshtë dhe të kuptueshme
Empatia Vendosja në vend të tjetrit Qeshu kur bashkëbiseduesi qeshet, trego gjeste të fytyrës të moskënaqësisë kur edhe bashkëbiseduesi është i pakënaqur Reflektimi i ndjenjave"Do të thotë ndjehem shumë i hidhëruar", "Tingëllon i lumtur" Ndaj ndjenjat e tua nëse janë relevante, por kujdesu të mos e tërheqësh të gjithë vëmendjen në vete dhe të marish shumë kohë.
Ndershmëria (origjinaliteti) Bëhuni të ndershëm dhe jep mesazhe konzistente në nivel verbal dhe joverbal Fol në mënyrë adekuate për vetën (mos trego diçka që nuk je)-mos u paraqit si dikush që nuk je Ndaj ndjenjat në mënyrë të rregullt Mos premto diçka që nuk mund ta plotësosh Plotësoje atë që e ke premtuar 74
Algoritam Centar
Fletë Pune
Ajo që më bën të zemëruar është __________________________________ Shkruaj:
Ajo që më bën të hidhëruar është __________________________________ Shkruaj:
Ajo që më bën ziliqar është _______________________________________ Shkruaj:
Ajo që më shtyn të urrej është _____________________________________ Shkruaj:
75
Algoritam Centar
76
Algoritam Centar
Fletë pune Mënyra të miratuara për shfaqjen e agresivitetit Plotëso listën: 1. Të shkruaj në një faqe çka më bën të hidhëruar, ta ndrydhi dhe ta hudh. 2. Ta shutoj topin të cilin e emrova me emrin e atij që më bën të zemëruar. 3. Kur ndjej urejtje të mar një jastëk dhe ti bij me fuqi 4. Të numroj gjer më dhjetë gjersa më kalon hidhërimi. Mënyra të pa miratuara për shfaqjen e agresivitetit Plotëso listën: 1. Ta thej gotën mbi tavolinë kur jam i zemëruar 2. Ti hudh këpucë e motrës kur jam gjeloz 3. Ti gris pantollonat e vëllaut kur e urej
77
Algoritam Centar
DIÇKA TJETËR në kodër me erë në vetmi pa asnjë askund që shok mund ti bëhet jetonte diçka tjetër E dinte se është ajo që është, se të gjithë e thonin këtë. Kur orvatej të ulej me ata Ose të shetis me ata Ose tju bashkohet në lojë Çdo herë merte përgjigje të njëjtë: "Na fal. Nuk je sikur ne. Ti je diçka tjetër. Nuk na takon aspak." Diçka tjetër u mundonte shumë Të ngjajë me të ndryshmit prej tij. Duke qeshur thoshte "Tungjatjeta", si ata ia kthenin përgjigjen. Kur e lejonin të luante lojrat e tyre. E mbante mëngjesin në qesen, sikurse ata që kanë zakon. Por kot. Nuk ngjante me ata, as që fliste sikur ata. Nuk e vërente atë që e vërenin ata. As që dinte të luante si ata. As që mos të flasim për ushqimin . ... "Nuk i takon kësaj", thërisnin. " Nuk je sikur ne. Ti je diçka tjetër." Diçka tjetër u tërhoq në shtëpi. Derisa pregatiteshe për gjumë u dëgjua trokitje në derë. Diçka tjetër qëndronte në prag të derës. "Tung". Tha."Më vjen mirë që të njoha. Mund të hyj?" "Pardon?" tha diçka tjetër 78
Algoritam Centar
"Je i mirëseardhur", tha krijesa. Ja dha shputën e tij ose mund të ishte pendë. Diçka tjetër shiqonte në shputën. "Mendoj se e ke gabuar vendin", tha. Krijesa lëkundi kokën. "Jo, aspak. Vendi është i përkryer. Shiqo!" Dhe derisa Diçka tjetër kuptoi se çfarë ndodh, krijesa hyri brenda.... ......dhe ul atje te ushqimi i tij. "Të njohë prej ndokund", pyeti Diçka tjetër i hutuar. " A më njeh?, u buzëqesh krijesa. "Kuptohet se më njeh. Shikom mirë. Vetëm përpara!" Diçka tjetër shiqonte. U rrotullua rreth krijesës para mbas dhe mbas para. Nuk dinte çfarë të thoshte, dhe heshti. "A nuk e shiqon?, bërtiti krijesa. "Unë jam i njëjtë sikur ti! Ti je diçka tjetër, EDHE UNË JAM NJËJTË SI TI!" Edhe njëhërë ia dha shputën dhe qeshi. Diçka Tjetër u gjend në huti, dhe nuk mund ta kthente buzëqeshjen. As që ta pranonte shputën. "Njëjtë sikur unë?", tha."Ti nuk je sikur unë. Në fakt, ti nuk ngjan në asgjë që unë kam parë. Më fal, por ti definitivisht nuk je lloji IM i diçka tjetër." Shkoi deri te dera dhe e hapi. "Natën e mirë." Krijesa ngadalë e tërhoqi shputën. "Ah", tha. Dukej disi i mërzitur dhe i vogël. E përkujtoi Diçka Tjetër në diçka, por nuk i vinte në mend se në çka. Dhe gjersa mundohej të kujtonte, krijesa iku Përnjëherë Diçka Tjetër iu kujtua. "Prit", bërtiti."Mos shko". Më shpejt që mundi vrapoi pas krijesës. Kur e arriti, fort ia shtrëngoi shputën. "Nuk je sikur unë, por nuk është me rëndësi, mund të rish me mua nëse dëshiron." Dhe krijesa u kthye. 79
Algoritam Centar
Prej atëherë e këndej, Diçka Tjetër kishte diçka që mund ta kishte shok. Duke qeshur, u përshëndetën me "Tungjatjeta". Vizatuan, fotografuan... Secili luante lojrat që tjetri i dinte dhe i dëshironte, ose deri diku mundoheshin. Ushqeheshin njëri pranë tjetrit. Ishin të ndryshëm, por kishin mirkuptim. Por kur u shfaq Diçka me pamje me të vërtetë të çuditshme , ato nuk i thanë se nuk i ngjan atyre dhe se nuk do të kyçet në shoqërinë e tyre. U larguan dhe menjëherë i bënë vend.
80
Algoritam Centar
Vërej ngjajshmëri dhe dallime
Anëtarë të familjes Tre ngjajshmëri në mes meje dhe anëtarëve të familjes sime 1. 2. 3. Shokët Tre ngjajshmëri në mes meje dhe shokëve të mi 1. 2. 3. Tre dallime në mes meje dhe anëtarëve të familjes sime 1. 2. 3. Tre dallime në mes meje dhe shokëve të mi 1. 2. 3.
Njerëz me besim tjetër fetar
Tre ngjajshmëri në mes meje dhe njerëzve me besim tjetër fetar 1. 2. 3.
Tre dallime në mes meje dhe njerëzve me besim tjetër fetar 1. 2. 3.
Njerëz të vendeve tjera
Tre ngjajshmëri në mes meje dhe njerëzve të vendeve tjera 1. 2. 3.
Tre dallime në mes meje dhe njerëzve të vendeve tjera 1. 2. 3.
81
Algoritam Centar
Vlerësimi individual Emri Jono Oko Hai Cao Me Vu Sing Sing Nota
Paraqitja tabelare e vlerësimit të secilit nxënës veçmas (Duhet të bëhet në fletë të madhe letre dhe paralelisht secili të mban evidencë)
Jono Oko 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Gjithsej
Hai
Cao Me
Vu
Sing Sing
82
Algoritam Centar
JONO OKO DHE HAI Jang - ce është lum i madh dhe i gjatë, i cili ka shumë dredha, kurse ka disa ura ku mund të kalohet mbi lumë. JONO OKO jeton në bregun e lumit. Ajo është 17 vejçare dhe është marrëzisht e dashuruar në HAI-n i cili jeton në anën tjetër të lumit. Një ditë JONO OKO vendosi ta viziton të dashurin dhe për këtë arsye shkoi deri te CAO ME që ta lut që ta çon në anën tjetër (të kundërt) të bregut. Edhe pse CAO ME ka edhe barkë, ai nuk donte ta çonte JONO OKO. N nuk heq dorë për këtë arsye shkoi deri te VU dhe e luti që ta çon në anën tjetër të lumit. VU u pajtua, por me një kusht që JONO OKO të kaloj natën me atë dhe të nisen herët në mëngjes. Dhe kështu ndodhi. JONO OKO aq shumë dëshironte ta shihte HAI sa që u pajtua të kalonte natën me VU dhe herët në mëngjes ai e çoi në anën tjetër të bregut. JONO OKO ishte shumë e lumtur kur e vërejti HAI, vrapoi në krahët e të dashurit dhe i tregoi çfarë probleme kishte për të arritur deri te ai. HAI e përzuri prej vetes. N e mërzitur shëtiste pranë bregut të lumit, duke luftuar me lotët. Atëherë e takoi Sing-Sing. Sing-Sing e pyeti pse qan dhe është e mërzitur. Jono Oko i tregoi tregimin e saj. Sing-Sing shkoi te HAI dy herë i ra në fytyrë dhe nuk i tha asnjë fjalë.
VERZIONI I TREGIMIT KA TË BËJË ME KONTEKSTIN N ka 17 vjet dhe është nxënëse në gjimnaz, kurse HAI është mësuesi i saj i martuar i lumtur. CAO ME ligjiron në të njëjtën shkollë. HAI është kolegë i tij. Kurse VU është gjysh i JONO OKO i cili gjatë nuk e ka parë mbesën e tij të dashur dhe i cili pi çaj duke biseduar tërë natën. SING SING është vrasës dhe psikopat. Është vetëm fat që HAI i ka ra më shuplakë.
83
Algoritam Centar
6 hapa për zgjedhje (transformim) të konflikteve: 1. Identifikim të nevojave (çka është ajo që ju duhet, ose dëshironi?). Çdo person në konflikt duhet ti përgjigjet kësaj pyetje, pa mos e akuzuar personin tjetër. 2. Definim të problemit (Çka mendoni çka është këtu problemi?) komplet klasa mund të ndihmojë të jepet përgjigje e cila i kyç nevojat e të dy anëve, pa akuzime. Personat që janë në konflikt patjetër të pajtohen me definicionet. 3. Stuhi idesh për zgjedhjet e shumta të mundshme ( i cili mund të paramendojë mënyrë me të cilën mund të zgjidhet ky problem?) Çdonjëri në klasë mund të ofrojë përgjigje. Të gjithë duhet të jenë të shënuar, pa koment, notim, gjykim. Qëllimi i këtij hapi është të arrihet në zgjidhje të më shumta. 4. Evaluim i zgjidhjeve (a do të ishit të lumtur me këtë zgjidhje?) çdonjëra anë në konflikt e shikon listën e zgjidhjeve të mundshme dhe thotë kush mund të jetë e pranueshme për atë-e, a kush jo. 5. Sjellje të vendimit për zgjidhjen më të mirë (a pajtoheni të dy anët me këtë zgjidhje? A është problemi i zgjidhur?) vërtetim se të dy anët pajtohen dhe u jepet mirënjohje për mundin e dhënë për zbulim të zgjidhjes. 6. Kontroll të asaj si do të funksionojë zgjidhja (aj të flasim përsëri së shpejti që të shohim se problemi është i zgjidhur)duhet të bëhet plan për ate si të evaluohet zgjidhja. Evaluimi mund të bëhet për një orë ose ditën tjetër, javën, mvarësisht prej asaj si është natyra e konfliktit dhe mosha e personave të kyçur në konflikt.
84
Algoritam Centar
, . (2000). - . : , . (1999). . : Fountain, S. (1995). Eduation for Development. London: Hodder & Stoughton , . (1993). !- . , Holzman, L. (1997). Schools for Growth-Radical Alternatives to Current Educational Models. New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates Holzman, L. (2000). Performative Psychology An Untapped Resource for Educators. New York: East Side Institute for Short Term Psychoterapy , . (1997). . : - Lobman, C. Draft paper. Improvisation: Postmodern Play for early Childhood Teachers Laura, E. Berk. Vygotsky's Theory: The Importance of Make Believe Play. Illinois State University , . (2003). : . : Ognjenovi, V. Skorc, B. (2003). Evaluacija Zdravo da ste programa. Beograd: Zdravo da ste/Hi Neighbour , . . (2005). . : Simovska, V.(2004). Student participation: a democratic education perspective experience from the health-promoting schools in Macedonia. Health Education Research Theory & Practice, Vol.19 no.2 2004 p.198-207 , . -, . (1998).
- , . : / , , . , . (2001). - . :
, . (2000). - . : Steele, J.L., Meredith, K.S., & Temple, C. (1997). -. : , . (1997). . : . . . (2003) , , http:web.archive.org/web/20010708032422/www.j51.com/tatyana/Vygotsky_Appr.ht http://www.ncsu.edu/felder-public/Cooperative_Learning.html http://www.euro.who.int/Document/e87579.pdf http://www.vcu.edu/cte/activelearningtechniques.html http://www.calstatela.edu/dept/chem/chem2/Active/ http://aee3200.ifas.ufl.edu/techniques.html http://frank.mtsu.edu/~phil/courses/Leon/learn.html http://home.capecod.net/~tpanitz/ http://www.calstatela.edu/dept/chem/chem2/Active/ http://www.edb.utexas.edu/pbl/tips/question.html#hots
85
Algoritam Centar
: , www.algoritamcentar.edu.mk; e-mail: acentar@t-home.mk . (02) 3116-750 : : : : 2010 : , :
86
Information
86 pages
Report File (DMCA)
Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:
Report this file as copyright or inappropriate
832109
nno_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn mlt_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk unk bos_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn unk bos_Latn unk bos_Latn unk bos_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn mri_Latn lvs_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn ssw_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ast_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn jav_Latn als_Latn sag_Latn glg_Latn vec_Latn ltz_Latn jav_Latn unk bos_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn unk bos_Latn eng_Latn unk fur_Latn unk bos_Latn zho_Hant unk swe_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn unk