als_Latn dik_Latn sag_Latn
Pogradeci, Enkelana e lashtë e Ilirisë
Nga Marin Mema
Në hyrje të Pogradecit, rruga merr të përpjetën drejt kalasë së qytetit. Shtegu i ngushtë, hera-herës bëhet i rrezikshëm, aq sa është e vështirë të thuash se kur mund të jetë mirëmbajtur për herë të fundit.
Pamja që ofron pjesa më e lartë është e jashtëzakonshme. Poshtë liqeni shkrihet ëmbël me qytetin, ndërsa nga pas gjelbërimi është ana tjetër e medaljes. Dukshëm këtu shkrihen bashkë natyra dhe historia. E nëse natyra ka ruajtur elementet e saj, gjurmët e historisë duken të fjetura.
Në këtë kala, që daton diku në shekujt V dhe IV para erës sonë, ka rrënjët një nga qytetet më të bukura në Shqipëri: Pogradeci apo Enkelana, qyteti i lashtë ilir, siç e kanë identifikuar arkeologë dhe studiues.
Liqeni Lyhnid, siç quhej në lashtësi liqeni i Ohrit, mbante në rrethinat e tij shumë qytete antike ilire. Lynkestët, Enkelejtë, Dasaretët do të ishin zotët vendas të këtyre qytetërimeve.
Historianët antikë, mes të cilëve edhe Polibi, përmendin Bojojën, Sationën, Kerakën, Lyhnidin e Enkelanën. Kjo e fundit ishte kryeqendra e Enkelejve, që njihen më së shumti gjatë mbretërimit të mbretit ilir Bardhyl e më pas djalit të tij, Klitit. Arkeologu i mirënjohur, Skënder Anamali, e identifikoi në këto anë qytetin e Enkelanës, edhe pse sot asgjë nuk tregon vlerën e vërtetë të këtij vendi.
Mbreti i madh i Enkelejve, Bardhyli, gjatë fillimit të shekullit IV para erës sonë mundi të krijonte një perandori të fuqishme, duke thyer shumë mbretër maqedonas e duke i detyruar t’i paguanin edhe haraçe. Pas një periudhe të gjatë me dominim total, në mesin e shekullit IV para erës sonë, Bardhyli 90-vjeçar do të përplasej në një betejë të ashpër me Filipin e Dytë të Maqedonisë. Edhe pse ky i fundit mundi të fitonte, pësoi aq shumë humbje, sa e pati të pamundur të ndiqte kundërshtarët ilirë.
Perandoria e Enkelejve ra pas vdekjes së Bardhylit, por ajo mundi të rimëkëmbej disi nga djali i tij, Kliti. Pas rënies edhe të këtij të fundit, Mbretëria e Enkelejve e humbi rëndësinë, por nuk u shua. Në këto vise do të dukej fisi tjetër ilir i Dasaretëve. Këta të fundit mendohet se i dhanë përforcime të reja kalasë së Enkelanës.
Dyndjet sllave, më së shumti pushtimi nga mbretëria bullgare gjatë shekujve IX – XI ndryshuan mjaft jetesën.
Qyteti, që deri në atë kohë ishte i vendosur në kala, nisi të zhvendosej nëpër kodra e në shekujt në vazhdim do të zbriste poshtë, në rrëzë të kalasë, ku ngadalë do të merrte formë, përmes një toponimi sllav, Pogba Grada, që do të thoshte nënqytet. Pra, qyteti i ri ngrihej nën këmbët e qytetit të vjetër të Enkelanës.
Në gërmimet e kryera më se 40 vite më parë nga arkeologu Skënder Anamali kanë dalë në dritë mjaft objekte, siç përshkruan edhe Ndoc Kolë Kodheli në vëzhgimet dhe studimet e tij për këtë kala. Mes tyre: maja shigjetash, enë të ndryshme, kupa, karfica, grepa, fragmente qeramikash e shumëçka tjetër, që tregojnë vlerën dhe identitetin e vërtetë të këtij qyteti.
Ndryshe nga sot, ku gjithçka duket e braktisur si mos më keq. Ende nën dhè prehen fragmente të shumta muresh, që presin të gërmohen siç duhet. Sot në sipërfaqe dallohet vetëm një majë, sepse kalaja është nëntokë.
E kjo bëhet edhe më e frikshme kur shikon në krahun tjetër të liqenit, në Lyhnidosin e lashtë apo Ohrin e sotëm, faktin që kalaja ilire e po të njëjtëve zotër – Enkelejve, Dasaretëve e Lynkestëve – duhet të mbajë mbi shpinë identitetin bullgar të imponuar nga vendasit e rinj. E nëse në atë krah po vjedhin identitetin, në këtë krah po e shkatërrojnë, ndërkohë që mund të thithte mijëra turistë, që jo vetëm mund të preknin historinë, por edhe magjinë e liqenit me poezinë, muzikën, pikturën, artin e qytetit të tij.
als_Latn kac_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn