als_Latn lit_Latn uzn_Latn
View Full Version : Vullkanėt! Aty ku lindi Toka
Vullkan ėshtė njė ēarje nė koren e tokės (ose nė sipėrfaqen e ndonjė planeti tjetėr) pėrmes sė cilės villet jashtė llava e shkrirė dhe gazet.
Sot nė botė ka rreth 550 vullkane aktive. Rreth 60 prej kėtyre shpėrthejnė nė njė vit duke shkaktuar vdekje dhe shkretėtime. Mė tepėr se 500 miljonė njerėz jetojnė pėrqark kėtyre vullkaneve.
Njohėsit e vullkaneve flasin mbi vjellje nė formėn e derdhjes dhe tė shpėrthimit. Ėshtė pėrbėrja kimike e magmės ajo qė vendos nėse njė vullkan ėshtė shpėrthyes apo jo.
Nėse nė magmė janė ēliruar vetėm disa gaze atėherė vullkani nis tė derdhet jashtė. Kjo ėshtė vjellje nė formėn e derdhjes.
Nėse sasia e gazit tė ēliruar nė magmė ėshtė e lartėė atėherė vullkani ėshtė shpėrthyes. Pėrshėndetje dhe copa guri villen me kilometra lartė nė atmosferė. Maja e vullkanit mund tė shpėrthejė poashtu si tapa e shishes sė verės sė trazuar. Njė shi hiri bjen mbi tokė. Pėrqark kėtyre vullkaneve mund tė formoheshin tä ashtyquajturat rryma piroklastike, tė cilat janė orteqe tė zjarrta dhe vdekjeprurėse qė vėrshojnė me shpejtėsi prej disa qindra kilometrash nė orė.
Pėrmasat e disa vullkaneve sipas kontinenteve!
Ne Evrope
Etna ne Sicili ka njė Lartesi prei 3263 m dhe ka shperthyerper herė tė parė rreth vutut 1500.
Hekla ne Islande ėshtė 1447 m dhe ka shperthyer pėr herė tė parė ne vitin 1104
Vezuvi ne Itali ėshtė 1277 m dhe ka shperthyer pėr herė tė parė ne vitin79.
Pėrmasat e disa vullkaneve sipas kontinenteve!
Ne Evrope
Etna ne Sicili ka njė Lartesi prei 3263 m dhe ka shperthyerper herė tė parė rreth vutut 1500.
Hekla ne Islande ėshtė 1447 m dhe ka shperthyer pėr herė tė parė ne vitin 1104
Vezuvi ne Itali ėshtė 1277 m dhe ka shperthyer pėr herė tė parė ne vitin79.
Vezuvio 1281m,me krater te thelle 30m.Ndodhet ne gjirin e Napolit.shperthimi mė i njohur ndodhi nė vitin 79 pasė lindjes sė Krishtit, kur u shkatėrruan qytetet Pompei, Herkulanium dhe Stabi, ndėrsa shpėrthimi i fundit i madh nė vitin 1944.
Faleminderit per korigjimin.
Nostra_22
01-11-2008, 21:24
Shekulli Online
Shkenca ka zbuluar se Toka jonė e ka origjinėn nga vullkanet. Njė eksperiment i nisur mė 1953 dhe qė po vazhdon. Njė histori fantastike, njerėzore dhe shkencore nga disa studentė tė mrekullueshėm. Ata eksploruan nė laborator mbi temėn intersante: Orgjina e dhe mė misterioze, origjinėn e jetės nė Tokė.
Mė shumė se 50 vjet mė parė, nė vitin 1953, Stanley Miller, njė student i turpshėm nė Universitetin e Chicago-s me pedagog fituesin e ēmimit Nobeli Harold Hurey, i propozoi Hurey- t njė eksperiment, tė bėrė nė laborator qė tregon kushtet se si ka lindur jeta nė Tokėn parahistorike. Sfida ishte shumė e vėshtirė sa dhe vetė Miller nuk e besonte shumė, po Hurey e inkurajoi tė vazhdonte mė tej.
Studenti i zellshėm vazhdonte duke ndėrtuar tuba dhe topa prej qelqi brenda tė cilėve vendoste metan, amoniak, shkumė uji dhe hidrogjen, gazin qė mbahej si shpėrthyes i Vullkaneve nė Tokėn primitive. Mbi kėto ndizte njė zjarr tė vogėl qė shėrbente sipas tij, pėr njė reaksion kimik aq tė mrekullueshėm sa mund tė gjeneronin edhe jetėn. Pas disa ditėsh shihte provėzat e tij dhe me kėnaqėsi vėrente se nga pėrbėrėsit e pėrdorur ishte formuar njė pėrbėrje organike: ishte supa parabotėrore dhe tregonte se si atmosfera e planetit tonė nė njė tė ardhme tė largėt mund tė kishte gjeneruar jetėn.
Por kjo nuk ishte akoma zgjidhja pėrfundimtare, sepse mes amino-acideve dhe proteinave qė janė pėrbėrėsit thelbėsorė, mbetej njė boshllėk i madh i pashpjegueshėm; por gurėt e themelit ishin vėnė. Miller vitin pasardhės vdiq nga njė atak nė zemėr dhe Jeffrey Bada, studenti i fundit i Miller, nė muajin e kaluar e mendoi edhe njėhere eksperimentin e profesorit tė tij, mė tė cilin ishte shumė i lidhur aq sa ruan akoma 11 epruvetat e mbetura nga eksperimeti i famshem i 50 viteve te kaluara. Duke bashkėpunuar me disa shkencėtarė tė tjerė, ai vendosi ti analizonte edhe njėherė kampionet e vjetra. Ndėr tė tjera, mes letrave tė lėna nga Miller, ai gjeti edhe rezultatet e dy eksperimenteve qė nuk ishin publikuar kurrė mė parė nga profesori.
Sot, surpriza ėshtė mė e madhe kur nga instrumentet e reja pėr analizė dolėn tė dhėna mė tė rėndėsishme nė krahasim me tė kaluarėn. Kemi gjetur 22 aminoacide, saktėsoi Antonio Lazcano bashkėpuntor nė kėrkim, 10 prej tė cilėve ishin gjetur mė parė nga Miller, por rezultati u bė i mundur falė fuqisė mė tė madhe tė pėrbėrėsve tė rinj. Kemi akoma shumė pėr tė mėsuar nga eksperimenti i vjetėr, shton Jeffrey Bada i kėnaqur. Ndėrkohė vėrtetuam qė vullkanet prodhojnė njė shumėllojshmėri pėrbėrėsish, falė tė cilave u gjeneruan elemente thelbėsorė qė mė vonė shėrbyen pėr zhvillimin e jetės.
Harta e kratereve tė rrezikshme
Erupsionet e vullkaneve nuk janė si tėrmetet. Gjeologėt mund t’i parashikojnė dhe mbajnė nėn kontroll. Pas Eyjafjallajokull, vullkanit qė gjunjėzoi Europėn, vėmendja ėshtė drejtuar mbi 11 tė tillė qė ngjallin frikė. Janė rreth 1500, 50 nė erupsion dhe 11 tė frikshėm. Ja raporti i kratereve tė rrezikshme
Janė rreth 1500 vullkane aktive nė botė. Rreth 50 janė nė erupsion aktualisht, por vetėm 11 janė konsideruar si shumė tė rrezikshme, sipas njė liste tė hartuar nga Universiteti i Karolinės sė Veriut qė llogarit si fuqinė e vullkanit ashtu edhe praninė e njerėzve afėr kratereve. Nė kėtė listė, pėrkrah filipinasit Pinatubo qė nė vitin 1991 nxori shumė gaz dhe hi saqė influencoi nė klimėn e planetit pėr dy vitet pasardhėse, ekspertėt kanė futur edhe Vezuvin. Eyjafjallajokull arriti tė bllokonte trafikun ajror, por konsiderohet i rrezikshėm vetėm nė rast tė erupsionit tė “vėllait” tė tij mė tė madh tė vendosur vetėm pak simotra mė tej, Katlas. Lista pėrfshin edhe vullkane si Chaiten nė Kili, nėn vėzhgim tė rreptė sidomos pas tėrmetit tė shkurtit, Krakatoa dhe Merapi nė Indonezi apo Mount Rainer nė Uashington. Male tė tjerė nė prag tė njė erupsioni tė rrezikshėm gjenden nė Kongo (Nyirangongo), Kolumbi (Nevada del Ruiz), Meksikė Popocatepetl dhe mali Fuxhi, kėrcėnues pėr Tokion. Njė raport i agjencisė ajrore europiane nė vitin 2007 ka llogaritur se 500 milionė persona nė botė jetonin shumė pranė njė vullkani aktiv pėr t’u konsideruar tė sigurt. Rreth 90 pėr qind e 1500 vullkaneve aktive ėshtė pėrqendruar nė 400 mijė kilometrat e “unazės sė zjarrit” nė Paqėsor. Por tym dhe llavė del vazhdimisht edhe nga dy vullkanet italiane Stromboli dhe Etna, tė monitoruar nga Instituti Kombėtar i Gjeofizikės dhe Vullkanologjisė. Erupsioni mė i theksuar u vėrejt njė javė mė parė 1500 metra nėn nivelin e detit mes Fuxhit dhe Samoas. Pėr tė inspektuar vullkanin ishte e domosdoshme ndėrtimi i njė telekamere e aftė t’u rezistonte temperaturave nė brendėsi. Eyjafjallajokull konsiderohet njė ‘personazh’ i dorės sė dytė nė botėn e vullkaneve edhe pse tregoi se ishte i aftė tė nxirrte 300 metėr kub dhe 750 ton llavė, duke ngritur nė qiell njė re gjigante hiri, qė pėr tri ditė arriti 140 milionė metėr kub dhe kaloi lartėsinė prej 10 kilometrash pėr t’u vendosur mė pas nė njė lartėsi prej 4-5 mijė metrash, e krijuar njė situatė tė paprecedentė pėr shkak tė rrezikut qė mund tė paraqesė pėr avionėt. Nė zonat e prekura ajri ėshtė shumė i ngarkuar me elektricitet sa mund tė krijojė njė rrufe spektakolare ēdo katėr orė. Por lajmi i vetėm i mirė nė rastin e vullkaneve qėndron nė faktin se ato ndryshe nga tėrmetet mund tė parashikohen nga gjeologėt, pasi japin vazhdimisht sinjale alarmi. Pėrreth kratereve mė tė rrezikshme gjeologėt kanė ndėrtuar njė rrjet monitorimi pėr tė parė deformimin e tokės, daljen e gazit nga nėntoka, tronditjet e vogla dhe ndryshimi i rrjedhės sė ujėrave. Zakonisht erupsioni ndodh kur toka poshtė vullkanit nis tė fryhet sikur merr frymė, ndėrsa korja tendoset. Nga qielli satelitėt vėzhgojnė deformimin, qoftė ky edhe pak centimetra, qė akumulohet ditė pas dite. Pastaj mali nis tė dridhet. Vullkani pėson njė sėrė lėkundjesh qė sizmografėt i regjistrojnė. Mė vonė vjen shpėrthimi, i cili shoqėrohet me njė zhurmė qė nxjerr nė sipėrfaqe shumė nga pėrbėrėsit prej thellėsisė sė tokės. Pėr t’i regjistruar para janė shpikur aparatet me infratinguj qė pėrdoreshin pėr tė kontrolluar eksperimentet bėrthamore nė zonat mė tė largėta tė globit. Tani janė “stetoskopėt” e vendosur nė gjoksin e vullkanit. “Mjekėt” qė merren me evoluimin e vullkaneve nė kėtė moment janė shumė tė shqetėsuar. Jo pėr shkak tė Eyjafjallajokull, aktiviteti i tė cilit duket i qėndrueshėm tashmė. Ajo qė nuk i lė tė qetė ėshtė aktiviteti i vėllait tė tij tė madh, Katlas, i vendosur rreth 20 kilometra mė nė lindje, 5 herė mė i madh, 100 herė mė i fuqishėm, qė mund tė arrijė tė krijojė nė ajėr re gjigante hiri tė rrezikshme. Ēdo ditė nė krah tė tij sizmologėt regjistrojnė mesatarisht 3 mijė lėkundje tė vogla, me njė magnitudė qė shkon deri nė 3.1 tė shkallės Rihter. Nė janar tronditjet e pėrditshme ishin njė ose dy nė ditė. Pėrreth vullkaneve islandezė u regjistrua edhe njė ndryshim i vazhdueshėm i rrjedhės sė lumenjve. Pikėrisht ishte ky ndryshim nė prag tė shpėrthimit tė Eyjafjallajokull ai qė i bindi autoritetet islandeze tė evakuonin mijėra banorė qė jetonin nė afėrsi tė kėsaj zone tė rrezikshme. Tani veprimi i tij po shtrihet drejt Katlas. “Historia ka treguar se shumė rrallė Eyjafjallajokull lėviz pa aktivizuar edhe Katlan”, shkruan raporti i “Globval Alliance for Disaster Reduction”, i Universitetit tė Karolinės sė Veriut qė ka hartuar listėn e vullkaneve mė tė rrezikshme nė botė. Vullkani mė i madh, sipas ekspertėve amerikanė, ėshtė aq i mbushur me llavė saqė mund ta ngopė atmosferėn me hirin qė pėrmban shumė silic. Nė rast tė njė erupsioni tė tejzgjatur, pėrveē anulimit tė fluturimeve pritet edhe njė fenomen i quajtur: dimri vullkanik. Edhe situatat e mėparshme e konfirmojnė kėtė: nė vitin 1612 dhe 1821 erupsionet e Eyjafjallajokull u pasuan brenda njė kohe tė shkurtėr edhe nga rizgjimi i Katlas. Aktiviteti i njėkohshėm i dy vullkaneve islandezė nuk duket tė jetė njė rastėsi. Shkrirja e akujve ka lehtėsuar presionin qė ushtrohej nė ishullin e zjarrit, duke i dhėnė mundėsi magmės tė dalė nė sipėrfaqe. Teza u pasurua nga vullkanologu Freysteinn Sigmundsson, i Universitetit tė Islandės nė revistėn “Geophysical Research Letters”. “Pėr vitet e ardhshme priten nė Islandė erupsione mė tė shpeshta dhe mė tė fuqishme. Ngrohja globale bėn qė akujt tė shkrijnė mė shpejt. Ky fenomen ka pasoja edhe te lėvizja e magmės nė nėntokė”, shpjegon gjeologu. Fundi i epokės akullnajore i ndodhur 10 mijė vjet mė parė, koincidoi me njė intensifikim tė aktivitetit vullkanik nė ishullin e akullit dhe zjarrit. Shkaku mė i mundshėm ėshtė pikėrisht shkrirja e shtresave tė akullit nė sipėrfaqe dhe rifryrja e magmės nė nėntokė. Ndėrkaq, vullkani filipinas ka arritur te gjashta nga njw matės me tetė njėsi qė mat “treguesin e shpėrthimit vullkanik”. Erupsioni islandez nuk i afrohet fare kėsaj shkalle dhe pėrveē mbylljes sė aeroporteve nga Eyjafjallajokull nuk priten pasoja tė tjera. Dalja e gazrave dhe pluhurave tė ndryshme nė stratosferė nga shumė konsiderohet si njė mėnyrė e mirė pėr tė ndalur ngrohjen globale. “Nė rastin e Eyjafjallajokull nuk mund tė themi asnjė tė tillė, sepse niveli i erupsionit ka qenė i vogėl pėr tė pasur ndikime te klima”, ka shpjeguar Olav Hygen nga Institutit Meteorologjik norvegjez. Maksimumi nė 12-14 muaj e ardhshėm veriu i Europės mund tė shohė perėndime me ngjyrė tė kuqe tė ndezur, qė nuk i ka parė kurrė mė parė.
◘ shqip ◘
terroristi
21-04-2010, 02:31
shyqyr zotit nuk ka vullakne shqiperia :D
cat-woman
21-04-2010, 07:57
shyqyr zotit nuk ka vullakne shqiperia :D
sa mire qe nuk ka .......
Nderkohe qe Europa nuk ka llogaritur akoma demet e saj ekonomike dhe financiare,ekspertet paralajmerojne per nje tjeter vullkan.Ai quhet KATLA,dhe ndodhe t pak me poshte vullkanit Eyjafjallajokull.Diametri i tij eshte 10 km.Qe nga viti 930,kane ndodhur 16 shperthime vullkanike,ndersa tre te fundit,jane rregjistruar te kene ndudhur menjehere pas shperthimit te Eyjafjallajokull.
Shperthimi i ketij vullkani,i ben shkencetaret te mendojne se do te kete pasoja drastike per Europen,dhe qe do ta beje ate nje kontinent te pabanueshem.Rrezja e perhapjes se hirit te tij vullkanit eshte llogaritur te shkoje deri ne Republiken e Kongos,Iran,dhe ne perendim te Spanjes.
Mundesuar nga vBulletin Versioni 4.2.5 Copyright © 2017 vBulletin Solutions, Inc. All rights
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cat_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn unk als_Latn eng_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hant