als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Italo Calvino
Nė Francė, shkrimtarėt filluan tė vizatojnė nė kohėn e romanticizmit. Pena nxiton mbi letėr, qėndron, ngurron, pėrhumbshėm apo me nervozizėm skicon mbi anėt e fletės njė profil, njė dordolec, njė shkarravinė, ose kėrkon zhvillimin e njė ornamenti, njė dritėhije apo njė formė gjeometrike. Shtysa e vizatimit nga ēasti nė ēast gjendet nė udhėkryq: tė vijojė tė ndjellė fanepsjet e veta pėrmes avazeve alfabetike apo t’i vejė pas tėrėsisė pamore tė njė skicimi tė shpejtė? Me sa duket, kjo pėrpjekje nuk ėshtė shfaqur gjithmonė: piktorė qė shkruajnė kanė ekzistuar ngaherė, por kanė qenė mė tė rrallė shkrimtarėt qė pikturojnė.
Befas, nė fund tė shek. XVIII dhe nė fillim tė shekullit tė XIX, edukimi i tė riut qė rrekej tė bėhej njeri i letrave, nuk quhej i plotė, nėse ai nuk ushtrohej edhe nė vizatim ose pikturė; biografitė e poetėve dhe tė shkrimtarėve hapen me sprova dhe mėsime, tė cilat nė disa raste do tė mund tė sillnin njė angazhim profesional nė fushėn e artit tė vizatimit, nėse prirja tjetėr, ajo shkrimore, nuk do tė kishte qenė mė e fortė. Nė tė njėjtėn kohė, edhe dorėshkrimet e atyre qė nuk kanė pasur edukim artistik filluan tė mbushen me figura e shkarravitje. Fizionomia kulturore e shkrimtarit ndryshoi, me dėshirėn qė filloi tė formėsohet nė Gjermaninė romantike tė njė “vepre tė plotė arti”, njė ėndėrr e pėrvijuar nga Novalis (shpikėsi i formulės) dhe qė do tė bėhet programi i Vagnerit. Hoffmann-i (i pėrkthyer nė Francė nė vitin 1829) shumė shpejt u bė shembull pėr letėrsinė franceze, jo vetėm se krijoi njė lloj tė ri, Contes fantastiques (francezėt janė gjithnjė tė gatshėm t’i emėrtojnė risitė kulturore, duke ia sajuar pėrkufizimin, i cili nuk kishte barazvlerės nė gjermanisht), por edhe sepse u paraqit si dikush qė ishte njėherazi shkrimtar, piktor, e muzikant: pra, talenti i ri shumėplanėsh qė e polli romanticizmi.
Ky vlerėsim merr shtysė nga njė ekspozitė qė u hap nė Maison de Balzac, kushtuar “Vizatimeve tė shkrimtarėve francezė tė shekullit XIX”. Kjo ekspozitė paraqet 250 dokumente (qė nga shkarravinat deri tek skicat dhe karikaturat ose edhe tek pikturat e vėrteta me akuarel) tė 45 poetėve e shkrimtarėve tė shquar, tė parėndėsishėm apo krejt tė harruar, por domethėnės nė marrėdhėnien e tyre mes pikturės dhe letėrsisė.
Ky diskutim, – duhet thėnė pa vonesė, – vlen pėrderisa mbetet nė njė rrafsh tė pėrgjithshėm, ngase pėrpjekja pėr tė vendosur njė marrėdhėnie mes stilit tė njė shkrimtari tė caktuar dhe mėnyrės se si ai vizaton, nė shumicėn e rasteve humbet pėrpara faktit, se tek vizatimi ėshtė mungesa e stilit ajo qė bie nė sy, dhe kjo vjen se kemi tė bėjmė me njė dorė tė pa stėrvitur apo me njė talent tė zakonshėm. Kėshtu, unė besoj se ėshtė e pamundur tė vėrtetosh se pėrse shumė shkrimtarė vizatojnė dhe se pse shumė tė tjerė, mė tė zotė nė pikėpamjen pamore, as qė e marrin mundimin tė vizatojnė. (Njė listė e rėndėsishme ėshtė edhe ajo e shkrimtarėve jo piktorė, qė pėrfshin Chateaubriand-in, Madame de Stael-in, Floberin dhe Zolanė).
Tanimė e dimė, piktori mė i madh amator mes shkrimtarėve francezė tė shek. XIX qenkėsh Viktor Hygoi dhe kjo ekspozitė e pėrforcon kėtė fakt, duke sjellė nga Maison Victor Hygo (shtėpia tjetėr pariziane e piktorit, – edhe mė interesante, – ėshtė bėrė muze) disa prej punėve qė tė sjellin ndėr mend grafika tė qyteteve imagjinare dhe tė vegimeve, me tė cilat poeti, nė vitet e turbullta, i hapi rrugė frymėzimit mė tė errėt tė romanticizmit tė tij dhe njėherazi njė shpikjeje tė lumtur tė eksperimentimit lėndėsor.
Pėrsa i pėrket kampionit tjetėr, lidhur edhe me sasinė e krijimtarisė sė shkruar, pra, Balzaku, ai nuk ishte aspak i dhėnė pėr vizatimin dhe kufizohej vetėm nė disa shkarravitje paksa fėminore (sidomos fytyra) nė hapėsirat boshe tė dorėshkrimeve tė tij, sė bashku me disa shifra tė llogarive tė pėrjetshme tė punėve tė tij tė pafata. Pra, Balzaku, megjithėse ndodhemi nė shtėpinė e tij, ėshtė paraqitur nė ekspozitė vetėm me dy faqe, dhe kėto riprodhime, jo nė origjinal. Mungesa tjetėr ėshtė Stendali, por duke parė skicat e tij tė para, skica qė shoqėrojnė Vie de Henry Brulard, atė mund ta fusim pa frikė tek shkrimtarėt qė nuk dinė tė vizatojnė. As Michelet nuk ishte mjaft i shkathėt me lapsin, po ta gjykosh nisur nga njė skicė mjaft e vogėl, qė ėshtė propozimi i tij pėr ngritjen e monumentit nė nder tė tė rėnėve tė Revolucionit francez.
Por ka edhe shkrimtarė qė dinė tė vizatojnė vėrtet shumė mirė dhe qė pėr kėtė janė mė pak interesantė. Merimée, Alfred de Vigny, Théophile Gautier, ndoqėn studime tė rregullta arti dhe nė shumė sprova tė tyre tė ekspozuara kėtu, – ilustrime subjektesh historike, akuarele peizazhesh, karikatura, e skica arkitektonike, – tė krijohet njė pėrshtypje disi e vagullt. Edhe vizatimet tė cilat Merimée i bėri mbi letrat me kokė tė ministrisė gjatė mbledhjeve tė komisioneve tė shumta zyrtare, ku ai ishte anėtar i rėndėsishėm, janė krejt akademike; mė interesante janė skicat e fletoreve tė udhėtimit, tė cilat shquhen pėr saktėsinė e vėzhgimit tė pejsazheve dhe zakonet njerėzore qė i gjejmė tė shprehura me forcė e tė vizatuara edhe nė tregimet e tij.
Mes punėve tė Gautier-sė spikasin si dėshmi i shijes sė tij tmerrėsisht groteske, dy vizatime bėrė me bojė tė kuqe: guzhina e njė shtrige dhe njė ngasje erotiko-sadiste e Shėn Antonit.
Shumė e zonja nė kėtė lėmė ishte edhe George Sand, pejsazhiste e lapsit dhe akuarelit, por tė paktėn nė njė grup pamjesh tė maleve jeshil-gri e kaf tė hapur, ajo ia deltė pėrcjellė diēka tė pazakontė: njė shkretģ tė ashpėr, tė amullt, xeherore. Ato punė janė kryer me teknikėn e akuarelit tė zbuluar prej saj; ajo e quante “dendriti”, nga emri i atyre gurėve mbi tė cilėt shfaqet njė pikturė e imėt degėzimesh dhe dejesh me ngjyra tė ndryshme.
Zbulimi mė i papritur nė kėtė ekspozitė ėshtė Alfred de Musset, pararendės i “comic stripes”. “Biri i shekullit” romantik kompozonte pėr qejf tė vet, por dhe pėr miqtė e familjarėt, histori tė vizatuara me karikatura personazhesh tė njohur. Kėtu janė ekspozuar dy seri tė plota. Njėra tregon njė udhėtim nė Siēili, kryer nga vėllai i poetit, qė kulmoi me njė aventurė mes tij dhe njė femre pa virtyte nga Mesina. Tjetra ėshtė kronika e njė thashethemi parizian: se si kėngėtarja Pauline Garcia (motra e Malibran-it) u kėrkua pėr martesė nga njė hundėmadh dhe se si pėrgjatė ftesave tė vazhdueshme tė vlesės hunda madhėshtore e dhėndėrushit ndryshoi formė e pėrmasė. E bukura ėshtė se njė tjetėr mėtonjės i kėngėtares ishte pikėrisht ai vetė, Alfred de Musset, qė e pikturon vetveten te shtrati me sėmundjen e mushkėrive, nė pėrkeqėsimet dhe pėrmirėsimet e shkaktuara nga fati i pėrkundėrt i rivalit. Paulina, edhe nė karikaturė nuk rri pa shfaqur hiret e saj pak tė tronditura, por shpirti i errėt i intrigės ėshtė George Sand, e pikturuar me cigare, ose me njė pipė tė gjatė duke vringėllyer njė shpatė.
Kėto vizatime me fjalė – fumetti – bri fletės, janė njė modernizėm mahnitės pėr projektet rrėfimtare dhe grafikat elegante mes Toppfer-it dhe Eduard Lear-it, deri sa arrijnė zhdėrvjelltėsinė e stilizimit si nė shek. XX, nga Sergio Tofano.
Me Musset-nė zė fill edhe zakoni i ilustrimeve tė letrave drejtuar mikeshave (gjithmonė tė pėrfolura nė mjediset teatrale, ku kthehen ngaherė tė njėjtėt personazhe. Musset-ja ėshtė njė prej shembujve ku mund tė flitet pėr “vizatim shkrimtari”, si pėr diēka tė ndryshme nga vizatimet e njė piktori, pėrderisa ėshtė i prekshėm dhe njė trill e njė stilizim rrėfimtar dhe njė tip i ironisė dhe vetėironisė: kėto, janė tė gjitha praktika letrare, edhe pse dallohen dukshėm nga stili i pėrdorur prej autorit nė veprat e shkruara.
Njė lloj tjetėr i “vizatimit prej shkrimtari”, mbi tė cilin ekspozita hedh dritė, ėshtė ai i shkrimit qė bėhet vizatim dhe kėtu shembull mbresėlėnės ėshtė Barbey d’Aurevilly, i cili mbante njė ditar apo turlilloj rrėfimesh bėrė me bojė me ngjyra tė ndryshme, ku frazat e shkruara janė tė ndėrthyera nga shigjeta, zemra, diej, gota vere, friza gjeometrike, tė gjitha pak si prej fillestari e tė lėshuara shpengueshėm, por me njė gjallėri dhe njė gazmim grafik qė arrin efektet e “Art brut”. Ky dandy i madh kishte mjete e pajime tė llojllojta bojėrash e pendėsh pate majėmprehtė, si dhe penelė. Pėr shembull, ai vendoste gouache nė firmėn e tij tė stiluar tashmė me pendė, gjersa ajo bėhej njė kaligramė e plotė dhe bituminoze, apo kompozonte hieroglife tė yjėzuar tė ngjashėm me insekte pėrbindėsha apo aeroplanė mobiles.
Bodleri nuk dinte vetėm tė vizatonte, por e vendoste inteligjencėn e tij te lapsi (te karbonēina apo te boja) dhe autokarikaturat e tij shfaqin njė mprehtėsi therėse.
Epoka qė u hap nėn shenjėn e tij, domethėnė gjysma e dytė e shekullit, i gjen poetėt dhe shkrimtarėt mė tė ēlirė, mė pak skolastikė, nė pėrvijimin e figurave mbi letėr. (Pėrveē atyre qė e kishin pikturėn si profesion tė parė, si pėr shembull Fromentin-i, apo ata qė ushtroheshin nė gdhendjen me akuaforte, sipas tė gjitha rregullave, si pėr shembull Jules de Gouncourt, apo ata qė i ilustronin udhėtimet e tyre ekzotike me shumė saktėsi, siē bėnte Pierre Loti).
Mė shumė se sa romancierėt (Dyma biri ishte njė karikaturist i mirė, Mopasani bėnte dordolecė gazmorė, dhe Anatol Franci ishte njė dizenjator tejet elegant) janė poetėt qė tėrheqin vėmendjen. Mbi tė gjithė, Verleni, i cili nuk kishte studiuar kurrė vizatim, por qė ishte njė vizatues gazmor, plot shpirt dhe krijimtari dhe me linja modernizmi. Janė tė shumta autoportretet qė tallen me fytyrėn e tij nofulldalė me njė hundė tė vocėrr, qė ia theksonin pamjen si tė njė mandarini kinez: kėshtu, ngjason ai nė njė fletėz ku tiparet e fytyrės janė thjeshtėzuar nė njė mbivendosje trikėndėshash, e pastaj, nė njė shprishje tė vėrtetė tė rrafsheve parakubiste. Por mė mbresėlėnės ėshtė njė portret i tij ku vizatohet Remboja, mbėshtetur nė brinjėn e njė tryeze kafeneje, pėrpara njė shisheje me glikanxo, me pamjen e njė fėmije tė zymtė. (Ndėrkaq, Remboja nuk ishte ndonjė vizatues kushediēfarė, sė paku, po tė gjykojmė nga dy shembujt e ekspozuar).
Njė poet qė bėnte kujdes tė madh kaligrafik nė letėrkėmbimet e tij ishte Franēois Coppée, i cili faqoste ēdo gėrmė me mjeshtri dhe sajonte ideograma apo rebuse. Nė letrat e tij tė dashurisė drejtuar Méry Laurent (njė mantenutė démi-mondaine e njė dentisti amerikan), ai e quante mikeshėn e tij “zogu” dhe veten “maēe”, por kėta emra qė nė veshėt tanė tingėllojnė si njė kėmbim ****esh, janė zėvendėsuar gjithmonė nga vizatimi i njė pėllumbi pulpak dhe njė daci fodull, duke u imponuar si ideogrami femėror e mashkullor pėr forcėn ndjellėse tė shenjės.
Poajo Méry Laurent, nė tė njėjtėn epokė, pėlqehej edhe nga Mallarmé-ja, dhe i shkruante atij letra tė vizatuara. Ai, nga ana e vet, e ravijėzonte nė formė ornitologjike, por duke harxhuar shumė bojė: pėr Mallarmé-nė, ajo ishte “pallua”. Mallarmé-ja nuk ishte me tė vėrtetė talent nė vizatim dhe as nuk kishte pėrpunuar ndonjė teknikė, por ai nguliste nė figurinat e tij diēka nga zbavitja shumė e madhe qė gjallėronte dhuntinė e tij tė pashoqe letrare. Njė kartėvizitė pėr tė caktuar njė takim me “palloin”, e cila duhet tė mbėrrinte me tren, bėhet njė “vizatim” i ēmuar mallarmian, i shkarravitur gėzueshėm.
Kėrkimi i njė horizonti shprehės tė ndryshėm nga ai i fjalėve ėshtė shtysa qė gjallon shumė prej kėtyre piktogramave tė shenjuara nė hapėsirat e fletėve bri shkrimit. Si tė mos ndiesh zilinė e pėrjetshme e tė pashuar tė shkrimtarit pėr piktorin?
“Ē’mjeshtėri e lumtur kjo e piktorit, krahasuar me atė tė shkrimtari”, lexohet nė Ditarin e vėllezėrve Goncourt, mė datėn 1 maj 1869. “Veprimtarisė fatlume tė dorės dhe tė syrit tek njėri, i pėrgjigjet mundimi i mendjes tek i dyti; dhe puna qė pėr njėrin ėshtė kėnaqėsi, pėr tjetrin ėshtė njė ndėshkim…”
1984
Pėrktheu nga origjinali: Arian Leka
The Fascinating Self-Portraits of 20 Famous Authors – Flavorwire (http://flavorwire.com/374736/the-fascinating-self-portraits-of-20-famous-authors/2)
http://flavorwire.files.wordpress.com/2013/02/1d-sylvia-plathself-portrait.jpg
Sylvia Plath, 1951
lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk sot_Latn eng_Latn zho_Hans sot_Latn