als_Latn dik_Latn sag_Latn
Tre divorcet e Zotit Viktor N. dhe divorci i Rudolf MarkuPostuar më: 24 September 2016 11:12
Me një narracion linear dhe shpesh me një thjeshtësi penetruese, autori Rudolf Marku ndjek e analizon fatin e intelektualit shqiptar Viktor, në imigracion, por ky intelektual mund të ishte fare mirë, çek, rumun, gjermano-lindor…
Nga Klara Buda
Romani Tre divorcet e Zotit Viktor N. i botimeve Mapo, UET dhe fituesi i çmimit «Kadare» hap një faqe të shkelur pak të letërsisë post-komuniste shqipe.
Me një narracion linear dhe shpesh me një thjeshtësi, autori Rudolf Marku ndjek e analizon fatin e intelektualit shqiptar Viktor, në imigracion, por ky intelektual mund të ishte fare mirë, çek, rumun, gjermano lindor. Peripecitë e tij e tejkalojnë peizazhin shqiptar dhe vendosen në venën e letërsisë post komuniste europiane, që shkëputet nga realizmi socialist. Por Viktori nuk ndryshon shumë edhe nga çdo qytetar i botës që një sms bëhet pretekst për varosjen e një martese në agoni dhe që si çdo qytetar i kësaj bote kthehet në vendlindje dhe pëson zhgënjimet e tij në rrugën e rritjes.
Tre divorcet e Zotit Viktor N janë në fakt më shumë se tre, por autori përzgjedh të nënvizojë tre prej tyre të cilat hyjnë në kategorinë e ndarjeve të mëdha: ai me martesën, më shumë se me gruan, i dyti me atdheun dhe i treti me dashurinë. Këta dy të fundit janë njëkohësisht që të dy edhe ndarje me të shkuarën. Kështu romani Tre divorcet e Zotit Viktor N., mund të ishte fare mirë edhe Divorcet e Zotit Viktor…
Trajtimi i divorcit të mirëfilltë me gruan, është zhvilluar më shumë në një divorc me martesën si institucion në përgjithësi. Prishja e martesës është trajtuar me një qasje shumë moderne dhe e tejkalon ndarjen me një grua, (gruan e tij) por është një mënyrë për t’u distancuar nga martesa jo vetëm me këtë grua, por me çdo grua.
Kjo është një teme e trajtuar pak apo sipërfaqshëm në letrat shqipe. Autori, e çfetishizon këtë institucion fuqiplotë mes shqiptarëve ku ende edhe sot në një mase të konsiderueshme divorci konsiderohet tabu.
Divorci me vendin e tij është edhe më i dhimbshëm dhe rëndon më shumë se i pari, sepse ka vetëm një Atdhe! Ai nis me përsëritjen e stilit të pas çlirimit me vrasje politike dhe manipulime të mëdha, në lëvizjen e viteve 90- të: «Kishin filluar vrasjet e kundërshtarëve politikë, (…) jo të atyre që flisnin të autorizuar kundër regjimit, (…) por të atyre të vërtetëve, të atyre që e kishin megjithë mend, (…)»
Autori si dëshmitar okular dhe pjesëmarrës i lëvizjes për përmbysjen e totalitarizmit ka një kthjelltësi dhe analizë prej eksperti për këtë përmbysje. Ai konfirmon një mesazh të artikuluar rrallë në analizën e zhvillimeve demokratike në Shqipëri, atë të manipulimit të madh që parapriu tranzicionin e gjatë shqiptar, të 25 vjetëve. Atë të kompromiseve nga më të ndryshmet, të leshimeve e pastaj të shkeljeve që duket të jenë në bazë të atij që shumë analistë dhe ekspertë shqiptarë e të huaj e quajnë një sistem hibrid, po ende jo një demokraci të mirëfilltë të stilit perëndimor.
Ky divorc i Viktorit me atdheun thellohet me ekzekutimet publike, që vazhdojnë, kësaj here në stilin e kanunit, por në pamundësi për të vrarë fizikisht, vrasin moralisht përmes shpifjesh.
Rudolf Marku, gjithë duke folur figurshëm dhe duke përdorur një leksik të zgjedhur ngelet megjithatë tejet ekzakt tek flet për të «përzënët e përjetshëm. Madje të duartrokitur për arratisjen e tyre» apo kur bën aluzion duke iu referuar «vorbullës së ujit që vërtitet në një rreth shkatërimtar, duke krijuar iluzionin e lëvizjes…»
Këtë divorc me atdheun e plotëson sjellja dhe toni i njerëzve të politikës të cilët me agresivitet mbrojnë territorin e interesave të tyre: «Ju emigrantët është mirë të mos përziheni më me punët e Shqipërisë. Është mirë të rini aty ku jeni» paralajmëron drejt, hapur e pa sqimën, që të paktën, të flasë përmes rrjeshtash Z. Xhuljetë.
Sërish me një qartësi emblematike Marku jep mekanizmin e ndotjes dhe vrasjes publike përmes diskreditimit publik në shtyp që e pason një shaka të Viktorit mbi hyrjen e tij të mundshme në politikë: « …është e njëjta përpjekje për vrasje – tashmë jo më me shufrën e hekurit pas kokës; me anë të përbaltjes publike… ».
Autori fshikullon kalimthi edhe një prej gangrenave që bren në vend që ta ndihmonte demokracinë, median e blerë. Ndërkohë koefidenca që Besniku i bën personazhit kryesor mbi aleancën që kundërshtarët politikë bëjnë mes tyre kur u duhet, tingëllon gati si maksimë: « E majta këtu është gjysëm e majtë (…) [dhe] e djathta [po ashtu »
«Vendimi» i divorcit vuloset me ndjesinë e tëhuajsimit, ai merr përmasa të trishta kur narratori pohon se Viktori tani ka të përbashkëta me Atdheun, veç varret. Varret, jo vetëm si fakt real, por edhe metaforë. Metafore se ndarja është e madhe si ajo mes jetës dhe vdekjes, duke trupëzuar idenë se gjithçka që për të ka vlerë jetësore e tërheq tutje, larg Atdheut duke e berë ndarjen përfundimtare e të pakthyeshme.
Divorci i tretë, gjithashtu i figurshëm, «lajmërohet» se është një divorc me dashurinë, por aty, mund të shohësh edhe një divorc me të shkuarën. Po a nuk është ambicia shenja e letërsisë së mirë? Pikërisht! Mundësia që gjithkush sipas nivelit, edukimit, përjetimit apo eksperiencës të shohë gjëra të ndryshme; kjo është prova e padiskutueshme e letërsisë si një «filtër» i të vërtetave universale. Është pikërisht «çelësi» me të cilën letërsia ia kalon edhe filozofisë, pasi pa pohuar përmes situatave, ajo thotë të vërtetat e mëdha të botës. Nga ana tjetër, kjo bëhet e mundur vetëm kur shkrimtari është i vërtetë, vërtetësia është nga arsyet kryesore të suksesit të tekstit – e themi këtu kalimthi- sepse shkrimtari më shumë se kushdo lipset të jetë i sinqertë. Dhe ky sinqeritet ndihet në tekstin e Rudolf Markut, dhe është një vlerë e tij.
Divorcet e tjerë më specifikë por jo më të vegjël megjithatë janë: ai me provincializmin dhe «fshatin e madh shqiptar» ku gjithçka njihet e dihet. Një divorc me këtë stil për të përqafuar anonimatin, që mund të jetë edhe divorci me identitetin e tij të njohur e të « përlyer » padrejtësisht përmes shpifjes, në shkëmbim të lirisë së pakushtëzuar që bëhet e mundur vetëm në metropolet e mëdha si Parisi, Neë Yorku, Londra. Është ky metropol i fundit ku ka jetuar e ku kthehet, sërish pas vizitës në Atdhe, Viktori e ku ai do të ndihet mirë pikërisht falë anonimatit.
Vjen pastaj divorci më një numër «vlerash» të dala mode, apo që nuk kanë qënë kurrë në modën e qytetërimit perëndimor, i cili i studion, i analizon dhe përpiqet që t’i eliminojë. Dëshira për t’u dukur më mirë se ç’jemi – si ajo e të dukurit, që në shkallën e vërtetë të vlerave është antivlera e snobizmit lehtësisht e përcaktuar, madje edhe evidente për kulturën perendimore.
Në këtë optikë, personazhin kryesor, që në bazë të disa «vlerave», në fakt praktika të vjetëruara, është një humbës i madh, autori jo më kot ka zgjedhur ta quajë Viktor (fitues). Pikërisht sepse – dhe këtu kemi një divorc të ri, atë me një numër vlerash – snobizmin dhe krenarinë provinciale pathologjike, në favor të vlerave të vërteta të botës moderne. Divorci tjetër i madh është ai me mentalitetin e vetëgjyqësisë dhe vrasjes me kanun, të kanunit të lashtë e për disa të pa demodueshëm, ku pamundësia për të kryer vrasje fizike është shndëruar në një vrasje sociale, publike dhe që është e mundshme jo vetëm në provincën e mirëfilltë shqiptare, por edhe në kryeqytetin po provincial Tiranë.
Është e vërtetë se divorcet më të rëndësishëm janë tre, por në rrugën e rritje-humbjes së Viktorit formëzohen edhe shumë divorce të tjera. Se procesi i rritjes është i lidhur pazgjithshmërisht me rrokjen e gjërave të reja e «divorcin» me të vjetrat.
«Tre divorcet…» është para së gjithash romani i zhgënjimit të madh – në rrugën e rritjes dhe të plotësimit si individ, si njeri në botën moderne që punon, shtegton, mëson dhe evoluon. Ai gjen kohë të kthehet e të shohë se nga vjen, të vërë një tufë lule në varrin e prindërve e të konstatojë se tanimë veç varret e lidhin me vendin e tij.
Ndjen përplasjen e kulturave (ai vetë ka evoluar) ujin e ndenjur të vendlindjes, jo vetëm të vendlindes së tij, por në disa aspekte edhe të vendlindjes në përgjithësi (këtu autori mund të shkonte më larg në punën për universializimin e tekstit) kundrejt rendjes së lumit të botës globale. Megjithëse, Marku ka shkruar e botuar letërsi që në kohën e regjimit, madje nganjëherë, në ndonjë vëllim poezie edhe duke paguar «haraçin» e botimit – që do të thotë siç pohon ai vetë – të shkruash në respekt e përputhje me normat e realizmit socialist, autori është rritur, dhe shkrimi e stili i tij kanë evoluar, janë përpunuar, pasuruar duke u shkëputur nga soc-realizmi. Edukimi në perëndim, eksperienca jetësore dhe ushqimi me letërsinë bashkëkohore ndjehen në këtë roman që lexohet me endje dhe lexuesit shqiptar, e më shumë atij që jeton në perëndim, i qëllon drejt e në zemër, i jep ndjesinë se autori po flet me mendjen e gojën e lexuesit vetë, pra ky i fundit identifikohet në shumë situata me Viktorin, një tregues tjetër për arritjen dhe gjuhën universale të këtij romani dhe, edhe një divorc tjetër, kësaj radhe i vetë Rudolf Markut, ai me soc-realizmin.
Personazhi i tij kryesor Viktori në vend të një heroi pozitiv është një humbës i madh.
Por ai është një qenie e ndershme që përpiqet të kuptojë veten dhe të tjerët dhe që ka kurajo të pranojë të vërtetat e ekzistencës duke i parë ato drejt në sy e shpesh edhe me lupë! Ai përbën gjithashtu një hap para në traditën letrare shqipe të fshikullimit të mentalitetit provincial në kryerjen e punëve, dhe një gur në rrugën tonë drejt modernitetit. Romani Divorcet e Zotit Viktor N. i botimeve Mapo, UET PRESS, e ngre një shkallë më lart letërsinë post- komuniste shqipe që po formëzohet duke u distancuar nga realizmi socialist dhe mendoj se ishte një hapje e bukur, e merituar e çmimit «Kadare».
als_Latn als_Latn war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn