als_Latn lit_Latn bos_Latn
Eshte mekat qe muzika folklorike shqiptare eshte lene pas dore dhe nuk po merr vemendjen qe i takon. Ndihesh edhe me keq kur degjon studiues te huaj te flasin me aq pasion per kete pasuri kombetare ndersa vete muzikologet shqiptare kane kaluar ne nje pasivitet te turpshem.
Shpesh nga ne shqiptaret rrihet gjoksi me nje mburrje per vjetersine tone, talentet qe kemi, vlerat si popull dhe sidomos kohet e fundit kjo renie gjoksi eshte veshur me nuanca te theksuara nacionalizmi qe me shume demton sesa tregon vlerat e verteta. Por nese ka dicka per te cilen ne si shqiptare duhet me te vertete te krenohemi, ajo eshte muzika jone folklorike.
Folklori muzikor shqiptar eshte nje nga me te pasurit ne bote jo thjesht per ritmet e thyera dhe nderthurjen shume te rralle te tingujve por sidomos per larmishmerine e tij. Nuk ka shembull tjeter ne bote ku te kete nje mori te tille ne nje siperfaqe km katore dhe numer popullsie kaq te vogel sa Shqiperia.
Zona e Veriut eshte nje thesar i vertete tingujsh instrumental (ciftelia, lahuta) dhe zanor (kenget e maje krahit, epikat mashkullore dhe polifonia grarishte qe po behet gjithmone e me e rralle). Ska vend ne bote te kete kenge te nje natyre te tille dhe nderthurje zanore me kombinime kromatike dhe me pas se gjysem toni sic ka folklori i Veriut te Shqiperise.
Me pas kemi Shqiperine e Mesme e cila ndonese paraqet shume nga influencat Turke perseri ka autenticitetin e saj dhe ka ruajtur vlera fantastike persa i perket muzikes folklorike instrumentale dhe asaj zanore. Jane te famshme kenget e dasmave dhe ato festive te kesaj treve ku dominojne temat solistike por edhe ato ne grup.
Dhe me pas eshte treva e Jugut qe eshte nje thesar i vertete ne ritme dhe tinguj. Polifonia e Jugut ska te krahasuar dhe pervec nje rasti ne Kaukaz qe eshte disi i ngjashem nuk ka te dyte ne gjithe boten. Greket kane nje polifoni paksa te ngjashme me tonen por kurresesi skane larmishmerine dhe nderthurjen zanore dhe sidomos nderthyrjen modale brenda nje kenge te vetme.
Me kujtohen festivalet e Gjirokastres nder vite dhe cfare pasurie qe ishin. Ne ato kohera na dukej dicka qesharake dhe absurde (per faj dhe te moshes qe kishim) por ka qene nje kultivim i persosur i vlerave te folklorit shqiptar. Pavaresisht nga tematika e disa kengeve qe thureshin per Partine dhe Enverin ne to derdhej gjithe talenti popullor dhe si te tilla jo vetem qe se humbasin kurre vleren por perkundrazi e kane percuar ate ne nivele me te larta. E mira e atyre festivaleve ka qene qe jo vetem pasurohej folklori por edhe rikujtoheshin kenget dhe tingujt e vjeter folklorik.
Me pas kjo tradite shkoi drejt harreses (desh zoti jo teresisht) dhe u krijua nje tjeter "tradite" e perpunimit te kenges dhe muzikes folklorike duke e shnderruar ne ate popullore ku u shtuan perdorimi i instrumentave moderne dhe kombinime te tipit sllav dhe grek. (flas per kete lloj muzike mbas viteve 90-te). Ky ka qene dhe demi me i madh qe i eshte bere muzikes tone popullore. Stili sllav qe fatkeqesisht u importua nga Kosova, bastardimi i kengeve popullore dhe sidomos interpretimi i tyre nga pseudoartiste dhe sharlatane qe u vetquajten muzikante futi nje fryme jo vetem shume te gabuar por edhe me tendenca komplet te huaja.
Me kujtohet mesi i viteve 90-te kur degjoje kenge popullore shqiptare te konvertuara ne nje stil arab ose turk ose grek ose akoma me keq sllav. Dhe kjo fryme u percua nga kengetare qe me vone u konsideruan si shume te suksesshem dhe popullore, interpetimet e te cileve sot kane mbushur jo vetem faqet e internetit por edhe tregun shqiptar te muzikes.
Kjo eshte ajo qe nuk i falet muzikologeve, etnomuzikologeve dhe studiuesve te Folklorit Shqiptar. Kjo lloj apatie do kete pasoja katastrofike per brezat qe do vijne sepse eshte nje tradite qe po demtohet shume nga amatorizmi dhe huazimet.
Fatmiresisht kane mbetur muzikante dhe studiues qe jo vetem se kane harruar se cfare vlerash ka muzika folklorike shqiptare por edhe po perpiqen ta ruajne ate, dokumentojne dhe paraqesin para gjithe botes si nje vlere e rralle qe duhet mbrojtur.
Do ju keshilloja librin Enciklopedia e Muzikes Popullore Shqiptare nga prof. doc. Vaso Tole (te cilin e njoh personalisht dhe ruaj nje respekt absolut).
Po ju paraqes disa rrjeshta nga libri i tij:
Kjo me poshte eshte nje foto nga kopertina e libritNjė hyrje pėr enciklopedinė
Skedimi, studimi dhe shpjegimi i fjalėsit tė muzikės popullore si dhe vetė muzikės popullore nė njė vėshtrim mė tė gjerė, siē dihet, deri mė sot ėshtė bėrė nė mėnyrė tė pjesshme. Ėshtė bėrė pjesėrisht sepse ndėr tė tjera edhe vetė shkenca etnomuzikologjike ( formuar nė gjysmėn e dytė tė shek. XX), ėshtė njė shkencė e re nė lėmin e shkencės shqiptare tė antropologjisė kulturore. Pavarėsisht sa mė sipėr, duhet tė pranojmė se ka ekzistuar njė literaturė e cila ndonėse anėsisht, ka cekur kėtė terren tė paeksploruar mirė deri mė sot. Gjurmėt e para tė fjalėsit tė muzikės popullore do t'i hasim nė vetė folklorin letrar shqiptar, qysh nė momentet e para kur ai filloi tė mblidhej dhe shkruhej. Mbledhje dhe botime tė kėngėve popullore duke filluar nga shek. XVIII kanė bėrė Reinholdi, Hani, Pukėvili, Dozoni, Mitkoja, Hekordi, Basile, Camarda, Crispi, Staffa, Biondelli, Schiroi, De Rada etj. Gjithashtu njė lėndė tė pasur do tė gjejmė edhe nė veprat e para tė letėrsisė sė vjetėr shqipe duke filluar me Buzukun, Budin, Bogdanin, Frang Bardhin, Marin Barletin etj.
Pėr herė tė parė, mė 1891, botohet nė Strasburg "Fjalori etimologjik i gjuhės shqipe" i Gustav Mejerit, nė tė cilin, njė pjesė e vogėl e fjalėve tė kėtij fjalori i pėrkisnin fjalėsit tė muzikės sonė popullore, e pėrgjithėsisht folklorit shqiptar. Disa vjet mė vonė gjejmė tė tjera fjalė tė muzikės sonė nė fjalorin "Bashkimi" fjalor i shqipes, Shkodėr 1908. Mė tej vazhdojmė me punimet bibliografike tė cilat kanė evidentuar lėndėn muzikore folklorike shqiptare. Ndėr kėto punime pėrmend "Bibliographija shqype" e autorėve F.Manek, Dr. Gj. Pekmezi dhe A. Sotz botuar nė Vjenė mė 1909; At Vinēenc Prenushi "Visari Komtarr" Sarajevo 1911; "Bibliografia shqipe"-vepėr postume e Emil Legrand botuar nė Paris mė 1912; bibliografia e Norbert Joklit etj. Pas ēlirimit, Dh. S. Shuteriqi boton mė 1956 "Bibliografinė e arsyetueme tė folklorit shqiptar" tek buletini pėr shkencat shoqėrore; Q. Haxhihasani boton "Kontribut pėr bibliografinė e studimeve folklorike-etnografike shqiptare", mė 1957 tek Buletini i Universitetit Shetėror tė Tiranės; Andromaqi Gjergji boton "Bibliografinė e etnografisė" etj.
Si botime specifike, mė 1965, Ramadan Sokoli boton si pjesė tė librit tė tij "Folklori muzikor shqiptar-morfologjia" mė 1965 "Fjalorth etnomuzikologjik". Nė vitin 1981, po nga Prof. Sokoli kemi realizimin e njė fjalori teknik dhe etimologjik tė veglave popullore tė botuar si pjesė e librit "Gjurmime folklorike". Mė 1986 Palokė Rotani boton "Fjalorth muzikor nga Malėsia e Madhe", tek "Kultura Popullore", 2/1986; mė 1989 nė librin "Studime mbi leksikun dhe mbi formimin e fjalėve nė gjuhėn shqipe". Prof. A.Kostallari, nė kap. "Rreth depėrtimit tė turqizmave", Vol III, evidenton rreth 100 turqizma qė kanė hyrė nė muzikėn popullore shqiptare. Me rėndėsi e konsiderojmė edhe punimin "Huazime orientalizmash nė shqipet" e Tahir Dizdarit, punim i cili evidenton tė gjithė atė lėndė muzikore me burim oriental etj. Nė vitin 1997, Vasil S. Tole pėrzgjedh dhe boton "Fjalorin etnomuzikor etimologjik tė shqipes" sipas veprės "Studime etimologjike" tė Prof. E.Ēabej, tek libri "Muzika & Letėrsia"
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn