als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Vlerėsimi i lėvizjes feministe perėndimore nga kėndvėshtrimi islam
Themelet e feminizmit perėndimor
Gjatė tėrė historisė gruas i janė bėrė shumė herė padrejtėsi, duke filluar nga statusi i saj social, roli qė ka luajtur nė veprimtaritė ekonomike, aspekti i tė drejtės politike, etj.
Nė shoqėritė primitive gruaja nuk pranohej tė ishte anėtare e bashkėsisė fetare. Ligji i Hamurabit e konsideronte femrėn nė grupin e kafshėve shtėpiake. Nė qytetėrimin e vjetėr egjiptian gruaja ėshtė flijuar duke e hedhur nė Nil, nė Indi ėshtė djegur e gjallė sė bashku me trupin e burrit tė vdekur. Shekuj me radhė gruaja ka qenė objekt seksual nė pallatet iraniane dhe bizantine.1
Sipas disa koncepteve ekstremiste dhe tė gabuara perėndimore femra nuk ėshtė qenie e plotė njerėzore, ajo ėshtė urė lidhėse ndėrmjet shtazėve dhe njerėzimit, shpirti i saj nuk ėshtė i pėrjetshėm dhe shpėtimi i amshueshėm ėshtė e drejtė ekskluzive e mashkullit.2
Nė shekullin e XIX-tė liderėt fetarė nė Francė, pas njė diskutimi tė gjatė kishin vendosur: Gruaja ėshtė qenie njerėzore, por ėshtė krijuar pėr ti shėrbyer mashkullit. Sipas ligjit tė vitit 1850, nė Angli gruaja nuk kishte tė drejtė tė posedonte pasuri. Henri VIII kishte nxjerrė dekret me tė cilin grave u ndalohej tė lexonin librat e shenjtė.3
Themelet e feminizmit perėndimor janė ngritur mbi traditėn judaike-kristiane dhe mbi filozofinė greke. Nė Bibėl, Eva ėshtė krijuar prej brinjės sė Adamit, ajo ėshtė dytėsore. Nė mitologjinė greke, Athinaja, Perėndesha e Menēurisė, lindi prej kokės sė Zeusit, babait tė gjitha zotave ajo ėshtė dytėsore. Nė tė dyja kėto histori tė rėndėsishme gruaja ėshtė krijuar nga burri. Tė dyja ato pėrmbajnė mitin se gruaja ėshtė dytėsore ndaj burrit.4
Klementi i Aleksandrisė, nė shek. e II-tė, shkruante: Asgjė nuk ėshtė shnderuese pėr burrin, sepse burri ėshtė i pajisur me arsye; po te gruaja edhe meditimi pėr natyrėn e saj ėshtė i turpshėm.
Tertuliani thoshte: Ti je porta e djallit. Sa lehtė e shkatėrron ti burrin, shėmbėlltyrėn e Zotit.
Hegeli bėri procesin dialektik tezė/antitezė/sintezė. Njė identitet i caktuar ėshtė domosdoshmėrisht i krijuar pėrballė njė tė kundėrte ose njė tjetri. Feministet mendojnė se identiteti mashkullor (duke pėrfshirė arsyen, racionalizmin, qėndrueshmėrinė, agresivitetin) ėshtė krijuar pėrballė njė tjetre femėrore (natyrė, emocion, pavendosmėri) dhe kjo ka sjellė njė dallim tė pandershėm tė sekseve.
Nė tragjedinė e tij Eumenidet, Eskili vė kėto fjalė nė gojėn e hyjit Apollon: Nėna e fėmijės qė njerėzit e quajnė tė sajin, sėshtė vėrtet njė jetė-krijuese, po tajė e farės tė jetės. Vetėm mbjellėsi i farės ėshtė krijuesi. Pra mashkulli ėshtė ai qė i jep formė fėmijės sė palindur.
Edhe Platoni mbron mendimin se burrat i japin formėn botės. Ideja e Platonit pėr shpirtin racional qė sundon trupin, pėrmban nė vetvete idenė e sundimit mashkullor mbi femrėn.
Filo-ja, njė hebre i Aleksandrisė, shfrytėzoi filozofinė greke pėr tė interpretuar shkrimet hebraike. Nė trajtimin qė Filo-ja i bėri tregimit tė Zanafillės, Eva bėhet burimi i rėnies, kurse burri simbolizohet si mendje. Pra, gruaja ėshtė shkaku i rėnies tė burrit.
Shumė feministe thonė se historia e filozofisė perėndimore pėrmban njė paragjykim tė lindur kundėr grave. Pėr kėtė arsye, vetė mėnyrat me tė cilat na kanė mėsuar tė mendojmė janė organikisht mashkullore dhe gratė janė pėrjashtuar nga lėmi i arsyes.5
Sipas pikėpamjes feministe, dikotomia qė pėrbėn bėrthamėn e mendimit iluminist ėshtė rezultat i dysisė mashkulli- femra. Kėsisoj, nė dikotominė racional/irracional, subjekti/objekti dhe kultura/natyra, mashkulli ndėrlidhet me elementin e parė, kurse femra me tė dytin. Nė kėto dyshe mashkullit i jepet vend i privilegjuar.6
Feminizmi pėr tė drejta tė barabarta kėrkon tė ndryshojė pozitėn e grave nė shoqėri nėpėrmjet ndryshimit tė ligjeve. Duke ndryshuar ligjet (pėr shembull duke u dhėnė tė drejtėn e votės, tė drejtėn e pronėsisė pas martesės, tė divorcit) pozita e grave nė shoqėri do tė ndryshonte krejtėsisht.7
Feminizmi liberal dhe radikal
Diskutimi mbi tė drejtat e femrės dhe lirisė sė saj ėshtė njė ndėr temat aktuale dhe tėrheqėse pėr tė cilat ėshtė folur vitet e fundit.
Pėrgjatė periudhės moderne, nė Perėndim janė shfaqur shumė pikėpamje nė lidhje me ēėshtjen e femrės dhe zgjidhen e kėsaj ēėshtjeje. Si pikėpamje mė tė rėndėsishme mund tė pėrmendim feminizmin liberal, feminizmin radikal, feminizmin socialist, feminizmin marksist, kulturor, negativ, psikoanalitik, strukturalist, feminizmin e pavarur, e kėshtu me radhė.
Feminizmi liberal u prin historikisht lėvizjeve tė tjera feministe dhe tė gjitha polemikat rreth feminizmit ndalen para sė gjithash tė tezat e feminizmit liberal, qė cilėsohet si rryma kryesore feministe (mainstream feminist).8
Feministėt liberalė thonė se punėsimi, dalja nė skenėn publike dhe liria ekonomike pėrbėjnė garancinė e lirisė sė femrės. Femra qė ka pavarėsi ekonomike nuk qėndron nėn kėmbėn e burrit, por nė kėmbėt e veta. 9
Megjithatė, vetė feminizmi liberal, qė ėshtė prijėsi historik i lėvizjeve feministe moderne, ėshtė njė nga rrymat mė tė kritikuara feministe. Sduhet harruar se tė gjitha pikėpamjet e tjera feministe kanė lindur si fryt i ballafaqimit me feminizmin liberal. Kritikat e drejtuara ndaj tij janė tė natyrės politike dhe epistemologjike. Kėto kritika i bėjnė qarqet tė cilat pretendojnė se feminizmi liberal, sikurse liberalizmi, nuk parasheh ndryshime rrėnjėsore dhe pėr pasojė sia del ta perceptojė dhe ta zgjidhė ēėshtjen e femrės. Kritika e dytė serioze del nga pretendimi se feminizmi liberal bazohet nė modelin racionalist. Sipas kėsaj kritike, liberalizmi ėshtė botėkuptim iluminist dhe bazohet nė racionalizmin iluminist i cili ėshtė gjenetikisht mashkullor. Nga kėndi i epistemologjisė mund tė thuhet se feminizmi liberal pėrpiqet ta realizojė tė pamundurėn.10
Njė pikėpamje tjetėr feministe bashkėkohore ėshtė feminizmi radikal qė ēėshtjen e femrės e trajton sipas logjikės: mos pėrmirėso, ndrysho!. Sipas feministėve radikalė, shkaku kryesor i pozitės jo tė mirė tė femrės ėshtė struktura patriarkale e shoqėrisė. Botėkuptimi feminist radikal synon ndryshimin e plotė dhe rrėnjėsor tė kėtij sistemi. 11
Mund tė thuhet se vepra e parė e feminizmit radikal ėshtė ajo e Shulamith Firestone, Dialektika e gjinisė (Dialectic of sex) e botuar nė vitin 1971. Firestone, nė kėtė vepėr, ndalet te dallimi biologjik midis femrės dhe mashkullit dhe pohon se forma themelore e pėrplasjes ndėrnjerėzore ėshtė ajo gjinore. Sipas feministėve radikalė, forcė motorike e historisė nuk ėshtė, siē pohon marksizmi, lufta ndėrmjet klasave ekonomike, por ajo ndėrmjet klasave gjinore.12
Feminizmi radikal mendon se kuptimi i tė qenit grua ėshtė modeluar dhe shtrembėruar nga burrat. Radikalet mendojnė se ndryshimi i ligjeve do tė ndryshojė mendimet e rrėnjosura te burrat. Radikalet janė nė kėrkim tė njė kuptimi krejtėsisht tė ri tė asaj ēka do tė thotė jesh grua dhe njė mėnyrė tė re tė jetės sė grave nė botėn tonė. 13
Pjesa mė e madhe e feministėve radikalė janė kundėr martesės, sepse sipas tyre, martesa ėshtė njė formė qė e mban femrėn nėn presion. Sipas tyre, kushti themelor i shpėtimit tė femrės ėshtė ēlirimi i saj prej institucionit patriarkal tė quajtur martesė.14
Filozofia e tė qenit grua
Tė gjitha feministet janė tė mendimit se ka njė ndryshim tė rėndėsishėm midis seksitdhe gjinisė. Seksi ėshtė fakti biologjik i tė qenit grua; gjinia ėshtė filozofia e tė qenit grua. Feministet shpallin se, fatkeqėsisht, filozofia e tė qenit grua ėshtė krijuar nga burrat. Tė jesh femėr do tė thotė tė kesh njė ndėrtim tė caktuar anatomik, tė jesh grua do tė thotė tė jesh subjekt i disa pikėpamjeve tė caktuara. Feministet ankohen se vetė fjala grua [woman] pėrfshihet nė termin burrė [man] qė pėrfshin edhe burrat edhe gratė. Pra, se gruaja quhet inferiore ndaj burrit. 15
Njė temė tjetėr e trajtuar nga mendimi feminist ėshtė edhe ajo qė ka tė bėjė mė mėnyrėn e pėrdorimit tė gjuhės. Femrat, nė pėrgjithėsi, janė mė tė kujdesshme ndaj rregullave gramatikore, shfrytėzojnė shumė atribute ndijore, ndėrtojnė fjalė elastike qė nuk shprehin vrazhdėsi apo pėrpikėri. Shkak i gjithė kėsaj ėshtė fakti se femrat nuk kanė pasur pushtet.16
Feministet theksojnė se shoqėria jonė ėshtė patriarkale. Shoqėria jonė ėshtė e modeluar dhe e sunduar nga burrat. Pra gratė janė vendosur nė njė sferė mė tė ngushtė dhe janė tė frenuara prej strukturave mashkullore. Tė marrim dy shembuj tė zakonshėm: kur martohet njė grua, mendohet se ajo duhet tė marrė mbiemrin e burrit dhe tė mbajė njė unazė qė tregon se ajo i takon atij. 17 Feministet radikale e shohin burrin si shfrytėzues dhe gruan si tė shfrytėzuar.
Shkrimtarja frėnge Simone de Beauvoir, veprimtare e dalluar e lėvizjes feministe nė Francė dhe nė botė, ėshtė kategorike: Pėrderisa tė mos shpartallohet miti pėr familjen, pėr amėsinė dhe instinktin amtar, femrat do tė eksploatohen edhe mė tej.18
Nė veprėn Seksi i Dytė (1949) Simone de Beauvoir argumentonte se burrat i shohin gratė si tė tjera. Gratė duhej ta kapėrcenin kėtė identitet dhe nga objekt ato duhej tė bėheshin subjekt. Fill pas botimit, kjo vepėr u shndėrrua nė njė nga veprat me referenciale tė lėvizjes pėr liritė e femrave. Ky libėr i de Beauvoir-it, qė ka zėnė vend ndėr klasikėt e mendimit feminist, thuhet se ėshtė adaptim i veprės sė Sartre-it Qenia dhe hiēi nė mendimin feminist. Jean Paul Sartre, si njėri prej pėrfaqėsuesve ateistė tė ekzistencializmit, e ndan qenien nė dy kategori: qenie nė vetvete (en-soi) dhe qenien pėr veten (pour-soi).
Edhe pse de Beauvoir e pranon realitetin se femra dhe mashkulli dallojnė nė aspektin biologjik dhe psikologjik, prapėseprapė ajo shton se duhet marrė parasysh konteksti social dhe asaj i duket e pakuptimtė cilėsimi i mashkullit si vetja, kurse i femrės si tjetri.
Sipas saj ėshtė gjithashtu e vėrtetė se femrėn nuk e bėn femėr vetėm trupi i saj. Edhe ajo e ka segmentin ekzistencial tė saj qė e nxjerr prej qenies nė vete dhe e bėn qenie pėr veten.19
Betty Friedan-i nė librin e saj Mistika femėrore (1963) dhe Organizata kombėtare pėr gratė e krijuar mė 1966, kėrkonin ēlirimin e grave nga vartėsia shkatėrruese e kulturės patriarkale.20 Sipas Betty Friedan-it, shpėtimi i gruas qėndron nė punėsimin apo angazhimin e saj jashtė shtėpisė.21
Socializmi utopik i Robert Ouenit ndikoi nė lėvizjen feministe dhe bėri qė tė pasojnė edhe ide tė tjera pėr njė pavarėsi mė tė madhe tė grave: marrėdhėnie jashtėmartesore, divorci dhe kontrolli i lindjeve. 22
Sipas mendimeve tė grave feminsite, gruaja ka tė drejta tė pakufizuara nė trupin e saj, nė mes tė tjerash tė drejtėn pėr tė mbytur fetusin dhe tė drejtėn pėr tė pasur marrėdhėnie seksuale me burrat e tjerė. Kjo do tė thotė se lėvizja feministe qė derdh lot krokodili pėr tė drejtat e gruas, i mohon referencat fetare dhe kulturore mbi tė cilat ngrihet shoqėria.23
Fushata pėr tė drejtat e grave.
Fushata pėr tė drejtat e grave nisi nė shek. e XVIII-tė, gjatė Iluminizmit. Iluminizmi ose Shekulli i Arsyes ishte njė periudhė nė tė cilėn mendimtarėt besonin se njeriu ėshtė masa e gjithēkaje24. Teza e emancipimit tė femrės lindi nė kohėn e revolucionit me Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne (Deklarata e tė drejtave tė gruas e tė qytetares) tė Olimpė dė Guzhė 1791, pastaj u mor nga sen-simonienėt dhe korri fitoret e para nė planin juridik (barazi pėrpara ligjit e burrit dhe gruas), pastaj nė planin politik (e drejta pėr tė votuar e pėr tu zgjedhur).25
Filozofia iluministe e tė drejtave tė barabarta u shpreh nė mėnyrė tė qartė nė librin e Meri Uollstounkraftit Njė kėrkesė pėr tė drejtat e grave, botuar mė 1792, qė ishte njė nga manifestet mė tė hershme feministe nė Britani.
Deklaratė tjetėr e fortė nė mbėshtetje tė feminizmit erdhi prej Xhon Stjuart Millit nė esenė e tij Shtypja e grave, botuar nė 1869.
Emili Dejvisi luftoi pėr tė drejtėn e grave pėr arsimin e lartė dhe themeloi nė Kembrixh, mė 1869, Kolegjin Girton. Elizabet Garet Andersoni u bė gruaja e parė mjeke mė 1869. Milisent Foseti u bė luftėtarja e parė pėr tė drejtėn e votės pėr gratė dhe dorėzoi nė parlament peticionin e parė mė 1867.
Kolegji i Mbretėreshės nė Londėr, e para shkollė e lartė pėr gra, u hap mė 1847 dhe mė 1849 u pasua nga kolegji i Bedfordit. Ndonėse universiteteve qė nga viti 1875 u lejohej tė diplomonin gra, Oksfordi priti vitin 1920, ndėrsa Kembrixhi 1947-ėn pėr ta bėrė kėtė.
Vetėm nė vitin 1918 nė Britani grave iu dha drejta e votės. Midis viteve 1918 dhe 1920, kėtė tė drejtė e fituan gratė nė Britani, Gjermani, Austri, Holandė, SHBA dhe BRSS. 26
Duhet thėnė se Franca ėshtė vendi i fundit i Evropės ku u pranua e drejta e gruas pėr tė votuar qė u hodh poshtė nga senati mė 1934 dhe u vendos mė 1944 nga gjenerali De Gol. Nga ana tjetėr, Franca ėshtė njė nga vendet e para nė Evropė qė vendosi mė 1960 barazinė e tė ardhurave tė burrit e tė gruas pėr tė njėjtėn punė.27
Me gjithė miratimin e ligjeve pėr barazinė e sekseve mė 1919, pėr divorcin mė 1971, tė pagesės sė barabartė mė 1970, dhe atij kundėr diskriminimit pėr shkak tė seksit mė 1975, feministet ankohen se gratė nuk kanė akoma njė vend tė barabartė me burrat nė shoqėri.28
Feminizmi postmodern
Pėr ta pėrshkruar fazėn e pjekurisė sė shoqėrisė moderne pėrdoren koncepte tė ndryshme, si p.sh. shoqėria e dijes, shoqėri a e konsumit, shoqėria postindustriale, shoqėria postkapitaliste, shoqėria e medias, periudha elektronike, shoqėria e teknologjisė sė avancuar ose njė shprehje qė i pėrfshin tė gjitha kėto fjalė: shoqėria postmoderne. Postmoderniteti (post modernity) nėnkupton gjendjen ose shoqėrinė e shkėputur prej modernes. Madje sipas disave postmodernizmi ėshtė antimodernizėm.29
Postmodernizmi, qė ka ngritur flamurin e rebelimit kundėr tė gjitha vlerave dhe institucioneve tė shenjtėruara nga periudhe moderne, aty nga vitet 70 tė shekullit tė XX-tė, ka filluar tė shndėrrohet nė subjekt interesimi pėr intelektualėt perėndimorė. Meqė vetė postmodernizmi del me teza antipėrgjithėsuese, ėshtė e vėshtirė tė bėhet ndonjė pėrgjithėsim pėr kėtė botėvėshtrim tė ri. Ky qėndrim nė jetėn e pėrditshme pasqyrohet nė sentencėn: Mos mė kategorizo! Nė njė shkrim qė synonte ta ndriēonte kėtė nocion, pas prekjes sė ēėshtjes sė pėrkufizimit, gjendet edhe kjo sentencė: Kjo fjalė ėshtė e pakuptimtė. Shfrytėzojeni atė sa tė mundeni.30
Marrėdhėniet mes postmodernizmit dhe feminizmit deri diku janė paradoksale. Pyetja nėse ėshtė i mundshėm koncepti i feminizmit postmodern i ka ndarė nė dysh mendimtarėt. Sipas grupit tė parė, postmodernizmi, duke ruajtur strukturėn e feminizmit ka pėrgatitur terren pėr riformulimin e pikėpamjes feministe. Domethėnė, feminizmi postmodern ėshtė i mundshėm. Sipas disa tė tjerėve, ėshtė e pamundshme tė jesh feminist duke mbetur brenda diskursit postmodern.31
Feminizmi postmodern, po kėshtu zhvillohet duke i nxjerrė nė pah gabimet e feminizmit modern. Feminizmi postmodern sikurse ai modern ėshtė i pėrgjithshėm dhe nuk ofron ndonjė zgjidhje konkrete pėr ēėshtjen e femrės. 32 Ai nuk ofron receta pėr shpėtimin e femrės nga gjendje e saj e pavolitshme.
Feminizmi nė marrėdhėniet ndėrkombėtare
Vitet e fundit feminizmi ka hyrė edhe nė marrėdhėniet ndėrkombėtare, tė cilat shiheshin si njė prej fushave mė kundėrshtuese ndaj argumenteve feministe. Studimet feministe nė fushėn e marrėdhėnieve ndėrkombėtare ngjallėn njė interes nė rritje nė vitet 1990 dhe krijuan njė literaturė qė rritej me shpejtėsi.
Tė gjitha studimet feministe kanė tė pėrbashkėt idenė se pėr tė kuptuar mėnyrėn se si veprojnė marrėdhėniet ndėrkombėtare, ka rėndėsi edhe pėrkatėsia gjinore, sidomos pėr ēėshtje qė lidhen me luftėn e sigurimin ndėrkombėtar. 33
Konceptet tradicionale vėrtiten rreth hipotezave, sipas tė cilave meshkujt bėjnė luftėra dhe drejtojnė shtete, ndėrsa femrat nė thelb nuk mund tė merren me marrėdhėnie ndėrkombėtare, se meshkujt janė mė tė pėrshtatshėm pėr hapėsirėn publike e politike, ndėrsa femrat lidhen mė shumė me hapėsirėn e problemeve private e shtėpiake. Kėshtu nė njė mbledhje tė nivelit tė lartė ndėrmjet Reganit e Gorbaēovit, nė vitin 1985, shefi i kėshilltarėve tė presidentit Regan tha se: Gratė nuk e vrasin mendjen pėr fuqinė e hedhjes se raketave balistike ndėrkontinentale, por u bėn pėrshtypje mė shumė Nensi Regani.34
Feministėt i pėrshkruajnė zakonisht gratė si krijesa mė paqėsore sesa burrat, si nga ana biologjike, ashtu edhe ajo kulturore. Kėta feministė e venė theksin te aftėsitė e papėrsėritshme tė grave dhe ndihmesėn e tyre si paqebėrėse.
Bettha von Sutnner e bindi Alfred Nobelin qė tė krijonte njė ēmim Nobel pėr paqen, tė cilin ajo e fitoi nė vitin 1905. Nė vitin 1915, Xhejn Adams dhe feministe tė tjera thirrėn konferencėn ndėrkombėtare tė grave pėr paqen nė Hagė. Ato krijuan Partinė e Grave pėr Paqen.
Nė vitin 1960 grupe tė tilla feministėsh si Women Strike for Peace dhe Another Mother for Peace iu kundėrvunė provave bėrthamore tė Luftės sė Vietnamit. Nė vitet 1980, Womens Action for Nuclear Disarmament iu kundėrvu shtimit tė armėve bėrthamore. Nė vitet 1980, gratė britanike rrethuan bazėn ajrore Greenham Common, ku po vendoseshin raketat amerikane kruiz. 35
Sipas feministėve, njė botė nė tė cilėn pjesa mė e madhe e politikanėve ose e ushtarakėve do tė kishin qenė femra mund tė kishte qenė njė botė ndryshe. Natyrisht kėto teori tė feministėve botėkuptimorė nuk janė provuar kurrė, sepse gratė nuk kanė arritur kurrė tė mbizotėrojnė nė politikėn e jashtme tė ndonjė vendi e aq mė pak nė sistemin ndėrkombėtar nė tėrėsi.36
Pikėpamjet islame pėr lėvizjen feministe
Le ti shqyrtojmė tė gjitha kėto pikėpamje tė lėvizjes feministe nga kėndvėshtrimi islam:
Disa tipare tė kauzės feministe shkaktojnė zhgėnjimin dhe madje kundėrshtimin e grave muslimane mbasi mendimet apo reformat e kėsaj lėvizjeje janė nė kundėrshtim tė plotė me traditat e kulturės dhe tė trashėgimisė fetare islame. 37 Duke qenė se historia dhe trashėgimia e popujve muslimanė ka qenė radikalisht e ndryshme prej asaj tė Evropės Perėndimore dhe Amerikės, feminizmi i cili do tu apelonte grave muslimane dhe shoqėrisė nė pėrgjithėsi, duhet tė jetė pėrkatėsisht i ndryshėm. Kėto tė drejta ligjore, tė cilat gratė perėndimore i kėrkuan nė reformimin e Ligjit tė Pėrgjithshėm Anglez, kanė qenė tashmė tė pohuara pėr gratė muslimane nė shekullin e 7-tė. Me fjalė tė tjera, qė lėvizja feministe tė ketė sukses nė njė ambient islam, ajo duhet tė jetė njė formė vendase (indigjene) e feminizmit, mė mirė sesa njė formė e konceptuar dhe e kultivuar nė njė ambient tė huaj, me probleme tė ndryshme, me zgjidhje dhe synime tė ndryshme.
Ndėrsa nė Perėndim, rrjedha kryesore e lėvizjes sė grave, e ka shikuar fenė si njė prej armiqve kryesorė tė progresit dhe tė mirėqenies sė saj, gratė muslimane i vlerėsojnė mėsimet e Islamit si pėrkrahėsin dhe mbrojtėsin e tyre mė tė mirė. Porositė qė gjenden nė Kuran dhe nė shembullin e pejgamberit Muhammed s.a.v.s., vlerėsohen si ideal drejt sė cilit gratė bashkėkohore dėshirojnė tė kthehen. 38
Tė drejtat dhe privilegjet tė cilat kanė arritur femrat evropianė pas presioneve nė shoqėritė ku jetojnė dhe qė i kanė arritur vetėm tani sė fundi, Islami i ka rregulluar juridikisht pėr tė gjitha gratė shumė shekuj mė parė, pa qenė nevoja qė ato tė rebelohen pėr shpalljen e normave tė tilla ligjore. 39
Tė drejtat e gruas nė kohėt moderne nuk u dhanė vullnetarisht apo vetėm si rezultat i pėrzemėrsisė ndaj gjinisė femėrore. Gruaja moderne arriti nė pozitėn e saj tė tashme me anėn e forcės.
Me qėllim qė tė arrinte deri nė pozitėn e sotme, gruaja luftoi me dekada dhe shekuj. Me qėllim qė tė fitonte tė drejtėn e mėsimit dhe lirinė e punės dhe fitimit, asaj iu desh tė ofronte sakrifica tė dhembshme dhe tė heqė dorė nga shumė tė drejta tė saj natyrore. Ajo pagoi shumė shtrenjtė qė ta vendoste statusin e saj si njė qenie njerėzore qė posedon shpirt. Edhe pas tė gjithė kėtyre sakrificave tė shtrenjta dhe luftėrave tė dhembshme, ajo ende nuk ka arritur atė qė feja islame ka vendosur me dekretin hyjnor pėr gruan muslimane.40
Islami i ngriti gratė prej pozitės sė njė plaēke nė martesė, nė atė tė partnereve tė barabarta. Nė ēėshtjen e divorcit, ajo ndryshoi prej njė soditėse plotėsisht tė pafuqishme, nė njė qė mund tė ndėrmerrte procedurėn gjyqėsore tė divorcit dhe tė kėrkonte tė drejtat e saj tė prikės dhe trashėgimisė. Prej njė pozite tė njė mosqenieje ligjore, ajo u bė njė personalitet ligjor nė kuptimin e plotė tė fjalės, e aftė pėr tė mbajtur pronėn, dhe iu dha e drejta pėr tė pasur pjesė tė drejtė tė pasurisė trashėguese tė familjes dhe burrit tė saj. Nga ana sociale, me arsimimin e kėrkuar barazisht tė saj si edhe tė ēdo mashkulli, ajo u ngrit prej Islamit nė pozitėn e ndikimit dhe shėrbimit social dhe kulturor. 41
Kurani nuk i denigron gratė
Nė mesin e errėsirės qė e kishte gllabėruar botėn, zbulimi hyjnor kumboi nė shkretėtirėn e Arabisė me freski dhe madhėshti si mesazh universal pėr njerėzimin: O ju njerėz, kini frikė Zotin tuaj , qė ju ka krijuar prej njė vete, dhe nga ajo krijoi palėn e saj dhe prej atyre tė dyve u shtuan shumė burra e gra. (Kurani 4:1). Njė studiues duke analizuar kėto vargje thotė: Ėshtė e besueshme se nuk ka tekst tjetėr, tė vjetėr apo tė ri, qė ta trajtojė me kaq humanizėm gruan nė tė gjitha aspektet, kaq shkurt, kaq thellė, me kaq elokuencė dhe me kaq origjinalitet se sa ky dekret hyjnor.42
Islami i sheh si mashkullin edhe femrėn me tė drejtat dhe detyrat e veta, pasi secili janė degė tė njė trungu, qė e kanė zanafillėn nga njė baba, Ademi dhe nga njė nėnė Hava.43 Nė pajtim me Kuranin, tė dy gjinitė ndajnė besimin e pėrbashkėt, tė dy janė subjekte nė kushte tė njėjta ekzistenciale, me mundėsi tė njėjta dhe qėllim tė njėjtė pėr ekzistim.44
Pejgamberi Muhammed thoshte: Gratė janė gjysma tjetėr e burrave. Njėsia themelore e njerėzimit nuk ėshtė as burri, as gruaja. Ėshtė burri dhe gruaja, tė bashkuar pėrmes martesės qė i bėn ata familje (ashtu si pjesa mė e vogėl e ujit nuk ėshtė as oksigjeni as hidrogjeni, po tė dy kėta elementė sė bashku.)45
Statusi i gruas nė fenė islame ėshtė diēka unike, diēka qė nuk ka kurrfarė ngjashmėrie nė cilindo sistem tjetėr.
Nuk ishte zėri i fesė islame ai qė e karakterizoi gruan si prodhim tė djallit apo si farė tė sė keqes. Nuk qe feja islame qė parashtroi pyetjen se a ka gruaja shpirt apo jo. Asnjėherė nė historinė islame nuk u vu nė dyshim statusi njerėzor i gruas apo posedimi nga ana e saj i shpirtit dhe kualiteteve tė tjera tė mira shpirtėrore.46
Kurani nuk i pėrmban historitė, qė gjenden nė Testamentin e Vjetėr, tė cilat e denigrojnė gruan. Nuk ekziston asnjė e thėnė tėrthorazi, se gruaja e parė, e krijuar prej Zotit, ishte njė krijesė mė pak e vlefshme se burri i parė, apo se ajo ishte njė lloj shtojce e formuar nga njė prej brinjėve tė tij. Nė vend tė kėsaj, ne lexojmė se mashkulli dhe femra janė krijuar min nefsin uehidetin (prej njė shpirti apo uni tė vetėm), pėr ta plotėsuar njėri-tjetrin (4:1; 7:189). Ndėrsa Tora apo Testamenti i Vjetėr e trajton Avėn si tunduese tė kopshtit tė Edenit, e cila e ndihmoi Satanin nė joshjen e Ademit pėr tė mos iu bindur Zotit, Kurani e trajton ēiftin me barazi tė plotė. Nė fenė islame nuk ekziston koncepti i fajėsisė sė mėkatit fillestar mbi gratė (7:20-25; 20:121). Larg prej idesė se djalli e tundoi Evėn nė rolin e saj si gruaja e parė, Kurani e vendos fajėsinė pėr mosbindje nė Kopshtin e Edenit si mbi Adamin ashtu edhe mbi gruan e tij. Qė tė dy janė njėlloj fajtorė, tė dy u ndėshkuan njėlloj prej Zotit duke u dėbuar prej Kopshtit; dhe qė tė dy u falėn njėlloj kur ata u penduan.47 Gjithashtu, gruaja ėshtė nėna e tė gjithė burrave dhe roli i saj nuk pėrmban konotacione pėrbuzėse.
Gjithashtu, historia e krijimit nė Kuran, sipas tė cilės Zoti krijoi njeriun e parė dhe e ēiftėzoi kėtė njeri, nuk e ka pėrcaktuar (atė) si mashkull dhe nė lidhje me kėtė ti jepte atij ndoshta rėndėsi tė mė pėrparshme. Nė tė vėrtetė, pėr arsye tė kėrkesave gramatikore (nafs ėshtė njė fjalė e gjinisė femėrore nė arabisht, siē ėshtė fjala wahidah qė do tė thotė njė njeri), personi i parė i krijuar ėshtė konsideruar si i gjinisė femėrore. Nė kundėrshtim me kėtė fakt, pėrkthimet anglisht tė ndikuara prej historisė sė Testamentit tė Vjetėr bėjnė transferimin tek mashkullorja kur pėrkthejnė fragmentin pėrkatės prej Kuranit (4:1).48
Pozita e gruas nė Islamin e hershėm
Pozita e gruas nė Islamin e hershėm ka qenė me tė vėrtetė njė pozitė shembullore, pozitė qė duhet tė studiohet dhe tė njihet prej ēdo gruaje, si edhe prej ēdo liberacionisti nė shekullin e 21-tė. 49
Madje edhe feministet muslimane, sikurse Fatima Mernissi nė librin e saj Women and Islam: An historical and theological inquiry, Oxford, 1991, e pranojnė se gratė kanė luajtur njė rol tė rėndėsishėm nė jetėn e Pejgamberit. s.a.v.s. 50
Zėri i parė qė ėshtė ngritur pėr tė vėrtetuar pejgamberinė e Muhammedit a.s. ka qenė zėri i femrės, e ai zė ka qenė zėri i Hadixhes r.a. Po ashtu, dėshmorja e parė nė Islam ka qenė femėr, e ajo ėshtė Sumejja, nėna e Amarit.51
Pejgamberi ka thėnė: Nga bota juaj mė janė tė dashura gratė dhe aroma, kurse gėzimi im mė i madh ėshtė nė namaz.
Siē shihet nga fjalėt e tij, gratė janė pėrmendur sė bashku me aromėn dhe namazin. Edhe fjalimin e tij tė fundit lamtumirės drejtuar ashabėve e pėrfundoi me porosinė qė tė jenė tė sjellshėm ndaj bashkėshorteve tė tyre. All-llahu i gjithėfuqishėm, ia besoi mashkullit ndėrtimin, ngritjen dhe rregullim e jetės, por femrės ia dhuroi rolin mė tė madh, mė tė rėndėsishėm dhe mė tė ndershėm: i besoi edukimin e vetė njeriut.52
Duke i dhėnė rėndėsi tė madhe nėnės e cila lind dhe edukon shoqėrinė, duke lavdėruar amėsinė, Pejgamberi a.s. ka thėnė: Xhenneti ėshtė nėn kėmbėt e nėnės.
Gratė luanin njė rol tė rėndėsishėm nė shekujt e hershėm tė Islamit, madje duke arrirė pushtet nė ēėshtjet shoqėrore. Kurani insistoi mbi barazinė e gjinive dhe vrulli i hershėm islam pėr arsimim solli shumė dobi pėr gratė nė shekujt e hershėm. Gratė u bėnė poete, shkrimtare dhe udhėheqėse nė fusha tė ndryshme. Sukajaneh (vdiq 735 e.s.), bija e Husejn ibn Aliut, ishte drejtuese e modės dhe letėrsisė, sallonet dhe mbrėmjet intelektuale tė sė cilės ishin tė njohura nė tėrė Botėn Muslimane tė asaj kohe. Rabiah el Adauijjah, nė shekullin e dytė tė Islamit, ishte njė nga poeteshat mė tė famshme sufiste. 53
Ėshtė njoftuar nė Kuran dhe na bėhet me dije prej historisė, se gratė jo vetėm shprehnin mendimet e tyre lirisht nė prezencėn e Pejgamberit, por gjithashtu argumentonin dhe merrnin pjesė nė diskutime serioze me vetė Pejgamberin dhe udhėheqės tė tjerė muslimanė tė kohės (58:1). Gratė muslimane, dihet madje tė mos kenė qenė nė njė mendje me halifė tė caktuar, tė cilėt mė vonė kanė pranuar argumentet e bazuara tė kėtyre grave. Njė shembull i veēantė ndodhi gjatė halifatit tė Umer ibn el Hattab-it. 54
Pas vdekjes sė Pejgamberit e deri nė shekullin tonė, gjendet njė histori e mbushur plot me zonja tė famshme muslimane, mėsuese, edukatore, luftėtare, infermiere, poete, autore, hafėze, tė ndershme e dinjitoze, qė merren si shembull nė shoqėri.55
Gruaja ėshtė personalitet ligjor i mėvetėsishėm
Ēdo individ musliman, qoftė mashkull apo femėr, mban njė identitet tė veēantė prej djepit deri nė varr. Ky personalitet ligjor i mėvetėsishėm i paracakton ēdo gruaje tė drejtėn pėr tė kontraktuar, pėr tė drejtuar biznesin, pėr tė fituar dhe zotėruar pasurinė nė mėnyrė tė pavarur. Martesa nuk ka pasoja mbi statusin e saj ligjor, pronėn e saj, fitimet e saj apo madje mbi vetė emrin e saj. Ndryshe nga situata nė Perėndim, ku deri nė shekullin e fundit ishte e pamundur pėr njė grua tė martuar, pėr ta mbajtur pasurinė pėr veten e vet, pėr tė kontraktuar me persona tė tjerė, apo pėr tė shfrytėzuar pasurinė e saj pa miratimin e burrit tė saj, Kurani shpalli tė drejtėn e ēdo gruaje, pėr tė blerė dhe pėr tė shitur, pėr tė kontraktuar dhe pėr tė fituar, dhe pėr tė mbajtur dhe menaxhuar paratė dhe pronėn e vet asaj. 56
Gruaja mund ti diktonte kushtet e marrėveshjes martesore nė kontratė, si edhe kushtet e divorcit. Ajo u bė njė qenie ligjore e cila mund ta zotėronte dhe ta drejtonte vetė pasurinė. Pasuria e saj mbetej e vet asaj, madje edhe kur ajo martohej. Asaj i ėshtė dhėnė e drejta nga Kurani pėr tė siguruar jetesėn dhe pėr tė pasur tė ardhura si njė individ i pavarur (4:32). Asaj, veēanėrisht, i paracaktohet nė Kuran sa gjysma e hises sė mashkullit (4:11); por kur ne kuptojmė se, nė ndryshim nga shoqėria perėndimore, burri i saj, babai i saj, vėllai i saj apo pjesėtarė tė tjerė meshkuj tė farefisit tė afėrm, mbahen ligjėrisht pėrgjegjės pėr mbajtjen e saj, ne mund tė kuptojmė domosdoshmėrinė si edhe drejtėsinė e njė kushti tė tillė.57
Nė fenė islame, gruaja ėshtė njė entitet i pavarur dhe sipas kėsaj, njė qenie plotėsisht pėrgjegjėse njerėzore. Islami i drejtohet asaj nė mėnyrė tė drejtpėrdrejtė dhe nuk i qaset mė ndėrmjetėsimin e meshkujve. Pranimi i fesė ėshtė njė ēėshtje krejtėsisht personale e bėrė sipas vullnetit tė saj burimor dhe tė pavarur. 58
All-llahu i Gjithėdijshėm i ka dhuruar gruas fuqi tė jashtėzakonshme. Pėrparimi dhe lumturia, si edhe shkatėrrimi i familjes janė nė duart e saj. Gruaja mund tė shndėrrojė shtėpinė nė xhennnet ose nė xhehenem tė kėndellur. Ajo ka mundėsi qė ta ēojė burrin e vet gjer nė piedestalin mė tė lartė tė suksesit ose nė fund tė humnerės dhe mjerimit.59
Burri dhe gruaja kanė status dhe vlerė tė barabartė
Islami e sheh femrėn si pjesėtare tė denjė tė shoqėrisė me pėrgjegjėsitė, tė drejtat dhe privilegjet e saj. Zonja Anni Besant thotė: Pėr sa i pėrket ēėshtjes sė gruas, Legjislatura Islame ėshtė prej legjislaturave mė tė pėrparuar dhe mė tė drejta tė cilat kanė dalė nė kėtė botė. 60 Nė sferėn e legjislacionit, Islami filloi me barazimin e statusit tė burrit dhe tė gruas. Muhammedi a.s. ka thėnė: Mė i miri nga ju ėshtė ai qė sillet mė sė miri ndaj gruas sė vet. Po ashtu edhe: Ju keni tė drejta te gratė tuaja, por edhe ato kanė tė drejta ndaj jush. Kėshtu ai i vuri relacionet midis dy gjinive mbi njė bazament juridik.61
Islami pohon se tė dy llojet e roleve meritohen barazisht tė ndiqen dhe tė respektohen, dhe se kur shoqėrohen me drejtėsinė e kėrkuar prej fesė, njė ndarje e punės sipas gjinive ėshtė pėrgjithėsisht e dobishme ndaj tė gjithė anėtarėve tė shoqėrisė. Nė Kuran, nuk ėshtė bėrė kurrfarė dallimi midis gjinive. Nuk ka dyshim se pėr muslimanėt dhe muslimanet, besimtarėt e besimtaret, adhuruesit e adhurueset, tė sinqertit e tė sinqertat, durimtarėt e durimtaret, tė pėrvuajturit e tė pėrvuajturat, sadakadhėnėsit e sadakadhėnėset, agjėruesit e agjėrueset, ruajtėsit e nderit e ruajtėset e nderit, shumė pėrmendėsit e All-llahut e shumė pėrmendėset e All-llahut, All-llahu ka pėrgatitur falje (mėkatesh) dhe shpėrblim tė madh. (33:35). Kush bėn vepėr tė mirė, qoftė mashkull ose femėr, e duke qenė besimtar, Ne Do ti japim atij njė jetė tė mirė (nė kėtė botė ) e (nė botėn tjetėr) do tu japim shpėrblimin mė tė mirė pėr veprat e tyre. (16:97). Unė nuk ia humb mundin asnjėrit prej jush, mashkull qoftė apo femėr. Ju jeni njėri nga tjetri... (3:195)
Kurani i qorton ata qė besojnė se gratė janė inferiore ndaj burrave (16:57-59) dhe, nė mėnyrė tė pėrsėritur, shprehet pėr nevojėn e trajtimit tė burrave dhe tė grave me paanėsi (2:228, 231; 4:19, dhe kėshtu nė vazhdim).62
Po tė mos i kishte gjykuar All-llahu i Lartėsuar tė dy sekset si tė njė statusi dhe tė njė vlere tė barabartė, deklarata tė tilla tė shprehura qartė tė barazisė sė tyre nė obligimet dhe shpėrblimet fetare, nuk do tė ishin bėrė nė Kuran.63
Ėshtė e vėrtetė se ekzistojnė disa dallime ontologjike dhe fiziologjike midis femrės dhe mashkullit. Femra ėshtė xhentile, anon mė shumė nga dashuria, ėshtė shpirtbutė, e dhėnė pas estetikės, ėshtė mė mbresėlėnėse. Pėr kėtė arsye gruas i thuhet gjinia mė e ndjeshme. Burri ėshtė mė racional, mė i fortė fizikisht dhe mė i ashpėr. Por sipas Islamit, kėto dallime nuk janė edhe aq tė rėndėsishme , sepse edhe natyrėn e mashkullit edhe natyrėn e femrės i lartėsojnė faktorėt transcendentale, si fryrja e shpirtit dhe substanca hyjnore.64
Ėshtė e qartė se, Kurani jo vetėm rekomandon, por ėshtė madje insistent nė barazinė e burrave dhe grave, si njė karakteristikė themelore e njė shoqėrie kuranore. Pretendimi i kritikėve jomuslimanė se, Islami i denigron gratė, mohohet nė mėnyrė emfatike nga Kurani. Mohime tė ngjashme janė edhe argumentet e tė ashtuquajturve muslimanė, se gratė janė fetarisht, intelektualisht dhe etikisht inferiore kundrejt burrave, sikurse pėrmendej mė herėt nė literaturat ēifute dhe kristiane.65
Tė drejtat dhe pėrgjegjėsitė e njė gruaje janė tė barabarta ndaj atyre tė njė burri, por ato nuk janė domosdo identike me tė tyret. Barazia dhe identiteti janė dy gjėra tė ndryshme. Si rrjedhim burrat dhe gratė duhet tė jenė plotėsues tė njėri-tjetrit, nė njė organizim multi-funksional, mė mirė se sa tė konkurrojnė me njėri-tjetrin nė njė shoqėri uni-funksionale.66
Familja ėshtė qeliza themelore e shoqėrisė
Familja ėshtė institucioni mė i vjetėr nga tė gjitha institucionet njerėzore. Qytetėrime tė tėra kanė lulėzuar apo kanė stagnuar varėsisht prej asaj se sa ka qenė jeta familjare e tyre e fortė apo e dobėt. Islami u kushton kujdes tė veēantė vlerave dhe artit familjar, sepse kjo me tė vėrtetė ėshtė art dhe kėrkon njė pėrkujdesje mė tė madhe nga tė gjitha lidhjet e tjera njerėzore.67
Nėse familja ėshtė e shėndoshė, e tillė ėshtė e edhe e tėrė shoqėria. Nėse nė familje ndodhin shkatėrrime dhe tronditje, themelet e shoqėrisė minohen seriozisht. 68
Familja e cila pėrbėhet prej dy elementeve pėrbėrėse, mashkullit dhe femrės, fton pėr bashkėpunim reciprok dhe siguron nevojat e tyre. Realisht ata sė bashku formojnė njė organizėm, duke i mundėsuar pemės sė njerėzimit tė zhvillohet dhe nė fund tė sjellė fryte. Pėrmes bashkėpunimit ēifti bashkėshortor mund tė rritė dhe tė arsimojė farėn e fryteve tė tyre.69
Sipas komunistėve, familja nxit ndjenjėn e forcimit tė pronės private pėr hir tė trashėgimit nga ana e fėmijėve tė asaj qė zotėrojnė prindėrit. Ata duan ta zhdukin pronėn private dhe si rrjedhojė urrejnė ēdo sistem apo mendim qė qėndron nė rrugėn e zhdukjes sė saj. Sistemi komunist kėrkon nga individėt qė tė shkrihen plotėsisht me sistemin, shtetin e udhėheqėsin dhe tė mos kenė asnjė lidhje tjetėr veē kėtyre varėsive tė domosdoshme pėr sistemin. Si rrjedhojė ata e urrejnė familjen. 70
Kulmi i kėsaj marrėdhėnieje civilizuese ndaj familjes mund tė gjendet nė fjalinė e njohur tė Marksit nė librin e tij Kapital: Fėmijėt e tė dy gjinive nuk duhen mbrojtur nga askush mė tepėr se nga prindėrit e tyre. 71
Sipas komunistėve kur tė zhduket prona private fėmijėt do tė jenė pronė e shtetit. Ai do ti zotėrojė ata si pronė kolektive. Shteti i rrit me edukatėn e duhur dhe prindėrit e tyre nuk kanė pėr detyrė pėrveēse lindjen e tyre pėr llogari tė shtetit.72
Ēerdhet dhe azilet e pleqve janė mungesė e dashurisė dhe ngrohtėsisė dhe janė rezultat i ndryshimit tė rolit tė femrės nė jetėn e njeriut. Premisa e tyre e pėrbashkėt ėshtė eliminimi shkallė-shkallė i marrėdhėnies prindėrore: nė ēerdhe janė fėmijėt pa prindėr, nė azilet e pleqve prindėrit pa fėmijė. Tė dyja janė mrekullitė e civilizimit.73
Pa marrė parasysh se cili ėshtė shkaku e cila pasoja, qytetėrimi dhe familja duket se e kanė tė shkruar tė ngrihen sė bashku e tė bien sė bashku. 74
Sistemi i familjes islame i sjell tė drejtat e burrit, tė gruas, tė fėmijėve dhe tė tė afėrmve nė njė baraspeshė tė pėrsosur. Ai kultivon sjellje bujare, zemėrgjerėsi dhe dashuri nė suazat e sistemit tė mirėorganizuar familjar. Paqja dhe siguria e ofruar nga njėsia e qėndrueshme familjare ėshtė njė vlerė e madhe dhe konsiderohet si qenėsore pėr ngritjen shpirtėrore tė anėtarėve tė saj. 75
Shoqėria moderne ka bėrė njė gabim tė madh qė e ka zėvendėsuar mėsimin brenda familjes me shkollėn qysh nė moshė tė njomė dhe kėtė gabim e ka bėrė e shtyrė nga gratė qė ua lėnė fėmijėt dadove tė tyre pėr tu marrė me karrierėn e tyre, me jetėn mondane, me kėnaqėsitė seksuale, me fantazitė letrare apo artistike, ose thjesht pėr tė luajtur brixh, pėr tė shkuar nė kinema, duke shkaktuar nė kėtė mėnyrė shthurjen e bashkimit familjar, ku fėmija rritej pranė tė mėdhenjve dhe mėsonte shumė prej tyre. 76
Arma e parė qė perėndimi pėrdori pėr shpartallimin e qytetėrimit dhe pėr ndryshimin e moralit islam nga forma e tij origjinale ishte femra. Nuk ka nevojė pėr tė dhėnė argumente mė tė forta pėr kėtė tė vėrtetė se sa fjalėt e misionarit dhe orientalistit tė njohur Gispi: Me tė vėrtetė shkollat e femrave arabe janė drita e syve tė mi pėr arsye se ai e kuptonte forcėn e ndikimit tė gruas nė rregullimin e jetės sė njė gjenerate apo prishjen e saj.77
Shumė gra sot e ushtrojnė tė drejtėn e lirisė pėr tė dalė tė pavarura tė punojnė e tė fitojnė, tė pretendojnė se janė tė barabarta me mashkullin, por kjo, pėr fat tė keq shkon nė disfavor tė familjeve tė tyre.78
Gratė duhet tė marrin njė edukatė tė ngritur si e si qė fėmijėt e tyre ti bėjnė qenie tė larta dhe jo pėr tu bėrė ato vetė doktoresha apo profesoresha. 79
Kur zbatohet moraliteti islam familja jeton nė mirėqenie, kėnaqėsi, respekt, dashuri reciproke, disponim dhe sinqeritet.
Kontributi i nėnės pėr formimin e anės shpirtėrore tė fėmijės ėshtė shumė i madh. Ėshtė ajo qė i mėson fėmijės gjithēka qė ajo e ka mė tė bukur, mė tė lartė e mė fisnike. Ajo nuk i jep fėmijės vetėm qumėshtin, por diēka edhe mė tė vlefshme se ai, diēka qė smund tia japė askush tjetėr veē saj. Ajo i jep zemėr e bashkė me tė ngrohtėsinė e ndjenjave njerėzore. Atė mund tė japė vetėm nėna dhe fėmija mund ti ndjejė ato vetėm nė gji tė saj, tek pėrqafimi i saj. 80
Kultura qė nga lashtėsia e deri mė sot ia kushtoi nėnės vargjet mė tė bukura, tonet mė tronditėse dhe pikturat dhe skulpturat mė tė dalluara. Picasso krijoi pikturėn e vet madhėshtore amėsia dhe me kėtė himn tė mrekullueshėm shpalli se pėr kulturėn Nėna ėshtė ende gjallė.81
Martesa shenjė e bekimit tė Zotit
Martesa nė fenė islame nuk ėshtė njė marrėveshje afariste pėr tė cilėn bėjnė negociata dy partnerė, as nuk ėshtė kontratė shekullare ku pėrfitimet dhe obligimet ēmohen nė kontrast me njėra-tjetrėn. Pastėrtia morale, ngritja shpirtėrore, integriteti social, stabiliteti njerėzor, paqja dhe mėshira, janė elementet kryesore tė martesės. Kjo ėshtė njė kontratė pėr tė cilėn vetė Zoti ėshtė Dėshmitari i Parė dhe Pala e Parė. Kjo kontratė nėnshkruhet nėn Emrin e Tij. Kjo ėshtė shenjė e bekimeve tė Tij dhe njė mėshirė e pafundme, siē thotė vetė Ai nė Kuran (30:31).82
Lidhja bashkėshortore ėshtė njė litar hyjnor qė i bashkon zemrat, i qetėson ato kur janė tė shqetėsuar. Shtėpia ėshtė qendėr dashurie, kujdesi dhe miqėsie. Kėto begati All-llahu i gjithėfuqishėm i pėrmend nė Kuranin famėlartė: Edhe njė argument tjetėr i Tij ėshtė se Ai, nga lloji juaj, krijon bashkėshorte qė tė gjeni prehje pranė tyre, dhe ndėrmjet jush mbjell dashuri dhe mėshirė. (30:21). 83
Fėmija ėshtė fryt i drurit bashkėshortor dhe dėshirė natyrore e mashkullit dhe femrės. Martesa pa fėmijė ėshtė sikurse pema pa frute. Pėrgjegjėsia me e ndjeshme e nėnės ėshtė tė edukojė fėmijėn e saj. Nėse nėnat i edukojnė si duhet fėmijėt e tyre, atėherė i tėri kombi, madje edhe bota do tu nėnshtrohej ndryshimeve revolucionare.84
Raporti midis burrit dhe gruas nuk ėshtė njė raport thjesht utilitar. Ky raport ka karakter shpirtėror dhe prej tij burojnė: dashuria, xhentilesa, mirėkuptimi, mbėshtetja, besimi reciprok, shpirti i sakrificės, pėrkrahja dhe ndihma. Vetėn nė kontekstin familjar, kėto potencialitete shpirtėrore tė burrit dhe gruas kthehen nė realitete dhe bėjnė qė brenda familjes tė lulėzojė begatia dhe virtyti.85
Shija delikate e femrės dhe ndjenja e saj pėr elegancė e fisnikėron bashkėshortin e saj dhe fėmijėt, i jep sharm dhe shkėlqim shtėpisė sė tyre dhe u jep dėshirė dhe vullnet pėr jetė.86
Nėse jeta martesore kalohet nė harmoni atėherė aty krijohet prehje, relaksim dhe ēlodhje mendore mbas detyrave dhe obligimeve. Mbas kėtyre tė mirave qė janė fryte tė harmonisė bashkėshortore, ēdo i martuar mund ti pėrkushtohet veprimtarisė sė tij me njė zell tė ripėrtėrirė dhe mė me devotshmėri. 87
Mbrojtja e sistemit tė zgjeruar familjar
Nė statusin dhe rolin e gruas nė shoqėrinė islame ndikojnė njė numėr traditash sociale, psikologjike dhe ekonomike. Njė prej kėtyre traditave ėshtė mbrojtja e sistemit tė zgjeruar familjar nė vend tė sistemit familjar bėrthamė. Pėrkrahjet dhe pėrgjegjėsitė reciproke, qė veprojnė nė kėto grupe tepėr tė gjėra tė njė gjaku, nuk konsiderohen vetėm tė dėshirueshme, por ato ligjėrisht shkaktojnė obligime mbi anėtarėt e shoqėrisė sipas ligjit islam.
Ndėrsa pjesa mė e madhe e feministeve perėndimore do ta nėnēmonin pjesėmarrjen e familjes nė martesėn e njė ēifti si njė influencė negative, pėr shkak tė kufizimit tė dukshėm tė lirisė dhe pėrgjegjėsisė sė tyre individuale, ne si muslimanė duhet tė argumentojmė se pjesėmarrja e tillė ėshtė dobiprurėse edhe pėr individėt, edhe pėr grupet brenda shoqėrisė. Kjo jo vetėm i siguron martesat, qė bazohen mbi parime mė tė shėndosha sesa ato tė bazuara nė magjepsjen fizike dhe tėrheqjen seksuale, por siguron edhe masa tė tjera ruajtjeje pėr vazhdimėsinė e suksesshme bashkėshortore. 88
Pėrfundimet e njė studimi, drejtuar nga Qendra e studimeve tė Politikės Familjare dhe botuar nė Daily mail , me tirazh masiv, shkaktuan shqetėsim. Daily mail komentonte se Britania dhe shumė nga vendet e tjera tė Evropės ishin pėrpara shkatėrrimit tė familjes. 89
Pasi qė shkurorėzimi i jep goditje vdekjeprurėse ligjit tė familjes, ndėrsa ngrohtėsia e jetės familjare zėvendėsohet me ftohtėsi, shumė sociologė dhe psikologė theksojnė se duhet tė ndalen shkurorėzimet, pos nė raste tė veēanta. 90
Anėtarėt e familjes, sigurojnė shoqėrueshmėri tė shumėllojshme, si edhe burime tė gatshme tė kėshillės dhe mirėdashjes pėr tė sapomartuarit, derisa ata tė pėrshtatin mėnyrėn e tė sjellit ndaj njėri-tjetrit. Pėr kėtė arsye, grindjet nuk janė kurrė shkatėrruese ndaj lidhjes martesore, derisa anėtarė tė tjerė tė rritur tė familjes, veprojnė si ndėrmjetės dhe sigurojnė burime alternative tė shoqėrimit dhe kėshillojnė mosmarrėveshjet pasuese. Problemet e papajtueshmėrisė midis brezave (tė prindėrve dhe tė fėmijėve), gjithashtu lehtėsohen dhe nė familjen e zgjeruar, fėmijėt e prindėrve qė janė nė marrėdhėnie pune, nuk e ndiejnė nevojėn e tė qenit tė pambrojtur, tė papėrkujdesur, apo tė dashurisė dhe tė shoqėrizimit tė pamjaftueshėm, sepse shtėpia e familjes sė zgjeruar nuk ėshtė kurrė e zbrazėt.91
Fėmijėt qė pėrjetojnė pakėnaqėsi tė tilla janė tė prirė tė bėhen agresivė, depresivė dhe pesimistė qė nė moshė tė re. Ata dėshpėrohen me familjet e veta dhe mund tė bėhen aq tė kompleksuar dhe me pengesa mentale sa qė mund tua rrezikojnė jetėn dhe madje ti vrasin njerėzit, ose tė bėjnė vetėvrasje.92
Nesėr bota do tė vuajė pėr shkak tė fėmijėve tė sotėm qė janė tė mbrapshtė, kokėfortė, tė padijshėm, materialistė, shpirtligė, neglizhentė dhe egoistė. Nga ana tjetėr, bota e tė nesėrmes do tė ketė dobi prej fėmijėve tė sotėm qė janė tė ndershėm, tė sjellshėm, bujarė, guximtarė, tė drejtė e tė besueshėm. 93
Nė fakt, pa institucionin e familjes sė zgjeruar ėshtė e pamundur tė imagjinosh ndonjė zgjidhje tė arsyeshme pėr problemet me tė cilat pėrballet tani shoqėria perėndimore. Derisa njė numėr gjithnjė e mė i madh grash po hyjnė nė fuqinė punėtore, familja e ngushtė ėshtė e paaftė pėr tė mbėshtetur nevojat e anėtarėve tė saj.
Vėshtirėsitė nė njė familje tė vetme prindėrore janė sigurisht tė zmadhuara njėqindfish. Sforcimi qė njė sistem i tillė familjar vendos mbi gruan e punėsuar ėshtė shkatėrrim pėr individin, gjithashtu pėr martesėn dhe lidhjet familjare.94 Mashkulli ndien jo vetėm vėshtirėsi fizike, pasi ai orvatet pėr tė marrė pėrsipėr disa prej obligimeve tė gruas, tė cilat ajo nuk ėshtė e aftė pėr ti pėrmbushur nė rolin e saj tė ri tė shumėfishtė si grua e punėsuar bashkėshorte nėnė; nė situata tė tilla satisfaksioni i tij intelektual dhe emocional gjithashtu pakėsohet. Gruaja e tij nuk e ka energjinė rezervė mendore apo emocionale pėr tė dėgjuar problemet dhe ankesat e tij. Ajo nuk ka kohė pėr tė ndarė pėr planet e tij, nė kohėn kur ajo duhet tė pėrballojė pozicionin e saj tė dyfishtė ndaj problemeve qė krijohen si jashtė, ashtu dhe brenda shtėpisė. 95 Shpesh acarimet mbi nėnėn, babain dhe fėmijėt bėhen aq tė padurueshme saqė familja shkatėrrohet nga divorci dhe problemet shumėfishohen me polarizimin nė rritje midis individėve. Vėshtirėsi tė tilla mund tė lehtėsohen me anėn e njė sistemi tė zgjeruar familjar. Gruaja, nė kėtė rast, do tė gėzojė njė ēlirim tė vėrtetė pėr tia kushtuar pėrpjekjet e saj mė kryesore mbikėqyrjes sė pėrgjegjėsive tė saj familjare; apo nėse gra tė tjera nė familje janė tė lira dhe dėshirojnė ta pėrmbushin kėtė rol pėr tė vazhduar karrierėn e saj tė zgjedhur me vullnet tė lirė. 96
Familja e zgjeruar i mundėson gruas tė ndjekė karrierėn e saj
Gratė duhet tė arsimohen dhe tė jenė nė gjendje qė ti ofrojnė shoqėrisė shėrbime mė kualitet tė njėjtė sikurse meshkujt. Meshkujt muslimanė nuk duhet tė jenė egoistė dhe tia rrėmbejnė shoqėrisė shėrbimet e grave tė talentuara dhe tė pėrparuara dhe tė presin prej tyre qė ti kushtohen vetėm njė njeriu. Ka shumė meshkuj qė nuk i kushtojnė rėndėsi talentit tė grave tė tyre dhe e ngufasin zhvillimin e tyre tė mundshėm, gjė kjo qė ėshtė shumė e trishtueshme pėr shoqėrinė. 97
Edhe pse amvisėria, lindja dhe rritja e fėmijėve ėshtė njė profesion universal, ėshtė e vėrtetė se ai nuk i shteron tė gjitha energjitė e femrės. 98
Nuk ėshtė e rregullt qė tė presim nga njė grua shumė inteligjente qė tė rrijė nė shtėpi duke e humbur talentin e saj dhe duke u kufizuar vetėm me punėt e shtėpisė. 99
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn