als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Prodhimi po bhet srish amerikan
6 Prill 2014 | : Ndryshe | Autor: Gazeta Shqip
1
ANTOINE VAN AGTMAEL, FRED BAKKER, Foreign Policy
Pjesa e Par
N vitin 1998, Dru Grinblat (Drew Greenblatt) mori kontrollin e Marlin Steel, nj kompani e vogl nn pronsi familjare me baz n Bruklin. Kompania prodhonte kosha me fije eliku t realizuara me dor, t cilat shrbenin si kasa reklamimi pr dyqanet e buks dhe pr shum dekada, biznesi qe n rritje t vazhdueshme, madje edhe gjat viteve 1990. Por rreth vitit 2003, dy gjra ndodhn: popullariteti spektakolar i diets me pak karbohidrate Atkins e oi biznesin e prodhimit t buks s specializuar n gjunj, ndrsa furnizuesit kinez filluan t minojn prodhuesit tradicional t koshave duke realizuar produkte shum m t lira.
Nga viti 2004, kompania qe n prag t falimentit dhe pastaj, krejt papritur, Boeing punsoi Marlin Steel pr nj porosi t strmadhe koshash t precizionit super t lart pr t magazinuar pjest e avionit gjat procesit t prodhimit. Grinblat menjher e kuptoi se koshat e prodhuar me dor nuk do t plotsojn kurr krkesat pr matje me precizion nanometrik q krkohej nga tregu tani dhe vendosi t rrezikoj duke bler nj robot t drejtuar nga kompjuteri, i cili mund t pres me shpejtsi metalin dhe ta prkul at n nj varietet t konsiderueshm koshash eliku.
Pjesa tjetr, thot Grinblat, sht thjesht histori. Ne kemi shitur m shum se 1 milion kosha t prshtatur shum sipas krkesave t klientit nga fabrika jon n Baltimore pa asnj defekt t vetm n cilsi. Gjat recesionit t fundit, shitjet e saj n fakt jan rritur dhe kompania e ka zgjeruar bazn e vet t klientve duke eksportuar n Kin, Meksik, Singapor, Tajvan dhe Kanada. Prgjat dekads s ardhshme, Marlin Steel shpreson t realizoj deri n 100 milion dollar shitje.
Eksperienca e ksaj kompanie sht shum larg t qent unike. Nj grup interesi i njohur si Reshoring Initiative (Nisma pr Rikthim) me baz n Ilinois, numron m shum se 200 raste t kompanive amerikane q e kan kthyer prodhimin n territorin e Shteteve t Bashkuara.
General Electric tashm prodhon bateri industriale te nj nga fabrikat e saj m t vjetra n shtetin e Nju Jorkut, si dhe pajisje larse e t tjera shtpiake n Kentaki. Apple sapo ka njoftuar se do t ndrtoj nj fabrik t re n Arizona dhe kompjutert Mac s shpejti do t dalin n treg nga fabrika e prodhimit n Ostin, Teksas, pr her t par q nga viti 2004. Edhe Stiv Xhobs (Steve Jobs) pati deklaruar se sipas mendimit t tij, kompjutert nuk do t prodhohen kurr n SHBA.
Google tashm asemblon smartfon n Teksas, ku Samsungu nga Koreja e Jugut prodhon gjithashtu ipsat pr Apple.
Edhe shum kompani t tjera po ndrtojn kapacitete prodhuese n Amerik duke shnuar nj kthes n tendenc. Caterpillar, Ford, BASF e Gjermanis, Lenovo e Kins, Metathex nga Kili dhe Orascom e Egjiptit jan n listn e kompanive q kan nisur apo rinisur prodhimin n SHBA.
Nse nj dekad m par 10 drejtues biznesi do t pyeteshin se ku do t shkonin t ndrtonin fabrikn e tyre t re, s paku nnt do t prgjigjeshin: Kin.
Sot, jo m shum se dy apo tre do t japin t njjtn prgjigje, ndrsa pes thon se do t ndrtojn n Shtetet e Bashkuara. Pas nj rnieje t fort n manifakturn amerikane, ajo po rikthehet n rritje si pesh n ekonomin amerikane. Por m e rndsishme sht se SHBA-ja po rifiton nj avantazh konkurrues n garn botrore pr konkurrueshmsi, pasi humbn terren n krahasim me Kinn e vende t tjera n zhvillim prgjat dy dekadave t fundit.
Nj sondazh i kryer n vitin 2012, zbuloi se gjithnj e m shum kompani me shitje mbi 10 miliard dollar po mendojn seriozisht t rikthejn prodhimin e tyre n SHBA. T njjtn gj po mendojn edhe nj e treta e kompanive me shitje mbi 1 miliard dollar n vit. Mes t intervistuarve, arsyeja kryesore qe q drgimi i prodhimit n Kin kishte rezultuar nj proces m i shtrenjt sesa qe menduar dhe se shum jan t shqetsuar nga rritja e mtejshme e pagave n ekonomin e Kins.
Thelbsore n kt rivendosje sht nj miks i pendess me nj t menduar t re. Shum po binden tashm se drgimi i kapaciteteve prodhuese jasht vendit ka qen po aq shum pr t kapur tregje t reja sesa ka qen pr t kursyer para n paga.
N t gjitha rastet, pagat jan nj tregues shum i dobt i kostove t puns, e cila duhet t marr parasysh edhe produktivitetin m shum sesa me faktin se sa para merr nj puntor.
Ajo q ka me t vrtet rndsi n konkurrencn botrore shkon shum prtej kostove t puns. Kompanit msuan se m sakt e msuan pr her t dyt se cilsia dhe koha e transportit kan rndsi pr klientt e tyre dhe se kostot e transportit shpesh dalin m t shtrenjta nga sa pritet. Ndrkoh, me zbulimin e gazit argjilor, energjia e lir po krijon nj realitet t ri n Shtetet e Bashkuara. Pr m tepr, ndarja e novacionit nga manifaktura rezultoi nj ide shum e keqe.
Pr disa koh, teknologjia e informacionit dhe media shoqrore prfaqsonin fytyrn novatore dhe fuqin konkurruese t Shteteve t Bashkuara, por kjo sht duke ndryshuar, pasi novacioni po prhapet.
Kufiri i ri i ekonomis s dijes do t jet prodhimi i mendjes, nj pasardhs i manifakturs s vjetr q do t integroj fuqit e industris tradicionale me botn dixhitale, automatizimin, materialet e reja me baz krkimore dhe sensor.
Nuk bhet fjal vetm pr raste t izoluara, megjithse disa jan ende deri diku t mistershme. Ato po i japin nj ndihm shtes konkurrueshmris s Shteteve t Bashkuara n bot. Pr m tepr, i gjith koncepti i rnies s manifakturs amerikane s shpejti do t shihet trsisht nn nj kndvshtrim t ri. I gjith diskursi mbi manifakturn do t ndryshoj. Koncepte t tilla si produkt me intensitet pune dhe ekonomi shkalle apo konceptet e manifakturs kundrejt sektorit t shrbimeve do t riprcaktohen.
Por ndoshta m e rndsishme sesa kjo, m n fund, ideja se manifaktura sht demode, madje e pist, sht br vet nj mnyr demode t menduari. N fakt, manifaktura nuk ka vdekur n Shtetet e Bashkuara. Ajo po rikthehet.
* * *
Pr m shum se dy shekuj, manifaktura qe nj burim i strmadh rritjeje, fuqie ekonomike, inovacioni dhe po krenarie pr Shtetet e Bashkuara. Ajo qe shtegu kryesor pr shtresn e mesme dhe n kulmin e vet kontribuoi n rreth 40 pr qind t t gjith prodhimit t brendshm bruto (PBB) (mes viteve 1890 deri m 1960). N vitet 1950 ajo shnoi kulmin duke ofruar 36 pr qind t t gjitha vendeve t puns. Sot, manifaktura jep 12 pr qind t PBB-s dhe punson 12 milion amerikan (9 pr qind t forcs puntore).
Shtetet e Bashkuara nuk jan vetm n kto shifra t tkurrura. Npr t gjith botn e industrializuar, baza e manifakturs ka qen n rnie n pak a shum t njjtat prmasa, ndrsa teknologjia e lart dhe vendet e puns financiare kan fituar fam e shrbime t tjera me paga m t ulta kan vijuar t rriten. Q nga vitet 1970, shpikja e mikroipit ka shum rol n kt rnie t manifakturs. Ndrkoh, manifaktura ka qen n rritje n ekonomit n zhvillim.
Megjithse ajo filloi shum m hert, rnia n manifaktur u prshpejtua me ritm alarmant n fillim t ktij shekulli. Shtetet e Bashkuara patn dikur shum krenari pr manifakturn e shtpis s vet, por kur t rinjt prodhues nga vendet n zhvillim mbrritn n sken duke ofruar kosto pune shum t ulta, shum prodhues nga tekstilet te kpuct tek elektronika duket se patn humbur aftsin e tyre apo dshirn pr t konkurruar. Kjo solli nj rnie t shpejt n vendet e puns n kt sektor, veanrisht n industrit q kan intensitet t lart pune, me gjith shum industri t tjera as q u prekn fare nga ky fenomen.
Mes viteve 2000 dhe 2007, 3.7 milion vende pune n manifaktur u humbn. Kjo kriz rrqethse i kapi Shtetet e Bashkuara pa vmendje. Prodhimi n manifaktur u zgjerua me hapin e breshks prej vetm 0.5 pr qind n vit n nj ekonomi n rritje.
Kjo ndodhi edhe para se Recesioni i Madh t godiste, gj q shtoi humbjet e vendeve t puns dhe mbylljen e fabrikave. Q nga viti 2001, m shum se 40 mij fabrika (10 pr qind e totalit) mbylln dyert.
Megjithat, shum fabrika t reja n Kin madje edhe shum fabrika t ndrtuara nga investitor t huaj nga Shtetet e Bashkuara, Europa dhe Japonia nuk sht se vodhn vende pune nga Shtetet e Bashkuara, ata jan thjesht duke iu prgjigjur rritjes s konsumatorve n vendet n zhvillim.
Ekonomia botrore nuk sht nj loj me rezultat zero. Dhe ekonomistt nuk jan t gjith dakord se kush qe fajtori pr kt automatizimi apo konkurrenca pr shum humbje t vendeve t puns. M pak se gjysma e vendeve t puns t humbura n manifaktur qen lidhur me konkurrencn e re nga ekonomit n zhvillim dhe zhvendosjen e mjeteve prodhuese n kto vende.
Natyrisht, nuk kishte kuptim pr t injoruar kostot shum m t ulta t puns jasht vendit. Konkurrentt nga Kina dhe vendet e tjera n zhvillim jo vetm q qen n gjendje t ulnin mimet, por ata kishin edhe tregje masive t vetat. Pr fat t keq, n nxitimin pr t kapitalizuar kto eficenca, kompanit shpesh injoruan disa kosto dhe nuk dalluan shum rreziqe. Ajo q u sakrifikua n emr t transferimit t prodhimit nuk u analizua si duhet.
Cilido t jet shkaku prgjegjs, tashm nuk ka dyshime se Shtetet e Bashkuara patn vshtirsi n konkurrimin me kostot tepr t ulta t puns nga Kina apo ekonomit e tjera n zhvillim. Ten Siaopin, udhheqsi reformist kinez q ktheu prmbys revolucionin maoist, dikur deklaroi, nuk ka rndsi nse nj mace sht e zez apo e bardh pr sa koh ajo kap miun. Nga fillimi i viteve 1990, Kina filloi t investoj rnd n garn pr tu afruar ekonomikisht me botn.
Me kosto pune shum t ulta, ambicie t mdha, investime t strmdha (gati sa 50 pr qind e prodhimit t brendshm bruto) n infrastruktur dhe manifaktur, ajo shpejt u b e njohur si fabrika e bots. Transferimi masiv i vendeve t puns qe, n thelb, nj gjunjzim, nj prgjigje mbrojtse ndaj miliona puntorve me kosto t ult n Kin, Indi dhe vende t tjera n zhvillim, t cilat iu bashkuan forcs botrore t puns prgjat 20 viteve t ardhshme. Problemi nuk qe se manifaktura amerikane po ecte keq, por se t tjert po ecnin m mir e m shpejt.
N t njjtn koh kur vendet e tjera investuan n krkim dhe zhvillim, buxhetet e qeverive dhe korporatave po shkurtoheshin n Shtetet e Bashkuara.
Bell Labs, dikur standardi i arit pr novacionin korporativ, shtpia e fituesve t mimeve Nobel dhe djepi i shpikjeve t shumta, u b nj hije e asaj q kishte qen. E njjta gj ndodhi edhe me qendrat e tjera krkimore t korporatave, t cilat kishin dhn shumicn e novacioneve.
N vend t ksaj, fokusi i inovacionit u zhvendos nga manifaktura te teknologjia e informacionit dhe media shoqrore, pa folur ktu pr prdorimin e mendjeve t llojit t shkencs s raketave pr krijimin e instrumenteve t reja financiare, t cilat qen pjesrisht prgjegjse pr krizn financiare. Mund t duhej t kalonin nj apo dy dekada, por ky prqendrim n fitimet afatshkurtra t kompanive t manifakturs dhe jo n prqendrimin afatgjat n novacion dhe ekselenc inxhinierike, filloi t dhemb n mnyr dramatike.
Kjo vetknaqsi, munges mbshtetjeje dhe devijim nga novacioni m n fund shkatrruan aftsin e manifakturs amerikane pr t konkurruar. T menduarit afatshkurtr nga korporatat gjithashtu luajti nj rol n zhvendosjen e vendeve t puns, e cila u b mod, veanrisht q nga fillimi i ktij shekulli. Pagat e ulta dukeshin kaq trheqse sa kostoja e produktivitetit m t ult, defektet n cilsi, koha e transportit dhe kostot m t larta t transportit n disa raste u injoruan.
Nga viti 2011, Shtetet e Bashkuara kishin nj deficit t llogaris korrente prej rreth 500 miliard dollarsh nj nga deficitet e nj serie t gjat kohore. Kjo nuk duhet t vinte si surpriz.
Vendet q nuk jan konkurruese n manifaktur jan t dnuara t ken deficite t mdha pr shkak se mallrat e manifakturs prbjn tri t katrtat e tregtis botrore.
Kjo mund t injorohej pr kaq shum koh vetm pr shkak se importet dhe eksportet qen nj pjes e vockl e ekonomis s strmadhe amerikane. N kt pik me t vrtet dukej se Shtetet e Bashkuara patn humbur fuqin e vet prodhuese.
N dallim nga SHBA-ja, manifaktura nuk doli kurr nga moda trsisht n Europn Veriore, ku mbeti relativisht e fuqishme (veanrisht n Gjermani dhe Zvicr) ku zhvendosja e vendeve t puns pr shkak t kostos s ult t puns (dhe jo mundsive tregtare) nuk qe kurr n prmasa t mdha. Me t vrtet, Europa Veriore arriti t mbaj nj superplus t llogaris veriore prej 500 miliard dollarsh prgjat viteve t fundit, edhe pse nj pjes e ksaj shkoi n vende t tjera europiane, m s shumti n formn e eksporteve t manifakturs.
Pjesa e dyt vijon nesr
1
Autor Gazeta Shqip te 6 Prill 2014. Ndryshe.
als_Latn als_Latn unk lim_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn