als_Latn dik_Latn sag_Latn
Nga Hysamedin Feraj
Fjala e profesor Hysamedin Ferraj në takimin Anuarët e filozofisë, zhvilluar në Llogara. Profesor Ferraj u fokusa në dallimin mes filozofisë analitike dhe asaj kontinentale, duke e cilësuar filozofinë analitike më shumë një mjet, një instrument, ndërsa atë kontinentale një filozofi që përpiqet të shpjegojë njeriun, qenien në tërësi, pa e reduktuar në asgjë më pak se sa qenia është.
Dy mënyrat që të çojnë te filozofimi janë plotësuese ndaj njëra-tjetrës. Nuk mund të flasim për ndonjë konflikt midis filozofimit analitik dhe sintetik, sepse nuk dimë ndonjë filozof që nuk bën analizë por nuk bën sintezë. Kjo është punë e përditshmërisë dhe e fokusit të përditshëm të punës, por jo konflikt. Të menduarit analitik është një moment i filozofisë dhe nuk duhet të reduktohet e gjithë te ky moment. Nëse mendojmë për ta reduktuar në analizë, ky është një reduksionizëm i filozofisë. Është një moment i të filozofuarit dhe këtë e hasim edhe te Platoni, Aristoteli e më vonë. Mendimi im është se nuk duhet të ndalemi vetëm te filozofia analitike, sepse nëse do të merremi me objektin e saj – saktësimin e termave – do të na duhet që saktësimin e termave ta bëjmë nëpërmjet termave të tjerë shpjegues të termave, e atëherë do të na duhet të analizojmë saktësinë e termave shpjegues të termave, e me radhë. Kjo do të na fuste në një proces regresi dhe rrethi vicioz nga i cili zor se dalim. Prandaj edhe pas 100 vjetësh filozofi analitike, fjalori anglez përmban një sërë shpjegimesh për të njëjtën fjalë, që do të thotë se nuk është arritur që fjalët të kenë saktësinë e vetëm një kuptimi. Për shembull, nëse do të marrim në shqyrtim fjalën demokraci, që do të thotë gjerësisht sundim i popullit, ne do të na duhet të analizojmë se çfarë është popull dhe çfarë është sundim. Këtu lind nevoja për marrëveshjen e fjalëve, sepse ato do të na duhet t’i shpjegonim nëpërmjet një morie fjalësh të tjera, secila prej të cilave do të kërkonte shpjegim. Termi popull ka shpjegime të ndryshme në kontekste të ndryshme dhe në kohë të ndryshme. Unë nuk do të isha i gatshëm t’i përkushtohesha gjithë jetën saktësimit të këtij termi. Problemi këtu është se çdo shkencë do të duhej të pushonte punën e vet, në favor të saktësimit të termave. Çdo shkencë, e cila deri tani është bërë me fjalë “të pasakta”, do duhet të presë që filozofët të saktësojnë fjalët që pastaj të bëjë shkencë saktësisht. Nga ana tjetër duket sikur filozofia analitike pranon premisën e shprehur edhe nga Marksi: Bota është e njohur, puna është ta ndryshojmë atë. Unë them se filozofia ka shumë gjëra për të kërkuar ende dhe për të njohur botën. Në fakt unë filozofinë analitike e shoh më shumë si mprehje (tehne) e mjeteve, si teknikë që ndihmon filozofinë më tej sesa si epistemë, dhe jo të reduktohet epistema në teknikë të shtjellimit të koncepteve. Mendoj që filozofia duhet të fokusohet më tepër në intensifikimin e koncepteve, sesa në shtjellimin e koncepteve, në mënyrë që ajo të jetë e aftë të promovojë ndonjë dije të mundshme. Dallimi që zakonisht përmendet mes filozofisë analitike dhe kontinentale është se filozofia analitike përqendrohet në teknikat e thellimit të koncepteve, filozofia sintetike kontinentale merret me probleme të mëdha. Filozofia analitike, po ta marrim nga termi, është zbërthim i asaj që dihet. Gjykimi analitik, sipas Kantit, nuk e shton dijen. Ai merret vetëm me zbërthimin e saj. Thjesht bën më të qartë atë që është e përfshirë në kryefjalë. Ndërsa filozofia sintetike përpiqet të sintetizojë shumëçka, në një pohim ose propozicion. Thënë ndryshe, pajtohem me avokatin Ngjela në atë se filozofia analitike ka prodhuar kompiuterin, por filozofia sintetike-kontinentale ka prodhuar njeriun. Mirë apo keq, kjo mbetet për t’u debatuar, por nuk ka prodhuar makinën me avull siç tha avokat Ngjela. Filozofia analitike përpiqet të prodhojë kompjutera, d.m.th. tehnen. Aty ku filozofia analitike sheh një arritje të saj – prodhimin e kompiuterit – filozofia sintetike sheh një problem: përballjen e njeriut me kompjuterin që ka prodhuar vetë. A merr kompjuteri drejtimin e njeriut apo njeriu ruan kontrollin mbi kompjuterin? Ky është shqetësimi filozofik: A ka shkuar njeriu në mendimin e tij teknik më përpara se në mendimin e tij për veten? Ky është problemi me të cilin merret filozofia sintetike. Filozofia analitike priret të jetë reduksioniste – redukton njeriun në gjuhë – ndërsa filozofia sintetike priret te njeriu i plotë: Edhe si qenie gjuhësore, edhe si qenie racionale, edhe si qenie irracionale…në kompleksitet shumë më të madh sesa thjesht qenie racionale. Filozofia sintetike ka pasur gjithmonë preokupimin ta shohë njeriun në këtë sinteticitet të vetin dhe më pas të tregojë marrëdhëniet mes përbërësve të ndryshëm të tij – duke përfshirë brenda vetes edhe analitiken. Është njësoj si një motor makine që ne e zbërthejmë për ta njohur dhe më pas për ta mbërthyer prapë e jo për ta lënë ashtu të zbërthyer. Në këtë kuptim, një sistem është pak më tepër sesa thjesht shuma e pjesëve përbërëse, sepse përfshin edhe marrëdhëniet mes tyre. Njeriun e dallon nga shtaza arsyeja, por jo vetëm. Njeriun e dallon nga shtaza, aftësia fetare. Njeriun e dallon nga shtaza, aftësia estetike. Ideja e fjalës pas së cilës nuk mund të dalim dot, si reduktimi i njerëzores, bie në kundërshtim me filozofinë sintetike, e cila përpiqet gjithmonë të shohë mundësitë përtej. Fjala si kufizim i njeriut është e dyshimtë. Nëse themi që “fjala ka qenë e para”, kjo na çon drejt një lloj plutonizmi, sepse ka pasur fjalë pa folës apo fjala është e kushtëzuar në fund. Sigurisht në evolucionin njerëzor, njeriu i ka paraprirë fjalës, ka pasur njerëz që nuk flisnin në fillim.
Shqetësimet për gjuhën në filozofinë analitike dhe kontinentale
Është i njohur problemi hajdegerian i marrëdhënies së fjalës me qenien. Në filozofinë kontinentale, është analizuar dhe gjetur ajo që quhet gjuhë morale. Kjo fillon te Aristoteli. Njeriu ka të përbashkët me kafshën gjuhën, në kuptimin e transmetimit të informacionit. Por kur flet për gjuhë njerëzore, Aristoteli, mendon se çka e dallon gjuhën njerëzore, është fakulteti i së drejtës: Gjuha morale. Aftësimi i gjykimit në terma moralë. Edhe mendimet estetike mbi të bukurën, i nënshtrohen gjykimit moral dhe jo e kundërta. Thuhet në një tekst të filozofisë së të drejtës që “në qoftë se unë dua të arrij efektin estetik të përzierjes së të kuqes me jeshilen, duke prerë koka njerëzish në një livadh, kjo është moralisht e dënueshme, por estetikisht e pranueshme”. Estetikja është më pak cilësuese e njerëzores sesa morali. Për filozofinë kontinentale, është më e rëndësishme pikërisht ky lloj problem i njerëzores, e jo thjesht gjuha. Ose nëse gjuha është e nevojshme për t’u thelluar më shumë sesa thellimi i koncepteve apo marrëveshjeve. Filozofia sintetike shquan specifikën e gjuhës njerëzore dhe pastaj këtë përpiqet që ta bëjë objekt dhe nuk e redukton gjuhën në komunikim (të përbashkët me kafshën). Por gjuha duket se është pak më shumë sesa mjet komunikimi dhe në saje të kësaj gjuhe, njeriu ka krijuar sisteme dhe institucione që nuk gjenden në botën e kafshëve. Në vazhim të dallimit mes dy filozofive, gjuha morale na shfaq mundësinë e qytetarit. Ndërsa gjuha analitike, e shumta, të zanatçiut. Në polisin grek, zanatçitë nuk ishin qytetarë të parë. Kjo sepse qyteti nuk reduktohej në tekne por në norma morale që e drejtonin qytetin (e mira e përbashkët). Mendohej se kur qyteti ishte i ndërtuar mbi një drejtësi, atëherë lulëzonin teknet. Qyteti nuk mund të reduktohet në tekne për të prodhuar kompjutera dhe anije kozmike, për të shkuar në hënë. Qyteti dhe qytetërimi ka kuptimin tradicional të paktën: Organizimi i shoqërisë që bën të mundshëm lulëzimin e zanateve apo pengimin e tyre. Prandaj qytetërimi nuk matet me sa përpara është teknologjikisht SHBA në krahasim me të tjerët, por sa përpara është SHBA në qytetari, në krahasim me të tjerët.
Angazhimi i filozofit
Filozofi është gjithmonë një qenie e angazhuar. Nuk mund të jetë i paangazhuar. Filozofi është më i afërti me praktikat e përditshme, përkundër imagjinatës së dikujt që nuk ia ka haberin nga praktika. Gjatë historisë, gjejmë më tepër filozofë të përndjekur sesa aktivistë të zanateve të tjera të përndjekur. Filozofi është i angazhuar dyfish. Filozofikisht nuk është filozof fare nëse nuk ka zgjedhur të vendoset në një sistem filozofik ekzistues. Ose pastaj krijon një sistem të vetin, por filozofi që nuk është i angazhuar në një sistem tashmë të krijuar, nuk mund të quhet filozof. Nëse nuk vendoset në një filozofi, shtëpia e tij nuk është filozofia. Nëse shëtit në të gjitha filozofitë, ai është mysafir në filozofi. Ai mund të jetë mësuesi më i mirë i filozofisë sepse i njeh të gjitha dhe i transmeton me pasion, por nuk është filozof dhe kjo ndarje duhet bërë qartë. Rolls thotë që duhet bërë një zgjedhje e ekuilibruar. Ndoshta asnjë nga problemet filozofike nuk do të zgjidhet kurrë, por ashtu si thotë Rollsi, veprimi është i legjitimuar pasi i kam njohur të gjitha dhe e kam bërë zgjedhjen time. Duke njohur të tjerët, njoh edhe kufizimet e zgjedhjes që kam bërë unë. Së dyti, filozofi angazhohet sepse pashmangshëm ai është normativ. Normativiteti i filozofit, e bën atë të angazhuar. Së treti, filozofi është i angazhuar sepse ai është i detyruar ta supozojë lirinë sipas Kantit. Ai nuk mund ta provojë kurrë lirinë, por detyrohet ta pranojë si një arsye euristike. Në këtë kuptim, filozofi i jep vetes liri të shkëputet nga bota si është dhe ta mendojë botën si duhet me qenë. Në këtë kuptim nuk e pengon më asnjë fakt, asnjë e dhënë. Ky është pastaj gjykimi normativ, etik etj. etj., që e diferencon filozofinë kontinentale nga filozofia analitike. Analitikja e mendon botën të shpjeguar dhe tani na duhet ta zbërthejmë dijen në fusha dhe kategori të ndryshme e ta bëjmë të përdorshme. Ndërsa filozofia kontinentale ka mbetur kritike ndaj shoqërisë së thjeshtë. Për shembull, ka shumë më pak filozofë kritikë amerikanë ndaj sistemit ku jetojnë – më tepër shprehen I’m proud of my system. Kjo është gjëja më e paimagjinueshme për një filozof sintetik kontinental në Evropë, i cili asnjëherë nuk është i kënaqur me sistemin. Sipas këtyre të fundit , asnjë sistem nuk është si do duhet me qenë, prandaj ata përpiqen që ta përmirësojnë përmes kritikës së tyre. Nga ana tjetër, edhe duke u marrë me botën si duhet me qenë, as në këtë aspekt filozofi nuk është neutral, sepse neutraliteti i tij është i pamundur. Kështu që duke u marrë me çështjet si duhet me qenë, neutraliteti nuk ka vend, sepse neutraliteti i filozofit kontinental, përforcon statusquonë. Filozofi kontinental nuk është aspak neutral, pasiv dhe i paangazhuar, kësisoj.
Filozofia
Etimologjikisht, përpara fjalës Sophia (dije), vjen fjala filos (një lloj ndjenje, pro). Kështu që nuk ka si të mendohet se filozofi mund të jetë i paanshëm, sepse e përshkon ndjeshmëria, ndjenja. Çdo filozofi i paraprin një ndjenje. Po të shkojë afria e filozofisë me ne. Filozofia tradicionalisht, edhe ajo anglosaksone këtu, është marrë me enigmën: Njeriu është enigma për veten e vetë. Hobsi ka dhënë një pikëpamje çka është njeriu. Në fund e redukton te instikti për të mbetur gjallë. Për shkak se ka dhe arsyen e fortë instrumentale, ky lloj njeriu mund të dominojë kafshët e tjera, por nuk është se ndryshon shumë nga ato. Në këtë kuptim, atëherë është njëlloj si kafshët, në konkurrencë me të tjerë. Të tjerët janë armiqësorë ndaj tij, si kërcënim për mbijetesë, çdokush kërkon më shumë forcë, më tepër pushtet dhe përpjekja për të mbetur gjallë. Kanti thotë se njeriu i takon edhe botës fenomenale të instikteve si kafshët, por edhe botës intelligibël. Nga përvoja ime me studentët , shumica prej tyre japin përgjigjen që njeriu është kafshë që thjesht di pak më tepër. Njësoj si ka thënë edhe Niçja me të tjerë, që është absurde t’i kërkosh njeriut të veprojë kundër egoizmit të vetë, sepse njeriu nga natyra është qenie egoiste. Kështu që ne mund ta përfytyrojmë veten kështu dhe mund ta bëjmë veten tonë objekt të reflektimit ose jo. Por mund të jemi edhe njeriu i tipit Kantian. Pra siç e shohim, çdokush përpiqet t’i përgjigjet pyetjes kush jam. Pra filozofia që na duket kaq e largët, në fakt është brenda secilit prej nesh, më intimja dhe më e afërta për ne. Veprimet tona i legjitimojmë duke u nisur nga një këndvështrim që reflektojmë për veten. Unë po marr dy momente sesi diskurset tona të përditshme, na e zbulojnë mënyrën sesi jemi. Po marr antarësimin në BE. Nga statistikat, rreth 30 % e shqiptarëve e duan antarësimin në BE. Krahasuar me vendet përreth, të cilat janë shumë më tepër euroskeptike, ne duam antarësimin në BE. Edhe BE thotë që e do anëtarësimin e Shqipërisë brenda saj. Por në fakt antarësimi ndodh më shpejt te disa vende të tjera të Ballkanit, të cilat e dëshirojnë më pak. Pra dy palë e dëshirojnë e fenomeni nuk ndodh. Ne në fakt duhet të bëjmë dallim me dëshirës dhe vullnetit. Ne e dëshirojmë antarësimin në BE, por nuk e vullnetojmë atë. Objekti i dëshirës është jashtë dhe na tërheq drejt vetes që ta përvetësojmë objektin e dëshirës e ta shijojmë më pas atë. Motivi i dëshirës është gjithnjë i jashtëm. Ne e dëshirojmë antarësimin në BE, në mënyrë që mënyrën sesi e kanë ndërtuar shoqërinë ata ta shijojmë. Ndërsa vullneti është menduar si veprim i arsyes mbi objektin. Te Aristoteli kjo është quajtuar forma dhe lënda. Në këtë kuptim, është në idenë e vullnetit sesi do të duhej të ishte shoqëria dhe vullneti është kjo energji për ta vënë formën mbi lëndën që është. P.sh., nëse vullnetojmë një shoqëri me institucione të drejta, atëherë do të gjenim energjinë brenda vetes që lëndës njerëzore t’i vëmë formën tonë. Në këtë kuptim, ky do të ishte vullneti ynë. Atëhere edhe sikur vetë BE të na thoshte ‘mos u bëni si ne’, ne do i thoshim: Ti bëhu si të duash, vullneti ynë është kështu. Prandaj Kanti thotë, duke qenë qenie që u përkasim dy botëve: fenomenale dhe intelligibël- vetëm te njeriu neve na ndodh që urdhri moral na paraqitet si detyrim. Qenia jonë fenomenale i reziston lirisë. Edhe Arsitoteli thoshte që lënda i reziston formës. Për shembull, ne nuk mund të ndërtojmë një urë 10 km të gjatë me letër të hollë. Lëndorja, fenomenalja, kafsha jonë i reziston vullnetit. Këtë e kemi në diskursin tonë të përditshëm. Edhe kemi dëshirën ta ndërtojmë shoqërinë sipas modelit të BE, edhe nga ana tjetër themi që “na vuri detyra BE për t’i përmbushur”. Nëse BE është dëshira jonë, të gjitha ato “detyra” do të dilnin natyrshëm nga vullneti ynë pa na i imponuar askush. Në përfundim dua të them që filozofia është kudo në kufirin rreth qenies sonë nëpërmjet ligjërimit tonë të përditshëm, nëpërmjet koncepteve të njeriut Aristotelian, Hegelian, Kantian etj./Mapo.al/
Lexo.al
Të ngjashme
-
Ministri Xhafaj me paralajmërim të fortë: Javën tjetër do të ketë arrestime
Pas deklaratave se në Shqipëri veprojnë.
-
‘Me Llallën mbaruan punë, mesazhi i SHBA-ve është për..’
Gazetari Artan Hoxha shprehet se shpallja.
-
Xhafaj zbulon pistat e hetimit për atentatin me silenciator në Tiranë
Ministri i Brendshëm Fatmir Xhafaj ka.
-
Mediat greke japin alarmin: Kotzias na tradhëtoi. I dha tokë dhe det Shqipërisë. Armiqtë tani po zgjerohen!
Mediat greke kanë ngritur alarmin sërish.
war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn