als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Pjetr Budi
Hyrje
Pjetr Budi sht nj nga figurat m t shquara t bots shqiptare pr kohn kur jetoi. Ai u prket atyre klerikve, q u dalluan pr nj veprimtari t dendur atdhetare. Ishte organizator dhe udhheqs i masave popullore n luftn pr lirim nga zgjedha osmane, prkthyes dhe krijues origjinal n fushn e letrave shqiptare pr t mbrojtur identitetin etnik e kulturor t pupullit ton. Pr jetn veprimtarin dhe formimin e tij intelektual nuk kemi shum t dhna t drejtprdrejta. Edhe ato q dim, i nxjerrim kryesisht nga thniet e veta n librat q botoi, veanrisht nga letra latinisht q i drgoi m 1621 nj kardinali t quajtur Gocadin. Kjo letr sht nj dokument me rndsi t veant jo vetm pr jetn dhe personalitetin e autorit, por edhe pr gjendjen e vendit n at koh, dhe mbi t gjitha ajo sht nj program i plot pr organizimin dhe zhvillimin e lufts s armatosur kundr pushtuesit. N kt letr Budi pas hyrjes bn edhe nj autobiografi t shkurtr , nprmjet s cils msojm dicka t sigurt pr jetn e tij.
Lindi n Gur t Bardh t Matit me 1566 nga nj familje e dgjuar dhe e vjetr. Msimet e para dhe formimin e tij intelektual e mori n vend, pran disa ipeshkevet t ndryshm, deri n moshn 21-vjeare. M 1587 u caktua meshtar dhe shrbeu si famulltar i thjesht pr 12 vjet n Kosov dhe me von 17 vjet t tjer si zvends i prgjithshm i dioqezave t Serbis. Gjat viteve 1516-1522 bri disa udhtime n Itali, kryesisht pr qllime atdhetare si dhe pr t botuar veprat e tij. U mbyt n dhjetor t vitit 1622 duke kaluar Drinin, por vdekja e tij nuk ndodhi aksidentalisht; at e shkaktuan qarqet anti shqiptare, q shikonin tek Budi nj atdhetar t flakt dhe nj nga organizatort e lufts s popullit pr lirim nga zgjedha e huaj. Kt e vrteton m s miri aktakuza me t ciln hidhet n gjyq personi q thuhet se e shkaktoi kt vdekje dhe aktet e gjyqit prkats. N kt mnyr Budi sht nj nga martirt e par t kulturs shqiptare.
Gjat 29 vjetve q shrbeu n vise t ndryshme, i veshur me petkun e klerikut, Pjetr Budi u shqua edhe pr nj veprimtari t dendur atdhetare. Ai gjith jetn dhe energjit e tij ia kuhstoi lirimit t vendit. Hartoi plane pr dbimin e pushtuesit dhe u prpoq t siguronte edhe ndihma nga Vatikani e nga vende t tjera. Ai bnte pjes n at shtres t klerikve, q u lidhn me krert e fiseve shqiptare dhe iu kundrvun jo vetm sundimit t egr osman, por edhe Vatikanit, kur ishte fjala pr lirimin e vendit nga zgjedha e huaj dhe ruajtjen e vetdijes kombtare t popullit shqiptar. Clirimin dhe shptimin e vendit Budi, e shikonte te fshatarsia e lir, sidomos te malsort, t cilt nuk u pajtuan asnjher me pushtimin dhe e vazhduan me ngulm qndresn e tyre.
Si del nga letra q i drgoi Gocadinit, misioni kryesor pr t cilin ai shkoi m 1621n Rom, ishte q t bhej zdhns i krkesave t shqiptarve dhe t krkonte ndihma. Letra e tij sht nj projekt i nj kryengritjeje t armatosur q nj klerik ia drejton nj kardianli dhe organeve t administrats kishtare pr t krkuar ndihm pr popullin e tij, q t lirohej nga zgjedha e huaj. Ndr t tjera shkruan: "Kur u nisa prej ktyre vendeve, fort m'u lutn ata kryetar fisesh, si dhe disa kryetar myslyman, q t'ia shfaqja Paps ose ndonj princi tjetr kt dshir t tyre e t'u lutesha q t na sigurojn mbrojtje e ndihm pr t'u liruar. Dhe jo vetm t krishtert, por edhe t part e myslimanve T gjith duan t dalin nj her e mir prej ksaj gjendjeje t mjeruar ose t vdesin me arm n dor. Grushti q do t marr Turqia ktu, do t jet ndihm edhe pr polakt .
Por shpresat e tij, si gjithmon, mbetn t zhgnjyera. Megjithat, ai asnjher nuk u ligshtua. I dshpruar nga mosrealizimi i planeve t tij, iu vu puns pr t prkthyer e botuar veprat e veta n gjuhn shqipe. Budi sht i pari nga klerikt q do t thot se perndia nuk e degjon at q i lutet n gjuh t huaj, at q prsrit vetm fjal boshe pa i kuptuar ato q thot. Me kmbngulje dhe prpjekje t mdha arriti q m 1618 t botonte n Rom veprn e par "Doktrina e krishten dhe m 1621 dy veprat e tjera "Rituali roman" dhe "Pasqyra e t rrfyemit". Veprat e Budit jan kryesisht prkthime ose prshtatje t lira tekstesh fetare, por qllimi i botimit t tyre sht, n radh t par, qllim komtar. Ato do t'u shrbenin klerikve n Shqipri pr ngritjen e tyre profesionale n shrbesat fetare, por m tepr do t'i shrbenin ruajtjes s gjuhs shqipe, q shprehte n at koh shtylln kryesore t kombsis, do t'u shrbenin prpjekjeve pr lirimin e vendit, zhvillimit e prparimit t arsimit dhe kulturs s popullit shqiptar, q ky t mos mbetej m prapa se popujt e tjer. Pr qllimin dhe rndsin e tyre autori sht i vetdijshm kur thot se librat shqip do t'i shrbenin kur t kthehej n viset e Shqipris pr t pregatitur kryengritjen e prgjithshme dhe pr t fhsehur n sy t pushtuesve kt veprimtari t lart kombtare. Po t studjohen me kujdes veprat e Budit, duket qart se shpesh her ai del jasht tekstit origjinal nga prkthen dhe prshkruan doke e zakone shqiptare, t cilat jan krijime origjinale n proz. Kjo gj bie m tepr n sy n veprn "Pasqyra e t rrfyemit", q ka nj rndsi t veant edhe pr historin e etnografin. N faqet e fundit t veprs autori ka vendosur nj letr t gjat, afro 70 faqe ku shkruan plot dashuri pr atdheun e popullin dhe ankohet pr mungesn e shkollave dhe pr klerin q nuk prpiqej t'u hapte syt bashkatdhetarve. Deri m sot letra sht konsideruar si proza e par origjinale n letrsin shqiptare, q buron drejtprdrejt nga zemra e nj atdhetari. Kjo e bn Budin shkrimtarin e par t letrsis shqiptare q lvroi prozn origjinale. N kt letr pasqyrohen elemente t jets shqiptare t kohs dhe ndihet shqetsimi i klerikut patriot pr fatet e popullit e t gjuhs s tij amtare. Budi prshkruan traditat e zakone shqiptare, por, mbi t gjitha, ndalet n gjendjen e mjeruar ku e ka hedhur pushtimi i huaj dhe padija e popullit t vet. Pr kt gjendje ai akuzon edhe bashkatdhetart e vet "djesit e "leterotet (dijetart e letrart), q u vjen dore ta ndihmojn popullin pr t dal nga kjo gjendje, por q nuk po bjn asgj
Proza e Budit dshmon jo vetm pr idet prparimtare, por edhe pr aftsit e tij letrare. Edhe pse n t ndihet ndikimi i leteraturs kishtare latine, ai sht munduar t'i jap gjuhs shqipe nj shprehje e form t bukur, duke shfrytzuar pasurin e gjuhs popullore dhe frazeologjin e saj t pasur.
Faqe me rndsi n krijimtarin e Budit prbjn vjershat e tij. Para tij njohim vetm nj vjersh t shkurtr me 8 vargje, t shkruajtur nga arbreshi Matrnga, kurse Budi na ka ln 23 vjersha me mbi 2.300 vargje, prandaj me t drejt ai mund t quhet nismtari i par i vjershrimit shqip.
Vjershat e Budit kryesisht jan t prshtatura nga latinishtja e italishtja, vetm pak jan origjinale. sht e vrtet se n hartimin e tyre nuk kemi nj frymzim e teknik t lart, por vihet re nj prpjekje serioze pr ta pasuruar gjuhn shqipe edhe me krijime q synojn t shprehin n vargje t bukurn n artin e fjals shqipe.
N njrn prej tyre, n formn e nj pyetje retorike, poeti shpreh ndjenjn e trishtimit dhe t kotsis q e pushton kur mendon se t gjith njerzit i rrmben vdekja:
"Ku jan ata pleq bujar,
q qen prpara ne,
e ata trima sqimatar,
t shpejt si rrufe?
Penges serioze pr zhvillimin dhe prparimin e vendit dhe t kulturs kombtare, prve pushtuesit osman, Budi, shikonte edhe klerikt e huaj, q shrbenin n famullit shqiptare. Kta, duke shpifur e duke prmuar vlerat kombtare t popullit ton, cnonin sedrn e shqiptarve, mundoheshin t'i pranin ata dhe t dmtonin prpjekjet e tyre pr lirim. N kto rrethana, Budit iu desh t luftonte n disa fronte: edhe kundr pushtimit t huaj, edhe kundr Vatikanit e t drguarve t tij n Shqipri. Prandaj m 1622 organizoi nj mbledhje t t gjith klerikve shqiptar t zons s Shkodrs, Zadrims, e Lezhs dhe i bri t betoheshin e t nnshkruanin nj vendim se nuk do t pranonin kurr klerik t huaj. Rrjedhimet e ktij vendimi t guximshm u dukn shpejt. Forcat kundrshtare u bashkuan n nj front t prbashkt, duke prdorur si mjet valt e rrmbyeshme t Drinit, pr ta eleminuar Budin n nj dit t dhjetorit t vitit 1622.
Jeta e Budit sht nj jet kushtuar fund e krye shtjes shqiptare. Programi fisnik i gjith ksaj veprimtarie atdhetare mund t prmblidhen n kto fjal q shkroi me dorn e tij: "aq sa munda luftova me gjith zemr jo pr qishdo lakmi e lavdi t mrazt, po me nj t madh dshir pr ndihm t patries e t gjuhs son .
Figura e Pjetr Budit ngrihet si shembull heroizmi e vetmohimi pr vendin dhe popullin e vet, duke u br n disa drejtime pararends i rilindsve.
lua_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn