als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Tempullart gjerman q lan gjurmt n Palestin
17 Korrik 2013 | : Ndryshe | Autor: Gazeta Shqip
Von, n shekullin e nntmbdhjet, nj grup kristiansh gjerman, t quajtur Tempullart, u vendosn n Tokn e Shenjt me nj mision fetar. Ajo q filloi me sukses, prfundoi n fakt tri gjenerata m pas, e shkatrruar nga ngritja e nazizmit dhe lufta
Raffi Berg, BBC
partia naziste ne palestineBashksia e gjermanve kristian t Kurt Eppinger mbrritn n Tokn e Shenjt pr t zbatuar planin e tyre mesianik por m pak se nj shekull m von, antart e tij u drguan n ekzil, vizioni i baballarve t tyre themeltar pati nj fund t papritur dhe t palumtur.
Gjermant nuk ishin m t mikpritur n at q fillimisht ishte pjes e Perandoris Osmane, pastaj Mandati Britanik i Palestins dhe m von u b shteti i Izraelit.
M 3 shtator 1939, ne po dgjonim BBC dhe babai im tha: Lufta sht shpallur dhe nj minut m pas pati nj trokitje n der nga nj polic q erdhi dhe mori baban tim dhe t gjith burrat n koloni.
N at koh, Kurti ishte 14 vje, pjes e nj grupi kristian t quajtur Tempullart. Ai jetonte n nj vendbanim n Jerusalem lagjja q sot vijon t njihet si Kolonia Gjermane.
Von nga vitet 1940, i gjith komuniteti i Tempullarve me shtat vendbanimet e tyre n Palestin ishte deportuar pr t mos u kthyer kurr.
Ata qen vendosur dy gjenerata m par, nn udhheqjen e Christoph Hoffmann, nj teolog protestant nga Ludvigsburg n Vutemberg, i cili besonte te kthimi i dyt i Krishtit dhe se ky kthim mund t prshpejtohej prmes krijimit t mbretris shpirtrore t Zotit n Tokn e Shenjt.
lagjja-e-kolonise1
lagjja-e-kolonise
kampi i internimit ne egjipt
familje-tempullare1
familje-tempullare
vizita e kajzerit
partia naziste ne palestine
lagjja-e-kolonise5
lagjja-e-kolonise4
lagjja-e-kolonise3
lagjja-e-kolonise2
Gjyshi i Kurtit, Christian, ishte mes disa dhjetra njerzve q u bashkuan me Hoffmann n zhvendosjen e tyre nga Gjermania n Haifa n Palestin m 1869-n.
Hoffmann ishte ndar nga Kisha Luteriane Evangjelike m 1861, duke marr nj frymzim nga Testamenti i Ri dhe koncepti i kristianve si tempuj q mishrojn frymn e Zotit, dhe si nj bashksi q veproi s bashku pr t ndrtuar tempullin e Zotit mes njerzimit.
Por ndrtimi i nj bashksie n at q ishte nj tok e harruar, qe nj siprmarrje jashtzakonisht e vshtir. Shumica e toks ishte knet, malaria ishte shum e egr dhe vdekshmria foshnjore shum e lart.
Tempullart e pan Sionin (sinonimi biblik pr Jerusalemin dhe Tokn e Shenjt) si atdheu i tyre i dyt, thot David Kroyanker, autor i librit Kolonia Gjermane dhe rruga Emek Refaim. Por ishte si t shkoje n Hn ata shkuan nga nj vend i zhvilluar n asgjkund.
N fakt, Tempullart mbrritn n Palestin m shum se nj dekad para se t mbrrinin emigrantt e par t sionistve hebrenj, t cilt shkuan atje pr ti shptuar shkatrrimit dhe prndjekjes s njohur si pogromt n Rusi dhe n shum mnyra ata shrbyen si model pr pioniert hebrenj.
Fillimisht Tempullart u prqendruan n bujqsi duke thar knetat, duke mbjell fushat, duke krijuar vreshta dhe pemishte e duke prdorur teknikat moderne t puns t panjohura n Palestin. (Ata qen t part q hodhn n treg Portokajt e Xhafas, Jaffa Oranges prodhim nga vendbanimi Sarona pran Xhafs.
Ata vun n pun mullinjt e par t vajit apo t grurit q funksiononin me motor me avull. Ata hapn hotelet e para dhe farmacit e stilit europian, si dhe hyn n prodhimin e mallrave t rndsishm si sapun dhe imento apo birr.
N librin e tij, Kolont e Tempullarve t Vurtembergut n Palestin, 1868-1918, profesori Alex Carmel i Universitetit t Haifs vren se si Tempullart shpejt fituan reputacion pr aftsit e tyre dhe saktsin n kryerjen e puns. Ata ndrtuan koloni shembullore dhe shtpi t bukura t rrethuara nga kopshte me lule nj cop nga atdheu i tyre n zemr t Palestins.
Simbolet e besimeve t tyre fetare jan ende t pranishme n lagjen e Jerusalemit, ku Tempullart filluan t banojn m 1873. Ata e emruan lagjen Emek Refaim (Lugina Refaim) sipas vendit n Bibl, dhe vargjeve t librave t shenjt, t shkruara n germa t stilit gotik. Ato germa vijojn t dallohen n gurkyt mbi portat e shtpive t tyre t dikurshme.
Shumica e ndrtesave, me atit e tyre t dallueshme me tjegulla t kuqe dhe qepena jeshil, jan t paprekura (t mbrojtura nga nj ligj konservimi) dhe i japin lagjes nj eleganc kontinentale q ka ndihmuar pr ta kthyer at n nj nga zonat m t shtrenjta t Jerusalemit.
N vitet e para t emigrimit t hebrenjve n Palestin, njohurit n modernizimin bujqsor dhe industrial qen n duart e gjermanve, thot Jakob Eisler, nj historian i Tempullarve n Shtutgart. Megjithse ata qen m t pakt n numr, patn nj ndikim t madh n t gjith shoqrin, veanrisht mbi hebrenjt q erdhn ktu, thot ai.
Pa ndihmn e Tempullarve do t ishte shum m e vshtir pr kolont hebrenj t zhvilloheshin aq shpejt sa u zhvilluan. Nse krahason modernitetin e kolonive hebraike m 1880-n dhe 1890-n me ato t kolonive gjermane t kohs, ather dallon se gjermant udhhiqnin.
Megjithse Palestina ishte nj bot krejt e ndryshme nga Gjermania, Tempullart mbetn shum patriotik, duke mbajtur me krenari nnshtetsin gjermane dhe dialektin gjuhsor suabian.
Kur Kaizeri i Gjermanis Vilhelm II vizitoi Jerusalemin m 1898-n, Tempullart doln n shesh me veshjet m t mira pr ta prshndetur at, dhe kolonia e tyre e Vilhelmit, pran Xhafs, mori kt emr pr nder t Mbretit Vilhelm i Dyt t Vutembergut.
Me ardhjen e Lufts s Par Botrore, shum Tempullar shkuan t luftonin pr Gjermanin, duke vdekur n fushbetejat e Europs dhe n Palestin, e cila n fund u pushtua nga Britania. Nj memorial pr 24 t vdekurit e Lufts s Par Botrore nga radht e tyre gjendet n varrezn e rregullt t Tempullarve n rrugn Emek Refaim.
Shpartallimi i Gjermanis ishte shkatrrimtare pr Tempullart. Besnikria e tyre ndaj Gjermanis nnkuptonte se ata tashm konsideroheshin t huaj armiqsor nga britanikt dhe n vitin 1918, 850 prej tyre, ose shumica e popullats s kolonive u drgua n kampe internimi n Egjipt, ndrsa pronat e bagtit e tyre u konfiskuan.
U desh t kalonin edhe tre vjet para se ata t lejoheshin t ktheheshin pr t rindrtuar kolonit e tyre t rrzuara. T kthyerit treguan t njjtin vullnet si paraardhsit e tyre gjysm shekulli m par, por ksaj here nuk pati m nj bashkpunim t ngusht mes Tempullarve dhe emigrantve hebrenj t Palestins.
N vitet 1920, hebrenjt nuk patn nevoj pr gjermant pr t kryer modernizimin, sepse britanikt qen aty, kshtu q Autoriteti i Mandatit Britanik po ndrtonte rrugt dhe po planifikonte zgjerimin e qyteteve, pra po bnte t gjitha ato gjra t cilat nuk bheshin n kohn e osmanve, vren dr. Eisler.
N kohn e Mandatit, hebrenjt erdhn n kt tok dhe po konkurronin me gjermant, kshtu q shum gjerman e pan veten jo m duke ndihmuar n zhvillim, por me nj t ardhme nn krcnim.
Gjithsesi, marrdhniet mes Tempullarve dhe bashksive hebraike mbetn t mira, pavarsisht rritjes s dhuns mes arabve dhe hebrenjve n Palestin. Rosemarie Hahn lindi n kolonin e Jerusalemit m 1928. Ajo e rikujton periudhn me nj ndjesi t fort nostalgjike.
Un kam vetm kujtime t lumtura, thot ajo n aksentin e saj gjerman. Pr ne si fmij ishte si t jetoje n atdhe, ne nuk dinim asgj tjetr. Ne ishim miq me t gjith shoqja ime m e mir n kopsht ishte nj vajz hebraike dhe nj vajz arabe. Anglez, hebrenj, arab, armen, t gjith qen t pranuar n shkolln ton. Por kjo gj ndryshoi pas vitit 1934. Mikesha ime hebraike u hoq nga shkolla, ndrsa vllai im pati nj shok hebre q nuk u kthye kurr, pr shkak t politiks.
N kt koh, Partia Naziste u ngrit n pushtet n Gjermani dhe filozofia e saj u shprnda edhe npr komunitetet e prtejdetit, prfshir Palestinn. Nj deg u krijua n Haifa nga Tempullari Karl Ruff m 1933 dhe kolonit e tjera krijuan degt e tyre. Ndrsa Nacional-Socializmi kapi imagjinatn e shum t rinjve dhe tempullarve m pak fetar, ajo hasi n rezistenc nga gjenerata m e vjetr.
Tempullart e moshuar kishin frik se Fyhreri do t kaloj Jezusin ideologjikisht, thot Kroyanker. Shum t rinj qen nn ndikim t leht nga nazizmi shum prej tyre studiuan n Gjermani n at koh dhe kur u kthyen, qen shum t joshur nga kjo ideologji. N fillim pati nj far mosmarrveshjeje mes gjenerats s vjetr dhe asaj t re, por n fund gjenerata e re e fitoi betejn.
N Jerusalem, nj msues te nj nga shkollat e Tempullarve, Ludwig Buchhalter, u b kreu i degs vendore t partis dhe udhhoqi prpjekjet q nazizmi t hynte n t gjitha aspektet e jets s gjermanve atje.
Organizatat rinore t djemve dhe vajzave q qen sipas modelit britanik, u zvendsuan n Kolonin Gjermane nga organizatat rinore naziste. Puntort u bashkuan me Organizatn Naziste t Puns dhe antart e partis prshndetn njri-tjetrin n rrug me Hail Hitler. Nn presion nga Buchhalter, disa gjerman bojkotuan bizneset e hebrenjve n Jerusalem (dhe hebrenjt bn t njjtn gj).
David Kroyanker tregon pr nj ngjarje makabre, kur m 1978-n nj kuti q prmbante nj uniform, nj spat dhe artefakte t tjera naziste, u zbulua e fshehur n atin e nj shtpie q i prkiste nj t mbijetuari 82-vjear t holokaustit n Emek Refaim.
Shtpia e Buchhalter, tashm vendi i nj blloku apartamentesh luksi n rrugn Emmanuel Noah, shrbeu si selia qendrore e Partis Naziste dhe vet Buchhalter bridhte npr rrug me makin t zbukuruar me svastika. Ai m von kujtoi sesi n nj rast harroi ti heq ato dhe u sulmua e u godit me gur, ndrsa po udhtonte prmes nj zone hebrenjsh.
Thellsia e penetrimit t nazizmit mes Tempullarve dhe pyetja nse ata t gjith e prqafuan nazizmin, sht nj shtje e debatuar nga historiant. Ndrsa disa prej tyre qen entuziast, t tjer qen m pak t angazhuar dhe kishte disa q shprehn mosbindje dhe rezistenc.
Mund t gjesh disa dhjetra q qen veanrisht aktiv dhe nj pjes q u bashkuan me rrymn, por qe edhe nj grup tjetr i friksuar t dilte hapur kundr, njsoj si ndodhi n Gjermani, thot dr. Eisler.
Shifrat ndryshojn, por sipas Heidemarie Wawrzyn, libri i s cils Nazizmi n Tokn e Shenjt 1933-1948 pritet t publikohet s shpejti, rreth 75 pr qind e gjermanve n Palestin q i prkisnin Partis Naziste apo qen t lidhur me t, ishin nga bashksia e Tempullarve.
Ajo thot se m shum se 42 pr qind e Tempullarve morn pjes n aktivitetet naziste n Palestin. Vet shefi i nazizmit, Adolf Eichmann, arkitekt i zgjidhjes finale, krijoi dhe propagandoi nj legjend q thoshte se ai pati lindur n Kolonin e Tempullarve n Sarona, n veri t Xhafs, por kjo ishte e pavrtet.
Ndrsa lufta shprtheu n Europ, edhe nj her pozicioni i Tempullarve n Palestin u b i pasigurt. N gusht 1939, t gjith burrat n Palestin morn letrn e thirrjes pr ushtar. N fund t muajit, 249 prej tyre u nisn pr tu bashkuar me Vermahtin.
M 3 shtator 1939, kur Britania dhe Franca i shpalln luft Gjermanis, t gjith gjermant n Palestin, pr her t dyt, u klasifikuan si t huaj armiqsor dhe katr vendbanime t tyre u bllokuan e u kthyen n kampe internimi.
Burrat e moshs pr ushtar, prfshir baballart e Kurtit dhe Rosemarie, u drguan n nj burg pran Akrs ndrsa familjet e tyre u urdhruan t qndronin brenda kampeve. Pr dy vitet q vijuan, Tempullart u lejuan pr t funksionuar si koloni bujqsore brenda nj zone t rrethuar me tel me gjemba dhe me roj. Por kjo ishte fillimi i fundit.
N korrik 1941, m shum se 500 prej tyre u deportuan n Australi, ndrsa n tre vitet q pasuan, 400 t tjer u riatdhesuan n Gjermani me tren si pjes e tri shkmbimeve t nazistve me hebrenj q mbaheshin n geto dhe kampe.
Disa qindra Tempullar mbetn n Palestin pas lufte, por pr ta nuk pati shans pr rindrtimin e bashksive t tyre. Nj kryengritje hebrenjsh kundr Britanis filloi shpejt, ndrsa m 1946-n, militantt hebrenj vran nj ish-kryebashkiak t Sarons q u prkiste Tempullarve. Kjo solli braktisjen e kolonis.
I vrari, Gotthilf Wagner, thuhet se u shnjestrua si nj ish-nazist. Por t tjer thon se u vra pasi prbnte penges pr planet e hebrenjve pr t bler tokn e gjermanve.
Pasi dy Tempullar t tjer u vran nga militantt hebrenj m 1948-n, autoritetet britanike evakuuan t gjith antart e mbetur n nj kamp internimi n Qipro.
Grupi i mbetur prej rreth 20-30 t moshuarish morn streh n Manastirin e Motrave t Shn Karlit Borromeo n Jerusalem, por m 1949-n, disa prej tyre u urdhruan gjithashtu t largohen tashm nga shteti i Izraelit, t akuzuar se qen ish-antar t Partis Naziste. Tempullart e fundit u larguan n prill 1950.
Lvizja u rithemelua si Shoqria e Tempullarve n Gjermani e Australi dhe m 1962, asaj iu paguan 54 milion marka gjermane nga Izraeli pr pronat e humbura e barasvlefshme me rreth 100 milion dollar t sotme. Nga kto, Ludgwig Buchhalter, i cili vdiq n Gjermani m 2006-n n moshn 96-vjeare, thuhet se mori 60 mij dollar t kohs, e barasvlefshme me 500 mij dollar t sotmet.
Si Kurti ashtu edhe Rosemarie, t cilt ende i prkasin Shoqris s Tempullit n Viktoria, jan pozitiv mbi t shkuarn dhe t painteresuar pr hakmarrje.
Si fmij un nuk mund t kuptoja se pse ne po deportoheshim, thot Kurt, por si rezultoi m von, ky ishte nj bekim. Pas Lufts s Dyt Botrore nuk kishte t ardhme pr ne n Palestin. Australia na dha mundsin t fillonim nga e para.
Cilt qen Tempullart?
Nj grup separatist i themeluar n Luduigsburg, Gjermani, m 1861 nga prifti Christoph Hoffmann.
Emrin e morn nga koncepti i librave t shenjt t kristianve, ku tempujt mishrojn Zotin n Tok.
Organizata themeloi bashksi tempullarsh n Tokn e Shenjt me shpres se do t prshpejtonte ardhjen e dyt t Krishtit.
Shtat koloni Tempullarsh u themeluan n Palestin mes viteve 1869-1906.
U rithemeluan n Gjermani dhe Australi si Shoqria e Tempujve.
Nuk kan lidhje me Kalorsit Tempullar. (N disa prkthime, Templar.)
Bashksit e gjermanve n Palestin, 1939
Tempullart gjerman n Jerusalem
Tempullar: 1 290 antar
Kishat protestante gjermane: deri n 500 antar
Kisha Katolike: deri n 180 antar
http://gazeta-shqip.com/lajme/2013/0...-ne-palestine/
als_Latn als_Latn als_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn pap_Latn pap_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn afr_Latn ind_Latn als_Latn als_Latn als_Latn