als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Ka qenė njė fjali e vetme, e thjeshtė, madje nė dukje e rastėsishme, e kryeministrit Rama gjatė inaugurimit tė kullės sė re, ku ka thėnė se radhėn tani e ka rindėrtimi i sahatit tė Korēės, lajm qė ka gėzuar dhe entuziazmuar jo vetėm banorėt e Kasabasė, por tė tė gjithė Korēės pėr njė nga vlerat mė tė rralla tė munguara tė kėtij qyteti historik, emblemėn identitare tė tij, sahatin legjendar mesjetar, njė nga shtatė mrekullitė e Korēės. Por gėzimin e ka shtuar njė lajm tjetėr i kėtyre ditėve, Artan Lame, kreu i ALUIZNI-it, njėkohėsisht arkitekt, i ka propozuar grupit qė po merret me rindėrtimin e Pazarit tė Vjetėr nė Korēė edhe rindertimin e Kullės sė Sahatit, pavarėsisht se ajo nuk ndodhet nė territorin e Pazarit.
Pėr lexuesin, qė, pėr arsye tė ndryshme, nuk ka njohuri pėr kėtė vepėr tė kthyer nė pluhur e hi nga shkaqe tė shumta, historike, politike, shoqėrore, por edhe natyrore dhe njerėzore, nė kėtė shkrim do tė mundohemi tė paraqesim historinė e tij nė shekuj.
Kush e ndėrtoi Sahatin!?
Sahati i qytetit tė Korēės u ndėrtua nė saj tė bashkėpunimit vėllazėror mes tregtarėve myslimanė tė qytetit tė Korēės dhe tregtarėve tė krishterėve tė Voskopojės, me tė cilėt kishin patur bashkėpunim tė hershėm, miqėsi tė vazhdueshme dhe krushqi tė pandėrprera mes tyre. Duke filluar qė nga viti 1762, voskopojarėt vinin nė pazarin e Korēės dhe mėsonin zanatet e tregtimit dhe mjeshtėritė. Madje voskopojarėt, edhe kur u zhvendosėn nga Voskopoja dhe erdhėn nė Korēė, siē thotė studiuesi Ilo Mitkė Qafėzezi pasi u vendosėn nė qytetin tėnė, tė ardhur kėtu pas prishjes sė Voskopojės, u asimiluan aq mirė me ne, me anė tė krushqive dhe janė ēquar dhe po ēquhen aq si tregtarė edhe si profesionistė tė ēdo dege nė mest tonė, sa edhe si shqiptarė e qytetarė tė mirė. Gjithashtu Ilo Mitkė Qafzesi thotė se voskopojarėt duke u vendosur nė Korēė zgjodhėn pėr vend shtėpie mėhallėn e quajtur e Voskopojarėve, pranė pazarit edhe pėrveē kėsaj u veshėn me dollma e me xhybe si tyxhari shqiptar korēar i asikohe. Madje duket se nė shenjė mirėnjohje , voskopojarėt porositėn njė gravurė pėr Kasabanė, qytetin e vjetėr tė Korēės. Gravura ėshtė e vitit 1767 dhe u skicua nė Vjenė prej voskopojarit Theodhor Sina Grundo, nėn pėrkujdesjen e murgut tė shenjtė Parthen tė manastirit tė Shėn Prodhromit Voskopojė, me shpenzime prej tregtarit gjithashtu voskopojar tė asaj kohe, zotit Andrea Tirka. Gravura ėshtė e gdhendur nė dru. Sė fundi, mė 1784 u ngrit sahati i Kasabasė, ku investua prej rufetit tė bakejve me anėtarė myslimanė nė bashkėpunim vllazėror me zejtaro-tregtarėt e Voskopojės.
Kur punon nė drejtim tė kundėrt tė sahatit!
Qė nga koha kur qeveria shqiptare interesohej pėr sahatin e Korēės, nėse punonte allaturka apo allafrėnga, kishin kaluar disa vjet. Nė krye tė bashkisė sė Korēės kishte ardhur Vasil Avrami (Nė atė kohė kryebashkiakėt emėroheshin). Fill pas ardhjes sė tij, sahati i Korēės nisi tė lihej gjithnjė e mė shumė pas dore. Dukej sikur dikujt i interesonte rrėnimi i tij. Banorėt e Korēės nuk arrinin tė kuptonin dot se ēfarė po ndodhte. Pėrse nuk po i kushtohej mė vėmendje orės sė qytetit? Ata shkonin e qaheshin te gazetat e Korēės, por edhe kur autoritet e bashkisė denononcoheshin nė shtyp, sėrish asgjė nuk ndryshonte. Vasil Avrami nuk dėgjonte nga ai vesh. Bėnte vazhdimisht shurdhmemecin. Nga kronikat e kohės pėrshkruhet pak a shumė kjo situatė: Shumė njerėz na janė qarė pėr punėn e sahatit tė qytetit, i cili nuk bie nė rregull dhe shumė shpesh nuk tringėllit fare, kujt i pėrket kjo ēėshtje le tė kujdeset, se pleqtė tanė nuk e bėnė kėtė sahat vetėm pėr bukuri, por edhe pėr tė ditur kohėn (Gazeta e Korēės, 28 mars 1925).
Ankesa tė tilla vinin kohė pas kohe. Tė gjitha gazetat shkruanin. Edhe Zėri i Korēės e vinte nė dukje kėtė fakt: Kemi shumė kohė qė nuk e dėgjojmė orėn e madhe tė qytetit. Dimė se pėr kėtė punė paguhet njė njeri pėr ndreqjen dhe kurdisjen, dhe me gjithkėto nė heshtje ndodhet kjo punė. Lutemi kompetentėve tė marrin masat e duhura se ėshtė turp pėr Korēėn qė orė tė ketė dhe orė tė mos dėgjohet. (Gazeta Zėri i Korēės, 28 nėntor 1925).
Pėr 5 vjet me radhė qė nga viti 1925 deri nė vitin 1930 nga banorėt e Korēės vazhdonin tė vinin tė njėjtat ankesa. Mė 15 nėntor 1930 Zėri i Korēės, shkruante: Edhe tjatėr herė kemi folur pėr nevojėn qė ka ky qyteti ynė pėr njė sahat tė madh publik. Kėtė nevojė e kanė ndier jo vetėm banorėt, por edhe vizitorėt vendasdhe tė huaj qė vijnė dendur nė kėtė qytet. Vizitorėt sigurisht do tė kenė thėnė me veten e tyre, si qyteti i Korēės mos tė ketė njė sahat tė madh publik! Bashkitė nė vendet e qytetėruara kujdesen edhe pėr gjėra mė tė vogla dhe jo mė pėr njė sahat i cili ėshtė tepėr i nevojshėm. Sikundėr dihet bashkia jonė harxhon ēdo mot pėr nevojat tė tjera tė qytetit qindra mijė franga ari. Pra nuk do tė jetė keq qė nė buxhetin e ardhme tė shėnojė dhe njė kredi pėr ndėrtimin e njė sahati publik. (Zėri i Korēės, 15 nėntor 1930).
Pėr 5 vjet me radhė nga ana e bashkisė nuk ishte dhėnė asnjė pėrgjigjė. Duket se Vasil Avrami e kishte patur njė plan nė mendjen e tij. Priste vetėm ditėn e volitshme pėr ta shpallur. Ishin gazetarėt e asaj kohe qė mundėn tė zbardhnin gjithēka deri nė detaje. Dhe gjithēka nisi tė bėhet e njohur pėr publikun qė nga viti 1929. Fillimisht ishte dhėnė ky njoftim: Javėn e shkuar urdhėroi arkitekti italian, z. De Fausto. 10998313_732913703491449_6517505194719593788_nZotė ri e tij ardhi tė merrej vesh me kryetarin e Bashkisė z. Vasil Avrami mbi planin e godinės sė re tė bashkisė. Pasi ndenji nja dy ditė, u kthye Tiranė, ku do tė pėrgatitė planin brenda njė muaji. Godina e re e bashkisė do tė ngrihet me dy kate, do tė ketė 20 oda, dy salone tė mėdhenj dhe pėrpara njė kopėsht tė madh. Nė krye tė godinės do tė vihet njė sahat i madh (Gazeta e Korēės, 30 maj 1929). E pra, Vasil Avrami e kishte shpallur ambicien e tij. Ai dėshironte tė ngrinte njė sahat tjetėr tė madh, por jo aty ku kishte qenė, por nė anėn tjetėr tė lumit, aty kur dikur shtrihej fshati Peskėpi, e qė mė pas do tė quhej Varosh, i cili do ti bashkohej Korēės disa shekuj mė vonė nga dita e themelimit tė qytetit, (1496). Cilat ishin arsyet qė Vasil Avrami dėshironte ta transferonte sahatin e qytetit nė Varosh, ende kanė mbetur tė panjohura.
Nuk dihet si e qysh ndodhi, por nė fillim tė vitit 1930, Vasil Avrami dha dorėheqjen si kryebashkiak. Nuk dihet gjithashtu nėse kjo gjė ndodhi pėr shkak tė sahatit ose jo, por nuk ėshtė ēudi qė tė ketė ndodhur edhe pėr kėtė arsye. Vasil Avrami ato ditė sapo ishte kthyer nga Athina, ku kishte qėndruar atje pėr njė muaj resht. Pėr tė gjitha kėto, si gjithnjė, informonte shtypi i kohės: U kthye nga Athina ku kishte vajtur para njė muaji kryetar i Bashkisė Vasil Avrami me zonjėn. (Posta e Korēės, 17 dhjetor 1929). Po kjo gazetė do tė shkruante pėrsėri: Ministria e Punėve tė Brendshme e pranoi dorėheqjen e kryetarit tė Bashkisė Vasil Avrami dhe ngarkoi zėvėndėsin e tij, z. Ymer Fazlli, me tė kryerin e asaj detyre gjer sa tė emėrohet titullari definitiv. (Posta e Korēės, 16 janar 1930). Pėr shkak tė dorėheqjes, Vasil Avrami nuk pati fatin as tė inauguronte prerjen e shiritit pėr ndėrtimin e godinės sė bashkisė dhe as tė shihte sahatin e madh tė Korēės mbi tarracėn e kėsaj ndėrtese, i cili nuk u ndėrtua atje.
Shpresė
Bashkia qėndroi mjaft kohė pa kryetar bashkie. Rolin e tij vazhdonte ta luante zėvėndėkryetari i bashkisė Ymer Fazlli. Por sė fundi edhe kryebashkiaku i ri u ul nė karrigen e kryetarit tė Bashkisė Korēė. Ai ishte Rustem Ymeri. Interesimi i tij pėr sahatin e Korēės u duk qartė qė nė ditėt e para tė mbėrritjes. Banorėt e Korēės qė kishin pritur pėr 5 vjet me radhė, mė nė fund nisėn tė ndihen tė qetė. Kryebashkiaku i ri po interesohej pėr gjithēka. Nuk kaloi shumė dhe tė gjithė morėn vesh se bashkia kishte nisur tė hartonte njė projekt pėr rikonstruksionin e sahatit. Lajmi u pėrcoll edhe pėrmes shtypit tė kohės: Bashkia e Korēės nxjerr nė adjudikatė (njoftim) pakdhėnie (tenderim), konstruktimin e shkallėve dhe dyshemeve tė ndėrtesės sė sahatit. Rustem Ymeri, Kryetar i Bashkisė. (Gazeta e Korēės, 31 maj 1933). Nė muajin tetor shtypi publikoi edhe njė njoftim tjetėr: Bashkia e qytetit tonė nxori nė ankand dhe dha rindreqjen e godinės sė sahatit. Pas sa marrim vesh rindreqja do tė bėhet nė mėnyrė moderne, duke u goditur pjesa e sipėrme krejt me betonarme dhe duke e lartėsuar edhe dy metra akoma. Pėrveē kėsaj do tė meremetohen dhe muret e vjetėr, duke u forcuar me beton dhe hekur, kėshtu qė pėr pak kohė qyteti ynė do tė ketė njė kambanė tė sahatit nga mė tė bukurat tė Shqipėrisė (Gazeta e Korēės, 20 tetor 1933).
Korēa dhe Sahati, mė nė fund nė njė dorė tė mirė
Tashmė qyteti e kishte sahatin e tij ashtu si dikur. Njerėzit nisėn tė dėgjonin sėrish tingujt e tij, tregtarėt nisėn tė hapnin dyqanet bashkė me zėrin e kambanės sė orės, nxėnėsve tė shkollės u kujtonte orėn e mėsimit, udhėtarve u tregonte orėn e mbėrritjes nė kėtė qytet, ku kambana tė krijonte pėrshtypjen se vazhdimisht pėrcillte mesazhin e saj miqėsor: Kėtu jeni nė qytetin e Korēės. Mirė se na erdhėt! Qė tė gjitha kėto ishin realizuar falė pėrkujdesit tė kryebashkiakut Rustem Ymeri. Pėrkushtimi i Ymerit dhe fjalėt e mira qė thuheshin pėr tė kishin shkuar deri nė Tiranė, nė qeveri. Mbreti kishte vendosur ta dekoronte. Gazetat e kohės kėtė lajm e pėrcollėn kėshtu: Prefekti z. Ismail Kryeziu, i autorizuar posaēėrisht, i dorėzoi kryetarit tė Bashkisė z. Rustem Ymeri dekoratėn e Skėnderbeut, me tė cilėn denjoi ta dekorojė L.M.T, Mbreti, pėr aktivitetin e tij tė madh qė ka treguar disa vjet vazhdimisht. (Gazeta e Korēės, 14 dhjetor 1935).
Mė nė fund kulla e sahatit u shemb nga njė tėrmet i vitit 1960. Qė nga ajo ditė e deri mė sot, askush nuk u kujdes pėr rindėrtimin e tij. Tashmė shpresat janė rinjgallur sėrish: Kryeministri Rama premtoi ngritjen e sahatit tė Korēės. Shpresojmė tė ndodhė sa mė shpejt!
Konstrukorėt e Sahatit, gegėt e Veriut
sahati-osmanSipas tė dhėnave, Sahati u ndėrtua nga mjeshtrit malėsorė. Ora ėshtė e vendosur nė njė godinė tė lartė dhe tė ngushtė prej guri. Ajo ėshtė ndėrtuar mė 1784, prej mjeshtrash ndėrtimi malėsorė nga veriu i vendit, ndėrsa kėmbanėn e orės, e cila peshon afėrsisht 40 okė (rreth 50 kg), e ngritėn fqinjėt tanė voskopojarė, mėsojmė nga njė kronikė e kohės. Sahti u ngrit nė oborrin e xhamisė sė madhe .. Kulla e sahatit tė Korēės ishte njė nga ndėrtimet mė tė bukura tė mjeshtrėve malėsorė. Madje jo vetėm kaq, njė pjesė e tyre (e malėsorėve) qėndruan pėrjetėsisht nė Korēė, aty ngritėn banesat edhe dyqanet e tyre e u bėnė miq tė pėrjetshėm me banorėt e Korēės. Hallva gege ishte njė nga produketet e tyre tė famshme qė tregtohej nė ato vite nė Korēė.
Sahat, qė punonte sahat!
Qeveritarėt e Korēės e kishin gjithnjė njė merak: mos vallė sahati prishej dhe viztorėt nuk e gjenin mė Korēėn ashtu siē e kishin ėndėrruar. Kjo gjė nuk duhej tė ndodhte. Gjithashtu, qeveritarėt tanė kishin edhe njė merak tjetėr: dėshironin qė ora tė punonte saktė dhe gjithnjė evropianisht, qė kur tė huajtė tė hynin nė qytetin e Korēės tė kuptonin qė kishin mbėrritur nė Evropė. Kush mė mirė se Korēa mund ta bėnte kėtė prezantim dinjitoz. Mund tju duket e pabesueshme, por ky merak i qeverisė ishte tėrėsisht i vėrtetė. Ja ēfarė shkruan gazeta Koha, 23 tetor 1920: Me gjithė punėrat e mėdha qė ka qeveria tonė, pyet zyrtarisht katundarinė (bashkinė) e Korēės, qė qysh punon sahati nė qytet. Padyshim qė u pėrgjigj katundaria, qė punon si nė gjithė botėn, evropianisht. Ndoshta pėrgjigje mė tė sigurtė as qeveria nuk do ta kėrkonte: Punon si nė gjithė botėn, evropianisht.(Koha, 23 tetor 1920)
Pas xhonturqve, sahati: nga allaturka nė allafrėnga
Pas reformave qė po ndėrmerreshin nga qeveria turke mė 1908, intelektualėt e Kasabasė (Korēės), duke pėrfituar nga situata, vendosėn qė sahatin e qytetit nga njė sahat qė deri atė ditė kishte punuar nė stilin allaturka, ta kthenin nė njė sahat qė punonte me ritmet e Evropės allafrėnga. Kjo kishte qenė njė dėshirė e hershme e tyre dhe tashmė e kishin shndėrruar nė realitet. Kėtė fakt e gjejme edhe te kronikat e kohės. Ja ēfarė thuhet mė konkretisht: Nga reformat e qytetėrimit pėrfitoi edhe hyqymeti i Korēės, duke ndėrruar sahatin allafranga. Kėshtu pra, nuk do tu vinj rėndė mėrgimtarėve qė janė mėsuar nė Evropė, kur e gjejnė atė lehtėsi edhe kėtu. Kjo ėshtė dhe njė arsye mė shumė qė sahati i Korēės tė lartėsohej ashtu si mė parė.
12963_337152076400949_613131115_n
Sahati, bukuria vertikale e qytetit
Kulla e sahatit tė Korēės ishte projektuar me njė mendim arkitekturor tė qartė. Ajo i rriste vlerat e qytetit tė Korēės. Nė gjithė shtrirjen horizontale tė Kasabasė, kulla e sahatit ofronte njė bukuri tė veēantė vertikale, duke realizuar kėshtu thyerjen mė tė bukur arkitektonike. Megjithatė, mė mirė se kushdo tjetėr kėtė gjė e ka shpjeguar posaēėrisht pėr sahatin e qytetit tė Korēės, studiuesi Pirro Thomo, te libri i tij, Korēa, urbanistika dhe arkitektura, f. 264, ku shkruan: Kulla e sahatit tė Korēės ngrihej nė afėrsi tė pazarit, nė oborrin e xhamisė sė Iljaz bej Mirahorit. Ajo formonte njė kompleks me xhaminė dhe, sė bashku me minaren ishin tė vetmet elemente vertikale nė siluetėn e pėrgjithshme tė shtrirė tė pazarit dhe tė lagjes pranė. Sahati i Korēės ngrihej mbi njė kullė mjaft tė lartė nė formė katrore nė plan, e ndėrtuar e tėra me gurė tė papėrpunuar, ku dallonin qoshet e skuadruara dhe mbyllja e fugaturave me gėlqere, qė linin nė dukje sipėrfaqet e gurėve. Mbi kėtė bazament tė lartė ishte vendosur ora, e cila lajmėronte kohėn me anėn e kambanės. Mbas rikonstruksionit tė vitit 1893 mbi kullė u ngrit njė pirg i vogėl, qė mbante orėn dhe mekanizmin e tij.
Ndėrsa sipas Nuēi Naēit, nė vitin 1893, ora e vjetėr me kėmbanė u zėvėndėsua me njė orė tė tipit mė tė ri. Veē sa mė sipėr, pėrse Korēa tė mos e kishte sahatin e vet, kur jo tė gjitha qytetet e kishin patur fatin tė kishin njė sahat tė madh publik. Sigurisht, qyteti i Korēė nuk mund tė kuptohej pa sahatin e tij.
Sahati i Korēės ishte vėrtet njė mrekulli. Kulla e tij ishte ngritur me shumė pėrkushtim nga mjeshtrit malėsore qė kishin ardhur posaēėrisht nga veriu. Pas ngritjes sė tij, Korēa nuk mund tė identifikohej dot mė pa atė sahat. Gjithkush qė vizitonte kėtė qytet, e vėshtronte sahatin gjithė admirim. Vizitorėt qė vinin, pėrveē bukurisė sė qytetit merrnin me vete jo vetėm hijeshinė e mėnyrės sė ndėrtimit, por edhe tingujt e sahatit qė vazhdimisht dukej sikur pėrcillnin njė mesazh tė vetėm: Kėtu jeni nė qytetin e Korēės. Mirė se erdhėt!
dita
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn