als_Latn lit_Latn est_Latn
Meqė e kemi parė nė Tiranė, ulur nė karrocė, i paralizuar, me paaftėsi pėr folur, poeti nordik Tomas Transtromer, qė jeton prej vitesh i vetmuar, nė njė ishull, pasi i kanė dhėnė lajmin e Nobelit, ka thėnė vetėm dy fjalė: Shumė mirė! Ky ēmim nė letėrsi pėr vitin 2011 iu dha dje poetit suedez Tomas Transtromer pėr veprat surrealiste rreth mistereve tė mendjes njerėzore, duke fituar njohje tė gjerė si poeti mė me ndikim nė vendet skandinave nė vitet e fundit. Akademia Suedeze tha se e ka njohur poetin 80-vjeēar sepse pėrmes imazheve tė tejdukshme, tė pėrmbledhura, ai na jep akses tė freskėt ndaj realitetit. Poezitė e Transtromerit janė vlerėsuar pėr imazhet e fuqishme, tė ndėrtuara shpesh rreth pėrvojave tė tij tė mbushura me dashurinė pėr muzikėn dhe natyrėn.
Njė psikolog dhe pianist amator, Transtormer 80-vjeēar, pėsoi njė atak nė zemėr nė vitin 1990, qė e la atė gjysmė tė paralizuar dhe tė paaftė tė flasė, por ai vazhdoi tė shkruante, duke publikuar mė 1996 The Sorrow Gondola dhe The great engima.
Transtromer ka qenė njė nga favoritėt e pėrhershėm pėr Nobel dhe nė vitet e fundit gazetarėt suedezė gjithnjė kanė pritur jashtė apartamentit tė Transtromerit nė Stokholm, pėr mbėrritjen e ditės kur do tė fitonte 1,5 milionė euro.
Ai ėshtė mjaft i gėzuar, - tha Anna Tillgren, zėdhėnėse e publikimeve tė Transtromerit, pėr gazetarėt qė pritnin nė banesėn e poetit. Ajo tha se Transtromeri kishte arritur tė nxirrte dy fjalė pasi mėsoi pėr Nobelin: Shumė mirė!
Ai ka shkruar nė lidhje me pyetjet e mėdha. Ai ka shkruar pėr vdekjen, ai ka shkruar pėr historinė dhe kujtesėn, e natyrėn, - tha Peter Englund, Sekretari i Pėrhershėm i Akademisė Suedeze tė Nobelit.
Transtromer ėshtė suedezi i parė qė merr ēmimin e letėrsisė qė kur iu nda Eyvind Johnson dhe Harry Martinson, nė vitin 1974. Englund ka thėnė se Akademia ka qenė veēanėrisht e kujdesshme nė lidhje me dhėnien e ēmimit pėr shkrimtarėt suedezė, nga frika e tė qenit tė njėanshėm.
Ndėrsa ka bėrė dalje publike edhe kryeministri suedez Frederik Reinfeldt duke u shprehur se ēmimi e bėri atė tė lumtur dhe krenar, dhe se ai shpresonte se do tė tėrheqė vėmendjen botėrore pėr letėrsinė suedeze.
Akademia suedeze ėshtė kritikuar gjithashtu se ėshtė shumė eurocentrike, duke injoruar shkrimtarė nga pjesa tjetėr e botės. Nė shifra; shtatė nga dhjetė fituesit e fundit kanė qenė evropianė. Ndėrsa kritikėt janė impresionuar nga bukuria e tė shkruarit, disa kanė kritikuar atė pėr njė mungesė tė komenteve sociale, kėshtu shpesh janė gjetur nė punėt e fituesve tė tjerė tė Nobelit, duke pėrfshirė laureatin e fundit Mario Vargas Llosa nga Peruja.
I pėrulur, dhe i thjeshtė, Transtromer ka shmangur debatet politike dhe gjithmonė ka qėndruar larg nga sytė e publikut sa mė shumė ka qenė e mundur.
Unė mendoj se babai mbi tė gjitha mendon se kjo ėshtė njė gjė e madhe pėr lexuesit e tij, - tha vajza e tij, Paula Transtromer, nė lidhje me ēmimin. - Kjo ėshtė e rėndėsishme pėr tė.
Nė mesin e veprave mė tė njohura tė poetit Transtromer pėrfshihen "Windows and Stones", e botuar nė vitin 1966, nė tė cilėn ai pėrshkruan tema nga udhėtimet e tij tė shumta dhe vepra tjetėr "Baltics", e botuar nė vitin 1974. Veprat e tij janė pėrkthyer nė mė shumė se 50 gjuhė dhe kanė ndikuar te poetėt tjerė nėpėr botė, nė veēanti nė Amerikėn Veriore. Qė nga vitet pesėdhjetė, Transtromer ka pasur njė miqėsi tė afėrt me poetin amerikan Robert Bly, i cili i pėrktheu nė gjuhėn angleze shumicėn e veprave tė tij. Nė vitin 2001, shtėpia botuese suedeze e Transtromerit Bonniers e botoi nė njė libėr korrespondencėn ndėrmjet dy shkrimtarėve, e cila u titullua "Air Mail". I lindur nė Stokholm nė vitin 1931, Transtromer u rrit i vetėm bashkė me nėnėn e tij mėsuese pasi ajo u divorcua nga babai i tij - gazetar. Ai filloi tė shkruajė poezi derisa studionte nė shkollėn Sodra Latin nė Stokholm dhe debutoi me pėrmbledhjen Seventeen Poems (Shtatėmbėdhjetė poema) nė moshėn 23-vjeēare.
Ai e mori njė diplomė nė psikologji nga Universiteti i Stokholmit dhe mė vonė e ndau kohėn e tij ndėrmjet poezisė dhe punės sė tij si psikolog.
standard.al
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn