als_Latn lit_Latn uzn_Latn
http://www.yllpress.com/fotografite/artikujt_origjinale/nje_udhetim_ne_shtepine_e_cama.jpg
Shkruan : Ben Andoni
Gruaja i tregoi vendin e tij...Bardhė e zi. Foto, shumė foto iu vunė pėrballė. Para Martin Camajt kaluan histori, ngjarje, por askund vendi i tij. Jo sėshtė vendi im, i tha mohues. Ajo thjesht tundi kokėn nė shenjė pohimi...
Kam lindur lis,/Prej derės pėrmbys mbi hanė rrodha/Me plot yje tjerė e rash nė pyll./
Pse ishte natė kur nisa me folė/Nė vetmi mė ra dimni nė fjalė./Dhe kėshtu u rrit nė mue enigma,/Dhimba e kresė me ditė si pylli lidh/ Rrezet e hanės nye deri nagim pėr gishta.
...
Gati njėzetė vjet mė vonė, nuk arrij tė kuptoj pėrkushtimin e kėsaj gruaje pėr tė ardhur kaq larg nė kėtė vend dhe kėmbėnguljen pėr ta riparė shtėpinė e shkrimtarit. Jo. Askurrė. Njėsoj nuk e marr vesh dhe kur kthehem pas. Pas orėsh pafund udhėtimi, jemi njė treshe e vetmuar humane, nė mes malesh Dukagjini.
Pa asnjė mėdyshje, pėr ata qė u themi nė Dukagjin se duam tė shkojmė tek shtėpia e Martin Camajt, duhet tė pėrbėjmė gati njė histori ēmendurie. Jutta kėmbėngul sėrish pas disa orėsh. Nuk di se ēfarė rrėnjėsh do tė gjejė. Pse? Pse? Amanet-i gjegjem kureshtjes sė vendasve. Tė sajat nė Shqipėri apo njė kujtim i saj, kushtuar njė njeriu...Histori e futur nė histori, e futur sėrish. Pafund.
Nė fakt, ky udhėtim yni kaq i lodhshėm ėshtė bėrė edhe njėherė tjetėr prej kėsaj gruaje, shumė e shumė vite mė parė. Nuk dinte asgjė veē arsyes tė saj. Duhet tė ndjente me zemėr, atė qė quhej Shqipėri. E kishte hasur diku nė historitė qė tregonin pėr njė fqinjin e saj aristokrat. Princin e pafatė Von Wied. Ata dhe Shqipėria. Kaq.
Gati 4 orė mė vonė, teksa kemi lėnė pas Arren dhe kemi pėrvijuar maleve, luginave dhe pyjeve mbi Liqenin e Komanit, i mėnjanohemi pėrballė disi edhe Vilės dhe pėrgatitemi ti ngjitemi skajit tjetėr tė Temalit. Pėrballė nė horizont pėrvijohen viset e Pukės, Buzhalit e deri nė Berish...Nė njė plan operativ, qė kemi bėrė me shpejtėsi, bashkėshoqėruesit tanė dhe miqtė tanė vendas, alias tė dobėtit, u duhet tė na bashkohen pas disa orėve me makinė pėrtej Cukalit, kur tė mbėrrijnė nė Shllak...
Nėse arrini!-na thonė. Pak me cinizėm, shumė me qesėndi...Gruaja ėshtė e sigurt. Dhe, nuk e di fare rrugėn,... kohėn asgjė. Njeh vetėm besimin dhe qėllimin. Disa orė mė vonė Jutta fillon tė kthjellohet rrugės pėr itinerarin dhe madje kur arrin nė disa pragje natyrore, arrin qė tė gjejė edhe shenjat e dikurshme, tė njė udhėtimi tė mėparshėm. Edhe pak, mė jep kurajo. Pėr tė Temali ėshtė shumė mė tepėr se mua!!! Ėshtė njė nga degėzat qė e mbajti nė Shqipėri.
Unė, e njoh vendin nga emisarėt vetmitarė tė fesė, qė mundoheshin tė ndritnin pak besim kėtu pėr jetėn dhe Zotin Krisht. Ajo qė di saktėsisht ėshtė vetėm pas njė shėnimi tė At Karmės pėr Dukagjinin: Temali bahet 230 shpi, asht Bajrak nė veti, e shkon me Dukagjin. I pari asht i ardh prej Berishe. Thonė se i burrė e i grue motit paskan ardh e dalė Drinit e ngulė nė Temal. Prej sish shtue Arra (Temal) e katundi i Kishės. Ecim. Ecim. Gurė, proska...rrasa, shkurre, pemė... natyrė e virgjėr.
Era e tokės/Ndieva erėn e tokės posa livrue/E eca arave shumė kohė./Mos e shkel tokėn e huej-mė bėrtitėn-o ti, i pa dhe!/E mė gjuen me pesha e pikat e gjakut/U rrxuen prej kreje nė parzėm.
Si mund ta ketė pėrjetuar kėtė vend Martin Camaj? Askush sdo jetė nė gjėndje qė ta thotė. Bashkėkohėsit janė lėrguar matanė jetės. Tė mbeturit duket se pak u intereson. I arratisur nga Shqipėria ai nuk do tė kthehej mė. Dhe, as nuk do e merrte mbase kurrė mundimin qė tė vinte fizikisht. Shpirtėrisht? PO. Dhe, kur dėshira do mund ti realizohej nuk erdhi vėrtetė dot mė. Nga lodhja nuk ndjej mė asgjė. Vetėm ecjen dhe ēapitjen. Erėn e tokės se ndiesha ma/ Prej frigės e marres.
Martin Camajn, si tė gjithė njerėzit e brezit tim, e kam njohur nga pak botimet dhe nga shkrimet panegjirike tė kėtyre viteve. Edhe ato kanė qenė me pikatore. Ecim. Tė gjithė distancat janė larg nė kėtė vend. Kujtoj, se kam bėrė fjalė pak orė mė parė me Juttėn. Rėndė. Pėr ti treguar se e njoh mė mirė vendin se ajo, i kam thėnė para atyre njerėzve, qė nuk na u bashkuan- se ky vend sėshtė Dukagjin. Edhe sikur tė mos jetė, ti nuk duhet ta thuash pėrpara meje, mė thotė e prekur. I jap njė shpjegim tė gjatė, por pėr tė ska kuptim. Rėndėsi ka ta gjejė. Ta prekė. Jutta do ti afrohej Shqipėrisė me anė tė tij.
E ka njohur dhe ma ka pėrshkruar me njė saktėsi vizatuesi portretesh. Aqsa di ēdo kontur tė tij. Si rrinte? Si shprehej? Sa i edukuar ishte?! Sa i paqtė dhe sa i dashur?! Sa i drobitur pėr tė parė vendin e tij. Sa i vetėm. Krejt i vetėm. I gjatė. I butė. Tepėr i edukuar. Jutta e ka parė Shqipėrinė me anė tė tij. Ėshtė si njė homazh pėr tė dy, ky udhėtim. Kushedi sa kureshtje ka pasur pėr vendin e tij. Gruaja mė ka treguar dhimbjen qė jepet pėrmes njė shpirti tė drobitur dhe vetmitar dhe njė ...shqiptari si ai.
Duket se pak njerėzit e mrekullueshėm qė do sillnin njė shpirt tė qashtėr nė kėtė vend, erdhėn falė tij. Sa pėr shtetin, ai as nuk e di se atje ska rrugė makine, qendėr shėndetėsore...etj., etj. Shko, i tha dhe Martin Camaj. Fotografoje vendin tim. Tako njerėzit e mi. Do tė duan. Ishte e vėrtetė. Ai serdhi dot kurrė mė. Dr. Klosi do tė na lėrė njė dėshmi tė rėndėsishme tė pėrballjes sė tij me zyrtarėt e fundit tė tranzicionit shqiptar...
I tėrhequr. Nė pritje. Ndalim diku tė pimė pak ujė. Gruaja mban mėnd se bash nė kėtė vend ka qenė njė kryq druri qė pėr fat ne e rigjejmė sėrish. Kemi dhe pak, mė thotė Jutta. E quan si vendin e saj. Vėrtetė! Ėshtė mė afėr asaj se mua. Unė di vetėm qė kėtu ai ka kullosur bagėtinė dhe ashtu si do tė mė thotė dikush, pak mė vonė, harrohej me orė tė tėra duke shkruar nė rasat e gurit. Shkruar pėr tė mos u prishur. Ngrihemi.
Drejt shtėpisė
Ngrihemi drejt njė lugine, ndėrsa burri qė na shoqėron tregon se kėtu ka shtėpinė mėsuesi i vetėm i tre fshatrave. Nuk na ėshtė pėrgjigjur nė celular se tė bėjė kėtė gjė, duhet tė dalė nga vendi ku ka shtėpinė dhe tė ngjitet...si dikur?!! Kemi dhe pak. Me kėto rrasa shkruhet, na thotė djali qė na udhėheq. Si nė ėndėrr.
Por vallė nuk po ecim dhe ne me ėndrrėn?! Ashtu si e gjithė vepra e tij i ngjan njė ėndrre tė pėrjetuar keq. Njė letrar shqiptar mė ka thėnė dikur sesi ėshtė pėrballur nė kohėn e komunizmit me tė nė Itali. Kuptohet duke i marrė leje sigurimit tė Ambasadės. Hamendėsova vetminė nė rrėfimin e tij, kur hoqa ujėrat nga fjalėt e bashkėbiseduesit. Heshtjen.
Kushedi se ēfarė heshtje tė gjatė duhet tė ketė pasur ky njeri nė jetėn e tij, atė heshtje qė ka shoqėruar ndonjė numėrim. Ditė, javė, vite qė smbaronin kurrė... Bashkohemi me mėsuesin, qė di pak gjėra pėr racėn e Camajt. Ngjitemi. Nuk janė mė aty dhe tė gjithė gjėrat i kanė lėnė mė thotė si triumfator, nga sipėr njė mushke. Ne e dėgjojmė dhe ashtu si pak orė mė parė, ndjekim me Juttėn, nga njė largėsi prej metrash pafund, kafshėn qė mban njerėzit, qė na heqin udhė.
Kur afėr mbrėmjes mbėrrijmė tek shtėpia e Camajve, duket se e gjitha ėshtė njė pėrrallė. Por, ska njerėz. Treshes sonė, qė i ėshtė bashkuar dhe mėsuesi qė ēalon gati frikshėm i shkollės fillore tė Arrėn, i mbetet vetėm tė shikojė.
Asgjė e veēantė qė ti tė qėndrosh ose tė grishesh pėr diēka. Jutta ėshtė shmangur dhe i bėn rikonjicion vetė. Si ka mundėsi? Si ka mundėsi, qė e ka lėnė kėshtu. Si ka mundėsi? Ėshtė njė shtėpi dykatėshe kuadratike dhe e ndėrtuar me kanonet simetrike tė vendasve deri nė pamundėsi. Dritare tė vogla. Pak orendi, tė prishura. Jutta bėn menjėherė kontrollin e kujtimeve. Vendit? Gjithēkaje! E pamundur. Shiko si e kanė lėnė, mė thotė me zhgėnjim. Por, e gjen justifikimin vetė kur thotė se tash njerėzit kanė vdekur. Ēmund tė presėsh mė?!
Shtėpia i ngjan njė shtėpie tė braktisur tė pas luftėrave ballkanike tė viteve tė fundit. Njė krevat hekuri nė cep tė njė ode sipėr tregon se dikur ka pasur jetė. Kujdes, na thotė mėsuesi,-sepse mund tju mbetet kėmba nė dėrrasa. Jutta mė tregon historinė, kur sėbashku me tė shoqin e saj erdhėn nė kėtė vend. Si i trajtonin gratė dhe natėn qė kaluan kėtu. Si ishte?-i pyes. Gratė nuk i respektonin fare, mė thotė paqejf. Vetėm se e do tė gjithė familjen Camaj.
Mė flet sikur i ka para vetes. Por shtėpia dhe interiori ėshtė tejet larg asaj qė mund tė ngjallė diēka pėr ndonjė pretendim nė ndėrtim. A thua tė ketė qenė dhe kjo pjesė e vetmisė sė tij, qė nuk e shuajti nė asnjė vend?
Dita e malit tem/ Dheu im asht i pėrmendun/Pėr humnerat e thella/Ndėr banorėt e malit e tė fushės/ Deri nė det./ Mbramjeve atje/Ndijohet klithma e grizhlės/Ndėr kthetrat e shqipes e shpirti i saj/U flijohet hijevet/Atje lot drita nė sytė e njerėzve tash e parė/ E epshet si njeh kurrkush me emėn./Hakmarrja asht, pėrshembull gjarpėr nėn gur/ E gjarpri asht mende femne/Nėn rubėn e bardhė ase tė kuqe. Nė muzg prek/Ballin e vet secili e ndien ndėr gishta/ Fillin e jetės e gėzohet.
Ajo qė i ka mbetur Juttės ėshtė mikpritja pėr ta dhe si flejtėn atė ditė aq larg aty. Ikėn. Zhduket sėrish. E pyes pėr toponiminė mėsuesin, ndėrsa Jutta po e shpartallon shtėpinė me foto. Mė sqaron: Janė lagjet Poshtė. Ajo jona, ėshtė Hanas. Kjo sipėr ėshtė Bulsham. Ato sipėr quheshin shtėpitė e Camajve. Njė vend mė sipėr ishin kolibet ku shkoshim me verushė.
Kėto shtėpitė poshtė tė Bulshamit. Janė larg se ashtu ishin nė kohė ashtu..Janė ndėrtu, kur janė nda...me krahina me zona. Jemi nda, sepse kėtu e kemi ndarė bagėtinė. Pas 90 i kena nda tokat si tė parėt. Jo kontradikta asnjėherė sepse i dinin tokat qė para komunizmit dhe skishte fare debate. Sa pėr hakmarrje brenda fshatit brenda pėr..jashtė po..Nė kėtė fshatin kėtu Vil, po ka pas.
Ulemi dhe qėndrojmė. Ndėrsa gruaja fotografon, bėj pak muhabet me burrat. Mė duhet tu sqaroj dhe njėherė udhėtimin dhe planet tona. Ėshtė e pamundur tė dalim nė Shllak dhe mė e pamundur tė kthehemi nė Arrėn. E pamundur. E pamundur.
Nė nadje vrejta rrethin e andrrave/nė truell e gjeta fillin e tretun/ nė pikėn e ndaljes sė dritės.
Bari ėshtė ngjitur natyrshėm deri nė katin e parė. Njė djegje e lehtė e ka pėrshkruar diku shtėpinė brenda- ndoshta nga pakujdesia. Jutta fotografon e vetme. Shtėpia ėshtė e vogėl shumė pėr tė. Dhe, dritaret e vogla duken mė tė ngushta nė mbrėmje, kurse nga toka vjen era e fillim verės. Diku kėndon njė insekt...po aq i vetmuar.
Kap me sy se ku mund tė rrinte njė pllakė pėrkujtimore pėr tė. Po nuk besoj qė ta vendosi ministri aktual i kulturės shqiptare, qė nė njė emision pak javė mė parė, ngatėrron deri Ismail Qemalin, themeluesin e shtetit shqiptar. Pėr kėtė qyqar mendoj-duhet tė kujtojė se ėshtė duke ruajtur akoma dhitė tutje nė mal. Po na kap mbrėmja, mė cyt mėsuesi. Do qė ti them Juttės tė ikim.
Nuk mund tia prish magjinė asaj. Dhe, as nuk e pyes pėr emocionin. Me shenjė, mė ka thėnė vetėm mė lėr...Ashtu si me shenjė burrat mė thonė se filloi mbrėmja. Ngre supet. Mundohem tė thith ajrin e tij. Tė mendoj sesi ka jetuar dhe ēfarė mund tė shkruaj njė njeri qė ka lindur kėtu. Mendoj. Mendoj. Kaq. Njė Zot e di sesi mund tia dalė njė njeri qė kėtu!
Mbramja ashtė larg/ e ti je atje mbi kodėr tė blerueme/ku gurzit qė bashin zhurmė/ i pėrpiu dheu.
Ti je atje me tė bijėn e heshtjes/e me shoqe tjera e mendon pėr mue./
Unė jam nė detin e tingujve
e ndėr gjujt e mij ndieva/peshen e tramit tue u ndalue me turr./Mandej i lėshova vendin njė tė vjetri/ e mes tallazit tė krahve thashė:/mbramja ashtė larg e ti andej lumit.
Heshtja prek qiellin me dorė/E ti atje mbi kodėr tė blerueme/ njeh gjurmėt e diellit npėr qiell.
Duam tė ikim. E ndihmoj Juttėn me njė foto. Mė duket sikur ajo sdo vi mė nė kėtė vend dhe ka njė trishtim, qė mezi e shfaq. Vetė figura e Martinit ėshtė njė si lloj totemi pėr tė, qė ajo edhe me kėtė udhėtim nuk e prek. Mundohem tė hamendėsoj bisedėn e tyre dhe mėnyrėn sesi ia ka treguar Shqipėrinė, njė njeri, qė e ka njohur dhe vetė shumė pak vendin. Besoj se Jutta e njeh Shqipėrinė mė shumė ndėrsa ai e ndjente mė shumė.
Camaj do jetonte edhe dy vjet tė tjera pas. Sėrish do druhej shumė, por mbase duke ditur dhe konfuzionin e madh shqiptar, nuk do preferonte nė atė moshė qė ti ngjitej mė malit. Po vinte vdekja. Nė shkrimin e Dr. Klosit, njė njeriu qė e njohu nga fare afėr, thuhet se e dinte qė do vdiste. Apo ndoshta Camaj, nė ato muajt e parė tė agut tė demokracisė duke ditur botėn shqiptare, ruhet akoma pėr fatin e tė dy vėllezėrve tė tij.
Po pėr ata. Tej, larg, ku ata tė gjorėt ia kanė ruajtur pėr shumė kohė fotografinė futur nėn dysheme, qė tė mos e shikoj askush. Nė mbrėmje, kur kthehemi nga udhėtimi, nė odėn e mėsuesit flasim dhe pėr Camajn. Por mėsuesi pak e njeh simbolikėn e tij.
Camaj do tė mbetet njė nga shembujt e bukur tė letėrsisė sonė. Nga ajo qė mė kanė thėnė, paēka baltės, qė pretendojnė ti hedhin sot, ai qėndroi larg, kur deshėn ta implikonin kundėr Shqipėrisė. Pėr tė mjaftonte letėrsia.
U mjaftua me gegnishten e tij tė kultivuar dhe duke e ēuar atė nė vise, ku poezia shqiptare ende druhej tė afrohej. Si do tė shkruante po tė kish jetuar pėr Lujt e Kqi, Kodrėn e Legegės, Rrasėn e Mnikut (afėr Serreqit), Ndėrshtiqen, vendin ku mund tė dal veē kėmba e nierit. Shpati i Shullanit, Shpella e Hajme: a rranxė shkėmbi si strehė, Kodrėn e Ferrcukut, Kodrėn e Molēit,Fushėn e Radikės, Lagjjen e Shbenit, Lugun e Firushės: ku ka firė shumė.
Shpellėn e madhe, Kodrėn e Bulshejve, Kronin e Blegtores?
Ėshtė natė kur kthemi pas. Vonė. Nuk di brengėn qė mė ka lėnė shtėpia dhe fundi i njė njeri. Kur vdes njė njeri merr me vete njė bibliotekė, kujtoj Borgesin. Po Martini vallė ēfarė mund tė ketė marrė? Martini ka qenė shumė por pėr vendasit nuk tregon aq. Edhe fėmijėt gati as e njohin fare. Dua tu them pėr shembullin e tij. Mė kot.
Camaj do e prekte botėn shqiptare nė njė talk show tė Televizionit Austriak....Ja si do i thotė pak ditė mė vonė, njė mikut tė tij Gjon Sinishtės nė universitetin e San Franciskos, botuesit tė Buletinit Katolik Shqiptar. Mė 2 marc, javėn qė shkoi isha nė Vjenė ku u mbajtė nė televizionin austriak njė talk-show mbi Shqipėrinė... Klosi e Pollo mbajtėn anėn time nė diskusion: ambasatorin e bāmė pupletė derisa iu muer goja, si belbacakut. Ashtė e para herė qė dal e diskutoj nė njė talk-show dhe e kalova provimin.
Burri i pėrzemėrt kishte njė mirėsi tė kultivuar, kur bashkohej malėsori bujar me evropianin erudit. Zėri ishte tejet melodioz, dukej nganjėherė sikur fliste me kantilenė, e nuk e di si kėndonte por do ēuditesha sikur tė mos kėndonte bukur me atė zė dhe nuancat e holla qė shqiptonte. Sidomos gjermanishten e kishte tė kulluar, fjalėt tė nyjėtuara saktė me njė tingėllim Shkodre pėr tė cilin mė duket ishte krenar, do tė shkruajė pak ditė mė parė Dr. Klosi te Shekulli.
...
Tė gjitha i kishte por mbase kėto smjaftonin. Nė marsin e vitit 1992 ai do tė ndėrronte jetė, pa mundur tė kthehej mė nė vendin e tij. Dhe pastaj: Lule
Sonte mė lajmėruen se ka vdekė njė njeri/Prandej jam i trishtueshėm, Lule.
Dashunia ashtė e vetmja shtyllė guri/ Kur andej gardhit fluturojnė/Shėgjetat e akullit.
Dy zemra bashkė janė ma rrufeprojse/ Se dy shpata tu pėr tu/Me teha pėrjashta/
Ideja e sosjes, Lule,/kur je ti pranė ik si shpend i egėr/ andej kah vjen terri.
Nė terr dhe ne mundohemi ti japim fund diskutimit dhe tė qetėsohemi. Jutta duket se ka hequr njė barrė tė madhe nga vetja. Nesėr duhet tė largohemi nga viset e Martinit, mbase pėr tė mos ardhur mė...kah vjen ky terr i vetmisė. Shtėpia e tij nė pak fjalėt qė ndajmė kėtė mbrėmje tė pėrkorė... ėshtė nė dorė tė natyrės, indiferencės dhe gjasė sė egėr. Gruaja ndoshta mendon se ēfarė do ti thotė Martinit, nė ėndėrrimet e saj, pėr tia qetėsuar shpirtin. Ajo e di! Ėshtė viti 2010. Pėrvjetori i lindjes sė tij.
*Udhėtimi ėshtė bėrė gati njė muaj e gjysėm mė parė. Vargjet nė reportazh janė nga krijimtaria e tij lirike
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn