als_Latn uzn_Latn ron_Latn
Mitrush Kuteli, zbulohet dnimi absurd: Ka qen nazist n Rumani
Pes vjet burg sepse “faji u vrtetua nga deponimet e pjesshme t tij...”, pes vjet heqje lirie dhe pun t detyruar vetm e vetm sepse n biografin e tij kishte pasur deviacione t bindjeve politike, shumica e t cilave t realizuara n koh jo n Shqipri, por n Rumanin e largt. Ky sht “shprblimi pr merita” q i rezervoi n vitin 1948 ish-pushteti komunist Dhimitr Paskos, t njohur ndryshe edhe me pseudonimin Mitrush Kuteli, vlersuar si nj nga shkrimtart m t mir shqiptar t shekullit t shkuar, apo m sakt si themelues t prozs moderne shqipe. N dokumentet e drejtsis s kohs, q gazeta sjell t paredaktuara m posht, publiku pr her t par n mnyr t plot mund t prthith nj pasqyr shum afr reales t funksionimit t pushtetit komunist n vitet menjher pas lirimit t vendit, sidomos n prvetsimin tepr t shpejt t metodave t ndshkimit stalinist pr ata q llogariteshin se mendonin ndryshe. Kt radh n shnjestr sht pikrisht Mitrush Kuteli, shkrimtari i njohur, autori i “Tregimeve t mome shqiptare”, mbledhsi dhe shprndarsi i mitologjis ilire, kritiku letrar dhe prkthyesi i denj. N pretencn e prokurorit shfaqet, kuptohet, lakuriq e vrteta se Kuteli duhet t dnohet, qoft edhe pa asnj prov bindse. Konkluzioni i prokurorit se “faji u vrtetua nga deponimet e pjesshme t tij”, pra nga ato q vet shkrimtari nxori nga goja e tij dhe m tej akuza hipotetike, sipas t cils, ai, kur jetonte n Rumani, kishte pasur lidhje me nj parti naziste, jan konsideruar ndr provat m t rndsishme pr ta futur n burg. Pra paradoksi i vrtet qndron n faktin se ai u fut n burg n Shqipri kryesisht i akuzuar pr mendimet q kishte n kokn e tij gjat kohs q jetonte n nj tjetr shtet. Ja pretenca e ndrtuar nga prokurori dhe vendimet e gjykatave.
Pretenca e prokurorit
Sh. Gjyqtar! I pandehuri Dhimitr Pasko, si antar i organizats fashiste rumune “Roja e Hekurt”, ka vepruar aktivisht n ndihm t okupacionit nazist dhe vendosmria e tij pr agresion e on dhe vullnetar n ushtrin mercenare rumune kundr Ushtris s Kuqe ku luftoi gati nj vit. N shtator t vitit 1942 kthehet n Shqipri ku menjher emrohet npuns n aparatin e shtetit fashist. N kohn e okupacionit nazist, ka shkruar nj sr artikujsh n gazetn “Bashkimi i Kombit” me an t cilve luftonte lvizjen N dhe mundohej t mbillte prarje n elementt intelektual.
Me lirimin e Shqipris n shoqri t ngusht me Kost Boshnjakun e Kol Kuqalin shfryn urrejtjen e tij kundr Pushtetit Popullor dhe kudo q ndodhet n rrethe elementesh t njohur shfaq mendimet e tij kundr reformave ekonomike dhe ligjeve t Pushtetit Popullor.
Lufta e Tret Botrore q popullarizon i pandehuni sht baz kryesore pr t rrzuar Pushtetin Popullor.
Fajsia e t pandehurit u provua nga deponimet e pjesshme t tij dhe nga proces-verbali, i parashikuar prej Nenit 3 t Ligjit nr. 372 dat 12/XII/1946 mbi fajet penale kundr popullit dhe shtetit, n baz t nenit e ligjit t siprm, krkoj t vendoset dnimi i tij me 7 vjet privim lirie e konfiskim t s drejts...
Tiran m 5 prill 1948
Prokurori ushtarak,
Kapiten II-t
Petrit Hakani (firma)
Vendimi i Gjykats s Lart
Republika Popullore e Shqipris
Gjykata e Lart Ushtarake
Nr.132 i Regj. Them.
Vdekje Fashizmit
Liri Popullit
Nr.207 i Vendimit
Procesverbal
Sot m datn 20/V/1948, Kshilli i Gjykats s Lart Ushtarake, i formuar prej:
Major Niko Cets, kryetar.
Kapiten I-r Nexhat Hysenit, antar.
Kapiten II-t Vangjel Kocanit, antar.
I asistuar nga kryesekretari aspirant Thoma Rino dhe n prezencn e Prokurorit Ushtarak t UK Shqiptare Kapiten i I-r, Nevzat Havzedarit, mori n shqyrtim akt-gjykimin nr.220 dat 7/IV/1948, t Gjykats Ushtarake t Tirans, me t ciln, n baz t Nenit 3 paragrafi 1,4,5 dhe t Ligjit nr 372 dat 12/XII/1946 dhe t nenit 4 t Ligjit t siprprmendur, mbi fajet penale kundr popullit dhe shtetit, sht vendosur ndshkimi me 5 vjet privim lirie si dhe konfiskim t pasuris t luajtshme dhe t paluajtshme kundr Dhimitr Pasko, i biri i Pandit dhe Poles, vje 41, lindur n Pogradec e banues n Tiran, me profesion shkrimtar, i martuar pa fmij, i pa dnuar, me arsim shkenc ekonomike, arrestuar n datn 15/V/1947, pr shkak se ka qen antar i partis fashiste “Roja e Hekurt” n Rumani dhe ka marr pjes n luft kundr ushtris s Kuqe. N vitin 1942 ka ardhur n Shqipri dhe ka bashkpunuar me tradhtart kundr LNL dhe mbas lirimit t Shqipris vazhdon aktivitetin e tij armiqsor kundr Pushtetit Popullor. Prokurori krkon t vendoset aprovimi i vendimit t siprm si me vend dhe i bazuar n ligj, i hiqet dnimi prsa i prket konfiskimit t pasuris.
Kshilli:
Nga shqyrtimi i akteve rezulton se i pandehuri Dhimitr Pasko, m par antar i partis “Roja e Hekurt” n Rumani, i frymzuar me ndjenja fashiste, m 1942, sht kthyer n Shqipri dhe me artikuj t ndryshm q ka shkruar n gazetn “Bashkimi Kombit” ka br agjitacion dhe propagand kundr LN, me qllim q t prante popullin dhe t’i bashkonte me organizatat terroriste ballin Kombtar dhe Legalitetin.
Mbas lirimit duke prfituar nga shpirtmirsia e Pushtetit Popullor nuk ka ndryshuar nga politika e tij fashiste, por ka mbajtur lidhje me armiqt e popullit Kost Boshnjakun e Kol Kuqalin; fakte kto q provohen n pohimet e tij.
Duke marr parasysh sa u tha m lart, Gjykata e Faktit e ka arsyetuar dhe bazuar n prova konkrete vendimin e saj dhe dnimi i sht dhn n proporcion me fajin, vetm se nuk duhet t vendoste konfiskimin e pasuris s tij.
Prandaj:
Pr kto arsye Kshilli i Gjykats s Lart Ushtarake, n baz t neneve 10 dhe 17 nr. 2 t Ligjit nr 368 dat 12/XII/1946, mbi organizimin dhe kompetencat e gjykatave ushtarake, duke pranuar dhe krkimin e prokurorit
Vendosi:
Aprovimin e vendimit nr 220 dat 7/IV/1948, t Gjykats Ushtarake t Tirans, q prmban ndshkimin e Dhimitr Pandi Paskos, nga Pogradeci dhe banues n Tiran me 5 (pes) vjet privim lirie dhe pun t detyruar, pa konfiskim t pasuris s tij.
Ky vendim sht i prer.
Tiran, m 20/V/1948
(Emrat e antarve t trupit gjykues e firmat)
Kush sht?
Dhimitr Pasko i njohur me pseudonimin Mitrush Kuteli lindi m 13 shtator 1907 n Pogradec dhe vdiq m 4 maj 1967 n Tiran. Ka qen shkrimtar, prkthyes dhe ekonomist i zoti. Shkroi me pseudonimet Mitrush Kuteli, Izedin Jashar Kutrulia dhe Dr. Pas. Msimet e mesme i kreu n Selanik, kurse t lartat n Bukuresht, ku m 1934 mori titullin “Doktor i shkencave ekonomike”. M 1942 u kthye n atdhe, ku punoi n fillim si ekonomist n bank dhe m von e derisa ndrroi jet, si prkthyes.
Mitrush Kuteli sht njri prej prozatorve m t shquar t letrsis son, ushqyer q n fmijri me legjendat dhe baladat e mome, sidomos me ato t Pogradecit, qytetit t lindjes s tij. Duke njohur thell edhe letrsin botrore, ai arriti t krijoj nj proz realiste origjinale, t fuqishme, me nj fantazi t jashtzakonshme.
Vepra e tij ishte e ndaluar apo gjysm e ndaluar dhe nuk u botua e plot deri n vitin nntdhjet, kurse n faza t ndryshme kohore, as u msua e as u fol pr t. Ky, n t vrtet, sht fati i shkrimtarit, i cili nuk iu prshtat asnjrit nga dy sistemet e Shqipris: Monarkis e Komunizmit. T dy sistemet nuk e duruan at si njeri t kulturs e t fjals s lir.
Libri i Kutelit “Sulm e lot” prmban “Poemin kosovar” dhe “Poemin e Shndaumit” si dhe dy lirika: “Balta shqiptare” e “Po t vdes n dh t huaj”. E pazakonshmja sht se libri nnshkruhet me tre emra: Izedin Jashar Kutrulija, Mitrush Kuteli e Dr. Pas, q t tre pseudonime t Dhimitr Paskos. Izedini del si autor i “Poemit kosovar”, Mitrushi si autor i “Poemit t Shndaumit” kurse Dr. Pas si shkrues i parathnies.
Dallohen pr problematikn e rndsishme, pr tonin e rrept antifeudal, pr dashurin ndaj atdheut e ndaj njeriut t thjesht t popullit, pr prbuzjen ndaj gjithkaje t huaj q vjen t shkatrroj nj tradit t bukur tregimet e tij: Vjeshta e Xheladin beut, Hanet e karvanet, Si u takua Ndoni me Zallort, Gjonomadh e Gjatollinj, Xha Brahua i Shkumbanares, Kujtimet e kujtimeve, Nat muaji Shembiteri, Nat marsi, Qetsi para furtune, etj.
Mitrush Kuteli sht autori i par shqiptar q botoi vllime me kritik: “Lasgush Poradeci” (1937) dhe “Shnime letrare” (1944).
Mitrush Kuteli, bashk me Ernest Koliqin, sht themelues i prozs moderne shqipe. Madje, ka mendime q Kutelin e shohin bashk me Lasgushin si autor themelor t gjith letrsis moderne shqiptare.
Rreth dyzet vite pas vdekjes, m 27 shtator 2002 me dekretin nr. 3478, me propozimin e Ministris s Kulturs, Rinis dhe Sporteve Presidenti e nderoi pas vdekjes me dekoratn e nderit t Republiks s Shqipris:”Mjeshtr i Madh i Puns”.
“Nuk isha fashist, por nj socialist i turbullt”
TIRANE - N shkurt 1948, gati nj vit pas arrestimit (15 maj 1947) Dhimitr Pasko, n ambientet e zyrave t Sigurimit t Shtetit, merret n pyetje nga nj hetues dhe e gjith biseda, pyetje-prgjigje, shkruhet n nj procesverbal. N kt dokument jan t pasqyruara qartsisht t gjitha akuzat e ngritura ndaj shkrimtarit, por edhe t gjitha prgjigjet e tij autentike. Nj panoram q zbardh t vrtetn e montimit t akuzave, q t gjitha pothuaj t pashoqruara me prova, dhe q thelbsisht godisnin momentet n biografin e Paskos kur ai kishte menduar e vepruar duke pasur “paqartsi politike”. Procesverbali vrteton karakterin e guximshm t pandehurit, por edhe mnyrn krejt banale t sjelljes s hetuesit. Ja prmbajtja e tij.
Procesverbal
I mbajtur kundr Dhimitri Paskos (Mitrush Kuteli) i biri i t ndierve Pandi e Pole, vje 41, i martuar me Efterpi Skndi, pa fmij, profesioni shkrimtar, rrjedh nga nj shtres e mesme qytetare, i pa proceduar, i pa dnuar, kombsia, babai vlleh Rumun dhe nna shqiptare, shtetsia shqiptare, i cili deklaron si m posht.
Shkolln fillore e kam br n Pogradec, t mesmen tregtare n Selanik, universitetin n Bukuresht n 1934, ku kam marr doktorat n shkenca ekonomike. Si mbarova shkolln kam punuar n Bukuresht n nj depo verrash, kam punuar gjithashtu n gazetn “Shqipria e Re” q dilte n Kostanc. Mandej n zyrn e studimeve t financs dhe kreditin industrial. N Shqipri jam kthyer m 1942 dhe hyra si drejtor – administrator pa t drejt firme n S.A.S.T.E.B. pr nj vit, por u largova pasi dhash dorheqjen n muajin pest. Mandej hyra n Bankn Kombtare deri m gjasht tetor 1944, dat q u arratisa dhe shkova n Berat pran Ministris s Financave. Kur u ktheva n Tiran hyra n Bank deri n gusht 1946 dhe prej ksaj date deri sa u arrestova kam punuar pran Institutit t Studimeve.
Pyetje: Ke qen t’i antar i “Rojs s Hekurt” n Rumani?
Prgjigje: Kam qen simpatizues i ksaj organizate pr nj koh t shkurtr, por antar jo.
Pyetje: Pse e simpatizoje kt lvizje fashiste?
Prgjigje: E simpatizoja pr parullat e saj socialiste, si p.sh. puna sht nder dhe lipset t jet baza e jets, zhvillimi i kooperativave pr t luftuar spekulimin e tregtarve, puna vullnetare me kraht e intelektualve etj., t cilat shoh sot se i kishin marr nga komunizmi dhe i kishin prvetsuar.
Pyetje: Ishte socialiste kjo lvizje sipas mendimit tnd?
Prgjigje: Ather besoja se po, sot kuptoj se jo.
Pyetje: Kishte lidhje me gjermant kjo organizat dhe a e dije t’i nj gj t till?
Prgjigje: Nuk e dija, por m von e mora vesh se kishte lidhje.
Pyetje: Dije gj t’i ather pr Bashkimin Sovjetik dhe far mendimi kishe pr kt shtet?
Prgjigje: Gj t sakt nuk dija. Libra nga Bashkimi Sovjetik nuk vinin dhe mendimet e mia ishin shum konfuze, ashtu si i krijonte shtypi i brendshm (rumun) q ishte reaksionar dhe fjala bolshevik n shtyp prdorej pr t keq.
Pyetje: Nga kto del se t’i ke qen fashist i vjetr, antar i “Rojs s Hekurt”, prandaj fol drejt!
Prgjigje: Nuk kam qen fashist, por nj socialist i turbullt, pa gjetur vijn e caktuar.
Pyetje: Ti kishe t gjitha mundsit t kuptoje t mirn dhe t keqen, kishe mbaruar shkencat ekonomike dhe pse tash paraqitesh si inoent, prandaj fol!
Prgjigje: Universiteti ishte i shumanshm dhe nuk jepte mundsi t orientoheshim edhe pr strukturn ekonomike, pr punt q zhvilloheshin (n B.S.) nuk flitej fare, ose kur flitej e quanin kaos. Kto ishin kurset q bheshin n universitet.
Pyetje: Domethn ti je rritur me tendenca reaksionare?
Prgjigje: Dshira ime ka qen gjithmon gjetja e nj rruge pr drejtsi shoqrore, ambienti ishte konfuz, reaksionar dhe un mbeta i disoreintuar.
Pyetje: Ke qen ti vullnetar n Bashkimin Sovjetik m 1941?
Prgjigje: Jo, nuk kam qen dhe as mendoja, por m morn disa muaj ushtar me forc dhe prita rastin e par q t largohem, pasi ndieja se lufta q bhej ishte e padrejt, agresive. Atje kam qndruar dy muaj e gjysm dhe punoja si sekretar i II-t dhe me ann e banks u lirova, pasi krkova vet nj gj t till.
Pyetje: N Shqipri kur je kthyer dhe me cilt autoritete je takuar?
Prgjigje: Jam kthyer n shtator t 1942 dhe jam takuar me plot njerz si dhe me Dhimitri Beratin, ish-president i S.A.S.T.E.B-it dhe kam biseduar me t shtje familjare. N dhjetor hyra n S.A.S.T.E.B., dhe sikur e kam thn qndrova pes muaj megjithse kontrata ishte pr nj vit, dhash dorheqjen dhe pasi kapitulloi Italia kam punuar n Bankn Kombtare.
Pyetje: Puna q ke br ti ka qen n shrbim t okupatorve?
Prgjigje: Un kam menduar si kundr okupatorit, pr t mos dhn mjete financiare, pr t larguar ose ngadalsuar ato q jepte Qeveria, pr t siguruar rezervn e arit q t mos emetohej monedh e re, etj.
Pyetje: D.m.th., ti e paske paralizuar aparatin e shtetit nazi-fashist?
Prgjigje: Po e kam sabotuar.
Pyetje: far shkrimesh ke shkruar n kohn e gjermanve?
Prgjigje: Kam shkruar artikuj ekonomik dhe letrar n gazetn “Bashkimi i Kombit”, kjo ishte e Qeveris, por artikujt e mi ishin kritik kundr Qeveris pr shtje financiare dhe ekonomike.
Pyetje: Si t linin ty q t shkruaje kundr Qeveris si pretendon, kurse e vrteta sht se ti ke qen bashkpuntor i bashkimit t kombit dhe i Qeveris kuislinge?
Prgjigje: Ata nuk kuptonin. S’kishte kontroll, ishin budallenj, kishte anarki. Tash titujt nuk m kujtohen, por ishin mbi financn, kundr shpenzimeve t kota q kalonin mundsit financiare t vendit.
Pyetje: Pas lirimit ’pun ke br dhe pse ike nga banka?
Prgjigje: Kam punuar n bank dhe ika se kam qen i smur, nevrastenik dhe mandej kam punuar nja dy muaj pr prgatitjen e programit t studimit t folklorit n Institutin Pedagogjik.
Pyetje: ’marrdhnie ke pasur me Kol Kuqalin?
Prgjigje: Ato q rridhnin nga detyra si antar administrativ n bank.
Pyetje: Je takuar shpesh me t lartprmendurin?
Prgjigje: N bank kur ishte po, mandej kam shkuar n shtpi kur i kan sjell eshtrat e djalit nga Prishtina m 1946, ky ka ardhur ke shtpia ime nj her pr ... dhe pr urime martese. Kur erdhi m tha se nuk jam nisur direkt tek ty, por pasi isha n nj shtpi ktu afr, u ktheva pr urime.
Pyetje: Tjetr her ke qen n shtpi t tij?
Prgjigje: Po kam qen pr t br bibliografin e librave t rinj q m kishte ngarkuar Instituti i Studimeve m 1947, pr kt pun kam qen edhe n komunitetin mysliman edhe at ortodoks, n depot e librave etj.
Pyetje: Takoheshe me Koln ndonjher tjetr e far bisedonit?
Prgjigje: Mund t jem takuar rastsisht rrugs dhe e pyesja shpesh pr t birin q i kishte vdekur, pasi doja t shkruaja dika pr dshmort e Prishtins. Un krkoja pun dhe kisha shpres q do t gjeja, por ai thoshte me ironi se ty nuk t japin pun.
Pyetje: Fliste ndonjher kundr pushtetit ose tregohej i paknaqur Kola?
Prgjigje: Me mua nuk bisedonte ndonj gj kundr, por ai vet dukej i ftoht.
Pyetje: Po Kost Boshnjakun prej sa kohe e njeh dhe ’biseda ke br me t?
Prgjigje: Kost Boshnjakun e njoh qysh n Rumani m 1931-1932 dhe shkruanim n gazetn “Shqipria e Re” n Kostanc e mandej jam takuar me t n Prisk, kur u arratisa n tetor 1944 dhe m von n Tiran.
Pyetje: Sa her ke qen n shtpin e t lartprmendurit?
Prgjigje: Kam qen nja dy her. Nj her kam qen pr t marr firmn e Bilancit t Banks dhe nj her tjetr pr tu takuar me nj plak nga Ballkameni i Follorins, i cili dinte shum kng popullore, pr kt m kishte thn Kosta, por pasi plaku at dit ishte i smur dhe banonte n nj shtpi me Boshnjakun, hyra te Kosta dhe qndrova nj gjysm ore, por nuk m kujtohet far kemi biseduar.
Pyetje: Tjetr her je takuar me t?
Prgjigje: Jam takuar pran Libraris... dhe kishte n dor revistn “Krediti” dhe m tha nse e kisha knduar nj artikull q thoshte dika mbi disa antar t ish-kshillit administrativ se ata donin, thoshte, artikulli q me ann e banks t merrnin fuqin n dor. Un i thash nuk e kam knduar. Ai ma tregoi dhe tha uditem se Ministri i Financs na falnderoi kur dolm nga Kshilli pr punn e zhvilluar n Bank dhe qeshi me udi.
Pyetje: ’ke biseduar me t kundr pushtetit sepse neve e dim se ti ke bashkpunuar pr t rrzuar pushtetin me Kost Boshnjakun e Kol Kuqalin, prandaj fol drejt?
Prgjigje: Tjetr gj nuk kam biseduar prpos ktyre q tregova as me t parin as me t dytin.
Sa u than m sipr jan t vrteta dhe pasi mu lexuan fjal pr fjal i firmoj me vullnet t lir.
I pandehuri. Dhimitr Pasko (firma)
Hetuesi. Beqir Ndou (firma)
Alma Mile,Ferdinand Dervishi
Panorama
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swe_Latn por_Latn als_Latn run_Latn swe_Latn swe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slk_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn por_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn vec_Latn