als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Latinėt e harruar
Madhesia e germave: Decrease font Enlarge font
Niko Lirėza 05/11/2010 11:16:00
image
Ka shumė debate pėr origjinėn e arumunėve nė Ballkan, pėrfshi edhe Shqipėrinė. Studiuesi Valentin Mustaka, pėrmes librit tė ri nėn titullin Latinėt e harruar, botimet Naimi, jep njė pėrgjigje pėr kėtė debat, ku ndryshe nga autorė qė mbėshtesin, pėr shembull, origjinėn greke, pra, si grekė tė romanizuar, i mbahet idesė se arumunėt janė brezi i ushtarėve tė Cezarit.... Pėr herė tė parė publikojmė njė dokument qė dėshmon luftėn pėr varret midis arumunėve dhe filogrekėve nė fillim tė shekullit XX
Ka shumė debate pėr origjinėn e arumunėve nė Ballkan, pėrfshi edhe Shqipėrinė. Studiuesi Valentin Mustaka, pėrmes librit tė ri nėn titullin Latinėt e harruar, jep njė pėrgjigje pėr kėtė debat, duke u mbėshtetur nė njė literaturė tė gjerė, kryesisht perėndimore. Nė kėtė kėndvėshtrim, libri i tij mund tė konsiderohet njė lloj antologjie pėr origjinėn dhe historinė e arumunėve tė Shqipėrisė. Siē duket dhe nga titulli, teza e tij ėshtė origjina latine, romake e arumunėve tė Shqipėrisė, prurje qė lidhen me ushtritė e Cezarit gjatė luftėrave nė Ballkan ose kolonė tė dėrguar pėr popullimin e kėtij rajoni. Duke cituar fragmente nga libri: Akoma edhe sot, nė Shqipėri e nė Pind, ėshtė legjenda antike qė tregon romanizimin. Ėshtė populli qė pyet Pindin se: Thoni, male tė larta/Thoni, fusha, thoni karavane/Trego Pind, mbushur me dele/Tregoni ju, ēfarė dini pėr ne/Tregoni popullin, nga tė cilėt ne kemi ardhur/ Meqenėse nga tė tjerėt/Nuk kemi mundėsinė tė dimė tė vėrtetėn... Nė promovimin e librit, organizuar nga Shoqata e Shkrimtarėve tė Durrėsit nė mjediset e Torrės, autori Valentin Mustaka prezantoi si shtojcė edhe veprėn e Antonio Baldacit Arumunėt e Shqipėrisė, pėrkthyer dhe pėrgatitur pėr botim nga origjinali italisht nga Anna Tucci e Valentin Mustaka.
Mustaka, ndryshe nga autorė qė mbėshtesin, pėr shembull, origjinėn greke, pra, si grekė tė romanizuar, i mbahet idesė se arumunėt janė brezi i ushtarėve tė Cezarit, por edhe n.q.s. kjo nuk do tė ishte e vėrtetė, ata janė sigurisht brezat e ushtarėve tė konsujve Anicio dhe Paolo Emilio, qė nė emėr tė Romės pushtuan dy shekuj para Krishtit Ilirinė dhe Maqedoninė, duke pėrgatitur rrugėn drejt Dacias.
Nė libėr citohen autorė dhe studiues tė shumtė, si Gjergj Fishta, qė shprehimisht nė njė artikull tė tij thotė: Nė mjes tė komit shqyptar jeton edhe nji popull tjetėr qi nuk asht nji fisit me ne, e ky popull janė Gogėt, a se, (si i thrasin te huejt) Kucovllahėt. Tregime kėso dore munden me vjeftė si pėrpilim tė historis komtare, ashtu edhe pėr studim tė gjuhės shqype. Ndėrsa Pukėvili thotė: I kthehem nė pjesė tė tjera tė veprės sime njohjes sė kėtij rajoni tė Pindit (Zagoria), qė ėshtė krejtėsisht i banuar nga njė komb, ngulitja e tė cilit nė Greqi (Shqipėri) daton qysh prej kohėve tė fundit tė Perandorisė sė Poshtme. Diku tjetėr kemi provuar historikisht, sipas Tit Livit dhe Cezarit, se shpėrngulja e vllehve pėr nė Shqipėri pati si shkak parėsor shpėrnguljen e shqiptarėve pėr nė Itali nga Pal-Emili. Gazetari me famė botėrore, Indro Montanelli, shkruan: Arumunėt, d.m.th., latinėt, me dhuntitė e tyre pėr ekuilibėr, tė zellit metodik pėr punėn, tė lidhjes me tokėn, si kundėrpeshė ndaj prirjeve shpėrbėrėse, qendėrikėse, spekuluese... Ky arumun ėshtė njė element i lėnė pėrgjithėsisht pas dore nga biografėt e Shqipėrisė, por mbi tė cilin me tė drejtė Baldaci tėrheq vėmendjen nė librin e tij klasik LAlbania - Shqipėria, qė mbetet mė i ploti dhe objektivi mes gjithė atyre, nė ēfarėdo lloj gjuhe, qė janė shkruar pėr kėtė ēėshtje pėr Shqipėrinė. Kėtu, nė Shqipėri, kėta arumunė pėrbėjnė njė pakicė, njė pakicė tė qetė dhe punėdashėse, qė marrin pjesė aktivisht nė jetėn e vendit. Por kjo pakicė nuk ėshtė veēse gjymtyra e cunguar e njė njėsie etnie nė Pind. Janė popullsi rumune, ajo ēfarė ka mbetur nga Vllahia e Madhe, tė pastra nga ana racore, nga ana kulturore. Iu kundėrvunė dhunės turke dhe, duke derdhur gjak, mbetėn tė pavarur, popullsi rumune, pra, romane, pra, me ndjenjėn e sė drejtės dhe tė shtetit, tė rrėnjosur nė ndėrgjegje, me dashurinė kryeneēe pėr tokėn dhe punėn. Qė janė dhe qė ndihen romanė. Nga tė gjithė ata qė jetojnė nė Shqipėri kanė qenė mė fatlumėt: nė fakt, ata kanė katėr shkolla dhe shtatė kisha, sepse nė tė gjithė Ballkanin, shqiptarėt janė, pa asnjė dyshim, mė tė afėrtit me kėtė botė latine dhe mė humanėt. Valentin Mustaka citon edhe autorė tė tjerė, si: Nikolla Jorga, Edvin Jacques, Serge Metais, Oliver Jens Schmitt, William Martin Leake, Milan Shuflaj, Zef Mirdita, Mathieu Aref, Nicholas Hommond, Dhori Fallo, Sami Frashėri, Fatos Lubonja, C. Burileanu etj.
Mė pėrpara, Valentin Mustaka ka botuar mjaft artikuj dhe libra, si veprėn studimore me dy vėllime Nėpėr labirintet e historisė sė arumunėve. Siē e vlerėsoi edhe kritiku Perikli Jorgoni, nga studimi i vėmendshėm i gjithė veprės publicistike e studimeve tė Valentin Mustakės, arrijmė nė pėrfundimin se kemi tė bėjmė me njė hulumtonjės me kėrkesa shkencore, me njė studionjės qė ēėshtjet qė parashtron i mbėshtet nė fakte e dokumente historike, nė njė hulumtim tė gjatė nėpėr trevat ku janė pėrqendruar arumunėt, me njohjen e plotė tė historisė, folklorit, gjuhės, etnografisė e thesarit folklorik tė tyre dhe, mbi tė gjitha, tė literaturės vendase dhe tė huaj mbi kėtė argument.
Dokument i pabotuar/ Lufta pėr varret midis arumunėve dhe filogrekėve nė fillim tė shekullit 20
Ēėshtja e varrezave vllahe, viti 1906
Komuniteti ynė nuk disponon njė vend (ambient) tonin pėr varreza. Nevoja pėr varreza ishte njė domosdoshmėri pėr komunitetin arumun nė vitin 1906. Meqenėse dhespoti grek ndaloi atėherė varrimin e arumunėve tonė nė varrezat e pėrbashkėta e tė gjithė tė krishterėve ortodoksė nga qyteti i Korēės, ku varroseshin atėherė tė gjithė ortodoksėt e krishterė, morėm lejen me mirėkuptim qė tė disponojmė njė copė truall (tokė) qė ishte e komunitetit evangjelist pėr tė varrosur tė vdekurit, derisa edhe komuniteti ynė tė disponojė njė terren pėr varreza. Ky copė trualli gjendet nė rrėzė tė kodrės tė profetit Ilia. Komuniteti evangjelik prej dhjetėra vjetėsh kishte blerė atė truall me dokumente zyrtare nga pėrfaqėsuesi i vakėfeve otomane, i cili pretendon se e gjithė kodra e Shėn Ilias u pėrket vakėfeve otomane. Gjithashtu, komuniteti grek pretendon se i pėrket kishės Shėn Ilia (vendosur nė majė tė kodrės).
Morėm lejen si nga Komuniteti Evangjelik me aprovimin e autoriteteve lokale, nė 27 korrik 1906, kur deshėm tė varrosnim tė ndjerin Ilian Gacej, protestuan grekėt kundra nesh dhe me forcė deshėn tė na ndalonin, por mundėm ta varrosnim me ndėrhyrjen e policisė dhe tė xhandarmėrisė.
Meqenėse toka ėshtė shkėmbore dhe me shumė zor rrėmohet, vumė punėtorė qė tė rrėmojnė tokėn nė thellėsi prej 1.50 m. Pasi kaluan nja tre muaj, protestuan grekėt dhe mė hodhėn nė gjyq, sepse po punoja nė pronėn e tyre. Hyra nė gjyq, nė tė cilin morėn pjesė dhe Komuniteti Evangjelik, si pronar i truallit dhe epitropi i pronave tė vakėfeve myslimane, nga i cili u ble toka nga ana e Komunitetit Evangjelist. Gjyqi pėrfundoi nė favorin tonė dhe kėshtu qė nuk u shqetėsuam mė nga ana e grekėve. Pas njė viti reklamuan evangjelistėt qė ta boshatisnim (ta lironim) tokėn, sepse kishin nevojė pėr tė. Ndonėse unė u pėrgjigja atyre se, siē kishim rėnė dakord (nė marrėveshje) qė nė fillim, duhej tė kenė durim, derisa dhe shpenzuam mė shumė se 600 lei tė reja tė gjejmė (njė vend tjetėr). Me gjithė kėtė u interesova qė tė blinim tokėn qė nėn varrezat tona nė njė shtrirje prej 4.000 m2 duke patur fasadėn nė rrugėn kryesore Korēė-Manastir, pėr tė cilėn dhashė 200 lira( flori turke), por nuk pata sukses, sepse kėrkonin mė shumė prej 500 lira. E pamundur tė gjenim nė tjetėr ēarė (vend), me qenė se tė gjithė pronarėt e tokave janė grekomanė nė dhe asnjėri nuk do tė na shesė me asnjė ēmim. Dėshironim dhe ne nga zemra qė tė mos i sillnim telashe (shqetėsime) dhe pengesa K. Evangjelist, u jemi drejtuar me peticion autoriteteve lokale (vendase) qė tė na japin njė pjesė nga trualli i kodrės sė Profetit Ilia, tokė jo produktive e pa rrethuar, njė copė tokėbosh dhe jo produktive dhe e dėrguam lutjen tonė mė lart. Ardhi pėrgjigje e favorshme (pozitive) qė tė na japin njė pjesė rreth 10.000 m2, pranė varrezave aktuale,duke paguar pėr ēdo vit njė shumė tė vogėl parash qeverisė dhe nė tė njėjtėn kohė tė shlyejmė epitropin e vakėfeve me njė shumė tė papėrcaktuar me qenė se ai ėshtė pronar nė tė drejtė tė ta shpėrblejmė me tė ardhurat e kėtyre tokave.
Kur u emėrua njė komision qė tė ndajė tokėn, midis tė cilėve ishte edhe epitropi i vakėfeve, atėherė ai deklaroj se kur fituat gjyqin nuk dėrgoi tapinė (tablikun) nė Mitropoli nga shkaku se nuk kishte para tė shpenzonte. Me qenė se ne kishim (mė shumė) nevojė mė tė madhe se Ai qė tė fitohej definitivisht ky gjyq, paguam shumėn qė nevojitej rreth 80 lei, duke u dėrguar tablikun (tapin) grekėve, ata bėnė rekurs nė Bitola, ku u detyrova dhe unė tė vete duke marrės pėrsipėr tė paguaj dhe shpenzimet e epitropit tė vakėfeve nė ngarkim tė komunitetit tonė.
Dita e paraqitjes ishte mė 26 shtator. Si vajtėm nė Manastir, morėm (pajtuam) si pėrfaqėsuesin tonė dhe tė epitropit tė vakėfeve avokatėt Ferit beun dhe Karaiman efendi.
Gjyqi u shty pėr ditėn e 17 Tetor.
Shtator 1912
(Letėr e Papa Llambro Ballamaēit, e shkruar nė vitin 1912, marrė prej autorit tė librit Latinėt e harruar, Valentin Mustaka, nga arkivi i familjes Ballamaēi, 4.5.1992).
als_Latn oci_Latn grn_Latn azb_Arab als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn