als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Edhe nj her pr Dodonn e amris
Nga Dr. Prof. Resmi Osmani
Kur publikova opinionin ”Dodona e vrtet dhe ato t hamendsuara”,e prisja q studjuesi Kujtim Mateli t kthente nj prgjigje.E mirkuptoj,sht e drejta e tij t mbroj studimin q i ka kushtuar shum pun. E ktheu n “Republika”, dat 10.08.2012,me titullin”Dshmit e historianve dhe gjeografve t lashtsis e vendosin Dodonn n Dshnic t Prmetit” Titulli sht sugjestionues dhe e v lexuesin, ende pa nisur leximin para faktit t kryer. Asnj historian dhe gjeograf i lashtsis nuk e vendos Dodonn n Dshnic t Prmetit. Ai q e vendos aty sht autori n fjal, pasi bn kontestimet dhe interpretimet e shkrimeve t atyre historianeve dhe gjeografve. Pr t kundrshtuar opinionet e mia,q Dodona e vrtet sht n amri, ai nuk sjell gj t re, por po ato argumenta q ka sjell n librin e tij edhe n shkrimet e tjera. Gjithsesi ato nuk m bindin dhe nuk m bjn t besoj, q Dodona nuk ka qn n amri por n Dshnic t Prmetit.
N FESH,botim I Akademis s Shkencave,2008, n zrin Dodona jepet ky prcaktim: “Qytet dhe qndr e rndsishme kulti n Epirin antic,18 km. n jugperndim t Janins. Rrnojat jan rrz malit Tomaros. Dodona cilsohet her si tesprote e her si molose, pr shkak t ndryshimit t kufijve midis ktyre fiseve1…”Ky sht prcaktimi zyrtar i Akademis s Shkencave t Shqipris.
Kur bhet fjal pr urbanizimin e trojeve ilire, dhe konkretisht t Molosve dhe Thesprotve, n librin “Les Yliriens”, Dodona prmendet si qytet s toku me Pasaronin,Ambrakin,Eurimenin, Kasiopen,Gumanin e Gitanin etj. Pasaroni dhe Dodona e Eurimeni ishin n periferit e Janins s sotme2
N vijim t opinionit tim, pas shkrimit t msiprm, do t parashtroj shkurt dhe pa lodhur lexuesin, disa argumenta t cilat Kujtim Mateli nuk i prek ose nuk u jep prgjigje:
S pari duhet shqyrtuar nj fakt kurioz. A bn pjes krahina e Dshnics n Epirin e lashtsis? Shqyrtimi i dokumentacionit pr kt tem,si kufi t Epirit t vjetr vendos lumin Aos(Vjosa) nn zotrim t Epirit ishin tokat n krahun e majt t rrjedhjes s Vjoss, ndrsa fiset molose gjendeshin n pjesn e siprme t rrjedhjes s ktij lumi3 Dshnica dhe qendra e saj,Klcyra , gjenden n krahun e djatht t rrjedhjes s Vjoss, pra nuk kan qn nn juridiksonin e Epirit t Vjetr. N at territot jetonin fiset e Atintanve dhem n jug Parauejt4,n perndim Bylynt dhe n very Dasarett. Athere,si mund t ishte Dodona jasht territorit t Epirit dhe zotrimit t Molosve,kur gjith historiant e vendosin n Epir dhe e quajn Moloso-Thesprote? Po t ishte n Dshnic duhet ta quanin “Dodona e Atintanis”! Kto vende u prfshin n Epirin e Ri, por kjo ngjau n shekullin e III t ers s re. Ky sht nj fakt shum domethns , q bie n kundrshtim me pretendimet e K.Matelit.
Mbreti Pirro i Epirit, i cili e kishte Orakullin e Zeusit t Dodons n territorin e vet,midis kryeqytetit Pasarone dhe atij t mvonshm Ambrakis(Arts s sotme) bri aty investime pr vet tempullin,ndrtoi stadium,amfiteatr etj. Kto objekte jan zbuluar e kan dal n drit t diellit si dshmi e qnies s Dodons. N rast se kjo nuk sht Dodona historike,athere far sht?Cili sht emri i saj? Po qe se mbreti Pirro do t kishte ndrtuar e investuar n Dshnic, a nuk do t kishte mbetur ndonj gjurm dhe historiant nuk do t kishin shkruar pr t, si shkruan pr Antigonen , Berenisen (Prevezn) dhe Pyrrikastrn , (Gjirokastrn)5?
Objektet arkeologjoke t gjendura gjat zbulimit arkeologjik t Dodons, jan t depozituar n muzeun arkeologjik t Janins dhe at t Athins. N muzeun arkeologjik t Athin gjendet nj pllak bronzi e shkruar, ku dhuruesit nga Zakintho i bjn dhurat tempullit t Dodons. Kjo pllak sht gjetur n Dodon, n Dodon jan gjetur edhe pllaka plumbi me shkrime dhe objekte t tjera materiale. Jan dshmi se Dodona historike pellasgjike , ka qn ajo q sht zbuluar nga grmimet arkeologjike, pran Janins,n amri. A mund t mohohen kto gjetje materiale shkrimore?
Po t marrim parasysh shekujt IV-III p. e. r., fusha e Hellopis,shtrihej n t dy ant e liqenit t Pambotis, nga lindja dhe perndimi, ishte nj fush e madhe dhe e begat, (m e madhe se ajo e Dshnics) ku mbahej blegtoria dhe mbilleshin drithrat. Kjo ishte Hellopia e vrtet,nj nga hambaret e molosve dhe Thesprotve. Dodona ishte m n lartsi, n juglindje t ksaj fushe.N shkrimin tim,lartsia e malit Tomaro,sht dhn n kompleksin e maleve t Pindit dhe atyre t amris, Sulit dhe Paramithis dhe pr ta besuar se ai gjat dimrit mbulohet nga bora dhe se Dodona n dimr sht e ftoht dhe jo pr ta krahasuar me malet e tjer t Shqipris Jugore.
Krahasimi i t dhnave klimatike,tregon se Dshnica shtrihet n zonn e klims mesdhetare dhe se lugina e Vjoss sht nn ndikimin e detit q e zbut t ftohtit e dimrit. Dodona e amris ka klim m t ashpr e m t ftoht sesa Dishnica.
Objekt pr diskutim dhe interpretim jan edhe shkatrrimet q ka psuar Dodona dhe ja sepse: Etolo-Akarnania ishte n jug t Epirit, pran saj kishte qytete t lulzuara q mund ti grabiste si Pasaroni,Ambrakia, Eurimeni, Berenise, qytetet e Thesprotis,prfshi dhe Dodonn. A do t kuturisnin etoliant t ndrrmerrnin nj ekspedit luftarake deri n Klcyr pr t shkatrruar ”Dodonn”, duke kaluar n rajone t rrezikshme malore dhe fise armiqsore ilire t atyre anve? Gjykoj se jo. Dodonn e hasn me t hyr n Epir. E njjta duhet thn edhe pr shkatrrimet e tjera nga trakasit, t cilt hynin nga Maqedonia nprmjet grykave t Pindit. Rajoni ku gjendej Dodona dhe Thesprotia ishin rajonet m t zhvilluara e m t pasura t Epirit ku mund t bhej plak lufte dhe t merreshin skllevr .
Emrvendet t cilat K.Mateli vendos pr fushn, lumin dhe malin n Dshnic, jan zgjedhje dhe plqim i tij. Fusha quhet Hellopia, lumi I Dodons, ndrsa mali I Trebeshins, Tomar. Por, ndryshe nga ky prfundim, t tre kto objekte gjenden n Dodonn e amris,t prshkruara nga historiant e lashtsis. Ato gjenden aty, kuptohet me emra tashm t ndryshuar si rrjedhiim i kalimit t mijvjearve.
Vendosja e Dodons s hamendsuar, N Klcyr, n rrz t malit t Trebeshins, mbi kalan ilire, sht thjesht nj supozim i pa dokumentuar dhe pa material arkeologjik. N dokumentat historike, Klcyra prmendet n vitin 1272 me emrin Klausura. Rrnojat e kalase ilire datojn t shekullit IV-III p.e.r.,shum m t vonshme sesa Dodona dhe nuk shrbejn si dshmi, gjith qytetet ilire kan qen t rrethuar me mure. Gjurmt e fortifikimeve m n lartsi t kalas ilire jan t periudhs s pushtimit osman6 Ndrsa n qytete t tjera t rajonit si n Antigone, Bulys , Nikea(Klos), Orikum, Apoloni, Amantia etj, jan zbuluar rrnojat dhe objekte q vrtetojn qenien e tyre si qytete ilire, n Klcyr, atje ku supozohet se ka qen Dodona, nuk ka t dhna apo gjurm t dukshme , pr ekzistencn e nj qyteti t lashtsis, ka bn t dyshimt gjithsa sht thn nga autori.
N shkrimin-prgjigje, Kujtim Mateli, konstatimin tim pr dmin q sjell kjo hipotez n aspektin etnik, dhe q shpie uj n teorite e qarqeve shoviniste vorioepirote e kundrshton dhe bn t habiturin,(duke m konsideruar mua indirekt nacionalist) duke e motivuar se zbulimet shkencore nuk kan t bjn me politikn. Ktu gabohet, sepse shpesh zbulimet, apo pseudo zbulimet shkencore jan prdorur nga politika dhe jo pa rrjedhime. Un nuk mund t bj naivin ,si i pavesh e i pasy ,q t bj sehirxhiun, t mos shoh e t mos dgjoj ato q ndodhn n Prmet n varrezat e Kosins apo n ngritjen e memorialit t ushtarve grek n Klcyr, apo n Boboshtic t Kors ku konsulli grek bri deklarata provokuese shoviniste. Nse z. Mateli, beson se qarqe t caktuara vorioepirote, nuk kan pr ti prdorur prfundimet e tij studimore, gabohet. Po nuk ndodhi kshtu,i gabuari le t jem un.
Prfundimet q arrin Kujtim Mateli, pr vendndodhjen e Dodons, jan t diskutueshme, ngaq bhet fjal pr orakullin m t vjetr t Europs dhe me trashgimin shpirtrore Pellasgo-Iliro-Shqiptare. Par n kt kndvshtrim, ato duhet t bhen objekt shqyrtimi i Akademis s Shkencave, (Nj oponenc t till duhet ta krkoj vet autori i studimit) e cila ka potencialin e duhur shkencor e kompetent pr vlersimin e atij studimi dhe prfundimeve t autorit. Me interes pr publikun do t ishte q ktij subjekti ti jepesh nj hapsir diskutimi pro e kundra, n nj nga mediat vizive.
Me kt shkrim, diskutimin nga ana ime e quaj t mbyllur. Natyrisht duke ruajtur mendimin tim. Shpresoj q si mendim ndryshe, ti shrbej autorit si nxitje, jo vetm pr ta kundrshtuar, por pr t thelluar studimin e tij dhe pr t vazhduar krkimet e mtejshme n terren n krkim t gjetjeve t objekteve materiale , q t vrtetoj prfundimet e studimit t tij.
Bota sot
als_Latn ace_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn