als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Vajza e shptuar hebreje rikthehet pas shtat dekadash: Nuk do t vdisja pa i takuar
Sonja Adishe ishte vetm dy vje kur familja e saj e krcnuar nga nazistt gjeti streh n shtpin e Agostin iftjes n Shkodr. 74 vjet m pas, ajo rikthehet n Shqipri pr t takuar familjart iftja q i quan vllezr.
Gjon iftja dhe Sonja Adishe gjat dreks s dy familjeve n Lezh. Foto:Arben Velo
N fillim t vers s vitit 1943, Shalom Adishe e kishte ndar mendjen: braktisi Prishtinn e pushtuar nga nazistt dhe u nis drejt Shqipris. Bashku me gruan, Ninn dhe vajzn 2-vjeare Sonja, ai kaloi kufirin si klandestin dhe mesnatn e nj mbrmjeje qershori zbarkoi n rrugicn Dogajt e reja t Shkodrs-ku ndodhej lokali i Agostin iftjes.
iftja, nj burr i gjat me veshje t fisme po mbyllte lokalin kur i pa t ardhurit n rrug dhe i pyeti shqip: Prej kah jeni?
Shalom Adishe (Adie) nuk dinte t prgjigjej. Agostini i foli srish n gjuhn italiane.
Pas nj hezitimi, Shalom u prgjigj: Nuk jemi italian, jemi hebrenj dhe krkojm nj streh ku t fusim kokn!
Shtatdhjet e katr vjet pas ktij takimi dramatik, Sonja Adishe ka udhtuar bashk me fmijt dhe niprit nga Izraeli n Shqipri pr t takuar familjen iftja q i shptoi.
Dy familjet i takuam rastsisht gjat nj dreke te Mrizi i Zanave n Lezh. N krah t Sonjs sht ulur Gjon iftja-i biri 84 vjear i Agostinit, i cili ka punuar si profesor i matematiks n Universitetin e Shkodrs. Ai ka ardhur n kt takim me familjart, t motrn Xhovana dhe bashkshortin e saj.
Ndryshe nga Sonja q kujtimet i ka t treguara nga babai, Gjon iftja e mban mend kohn kur familja Adishe u strehua n shtpin e tyre.
Kjo sht streha eme. Ju do t flini n dhomn time t gjumit, ndrsa un dhe gruaja e fmijt e mi do t rregullohemi n pjesn tjetr t shtpis, kujton ai tu ket thn babai bashkshortve Shalom dhe Nina.
Shtpia e tyre prbhej nga dy dhoma dhe nj kuzhin. Jasht mureve, era e ngroht e qershorit prcillte jehonn e kmbanave t kishave dhe zrin e dal nga minaret e xhamive.
Kjo sht Shkodra. Ju do t rrini ktu sa t doni dhe do t ndajm gjithka bashk, n t mir dhe n t keq, do tu thoshte Agostini, ndrsa Gjoni asokohe vetm 11 vje pohon se ishte dshmitar i ktij asti.
Sonja Adishe thot se ka shum respekt pr Shqiprin dhe se takimi me Xhovann-motrn e Gjonit i ishte dukur sikur kishte takuar nnn e saj.
U friksova nga vdekja andaj erdha, thot e moshuara nga Izraeli.
Tani e di q do t rroj, sepse takova njerzit e mi, shton ajo ndrsa prlotet.
Emrat e familjarve iftja gjenden mes shum familjeve t tjera shqiptare n Yad Vashem, t njohur si T drejt mes kombeve nga Izraeli pr kontributin e tyre n shptimin e familjeve hebreje gjat Lufts s Dyt Botrore.
Sonja Adishe dhe familjart e saj nga Izraeli duke par fotografit. Foto:Arben Velo
N Mrizin e Zanave, familjet shohin fotografi dhe rikujtojn at mbrmje qershori q i bri miq. Pas kapitullimit t Italis, komanda gjermane u vendos n t njjtn rrugic me shtpin e Agostin iftjes n Shkodr.
Prball shtpis s Agostinit dhe Jozefins, ndodhej nj ndrtes 20 metra e gjat dhe me 12 dhoma, kujtojn familjart.
Rreziku ishte fare afr dhe Shalomit iu desh t largohej srish.
N rrugic jetonin vetm katr familje shqiptare. Gjermant kishin dhn urdhr q dyert e portave t shtpis t qndronin t hapura. Kjo ishte tepr shqetsuese dhe e rrezikshme. Nga momenti n moment, gjermant mund t futeshin n shtpi dhe ti gjenin miqt aty, kujtojn Gjon iftja.
Vendimi q ata morn nuk ishte i leht. Dy t rriturit duhej t largoheshin n zona rurale, ndrsa Sonja do t mbetej n shtpin e shkodranve.
Deri n prfundim t lufts, burr e grua qndruan n Thuman. Agostini u drgonte ushqime dhe veshmbathje, ndrsa vajza rritej me fmijt e tij, si pjes e familjes. Kur gjysma e Shqipris u lirua, Shalom Adishe dhe Nina vendosn t largoheshin nga Shqipria.
N pasaportn e falsifikuar shqiptare, emri i Shalomit u tjetrsua n Shaban, Nina mbajti emrin q kishte dhe po ashtu edhe Sonja. Vajza e vogl, e rritur n Shkodr u drguar drejt prindrve n Thuman dhe q andej, ata udhtuan drejt kufirit me Maqedonin pr t mbrritur m pas n Izrael.
Para se t ndaheshin, Agostini dhe Shalom shkmbyen edhe pak fjal- si kujton djali i tij Gjoni. Merreni kt kuti duhani, do ti thoshte n kohn e ndarjes Agostini-Shalomit.
Un nuk e pi duhanin, ti e di, u prgjigj Shalomi.
Merre dhe mbaje si kujtim, por hape t shikosh far duhani ke brenda, ia ktheu Agostini.
Brenda kutis ishin mbledhur bizhuterit q familja Adishe kishte ln n shtpin e familjes iftja. Ishte gjithka q u kishte mbetur dhe kishin menduar tia linin Agostinit pr ndihmn, por ai ua ktheu pas.
Takimi i dy familjeve n shtpin e Gjon iftjes n Shkodr.
Gati 73 vjet m pas, Sonja u rikthye n vendin ku kishte qen foshnje pr tu treguar tre djemve t saj, Charli Shalom, Jakobin dhe Uri historin e familjes s saj.
Pr t arritur n kt takim, ka patur mjaft rrethana rastsore dhe surpriza. Sonja tregon se sht rilidhur me familjen shkodrane rreth viteve 1990. Nna e saj Nina, kishte takuar n Izrael n nj veprimtari kushtuar shptimit t hebrenjve nga shqiptart Refik Veselin, ndr t part q u nderuan pr shptimin e hebrejve gjat Lufts s Dyt Botrore.
Pasi ai tregoi historin e tij n at takim, nna i tha se nj histori t ngjashme kishte edhe ajo me nj familje nga Shkodra. I rrfeu ngjarjen. Shkruajti nj letr dhe ia dorzoi atij, duke i dhn adresn e shtpis ku ishte strehuar. Sidomos rrugicn Dogajt e reja, kujton Sonja.
Pas mbrritjes n Shqipri, Refik Veseli takoi Gjonin. Mes tij dhe Nins filloi letrkmbimi. Jan 40 letra q nna ime dhe vllai i kan shkruar njri tjetrit, pohon ajo.
Gjon iftja tregon se kur Refiku i ka sjell letrn e Nins ishte emocionuar shum.
I shkrova shpejt e shpejt pas dhjet ditsh, tregon ai.
N vitin 1992, familja iftja u nderua n Izrael pr shptimin e familjes Adishe.
Jam krenar pr kt, por m krenar jam q takova motrn time. sht emocionuese. Nuk di ta prshkruaj, thot pr BIRN Gjoni.
Letrkmbimi mes tij dhe Nins vijoi edhe m tej, ndrsa rastsit i lidhn edhe m fort dy familjet. Djali i Gjonit, q vazhdonte studimet n Hjuston t SHBA-s kishte takuar atje gruan e djalit t Sonjs, Jakobit. Bashkshortja e Jakobit i kishte thn se familjen e burrit t saj e kishte shptuar nga gjermant n luft, nj familje me kt mbiemr dhe ishin njohur bashkarisht.
Edhe n Amerikn e largt, rrnjt tona u takuan, thot Gjon iftja.
Ndrsa dgjon historin, Sonja Adishe prsrit se sht e emocionuar q takoi vllan dhe motrn e saj nga Shqipria.
Nuk do t vdisja pa i takuar, prfundon ajo.
Arben Velo
BIRN
22 prill 2017
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lin_Latn bos_Latn als_Latn