als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Nje shkrim bazuar ne intervisten e marre Z.Avni Avdiu
dhe qe shtjellon koncepte te ndryshme rreth besimit, fese, moralit ne prizmin e filozofise. Autori ka diplomuar ne filozofi, gazetari dhe ne sociologji.
Kjo temė ėshtė marrė nga
Rruzull.net Forums-viewtopic-Filozofia e besimit
1. Pyetja e parė:
- Ju, jo vetėm se keni kryer fakultetin e filozofisė, por edhe gjatė kohė merreni me filozofi dhe gjithashtu keni lexuar edhe literaturė fetare (krishtere, islame etj). A mund tė na thoni diēka rreth konfliktit ideor ndėrmjet filozofisė dhe fesė?
1. Po. Pikėsėpari kur themi fe - fesė, unė jam i prirur ta pėrdori nė shumės feve e jo nė njėjės me qėllim qė ti shmangemi keqkuptimeve, kurse me fe nuk nėnkuptoj Islamin. Islami pėr mua nuk subordinohet nėn subsimimin konceptual: fe, religjion, konfesion dhe teologji.
Pėr mua Islami ėshtė sistem universal hyjnor i koduar pėr mirėqenien e pėrgjithshme njerėzore. Fetė janė dogma tė rrejshme qė mėsojnė shtrembėr pėr ēėshtje tė ndryshme tė jetės. Sa i pėrket filozofisė dhe feve, dua tė them se nė tė dy taborret shtjellohen tema pothuajse tė njėjta, por me qasje tė kundėrta.
Kur ėshtė pyetur filozofi i njohur anglez Bertrand Raseli se ēka ėshtė filozofia, ai ėshtė pėrgjigjur: Diēka ndėrmjet fesė dhe shkencės, nuk ėshtė as fe, as shkencė, por ėshtė edhe fe edhe shkencė. Nuk ėshtė as nė tokė, e as nė qiell, por i takon edhe tokės edhe qiellit, pra ėshtė diēka nė mes, ose tokė e askujt. Gjatė tėrė historisė sė njerėzimit ėshtė zhvilluar njė luftė e ashpėr kontradiktore teorike, por edhe fizike ndėrmjet besimit dhe mosbesimit nė Zot.
Natyra e emisionit dikton qė tė jemi konciz, andaj do tė theksoj vetėm disa momente pėr shembull kruciale lidhur me pėrplasjet ndėrmjet besimit dhe mosbesimit.
Sokrati u dėnua me vdekje, sepse predikonte besimin nė njė Zot, ai denoncoi besimin zyrtar athinas nė idhuj, duke i mėsuar tė rinjtė se vetėm Zoti Njė ėshtė i Gjithėdijshėm dhe i Gjithėfuqishėm.
Platoni nė sferėn gnoseologjike dhe epistemologjike solli pėrmes Idesė sė tė Mirės mėsimin pėr reminishencėn, se shpirti kur ėshtė futur nė trup ėshtė bėrė harrestar, se jepet pas materiales, se ajo i duket gjithēka, duke harruar idealen hyjnoren. Ėshtė ky njė pėrngjasim aproksimativ me termin insan e qė edhe islamikisht njihet fakti kur shpirtrat dhanė betimin para Zotit. Me metaforėn e shpellės Platoni synon ta zgjojė nga letargjia harrestarin e trullosur. Aristoteli duke u marrė me kategorizimin e shkaqeve arriti te shkaku i tė gjitha shkaqeve Lėvizėsi i Palėvizshėm Zoti.
Gjordano Brunos gjithashtu iu deshtė termi shpirti botėror pėr ta arsyetuar parimin krijues - lėvizės e konstitutiv tė materies nė gjithėsi.
Xhon Loku theksonte se njohja e Zotit del nga vetė natyra e arsyes njerėzore.
Devid Hjumi ishte i mendimit se njeriu ėshtė tepėr i hutuar dhe zor e ka ta kuptojė tė vėrtetėn absolute, pėrderisa gjithnjė ėshtė i bombarduar me perceptime dhe impresione tė jashtme, por edhe tė brendshme, thjesht njeriu smund tė gjejė asnjė moment tė qetėsisė sė nevojshme pėr ta perceptuar si duhet veten e tij.
Dekarti nė ndarjen e ideve tė fituara, tė lindura dhe tė krijuara, mėsoi se si ideja pėr Zotin ėshtė ide e mbjellur nė qenien e njeriut. Ajo ėshtė e stampuar nė ne sikurse vula nė prodhim. Unė mund tė dyshoj nė gjithēka thoshte ai, pėrveē nė atė se dyshoj. E unė dyshoj duke menduar. Meqenėse mendoj edhe ekzistoj, andaj kush mė bėri qė unė tė ekzistoj ?! Unė nuk e kam krijuar vetveten. Dhe pasi dyshoj, unė e di se jam qenie e papėrsosur. Si qenie e tillė unė kam idenė pėr diēka tė pėrsosur. Unė nuk jam vetėsajues i asaj ideje, andaj rrjedhimisht ajo ėshtė e lindur nė mua. Idetė e lindura janė pasojė e shkakut qė i ka shkaktuar ato, pra Zoti. Ēdo shkak nė vete duhet tė pėrmbajė minimumin e realitetit sa ka edhe pasoja. E Zotit si qenie e pėrsosur nuk duhet ti mungojė asgjė, si rrjedhim duhet ta ketė edhe atributin e ekzistencės.
Didėro theksonte se asgjė smund tė jetė rezultat i veprimeve tė forcave tė verbėta, qoftė edhe natyrore, por ėshtė vepėr e Inteligjencės Hyjnore. Sikurse qė Iliada e Homerit nuk ka lindur rastėsisht me kombinimin e rastėsishėm tė shkronjave, as edhe bota smund tė jetė rezultat i kombinimit tė rastėsishėm tė atomeve, por supozon Njė Krijues Inteligjent.
Sipas Lajbnicit Zoti identifikohet me vetė domosdoshmėrinė, qė e ka brenda arsyen e ekzistencės sė vet. Ai ėshtė monada e mondave.
Hegeli e shihte Zotin si Mendje - Ide - Frymė Absolute, qė pėr ta pėrkryer qėllimin e vet instrumentalizon natyrėn, njerėzit dhe gjeneratat. Jobesimtarėt i shtruan tė themi kushtimisht argumentet e tyre nė rrafshin mitik, psikologjik, shoqėror dhe historik.
Lametri e shihte njeriun si makinė ose si bimė qė vetėkurdiset ose vetgjallėrohet. Ai duke e identifikuar krishterimin me Zotin u shpreh shumė keq me fjalė tė rėnda kundrejt besimit.
Zigmung Frojdi e konsideroi besimin si neurozė obsesive universale.
Ludvig Fojerbahu si ēelės tė zbėrthimit tė enigmės sė besimit sheh antropologjinė. Shkaku i besimit ėshtė padituria injoranca. Zoti bėhet formė e tjetėrsimit tė njeriut. Njeriu beson duke u mbėshtetur nė shpresėn qė fenomenet frikėsuese tė panjohura natyrore tė mos i shkaktojnė tė kėqija. Njeriu ia do vetes tė mirat, do qė ti plotėsohen nevojat dhe tė ruhet nga gjėrat e pakėndshme, andaj e beson Zotin duke i projektuar dėshirat e tij tek Ai, sepse ka qejf tė bėhet fatlum dhe i pavdekshėm.
Marksi dhe Engelsi nė veprėn e pėrbashkėt Mbi fenė besimin e shohin si fenomen i dalė nga rrethanat e shtypjes klasore.
Unė mendoj se mund tė ketė kundėrshti sa tė duash ndėrmjet feve dhe filozofisė, por kurrsesi nuk mund tė ketė kundėrshti ndėrmjet filozofisė dhe Islamit.
Pse?
Etimologjikisht fjala filozofi si dashuri e urtėsisė dhe menēurisė ka mbėshtetje islame. Fjala e parė nė Kuran ėshtė lexo nė emėr tė Zotit tėnd! 850 herė nė Kuran Zoti nė forma tė ndryshme e glorifikon dhe hipostazon kėrkimin e diturisė. Zoti thotė se vetėm dijetarėt ia kanė frikėn Atij (sure Fatir ajeti 2Cool, se kujt i ėshtė dhėnė menēuria i ėshtė dhėnė mirėsia mė e madhe, e kėshtu me radhė. Nuk njoh filozof tė mirėfilltė qė kritikon Islamin. Pėrkundrazi ka vetėm komplimente. Po i sjell vetėm pak shembuj, sepse skemi kohė tė zgjerohemi.
Zhan Zhak Ruso nė veprėn Kontrata shoqėrore fq.170 thotė: Muhamedi ka pasur pikėpamje shumė tė shėndosha. Ai e lidhi ngushtė sistemin e vet politik, derisa forma e qeverisjes sė tij ekzistoi nėn kalifėt qė ishin pasardhės tė denjė tė tij. Kjo qeverisje ishte me tė vėrtetė e mirė..., arabėt lulėzuan, u bėn tė ditur dhe tė qytetėruar.
Po aty Rusoi pėr krishterimin thotė sikurse edhe Erazmo Roterdami nė Lavdėrim Marrisė, se ai ėshtė skllavėri dhe tirani.
Fridrih Niēe nė veprėn Antikrishti duke e kritikuar krishterimin me tė gjitha fjalėt e rėnda ekzistuese gjithashtu e akuzon atė se u mundua ta shkatėrrojė qytetėrimin e mrekullueshėm arab. Kryqtarėt, thotė ai, luftuan atė para sė cilės do tė ishte e denjė pėr ta qė ti pėruleshin.
Niēe po ashtu thotė se Islami ka plotėsisht tė drejtė ta kritikojė krishterimin, kurse nė faqen 83 tė po tė njėjtės vepėr pezmi i tij kundėr krishterimit shprehet nė kėtė formė: Luftė deri nė pikėn e fundit tė gjakut me Romėn! Paqe, miqėsi me Islamin.
Bekoni, Tolstoi, Gėte e tė tjerėt folėn me tone tė njėjta, pra fjalė miradije pėr Islamin. Konvertimi i shumė dijetarėve tė mėhershėm e tė tanishėm e fuqizon faktin se nuk ka dhe as mund tė ketė ndonjė diskrepancė, ose hendek ndėrmjet Islamit dhe filozofisė ose diturisė nė pėrgjithėsi.
Mirėpo, tė kuptohemi mirė kur ėshtė fjala pėr sistemet filozofike. Ato duhet shikuar me rezervė e jo me plotbesueshmėri. Ka diēka qė ia vlen tė pėrvetėsohet, por edhe tė hidhet poshtė kategorikisht, sepse nė filozofi mė tepėr ka sasi se sa cilėsi. Qėllimi i filozofėve nuk qėndron nė pasqyrimin e realitetit, por nė dominimin teorik dhe marketingun ideor. Aty gjejmė shumė raste kur filozofi nuk pajtohet me askėnd dhe nė fund as me vetveten. Kėtė pozicion e shpreh qartė Dalamberi, i cili thotė nė Dialogjet filozofike tė Didros: E nė mbrėmje kur mė kujtohet kjo paqėndrueshmėri aq e madhe e gjykimeve tė mia, nuk besoj nė asgjė, as nė gjykimet e mėngjesit as nė ato tė pasdites.
Artur Shopenhaueri si ateist i njohur nė kohėn e tij kur klith njėherė nė spital o Zoti im, pyetet nga mjeku mos vallė beson nė Zot, pasi e thėrret nė ndihmė. Ky pėrgjigjet: Filozofia pa Zot nė sėmundje, nuk vlen asgjė, nėse shėrohem krejtėsisht, do tė jetė ndryshe.
Pėrballė hezitimeve absurde dhe qesharake thėrret zėri i arsyeshėm i mendjes sė shėndoshė: Fransua Mari Arue i njohur nė filozofi me emrin Volteri thoshte: Edhe sikur tė mos ekzistonte Zoti, duhet ta paramendojmė Atė. Megjithėse e gjithė natyra klithė se Ai ekziston.
Blez Paskali theksonte: Nėse ekziston Zoti dhe unė e besoj, Ai sigurisht se do tė mė shpėrblejė pėr besimin tim, nėse nuk ekziston dhe unė e besoj, besimi im nuk do tė ketė kurrfarė dėmi pėr mua veēse dobi etike nė jetė, por nėse Zoti ekziston e unė nuk e besoj ai sigurisht do tė mė dėnojė pėr mohimin tim, andaj arsyeja e zemrės sime mė thotė qė ta besoj.
Pra, shkurt ska mundėsi qė besimi tė konsiderohet si injorancė, pėrkundrazi mosbesimi vuan nga sėmundja diagnostifikimi i sė cilės na mėson shumė shkaktarė tė saj.
2. Pyetja e dytė:
- Ēfarė janė pasojat e mosbesimit?
2. Po mirė para se tė them diēka pėr pasojat, vetėm pak fjalė pėr shkaqet.
Shkaku i parė i mosbesimit ėshtė mendjemadhėsia. Ajo ka gjenezėn nga djalli i mallkuar-Iblisi qė refuzoi urdhrin e Zotit. Mendjemadhi nuk mund ta imagjinojė pėruljen, e aq mė tepėr pėr diēka abstrakte pėr tė.
Shkaku i dytė ėshtė injoranca. Ajo tė bėn indiferent edhe ndaj gjėrave konkrete e mos tė flasim pėr ato transcendentale.
Shkaku i tretė i mosbesimit ėshtė dituria e cekėt, e cila bėhet pretekst pėr fodullėk, krenari shterpe dhe mburrje cinike. Ajo tė mashtron se je dikush nė momentin kur ti realisht nuk je askush.
Shkaku i katėrt ėshtė prejardhja. Dikush ėshtė i cytur pėr mosbesim nga fakti se baballarėt e tij ishin tė tillė sikur ata tė kishin qenė ajka e dijes. Kėtu mund tė hyjė edhe presioni nga farefisi, gjegjėsisht frika se nėse ndryshon do tė izolohesh dhe do tė bojkotohesh nga tė afėrmit.
Shkaku i pestė mund tė jetė pasuria e tepėrt, ajo ta jep ndjesinė se je i pavarur, se mund tė bėsh ēka ta ka ėnda dhe se nuk ke nevojė pėr askėnd e nė kėtė kontekst as pėr Zotin.
Shkaku i gjashtė mund tė jetė varfėria. Dikush i zhytur nė tė, u nėnshtrohet tė pasurve, harron se Zoti ėshtė Furnizuesi mė i mirė.
Shkaku i shtatė ėshtė shoqėria e keqe ose rrethanat - mjedisi ku jeton. Shpeshherė njeriu shoqėrohet dhe adaptohet me tė keqin pa e hetuar fare.
Shkaku i tetė i mosbesimit ėshtė konformizmi, njė prirje mediokre qė tė pajtohesh lehtė me ata qė janė mbi ju; pra nė kėtė rast njeriu mė autoritativ konsiderohet nė mėnyrė tė padiskutueshme kompetent pėr gjithēka.
Shkaku i nėntė ėshtė inati pėr tu kthyer prapa. Kėshtu njeriu pėrafėrsisht e kupton se e ka gabim, por i duket diēka inferiore ta pranojė atė dhe tė zmbrapset.
Shkaku i dhjetė ėshtė xhelozia. Nė kėtė rast njeriu nuk e pranon tė vėrtetėn, ngase e xhelozon personin qė ia transmeton atė. Natyrisht se ka edhe shkaqe tjera, kuptohet tė gjitha qė lidhen me natyrėn e dobėt tė njeriut.
Sa i pėrket pasojave tė mosbesimit, ato reflektohet drejtpėrsėdrejti nė vetė personalitetin e njeriut. Ai tashmė njėmend bėhet siē thoshte Protagora masė e gjėrave. Ēdo gjė mat sipas kutit tė vet. E peshoja e tij ėshtė pėrplot ngarkesa emocionale qė pėrherė ia rėndojnė mendjen pėr tė gjykuar siē duhet. Ai nuk pranon vlera a priori dhe univerzalisht tė pranueshme, por vlera qė mendon se vetė mund ti konceptualizojė ad hoc
, aty pėr aty. Pėr rrjedhim nuk ka moral, nuk ka drejtėsi dhe nuk ka gjė tė vėrtetė pėr te. Pėrkundrazi, pėr atė ka vetėm morale, tė vėrteta dhe drejtėsi tė ndryshme.
Sė kėtejmi aty ku veprohet kėsisoj, atėherė thyerja e parė qė ndodhė ėshtė shthurja morale. Ky pėr mendimin tim ėshtė momenti mė tragjik nė rrugėtimin e njeriut nė jetė, sepse me prishjen morale, atėherė ndodh mė e keqja se mė nuk mund tė tėrheqėsh kurrfarė vije demarkacioni ndėrmjet njeriut dhe kafshės. Zaten kjo ėshtė trumbetuar me pompozitet nėpėr literatura tė ndryshme se njeriu sėshtė gjė tjetėr veē se njė kafshė mė e avancuar. Dakord mund tė jetė i tillė siē thotė Zoti nė Kuran
, madje edhe mė i humbur se kafsha, por vetėm me njė kusht kur ėshtė jobesimtar.
3. Pyetja e tretė
:- Pasi theksuat pasojat e shthurjes morale a mund tė na thoni se si trajtohet filozofikisht morali?
3. Pozicioni relativist supozon se gjykimet vlerore dhe normat etike janė ekskluzivisht ēėshtje tė shijes ose preferencės sė rastėsishme. Nihilistėt si Stineri, Nietzsche, Shpengleri etj. e mohojnė ekzistimin e normave dhe vlerave morale sipas universalitetit absolut tė tyre. Ata e glorifikojnė egoizmin, vetėdashjen dhe dashurinė ndaj vetes, kurse dashurinė ndaj tė tjerėve e konsiderojnė si dobėsi.
Hedonizmi etik mėson se kėnaqėsia, ėshtė parim drejtues i veprimit njerėzor; pėr rrjedhim janė tė vlefshme vetėm ato dėshira, pėrmbushja e tė cilave shkakton kėnaqėsinė, kurse tė tjerat nuk kanė vlerė. Mirėpo kėnaqėsia nuk mund tė jetė kriter i vlerės, pasi ka njerėz qė kėnaqen me nėnshtrimin e jo me lirinė; qė gjejnė kėnaqėsi nė urrejtje dhe jo nė dashuri. Kinikėt theksonin se qėllimi i jetės dhe vlera mė e lartė e saj, e tė cilėn duhet ta synojė njeriu ėshtė eudaimonia - lumturia-fatbardhėsia. Lumturia qėndron nė frenimin e vetes. Nga ana tjetėr, stoikėt vetė virtytin e konsiderojnė pėr tė vetmen tė mirė dhe si tė vetmin qėllim tė vėrtetė tė jetės.
Pėr Sokratin, injoranca dhe jo dispozita natyrore e njeriut, ishte burim i sė keqes; pėr tė njeriu gabon, sepse nuk di. Sokrati ėshtė themelues i autonomisė morale nga po e njėjta premisė mė vonė niset Kanti.
Platoni i referohet njeriut tė mirė si kriter i kėnaqėsisė sė vėrtetė. Ai nė Fedon trupin e karakterizon si burg dhe pranga e shpirtit, andaj nė Tetet thotė se duhet tė ikim sa mė parė nga bota, sepse ėshtė e pamundshme tė dėbohet e keqja nga ekzistenca tokėsore. Kėto theksime pesimiste janė konsekuencė e ngjarjeve tronditėse (p.sh.: dėnimi i padrejtė i Sokratit).
Nė dialogun Filebi, ai refuzon pikėpamjen hedoniste, sipas sė cilės kėnaqėsia ėshtė vlera mė e lartė. Aristoteli i referohet qėllimit tė njeriut, ai preferon mesin e artė. Ai thekson rėndėsinė e aksionit moral. Parimi dhe pėrcaktimi i Aristotelit qėndron nė vijėn e njė etike humaniste autonome. Interpretimet e Aristotelit pėr nocionin e sė mirės mė tė lartė pėrfundojnė me nocionin e virtytit.
Hobsi mendonte se nė natyrėn e njeriut gjenden tri shkaqe kryesore tė armiqėsisė ndėrmjet njerėzve:
-rivaliteti (gara-konkurrenca), qė i shtyn njerėzit ta sulmojnė njėri-tjetrin pėr tė fituar,
-mosbesimi dhe dyshimi nė njėri-tjetrin qė i nxitė njerėzit pėr tu siguruar dhe
-etja pėr famė qė i nxitė ata pėr tė arritur prestigjin njerėzor.
Nėse ndokush dėshiron ti vėrtetojė kėto tė vėrteta mbi natyrėn njerėzore le ta shikojė vetveten, porosit ai.
Helviciusi ishte i mendimit se njeriu nuk lind as i mirė, as i keq. Ai ėshtė fryt i rrethanave-rezultat i kushteve.
Holbahu angazhohet pėr egoizėm tė arsyeshėm. Njeriu gjithmonė u shmanget dhembjeve dhe tė kėqijave, gjersa synon kah kėnaqėsia.
Hjumi angazhohet pėr dallimin midis asaj qė ėshtė e dobishme dhe asaj qė ėshtė e dėmshme, ēka konsideron se ėshtė dallim esencial moral.
Sipas Spinozės burimi themelor i moralit ėshtė nė arsye, kurse njohja racionale dhe intuitive konsiderohet e mira mė e lartė e shpirtit, sepse shpirti punon nėse njeh. Virtyti mė i lartė i shpirtit qėndron nė njohjen e Qenies mė tė lartė absolute - Perėndisė.
Njeriu mund tė jetė i robėruar edhe nga afektet (pasionet, epshet, emocionet) e veta si dhe nga rrethanat dhe fuqitė e jashtme. Individi i lirė dallohet nga individi i skllavėruar pėr nga fakti se ai arrin ti mbizotėrojė afektet e veta. Kjo nuk arrihet me ndonjė vullnet tė fortė, por me anė tė dashurisė intelektuale ndaj Zotit. Kjo ėshtė dashuri, e cila shpreh etje pėr ta njohur domosdoshmėrinė metafizike. Njohja e kėsaj domosdoshmėrie e bėn njeriun mė tė fuqishėm dhe mė tė lirė. Vetėm njohja na ēon drejt lumturisė. Pasionet na skllavėrojnė. Kur na mungon njohja na pllakos pasioni. Jetėn mund ta kuptojmė nga perspektiva e pėrjetėsisė. Me njohje neve na rritet dashuria intelektuale pėr Zotin e pėrjetshėm.
Bentami u pėrpoq ta paraqes utilitarizmin si doktrinė etike nė fakte antropologjike-psikologjike. Vetė kriteri i sė mirės ėshtė caktuar nga natyra dhe mėnyra e dashjes dhe e synimit njerėzor, gjithherė e orientuar kah realizimi i kėnaqėsisė dhe evitimi i dhimbjes. Dobishmėria ėshtė bazė e pėrgjithshme e marrėdhėnieve njerėzore.
Mili u pėrpoq ta shpėtojė utilitarizmin dhe hedonizmin nga pėrcaktimi i njėanshėm kuantitativ. Mė mirė ėshtė tė jesh qenie njerėzore e pakėnaqur sesa budalla i kėnaqur, thoshte ai.
Shopenhaueri predikoi pesimizmin ekstrem. Sipas tij bota jonė ėshtė mė e keqja nga tė gjitha botėt e mundshme dhe po tė ishte edhe pėr njė fije mė e keqe, nuk do tė mund tė ekzistonte fare. Ishte ky reagim ndaj Lajbnicit, i cili mėsonte se bota jonė ėshtė mė e mira e mundshme. Lajbnici e thoshte kėtė nė kuptimin e mundshme, sepse sipas mendimit tė tij edhe ajo qė neve na duket e keqe mund tė jetė e mirė, ndonėse ne nuk mund ta kuptojmė nė thelb. Shopenhaueri theksonte se ēdo dashje lind nga nevoja dhe mungesa, pra nga vuajtja. Kundruall njė dėshire tė plotėsuar mbesin dhjetėra tė tjera tė paplotėsuara. Tė synuarit zgjatė shumė, kėrkesat shkojnė nė pafundėsi, plotėsimi ėshtė i kursyer, i pakėt dhe i shkurtėr. Dėshira e plotėsuar menjėherė ia lėshon vendin sė resė. Kėnaqėsia dhe gjendjet emocionale pozitive nė pėrgjithėsi janė tė rralla, tė dobėta nė krahasim me dhimbjet. Dhimbjen, brengėn dhe frikėn i ndiejmė, kurse jodhimbjen, mungesėn e brengės dhe sigurinė nuk i ndiejmė. Dėshirėn e ndjejmė sikurse urinė dhe etjen, por porsa realizohet ėshtė si kafshata, tė cilėn posa gėlltitet, pėr ndjenjėn tonė nuk ekziston mė.
Tri tė mira mė tė larta tė jetės sipas tij: shėndetin, rininė dhe lirinė nuk i ēmojmė derisa i kemi, por vetėm pasi ti humbim. Pėrpjekja dhe lufta ndaj pengesave e bėn njeriun si urithi qė veē gėrmon. Shtytėsit themelor tė veprimtarisė sė njeriut janė:
1) Egoizmi,
2) Dashakeqėsia dhe
3) Dhembshuria.
Cilėsinė dalluese tė moralitetit mund ta kenė vetėm ato veprime, qėllimi i drejtpėrdrejtė i sė cilave ėshtė e mira e njeriut tjetėr, pėrkatėsisht largimi i diēkafit qė mund tė krijojė dhimbje te njeriu tjetėr. Dhembshuria, ngushėllimi pėr vuajtjet e njeriut tjetėr ėshtė baza dhe thelbi i moralitetit. Me tė zhdukim egoizmin, urrejmė tė kundėrtėn e saj mizorinė. Ajo ėshtė edhe bazė e drejtėsisė, sepse na pengon ti shkelim tė drejtat e tė tjerėve, ti ofendojmė, torturojmė. Ajo ėshtė bazė e virtytit tė dashurisė ndaj tjetrit, sepse jo vetėm se na pengon ti bėjmė keq tjetrit, por edhe na nxit qė ti ndihmojmė nė fatkeqėsi. Etika evolucioniste (Herbert Spenseri, Ēarls Darvini, Zhan Mari Gijo) synon ta shpjegojė tėrė jetėn shpirtėrore duke u nisur nga faktet dhe ligjet biologjike. Lufta pėr ekzistencė, seleksionimi natyror dhe mbijetesa e mė tė aftit, ishin terma kalkulativ tė njė teorie tė pashpirt eugjeniste. Ekzistencialistėt e ndarė nė dy blloqe: ateist dhe religjioz, dhanė pikėpamjet e tyre kontradiktore.
Jaspersi thekson pasojat negative tė teknikės pėr individualitetin njerėzor. Sipas tij njeriu ėshtė fajtor pse ka lindur. Suksesi i madh njerėzor mund tė kthehet kundėr vetė njeriut. Dilema hamletiane, tė jesh ose tė mos jesh bėhet krejtėsisht reale dhe konkrete pėr vetė njerėzimin. Kėtė temė e shtjellojnė edhe Herbert Makuze, Maks Horkhajmeri, Erih Fromi etj.
Kierkegori theksonte se ekzistenca ėshtė gjithmonė e zhytur dhe e mbushur nė ankth. Ankthi ėshtė njė karakteristikė e gjithėmbarshme, ėshtė te njeriu gjithmonė dhe kudo karakteristikė e pranishme, modus fundamental i ekzistimit. Ankthi ėshtė realiteti i lirisė si mundėsi pėr mundėsinė. Vėshtruar psikologjikisht ankthi ėshtė gjendje e dykuptimshme. Ai ėshtė antipatia simpatike dhe simpatia antipatike - ajo ēka i frikėsohemi dhe njėkohėsisht na tėrheq. Edhe nė gėzim e gjejmė tė pranishėm ankthin. Pasi ankthi ėshtė i paevitueshėm te njeriu - i paevitueshėm ėshtė edhe mėkati, i cili nė liri dhe ankth e ka burimin e vet. Sė bashku me kėtė ėshtė edhe dėshpėrimi. E vetmja formė e kapėrcimit tė tyre ėshtė vetė tė pėrjetuarit e tyre, qė krijon nevojėn pėr Perėndinė.
Sartri mendonte se pikėsėpari njeriu ėshtė i hedhur nė botė, nė pėrpjekjet e tij ėshtė i vetmuar pa mbėshtetje dhe ndihmė hyjnore, pėr tė tjetri ėshtė tmerr, sepse na kėrcėnon lirinė. Ai rekomandonte angazhimin si tejkalim nga labirinti vicioz.
Albert Kamy njė tjetėr ekzistencialist mėsoi se kjo jetė dhe kjo botė ėshtė absurde, se pėrpjekjet njerėzore janė sizifike dhe se njeriut nuk i mbetet tjetėr pos qė duke e pėrjetuar absurdin tė rebelohet e ta shpreh revoltėn.
4. Pyetja e katėrt:
- A mund tė hiqet ndonjė paralele ndėrmjet Zotit dhe moralit apo pėrmes moralit tė dėshmohet ekzistenca e Zotit?
4. Tezat ku mbėshteten pikėpamjet e teologėve pėr lidhshmėrinė e moralit me religjionin janė kėto:
1) Teza ontologjike-logjike: Pa besimin nė Zotin si Qenie transcendente nuk mund ta kuptojmė botėn e as tė paraqesim baza tė thella tė normave morale.
2) Psikologjike, se pa besimin nė pavdekshmėrinė e shpirtit, shpėrblimin si dhe nė dėnimin e Zotit nė botėn tjetėr, njeriu nuk mund tė bėhet qenie morale.
3) Gjenetike-historike, se morali buron nga religjioni dhe vetėm religjioni mund ta ruajė nė mėnyrė efikase.
Kanti theksonte prirjen e lindur pėr tė keqen nė natyrėn njerėzore, pėr mposhtjen e sė cilės thelbėsor ėshtė ligji moral, imperativi kategorik, nė mėnyrė qė njeriu tė mos bėhet kafshė dhe shoqėria njerėzore tė mos pėrfundojė nė anarki tė egėr.
Kanti me tri kritikat e tij u pėrpoq qė tė fokusojė problemet kyēe: Ēmund tė dimė? Ku pėrgjigjet metafizika gjegjėsisht kritika e mendjes sė kulluar. Kėtu me kthesėn kopernikane ai e qendėrzoi subjektin si faktor njohės. Njohja arrihet vetėm me arsye, dhe kur mendja pėrpiqet ti kapėrcejė kufijtė e pėrvojės ajo bie nė antinomi. Rrjedhimisht mendja teorike nuk mund ta argumentojė Zotin sipas tij. Mirėpo, njeriu nuk ėshtė vetėm arsye, por shumė mė i ndėrlikuar. Aty ku nuk ėshtė e mundshme as tė provohet dhe as tė hidhet poshtė me mendje, atėherė ėshtė e lejueshme ose tė besohet ose tė mos besohet. Njeriu ėshtė homo duplex: si trup i takon kauzalitetit tė natyrės dhe si qenie mendore ėshtė noumen gjė mė vete qė posedon aftėsinė e vetėpėrcaktimit dhe tė lirisė sė vullnetit.
Mendja praktike udhėheq veprimin dhe synon tė drejtėn. Kritika e mendjes praktike mėson se ēduhet bėrė. Ndryshe nga mendja teorike e kufizuar me fuqitė e veta njohėse, mendja praktike hyn nė botėn noumenale. Ajo na shpie tamam tek ato teori kryesore metafizike qė kritika e parė kishte synuar ti hidhte poshtė. Nė qendėr tė konceptit tė autonomisė sė vullnetit ėshtė ideja e lirisė. E natyra noumenale e njeriut karakterizohet nga liria. Mundėsia e njė zgjedhje quhet liri.
Pra postulati i parė ėshtė liria.
Mendja dhe liria e vullnetit janė tė lidhura ngushtė dhe reciprokisht. Liria dhe morali kushtėzohen, se ēfarė ėshtė njeriu jashtė perceptimit shqisor, se si sillet ai. Gjėja mė vete nė fund tė fundit ėshtė e njohshme me anė tė postulateve tė mendjes praktike. Mendja praktike sjell nė ēdo situatė konceptin e detyrės dhe asaj qė duhet. Gjithēka nė natyrė vepron nė pėrputhje me ligjet, vetėm njeriu ka aftėsi qė tė veprojė nė pėrputhje me konceptet e ligjeve. Vetėm qenia e menēur ka aftėsi tė veprojė sipas idesė sė ligjit - sipas parimeve ose vullnetit - vetėdijes.
Njeriu tashmė ėshtė ngritur me anė tė ligjit moral. Me nocionin e praktikės lidhet edhe nocioni i lirisė, kurse edhe parimi i lirisė ėshtė nė sferėn e mendjes. Vetėm vullneti mendor nė kuptim tė plotė ėshtė autonom dhe i lirė. Autonomia (auto: vetvete dhe nomos: ligj) ėshtė statusi i vullnetit qė i jep vetes ligjin e tij. Dhe ky ligj ėshtė bindja ndaj detyrės: unė duhet ta bėj. Vullneti i mirė ėshtė i mirė nė vetvete. Vendi i vlerave morale ėshtė te vullneti i mirė. Vullneti i mirė ėshtė ai qė na bėn tė jemi nė pajtim me vlerat morale. Ai i jep vetes autonominė qė i thotė: bėje kėtė, sepse ti duhet ta bėsh! Kjo ėshtė bindja ndaj detyrės, i vetmi motiv moral me thirrje dhe kėrkesė tė qartė. Liria e vėrtetė ėshtė ti bindesh detyrės.
Ti bindesh detyrės nuk ėshtė shtrėngesė, por liri. Fjala e Kantit ti mundesh, sepse ti duhet ta bėsh, nėnkupton mundėsinė e zgjedhjes e kjo ėshtė liria. Pra, me fjalė tė tjera, ti je njė subjekt i lirė meqė ti e gjen nė vete kuptimin e detyrės. Liria nėnkupton autonominė, qė ne vetė tė vendosim pėr tė mos u bėrė lodra e ndjenjave dhe parapėlqimeve tona. Bazat e detyrimit duhet kėrkuar a priori nė konceptet e mendjes. Kur ne marrim vendim moral, ne jemi tė lirė. Vullneti i mirė ėshtė burim dhe kriter i moralit - ligj i vetvetes. Veprimet e vėrteta morale bėhen pėr hir tė ligjit moral. Ligji moral na drejton tė veprojmė ashtu qė jo tė bėhemi tė lumtur, por qė veprimet tona tė jenė tė drejta. Vullneti heteronom ndikohet nga imperativi hipotetik nėse qė ėshtė i kushtėzuar nga emocionet, prirjet, dėshirat
, kurse njeriu nuk ėshtė i lirė nėse vepron nėn veprimin e instinkteve, epsheve ose tė ndonjė interesi.
Imperativi hipotetik: nuk duhet tė gėnjej nėse dua tė mbetem i ndershėm.
Imperativi kategorik: nuk duhet tė gėnjej edhe sikur rrena tė mos mė shkaktonte as turpin mė tė vogėl.
Pėr Kantin nuk ėshtė veprim moral ai kur nėna e ruan fėmijėn e saj. Ai ėshtė veprim emocional. Por, veprim moral ėshtė kur nėna e ruan edhe fėmijėn e tjetėr kujt, ky ėshtė veprim moral.
Pra morali i vėrtetė ėshtė imperativi kategorik: Vepro nė tė njėjtėn mėnyrė qė maksima e vullnetit tėnd gjithmonė tė mund tė vlejė si parim i legjislacionit tė pėrgjithshėm, domosdoshmėri kjo objektive qė drejton sjellje tė caktuara nė mėnyrė tė menjėhershme, pa pasur pėr to asnjė qėllim ose kusht tjetėr. Nė kėtė ideal tė mbretėrisė sė qėllimeve, ajo ēka ėshtė duhet tė jetė dhe ajo qė duhet tė jetė ėshtė. E morali duhet tė jetė rregullator i veprimit praktik tė njerėzve. Nėse njė ligj moral ėshtė i vlefshėm pėr mua si njė qenie racionale, atėherė ai duhet tė jetė i vlefshėm pėr tė gjitha qeniet racionale. Ndėrkaq, njė qenie racionale pėrpiqet tė bėjė atė qė duhet ta bėjė. Si noumen njeriu duhet ta kuptojė transcendentėn e shpirtit tė tij, ta ketė tė qartė se shpirti ka diēka qė e kapėrcen botėn fenomenale. Pėrjetėsi do tė thotė se shpirti e tejkalon kohėn.
Pra postulati i dytė ėshtė pavdekėsia e shpirtit.
Ligji moral na ēon drejt besimit, d.m.th. se duhet ti njohėsh tė gjitha detyrat si urdhra tė shenjta dhe jo si detyrime. Ato duhet parė nėn komandėn e njė Qenie Supreme, sepse Ai ėshtė i vetmi qė ėshtė i pėrsosur moralisht dhe me njė vullnet tė plotfuqishėm. Nga Ai shpresojmė tė fitojmė tė mirėn supreme dhe Ai ėshtė njė lloj garancie, pa tė Cilin ideja e domosdoshme e Mbretėrisė sė Qėllimeve do tė ishte logjikisht e pakonceptueshme. Nė kėtė botė njerėzit e mirė zakonisht kalojnė keq dhe nėse nuk do tė ishte besimi nė pavdekshmėrinė e shpirtit dhe nė ekzistencėn e Zotit, i Cili nė botėn tjetėr do tė shpėrblejė, por dhe do tė ndėshkojė nė pėrputhje me veprimet e njerėzve, atėherė morali kurrsesi nuk do tė ishte i mundshėm. E pa moral nuk do tė mund tė ekzistonte kurrfarė bashkėsie njerėzore. Tė kujtojmė faktin se tė gjitha shkatėrrimet kataklizmike qė u bėn nė histori si Babilonia, Gomora e Sodoma etj. ishin pasojė e prishjes totale tė moralit. Nuk thoshte kot Dostojevski se: Po tė mos ekzistonte Zoti gjithēka do tė ishte e lejueshme.
5. Pyetja e pestė:
- Tash tė kalojmė pak nė rrafshin sociologjik? Ēfarė po ndodh me familjen si bėrthamė e shoqėrisė si nė botė ashtu edhe nė Kosovė?
5. Nė botė ēka tė themi; familja po dezintegrohet gradualisht dhe kjo pikėrisht me bekimin institucional. Martesat e gjinive tė njėjta po legalizohen, shkurorėzimet e shumta po shtohen, nėse flasim me pėrqindje statistikat janė alarmante. Njė person shkurorėzohet gati dhjetė herė gjatė jetės sė tij. Nė shumicėn e vendeve perėndimore tashmė ėshtė nė trend bashkėjetesa e jo martesa. Martesa po bėhet démodé. Po zbehet interesimi i ēifteve pėr fėmijė. Ndodh nė shumė raste qė ēiftet tė merren vesh paraprakisht pėr tė ēuar jetė pa fėmijė. Nėse edhe eventualisht kanė fėmijė, atė nuk e ēmojnė edhe gjithaq. Por, siē u njoftova dje pėrmes medieve tė shkruara dhe internetit ēdo i 25-ti anglez rrit fėmijė jo tė vetin. Kjo ėshtė verifikuar pas analizave mjekėsore. Kjo flet pėr tradhti tė hatashme edhe brenda martesės qė sigurisht ėshtė shumė mė e madhe duke pasur parasysh se sėshtė e thėnė tė ketė marrėdhėnie dhe menjėherė edhe fekondim (sepse tė mos hymė nė detaje ka preventiva tė ndryshme moderne qė parandalojnė atė). Gjėrat e kėqija qė sot po ndodhin nė botė me familjen jo nė kėtė emision, por tė shprehemi me gjuhėn stilistike dhe metaforike nuk dalin ta thonė edhe mijėra vėllime librash. Pra, punėt qėndrojnė tepėr keq dhe mė e keqja ėshtė se ato fenomene po depėrtojnė edhe te ne, kėshtu qė kambana e alarmimit veē mė ka ra pėr ata qė kanė vesh. Pra, duhet bėrė gjithēka pėr ta mbrojtur familjen si bėrthamė tė shėndoshė nė shoqėrinė tonė dhe individin si personalitet i formuar nė kėtė shoqėri.
Te ne njė ndėr gjėrat mė brengosėse qė po ndodhin janė kopjimi me ēdo kusht i gjėrave negative nga perėndimi. Ėshtė shtuar egoizmi ekstrem - njė individualizėm i stėrtheksuar, pra ėshtė humbur solidariteti. Sot, kur Kosova ėshtė shndėrruar nė njė oazė antagonizmash ballkanike nė tė cilėn mpleksen antipode tė shumta shoqėrore, gjasat qė tė shtohen parashikimet e Emil Dyrkemit janė gjithnjė e mė tė mėdha. Askush nuk senzibilizohet e lėre mė tė alarmohet nga situata katastrofike nė tė cilėn jetojnė familje tė shumta skamnorėsh. Lajmet rrėqethėse pėr jetėn dramatike tė varfanjakėve kryesisht tė dalė nga ish vatrat e luftės, shumėkush i ndjek pa kurrfarė interesimi. Rrugėt janė mbushur me skamnorė lypės. 14 % e popullatės jeton nė varfėri ekstreme, e kjo do tė thotė se nuk kanė as bukė pėr tė ngrėnė. Nė anėn tjetėr sheh vetura luksoze, kafiteri e lokale tė stėrmbushura me tė rinj, vazhdimisht ngrihen shtėpi - pallate, hotele private etj. Ndėrtesat - pallate tė ngritura individualisht nė Kosovė janė tė zbrazėta dhe nuk i pėrdorė askush, kurse familjet me shumė fėmijė, familjet e varfra dhe tė mjera jetojnė nė kasolle, tė cilat nuk janė as pėr kafshė, e lėre mė pėr njerėz. Ndoshta vetėm ky shembull ėshtė i mjaftueshėm pėr tė ilustruar mė sė miri ndjenjėn e humbur tė solidarėsisė dhe humanitetit. Me gjasė edhe pronarėt e atyre shtėpive shumėkatėshe mund tė kenė qenė vetė dėshmitarė tė strehimit nė shtėpi shumė mė tė vogla te vėllezėrit e tyre nė Shqipėri dhe Maqedoni, pas dėbimit nga forcat serbe gjatė ekzodusit tė madh. Dhe pėr fat tė keq si nxėnės tė dobėt nuk kanė pėrfituar asgjė nga ai leksion.
Shqetėsimi vetėm pėr tė plotėsuar nevojat materiale tash ka kaluar nė ankth permanent deri sa mė nė fund tė shndėrrohet nė mani dhe lakmi tė pakufishme. Me njė fjalė interesi i ngushtė personal i lidhur fort nga kushtėzimet sistemore dhe ekonomike-shoqėrore ka bėrė sot qė njerėzit tė tjetėrsohen nga njėri-tjetri. Nė kushtet e kėtushme tė njė tranzicioni paslufte, tė ndėrrimit radikal tė raporteve ndėrshoqėrore, ku privatizimi dhe ekonomia e tregut zhvillohen nė mėnyrė difuze dhe konfuze, gjasat qė tė thellohet gjendja kaotike janė gjithnjė e mė tė mėdha. Ato lindin nga - siē thoshte Herbert Markuze - nevojat e kota, tė krijuara artificialisht. Bile siē thotė njė fjalė e urtė latine pikėrisht ata qė po kanė sa mė shumė aq mė tepėr po dėshirojnė. Dėshira dhe simboli i bollėkut dhe i pasurisė sė munguar ka ngritur tensionin e garimit dhe konkurrencės. Tė gjithė dėshirojnė tė tregojnė se kanė. Tashmė pasuria nuk ėshtė vetėm njė ēėshtje personale, pėr tu konsumuar nė mėnyrė modeste dhe tė paekspozuar. Sot pasuria dhe mirėqenia personale duhet treguar publikisht. Ato po bėjnė pjesė nė ndėrtimin e personalitetit nė shoqėri. Ēdo posedim pothuajse demonstron tipare tė personalitetit. Shpeshherė njė mall konsumi ose njė shėrbim tepėr i kushtueshėm nuk ka asnjė funksion tjetėr real veēse dukjen para tė tjerėve, tregon shenjėn e pjesėmarrjes nė grup tė privilegjuar shoqėror, simbolikisht shėrben vetėm pėr ti dhėnė mesazhe tė duhura opinionit. Kėsisoj me pėrdorimin e tė gjitha mallrave, nuk dėshirohet tė arrihet pothuajse asgjė tjetėr veē ekspozimit-tė dėshmuarit se ai qė i posedon ato ėshtė dikush. Nė kėtė mėnyrė snobėt tanė i pėrvetėsojnė ato me ekzaltim vetėm pse janė tė shtrenjta dhe se i kėnaqin kotėsitė e tyre. Thjesht siē thoshte Andre Gorz individi shndėrrohet nė konsumator pasiv qė gjen kėnaqėsi nė konsumin e prodhimeve. Rėndėsi ka vetėm tė konsumosh pa pasur kokėēarje, madje pa pyetur shumė nėse ajo qė konsumon, plotėson ndonjė nevojė materiale ose vetėm urinė dhe etjen e ethshme tė njė iluzioni, shpeshherė tė dėmshėm.
Madje pakkush pyet nėse ajo qė konsumon ėshtė fituar me njė veprimtari qė pėrputhet me normat fillestare tė moralit ose nė kundėrshtim me to, pa pyetur pėr klithjet e zbehta e tė mekura tė ndėrgjegjes qė shkrihen e treten nė detin e grumbullimit tė pasurisė me ēdo mjet. Rezultati i tėrė kėsaj ėshtė, siē thoshte H.Markuze, thjesht njė lloj euforie fatkeqe, ndjenjė kjo dalldisėse e mbėshtetur nė mjerim. Kjo eufori pengon qė tė shihet me objektivitet rruga nėpėr tė cilėn ec shoqėria, nuk lejon dot parashikimin e situatave tė papėlqyera qė mund tė trokasin nė derė. Jetojmė pra nė kohėn e diktatit tė konsumit tė diktaturės sė tregut, tė dėshirės pėr ta prekur sendin e konsumit.
Iracionaliteti po ua jep formėn fakteve njerėzore. Nė vend tė paganizmit primitiv ka lindur tash idhujtaria moderne. Tanimė nuk adhurohen si mė parė putat, yjet, totemet dhe kafshėt, por tė hollat, luksi dhe sendi i konsumit. Njeriu ėshtė privuar nga ēdo rėndėsi, nga tė gjitha qėllimet pėrveē vetėmbajtjes. Racionaliteti nė lidhje me sendet e konsumit, shkon nė dėm tė tij, minimizon rolin dhe rėndėsinė e tij nė shoqėri dhe shkon deri tek iracionaliteti nė lidhje me ekzistencėn njerėzore. Me fjalė tjera, jeta moderne shfaqet me humbjen e besimit reciprok tė njerėzve. Dhe kur kemi parasysh gjendjen nė tė cilėn ndodhemi, imponohet pyetja se vallė sa do tė jetė i arsyeshėm njė hedonizėm i shfrenuar kėtu te ne.
Dalamberi thoshte se luksi ėshtė krim kundėr njerėzimit, pėrderisa ka qoftė edhe njė njeri qė vuan nga uria. Megjithėkėtė, realiteti dėshmon se ata qė patėn fatin tė kenė me bollėk nuk e kanė ndėrmend tė skuqen e tė turpėrohen fare. Ata nuk po e gjejnė veten nė interaksion me tė tjerėt, me ata qė kanė nevojė e tė paktėn me ata qė sakrifikuan pėr kėtė liri nė saje tė sė cilės ata janė aty ku janė. Pra, ata kanė hequr dorė tė kėrkojnė kėnaqėsi nė raportet ndėrvėllazėrore. Nė vend tė kėsaj, ata e gjejnė veten nė mallrat qė kanė blerė, ata e gjejnė shpirtin e tyre tek autoveturat qė posedojnė, tek aparaturat elektronike, radiofonike, te shtėpitė e tyre shumėkatėshe dhe te pajisjet shtėpiake me tė cilat kanė mbushur shtėpitė e veta. Nga ana tjetėr siē dihet njėherė pėr njėherė kėtu ėshtė njė krizė e madhe. Shumica e popullatės ėshtė e papunė. Edhe njė numėr i konsiderueshėm i ish punėtorėve qė me mbylljen e shumė fabrikave ose pakėsimit tė punės, janė larguar nga puna. Shumica prej tyre janė shndėrruar nė raste tė rėnda sociale. Njė pjesė shėtit rrugėve, ndėrsa pjesa tjetėr del nė njė vend tė caktuar ku shpresohet tė gjendet ndonjė punė ditore a javore. Thėnė troē kėta dalin nė tregun e vetes sė tyre pėr tua shitur fuqinė punuese atyre qė ndėrtojnė diēka ose kanė diē pėr ngarkim-shkarkim. Numri i tyre shtohet dita-ditės, saqė trotuaret ku presin ēastin e shpresės nė tė shumtėn e rasteve janė aq tė dendura sa e pengojnė edhe qarkullimin e kalimtarėve. Ēdo ditė pėr ta ėshtė vetėm njė sfidė sizifi. Skena qė krijohet prej tyre ėshtė njė uverturė pėr shumė poet e prozatorė tė tipit migjenian. A ka provuar ndonjė i pasur tė hyjė nė lėkurat e tyre? E sikur ta dinin ata ēėshtė mjerimi, vetėm sikur ata tė kuptonin kėtė, mjerim nuk do tė kishte! A nuk i kanė parė vallė apo nuk kanė dashur ti shohin ata se sa vetė ditėn e natėn fusin krahėt thellė nėpėr kontejnerėt e bėrllokut pėr tė gjetur gjė pėr ta shuar urinė? Nuk duken kėto skena rrėqethėse nė shekullin 21 nė mes tė Evropės?!
Kėtu dua vetėm tua tėrheq vėrejtjen pasanikėve se nėse nuk e pastrojnė pasurinė e tyre duke u ndihmuar tė varfėrve, vallahi nuk kanė pėr tia parė hajrin asaj pasurie. Ndoshta ato para qė ėshtė dashur ti japin sadaka ose zeqatė do ti harxhojnė duke u shėruar vetė ose fėmijėt e tyre nga sėmundje qė veē Allahu di mė sė rėndi tė sprovojė. Nė ēdo ajet ku Allahu nė Kuran ka urdhėruar faljen e namazit ka thėnė: Jepne zekatin! Kurse, pėr ata qė nuk e japin ka thėnė vaj halli pėr ta, pasuria do tu bėhet zjarr nė botėn tjetėr, ku do tė digjen. Sot i varfėri ėshtė lėnė nėn mėshirėn e fatit. I pambėshtetur nga askush, i lėnė i pamėshirė nėn mbresat e fatit dhe i braktisur padrejtėsisht nga e drejta shoqėrore, skamnori tjetėrsohet nga vetvetja, mohohet fizikisht dhe nėnēmohet shpirtėrisht, nuk ndihet mirė, por si i mjerė, i shkretė, i shterur dhe pa kurrfarė mundėsie qė ti vetėrealizojė potencialet e tij. Ai nė vete mban njė ortek tė madh emocional, qė sa mė tepėr qė rrokulliset aq mė kėrcėnues bėhet pėr rrethin e tij. Kur ai e ndien se jetėn e ēon sė koti ose nuk e kupton se pėrse jeton nė botė, ai bėhet personazh tragjik.
Kėshtu vazhdimisht ėndrrat mė tė mira, mė tė pastra tė njerėzve tė thjeshtė pėsojnė fiasko nė pėrplasje me realitetin e shėmtuar. Vendet e pakta tė punės qė hapen ndonjėherė, kriteret e pranimit i kanė tė paracaktuara nė mėnyrė tė fshehtė, nepotike. Lidhjet, mito dhe korrupsioni kėtu vijnė nė plan tė parė. Nė kolonat e gjata pranė sporteleve pėr dorėzimin e dokumentacioneve tė duhura dėgjohen si nė refren zėrat: Pa pasur dikė tėndin nuk mund tė punėsohesh. Ato pak vende tė punės tė hapura nė sektorin privat janė tė rezervuara ekskluzivisht pėr gjininė femėrore edhe atė me kushte tė ēuditshme si pėr shembull: Tė jenė sharmante, tė bukura dhe simpatike. Kėshtu qė, nuk dihet se vallė ėshtė konkurs pėr vende pune apo pėr zgjedhje missi. Njerėzit nė kėtė mėnyrė tjetėrsohen ndėrmjet veti, sepse ēdonjėri bėn pėrpjekje latente ta shfrytėzojė tjetrin si vegėl. Nė vend qė tė shprehin individualitetin e tyre tė vėrtetė, njerėzit e veshin maskėn e pėrzemėrsisė, kujdesit dhe interesimit nė mėnyrė qė tė manipulojnė me tė tjerėt dhe kėshtu ta fitojnė bukėn e pėrditshme. Aspektet e personalitetit shiten dhe blihen si ēdo mall tjetėr, theksonte Rajt Millsi.
Konkurrenca nė ekonominė e tregut mė shumė ka krijuar urrejtje sesa ndonjė mirėqenie. Ekonomia e tregut nė vend tė cilėsisė ofron gjėra tė rreme dhe artificiale, besnikėrinė e zėvendėson me tradhti, kurse miqtė i bėn armiq. Andaj, nė kushte amullie statusore dhe nė ambiguitetin sistemor privatizimi kuptohet vetėm si rast i volitshėm pėr interesat segmentare dhe afrodiziak pėr egocentrizėm. Ekonomia e tregut dhe e iniciativės sė lirė, ndonėse janė vlera tė domosdoshme qė duhen respektuar nė kuadrin e njė shoqėrie demokratike kanė prirjen ti thellojnė pabarazitė shoqėrore dhe ta polarizojnė gjithnjė e mė shumė shoqėrinė. Puna mund tė vijė deri atje sa vetė uniteti shoqėror dhe kombėtar i njė vendi tė vihet nė diskutim dhe tė pėsojė tė ēara tė mėdha. Shtresat shoqėrore mund tė vendosen reciprokisht nė pozicione urrejtjeje dhe kundėrthėniesh armiqėsore: tė varfrit tė urrejnė mė tė pasurit si shfrytėzues tė djersės dhe mundit tė tyre, ndėrsa tė pasurit ti shikojnė mė tė varfrit si dembelė, tė pakulturuar dhe parazitė. Barazia e shanseve nė jetė kėshtu merr fund, sepse dihet se ata qė janė mė tė pasur dhe qė kanė trashėguar mė shumė tė ardhura se tė tjerėt kanė mundėsi mė tė mėdha jetese dhe veprimtarie se bashkėkohėsit e tyre mė tė varfėr. Njė njeri shumė i zoti, por i varfėr ka mundėsi tė ec shumė mė pak nė jetė se sa njė njeri fare i paaftė, por qė ka trashėguar pasuri. Konkurrenca duke shkaktuar grumbullimin gjithnjė e mė tė madh tė pasurive nė disa duar krijon kėshtu kushtet qė dėmtojnė barazinė e qenieve njerėzore.
Filozofi amerikan Xhon Rojllsi mendon se konkurrenca e shfrenuar dhe e pakontrolluar krijon njė botė privilegjesh. Pasuria mė e madhe jep mundėsi shkollimi mė tė mėdha, jep diploma mė tė larta, jep karriera politike mė tė mira, jep lidhje tė vendosura mė lartė nė hierarkinė shtetėrore, pra jep tė drejta reale politike shumė mė tė mėdha. Pabarazia shoqėrore sjell si pasojė tė pashmangshme njė padrejtėsi politike nė rritje, pra politikėn e kthen nė instrument dobiprurės pėr njė klikė tė caktuar njerėzish. Pastaj, padrejtėsitė shoqėrore bėhen ai terren qė e tjetėrsojnė edhe natyrėn e drejtėsisė juridike. Normat dhe ligjet e shtetit, duke mbrojtur padrejtėsinė shoqėrore, humbin natyrėn e tyre fillestare dhe bėhen tė padrejta. Nė kushtet e njė hendeku tė thellė klasor midis grupeve shoqėrore qė e pėrbėjnė shoqėrinė, pra midis mė tė pasurve dhe mė tė varfėrve, nė kushtet kur shtresat e varfra dhe tė pafavorizuara ekonomikisht nuk pajtohen mė me sistemin shoqėror nė fuqi, ėshtė e pamundur qė shteti i sė drejtės, qė institucionet demokratike, qė paqja shoqėrore tė mbahet nė kėmbė. Mu pėr kėtė ėshtė i domosdoshėm telosi etik edhe nė raportet e sapokrijuara ekonomike-shoqėrore. Nė tė kundėrtėn gjithēka do tė shkojė kaos me pasoja tė paparashikueshme.
E kuptoj se kjo ėshtė e lidhur edhe me statusin, por nuk kemi kohė tash tė hy nė politikė. Fjalėn e kam se edhe ne mund tė ndryshojmė shumėēka. Tekefundit siē thotė Zoti nė Kuran nė suren Rrad ajeti 11: Nuk e ndryshoj gjendjen e njė populli pa e ndryshuar ai veten e tij. Vetėm ti hedhim pak vėshtrim situatės dramatike sociale se si po manifestohet. Pas luftės janė bėrė afėr 600 vrasje, 50 vrasje tė motivuara politikisht, afėr 300 vetėvrasjesh, 568 tentimvrasjesh, 1600 dhunime, afėr 300 kafebare dhe restorante, tė cilat policia i ka piketuar si vende prostitucioni, mbi 60 raste tė evidentuara tė sidės, mbi 3000 abortime, mbi 200 braktisje tė foshnjave tė lindura, mijėra shkurorėzime vetėm vitin e shkuar (2004) pėr shembull nė Gjykatėn e Qarkut tė Prishtinės ka pasur 676 raste, dhunė familjare - vetėm vitin e kaluar ka pasur afro 500 raste, pastaj 61 raste tė rėnda incesti qė janė evidentuar gjer mė tani si pėr shembull babai dhunon vajzėn e vet, pastaj dhjetėra raste pedofilie, ku pleqtė deri tė moshės 70 vjeēare dhunojnė vajza tė mitura deri 5 vjeēare, ēdo i pesti kosovar ėshtė duhanxhi, pra diku 600 mijė vetė, kėshtu qė ēdo ditė harxhohen vetėm pėr cigare mbi gjysmė milionė euro, 25 mijė nxėnės kanė braktisur mėsimin fillor, e kuptohet se ku mund tė jetė perspektiva e tyre. E tė mos flasim pėr dukuri tjera si narkomania, alkoolizmi, vjedhjet, ecejaket rrugėve, veshjet ekstravagante, provokimet dhe sharjet, banditizmi e huliganizmi etj. Dua tė them Kosova ėshtė e vogėl (duhet ti ketė diku dy milionė e gjysmė banorė), pra ėshtė e vogėl qė ti ketė tė gjitha kėto probleme tė mėdha,. Andaj lipset aksion veprimi i tė tė gjithė mekanizmave relevant pėr tė ndėrmarrė gjithēka qė ėshtė e mundur qė treni i rendit dhe progresit siē do tė thoshte Ogis Konti tė mos dal jashtė binarėve, sepse njė katastrofė e tillė do tė na pėrfshinte tė gjithėve.
6. Pyetja e gjashtė:
- Dhe pasi mendojmė ti lėmė hapėsirė edhe dėgjuesve me pyetjet e tyre meqė jeni marrė me gazetari shtatė vite dhe keni kryer gazetarinė nė fakultetin Faik Konica, ēka mund tė na thoni pėr ndikimin e medieve mbi opinionin e gjerė?
6. Media mund tė jetė e dobishme ose e dėmshme. Megjithatė gjithashtu mendoj se kaq shumė media qofshin ato elektronike ose tė shkruara, janė tė tepėrta pėr ne. Janė licencuar 113 media elektronike, prej tė cilave 23 televizione.
Jo sasi, por cilėsi. Sa mė pak, por tė ketė gjėra tė dobishme. Fare nuk jepen programe shkencore dhe fetare, qė shtojnė kureshtjen e auditoriumit pėr ta kuptuar domethėnien e vetė jetės. E pėr kėtė duhet dhėnė pėrgjegjėsi, sepse diku 850 mijė euro nė muaj derdhėn nė buxhetin e RTK-sė nga populli. E ky popull mbi 90 % ėshtė i besimit islam. Nuk e di, nga buron vallė ky lloj injorimi qė veē dy herė nė vit, pra gjatė bajrameve tė ketė emisione fetare. Nuk qėndrojnė hiq mirė edhe mediet e shkruara. Duhet ndonjėherė edhe ato tė zgjohen. Ėshtė mjerim qė 50 % e materialeve qė u servohen shikuesve, dėgjuesve dhe lexuesve tė medieve tė pėrmbajnė gjėra tė kota nga tė ashtuquajturat VIP-a, ose telenovela me tema qė skanė tė bėjnė asgjė me ne. Lėre mė Islami qė nuk ėshtė nė agjendėn e medieve, por as tradita. Nuk mė ka rastisur dot tė dėgjoj, tė shoh ose tė lexoj pėr bujarinė, mikpritjen, besėn shqiptare etj. Kėtij snobizmi duhet ti vijė fundi. Pėrndryshe, mediet do tė bėhen veēse kukuvajka. Ato nuk shikojnė tė bėhen siē u takon, pra tė jenė informative, edukative-arsimore dhe rekreative, por veē interesante pa marrė parasysh koston e asaj se me ēfarė duan ta arrijnė atė.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn