als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Ilirt, nj paragjykim po ndrron
Pas dhjet vjet krkimesh n Risan t Malit t Zi, zhvendoset n Shkodr ekspedita polake nn drejtimin e prof. Piotr Dyczek: "Shpresojm t gjejm gjurm t qyteteve ilire"
Qendra e Krkimeve Arkeologjike e Universitetit t Varshavs e zhvendos ekspeditn dhjetvjeare n Risan, t Malit t Zi, nj kryeqendr e mbretris Ilire nn drejtimin e Teuts (230-228 p.e.s), zhvendoset n maj 2011 n Shkodr, rrz kalas deri posht n Drin.
Prof. Piotr Dyczek prezanton rndsin e ksaj ekspedite e cila pruron mision pr gjurmimin e rrnojave ilire, pr t konfirmuar nj mentalitet q sapo ka filluar t ndrroj. Prof. Dyczek thot se paraqitja e deritanishme e pasardhsve t shqiptar si primitiv sht e kundrt me at q po dshmon arkeologjia.
Lajmi pr nnshkrimin e marrveshjes me Universitetin e Tirans pr pes vjet grmime n Shkodr, u shoqrua me ekspozitn "Ilirt n Evropn pa kufij" e hapur n Muzeut Kombtar Historik n Tiran. Aty prezantohen imazhe nga grmimet n Risan, afr Kotorit n Mal t Zi.
Prof. Diek, ju po njoftimi lajmin e rrall pr publikun vendas: fillimin e grmimeve n gjurm t mbretreshs ilire Teuta n Shkodr, kur n fakt nga njerzit flitet pr botn ilire me nj gjuh t pabesueshme.
S pari dua t'ju informoj se qendra ime arkeologjike q funksionon n kuadr t Universitetit t Varshavs, realizon grmime n Rusi, Bullgari dhe Mal t Zi dhe specializimin im i ngusht sht arkeologjia klasike.
N vitin 2000 rektori i Universitetit t Varshavs u takua me ambasadorin amerikan, Kristofer Hill n Poloni, (por edhe n Shqipri dikur). Ishte koha kur administrata amerikane kishte planin e ndihms pr Ballkanin. Hill pyeti far mund t bnte ky universitet pr Ballkanin.
Ather Hill m tha: Ti je arkeolog, arkeologjia sht elsi i t tra shkencave. Ishim para dilems t ndihmonim Malin e zi apo Serbin. Ather Polonia s'mund t ndihmonte Serbin q ishte n przhitjen e lufts.
U vendos marrveshje bashkpunimi me Ministrin e Kulturs s malit t zi. Shkuam atje pr t prcaktuar vendin e grmimeve. Na dhan gjasht vende pr t studiuar. Kur u ndodhm n Risan, duke u nisur nga peizazhi, i thash rektorit: Ktu, nuk do lvizim prej ktej.
Pr mua ishte interesante sepse specializimi im i par ka qen kultura e Minonit dhe Arthur Evans ka br grmime n Knosos, ai ka punuar m par n Risan. Aty zbuluam nj thesar, 4600 monedha.
Nga prvoja dhjetvjeare n Risan, me far qllimi shkoni n Shkodr, far shpresoni?
Isha takuar dikur me Neritan Cekn. Erdhi nj dit q u ritakuam dhe m pyeti ku doni t grmoni?
Duke u nisur nga fakti q Risani ka qen kryeqendra e mbretreshs ilire Teuta, ather un mendova q vendi m i mir pr t vazhduar, do t jet Shkodra.
Erdha kt ver me bashkpuntor t mi dhe vendosm q n maj 2011 t fillojm grmimet aty. Bm formalitetet, nnshkruam kontratn prkatse me ministrin e Kulturs.
Shkodra ka qen kryeqendr ilire, por grmime pr kt periudh nuk jan br, kryesisht kan qen grmime q jan marr me periudhn e von romake. Ne shpresojm t zbulojm qytete ilire n Shkodr. Qllimi yn sht q edhe t sjellim student shqiptar atje q t ken mundsi t punojn n kt fush. Do t jet rast i mir edhe pr studentt polak.
Cili sht pellgu i grmimeve?
Dim q n rrz t kalas s Rozafs ka qen qyteti i poshtm, kt areal do kapim deri n breg t Drinit, pjesa e poshtme e kalas. Duke qen se sht nj siprfaqe e gjer do t prdorim metodat gjeofizike q do t fotografojn n thellsi pr t gjetur gjurm q t lokalizohen m sakt grmimet.
Aty sht kalaja q mban emrin e nj gruaje, ndrkoh ju vini nga grmimet pr historin q ka emrin e nj gruaje, Teuta. N nj hapsir kaq t ngusht miti i dy grave.
Ne n Poloni i duam shum femrat (qesh). Plqejm femrat e liruara dhe pikrisht n t dyja kto raste kemi t bjm me femra t vendosura.
Dim nga historia q n periudhn ilire femrat kan luajtur nj rol determinues.
Pr zonn ilire Teuta sht megjithat nj prjashtim.
Si e karakterizoni, jo vetm pr rolin si udhheqse?
Teuta prbn nj rast fare unikal q n fiset ilire nj femr t dilte e para. Jo vetm q ishte mbretresh, por ajo arriti t'i shpallte luft edhe Roms.
Domethn n sjelljen e saj ka element m shum se mashkullor, m shum se prijsi. N tekstet tona t historis kur un kam qen student kemi msuar q me prjashtim t Hanibalit ajo ishte e vetmja q arriti t'i shpall luft Roms.
N njfar kuptimi ajo e fitoi luftn q humbi me Romn. Rezultatet e triumfit erdhn m von, sepse ia la fronin t birit, i cili arriti t bj marrveshje me Romn dhe fal ksaj Iliria u zhvillua m tej.
Po t prdorim nj terminologji t stome, ajo ishte nj burr shteti n kohn e vet. Ishte njkohsisht dhe patriote e madhe sepse prball superfuqis s Roms arriti t mbijetonte dhe t'i jepte vendit mundsi pr zhvillim. Teuta i siguroi Iliris s athershme pavarsin dhe zhvillim pr 70 vjet me radh. Duhej t kalonin 70 vjet q Roma t ulej kmbkryq n tokat ilire.
Imazhin e saj, si e prfytyroni?
Ajo ka kryer nj rol t ngjashm me at t Kleopatrs n Egjypt, por ne nuk e dim akoma si dukej ajo me t vrtet. Nuk kemi akoma nj pamje t vrtet t saj, reale. Vetm e prfytyrojm.
N Risan tam n gjurm t mbretit Balajos. Artur Evans zbuloi i pari 14 monedhat e para t ktij mbreti. Pararendsi i tij ishte mbreti Gent prderisa ky arriti t shtypte monedhn e vet, konkludojm q ka qen mbret i fuqishm. Pr munges t burimeve t shkruara, Evans e kishte t vshtir t deshifronte rndsin e ktij mbreti. Ai ka pasur nj territor mjaft t gjer.
Nse kryeqendra e tij ishte n Risan, zotrimet e tij prfshinin gjysmn e Kroacis dhe gjysmn e Shqipris njkohsisht. Gjat grmimeve tona gjetm rreth njmij monedha t ktij mbreti ka na shtyu t mendonim q aty ka qen vendi i prodhimit t monedhave. Balajosi mund t ket jetuar n shek. II para ers son. Vetm vitin e shkuar ne zbuluam 4600 monedha, 12 kg, n nj vazo t madhe.
T gjitha i takonin ktij mbreti, me prjashtim t njrs. Kjo na detyroi t shtyheshim n koh dhe bri q ajo histori e mbretrimit ilirik t hyj m thell n histori. Kjo shpjegon n njfar mnyre edhe zhvendosjen e mbretreshs Teut nga Shkodra n Risan pr t prvetsuar kt thesar q gjetm, q t mund t'i shpallte luft Roms.
Me grmimet tona mendojm me modesti se kemi sjell nj shrbim t madh: kemi zbuluar ekzistencn e nj mbreti t ndrmjetm, Balajos, pr ka nuk dihej fare nga materialet e deritanishme.
N qoft se deri tani kishim informacion se mbretresha Teut kishte nj shtet t fuqishm, me kto zbulime i bie q struktura shtetrore ka qen edhe para Teuts, domethn q formacionet ilire kan qen t organizuara edhe para saj. Jemi t prirur t mendojm se ilirt kan jetuar mir.
N qoft se deri para pak kohsh ka ekzistuar mendimi se ilirt kan qen primitiv dhe kan qen grekt ata q kan imponuar kulturn e tyre, zbulimet e tanishme tregojn se ilirt kan qen po aq t zhvilluar e t kulturuar dhe kan pasur formacionin e tyre t pavarur.
N kto 20 vitet e tranzicionit shqiptart, sidomos, ata n emigrim kan treguar se sa t nevojshm e ka identiteti o sotm shqiptar t strehohet tek kjo bot e lasht. Do t'i knaqnit po do t'u jepnit nj shpres t gjith ktyre me qllimin e ekspedits suaj?
Patjetr q kan t drejt identifikohen me paraardhsit e tyre. Ne i kemi vn ekspozits titullin "Ilirt n Evropn pa kufij" sepse shqiptart vazhdojn t luftojn t qndrojn mbi kmbt e veta.
Terreni sht pjesrisht i rrethuar me uj, far metodash do t prdorni n kto grmime?
M par duhet t bjm fotografimet satelitore nga ajri pr t prcaktuar m saktsisht zonn, prderisa ne kemi si objekt pr gjetur qendra ilire. Do t krkojm nga fotografit atje ku jan nyjet e ktyre gjurmve. Nga pikpamja shkencore i kemi t qarta t gjitha. Me kt projekt qllimi sht q t ndihmojm edhe popullsin vendase, m shum pr turizm.
Ka ngjallur kundrshti nga fqinjt projekti juaj?
Pa dyshim q po. M mir t mos flasim pr kto gjra.
shekulli
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn