als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Pr her t par pas 59 vjetsh nga masakra e partizanve t Jaho Gjolikut e Haki Tosks, dshmojn familjet e viktimave q u vran n shenj hakmarrje pr elo Sinanin
Dashnor Kaloi
Dshmia e 69-vjearit Ded Marashi: "M kujtohet si tani kur erdhi haberi dhe e solln me vig trupin e pajet t kushuririt tim, Tom Martinit. Babai i tij, Martin Gjoni, kur e ka pa syrin e djalit t varun posht fytyrs nga goditjet e bajonets, u tha atyre q e prun: pse ma keni sjell kshtu, dhe e shkuli synin e t birit dhe e hodhi n prrua".
N pjesn e par t ktij shkrimi t botuar n numrin e djeshm, nprmjet dshmis s 84-vjearit Prek Sokoli me origjin nga fshati Xhan i Komuns s Pultit t Dukagjinit, u njohm me nj nga historit tragjike t ndodhura n 28 nntorin e largt t vitit 1944, n ditn e fundit t Lufts, kur n malsin e Dukagjinit, forcat partizane t nj batalioni t Brigads s gjasht sulmuese, ekzekutuan dhjet malsor t pafajshm, n shenj hakmarrje ndaj vrasjes s korrierit partizan t asj brigade, 15-vjearit, elo Sinani nga Picari i Gjirokastrs. Sipas dshmis s Prek Sokolit, vllai i Pllumb Sokolit, njrit prej dhjet burrave t pushkatuar, nj grup malsorsh q ishin duke udhtuar nga Shkodra pr n fshatrat e tyre, natn e 27 nntorit 1944 u ndeshn n nj prit partizane prej tre vetsh e cila iu bri thirrje q t ndaleshin. Pas ksaj njri nga partizant qlloi n drejtim t tyre me breshri automatiku dhe plumbave t tij iu prgjigj po me plumba njri nga malsort, nga t cilat mbeti i vrar elo Sinani. Pas ksaj, dy shokt e elos zbritn n fshat ku dhan lajmin e vrasjes s tij dhe partizant e batalionit q ishin ln n at zon pr spastrime, i arrestuan t gjith grupin e malsorve q ishte strehuar pr t kaluar natn po n at fshat dhe t lidhur ata i drguan n Qaf-Than ku ishte Shtabi i Brigads. N shenj hakmarrje ndaj vrasjes s elos, u vendos pushkatimi i dhjet burrave, gj t ciln e mori prsipr nj partizane pr t ciln athere u tha se ishte e motra e elo Sinanit.
(vijon nga numri i kaluar)
Arrestimi i 37 malsorve
Por pushkatimi i dhjet malsorve dukagjinas n afrsi t fshatit Bruaj, duket sikur nuk i knaqi kuadrot drejtuese t Shtabit Brigads s gjasht q komandoheshin nga Jaho Gjoliku dhe Haki Toska, pasi forcat e shumta t asaj brigade u rikthyen prsri n fshatin Xhan e Bruaj, ku kryen arrestimin e 37 fshatarve t tjer. Lidhur me kt ngjarje, 84-vjeari Prek Sokoli me origjin nga Dukagjini dhe me banim n Rranxat e Bushatit t Shkodrs, dshmon: "Pas pushkatimit t atyre dhjet burrave nga nj partizane pr t ciln u tha se ishte e motra e elo Sinanit, forcat partizane, t udhhequara nga Jaho Gjoliku, u kthyen prsri n fshatin Xhan dhe aty arrestuan edhe 37 fshatar t tjer, t cilt ashtu t lidhur i rreshtuan n nj bregore pr t'i pushkatuar t gjith. N at ast q pritej pushkatimi i tyne sipas urdhrit q kishte dhn Jaho Gjoliku, vendimi u anallua dhe t 37 burrat e lidhur mundn q t shptonin nga vdekja e sigurt. E gjith ajo mrekulli, pra falja e tyre ndodhi pas ndrhyrjes s Komandantit t Divizionit partizan, Gjeneral Gjin Markut, q kishte nn vartsi Brigadn e gjasht, i cili e ndaloi Jaho Gjolikun q ta kryente at masakr. Sipas atyre burrave q kan qen prezent n at vnd, Gjin Marku i tha kshtu Jaho Gjolikut: "Nesr kemi festn e lirimit t Shqipris dhe nuk bn q at dit t shumpritur ta festojm me gjak". Pas atyre fjalve t Gjin Markut, ata 37 burra t pafajshm u lan t lir pr t shkuar n shtpit e tyre", e prfundon dshmin e tij, 84-vjeari Prek Sokoli, vllai i njri prej dhjet burrave t pushkatuar n fshatin Xhan, i cili shton se q nga ajo dit e deri n vitin 1990, familja e tij u quajt reaksionare dhe vazhdimisht u prmndej vllai i vrar. "Prej asaj ne s'kena mujt me lyp kurgja" shprehet Prek Sokoli, familjen e t cilit n vitin 1971 e hoqn nga fshati Xhan dhe e drguan aty n Rranxat e Bushatit, ku jetojn edhe sot e ksaj dite. Por edhe pse ata u shprnguln nga fshati i tyre, nuk e kan harruar ende at histori tragjike ku 59 vjet m par nga plumbat e partizanve mbeti i vrar i biri i tyre, 25-vjeari Pllum Sokoli.
Dshmia e tre familjeve t viktimave
Pr at histori tragjike t ndodhur n 28 nntorin e largt t vitit 1944, Prek Sokoli, nuk sht i vetmi dshmitar q hedh drit mbi ka ndodhi aty. Ajo histori sht ruajtur e freskt n kujtesn e shum malsorve t asaj ane dhe sidomos n familjet e viktimave, ku njeri prej tyre, 67-vjeari, Ded Marashi dshmon: "M kujtohet si tani kur n fshatin ton erdhi haberi pr vrasjen e kushririt tim, Tom Martinit, t cilin e solln mbi nj vig. Sapo trupi i tij mbrriti para shtpis, sipas zakonit i pari doli babai i Toms, Martin Gjoni, i cili kur e pa syrin e t birit q varej posht fytyrs prej goditjeve t bajonets, iu drejtua atyre burrave q e prun trupin e tij duke u thn: "Pse ma keni sjell kshtu" dhe e shkuli syrin e t birit e e flaku tutje n prrua", kujton Deda lidhur me at histori rrnqethse, kur trupat e pajet t malsorve t vrar u prcolln npr shtpit e tyre. Nj tjetr dshmitare e asaj ngjarje, sht dhe 85-vjearja Drane Vata, e motra e Kol Vats q u pushkatua nga partizania e brigads s gjasht, e cila dshmon: "Lajmi pr vrasjen e dhjet burrave, na erdhi n at koh q un isha e martuar n fshatin Gjuraj. Nga Gjuraj pr n Xhan, mban rreth dy or dhe rrugs pr aty un po mundohesha q t nxirrja t vrtetn se kush ishte vra. Sepse pr vllan tim Koln, nuk m treguan q ishte vra, pasi e kisha vlla t vetm dhe mua m treguan vetm pr vrasjen e kushrinjve tan dhe t tjerve. Por un shum shpejt e mora vesh pr vrasjen e vllait tim, Kol Vats, nga nj fshatar i cili thirri: "Kujdes mos i dftoni asaj pr at njeriun q kan vra". Nga ai e mora vesh se bhej fjal pr mue dhe vllan tim Koln, i cili kishte marr dy plumba n vetull dhe dy n sy, t cilt i kishin dal sipr koks. Shtpia jon ku kisha lindur un kishte tre t vrar dhe bashke me probatinin (vlla gjaku prej gishti) bheshin gjithsej katr q po qaheshin s bashku. Q nga ajo nat dhe pr gjith jetn e jets un mbeta qyqe pa vlla dhe po kshtu prej asaj dite e deri sot q jam n moshn 85-vjeare, un nuk kam vesh gja tjetr n trup prvese ngjyrs s zez", kujton Drane Vata lidhur me vrasjen e vllait t saj. Po kshtu, Lezja, motra e Mhill Vocrrit, njrit prej dhjet viktimave q u pushkatuan atje, dshmon: "N at koh q ka ndodh ngjarja, un isha e martueme n fshatin Pog t Komuns s Pultit. Natn e 28 nantorit, aty erdhn dy fshatar tek kojshiu jon dhe krkaun burrin tim, Kol Zefin. Meqnse shtpia e kojshis son nuk ishte ma larg se 30 m. nga kurioziteti un u afrova fshehurazi dhe dgjova t gjith bisedn q bn dy fshatrt me burrin tim, t cilit n mes t tjerash i than: "Kan plagos partizant n Xhan vllan e Lezes dhe e kan nis pr n Shosh". N ato momente kur dgjova ato fjal pr vllan tim t vetm, nj tmerr i madh m pushtoi trupin. Burri im me dy fshatrt nuk m treguan t vrtetn dhe un u nisa menjher pr n Shosh, q mbante rreth katr or larg ditn, e natn akoma m shum. Gjat gjith rrugs un mendojsha se prse vall vllan tim t plagosur e kishin sjell n vndlindjen e tij n Shosh, n nj koh q at fare mir at mund ta drgonin pr n Shkodr, q ishte fare pak m larg nga Xhani dhe atje kishte spital. Me kt shpres t pashpres un arrita deri n Shosh, ku shum shpejt mora vesh gjamn e zis s prjetshme q na pllakosi. Q nga ajo dit, e 29 nantorit t vjetit 1944 e deri m sot, ne dy motrat e Mhillit mbetm me rroba t zeza dhe me dhmbje n shpirt", kujton Leze Vocrri, e motra e Mhillit 17-vjear, t cilin para se ta pushkatonte, partizania e brigads s gjasht i tha: "Lreni kt se qenka moshatar me elon tim".
Reagimi i fshatarve ndaj partizanve
Masakra e kryer nga forcat partizane t Brigads s gjasht mbi ata dhjet burra t pafajshm, nuk kaloi leht nga malsort e atyre anve t cilt reaguan menjher. Lidhur me kt, 63-vjeari nga Shkodra. Zef Zeka, i cili prej kohsh merret me hulumtime pr terrorin dhe genocidin komunist t ushtruar mbi ato treva t veriut t vndit, ndrmjet t tjerash dshmon: "Vrasja e dhjet burrave t pafajshm i indinjoi pa mas malsort e atyre fshatrave t cilt u ngritn menjher me arm n dor dhe dhan besn pr hakmarrje. Kshtu pas disa ditsh, m pes dhjetor 1944, nj grup i madh fshatarsh nga Xhani dhe Kiri, filluan pushkn kundr forcave spastruese t Brigads s gjasht partizane. Nga ajo prplasje me arm, mbeti i vrar nj partizan, ndrsa nga fshatart u vran katr vet, tre nga shtpia e Gjon Palit dhe nj probatin i tyre. Pas ksaj n shenj hakmarrje, forcat spastruese partizane dogjn shtat shtpi t atyre fshatrave dhe u larguan pr n drejtim t Malit t Zi", shprehet Zef Zeka lidhur me vazhdimin e konfliktit n mes partizanve t Brigads s gjasht dhe fshatarve dukagjinas, konflikt i cili n forma t tjera ndoshta dhe m t egra vazhdoi edhe pr gati nj gjysm shekulli me rradh.
Versioni zyrtar i vrasjes s Heroit t Popullit elo Sinanit
Nga ajo dit pioneri elo Sinani u b partizan. N etn e Kurveleshit e n batalionin "Asim Zeneli", n grupin e par t Kurveleshit e n brigadn e 6 sulmuese elua u dallua ndr shokt. Pushka e tij u rreshtua prkrah pushkve t partizanve t tjer. M von pushkn e zvendsoi me automatik, me mitraloz. Me mitraloz n krah zbriti dhe ngjiti qafn e Dhmbelit, kaprceu Vjosn, Osumin, Shkumbinin, Drinin. Me opinga t shqyera, me nj mushama, q e prdorte her-her si batanie, me buk e pa buk, n shi, n breshr e n dbor luftonte dhe kndonte kngn aq t dashur: Mbi do vend t Shqipris / Brigad' e gjasht kur kalon,/ Drithet fron' i tiranis / Mali e fusha ushton Dy vjet luft e kalitn elon. A u rrit nga shtati, msoi shum gjra. N nj prpjekje q bri me armikun grupi i par i Kurveleshit, elua papritur mbeti i rrethuar. -T zura, more rjepacak, s'ke ku m shkon,- i tha nj ballist dhe iu vu prapa elos. Pioneri, sadoq ndjeu frik nuk e dha veten. E priti t afrohej dhe e qlloi. Ballisti klithi dhe ra shul n tok. Nuk e humbi besimin n vetvete dhe vendosi t ante rrethimin. U shtri barkas dhe rrshqiti pa u vn re npr grxhe e shkrepa gjersa doli jasht do rreziku e u bashkua prsri me shokt. Nntor 1944. elua, partizani i Brigads s gjasht, bashk me nj shokun e tij bnte roje n Theth, n fshatin piktoresk n zemr t Alpeve. Kur partizant e tjer bisedonin przemrsisht me malsort, dy rojet q nga bregorja vrenin me kujdes do lvizje. Nga derika e kishs doli nj "prift", i cili, si hodhi syt rreth e prqark u largua me t shpejt n drejtim t bregut t lumit. elua dyshoi: "Pse ecn i trembur"?! Zuri vend mbi rrug dhe i thirri t ndalej. "Prifti" shtangu n vend. Nisi t bnte kryq dhe n ast nxori "valterin" nga gjoksi dhe shtiu tri her. Ciflat e gurit mbi t cilin ran plumbat e gjakosn n njrn dor pionerin, por ai nuk u trhoq. Iu kundrprgjigj menjher me nj breshri automatiku. "Prifti" vrapoi duke shtn n t rrall, ndrsa pioneri i gjakosur iu qep pas duke shtn. "Prifti" hyri n uj pr t dal n bregun tjetr. N prpjekje pr t'u mbrojtur nga plumbat e elos prdrodhi kmbn, ra n uj u ngrit, po revolveri i ra nga dora. N ndihm t elos shkoi Alemi, shokt e tjer dhe "prifti" u kap. Gjat kontrollit Alemi i tha elos:"- Shih dreqi, na qenka toger gjerman! Akte trimrie t voglushit i gjen t shkrira n gjurmt e brigads s tij. Kudo elua i vogl luftoi si trim. Episode nga m t ndryshme tregojn shokt e tij pr elon. Ai n kujtesn e tyre mbeti fmij i gzueshm, lufttar trim q, si thot populli, t merrte "gjak n vetull". Po afronte dita e lirimit t plot t Atdheut. Brigada e gjasht ndodhej n afrsi t Qaf Thans, n malsin e Dukagjinit. Natn, duke u gdhr 26 nndor 1944 partizant t lodhur e t pangrn ishin grumbulluar n nj vend, ku mund t mbroheshin sadopak nga shiu e furtuna. Papritmas hidhen dy bomba nga mercenart. elua i ndezur nga urrjetja pr armiqt vrapon bashk me partizant e tjer pr t'u hakmarr. Ndodhet prball me tre mercenar. Qllon me automatik, vret nj mercenar dhe plagos nji tjetr. Mercenari i tret qllon nga dukej flaka e automatikut dhe plumbi armik godet trimin pioner, q puthi pr her t fundit tokn e shtrenjt t Atdheut. Nga fytyra i rrodhn currila gjaku. Malsort i knduan trimris s heroit t vogl: "Kush lufton n at breg / elo Sinani vet i tret, / elo Sinani kuq si molla / Qit dhe njher, t lumt dora, / Jo me nj po qit me dy,/ T'lumshin kraht e ay sy". Ndrsa n gazetn lokale t vendlindjes s elos, pr t u shkruan kto vargje:" Kush tha se s'di elua / N male t luftoj?!/ Kush tha se s'di elua / Me pushk t qlloj?!/ Prball me armikun, / N krah me shok'lufton,/ Dhe kurr ai s'trembet/ Me pushk ai qllon. Po plumbi se e gjeti,/ Bariun ton t ri; / Ia ngatrroi flokt era,/ Me kapn mbi sy".
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn