als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Historia e shenjtve n Shqipri fillon me nj numr martirsh t hershm t krishter t cilt vepronin brenda vendit apo q kishin ndonj far lidhjeje me t. Kta shenjt, sidoqoft, nuk ishin shqiptar n kuptimin etnik t fjals
Shenjtt e krishter t Shqiprise
Dr. Robert Elsie
Kjo prmbledhje t dhnash prqendrohet n zhvillimin historik t kulteve t shenjtve t krishter q ishin nderuar n Shqipri, dhe prbn njkohsisht nj prpjekje pr t hedhur drit mbi disa veori t besimit t krishter aty.
Kur merremi me krishtrimin dhe historine e tij t gjat n Shqipri, sht e domosdoshme q nga fillimi t bjm dallimin midis krishterimit n trojet shqiptare dhe krishtrimit mes shqiptarve si popull. Shqipria ka qen, n fakt, nj nga vendet e Europs q u has m hershm me krishtrimin dhe ka nj histori t gjat me kt besim fetar. Dim se prgjat bregut ilir ka patur ngulime relativisht t hershme t krishtersh. I pari q predikoi ungjillin n Shqipri mund t ket qen vet Shn Pali i cili shprehet, "Nga Jeruzalemi e rrethinat deri n Iliri plotsova predikimin e Ungjillit t Krishtit" (Romakve 15:19). Edhe apostulli Ndre (Andrea) besohet se ka predikuar n Epir. Nj numr i paprcaktuar t krishtersh ka jetuar n portin e Durrsit n vitin 58 e.r., dhe aty nga shek.IV-V, krishtrimi kishte ln gjurm t dallueshme anemban vendit.
Peshkopt e krishter nga Dardania dhe Maqedonia Salutare, d.m.th ofiqart e lart nga Shqipria lindore dhe Kosova e sotme, dihet se kan marr pjes n Kshillin e par Eumenik q u mblodh n Nikea n vitin 325 t ers s re nga Perandori Konstandin (sundoi n 307-337 e.r.) qllimi i t cilit mes t tjerash ishte t pengonte ngritjen e Arianizmit brenda perandoris. Gjithashtu, pes a gjasht peshkop nga Dardania, Epiri i Ri dhe Epiri i Vjetr morn pjes n Kshillin e Sardiks n vitet 343-344 e.r.). Gjysm shekulli m von, n 395, Shqipria Ilire e ndieu arjen fillestare midis Perandoris Romake t Lindjes dhe asaj t Perndimit, pasi gjendej q n krye t hers n kufirin kulturor dhe politik mes Lindjes Bizantine dhe Perndimit Italian. Ajo mori dhe prfitoi nga t dyja kulturat, por njkohsisht e psoi keqas n shekuj nga konfliktet mes dy gjysmave t perandoris. H pr h, pak t dhna kemi mbi Kishn e Krishter t hershme n Shqipri ngaq strukturat kishtare u fshin me pushtimin dhe ngulimet sllave t Shqipris aty nga viti 600. Fjala angleze pr Mesjetn e hershme "Dark Ages" (Koh t Errta), e prshkuan m s miri errsirn e plot t Shqiprsi s asaj kohe.
Historia e shenjtve n Shqipri fillon me nj numr martirsh t hershm t krishter t cilt vepronin brenda vendit apo q kishin ndonj far lidhjeje me t. Kta shenjt, sidoqoft, nuk ishin shqiptar n kuptimin etnik t fjals. I pari i tyre ishte Shn Asti (Astius), peshkop i Durrsit n kohn e Perandorit Trajan (sundoi 98-117 e.r.). Gjat ksaj kohe, shum t krishter u arratisn n Shqipri pr t'i shptuar prndjekjes n Itali. Midis tyre gjendeshin edhe shtat martir t shenjt: Peregrini, Lukiani, Pompei, Hezikiasi, Papiasi, Saturnini dhe Germani, t cilt, me t mbrritur u arrestuan, u hodhn n zinxhir dhe m pas u mbytn n Detin Adriatik. Vet Asti u arrestua nga guvernatori romak i Durrsit, Agrikola, rreth vitit 98 e.r. dhe u torturua pr vdekje, si duket ngaq nuk pranoi t adhuronte Perndin Dionis. Dita e fests s tij sht 9 korriku. Ende m pak e njohur sht legjenda e Shn Florit (Florus) dhe Laurit (Laurus) nga Konstandinopoja. Flori punonte si gurgdhends n Iliri dhe e torturuan bashk me shokun e tij Laurin si dhe me puntort e vet Prokulin (Proculus) dhe Maksimin (Maximus) ngaq kishin ndihmuar n ndrtimin e nj kishe t krishter. Ai u hodh n pus dhe vdiq dikur nga shek.II. Disa autor e lidhin Florin dhe Laurin me ngulimet e lashta t Ulpians, n jug t Prishtins. Dita e fests s tyre sht 18 gushti. Shn Lefteri (Eleutherius) ishte me prejardhje nga Roma dhe u b peshkop i Mesins dhe i Iliris kur ende s'kishte mbushur njzet vje. Duket se ka jetuar n Vlor. Nuk dim shum mbi t prve faktit q u thirr n Rom rreth viteve 117-120 dhe q u martirizua bashk me t mn, Shn Anthin (Anthia) dhe njmbdhjet shok gjat nj fushate prndjekjeje anti-t krishter gjat sundimit t Perandorit Adrian (117-138 e.r.). Dita e fests s tij sht 18 prilli. Shn Therini (Therinus) i ngulimit t lasht t Butrintit n jug t Shqipris s sotme, u ther bashk me nj numr martirsh t tjer gjat sundimit t Perandorit Decio (Decius, 249-250) n shekullin e tret. Dita e fests s tij sht 23 prilli, e njjt me at t Shn Gjergjit. S fundmi, Shn Donati (Donat), edhe ai nga Butrinti, i cili jetoi gjat sundimit t Perandorit Theodhos (Theodosius, 379-394). Sipas Sozomenit, historian grek i shek.V, Donati ka qen Peshkop i Evores ose Eurias, q ndoshta mund t identifikohet me qytetin e Paramithis n amri. Atij i vishen shum mrekulli. Ka therur dragoin, ka pastruar nj pus t helmatisur, ka shptuar t bijn e perandorit nga djalli dhe ka ngjallur t vdekurit. Vdiq n vitin 387. Eshtrat ia shprnguln n Kasiopi, Korfuz, n vitin 602 pr t'ia shptuar nga pushtimet e barbarve. Kjo solli si pasoj nj shtje jurisdiksioni mbi t drejtn e ruajtjes t relikeve t shenjta, mosmarrveshje q u zgjidh nga Papa Gregori i Madh (590-604). Kulti i Donatit u prhap shum gjat mesjets. Dita e prkujtimit t tij sht 30 prilli.
Historia e hershme e krishtrimit nuk ka ndonj rndsi t veant pr historin kulturore t vet popullit shqiptar, sidomos ngaq shqiptart nuk kan ln gjurm t besueshme gjat ksaj periudhe dhe as gjat pes shekujve q pasojn. Ka patur nj numr ngulimesh t krishtersh prgjat bregdetit shqiptar, n Durrs, Apolloni, Butrint dhe Vlor, por kta kan qen pak t lidhur, n mos aspak, me popullsin vendase q jetonte n male. Kto ngulime qen dhe mbetn, deri para pushtimit turk, koloni t banuara nga italian, grek, venedikas, dalmat, sllav, ifut dhe armen, por, me sa duket, zor se aty ka patur edhe shqiptar. Barinjt shqiptar q bjeshkonin me bagtin e tyre padyshim e ndienin veten m t sigurt brenda maleve t veta.
Si e vrejtm edhe m lart, sht e nevojshme t bhet dallimi midis krishtrimit n Shqipri dhe Krishtrmit mes shqiptarsh, ashtu si duhet br dallimi midis historis s Shqipris dhe historis s shqiptarve. Megjith mirkuptimin e duhur pr aspiratat e nacionalizmit shqiptar, duhet thn se prpjekjet e disa studiuesve shqiptar pr t interpretuar se gjithka i prket shekujve t kaluar ka patur nj kombsi shqiptare, sht vetm n t keqen e shkencs shqiptare. N shtypin shqiptar jan shfaqur emra figurash historike q kan qen "padyshim shqiptar" ose t paktn "ndoshta shqiptar". Kta renditen nga Aleksandri i Madh deri te Ataturku. T thuash pr Shn Astin, Shn Donatin apo Shn Therinin, ose edhe m keq, t flassh pr Shn Jeromin, i lindur n Stridon t Sllovenis s sotme, ose pr Shn Martinin e Tursit, i lindur n Sabari (Szombathely) t Hungaris, se kan qen shqiptar, do t thot t flassh kuturu.
Si duket, nuk ka patur ndonj shenjt shqiptar, n kuptimin e pastr etnik t fjals dhe kjo sht e kuptueshme meq si krishtrimi ashtu edhe islami ishin, si t thuash, mallra t importuara. Me mbrritjen e ktyre feve t mdha erdhn edhe shenjtt. Edhe kta t importuar nga jasht. Fiset shqiptare u konvertuan me kalimin e kohs, megjithse, me sa duket, shum ciprisht. Afshi fetar nuk u prhap kurr mes tyre. Padyshim, murgjit dhe misionart italian solln me vete kultet e shenjtve q tradicionalisht adhuroheshin nga urdhrat e tyre, p.sh. shenjtt franeskan pr murgjit franeskan, e t tjer. Megjithat, sht e qart se besimtart, domethn shqiptart e konvertuar, do t paraplqenin disa nga shenjtt dhe, me kalimin e kohs, do t bnin zgjedhjet e tyre. Prnjmend, ka nj numr shenjtsh t krishter q jan adhuruar n mnyr t veant nga shqiptart ndr shekuj, figura q aq mir prputheshin me kllapat e besimit popullor n vend, saq prfunduan t konsideroheshin vendase. Pikrisht n kt moment, historia e shenjtve n Shqipri merr nj rndsi t veant pr shqiptart si popull. Pse disa shenjt u adhuruan nga shqiptart ndrsa t tjer u lan n harres? Prgjigjen prfundimtare ksaj pyetjeje do t mund t'ia japin nj dit historiant e kishs dhe etnologt. Tani pr tani, mjafton t vrejm cilt shenjt adhuruan n veanti shqiptart.
Le t'i kthehemi dhjetvjearve t par t shek.XVII, periudha mu para s cils, pr arsye lehtsisht t kuptueshme, shqiptart u konvertuan n numr t madh n fen islame. N monografin e tij Geografia Ecclesiastica dell'Albania, botuar n 1934, studiuesi jezuit dhe albanologu i madh Fulvio Cordignano (1887-1951) renditi n nj list rreth 275 kisha katolike q ekzistonin n Shqipri midis dhjetvjearve t fundit t shek.XVI dhe mesi i shek.XVII. Kto kisha ishin emrtuar sipas nj sre shenjtsh t krishter, mbi dyzet n trsi, por po ta vrejm m me kujdes listn, shohim se mse gjysma e kishave t asaj periudhe mbante emrat e vetm katr shenjtve: Shn Mria (Santa Maria Vergine), Shn Kolli (San Nicola), Shnepremte (Santa Veneranda) dhe Shn Gjergji (San Giorgio).
Shenjti m i prhapur i t gjithve n Shqipri qe Shn Mria.
Kulti i Virgjreshs s Bekuar u ngrit n Evropn Perndimore gjat Mesjets s lart kur u b e ndjeshme nevoja pr t vn nj kundrpal femrore, t themi nj perndesh, kundruall perndis tradicionalisht mashkullore t kishs s krishter. Nga 275 kisha katolike t renditura nga Cordignano, 42 i kushtoheshin Shn Mris, m shum se cilitdo shenjti tjetr. Kishte kisha historike katolike n Ulqin (sot n Mal t Zi), Shurdhah (Shkodr), Dej (Shkodr) dhe Drisht (Shkodr) q ishte capitulum ecclesie S. Marie de Drivasto e shnuar n 1353, Nara (Shkodr), Hajmel (Shkodr), Renc (Lezh), Fisht (Lezh), Troshan (Lezh), Kaliva (Lezh), Lezh, Mrtur (Puk), Surroj (Kuks), Shprdhaz (Mirdit), Malaj (Mirdit), Ndrshen (Mirdit), Ndrfan (Mirdit), Lur (Dibr), idhn (Dibr), Gur i Bardh (Mat), Sebasta (La), Mbret (La), Kurcaj (Kruj), Kepi i Rodonit (Durrs) shnuar n 1418, Brar (Tiran) q prej shek.XII, Skuterr (Tiran), Pllumbas (Tiran), Buimas (Tiran), Linz (Tiran), dhe Bishqem (Peqin).
Kishte gjithashtu mjaft kisha dhe manastir ortodoks prkushtuar Virgjreshs s Bekuar midis t cilve ata n: Berat q nga viti 1797, Peshtan (Berat) Elbasan q nga viti 1833, Ardenic (Lushnje), Apolloni (Pojan, Fier), q nga fillimi i shek.XIII, Dhrmi (Vlor) nga shek.XIII-XIV, Dhivr (Sarand) e vitit 1604, Peca (Sarand) e vitit 1770, Piqeras (Sarand) e vitit 1672, Nivic-Bubar (Sarand) e shekullit XVII, Malan (Sarand) aty nga viti 1600, Marmiro pran Orikumit (Vlor) q nga fillimi i shek.X, Kameno n verilindje t Delvins, Zvrnec (Vlor) nga shekujt XIII-XVIV, Goranxi (Gjirokastr) aty nga viti 1600, Vllaho Goranxi (Gjirokastr) q nga viti 1622, Koshovic (Gjirokastr) q nga viti 1669, Saraqinisht (Gjirokastr) q nga viti 1634, Nivan (Gjirokastr) q nga viti 1702, Konicka (Gjirokastr) q nga viti 1789, Dhuvjan (Gjirokastr) Llongo (Gjirokastr), Treneshishta (Gjirokastr), Vanistr (Gjirokastr), Peshkpi (Gjirokastr) q nga fillimi i shekullit t dhjet, Zervat (Gjirokastr) e hapur q nga fillimi i shek.X, Labov e Kryqit (Gjirokastr) q nga fundi i shek.X, Skora (Gjirokastr) q nga viti 1773, Sopik (Gjirokastr) q nga viti 1770, Leusa (Prmet) q nga viti 1812, Kosin (Prmet) nga shek.XII-XIV, Seranjperat (Prmet)nga shek.XVII, Leskovik (Ersek), Barmash (Ersek) q nga viti 1616, Postenan (Ersek) q nga shek.XVII-XVIII, Lashov (Ersek) q nga shek.XVIII, Voskopoj (Kor) nga viti 1712, Vithkuq (Kor) nga shek.XVII-XVIII, Maligrad n Liqenin e Presps q nga viti 1345, Pogradec, Ni (Pogradec) q nga shek.XVIII, dhe n Lin (Pogradec).
Shn Mria adhurohej sidomos gjat shtegtimeve n ditn e prkujtimit t saj, 15 gushti, Dita e Ngritjes n Qiell, e njohur n Shqipri si Shn Mria e Gushtit. Pr ortodokst kjo dit festohet si Fjetja e Shn Mris, dikur e shnuar m 27 gusht sipas kalendarit bizantin, por tani m 15 gusht sipas kalendarit latin. Shtegtime n nderim t Shn Mris prfshinin e dhe ngjitjen n male t larta, mbeturin e kulteve t hershme t para-krishtera: n malin e Tomorrit, n malin e Gjalics pran Kuksit, n malin e Shn Lleshit pran Krujs, n malin e Kundrevics t Kurveleshit, n malin Pashtrik n kufirin mes Shqipris dhe Kosovs. Pjetr Bogdani (rreth 1630-1689) e prshkruan festimin n malin e fundit n 1681 si vijon:
"E kalojn aty gjith natn, me daulle, bilbila, duke krcyer e knduar. Pas mesnate fillojn nj procesion t przier muslimant, serbt dhe grekt me qirinj t ndezur dylli, me gjatsi t ndryshme sipas moshs s personit q i mban n dor. I sillen rrotull majs s malit m t lart pr tre or me kmbt zbathur (disa nga muslimant q prijn jan kalruar.)"
N Shqiprin qendrore, grat shterp udhtonin pr n plazhet e Kavajs dhe t Durrsit pr t'u lar n ujrat e detit. Ky zakon, me t cilin grat shpresonin t mbeteshin shtatzna, u ndoq n heshtje e pa buj edhe gjat diktaturs komuniste. N Selt, n zonn e Shpatit t Shqipris qendrore, gjat ksaj dite flijohej nj lop.
N fshatin e Bibajt t Reks s Eprme (Maqedoni), shqiptart ortodoks festonin n 4 dhjetor Shn Mrin e Dimrit. Edhe shqiptart ortodoks t Shqipris e shnojn kt fest, e njohur edhe me emrin Festa e Paraqitjes s Shn Mris n Tempull, duke e festuar m 21 nntor sipas kalendarit latin. Sipas tradits, gjat ksaj feste ndizeshin qirinj dhe piqej buk e cila, pasi bekohej nga prifti, hahej.
Po n Rekn e Eprme, n fshatin e Sencs kryhej festa e Shn Mris s Vogl, (rumanisht Sfanta Maria Mica, vllahe St/Marie N'ic) e cila prkujton lindjen e Shn Mris m 21 shtator sipas kalendarit bizantin dhe tani m prgjithsisht m 8 shtator sipas kalendarit latin. Kjo dit njihet edhe si Dita e Bletve, meq prkon me periudhn e vitit kur kryhet shitblerja e bletve. Fisi i Grudajve dhe qyteti i Shkodrs e festonin ditn e Shn Mris m 8 shtator, ndrsa banort e Vuklit dhe t Niks e nderonin Virgjreshn m 24 maj.
Shn Mria prnderohej n veanti brenda kishs katolike t Shqipris si Zoja e Shkodrs (La Madonna di Scutari) ose Zoja e Bekueme, e njohur edhe si Zoja e Kshillit t Mir (La Madonna del Buon Consiglio). Festa e Zojs s Shkodrs shnohej nga t gjith fiset katolike t veriut. Kshilli i katrt i peshkopve shqiptar, i mbajtur n vitin 1895, e shpalli Zojn e Shkodrs Pajtore t Shqipris. Zoja e Shkodrs ka edhe nj legjend t vetn:
Zoja (Madonna) gjendej n fillim n nj kish t vogl t Shkodrs s vjetr n kmb t malit t Rozafs, ku katolikt e Shkodrs e prnderonin portretin e saj n nj piktur me boj vaji. N 1467, kur trupat osmane e mbanin Shkodrn n rrethim dhe krcnonin t shenjtronin kishn, piktura u shkput pr mrekulli nga muri, u largua nga ndrtesa dhe mori fluturimin drejt perndimit mbi detin Adriatik pr n Itali. E ndoqn dy shtegtar shqiptar, Gjorgji dhe De Sclavisi. Portreti n piktur i Zojs erdhi e u preh n qytetin e Genazzano-s pran Roms, ku u ngrit nj kish n nder t saj, Kisha e Zojs s Kshillit t Mir (La Chiesa della Madonna del Buon Consiglio)
Q prej asaj kohe, vendi i shenjt i Genazzano-s ka qen pik shtegtimi pr katolikt shqiptar. Rreth vitit 1700, prnderimi i Zojs s Genazzano-s u prhap edhe mes arbreshve t Kalabris, n veanti n San Benedetto Ullano, fal klerikut Stefano Rodota. Kisha e tanishme e Genazzano-s u ndrtua n fillim t shek.XX dhe shtegtart e vizitojn duke ecur zbathur, sidomos gjat dits prkujtimore t Zojs s Kshillit t Mir q sht 26 prilli.
Edhe Kisha e Zojs n Shkodr ka qen gjithmon shum e prnderuar nga katolikt shqiptar t veriut. N prill 1946, nj vit pas marrjes s pushtetit nga komunistt, mbi dymij vet morn pjes n shtegtimin tek ajo. Megjithat, jo shum koh m von, kisha u mbyll dhe u shndrrua n sall vallzimi dhe n vitin 1967, gjat fushats komuniste kundr fes, kisha u rrafshua prtok.
als_Latn als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn