als_Latn uzn_Latn slv_Latn
do prvjetor t kjes s Ismail Qemal Vlors, mbar shqiptart kudo q jan, e kujtojn at me nderim, si nj nga figurat m t shquara t historis son kombtare, kt politikan e diplomat me cilsi t larta t kalibrit europian. do periudh e veprimtaris s tij n dobi t shtjes kombtare shqiptare ka veorit e aktivitetit t tij historik, q i ngre vlerat e ktij burri shteti q mbi gjithka vuri shtjen shqiptare dhe mbrojtjen e saj, pavarsisht posteve t larta q gzonte n Perandorin osmane.
I formuar si nj person me pikpamje liberale dhe demokrate, me mendime dhe veprime t njeriut me kultur t gjer dhe njohs nga m t mirt e gjendjes s Perandoris Osmane dhe t rrugve q mund ta nxirrnin at nga kriza e rnd, bri q peshn e veprimtaris s tij t anoj nga lirimi i Shqipris. Drejt ksaj e shpuri jo vetm atdhetarizmi dhe frymzimi me idet e rilindjes, por edhe mprehtsia politike n njohjen e thell t situats dhe t kuptuarit mir t rolit t shqiptarve si popull e si komb.
Lufta e tij e papajtueshme me Portn e Lart duke iu kundrvn asaj me fakte, analiza e memorandume e radhiti at, n personalitetet, m progresive t Turqis dhe Europs dhe e vendosi n radhn e par t rilindsve t shquar t vendit t tij. Kurorzimi i ktij ideali ishte dhe braktisja e posteve t larta t akorduara nga sulltani, pr tiu prkushtuar shtjes kombtare dhe popullit t tij.
Postet e tij i prdori jo vetm pr t ndihmuar lvizjen lirimtare t bashkatdhetarve, por edhe pr t lehtsuar sado pak gjendjen e vshtir t popujve t shtypur t perandoris duke luftuar kundr obskurantizmit e dallimit racor dhe duke prkrahur prhapjen e kulturs e t dijeve shkencore. Krkesat e Ismail Qemalit pr zbatimin e reformave demokratike e uan n konflikt me rrethet konservatore t Stambollit.
Krahas funksioneve dhe emrimeve t kryera n poste t tjera , emrimin e tij n Tripoli , n nj post me pag shum t lart Ismail Qemali nuk e pranoi. N Stamboll ai i dha nj intervist korrespondentit t gazets Frankfurter Zeitung . N t ai theksoi se preferonte t hiqte dor nga paga mujore prej 500 lirash turke t cilat i takonin si guvernator se sa ta vinte jetn n rrezik n Tripoli. Vet gazeta theksonte se Ismail Qemal beu, shqiptar, i emruar guvernator i Tripolit, e kuptoi se emrimi n Tripoli do t thoshte internim, burgim e ndoshta vdekje. Prandaj, i bindur se do t psonte fatin e Mithat Pashs mendoi t largohej nga Stambolli dhe t arratisej jasht Perandoris Osmane. Kjo do ti jepte atij nj mundsi q t shprehte lirisht pikpamjet e tij dhe ti kushtonte kujdesin e duhur shtjes s atdheut t vet, m sakt, si shprehet vet Ismail Qemali,t bnja dika t dobishme pr vendin tim lindor, pr Shqiprin.
Mendimi i tij pr tu arratisur nuk ishte i astit, por ish pjekur prej kohsh. Kjo dukej n nj letr q Abdurrahman Bederhan i drgonte m 1899 dr. Ibrahim Temos n Paris, ku i thoshte se n Turqi mendonin t arratiseshin mjaft personalitete, ndrmjet t cilve ishte edhe Ismail Qemali i cili vazhdonte ti prmbahej doktrins s tij politike.
Pr t mos shkaktuar dyshime ai pranoi formalisht detyrn e ngarkuar nga sulltani. M 28 prill 1900 ai hipi n luftanijen angleze Salamander, prej nga i drgoi sulltanit dorheqjen e tij. Sulltani i krkoi ambasadorit anglez q tia dorzoj Ismailin, por ky e refuzoi. Ather Kshilli i Ministrave edhe vet sulltani u detyruan ta pranonin dorheqjen e Ismail Qemalit. Kshtu m 1 maj 1900 Ismail Qemali u arratis nga Turqia s bashku me tre djemt e tij. M 3 maj mbrriti n Athin. Autoritetet osmane u munduan ti fshihnin motivet kryesore q e shtyn Ismail Qemalin t kryente kt veprim duke paraqitur sikur arratisja ishte nxitur nga disa armiq t Perandoris. Por shkaqet e vrteta doln shum shpejt n shesh. N nj telegram q ambasadori gjerman n Stamboll i drgoi kancelarit t Rajhut n Berlin, theksohej ndr t tjera: Ismail Qemali ka qen gjithnj partizan i reformave n jetn qytetare turke dhe se me nj burrri t shnuar i ka shprehur hapur bindjet e tij. Si pasoj e intrigave t pallatit dhe pr arsye se ai i mbshteste gjallrisht synimet autonomiste t Shqipris, pozita e tij ndaj sulltanit u keqsua gjithnj e m shum gjersa erdhi asti q at e kanoste internimi.
Gjat gjasht ditve q qndroi n Greqi, ai shprndau proklamata, pr ti br t qarta n syt e shqiptarve qllimet e arratisjes s tij nga Turqia. Aty ai u takua me shum patriot shqiptar midis tyre edhe me Jani Vreton, me t cilt bisedoi pr hallet e vendit t vet.
N Athin Ismail Qemali pati dhe takime me personalitete politike greke. At e pritn mjaft mir, sepse njihej si nj ndr pjestart e opozits qeveritare osmane, q kishte prkrahur krkesat e popullsis greke t Krets n luftn pr autonomin lokale t saj. Ve ksaj qarqet qeveritare greke kishin interes ta bnin pr vete Ismail Qemalin edhe n kuadrin e politiks s tyre ndaj Shqipris. Ndrsa sulltani nuk i ndrpreu prpjekjet pr ta bindur Ismail Qemalin q t kthehej n Stamboll. Arratisja e tij vazhdonte t bnte prshtypje t madhe jo vetm n Turqi, por edhe n mbar Evropn. Revista La Nazione Albanese theksonte se shtypi evropian sht marr kta dy muajt e fundit me kt personarlitet, n dejet e t cilit rrjedh gjak shqiptari dhe q padyshim sht nj nga njerzit m t shquar t Perandoris Osmane. Pr kt ikje, e cila e trboi sulltanin theksonte revista Albania lartmadhria e tij drgoi pa humbur koh n Athin nj dinjitor t madh q ti lutet Ismail beut t kthehet prap n Stamboll. Po ky nuk ia vuri veshin, e i tha se nuk kthehet para se t bhet gjuha shqipe, gjuha e guverns n Shqipri e t bhen n vend ton reformat e nevojshme.
Pr lidhjet e Ismail Qemal Vlors me patriott shqiptar, q punonin pr shtjen shqiptare dshmohet nga nj raport q i drgon nga Vlora konsulli austro-hungarez A. H. Petrovi ministrit t Punve t Jashtme n Vjen n lidhje me arratisjen e tij. Ai e quan Ismail Qemalin, si personalitetin m t nderuar dhe m popullor ndr shqiptart q jetojn sot . M posht ai shton se Ismaili asnjher nuk sht udhhequr nga interesat materiale me gjith postet e tij, dhe se ..tek ai patriott shohin shqiptarin m t shquar, pastaj shohin at kreun e tyre me nder dhe udhheqsin e tyre t ardhshm.
M 10 qershor 1900 Ismaili u nis nga Athina pr n Itali. Gjat qendrimit n Rom ai i dha publicistit italian Sombreros nj intervist pr gazetn Tribuna e cila u botua m 21 qershor 1900 dhe dilte n Rom. (G.Schiro. Gli Albanesi e le questione balcanica. Napoli, 1904, f. 325)Intervista sht nj dokument me rndsi pr t ndriuar pikpamjet e Ismail Qemalit pr shtjen shqiptare.
Edhe n Rom ashtu si dhe n Greqi, sulltani nuk e la pa mbikqyrur veprimtarin e Ismail Qemal Vlors. N nj telegram qe sulltani i drgoi ambasadorit turk n Rom i thoshte ndr t tjera mallkime mbi t arratisurin Ismail Qemal beun dhe krkonte q t ndrhynte pran qeveris italiane pr t mos i dhn atij strehim politik. Qndrim armiqsor ndaj tij mbajtn dhe disa autoritete me origjin shqiptare q ishin n shrbim t plot t Ports s Lart, si kryeministri Ferid pash Vlora, i cili e akuzonte Ismail Qemalin se pr shkak t ideve t smura nuk diti tia shprblente qeveris osmane t mirat q i kishte sjell. Ndryshe nga ky qendrim, opinioni i huaj theksonte se arratisja e tij kishte ndikuar n zgjimin e popullit dhe kishte krijuar kushte t prshtatshme pr prhapjen e librave shqip t ndaluar.
Pas tri javsh qendrimi n Rom, ai shkoi m pas n Gjenev t Zvicrs, dhe prej andej u hodh n Paris ku mbrriti m 14 korrik 1900. N Paris qendroi disa jav. Q andej ai shkoi n Londr dhe m von n Bruksel, ku vendosi t zhvilloj veprimtarin e tij patriotike dhe t hyj n rrethet diplomatike evropiane, pr t shfrytzuar me mir situatat e krijuara n interes t Shqipris. Me mjaft interes sht dhe thirrja drejtuar popullit t tij nga Brukseli n tetor t vitit 1900 T gjith sa jemi shqiptar t mdhenj e t vegjl, t pasur e t varfr, pleq e t rinj duhet t bashkohemi dhe ta ojm vendin prpara n rrugn e qytetrimit duke i treguar Evrops se shqiptari ka mbetur gjithmon europian n gjak dhe se nuk dshiron gj tjetr vese t forcoj kombsin e tij dhe t qytetrohet. ( Albania e vogl Bruksel, nr.19, 15 tetor 1900) Qndrimet dhe shpalosja e ideve t tij pr cshtjen kombtare u pritn mjaft mir nga patriott shqiptar dhe nga arbresht e Italis.Neve themi me ndrgjegje t plot shkuante A. Lorekio n nj artikull t tij se Ismail Qemal beu nuk duhet t ngatrrohet me agjitatort e rndomt, t cilt vetm pr vetm marrin prsipr t ngrejn popujt dhe t prmbysin mbretri e perandori por q sorollaten npr kryeqytetet e Evrops, pr t fituar namin q nuk kan mundsi ta fitojn. Si shqiptar ai e ruan t paprekur dashurin pr atdheun ton fatkeq, ashtu si do ta mbaj do shqiptar i ndershm.
Gjat udhtimeve q Ismaili ndrmori npr Evrop, lidhjet q vendosi me patriot shqiptar, element prparimtar, njohja nga afr e ngjarjeve q zhvilloheshin n Shqipri, si dhe vendosja e kontakteve me elementt e rinj t lvizjes s re borgjeze xhonturke q po lindte e lidhn at m shum me Shqiprin dhe Lvizjen Kombtare Shqiptare, pr t vijuar m tej luftn e tij politike, diplomatike n arritjen e qllimit final t kurorzimit t Shpalljes s Pavarsis Kombtare e t ngritjes s Shtetit t Par kombtar .
* Albanian University. Titulli origjinal i shkrimit sht: Arratisja e Ismail Qemal Vlors nga Perandoria Osmane n vitin 1900 dhe prkushtimi i tij ndaj shtjes kombtare shqiptare
Gazeta Shqiptare
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn