als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Nė Tiranė u mbajt njė konferencė pėr tė pėrkujtuar 50-vjetorin e fillimit tė prishjes sė objekteve tė kultit nė Shqipėri, nga ana e regjimit komunist, organizuar nga kryedioqeza e Tiranė-Durrėsit.
Pėrkujtimi i kėtij pėrvjetori thuhet nė njoftimin e Kryedioqezės - ka si qėllim tė kujtojė se ēfarė ka ndodhur, jo aq shumė pėr tė mbetur tė ngujuar nė tė kaluarėn, se sa pėr tė ndėrtuar tė ardhmen nė njė shoqėri tė lirė dhe demokratike nė tė cilėn religjionet kanė njė rol pozitiv.
Nėn moderimin e gazetarit Alfred Lela, ky pėrkujtim u hap me njė fjalė pėrshėndetėse nga Imzot Gjergj Frendo, Arqipeshkėv i Tiranė Durrėsit. Pastaj u bė shfaqja e dokumentarit televiziv Viti i mallkuar 67 i Top Media-s me autorė Genta Popėn dhe Dash Kaloēin, tė cilėt e prezantuan vetė kėtė dokumentar.
Mė pas folėn Blendi Fevziu dhe Aljula Jubani. Gazetari i TV Klanit, Blendi Fevziu dha njė kėndvėshtrim personal rreth ndalimit tė fesė nė Shqipėri nė mėnyrė tė veēantė u pėrqendrua nė raportin e Enver Hoxhės me Dom Shtjefėn Kurtin dhe Nėnė Terezėn. Profesoresha Jubani u ndal nė pasojat morale dhe shpirtėrore qė pati pėr shoqėrinė shqiptare ndalimi i fesė. Nė vazhdim, po sjellim fjalėn e kryeipeshkvit tė Tiranė-Durrėsit, imzot Gjergj Frendo-s
Imzot Gjergj Frendo: KARL MARX, ENVER HOXHA DHE BESIMI
Shprehja shumė e njohur e Karl Marx-it rreth besimit ėshtė: Besimi ėshtė opiumi i popullit njė fjalė qė Enveri e kishte shumė pėr zemėr. Mė duket se Marx ka pėrdorur kėtė shprehje pėr herė tė parė nė Hyrjen pėr librin e tij Kritika e Filozofisė sė Hegel-it mbi Drejtėsinė, dhe e ka pėrdorur nė kuptimin qė besimi ėshtė vegėl nė duart e klasės zotėruese pėr tė sunduar klasėn proletare; nė kėtė mėnyrė, besimi justifikon padrejtėsitė shoqėrore. Teoria e Marx-it rreth besimit tregon sa shumė paragjykime kishte ndaj besimit, veēanėrisht ndaj besimit tė krishterė (ndoshta si reagim pėr faktin se babai i tij, qė ishte hebre, u detyrua tė bėhej i krishterė pėr tė shmangur persekutimin). Ėshtė shumė e ēuditshme sesi Marksi, i cili para se tė kritikonte ligjet ekonomike dhe teoritė shoqėrore tė asaj kohe, studionte mirė shkrimet e autorėve qė pėrhapnin ideologjinė kapitaliste te asaj kohe si Adam Smith e Ricardo, nuk bėri asnjė pėrpjekje tė tillė pėr doktrinėn e krishterė. Po te kishte lexuar, pėr shembull, Ungjillin e Mateut kap. 25, Letrėn e Jakobit dhe shkrimet e Shėn Gjon Gojartit, do tė kishtė qenė mė i kujdesshėm para se tė kishte akuzuar besimin si opiumi i popullit.
Nikolai Lenin adoptoi tė njėjtin pozicion si Marksi pėr sa i pėrket besimit. Edhe pėr tė, besimi ėshtė opiumi i popullit. Megjithatė, nė shkrimin e tij Socializmi dhe Besimi, ēuditėrisht, Lenin bėn kėtė vėrejtje shumė interesante: Ēdo njeri duhet tė jetė absolutisht i lirė pėr tė pėrqafuar atė besim qė i pėlqen, ose tė hedhė poshtė ēdo besim, domethėnė tė jetė ateist, si zakonisht ėshtė ēdo socialist.
Kjo do tė thotė se Enver Hoxha, i cili gjithmonė mburrej se ndiqte politikėn Marxiste-Leniniste, nė politikėn e tij rreth besimit shkoi shumė e shumė pėrtej qendrimit tė Leninit. Dhe fatkeqėsisht, Hoxha u mbyll hermetikisht jo vetėm ndaj botės perendimore, por edhe ndaj vetė mendimit komunist. Pėr tė, mendimi komunist mori fund me Stalinin. Po tė kishte lexuar, pėr shembull, shkrimet e marxistėve si Ernst Bloch (pėr tė cilin besimi nuk ėshtė opiumi i popullit), ose si Roger Garaudy (shumė i hapur pėr dialogun me tė krishterėt), ndoshta do tė kishte marrė njė qendrim shumė mė tė arsyeshėm ndaj besimeve.
Ēdo besim, pėr Hoxhėn, ėshtė helm per shoqėrinė. Por ai ka treguar nje urrejtje shumė tė veēantė ndaj katolikėve. Ja fjalėt e tij nė njė kongres: Hierarkėt katolikė ishin njėrėz pa atdhe... Subvencionet e tyre, rrogat e ēdo gjė tjetėr dilnin nga grabitja qė u bėhej besimtarėve nė forma dhuratash e deri nė detyrimin me forcė tė besimtarėve pėr ti lėnė trashėgim kishės pasuritė e luajtshme dhe tė paluajtshme. Tė gjithė hierarkėt e kishės katolike, nga mė kryesori deri tė xhakoi e te famullitari, ishin tė mėsuar, tė shkolluar me shkollė teologjike, me disiplinė tė hekurt, me metodat dhe dredhitė e shtypjes sė vullnetit tė njerėzve me frikėn e zotit, tė Krishtit dhe tė apostujve. Besimtarėt katolikė duhej tė ishin nė duart e kishės perinde ac cadaver (lat.: edhe si kufoma).... Kisha katolike dhe hierarkia e saj ishin nė kulm obskurantiste, konservatore, si dhe tė adaptueshme e tė pėrkulshme kur ua donte puna, por gjithmonė nė alenacė mė regjimin reaksionarė.... Vetėm regjimi ynė i diktaturės sė proletariatit i dha fund veprimtarisė keqbėrėse, reaksionare e kolaboracioniste tė kishės katolike . Kjo ishte gjendja nė hierarkinė e fesė katolike dhe nė bėsimtarėt para Konferencės sė Pezės. Priftėrinjtė e mėdhenj ishin agjenturė e dyfishtė e Vatikanit dhe e pushtuesve italian.
Sė fundi dėshiroj tė theksoj rolin e besimit pėr rendin nė shoqėri. U referohem dy pohimeve tė dy personave shumė tė njohur: Voltaire dhe Dostojevski. Voltaire tha: Dua qė avokati im, rrobaqepėsi im, shėrbėtorėt e mi, madje dhe gruaja ime, tė besojnė nė Zotin. Nėse ata bėjnė kėtė, do tė mė mashtrojnė e do tė mė vjedhin mė pak. Ndėrsa Dostojevski tha: Nėse Zoti nuk do tė ekzistonte, gjithēka do tė ishte e lejueshme.
Ndoshta jo tė gjithė janė dakord me Dostojevskin. Nė fakt ka filozofė tė cilėt thonė se themeli i sjelljes morale ėshtė i pavarur nga besimi nė ekzistencėn e Zotit. Ndoshta pėr mė shumė, nuk janė dakord me Voltaire-in, pasi nė pohimin e tij gjejmė njė shėmbull tipik tė manipulimit tė fesė. Me tė drejtė Gordon Allport ka bėrė dallimin ndėrmjet praktikės sė pjekur dhe praktikės sė papjekur tė fesė. Njeriu i pjekur pėr nga pikpamja e fesė ėshte ai qė me vėrtetėsi i shėrben Zotit; ndėrsa njeriu i papjekur ėshtė ai qė pėrpiqet tė shėrbehet nga Zoti. Nė kėtė rast kemi tė bėjmė me njė manipulim tė fesė dhe tė besimit fetar. Megjithatė besoj se kishte tė drejtė Papa Pali VI kur thonte, nė Enciklikėn Populorum Progressio: Njeriu mund ta ndėrtojė botėn pa Zotin, por nė kėtė rast do ta ndėrtonte pėr shkatėrrimin e vet.
Personalisht jam i bindur se edukimi fetar (ose edukimi nė fe) luan njė rol tė rėndėsishėm pėr njė rend tė mirė nė shoqėri. Nuk mrekullohemi nėse nė njė dokument tė shekullit tė dytė, dhe pikėrisht nė Letrėn drejtuar Diognetit, nė njė pėrshkrim tė mrekullueshėm tė jetės sė tė krishterėve, lexojmė: Tė krishterėt nuk dallohen nga tė tjerėt as nga territori, as nga gjuha, as nga zakonet e jetės . Madje as nė veshje, nė ushqim e nė pjesėn tjetėr apo nga zakonet e vendit . Megjithatė ata vendosin njė formė jete tė mrekullueshme . U binden ligjeve tė vendosura, por me mėnyrėn e tyre tė jetesės janė mė superiorė nga ligji.
Shėn Pali u thotė Romakėve (13, 7): Jepni gjithkujt ēka i pėrket: tatimtarit tatimin, doganierit doganėn, atij qė ėshtė pėr tu druajtur drojėn, atij qė ėshtė pėr nderim nderimin. Duke komentuar kėtė tekst, shėn Toma vėren: Ai qė do dikė, lirisht dhe me kėnaqėsi i jep ēka i duhet, madje edhe mė shumė (Contra Gentiles 3, 128). Nė dėshmitė e Martirėve Shilitanė (Acta Proconsularia, nė vitin 180) lexojmė se ata ishin qytetarė qė u bindeshin ligjėve dhe paguanin tatimet; dhe kėtė e thanė duke patur parasysh fjalėt e sipėrmendura tė Palit. Speratus, udhėheqėsi i grupit, tha: Nuk kam vjedhur, dhe i paguaj tatimet... Dhe kur e pyetėn: Ēfarė ke nė qese? ai pėrgjigjet: Librat dhe letrat e Palit, njė burrė i drejtė.
Ēdo besim i vėrtetė ka jo vetėm njė dimension personal, por edhe njė dimension shoqėror, domethėnė angazhon anėtarėt pėr tė mirėn e pėrbashkėt. Ja pse Ernst Block, Roger Garaudy, dhe disa komunistė tė tjerė si Lombardo Radice dhe Togliatti janė shkėputur nga doktrina e Marx-it dhe e Lenin-it, qė besimi ėshtė opiumi i popullit. Madje, sipas Ernst Bloch, besimi ėshtė shprehja e aspiratave qė janė nė thelbin e zemrės sė njeriut. Sipas tij, besimi i ngre nė qiell ėndrrat mė tė mira tė njeriut: ėndrrat pėr njė botė mė tė denjė pėr njeriun./Imzot Gjergj Frendo dritare net
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn