als_Latn lit_Latn mlt_Latn
-
Prejardhja e alfabetit latin
Mexhid YVEJSI, Gjakovė
PREJARDHJA E ALFABETIT LATIN
Fjala alfabet rrjedh nga greqishtja. Ajo vjen nga dy shkronjat e para tė alfabetit tė tyre, tė cilat janė: Alfa dhe Beta. Por, me gjithė kėtė, fjala alfabet nuk ėshtė fjalė burimore greke. Pse? Sepse dy shkronjat e para tė alfabetit grek, Alfa dhe Beta, janė dy shkronjat e para tė Alfabetit Fenikas, tė pėrvetėsuara nga Alfabeti i Semitėve tė Egjiptit tė lashtė, qė pėrdoret edhe sot nė gjuhėt e popujve semitė, siē janė: arabishtja, hebraishtja dhe aramishtja, tė cilat i ka pėrvetėsuar greqishtja
Ndonėse ne e quejmė Alfabeti Latin, kurse alfabeti e ka emrin grek, ndėrsa alfabeti ka njė prejardhje tjetėr, shumė mė tė vjetėr
Allen Butler
Pėr nder tė Kongresit tė Manastirit, me rastin e 105 vjetorit (1908-2008), ku u vendos, u pėrcaktue, Alfabeti Latin pėr gjuhėn shqipe, pėr vite me radhė organizohen manifestime, kremtime, tryeza, tribuna, konferenca shkencore, tyrlifare, nė tė gjitha trojet shqiptare
Organizimet mė tė veēanta ishin nė Tiranė, Shkup dhe Prishtinė, ku shumė, referues, disa politikuaj tė lartė, thanė se:
Shqiptarėt u pėrcaktuan pėr Alfabetin Latin sepse ky alfabet ėshtė evropian
Pėr Alfabetin Latin ata thanė gjithēka
Gjithēka ėshtė asgjė
! Asgjėja sėshtė e vėrtet pėr kėtė alfabet
Pse? Sepse:
ALFABETI LATIN EURO - PERĖNDIMOR, ĖSHTĖ ALFABET AZIATIK LINDOR
!
Prejardhja e fjalės alfabet
Fjala alfabet rrjedh nga greqishtja. Ajo vjen nga dy shkronjat e para tė alfabetit tė tyre, tė cilat janė: Alfa dhe Beta. Pra, nga dy shkronjat e para tė alfabetit tė gjuhės greke ėshtė formuar fjala alfabet
Por, me gjithė kėtė, fjala alfabet nuk ėshtė fjalė burimore greke. Pse? Sepse dy shkronjat e para tė alfabetit grek, Alfa dhe Beta, janė dy shkronjat e para tė Alfabetit Fenikas, tė pėrvetėsuara nga Alfabeti i Semitėve tė Egjiptit tė lashtė, qė pėrdoret edhe sot nė gjuhėt e popujve semitė, siē janė: arabishtja, hebraishtja dhe aramishtja, tė cilat i ka pėrvetėsuar greqishtja
Nė gjuhėn arabe shkronja e parė quhet: Elif, kurse nė gjuhėn hebreje: Alef,; shkronja e dytė quhet: Be, nė arabisht, kurse Beth nė hebraisht, kėshtu shkruhen edhe nė aramisht, gjuha amtare e Jezu Krishtit ose e Hazreti Isait, paqja e Zotit qoftė mbi te
Prejardhja e alfabetit latin
Alfabeti Latin ka prejardhje greke, ėshtė pėrvetėsuar nga Alfabeti Grek nė shekullit e shtatė para Krishtit, (Hazreti Isait, a.s.), nga vendbanimi Cumae, njė koloni greke, nė Italinė Jugore.
Etruskėt ishin ata qė e pėrvetėsuan Alfabetin Grek, tė cilin e plotėsuan me disa shkronja, prej tė cilėve e pėrvetėsuan Latinėt, tė cilėt e adaptuan si alfabet tė vetė me 21 shkronja, i cili u quejt Alfabeti Latin
Pra, Alfabeti Latin vjen prej Etruskėve, tė cilėt e pėrvetėsuen nga grekėt, por qė e adaptuen Latinėt dhe e pėrhapėn tek Romakėt
Romakėt krijuen Perandori, Perandori me afėr 1000 vjet histori, e cila nė kulmin e fuqisė shtrihej nga Spanja nė Mesopotami, nga Afrika nė Angli. Me shtrirjen, zgjerimin e Perandorisė Romake, u pėrhapė edhe alfabeti latin dhe gjuha latine, e cila ishte gjuhė zyrtare e Perandorisė
Prejardhja e Alfabetit Grek
Alfabeti Grek, me tė cilin shkruhet gjuha greke, ėshtė pėrvetėsuar nga Alfabeti i Fenikasėve, para 2800 vjetėve
Nė fillim, nė shekujt e parė, Alfabeti Grek shkruhej nga e djathta nė tė majtė, siē shkruhen edhe sot e kėsaj dite nė gjuhėt semitike: siē janė hebraishtja, aramishtja dhe arabishtja, gjuhė nė tė cilat janė shpallur Librat Hyjnor, Bibla dhe Kurani
Me kalim kohe, alfabeti grek ka pėsuar ndryshime dhe bėhet si njė nėnė nė vete, prej kėsaj nėne nė vete lindin kėto alfabete: Alfabeti Latin, Glagolik, Gotik, Cirilik, Koptik
Alfabeti Fenikas
Tė gjitha alfabetet e lartpėrmendura rrjedhin nga Alfabeti Fenikas. Kurse, vetė Alfabeti Fenikas rrjedh, u formue, u zhvillue nga Alfabeti Proto-Kaanaitė, rreth 3500 vite mė parė
Nė fillim, fenikasit shkruani me sistemin kuniform
Kuniform ėshtė njė shprehje latine qė do tė: Pykė . Ky ishte shkrimi i parė, me anė tė pykės, qė e shpikėn Sumerėt nė Mesopotami
Alfabeti Fenikas kishte 21 shkronja, nė forma tė ndryshme. Tė gjitha shkronjat e Alfabetit Fenikas ishin bashkėtingėllore, tė cilat ishin pėrvetėsuar nga Hiroglifet e Semitėve tė Egjiptit tė Lashtė
Gjuha e fenikasėve ishte gjuhė semite, e cila ishte pėrhapur pėr rreth Mesdheut, qė nga Libani, Siria, Palestina, Izraeli, Tunizia, deri nė Maltė
Kjo gjuhė, prej sė cilės rrjedhin alfabetet e pėrmendura, flitej deri nė shekullin e parė
Egjypti dhe Sumeria Dy djepa tė civilizimit, ku lindi historia e shkrimit
Egjipti i Lashtė ėshtė njė nga dy djepat e civilizimit ku lindi Historia e Shkrimit
Historia e Shkrimit fillon nė Egjiptin e Lashtė, para 4700 vjetėsh
Semitėt, banorėt e atėhershėm nė Egjipt, ishin ata qė e shpikėn shkrimin. Shkrimi i tyre, prej tė cilit rrjedhin tė gjitha alfabetet e lartpėrmendura, nuk kishte shkronja tė alfabetit, por Hieroglife
Hiroglifet ishin shenja, tė cilat pėrfaqėsonin shkronjat, qė ishin gjithsejtė 22, tė gjitha bashkėtingėllore, qė shkruheshin nga e djathta nė tė majtė
Sumeria ose Mesopotamia - Djepi ku lindi dituria
Sumeria ėshtė atdheu i Sumerėve, njė popull i lashtė qė jetonin nė Mesopotami, ndėrmjet dy lumejve, Tigėr dhe Eufrat, nė mes tė Irakut tė sotėm, nė Lindjen e Mesme
Sumerėt janė ata qė e shpikėn formėn e parė tė shkrimit, qė e njeh historia e njerėzimit, para 5200 vjetėsh.
Shkrimi i Sumerėve nuk kishte shkronja, por shenja, tė cilat i pėrfaqėsonin shkronjat, qė ishin 550 shenja
.
Ky alfabet me 550 shkronja njihet si forma e parė e shkrimit nė historinė e njerėzimit, nė historinė e civilizimit
Ky system i shkrimit nė Perėndim njihet me termin Kuniform, qė vjen nga gjuha latine, qė do tė thotė: Pykė. Pyka ishte pena lapsi sot nė gjuhė kompjuteri i bie tasteri, ku shtypeshin shkronjat nė rrasa argjili ose bote tė pjekura
Nga ky lloj sistemi, shkrimi, filloj alfabeti me 550 shkronja, i cili u pėrhapė nė tėrė Lindjen e Mesme, duke u pėrdorė me mijėra vite, prej tė cilit u formuan tė gjitha alfabetet e lartpėrmendura
Pėrveē shpikjes sė shkrimit, Sumerėt e shpikėn, e zhvilluan edhe sistemin e numrave, e shpikėn kalendarin, ditėt e javės, orėn, tė cilėn e ndan nė 60 minuta, e shpikėn rrethin qė e ndan nė 360 gradė dhe shumė shpikje tė tjera, qė pėr themel kanė shkrimin, i cili e ēoj pėrpara njerėzimin
Pra, si pėrfundim, siē e kanė thėnė dijetarėt nė Perėndim, se Alfabeti Latin Euro-Perėndimor- ėshtė Alfabet Aziatik-Lindor
Mexhid YVEJSI, Gjakovė
Burimet kryesore:
1. The Worlds Writings Sistems, Peter Daniel, William
Bright, Oxford University Press, 1996
2. Mysteries of the Alphabet: The Origins of Writings, Barry Powell, Abevile Press, 1991
3. Civilzation Before Greece and Rome , David Sacks, Cambridge Press, 2004
4. The Writing Sistems of the World, Florian Coulmas, Balackwell Publishers, 1969
5. The History of the Alphabet, David Diringer, New York , 1997
6. Early History of the Alphabet, Joseph Navel, Jerusalem ,1981
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund tė hapni tema tė reja.
- Ju nuk mund tė postoni nė tema.
- Ju nuk mund tė bashkėngjitni skedarė.
- Ju nuk mund tė ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk fur_Latn ces_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ces_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn