als_Latn uzn_Latn slv_Latn
1. T kuptuarit e fjals “ identitet”
Mbi t kuptuarit e fjals identitet debatohet q shum vite dhe, ka t ngjar se pr t`u njsuar mendimet prkitazi me t dhe me komponentet q e prbjn, lypset pritur edhe shum koh. Prandaj, nuk jan t pakt individt q e prdorin fjaln identitet, vend e pa vend, pa menduar sa duhet pr kuptimin e njmendt t saj.
Tahir GECAJ
Ndrkaq, ca prej autorve q kan br prpjekje pr ta definuar fjaln identitet, shtojn se nse ajo plotsohet ose prcaktohet me nj fjal tjetr, si bie fjala identitet individual, identitet kulturor, identitet grupor etj., bhet m e qart pr t`u kuptuar, ndonse me plotsimin, prcaktimin apo cilsimin e saj nuk jan hequr vshtirsit rreth shumkuptimsis s saj. N veanti, nj numr autorsh gjerman, kuptimin e fjals identitet kombtar, n aspektin ideologjik e identifikojn me nacizmin, prandaj shprehjen si t till e kuptojn si t diskredituar, nga se ajo nuk ngeli vetm si kuptim i t menduarit por mori edhe kuptimin e t vepruarit gjat Reich–ut gjerman. Krahas ksaj, nj numr i konsiderueshm krijuesish gjerman, pas prfundimit t Lufts Dyt Botrore, shtjen e identitetit e kan shtruar n rrafshin teorik, qoft si “ Ikje nga identiteti” n kuptimin e distancimit nga nj lloj identiteti i krijuar gjat periudhs hitleriane t Gjermanis, qoft n kuptimin e krkimit t nj identiteti t ri, q s`do t prkonte me nacizmin. Shembullin e krijuesve gjerman nuk e kan ndjekur krijuesit e popujve t tjer, n veanti do t thosha t ca popujve me prejardhje sllave, e mbase shembulli m tipik do t duhej t ishin serbt e Ballkanit, t cilt, vrtet kan arsye t turprohen pr veprimet kriminale t bra gjat periudhave t shkuara ndaj popujve fqinj, e n veanti ndaj shqiptarve t Kosovs.
N kuptimin klasik, fjala identitet nnkupton vetdijsimin mbi dallimin e vetvetes (vetes) nga njerzit tjer (individualiteti) n koh dhe n vazhdimsi ( konsistenca), pr t ngel gjithnj person i njjt. Ndrkaq, po iu referuam Fjalorit t Gjuhs shqipe, do t shohim kuptimin e par t saj, t hyr n gjuhn ton nga latinishtja e von, si (identitas, dhe m pas si idem ), si: „ Identiteti,—i m. sh. —e, ~et Libr. l. Barazi a ngjashmri e plot e nj sendi ose nj dukurie me sende ose me dukuri t tjera, t qenet identik, njjtsi: perputhje e plot. Identitet i plot (absolut}. 2. T qenet i veant nga t tjert dhe i njjt vetm me vetveten n disa veori e tipare q shrbejn pr t`u njohur pa vshtirsi si i till, t qent po ai. Identiteti i njeriut ( i personit). Dokument ( letr), kart) identiteti, dokument, ku jan shnuar tiparet dalluese t nj njeriu dhe q shrben pr t vrtetuar se sht ai vet etj. “Fjalori i Gjuhs shqipe, faqe 709, Tiran, 1980 “.
2. Gjurmimi i komponentave t identitetit t thuajsuar
Pas Revolucionit francez populli, (nacioni) kombi, gjuha, historia, tradita dhe literatura bhen burimet themelore n baz t t cilave popujt evropian krijojn imazhin nacional dhe politik pr vetveten. N Evropn e asaj kohe thuaja t gjith popujt bjn gjurmimime pr t`i zbuluar rrnjt e veta kombtare. Prandaj, s`duhet befasuar kur edhe sot e gjith ditn, grupe njerzish apo edhe etni t caktuara bjn prpjekje t`i kthehen identitetit t vet burimor, ta gjurmoj at, duke supozuar se identiteti i tyre i mirfillt sht tkurr gjat periudhave dhe rrethanave t ndryshme, shpeshher t pazakonshme, pr t mos thn edhe t dhunshme, si ishte rasti me popujt e robruar shekuj me radh, n kuadr t cilve bie edhe kombi shqiptar.
sht e pa dyshimt se n rastet kur bhen gjurmime pr identitetin burimor – zbulimi i rrnjve t veta, brenda grupit apo etnis prkatse, shfaqen edhe shqetsime, por sht e drejt e pacenueshme, qoft e individit, grupit apo etnis s caktuar t gjurmoj pr identitetin e vet burimor, madje nj e drejt e till sht e parapar edhe me Konventn pr t drejtat dhe lirit e njeriut, prandaj e drejta pr krkimin e identitetit individual, grupor, kombtar, shtetror etj., sht e drejt q hyn n kuadr t t Drejtave t njeriut. Ksisoji, mbshtetur n premisat e krkimit t rrnjve t veta, del krejtsisht e natyrshme prirja e pranishme kohve t fundit pr gjurmimin e komponentave t etno–identitetit rrnjsor t thuajsuar gjat periudhave t hershme, t para dhe gjat pushtimit osman, e natyrisht edhe t para e pas konvertimit n islam. Kshtu, pra, krkim i etno – identitetit t thuajsuar do t thot gjurmim i rrnjve vetiake, individuale apo grupore, por nj gjurmimi i till asesi nuk nnkupton krijimin i nj identiteti t dhunshm apo t pa qen, si pretendohet nga ca grupacione t caktuara shoqrore edhe n ambientin kosovar.
N mediat e shkruara dhe n ato elektronike, muaj me radh qe debatuar prkitazi me nj rast t inskenuar, t njohur pr opinionin publik shqiptar si rasti i “Prkthyeses me shami“. Lidhur me inskenimin e theksuar, n veanti n mediat elektronike qen shfaqur ca teza t diskutueshme, sipas t cilave dilte se identiteti yn kombtar apo etno–identiteti yn pasksh elemente t prbashkta me identitetin fetaro – islamik. Aso kohe, n nj artikull me titull: “Ikja nga identiteti“, t botuar n nj faqe interneti, pos q vihej n shenjestr klasa politike dhe inteligjencia shqiptare e Kosovs , lansohej edhe ideja se “shamia“ pr mbulimin e koks lypsej trajtuar si shnj e identitetit t vajzave apo grave shqiptare(?!). N shkrimin e apostrofuar, binin n sy prpjekjet me ngulm pr ta br shartimin e etno–identitetit shqiptar me identitetin e quajtur fetar – islamik, t pa definuar n aspektin teorik, nga se, si sht e ditur, brenda besimit islam veprojn mbi 70 sekte fetare, ashtu sikundr q atij besimi i prkasin nj numr i konsiderueshm popujsh e kulturash, prandaj do qartsuar se shamia, ferexha, arafi apo ndonj mbules tjetr fardo qoft, nuk mund t konsiderohet si shenj identiteti, as grupor e as kombtar, e m s pakut si shenj e identitetit kombtar t shartuar n identiteti fetar, apo n t kundrn, si pretendohej ather dhe si pretendohet edhe sot e gjith ditn nga ca individ dhe struktura teologjiko–intelektuale kosovare. Shamia e koks, q e prdorin grat e besimit islam n vendet arabe, mbase n vetdijn e tyre prezentohet si pjes e identitetit vetiak, e asesi si pjes e identitetit fetar, kulturor kombtar etj.
Esht e ditur se mes islamit si religjion dhe traditave e kulturave t popujve nga vende t ndryshme t prkatsis islame ka mjaft dallime, prandaj z vend konstatimi se nuk sht pikrisht islami si religjion ai q sjell dallimet ekstreme mes gjinive, por jan shtresat dhe klanet patriarkalo–sunduese t vendeve (shteteve) t ndryshme dhe interesat e tyre. Si sht e ditur n shtetin turk, bartja e shamis pr grat dhe vajzat sht thjesht shtje e vullnetit t lir t tyre. N ann tjetr n ndonjrin prej shteteve, ku feja s`sht e ndar nga shteti fermrat e moshs madhore jan t detyruara t mbulohen me arafa, shamia apo mbulesa t tjera.
3. Konstruktimet, akuzat...
Nse shikohen me kujdes ca prej tezave, t dala n opinion gjat 5-6 viteve t shkuara dhe t prsritura her pas her n vazhdimsi, bien n sy prpjekjet strukturave t caktuara fetare pr shartimin e etno–identit shqiptar n njfar identiteti fetaro–islamik.
N tezat e apostrofuara theksohej se “(...) Nj pjes e madhe e prijsve politik dhe e intelektualve kosovart jan jotolerant ndaj ferexhs e shamis, n rastet kur ndonj intelektuale shqiptare, e mbulon kokn me shami; se ata (intelektualt) frikohen nga identiteti fetar dhe se jan linferior ndaj identetit fetar islam”, pr ta par ditn her-her , madje edhe ndonj krcnim, si :” Prijsit tan nuk jan t vetdijshm pr problemet me t cilat mund t ballafaqohet shoqria jon pr shkak t ksaj paprgjegjsie nga ana e tyre; se “ (…)Diskriminimi i hapur dhe pa precedent q udhheqja politike, po i bn besimit islam, t cilit i takojn shumica drrmuese e popullit shqiptar, nse vazhdon ,edhe m tutje, nuk mund t kaloj po konsekuenca, s pari, pr vet ata (udhheqsit) dhe partit e tyre politike, por edhe pr shoqrin ton n trsi” ;se “(…)Prpjekjet e nj pjese t intelektualve, q tr kulturn ton ta lidhin me Perndimin dhe t na paraqesin ashtu si ne nuk jemi, nuk na bn nder neve si popull dhe bhemi qesharak n sy t t tjerve…” etj.;
4. Prapavija e krcnimeve...
Mbase idhtart e qndrimeve dhe tezave t tilla duhet ta ken pasur t qart n kohn kur doln me teza t tilla, ather,pra, para vitit 2004, e pse jo edhe tani, se shqiptart nuk kan nevoj as t ikin e as t frikohen nga identiteti i tyre etnik e as fetar. Shqiptart nuk kan ngarkesa nga historia e tyre pr t pasur frik nga etno–identiteti i vet. Ndrkaq, prmes halucinacioneve t shprehura n formn si: “ frika nga identiteti”, “inferioriteti ndaj identetit ton fetar islam” etj., fund e krye, przihen shtjet, sepse etno–identiteti yn s`ka t bj fare me identitetin n kuptimin e prdorur n shkrimet e tilla, e madje as me logjikn e trajtimit t identitetit n oda, ajtore apo xhami. Por, edhe po t ishte ashtu (?!), ather pse iu dashka dikujt ta marr rolin pr t`u diktuar t tjerve s cilt jan ata, cils etni, kultur apo besim i takojn.
sht e pa kontestueshme se ata q frikohen nga prkatsia e besimit t tyre, pa kurrfar pengesash mund t lirohen nga ajo “frik”. Kush mund t`i pngoj ata q, sipa tezave , “turprohen” nga prkatsia e tyre fetare, q t lirohen nga ajo prkatsi. Askush, ajo sht e drejt e pacenueshme individuale.
Prandaj, shtrohet pyetja se nga e marrin guzimi individ apo grupacione t caktuara pr t`i dhn vetes t drejtn pr t dhn vlersime prkitazi me sjelljen me prgjegjsi apo “pa prgjegjsi” t kujdoqoft ndaj shtjeve private, nga se shja e t besuarit apo mosbesuarit apo shtja e prkatsis apo mesprkatsis se dikujt si pjestar i nj besimi, sht shtje krejtsisht private. Prkundr ksaj, brenda konstruktit t krcnimve t cituara, bhej e qart se fjala ishte pr kryetart e partive politike dhe pr udhheqjen e Kosovs t zgjedhur nga populli me votn e lir, pra gjendemi n rrethanat kur dihen krcnuesit, por edhe t krcnuarit, por nuk deri me tani muk sht qartsuar se cilat formacione do t`i kryenin apo do t`i kryejn detyrat e “ urdhndhnsit-ve“ pr ta “talibanizuar” Kosovn ?!
Fjala e urt „ Njqind t rna, nj maje thumbi“, na e bn t qart se ngado q ta sjellish, qllimi duket shum i qart: pra, bhen prpjekje t vazhdueshme pr t`i arabizuar dhe pr t`ua ndryshuar identitetin shqiptarve t Kosovs! Si t kuptohen ndryshe konstatimi, si: “(...) Prpjekjet e nj pjese t intelektualve tan, q tr kulturn ton ta lidhin me Perndimin dhe t na paraqesin ashtu si ne nuk jemi, nuk na bn nder neve si popull dhe bhemi qesharak n sy t t tjerve“.
shtja s`do koment, ndrkaq sht e ditur se Kosova nuk ishte as nuk do t jet as shtet i ajatollahve, as shtet t cilin do ta udhheqin mullat as imamet, e as shtet me rend kushtetues t mbshtetur n Sheriat, pavarsisht se shumica e banorve t saj jan dhe mbesin t besimit islam.
Prfundimisht, me tezat e ktilla mtohet nevoja pr ndryshimin e identitetit ton kombtar, q do t thot mtohet t bhet zhdukja jon. Nga tezat e prfolura, del edhe nj porosi sa cinike aq edhe cenuese kundr identitetit ton, porosi ajo antishkencore edhe poshtruese, sipas s cils, rezistenca dhe lufta jon mijravjeare pr t ekzistuar si popull dhe si komb, nuk do t ndodhte pa islamin, pra nuk do t ndodhte po t mos na mbante t okupuar pr pes shekuj Perandoria osmane ?! Halucinacione kto vertet morbide.
5. N ish-Jugosllavi i zhduk nj etnitet
Zbritja viteve na on n periudhn kur ish–shteti jugosllav gjendej n kulmin e zhvillimit, pr t`u ndalur te rasti i par i ndryshimit me mjete t dhuns politiko–administrative t nj etniteti kombtar n nj etnitet tjetr, t pa qen!? Kshtu kishte ndodhur n gjysmn e dyt t shekullit t shkuar! Shrbimet sekrete t ish–shtetit jugosllav, n t cilat dominonin serbt, t nxitur nga politika teologjike serbe, kishin vlersuar se ishte n t mirn e shtetit dhe t kombit serb, q t rinjt boshnjak e shqiptar, q dshironin t studionin shkencat fetare, t orientoheshin pr studimin e islamit burimor n ndonjrin prej universiteteve fetare n shtetet arabe. Por jo n Turqi, n vendin prej nga shqiptart dhe boshnjakt e morn islamin ?! Asesi n Turqi, sepse atje Kemal Ataturku, n gjysmn e par t shekullit t shkuar e kishte br Turqin shtet modern, i kishte br reformat, e kishte ndar fen nga shteti.
M 29.10.1923 ishte shpallur Republika turke, ndrkaq sulltani ishte larguar nga Turqia, kurse nj vit pas ishte shfuqizuar insititucioni i Kalifatit, i themeluar, q nga viti 632 i ers son.
N kronikat e asaj kohe shkruhej se grat e reja qysh me rastin e kremtimeve t shpalljes s Republiks doln pa arafa e mbulesas t tjera.
T gjitha institucionet shpirtrore dhe arsimore t Kalifatit ishin shfuqizuar dhe zvendsuar me institucione shtetrore.
Turqia ishte larguar nga Lidhja e shteteve islamike.
M 1926 n Turqi aplikohet kalendari gregorian, aplikohet drejta e martess (kurorzimit) me nj grua, dhe grave u njihet e drejta e votimit.
N njjtin vit islami pushon s qeni religjion shtetror.
Mes viteve 1926 dhe1928 aplikohet alfabeti latin.
M 1932 aplikohet metri si mas, dhe m 1934 dita e diel shpallet dit pushimi dhe e drejta e pasive e vots s grave bhet praktik.
Pastaj pasojn reformat permanente t shetit drejt nj shoqrie dinamike.
Reformat e Ataturkut u shrbyen si moster edhe disa popujve tjer t Lindjes s Afrme. Religjioni ngeli si shtje private.
Pra, kjo ishte arsyeja q klerikt e rinj shqiptar dhe boshnjak duhej t shkolloheshin n ca prej shteteve arabe, ku feja islame ishte fe shtetrore, ku feja nuk ishte e ndar nga shteti. Politika teologjike serbe kishte qllime afatgjata. Dhe, pr udi, askujt brenda atij shteti, ish – Jugosllavis, madje as inteligjencis boshnjake e shqiptare, e as kuadrave udhheqse, nuk u kisht rn n mend t pyesnin pse t rinjt shqiptar e boshnjak orientoheshin t studionin teologjin n vendet arabe, e jo ta zm, n Turqi!
Prkundr ktyre pyetje t tilla, kishin br analitikt perndimor, n shqyrtimet e tyre politiko–teorike. Ata kishin sinjalizuar se shrbimet sekrete serbo–jugosllave kishin qllime t caktuara, q kishin t bnin me dy popuj–shqiptart dhe boshnjakt, me shumicn e popullsis t besimit islam. Pse, Si?
N analizat e tyre e kishin definuar qart qllimin e shrbimeve sekrete jugosllave, n t cilat dominonin serbt – krijimin e konfuzionit mes islamit dhe sekteve t tij, q i aplikonin boshnjakt dhe shqiptart dhe islamit burimor t vendeve arabe. Shkurt e shqip, qllimi themelor i shrbimeve sekrete serbo – jugosllave dhe i politikanve serb ishte q shqiptart dhe boshnjakt t preokupoheshin me problemet fetare n vend se t merreshin me zgjidhjen e problemit t tyre kombtar.
Pse–ja dhe fryti i nj veprimi t till t planifikuar, doli n shesh m von prmes veprimeve politiko–teologjike serbe, me ann e t cilave nj populli – kombit boshnjak ia ndryshuan identitetin, pikrisht ashtu sikundr kirurgu “me porosi” n sall t operacionit e bn ndryshimin identitetit individual. Dhe, gjat ndryshimit t identitetit t etnis boshnjake t besimit islam, pra krijimit t nj etno – identiteti t ri, t pa qen, me emrtimin kombi musliman, rolin e kirurgve e luajtn politikant dhe shrbimet e sigurimit sekret serb, por, pr udi, rolin e anasteziologve e morn klerikt boshnjak t besimit islam, t shkolluar n vendet arabe.
Pse bn ashtu, pse nj populli ia ndryshuan identitetin, do t qartsohet edhe m shum, n fillim t viteve t nntdhjeta, gjat prpjekjeve serbe pr ta zhdukur popullin boshnjak t besimit islam dhe, prfundimisht, pr ta ln edhe pa territor ekzistencial. Por, kjo nuk sht shtja e ktij trajtimi. M t duhet t merren boshnjakt vet.
6. Cenohet edhe kodi tradicional shqiptar
Deri sa “operacioni” i prbashkt i politikanve, i kishs dhe shrbimeve sekrete serbe n bashkpunim me politikant boshnjak dhe, mbase pa vetdie edhe me klerin islam, pr ndryshimin e identitetit t nj etnie n Bosnje ishte i suksesshm, n Kosovn shqiptare, nuk iu eci puna “mbar”, ashtu sikundr e kishin pritur.
Shqiptart e Kosovs ishin regjur gjat luftrave t gjata – disa shekullore pr t mbijetuar dhe pr t ngel shqiptar. Ata e kishin traditn e vet kombtare, q i kishte mbrojtur dhe stimuluar gjat periudhave t rnda t historis pr t mbijetuar. Ata, traditn – kod e prdorn edhe pas vitit 1945.
Me sakrifica t mdha arritn ta krijojn inteligjencn e vet shqiptare – disa qindra msues e msuese, t pa kualifikuar as vet sa duhet, i nisn reformat: i hapn kurset pr ta zhdukur analfabetizmin – kurset kundr analfabetizmit, inicuan aksionin pr heqjen e arafit (ferexhes) dhe i nisn prpjekjet pr barazin e femrs n t gjitha fushat e jets.
N saj t puns s tyre, dit e nat, me gjeneratat e reja, por edhe me t moshuarit, arritn, krahas msimit t shkrim–leximit, t`i vetdijsojn si gjeneratat e reja, ashtu edhe masn e gjer pr prkatsin e tyre kombtare. Arritn ta rrnjosin dilemn e pranishme, edhe te nj pakic t shqiptarve t Kosovs, q e kultivonin thnien “jam turk elhamdylylah” – se ata ishin shqiptar t besimit islam e jo turq si e quanin veten.
Pra, ajo inteligjenci e pakt shqiptare kishte arritur, ngadal por pa dyshim, t`i vetdijsoj gjeneratat e reja pr ta kthyer identitetin e thuajsuar gjat periudhave t gjata t okupimit, pr t`iu kthyer rrnjve t veta kombtare, sepse t krkosh identitetin e thuajsuar apo t humbur do t thot t`i krkosh rrnjt tua, ndrkaq ato rrnj kishte br prpjekje t`ua pres Perandoria osmane, duke i detyruar t konvertojn nga krishtrimi n islam, e ai konvertim nuk ishte br vetm pr t`ua ndrruar fen shqiptarve, por, n radh t par, pr t`i kombtarizuar dhe pr t`i br qytetar t Perandoris me prkatsi kombtare turke; ato rrnj kishin br prpjekje t`ua kpusnin okupatort serbo–malazez gjat dhe pas okupimit t Kosovs, n vitin 1912–13, duke i detyruar shqiptart e t dy besimeve: musliman e katolik t konvertojn n ortodoksi, por jo vetm pr t`ua ndrruar fen, por edhe kombin; ato rrnj, kohve t fundit, natyrisht duke prdorur mjete m subtile, jan duke br prpjekje t`ua kpusin disa qendra t caktuara n emr t islamit burimor, prmes shartimit t etno–identitetit kombtar me nj identitet t ri, t tipit islamo–arab. Pra, shqiptart e Kosovs jo vetm e kishin ruajtuar etno – identitetin e tyre, por at e kishin pasuruar me vlera t reja kombtare, gjat prpjekjeve dhe luftrave t vazhdueshme lirimtare kundr pushtuesve otoman e serb. Mbase aty lypset krkuar shkakun e dshtimit t t gjitha operacioneve t menduara dhe t planifikuara serbe kundr etnis shqiptare n Kosov.
Pr fat t keq, “operacioni” i prmendur me prkrahjen e nj numri t klerikve t rinj shqiptar t besimit islam t shkolluar n vendet arabe, megjithat arriti njfar suksesi n planin e cenimit t kodit t tradits son, madje n ca aspekte jo pak t rndsishme. Ai e preku institucionin e Dits s zis, Dits s mortit n familjen shqiptare; e preku institucionin e t Pames – shprehjes s ngushllimeve dhe ceremonin e varrimit, preku edhe doke t tjera t tradits son, i futi n odn shqiptare shprehjet e gjuhs arabe pr t`u shprehur mysafirve mirseardhjen, e madje ndikoi aq shum n vetdijen e ndonj “intelektuali” sa q i shtyu ta ndryshojn emrtimin e dits s premt n “ gjuma” etj.
N Ditn e zis apo Ditn e mortit, pra ditn kur i vdekuri prcillet n varr, q nga gjysma e viteve 80– ta t shekullit t shkuar femrat shqiptare t besimit islam e mbulojn kokn me shamia t bardha! Nga erdhi shamia e bardh, ngjyra e bardh, n kokat e femrave shqiptare n dit zije e morti n vatrat e shqiptarve t Kosovs(?! ), kur sht e ditur se ngjyra e bardh as te shqiptart e as te popujt tjer t Evrops nuk simbolizon as pikllimin, as dhembjen e as nuk bartej n dit zije. Ngjyra e bardh, simbolizon di krejt tjetr edhe te shqiptart. Pra, nuk ishte kurrfar rastsie s n veshjen tradicionale t femrave n Dukagjin dominonte ngjyra e bardh, si ngjyr elegance e gzimi.
U cenua edhe ceremonia e varrimit, nga se gjat aktit t vnies n varr t t vdekurit, klerikt islam nuk i lejojne femrat t jen t pranishme, qofshin ato nna, motra, bashkshorte apo bija t t vdekurit, ashtu sikundr e ndalojn edhe prshndetjen me dhnien dors t ngushlluesve dhe antarve t familjese, e madje sht shfaqur edhe ndonj rast ekstrem, si kishte ndodhur n nj fshat t Rrafshit t Dukagjinit, kur kleriku musliman me prmim e kishte prekur m kmb kufomen, para se ta vorrosnin.
7. Psimi e msimi historik
Ishte pr miradije fakti se numri m i madh i klerikve shqiptar t besimit islam gjat periudhave t rnda t okupimit, nuk pretenduan pr ta vn besimin mbi vlerat e kodit t tyre kombtar. Ata nuk patn lejuar q besimi ta cenoj traditn si t till, e as veantit tjera kombtare.
Si sht e ditur veshja kombtare e meshkujve t trevave t Shqipris s veriut, t Rrafshit t Dukagjinit, t Drenics, t Llapit etj., prbhej nga herrka dhe tirqit e bardh apo t zinj, me gajtan. Tirqit nn shkeka (form xhepash) dhe n ant e prparme t t dy kmbzave i kishin t qepur (t ndrlidhur n form kryqi) gajtant e zinj, pra secila pal e tirqve kishte t formsuar nga katr kryqa, e po aq edhe herrka, rroba ato t punuara prej zhguni. Rroba t tilla gjat shekujve t shkuar, e madje edhe deri n vitet e pesdhjeta t shekullit t shkuar, kan bartur si shqiptart e besimit islam ashtu edhe t krishter. Pra, secili shqiptar, q ka bart tirq, e ka pasur t qart se n ta, n katr vende gajtanat ishin t qepur n form kryqi, ashtu sikundr e kan ditur edhe klerikt e tyre, por duke i konsideruar tirqit si veori kombtare, nuk kan ven dor n ta dhe nuk e kan cenuar rrobn, si pjes t tradits kombtare. E pra, pa dyshim, gjith ata burra t ktyre viseve, shumica prej t cilve t besimit islam, kan vdekur si besimtar t mir. Kshtu ishte n t kaluaren e deri n gjysmn e viteve t tetdhjta.
8. `fshihet pas ides pr formimin e “kombit kosovar” ?!
Gjurmimi i prejardhjes, i rrnjve vetiake apo dshira pr krkimin e identitetit shpreh aspektin antropologjik (M. Otten ) , t pyetjeve t bra nga njeriu, q nga lashtsia: “Kush apo cili jam un(?)”, “Kujt i takoj (?)”, “Nga jam (?)” etj. Prandaj, n kontekst t problematizimit, q i sht br, dhe po i bhet kohve t fundit, shtjes s prkatsis kombtare t shqiptarve t Kosovs nga grupacione t caktuara shoqrore, n Kosov dhe jasht saj, lypset aktualizuar srish pyetjet: “Kush jemi ne ?”, “Cila sht gjuha jon?”, “Cili sht himni yn edhe prkundr faktit se shqiptart e Kosovs, tashm e kan nj himn tjetr (muzik e pa tekst)?”, “Cili sht flamuri yn kombtar, edhe prkundr faktit se tashm shqiptart e Kosovs e kan nj flamur tjetr shtetror?”. Apo, thn m tro, cilet jemi ne shqiptart e Kosovs, q pr veten ton themi “ne”, kurse pr t tjert themi “ata”.
N mediat e shkruara dhe digjitale her pas her debatohet pr ca tipare t caktuara, q do t cilsoheshin si identitet kosovar, tipare ato, pr t cilat fillimisht kan shkruar dy autor t huaj (Wolfgang Petritsch -Robert Pihler: „Rruga e gjat n luft – Kosova dhe bashkesia ndrkombtare 1989-1999“ ), duke i vn n lidhshmri me organizimin e institucioneve paralele shqiptare gjat viteve 1990 – 1998., dhe duke e cilsuar “ Pacifizmin, vetprmbajtjen dhe durimin e shqiptarve” si tipare t nj “identiteti kosovar”.
T frymzuara nga kto dhe ide t ngjashme, qarqe t caktuara politiko–intelektuale n Kosov, kan zn ta aktualizojn e, madje, edhe ta avansojn iden e “identitetit kosovar” n ide pr formimin e “ kombit kosovar”, pr t par dritn edhe konstatimet, si: “Ne akoma nuk jemi komb, por duhet t bhemi komb”, e t ngjashme.
Ndonse, sht e teprt dhe e panevojshme t flitet n kuptimin e ekzistimit apo t mosekzistimit t identitetit kombtar t shqiptarve t Kosovs, pra t ekzistimit t identitetit ton kombtar, qoft n kuptimin e etnicitetit, qoft t shtetsis (nacionalitetit), nj autor tjetr, (Reginald Hilbert: Albania's National Liberation Struggle The Bitter Victory Pinter Publishers, London and New York – Botimi shqip, faqe 14) , ve tjerash, nnvizonte se : ” Shqiptart kan nj ndjenj shum t zhvilluar t identitetit t vet kombtar e megjithat pr dy mijvjear nuk ia kan dal t ndrtojn nj shtet q prputhet me trevat e tyre”. Pra, edhe prkundr faktit se, n rrethanat kur tashm shteti i Kosovs e ka flamurin shtetror dhe himnin e ri, dhe, n nj mnyr sht krijuar nacionaliteti i ri n kuptimin e shtetsis, lypset qartsuar se gjuha, kultura, historia, tradita, mitet, legjendat, kryetrimi etj., jan ca prej tipareve themelore q e prbjn identitetin kombtar, prandaj kuptohet se identiteti kombtar korespondon me kulturn nga e cila buron. Nga kjo del se identiteti kombtar qndron n varshmri nga kultura prej s cils krijohet: nga letrsia gojore dhe e shkruar, nga arti, nga tradita, nga historia kombtare, mitet, legjendat etj. Prandaj, shqiptart mbshtetur n etnogjenezn e tyre jan dhe ngelin shqiptar kudo q ndodhen, ndrkaq “krijuesve” t “kombit kosovar” do t`u duhej t bjn krkime pr ta gjetur kulturn, gjuhn, traditn, historin, mitet, legjendat, kryetrimin etj., me t cilat do t korespondonte kombi q ata duan ta “bjn” (?!). Atyre do t`u duhej poashtu t`i gjejn mnyrat pr t`i nxitur dhe motivuar shqiptart e Kosovs pr ta br ndryshimin e kngve t veta popullore n t cilat i kndohet bess, nderit, burrris, fjals s dhen etj.; pr t`i nxitur dhe motivuar q gjuhn e tyre amtare mos ta quajn gjuha shqipe, por gjuha kosovare; pr t`i nxitur dhe motivuar q shprehjen : “Bijt e shqipes” ta zvndsojn me “ Bijt e mllnjave”; pr t`i nxitur dhe motivuar q t`i mitizojn mllnjat n “flamurin e tyre t ardhshm” etj., ndrkaq, populli, pra shqiptart e Kosovs, mllnjat zakonisht i quan “zogj t zinj” dhe , besoj se nuk gaboj, nse pohoj se shumica syrsh s`e din fare se `jan mllnjat.? Pra, vetm “ata” q kt mision e kan marr me “shpirt n fut”, mund dhe duhet ta dijn se si do t`i kryejn punt q i nisn t tjert, shum m hert se ata, pr kombtarizimin e shqiptarve t Kosovs.
9. Prpjekjet gjat historis pr ta br t pa qen (jo ekzistent ) e edhe pr ta zhbr kombin shqiptar jan t vjetra. Ato datojn q nga periudhat e hershme, kur dihej vetm pr popuj e jo edhe pr kombe, pra, ato zn fill q nga koha e deprtimit t fiseve sllave n Gadishullin ilir apo si u quajt m von– Gadishullin ballkanik.
Ekzistojn dshmi t bollshme historike, q flasin qart pr prpjekjet e tilla, qoft prmes formimit t kombeve t reja mbi substratin iliro-shqiptar, qoft prmes prpjekjeve t okupatorve pr ta asimiluar popullin shqiptar, pra pr ta zhbr, si pretenduan sllavt, – si n periudhn e fundme t shprbrjes s Bizantit prmes skizms, ashtu edhe deri n ditt e sotme; si pretenduan otomanet - turqit e mvonshm, prmes konvertimit n islam, e konvertimi nuk nnkuptonte vetm ndrrimin e fes, por edhe t kombit, ndrkaq si pasoj e atyre pretendimeve pjesa drmuese e shqiptarve kudo q jan, ve tjerash, jan t privuar nga mbiemrat familiar (llagapet) n saj t t cilve do t mund ta krkonin (identifikonin) trungun e tyre familiar; si pretenduan serbt, malazezt e grekt, pikrisht n kohn kur rezistenca dhe luftrat e vazhdueshme, q i bri populli shqiptar pr t`u liruar nga Perandoria osmane dhe pr t`u mvehtsuar dhe pr t krijuar shtetin e vet n trojet etnike shqiptare. Ndrkaq, n kohn e n rrethanat, kur prpjekjet dhe luftrat e vazhdueshme shqiptare pr t dal nga periudha e gjat e robrimit otoman ishin n prak t kurorzimit me krijimin e shtetit shqiptar, serbt, malazezt dhe grekt, krahas represionit gjenocidial, q ushtronin ndaj popullsis shqiptare n viset e okupuara, kishin shtuar propagandn dhe luftn psikologjike, duke i shpallur shqiptart e Kosovs, her si “Arnautash”, gjoja si “serb t asimiluar dhe t konvertuar nga ortodoksia”, her si si „ardhacak “, her si “turq”, meq rreth 80 pr qind t tyre ishin t besimit islam, pr t`i quajtur pas vitit 1945 e deri n ditt e sotme me shprehjen ofenduese “shiftari”.
10. Si sht e ditur, me gjenezn e emrtimit gjeografik (toponimit) Kosov(a) shkenca shqiptare nuk sht marr n mas t duhur dhe serioze, ndrkaq sipas variantit serb emri i Kosovs rrjedh nga emri i zogjve – mllnjave ( Kosovi- mllenjat), (Kosovo Polje – Fusha e mllnjave), ndrsa nga goja e popullit shqiptar dgjohet emrtimi Rrafshi i Kosovs n kuptimin e njers prej krahinave shqiptare, ashtu sikundr Llapi, Gollapi, Drenica, Dukagjini, Hasi, Anadrini etj. N “Historin e popullit shqiptar” emrtimi gjeografik Fusha e Kosovs figuron si Fush–Dardania, emrtim ky q prkon me emrtimin gjeografik t para periudhs ballkanike, pra me Dardanin antike.
Thn pa t keq, emrtimi gjeografik apo toponimi, q ndjehet n gojn e popullit si Rrafshi i Kosovs, nuk e ka kuptimin e plot t nj krahine shqiptare, por t nj regjioni t pa prcaktuar gjeografikisht. Shikuar nga ky knd, tipart identifikuese t shqiptarve t Rrafshit t Kosovs, jan tipare t brendshme, karakteristike pr nj mjedis t caktuar, ashtu sikundr jan edhe tiparet e mjediseve apo regjioneve t tjera shqiptare, qoft n Kosov, Shqipri etj., prandaj ato si t tilla nuk mund t bhen tipare unike qoft pr nj identitet kombtar t shqiptarve t Kosovs n aspektin politiko-administrativ, qoft si tipare pr formimin apo “ndrtimin” e nj kombi t ri, si pretendojn ca qarqe t caktuara n Kosov e ngjeti. N kt vazhd do shtuar se emrtimi gjeografiko - politik Kosova n kuptimin e nj territori politiko – administrativ (Konrad Clewing : Der Kosovo Konflikt– Mythen und Fakten zur Ethnostruktur in Kosovo–Ein geschichtlicher berblick“ – Weiser Verlag, Klagenfurt, 2000. Faqe 19), shfaqet pr her t par rreth viteve 1870, si dhe, pas vitit 1945, me kufinj prafrsisht t njjt ( Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit deri m 1974, kurse q nga ajo koh n shqipet vetm Kosova).
Sikurse edhe paraardhsit e tyre n Gadishullin ilirik, ashtu edhe vet shqiptart n Gadishullin ballkanik, i posedojn t gjitha karakteristikat e mundshme pr t qen shqiptar qoft prnga etnogjeneza, qoft prnga aspekti shtetror-nacionaliteti. T tjert qen ata, n mos qofshin paraardhsit e ktyre q vendosn pr statusin e Kosovs, q na solln n situat, q ca prej nesh t shkruajm e t flasin pr dy e m shum identitete kombtare brenda kombit shqiptar, ashtu sikundr shkruanin edhe pretendonin ca “teroricien” gjerman e t huaj pr “dy kombe gjermane”, para se t bhej bashkimi i dy Gjermanive.
11. Pjes t pandara t identitetit kombtar jan edhe simbolet kombtare: flamuri kombtar, hymni kombtar, Dita e Pavarsis, qyteti apo vendi historik ku jan vn themelet e shtetsis dhe q simbolizojn brthamn e krijimit t shtetit e t shtetsis, prijsi legjendar apo kryetrimi, miti, legjendat etj. Ngjyrat e flamurit ton kombtar, e kuqja dhe e zeza, simbolizojn tiparet e shpirtit ton kombtar. Fusha e kuqe e flamurit ton simbolizon gjakun e dedhur pr t qen t lir dhe sovran n trollin ton, si nj komb i bashkuar, ndrsa shqiponja e zz, dy krenare, simbolizon dhe mitizon prejardhjen ton, nga zbrthimi i t cils del thnia: ”Bijt e shqipes”. Pra, simbolet kombtare paraqesin mishrimin e kombit, prgjegjsin dhe respektin pr hitorin ton kombtare. Ndrgjegjsimi yn historik pr historin dhe simbolet kombtare sht pjes e identitetit ton kombtar. Prandaj duke mos ia mohuar askujt t drejtn pr t`i gjurmuar tiparet e identitetit t vet, qofshin ato t humbura apo t thuajsuara, e pra as t drejtn pr ta gjurmuar gjenezn e vet, e n kt vazhd as pretenduesve pr t`u konvertuar nga kombi shqiptar n kombin joekzistent, kombin “kosovar”, e do puna t thuhet qart se pr t gjith shqiptart e Kosovs, q gjuh amtare e kan shqipen dhe q e njohin dhe pranojm gjenezn e vet kombtare si shqiptar, konstatimet se ne “nuk qenkemi komb”, por q u dashka “ t bhemi komb “ (?! ), – jan t papranueshme, jan qllimkqia dhe mund t sjellin prarje kombtare, e edhe t papritura t tjera. Historia jon e gjat, t shumtn e herave tragjike, ka dshmuar se shqiptart jo vetm q jan komb, si n kuptimin etno-gjenetik ashtu edhe n at shtetror, por madje ata jan edhe t pa asgjasueshm.
12. Ideja se pikrisht shqiptart e Kosovs u desht t bhen mostr n aspektin etniko - historik pr krijimin e nj „nacionalitetit t ri“, legjitim pr shtetin e Kosovs, si shtet multietnik (?!) me 90% shqiptar e 10 % minoritar (?!) nuk sht qllimmir. Pra, Kosova – shtet me shqiptart e konvertuar n “ nacionalitet kosovar” dhe me pakicat: serbt, boshnjakt, turqit, romt, ashkalinjt, egjiptasit, etj., etno-identiteti i t cilve nuk cenohet. Kosova si shtet i nj kombi t “vetformuar”, si komb etniko–historiko–kulturor – i krijuar n saj t nj “fataliteti” n vend se Kosova t jet shtet sipas konceptit t sprovuar, shtet i kombit shtetformues – shqiptarve t Kosovs, t bartur dhe t realizuar n baz t vullnetit t shprehur legalisht, dhe i pakicave kombtare me t drejtat e garantuara n baz t konventave ndrkombtare dhe Kushtetuts s vendit.
als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn