als_Latn lit_Latn mlt_Latn
Gjėma dhe vajtimi tek shqiptarėt. Perendesha KuKu !
Tė dhėna pėr vajtimin shqiptar sjell Pjetėr Bogdani, Pjetėr Budi, Frang Bardhi nė njė relacion tė vitit 1641, Evla Ēelebia mė 1660-1664, Viēenso Dorsa mė 1847, Johann Georg von Hahn nė veprėn Studime shqiptare (1853-1854), Elena Gjika, Zef Jubani, De Rada, Luigj Gurakuqi, Viēens Prenushi, Maksimilian Lambertz, etj.
Ēka tė paharrueshme nga gjėma dhe vajtimi shqiptar ?
Veēorit tė cilat e dallojnė njė komb nga kombet e tjera, pėrveē gjuhės, flamurit, simboleve kombėtare, janė edhe veshjet, kėngėt e vallet, ritet e ndryshme (riti i lindjes, martesės, vdekjes etj.). Janė kėto veēori, tė cilat nė njė tė kaluar jo shumė tė largėt, kanė qenė pjesė e pėrditshmėrisė dhe jetės e cila nuk ėshtė bėrė ndryshe, por vetėm brenda kėtyre rrathėve tė mėnyrės sė tė jetuarit. Ritet janė bėrė, pa dallim nga familja dhe vendi se ku jetohet, fshati apo qyteti, familjes sė pasur apo tė varfėr
Atė Lovro Mihaēeviq nė shėnimet e tij tė udhėtimit nė Shqipėri nė vitet 1883-1907, ka konstatuar se shqiptari vdekjen e pranon me seriozitet dhe gjakftohtėsi, sikur nuk duhet tė vdesė kurrė, por tė bėjė njė udhėtim nga njė vend kėtu nė njė vend tjetėr atje. Kadareja mendon se bota e pėrtejme, hyrjet dhe daljet qė andej tė personazheve, vajtjet atje tė bujtėsve tė gjallė, e kthimit qė andej tė tė vdekurve e kėshu me radhė . bota e amaneteve, e kumteve dhe lajmeve tė dėrguara me anė zogjsh, resh a qyqesh, nga trevat e vdekjes nė ato tė jetės ose e kundėrta ishin diēka normale pėr psikėn shqiptare dhe krijimtarinė e tij poetike . Pra, i gjithė ceremoniali i vajtimit, duket se ėshtė lėnda lidhėse me dy botėve qė pėrmendėm mė sipėr.
Gjama e burrave ėshtė njė traditė e lashtė qė ka pėrcjell popullin shqiptar pėr disa shekuj nė veēanti nė Veri tė Shqipėrisė. Megjithatė kjo traditė ka nisur tė zhduket dhe tė vetmit qė po e mbajnė gjallė janė pleqtė e kėtyre vendeve veriore.
E folura, e thirrura, sokėllima dhe kuja me ulurimė thotė autori shėnohen si paraelemente muzikore, qė provojnė edhe hershmėrinė e vajtimit, si trashėgimi shpirtėrore mijėravjeēare. Sipas etnografit tė njohur Rrrok Zojzi, njė tė vdekuri i bėhen deri nė shtatė e tetė gjėmė dhe mė sė paku dy; ndėrsa sipas Kanunit tė Lekė Dukagjinit dėshmohet se kanun asht me ba gjamė mbi tė dekunin tri herėsh tuj pėrsėritur fjalėt I mjeri im nandė herėsh.
Citohet qe Rituali i Gjamės sė burraveėshtė i vjetėr qe nga koha e Skenderbeut, por realisht praktika ėshtė me e vjetėr dhe pėrshkrime te ritualeve te tilla gjenden qe tek Odiseja i Homerit
Efekti tragjik i konstatimit tė dukurisė sė vajtimit masiv shumėzėrėsh, nuk ka kaluar pa lėnė gjurmė pėrsėri edhe tek mjaft studiues dhe udhėtarė qė pėrshkonin viset tona nė kohė dhe vise tė ndryshme. Njė ndėr kėto ėshtė edhe ajo qė lidhet me vdekjen e Panit tė Madh. Sipas Plutarkut , njė anije njoftoi vdekjen e Panit pranė liqenit Pelod (liqenit tė sotėm tė Butrintit), dhe pas kėsaj u dėgjuan vajtime nė grup, sikur shumė qenje tė vajtonin sė bashku. Edhe Konica, ka tėrhequr me kohė vėmendjen nė lidhje me vlerat unikale qė paraqesin nė radhė tė parė ato gjėmė-kuisjet e vajtoreve shqiptare nė Jug tė Shqipėrisė etj.
Tek e qara nė grup, dhe nė formacionet e saj tė pėrveēme si e qara me bote apo e qara me ligje, gjejmė tė sendėrtuara edhe format e organizimit strukturor, tė cilat mė pas u implementuan dhe u bėnė tė pėrveēme nė strukturėn e tragjedive antike tė Eskilit ( nė mėnyrė tė veēantė tek tragjeditė Lutėset, Agamemnoni, Koeforet dhe Eumenidet), me korife, kor, dhe recitues, si formacione pėr dhėnien dhe fillimin e ceremonialit kompleks tė mandatės sė vdekjes.
Pavarėsisht se sipas Lukianit vajtimi pėr tė vdekurit ndjek kudo tė njėjtat ligje, ne nuk do tė lėmė pa pėrmendur faktin se Lumi i Vdekjes-Akeronti, dhe Hadesi, mbreteria e Vdekjes lokalizohen vetėm si tė tilla nė rajonin e maleve tė Sulit, ish Thesprotia, Camėria e sotme. Nė shėnimet e udhėtareve tė ndryshėm, deri nė prag tė shek. XX, lumin Akeront, e gjejmė tė pėrcaktuar edhe si Lumi i Zi ndėrsa ende sot, pika e kufirit mes Shqipėrisė dhe Greqisė nė zonėn e Camėrisė mbart togfjalėshin kuptimplotė: Qafa e Botės!
Nė lidhje me fjalėn tragjedia, nė Vlorė, kemi pėrqasjen e fjalės nė emrin e fshatit Tragjas. Gjithashtu, banorėt e Bregut tė Detit, nė mėnyrė tė veēantė piluriotėt, ende i thėrrasin kėmbėcjepėr, qė sigurisht qė lidhen me Panin, kjo nė pikėpamje tė aftėsive tė tyre muzikore, tepėr tė veēanta. Tė qarėn-vajtimin e hasim si toponimi (si fshati Vajzė, Vajkal etj), por edhe nė realitete mitologjike siē ėshtė rasti i Grabofēit, i cili njihet si njė qėnie mitologjike qė vazhdimisht qan me zė. Sipas traditės popullore, Grabofēi pėrfytyrohej si njė gjarpėr i madh me dy kokė, i cili zbulonte vetėm njėrėn dhe me tjetrėn qante sikur tė ishte i dėshpėruar. Kėtė e bėnte pėr tė afruar njėrėzit dhe pėr ti ngrėnė ata mė pas.
Nė kėtė krijmtari, ndėr tė tjera konstatojmė edhe portretizimin e zogjve fatidikė. Kėta zogj quhen tė tillė pasi me anė tė kėngės dhe kėngėtimit tė tyre tė parathonė fatin. Si zogj fatidikė nė muzikėn tonė popullore njihen bilbili dhe qyqja. Njė ndėr krijimet mė tė hershme ku konstatohet roli i qyqes si zog fatidik ėshtė balada Konstandini dhe Doruntina.
Njė tjetėr ritual ėshtė Kukama , nga vjen ? E kanė edhe serbėt dhe malazezėt; pa fije hamendje e them qė kėto rituale janė marrė nga shqiptarėt ,as qė e debatoj kėtė ēėshtje.
Kuku bani zana e malit Keka metun ai far` djalit ( Gomsiqe Mirdite )
Gratė qė vijnė nė dekė pėr ngushllime ( Deēani dhe rrethina e tij ), veēmas bijat dhe motrat, posa tė hyjnė te dera e oborrit, fillojnė tė vajtojnė, duke thirrurė nga tre herė: ėėhėė, ėėhėė, ėėhėė ėėhoo-ėėhoo-ėėhoo!! pėr ato raste kur i vdekuri ėshtė i vjetėr, ndėrkaq kur vdes ndonjė i ri, kukasin: kuuu-kuuu, kuuukuu,! dhe kėshtu fillon vajtimi, duke hyrė nė vendin (dhomėn) ku gjendet kufoma dhe ulėn varėsisht nga afėrsia dhe lidhja e gjakut dhe gjirit qė kanė mė tė vdekurin, d.m.th duke e respektuar hierarkinė familjare. Pėrveē grave tė familjes dhe fisit, tė cilat vajtojnė me radhė, kėtė ditė vajtojnė edhe vajtoret profesionale ose njehatoret (ato qė numėrojnė njehin vlerat personale pėr tė vdekurin), ato vijnė tė pėrgatitura pėr vajtim sepse vijnė me porosi.
Pra , si u bė qė Kuku-ja na erdhi na mitologjia egjyptiane , dhe ne e bartėm deri nė ditėt e sotit
Keku ishte perėndesha e erresirės . Ishte perėndesha e natės , natė e cila vinte mbas muzgut .
Disa thonė qė ėshtė zoti grek Érčbe.
Mbetet pėr t`u studjuar !
(Pra, Kekout (ou Keket) est une déesse de la mythologie égyptienne faisant partie en tant que parčdre du dieu Kekou de lOgdoade dHermopolis. Comme Kekou, elle incarne les ténčbres, lobscurité primale. Cest la déesse de la nuit qui survient juste aprčs le crépuscule. On la représente sous la forme dune femme ą tźte de serpent. Le Dr Brugsch compare le couple « Kekou et Kekout » au dieu grec Érčbe.)
Referencat
Gjama e burrave rituali mortor ne zhdukje e siper, Shkruar nga: Zeri/AB
Nga dialektologjia te etnografia e tė foluritn ,Gjovalin Shkurtaj
Mbi vajin dhe vajtimin nė traditėn shqiptare, Prof. Dr. Vasil S. TOLE
Mitologjia, Foklori, Letėrsia, Tiranė 1982 Alfred Uēi,
Gjėma, gjėmėtarėt nė vajtimin me grupe nė Shqipėrinė e Veriut <Prof. Dr. Agron Fico
Ritet e vdekjes ne rrefashin e Dukagjinit, Vlorė Fetahaj-Berisha
F.Xharra
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fra_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn fao_Latn