als_Latn dik_Latn sag_Latn
24.11.10
Pushteti i Simulimeve
Lidhja midis skenareve apokaliptike të ngrohjes globale, ndalimit disaditor të fluturimeve mbi Europën veriore nga shpërthimi i vullkanit „Eyjafjallajëkull“ dhe zhvillimit urban në metropole si Londra, Nju Jorku apo Tokio mund ti shpëtojë kujtdo lexuesi, sado i vëmendshëm të jetë. Kjo lidhje është aq eluzive sa shumëkujt i sjell ndërmend disa nga barcaletat/gjëegjezat e Shvejkut. Sidoqoftë, përgjigja se cili është ky fill i padukshëm logjik midis të tre proçeseve të mësipërme është sa e shkurtër aq edhe e habitshme. Simulimet.
Janë simulimet ato që parashikojnë ngritjen e temperaturës globale në dekadat e ardhshme temë kjo rreth të cilës po ristrukturohet e gjithë ekonomia e teknologjia e vendeve të përparuara. Ishin po simulimet dhe jo eksperimentet në terren baza e vendimit për të ndaluar fluturimet mbi një pjesë të madhe të Europës në maj të këtij viti. Dhe janë po simulimet mjeti që planifikuesit urbanë preferojnë të përdorin gjithnjë e më shumë për krijimin apo modifikimin e hapësirave publike të metropoleve të mëdha. Tek të tre këto shembuj kemi të bëjmë me përpjekjen për të arritur atë mbi të cilën qindra vite pune matematicienësh, fizikantësh e filozofësh janë djegur në më të shumtën e rasteve pa rezultate të prekshme. Tek të tre këto raste kemi të bëjmë me përpjekjen për të parashikuar sjelljen e sistemeve komplekse. Sisteme tek të cilat dominojnë efektet e marrie-dhënieve, balanca dinamike ku ndryshimi i vogël i vetëm njërit prej një numri shumë të lartë parametrash mund të shkaktojë ndryshime cilësore të krejt sistemit duke e kaluar atë në një balancë të re.
Modelet kompjuterike dhe simulimet me to nuk janë të reja. Në fakt, ato kanë pushtuar prej të paktën katër dekadash shkencat ekzakte dhe inxhinieritë klasike duke filluar nga fizika teorike, matematika e aplikuar e astronomia deri tek aeronautika, arkitektura, gjenetika dhe mikrobiologjia. Ndër të tjerash edhe falë simulimeve dhe fuqisë së madhe kompjuterike, shkencat kanë hedhur dritë dekadat e fundit qofte mbi elementet pamatësisht të vogla si grimcat subbërthamore ashtu si dhe mbi elementet makroskopike të nivelit të galaksive e grupeve të galaksive apo dhe vetë gjithësisë(ve). Por megjithë sukseset shkencat na kanë dhënë fare pak përgjigje për proçeset që dominojnë jetën, shoqëritë, ekonomitë, mënyrat tona të organizimit, dinamikën e konflikteve apo ato të zhvillimeve urbane. Zona që ka mbetur për tu eksploruar është pra ajo midis, se si elemente të thjeshta vetëorganizohen në krijesa më të larta, si zhvillohen organizmat komplekse e si përftohet inteligjencë apo vetëdije kolektive nga bashkeveprimi i shumë elementëve. Pikërisht në këtë zonë simulimet sapo kanë filluar të zënë një vend prominent në duart e shkencëtarëve. Dhe hyrja në epokën e informacionit do ti ngrejë ato në mënyrë të padiskutueshme në mjetin më të rëndësishëm jo vetëm në shkencat natyrore e inxhinieritë klasike por edhe në degë që merren me studimin e sistemeve komplekse si ekonomia, sociologjia, politika etj. Falë simulimeve inxhinier ekonom, inxhinier ekolog, inxhinier sociolog, apo inxhinier komuniteti do të bëhen specializime të kërkuara.
Në qendër të besimit gjithnjë e më të madh tek modelet kompjuterike dhe simulimet të ndërtuara mbi to është ideja se informacioni, përpunimi e përhapja e tij është elementi definues i materies dhe formave të saj të organizimit. Në fizikën bashkëkohore informacioni dhe materia janë koncepte që po fillojnë t’i zbërthejnë kufijtë mes njëri tjetrit. Përpunimi e përhapja e informacionit si element definues përdoret dhe për organizimet komplekse ku proceset e kaosit dhe mekanizmat rregulluese që evoluojnë nga kaosi janë qëndrore. Prandaj përdorimi i makinave tona të përpunimit së informacionit, kompjuterave, për studimin e proceseve të kaosit dhe të rregullimit të organizimeve komplekse bëhet e kuptueshme.
Shembuj evidentë në natyrë të sistemeve me inteligjencë kolektive si psh. kolonitë e milingonave shërbejnë prej kohësh si modele për zgjidhjen e shumë tipe problemesh kompjuterike. Milingonat, në vetevete krijesa shumë të thjeshta e jointeligjente, krijojnë nëpërmjet ndjekjes së disa rregullave të thjeshta bashkësi tejet inteligjente, të afta jo vetëm të mbijetojnë por edhe të evoluojnë mekanizma shumë efektive kërkimi që studiohen intensivisht nga biologë e informaticienë. Sot një klasë e tërë algoritmesh kërkimi imiton në thelb kolonitë e milingonave. Këtu kemi pra një nga shembujt e shumtë ku një model natyror aplikohet tek sisteme artificiale (kompjuterat, Interneti, rrjeti i telefonisë celulare etj). Fuqia kompjuterike e sotme dhe rritja e kompleksitetit të sistemeve tona të përpunimit të informacionit janë drejt rrugës për të mundësuar të kundërtën. Aplikimin e rezultateve që dalin nga simulimet në sistemet komplekse natyrore si ekonomia, shoqëria, komunitetet, qytetet etj.
Simulimet, Modelet dhe Procesi Shkencor
Efektin më të shpejtë e mbase atë më të qëndrueshmin simulimet do ta kenë tek procesi shkencor. Karakteristika më e rëndësishme e procesit shkencor është eksperimentimi apo testimi i modeleve. Eshtë eksperimenti ajo që e ngre një disiplinë nga hokus-pokusi në shkencë. Mungesa e eksperimentimit i bën modelet/teorite dhe diskutimet mbi to, sado matematikë dhe statistikë të përmbajnë, sado mjekroshë të jenë diskutuesit, jo më të mira sesa fallxhoren e mëhallës apo bisedat mbi fundin e filxhaneve të kafes.
Pikërisht tek testimi/eksperimentimi është vendi ku përdorimi i shëndetshëm i simulimeve shpaloset me efektin katalizues të të gjithë procesit të krijimit dhe zhvillimit të modeleve për botën që na rrethon. Nëse dje një shkencëtari i duheshin disa vjet për të kryer një eksperiment mbi një ndryshim modeli sot e aq më tepër në të ardhmen nëpërmjet konsultimit me një simulim duhen pak minuta për të kuptuar problemet kryesore të modelit. Cikli i ndryshimeve dhe përmirësimeve iterative të modeleve shkurtohet kështu në mënyre drastike.
Simulimet nuk duhen parë si zëvendësuese të eksperimenteve reale të cilat kanë fjalën e fundit në procesin shkencor. Por në momentin që një model vihet për t’u testuar nëpërmjet një eksperimenti ky model do të jëtë pjekur e zhvilluar në një shkallë të paarritshme vetëm me metoda analitike falë mijëra cikleve të mëparshme të simulimeve e përmirësimeve. Nëse pra më parë procesi shkencor karakterizohej nga cikli iterativ model-eksperiment ky proces sot në një numër gjithnjë e në rritje shkencash karakterizohet nga cikli i ri model-simulim-eksperimentim. Ndarja klasike e specializimeve tek shkencëtarët në modelues dhe eksperimentues do t’i lërë vendin ndarjes cilësisht të re të modeluesve, simuluesve dhe eksperimentuesve ku simuluesit do të punojnë shumë më ngushtë me modeluesit sesa me eksperimentuesit.
Simulimet dhe Sistemet Komplekse
Shoqëritë e ekonomitë së bashku me komunitetet e qytetet tona do të influencohen masivisht nga hyrja e simulimeve në skenë. Në radhë të parë këto sisteme komplekse do të influencohen nga vetë ndryshimi i procesit shkencor. Studimi e kërkimi tek këto sisteme do të fitojë një element kuantitativ që nuk e ka gëzuar ndonjëherë. Efekti më i prekshëm do të jetë megjithatë përdorimi inxhinierik i simulimeve në sistemet komplekse. Çfarë efekti do të ketë një taksë e caktuar në një ekonomi lokale? Çfarë impakti ka një rregull i caktuar tek një komunitet? Si dhe ku duhet goditur një rrjet kriminal? Për të kaluar më pas tek pyetjet e mëdha. Si i duhet përgjigjur një krize të madhe ekonomike si kjo që sapo kaluam? Cilat hallka e sa përqind e ekonomisë duhen privatizuar? Çfarë sistemi rregullativ është optimal për një ambient të caktuar? Simulimet do të jenë një ndihmë e madhe në përgjigjen e të gjitha këtyre pyetjeve. E theksoj termin „ndihmë“ pasi simulimet tek sistemet komplekse nuk prodhojnë rezultate të transferueshme drejtpërdrejt në realitet. Duhet një sy i stërvitur për të kuptuar drejt se cilat aspekte të rezultateve duhen marrë parasysh e cilat jo, cilat duhen konfirmuar me eksperimente e cilat mund të përdoren direkt.
Është e vështirë të imagjinosh një të ardhme të afërt ku debatet e mëdha e të vogla social-ekonomike do të bëhen mbi njërin apo tjetrin rezultat simulimesh. Shumë më i mundshëm do të jetë një tranzicion në shoqërinë e informacionit që do të karakterizohet nga debate e ideologji të epokës industriale prapa të cilave skuadra inxhinieresh servirin rezultate simulimesh apo ndërtojnë modele rregulluese që kanë kaluar nëpër shumë cikle përmirësimi model-simulim. Nën një fjalor ekonomik e politik industrial do të fshihen simulimet e modelet kompjuterike, mishërimi i epokës së informacionit dora vetë. Mbase në një shoqëri informacioni do të lindë nevoja edhe për një tjetër profil intelektualësh apo vendimmarrësish. Palët në diskutimin publik do të duhet të jenë të aftë të debatojnë apo nëse e do puna edhe të kundërshtojnë e të kritikojnë rezultate simulimesh dhe këtë mund ta arrijnë vetëm nga njohja e mirë e tyre dhe e teknologjisë përkatëse.
Janë simulimet ato që parashikojnë ngritjen e temperaturës globale në dekadat e ardhshme temë kjo rreth të cilës po ristrukturohet e gjithë ekonomia e teknologjia e vendeve të përparuara. Ishin po simulimet dhe jo eksperimentet në terren baza e vendimit për të ndaluar fluturimet mbi një pjesë të madhe të Europës në maj të këtij viti. Dhe janë po simulimet mjeti që planifikuesit urbanë preferojnë të përdorin gjithnjë e më shumë për krijimin apo modifikimin e hapësirave publike të metropoleve të mëdha. Tek të tre këto shembuj kemi të bëjmë me përpjekjen për të arritur atë mbi të cilën qindra vite pune matematicienësh, fizikantësh e filozofësh janë djegur në më të shumtën e rasteve pa rezultate të prekshme. Tek të tre këto raste kemi të bëjmë me përpjekjen për të parashikuar sjelljen e sistemeve komplekse. Sisteme tek të cilat dominojnë efektet e marrie-dhënieve, balanca dinamike ku ndryshimi i vogël i vetëm njërit prej një numri shumë të lartë parametrash mund të shkaktojë ndryshime cilësore të krejt sistemit duke e kaluar atë në një balancë të re.
Modelet kompjuterike dhe simulimet me to nuk janë të reja. Në fakt, ato kanë pushtuar prej të paktën katër dekadash shkencat ekzakte dhe inxhinieritë klasike duke filluar nga fizika teorike, matematika e aplikuar e astronomia deri tek aeronautika, arkitektura, gjenetika dhe mikrobiologjia. Ndër të tjerash edhe falë simulimeve dhe fuqisë së madhe kompjuterike, shkencat kanë hedhur dritë dekadat e fundit qofte mbi elementet pamatësisht të vogla si grimcat subbërthamore ashtu si dhe mbi elementet makroskopike të nivelit të galaksive e grupeve të galaksive apo dhe vetë gjithësisë(ve). Por megjithë sukseset shkencat na kanë dhënë fare pak përgjigje për proçeset që dominojnë jetën, shoqëritë, ekonomitë, mënyrat tona të organizimit, dinamikën e konflikteve apo ato të zhvillimeve urbane. Zona që ka mbetur për tu eksploruar është pra ajo midis, se si elemente të thjeshta vetëorganizohen në krijesa më të larta, si zhvillohen organizmat komplekse e si përftohet inteligjencë apo vetëdije kolektive nga bashkeveprimi i shumë elementëve. Pikërisht në këtë zonë simulimet sapo kanë filluar të zënë një vend prominent në duart e shkencëtarëve. Dhe hyrja në epokën e informacionit do ti ngrejë ato në mënyrë të padiskutueshme në mjetin më të rëndësishëm jo vetëm në shkencat natyrore e inxhinieritë klasike por edhe në degë që merren me studimin e sistemeve komplekse si ekonomia, sociologjia, politika etj. Falë simulimeve inxhinier ekonom, inxhinier ekolog, inxhinier sociolog, apo inxhinier komuniteti do të bëhen specializime të kërkuara.
Në qendër të besimit gjithnjë e më të madh tek modelet kompjuterike dhe simulimet të ndërtuara mbi to është ideja se informacioni, përpunimi e përhapja e tij është elementi definues i materies dhe formave të saj të organizimit. Në fizikën bashkëkohore informacioni dhe materia janë koncepte që po fillojnë t’i zbërthejnë kufijtë mes njëri tjetrit. Përpunimi e përhapja e informacionit si element definues përdoret dhe për organizimet komplekse ku proceset e kaosit dhe mekanizmat rregulluese që evoluojnë nga kaosi janë qëndrore. Prandaj përdorimi i makinave tona të përpunimit së informacionit, kompjuterave, për studimin e proceseve të kaosit dhe të rregullimit të organizimeve komplekse bëhet e kuptueshme.
Shembuj evidentë në natyrë të sistemeve me inteligjencë kolektive si psh. kolonitë e milingonave shërbejnë prej kohësh si modele për zgjidhjen e shumë tipe problemesh kompjuterike. Milingonat, në vetevete krijesa shumë të thjeshta e jointeligjente, krijojnë nëpërmjet ndjekjes së disa rregullave të thjeshta bashkësi tejet inteligjente, të afta jo vetëm të mbijetojnë por edhe të evoluojnë mekanizma shumë efektive kërkimi që studiohen intensivisht nga biologë e informaticienë. Sot një klasë e tërë algoritmesh kërkimi imiton në thelb kolonitë e milingonave. Këtu kemi pra një nga shembujt e shumtë ku një model natyror aplikohet tek sisteme artificiale (kompjuterat, Interneti, rrjeti i telefonisë celulare etj). Fuqia kompjuterike e sotme dhe rritja e kompleksitetit të sistemeve tona të përpunimit të informacionit janë drejt rrugës për të mundësuar të kundërtën. Aplikimin e rezultateve që dalin nga simulimet në sistemet komplekse natyrore si ekonomia, shoqëria, komunitetet, qytetet etj.
Simulimet, Modelet dhe Procesi Shkencor
Efektin më të shpejtë e mbase atë më të qëndrueshmin simulimet do ta kenë tek procesi shkencor. Karakteristika më e rëndësishme e procesit shkencor është eksperimentimi apo testimi i modeleve. Eshtë eksperimenti ajo që e ngre një disiplinë nga hokus-pokusi në shkencë. Mungesa e eksperimentimit i bën modelet/teorite dhe diskutimet mbi to, sado matematikë dhe statistikë të përmbajnë, sado mjekroshë të jenë diskutuesit, jo më të mira sesa fallxhoren e mëhallës apo bisedat mbi fundin e filxhaneve të kafes.
Pikërisht tek testimi/eksperimentimi është vendi ku përdorimi i shëndetshëm i simulimeve shpaloset me efektin katalizues të të gjithë procesit të krijimit dhe zhvillimit të modeleve për botën që na rrethon. Nëse dje një shkencëtari i duheshin disa vjet për të kryer një eksperiment mbi një ndryshim modeli sot e aq më tepër në të ardhmen nëpërmjet konsultimit me një simulim duhen pak minuta për të kuptuar problemet kryesore të modelit. Cikli i ndryshimeve dhe përmirësimeve iterative të modeleve shkurtohet kështu në mënyre drastike.
Simulimet nuk duhen parë si zëvendësuese të eksperimenteve reale të cilat kanë fjalën e fundit në procesin shkencor. Por në momentin që një model vihet për t’u testuar nëpërmjet një eksperimenti ky model do të jëtë pjekur e zhvilluar në një shkallë të paarritshme vetëm me metoda analitike falë mijëra cikleve të mëparshme të simulimeve e përmirësimeve. Nëse pra më parë procesi shkencor karakterizohej nga cikli iterativ model-eksperiment ky proces sot në një numër gjithnjë e në rritje shkencash karakterizohet nga cikli i ri model-simulim-eksperimentim. Ndarja klasike e specializimeve tek shkencëtarët në modelues dhe eksperimentues do t’i lërë vendin ndarjes cilësisht të re të modeluesve, simuluesve dhe eksperimentuesve ku simuluesit do të punojnë shumë më ngushtë me modeluesit sesa me eksperimentuesit.
Simulimet dhe Sistemet Komplekse
Shoqëritë e ekonomitë së bashku me komunitetet e qytetet tona do të influencohen masivisht nga hyrja e simulimeve në skenë. Në radhë të parë këto sisteme komplekse do të influencohen nga vetë ndryshimi i procesit shkencor. Studimi e kërkimi tek këto sisteme do të fitojë një element kuantitativ që nuk e ka gëzuar ndonjëherë. Efekti më i prekshëm do të jetë megjithatë përdorimi inxhinierik i simulimeve në sistemet komplekse. Çfarë efekti do të ketë një taksë e caktuar në një ekonomi lokale? Çfarë impakti ka një rregull i caktuar tek një komunitet? Si dhe ku duhet goditur një rrjet kriminal? Për të kaluar më pas tek pyetjet e mëdha. Si i duhet përgjigjur një krize të madhe ekonomike si kjo që sapo kaluam? Cilat hallka e sa përqind e ekonomisë duhen privatizuar? Çfarë sistemi rregullativ është optimal për një ambient të caktuar? Simulimet do të jenë një ndihmë e madhe në përgjigjen e të gjitha këtyre pyetjeve. E theksoj termin „ndihmë“ pasi simulimet tek sistemet komplekse nuk prodhojnë rezultate të transferueshme drejtpërdrejt në realitet. Duhet një sy i stërvitur për të kuptuar drejt se cilat aspekte të rezultateve duhen marrë parasysh e cilat jo, cilat duhen konfirmuar me eksperimente e cilat mund të përdoren direkt.
Është e vështirë të imagjinosh një të ardhme të afërt ku debatet e mëdha e të vogla social-ekonomike do të bëhen mbi njërin apo tjetrin rezultat simulimesh. Shumë më i mundshëm do të jetë një tranzicion në shoqërinë e informacionit që do të karakterizohet nga debate e ideologji të epokës industriale prapa të cilave skuadra inxhinieresh servirin rezultate simulimesh apo ndërtojnë modele rregulluese që kanë kaluar nëpër shumë cikle përmirësimi model-simulim. Nën një fjalor ekonomik e politik industrial do të fshihen simulimet e modelet kompjuterike, mishërimi i epokës së informacionit dora vetë. Mbase në një shoqëri informacioni do të lindë nevoja edhe për një tjetër profil intelektualësh apo vendimmarrësish. Palët në diskutimin publik do të duhet të jenë të aftë të debatojnë apo nëse e do puna edhe të kundërshtojnë e të kritikojnë rezultate simulimesh dhe këtë mund ta arrijnë vetëm nga njohja e mirë e tyre dhe e teknologjisë përkatëse.
Posted by Endri at 9:26 PM No comments:
6.3.10
Revolucioni i Heshtur
Bashkëveprimi si Agjent Ndryshimi
Një nga pasojat e ritmit të lartë të ndryshimeve në teknologjinë numerike eshtë që të le fare pak kohë për të vështruar mbrapa. Edhe pse një vështrim i shkurtër nga tranzistorët e parë deri tek rrjetet kompjuterike komplekse të sotme nën prizmin e komunikimit me këto sisteme na ndihmon të zbërthejmë disa prej dinamikave më të rëndësishme sociale e kulturore të së sotmes ashtu sikurse na mundëson të humbasim shkurt në labirintet e së ardhmes.
Më kujtohet akoma mirë hija solemne e muzeale e një dhome në godinën e universitetit pse kishte disa nga kartat me vrima me të cilat mund të ishin shkruar aktet fillestare të komunikimit njeri-makinë. Një gjysëm shekulli më parë, kompjuterat qëndrorë ("mainframe"), kolosë shumëtonësh që zinin jo pak herë një kat të tërë të një ndërtese dominonin aparatet për përpunimin e informacioneve. Bashkëveprimi me to bëhej nëpërmjet kartash me një „kod“ të caktuar vrimash. Këto lloj mamuthësh dixhitale mund të përdoreshin vetëm nga një numër shumë i kufizuar specialistësh. Demografia e përdoruesve të kompjuterave ndryshoi krejtësisht në vitet 80-të e 90-të. Para së gjithash nga zhvillimi i aparateve dhe sipërfaqeve grafike për bashkëveprimin me kompjuterin. Përdorimi i kombinuar i miut, tastieres, ekranit dhe programeve grafike bashkëvepruese bëri që njohuria e gjuhëve të programimit të mos ishte më kusht i domosdoshëm në komunikimin njeri-makinë. Me këtë zhvillim barriera kryesore e komunikimit ra përfundimisht dhe aksesi në botën e kompjuterave pushoi së qeni domen ekskluziv i specialistëve. Ky hop cilësor në bashkëveprimin me kompjuterat qe së fundmi dhe shtylla kryesore qoftë për vetë masivizimin e Internetit ashtu dhe për zhvillimin e globalizimit në formën që e përjetojmë sot ku shkëmbimi dhe përpunimi i shpejtë i informacioneve është i domosdoshëm.
Kulturat brenda Internetit ashtu si marrie-dhëniet e tij komplekse me realitetin janë kushtëzuar rrënjësisht nga tastiera dhe ekrani. Nga njëri kah ushqimi i kompjuterave dhe Internetit me informacione duhet akoma të bëhet nëpërmjet tastieres e mausit gjë që kufizon qoftë shpejtësinë ashtu edhe dhënien e kontekstit të informacionit. Flas për kontekstin e një informacioni pasi tastiera dhe mausi nuk janë aparate të përshtatshme për bashkëveprim gjatë lëvizjes dhe informacionet që jepen me to e humbin krejtësisht kontekstin social apo hapësinor. Në kahun tjetër marrja e informacionit nëpërmjet ekranit ka krijuar një ndarje ndërmjet virtuales dhe reales që është e futur thellë edhe në kulturën moderne. Vetë aparatet celulare këtë ndasi nuk e heqin, përkundrazi problemet me tastieren dhe ekranin i kanë ngritur në një kulm të ri krahas problemeve që kanë zgjidhur.
Megjithatë, shenjat se sot po përjetojmë fillimin e një revolucioni të dytë të mënyrave të bashkëveprimit me pasoja akoma me të thella se ai i viteve 80-90 po shtohen. Bashkëveprimi me kompjuterin nëpërmjet miut, tastieres, ekranit dhe programeve grafike po i lë vendin paradigmave të reja të bashkëveprimit përfshirë këtu bashkëveprimit me gjeste, me prekje, me zë apo me një kombinim të të gjithave. Inovacioni në format e bashkëveprimit është bërë poashtu fokusi kryesor i industrisë informatike duke i zënë vendin manisë së deritanishme për procesorë më të shpejtë. Nga njëra anë sepse industria ka probleme me mbajtjen e hapit të deritanishëm të fuqizimit të proçesorëve. Por mbi të gjitha sepse vetëm tani ka filluar të kuptohet drejt se format e bashkëveprimit inteligjent të njerëzve me kompjuterat janë kyç për kalimin në një shoqëri informacioni.
Dimensioni Numerik dhe Interrealiteti
Impakti social i paradigmave të reja të bashkëveprimit do të jetë jo më pak revolucionar se ai i miut e tastierës. Me format e reja të bashkëveprimit do të ndryshojë mënyra si punojmë e mësojmë, si luajmë e si krijojmë. Përveç kësaj, për herë të parë informacionet e botës reale mund të „përvishen“ e shkrihen me ato të hapësirës virtuale dhe ndarja aktuale midis reales e virtuales do të vijë duke u zbutur deri në zhdukje për ti lënë vendin një sistemi hibrid, një realiteti të pasuruar me një dimension numerik, një Interrealiteti. Shoqëritë ku informacionet e botës reale mund të kalohen në atë të hapësirës numerike apo anasjelltas pa ndërmjetësim vetëm nëpërmjet gjesteve e zërit do të jenë cilësisht të ndryshme nga shoqëritë e sotme. Konteksti social, vendor dhe kohor i veprimeve tona në realitet do të kalojë pa humbje në hapësirën numerike. Aktet sociale reale do të pasurohen me profilet virtuale dhe anasjelltas. Teknologjia e bashkëveprimit ka përparuar aq shumë sa që sot e kësaj dite edhe një gjest si dhënia e dorës do të mjaftonte për ta futur partnerin paralelisht si lidhje në rrjetin përkates social online apo për të bërë një kontroll të lidhjeve të përbashkëta të këtij personi dhe vetes. Pra një gjest real, me kontekst social e lokal së shpejti do të nisë një zinxhir aksionesh në dimensionin numerik.
Externalizimi i Mendimit
Mënyrat e reja të bashkëveprimit dhe dhënia e kontekstit informacioneve që i japim Internetit ndryshon raportin që kemi me vetë proçesin e mendimit. Që sot shumëkush nga ne është mësuar që në problemin më të vogël të konsultohet nëpërmjet një kërkimi me Internetin. Zgjidhjen e pyetjeve dhe problemeve për të cilat më parë na duhej ti qaseshim vetëm nëpërmjet llogjikës dhe eksperiencës vetjake tani ja besojmë kërkimit e bashkëveprimit me Internetin duke ju nënshtruar gjithnjë e më shumë pushtetit vendimmarrës të algoritmeve brenda këtij sistemi. Interneti shërben sot pra si memorie e tru global. Ky proçes eksternalizimi i mendimit siç është quajtur nga Frank Schirrmacher, do të thellohet në Interrealitet, duke i dhënë algoritmeve një vend akoma më të rëndësishëm se ai që ata zënë tashmë. Në fakt që sot vendime të ndryshme si psh. në rrjetet sociale online se cila nga lidhjet sociale ka prioritet apo cili person është më i „afërt“ merren nga algoritme.
Liria tek Algoritmet
Në momentin që algoritmet marrin vendime individuale për ne, fenomen ky që do të thellohet me ardhjen e teknologjive të reja të bashkëveprimit e shkrirjen e Internetit dhe realitetit, na duhet të shtrojme pyetjen e lirisë. Çfarë është liria tek algoritmet kur vetë nocioni i algoritmit është ai i ndërmarrjes së hapave të paracaktuar për të arritur një qëllim? Liria tek algoritmet është në radhë të parë transparencë. Schirrmacher propozon një mënyrë narrative të „treguarit“ të algoritmeve në mënyrë që edhe njerëzit e thjeshtë të kuptojnë se çfarë bëjnë ato. Kjo është vetëm pjesërisht e mundur pasi algoritmet janë komplekse dhe forma narrative nuk është e përshtatshme për përshkrimin e tyre. Tregimi narrativ i algoritmeve mund të na japë mënyrën e funksionimit të tyre në vija të trasha por nuk mund të na bëjë të kuptojmë pse algoritmi mori njërin vendim e jo një tjetër.
Koncepti i lirisë brenda algoritmeve mendoj se duhet zgjeruar përtej transparencës edhe me konceptin e ndryshimit/bashkëveprimit me to në grada të ndryshme. Njëra gradë do të ishte ndryshimi i peshës së dimensioneve ekzistuese të algoritmit. Fjala vjen, tek shembulli i lidhjeve sociale priorizohen zakonisht lidhjet me të cilat kemi komunikuar më shpesh (Google Mail përdor një algoritëm të tillë). Këtu grada e parë do të ishte që përdoruesit të kenë mundësi të ndryshojnë peshën e dimensionit të komunikimit kundrejt një dimensioni tjetër, psh. lidhjet që kemi me të afërta familjarisht etj. Tek kjo gradë kemi të bëjmë me ndryshime kuantitative pasi algoritmi në vetvete nuk ndryshon por ndryshon pesha e dimensioneve ekzistuese brenda tij. Grada e dytë do të ishte grada kualitative ku ne mund të ndryshojmë vetë modelin/thelbin e algoritmit. Të dyja këto gradë lirie besoj do të arrihen vetëm nëse mundësojmë vizualizimin e modeleve të algoritmeve dhe bashkëveprimin me këto modele. Vizualizimi dhe aftësia për të manipuluar modelet e algoritmeve do të përbënte për mendimin tim një hop cilësor në demokratizimin e algoritmeve ashtu siç qe një hop cilësor futja e miut dhe tastieres për bashkëveprimin me kompjuterin. Kombinimi i të dyja gradave të lirisë, asaj kuantitative e kualitative do të na mundësojë të zhvillojmë ndjesi intuitive për funksionimin e tyre sidomos nëpërmjet cikleve të shpejta të feedback-ut midis ndryshimit e përdorimit.
Gjithsesi, liria nuk qëndron tek algoritmet e personalizuara të sotme ku i njëjti algoritëm ushqehet me të dhëna individuale por tek algoritmet individuale ku ato të njërit individ ndryshojnë në mënyrë kualitative e kuantitative ndaj atyre të një individi tjetër.
Shoqëria e Informacionit dhe Ekonomia e Rrjeteve
Ndryshime minimale në bashkëveprimin e elementeve të një sistemi mund të ndryshojnë krejt strukturën e sistemit. Kjo maksimë e rrjeteve/sistemeve komplekse bazohet në dinamikat e marrie-dhenieve (feedback) dhe mund të aplikohet fare mirë për botën e hiperndërlidhur e komplekse të së sotmes e të së ardhmes. Ndryshimet sociale që vijnë nga përparimet në teknologjitë e bashkëveprimit dhe Interneti kanë filluar të bëhen të dukshme që tani në grupe e industri të caktuara. Ekosistemet e „startup“-eve dhe kulturat profesionale në industrinë e softuerëve na shërbejnë si shembujt e parë. Vetë modeli i korporatave ka filluar të sfidohet nga modeli i firmave te vogla, agile dhe te rrjetëzuara mirë. Përparësia e korporatave të sotme, kostot e ulëta të transaksioneve të brendshme, në një shoqëri informacioni zbehet apo zhduket. Poashtu humbja e pashmangshme e fleksibilitetit që vjen si pasojë e madhësisë i bën korporatat të jenë në dizavantazh evolucionar ndaj modelit të rrjeteve të firmave e të kthehen së shpejti në specie në rrezik. Ashtu si në fushën e softuerëve edhe në prodhim rruga nga një ide tek një produkt konkurues po bëhet gjithnjë e më e shkurtër e kërkon gjithnjë e më pak kapital apo stoqe të garantuara fillestare. Prandaj industria e softuerëve ku kapitali me i rëndësishëm janë idetë e vetë njerëzit duhet ndjekur me vëmendje si pararendëse e modeleve ekonomike që do të mbizotërojnë në shoqërinë e informacionit.
Piratët si Krah Politik drejt Shoqërive të Informacionit
Shkrirja e Internetit dhe realitetit, bashkë me mundësitë e mëdha e problemet që krijon ka filluar tashmë të shpaloset duke e bërë vizionin e një shoqërie informacioni më të prekshëm dhe shumë më të afërt. Megjithatë, ideologjitë bashkë me modelet ekzistuese që na shërbejnë si sisteme referimi janë akoma të bazuara në një epoke industriale dhe si të tilla janë të papërshtatshme për orientimin në një shoqëri që do të përcaktohet në masë të madhe nga dinamikat e inovacioneve, ekosistemet e ideve dhe zinxhirët ushqimorë të informacionit. Për këtë arësye lëvizje si ajo e piratëve, të lindura pa shumë bagazh e barrë ideologjike nga epoka industriale kanë rëndësi për ndërtimin dhe trajtimin e ideologjive e modeleve të përshtatshme për një shoqëri informacioni. Ndonëse revolucioni i heshtur i teknologjive të informacionit e të bashkëveprimit e ka patur dhe e ka epiqendrën në bregun perëndimor të SHBA-së eksperimentet me ideologjitë e modelet e shoqërive të informacionit mendoj se do të kryhen gjërësisht në Europën perëndimore. Kjo, për të njëjtën arësye pse të gjelbërit e kanë patur deri më tani shumë më të vështirë aksesin në tribunat nacionale politike e ideologjike të SHBA-së sesa në ato të vendeve europiane megjithëse kanë patur fillimisht lëvizje po aq në mos më të fuqishme. Sistemet zgjedhore europiane ndryshe nga ai amerikan lejojnë ngritjen e përforcimin e xhepave ideologjikë e politikë në rang nacional. Akoma nuk mund të thuhet nëse do ti shohim piratët të dalin si forcë më vete apo si pjesë e rëndësishme e të gjelbërve. Por në Europë kësaj lëvizjeje nuk do ti duhet medoemos të integrohet e konformohet brenda partive të mëdha politike duke i lënë liri të madhe veprimi politik e ideologjik për të ardhmen.
Nuk duhet harruar megjithatë që ndryshe nga zhvendosjet kulturore e politike të perëndimit të mbas viteve 68-të të rinjtë -bartësit kryesorë të ndryshimeve të atyre viteve- sot nuk zënë më një peshë të madhe demografike. Nëse piratët do ti shohim së shpejti në radarin politik europian apo amerikan të pjekur me ideologji e vizione të përshtatshme do të mbetet një pikëpyetje që vetëm koha do të dijë ti përgjigjet. Në çdo rast mendoj se kemi shumë më tepër nevojë për lëvizje e pika orientuese të reja që të na shoqërojnë në rrugën drejt epokes së re të informacionit sesa për riciklimin e modeleve e ideologjive që kanë dështuar dhe për vetë epokën -tashmë në mbyllje- industriale për të cilën ishin nisur pikësëpari.
Një nga pasojat e ritmit të lartë të ndryshimeve në teknologjinë numerike eshtë që të le fare pak kohë për të vështruar mbrapa. Edhe pse një vështrim i shkurtër nga tranzistorët e parë deri tek rrjetet kompjuterike komplekse të sotme nën prizmin e komunikimit me këto sisteme na ndihmon të zbërthejmë disa prej dinamikave më të rëndësishme sociale e kulturore të së sotmes ashtu sikurse na mundëson të humbasim shkurt në labirintet e së ardhmes.
Më kujtohet akoma mirë hija solemne e muzeale e një dhome në godinën e universitetit pse kishte disa nga kartat me vrima me të cilat mund të ishin shkruar aktet fillestare të komunikimit njeri-makinë. Një gjysëm shekulli më parë, kompjuterat qëndrorë ("mainframe"), kolosë shumëtonësh që zinin jo pak herë një kat të tërë të një ndërtese dominonin aparatet për përpunimin e informacioneve. Bashkëveprimi me to bëhej nëpërmjet kartash me një „kod“ të caktuar vrimash. Këto lloj mamuthësh dixhitale mund të përdoreshin vetëm nga një numër shumë i kufizuar specialistësh. Demografia e përdoruesve të kompjuterave ndryshoi krejtësisht në vitet 80-të e 90-të. Para së gjithash nga zhvillimi i aparateve dhe sipërfaqeve grafike për bashkëveprimin me kompjuterin. Përdorimi i kombinuar i miut, tastieres, ekranit dhe programeve grafike bashkëvepruese bëri që njohuria e gjuhëve të programimit të mos ishte më kusht i domosdoshëm në komunikimin njeri-makinë. Me këtë zhvillim barriera kryesore e komunikimit ra përfundimisht dhe aksesi në botën e kompjuterave pushoi së qeni domen ekskluziv i specialistëve. Ky hop cilësor në bashkëveprimin me kompjuterat qe së fundmi dhe shtylla kryesore qoftë për vetë masivizimin e Internetit ashtu dhe për zhvillimin e globalizimit në formën që e përjetojmë sot ku shkëmbimi dhe përpunimi i shpejtë i informacioneve është i domosdoshëm.
Kulturat brenda Internetit ashtu si marrie-dhëniet e tij komplekse me realitetin janë kushtëzuar rrënjësisht nga tastiera dhe ekrani. Nga njëri kah ushqimi i kompjuterave dhe Internetit me informacione duhet akoma të bëhet nëpërmjet tastieres e mausit gjë që kufizon qoftë shpejtësinë ashtu edhe dhënien e kontekstit të informacionit. Flas për kontekstin e një informacioni pasi tastiera dhe mausi nuk janë aparate të përshtatshme për bashkëveprim gjatë lëvizjes dhe informacionet që jepen me to e humbin krejtësisht kontekstin social apo hapësinor. Në kahun tjetër marrja e informacionit nëpërmjet ekranit ka krijuar një ndarje ndërmjet virtuales dhe reales që është e futur thellë edhe në kulturën moderne. Vetë aparatet celulare këtë ndasi nuk e heqin, përkundrazi problemet me tastieren dhe ekranin i kanë ngritur në një kulm të ri krahas problemeve që kanë zgjidhur.
Megjithatë, shenjat se sot po përjetojmë fillimin e një revolucioni të dytë të mënyrave të bashkëveprimit me pasoja akoma me të thella se ai i viteve 80-90 po shtohen. Bashkëveprimi me kompjuterin nëpërmjet miut, tastieres, ekranit dhe programeve grafike po i lë vendin paradigmave të reja të bashkëveprimit përfshirë këtu bashkëveprimit me gjeste, me prekje, me zë apo me një kombinim të të gjithave. Inovacioni në format e bashkëveprimit është bërë poashtu fokusi kryesor i industrisë informatike duke i zënë vendin manisë së deritanishme për procesorë më të shpejtë. Nga njëra anë sepse industria ka probleme me mbajtjen e hapit të deritanishëm të fuqizimit të proçesorëve. Por mbi të gjitha sepse vetëm tani ka filluar të kuptohet drejt se format e bashkëveprimit inteligjent të njerëzve me kompjuterat janë kyç për kalimin në një shoqëri informacioni.
Dimensioni Numerik dhe Interrealiteti
Impakti social i paradigmave të reja të bashkëveprimit do të jetë jo më pak revolucionar se ai i miut e tastierës. Me format e reja të bashkëveprimit do të ndryshojë mënyra si punojmë e mësojmë, si luajmë e si krijojmë. Përveç kësaj, për herë të parë informacionet e botës reale mund të „përvishen“ e shkrihen me ato të hapësirës virtuale dhe ndarja aktuale midis reales e virtuales do të vijë duke u zbutur deri në zhdukje për ti lënë vendin një sistemi hibrid, një realiteti të pasuruar me një dimension numerik, një Interrealiteti. Shoqëritë ku informacionet e botës reale mund të kalohen në atë të hapësirës numerike apo anasjelltas pa ndërmjetësim vetëm nëpërmjet gjesteve e zërit do të jenë cilësisht të ndryshme nga shoqëritë e sotme. Konteksti social, vendor dhe kohor i veprimeve tona në realitet do të kalojë pa humbje në hapësirën numerike. Aktet sociale reale do të pasurohen me profilet virtuale dhe anasjelltas. Teknologjia e bashkëveprimit ka përparuar aq shumë sa që sot e kësaj dite edhe një gjest si dhënia e dorës do të mjaftonte për ta futur partnerin paralelisht si lidhje në rrjetin përkates social online apo për të bërë një kontroll të lidhjeve të përbashkëta të këtij personi dhe vetes. Pra një gjest real, me kontekst social e lokal së shpejti do të nisë një zinxhir aksionesh në dimensionin numerik.
Externalizimi i Mendimit
Mënyrat e reja të bashkëveprimit dhe dhënia e kontekstit informacioneve që i japim Internetit ndryshon raportin që kemi me vetë proçesin e mendimit. Që sot shumëkush nga ne është mësuar që në problemin më të vogël të konsultohet nëpërmjet një kërkimi me Internetin. Zgjidhjen e pyetjeve dhe problemeve për të cilat më parë na duhej ti qaseshim vetëm nëpërmjet llogjikës dhe eksperiencës vetjake tani ja besojmë kërkimit e bashkëveprimit me Internetin duke ju nënshtruar gjithnjë e më shumë pushtetit vendimmarrës të algoritmeve brenda këtij sistemi. Interneti shërben sot pra si memorie e tru global. Ky proçes eksternalizimi i mendimit siç është quajtur nga Frank Schirrmacher, do të thellohet në Interrealitet, duke i dhënë algoritmeve një vend akoma më të rëndësishëm se ai që ata zënë tashmë. Në fakt që sot vendime të ndryshme si psh. në rrjetet sociale online se cila nga lidhjet sociale ka prioritet apo cili person është më i „afërt“ merren nga algoritme.
Liria tek Algoritmet
Në momentin që algoritmet marrin vendime individuale për ne, fenomen ky që do të thellohet me ardhjen e teknologjive të reja të bashkëveprimit e shkrirjen e Internetit dhe realitetit, na duhet të shtrojme pyetjen e lirisë. Çfarë është liria tek algoritmet kur vetë nocioni i algoritmit është ai i ndërmarrjes së hapave të paracaktuar për të arritur një qëllim? Liria tek algoritmet është në radhë të parë transparencë. Schirrmacher propozon një mënyrë narrative të „treguarit“ të algoritmeve në mënyrë që edhe njerëzit e thjeshtë të kuptojnë se çfarë bëjnë ato. Kjo është vetëm pjesërisht e mundur pasi algoritmet janë komplekse dhe forma narrative nuk është e përshtatshme për përshkrimin e tyre. Tregimi narrativ i algoritmeve mund të na japë mënyrën e funksionimit të tyre në vija të trasha por nuk mund të na bëjë të kuptojmë pse algoritmi mori njërin vendim e jo një tjetër.
Koncepti i lirisë brenda algoritmeve mendoj se duhet zgjeruar përtej transparencës edhe me konceptin e ndryshimit/bashkëveprimit me to në grada të ndryshme. Njëra gradë do të ishte ndryshimi i peshës së dimensioneve ekzistuese të algoritmit. Fjala vjen, tek shembulli i lidhjeve sociale priorizohen zakonisht lidhjet me të cilat kemi komunikuar më shpesh (Google Mail përdor një algoritëm të tillë). Këtu grada e parë do të ishte që përdoruesit të kenë mundësi të ndryshojnë peshën e dimensionit të komunikimit kundrejt një dimensioni tjetër, psh. lidhjet që kemi me të afërta familjarisht etj. Tek kjo gradë kemi të bëjmë me ndryshime kuantitative pasi algoritmi në vetvete nuk ndryshon por ndryshon pesha e dimensioneve ekzistuese brenda tij. Grada e dytë do të ishte grada kualitative ku ne mund të ndryshojmë vetë modelin/thelbin e algoritmit. Të dyja këto gradë lirie besoj do të arrihen vetëm nëse mundësojmë vizualizimin e modeleve të algoritmeve dhe bashkëveprimin me këto modele. Vizualizimi dhe aftësia për të manipuluar modelet e algoritmeve do të përbënte për mendimin tim një hop cilësor në demokratizimin e algoritmeve ashtu siç qe një hop cilësor futja e miut dhe tastieres për bashkëveprimin me kompjuterin. Kombinimi i të dyja gradave të lirisë, asaj kuantitative e kualitative do të na mundësojë të zhvillojmë ndjesi intuitive për funksionimin e tyre sidomos nëpërmjet cikleve të shpejta të feedback-ut midis ndryshimit e përdorimit.
Gjithsesi, liria nuk qëndron tek algoritmet e personalizuara të sotme ku i njëjti algoritëm ushqehet me të dhëna individuale por tek algoritmet individuale ku ato të njërit individ ndryshojnë në mënyrë kualitative e kuantitative ndaj atyre të një individi tjetër.
Shoqëria e Informacionit dhe Ekonomia e Rrjeteve
Ndryshime minimale në bashkëveprimin e elementeve të një sistemi mund të ndryshojnë krejt strukturën e sistemit. Kjo maksimë e rrjeteve/sistemeve komplekse bazohet në dinamikat e marrie-dhenieve (feedback) dhe mund të aplikohet fare mirë për botën e hiperndërlidhur e komplekse të së sotmes e të së ardhmes. Ndryshimet sociale që vijnë nga përparimet në teknologjitë e bashkëveprimit dhe Interneti kanë filluar të bëhen të dukshme që tani në grupe e industri të caktuara. Ekosistemet e „startup“-eve dhe kulturat profesionale në industrinë e softuerëve na shërbejnë si shembujt e parë. Vetë modeli i korporatave ka filluar të sfidohet nga modeli i firmave te vogla, agile dhe te rrjetëzuara mirë. Përparësia e korporatave të sotme, kostot e ulëta të transaksioneve të brendshme, në një shoqëri informacioni zbehet apo zhduket. Poashtu humbja e pashmangshme e fleksibilitetit që vjen si pasojë e madhësisë i bën korporatat të jenë në dizavantazh evolucionar ndaj modelit të rrjeteve të firmave e të kthehen së shpejti në specie në rrezik. Ashtu si në fushën e softuerëve edhe në prodhim rruga nga një ide tek një produkt konkurues po bëhet gjithnjë e më e shkurtër e kërkon gjithnjë e më pak kapital apo stoqe të garantuara fillestare. Prandaj industria e softuerëve ku kapitali me i rëndësishëm janë idetë e vetë njerëzit duhet ndjekur me vëmendje si pararendëse e modeleve ekonomike që do të mbizotërojnë në shoqërinë e informacionit.
Piratët si Krah Politik drejt Shoqërive të Informacionit
Shkrirja e Internetit dhe realitetit, bashkë me mundësitë e mëdha e problemet që krijon ka filluar tashmë të shpaloset duke e bërë vizionin e një shoqërie informacioni më të prekshëm dhe shumë më të afërt. Megjithatë, ideologjitë bashkë me modelet ekzistuese që na shërbejnë si sisteme referimi janë akoma të bazuara në një epoke industriale dhe si të tilla janë të papërshtatshme për orientimin në një shoqëri që do të përcaktohet në masë të madhe nga dinamikat e inovacioneve, ekosistemet e ideve dhe zinxhirët ushqimorë të informacionit. Për këtë arësye lëvizje si ajo e piratëve, të lindura pa shumë bagazh e barrë ideologjike nga epoka industriale kanë rëndësi për ndërtimin dhe trajtimin e ideologjive e modeleve të përshtatshme për një shoqëri informacioni. Ndonëse revolucioni i heshtur i teknologjive të informacionit e të bashkëveprimit e ka patur dhe e ka epiqendrën në bregun perëndimor të SHBA-së eksperimentet me ideologjitë e modelet e shoqërive të informacionit mendoj se do të kryhen gjërësisht në Europën perëndimore. Kjo, për të njëjtën arësye pse të gjelbërit e kanë patur deri më tani shumë më të vështirë aksesin në tribunat nacionale politike e ideologjike të SHBA-së sesa në ato të vendeve europiane megjithëse kanë patur fillimisht lëvizje po aq në mos më të fuqishme. Sistemet zgjedhore europiane ndryshe nga ai amerikan lejojnë ngritjen e përforcimin e xhepave ideologjikë e politikë në rang nacional. Akoma nuk mund të thuhet nëse do ti shohim piratët të dalin si forcë më vete apo si pjesë e rëndësishme e të gjelbërve. Por në Europë kësaj lëvizjeje nuk do ti duhet medoemos të integrohet e konformohet brenda partive të mëdha politike duke i lënë liri të madhe veprimi politik e ideologjik për të ardhmen.
Nuk duhet harruar megjithatë që ndryshe nga zhvendosjet kulturore e politike të perëndimit të mbas viteve 68-të të rinjtë -bartësit kryesorë të ndryshimeve të atyre viteve- sot nuk zënë më një peshë të madhe demografike. Nëse piratët do ti shohim së shpejti në radarin politik europian apo amerikan të pjekur me ideologji e vizione të përshtatshme do të mbetet një pikëpyetje që vetëm koha do të dijë ti përgjigjet. Në çdo rast mendoj se kemi shumë më tepër nevojë për lëvizje e pika orientuese të reja që të na shoqërojnë në rrugën drejt epokes së re të informacionit sesa për riciklimin e modeleve e ideologjive që kanë dështuar dhe për vetë epokën -tashmë në mbyllje- industriale për të cilën ishin nisur pikësëpari.
Posted by Endri at 8:12 AM No comments:
20.1.10
Rrjetet komplekse si ideologji post-industriale
Rrjetet komplekse si ideologji e epokës së informacionit
Në diskurset aktuale politiko-ideologjike për zgjidhjet e problemeve të mëdha të së tashmes dhe së ardhmes modelet ekonomike që përdoren për reference e me të cilat zhonglohet në diskutime nga më të ndryshmet janë shumë të thjeshtëzuara. Kjo, në kushtet kur një pjesë e mirë e shoqërive të zhvilluara po lëviz me shpejtësi prej të paktën dy dekadash në drejtim të një epoke informacioni. Dhe njëkohësisht kur njerëzimi ka krijuar tashmë një sistem global si Interneti ku për herë të parë jemi në gjendje të vërejmë (dhe eksperimentojmë me) shkallën e madhe të kompleksitetit të një sistemi jashtëzakonisht dinamik në nivel mikro e makroskopik. Megjithatë, ideologjitë e modelet aktuale socio-ekonomike janë akoma të huazuara e bazohen në debatet dhe balancat e epokës industriale ku marksizmi dhe neoliberalizmi përbëjnë dy ekstremet dhe njëkohësisht pikat e referimit.
Së paku që prej krizes globale financiare e vështirësive të dukshme që kanë tregjet për t'ju përgjigjur „ad hoc“ ngrohjes globale ka ardhur koha që ideologjisë neoliberaliste ti vihet një pikëpyetje e madhe ashtu si edhe vetë modeleve ekonomike dhe perceptimit të përgjithshëm të ekonomisë që predikohet nëpër programe të panumërta masterash ku proçese komplekse e adaptive ekonomike shpjegohen me derivate matematike të shkallës së parë. Një mjet matematik shumë primitiv e i thjeshtë për të modeluar qoftë dhe aspekte shumë të kufizuara të ekonomisë globale të sotme dhe sfidave të saj. Kur tashmë edhe për modelimin e një krahu avioni përdoret një gamë mjetesh të sofistikuara teknologjike që nga simulimet deri tek algoritmet gjenetike, modelet shumë thjeshtëzuese që na ofrohen për perceptimin e ekonomisë duhet të shihen gjithnjë e më tepër si placebo të cilat funksionojnë në vija shumë të trasha sepse ne (publiku) besojmë në to por jo sepse ato janë modele objektivisht të mira.
Shoqëritë dhe ekonomitë si rrjete komplekse
Nga një sërë disiplinash e nëndisiplinash shkencore shoqëritë dhe ekonomitë kanë filluar të shihen gjithnjë e më shumë si sisteme agjentësh të ndërlidhur me njëri tjetrin që bashkëveprojnë e riprodhohen në mënyra të caktuara të varura nga shumë parametra. Këtu një rol kyc luajnë mekanizmat komplekse të marrie-dhënieve (feedback) që përforcojnë apo dobësojnë njërin apo tjetrin efekt deri sa arrihet një balancë dinamike e qëndrueshme ose jo. Nën këtë këndvështrim mund të themi se kemi të bëjmë me një rrjet kompleks, me një ekosistem dinamik. Rrjetet komplekse janë një model i ri i përftuar nga kombinimi i njohurive shkencore të ardhura nga një rang disiplinash si nga shkenca neuronale, inteligjenca artificiale, fizika e mbi të gjitha nga biologjia. Në qendër të këtij modeli qëndrojnë tema si bashkëveprimi dhe mekanizmat e marrie-dhenieve (feedback-u), adaptiviteti dhe mekanizmat evolucionare.
Rrjetet komplekse shihen si sisteme inteligjente të afta për të zgjidhur probleme komplekse. Nuk është rastësi që truri, organi i mendimit, është i organizuar në formën e një rrjeti shumë dinamik. Edhe „Tregjet“ siç i përjetojmë në forma të ndryshme në ekonomitë e shteteve ku jetojmë janë poashtu rrjete komplekse. Por ndryshe nga cfarë predikohet Tregjet e lira rregullohen nga një sistem ligjesh natyrore apo artificiale. Vetë „Tregu“ si koncept përcaktohet nga një mënyrë e rregulluar e bashkëveprimit (shkëmbimit të resurseve/produkteve) midis agjentëve brenda tij, pra ngrihet mbi një sërë rregullash që i japin veti të caktuara. Në rrjetet komplekse sistemet e brendshme rregullative shihen jo vetëm si mekanizma kontrolli mbi cilësitë e rrjetit por edhe si kodifikim i eksperiencës dhe inteligjencës së rrjetit, si produkt evolucionar i përshtatur ndaj mjedisit. Organizatat apo korporatat, nëse ato i shohim si rrjete komplekse, e kodifikojnë eksperiencën dhe inteligjencën e tyre në formë proçesesh të brendshme apo rregullash të cilat ndryshojnë/evoluojnë me ndryshimin e mjedisit. Në mënyrë analoge edhe sistemet rregullative të tregjeve (institucionet) janë mekanizma kontrolli të cilat janë zhvilluar në mënyrë që tregjet të kenë cilësi të caktuara në një mjedis dhe në një mpleks kushtesh të brendshme të caktuara.
Dhënia e një kahu statik evolucionit rregullativ brenda rrjeteve komplekse psh. drejt derregullimit dhe shpërndarjes totale të kontrollit apo drejt rregullimit të proçeseve prodhuese dhe centralizimit total të kontrollit është dogmë që nuk merr parasysh diversitetin e kushteve të brendshme të rrjeteve dhe dinamikën e madhe të mjedisit. Ndërsa „mjedisi“ për njerëzit e shoqëritë e tyre ka qenë historikisht natyra, tashmë pjesë gjithnjë e më e rëndësishme e mjedisit po bëhen dhe vetë sistemet artificiale e teknologjia njerëzore. Në vetvete kjo është për tu shqetësuar për sa kohë mënyrën e funksionimit kolektiv bashkë me evolucionin e tyre ne e kuptojmë akoma më pak sesa dinamikën e sistemeve natyrore.
Interneti, rrjetet e sensoreve dhe „Truri global“
Nën këtë vazhdë nuk mund të le pa prekur Internetin, sistemin artificial më kompleks që njerëzimi ka ngritur ndonjëherë. Si shembulli „par excellence“ dhe një nga frymëzuesit kryesorë të rrjeteve komplekse Interneti është zhvilluar tashmë në një rrjet të aftë jo vetëm për të tërhequr e ruajtur informacione por edhe për të marrë vendime inteligjente. Vetë tregu global ka vështirësi për ta gëlltitur Internetin, një sistem që në fjalët e Frank Schirrmacher (editor i Frankfurter Allgemeine Zeitung dhe filozof në temat e teknologjisë numerike) kombinon e mishëron tre teoritë më të rëndësishme të dy shekujve të shkuar, Teilorizmin, Marksizmin dhe Darvinizmin.
Ndërkohë, rrjetet e miliarda sensorëve që do të vendosen gradualisht në vitet e ardhshme për monitorimin fillimisht të ambientit, trafikut etj. mund të na japin informacione në kohë reale mbi dinamikën e shumë proçeseve komplekse ekonomike e ambientale. I shtyrë në ekstrem kombinimi i Internetit me këtë rrjet kapilar sensorësh, pra kombinimi i aftësisë për monitorim të proceseve të marrie-dhenieve (feedback) dhe aftësisë për vendimmarrje në kohë reale ofron mundësi dhe rreziqe deri më tani të panjohura. Sipas një prej pionierëve të rrjeteve komplekse (Russell, The Global Brain: speculations on the evolutionary leap to planetary consciousness) rrjetëzimi i rreth 10 miliardë elementëve nëpërmjet lidhjeve komunikuese dinamike shkakton evoluimin e krejt sistemit në një nivel tjetër kualitativ organizimi (psh. numri i atomeve në një bio-molekulë, numri i molekulave në një qelizë, numri i qelizave në korteksin-in e trurit).
Kjo shifër është arritur tashmë brenda Internetit nëse numërojmë njerëzit bashkë me robotët virtualë dhe impakti shoqëror i këtij ekosistemi miks sapo ka filluar të bëhet i dukshëm (i ashtuquajturi „Truri global“ si një përzierje e njerëzve dhe robotëve virtualë). Megjithatë, ngritja e një sistemi global sensorësh do të mundësonte një sistem tërësisht artificial të aftë të përshtatet e evoluojë vetvetiu, me pak ose aspak ndërhyrje njerëzore. Rrjeti kapilar i sensorëve i integruar në Internet mund të shërbejë si platforma bazë mbi të cilën mund të ngrihen organizime shqërore që më parë nuk kanë qenë të mundura. Nga utopitë e shekullit të shkuar psh. shoqëritë ku kontrolli dhe proceset e prodhimit janë tërësisht të centralizuara (dicka e ngjashme me vizionet e Xhorxh Oruell), shoqëritë tërësisht të decentralizuara e deri tek shoqëritë që ngrihen mbi kryqëzime paradigmash kontrolli nga më të ndryshmet. Teorikisht, shoqëritë njerëzore do të mund deri edhe të delegojnë tek sistemet artificiale të informacionit një pjesë të madhe të evolucionit organizativ. Së fundmi pra, mbase do të jetë Interneti ai që do të kontrollojë e gëlltisë tregun global.
Rrjetet komplekse dhe biologjia si baza të një përqasjeje të re
Në kushtet e këtij lloj kompleksiteti, risqesh dhe mundësish të mëdha që ofron teknologjia moderne kuptimi i dinamikave komplekse të një ekonomie gjithnjë e më të mpleksur dhe modelet që duhet të marrim për bazë duhet ti kenë rrënjët tek shkenca e re e rrjeteve si dhe biologjia, shkenca më me eksperiencë dhe informacion mbi sistemet dinamike, dhe jo tek rregulla dore si më sot. është me rëndësi psh. që një pjesë e caktuar e ekonomistëve të njohin e frymëzohen nga sistemet biologjike në vend të ruletës ruse apo bingove. Të shohin e analizojnë se si sistemet biologjike shmangin rreziqe sistemike në nivel qelizor dhe në atë makroskopik, njohuri të cilat mund të simulohen e më pas të aplikohen dhe në rrjetet gjithnjë e më komplekse të shkëmbimeve financiare apo ato të tregtisë globale. Gjithsesi, zhvillimet e viteve të fundit që nga ngritja e Internetit deri tek kriza globale duhet të na shtyjnë ti vëmë në pikëpyetje modelet mbizotëruese shoqërore e ekonomike aktuale. Në vend të mendojmë se si mund t'ja përshtasim teknologjitë komplekse që kemi krijuar modeleve tona akoma primitive duhet të mendojmë se si mund ti shfrytëzojmë ato për të arritur stade të tjera organizimi, më njerëzore e më të imunizuara ndaj risqeve sistemike.
Në diskurset aktuale politiko-ideologjike për zgjidhjet e problemeve të mëdha të së tashmes dhe së ardhmes modelet ekonomike që përdoren për reference e me të cilat zhonglohet në diskutime nga më të ndryshmet janë shumë të thjeshtëzuara. Kjo, në kushtet kur një pjesë e mirë e shoqërive të zhvilluara po lëviz me shpejtësi prej të paktën dy dekadash në drejtim të një epoke informacioni. Dhe njëkohësisht kur njerëzimi ka krijuar tashmë një sistem global si Interneti ku për herë të parë jemi në gjendje të vërejmë (dhe eksperimentojmë me) shkallën e madhe të kompleksitetit të një sistemi jashtëzakonisht dinamik në nivel mikro e makroskopik. Megjithatë, ideologjitë e modelet aktuale socio-ekonomike janë akoma të huazuara e bazohen në debatet dhe balancat e epokës industriale ku marksizmi dhe neoliberalizmi përbëjnë dy ekstremet dhe njëkohësisht pikat e referimit.
Së paku që prej krizes globale financiare e vështirësive të dukshme që kanë tregjet për t'ju përgjigjur „ad hoc“ ngrohjes globale ka ardhur koha që ideologjisë neoliberaliste ti vihet një pikëpyetje e madhe ashtu si edhe vetë modeleve ekonomike dhe perceptimit të përgjithshëm të ekonomisë që predikohet nëpër programe të panumërta masterash ku proçese komplekse e adaptive ekonomike shpjegohen me derivate matematike të shkallës së parë. Një mjet matematik shumë primitiv e i thjeshtë për të modeluar qoftë dhe aspekte shumë të kufizuara të ekonomisë globale të sotme dhe sfidave të saj. Kur tashmë edhe për modelimin e një krahu avioni përdoret një gamë mjetesh të sofistikuara teknologjike që nga simulimet deri tek algoritmet gjenetike, modelet shumë thjeshtëzuese që na ofrohen për perceptimin e ekonomisë duhet të shihen gjithnjë e më tepër si placebo të cilat funksionojnë në vija shumë të trasha sepse ne (publiku) besojmë në to por jo sepse ato janë modele objektivisht të mira.
Shoqëritë dhe ekonomitë si rrjete komplekse
Nga një sërë disiplinash e nëndisiplinash shkencore shoqëritë dhe ekonomitë kanë filluar të shihen gjithnjë e më shumë si sisteme agjentësh të ndërlidhur me njëri tjetrin që bashkëveprojnë e riprodhohen në mënyra të caktuara të varura nga shumë parametra. Këtu një rol kyc luajnë mekanizmat komplekse të marrie-dhënieve (feedback) që përforcojnë apo dobësojnë njërin apo tjetrin efekt deri sa arrihet një balancë dinamike e qëndrueshme ose jo. Nën këtë këndvështrim mund të themi se kemi të bëjmë me një rrjet kompleks, me një ekosistem dinamik. Rrjetet komplekse janë një model i ri i përftuar nga kombinimi i njohurive shkencore të ardhura nga një rang disiplinash si nga shkenca neuronale, inteligjenca artificiale, fizika e mbi të gjitha nga biologjia. Në qendër të këtij modeli qëndrojnë tema si bashkëveprimi dhe mekanizmat e marrie-dhenieve (feedback-u), adaptiviteti dhe mekanizmat evolucionare.
Rrjetet komplekse shihen si sisteme inteligjente të afta për të zgjidhur probleme komplekse. Nuk është rastësi që truri, organi i mendimit, është i organizuar në formën e një rrjeti shumë dinamik. Edhe „Tregjet“ siç i përjetojmë në forma të ndryshme në ekonomitë e shteteve ku jetojmë janë poashtu rrjete komplekse. Por ndryshe nga cfarë predikohet Tregjet e lira rregullohen nga një sistem ligjesh natyrore apo artificiale. Vetë „Tregu“ si koncept përcaktohet nga një mënyrë e rregulluar e bashkëveprimit (shkëmbimit të resurseve/produkteve) midis agjentëve brenda tij, pra ngrihet mbi një sërë rregullash që i japin veti të caktuara. Në rrjetet komplekse sistemet e brendshme rregullative shihen jo vetëm si mekanizma kontrolli mbi cilësitë e rrjetit por edhe si kodifikim i eksperiencës dhe inteligjencës së rrjetit, si produkt evolucionar i përshtatur ndaj mjedisit. Organizatat apo korporatat, nëse ato i shohim si rrjete komplekse, e kodifikojnë eksperiencën dhe inteligjencën e tyre në formë proçesesh të brendshme apo rregullash të cilat ndryshojnë/evoluojnë me ndryshimin e mjedisit. Në mënyrë analoge edhe sistemet rregullative të tregjeve (institucionet) janë mekanizma kontrolli të cilat janë zhvilluar në mënyrë që tregjet të kenë cilësi të caktuara në një mjedis dhe në një mpleks kushtesh të brendshme të caktuara.
Dhënia e një kahu statik evolucionit rregullativ brenda rrjeteve komplekse psh. drejt derregullimit dhe shpërndarjes totale të kontrollit apo drejt rregullimit të proçeseve prodhuese dhe centralizimit total të kontrollit është dogmë që nuk merr parasysh diversitetin e kushteve të brendshme të rrjeteve dhe dinamikën e madhe të mjedisit. Ndërsa „mjedisi“ për njerëzit e shoqëritë e tyre ka qenë historikisht natyra, tashmë pjesë gjithnjë e më e rëndësishme e mjedisit po bëhen dhe vetë sistemet artificiale e teknologjia njerëzore. Në vetvete kjo është për tu shqetësuar për sa kohë mënyrën e funksionimit kolektiv bashkë me evolucionin e tyre ne e kuptojmë akoma më pak sesa dinamikën e sistemeve natyrore.
Interneti, rrjetet e sensoreve dhe „Truri global“
Nën këtë vazhdë nuk mund të le pa prekur Internetin, sistemin artificial më kompleks që njerëzimi ka ngritur ndonjëherë. Si shembulli „par excellence“ dhe një nga frymëzuesit kryesorë të rrjeteve komplekse Interneti është zhvilluar tashmë në një rrjet të aftë jo vetëm për të tërhequr e ruajtur informacione por edhe për të marrë vendime inteligjente. Vetë tregu global ka vështirësi për ta gëlltitur Internetin, një sistem që në fjalët e Frank Schirrmacher (editor i Frankfurter Allgemeine Zeitung dhe filozof në temat e teknologjisë numerike) kombinon e mishëron tre teoritë më të rëndësishme të dy shekujve të shkuar, Teilorizmin, Marksizmin dhe Darvinizmin.
Ndërkohë, rrjetet e miliarda sensorëve që do të vendosen gradualisht në vitet e ardhshme për monitorimin fillimisht të ambientit, trafikut etj. mund të na japin informacione në kohë reale mbi dinamikën e shumë proçeseve komplekse ekonomike e ambientale. I shtyrë në ekstrem kombinimi i Internetit me këtë rrjet kapilar sensorësh, pra kombinimi i aftësisë për monitorim të proceseve të marrie-dhenieve (feedback) dhe aftësisë për vendimmarrje në kohë reale ofron mundësi dhe rreziqe deri më tani të panjohura. Sipas një prej pionierëve të rrjeteve komplekse (Russell, The Global Brain: speculations on the evolutionary leap to planetary consciousness) rrjetëzimi i rreth 10 miliardë elementëve nëpërmjet lidhjeve komunikuese dinamike shkakton evoluimin e krejt sistemit në një nivel tjetër kualitativ organizimi (psh. numri i atomeve në një bio-molekulë, numri i molekulave në një qelizë, numri i qelizave në korteksin-in e trurit).
Kjo shifër është arritur tashmë brenda Internetit nëse numërojmë njerëzit bashkë me robotët virtualë dhe impakti shoqëror i këtij ekosistemi miks sapo ka filluar të bëhet i dukshëm (i ashtuquajturi „Truri global“ si një përzierje e njerëzve dhe robotëve virtualë). Megjithatë, ngritja e një sistemi global sensorësh do të mundësonte një sistem tërësisht artificial të aftë të përshtatet e evoluojë vetvetiu, me pak ose aspak ndërhyrje njerëzore. Rrjeti kapilar i sensorëve i integruar në Internet mund të shërbejë si platforma bazë mbi të cilën mund të ngrihen organizime shqërore që më parë nuk kanë qenë të mundura. Nga utopitë e shekullit të shkuar psh. shoqëritë ku kontrolli dhe proceset e prodhimit janë tërësisht të centralizuara (dicka e ngjashme me vizionet e Xhorxh Oruell), shoqëritë tërësisht të decentralizuara e deri tek shoqëritë që ngrihen mbi kryqëzime paradigmash kontrolli nga më të ndryshmet. Teorikisht, shoqëritë njerëzore do të mund deri edhe të delegojnë tek sistemet artificiale të informacionit një pjesë të madhe të evolucionit organizativ. Së fundmi pra, mbase do të jetë Interneti ai që do të kontrollojë e gëlltisë tregun global.
Rrjetet komplekse dhe biologjia si baza të një përqasjeje të re
Në kushtet e këtij lloj kompleksiteti, risqesh dhe mundësish të mëdha që ofron teknologjia moderne kuptimi i dinamikave komplekse të një ekonomie gjithnjë e më të mpleksur dhe modelet që duhet të marrim për bazë duhet ti kenë rrënjët tek shkenca e re e rrjeteve si dhe biologjia, shkenca më me eksperiencë dhe informacion mbi sistemet dinamike, dhe jo tek rregulla dore si më sot. është me rëndësi psh. që një pjesë e caktuar e ekonomistëve të njohin e frymëzohen nga sistemet biologjike në vend të ruletës ruse apo bingove. Të shohin e analizojnë se si sistemet biologjike shmangin rreziqe sistemike në nivel qelizor dhe në atë makroskopik, njohuri të cilat mund të simulohen e më pas të aplikohen dhe në rrjetet gjithnjë e më komplekse të shkëmbimeve financiare apo ato të tregtisë globale. Gjithsesi, zhvillimet e viteve të fundit që nga ngritja e Internetit deri tek kriza globale duhet të na shtyjnë ti vëmë në pikëpyetje modelet mbizotëruese shoqërore e ekonomike aktuale. Në vend të mendojmë se si mund t'ja përshtasim teknologjitë komplekse që kemi krijuar modeleve tona akoma primitive duhet të mendojmë se si mund ti shfrytëzojmë ato për të arritur stade të tjera organizimi, më njerëzore e më të imunizuara ndaj risqeve sistemike.
Posted by Endri at 6:09 AM No comments:
Qendër Alternative
Përgjigje ndaj shkrimit të Fatos Lubonjës Përgjigje një lexuesi
I dashur Z. Lubonja,
ju falenderoj për përgjigjen dhe vëmendjen ndaj komentit që kisha shkruar tek artikulli juaj i mëparshem "Punë batakçinjsh".
Tek kjo përgjigje ju keni prekur shumë pika të rëndësishme. Më lejoni ti shtjelloj pak më thellë disa mendime për një pjesë të atyre pikave që i kisha shkruar edhe tek komenti i mëparshëm.
Së pari, mendoj se denoncimet kanë vlerën e vet, aq me tepër kur janë elokuente e me një llogjike solide si ato që shkruani ju, pasi ato bien në kontrast të fortë me denoncimet e përjavshme dhe kryesisht të rreme që degjojmë nga dy palët kryesore politike. Si të tilla denoncimet tuaja nuk janë njëlloj me denoncimet që prodhohen rregullisht nga pjesa më e mirë e mediave tiranase që kanë për synim vetëm lavazhin gjeneral të trurit për publikun. Kërkoj të falur që në zellin përgjithësues të komentit tim denoncimet tuaja i futa padashje në të njëjtën kategori.
Mua, dhe besoj edhe jo pak njerezve te tjerë, më vjen megjithatë keq që penat e rralla cilësore në Tiranë të harxhojnë aq energji e kohë me denoncime, sado cilësore qofshin ato. Mbase një pjesë sado të vogël të kohës dhe energjisë suaj mund t'ia dedikoni dhe gjetjes e formulimit të zgjidhjeve pikërisht mu pse ato janë aq komplekse dhe të vështira për terrenin specifik shqiptar.
Askush nuk kërkon nga ju dhe njerëz si ju që të dilni me flamur në dorë apo të jeni aktivistë direkt. Njeriu fundja ka të drejtën e plotë të bëjë atë që di më mirë. Për më tepër, si ajo çfarë ju bëni aktualisht, si puna juaj e mëparshme është jashtëzakonisht e vlefshme dhe të jeni të sigurtë që gëzoni respekt intelektual të thellë mes shumë të rinjve ndër të tjerash dhe atë timin. Megjithatë besoj se është më konstruktive që mendimet dhe njohuritë që keni për realitetin e shoqerinë shqiptare ti hidhni në një seri esesh ku të përqëndroheni pikërisht tek zgjidhjet apo kombinimi i zgjidhjeve që ju mendoni si më të përshtatshmet. Mbase mund ti përmblidhni këto shkrime në një libërth të vogël apo/edhe ti publikoni rregullisht nëpër gazeta në intervale të caktuara duke i dhënë në këtë mënyrë prominencën e merituar. Kjo, pasi është pikërisht formulimi i zgjidhjeve konkrete e të prekshme ajo që mungon më tepër në diskutimet publike në Tiranë, përtej thënieve të përgjithshme si "shteti i së drejtës" apo "forcimi i institucioneve/gjykatave" etj.
Kur flisja për alternativa nuk kisha shumë parasysh alternativat revolucionare që do të ishin gati të përmbysnin nëpërmjet dhunës direkte apo indirekte palët ekzistuese. Shumë më tepër kisha parasysh ato grupe të vogla e kompakte që funksionojnë në bazë të një kodi të caktuar vlerash dhe që e ushtrojnë pushtetin ndër të tjerash apo kryesisht nëpërmjet shembullit/modelit dhe që fuqinë e brendshme e gjenerojnë nga kompaktësia dhe organizimi që kanë.
Natyrisht që do të isha naiv po të mendoja se zgjidhja me "Z" të madhe do të ishte vetëm një e vetme. Shumë më tepër, si tek çdo problem kompleks, "Zgjidhja" gjendet tek një kombinim kompleks metodash e proçesesh, pra tek një kombinim "zgjidhjesh". Konkretisht edhe unë mendoj se një kombinim i alternativave të reja dhe i evoluimit të brendshëm të grupeve kryesore politike shqiptare është opsioni më i mundshëm dhe konstruktiv për përmirësim të qëndrueshëm e afatgjatë.
Pikërisht si pjesë e këtij kombinimi zgjidhjesh potenciale duhet parë dhe ideja e zhvillimit të një alternative ndaj Tiranës si qendër. Mbase fillimisht vetëm në aspektin kulturor pasi nuk është normale që përtej Tiranës qytetet e tjera të jenë shndërruar në vitet e fundit në shkretëtira kulturore.
Vetë Tiranës, kjo alternative do ti shërbente jo aq duke i ushtruar direkt ndonjë pushtet, d.m.th. nëpërmjet "zaptimit" por indirekt, nëpërmjet forcës së shembullit, nëpërmjet modelit, nëpërmjet asaj që e quajnë "pushtet i butë" i cili sipas shumë gjasave mund të katalizojë dhe vërë në lëvizje dinamika të brendshme të fuqishme deri më tani letargjike dhe pa kockë.
Modelet perëndimore fatkeqësisht janë akoma shumë të largëta për shqiptarin e thjeshtë që nuk ka udhëtuar ndonjëhere përtej kufijve. Këto modele edhe janë manipuluar zhdërvjelltësisht nga elitat aktuale qoftë nga qëllimi dashakeqës qoftë nga injoranca e mosnjohja e tyre. Thjesht të kujtojmë ajo çfarë kuptohet me "Tregun e lirë", apo të kujtojmë shembullin akoma më bajat, BE-në dorën vetë dhe anëtarësimin mitik në të apo të ngjashme. Poashtu, kush ka parë tjetër qytet nuk mund ti thotë Tiranës "metropol" paçka se Tirana akoma sot, pas katrahurës së ndërtimeve të këtyre njëzet vjetëve, e ka ruajtur një pjesë të vogël të hijeshisë gjithsesi provinciale që ka patur më parë. Vetë suksesi fillestar i Edi Ramës në rang kombëtar u zhvillua pikërisht si rezultat i "modelit" Tiranë që arriti të krijonte në kokat e njerëzve nëpërmjet reformave ku nuk mund ti mohohen disa merita si dhe iluzioneve optike mediatike që binin shumë në sy pas shkretëtirës se 97-tës. Pushteti i tij (Edi Ramës) tek njerëzit e theshtë akoma sot mendoj se i detyrohet shumë rrënojave të atij modeli që ngriti gati dhjetë vjet më parë mbase dhe me idealizëm. Unë mendoj se një model i afërt dhe i prekshëm për shqiptarët, sado i vogël qoftë, ka rrezatim më të madh se çdo lloj zaptimi.
Përse mendoj se zhvillimi gradual i një qyteti tjetër është më i përshtatshëm sesa një grup brenda Tiranës? Kjo është e thjeshtë. Dhe mund të arsyetohet bile me një llogjikë të thjeshtë statistikore. Në Tiranë mund të ketë me qindra kësi grupesh pikërisht sepse Tirana është e madhe. Këto grupe konkurojnë me ose pa dashje me njëra tjetrën për të njëjtën hapësire publike, d.m.th. për çikërrimat që ju lënë partitë apo grupet e mëdha politike e mediatike. Në Tiranë kultura mbizotëruese është bërë tashmë ajo e korrupsionit, e kitshit materialist fshatar, e pandëshkueshmërisë, fodullëkut e horrllëkut dhe duhen shumë energji e burime për ta kthyer këtë kulturë mbrapsht thjesht nëpërmjet dinamikave të brendshme, pikërisht sepse Tirana është e madhe dhe pse është një vend ku ndërthuren shumë interesa.
Në një qytet tjetër, që të jem më konkret, po themi në Vlorë, Korçë apo Shkodër grupe të vogla me potencial dallojnë menjëherë pa ju dashur të bëjnë kompromise të mëdha për tu ekspozuar ndaj publikut lokal. Perveç kësaj ato nuk luftojnë për një pjesë të vogël të vëmendjes lokale por për një pjesë të madhe. Ato janë më të qeta në periudhën e inkubimit dhe rrjedhimisht më autentike kur lulëzojnë.
Mund t'ju kujtoj se qytete alternativa që konkurojnë e shërbejnë si model ndaj qëndrave më të mëdha metropolitane duke i influencuar ato pozitivisht pa patur nevojë ti zaptojnë ekzistojnë me shumicë në Perëndimin mitik. Fjala vjen po përmend tandemin dhe shkëmbimet komplekse e shumëdimensionale të San Franciskos me një apo disa qytete të bregut lindor Amerikan (New York, Washington) dhe rëndësinë që ka patur ky qytet i vogël në lëvizjet rinore të viteve 68-70 thjesht për t'ju dhënë një shembull fare banal. Analogji e ngjashme me këtë të qyteteve eshte ai i organizimit nga aktorë të njohur si Robert Redford të një festivali kinematografik alternativ në Sundance ndaj organizimeve të studiove të mëdha kinematografike që dominonin kinematografinë amerikane. Sot mbas gati 30 vjetësh Sundance është i madh nga rrezatimi dhe influenca që ka edhe tek studiot globale.
Largësia territoriale dhe krijimi i një modeli shumë të dukshëm mendoj se duhet filluar gradualisht nëpërmjet përqëndrimit të një grupi intelektualësh në universitete të caktuara larg dorës korruptuese të Tiranës dhe elitave të saj. Universitetet janë vendet më të përshtatshme për zhvillimin e grupeve alternative pasi janë njëkohësisht multiplikatorë dhe vatra mendimi. Mbase mund të shkoni vetë apo mund ti mbushni mendjen të njohurve tuaj të japin leksione të rregullta në universitete në Vlorë apo Shkodër, të merrni pjesë tek debatet e televizioneve lokale të këtyre qyteteve dhe të ndihmoni organizimin e takimeve intelektualësh peshërëndë në këto qytete sikur edhe vetëm për ti dhënë një shuplakë Tiranës prepotente dhe tashmë trutharë. Të mbështesni çdo përpjekje të universiteteve të rretheve ti shkëputen dorës së rëndë të qendrës në Tiranë.
Çdo qytet shqiptar do të ishte i interesuar e mirënjohës për të thithur kulturë e mendim cilësor, për tu zhvilluar në rivale e njëkohësisht në një model për vetë Tiranën. Pasi çdo gjë është më mirë sesa shkretëtira që lë pas përqëndrimi i gjithshkaje në Tiranë. Rivaliteti ndërmjet Tiranës dhe një qyteti tjetër ka shumë të mira.
Sigurisht, zhvillimi gradual i një qyteti në aspektin kulturor e mediatik nuk është fjalë goje dhe kërkon dhjetëra vjet, mund dhe burime. Dhe deri tani pak nuk kemi pritur. Por, a nuk jemi prej njëzet vitesh në këtë tranzicion që nuk po do të përfundojë dhe a mund të themi se sot e ardhmja duket realisht më mirë, më këtë organizim parapolitik e gjysëm kriminal të elitës tonë që tashmë është duke u konsoliduar në krahasim me ç'na dukej e ardhmja në vitet 90-91, ku brenda kampit antikomunist kishte të paktën një lloj larmie e përzier me naivitet? Mendoj se jo. Mendoj bile se është pritur shumë gjatë për ta vënë në pikëpyetje Tiranën si qendër të padiskutueshme mendimi, si qendër mediatike e intelektuale.
Për të gjitha këto arësye idenë e zhvillimit kulturor të një qyteti alternativ duhet ta kuptoni më pak si denoncim e më shumë si një prej zgjidhjeve të shumta që i duhen shoqërisë shqiptare.
I dashur Z. Lubonja,
ju falenderoj për përgjigjen dhe vëmendjen ndaj komentit që kisha shkruar tek artikulli juaj i mëparshem "Punë batakçinjsh".
Tek kjo përgjigje ju keni prekur shumë pika të rëndësishme. Më lejoni ti shtjelloj pak më thellë disa mendime për një pjesë të atyre pikave që i kisha shkruar edhe tek komenti i mëparshëm.
Së pari, mendoj se denoncimet kanë vlerën e vet, aq me tepër kur janë elokuente e me një llogjike solide si ato që shkruani ju, pasi ato bien në kontrast të fortë me denoncimet e përjavshme dhe kryesisht të rreme që degjojmë nga dy palët kryesore politike. Si të tilla denoncimet tuaja nuk janë njëlloj me denoncimet që prodhohen rregullisht nga pjesa më e mirë e mediave tiranase që kanë për synim vetëm lavazhin gjeneral të trurit për publikun. Kërkoj të falur që në zellin përgjithësues të komentit tim denoncimet tuaja i futa padashje në të njëjtën kategori.
Mua, dhe besoj edhe jo pak njerezve te tjerë, më vjen megjithatë keq që penat e rralla cilësore në Tiranë të harxhojnë aq energji e kohë me denoncime, sado cilësore qofshin ato. Mbase një pjesë sado të vogël të kohës dhe energjisë suaj mund t'ia dedikoni dhe gjetjes e formulimit të zgjidhjeve pikërisht mu pse ato janë aq komplekse dhe të vështira për terrenin specifik shqiptar.
Askush nuk kërkon nga ju dhe njerëz si ju që të dilni me flamur në dorë apo të jeni aktivistë direkt. Njeriu fundja ka të drejtën e plotë të bëjë atë që di më mirë. Për më tepër, si ajo çfarë ju bëni aktualisht, si puna juaj e mëparshme është jashtëzakonisht e vlefshme dhe të jeni të sigurtë që gëzoni respekt intelektual të thellë mes shumë të rinjve ndër të tjerash dhe atë timin. Megjithatë besoj se është më konstruktive që mendimet dhe njohuritë që keni për realitetin e shoqerinë shqiptare ti hidhni në një seri esesh ku të përqëndroheni pikërisht tek zgjidhjet apo kombinimi i zgjidhjeve që ju mendoni si më të përshtatshmet. Mbase mund ti përmblidhni këto shkrime në një libërth të vogël apo/edhe ti publikoni rregullisht nëpër gazeta në intervale të caktuara duke i dhënë në këtë mënyrë prominencën e merituar. Kjo, pasi është pikërisht formulimi i zgjidhjeve konkrete e të prekshme ajo që mungon më tepër në diskutimet publike në Tiranë, përtej thënieve të përgjithshme si "shteti i së drejtës" apo "forcimi i institucioneve/gjykatave" etj.
Kur flisja për alternativa nuk kisha shumë parasysh alternativat revolucionare që do të ishin gati të përmbysnin nëpërmjet dhunës direkte apo indirekte palët ekzistuese. Shumë më tepër kisha parasysh ato grupe të vogla e kompakte që funksionojnë në bazë të një kodi të caktuar vlerash dhe që e ushtrojnë pushtetin ndër të tjerash apo kryesisht nëpërmjet shembullit/modelit dhe që fuqinë e brendshme e gjenerojnë nga kompaktësia dhe organizimi që kanë.
Natyrisht që do të isha naiv po të mendoja se zgjidhja me "Z" të madhe do të ishte vetëm një e vetme. Shumë më tepër, si tek çdo problem kompleks, "Zgjidhja" gjendet tek një kombinim kompleks metodash e proçesesh, pra tek një kombinim "zgjidhjesh". Konkretisht edhe unë mendoj se një kombinim i alternativave të reja dhe i evoluimit të brendshëm të grupeve kryesore politike shqiptare është opsioni më i mundshëm dhe konstruktiv për përmirësim të qëndrueshëm e afatgjatë.
Pikërisht si pjesë e këtij kombinimi zgjidhjesh potenciale duhet parë dhe ideja e zhvillimit të një alternative ndaj Tiranës si qendër. Mbase fillimisht vetëm në aspektin kulturor pasi nuk është normale që përtej Tiranës qytetet e tjera të jenë shndërruar në vitet e fundit në shkretëtira kulturore.
Vetë Tiranës, kjo alternative do ti shërbente jo aq duke i ushtruar direkt ndonjë pushtet, d.m.th. nëpërmjet "zaptimit" por indirekt, nëpërmjet forcës së shembullit, nëpërmjet modelit, nëpërmjet asaj që e quajnë "pushtet i butë" i cili sipas shumë gjasave mund të katalizojë dhe vërë në lëvizje dinamika të brendshme të fuqishme deri më tani letargjike dhe pa kockë.
Modelet perëndimore fatkeqësisht janë akoma shumë të largëta për shqiptarin e thjeshtë që nuk ka udhëtuar ndonjëhere përtej kufijve. Këto modele edhe janë manipuluar zhdërvjelltësisht nga elitat aktuale qoftë nga qëllimi dashakeqës qoftë nga injoranca e mosnjohja e tyre. Thjesht të kujtojmë ajo çfarë kuptohet me "Tregun e lirë", apo të kujtojmë shembullin akoma më bajat, BE-në dorën vetë dhe anëtarësimin mitik në të apo të ngjashme. Poashtu, kush ka parë tjetër qytet nuk mund ti thotë Tiranës "metropol" paçka se Tirana akoma sot, pas katrahurës së ndërtimeve të këtyre njëzet vjetëve, e ka ruajtur një pjesë të vogël të hijeshisë gjithsesi provinciale që ka patur më parë. Vetë suksesi fillestar i Edi Ramës në rang kombëtar u zhvillua pikërisht si rezultat i "modelit" Tiranë që arriti të krijonte në kokat e njerëzve nëpërmjet reformave ku nuk mund ti mohohen disa merita si dhe iluzioneve optike mediatike që binin shumë në sy pas shkretëtirës se 97-tës. Pushteti i tij (Edi Ramës) tek njerëzit e theshtë akoma sot mendoj se i detyrohet shumë rrënojave të atij modeli që ngriti gati dhjetë vjet më parë mbase dhe me idealizëm. Unë mendoj se një model i afërt dhe i prekshëm për shqiptarët, sado i vogël qoftë, ka rrezatim më të madh se çdo lloj zaptimi.
Përse mendoj se zhvillimi gradual i një qyteti tjetër është më i përshtatshëm sesa një grup brenda Tiranës? Kjo është e thjeshtë. Dhe mund të arsyetohet bile me një llogjikë të thjeshtë statistikore. Në Tiranë mund të ketë me qindra kësi grupesh pikërisht sepse Tirana është e madhe. Këto grupe konkurojnë me ose pa dashje me njëra tjetrën për të njëjtën hapësire publike, d.m.th. për çikërrimat që ju lënë partitë apo grupet e mëdha politike e mediatike. Në Tiranë kultura mbizotëruese është bërë tashmë ajo e korrupsionit, e kitshit materialist fshatar, e pandëshkueshmërisë, fodullëkut e horrllëkut dhe duhen shumë energji e burime për ta kthyer këtë kulturë mbrapsht thjesht nëpërmjet dinamikave të brendshme, pikërisht sepse Tirana është e madhe dhe pse është një vend ku ndërthuren shumë interesa.
Në një qytet tjetër, që të jem më konkret, po themi në Vlorë, Korçë apo Shkodër grupe të vogla me potencial dallojnë menjëherë pa ju dashur të bëjnë kompromise të mëdha për tu ekspozuar ndaj publikut lokal. Perveç kësaj ato nuk luftojnë për një pjesë të vogël të vëmendjes lokale por për një pjesë të madhe. Ato janë më të qeta në periudhën e inkubimit dhe rrjedhimisht më autentike kur lulëzojnë.
Mund t'ju kujtoj se qytete alternativa që konkurojnë e shërbejnë si model ndaj qëndrave më të mëdha metropolitane duke i influencuar ato pozitivisht pa patur nevojë ti zaptojnë ekzistojnë me shumicë në Perëndimin mitik. Fjala vjen po përmend tandemin dhe shkëmbimet komplekse e shumëdimensionale të San Franciskos me një apo disa qytete të bregut lindor Amerikan (New York, Washington) dhe rëndësinë që ka patur ky qytet i vogël në lëvizjet rinore të viteve 68-70 thjesht për t'ju dhënë një shembull fare banal. Analogji e ngjashme me këtë të qyteteve eshte ai i organizimit nga aktorë të njohur si Robert Redford të një festivali kinematografik alternativ në Sundance ndaj organizimeve të studiove të mëdha kinematografike që dominonin kinematografinë amerikane. Sot mbas gati 30 vjetësh Sundance është i madh nga rrezatimi dhe influenca që ka edhe tek studiot globale.
Largësia territoriale dhe krijimi i një modeli shumë të dukshëm mendoj se duhet filluar gradualisht nëpërmjet përqëndrimit të një grupi intelektualësh në universitete të caktuara larg dorës korruptuese të Tiranës dhe elitave të saj. Universitetet janë vendet më të përshtatshme për zhvillimin e grupeve alternative pasi janë njëkohësisht multiplikatorë dhe vatra mendimi. Mbase mund të shkoni vetë apo mund ti mbushni mendjen të njohurve tuaj të japin leksione të rregullta në universitete në Vlorë apo Shkodër, të merrni pjesë tek debatet e televizioneve lokale të këtyre qyteteve dhe të ndihmoni organizimin e takimeve intelektualësh peshërëndë në këto qytete sikur edhe vetëm për ti dhënë një shuplakë Tiranës prepotente dhe tashmë trutharë. Të mbështesni çdo përpjekje të universiteteve të rretheve ti shkëputen dorës së rëndë të qendrës në Tiranë.
Çdo qytet shqiptar do të ishte i interesuar e mirënjohës për të thithur kulturë e mendim cilësor, për tu zhvilluar në rivale e njëkohësisht në një model për vetë Tiranën. Pasi çdo gjë është më mirë sesa shkretëtira që lë pas përqëndrimi i gjithshkaje në Tiranë. Rivaliteti ndërmjet Tiranës dhe një qyteti tjetër ka shumë të mira.
Sigurisht, zhvillimi gradual i një qyteti në aspektin kulturor e mediatik nuk është fjalë goje dhe kërkon dhjetëra vjet, mund dhe burime. Dhe deri tani pak nuk kemi pritur. Por, a nuk jemi prej njëzet vitesh në këtë tranzicion që nuk po do të përfundojë dhe a mund të themi se sot e ardhmja duket realisht më mirë, më këtë organizim parapolitik e gjysëm kriminal të elitës tonë që tashmë është duke u konsoliduar në krahasim me ç'na dukej e ardhmja në vitet 90-91, ku brenda kampit antikomunist kishte të paktën një lloj larmie e përzier me naivitet? Mendoj se jo. Mendoj bile se është pritur shumë gjatë për ta vënë në pikëpyetje Tiranën si qendër të padiskutueshme mendimi, si qendër mediatike e intelektuale.
Për të gjitha këto arësye idenë e zhvillimit kulturor të një qyteti alternativ duhet ta kuptoni më pak si denoncim e më shumë si një prej zgjidhjeve të shumta që i duhen shoqërisë shqiptare.
Posted by Endri at 6:07 AM No comments:
Labels: Elitat shqiptare, Qytet Alternativ
Subscribe to: Posts (Atom)
unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn pol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn