als_Latn uzn_Latn slv_Latn
-
Tragjedia ame. Si u kthyen n thertore qytete t tra
1. Dshmi t listave t dhimbjes
N vitin 2007, kur merresha me projektin dhe realizimin e veprimtarive kushtuar historis dhe kulturs s amris, z. Hilmi Saqe, m solli pr t ekspozuar n Muzeun Historik Kombtar, ca flet t zverdhura nga koha. Ato ishin t fotokopjuara. Me duart q m dridheshin dhe me shikim t turbulluar (pse ta fsheh nga lott), i shfletova disa her dhe i lexova me dhimbje ato flet. Ato nuk jan as kujtime, as kronika t tragjedis ame, as t dhna pr masakrat e viteve 1944-1945. Ato jan m shum se kujtime, m shum se kronika individsh, m shum se raporte t shtabeve t Lufts s Dyt Botrore n amri. Ato jan lista me emrat e t masakruarve. Nuk jan t plota. Jan nj pjes (vetm 13 faqe). Duhet t ken qen qindra faqe, sepse diku, n fund t tyre, dallohen numrat 105, 106, t faqeve. Krahas tyre, z. Hilmi Saqe, m dha edhe nj list tjetr ku jan shnuar emrat e atyre q kan deponuar pr masakrat n Paramithi, Parg, Filat, Spatar, Vola, Vrsel, Smarte. Ndoshta kta apo edhe t tjer kan dhn edhe emrat e t masakruarve am nga bandat e kriminelve t Napoleon Zervs. far prmbajn kto lista:
Fmij t masakruar nga forcat zerviste gjat 1944-1945.
Emrat e pleqve e grave t masakruara e t humbura gjat 1944-1945.
Emrat e t marrve e sakatve t masakruar gjat 1944-1945.
Familje t zhdukura dhe t masakruara gjat 1944-1945.
Dhimbja dhe kuja sht n do emr t ktyre listave, por m ulritse ato jan n listn e par, ku prfshihen 64 emra fmijsh t moshave nga 1 deri n 12-14 vje. Mes tyre sht edhe fmija me numrin 42, i quajtur Nail Gjinika nga Marglli, vje 13. Prbri ktij emri sht edhe ky shnim i veant: pjekur n furr. Vetm kaq q menjher t t mbahet goja, vshtrimi t turbullohet dhe t ringjallet kujtesa tragjike e mijra amve, pr t trokitur n ndrgjegjen e trazuar t fqinjit ton t jugut. Vetm kaq pr t sjell ndr mend edhe gjykimet objektive t ndonj historiani grek, si sht Niko Zhangu, i cili pr tragjedin e popullsis ame dhe masakrat e bandave kriminale t Napoleon Zervs shkruan: Duhet t shikojm fytyrn ton n pasqyrn e historis dhe t na vij turp pr ato q u bn, sepse nuk jan n karakterin e popullit ton. Duke botuar kto lista, n kuadrin e prkujtimit t 27 qershorit, shpallur m 30.06.1994 si Dita e Gjenocidit ndaj shqiptarve t amris nga shovinistt grek, ne rikthejm n kt 65-vjetor t masakrs s Paramithis, nj pjes t kujtess tragjike t popullsis ame. Duke u larguar me dhun nga trojet strgjyshore, amt e t gjitha moshave, fiksuan n kujtesn e tyre imazhet e tmerrshme t tragjedis, pamjet makabre t krimeve t banditve zervist, t cilat jan transmetuar nga brezi n brez me nj vrtetsi t habitshme. Pamjet e qiellit, ret, shirat, errat, ngricat e dbora apo ditt e nxehta, imazhet e shtpive t djegura, brigjet e detit, ujrat e turbullta t lumenjve Kalama dhe Aheron, shtigjet dhe monopatet nga kan kaluar, zrat e viktimave t pafajshm, kokat e prera, kalldrmet e prgjakura, gjymtyr t flakura npr kanale, gra shtatzna me barqe t ara etj., etj., prbjn kujtesn e dhimbjes ame. Asnj ligj i bots, ka shkruar shkrimtari yn i madh, Ismail Kadare, asnj formim kulturor nuk mund ti bj njerzit t mos ken kujtes e aq m pak, t mos ken nostalgji. sht nj dhembje q nuk ikn ngaq dikush e shpall t paligjshme. As duke br sikur nuk e di, aq m pak, kur sillesh pa nderim ndaj saj.
-
-
-
-
-
-
2. Dshmi e dhimbjes n vargje
Kto dit, duke krkuar n dosjet e arkivit tim modest pr amrin, gjeta t fotokopjuar vjershn “Sanije Bollati”, shkruar nga Gjergj Komnino dhe botuar n gazetn “Zri i amris”. Gazeta n fjal ishte organ i Komitetit Antifashist t Emigrantve amri, n Shqipri dhe u botua vetm n disa muaj duke nisur nga gjysma e dyt e vitit 1945. N faqet e ksaj gazete, Gjergj Komnino ka publikuar disa nga krijimet poetike m t dhimbshme kushtuar tragjedis ame si “Paramithi, Paramithi”, “Rruga e kthimit”, “Sanije Bollati”. Do t duhej nj studim i veant kushtuar jets dhe veprs s Gjergj Komninos, q si shkruan shkrimtari durrsak, Shpend Topallaj, ishte “diplomuar jasht shtetit, ku kishte mbrojtur shklqyeshm diplomn me nj studim pr Luixhi Pirandelon”. Kt intelektual, n damart e t cilit “rridhte gjak princash e deri perandorsh”, kt antifashist t orve t para, regjimi komunist do ta burgoste. Agim Musta, n librin “Mandelt e Shqipris”, mes t tjerash kujton edhe fjalt e Komninos: “M dnuan me vdekje m 1956–n. Gjasht muaj duke ngrn si qeni, n korit, gjasht muaj me duar e kmb t lidhura me hekura, gjasht muaj duke urinuar n tesha, gjasht muaj ….”.
Le t rikthehemi te poezit e Gjergj Komninos kushtuar tragjedis ame. E prbashkta e tyre sht dhimbja e skajshme dhe tragjizmi deri n ulrim. Poeti duket se sht njohur nga afr me plagn ame dhe trupin e sfilitur t amris. Ai sht br pjes e ksaj tragjedie dhe duket sikur edhe trupi i tij sht me plag q ende rrjedhin gjak. Mendoj se poezia “Sanije Bollati” sht m tragjikja. Atmosfera sht danteske. Duket se ajo flet n boshllk diku mes toks e qiellit. Ka 37 vargje dhe n fund nj sqarim pr lexuesin: “Sanije Bollati sht nj viktim e monarko-fashistve grek, t cilt e dogjn pak nga pak dhe e masakruan tmerrisht”.
Kush sht Sanije Bollati? Ka lindur n qytetin e Paramithis, bij e nj prej fiseve t hershme t ktij qyteti (ku ndodhjet ende n kmb kulla e Bollatatve) dhe martuar po n kt qytet n familjen Nuri. sht me interes pr lexuesin t’i bj t njohur deklaratn noteriale t Fadil Nurit, q mban datn 26 janar 2005, lindur n Paramithi n vitin 1935 dhe sht biri i Sanije Bollatit. Po citoj nj pjes t dshmis s tij, marr nga Z. Ilmi Saqe dhe vrtetuar nga noterja Ruko Soko: “Nna kishte n djep motrn 6-muajshe, Dilen, dhe shkon n banj pr t marr ndrresat e motrs, por kriminelt e djegin. Nna del nga banja duke u djegur gjith flak. Un fillova t qaja me t madhe, duke par nnn q i digjej gjith trupi flak. Nj zervist m qllon dhe m shtyn nga kati i dyt dhe m rrzon npr shkall, duke u vrar dhe coptuar. U mbusha tr gjak nga plagt q mora. Kjo shenj q kam n ball sht nga kta kriminel. Nna vazhdonte t digjej, deri sa humbi ndjenjat. Ajo sht prclluar komplet, mishrat e trupit ishin nxir dhe vende-vende kullonin gjak. … Buzt ishin djegur dhmbt ishin prjashta. Nga djegia trupi ishte rrudhosur dhe tkurrur. Ishte nj pamje lemeritse. Ajo pamje m ka shoqruar dhe do t m shoqroj derisa t rroj…. Kriminelt vran n djep edhe motrn, Dilen 6-muajshe…..”
Dshmia e lartprmendur, e pashembullt n kanibalizmin e bandave zerviste ndaj popullsis t pafajshme ame, m sjell ndrmend, mes t tjerave, thnien e historianit objektiv grek: Niko Zhangu “Duhet t shikojm fytyrn ton n pasqyrn e historis dhe t na vij turp pr ato q u bn, (n Thesproti), sepse nuk jan n karakterin e popullit ton”. T njjtn mendim ka edhe historiani bashkkohor grek, Jorgos Margaritis, i cili n librin “Bashkpatriot t padshiruar”, shkruan pr Paramithin q m 27 qershor 1944 qyteti u kthye n thertore…. Rreth pesqind persona u vran me mnyrat m njerzore. Keqtrajtimi i prgjithshm i grave dhe rrmbimi i pasuris, e plotsonin kt kuadr”. Poezia e Gjergj Komninos ribotohet n faqet e shtypit shqiptar pas 67 vjetsh, n kuadrin e 27 qershorit, Dits s Gjenocidit ndaj shqiptarve t amris nga shovinistt grek. Me kt rast i bjm nj thirrje opinionit t shndosh grek: Etrit tuaj t mdhenj t lashtsis, ata q i dhan nj dimension tjetr m pas kulturs botrore, n tragjedit e jashtzakonshme q shkruan trokitn fort n ndrgjegjen e bashkkohsve dhe brezave, duke br katarsis. Hiri i trupit t vdekur t Sanije Bollatit n Paramithin martire sht akoma jasht, pakallur n dhe. T pakallur n dhe jan edhe eshtrat e pleqve, burrave e grave apo fmijve masakruar barbarisht nga bandat famkeqe t Napoleon Zervs. N emr t tyre, shpirtrave q nuk gjejn qetsi, t paktn lejonani t’u vm nga nj trndafil atje ku jan, n viset tragjike t amris ton. Kjo poezi u flet! Zri q del nga shkrumbi i trupit t zhuritur t Sanije Bollatit, ju flet. Dgjojeni kt z dhe at t poetit Gjergj Komnino.
3. Dshmi t nj historiani grek
M 26 qershor, sektor t Divizionit X t Lidhjes Demokratike Kombtare Greke, duke shfrytzuar trheqjen e grupeve ushtarake gjermane nga zona, sulmuan Paramithin dhe e pushtuan at, pas nj rezistence shum t shkurtr t milicis ame. Me gjith premtimet, brenda pak ditve, m 27 qershor, ditn e par t “lirimit”, qyteti u kthye n thertore. T gjitha dshmit, nga fardo pal q t vijn, bien dakord n shtrirjen dhe dhunn e vrasjeve e t keqtrajtimeve n kurriz t banorve mysliman. Me qindra e qindra vet – numri sht i panjohur, por ndoshta afrohet rreth pesqind personave – u vran me mnyrat m njerzore, brenda dhe prreth qytetit. Keqtrajtimi i prgjithshm i grave dhe rrmbimi i pasurive, e plotsonin kt kuadr. Pasditen e s njjts dit, mbrriti n qytet major Kranias, komandant i Regjimentit t 16- t t Lidhjes Demokratike Kombtare Greke. Ai mori vendimin pr dnimin e shkaktarve kryesor, domethn ekzekutimin e 34 amve, t cilt i kishin shptuar masakrs. Ky vendim gjeti zbatim t menjhershm.
(Jorgos Margaritis: “Bashkpatriot t padshiruar”, fq. 141.)
-
-
4. Dshmi t shtypit amerikan
Gjendja piklluese n t ciln gjenden amt q banojn n Shqipri, sht e prshkruar n nj list t zonjushs Lovely, antare e familjes t Manchester dhe q shrben si sekretare pran misionit t UNRRA n Shqipri. Zonjusha Lovely shpjegon gjendjen e amve. Sipas saj kjo gjendje do t shkaktoj nj far jehone n mes t amve t Hartfordit q sht konsideruar si qendra e amve n Shtetet e Bashkuara. Tani Shqipria strehon m shum se 25000 amr, pjesa m e madhe e s cils prbhet nga grat dhe fmijt t instaluar npr kanune t ndryshme (bashksi) gjat lufts n Greqi, fshatrat e tyre u shkatrruan dhe ata shptuan duke u strehuar n Shqipri.
Muajin e kaluar, UNRRA n marrveshje me qeverin shqiptare, u dha si ndihm ktyre t fundit dhe n hapsirn e 5 ditve, 329 ton artikuj t ndryshm. N dy kampet q kam vizituar n Elbasan, shkruan zonjusha Lovely, amt jetonin n nj mjerim t vrtet. do dhom ishte e ndar m dysh dhe strehoheshin dy familje, numri i t cilave ndryshonte nga 11 deri 12 vet, fut ktu edhe pleqt dhe t smurt. Mobiliet e vetme ishin hasrat e shtrira n tok duke ln n mes t dhoms vijn ndarse ndrmjet dy familjeve. Kishte gjithashtu edhe orendit e nevojshme pr t prgatitur ushqimin e tyre. Ushqimi pr shum jav prbhej nga nj buk e that pr kok dhe kjo qe e nj cilsie t keqe. Nj grup tjetr q kishte m shum shans kishte vn nj tenxhere pr t zier supn. Kjo sup prbhej nga mielli dhe disa perime me qllim q t jepnin pak arom. Nj fmij 5 muajsh qe ushqyer me nj lloj mielli t przier me uj. N fund t dhoms gjendeshin dy burra dhe dy djem t rinj. Pleqt me tu afruar ne, donin t ngriheshin, por nuk mundn ta bnin kt, pr shkak t gjendjes s dobt ku ata ndodheshin. Pas ktyre fakteve dhe ktyre dshmive, far konkluzioni mund t nxjerrim nga deklarata e famshme e M. Pangalos e br m 1926 n kohn kur ai ishte ministr i Par i Greqis? N Epir ne kemi disa mijra am t njohur nga ne dhe q formojn n shtetin ton pakicn shqiptare. N qoft se n t kaluarn ka pasur disa veprime t pahijshme nga ana e organeve t pushtetit n dm t amve, kjo nuk prbn n asnj mnyr nj trajtim kundrejt tyre. N t kundrt, qeveria sht e frymzuar nga dshirat m t mira dhe sht e vendosur, t dnoj pa mshir do veprim t keq kundr pakicave, q rrjedh nga ana e disa personave t paprgjegjshm dhe t rrmbyer, dhe t zbatoj plotsisht zotimet t cilat rrjedhin nga traktatet ndrkombtare ndaj pakicave n Maqedoni dhe n Epir. Prfundimi q rezulton, sht nj akuz e pamshirshme kundr qeveris greke. N fakt, tragjedia e pakics shqiptare ame n Greqi nuk sht vetm nj krim i shmtuar n vetvete q revolton do njeri t ndershm, por ajo tregon pr nj etje t pashuar ndaj krimit t personave q qeverisin sot Greqin. Mund t krahasosh vetm me ushtart hitlerian, me Gestapon dhe me S.S gjermane, sepse, si ata dhe kta dogjn, prdhunuan dhe vran nj popullsi t tr. Por Napolon Zerva q udhhoqi masakrat n mas, sot sht ministr i Sigurimit Publik n Greqi, dhe shokt e tij qeverisin Greqin dhe bjn ligjin n kt vend. Gjith varret, grmadhat e amris, grat dhe vajzat e prdhunuara, vuajtjet e refugjatve n Shqipri, si dhe deklaratat e personaliteteve t huaja jan aktakuza kundr qeveris monarko-fashiste greke. Ato jan provat e politiks gjaksore dhe agresive t qeveris greke ndaj popullit shqiptar, ato jan provat e nj krimi ndaj ndjenjave njerzore.
(Marr nga gazeta The Hartford Times, Connecticut, Etats Units, e dats 9 nntor 1945.)
G.SH
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund t hapni tema t reja.
- Ju nuk mund t postoni n tema.
- Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
- Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk unk unk unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn uzn_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn