als_Latn dik_Latn sna_Latn
Rita Strakosha
Përmbajtja:
- Kufizimi i karbohidrateve me indeks glicemik të lartë;
- Kufizimi i kalorive;
- Dieta pa ushqime sensitivizuese;
- Dieta e pasur me vitamina dhe minerale;
- Vitaminat dhe mineralet sintetike;
- Dieta pa aditivë
1. Kufizimi i karbohidrateve me indeks glicemik të lartë
Kjo dietë kufizon konsumin e karbohidrateve me indeks glicemik të lartë si sheqeri, mjalti, shurupi i glukozës, fruktoza; frutat shumë të ëmbla si fiqtë, hurmat e arabisë, stafidhet, miellit 0 etj. Se si konsumi i tepruar i karbohidrateve shkakton ҫrregullime afektive dhe psikotike (grupet kryesore të ҫrregullimeve nervore) përshkrohet në librin “Shuani dritat: gjumi, sheqeri dhe mbijetesa” nga biokimisti Bent Formby.
Ky është një fakt i njohur në mjekësinë alternative prej dekadash, në sajë dhe të librave si “Melankolia nga sheqeri” (“Sugar blues”), i Ëilliam Dufty, “Diagnoza e Munguar” i Orion Tuss, “Hiq dorë nga sheqeri” (Lick the sugar habit) nga Nancy Appleton etj.
Psikologja Nicole Avena ka kryer studime ku tregon se si sheqeri ndikon në tru ngjashëm me drogat dhe mund të konsiderohet drogë e butë.
Sipas neurologut Russel Blaylock, konsumi i lartë i sheqerit dhe i amidonit (që gjendet tek patatet, gruri, orizi etj.) shkakton nivele të larta insuline, ҫka mund të ҫojë në hipoglicemi. Hipoglicemia mund të rrisë nivelin e glutamatit duke shkaktuar axhitim, depresion, zemërim, ankth, kriza paniku dhe rrezik të shtuar për vetëvrasje.
Sipas një studimi të kryer nga Shërbimi i Provës në Los Anxhelos, në 6 burgje, botuar në vitin 1983, dieta pa sheqer pakëson agresivitetin.
Studimi krahasoi sjelljen para dhe pas dietës të 1,382 të dënuarve të rinj në burgje, dhe të 289 të dënuarve të rinj në 3 kampe penitenciarë.
Në 3 muajt pas fillimit të dietës, u vu re një pakësim prej 44% i sjelljes antisociale. Kurse ndër 289 të dënuarit në kampe pati një pakësim me 25% të sjelljeve antisociale në 9 muajt në vijim.
- Kufizimi i kalorive
Një rregull tjetër dietetik i cili aplikohet për gjithë sëmundjet kronike, dhe është provuar nga mjekët edhe me ҫrregullimet nervore, është kufizimi i kalorive. Një person mund të kufizojë karbohidratet me indeks glicemik të lartë, siҫ këshillohet më lart, por përsëri të konsumojë shumë kalori, nga yndyrat dhe proteinat.
Agjërimi i plotë është praktikuar nga psikiatri rus Yuri Nikolaev me mijëra të sëmurë psikiatrikë, për sëmundjet më të rënda si skizofrenia, depresioni bipolar dhe madhor. Kurse për ҫrregullimet e tjera nervore si ҫrregullimet e ankthit, të gjumit, seksuale etj. mund të praktikohet dieta me kalori të kufizuar.
Në një studim nga Qendra Kërkimore Biomjekësore Pennington, Corby Martin, me persona me peshë normale ose pak mbipeshë, pas 2 vitesh dietë me kalori të kufizuar, personat kishin humor më të mirë, gjumë të përmirësuar, marrëdhënie ndërpersonale dhe seksuale më të mira. Gjatë 2 vjetëve ata e pakësuan me 12% sasinë e kalorive që konsumonin.
Sipas studiuesve në Universitetin Adelaide dieta me shumë yndyrë na bën të lodhur dhe të përgjumur gjatë ditës, dhe me vështirësi për të fjetur natën.
Studimi shyrtoi 1800 australianë të moshës 35-80 vjeҫ, gjatë 12 muajsh dhe gjeti lidhjen mes yndyrës dhe përgjumjes gjatë ditës, si dhe me apnenë e gjumit. Gjysma e pjesëmarrësve kishin apne të gjumit (pra është ҫrregullim I përhapur).
- Dieta pa ushqime alergjizuese
Ushqimet më alergjike janë: kikirikat, veza, qumështi, soja, arrorët, gruri, produktet e detit.
Studimet tregojnë se tek disa individë ushqimet sensitivizuese ose alergjike shoqërohen me shqetësime psikiatrike si depresionin, ADHD-në, psikoza (pa shenja gastrointestinale), madje mendohet se janë faktorë tek këto sëmundje, prandaj mjekët alternativë këshillojnë dietën rotacionale për të identifikuar dhe pakësuar sensitivizimin nga këto lloj ushqimesh. 90% e alergjive shkaktohen nga kikirikat, e bardha e vezës, qumështi (por jo djathi), gluteni (që gjendet tek gruri, tërshëra, thekra), arrorët, soja, midhja etj. Është shumë e vështirë të identifikosh një ushqim ndaj të cilit je sensitiv, sepse zakonisht është ushqimi më i preferuar, që e konsumon ditë për ditë. Personi mund të heqë njëherësh ushqimet tipike sensitive, pra kikirikat, arrat, lajthitë, bajamet, qumështin, të bardhën e vezës, grurin nga dieta dhe ti rikthejë një nga një pas disa muajsh ndërprerjeje për të identifikuar ushqimin iniciues të depresionit.
Me interes të veҫantë për shqiptarët është intoleranca ndaj grurit, sepse është ushqimi më i konsumuar. Sipas një metastudimi, në periudhën 1953-2011 janë publikuar 162 artikuj të cilët tregojnë se reagimi imunitar ndaj glutenit (që përmban gruri) është faktor në sëmundje psiqiatrike. 20 artikuj tregojnë lidhjen e glutenit me skizofreninë, 20 artikuj lidhjen me ataksinë, 36 artikuj lidhjen me epilepsinë, 26 me neuropatinë, 14 me depresionin, 12 me migrenën, 10 me ҫrregullimet e ankthit, 10 me ADHD-në, 10 me autizmin, 10 me sklerozën multiple, 10 me miasteninë gravis etj.
- Dieta e pasur me vitamina dhe minerale
Studimet kanë treguar se vitaminat B, vitamina D, vitamina C, kolesteroli, mineralet si magnezi, zinku, hekuri, seleniumi etj. janë të rëndësishme për një funksionim optimal të trurit dhe i përmirësojnë simptomat e shumë sëmundjeve nervore.
Prandaj terapistët nutricionalë këshillojnë një dietë të pasur me mish (sidomos mëlci), ushqime të freskëta me vitamin C (limona, kivi, sallatë jeshile, speca, domate, portokalle etj.) me jeshillëqe (qepë e njomë, spinaq, rukolë, rradhiqe, qumështore, nenë, labot, hithër, pazi, lulëkuq,brokoli etj.)
Mëlҫi viҫi
Vitaminat B dhe C dëmtohen pjesërisht gjatë gatimit, prandaj frutat, perimet hahen mundësisht të gjalla. Perimet gatuhen mundësisht në avull (në avull humbasin më pak vitamina), ose kur zihen, hiqen nga zjarri sapo të jenë bërë. E verdha e vezës ka shumë vitaminë B dhe mund të hahet e pabërë, sepse ka më shumë vitamina kështu.
E verdha e vezës
Për sa i përket mishit, edhe ky mirë është të gatuhet jo më shumë seҫ është e nevojshme. Ka familje, sidomos në fshat, ku gjatë dimrit e lënë mishin me orë të tëra në zjarrin e sobës. Kjo ja shkatërron një pjesë të vitaminave. Mund ta hani biftekun e vicit si anglezët: të rrallë, ose si francezët: tartar.
- Vitaminat dhe mineralet sintetike
Rekomandimi dhe përdorimi i suplementeve (vitaminave, mineraleve, nutrientëve të tjerë ushqimorë) është shumë i përhapur në sëmundje të ndryshme. Edhe në psikiatri ka mjekë që kanë përdorur kryesisht trajtimin me dietë dhe suplemente. Ekspertë të ndryshëm mendojnë se dieta duhet të jetë burimi kryesor i vitaminave, dhe nëse kjo nuk arrihet, mund të provohen suplementet. Kjo, sepse suplementet kanë dobësitë dhe rreziqet e tyre.
Trupi nëpërmjet shijes rregullon sasinë e vitaminave dhe mineraleve që i nevojiten. Kur kemi mungesë hekuri dëshirojmë shumë ushqime që janë të pasura me hekur si spinaqi, mishi. Kur trupi e merr sasinë e munguar të hekurit, nuk e shijon më spinaqin, mishin, madje mund ti neveritet.
Ky mekanizëm rregullues mungon kur pihen multivitamina, dhe mund të kalohet lehtë në mbidozë.
Vitaminat sintetike nuk janë identike me vitaminat natyrale dhe janë më pak të përdorshme nga trupi se vitaminat natyrale.
Gjithashtu vitaminat sintetike kanë aditivë të shtuar në pilula, ose në shurup (kur merren si shurup), si psh. ngjyrues, konservues, emulsifikatorë, ëmbëlsues artificialë etj., të cilat mund të jenë të dëmshme për shëndetin.
Vitaminat sintetike merren të izoluara nga përbërësit e tjerë të bimës/kafshës dhe mendohet se të izoluara nuk përdoren nga trupi njësoj si vitaminat natyrale, të cilat janë pjesë e gjithë ushqimit.
Vitaminat kanë nevojë për minerale për tu metabolizuar nga trupi, dhe nëse mbidozohen mund të shkaktojnë mungesë mineralesh në trup. Kur vitaminat sintetike ndërpriten, mund të shkaktojnë fenomenin “rebound”: një mungesë e menjëhershme e theksuar vitamine. Kjo ndodh sepse trupi është mësuar me sasi të lartë vitamine sintetike. Kjo ndodh psh. kur personi konsumon rregullisht vitamin C sintetike dhe e ndërpret papritur.
Vitaminat që treten në dhjam janë më të rrezikshme se vitaminat e tretshme në ujë, sepse mund të akumulohen në dhjamin e trupit e të shkaktojnë toksicitet, si psh. vitamina A, D,E.
Nevoja e trupit për vitamina e minerale ndryshon në varësi të stresit, të ushtrimeve fizike, të ushqimit që duhet të tresë, të toksinave që duhet të detoksifikojë etj. Mund të pakësojmë nevojën e trupit për vitamina dhe minerale duke pakësuar stresin, mbingarkesën fizike, sasinë e kalorive që konsumojmë, ekspozimin ndaj kimikateve etj. Konsumi ushqimeve me pak kalori, por me shumë vitamina (si perimet, frutat, mishi pa dhjam, mëlҫitë etj.) bën që të konsumojmë maksimumin e vitaminave natyrale.
Nga ana tjetër ka mjekë alternativë, si Willam Walsh, Ph.D, të cilët mendojnë se shpesh pacientët me ҫrregullime nervore nuk e fillojnë dot dietën (nuk kanë vullnet) pa rregulluar fillimisht disballancën biokimike nëpërmjet vitaminave dhe mineraleve sintetike.
Ushqimi shpesh është me pak vitamina dhe minerale sepse bima është rritur në tokë të varfër (për shkak të përdorimit të rregullt të plehrave kimikë), nuk është e freskët, ose është hibrid me pak vlera ushqimore.
Përdorimi i vitaminave sintetike dhe mineraleve në psikiatri ka histori të gjatë, prej disa dekadash. Psikiatria që përdor vitaminat dhe mineralet sintetike, së bashku me dietën, për shërimin e ҫrregullimeve nervore, quhet psikiatri ortomolekulare. Vitaminat kryesore të përdorura janë vitamina B3 (tek skizofrenia), B6, B12, vitamina C, vitamina D, magnezi, zinku, seleniumi, hekuri etj. Këto vitamina dhe minerale rekomandohen në doza të personalizuara, pasi është analizuar profili biokimik i pacientit.
Psikiatër me njohuri të tilla në Shqipëri nuk kemi, me sa di, kështuqë personat me shqetësime nervore mund të kufizohen tek dieta, ose të eksperimentojnë vetë me suplementet që shiten pa recetë në farmaci (vitamina B kompleks, suplement magnezi, zinku, vitamina C etj.).
Disa nga figurat më të shquara të psikiatrisë ortomolekulare saj janë Carl Pfeiffer dhe Abram Hoffman. Më poshtë mund të lexoni diҫka më shumë mbi Pfeifferin.
Carl Pfeiffer M.D., Ph.D. (Mars 19, 1908 – Nëntor 18, 1988), ka lindur në Peoria, SHBA. Ai bëri baҫelor dhe doktoraturë për farmaci, si dhe një master për mjekësi në Universitetin e Ҫikagos.
Ka shkruar disa libra mbi ushqyerjen, mineralet në trup dhe ҫekuilibrat biokimikë. Në vitin 1977 Pfeiffer ishte një ndër shkencëtarët e përfshirë në eksperimente bihejvioriste nga CIA. Në vitet 1955-1964 mori pjesë në eksperimente më të burgosur, mbi kontrollin e mendjes dhe përdorimin e drogës LSD.
Pfeiffer ka qenë i interesuar mbi metabolizmin e mineraleve në skizofreni dhe në depresionin bipolar. Pfeiffer dhe bashkëpunëtorët e tij vunë re se 1/3 e pacientëve kishin nivele shumë të larta bazofilësh, nivele të larta histamine dhe anomali në nivelin e mineraleve. Një ndër pacientët skizofrenë të shëruar nga Pfeiffer, Rosalind LaRoche, themeloi një klinikë, “Shtëpia e Tokës”, ku Pfeiffer punoi si mbikëqyrës.
Sipas Pfeifferit “Për ҫdo ilaҫ psikoaktiv që i jepet pacientit, ka një substancë natyrale që mund të arrijë të njëjtin efekt.” Pfeiffer besonte se ҫekuilibrat biokimikë ishin shkak për shumë ҫrregullime psikologjike. Pasi studioi më shumë se 20,000 pacientë skizofrenikë, ai e ndau skizofreninë ne 3 bio-tipe: histapeni, histadelia dhe poliurike.
Pfeiffer ka bashkëpunuar me Abram Hoffer, i cili po ashtu praktikonte psikiatrinë ortomolekulare, në klinikën e vetë Princeton Brain-Bio Center dhe ka trajtuar me mijëra pacientë.
Sipas Pfeifferit shumica e të sëmurve me depreson kanë një prirje gjenetike, por trajtimi ortomolekular i ndihmon ta kapërcejnë.
Pfeiffer ka kryer një studim 12 vjeҫar, në bazë të të cilit i ka klasifikuar ҫrregullimet nervore në 4 kategori: Tipi A: raport i lartë bakër/zink, ndjeshmëri ndaj plumbit dhe kaliumit, sasi e ulët NaCl-je në flokë. Këta persona kanë episode agresiviteti, sjelljeje kundërshtuese dhe luhatje humori.
Tipi B: sasi e ulët bakri në flokë, pyroluria, histaminë të lartë dhe nivel të lartë të metaleve toksike. Këta kanë sjellje agresive, mungesë faji, gënjeshtra patologjike, janë mizorë me kafshët.
Tipi C: keqpërthithësit. Janë të imët, impulsivë dhe kundërshtues.
Tipi D: me nivel të ulët manganezi dhe kromi. Kanë sjellje delinkuente jo të dhunshme
6. Dieta pa aditivë
- Monosodium glutamati dhe ëmbëlsuesit artificialë
Aspartami, monosodium glutamati janë disa nga aditivët e përdorur nga industria ushqimore për të ndryshuar shijen e ushqimeve të gatshme, por që sipas disa shkencëtarëve si psh. Russell Blaylock janë të dëmshme për shëndetin. Ai i quan eksitotoksina, pra helme. Aspartami është kimikat, ëmbëlsues artificial e gjendet në çumçakizat, pijet e ëmbla me 0 sheqer si koka-kola dietike.
Monosodium glutamati po ashtu një kimikat, gjendet kryesisht në sallamra, qofte të gatshme, supëra të gatshme etj. e forcon shijen e proteinave shtazore. Në produktet shqiptare zakonisht nuk përmendet si përbërës i veçuar por përfshihet në zërin “erëza”. Është përbërësi që i jep sallamit shijen karakteristike të ndryshme nga të mishit dhe që e bën kaq të preferueshëm nga fëmijët.
Në librin “Eksitotoksinat, shija që vret”, neurologu Russell Blaylock tregon se eksitotoksinat si glutamati e aspartami mbieksitojnë neuronet duke shkaktuar dhe vdekjen e tyre. Në shumë sëmundje nervore si psh. skizofreni, parkinson, alzheimer etj. vdekja e neuroneve ndodh ngadalë përgjatë shumë viteve. Vetëm kur numri i neuroneve të vdekura rritet ndjeshëm fillojnë simptomat e këtyre sëmundjeve. Prandaj, sipas Dr. Blaylock, parandalimi duke shmangur përdorimin e ushqimeve me eksitotoksina është i rëndësishëm.
Glutamati i shtuar në tru përkeqëson skizofreninë dhe ҫrregullimet psikotike, madje mund të jetë dhe faktor shkakor. Në një studim nga shkencëtarët e Universitetit Kolumbia, përpara se të sëmureshin me skizofreni, pacientët patën glutamat të shtuar në tru (në pjesën e hipokampit), zmadhim të hipokampit dhe më pas atrofizim të tij.
MSG-ja gjendet natyrshëm në disa ushqime, si domatja e djathi. Por Dr. Blaylock thotë se glutamati natyral është i lidhur në proteina, prandaj është jotoksik, ndryshe nga glutamati i përdorur nga industria ushqimore, i cili është aminoacid i lirë.
- Ngjyruesit artificialë
Këta janë lidhur me ҫrregullimin e hiperaktivitetit. Mjeku Benjamin Feingold është një ndër mjekët që ka punuar më shumë për ndërgjegjësimin e prindërve për efektin e aditivëve në sjelljen e fëmijëve, duke shkruar dhe librin “Përse fëmija juaj është hiperaktiv”.
- Konservuesit
Nitritet, nitratet, sodium benzoate E319 janë disa nga konservuesit e përdorur. Sodium benzoate shton ankthin në eksperimente me minjtë. E319 po studiohet për lidhje me alergjinë ndaj ushqimeve të ndryshme. Alergjia ushqimore është faktor në disa ҫrregullime nervore si skziofreni, depresion, kriza paniku etj.
Produktet e gatshme janë tipikisht të mbushura me konservues, ngjyrues dhe monosodium glutamat, prandaj nuk janë të këshillueshme për personat me ҫrregullime nervore. Shija për këto produkte krijohet që në fëmijëri, dhe edukimi për një ushqyerje të shëndetshme duhet të fillojë që në këtë moshë.
bug_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltz_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn