als_Latn lit_Latn uzn_Latn
http://astritlulushi.files.wordpress.com/2013/02/nopcsa.jpg
Londėr 1906.
Njė burrė shtat-shkurtėr, me veshje elegante, ecėn drejt skeletit gjigand tė Dinosaurit nė Muzeun e Historisė sė Natyrės. Merr njė nga eshtrat e kėmbėve dhe e kthen nė anė tė kundėrt; ky ėshtė pozicioni i duhur!, thotė.
Shumė vizitorė e panė me habi, por zyrtarėt e muzeut e njihnin. Quhej Ferenz. Ishte aristokrat, por edhe autoritet me famė nė fushėn e studimit tė fosileve tė kafshėve parahistorike.
Ndėr paleontologėt, Ferenz njihet si zbulues dhe pėrshkrues i dinosaurve nė Evropėn qendrore e jugore, rajone tė cilat i pėrshkoi me motorēikletėn e tij nė kėrkim tė miqve dhe kafshėve tė fosilizuara. Megjithatė, hollėsitė e jetės personale, shpesh e kanė lėnė nė hije trashėgiminė e tij intelektuale. I pasur, aventurier, ambicioz pa kufi, i varfėr, 56 vjeē, nė vėshtirėsi financiare, vrau veten thonė biografėt. Me pasurinė e tij Ferenz kishte ndihmuar popuj tė Ballkanit pėr ti ēliruar nga perandoria osmane, spiun i dyfishtė gjatė Luftės sė Parė dhe gati u bė mbret. Nga lufta doli i rrėnuar; humbi pronat dhe titujt, varfėria e shtyu tė punonte pėr tė jetuar, ndėrsa koleksionin e fosileve ia dha, kundrejt tė hollave, Muzeut Britanik.
Vetėm kohėt e fundit shkenca botėrore sikur ka filluar tia njohė vlerat dhe rreth tij tani flitet jo vetėm pėr bėmat personale e politike apo stilin e jetesės. Nė studime tė ndryshme paleontologjike ai njihet si krijues i teknikave pėr analizimin e fosileve. Pėr mė tepėr, tani shkencėtarėt thonė se teoritė e tij mbi evolucionin e dinosaurve ishin shumė tė avancuara pėr kohėn e tij.
Deri pak dekada mė parė, shkencėtarėt mendonin se dinosaurėt ishin zhdukur. Por Ferenz mendonte ndryshe. Sipas tij, dinosaurėt kane ekzistuar nė tė gjitha format dhe madhėsitė tė mėdhenj e tė vegjėl, dy-kėmbėsh, katėr-kėmbėsh, tokėsorė, ujorė e flutures.
Dihet se dinosaurėt sė pari u shfaqėn rreth 230 milionė vjet mė parė. Ata sunduan Tokėn pėr rreth 135 milionė vjet dhe njė ngjarje 65 milionė vjet mė parė, solli shuarjen e tyre. Shkencėtarėt nuk pajtohen tėrėsisht mbi atė qė ndodhi, por thonė se ishte njė ndikin i dyfishtė apo trefishtė pėrfshi pėrplasje asteroidesh, helmim nga kimikatet dhe llava vullkanike, ndryshimet klimatike dhe faktorė tė tjerė tė mundshėm. Dinosaur rrjedh nga greqishtja deinos tmerr dhe saur zvarrė (zvarranik i tmerrshėm).
Nė fillim tė shekullit tė XX, Ferenz doli me teorinė se vetėm dinosaurėt e mėdhenj janė zhdukur, zogjtė janė pasardhės tė dinosaurėve, ndėrsa puplat evoluan pėr tiu pėrshtatur fluturimit kur kushtet e jetės nė tokė ndryshuan. Ferenz mendonte gjithashtu se miliona vjet mė parė Evropa qėndrore dhe gadishulli Ballkanik pėrbėnin njė ishull dhe jeta e izoluar bėri qė dinosaurėt tė evoluonin duke u bėrė mė tė vegjėl e sė fundi zogj a kafshė deti, ndėrsa fosilet e dinosaurve tė gjetura nė Evropėn qendrore e jugore pėrbėjnė ēelėsin pėr tė kuptuar evolucionin e dinosaurve nė shkallė globale.
Tė gjitha kėto teza tė parashtruara nga Ferenz rreth 8 dekada mė parė, dhe qė atėhere u pritėn me shpoti nga shkenca pėrkatėse, sot cilėsohen tė mirėqena nga paleontologėt.
Vitet e fundit, me zbulimet e reja tė fosileve dhe pėrparimet teknologjike, shkencėtarėt kanė filluar tė pohojnė se sa tė drejtė kishte Ferenz, i cili sishte tjetėr veēse Franz Nopēa, baron i Saēalit nė Transilvani, mik i shqiptarėve, lindur mė 1877, vetėvrarė mė 1933 nė Vienė, pak minuta pasi kishte qėlluar pėr vdekje sekretarin e tij.
Baron Nopēa urrente Ismail Qemalin; ishte mik i Faik Konicės; kandidoi per fronin e Shqipėrise por hoqi dorė kur Konferenca e Ambasadorėve nė Londėr (1913) njohu njė Shqipėri tė cunguar.
Franz Nopēa la pas rreth 180 punime akademike e vepra shkencore, dhe gati 1/3 e tyre kanė tė bėjnė me kulturėn, etnografinė dhe gjeografinė shqiptare. Pas vdekjes ato u bėnė pjesė e trashėgimisė sė albanologut Norbert Jokl, ndėrsa sot ndoshta vazhdojnė tė mbeten mbuluar nga pluhuri i natyrės dhe harresės diku nė arkiva austriake a gjermane, tė papėrkthyera e tė pabotuara nė shqip.
Thonė se Institutet Albanologjike merren kryesisht me gjuhėsi dhe se etnografia dhe gjeografia nuk hyjnė nė sferėn e veprimtarisė sė tyre.
fur_Latn kmb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn