als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Historia e pėrbashkėt e Islamit dhe Evropės nuk ėshtė vetėm njė tablo shkatėrrimi dhe errėsire.
Islami nuk ėshtė i ri nė Evropė.1 Viti 711 era jonė2 citohet shpesh si koha, kur myslimanėt hynė nė Spanjė nga Afrika e Veriut; megjithatė pika e parė e kontaktit zyrtar ndoshta ishte kur Muhamedi (paqja dhe mėshira e Allahut qofshin me tė) dėrgoi lajmėtarin Dihja ibn Khalifa3 tek Herakliu4 nė vitin 628 (era jonė).5 Disa vite mė vonė nė vitin 652 tė erės sonė, Muavijeh ibn Ebu Sufjan6 dėrgoi trupat nė Siēili.7 Qė nga kjo kohė myslimanėt kanė bashkėvepruar me Evropėn nė forma tė ndryshme. Nė tė vėrtetė do tė ishte e drejtė tė themi, se Islami ka qenė njė fenomen evropian pėr njė pjesė tė madhe tė historisė sė tij qytetėrimi mysliman ka ekzistuar pėr pothuajse 800 vjet nė Spanjė dhe mbi 250 vjet nė Sicili. Bashkė me kėtė vendosje tė Komuniteteve Myslimane Evropiane, ka pasur gjithashtu dhe pika tė tjera takimi - prania e shkurtėr nė Francėn jugore, konfliktet nė Austri dhe sigurisht kryqėzatat.
Bota e ka parė Evropėn tė arrijė nė pjesė tė tjera tė botės gjatė kolonializmit dhe pas kėsaj u bė shpėrngulja e myslimanėve nė Evropė, pėr tė gjetur punė dhe njė jetė mė tė mirė. Qė Islami dhe Evropa tė mėsojnė tė jetojnė sė bashku, duhet tė theksojmė se historia e pėrbashkėt e Islamit dhe Evropėn nuk ėshtė vetėm njė tablo shkatėrrimi dhe errėsire, por pėrmban raste tė panumėrta tė shkėmbimit tė njohurive, zhvillimit reciprok dhe partneritetit. Tani dijetarėt evropianė jetojnė nė njė klimė, ku janė gati ta pranojnė ndikimin e madh tė qytetėrimit mysliman nė formimin e Evropės; kontributin e Ibn Haldunit8 nė sociologji dhe histori, tė Razit9 dhe Ibn Sinas10 nė mjekėsi dhe Khuwarizmit 11 nė matematikė.
Pėrdorimi i zakonshėm i fjalėve si alkooli, alkimia dhe algjebra vijnė nga arabishtja. Udhėtimet e gjata tė evropianėve drejt qendrave tė dijes nė Kordovė, Toledo dhe Granadė nė Spanjėn myslimane dėshmojnė kontributin e myslimanėve nė formimin e Evropės. Urtėsia e grekėve tė lashtė u ruajt dhe u shėnua nga arabėt, si shkrimet e Aristotelit, Euklidit, Galenit, Arkimedit dhe tė tjerėve, tė cilat u pėrkthyen nė arabisht dhe mė vonė nė latinisht.12 Faktikisht, arabishtja mund tė konsiderohet si njė prej gjuhėve klasike tė Evropės.13
Montgomery Watt ėshtė shprehur: "Si rrjedhim kultura superiore e arabėve hapi gradualisht rrugėn e saj drejt Evropės perėndimore, me anė tė lidhjeve tregtare dhe pranisė politike nė Spanjė dhe Sicili. Edhe pse Evropa perėndimore kishte lidhje me Perandorinė Bizantine, ajo transportonte mė shumė nga arabėt se sa nga bizantinėt. Kur njeriu informohet pėr shkallėn e gjerė tė eksperimentimeve arabe, mendimit dhe shkrimit arab, ai e kupton se pa arabėt, shkenca dhe filozofia evropiane nuk do tė ishin zhvilluar nė atė kohė qė u zhvilluan".14
Evropa sot
Islami nuk njihet zyrtarisht nga Evropa.
Sot, nė fillim tė mijėvjeēarit tė ri ėshtė mė e rėndėsishme se kurrė mė parė, t'i kujtojmė vetes tonė partneritetin pozitiv historik mes Islamit dhe Evropės. Sot nė Evropėn perėndimore jetojnė 10 milionė myslimanė. Vitet 1990` treguan njė rritje dramatike tė numrit tė myslimanėve, qė u bėnė "tė dukshėm". Organizatat myslimane po pėrhapen shumė shpejt. Gjithashtu ka edhe njė rritje tė madhe tė numrit tė xhamive. Ėshtė interesante tė vėrejmė, se ka njė rrjedhje tė qėndrueshme tė atyre, qė po pranojnė Islamin. Islami ėshtė bėrė njė ēėshtje e debatit tė nxehtė: Cila do tė jetė e ardhmja e kėtyre myslimanėve nė Evropė? A janė ata nė kolonėn e pestė (mbrojtės dhe ndihmues tė armiqve tė vendit ku jetojnė)? A janė ata njė burim fundamentalizmi nė njė Evropė tolerante? A pėrbėjnė ata njė kėrcėnim, qė duhet tė pengohet dhe tė asimilohet, para se ta rrezikojnė stabilitetin e Evropės? Fatmirėsisht jo tė gjitha pjesėt e Evropės mundohen nga pyetje tė tilla.
Megjithatė ėshtė e vėrtetė, se mbizotėron njė shkallė e lartė mosbesimi nė lidhje me Tjetrin, nga ana e disa myslimanėve dhe nga ana e disa elementėve tė caktuar brenda Evropės. Franēos Leotard, nė postin e ministrit tė Mbrojtjes, deklaroi: Fundamentalizmi islamik ėshtė sot po aq i rrezikshėm sa ka qenė nazizmi".15 Edhe pse pjesa mė e madhe e teorive tė Huntingtonit janė hedhur poshtė, vazhdojnė tė kenė ndjekėsit e tyre tė pėrkushtuar. Nė gjithė Evropėn duket se Islamofobia po rritet.16 Nė njė nivel mė tė pėrgjithshėm, ish kryetari i Partisė Konservatore tė Mbretėrisė sė Bashkuar Lord Tebbit, pikėpamjet e tė cilit pėr kriketin njihen17, deklaroi: "Nuk mund tė kesh njė ngarkesė tė tėrė tė kulturave tė ndryshme nė njė shoqėri; mund tė kesh njė kulturė pėr njė shoqėri...Multikulturalizmi ėshtė njė forcė ndarėse".18
Edhe pse kėto mendime mund tė mos jenė gjithmonė tė rrymės kryesore, ato kanė ndikimet e tyre tė rėndėsishme mbi komunitetet e pakicės. Kėto mund tė krijojnė mendėsinė e njė kohe tė vėshtirė tek ata, qė i ruajnė akoma kujtimet e trashėguara tė kolonializmit. Duke pėrjashtuar disa shtete, Islami nuk njihet zyrtarisht nga Evropa. Pa dyshim Islami ėshtė kėtu, d.m.th ėshtė realiteti, por njohja zyrtare ka ndikimin e vet nė botėkuptim, konsolidim, status e kėshtu me radhė. Evropa perėndimore ka zhvilluar modele tė ndryshme pėr ta trajtuar Islamin. Austria, Spanja dhe Belgjika e kanė njohur Islamin zyrtarisht. Suedia ėshtė e gatshme tė financojė disa aktivitete pėr myslimanėt, me kusht qė ata tė pėrfaqėsohen nga organizata tė njė pėrmase tė caktuar minimale. Nė Francė asnjė komunitet fetar nuk njihet zyrtarisht. Themelimi i Laicite (laicizmit) nė vitin 1905 e ndalon shprehjen e fesė nė jetėn publike. Nė bazė tė kėsaj u zhvilluan incidentet pėr shaminė. Megjithatė ėshtė e rėndėsishme tė theksojmė, se presidenti francez varroset tradicionalisht nė Notre Damė dhe kėsula e hebrenjve tolerohet. Gjermania akoma nuk e pranon, se ėshtė njė vend emigracioni; prandaj emigrantėt njihen si gastarbeiter, ose punėtorė tė ftuar edhe pas tre brezash. Britania edhe pse nuk e njeh ligjėrisht komunitetin mysliman, ka strehuar dhe ka pranuar larminė e pakicave tė saj.
Imazhet e Islamit
Gjatė bashkėveprimit tė gjatė mes Evropės dhe Islamit janė krijuar shumė imazhe negative pėr Islamit. Disa prej tyre janė motivuar politikisht dhe disa tė tjera kanė ndodhur pėr shkak tė ndryshimeve fetare. Nė epokėn mesjetare njerėzit mendonin, se myslimanėt ishin idhujtarė, tė cilėt adhuronin Muhamedin (paqja dhe mėshira e Allahut qofshin mbi tė), ose se Muhamedi ishte magjistar ose nė raste tė tjera, djalli Mahound ose antikrishti. Islami pėrshkruhej si fe e gėnjeshtėrt, si njė tjetėrsim i qėllimshėm i tė vėrtetės. Pėr mė tepėr Islami pėrshkruhej si fe e dhunės, qė u pėrhap me shpatė. Myslimanėt mendohej se ishin njerėz, tė cilėt ishin tė dhėnė pas dėshirave fizike dhe vetėkėnaqjes; imoraliteti dhe homo****ualizmi dukej se justifikoheshin nga besimi. Shumė prej kėtyre mendimeve u trilluan, pėr tė krijuar njė aleancė me botėn e krishterė pėr tė luftuar nė Kryqėzatat, pėr tė treguar se Tjetri po jetonte nė errėsirė, duke justifikuar kėshtu nevojėn pėr t'iu ndėrruar fenė apo pėr t'i luftuar.19 Ėshtė me interes tė theksojmė, se disa prej kėtyre imazheve ekzistojnė edhe sot, si dhe ka imazhe tė tjera tė reja.
A pėrbėn Islami kėrcėnim?
Le tė mendojmė pėr njė ēast pėr gjendjen e Islamit nė botėn bashkėkohore. Myslimanėt jetojnė nė dy gjendje tė pėrgjithshme: e para si pakicat nė perėndim, nė Kinė etj. dhe e dyta nė vendet ku shumica ėshtė myslimane. Po tė marrim rastin e parė, do tė duhej njė shtrirje e gjerė e imagjinatės pėr t'i pėrshkruar kėto pakica si kėrcėnim pėr Evropėn ose perėndimin. Kėto komunitete janė tė frikėsuara nga mjedisi ku jetojnė. Ėshtė e mundur, qė vlerat kulturore dhe fetare, normat etike tė tė shpėrngulurve tė shkatėrrohen nė brezin e dytė apo tė tretė. Kėto komunitete po mundohet tė mbrohen dhe nuk pėrbėjnė ndonjė kėrcėnim ndaj rendit tė shpallur nė vendin ku ata jetojnė.
Duke parė botėn myslimane, politikat e pushtetit janė shumė tė ndryshme. Ka 56 shtete myslimane, por shumicave e myslimanėve kanė rezerva tė mėdha pėr sa i pėrket "islamizmit" tė kėtyre shteteve. Pjesa mė e madhe e kėtyre shteteve janė nė kategorinė e vendeve nė zhvillim ose quhen Bota e Tretė; ata janė mbytur nė borxhe ndaj Fondit Monetar Ndėrkombėtar, Bankės Botėrore dhe vendeve tė zhvilluara. Pėrsa i pėrket teknologjisė, ata po mundohen tė arrijnė botėn perėndimore. Ndikimi i medias perėndimore dhe procesi i globalizimit dominojnė mbi ta. Disa vende kanė minerale dhe burime tė naftės, por marrėdhėniet mbizotėruese politike janė tė tilla, qė zakonisht ėshtė shumė e vėshtirė t'i pėrdorėsh nė ndonjė mėnyrė kundėr interesave perėndimore. Lufta e Gjirit Persik e dėshmon kėtė. Ne mund ta konsiderojmė kėtė situatė nga njė perspektivė tjetėr dhe tė shohim, se shteti i Izraelit ekziston mes shteteve myslimane, asnjėra prej tyre nuk e pėlqen praninė e tij atje, por asnjėra prej shteteve nuk ėshtė aq e fuqishme dhe e pavarur pėr ta ndryshuar gjendjen. Ngjarjet qė ndodhėn nė Bosnje, duket se kanė pasur njė ndikim tė thellė emocional tek myslimanėt nė tė gjithė botėn, por komuniteti mysliman ndėrkombėtar nuk ishte i aftė tė kishte njė ndikim serioz politik. Nė fakt ndihma e vetme qė mund tė ofronte, ishte mbledhja e parave pėr organizatat bamirėse. Atėherė si mund tė pėrbėjė kėrcėnim njė komunitet i tillė ndėrkombėtar ndaj fuqisė sė vendosur tė perėndimit?
Myslimanėt sot nė Evropė
Myslimanėt nė Evropė kanė kaluar tė paktėn tre valė tė mėdha tė vetėdijes.
Komuniteti mysliman, qė ėshtė njė komunitet i ri (nė Mbretėrinė e Bashkuar 75% e komunitetit mysliman ėshtė nėn 35 vjeē20, ka problemet e veta. Njė numėr i madh i tė rinjve pėrballen me njė krizė identiteti, tė ndarė mes kulturės sė prindėrve tė tyre dhe asaj tė mjedisit. Nė kėtė kontekst duhet tė vendoset rigjallėrimi islam. Myslimanėt nė Evropė kanė kaluar tė paktėn tre valė tė mėdha tė vetėdijes.
Sė pari, nė fund tė viteve 1970` revolucioni iranian pati njė ndikim tė madh nė botėn myslimane, madje dhe tek myslimanėt qė jetonin nė Evropė, pavarėsisht nga qėndrimi i tyre kundrejt Revolucionit Iranian; kjo ishte njė shenjė se Islami po ngrihej.
Sė dyti, "Satanic Verses" tė Selman Rushdi nė vitin 1989 i bėri shumė myslimanė nė Shtetet e Bashkuara, veēanėrisht tė rinjtė tė meditonin pėr veten e tyre dhe rolin e tyre nė shoqėri, e cila dukej se e nėnvlerėsonte besimin dhe tė drejtat e tyre. Ēėshtja e hixhabit ose e mbulesės pati njė ndikim tė ngjashėm nė vendet e tjera evropiane.
Sė treti, lufta e Gjirit Persik, Bosnja dhe ngjarjet e tjera tė fundit politike kanė ngjallur njė lėvizje tė madhe brenda komunitetit mysliman. Kur Iraku iu kundėrvu Iranit, shihej si e arsyeshme qė Sadam Huseini tė armatosej; por kur ai pushtoi Kuvajtin, ai duhej ndaluar. Megjithatė serbėt u lejuan t'i vrasin boshnjakėt. Zgjedhjet legjitime nė Algjeri u anuluan nė emėr tė mbrojtjes sė demokracisė, ndėrsa ushtria turke ndėrhyri me arrogancė nė procesin demokratik dhe u lejua t'i mbajė peng politikanėt e vendit. Kur Shtetet e Bashkuara mbrojtėn afganėt kundėr Rusisė, ata u quajtėn luftėtarė tė lirisė; por kur palestinezėt luftojnė pėr pavarėsi, ata quhen terroristė. Imazhi i Islamit ėshtė akoma imazh i dhunės dhe terrorit, qė burojnė nga xhihadi edhe pse ndoshta tė gjitha aktet e xhihadit kėta 100 vitet e fundit kanė qenė beteja mbrojtjeje pėr liri dhe vetėvendosje. Kur shpėrthen njė bombė nė Kajro, duket shumė e arsyeshme qė njė gazetar nė Bradford tė ndalojė njė tė ri mysliman nė rrugė dhe ta pyesė pėr mendimin e tij ose tė saj lidhur me kėtė ēėshtje, por asnjė nuk mendon tė pyesė njė kopt nė Egjipt pėr konfliktin nė Irlandėn e Veriut.
Si rregull, kjo ka krijuar zhgėnjim dhe ka kontribuar pėr njė ndjenjė fyerjeje dhe refuzimi. Disa elemente tė rilindjes islame kanė prekur kėto tendenca tė refuzimit dhe zemėrimit dhe kanė dhėnė njė rrugėdalje, duke dėnuar zhurmshėm perėndimin dhe tė gjitha gjėrat, qė janė perėndimore. Megjithatė rilindja islame nuk ėshtė njė reagim negativ; por ėshtė kryesisht njė udhėtim i zbulimit tė vetvetes dhe nė fakt njė numri nė rritje tė rinjsh, u mundėson tė zbulojnė njė alternativė tjetėr nga kultura prindėrore njė kulturė islamo-evropiane. Kjo ndodh nga njė proces i shpėrndarjes sė bagazhit kulturor tė Islamit aziatik ose arab, pėr t'u kthyer tek parimet bazė dhe themelore dhe pėr t'i zbatuar ato nė njė kontekst evropian. Ky proces mund tė jetė vetėm i shėndetshėm pėr Evropėn, sepse krijon njerėz, tė cilėt kanė besim tek identiteti i tyre: ata janė myslimanė evropianė. Ata duan tė kontribuojnė pėr tė ardhmen e tij, pėr tė ndėrtuar njė Evropė mė tė mirė pėr veten dhe pėr fėmijėt e tyre. Khurshid Ahmed ka thėnė: "Do tė ishte tragjedi, po tė bėheshim tė burgosur tė sė kaluarės".21
Ashtu si myslimanėt deklarojnė, se Islami nuk ėshtė monolit, ata duhet tė kuptojnė, se as Evropa nuk ėshtė monolite. Ka shumė njerėz nė Evropė, tė cilėt janė tė pėrgatitur t'i shikojnė objektivisht nė mos me dhembshuri problemet, me tė cilat pėrballen myslimanėt. Pėr mė tepėr ėshtė e rėndėsishme tė theksojmė, se pėrpjekjet e lėvizjeve islame nuk janė kundėr perėndimit apo Evropės; ato janė njė proces i komunitetit dhe vetėzhvillimit ashtu siē ka thėnė Hasan Turabi: "Perėndimi nuk ėshtė preokupimi ynė. Ne jemi tė interesuar pėr rigjenerimin konstruktiv tė shoqėrive tonė, duke vėnė nė lėvizje shpirtrat dhe mendjet tona, jo duke luftuar "Shejtanėt e mėdhenj". Duke pėrjashtuar rastin kur njė linjė veprimi drejtohet kundėr Islamit, perėndimi nuk ėshtė armik pėr ne".22
Kontakti me Evropėn u ka mundėsuar myslimanėve tė mėsojnė shumė: nė fakt ndėrsa krenohemi se evropianėt kanė mėsuar nga krijimtaria Andalusiane, duhet tė tregojmė mirėnjohje pėr myslimanėt. qė studiojnė tani nė universitetin e Oksfordit, Kembrixhit dhe tė Londrės. Shumė prej lėvizjeve tė besimtarėve nė ringjallje kanė pėrvetėsuar ide23, metoda madje dhe struktura nga modelet evropiane. Takimet me Evropėn moderne i kanė nxitur myslimanėt. tė angazhohen nė debate tė brendshme pėr ēėshtje tė ndryshme si pėr demokracinė, pluralizmin, rolin dhe statusin e gruas, konceptet e darul-harb etj. Faktikisht gjithė botėkuptimi i myslimanėve po pėson ndryshime. Nė vitin 1992, gjatė njė seminari fikhu nė Francė pėr temėn "Myslimanėt nė Perėndim", njė grup dijetarėsh myslimanė diskutuan disa prej kėtyre ideve. Njėri prej kundėrshtimeve qė ata ngritėn pėr konceptet e darul-harb dhe darul-Islam ishte se njė karakteristikė kryesore e darul-Islam ėshtė siguria, por si mund ta quajmė botėn myslimane darul-Islam, kur ka kaq shumė diktaturė dhe persekutim ndaj dijetarėve dhe aktivistėve myslimanė? Nė mėnyrė tė ngjashme si mund ta quajmė perėndimin darul-harb, kur kėta myslimanė shpesh duhet tė largohen nga vendet e tyre dhe tė kėrkojnė azil politik nė perėndim?24
E ardhmja
Rruga pėr tė mėsuar ta pranojmė njėri-tjetrin dhe si rrjedhim tė jemi tė aftė tė jetojmė me njėri-tjetrin mund tė mos jetė e lehtė; nė tė vėrtetė ky ėshtė njė proces delikat, por nuk ka alternativė tjetėr. Do tė duhet kohė, sepse imazhet negative janė krijuar pėrgjatė shekujve dhe nuk do tė zėvendėsohen brenda natės. Faktikisht, nė mėnyrė qė Evropa dhe Islami ta kuptojnė njėri-tjetrin, duhet ta kuptojnė veten e tyre mė mirė25, sepse nocionet e unit dhe tė tjetrit shfaqin njė ndikim reciprok.
Unė mendoj se pėrgjegjėsia mė e madhe gjendet nė duart e shumicės, komunitetit mikpritės, Evropės. Pakicat mund tė trajtohen nė dy mėnyra tė ndryshme:
1- Larmia kulturore mund tė pėrshtatet, madje dhe tė festohet, gjė qė do ta bėnte pakicėn tė ndihej e mirėpritur dhe e gatshme tė angazhohet nė shoqėri; ose
2- Larmia mund tė druhet dhe tė eliminohet me anė tė dėbimit, shtypjes ose asimilimit tė detyruar.
E para ėshtė rruga drejt pluralizmit dhe duket se ėshtė mėnyra mė e arsyeshme. Ēdo pėrpjekje pėr tė eliminuar identitetin mysliman, do tė shkaktojė vetėm mė shumė probleme. Pėr ta kuptuar kėtė, mund tė shikojmė ndryshimet mes myslimanėve nė Francė dhe nė Mbretėrinė e Bashkuar, pėr tė parė ndikimin e modeleve tė ndryshme qė praktikohen. Historia franceze dhe algjeriane vazhdon tė jetė njė pengesė e madhe, por Laicite francez dhe nocionet e uniteti kulturor vendosin njė pėrgjegjėsi tė madhe mbi komunitetin mysliman. Ideja ėshtė, tė shmangen getot dhe zonat e pėrjashtimit, megjithatė rezultati ėshtė njė komunitet, qė ndihet vazhdimisht i kėrcėnuar dhe i paduruar, pėr aq sa ėshtė nė pėrgjithėsi i paaftė pėr tė menduar pėr veten si francez.
Sot myslimanėt mund tė pėrfaqėsojnė njė kulturė tė ndryshme, por duhet tė kujtojmė, se kulturat janė rezultat i proceseve eklektike; kulturat nuk janė asnjėherė tė pandryshueshme. A nuk ka qenė krishterimi dikur njė fenomen lindor? Por me kalimin e kohės u ngulit nė shoqėrinė perėndimore. Pėrzierja e erėzave, qebapi, pica dhe burgerat (hamburgeri, sanduiēi) tani janė elemente tė vendosura tė kulturės britanike, prapėseprapė ato fillimisht nuk ishin britanike.
Shoqėritė myslimane kanė qenė tradicionalisht pluraliste.26 Teologjia myslimane i kujton njerėzimit, se larmia ėshtė njė faktor pozitiv dhe natyral nė jetė, ku njerėzit mund tė bashkohen pėr tė mėsuar pėr njėri-tjetrin.
O ju njerėz, vėrtet Ne ju krijuam juve prej njė mashkulli dhe njė femre, ju bėmė popuj e fise qė tė njiheni ndėrmjet vete, e ska dyshim se te Allahu mė i ndershmi ndėr ju ėshtė ai qė mė tepėr ėshtė ruajtur (nga tė kėqijat) (El-Huxhurat 49:13)
Sikur tė donte All-llahu, do tju bėnte njė popull (nė fe e sheriat)(El-Maideh 5:48)
Pluralizmi krijon njė rrugė pėr tė ardhmen e Evropės qė tė jetė e fortė, e qėndrueshme dhe paqėsore. Myslimanėt duhet tė bashkohen me njerėzit e tjerė, pavarėsisht nga besimi dhe tė punojnė sė bashku pėr tė mirėn e pėrbashkėt, ashtu si Muhamedi (paqja dhe mėshira e Allahut qofshin mbi tė) hyri nė hilf al-fudul.27 Alternativa pėr nė pluralizėm do tė ishte pėrshpejtimi dhe pėrgatitja pėr njė lloj pėrplasjeje qytetėrimesh ose eliminimi i njėra-tjetrės dhe kjo do tė ishte njė goditje e tmerrshme pėr Evropėn dhe Islamin. Do tė ishte shumė e trishtueshme, nėse mundėsitė do tė humbeshin.
Referencat
[1] Nė kėtė diskutim me Evropė nėnkuptoj Evropėn perėndimore, sepse prania e Islamit nė Evropėn lindore dhe perėndimore ėshtė e ndryshme.
[2] Watt, W. M. and Chachia, P. A History of Islamic Spain, Edinburgh University Press, 1977, faqe 5.
[3] Dihja bin Khalifa (vd. 670 era jonė), ishte shok i profeti (a.s), i cili shkonte nėpėr misione diplomatike.
[4] Herakliu (575-641 era jonė) ishte perandori bizantin nga viti 610 deri sa vdiq.
[5] Ibn Hisham, The Life of Muhammad, e pėrkthyer nga Guillaume, Oxford University Press, 1987, faqe 653-654.
[6] Muavijeh ibn Ebu Sufjan ishte kalifi i pestė (660-680 era jonė), pas Ali ibn ebi Talib, dhe i pari prej kalifėve emevitė.
[7] Ahmad, A. A History of Islamic Sicily, Edinburgh University Press, 1975, p. 2.
[8] Vali El-Din `Abdur-Rahman ibn Muhamed, ose siē njihej Ibn Haldun, ishte historian, sociolog dhe filozof (1332-82 era jonė).
[9] Ebu Bekr Muhamed ibn Zekerija El-Razi, i cili njihet nė perėndim si Rhazes, ishte mjek, alkimist dhe filozof (854-925 era jonė).
[10] Ebu `Ali El-Husejn ibn `Abdullah ibn Sina, i cili njihet nė perėndim si Avicenna, ishte filozof (980-1037 era jonė).
[11] Ebu Xhafer Muhamed ibn Musa El-Khuėarizmi, nismėtari i algjebrės ishte matemacien, astronom dhe gjeograf (rreth viteve 800-847 era jonė).
[12] Wallbank, T. W. and Taylor, A. M. et al, Civilisation Past & Present, HarperCollins, 1987, faqe. 169-172.
[13] Nielsen, J. S. Islam and Europe, material i prezantuar nė Fondacionin Islamik, Leicestershire, Mbretėri e Bashkuar, tetor 1997.
[14] Watt, W. M. The Influence of Islam on Medieval Europe, Edinburgh University Press, 1972, faqe. 29-43.
[15] Agence France Press, 15 gusht, 1994.
[16] Islamofobia: A Challenge for Us All, The Runnymede Trust, 1997.
[17] Eksperimenti i tij me kriketin qė njihet dhe si "eksperimenti i Tebbit" ishte kur ai sugjeroi, se njerėzit nga pakicat etnike nė Britani nuk duhet tė konsiderohen me tė vėrtetė britanike, derisa tė mbėshtesin skuadrėn angleze tė kriketit kundėr skuadrės sė vendit tė lindjes sė tyre ose tė lindjes sė gjyshėrve tė tyre.
[18] The Independent, 8 tetor, 1997.
[19] Watt, W. M. The Influence of Islam on Medieval Europe, vepėr e cituar, faqe. 72-84.
[20] Church, J. (ed), Social Trends, Vol 27, HMSO, Londėr, 1997, p. 31.
[21] Ahmad, K. Islam and the Ėest: Confrontation or Cooperation, The Muslim World, Vol. 85, No. 1-2, 1995, faqe 80.
[22] Hasan Turabi, The Islamic Awakenings Second Wave, New Perspectives Quarterly, No. 9, 1992, faqe 55.
[23] Nielsen, J. S. Islam and Europe, vepėr e cituar
[24] Muslims in the West : seminar pėr fikhun nė Francė, korrik 1992. i pėrmbledhur dhe i pėrkthyer nga Dr. Sejid Darsh.
[25] Ballard, R. Islam and the Construction of Europe, faqe 15-50, in Muslims in the Margin, Shadid, w. and Koningsveld, P. (eds), Pharos, 1996.
[26] Taylor, J. B. Thinking About Islam, Lutterworth Educational Press, 1971, faqe 43.
[27] Lings, M. Muhammad : His Life Based on the Earliest Sources, Unėin, 1988, faqe 31-32. Hilf al-fudul ishte njė pakt, ku ishte pėrfshirė Muhamedi (a.s), nė njė kohė tė hershme, pėr drejtėsi dhe pėr tė drejtat e njeriut.
//mesazhi
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn twi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn knc_Latn als_Latn eng_Latn taq_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn eng_Latn ltz_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn taq_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn