als_Latn dik_Latn sag_Latn
Si shkruanin paraardhësit
Gjeografija letrare
Mitrush Kuteli
Botuar më 1944
Në periudhën përpara Prillit gjeografija e lëvizjes kulturore përfshinte, përveç Tiranës edhe Shkodrës, qytetin e Korçës.
Gjirokastra kish patur dikur edhe ajo një çerdhe të sajnë me grupin e Demokratisë (Jorgj Meksi, Vangjel Koça, Branko Merxhani edhe Xhevat Kallajxhiu) po ky u pat shpërngulur me kohë për në kryeqytet, ku shvilloj, si dihet, një veprimtari për t’u nënëvijuar.
Korça na pat dhënë ndaj lufte e këndej- domethënë gjer më 1939- një buketë interesante përkëthimesh nga letërsitë e huaja e sidomos nga frëngjishtja edhe greqishtja, ose, përmjet këtyre gjuhëve, nga të tjera letërsi.
Gjith ashtu Korça pat dhënë një varg ribotimesh të disa klasikëve shqipëtarë të cilat kanë lojtar një rol kultural të aftë në Shqipërin e Jugës e mbase edhe në Kryeqytet. Kur shkruajmë këto mendohemi veçanërisht në ribotimet e bëra prej shtypëshkronjës së Dhori Kotit.
Fatkeqësisht të tri shtypëshkronjave të vendit u pat munguar teknika e përsosur e sidomos estetika në prezentimin e librave,fakt i cili ka edha y rolin e tij në përhapjen në një treg më pretencioz si ay i Kryeqytetit.
Po, si do qoftë, nuk duhet harruar as kjo kontributë letrare edhe as emrat e disave nga ata që patnë vepruar në fushën letrare të Korçës si Dimitri Falo, M.S Gurra, Nonda Bulka (Chri-Chri), Jani Martiniani edhe vetë Dhori Koti, njëkohësisht shkrimtar, përkëthenjës, editor edhe tipograf.
Kjo sa i përket letërsis.
Sa i përket shkencës historike duhet kujtuar me nënëvijim lëvdate veprimtarija e I.M. Qafëzezit për sbulimet e rruajtjen e dokumentave në nj’atë Institut që mban emrin e “Spiro Risto Dines”, të krijuar e të udhëhequr prej tij edhe sidomos për botimet e bëra.
Sa i përket gjuhësis edhe polemikës duhet të kujtohet emri i Tasi Mios (Pika) shumë nga pikëpamjet e të cilit, të lëftuara sa rronte, u imponuan dalngadal, në gjuhësinë shqiptare.
Duhen kujtuar në një kronikë evokimi si kjo e jona edhe ato dy fletoret që dilnin në Korçë: Gazeta e Korçës edhe zëri i Korçës të cilat kryenin një fonkcion kultural të vlefshëmë në qytetin e Mihal Gramenos dhe në Jugë, përgjithësisht.
Këto të gjitha i bëri shesh e lëndinë Italija edhe veglat e saj- në emrin “zulmë-math të Duçes”. Në vendin e organeve të parë doli disa numura fletushka Liktori, e cila për fat të mirë, u çduk shpejt.
Dhe sikur nuk mjaftonte mbyllja e fletoreve dhe pezullimi i botimeve po vazhdoj edhe burgosja e shkrimtarëve dhe gazetarëve si Dhimitri Falo, Petraq Peppo, Zhan Gorguzi e të tjerë, kësilloj që sot Korça është afron fshirë nga gjografija letrare shqiptare.
Në vitin 1943 përveç ribotimeve të disa veprave të Foqion Postolit të bëra prej Dhori Kotit, asgjë për t’u nënëvijuar. Asgjë themi nga pikëpamja letrare sepse nga pikëpamjet e tjera, e sidomos ushtarake, Korça vojti e u gjakos tmerrisht nga aviacioni edhe nga autoblindat perandorake, të cilat përpara se të nemiten për gjithmonë, ditën e kapitulimit, dhanë provën e fundit të trimërisë (shqip kësaj i thonë: shqelma e fundit e gomarit të ngordhur) dyke vrarë gratë e foshnjat rrugëve.
Kjo sa i përket Korçës.
Në çipin tjatër të Shqipërisë, në Shkodër, ngjarjet politike nuk suall do një ndryshim në fushën e kulturës.
Të dy grupet fetare të Atërve Franciskanë edhe Jezuitë, të parët reth së përkohëshmes Hylli i Dritës edhe të dytët reth Lekës, vazhduan veprimin me ritmin e mëparshëm, atje lart në pirgun e kristaltë.
Arkivë kulturore-veçanërisht për histori, folklor, linguistikë- fort rallë zbritje në zhurmën letrare ose politike të ditëve t’ona, kjo ka qenë vija cilësonjëse e vepërimit të të dy grupeve.
Lënda e botuar në vitin 1943 vjen edhe shton, me durimin që i fal punëtorit të pendës ideja e permanencës, dashurija për subjektin e trajtuar e sidomos kompetenca e plotë, në kryerjen e një vepre, vlera të reja thesarit kulturor të kombit.
Nuk mundim të kalojmë dyke folur për Shkodrën pa kujtuar qëndrimin e marrë prej grupit të profesorëve të këtij qyteti kunër fyerjes që i solli kombi shqiptar A. Fulvio Cordignano, qëndrim i shprehur në një broshurë.
Elbasani ku dikur pat lulëzuar Kopshti letrar i Lef Nosit, Shkumbini i Lipit, Ura e Shkumbinit e Daklit e të tjera vazhdoj të punojë në heshtje-veçanërisht në lëmën e gjuhës dhe të folklorit- pa nxjerr gjësend në dritën e shtypit.
Për të ardhur keq se pas kaqe vite nga rivendosja e zotërimit shqiptar në Kosovë, nuk u krijua një lëvizje kulturave në kryeqytetin e saj, në Prizren, me gjith se elementat nuk kanë munguar.
Gjer në shtatorin e vitit 1943 në Kosovë ka mbretëruar një thatësirë e tmerrshme e fjalës së shkruar. Rrallë fort vajti do një fletore edhe më rrallë do një libër. Edhe në vinte kjo ish, me do e mos, në shërbimin e propagandës së huaj.
Kaqe mundi t’i japë Shqipërija e Vjetër kësaj motre të mërguarë, kundrejt bukës që i dërgoj ajo..
Ajo pak lëvizje mendimesh që mbeti në Shqipëri u grumbullua më fort në Tiranë.
Po dhe kjo, si thamë, tepër e kufizuar.
als_Latn als_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn