als_Latn dik_Latn sag_Latn
Nga Andreas Dushi
I nisur nga disa shkrime të cilët janë shkruar nga kokat më të shquara të modernitetit shqiptar dhe atij kosovar (e kam fjalën për Ismail Kadarenë dhe për akademik Rexhep Qosjen) të cilët flasin për identitetin e popullit shqiptar, i cili shpesh herë është cilësuar qoftë pa identitet, qoftë me identitet të dyfishtë, dëshiroj që të tregoj atë çfarë kam kuptuar unë, nxitur nga fakte objektive dhe tërësisht kokëfortë të cilët do t’i përmend hap pas hapi, në lidhje me identitetin fetar të Shqipërisë.
Shqipëria njihet nga ndërkombëtarët si një vend ku bashkëjetesa fetare sulmon ndasitë fetare. Një vend ku çdo besimtar apo jobesimtar mund të jetojë sikur të ishin të gjithë të njëjtë me atë. Me pak fjalë ku çdo njeri mund të ndjehet si një katolik në Vatikan, si një ortodoks në Greqi, si një mysliman në Turqi apo si një komunist ateist në Shqipërinë mes viteve 1967 – 1991.
I mëshoj idesë se e gjitha kjo është një propagandë e njëjtë me atë që u bë për të ndaluar besimin. Kujtojmë (ose kërkojmë) materialet propagandistike të periudhës komuniste kur priftërinjtë dilnin në foto me armë ndër duar para altarit të Kishës Françeskane në G’juhadol të Shkodrës. Apo kur në një nga numrat e “Zëri i Popullit” del artikulli se të gjithë hoxhallarët e Dibrës unanimisht kishin vendosur të shkatërronin doktrinën e besimit, drejtues shpirtërorë të të cilit ishin, duke thënë (me parafrazim) se “Islami është i gënjeshtërt!” Në bibliotekën personale të ndonjë fanatiku të asaj kohe, mund të gjenden edhe numrat e gazetave ku shfaqen fotot e rastit të parë dhe dokumenti i rastit të dytë. Ndërsa në Youtube mund të gjendet lehtësisht një video ku një nga drejtuesit shpirtërorë të bektashinjve tregon para kamerës se si “e kishin gënjyer popullin gjithmonë” pa asnjë droje, madje me mburrje. Pastaj “dokumentari” vazhdon me ndërrimin e fotografisë së pasaportës nga ish- dervishi i cili në foton e re nuk e mban më në kokë sinjifikimin si i tillë. Por, pavarësisht gjithë kësaj propagande, në zemrën e gjithkujt fshihej një besim, i cili bëhej edhe më i zjarrtë nga se ishte kur ka qenë i lirë.
E tillë më duket edhe bashkëjetesa fetare. Një fasadë e lyer bukur, me ngjyra të ndezura dhe me teknologjinë e fundit për nga shpejtësia. Në studio televizive shpesh janë përballur hoxha dhe prifti, të cilët ftohen për të biseduar dhe asnjëherë për t’iu kundërvënë njëri tjetrit në atë që njihet si “debat televiziv” i cili në të shumtën e rasteve nuk është asgjë më tepër se një gënjeshtër. Por as kjo gënjeshtër nuk ndodh. E ndonëse gjithë ky reklamim i bashkëjetesës fetare, njerëzit, ose më mirë disa prej tyre, e mbajnë të mbërthyer në zemër një urrejtje patologjike për besimin tjetër. Për shembull në Shkodër fundvitin e kaluar fillimdimri kishte ftohur bashkëjetesën dhe pllaka ku shkruhej “Sheshi Nënë Tereza” ishte thyer, copëtuar e me shumë mundësi edhe pluhëzuar. Gjithsesi jam i bindur se me një rast nuk mund të personifikohet gjithë bashkësia islame e Shkodrës, e aq më pak e Shqipërisë, ndonëse jam i bindur se ka edhe raste të tjerë të cilët janë të fshehtë. Respekti im për këtë bashkësi e cila përfaqëson njerëz e besimtarë të ndershëm e të devotshëm, është i padiskutueshëm nga askush, madje as nga unë vetë.
E nisa me koshiencë nga aktualiteti, duke mos konkluduar asgjë në lidhje me arsyen fillestare pse po e trajtoj çështjen e identitetit fetar ttë Shqipërisë, sepse për të kuptuar këtë duhet që të nisemi kronologjikisht qysh nga lashtësia. Nga mënyra e përhapjes së feve monoteiste dhe nga kontributi që historikisht besimet fetare monoteiste kanë dhënë në përparimin e qytetarisë, letërsisë, filozofisë dhe botëkuptimit shpirtëror të njeriut ilir, arbër e në fund shqiptar. Gjithashtu, përpara se të filloj e të tregoj objektivisht nga ato studime e lexime personale që kam bërë, dëshiroj që të them se unë nuk jam as historian e, as nuk kam qëllim studimin e historisë në jetën time. Qëllimi im është njohja me kulturën e cila nuk mund të kuptohet e aq më tepër të studiohet e pandarë nga historia.
I
Qytetërimi i vendosur në trojet e sotme të Shqipërisë është një qytetërim më i lashtë, madje shumë më i lashtë, se besimet fetare. Sipas studiuesve e historianëve, ndër të cilët veçoj Tajar Zavalanin, qytetërimi në këto troje është i përafërt në kohë me atë romak dhe me atë grek. Ky fakt e forcon vërtetësinë e tij jo vetëm nga librat studimorë historik, por edhe nga letërsia e lashtë si greke, ashtu edhe romake. Historianët e hershëm helenë, të cilët flasin për trojet tona, janë Herodoti i cili i quajti të gjitha fiset në veri të grekëve dhe që kufizoheshin në lindje me trakët, me emrin përgjithësues ilir. Ndërsa shkrimtari më i njohur helen, Homeri flet për ilirët në kryeveprën e tij “Iliada”, e cila njëkohësisht është edhe kryevepra e antikitetit, ku përmend si bashkëluftëtar me grekët kundër trojanëve fisin e pajonëve heshtëgjatë. Sigurisht ka edhe të tjerë historianë helenë që flasin për qytetërimin e asokohe, por të cilët nuk i shërbejnë asaj të cilën po tentojmë të nxjerrim në dritë.
Te burimet e shkruara romake, krahas historianëve si Tit Livi, Dio Kasi, Suetoni e Paterkuli, të cilët tregojnë për sundimin e Romës mbi Iliri, gjë që thotë se e marrin të mirëqenë faktin se Iliria ka ekzistuar qysh më herët, është edhe Virgjili. Ai në veprën e tij “Eneida” tregon edhe një portë, të cilën Ugolini beson se e ka gjetur gjatë kërkimeve arkeologjike në Shqipëri.
I cilësova këto fakte për të thënë se trashëgimia kulturore fetare fillon qysh me fetë politeiste, ku përmenden kultet në objekte reale të cilat ishin si burim i çdo të mire. Kjo do të thotë se gjeneza e qytetërimit të tanishëm shqiptar e të dikurshëm ilir nuk lidhet me ndonjë nga besimet fetare si për shembull Perandoria Osmane e cila u krijua si kalifat islamik. Pikërisht, për këtë arsye ka një ndryshim mes kalifatit dhe qytetërimit dhe kjo logjikisht tregon se Perandoria Osmane nuk mund të ketë sjellë qytetërim për sa kohë që as vetë nuk ka qenë i tillë.
Por, sigurisht, historia e Shqipërisë e ka tangenten shumë vonë me historinë e Perandorisë dhe rrjedhimisht edhe më përqafimin e islamit, për përhapjen e të cilit do të flasim më vonë.
Besimi fetar i parë monotesit, i cili erdhi në Shqipëri ishte krishtërimi, përhapja e së cilit pati karakter apostolik, duke qenë se u përhap nga Shën Pali. Shën Pali, i cili para se të njihte Jezusin e kishte emriu Saul, ishte një ndër përndjekësit më të mëdhenj të krishtërimit, por më pas u kthye në përhapësin më të madh të saj në Evropë. Përse e them këtë? Sepse e ngjashme është edhe historia e Romës me krishtërimin. Në fillim ajo e sulmoi me forcë, por më pas e pranoi e në fund edhe e përhapi. Ç’lidhje ka kjo me besimin në Shqipëri? Sepse me 313 në Milano, perandori i Romës që e firmosi “Dekretin e Milanos” ishte Kostandini me origjinë ilire.
Duke u kthyer sërish te fakti se ishte pikërisht Shën Pali ai që e solli krishtërimin në trojet e atëhershme ilire, tregohet edhe një tjetër fakt: Iliria ishte e njohur gjerësisht dhe ndërkombëtarisht.
Mustafa Nano, te libri i tij Pax Albanica i kushton një pjesë kundërshtimit të ardhjes së Shën Palit në Shqipëri duke sjellë fakte dhe argumente që ai ka gjetur e mbledhur, madje duke treguar edhe interpretime të dyfishta që këto argumente mund të kenë në studiues të ndryshëm. Sigurisht, mendimi kritik i një argumenti është diçka pozitive dhe që i shton vlerë argumentit, por për sa kohë që nuk e kundërshton vetë atë. Ai citon një pjesë nga libri “Brenga e Ballkanit” shkruar nga Edith Durham: “[Disa banorë të këtyre viseve] mund të kenë dëgjuar Shën Palin apo predikuesit e tij.” Më pas vazhdon me një pjesë të marrë nga letra që Shën Pali i ka dërguar romakëve (15, 18-19). Versioni që ka shkruar Mustafa Nano është: Nuk do të merrja kurrë guximin t’ju flisja për gjëra që Krishti nuk i ka bërë përmes meje, me fjalë e me vepra, me fuqinë e mrekullive e të shenjave dhe me fuqinë e Shpirtit të Perëndisë, me synimin për t’i bërë paganët të ndërrojnë mendje; kështu e kam shpallur plotësisht ungjillin e Krishtit, nga Jerusalemi e përqark deri në Iliri.”
Ndërsa në Biblën e përkthyer nga Dom Simon Filipaj e njëjta pjesë është e përkthyer kështu: “18Sepse, nuk do të guxoja të përmend asgjë tjetër, përveç sa Krishti bëri nëpër mua me kthimin e paganëve në dëgjesë me anë të fjalës e të veprës. 19me fuqi të shenjave e të mrekullive dhe me fuqi të Shpirtit Shenjt. Kështu, qysh prej Jeruzalemit e për qark në Iliri e kam përhapur Ungjillin e Krishtit”
Mustafa Nano për të përforcuar origjinalitetin e pjesës që ka marrë nga Bibla, vendos edhe përkthimin e Biblës në anglisht. Vetë versioni anglisht i Biblës është përkthim, pasi Bibla është shkruar në hebraisht, greqisht dha armaikisht. Për pjesën e të shkruarit në greqisht, nuk është e sigurtë, pasi ekzistojnë dy teza. E para thotë se një pjesë e Biblës është në greqisht, ndërsa e dyta thotë se përkthimi i parë i Biblës ka qenë në gjuhën greke. Por gjithsesi kjo nuk ka rëndësi për arsyen pse e shtrova këtë argument.
Përkthimi i Biblës nga gjuha angleze në shqip ka kaluar më parë sigurisht së paku një përkthim tjetër, që do të thotë se në anglisht është përkthyer nga një gjuhë tjetër. Për këtë arsye nga vargu i përkthimeve sigurisht që humbet edhe realiteti edhe origjinaliteti i origjinalit. Ndërsa përkthimi i Biblës nga Dom Simon Filipaj është përkthim nga origjinali, pra nga gjuha e parë me të cilën është shkruar Bibla. Për këtë arsye bie poshtë edhe vërtetësia e versionit të vendosur nga z. Nano te Pax Albanica.
Vetë z. Nano si shpjegim të pjesës së Biblës që ka vendosur, ndonëse e rrëzuam vërtetësinë e tij, dy interpretimet e Pierre Cabanes:
- Mesazhi ungjillor ka mundur ta prekë Ilirinë që nga brezi i parë i apostujve.
- [Bën vaki që] termi “Ilir” shënon këtu cakun e jashtëm të viseve që përshkoi Pali
apo shokët e tij.
Nëse termi Ilir do të përcaktonte vetëm kufirin e një vendi, atëherë Shën Pali do t’i shkruante Romakëve se ka vajtur deri “pranë Ilirisë”, por pa e shkelur atë. Në të vërtetë, ai ka shkruar se për qark në Iliri. Nga këtu thuhet se ai ka shkuar në Iliri. Pra, karakteri apostolik i krishtërimit shqiptar është tërësisht i vërtetë për sa kohë që Shën Pali ka ardhur në Iliri.
Gjithashtu në mbrojtje të udhëtimit së Shën Palit në Iliri, e vërteton edhe historiani i letërsisë, Thanas Gjika i cili në një intervistë për gazetën “Shekulli” më 2007 sjell argumente gjuhësore në mbrojtje të tezës për një udhëtim të Apostullit Pal nëpër trojet iliro-shqiptare
“Historiani i letërsisë, Thanas Gjika, me prezantim për herë të parë në Shqipëri të librit “Ku dhe kur u shkrua Dhjata e Re”, mbron tezën e udhëtimit të Apostullit Pal nëpër trojet iliro-shqiptare në shek.I. Sigurisht kjo nuk është një tezë e re, por Gjika i bën një tjetër qasje nëpërmjet argumenteve gjuhësore. Kështu itinerari i Shën Palit apo i nxënësve për të cilët ai flet në Letrat drejtuar kishave, lë të kuptohet që ka kaluar nëpër viset shqiptare dhe më konkretisht në Durrës (Dyrrah) e Lezhë (Lisos). Ai mbështetet kryesisht në përshëndetjet hyrëse apo mbyllëse të letrave ku Pali bën edhe rekomandimet e rastit për pritjen e tij, për ndihmat që duheshin mbledhur, etj.. Si dëshmi për këtë udhëtim, Gjika jep dhe një sërë toponimesh, emra vendesh e kishash në të gjithë vendin tonë, sidomos në krahinën mbi lumin Mat. Gjika, i cili prej disa vitesh jeton në Amerikë, filloi leximin e Biblës për të mësuar gjuhën angleze, gjë që e çoi në një proces studimor.
Cila është metoda studimore që keni ndjekur për të arritur në përfundimin që Apostulli Pal ka kaluar nëpër Shqipëri?
Si historian letërsie, interpretoj tekstin. Kur bëhet fjalë për Letrën drejtuar Romakëve (kapitulli 1-15), apo letra të tjera ku tregon për itinerarin e tij dhe të nxënësve, mendoj se ato nuk mund të jenë shkruar asgjëkundi tjetër veçse në Iliri. Udhëtimi i shoqëruesve të tij tregon se në Durrës ai linte Apollonin dhe Sotenin, në Nikopol la Titin dhe të katërt kalojnë më tej. Të dhënat kryesore janë nga vetë Pali të cilat ka të ngjarë të jenë keqlexuar apo keqkuptuar. Pas vendosjes së komunizmit, Vatikani nuk mundi të sjellë studiuesit e vet këtu për të ndjekur studimet që u shërbejnë krijimit të hartave të sakta për udhëtimet e Palit.
Më konkretisht?
Botimet e Biblave të pas vitit ’45 janë të pajisura me harta, ku tregohen udhëtimet e Shën Palit për të përhapur krishtërimin. Aty nuk tregohen terrenet shqiptare dhe duket sikur ai ka kaluar nga Selaniku në Korinth dhe trojet e Maqedonisë perëndimore, Shqipëria e sotme, është lënë mënjanë. Duke lexuar letrat e tij dhe dokumente të ndryshme, vërtetova se disa fjali nuk mund të shpjegohen nëse nuk interpretohet drejt teksti. Ai ka qenë në Ilirikun e Jugut, në zonat mbi Mat, në Lezhë dhe në Durrës, ku ka shkruar edhe Letrën drejtuar Romakëve. Aty thotë: “Atyre nga Maqedonia dhe atyre nga Greqia, u vajti në mendje të mbledhin ndihma për të varfërit e Jeruzalemit”. Po të ishte në Maqedoni, do të thoshte këtyre nga Maqedonia, ose po të ishte në Greqi, do të thoshte këtyre nga Greqia dhe atyre nga Maqedonia. Ai u thotë “atyre” të dyja palëve, pra ka qenë në një vend jashtë Maqedonisë dhe jashtë Greqisë. Ky vend ka qenë Durrësi, që ka qenë port ilir, i varur direkt nga Senati i Romës, i pavarur nga pjesa tjetër e Maqedonisë. Pastaj ai thotë se “E nisa Titin në Dalmaci”, që do të thotë Ilirik. Asnjëherë nuk na tregohet se ka nisur nxënës në vende ku nuk ka qenë vetë më parë. Prandaj patjetër që ka qenë në Shqipëri në territoret mbi Mat, prandaj dhe ka nisur për aty nxënës të vetmuar, ngase kishte miq.
Mendoni se vetëm interpretimi gjuhësor i tekstit mjafton për të mbrojtur këtë tezë?
Shqipëria është vend ku Shën Pali gëzon respekt të madh. Kemi kisha, legjenda dhe toponime që lidhen me Shën Palin e jo Shën Pjetrin. Përtej malit të Dajtit kemi një krahinë me 14 fshatra që quhet Shën Pal dhe populli i thotë Shupal. Në Mirditë kemi një Shën Pal tjetër, manastir të vjetër, në Kabash kemi një tjetër manastir të ndërtuar për nder të tij, në Lezhë po ashtu.
Çfarë lënde tekstore keni shfrytëzuar?
Kam shfrytëzuar botime të ndryshme të Biblës, që nga viti 1840, kur fillojnë shënimet. Unë merrem posaqërisht me to, i komentoj dhe i korrigjoj, për të zbuluar se ku dhe kur janë shkruar Letrat dhe Ungjijtë në Dhjatën e Re. Janë botime kryesisht në anglisht ku shënimet janë edhe më të pasura, por edhe në shqip, si edhe një literaturë të gjerë, biografi të Shën Palit, të Shën Pjetrit dhe apostujve të tjerë.
Nëse Pali ka qenë në trojet tona, përse nuk kemi një letër drejtuar shqiptarëve, sikundër korintasve, romakëve, kolosianëve, etj., etj.?
Është vërtetuar që Apostullit Pal i kanë humbur shumë letra. Ndonjërës i ka humbur mbyllja, një tjetre hyrja, madje janë bashkuar edhe si një letër më vete. Ekziston mundësia që ai të ketë shkruar një letër për të krishterët e Durrësit dhe të Lezhës, kur bëri udhëtimin e katërt dhe shkoi në Nikopol për të dimëruar. Zakonisht, përpara se të bënte një ndalesë në vendin ku kishte ngritur kishë, dërgonte një letër për të përgatitur vajtjen e tij, mblidhte ndihma, por jepte edhe këshilla si të përhapej krishtërimi. Në këtë moment, përputhen të gjitha të dhënat, që të ketë pasur një letër për durrësakët. Por mbledhja e letrave nëpër kishat që u drejtoheshin, u bë 30-40 vjet pasi u hartuan, në vitin ’95 të shek. I (letrat u shkruan nga viti ’50-’64 kur vdiq). Njeriu që u interesua për mbledhjen e tyre ishte Onesimi një ish-skllav, i cili mundi të bëjë mbledhjen e letrave që ishin afër, si në Korint, Efes, Selanik, kurse Durrësi ishte shumë larg komunikimit. Ekziston mundësia që banorët e zonës, nuk kanë treguar interes ndaj kësaj letre të shkruar në greqisht. Mundet që pergamenat të jenë dëmtuar, aq më tepër që asokohe të krishterët përndiqeshin nga romakët, madje kryqëzoheshin, apo digjeshin.
Ku qëndron rëndësia e udhëtimit të Apostullit Pal në Shqipëri?
Popullsia ilire nën pushtimin romak ishte e ndarë në provinca, Iliriku mbi Mat, Maqedonia nga Mati poshtë deri në Prevezë, gjiri i Ambrakisë deri në Pind dhe Dardania, Kosova e sotme e bashkuar me popullsi të tjera trake. Pra, tri provinca që flisnin një gjuhë, por që nuk mund të komunikonin me njëra-tjetrën. Pali predikonte paqe dhe dashuri, ndaj dhe popullsia e përqafoi menjëherë krishtërimin.
Kjo do të thotë që shqiptarët kanë një traditë nga më të hershmet të krishtërimit?
Jo vetëm kemi një traditë të hershme, po prej saj kanë dalë njerëz të shquar. Është Shën Asti i Durrësit, që pati një vdekje tragjike, u vra në mënyrë barbare nga ushtarët romakë. Kemi Shën Jeronimin, që quhet doktor i teologjisë, përkthyesi i Biblës nga greqishtja në latinisht, si dhe shenjtorë të tjerë deri te Nënë Tereza në ditët e sotme. Gjithnjë kemi qenë një popull me traditë të krishterë, por që rrethanat tragjike të historisë na kanë bërë të quhemi afetarë.”
Pra, tani u vërtetua se besimi i parë monoteist që trojet ilire njohën dhe përqafuan, patën karakter apostolik, çka shton rëndësinë e këtyre trojeve që në atë kohë. Pra gjeneza e identitetit fetar të këtyre trojeve është pikërisht besimi i krishterë.
II
Nga krijimi i krishtërimit dhe përhapja e tij nga apostulli Pal e deri në 313, besimi në Krishtin ishte rreptësisht i ndaluar. Gravura apo piktura të kohës dëshmojnë mënyra nga më çnjerëzoret që pësuan të krishterët e asaj kohe, të cilat ngjajnë me turturat e sotme që kryhen nga organizatat terroriste. Vrasje, masakra, tortura, kryqëzimi e shumë masakra nga më të ndryshmet provoheshin nëse kishin rezultat mbi ato që ishin pagëzuar.
Historianët thonë se në shumë vende që ishin pjesë e Perandorisë Romake, të krishterët ishin të detyruar që të jetonin në ambiente të mbyllura e larg njerëzve. Madje, për t’u mbrojtur nga këto çnjerëzizma, ato jetonin edhe në katakombe.
Siç edhe përmenda më lart, në vitin 313 perandori Kostandini I, me firmosjen e ediktit të Milanos, pranon besimtarët e krishterë me të drejta të plota në Perandori, duke i nxjerrë nga ndrydhja e stërzgjatur, që të detyruar kishin jetuar.
Fakti që Perandori i cili merr këtë vendim është me origjinë ilire, tregon se krishtërimi në Iliri ishte përhapur shumë në jetën shpirtërore të banorëve. Me këtë akt, Kostandini i jep fund përndjekjes së të krishterëve.
Disa vite më vonë, më 395, nga Perandori Teodos besimi i krishterë u kthye në besimin zyrtar të Perandorisë, pjesë e së cilës ishte edhe Iliria. Kjo do të thotë se detyrimisht, me apo pa dëshirë, të gjithë popujt apo fiset që jetonin në trojet e Perandorisë duhet të përqafonin besimin e krishterë. Pra edhe popujt ilirë përqafuan këtë besim, gjë që vihet re edhe në toponimet e disa vendeve si për shembull Shën Gjergj etj., të cilët sigurisht, mund të jenë edhe më të vonë.
Deri në periudhën e ndarjes së Perandorisë Romake, në Perandorinë Romake të Lindjes me kryeqytet Kostandinopojën dhe Perandorinë Romake të Perëndimit me kryeqytet Romën e sotme, nuk pati ndonjë veçanti apo devijueshmëri në rrjedhën e besimit fetar në trojet ilirike.
Me këtë ndarje, këto troje mbesin si një vend i ndërmjetëm mes Lindjes dhe Perëndimit, por i kalojnë Lindjes duke u bërë kufiri më perëndimor i saj. Por deri në vitin 1054 nuk pati asnjë ndryshim në besimin fetar të cilin ne po analizojmë. Më 1054 ndodhi edhe ajo që njihet me emrin Skizma, që ishte një formë “proteste” që të krishterët e lindjes i bënë autoritetit të Papës. Prandaj ato vendosën që të krijonin një ndasi nga krishtërimi e cila nuk ishte më nën autoritetin e Papës. Kjo ndasi, pjesë përbërëse e krishtërimit në tërësi u quajt “ortodoksizëm” që do të thotë “Riti i drejtë” (bëhet fjalë për besimin, pasi edhe sot orthodhoksët i qëndrojnë besnikë mënyrës së dikurshme të kremtimit). Ndërsa pjesa tjetër u quajt “Katolicizëm” që do të thotë “Besim universal”, pra i cili përfshinte në vetvete gjithkënd.
Në Perandorinë Romake të Lindjes, e cila tani njihej me emrin Bizant, u vendos ortodoksizmi apo siç njihej ndryshe “krishtërimi lindor”. Për këtë arsye, edhe pjesa dërrmuese e trojeve ilire të jugut përqafoi këtë besim.
Me trojet e Ilirisë së veriut nuk ndodhi e njëjta gjë, pasi ato shpirtërisht mbanin akoma lidhje me perëndimin (ndoshta ngaqë ngjasonin nga kultura?!). Në Durrës, i cili shërbente si një vend tregtar, gjendeshin edhe kisha katolike, edhe kisha ortodokse. Pikërisht aty besohet të ketë qenë kufiri mes trojeve ilire të lindjes dhe trojeve ilire të perëndimit.
Historia e kësaj periudhe deri në fillimin e Perandorisë Osmane është e njohur. Për këtë arsye nuk po përmend faktet historike që tregojnë copëtimin e shtetit në principata, sepse deri me ardhjen e Gjon Kastriotit (Skanderbegu) asgjë nuk ndryshoi nga pikëpamja fetare. Disa grupe të vegjël myslimanësh osmanë mësynë në Shqipëri, por pa ndonjë rrezik konstant. Gjithashtu, meqë arsyeja pse po shkruaj këtë shkrim nuk është renditja e fakteve apo ndodhive historike, nuk po ndalem në këtë pjesë.
III
Me ardhjen e Gjergj Kastriotit në Krujë për të marrë Kështjellën e Kastriotëve e cila që pas vdekjes së të atit Gjon Kastriotit, i takonte atij, filloi të ndryshonte situata e besimit në vend. Shqipëria nga një vend me një besim kaotik ku në lindje haseshin ortodoksë, në veri katolikë e vende vende grupime islame, synoi që të krijonte një unitet, së paku në besim.
Për këtë arsye, duke qenë se vetë pjesa dërrmuese e popullsisë ishin të krishterë, mylsimanëve u kërkua që të përqafonin “besimin e drejtë”. Me uljen e Gjergj Kastriotit në krye të Shqipërisë, çdo mysliman i pakonvertuar në të krishterë u përndoq, madje edhe u vra. Kështu që besimi në Shqipërinë e asaj kohe, e cila ishte më e bashkuar se asnjëherë më parë, u bë krishtërimi katolik. Kjo gjë dëshmohet edhe nga letërkëmbimet mes Gjergj Kastriotit dhe Papës, ku ky i fundit i kërkon dy herë që të vijë në Shqipëri për ta kurorëzuar si “Mbret të Shqiptarëve”. Gjithashtu nga Vatikani, Gjergj Kastrioti mori edhe titullin e lartë të asaj kohe si “Atlet i Krishtit”.
Vetë Gjergj Kastrioti kur kishte shkuar në Turqi, si peng ishte kthyer në besimin islam me formulën e thjeshtë “Lahi lahi il Allah/ Muhamed a surullah”, çka do të thotë se nuk kishte kryer ndonjë rit konvertimi. Ndërsa, kur ai u rikthye në Shqipëri, u pagëzua sërish duke jetuar e vdekur si një i krishterë.
Për katolicizmin e kësaj kohe, kryesisht në zonën më veriore të Shqipërisë, dëshmon edhe “Kanuni i Lekë Dukagjinit”. Në këtë kanun vihet re se flitet, qysh në kreun e parë, vetëm për besimtarët katolikë, kishën katolike apo klerikun katolik. Gjithashtu fakti që mbledhësi i tij ishte Atë Shtjefën Gjeçovi dhe studiuesit më të hershëm të tij, ishin Atë Marin Sirdari, Atë Zef Valentini, Rrok Zojzi, Kristo Frashëri (të gjithë të krishterë, dy të parët edhe klerikë; i pari meshtar i Urdhrit të Fretërve Minorë, ndërsa i dyti i Shoqërisë së Jëzusit) si dhe nga vetëm një mysliman Qemal Haxhihasani tregon se dihej se në kanun flitet vetëm për katolicizmin, çka nuk i ngjallte interes studiuesve myslimanë për ta studiuar.
Gjithashtu edhe Kanuni i Skanderbegut flet thuajse njëlloj si kanuni i Lekë Dukagjinit, ndoshta më pak strikt, për rëndësinë e kishës, besimit e meshtarit. Kjo gjë dëshmohet edhe nga botimi i tij i parë nga dom Frano Illia në vitin 1993 (një vit më vonë ai do të bëhet Ipeshkëv i Arkidioqezës Shkodër-Pult), botimi i të cilit mbështetet nga ndërkombëtarët e jo nga institutet studimore shqiptare.
Pra jemi në një moment kur e gjithë Shqipëria që sundohej nga Skënderbeu është katolike. Lezha i takonte sundimit venedikas, çka rrjedhimisht do të thotë se edhe vetë Lezha ishte katolike. Ndërsa në jug të Shqipërisë, si në Berat sundimi kishte rënë në dorë të turqve. Tokat që turqit pushtonin quheshin prej tyre si “Toka Islame”. E sigurisht që një tokë islame nuk mund të mos kishte xhami apo besimtarë. Nga këtu fillon edhe konvertimi, me të cilin do të merrem më vonë, nga të krishterë në myslimanë.
Me largimin nga jeta të Gjergj Kastriotit dhe me rënien e gjithë sundimit të tij në dorën e Perandorisë Osmane fillon edhe periudha më e pështjelluar e besimit fetar në Shqipëri.
IV
Perandoria Osmane erdhi në Shqipëri. Pushtoi gjithë Shqipërinë dhe vendosi që të krijonte një jetë aktive islame në këto toka. Për të kuptuar një nga dukuritë më të përhapura të asaj kohe, kthimin e kishave e manastireve në xhami, po përdor një parantezë që shtrohet nga Mustafa Nano te libri i tij Pax Albanica para se ai të flasë për konvertimin nga të krishterë në myslimanë.
“Osmanët i bënin pushtimet e tyre në emër të fesë, dhe një nga gjestet e tyre të para në një tokë të pushtuar ishte – këtë e pohon dhe Tursun Beu – kthimi i manastireve e i kishave, “strofkë e keqbërësve dhe tempuj të idhujtarëve” në “xhami për të drejtët, e faltore për popullin islam”.
Dua që të ndalem pak këtu. Rendi që shkruhen emërtimet e objekteve të kultit a korrespondon me rendin e përshkrimit? Pra me të vërtetë osmanët i kanë quajtur manastiret si “strofkë të keqbërësve”, ndërsa kishat si “tempuj të idhujtarëve”? Nëse është e vërtetë apo jo, duhet një përgjigje nga autori, përgjigje të cilën po e pres. Pse është e rëndësishme kjo? Për të kuptuar idetë e osmanëve në lidhje me kishat, pasi nëse ato i quajnë kishat si “tempuj të idhujtarëve” do të thotë që katolikët i quajnë “idhujtarë”, e nëse kjo është e vërtetë, atëherë arsyeja se përse katolikët quhen idhujtarë, ka nevojë që të trajtohet gjerë e gjatë.
Duke qenë se Perandoria Osmane, siç edhe vetë Tursun Beu ka pranuar, e kishte të zakonshme që të konvertonte edhe objektet e kultit njëlloj si konvertonte njerëzit në besimin e tyre, edhe në vendin e sapo pushtuar, Shqipëri, u veprua po njëlloj.
Le të mos i marrim, për një çast, fjalët e Tursun beut si të vërteta. Adam J. Silverstein jep shembuj ilustrativë që dëshmojnë të kësaj praktike për kthyerjen e kishave e manastireve në xhami. Xhamia Al-Asqa, një nga më të rëndësishmet për myslimanëte të gjithë botës, si dhe Kupola Shkëmbore janë ngritur mbi Malin e Tempullit në Tokën e Shenjtë (Jerusalem). Xhamia e Umajadëve të Damaskut është ngritur mbi një Kishë, mbi atë të Shën Gjon Pagëzuesit.
Ekzaktësisht, e njëjta gjë ka ndodhur edhe në Shqipëri. Autori Aleksandër Meksi në librin e tij “Arkitektura e xhamive të Shqipërisë (shekujt XV-XIX)” thotë se pas pushtimit të Shqipërisë nga kisha e manastire u kthyen në xhami një Kishë në kalanë e Durrësit, një në kalanë e Krujës, një në Lezhë si dhe kisha e Shën Shtjefnit në kalanë e Shkodrës, e cila për momentin ka ndezur një debat në Shkodër, por me të cilën do të merrem më pas.
Konvertimi i shqiptarëve të krishterë në myslimanë të perandorisë, nuk ishte një konvertim i dhunshëm fizik. Ndonëse ekzsitojnë shumë teza që mëshojnë faktin se islami erdhi e u përhap me shpatë, kjo sipas mendimit tim jo subjektiv, nuk është një e vërtetë. Sheriati, ose lufta e shenjtë, ishte vërtetë një motivim për ushtarët myslimanë, por qëndresa shqiptare ishte kryesisht antipushtuese dhe jo antiislame. Për këtë arsye, nuk mendoj se besimi islam u shërnda “me shpatë”.
Por, gjithsesi, ishte një lloj dhune që përhapi besimin fetar në Shqipëri (nëse mund të quhet apo jo dhunë, konkludoni ju pas shpjegimit tim). Dihen botërisht diferencimet mes të krishterëve e myslimanëve në tokat e Perandorisë. Qoftë në taksa, qoftë në shërbime, qoftë në shkollim apo në çdo aspekt tjetër, myslimanët ishin shumë herë më të privilegjuar se të krishterët. Për këtë arsye nëse një kontigjenti të caktuar i rrit taksat, i ul mundësinë për t’u shkolluar, për të ushtruar besimin apo edhe për të jetuar i qetë, kjo a nuk është dhunë?
Gjithashtu, Perandoria tregonte edhe një lloj “lëshimi” për të krishterët, të cilët mund ta ushtronin fenë dhe ritet e tyre, sigurisht në mënyrë teje të kufizuar, por nuk mundeshin në asnjë mënyrë që në publik të denigronin figurën e Muhametit apo edhe dëlirësinë e besimit islam.
Te Pax Albanica e Mustafa Nano, tregohet një i marrë nga Çeta e Profetëve e Pjetër Bogdanit, i cili na tregon se sa drastike ishin masat nëse ky ligj thyhej. Ai na thotë se në vitin 1687, prifti Dom Ndre Kalamashi u arrestua nga autoritetet osmane në Gjakovë dhe u mbyt ngaqë kishte ofenduar Muhametin.
Por, të krishterët nuk kishin probleme vetëm kur thyenin këtë ligj, por kishin edhe probleme në rastet kur myslimanët, të nxitur nga faktorë të ndryshëm, duke qenë se ishin në maxhorancë, vendosnin ndonjë regjim torture mbi një individ apo një grup të caktuar nga ato. Po te Pax Albanica na paraqitet një rast i tillë.
“Pietro Quaroni, diplomat italian që ka punuar në Shqipërinë e para Luftës II Botërore, në librin me titull “Valixhja diplomatike” tregon se ç’i ka treguar një prift françeskan… [i cili] i tregoi se si kish rënë në duart e një fisi myslimanësh; e kishin torturuar duke ia djegur në prush shputat e këmbëve për ta detyrar të tregonte se ku i kishte fshehur paratë e tij”.
Ky episod, sigurisht jo sporadik, së bashku me historinë e treguar nga Pjetër Bogdani tregon se sa të vështirë e kishin të krishterët shqiptarë që të jetonin një jetë normale.
Gjithsesi dolëm pak nga arsyeja përse po shkruaj. Për pyetjen që kam shtruar në kërkim të një identiteti fetar të shqiptarëve, nga gjithë kjo që shkrojta më herët, rezulton se edhe besimi islam erdhi në Shqipëri duke u bërë pjesë e identitetit kombëtar të këtij vendi dhe sigurisht pjesë e identitetit fetar.
V
Osmanët qëndruan në Shqipëri për më tepër se 500 vjet duke e kthyer Shqipërinë në një qendër të islamizmit, pasojat e së cilës në ngadalësimin apo mohimin e Pavarësisë do t’i trajtoj më vonë. Nuk ndodhi ndonjë çudi apo ndodhi e rëndësishme as në kuadër të luftimeve, as në kuadër të besimit, kështu që nuk ka ndonjë arsye përse të ndalemi në këtë periudhë.
Me fillimin e rënies së fuqisë të Perandorisë, filluan edhe dëshirat e para të shqiptarëve për Pavarësi. Kjo ishte periudha që të kriptokrishterët mundën të largonin parafjalën kripto duke u quajtur të krishterë. Gjithashtu Islami kishte edhe rregulla strikte të cilat tregonin për veshjen apo për çdo instrument tjetër të myslimanëve, i cili në shumë raste ishte edhe shtrëngues. Për këtë arsye, shumë njerëz, veçanërisht gra dhe vajza që ishin të detyruara në disa raste të mbanin mbulesë (perçe apo si quhet në gjuhën e tanishme burka) u çliruan përfundimisht nga ky kushtëzim.
Te libri Pax Albanica tregohet një episod interesant të cilin po e sjell ashtu si autori, z. Nano e sjell për lexuesit:
“Gruaja e Sami Frashërit, Emineja (ka pasur një Emine tjetër këtyre anëve, por ajo ka qenë fatzezë; ia nxiu e ia rroposi jetën i shoqi, Ali Pashë Tepelena, që ajo prapëseprap e deshi deri në frymën e fundit, e ndjekur dhe e përndjekur prej egërsisë së tij), Emineja e Samiut pra shfaqet në një foto të vitit 1884 e zbuluar, si një grua frënge. Ka dalë tok me të shoqin në atë foto, dhe ka veshur një fustan të gjatë, me ca mengë që llërat ia nxjerrnin të plota, me flokët që i ngjajnë të mbledhura top pas kreut e me një si kordele të stolisur që i varet nga qafa deri në bel, që atë botë duhet të ketë qenë “në modë”, pasi një të ngjashme e kam parë të varej edhe në kraharorin e Fatma Aliye-së, gruas së parë otomane që, pak a shumë në të njëjtën periudhë, “ngriti zërin” e tha “jam dhe unë këtu”. Është edhe një foto e Abdyl Frashërit, tok me të shoqen, Ballkëzen, e bërë, kështu thotë kronika e historisë, në kohët, kur Abdyli i kish dalë për zot Lidhjes së Prizrenit. Ballkëzja është gjithashtu e zbuluar. E ngjan më e re dhe më sensuale sesa Emineja. Dhe të dyja, Emineja dhe Ballkëzja janë myslimane. (Emine është një emër arab, që ka kuptimin besnike, luajale; ndërsa Ballkëzja, në arabisht Balqis, është emri i mbretëreshës së Shebës, që është një hëm kuranik, hëm biblik.) Të dyja kanë pozuar në Stamboll.”
Autori nuk e ka shënuar me bold qytetin e Stambollit. E bëra unë për ta veçuar, sepse për mendimin tim, kjo është diçka shumë e rëndësishme. Imagjinoni pak, kur në zemrën e Perandorisë gratë dilnin të pa mbuluara, si ka mundësi që Shqipëria akoma të ruante me besnikëri të jashtëzakonshme dhe me fanatizëm rregullat e Islamit, që në fund të fundit, ua kishte sjellë Perandoria? Kjo është një pyetje, përgjigja e së cilës ka nevojë për një studim, sipas mendimit tim, historik dhe psikologjik.
VI
Ndër vendet e fundit që u shkëputën nga Perandoria ishte Shqipëria , e cila pas Pavarësisë la në Shqipëri shumë më shumë myslimanë nga se kishte trashëguar, kaloi nga një dorë e politikës në tjetrën. Nuk na intereson mënyra e qeverisjes, por na intereson ajo çfarë ndodhi me besimin fetar në Shqipëri.
Menjëherë pas ardhjes së princit Vilhelm Vid, i cili qe dërguar nga Evropa, doli një farë Haxhi Qamili, veprimtaria e të cilit shpjegohet shumë bukur nga Ismail Kadare në sprovën “Identiteti Evropian i shqiptarëve”, botim i shtëpisë botuese “Onfuri”, viti 2006:
“…rebelimi i Haxhi Qamilit ishte një ogur i keq. I nisur si mllef kundërevropian, ai përfundoi në tërbim antishqiptar. Nën daullet dhe klithmat “Dum Babën”… …hordhitë e haxhiqamilistëve digjnin flamurin shqiptar, mbyllnin shkollat shqipe, masakronin nxënës e mësues, si dikur.”
Haxhi Qamili ishtë një fanatik turk, i cili nuk mund të duronte që një princ i krishterë (protestant) evropian të sundonte në vendin e tij. Kjo lëvizje cënoi së tepërmi bashkëjetesën mes tri feve shqiptare.
Një ndër ngjarjet më kryesore ishte respektimi i kërkesës së bërë nga qeveria për autoqefalizmin e besimeve. Kështu islami u shkëput nga qendra në Stamboll si dhe u krijua Kisha Autoqefale Orthodhokse e Shqipërisë. Të vetmit që nuk e pranuan këtë kërkesë qenë të krishterët katolikë, të cilët në asnjë mënyrë nuk mund të ndaheshin nga Papa.
Ngjarja tjetër e rëndësishme ishte edhe synimi që pati Zogu për të krijuar atë që Ismail Kadare do ta quante “myslimanin evropian”. Ai urdhëroi që të ndalohej përdorimi i perçes në ambientet publike, diçka e cila nxiti shumë demonstrata e protesta. Sipas Morrozzo della Rocca, i cili citohet nga Mustafa Nano te Pax Abanica, myslimanët shkodranë kanë mbetur fanatikë deri në prag të Luftës II Botërore. Ata kanë organizuar një protestë të ashpër në vitin 1937, kur qeveria mori vendimin për të ndaluar përdorimin e perçes nga ana e grave.
Pasqyrimi më i mirë i psikologjisë së njerëzve të asaj periudhe vjen nga një novelë e Migjenit, titulluar “Të çelen arkapiat”.
“Pranvera e kësaj pranvere nuk ra në sy. Nuk u shijue as aroma e pemëve të lulzueme, as që u admirue bukuria e tyne. Truni dhe shpirti i një pjese të madhe të qytetit ish zanë me do mendime krejt tjera, e pranvera që aq pritej, erdhi dhe po kalon si një udhtare pa randsi. Njerzit tonë janë shumë shpirtngushtë; kur u kërcënohet ndoj rrezik mbi krye, mejtojnë vetëm at rrezik që të jenë vetëm e vetëm na të dëshpëruem, nuk mejtojnë sadopak ndër gjana tjera. E pra, sa shpresa e sa dëshira përfton pranvera nëpër kopshtie, ku enden varzat dhe gratë e mshehuna tue mshehë ndjesitë e tyne…
…Si me pas ardh sitët e fundit të jetës mbi tokë. Njerzit të njoftun, miqtë, shikoheshin tërthorazi, me bisht të synit, njeni me tjetrin dhe mezi përshëndeteshin. Si me dashtë mos t’ia kujtojnë shoshoit se po përmbyset bota. Në të vërtetë në ndërgjegje ndjeshin se bota nuk po përmbyset, por për ata [burra] njësoj, bile ma mirë t’u përmbyste bota, se atëherë gratë nuk do zbuloheshin.”
Pra mentaliteti i asaj periudhe, i cili shfaqet te pjesa e mësipërme që është marrë nga “Migjeni Vepra”, botim i shtëpisë botuese “Migjeni” në vitin 2012, justifikon deri diku edhe gjithë atë dalldi kundër heqjes së perçes.
Mbreti Zog, përveç urdhrit dhe sanksionimit me ligj për heqjen e perçes, i nxitur nga një nyje e Kanunit të Lekë Dukagjinit, urdhëroi që burrat myslimanë të faleshin në këmbë. Vendimi u mirëprit edhe nga Myftiu i Shkodrës, çka do të thoshte një pranim të kësaj kërkese edhe nga një ndër qytetet më fanatike të Shqipërisë (Shkodra ishte ndër të vetmit qytete që nuk e uroi Mbretin për këtë veprim).
Mbreti Zog nuk u mundua që të ndryshonte vetëm besimin islam, por edhe të krishterët. Duke qenë se këto të fundit nuk pranuan ndryshimet që kërkoheshin, një furtunë e ngjashme, por më pak e përgjakshme se ajo e komunizmit do të fillonte mbi to. I paharrueshëm mbetet në kujtesën shkodrane ekzekutimi i dom Gjon Gazullit, varri i të cilit ende sot është një vend pelegrinazhi. Apo përndjekjet që i bëri shumë meshtarëve, përfshirë këtu edhe të lumin Lazër Shantoja i cili mundi që të kthehej në Shqipëri vetëm pas ardhjes së fashizmit italian.
VII
Vetëm falë persekutimit të kryer nga Zogu, priftërinjtë shqiptarë menduan se do të gjenin mbështetje te fashizmi italian. Për këtë arsye të gjithë që kishin ikur në emigrim u kthyen kur fashizmi erdhi. Por fashizmi nuk cënoi asnjërën fe, ndonëse feja islame ishte shumë më e përhapur se ajo katolike apo ortodokse.
Ndërsa nazizmi u tregua shumë mendjehapur në lidhje me çështjen e besimit. Ai krijoi në Shqipëri një këshillë drejtues, i njohur si këshilli i regjencës, i cili përbëhej nga katër anëtarë. I pari i përkiste komunitetit katolik dhe ishte Padër Anton Harapi. I dyti i përktiste komunitetit mysliman dhe ishte Mit’hat Frashëri. I treti i përkiste komunitetit ortodoks dhe ishte Lef Nosi. Nga komuiteti bektashi ishte Faut Dibra. Kështu që të gjitha fetë kishin përfaqësuesin e tyre.
VIII
Nga kjo periudhë e më pas nuk ndodhi asnjë ndryshim në lidhje me identitetin fetar që Shqipëria krijoi gjatë një ecejakeje të gjatë. Komunizmi ndaloi këtë evolucion, ndërsa demokracia la të lirë gjithë çka ishte trashëguar nga historia, duke u lënë njerëzve mundësitë për të zgjedhur.
Pas demokracisë në Shqipëri u shfaq edhe një tjetër formë krishtërimi, e panjohur më herët për këto troje, siç ishte protestianizmi apo të krishterët ungjillorë. Sot ndër ndjekësit e doktrinës së tyre, e cila bazohet në parimet e dogmave të krishtera, ka shumë figura të njohura të artit apo të politikës.
Sipas censusit të fundit, të mbajtur në vitin 2011 përkatësia fetare e Shqipërisë shprehet nga tabela e mëposhtme:
Thashë se në fund do të merresha me historinë e kishë – xhamisë në Kalanë Rozafat. Për të folur sa më saktë në lidhje me këtë objekt kulti dhe njëkohësisht për ta mbyllur, po jap një shkrim të Pëllumb Xhufit, botuar nga Gazeta Shqiptare.
Një intervistë e myftiut të Shkodrës, z. Muhamed Sytari, dhënë një televizioni turk, risolli vëmendjen dhe shqetësimin rreth debatit që ka shpërthyer prej disa vjetësh lidhur me identitetin historik të monumentit të kultit brenda mureve të kështjellës Rozafa, i njohur nga të krishterët si kisha katedrale e Shën Stefanit (Shtjefnit), dhe nga myslimanët si xhamia e Mehmet Fatihut. Mjerisht, deklaratat e myftiut përmbajnë të pavërteta, që ngacmojnë të gjithë shqiptarët deri në idenë dhe qenien e tyre kombëtare. Nuk e gjejmë të nevojshme të zgjatemi në komentin e deklarimeve të tij, aq më tepër që së fundi për këtë çështje është shprehur gjerë e gjatë në një shkrim të shkëlqyer studiuesi Agron Gjekmarkaj. Ky e ka rrokur problemin në tërësinë e tij, e krahas aberracioneve të myftiut, nuk mungon të fshikullojë edhe këmbënguljen e ndonjë kleriku katolik për të shuguruar si kishë përsëri sot, pas gati 550 vjetësh, një objekt kulti, që e nisi jetën si kishë, e vazhdoi si xhami, dhe sot është e duhet të jetë thjesht një monument kulture, dëshmi lapidare e historisë sonë të trazuar, por dhe e asaj paqeje e harmonie fetare, që përbën një nga vlerat e mëdha të shoqërisë sonë.
Sigurisht, meriton vlerësim qëndrimi i matur i komunitetit mysliman të Shkodrës dhe i vetë myftinisë, që nuk i janë përgjigjur provokimit të ndonjë famullitari ekstremist, i cili mendon se jeton në epokën e kryqëzatave dhe çdo 26 dhjetor, ditën e Shën Stefanit, u prin besimtarëve në një ritual grotesk që zhvillohet në rrënojat e kishës-xhami, aty sipër në kështjellë. Por nga ana tjetër, nuk mund të mos kundërshtojmë leximin që z. Sytari i bën historisë së shqiptarëve, e në mënyrë të veçantë historisë së shek. XV. Nuk dimë ku t’i klasifikojmë bindjet e njohuritë historike të myftiut, kur në emër të myslimanëve shqiptarë i thur ditirambe dhe përulet me nderim përpara figurës së Mehmetit II, sulltanit që më 1479 kaloi në teh të shpatës të gjithë popullsinë e Drishtit e një pjesë të mirë të vetë Shkodrës.
Si mund të quhet “çlirues” i Kostandinopojës dhe i vetë Shkodrës, një sulltan i tillë, i cili as nuk e shkonte ndërmend të fshihte shpirtin mizor e hovin pushtues të tij dhe prandaj as nuk u quajt ndonjëherë “Mehmet çliruesi”, siç i pëlqen ta cilësojë atë myftiu i Shkodrës. Përkundrazi, sulltani që më 1453 u bë zot i Kostandinopojës e më 1479 mori edhe vetë Shkodrën, deshi të quhej thjesht e vetëm “Mehmet pushtuesi” (Fatih)! Si mund t’i quash shqiptarët myslimanë shtetas të devotshëm të Perandorisë Osmane, kur kronikat e shek. XVI-XX janë të mbushura me kryengritje e përpjekje të pareshtura për çlirimin nga sundimi osman e për krijimin e shtetit të pavarur shqiptar, ku pikërisht vendi dhe roli i tyre ishte vendimtar? Qartazi, myftiu i Shkodrës, z. Mehmed Sytari ka një raport të shtrembër me historinë. Dhe nuk është i vetmi. Në një shkrim të botuar në datën 20 janar në “Gazetën Shqiptare”, kleriku katolik, dom Artur Jaku, përfshihet në debatin mbi kishën-xhami të Shkodrës, duke na bërë të ditur se qenka pikërisht ai që u prin pelegrinazheve dhe meshave që tashmë zhvillohen çdo 26 dhjetor në rrënojat e ish-kishës katedrale të Shën Stefanit, alias ish-xhamisë sulltanore të Mehmet Fatihut. Dom Jaku vetëprezantohet si “famullitar i katedrales së Shën Shtjefnit, Shkodër”. Çudi! Në vitin 1479, kishën katedrale të Shën Shtjefnit e drejtonte një ipeshkv fjalërëndë e hijerëndë. Nuk di si e ka hijen dom Jaku, por fjalën me siguri e ka të lehtë.
Gjithsesi, eprorët e tij do të dinë ta vlerësojnë zellin e tij për të kryer çdo 26 dhjetor ritualin e pelegrinazh-haxhillëkut në kishën-xhami të kështjellës së Rozafës, dhe s’është çudi që famullitari i sotëm të jetë ipeshkvi i nesërm i Shkodrës, me seli në kështjellë, në kishën e Shën Stefanit të rindërtuar, të pastruar nga “turqizmat” (minarja) e të rishuguruar. Ndërkohë, dom Jaku ka argumentet e tij për të justifikuar ceremonitë fetare dhe meshat e tij në rrënojat e ish-kishës katedrale të Shën Stefanit. Këto, sipas tij, janë thjesht një kremtim i lidhjeve të kishës së Shën Stefanit me historinë. Sigurisht, e ka fjalën për historinë e krishterë të objektit. Por historia e këtij ka vazhduar edhe në vitet që pasuan pushtimin e Shkodrës nga turqit osmanë, kur kisha e dikurshme e Shën Stefanit u kthye prej tyre në xhami dhe për 500 vjet shërbeu si e tillë. Historia as nuk zhbëhet, as nuk përvetësohet.
Dhe gjithashtu nuk shtrembërohet, siç bën në shkrimin e tij dom Jaku. Sigurisht, thotë të vërtetën kur e lidh shndërrimin e kishës famëmadhe të Shën Stefanit në xhami me kushtet e një pushtimi të huaj, me pushtimin osman. Por nuk e ka drejt kur e lidh ndërtimin apo pagëzimin e asaj kishe me një periudhë lirie, me periudhën, siç thotë rrëmujshëm ai, “e shtetit autokton shqiptar” (?). Kjo qenkësh periudha e martirëve të parë të kishës, kur i Gjithëfuqishmi vendosi t’i blatojë Shkodrës dhe kishës së saj katedrale emrin e protomartirit Stefan. Ashtu si nacionalistët folkloristë, që i ndërtojnë skemat e tyre mbi bazën e parimit të hershmërisë, edhe dom Jaku me sa duket don të thotë, se meqë historia e krishterë e objektit të kultit në Rozafë është “më e hershme”, madje shumë më e hershme se historia islame e tij, objekti duhet t’i kthehet kishës katolike.
Mirëpo, po të zgjidheshin çështjet ashtu, do të duhej që Ballkani të lirohej nga të ardhurit e vonë, sllavët, dhe po ashtu Lindja e Mesme të pastrohej nga arabët e t’u kthehej tërësisht hebrenjve. Nga ana tjetër, po të duam të jemi korrektë me historinë, do duhet të themi se ndërtimi dhe pagëzimi i kishës katedrale në Rozafë nuk ka gjasë të ketë ndodhur në shek. I, kohë kur edhe u flijua protomartiri Stefan. Historia e saj lidhet me shek. XIII-XIV, kur Shkodra e një pjesë e mirë e trevave tona të veriut ranë nën sundimin e mbretërisë serbe. Dhe dihet, shteti dhe kisha serbe kishin zgjedhur si pajtor të tyre pikërisht protomartirin Stefan. Prandaj, emrin “Stefan” e mbajnë një pafundësi kishash mesjetare serbe, dhe njëherësh e mbajnë edhe të gjithë mbretërit serbë të shek. XII-XIV, nga Stefan Nemanja te Stefan Dushani.
Ndonjë kishë e rrallë në Shqipërinë e veriut (në jug nuk bëhet fjalë), që mban emrin e Shën Stefanit, datohet gjithmonë në hapësirën e këtyre dy shekujve. Dom Jaku nuk duhet të tronditet nga kjo e vërtetë, nëse nuk e di, dhe nuk duhet ta fshehë apo ta shtrembërojë atë, në rast se e di. Kjo është historia. Në fund të fundit, edhe ato kisha në zonën e Shkodrës e të Lezhës, që mbajnë emrin e Shën Markut, janë ndërtuar e shuguruar gjatë shek. XIVXV, kur aty ka sunduar shteti i Venedikut, i cili kishte për pajtor të vet pikërisht ungjillorin Mark. Shqiptarët, siç dihet, kanë ndjekur më së shumti kultin e shenjtëve të tjerë, të Shën Sergjit e Bakut, të Shën Gjergjit, Shën Kollit, Shën Gjonit, Shën Vlashit, Shën Ilisë, Shën Mëhillit etj.
Gjithsesi, pasi i përligj me sharm të rremë historik vizitat dhe meshat kuptimplote që udhëheq çdo 26 dhjetor në ish-kishën e Shën Stefanit, dom Jaku u përgjigjet kritikave që shoqërojnë me të drejtë gjestin e tij donkishotesk, duke thënë se ceremonitë fetare që ai kryen te kisha-xhami e Shën Stefanit kanë edhe një vulë institucionale: për to është marrë leje në Ministrinë përkatëse të Kulturës. Por, të mos t’u besojë shumë dom Jaku lejeve e vulave që lëshon ndonjë neofit i papërgjegjshëm i asaj ministrie. Sepse si të gjithë neofitët, edhe ata që administrojnë artin e kulturën në këtë vend qëllojnë që zellin ta kenë të madh, por dijen të pakët dhe xhepin të thellë. Nga duart e menaxherëve të tillë të artit e të kulturës kanë dalë deri edhe leje për të ndërtuar biznese e pallate moderne mbi qytete, mbi kështjella e mbi varreza antike.
Nga mendje të tilla dalin ide të tilla të çmendura, si ajo që para pak kohe deshi ta rindërtojë si “katolike” kishën e Shën Thanasit të Dhërmiut, meqë aty, në shek. XVII, kishin meshuar për disa kohë murgjit bazilianë të ardhur nga Roma. Pak rëndësi kishte nëse murgjit në fjalë praktikonin edhe ata, si gjithë banorët e Himarës, ritin oriental (bizantino-ortodoks). Pra, për çështje të tilla të koklavitura si ajo e kishës-xhami të Shkodrës, kleri katolik bën mirë të mos t’i drejtohet mendjes aguridhe të atyre që kanë zyrat dhe vulat e shtetit. Më mirë t’i drejtohen ndërgjegjes dhe përgjegjësisë së veçantë që pikërisht kleri katolik shqiptar ka pasur si edukator i shqiptarëve dhe i shqiptarisë.
Qëndrimet e sjelljet e famullitarit dom Jaku apo, në përgjithësi, e klerit katolik (që s’më bëhet mbarë ta quaj “shqiptar”, për sa kohë hierarkia e tij është zënë nga klerikë të huaj), do të ishin një precedent e shembull i keq edhe për drejtuesit e komuniteteve të tjera fetare. Kisha ortodokse, ku gjithashtu gëlojnë klerikët e huaj, do të ishte gati të hapte betejat e saj. Dhe nuk do t’i mungonin rastet. Kur udhëtari italian, Ciriaco d’Ancona, vizitoi Vlorën në vitin 1436, gjeti në qendër të saj një kishë me emrin e Shën Dhimitrit, e cila ishte kisha kryesore e qytetit. Pas pushtimit osman, kjo kishë mori emrin e Sulltan Muradit II dhe prandaj quhet edhe sot “Muradije”. Po të ndiqej arsyetimi i dom Artur Jakut, kisha ortodokse ka të gjithë të drejtën e Zotit që ta rivendikojë atë xhami e ta kthejë në një vend pelegrinazhi për besimtarët ortodoksë.
Sigurisht, dom Jaku do thoshte se ky rast nuk i intereson, ai shqetësohet vetëm për punët e katolicizmit. Por, gjërat nuk janë edhe aq të thjeshta, sepse pasi u kthye nga kishë bizantine në xhami, ky objekt fetar u transformua për pak kohë edhe në një kishë katolike, me emrin e Shën Markut, patronit të Venecias. Kjo ndodhi më 1690, kur një flotë veneciane, me një sulm të beftë pushtoi Vlorën dhe e para punë që venecianët bënë, ishte kthimi i xhamisë Muradije, dikur kisha ortodokse e Shën Dhimitrit, në një kishë katolike. Sigurisht, ky lajm historik nuk do ta linte indiferent dom Jakun dhe druaj se me shpirtin luftarak që e karakterizon, do përgatiste “kryqëzatën” e radhës. Por historia nuk mbaron këtu, sepse ka të dhëna, se kisha e hershme e Shën Dhimitrit na qenkësh ngritur mbi themelet e një tempulli pagan!
Dhe këtu na jepet e drejta edhe neve që nuk besojmë në Zot, ne paganëve (ateistëve), që të rivendikojmë të drejtat tona mbi atë tempull me histori të shtresëzuar pagane, kristianoortodokse, kristianokatolike e myslimane. E atëherë beteja për përvetësimin e tempull-kishëxhamisë në qendër të Vlorës do të ishte gjithëpërfshirëse. Sigurisht, nuk ka shans që shqiptarët e sfilitur nga hallet dhe varfëria t’u bashkohen betejave fetare, që nxisin klerikë të papërgjegjshëm, nga ata që kanë pushtuar mediat këto ditë. Në fund të fundit, ato çka A. Gjekmarkaj me një shprehje të gjetur i quan “mujshari të saladinëve e të kryqtarëve të ditëve tona”, janë të destinuara të jenë veç shfaqje banale, që luhen në një teatër të zbrazur.
war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slk_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn