als_Latn uzn_Latn slv_Latn
-
^
Katalogu i tatuazheve te shqiptart - Prof. Gzim Urui
Prtej mjegulls s Iliris - Prof. Gzim My. Urui
Katalogu i tatuazheve te shqiptart
(Monografi)
Kasel, Trier
Gjermani 2002
Nse Rajoni i Mesdheut
sht veza e qytetrimit botror, ather
PELLAZGO – ILIRT ishin i kuqi i saj.
Heuuuu - ooooooo............ !
Fluturoj fara e lisit - ooooo,
Prej Dodonet - ooooooooo,
E ra n’pik t’Rumije – s’o !
Na e bekoj, ne bjeshkn - o.
O Dodon e Zotit – oooooo !
( Folklor nga Kraja )
Po t m pyesnin, nse do t lindje edhe
njher, ’far dshire do t kishe.
Un do t’i prgjigjesha: Dua t flas
“Vetm shqip”
Pasi ata jan bijt e Zotit, themeluesit e
bots, gjuha e ritet e tyre jan Pellazge.
Gjuha e prindve t mi, q m edukuan kshtu
dhe e miqve t mi, q m prkrahn n mendimet
e “huqet” e mia shkencore, prej jehons s gjakut
PELLAZGU
Jua kushtoj me shum respekt dhe mirnjohje t veant, zonjave t nderuara !
ELENA GJIKS (Dora d’Istria) - Rumani
Miss EDITH DURHAM - Angli
ROSE WILDER LANE - Angli
HELENE PITTARD (Dufour) - Zvicr
BERIT BACKER - Norvegji
SANIJE D. URUI - Shqipri
NERIMAN FALASCHI - Itali
ANTONIA YOUNG - Angli
Ktyre grave t magjishme, q plot guxim dhe humanizm eksploruan labirintet e fshehta t bots shpirtrore t popullit tim, Shqiptar. I cili pr shekuj me rradh jeton n thellsit e maleve mitologjike pr rreth Bjeshkve t Namuna, aty ku edhe sot kndohet Eposi i Kreshnikve me lahutn epike dhe ku grat vishen prsri me xhubletn e strlasht pellazgjike. Ktyre grave q shkruajtn aq bukur dhe me realizm pr shqiptart, besn e tyre, bukurin e pashoqe t gruas shqiptare dhe trimrin e fisnikrin e burrave dhe bijve t tyre. Duke i vlersuar n maksimum elementt e tyre m t pasur historiko - antropologjik, me nj etnografi e folklor t shquar t ktij populli q sht nj nga m t lashtt n t gjith botn, t cilt i kndojn edhe sot Bijve t diellit PELLAZGJIK, q nuk perndon kurr. E Lisit t Dodones q sht pika e referimit n frymzimet e tyre PELLAZGJIKE.
Prof. Gzim My. URUI
Historian - Euroetnolog
Luksemburg
Maj – 2003
Hyrje
Nse Rajoni i Mesdheut sht veza e qytetrimit botror,
ather PELLAZGO - ILIRT ishin i kuqi i saj.
“Nse nuk arrijm dot t themelojm n kete fillim shekulli, pa paragjykime, shkencat e mirfillta t PELLAZGOLOGJISE SHQIPTARE, brezat e adhshm do t n’a dnojn, pr studimin me saktsi dhe kompetenc shkencore dhe njkohsisht, pr t korigjuar, nj t drejt t mohuar, ktij populli nga pseudoshkenctart, q pa dyshim sht nj nga m t vjetrit, n t gjith rruzullin toksor. Kultura e tyre pellazge, nuk mund t interpretohet, thjesht pa gjuhn, kulturn dhe botn e tyre shpirtrore, tejet e strlasht, e t pasur t popullit shqiptar, atdheut t shum perndive, heronjve mitologjik e t perandorve t mvonshm. Kush do t mundohet pr t br t kundrtn, do t jet prsri i dshtuar.“
Prof. FREUDE von FASTEN
“Die Albanern – Die sprache und ihre Pellazgische kultur”
Badgudesber - Bonn - Gjermani, 30 korrik 2001 1)
Kam lindur dhe jam burrruar, n nj nga qytetet m t lashta dhe m brilant t Mesdheut, n Shkodr, t Shqipris, Kryeqendra e Iliris s Jugut, me nj larmi t pashoqe kulturash, ku mitet dhe legjendat ishin tharmi dhe nocionet e para t qytetrimit dhe t kulturs s ktij populli nga m fisnikt n t gjith Europn, e pse jo dhe n tr botn. N hapsirn e t cilit gjenden pothuajse t gjitha llojet e kulturave, t civilizimit botror, q nga paleoliti i hershm (600.000 vjet p.e.s.), gj t ciln e dshmojn edhe shum gjetje arkeologjike q jan br n vendin ton dhe n shum vende t tjera t Ballkanit, ku ishin t shtrir fiset e Iliris.
Kt e vrtetojn edhe disa mbishkrime, t gjetura, koht e fundit, n dy shpella nnujore n Liqenin e Shkodrs. T cilat jan t gdhendura n disa stalaktite dhe n nj kolonad rreth 4 m. t lart. N nj ansambl speleologjik, nnujor, n thellsin, minus - 42 m. t shmbur nga fenomenet karstiko – tektonike, q uan n formimin e ktij liqeni, m t madhin e Gadishullit t Ballkanit pr nga siprfaqja.
Po kshtu, nj prshtypje t madhe m kan br edhe pasurit e pamuara materialo-shpirtrore, t folklorit dhe ato t etnografis, me nj arsenal t paprsritshm, n inventarin e tyre aq t lakmuar nga popujt e tjer, t cilt shpesh shprehen me shum xhelozi pr kto pasuri, t ksaj rrace kaq t fuqishme gjenetikisht, me nj popull me trup t lart dhe tepr t pashm, me flokt e verdh e syt bojqielli, t njohur edhe si flokart, t cilt kan uditur shum antropolog, me prmasat e tyre antropologjike e sidomos t atyre kranjometrike, me vetit e tyre fisnike, prej pellazgu. Nuklin e t cilve, Farlati dhe Coleti i vendosin n ann veri – perndimore t Gadishullit Ballkanik. Ku fisi themelues i Iliris, shtrihej n mes t lumenjve t Drinit dhe t Narents, dhe ata quheshin Ilirt e vrtet (Illyrii proprie dicti) 2)
Kjo sht pak a shum ajo panoram, me t ciln, prezantohet territori dhe emri i tyre. M pas Ilirt me shtrirjen e tyre, zun nj territor m t gjer, duke u shtrir n t gjitha drejtimet, por edhe duke pasur edhe nj rritje t madhe demografike t pakontrolluar, gj q e bri nj nga popujt m t mdhenj dhe m vital t ktij gadishulli. T cilt filluan t krijonin fizionomin e tyre etnike, si nj popull i konsoliduar dhe me nj kultur t tyren nga m t spikaturat n basenin e mesdheut, por edhe me nj bot shpirtrore t veant, e cila m vone “asimiloi” edhe shum kultura t tjera, si at trake, kelte etj. T gjitha kto, na prezantojn nj tabllo, tepr t qart dhe interesante n zhvillimin e ktij populli, i cili rrezatonte kultur dhe zakone tepr interesante edhe pr popujt e tjer, t cilat populli i yn i trashgon edhe sot e ksaj dite, me nj fanatizm, korrektsi e fantazi.
Ja far shkruan Ludwig Thalloczy pr ilirt:
“Atyre ju plqente lufta n male, msymja prej prits dhe veprimet e vshtira luftarake... Ata dinin mir sesi t prfitonin nga natyra e toks se vet, bnin trape (lundra) dhe mjete t tjera udhtimi e lundrimi dhe mbroheshin me nj guxim t madh. (Mbase ktyre ju dedikohet edhe shpikja e spirancs detare t anijeve t lundrimit, pasi n brigjet e Liqenit t Shkodrs, n afrsi t shpells s qytezs antike t Samoborit (Bersumno), kam zbuluar nj t till, shum t lasht prej guri, deri m sot unikale G. U.). (Foto e sperancave prej guri) Kur afrohej armiku dhe ndjenin ndonj rrezik shum t madh, prdorte kushtrimin, nga nj mal n tjetrin. Natn i mbanin ndezur zjarret ndr pikat dominuese t vrojtimit. T plagosurit nuk i linin kurr n dorn e armikut. Ilirt ishin lufttar shum t mir......, por edhe trhiqeshin leht dhe me shkathtsi, kur ndeshnin n nj armik t fuqishm.
Ata ishin edhe kngtar shum t mir, kndonin dhe e hidhnin vallen n rreth, duke interpretuar me instrumentet e tyre t tradits, si zumare dhe gajde (rreshiqe) etj. (Foto stela varresh me instrumenta muzikore) Duke e kaluar bririn e pijeve dor m dor e duke hedhur nj valle t egr luftarake, me arm (Aludoj pr Vallen e tyre Pyrrike G. U.) 3) (Foto Vallja e Shpatave ose e Ujkut Korsika KUKERI) Ato krcenin me shpatat e veshura dhe duke i vringlluar ato n ajr, sikurse edhe sot n malsit tona t veriut, ku krcehet e pacnuar Vallja e Shpatave por edhe Vallja pagane e Ujkut e deri tek Vallja Pirrike, por edhe duke shkrehur pushkn si kto vitet e fundit.
Nj kujdes t veant ata i kushtonin veshjes dhe t ngrnit, por n pije e tepronin shum, duke mbetur proverbial, “ ... pinin si Ilirt e Thrakasit ... ” 4) Por sa t vrteta ishin gjykimet e L. Thalloczy, n kt drejtim? Besimi i tyre ishte nj konglomerat i uditshm i individualizmit t elementve natyror e kryesisht t atyre pagan, astronomik, solar e lunar, t cilat i harmonizonin shum natyrshm, me traditat vendase, duke n’a dhn aq shum kulte e mitologji interesante, sa u prvetsuan edhe nga t ardhurit e rinj helen n jug t gadishullit ton. Por ilirt i ruajtn m mir kto zakone dhe me nj konservatorizem fanatik, t jashtzakonshm e sidomos, kultet e lashta t natyrs, gj e cila i bri t shquheshin pr besimet dhe kultet e tyre pagane ndr popujt e tjer, (t cilat edhe sot i kemi prezent, ndr t tre besimet fetare.G.U.) Kjo bnte q magjistart ilir t gzonin nj nderim shum t madh edhe ndr qarqet e besimtarve t Roms. 5)
M von u njoha edhe me studimet e albanologut t shquar hungarez, Baronit Franz Nopcsa, i cili kishte br nj studim t thelluar t etnografis dhe t gjith jets s popullit shqiptar. Me kto fakte ai vrtetonte se shqiptart rrjedhin nga ilirt dhe se jemi nj nga popujt m t lasht t Europs. 6) Nj gj t till e gjeta edhe tek e mirnjohura Miss Edith Durham, (Foto e Durhamit) n veprn e saj madhore: “Brenga e Ballkanit”, por edhe tek vepra e Rose Wilder Lane (Rouz Uajlder Lein), me titull: “Peaks of Shala” (Majat e Shals) Harper & Brothers Publishers – New York and London – MCMXXIII (1923). (Foto e Roze Leinit)
Vite m von u njoha edhe me shum autor t tjer, t cilt m zgjuan edhe m shum kureshtjen time, pr origjinn e popullit tim, duke m futur kshtu n rrugn e veshtir por t bukur t eksploratorit, ku pata shum rezultate, t cilat m bn t njohur n shum institucione shkencore, shqiptare dhe t huaja, t cilat edhe sot m krkojn vazhdimisht mendime dhe bashkpunime, por edhe konsulencn time shkencore, n udhheqjen e temave t tyre, t preferuara n fushat e ndryshme t albanologjis, arkeologjis, artit prehistorik etj. (Foto J.Kastrati)
Kta autor dhe miq m bn q t ndrmerrja eksplorime dhe udhtime tepr t vshtira e interesante, n ato intinerare, t cilat i kishin br ata, gjysm shekulli m par. Kshtu n fillim, duke sakrifikuar lejet e mia t zakonshme, ndrmora krejtsisht i vetm udhtimet e plota, dhe pa asnj lloj prkrahje, n intineraret e Lordit Bajron, Baron Nopes, Edith Durhamit, Rose W. Lane-s n Vijn Egnatia etj., duke br t mundur edhe fjetjen n shum nga ato shtpi ku kishin fjetur kta udhtar t njohur e t shquar, q i dhan aq shum kulturs dhe historis s popullit shqiptar dhe atij ballkanas. Por edhe duke e vlersuar shum kulturn e popullit ton.
Gjat nj simpoziumi shkencor, q mbahej n Akademin e Shkencave t R.P.S. t Shqipris, n Tiran, Prof. Dr. Jup Kastrati, m shkoqiti shum probleme, n kt drejtim, duke m premtuar se n t ardhmen do t diskutonim m gjat, pr kt tem.
Pas disa ditsh, duke par pasionin tim, pr t eksploruar bot magjike t prehistoris dhe misteret e bots pellazgjike, Prof. Dr. Jup Kastrai, nj nga eruditt m t shquar t albanologjise shqiptare, m 9 janar 1978, m dhuroi, nj libr t vogl me titull:
“DORA d’ISTRIA pr SHTJEN KOMBTARE SHQIPTARE ” 7) t autorit Ahmet KONDO, i cili kishte mbledhur nj pjes t mir, t korespondencs s saj, me arbreshin e shquar, studiuesin Jeronim De RADA. N faqen 90, m kishte nnvizuar letrn e saj, drguar De Rads, nga Firence e Italis, m 7 qershor 1878, ku ndr t tjera i shkruan: “ Ju duhet t’i keni marr, Zotri, artikujt e gazetave franceze q prmbajn analizn e leksioneve t fundit q ka dhn n Istitut Z. Benlv. Ky dijetar paska ndrmend t’i krkoj qeveris franceze nj ndihm q t shkoj pr t plotsuar jasht shtetit studimet e tij mbi Shqiprin. Do t ishte gj e mir q ai t vendoste t kalonte nj far kohe n truallin shqiptar. Zbulimet e bra n Dodon nga Z. Karapanos tregojn se sa shum gjra mund t gjenden n nj truall q ka mbetur i pazbuluar. N kohn kur qeverit po prishin aq shum t holla pr t drguar misione n vendet q jan studiuar njmij her, sht pr t’u uditur q ato prbuzin vatrn e ktij qytetrimi t vjetr pellazgjik, zanafillat e t cilit bhen njsh me vet zanafillat e Europs ton. Z. Karapanos, nj privat i thjesht, q nuk ishte marr deri tani me studime historike e arkeologjike, ka br m shum zbulime n Shqiprin Jugore se sa t gjith dijetart e misionit gjerman t Olimpit. Trualli i t parve tan ruan shum kujtime t mueshme nga qytetrimi i lasht! E vrteta sht se ata q drgohen jasht shtetit nga qeverit rreken q t shkojn n vende ku mund t’i prishin pak a shum pr qejf t hollat e marra, sidomos n vendet jugore, pr qllime m zbavitse.” (...)
1) Kjo kopie e vetme, ruhet n arkivin e autorit, si dhurat.
2) Farlati – Coleti: “Illyricum Sacrum” Vol. I, fq. 3 – 4.
3) Speranca te tilla prej guri jan zbuluar edhe n brigjet e Detit t Zi, si n Varna e Kavarna t Bullgaris, Kostance te Rumanis, si dhe n Sevastopel e Odesa.
4) L. Thalloczy – “Zakone t ilireve dhe t Thrakasve” Bota Shqiptare, fq. 105 – 108.
5) Gelasius – N Hyllin e Drites, Nr. XIX (1943) fq. 77 – 85.
6) F. Nopcsa – “Albanien, Bauten – Thrachten – Gerte” – fq. 237.
7) Dora d’Istria = sht pseudonimi i Elena Gjika, ( 22 janar 1828 – 17 nntor 1888) studiueses s shquar rumune me origjin shqiptare e cila i kushtoi jetn e saj, shtjes ton kombtare dhe origjins pellazgo - ilire t popullit shqiptar.
Ndryshuar pr her t fundit nga baaroar : 28-10-2011 m 16:13
-
-
^
Dora d’Istria (Elena Gjika)
Prej vitesh e kisha kuptuar se edhe n Shqipri ndr studime t ndryshme, po ndiqej nj praktik e till, ku studiuesit udhhiqeshin nga interesat e konjukturave politike dhe t tyre personale e jo pr t sjellur dshmi t vrteta t origjins s popullit ton, pellazgo - ilir. Kurse un kisha vendosur t ndiqja nj rrug tjetr... at t Karapanos e t atyre q kishin shpirtin e eksploratorve t vrtet, por edhe pse jo edhe pak nacionalist, pasi historia e popullit tim fliste dhe premtonte shum.
Duke shfletuar kt liber, Elena Gjika fliste qart, bukur e rrept, si me posht:
(Foto Dora Istria)
Dora d’ISTRIA - Letr drejtuar De Rads, ku thekson: 8)
“ Torino, Piaca Statuto, Nr. 11, m 7 prill 1870.
Zotri, Pas disa ditsh do t’ju drgoj n form broshure tre artikujt e “La Rivista Europea” mbi Venedikun m 1867. Kam prfituar nga rasti pr t vn n vendin e vet prralln e lasht, t pranuar deri n kohn e sotme nga venedikasit, mbi Antenorin dhe venett e tij, “t ardhur nga Skitia” 9) sht fare e sigurt – pr t’i bindur mjafton t lexohet Herodoti, - se venett e mom nuk ishin as skit, as sllav,
POR ILIR ose PROTOSHQIPTAR, si fiset e tjera t t dy brigjeve t Adriatikut. (…)
Pranoni, Zotri, t falat e mia vllazrore.
Dora d’ISTRIA (Elena Gjika)
(foto E. Durham)
Ndrsa Miss Edit Durham, n ann tjetr theksonte: “... ilirt e lasht, monin dhe nderonin madhshtin e Diellit dhe t Hns, gj t ciln e vrtetojn, gjetjet arkeologjike, ndr varrezat parahistorike t Glasinac-it n Bosnje.... etj. Shqiptart edhe sot prfytyrojn m shum ndje si Diellin ashtu edhe Hnn, t cilt ata i punojn bukur dhe i vendosin ndr kryqet e gurt e varreve dhe n shtpit e tyre. Q n koht e lashta dhe ato parasllave, ndr iliro-trakt ishte prhapur, nj version i gabuar, se n bot ekzistonin dy Fuqi. Nj e mir dhe nj e keqe, t cilat ishin n luft t prhershme me njra tjetrn. Kur nj dit, At Ernest Cozzi 10) i thot Miss Edit Durham-it, se kishte vrejtur tek shqiptart, se ata besonin n dy Fuqi, t Drits dhe t Territ, t Mirs dhe t Keqes, q jan n luft me njra- tjetrn, sepse kto i konstatoj, edhe n t shpuarit e lkurs me gjlpra t ngjyera n boj 11) e kto kan lidhje me besimet e tyre (pagane G. U.). Po kshtu sht edhe gjarpri, t cilin ndonjher ata e bjn tatuazh ose e vizatojn (gdhendin G.U.) n mure... , por kam par disa t gdhendura edhe n varreza.” 12) (Fotoja e M.S. Uruit)
Miss Edit Durham kur i pyeste grat e burrat e fiseve t Shqipris s Veriut, ku veonte ata t Kastratit, Shkrelit, Hotit, Gruds e t Kelmendit , pr simbolet e tyre me gjysmhn me yll, n zbukurimet dhe tatuazhe, t cilat i dukeshin si element etnografik turk, ato i thonin, se ato i kishin mbajtur shekuj me radh, se ato ishin “katolik t mir”. Ajo vrente se burrat dhe grat e shum fiseve, si katolikt ashtu edhe muslimant mbanin tatuazhe, n kurrizin e dors, n parakrah ose n gjoks, por rrall n t tria pjest e trupit. T cilt paraqisnin nj kryq, por kurr nj kryq i thjesht, por t stilizuar me gjysmhna, si sipr ashtu edhe posht ktyre kryqeve q i prngjasin nj kryqi diell, rrezet e t cilit mbarojn, me nga nj rreth t vogl n majat e tyre, ashtu si n monedhat bizantine, por kto rreze mbarojn edhe me simbole astronomike si me diell ashtu edhe me hn, si i bjn edhe sot, ndr varrezat e tyre, t mbushura me simbole pagane. Kur ajo (Durham) ju krkonte q ata t’i tregonin kto tatuazhe, ato nuk nguronin dhe ja tregonin, pr t cilt thot se ngjasonin me tatuazhet e popullit t lasht boshnjak.
Nj malsor i thot se kta lloj kryqesh i mbanin pr t siguruar nj varrim kristian, nse do t vdisnin diku jasht vendit t tyre. Po muslimant shqiptar, ’far donin t thonin ...me kto simbole t tatuazhuara, n trupat e tyre?! Kshtu kur i pyeste edhe pr gjysmrratht e hns dhe t diellit, ato i thonin, “pr bukuri”. N eksplorimet e saja, n lidhje me tatuazhet, ajo thekson: “Nj pik me shum interes sht e lidhur me vizatimin e tatuazheve tek nj pjes e fisit t Gruds, shumica e Hotit dhe e gjith Shkrelti, por ata theksojn se kt rit e bjn t gjith fiset e veriut.” Ajo vren se ky rit nuk kufizohet vetm n Veri por edhe ndr krahina t tjera Jugore, t Shqipris. Kta simbole me diell e gjysmhn ajo i dallon edhe ndr xhubletat e grave, kraht e ndenjsve t fronave, furkave, orapeve ku n t gjitha rastet prezantohen shum t komplikuara dhe me nuanca t ndrlikuara e sidomos ndr fiset e largta t Dukagjinit. Kta element i shikon edhe ndr veshjet e grave katolike t Shkodrs, (dhe t atyre myslimane G.U.) Kta simbole i kemi prezent n t gjitha qytetet e krahinave shqiptare e deri n Bosnje.
Edith Durham, largohet nga Shqipria dhe viset e Malit te Zi e t Bosnjes, pa e kuptuar n esenc, misterin e simboleve t ktyre viseve, por as edhe gjuhn e tyre, q n brendsi ruante genin e gjuhs m t lasht t bots, asaj pellazge. Me ’rast ju kujton, se mundet t’i ken harruar kto histori, t vjetra... !
Nj rol t rndsishm mitologjik luanin edhe simbolet e drerit, dhis s egr, pllumbit, gjelit, zogut, gjarprit etj, ku epiqendra e tyre ishte Shqipria e Veriut, dhe ata ju prkushtoheshin hyjnive t tyre pagane, plot adhurime pr malet e Olimpit, Tomorrit, Kodrn DUNUM 13), Majn e Rumis, Kalaja e Shtegut t Dhenve, Forca e Kelmendit, mbi fshatin Nik t Vuklit, Malin e iks n Vlor etj. Me kt rast ajo mundohet t aludoj, duke n’a krahasuar me mitologjit e popujve t tjer, por edhe duke i vendosur kronologjikisht, diku aty para pushtimit turk !? Kjo duket dika paradoksale dhe shum qesharake, pasi kto simbole njihen q n periudhn parahistorike e deri n antikitet, por edhe deri n ditt tona. Kto t vrtetuara edhe nga shum zbulime t ndryshme arkeologjike. Gjat udhetimit, pr n fshatin shqiptar n Vuthaj, t Malit t Zi, ajo befasohet kur n murin e nj shtpie myslimane, kishte par t pikturuar nj diell t madh, me rreze t gjata dhe nj gjysmhn t holl prbri saj. Kurse n Prizren mbi portn e nj shtpije turke 14), ishte vendosur nj simbol pothuaj se i till. M posht ajo thekson se tatuazhet tek myslimant e Shqiperise s Veriut ishin t zakonshme, si n Vuthaj, Arren, Lur, Has etj. Por me gjith mikpritjen e tyre ato nuk i tregonin misteret e sekreteve t tyre. Megjithat ajo vzhgonte dhe bnte vizatime e foto fshehtaz tyre. N Shkodr edhe myslimant mbanin tatuazhe, me trekndsha t vegjl, t shoqruar me ndonj mbishkrim arabisht, me dy trekndsha, q formonin yllin e Davidit, kto elemente q Durham i permend shtpit Shkodrane si edhe ato t Elbasanit, Beratit, Gjirokastrs, Prishtins, Prizrenit, Gjakovs, Janins, Filatit, Igumenics, Shkupit, Tetoves e t Manastirit, Arts dhe Prevezs i kishin te zakonshme n arkitekturn e tyre t zbukurimores etj. (Foto sastikat ne raftat e Prishtins)
Mis Edith Durham n shkrimet e saja, thekson se Shqiptari mbeten gjithnj shqiptar. Kurse feja e tij, vjen n radh t dyt...ato, si komb, pr udi s’duan t’ia din fare pr fen. 15) Ato mbanin edhe nga dy emra, nj kristian dhe nje musliman (turk), n vesh. 16) Ktu, ajo shqiptart i quan popullin m artist t Ballkanit. Ku me qendisi merreshin vetm burrat, si n malsi ashtu edhe ndr qytete, t cilt njiheshi edhe si qendistare shqip, por edhe si kazaz n turqisht. Duke E. Cozzi-t, i cili gjykon procesin e punimit t tatuazheve tek malesort , si nj zakon tjetr iliro-trak, i cili edhe sot sht shum i prhapur ndr malsort shqiptar. Ai pr t vertetuar lashtsin e punimit t tatuazheve i referohet dyshmive t Herodotit e t Strabonit. Herodoti, duke folur pr kta popuj, thot se punimi i tatuazheve, tregon se ato rrjedhin nga nj gjak fisnik dhe i rrall, dhe se ato, q nuk e kishin kt simbol, ishin fise t ulta. 17) Kurse Straboni (25 e.r.) duke folur pr Japodt si fis kelto-ilir, thekson se edhe trupat e tyre, ishin me tatuazhe, t bra me pikzime me gjilpra dhe boj, si ato t Trakve e t Ilirve. 18) (Foto gjilprash)
I ketij mendimi ishte edhe Gelasius, i cili thot: “.......si dhe n tempullin ilirjan q i kushtohet Diellit i zbuluar n Silberbergen t Austris. 19) Malsort tan edhe sot i besojn nj versioni, t till, pasi kan nj numr shum t madhe ritesh e zakonesh me bestytni t tilla pagane, q i ruajn me fanatizem n mentalitetin e tyre, plot mistere, t pa deprtueshme nga t huajt, q n t gjitha rastet i shohin me shum dyshim, kjo ndodh edhe sot. 20)
Duke i studiuar me vmendje t madhe e shohim t udhs, t ndalemi pak edhe te hulumtuesi i hershm shqiptar, themeluesi i arkeologjis shqiptare At Shtjefn Gjeovi i Zymes, i cili thekson:... ato edhe sot betohen pr dielli dhe hann dhe kurr kan dhimbje ndr sy, ata shikjojn diellin n vrimn e nj gurit. 21) (Fotoja e Gurit te syrit) Malsort e bjeshkve shqiptare, kur lind dielli dhe sapo lshon rrezet e para, ai e kthen koken nga
“... ato edhe sot betohen pr dielli dhe hann dhe kurr kan dhimbje ndr sy, ata shikjojn diellin n vrimen e nj gurit. 22) (Fotoja e Gurit te syrit) Malsort e bjeshkve shqiptare, kur lind dielli dhe sapo lshon rrezet e para, ai e kthen koken nga ai dhe ban nje kryq ballit.” 23)
( Nga investigimet e vazhdueshme, pr shenja, q benin prindrit e tyre n ball, kur linde dielli ishte nj frkim i leht i ballit, nga e majta n t djatht, duke formuar nj rreth shum t vogl, veprim ky q prsritej tri her, duke prshpritur kt lutjen enigmatike: “Heu ...... mire se dole o Baca Dill, e nadja e mir. Sa her iksh, aq her vish, me dit t mir e me nafak t bardh.” Kryq kena fillue me ba kur isha fmij, me ardhjen e priftrinjve t huaj, n Kelmend, n kohen e austro-hungarise. Na ktu n Kelmend, (shton me humor) ma tepr kemi ecur me dill, se me kishe, e dilli gjithmon asht ma i nxeht pr malsort, q jetojn n kto vende shum t ftohta).
Pr ta ilustruar m mir kt, se autoriteti i kishes nuk kishte forc, n Malsin e Veriut, po e ilustrojm me kt fakt, t marr nga kronikat e kohes: N vitin 1644, n rajonin e Shqipris s Veriut, qarkullonin me qindra misionare franeskan, pr t’i hequr ktij populli, elementet pagane dhe ato islamike, me misionin e vecant pr t’i kthyer n t krishter t devotshem. Sipas tregimeve t shum t moshuarve, ato filluan t’ju bnin presion edhe n drejtim t problemeve kanunore dhe t traditave t tyre t jetess. Pr t zbatuar kt, kto misionar duke pasur edhe mbshtetjen e pushtuesve turq u futn n zonn e Kelmendit, Hotit, Gruds e t Traboinit, ku u priten me nj indiferentizem shum t madh. Por edhe presioni i tyre ishte i jashtzakonshem dhe shum i dhunshem, pasi ato bashkpunonin me forcat turke, duke prfituar nga nj ferman i Portes s Lart t Stambollit e cila i lejonte t ushtronin edhe fen kristiane. Gj t ciln e verteton edhe masakrimi i disa misionarve franeskan nga banort katolik t ksaj zone, e m sakt t Trieshit e t Cemit, ku m 09 dhjetor 1644 u masakruan Pader Paolo Veglia Da Mantova dhe Pader Salvatore Da Offida, t cilt shkuan t luftonin zakonet e tyre, t Poligamis dhe elementeve t tjera, jo kristiane. 24) Kto fenomene kundrshtuese jane vrejtur edhe n shum zona t tjera si; n Dukagjin etj. (Foto Pllaka e Cemi te Trieshit)
(Ktu gjej rastin pr t treguar, se n mes t qytetit t Koplikut dhe t komunes s Bajzes, n afersi t Liqenit t Shkodres, n Fushen e Postopoljes, nj malsor vendas, n nj bunker t madh ushtarak, t periudhes moniste, ka hapur nj laborator t tatuazhit modern, me emertesen “Malsori – Tatuazh”, (Foto Bunker-tatuazhi)
nj rast unikal n bot. Ku nj tatuazhist punon n nj bunker ushtarak, n zemren e Malsise s Madhe, vendi m ideal, q ka ruajtur m mir traditen e lasht pellazgo-ilire, t punimit t tyre n thellsin e Alpeve Shqiptare.)
N kto studime, kam konstatuar edhe elemente t tjer, si ishte betimi ose beja, n lashtesi, e cila si tradite edhe sot sht nj nga elementet kryesore, q nuk ka ndryshuar, q nga koht e lashta pellazgjike, t cilt betohen n gur, si t part e tyre, si nj nga betimet m t fuqishme dhe m t shenjta, pr t cilin kemi edhe nyje t veanta n Kanunin e Lek Dukagjinit t cilin po e citojm ashtu si sht shqiptuar shum shekujt m par, ku thuhet:
BETIMI i MALESORVE
- 533. Beja e Malevet t Shqypnis asht dy medyrsh:
a) Beja mb gur, me Kanu;
b) Beja mb Kryq a mb’ Ungjilli. (Shtese nga institucioni i kishes katolike)
- 534. Beja mb gur kah kanuja asht nd ma t randat e ma t mndershmet be qi njef Shqiptari i Malevet.
- 535. Kanu asht qi, po deshte me u dlir prej njij zhgarlimi mohuesi, do t baj be a mbgur, (a mb Kryq e Ungjill. 25) Shtesa nga institucioni i kishs katolike)
Sipas At Vinenc Malajt (Vinkos), n Famullin e Tuzit, n Mal t Zi, n kto nyje, pas fuqizimit t Kishes Romane, ndr kto vise malsorsh, shqiptar me koncepte dhe besime t fuqishme pagane u ndoq nj strategji religjoze pr t’i larguar malsort shqiptar e t vendeve t tjera t Ballkanit nga besimet e tyre t lashta pagane t kota e shum t dmshme. Nj strategji t till ka ndjekur edhe kisha ortodokse, duke veuar ktu vetm kishn gjermane, me disa ithtar t tezs s prejardhjes s tyre prej racs s paster ariane, pra t njerzve flokart dhe me sy t kaltr. Pr kt problem sht shtuar edhe nyja e t betuarit, n Kryq e Ungjill e nyje t tjera si kto me karakter kishtar. Por prsri edhe sot, n fillimet e shekullit t XXI-t, kto malsor kristian si dhe ato mysliman, ndjekin ritet e lashta pagane n shum ceremoni, t jets s tyre t prditshme. Ai thekson prsri, se shum besimtar t tij, nga Traboini, Hoti e Gruda e sidomos t Trieshit i kishin thn; se nyje pr betim me Ungjill e Kryq nuk i kemi pasur, ato si duket i ka shtue vet At Gjeovi dhe se nuk sht ai q e ka kodifikuar drejt dhe plotsisht kt kanun, pasi edhe sot ato njohin, nj kanun m t lasht, q e trashgojn n kujtesen e tyre gjenetike.
8) Ahmet KONDO - “Dora d’Istria pr shtjen Kombtare Shqiptare”, Tiran -1977, fq. 71 - 72.
9) Dora d’Istria (Elena Gjika) hedh posht tezn e disa studiuesve t huaj, t cilt kan shkruar, pa u thelluar shkencrisht, mbi prejardhjen e t parve t shqiptarve gjoja nga skitt, p t ciln bhej shum zhurm, q n at koh, n organet e shtypit evropian.
10) Imzot Ernest Koci, prift tirolez, prift i Reit, m pas i drguar papnor n Shkodr, n vitet 1900.
11) Bhet fjal pr ritin pagan me origjin pellazgo-ilire, t tatuazheve (zvastikes) t Diellit tek shqiptart, t cilt edhe sot bjn tatuazhe t tilla.
12) E. Durham - “Some tribal origins, las and customs of the Balkans”, fq. 106-116-121-126 etj.
13) Kodra DUNUM, quhet, Kodra mbi t ciln ngrihet Kalaja e Rozafatit, n Shkodr, n majen e t cils jan zbuluar gjurmet e nj dolmeni shum t madh i cili ngrihej n majen e ksaj kodre, rreth t ciles edhe sot gjenden mbetje t prehistorise. (e drejta e autorit pr t ruajtur, kt objekt t rndsishm).
14) Kshtu quheshin t gjith shqiptart mysliman, gjat pushtimit turk.
15) Edith DURHAM – “Brenga e Ballkanit dhe vepra t tjera pr Shqiprin dhe Shqiptart”, Tiran 1990, fq. 45. 46. 87. (Shih, Pjesa e tret Tatuazhi dhe simbolet e vizatuara pr t. (Tatuazhi n Shqiperi) fq. 470. 472.)
16) Tek shqiptart sht i njohur ky fenomen, i cili quhet “emri n vesh”, ku shqiptart e konvertuar n musliman, mbanin nj emr t paraardhsit t tij kristian, si t gjyshit, axhes (xhaxhajt), t ndonj pjestarit t familjes, q kishte qen n za pr trimri, urti ose dika tjetr. Kjo quhej “gjallnim i emrit”. N Kosove “gjalloi emnin”, n amri “t ngjallurit e emrit” etj. N Malsi t Madhe fmijve emri u vihej brenda javs, ndrsa pagzimi mund t zgjaste edhe m shum. Edhe fmijt katolik mbanin nj emr n vesh, t cilin e dinin vetm pjestart e familjes, si nj pseudonim sekret, kt zakon e kishin edhe ana e muslimaneve, n kto krahina, q n shum raste zbatohet me shum fanatizem edhe sot. N ritin e vendosjes s emrit n vesh, marrin pjes; gjyshi, babai dhe xhaxhallart, vetm nga ana e gjakut. Ana e qumshtit nuk ka t drejt t marr pjes n kt ceremonial. Si emri i ngjitur ashtu edhe emri n vesh i falet vet nga tre te part dhe askush tjeter. N raste rreziku ose pengu, i rrezikuari drgon lajmin duke e konfirmuar me emrin e veshit etj. Ky zakon sipas hulumtimeve t mia, m rezulton se sht prdorur q n koht pellazgjike.
17) Rev. LEKA – 1944. Vol. V-te, fq. 53. (Herodoti)
18) Po aty.
19) Gelasius – “Bindimi i Diellit ndr ilir”, Hylli i Drites – XIX (1943), fq. 77-82.
20) E. Durham – “Some tribal origins, las and customs of the Balkans” , fq. 105-106-116-121-123-126
21) Un kam par shum gur t till, q malesort i quanin “Guri i Dillit”, n shum vende t Shqiprise dhe t Kosoves, Lumit t Vlors etj, e n ameri. Edhe sot shum malsore e malsore mbajn me vehte gur dielli, me vrime, pr t pare diellin, kur linde n mengjes.
22) Un kam par shum gur t till, q malesort i quanin “Guri i Dillit”, n shum vende t Shqiprise dhe t Kosoves, Lumit t Vlors etj, e n ameri. Edhe sot shum malsore e malsore mbajn me vehte gur dielli, me vrime, pr t pare diellin, kur linde n mengjes.
23) Sh. Gjeovi – “Trashigime Thrako – ilirjane” Hylli i Drites – III, (1922), fq. 58-59.
24) Ne Fshatin Cemi i Trieshit, ne afersi te kufirit shqiptaro - malazez prane Piramides Kufitare A/2 - 14. Posht oborrit t Shtpise s Bajraktarit Kol Nik Luces, eshte vendosur kjo pllake perkujtimore prej mermeri, nga Misioni Franeskan i Tuzit A.D. 2002, me kete mbishkrim: “Ne nder t franeskanve martir, t cilt dhane jeten per fe, ne lufte kunder poligamise, ne ket pellg, me 09.12.1644. P. Paolo da Mantova. P. Salvatore da Offida. Misioni Franeskan -Tuz - A.D. 2002.”
25) Sh. Gjeovi – “Kanuni i Lek Dukagjinit”, - 533, 534, 535.
Ndryshuar pr her t fundit nga baaroar : 28-10-2011 m 17:22
-
-
^
Gjat prpunimit t Kanunit t Lek Dukagjinit, At Gjeovi thekson se “Beja n gur ka mbetur qysh n lashtsi, tek populli yn. Ktu bhet fjal pr Gurin e Beses, i cili ka formen trekndore, me tri bira, q mbante peshoren, me t cilen peshohej dylli i qirinjve i cili do ti dhurohej Kishes. Pra ky ishte betimi m i shenjt dhe m i drejt, q mund t bnte nj njeri, pra pr t peshuar fajin dhe drejtsin e merituar. N Malsin e Madhe dhe shum krahina t tjera, pr rreth Bjeshkve t Namuna (Prokletije, Alpet e Veriut), n gur jan betuar edhe familjet muslimane, si ato t Hotit e t Grudes, Nikit, Kelmendit, Kuit e Piprrit, Plaves e t Gucis, Valbones, Lekbibajve, Dukagjinit, Bregut t Mats, Velipojes, Reit, e Shtojit t Ulqinit, Andrievices por edhe n shum fshatra t Kosoves, Maqedonis, Dukatit, Himares, Lumit t Vlores dhe t amrise etj. Nj rast t till e kam konstatuart edhe n Gllasinac, Mostar, Foa, Ribiq (vendbanim i paster ilir, i shek. VI – V) e n Biha t Bosnjes. Por edhe tek shqiptart e Bullgaris 26) e deri tek ato t Ukraines. Duhet theksuar se gjat periudhs s bombardimeve t ushtris serbe t Millosheviqit, n Bosnje, banort mysliman luteshin, pr mbi disa gur t lasht dhe t medhenj, t cilt ishin eksponate arkeologjike, prpara Muzeut Arkeologjik t Sarajeves, (Foto tek guret e Sarajeves) ku shekuj m par ishin br lutje t kultit pellazgo-ilir. Por si kam arritur t msoj nga malsort e motshm, beja n gur sht br me gur t kuvendit, deri n vitet 1914 – 1918, me t cilin i rrotullohej Logut t Kuvendit t Bajrakut, (Foto skema e Kuvendit me sastike ne mes) dhe jo duke ju rrotulluar kishes.
Duke ndjekur kt ritual, msojm se n Malesin e Madhe, merrej guri i kuvendit me t cilin i rrotullohej Logut t Kuvendit. Guri vihej n sup t majt, si supi i zemres. Guri q merrej ishte i redit t familjes se tij n kuvend, t cilin e vinte n sup me thirrjen: “Pasha Qill e Dhe. Pasha Dill e Hane e pasha nji ket gur te shenjte, qe e mban kjo tok, ku kam me u vorrue, po e filloj kete be (betim), timen. Dhe t’uj e kap gurin, n’kuvend leshonte nj t fshame, pr me e ndigjue t gjith: “Eh......... bismilahi!” 27) Dhe me te n sup shkonte prpara Bajraktarit pr me i kerkue tager (t drejt) pr t fillue ritualin e lasht pellazgjik. Bajraktari me nj levizje t kokes e tuj e perplas SKJEPTONIN 28) n tok, tri her, jepte aprovimin e ritualit, dhe ai fillonte t rrotullohej, nga e djathta n t majt, tuj ju drejtuar t gjith t pranishmve, t ulur n gurt e Logut t Kuvend, 29) ku “mungonte” provizorisht, vetm prfaqsuesi i familjes s tij, pasi gurin e kishte n shpin i akuzuari, deri sa t betohej prpara bajrakut t tij.
Pasi e mbyllte rrotullimin n mes t logut, ai ndalonte tek Kryti i Kuvendit, q ishte Bajraktari ose zevendesi i tij, duke ju drejtuar me kt formul betimi:
- “Pasha qill e dhe e kt gur t kuvendit, nuk kam gisht n kt sherr.....”. Ktu binte n njerin gju q ai e kishte pr mbar 30) dhe betimin e msiprm ja thoshte tri her Bajraktarit. Ai pasi e dgjonte me vemendje, i thonte t shkonte n mesin e logut, ose si asht quajtur m hert “N’midis t Dillit t Kuvendit” i cili ishte nj svastike e vizatuar n tok, t cilen e bnte me skjepanin e tij 31), bajraktari, n qender t logut 32) dhe aty me gur n sup ka pritur gjykimin e Kuvendit t Burrave. Antaret e kuvendit, nse nuk e pranonin betimin e tije dhe e gjykonin jo bindes, vinin dorn e djatht n zemr, duke thirrur: “Zoti t paft !” E nse e pranoni si bindse betimin e tij, ato me dor t djatht i binin tri her toks s logut duke thirrur: “Kjoft lan !”.
Pas ktij ceremoniali Bajraktari i jepte tager (leje), me e ul gurin tek vendi ku e kishte marr. Pastaj shkonte dhe i jepte doren dhe prqafej 33), spari me Bajraktarin e m pas me t tjert, me rrall n kuvend. N kto momente nj prfaqsues i familjes s tij, ju ndante duhan t pranishemve, n kuvend. E t gjithe i uronin, “Ju bekoft zoti, e shyqyr q u ndat me faqe t bardhe.” N rastet kur nuk e fitonte i akuzuari kuvendin, e ndahej me marre (turp), t pranishmit largoheshin pa i folur fajtorit, duke e ln n kori (t turperuar), vetm Bajraktari i thoshte: “Pa faqen e zeze, se na e marrove bajrakun..... e fajtori nuk b’zate etj.” Nga t moshuarit thuhej, n se qendra e logut nuk kishte Dill Plak (zastike), beja ishte e kot dhe nuk pranohej. Edhe sot sht thnia proverbiale ndr malsit tona, q thot: “Be pa dill, s’ka............ “.
Pr ti mbyllur kto konstatime intriguese, pr studimin tim, po i referohem studiuesit t njohur J. Bourcart, i cili thot: “Shqiptart ruajn tiparet, m t pastra etike, si gjuhn, doket e zakonet, kostumet e tyre kombetare, si gjerat m t shenjta. Atas ruajn, me koservatorizm, si as nj popull qndresen e tyre t lasht origjinale ndaj asimilimit, t strukur ndr malet e bjeshkve t larta, q kan vulen e kombsis s tyre, t pa bastarduar genitikisht t kombit shqiptar, ashtu si Baskt n Pirenej. Duke i qndruar rezistente zgjedhes ushtarake, t 10 qytetrimeve m t fuqishme, q shkatrruan me dhun e gjak, me zjarr e hekur ’do gj t bukur dhe t vyer dhe nuk e asimilua e as nuk u atrofizuan kurr, genin e tyre, t fuqishem Ilir. 34)
(Foto Malesorja)
Vite m pas ekspeditat e mia filluan t orjentoheshin drejt, por dhe t planifikuara mir, si n koh ashtu edhe n vende, q paraqisnin interes t veant historiko-arkeologjik e speleologjik. Materialet e zbuluara nga un, sa vinin e shtoheshin, nga dita n dit. Nj pjes e t cilave, arrita q t’i botoja, n disa organe periodike qendrore e lokale, pasi m mungonin “rekomandimet” e duhura, e kshtu zbulimet e mia i botonin plagjiatort. Pr kt m nevoiteshin, kontakte shkencore, me personalitete t ktyre fushave, referenca studimore, kshilla, sugjerime, metoda krahasuese, si dhe hapsira e prkrahje t tjera politiko-shkencore. T cilat m mungonin pr t’u konsultuar pr zbulimet e bra n shum treva t pa njohura arkeologjike, n Shqiperi e vende t tjera. Pas zbulimit t disa mbishkrimeve t lashta n Bjeshkt e Jeshnices n Kelmend dhe disa vende t tjera, i pari q m inkurajoi dhe m dha botime t ktij karakteri, por t ndaluara pr tu konsultuar, ishte Dr. Prof. Kahreman Ulqini, ku m 27 prill 1985, m solli pr pak or botimin e Nermin Falaschit (Bej Vlora), me titull: “Antiche Civilta Mediterranee”, Pelasgi-Iliri-Etruschi e Albanesi. Botuar ne Rom, Prill 1984. Duke mos patur mundsin pr ta kopiuar, mua mu desh q ta fotografoj komplet. Pr t arritur kt aspirat, detyrohem t mirrja fotografin e mirnjohur Fatmir Troshanin, me t cilin e kopiuam n kushte shum t veshtira, por fotot doln tepr interesante. M 20 nntor 1985, z. Ulqini m solli edhe librin me titull: “Thot parlava Albaneze” te autorit Giuzeppe Cattappano, botim i Bardi Editore – Roma – 1984. Itali. (Foto Myftar Urui)
Nj ndihmes n kt drejtim pata edhe nga z.Mithat Dibra, Drejtor i Muzeut Popullor t Shkodrs, Prof. Dr. Jup Kastrati, Prof. Dr. Sknder Anamali, Prof. Dr. Kol Ashta, i ndjeri z. Gjon Shllaku, Z. Dom. Dr. Vinenc Malaj, z. Luigj Franja, z. Fadil Podgorica, z. Moikom Zeqo, z. Geg Marubi, z. Vili Kamsi, z. Ahmet Osja, z. Angjelin Nenshati, z. Paulin Pero, z. Dr. Naim Laej e z. Muhamet Sytari. Inkuraim t jashtzakonshm m dha edhe zonja e ndritur etruskologia Nermin Vlora Falaschi 35), e cila shpesh n rrug klandestine dhe private m drgonte materiale t ndryshme pr kulturen pellazgo-ilire dhe at etruske. T cilat vinin per mua n adresen e Prof. Kastratit.
Konsultimet me kto materiale m shtuan edhe m tepr dshirn pr t eksploruar.
N rrug klandestin, me miq t ndryshm arrita t’i dergoja edhe un dy – tri letra mikeshes time Zonjs Falaschi, e cila mu pergjigj menjeher, me nota pozitive dhe inkurajuese. Nprmes mikut ton t prbashkt t ndjerit z. Prof. Dr. Jup Kastratit, i cili me nj devotshmri patriotike, m’i sillte pa asnj ndrojtje, duke shfrytzuar autoritetin akademik, n korespondencen e tij. Shtpia e Prof. Jup Kastratit tashm ishte br nj rezidenc e imja morale dhe shkencore, si dhe nj pik takimesh me autoritetet m t shquara t shkencave albanologjike botrore. Kjo m inkurajonte dhe m jepte shpresa pr t ardhmen e botimeve t mia, pa harruar ktu, presionin apsolut intelektual, t Prof. Dr. Tomor Osmanit dhe Zonjs s tij t nderuat, t ndjeres Lirie Osmanit (Quku), t cilt me “forc” m detyruan q t diplomohesha n Fakultetin Histori-Gjeografi, pa t cilin nuk do t kisha t ardhme n keto interpretime.
Kshtu fillova me nj intensitet t madh krkimet e mia, ndr shpella, q nga brigjet e detit e deri n Bjeshkt e Namuna, t Kelmendit, Bjeshkt e Denellit, Nikaj Merturit, Rajes, Tomorrit, n Gjerbes, Zaloshnje, Kakrruke e Krushove t Beratit, Vithkuqit, Marjan, Faqekuq, Shere, Tereske, Panarit, Grekas, Maliq, Liqenas (Pusteci), Gollombo, Ishullin e Maligradit e deri Shpellen e Trenit, n Kor, ku n brigjet e Liqenit t Presps, kam gjetur shum materiale litike t veglave prej guri, si dhe nj piroge e disa shtylla t nj vendbanimi neolitik prej palafitesh, nga Kalaja e Stelushit e deri n Majen e Korabit ne Peshkopi.
Po kshtu edhe eksplorimet n qendrat e mdha arkeologjike t Shqiperis; si n Tumat e Shtojit (Mesit) n Shkoder, n Lissus t Lezhes, Durres, n qytetin antik t Apollonis, Amantia, Antigonea, n Ballsh, Abrakas (Aparkeas) ne Lepenice e Mesaplik t Vlores. N inamak e Fushn e Kafes n Kuks. N Shpellen e Trenit, Devoll t Kores, Selcen e Poshtme e Lin t Pogradecit, Bylis. Por edhe n qendrat m t njohura historiko-shkencore e arkeologjike t Ballkanit dhe t Europs; si n Kosov, Angli. Athin, Kret, Dodone, Art, Prevez, Selanik, Petralona t Greqis. N Rom, Pompei, Sirakuze, Grote Monteterme n Padova, Ankona, Rimini, Gubio, Verona, Viencza, Luginen e lumit Brenta, Palermo, Piana degli Albanesi, Zvicer, Austri, Jugosllavi, Dubrovnik t Kroacis, Slloveni, Sarajeve, Gllasinac e Mostar t Bosnje - Hersegovines, Bullgari, Turqi, Jordani, n te gjitha qendrat arkeologjike te Mal t Zi, ku duhet veuar Duklean n Podgoric, Rajonin e Krajes, Kotorrin, Herzegnovin, Perastin, Risanin, Samoborin, Tivarin e vjeter dhe Ulqinin.
Pa dyshim q Gjermania, n mnyr t veant, ishte nj Akademi e jashtzakonshme, pr t gjitha kualifikimet e mia, si dhe Luksemburgu, Norvegjia, Hollanda, Rusia, Ukraina, Hungaria, Suedia, Danimarka, Rumania, Maqedonia, Semitipalatinski, Gjeorgjia, Spanja, Portogalia, Ishujt Azore, Marok e Kenia t Afriks, e shum vende t tjera, ku kam eksploruar dhe vizituar t gjitha pikat m t rendsishme arkeologjike e historike t parahistoris, antikitetit e te mesjetes.
T gjitha kto ndikuan dukshm, n kualifikimin tim shkemcor n disa drejtime, duke m radhitur ndr figurat m t njohura eksploratore e shkencore t bots, n shum fusha, pr kontributin tim modest; si n arkeologji, histori, gjeogjrafi, mjeksi, stomatologji, astronomi, mekanik, arkitektur, fotografi, art, muzik, etnografi, folklor, antropologji, ekologji, alpinizem, speleologji, sport etj. Kontibute kto q m lidhen m 127 shoqata ndrkombetare, me 42 universitete dhe 27 akademi t ndryshme t bots. Pas vitit 1987, fillova t lidhesha direkt me shum institucione shkencore t bots , sepse tani “semafori” im, m s fundi u hap. Udhtimet e mia shkencore n vitin 1989 filluan t bheshin realitet. Guximi im, prej eksploratori nuk m mungonte, hapa kraht dhe fillova fluturimet e mia shkencore. Tash m i lir mbi qiellin e Europs. Pr t mos u ndalur m kurr.
Kasel – Trier
Qershor - 2002
26) Bojan Guizelev – “Albanians in the Eastern Balkans” – Edited by Vassilka Tankova, Common Balkans – Young Authors – First Books Vol. 2. International Center for Minority Studies and Intercultural Relations – Sofia – 2004.
27) Kjo thirrje behej per te gjitha kategorite e besimeve, pa perjashtim, dhe pa u detyrue me force. Edhe sot ne shume fshatra te malesive shqiptare, te Malit te Zi, t Bosnjes etj, kur fillojne nje pune e fillojne me thirrjet “Bismilahi” ose kur fitojn dika thojn “Ej,..vallah, shyqyr Zotit”, etj. Kjo e mbetur q nga koha e pushtimit turk.
28) SKJEPTON = Skepton sht kraba e obanit n malesi, t cilen sllavt e sidomos bullgaret e quajn Gega, mbase vjen nga fjala deg, dega, me kt emr ato personifikojn obant e vjetr n Veriperendim te Ballkanit.
29 N vitin 1992, n fshatin Ducaj nn nj qershi shekullore t fshehur nn Shpelln e Dragoit, un me nj grup speleologesh, kemi gjetur rastqsisht, nj grup malqsorqsh t mbledhur n nj kuvend t fsheht. Pr kt kuvend malesori Ujk Velaj nga fshati Ducaj m tha se ishte nj “kuvend jasht kishe”, se ato nuk e njihnin akoma mir priftin e Bogs, i cili nuk i njihte mir nyjet e Kanunit e t katundit e se kshtu ishte ba KUVENDI gjithmon edhe n kohn e ma prparshme.
30) N rastet kur betuari ishte me nje kmb, ose i plagosur n njeren nga kembt, ulej kmbturqisht, (kmbkryq) dhe bnte betimin, si gjith t tjert.
31) Skjepan = Quhet shkopi i nje njeriut qe alon ose skjepon, pr kete shiko tek “Lahuta e Malesise” e Ate Gjergj Fishtes, Botim i pest. “Gutenberg” Lubjane, 1990. Kenga e Dymbedhjete (Marash Uci) fq. 143. Vargu i XXVII, citoj:
“....N’ Gjenoviq Marashi a’ nis / ke un Mula, shpi e rrebt / ku han buk i verbt e i shkept; / n’ at fis t’ Hotit shpi e par, / djal mbas djalit bajraktar.......”
Kshtu quhet edhe shkopi i obani ne formen e krrabes, per te kapur prej kembe nje kafshe blektorale, si dele e qingja, dhi dhe edha ose keca si edhe ato qe topallojne ose alojne. Por ne shume raste i thojne edhe skjep, se ka formen e skjepit te nje shpendi skjep gjate. Kurse sllavet dhe ne veanti barinjet bullgar, i quanin gege ose gega, per kete te gjithe ato barinje qe mbanin nje shkop te tille i quanin GEGE. Ne kete raste skjeponi i bajraktarit, ishte i formes ceremoniale dhe i zbukuruar me gdhendje e stilizime t bukura pagane, me gjarprinj e sastika t ndryshm. Thuhet se Familja e Bajraktarit un Mula, ka pas nje skjepton, prej drunit te arrs, ku stilizimet e gjarperit dhe te dillit e te hanes me kryq grep ishin prej argjendit, ky ka qene shkopi (skjepton) ma i vjetri dhe ma i muari n t gjith Ballkanin. 32) Dilli i Kuvendit, asht quajtur, pasi n ceremoni t tilla, n mes te logut ishte e vizatuar nj zastike e madhe, t ciln kishte tager (t drejte absolute), pr ta br vetem bajraktari, prijsi i fisit dhe askush tjeter.
33) N Kanunin e Vjeter te Rrafshit t Dukagjinit n Kosov, ne zonen e Dukagjinit te Shkodres, Kelmendit, Cemit t Trieshit dhe t Medunit (Medeon), Korite, Kuit, Piprrit, Vasojeviqeve, Rahovecit, Bjeshken e Zhabjakut, Nikshiqit, Kolashinit, Plaves, Gucise, Pejes e tjer, qe trashigohet gojarisht, thuhej se Malesort shqiptare nuk puthen, por prqafen me koka te perkuluna, mbi supat e njeri tjetrit tri her, duke e uruar ose duke e ngushelluar, sipas rastit. Dora i puthet Pleqeve mbi 100 vje dhe lokeve (nnave), pas vdekjes se babes, si dhe grave t kthyeme ne burrnesha, vetem ate dite kur ato kane shpallur vendimin, per tu kthyer ne burrnesha e askuj tjeter. (Shih.“Ditari i Bjeshkeve t Namuna”1970. fq. 154. G. U.)
34) Rev. LEKA – (1944) Nr. V, fq. 62.
35) Nermin Vlora Falaschi, ishte gruaja e diplomatit te shquar italian, Renzo Falaschi, t cilete, shtpin e tyre e kthyen ne nje Akademi t Kultures Iliro-Shqiptare, te ciln e pata vizituar ne Korrikun e Vitit 1994, n kt adres: Via: Gramsci-7. 00197 Roma. Italia.
Tel: +39 063227604. Fax: +39 0632501848.
Ndryshuar pr her t fundit nga baaroar : 28-10-2011 m 17:22
-
-
^
N VEND T PARATHNIES
N fundin e muajit korrik 1967, isha kthyer nga kursi kombtar i alpinizmit, q organizohej do vit n Thethin alpin nga Federata Shqiptare Alpinizmit dhe Skive. Im at duke m uruar mirseardhien, dhe pasi m pyeti gjr e gjat e n t gjitha aspektet pr kt aktivitet, t cilin e kisha pritur me nj pasion t madh prej eksploratori.
Nuk kisha arritur q t hiqja as kpuct, kur mu drejtua, e m tha:
Per tu br nj eksplorator i zoti, nuk t mjafton vetm dshira e pasioni,
por t duhet edhe nj fakultet, prkrahje financiare, dhe kto makina:
1. Makin shkrimi. 2. Makin fotografike. 3. Makin rrojet dhe e katrta,
nj makin e vetur ... !
Me gjithse m mungonte makina e katrt, nuk i ndpreva kurr udhtimet e mia, pr t eksploruar botn e magjishme t natyrs dhe t historis. Plot mistere, mite e legjenda nga m t uditshmet. Pr kt fillova t intervistoja t moshuarit dhe kryesisht ato q kishin lindur n shekullin e kaluar. Spari ato ishin deshmitart e fundit t ktyre mistereve q po prpiheshin nga mjegulla e kohs dhe e harress, pasi ne ishim futur tashm n shekullin e ri. Veshtiresite ishin t mdha. Blloqet e shnimeve dhe objektivat e fotoaparateve dhe t kamerave ata i tmerronin, pasi kishin frik nga Sigurimi i Shtetit, njerzit e partis etj. Por edhe kto shpesh, na mungonin si; aparatet, makinat e shkrinit ishin privilegji i disave, e une punonja n makina shkrimi t parregjistruara n Degn e Punve t Brendshme.
Kshtu q kerkohej takt dhe nj strategji t matur pr t fituar besimin e tyre dhe pr tu futur n botn e tyre shpirtrore, pra duhej nj garanci, njohje e shklqyer e kanunit dhe e mentalitetit, por edhe nj bes e heshtur per tu ulur kmbkryq n vatrat e tyre, q malsort t hapnin portat e kullave e t zemrave t tyre bujare.
Kto i kalova me shum vshtirsi, por ama isha br i njohur, biri i tyre, ne te gjitha krahinat e Shqiperis e n shum vende t tjera t Ballkanit dhe t Europes, ku trupi im rralleher ka fjetur n hotele, por n familjet e miqve t mij. Kjo ishte nj fitore e shkelqyer pr mua. T gjitha kto m ndihmuan n grumbullimin e nj materiali t jashtzakonshm, q n aparenc duket i pabesueshm, por n t vrtet i kalon mijra faqe dorshkrim t dakdilografuare, foto, negativa e diapozitiva, kaseta filmike nga ekspeditat e mia n shum vende t Shqiperis e t bots, qe prbjn nj pasuri shum t madhe, jo vetm vetjake por edhe kombtare. Duke u futur n shum legjenda dhe mistere t shume popujve, pr t cilat do t flas n libra t tjer t cilt i kam t gatshem pr botim. Por le t flasim spari per ato t vendit tim.
ARTI PREHISTORIK NE SHQIPERI
Duke marr shkas nga disa keqinterpretime t periudhs s Artit Prehistorik n Shqipri dhe si rezultat n t gjitha trevat e Iliris dhe t atyre paraardhse pellazge, pr kt marr shkas t prononcohem n lidhjen me periodizimin e saj n teritorin e Ballkanit dhe t Europs. Sipas konkluzioneve thuhet se Arti Prehistorik n Shqiperi.
ILIRT dhe SHTRIRJA E TYRE NE RRAFSHIN EUROPIAN
sht e domosdoshme q n fillim ti rikthehemi edhe njher shtjes s shum diskutuar t shtrirjes s ilireve dhe te Iliris n periudhat e mjegullnajs s lashtsis pr ti sjellur edhe njeher n fushen e diskutimit shkencor, nn driten e toponimeve q i kan rezistuar kohs, asimilimit dhe trysnive t shumta nacionaliste t pushtuesve barbar, q shperdoruan shpirtin dhe konceptet paqsore t popullit ilir n shekuj.
Para se t analizojm kt proces, kur n teritorin e Ballkanit t vrshonin grekt dhe romakt, ne duhet t gjykojme disa mangsi dhe pa saktsi t Strabonin si nj gjeograf, gjat analizave q i bn teritoreve ilire dhe shtrirjes s tyre, ne teritoret q kishin ato n zotrim. Kto t konstatuara gjate eksplorimeve t mia n t gjith teritorin e Ballkanit dhe t Europes. Jam dr t paktt studiues q kane eksploruar t gjith basenin e lumit Danub, m i gjati n t gjith Europen dhe afluentin e tij, Lumin Iller (Ilir), i cili rrjedhe nga malet e larta pr rreth Obersdorfit, duke ju bashkuar ktij gjigandi n qytetin e Ulmit, n Gjermanin Juguperndimore. Duke u mbshtetur tek shum t dhna arkeologjike, antropologjike, toponomastike, etnografike, folklorike, gjuhsore e pse jo edhe t atyre paleontologjike dhe shume fushave t tjera, m jepet e drejta t deklaroj se; Ilirt kan banuar, jo vetm n t gjith trevn e Ballkanit, por kufinjte e tyre i vendosi nga ishulli i Kretes e deri n Gjermani, ndofta edhe m tutje, drejt veriut t saj 36), mbase edhe n veri t Europes, n teritoret e Anglis, Skocis dhe t Irlands etj, dhe nuk jam aspak dakort me mendimin e gjeografit t mirnjohur grek Strabonit, t cilin n shum studime t tia e gjykoj si nj rracist dhe nj studiues q na prciell interpretime mediokre dhe t pa bazuara shkencrisht, t cilat n shum raste jan glltitur si t vrteta nga shum studiues t huaj, por fatkeqsisht edhe nga shum studiues e akademik shqiptar, t cilt e kan furnizuar historiografin ton edhe at ballkanike me shum informacione anemike dhe t pa sakta, duke zhytur edhe m tej deg t shkencave t antropologjis, historis, arkeologjis, albanologjis e t gjeografis n shum intinerare preginiero pa rrugdalje dhe t pa sakta, gj e cila, dashje pa dashje ka ndikuar negativisht edhe n interpretimin e shkencave albanologjike, historike, gjeografike, duke i interpretuar faktet historike sipas t drejts t m t fortit dhe duke groposur lavdin historike t popujve t tjer.
Ky sht konstatimi im i par, se Straboni nuk kishte njohuri pr arkeologjin, nj shkenc ekzakte, e cila mund t zbulohet edhe nga tregimet e legjendat, por kurr nuk mund t gabojn analizat stratigrafike, t shkatrrimeve q i bn grekt dhe romakt popullit ilir, nga origjina e t cilve rridhte edhe ai vet.
T dhnat e tia i kan sjellur nje dm t pallogaritshm, ksaj t fundit, por jo t pariparueshme nga brezat e ardheshm. Ktu nuk dua t vendosi nj demarkacion apsolut n kufijt t etnicitetit t tyre, por dua t vendosi nj t drejt t mohuar ketij populli, nga gjiri i t cilve doln shum studiues, t cilt nuk guxuan kurr t mbronin Banken e tyre gjenetike, por edhe ato q kmbngulnin, denigroheshin e nprkmbshin n te gjitha format, pr t ruajtur pozitat e tyre t ngrohta polilajkatare. Edhe ato studiues t vrtet, q jetonin jasht e q krkonin t thonin t vrteten ishin t detyruar t heshtnin, duke blbzuar npr dhmb mendimin e tyre shkencor, pa guxuar ti hidhnin n eter ose n letr. Pr kt ju lutem hidhni nj sy prshkrimeve gjeografike t toponimeve e hidronimeve t Strabonit. Ato kan shum pa saktsi dhe mos perputhje t pa pranueshme hartografike.
Kjo t bn t dyshosh se ai, si antar i perandoris helene dhe mbi t gjitha, komshi me ilirt e Jugut, i duhej t shkruante vetm pr grekt fitimtare. Ai nuk ka nocione t sakta gjeografike pr shtrirjen e ktij popull fisnik, q sht fqinji i tij. Sipas tij, ilirt shtriheshin nga Istria e gjr te kufinjt e Adriatikut me detin Jon, n lindje shkonin afrsisht deri n brigjet e lumenjeve Vardar e Morava, ku kufizoheshin me Trakt. Por harron ose nuk i ka eksploruar t gjith ato rajone, ku prtej trakve t tij, gjnden edhe shum teritore t Iliris, ku shume autor t lashtesis i konsideronin q ather pr teritore ilire. Me t vrtet Straboni ishte gjeograf i shquar, por ai nuk ishte arkeolog, antropolog, etnograf etj. Duke u marr me kontributin e tij, ne gjykojm se ai nuk ishte n gjendje t periodizonte periudhat gjeologjike dhe ato historike, pa llogaritur ktu edhe kulturen prehistorike.
Por si duket ai sht mbeshtetur n shum t dhna t udhtareve t lindjes s afrt, t cilt qarkullonin n Rrugn e Mendafshit nga Indokina, Persia, India etj, drejt teritoreve t Europs. Pa i eksploruar ai vet kto vise t largta.
Pr kt them se historiografia moderne kto t dhna t Strabonit duhet ti marr me rezerve n t ardhmen.
Duke folur pr kufirin verior t Iliris, thuhet se ai ishte i prcaktuar mir, ku t dhnat t detyrojn t hedhim hipoteza, se ilirt mund t ken pasur zoterime m t mdha n shum krahina, n veri e jug t Danubit, ndr t tjera edhe n Norikum 37) e Panonin ne Austri, Hungari dhe n ish teritorin e Jugosllavis para viteve 1991. Me nj hipotez t till, ne shohim se n koht antike popullsia ilire perfshinte jugun e Austris, nj pjes t Hungarise, Jugosllavis e Shqiprin e sotme si dhe nj pjes t Greqis veriore. Kto ne i mbshtesime me modesti n nj minimum hipotezash, jo vetm n t dhnat arkeologjike, por edhe n shum toponime, hidronime, etnografi, folklor etj. Ku duhet theksuar se Folklori i Shqiptarve ka shum konkordanca me at t Rumanis, t cilat nuk i kan Bullgart me Serbt, t cilt jetojn pothuajse sbashku.
N kt kontekst hyjn ndr t tjera tatuazhi, si figura e gjarprit dhe e kuledrs e zanave, kndimi i kngve dhe t disa valleve me karakter empirik t barinjve. Ktu duhet t shihen me sy kritik edhe shum elemente t etnografis dhe t atricatures, teknologjis s prodhimit t produkteve blektorale ndr stanet e Shqiptarve dhe ato t Rumuneve, pa prmendur edhe temperamentin e tyre, po thuaj se analog.
N periudhen e perandorit August, rajone t tra t lulezuara t qytetrimit ilir u shkatrruan, u dogjen dhe u grabiten nga barbaria romake, duke i br njsh me tokn. Duke i hequr shum t drejta, duke reduktuar teritorin e Ilirise n nj provinc romake, me emrin Illyrikum, me nj nje status teritorial prej lumit Arsia e gjer n at t Matit. Prefektura e saj ishte nj nga katr m t mdhate t Imperiumit; ajo prfshinte mbar Gadishullin e Ballkanit, me pjashtim t Dalmacis e t Trakis.
Prsa ju prket Ilirve t Italis edhe ktu hidhen dyshime. Nse krahinat e Italis verilindore kan br pjes n boten ilire apo jo, se venetishtja si gjuh largohet mjaft nga ai sistem gjuhsore q ne e quajm ilirishte. E ndjej pr detyr q tu them disa studiuesve, se vetm n intinerarin pr gjat lumit Brenta, pra pr gjat lugins s tij t quajtur Val-Brenta (Valet e nje lumit qe brene (grryen), shpatet e kanionit interpretohet vetm n shqip. Pra bren teja drurin, e grryen dhe e han. Kujtoj ktu edhe Valbonen, pas shiut bhet val, val pra valban etj. G. U.)
Mua m ka rn rasti q ta eksploroj imtsisht luginn e Brebtes, q nga delta e tij n Brondolo, duke kaluar nn Ponte Vechio di Strada Romea, n Gjiun e Venedikut n Detin Adriatik, e deri n burimin e tij, n Lago di Caldonnazzo n afrsi t Trentos. Ku rreth majave t ksaj krahine gjendet nj komunitet tepr interesant, pasi ky lum sht n juridiksionin e krahins s Venetos, duke e ndar rajonin e Trentinos me Friulin, nga ku zbret deri n brigjet e lumit Po. N kto vise t thella, t cilat i kam eksploruar imtesisht, ka fshatra dhe qyteza si Vellai, Prend, Arten, Sanzan, Carbanese, Mel, Fara, Mas, Tassei, Zavena, Mezzano, Araba, Badia, Zuel, Pusteria (Pusterr), Pollua, Bulla, Lana, Primolana, Meltina, Moena, Pojan, Fersina etj., cilt kan nj specifik tepr interesante me qendrat e tjera, ne mnyren e t jetuarit e t knduarit, pasi n kto vende interferohen edhe shum elemente nga kultura shum te lashta, pothuaj se t ngjashme n kulturen e lasht t Halshtatit (Hallsstatt). Me sa e kam studiuar kt zon, konstatoj shum elemente t ngjashm me kulturen ilire t malsorve tan te veriut, si n ndrtimin e shtpive prej guri, t cilt i mbulojn me t njjten teknike, me pllaka guri, aq e njohur n shum treva t Shqipereis ne prgjithsi e te rajoneve malore n vcanti. Po kshtu edhe transportin dhe punimin e transportin e lnds drusore n lumin e Brentes. Thirrjes maje krahut nga mali n mal dhe shum elemente t tjera antropologjiko, paleontologjik t banorve, ku ngjashmeria e permasave kranjometrike t kafkave eshte pothuaj se e ngjashme.
Nj elemente tepr interesant sht edhe emigracioni i shqiptarve n zonn e Venetos, ku t dhnat jan tepr interesante, pasi aty kemi ngulime shqiptarsh q nga shekujt IV - V-t t e.s. t cilat u shtuan s teprmi n shek. XIV XV-te, pas pushtimit turk t Shqiperise. Kto emigrime kan vazhduar deri n shek. XX vazhdon edhe sot, kur po shkruaj kt libr.
Duke br nj analize t till, kt tez e perforcojn edhe eksplorimet e shumta n shpellat Mesape 38), te Japigt e Apulis n Italine e jugut ku mbishkrimet flasin pozitivisht se ato bejn pjes n boten gjuhsore t ilireve.
Kt e dshmon edhe onomastika, sepse nga t dyja ant e detit gjejm t njjtat emra visesh dhe fisesh si dhe toponime e hidronime t tjera, q dshmojn pr shtrirjen e ilirve edhe n Gadishullin Apenin 39). Pr ta ilustruar kt hapsir ilire duhet t theksoj edhe nj fakt q nevoitet e q sht elementi gjuhsor me at arkeologjik, q ti sherbej asaj strategjie thelbsore, pr t hedhur sa m shum drit mbi vrtetesin e ktyre hipotezave, pr shtrirjen e teritoreve ilire n trevat europiane.
Nj shembull i shklqyer sht edhe kultura e periudhs prehistorike t Halshtatit (Hallstattit) e zbuluar n nj shpell (miniere kripe) n brigjet e nj liqeni t vogel me t njjtin emr (Hallsttter See), n juglindje t qytetit austriak t Salzburg-ut n qndr t krahins s Tiroli, zbuluar pr t paren her n vitin 1734, ku u zbulua e ruajtur shum mir kufoma e nj njeriut prehistorik. Minjera ne fjal sht shfrytezuar me ndrprerje dhe n fshehtsi nga njerzit prehistorik, prej mse 3000 vjet, pra 1000 vjet p.e.s.
N baz t materialit arkeologjik t gjetur n inventarin e minatorit prehistorik, vertetohet se ai i prkiste nj fisit ilir. I pari q e studioi kt inventar ishte J. S. Ramsueri (1795-1875), kurse n shek. XX, me kt studim u muar edhe Adolf Mahrin, por edhe te tjere, duke konkluduar, se kjo ishte Kultura Ilire e Halshtatit q i prket periudhes s bronzit dhe sht apsolutisht ilire. 40)
Pr shtrirjen e Ilirve n Europn veriore e verilindore duke u mbshtetur n deshmit e toponimis flasin shume studiues, duke i uar kufijt e iliris deri n Poloni. N kt pik dshmojn autorite t njohura shkencore si; Max Vasmeri, dijetart polak J. Rozadoski e J. Czekanoski.
N Korrik t vitit 2002 isha ftuar q t punoja n nj ekspedit t rndsishme paleontologjike n kraterin e Vullkanit 41) Eifel, Vulkaneifel (Die Maare der Vulkaneifel) (Foto germime ne Eifel) n afrsi t qytezs Manderscheid n jugperndim t qytetit t Bonit n Gjermani, organizuar nga Universiteti i Mainz-it Fakulteti i Gjeologjise Dega e Paleontologjis (Universitt Fakultt Geologische-Palentologi) .Shef ekspedite ishte Pedagogu i ktij Universiteti Dr. Markus Sachse, punonjs shkencor i Muzeut t Natyrs n Mainz. (Naturhistorisches Museum). Gjat qndrimit n kt vend pata fatin t isha protagonist i nj zbulimi tepr interesant, pasi 6-7 Km. larg Eckfelder maar, zbulova nj tum, vendvarrim kelto-ilir, analog me ato t zbuluara n fshatin Shtoj t Shkodrs. Tuma e Manderscheid kishte nj rreze rreth 30 - 32 m., me nj lartsi rreth 1.5 - 3 m., duke u prezantuar me nj form klasike rrethore. Mbi kt tum kan mbir dhe jan rritur rreth 10-15 drur t lart si bredha, mshtekne, dushqe, frashr e shkurre t tjera. Pllaja ku shtrihet kjo tum quhet Kyllburg dhe gjndet rreth 23 Km. larg qytetit t Trier-it, 5 Km. ne veri t Bitburgut. Nga disa prova t vogla fizike dhe t nj prove me rreze X-iks e infra t kuqe, them me bindje t plote, se kjo tum i prket periudhs s bronzit t hershm, dhe sht me nj varr qndror, i cili pasohet nga disa t tjer, e q hapen n formen radiale.
Varret si duket edhe nga vezhgimet jan t mbuluar me gur mesatar, t sjellura nga terreni aty afr, dy nga te cilt kan edhe simbolin e svastiks. Ky indikacion e on edhe m tej kufirin prehistorik t iliriris. T bjn prshtypje edhe shum toponime, t cilat m jan dukur shum interesante si; Kyllburgu, kshtjell e rrethuar me pyll t dendur, Burgprm, qytet i vogl. Malberg (Mal-mal ilirisht e keltisht !?), fshat i vogel. Lisem, fshat i vogel. Prm (Brym), nje pllaj q ka shum mjegull. Ush, fshat. Hamm, Sefern (Sefere n Vermosh t Shqiperis ?), fshat me kulla fantstike. Oberkali, njerz q ecin kaluar mbi kal. Badem, asht ba dam. Duppach, Dy pash?. Ara, vend me tok t mir. Burg-arrs, keshtjell e rrethuar me pyje dhe ara, tok e punuar. Bullaj-t, fshat afer Zell-it t Moselit. Museberg, mali i mzave (kuaj t vegjl ?). Ku me interesanti sht fshati Trabach (te ra bashi i vendit), por edhe t tjere si Dormagen, Inden, Troisdorf, Kall, Mayen (Majen), Dahlem, Marburg, Haina (Hajna, apo hajdut ?), Asbash, Leun, Vallendar, Urbar, Daun, Simmern, Basharach etj. Karakteristike e ketyre banoreve sht, se ato mburren me prejardhien e tyre shum t lasht dhe gjakun e pastr arian. Ato thon se jetojn n kto treva, para se t eruptonte 42), Vullkani Eifel.
Tepr interesante jan edhe t dhnat, q takojm n rajonin e Gjermanis jugperndimore, ku pa dyshim q, pr mua ishte lugina e lumit Iller (Lumit Ilir).
Lugina e ktij lumi tepr interesant (Illertal) jo vetm si toponime, por edhe t shum hidronimeve, jan ende t pa studiuara nga shkencat albanologjike dhe ato shqiptare, ndoshta un, jam ndr t part q kam guxuar t futem n kt lugin nga m t njohurat n bot, pasi aty u zhvilluan Lojrave Olimpike Dimrore t vitit 1984, ku sht ndrtuar nj nga trampolint m t lart t bots, 189 m. i lart. Gjithashtu, ktu zhvillohen edhe shum aktivitete t tjera etnografiko folklorike me karakter rajonal dhe ndrkombtar, sidomos gjat muajit gusht t do viti, si dhe festa e birrs, e vers. Shum interesante sht edhe Festivali Muzikore i Alphon-ve, ku m sht dhn rasti t marr pjes me interpretimin e kngs shkodrane Kenke nuri i bukurise, e cila u vlersua n Festivalin e Vitit 2001 dhe at t vitit 2003.
Hipoteza e origjins s ktyre banorve sht tepr konfuze, por q gjithsesi ajo lokalizohet aty rreth ballkanit jugperendimore, te cilt erdhn n kto treva si nomad pr t shptuar tufat e tyre, t pasura me dele e dhi. T detyruar ti ngjiteshin rrjedhs s Lumit Danub pr ti shptuar ndjekjes s falangave romake, q kishin shkretuar t gjitha viset e tyre ILIRE, n qendr t Ballkanit, ku pa frike mund ta lokalizojm diku pr rreth Liqenit t Shkodres, mbase n rajonin e Klmendit, ku shum elemente etnografike dhe folklorike t bjn t dyshosh (shih foton Grupi folklorik Obersdorf-it), pasi kjo zon nprmjet lumit t Vermoshit lidhet me at t Danubit. Keto banor per ti shptuar ksaj ndjekjeje u futen n nj lugin t pa njohur dhe me elemente gjeo strategjik origjinal si Bjeshkt e Namuna, n Shqiperin e Veriut, me plot maja t mprehta dhe kullota t pasura.
Lumi Ilir (Iller) rrjedh kryesisht nga kto maja t larta malesh: Marchsitze 2610 m. Gr. Krottenkopf 2657 m. Kratzer 2424 m. Mdelegabel (M dele gabel) 2645 m. Trettach (Tret tash) 2595 m. Hohes Licht 2652 m. Biberkopf 2600 m. idderstein 2536 m. T gjith kto prrenj malor i grumbullojn ujrat e tyre n veri t qytezs s OBERSTDORF-it, duke rrjedhur drejt qyteti Ulm, pra aty ku ulet pr tu bashkuar me lumin m t madh t Europes Danubin. I gjith ky intinerare formon Luginen e Lumit Iller (Ilir). Duke rrejedhuj buz fshatrave me toponime shume interesante, te cilat i kam mbledhur plotsishte, ku po kujtoj po ato m tipikt si; Schllang (Gjarper), Altstdten (Qyteze e Vjeter), Hinterstein, Hindelang, Lech, Oy, Legaun, Biberach, Buxheim(Buk-s-haim) Trettach mal 2595 m. Tegelberg, ertach, Durach, Ach, Hi, Argen, Kellmnz, ertach, Marktoberdorf, Haslach (Haslah Urrejtje, hasmeri). altenhofen, Martinszell, Durach, Kempten, Memingen etj. Duhet theksuar se n qytetin Kempten ku Lumi ILIR rrjedh prmes tij, ka toponime brenda qytetit q edhe sot quhen Maueriller (muri Ilir) ose Stadtmauer, Grabeniller (varrezat e ilirve), Illerbrcke (Ura e Ilireve), Illersteine (Guri ilireve) etj. N kt qytet, n shum fasada t prparme t shtpive t vjetra autoktone, jan punuar shum afreske interesante, q paraqesin lufttar me mburoja t zbukuruara me figurn e shqiponjave dhe t gjarprit. Afreske t tilla jan t njohura n t gjith luginn e lumit ILIR, i njohur riti i gjarperit, diellit, sastikes, shtojzavalleve (Zanave te malit), 43) syrit t keq etj.
(Shif Foton afresk Kempten)
Po keshtu edhe ne shume fasada te tjera kam pare ilustrime me figura te diellit dhe te stilizimeve te sastikes, si ne Sternapothekenhaus, Vogtstrae, kurse mbi nj kupol n rrugen Kemptener Altstadt sht vendosur nj shqiponj e madhe dy krenore, si dhe nj basoreliev i stilizuar bukur e lyer me ngjyr argjendi, e vendosur n fasaden e Volksbank Kempten (Bankes Popullore te Kempten-it) (shif foton), Pr ta ilustruar edhe m mire, duhet t them se motivi i shqiponjs sht edhe n emblemen e qytetit, ku paraqiten tre elemente; shqiponja, kshtjella e lasht edhe Lumi Iller q kalon prmes qytetit. (foto stema). Duhet theksuar, se para se t keqtrajtohej figura e sastikes nga pushteti Nazist i Rajhut t Tret, ajo ka qn nj element jetsor dhe zbukurues pr kt zon t quajtur Illertal, lugina e lumit Ilir ose lugina e ILIRVE.
36) Die Sprache der alten Illyrien. I. Einleitung, rterbuch der illyrischen Spracheste, Vjen 1957.
37) Krahaso Orikumin ne Gjiun e Vlores. Paonet etj.
38) O. Parlangli, ky personalitet ka arritur t mbledhe t gjith mbishkrimet mesapike, te zbuluara dhe te njohura m par e deri m sot, n volumin Mbishkrime mesapike
(Le iscrizioni mesapiche, Messina 1960).
39) Dr.E. abej, Studime Gjuhsore, Vol. III. Rilindja e Prishtines, 1976. fq. 21. 22.
40) Po aty.
41) Vullkani = Perendia i zjarrit.
42) Erupsion = Shperthim i nje vullkani etj.
43) Zanat e malit, syri i keq n gjermanisht.
-
-
^
Legjenda e zogut t hekurt mbi Bjeshkt e Namuna
Nos sumus Romani, qui fuimus ante Rudini
(Ne tani jemi Romak, q m par qem Rudine)
Ennio di Rudiae
Pr tu njohur m mir me kto mistere, q t ojn prtej mjegulles s historise s popullit tim, me nj prejardhje t admirueshme gjenetike, po e filloj me kt legjend, t treguar aq bukur nga Gjok Llesh Olaj,45) Bajraktari i Bogs i biri i Tom Gjerit.46)
Q n femijrin time isha kurioz per t'u njohur me legjendat dhe mitologjit e popullit tim, por edhe me ato t popujve t tjer t Ballkanit, te cilat i tregonte aq bukur nena ime e mrekullueshme, nga e cila mora leksionet e para te etnografise e te folklorit te pasur shqiptare, me te cilat u rrita. Tregimet e nns pr xhubletat e famshme dhe veshjet e tjera t Malesis s Madhe, Dukagjinit, Kosoves, por edhe pr fustanellat e itjanet e mrekullueshme te Shqiperis s jugut e deri tek veshjet e krahines s amerise, pr Rashet e Trashet e popujve sllav, malazez, maqedonise, bullgarise, rumunve, boshnjakeve e tjere edhe sot e asaj dite me mbeten t pa shlyera nga kujtesa. Kurse me babain shkonim shpesh pr gjueti n krahina t ndryeshme t Alpeve t Veriut, ku njkohesisht eksploronim majat e maleve, kanionet dhe luginat e lumenjeve malor, shpellat e ndryeshme si dhe ngjiteshim n majat m t larta t Thethit, Vermoshit, Bogs, Razms,Valbons, Razems etj. Shpesh bnim edhe argtime arkeologjike n kshtjellat e qytezat e ndryeshme t vendit ton. N kto udhtime prvetesoja leksione t tjera si; t gjeografis, t historis e t arkeologjis. Ai ishte njeri universal dhe me nj humor t jashtzakonshm, por edhe tepr kurioz. Me nj vemendje shum t madhe ai dgjonte tregimet e historianve t shumt t qytetit tim, si dhe t malesorve t moshuar. Babai edhe i tregonte ato aq bukur sa t bnte q t rendje pas atyre shtigjeve ku zhvilloheshin ngjarjet e legjendave per kreshnikt Mujin e Halilin, Dorontinen, Trimat e Jutbines (Rud - bines), Gjeto Basho Mujin, Zanat e maleve, krojeve e cetave dhe te rudinave t Bjeshkve t Namuna, Bjeshkve t Sharrit etj.
N kto tregime m pat br prshtypje tregimi i nj malesorit n Boge, i cili tregonte pr prejardhjen e fisit t Bogs dhe pr shume fise t tjera pr rreth Masivit t Bjeshkve t Namuna dhe historin e tyre. T cilat q i vogl i sodisja plot ndje e krshri nga luginat e Bogs, Thethit, Qafa e Pejes, Valbons, Nikit, Vermoshit etj. Edhe sot tregimi i tij m duket tepr interesant dhe i paharruar, ja kshtu........... 47)
......... T part tan kan ardhur n Bog para se t krijohej Hana n qiell. Ato ishin dy vllazen me familjet e tyre, bijt e Zotit e t Qiellit e t Kryqit Grep 48), q ishte dielli i tyre. Ato zbriten nga qielli me nj zog te madh prej tunxhit, me kokn e nj zane shum t bukur, me krah si t shqiponjs. 49) Pasi u prplasen nga qielli mbi bjeshkt e nalta, nga shkatrrimi i zogut t hekurt u formuan dy lugina t mdha. N kto vende ato gjetn vetm disa dele, dhi e kafshe t tjera te egra, t cilat nuk kishin se far t hanin, por as njerz. Ata q zbriten ishin dy vellezr, t cilet u moren vesh me njri- tjetrin, ku u ndan n dy drejtime pr t gjetur pyje e kullota, kroje e burime me uj t freskt e t pijshm.
Duke u ndar me njri- tjetrin, ato i mallkuan kto bjeshk t thata e tr shkmbinj gjigand q iu sollen at fatkeqsi pr t mos u kthyer m nga kishin ardhur. Q athere dy vllezrit i mallkuan duke i quajtur; Bjeshk t Namuna. Njri vlla zbriti dhe themeloi fshatin Bog, kurse tjetri zbriti nga Sheu i Bardh n Qaft Pejs drejt nj fushe t bukur e plot pyje shekullore, burime e kroje me ujra shum t ftoht, mes malesh t larta, i cili e quajti Fusha e Rudeve (Fusha e Rud Nices) 50), teritor n Rep. e Shqiperise, n afersi t liqenit akullnajor t Geshtares mbi Safkain e Vuthajve, n Guci t Plavs (sot n teritorin e Malit t Zi). Ktu ato filluan t jetonin n Shpelln e Kreshnikve (disa i thon Shpella e Gjergj Elez Alis por edhe e Vukoes), ndodhet nn Qafen e Majes s Lagojve, sipr vijave t Lulash Dashit 51), kurse stanet e vers i ndrtuan sipr n Bjeshken e Vukoes dhe filluan mbarshtimin e gjs s gjall ,n veanti ata zbuten delen e egr, e q nga ajo koh, delja e jon u quajt Delja RUD. 52)
M tej ai thekson se t part tan ishin njerz me flok t verdha dhe me syt bojqielli, si ne sot, t but e t beses, burra shtatlart e t pashm, trima t artun q nuk trembeshin prej askujt, q ju vinte dora pr t br do pune t bukur e t mir e q nga ajo koh u perhapen n tr Europen. Kjo vllazni pr tu njohur n mes tyre se ishin t nj gjakut Rud, si burrat ashtu edhe grat bnin n duart e tyre luleboje (tatuazhe) me Kryqin Grep (svastike).Vegla e tyre muzikore ishte fyelli e lahuta me kokn e dhis s bjeshkes n maj, q sot e kemi edhene, mbasi sht nj kafsh e shenjt te cilen e zbutn Rudt. Q nga ajo kohe Bogjant u vendosn n kto troje ku jetojn edhe sot, ku tymin e par 53) e nxorrn nga Shpella e Madhe e Bogs 54). Kjo shpell sht banuar gjat n shekuj deri n ditt tona. Shpella sot sht vendstrehim pr tufat e bagtive.
Legjenda e zogut t hekurt n Malin e ikes
Mali i ikes
08 Mars 1983
Pasi zbritm nga Mali i iks mbi Llogara, n nj kurrizore t mbuluar vende-vende me akull e dbor arritm n Qafen e Shngjergjit 1157 m. (tek Saranxha katrore e italianit) Mbasi bm nj pushim t shkurtr, filluam t eksploronim Prroin e Kullunxhiut. N krahun e majt vizituam Shpelln e Koshtit (Kollundriut), ku zbuluam katr rrota t vogla guri me mbishkrime shum t lashta, plot sastika tepr interesante .(shif fotot) Vlen t theksohet se kur zbret n thellesi t prroit t Shkalles, n nj pjes shkmbore jan fotografuar disa mbishkrime tepr interesante. (Shif foton). Pasi i sistemuam pllakat e shkruara, zbritem tek Burimi i Rrapit pr t pir uj. Ktu takuam nj bari q na tregoi Shpellen e Pirgut.
Pirgu ishte katrore dhe kishte lartsine 10 metra. Mbas nj eksplorimi t imt t ksaj zone, iu drejtuam fshatit Terba duke ndjekur intinerarin Shtegu i Baltes, Bulica, Rrrezat e Ariut, Hunda Ilqe, Burimi i Lujtit (Burimi i Rrapit te rrezuar), Varri i Beqares, Hunde Bube, Prroj i Grabijes etj. N lagjen Shngjergj, n afrsi t shtepive t Bejo Shirokut, Cane Lazes dhe te Shaban Malajt takuam edhe nje grua t moshuar, t quajtur Sulltane, t ciln e pyetm pr t gjith ato q kishim par n eksplorimet tona, si dhe pr pllakat e gurit me mbishkrime t lashta. Haxhi e Bejo Shiroku me elo Abazin m rekomanduan q t bisedoja me plaken Sulltane, mbasi ato do t niseshin n Qendr t Trbait. Ne qndruam me me plaken e cila na rrfei kt legjend interesante:
........... Un e njoh mir kt zon, mbasi kam punuar shum q kur isha nuse n kt fshat. Prindrit e burrit dhe shum t moshuar tregonin se sipr qafs s Shen Gjergjit jan shum guva e shpella, ku banoret e fshatit jan fshehur nga romaku e turku, se t part e tyre nuk ishin as kaurr e as muhamedan. T cilt kishin zbritur n kto vende me nj zog t madh prej argjendi. Kur zogu u fut n mjegulln e dendur, ai u prplas me Malin e ikes dhe u nda n dyshe, duke ngritur n qiell nj flak shum t madhe dhe me nj gjemim shurdhues.
Pr shtat muaj e tr maja e ikes shklqente nga nj zjarr i pa dukshm ku kundermohej era e barotit. I gjith mali ishte mbushur me copa t vogla argjendi nga zogu me gjoks gruaje.
I cili e kishte grryer malin n dy drejtime, q nga ana e Palass n Dhrmi, u formua Prroj i Ksirolakut, por edhe kndej nga ana e jon u hap nj prrua shum i madh q u quajt edhe ky Prroj i Ksirolakut. Njerzit q zbriten ishin shum t fuqishm dhe me flok t verdh. Ato filluan t merreshin me blektori, ku me teper rrisnin dhit e mdha. T gjith kto njerz n gjokset e tyre mbanin nj kryq si t gjermanve, i cili shklqente si copat e zogut t thyer. Kto copa disa njerz filluan ti mblidhnin, por t gjith u semurn. Q nga ajo dit askush nuk doli m n Malin e ikes pr ti mbledhur ato.
T part tan q erdhn ktu ishin t pashem dhe trupat e tyre i kishin t shkruar me luleboje (tatuazhe). Ato krkonin t flisnin me perendit q ishin lart n qiell dhe pr ti tregua se ishin t gjall. N tok gdhendnin pirgje prej shkmbi me forma t uditshme dhe jetonin n Shpelln e Dhive. ǒdo mengjs i luteshin diellit sapo fillonte t linte mbi majat e maleve prtej Lumit t Vlors. Pr t ruajtur historite tyre ato filluan t shkruanin mbi pllaka t mdha guri, dhe i vendosnin n malet e larta pr ti kenduar perendite mesazhet e tyre.................. !
44) Poet mesap, nj nga m t mdhenjt e literaturs latine.
45) Gjok Llesh Olaj (1918 05.06.1993)
46) Tom Gjeri (1894 1964) Vdiq n Boge, n moshen 70 vjeare n vitin 1964. Titullin e Bajraktarit e kane trashiguar, brez pas brezit. I pari bajraktare i Boges ka qene Prel Toma i Tom Vuksanit. Bajraku ka qn, para se te Lindshin gjyshat e Tome Vuksanit.
47) Prof. Gezim My. URUI, Gazeta EKOGJUETIA Nr. 3, viti I-r, Nntor, 2008. Nje pjes e ksaj legjende sht botuar n kt gazet, n artikullin Boga fq. 7.
48) Kryqi Grep = Sastika (Svastika)
49) Nj legjend t till e kam dgjuar edhe nga nj plak nga fshati Erind i Gjirokastres ku tregonte pr Sfinksin e Antigones pellazge te shek. III p.e.s.
50) Per Rudet, historin dhe toponimet e tyre ka nj studim edhe nga studiuesja shqiptare nga Mali i Zi, Xhoana Perkaj me titull: Mbi etimologjin e toponimine RUDIN˔ Revista DIJA Organ i Krijuesve Shqiptar n Mal t Zi. Nr. 6, e vitit 2008, Ulqin, fq. 93 99. Por ajo nuk citon kt toponim aq t prhapur n trojet mbarshqiptare, q nga ameria, Kosova, Plava e Gucia. N Kraj kujtojm fisin e Rudve dhe Kishn e tyre t Shna Prentes si dhe varrezat e tyre t lashta n katundin e Shestanit e deri n Kaukaz t Rusis, n Mandrica t Bullgaris etj. Pr Kishen n Rud, Shih. Gjok DABAJ SHESTANI Vellimi i I-r, Ulqin, Tiran, Prishtine 2004, fq. 215.
51) Ne kete shpelle, prej vitesh ka veruar me bagetite e saja, Lule Marashja gruaja e Kole Marash Smajlajt, i cili ka qene i denuar nga regjimi komunist, me 101 vjet burg per agjidacion e propogande. Lul Marashja, n vitin 2005, ka qene 94 95 vjee, e cila ma ka treguar edhe ajo kete legjende, ne vitin 1973, ne shtepine e saj, ne fshatin Nik t Vuklit ne Kelmend.
52) Toponim shum i permendur, tek Lahuta e Malsi e At Gjergj Fishts, si dhe n kngt popullore mbarshqiptare, kujtoj kngn: O moj, delja, delja rude, asma fal nj qingj t but kang popullore shkodrane. etj.
53) Tymi i par personifikon ndezjen e zjarrit te pare, ne nje shtepi, ose konak te ri ne malesi. Malesoret thonin kush ndeze zjarrin e pare ne nje trull, votra asht e tij. (e thene ne Thethe te Dukagjinit)
54) Shpella e Madhe n Boge eshte klasifikuar si vendbanim prehistorik. Thuhet se nje ekspedite sovjetike ka bere germime arkeologjike ne kete shpelle, ku jane gjetur materiale te rendesishme arkeologjike.
Ndryshuar pr her t fundit nga baaroar : 30-10-2011 m 10:57
-
-
^
KRYQI GREP SI SIMBOL NDER ILIR 57)
Fletorja Nationalsozialistische Beamten Zeitung Nr. 12. viti i 2. (Jahrgang) Berlin, me 1 shtator, 1935, fq. 709, n nji artikull t vetin, n Frank in der Deutsche Geschichte, flet mbi koht para Indogermanvet; mandej flet mbi koh 4.000 e 2.000 vjet p.Kr. e thot: prej kater ansh u rrasn nd Frankenland fise bulqish e barish t qi e njifshin zejen e kotrovarit (Tpferei), e nguln ktu: u venduen ktu polemi ardh prei Rrenit tEper ngul nd Ries (Frankenland) e katundar (bulq), t fisit dinarik banuen fushoret e kti vendi qi, tue ardh brigjevet t mjes t ngul nd Uffenheim e Scheinfurt. Tjera fise prei Nordit nguln nd trikandshin e Majnit (lum) tue zdryp prei Thringenit. Mandej nd mbarim t vj. 3000 p.Kr. u lshuen mbi kto fise bulqish do tjera fise fituese, d.m.th. nji ndr ta polemi qi kjuhet ndArkeologi i Zonenbecherkultur, ardh prei s lemi, ashtu polemi i Nordit qi thirret Schnurkeramiker (prej lajlesh qi bajshin ndr ortunga dheut). Kta nierz fuqimdhaj u shkrin nd nji polem kjujt polemi Illyr (Ilir) nd t cillin printe (thot auktori) si politiksht ashtu edhe kulturisht elementi i nordit, por kah fisi (gjaku) mbizotnote fisi (rraca) dinarike.
Pa shum trazime ma von kah vj. 1.000 djer nd 500 p. Kr. U plotsue naltsimi i kti polemit Indogerman, qi mbrrini nd skape t madhnis s vet me kohn qi kjuhet Hallstattzeit (koha e Hallstattit nd arkeologi) me nji kultur t mbshtetun nd punime t tumakut (tunxit e hekurit), e kshtu prnjimendi edhe mardhnin e vet politike. Frankenlandi ishte aso here i banuem fort me gjithse vend i ftoft e i papyje. Me nji shije t prparueme zeje, Illirt i zbukurojshin ent e veta, sidmos njato qi ishin trajtue me nderue te dekunt, me ngjyje (Farben) e ndr sa edhe me KRYQ GREP , prus jete e shndeti. Pse qendra e jets s tyne fetare ishte dielli;
In feinentickelten Kunstsinn schmuokten die Illyrier ihre Gefsse, besonders soeit sie den Totenkult dienten, mit Farben und geometrischen Figuren, darunter dem heilbringenden Hakenkreuz. Mittelpunkt ihres religiosen Lebens ar die Sonne. 58)
Germani vet e pranon se Kryqi Grep (kshtu don kjujt e jo kryqi i thyem, ky asht i Maxharrvet.....) Asht prftim Ilirsh. E vrteta sht se n Shqipri kam vrejtur gra, jan edhe sot q kt far sheji e qindisin me rruza n manga t xhubletave (M. Madhe). Arsyen se din me mkallzue: kur e pash s pari kujtova se ishte nj gja e shkerbyeme (imitueme) mbas fletoresh e Kryqit grep german, por mbas prvetjesh qi bana, e tue kjen grueja nieri i pa shkoll, e pash se ishte nji gja e vjeter fort. E kan edhe hindjant e Ameriks s Verit e t Kanadahit.
Qe shka thot P. Syxtus O.P.R. nd libr Notiones Archaeologiae Christianae. Vol. II, Pars Secunda. Caput I. Christianorum epitaphorum symbola. Fq. 33 (bot. 1910):
At duo sunt crucis genera a primaevis Christianis adhibita, eaque, veluti religionis signa, multo ante Christum, apud Aegiptios et apud orientales praesertim gentes usurpata; nempe ut in tabulis 66 e 67 apparent (ktu qet ftyrat e). Primum signum dicitur ANK et magis proprie Aegyptium est, alterun vocatur SVASTIKA vel crux gammata, cuius radii, quasi sint ignei ac circa centrum moveantur, flexi sunt.
Shton: svastika kje gjet ndr murana t Krets. Svastika nuk i ka rrezet e sjellme sikurse kryqi grep. Mandej shton:
Praeterea crux gammata et in Europae regionibus inusu fuit tempore quod praehistoricum vocant, ut Cypri, in Archipelago in Italia Superiori (V.o. banue dikur prei Ilirsh) apud Danubium (Tuna) flumen et alibi.
Auktori P. Syxti skallzon sepse gjindet kryqi grep edhe ndAzi. Vet kishe me than se kje bart atje prei Ilirsh. Qe arsyeja. Kam lezue nji artikull nd t prkohshmn: Zeit im Querschnitt (vj. 9. Berlin. 15 fruer 1941. Nr. 4), fq. 57, nxjerr prei s Prk. Germane: Forschungen und Fortschritte, shkrue prei Prof. Dr. Reinhard Herbig (nd za). Ky pandeh se Dort e Filistejt (Pelishtim) kjen ilir: arsyenat: prei Testamentit t vjeter, s dytit prei lajmeve t lanme prei mbretit M agjyp Ramses it t II-t, e prei germimevet t bame nd vend; polemi i Pelishtimvet kah vj. 1200 p.Kr. nguli nd Palestin s cills i dha emnin. Qe pse: I. Shejet e pambohueshme t fisit t Nordit qi diftojn eshtnat; 2. poftja e ndertimit tanjavet t tyne qi prkon me at poftn e Nordit e jo t mesdheut; 3. trajtimi i enve (Keramika) qi perkon me at t Mykens ma te vonshmin; 4. nji njisi petku e veshe qi bjen me nji her nd sy sidomos ksula e hekurt si nji kunor me gjethe lallmi (Schilf ? : Schilfbltter). Gjetht e kallmit jan t shkerbyem (imituem) me hekur merret vesht, se jo gjeth t vertet. Ky aktuer shton tue than se ndr Dor t Grekis ishte fisi i Hyllejvet (si ndr illir krh, Hylles, Hyllis,etj. Krahe. Die Alten Balknillyrischen Geograf. Namen, fq. 23 24) e mundesh me lezue vete shka shton giat e gjiat, e nd fq. 58 thot se: Ilyrt jan trajtuest e kulturs s krahins s Lausitz-it nd Germani (ndrmjet Elbs e Oder-it).
Prandej mundet qi edhe kryqi grep, sikure helmi (perkrenare) me gjeth hekuri nd trajt t gjethit t kallmit, kje bajt prej Ilyrsh (Filistej, Dor etj.) ndAzi.
G e l a s i u s
Kurse n Dukagjin, pikullesha m e njohur e ksaj krahine, Zoj Mustafja, 59) nga Shoshi, ja se si i kendon nj gruaje nga Troja e Lotajve, q ka nj luleboj me svastike n doren e saj t djatht.
MOJ E MIRA LULEBLETE
Ate dite qi ke me dek.
Moj e mira luleblet.
Kam me ardh e me t gjet,
Si mas synit, si mas gojes.
Si mas dors, lulebojs.
Lulebojs me Dill Plak.
Qi ta bana pr marak.
Kjosh nen tok e kjosh n qill.
Kjosh e gjall, enkjosh fjet
Me dill Plak, un kam me tgjet.
( Zoj Mustafja Shosh i Dukagjinit)
KUSH PO VJEN PREJ BOGET
Kush po vjen prej Boget ?
Marija e zbukurueme.
Me duer te shkrueme.
Me hane tre e me Dill Plak.
Kolen ton e paska hak.
Kush po vjen prej Shtegut, 60)
Si molla e bejlegut.
Asht Marija me dasmor.
Na ka vu brezin florinit,
Si bija e tmirit.
Me dur tshkrueme, tzbukurueme,
Nket konak na asht fatlume. 61)
Kush do t ishte ai studiues, q do t merrte guxim pr ti vendosur kufinjt administrativ t popullit tim pellazg, n territoret e tyre n qendr t Europs, ktu n pellgun e Mesdheut, ose t merrte n analiz gjuhn dhe kulturn e tyre me origjine neolitike, pa e njohur mir dhe me kompetenc gjuhn epike t shqiptarve e cila sht elsi interpretativ i t gjitha gjuhve t botes pellazgjike, nj nga m t vjetrat e njerzimit.
HISTORIA E TATUAZHEVE TEK SHQIPTART
Shqiperi - Luleboje i quanin tatuazhet malsort e Shqipris s Veriut
TETOVA Tatuviranje dhe Maqedonija
Tushiviranje.
Tetova vendi i njerzve q bnin tatuazhe.
N KRIVA PALLANKA KJUSTENDIL.
N qytetin e Shkupit, n lashtsi tatuazhet bheshin n bjeshkn e Malit t Hijes s Shkupit, ose i thirrur ndryeshe nga banort autokton shqiptar, Bjeshka e Shqipeve, t ciln pushtuesit sllavo maqedon e quajtn Mali VODNO 62)
Para se t marrim n shqyrtim simbolet solare tek popujt pellazgo - ilir, si jan dizenjot e rendomta e empirike t vijave t ndryeshme, rratht e thjesht dhe t komplikuar, kryqet, svastikat e hns e deri tek elementet e tjera , duhet t kemi para sysh shkaqet dhe elementet psikologjike q i uan kto popuj n zhvillimin e ktij arti, kaq t prhapur dhe t diskutuar prehistorik. Konkretisht, n analizen ton, do t jet rajoni i Ballkanit dhe kryesisht ajo trev ku etnosi pellazgo- ilir la gjurmt m interesante dhe q jetuan m gjat, duke i transmetuar njerzimit me konservatorizmin e tyre nj kulture sa t lasht aq edhe interesante. T cilat do ti zbukuronin edhe n trupat e tyre, me anen e teknikes s tatuazheve (lulebojes), te cilat do t jen edhe objekti i ktij libri, ne formen e nje katalogu me monograma, t cilat kto popuj t lasht i moren nga bota e shpirtrore pellazgo - ilire, duke na i sjellur nga thellsit e shekujve plot mistere e pikpyetje.
Pr t dhn nj konkluzion sa m t sakt dhe sa m shkencore, n kt studimin jan prfshir me qindra historian, arkeolog, etnolog, etnograf, gjuhtar, gjurmues thesaresh, aventurier etj. Pasi shtrirja e ktyre elementeve simbolike shtrihet n t gjitha kontinentet, ku m shum dhe ku m pak. Duke na e vshtirsuar shum analizen e ktij shtudimi, por q m s shumti ajo gjndet n teritorin e Azise, Afrikes Veriore dhe n rajonin e Balkanit Jugperndimor. Ku shfaqet me stilizimet m interesante.
Tashm dihet se trevat e Ballkanit perndimore, q n koht parahistorike kan qn vendtakimi i rrymave shum t forta t shum kulturave, q nga ato primitive e deri tek ato m t qytetruarat, para se t shfaqeshin perandorit e famshme t qyteterimeve botrore t m vonshme. Terreni i tij u b nj aren e qarkullimeve t mdha, pasi kjo trev e lakmuar kishte nj pozicion strategjik tepr interesant, ku pa dyshim edhe treva e Iliris s jugut bnte pjes. Pozita e prshtatshme natyrore-gjeografike, lidhshmrit e mira natyrore me rajonet pr rreth dhe m gjer me pjest e tjera t Evrops n perndim e n veri, t Azis n lindje dhe kushtet e prshtatshme fiziko-gjeografike, si dhe afersit me Detin Adriatik, Jon, Egje, Detin e Zi dhe rrjeti i gjr hidrografik, me lumenj t fuqishem, ku pa dyshim ai i Danubit etj, qen nj parakusht mjaft i volitshm q Gadishulli Ballkanik t popullohet q n kohn parahistorike. Sipas konstatimeve shkencore, sht i pakontestueshm fakti se kt gadishull pr her t par e populluan fiset pellazgo - ilire, paraardhsit e shqiptarve.
Nj rrol t rndsishem luajti edhe rrjeti hidrografik i ktij gadishulli, ku kishte liqene, kneta e lumenj shum t gjat, t cilt ishin nj burim i pasur ushqimi pr kto popullata; si me peshk dhe kafsh t ndryshme, por dhe nj vegjeitacion t jashtzakonshm, ku farat dhe frutat e ndryeshme shrbenin pr t ushqyer banort q jetonin prrreth tyre, ku pa tjetr duhet t prmendim lumenjt Danubi, Morava, Vardari, Neretva, Drini, Vjosa, Buna Moraa e deri n Liqenin e Shkodrs, arterie t rrugve t ndryeshme per t levizur n thellesi t Gadishullit Ballkanik dhe n drejtim t Europes Qendrore. Pra ishin njerzit prehistorik ato q hodhen traset e para t ktyre rrugve t komunikimit n t gjith kontinentin ton dhe m gjr, pr n thellsi t Evropes, Azis e t Afrikes. Q m von do t sillnin qytetrimin e Lindjes s Afrt, t Egjeut, Egjyptit t lasht etj, duke lidhur edhe brigjet e Adriatikut dhe t Jonit me thellesit e gadishullit.
N shum studime t ndryeshme vihet n dukje se interpretimet e shum autoreve jan t zbehta dhe shpeshhere me nuanca nacionaliste, mbasi n periudhen e zbulimit t hekurit nga Europa Lindore arrijne indoevropiant, kurse n epoken e bronzit nga Europa Qendrore dhe pellgu Danubian do t fillojn zgjimet dhe lvizjet e mdha etnike, q do t sillnin nj kaos, i cili do t reflektohej deri n Jug t Ballkanit. T gjitha kto lvizje, solln edhe nj pasurim t dukshem t kulturs materiale dhe shpirtrore t popujve pellazg. Njohurite tona n kt drejtim pr jetn dhe kulturn e tyre jan tepr t pakta dhe shum delikate pr tu interpretuar ekzaktsish, por n mnyre ekskluzive, t gjith ne bazohemi n materialet e zbuluara arkeologjike e t interpretuara me nj kompetenc shkencore. N shum raste kemi pasuar si suport edhe shum legjenda dhe mitologji t autorve antik, t trashguara nga memorja e popuje t ktyre trevave, t cilat na sjellin shum t dhna ose dshmi pr jetn dhe kulturen e kyre popujve pellazg, si dhe pr elementet e tyre etnografike, ku bejne pjes edhe elementet e simbolikave t tyre.
N kt libr, un nuk do t marr atoritetin ekzkluziv pr t vendosur kufinjt e iliricitetit pr do fis t bots Pellazgjike tek ilirt, keltt, etruskr etj. Por do t sjell ato fakte q kam dhe jan zbuluar n kto treva, ku historikisht kan jetuar pellazgt dhe pasardhesit e tyre, q dhe sot jetojn po aty pasardhsit e tyre iliro shqiptart. Ktu nuk do t vendosi as edhe nj demarkacion n ndarjen e kulturave dhe t simboleve, duke i vn thekset nacionaliste, pasi n at periudh nuk funksiononte Shengeni Pellazgjik, e mbase viza e pa diskutueshme e ktij shteti mbi pasaportn e duarve ishin simbolet solare t tatuazheve, ku m i fuqishmi do t ishte ajo e DILLIT PLAK, pra svaztika (SASTIKA). N kt drejtim un nuk jam i mendimit n menyre kategorike, se tatuazhet ishin nj element ikonografik me karakter religjoz, por ju bashkohem atyre studiuesve, q tatuazhet ishin t nj natyre pagane deri n ekstrem, ku parahistorikt sillnin skena t magjise, friges dhe t pasiguris ndaj fuqive t natyrs, ku pa dyshim ishin elementet astronomik q atyre ju kan br m shum pershtypje dhe nuk mund q ti interpretonin si jan; dielli, hna, eklipset, yjet q shkputen, meteort, kometat etj. N botkuptimin e tyre ato ndikoheshin edhe nga fenomenet atmosferike; me shiun, breshrin, dboren, vetetimat dhe bumullimat, errat e ftohta dhe t nxehta, shtrgatat, si edhe ato toksore; shpellat, pozicionet hidrike t oqeaneve, deteve, liqeneve, lumenjve, prronjve, kentave, si dhe burimet termale me ujrat e nxehta dhe me shije nga m t ndryshme etj.
T gjitha kto dukuri ai nuk mund ti rrokte me intuiten e tij primitive, por ama ai gjat evolucionit t tij kishte filluar t bhej i vmendshm, pasi kur fillonin bumullimat dhe gjmimet ai e kuptonte se duhej t futej me shpejtsi n ndonj zgaver peme ose n ndonje shpell pr t mos u lagur, mbasi n koshiencen e tij nuk eksistonte nocioni arkitektonik i t ndertuarit t nj strehe q do ta mbronte nga kto fenomene, e q m von do te quheshin palafite (lakustra) e shum m von shtpi. Pra si fillim abitatet e tyre ishin shpellat, kuu ndofta ato filluan lutjet e para drejtuar perendive e planeteve t shumt qe imagjinonte dhe i akuzonte mendja e tij, prej primati........... ! Ku shum studiues duan q simbolet e tyre tjua interpretojn me simbolet greke dhe ato romake popujve t cilt nuk kishin lindur akoma. Duhej koh q skena greko romake t ngrinte velaret dhe nga ajo t vrshonin lumenj lufttarsh barbarsh vandal, q do t shkatrronin e digjnin do gj n kulturn e ketyre popujve, duke pasuruar me to qytetrimet e tyre, por edhe duke i pronsuar edhe simbolet e tyre mitologjike e shum produkte t bots s tyre shpirterore, duke arritur deri aty, sa t tentojn pr ta asgjesuar at.
Pr t gjykuar nj alibi se ilirt jan ndikuar nga substrati shpirtror parailir dhe n korelacionet me simbolet e tjera, un them se me t vrtet edhe mund t kete ndodhur, por kur kemi parasyshe se shtirja gjeografike e popujve pellazg dhe me von t bijve t tyre ilir zinte nj teritor mjaft t gjere, them se kultura e tyre shpirtrore e materiale dhe e simboleve identifikohet m s miri me at autoktone. Por ne nuk mund t mohojm at t fenomeneve e proeseve t shumta t huazimeve me popujt e tjer indoevropian dhe me ato joindoevropian. Sepse misioni q un sjell n kt liber sht pr tju treguar studiuesve at far ka arritur nga mjegullnaja parahistorike e pellazgve e deri tek ilirt, nprmjet ktyre simboleve, q shikoj t arsyeshme pr ti botuar, deshmi e trashigimis s bots shpirtrore t popullit tim. Pa dyshim se t gjitha kto simbole dhe mbishkrime t eksploruara pothuajse gjysm shekulli n viset e hulumtuara, kan nj interpretim, por q sot jan zbehur tej mase, deri n zhdukje. Pra ju ka humbur kuptimi simbolik q shpeshher na udhheqin n labirinte interpretative t gabuara, t cilat edhe mund ti intrepretojm si religjoze, dekorative, piktograme ose ideograme etj. Pa dyshim q t gjitha vijn nga nj bot e lasht e plot mistere, q n e quajm KULTURE MATERIALO - SHPIRTRORE e popullit Ilir.
Nprmes ktij materiali jam prpjekur t sjell ritet e punimit t simboleve t tatuazheve, teknologjine e tyre primitive deri n ditt tona, si dhe interpretimin nga ana e atyre q i mbanin ato, shumica e t cilve nuk jetojn m. Materiali i grumbulluar ka qn i shpejt dhe n heshtje, pasi kushtet politike n ato vite nuk ishin t voliteshme pr nje studim t till, por njkohsisht edhe shum t rrezikshme pr studiuesit.
Por tani le ti shqyrtojm m me kujdes. Si i kemi permendur edhe m sipr, simbolet e konstatuar solare, lunare, t zjarrit dhe t magjis, q jan t shprehura n shum tatuazhe, ku meinteres jane simbolikat saztikes e cila sht nga m t preferuarat, q nga tatuazhet e deri tek vareset dhe objektet e tjera zbukuruese t grave dhe t burrave n periudhen para ilire.
Duhet t jemi koshient se simboli i kryqit t thyer = svastika n territorin e Ballkanit ka qn e njohur para se t themelohej etnosi ilir. Deri tani svastika njihet q n periudhen e bronxit, t ciln e ndeshim t prezantuar n karrocat prej argjili t Duplajes 63), po keshtu at e takojm m von edhe n dizenjot zbukuruese t mburojave 64) te luftetarve ilir, t kombinuar me rratht koncentrik, por edhe n monedhat e qytetit t Shkodres (Scodra), q n at periudhe ishte kryeqendra e Iliris s Jugut. 65) Por n mbarim t epoks s bronzit mund t supozojm afrsisht se kemi t bjm me nj konsolidim t etnosit pellazgo ilir t ktyre treva, ku svastika prezantohet n shkmbinjt Lipcit afr Risanit n Bokn e Kotorrit, n Mal t Zi (Montenegro) (foto e relievit te Kotorrit) si dhe n Zhlijeb afr Vishegradit. 66) Nj sken e till gjahu sht sht ajo e shkmbit n Shpelln e Trenit n rrethin e Kors .(foto Shpella e trenit)
Duke hulumtuar me tj, gjejm t paraqitur edhe nj fibul t gjetur n Kompolje t Liks n ishjugosllavi, e cila daton n fazen e kulturs s fushave t unrave (HaB) n trevn e ilirve, ky simbol nuk ndeshet deri n mbarim t shek. VI. p. e. s., por n shek. V. p. e. r., ky simbol bhet m i shpeshte. (foto fibula)
shte interesant t theksohet se svastika nuk sht e pranishme e njjt n t gjith trevn ilire. M shpesh ndeshet n rajonin e Istres dhe n trevat e Alpeve lindore, kurse n trevn ndrmjet Saves, Draves dhe Danubit ndeshet n periudhn e hekurit t ri, dhe at vetm n nj lokalitet t Osjekut. Pak m shpesh at e gjejm n trevn e Japodeve. Studiuesi i njohur Aleksander Stipeviq (Shandri) n botimin e tij ILIRET Historia, jeta, kultura dhe simbolet e kultit Tiran 2002, fq. 277, thekson:
Svastika......Pak m e shpesht sht n trev e japodve, mirpo, nuk deshmohet ne treven e gjere qe e kane populluar liburnet dhe dalmatet, ndersa nga treva e liburneve deri tani eshte i njohur vetem nje ekzemplare i ktij simboli. Srish e ndeshim n treven e qendrore te ilireve si dhe ne pjesen jugore te tokes ilire 67)
Jam i mendimit se ky mosinformim ka ardhur nga mosbashkepunimi i ngusht n mes institucioneve tona homologe dhe t studiuesve t shkencave t ilirologjise. Sepse n Shqiperi q nga viti 1955 1957 ka qarkulluar nj qarkore e Ministris s Kulturs, q ndalonte studime t plota dhe mos publikimin e simboleve t svastikes, duke prjashtuar vetm raportin e rezultateve t grmimeve arkeologjike n qytezn e fortifikuar t mesjets s hershme t Shurdhahut (Sarda) n qytetin e Shkodrs. I cili u botua fillimisht n organin e Muzeut Historik t Shkodrs KUMTARI i Muzeut Popullor t Shkodrs Shkoder 1974 nga bashkautort Hna Spahiu dhe Damjan Komata, me titull: Qyteti i fortifikuar i mesjetes s hershme i Shurdhahut (Sarda e lashte) fq. 89. Po kshtu edhe kur doli botimi, ILIRIA Nr.- 3. Tiran 1974 e kishte m t zgjeruar kt raport po n bashkeautorsi t Hna Spahiut dhe t Damian Komates, me titull: Shurdhahu Sarda qytet i fortifikuar mesjetar Shqiptar (Rezultate e germimeve t viteve 1967 1970) fq. 257, kurse ne faqen 303, fig. 31, u botua edhe fotoja e Gurit t svastikes. I cili sht material shmrci me form t rregullt me prmasa: 0.25 x 0.14 x 0.16 m. N faqen e tij t dukshme sht gdhendur nj svastike (Kryq me grepa) e cila sht klasifikuar si nj simbol me kuptim religjoz, dhe si nj emblem grafike e diellit n rrotullim. Kurse n botimin e Kuvendit te Studimeve Ilire ( Tirane 15 20 shtator 1972 ) Tirane 1974, fq. 181, me autorsi t Hna Spahiu, me titull: Shurdhahu Nj qytez mesjetar i hershm shqiptar (Sarda), nuk prezantohet, gj q do tja rriste pazarin autoritetin pellazgo ilir studimit t saj.
sht pr tu theksuar se n vitet 65 70 dhe deri n vitet 1989, kam informuar disa her autoritete shkencore t Shqiperis per zbulime t rndsishme, por n do rast kam marr nj pergjigje indiferente, mos mirnjohse e permim. Por m pas shum pseudoarkeolog dhe studiues t shquar kan rendur drejt ktyre indikacioneve,t pa vlerta sipas tyre, duke nxjerrur shum rezultate t qnsishme. Duhet pranuar se n rastet e zbulimeve t simboleve t ndryeshme t svastikave ka pasur edhe disa raste sporadike ku jan botuar si inizime ndr disa ene qeramike, piktura cinegjenetike, piktura prehistorike, n shkembinj dhe shpella t ndryeshme t vendit ton, shume m interesante se ato te Spilese, ne Shpellen e Trenit, ne Kor dhe se ato te Lipcit n Grykes s Kotorrit (Boka e Kotorrit) etj. Unaza, vathe e monedha te ndryeshme, pa permendur ketu pikturat dhe mbishkrimet e sterlashta, t Liqenjeve te Jezerces, qe banoret i quajn, Rrasat e shkrueme te Rudve, por edhe Rrasat e Kreshnikeve, per te cilat i pata kerkuar autoriteteve perkatese, te Akademise se Shkencave, nje aparat pr ti fotografuar, por pa rezultat, se ato ishin te zene, nder plazhet e Shqiperise. Kurse ekspeditat, arkeologjike q organizoheshin preferoheshin, t ishin pran rrugve automobilistike, mundesisht edhe prane detit, liqenit ose te ndonje lumi, si i thojne shqiptaret nje rruge e dy pune, pune edhe plazhe. Kurse une rendja ne ekspeditat e mija t memdura private, per ti dhene argumentin e vertete, kurse ato na injoronin, por duke na mbajtur prane si bashkepuntore dhe antare te Berthamave Arkeologjike, t rretheve. Eh ku rrihte berthama e tyre. N kt kontekst, duhet pranuar se fuqia e botimeve, t tyre, nuk kishte reputacion per ti kapercyer dhe per tu perplasur me studiuesit e huaj, duke i lene pa u futur ne referencat dinjitoze nderkombetare, pasi kishin frige nga mos kompetenca e tyre profesionale, per tu perballur e duke e ndjere vehten inferior, pasi shkollat e tyre ishte me ndikime nga me te ndryeshmet, e cila i mbante te varur, por duhet te jemi te ndregjegjeshem, se nje pjese e vogel, kan pasur nje nivel shume te vogl njohje, n keto fusha. Por edhe pr t hyre n kontakt me specialistet e njohur nderkombetar te kesaj fushe etj. Te gjitha keto vinin nga nje prapavij injorantesh, servileve, te paaftesh, analfabet te arkeologjise, historise te gjeografise etj, por militant t shkelqyer t politikes, per te mohuar nje tradite shume te lashte mitologjike, te paraardhesve tane pellazgo ilir, pasi simboli i tyre i sastikes ishte bere, simboli i Nazizmit Gjerman, ne vitet e Hitlerit. Me rast duhej te hiqej nga trashigimia kulturore, per shume popuj me origjine pellazgjike. Por ky fenomen nuk mund t njolloste biografine e Pellazgeve t popullit ton, ne nje kohe qe te gjithe popujt e ballkanit kerkonin qe te zbulonin misterin e ketyre simboleve te sterlashta pellazgo ilire. Kurse ne i fshihnim, si simbole te nazizmit gjerman. ǒinjorance apo dika tjeter........, pr ti br qejfin Baba Stalinit, Hrushovit etj. Sa e uditeshme dhe sa absurde kjo teori ..................?!
Ne repertorin e gjetjeve duhet marr parasysh edhe ekzemplart TRIKVETRUMIT (triquetrum), q dallohen nga svastika, t cil n vend q t ken katr, kan tre grepa te thyer. Deri tani nga treva ilire jane t njohur jo pak raste te ketije simboli trikvetrumit, t cilet prezantohen nder fibula, qe i prkasin periudhes se fundit te bronzit e zbuluar, n Krehina Graci dhe dy te tjera, pak m t reja, qe i perkasin shek. VIII p.e.s., te cilat jane te skalitura ne dy kallinj t gjetura ne Ilijak n Gllasinac n Bosnjes. (foto.........) Por edhe ne gjetjet arkeologjike dhe te punimeve t artizanatit etnografik, ne Shqiperi, Prishtine t Kosovs, Tetoves dhe t Shkupit n Maqedoni, Malesite e Tuzit, Medunit (Medeon) n Mal t Zi, (foto Muret e Medunit) Dukleas e Krajes, Plaves e te Gucise, amerise e deri tek punimet e artizanatit tek arbereshet e Italise, Kaukazit dhe te atyre t Mandrices, Trigradit dhe ne Shirokallka ne Bullgari, prane kufirit Bullgaro Turk, afer qytetit turk t Edirne-s, etj.
57) HYLLI i DRITS Vjeti XVII 1941, fq. 226 228. Autor anonim (Gelasius)
58) Pr ta prezantuar artit e tyre, Iliret i zbukuronin fasadat e shtepive te tyre e n veanti verret e te vdekurve, me figura t shumta gjeometrike, ku m shum prdornin kryqin e thyer (sastiken), ku figura e diellit ishte pika kryesore e e jetes se tyre religjioze
59) Pikullesha = Vajtojcet, gjamtare ose gjedhatore, keshtu njiheshin grate qe qanin te vdekurit ne malesite e veriut, perrreth Bjeshkeve te Namuna (Prokleties) ketu perfshihet edhe Kosova, Rrafshi i Dukagjinit e deri ne Maqedoni ne kufirin bullgaro maqedonas. Me kete emertese thirren edhe tek arbereshet e italise, si dhe ne Gumenica (Igumenica) e amerise, por edhe ne disa fshatra perrreth Gjirit te Artes, n Greqi. Disa nga vajtonjsit dhe vajtonjeset e malesive te veriut t Shqiperise, ishin poet te verteta, ato te improvizonin ne moment vargje, me porosi, si per raste vdekjesh ashtu edhe per raste te tjera, ato ishin edhe personalitete te humorit e te bejtes nder shume raste gezimesh, ne te gjitha zonat ku ato jetonin, por ato ishin shume t krkuara edhe nder krahinat e tjera. Ku une kam arritur te evidentoj keto. Ne Dukagjin, nder m t njohurat ishin Zoj Mustafja e Drande Gjeloshja t Shoshit, Gjon Lulja e Mihill Nika t Planit, Cole unja e Lotajve e Kushe Nocja, Dede Gjon Leka i Boges etj. Keto vajtojce njihnin ne mnyr prefekte te gjitha ritet pellazgjike te vajtimit sipas zakoneve shume te lashta homerike, te burrave te vrare nder luftra e pr probleme te Kanunit te Lek Dukagjinit. Kjo tradit e ruajn me fanatizem edhe sot, shume pasuese t tyre, por edhe tek vajtuesit mashkujt, te cilet i quajn edhe gjamtare. Ne situata te tilla ka edhe shume veprime melik-e, qe te kujtojne episode nga skenat n tragjedin KOEFORET t Eskilit ku skllevrit frixhiane dergonin dhurata flijimi te varri i Agamemnonit, duke knduar e duke vallezuar kng mortore.
60) Shtegu i Dheneve 1855 m. m.n.d., Gjendet mbi lagjen Gjeaj, n fshatin alpin t Thethit, nga kalon rruga kmbsore Theth Bog, e cila ka nje trakt, t nj rruge antike, t shek. III II p.e.s.
61) Kenge dasme nga Thethi i Dukagjinit ne rrethin e Shkodres. U regjistrua nga autori, me 22 korrik 1971, e kenduar nga Nule Nikollja e Boges, tek Bregu i Gurres se Cocalit, nen Ahun e Marash Gjekes, n Boge t Malesise se Madhe n Shkoder.
62) Sot pushteti sllavo maqedonas, per te fallsifikuar historine autoktone te shqiptareve, ne Maqedoni, dhe per te vendosur mbi stratigrafine historike, ate te sajen e per te thene se jane
edhe ato pellazgo ilir, por kurr shqiptar, n majen e malit Vodno, rreth viteve 1997, ka montuar nje kryq, gjigand serbo ortodoks, per ti treguar udhetareve, te ndryeshem se keto treva, jane autoktone te nacionalisteve maqedonas??!!.
63) F. Milleker, Starinar III, ser 5. 1928 30, T. VIII. Mbi keto qerre eshte shkruar shume, per me hollesisht. Shih. Litereaturen e Đ. Boŝkovič, Arch. Iug, 3, 1959, fq. 41 45.
64) Shih. Mburojat e Selces se Siperme tek Shqiperia arkeologjike, Tirane 1971, fq. 47.
65) Đ. Basler, GZM, n.s. XXIV 1969, T. XIII, foto 59 5. SCODRA Behet fjale per kombinimin e rratheve koncentrik, me svastiken, qe eshte e stampuar ne monogramen e monedhes se ketij qyteti. Mburoja mbahet nga luftetari nga NINI. Shih. Edhe tek Ŝ. Batović, Arh.Vest, 6 1955, zv, 2, fq.235, fot. 1
66) Đ. Sratimiroviś, GZM, 3, 1891, fq. 285 - 286, foto 2,MBH, 2, 1894, fq. 327 - 329, foto - 12.
67) E shohim ne nje fibul bronzi nga Nini (Ŝ. Batović, Le relazioni culturali., n Jadranska obala u protohistoriju, Zagreb, 1977, fq. 41 dhe 65, foto 13, 4).
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund t hapni tema t reja.
- Ju nuk mund t postoni n tema.
- Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
- Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk unk als_Latn crh_Latn als_Latn luo_Latn ban_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kbp_Latn dyu_Latn als_Latn lij_Latn tsn_Latn als_Latn war_Latn als_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bug_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans swh_Latn sna_Latn ind_Latn als_Latn zsm_Latn ltz_Latn als_Latn crh_Latn eus_Latn slv_Latn swe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn deu_Latn deu_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn ltz_Latn als_Latn als_Latn unk unk unk als_Latn als_Latn als_Latn ltz_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fuv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn grn_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ban_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn est_Latn als_Latn zho_Hant als_Latn unk unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn deu_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk unk als_Latn srd_Latn vec_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swe_Latn fao_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hun_Latn als_Latn als_Latn ban_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk unk als_Latn als_Latn als_Latn deu_Latn als_Latn srd_Latn srd_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn pap_Latn pap_Latn kon_Latn kon_Latn luo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fuv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fij_Latn als_Latn als_Latn kac_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn nno_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn