als_Latn uzn_Latn slv_Latn
N prmbledhjen Lulet e vers, Bukuresht 1890, ai u kndon bukurive t fshatit shqiptar n njzet e tri vjersha me kumbim t plot. Ktu filozofia panteiste e edukats s tij bektashiane dhe ndikimi i fuqishm i klasikve persian harmonizohen bukur me idealizmin atdhetar - nj krijimtari letrare kjo n shrbim t qllimeve t identitetit kombtar. Ndr vjersha t tilla jan: Jeta, Koh' e shkuar, Fyelli, Zmra, T vdekurit, Bilbili, Gjuha jon, dhe Perndija. Tipike pr prirjen e re filozofike t letrsis shqiptare q solli Naim Frashri sht vjersha e tij Shpreh:
"Kam shum shpres
Te Perndija. Q t mos jes
Kshu Shqipria,
Po t ndritohet
T lulzohet.
Pa vjen nj dit Q t na sjell
T madhe drit P'ajo t pjell:
Qytetrin, Fatbardhsin.
Vllazrija Edhe bashkimi
E njerzija sht shptimi,
Lum kush t'arrijn!
Pa do t vijn.
Q Shqiprija Do t ndritohet
Dhe ligsija
Do t mrgohet.
Jak' e vrtet! Pse rri e qet?
Pr Shqiprin Ditt e mira
Pasktaj vin Shkoj errsira,
Lum kush t rronj,
T'a shoh zonj!
Se Shqiptari E gjuh' e tija
Ven s mbari
Dhe Shqiprija,
Lum kush t'a shoh
Pr pak koh.
Pa diturit
Dhe mbrothsija
E mirsit
Dhe njerzija
Do t burojn
Nuk mnojn."
Prmbledhja poetike Parajsa dhe fjala fluturake, Bukuresht 1894, e botuar s bashku me shkrimet moralizuese Msime, Bukuresht 1894, dshmuan lidhjen e thell shpirtrore me heronjt e s kaluars dhe me traditat shpirtrore t Orientit, sidomos t mistikve persian.
Dy vjet m pas doli Iliad e Omirit, Bukuresht 1896, prkthim shqip i librit t par t Iliads, t cilin Naimi e kishte pas botuar t prkthyer turqisht dhjet vjet m par. Istori' e Skenderbeut, Bukuresht 1898, sht nj poem epike historike prej 11,500 vargjesh q Naimi duhet ta ket shkruar rreth vitit 1895, n periudhn e fundit krijuese, e q e shihte si kryeveprn e vet. Figura e heroit kombtar shqiptar Sknderbeut (1405-1468), simboli dhe thelbi i qndress kundr sundimit t huaj, kishte nj forc trheqse t veant pr intelektualt e periudhs s Rilindjes e pr njerzit e thjesht. Naim Frashri nuk mund t gjente tem m t mir pr nj poem epike kombtare se jeta e princit t merituar, q sprapsi trembdhjet fushata ushtarake osmane njra pas tjetrs n shekullin e pesmbdhjet e q mbrojti pavarsin e vendit t vet derisa vdiq. Kjo biografi n rend kronologjik me njzet e dy kng e varg tetrroksh, mbizotruese n letrsin gojore, u b libri m i lexuar i letrsis shqipe asokohe. Ajo prbnte dhe testamentin politik t poetit. Edhe pse sht nj vepr themelore e romantizmit kombtar shqiptar t periudhs, Istori' e Skenderbeut nuk i qndroi provs s kohs si poem epike kombtare. Ajo vuan nga po ato dobsi artistike q hasen n veprat e tjera t Naimit dhe n shum vepra t letrsis shqiptare t shekullit t njzet deri n ditt tona: retorika didaktike e moralizuese si dhe nj ndarje e prer bardh e zi e protagonistve n burra absolutisht t mir e burra absolutisht t kqinj, t gjith t mbledhur n nj re gri sentimentalizmi q t kput shpirtin.
Nj vepr tjetr me prmasa t tilla, e botuar n nj vit me Istorin e Skenderbeut sht Qerbelaja, Bukuresht 1898, nj poem epike fetare shiite me njzetepes kng, q flet pr betejn e Qerbelas n Irak n vitin 680 t ers son, ku u vra Huseini, nip i profetit Muhamed. Ndryshe nga Istori' e Skenderbeut, Qerbelaja sht nj poem narrative pa ndonj hero ose personazh kryesor. Ndoshta ka marr deri diku si model poemat islamike n gjuhn shqipe t paraardhsve t tij - Myhtarnamen, 1868, t Shahin bej Frashrit, dhe Hadikaja, 1842, t Dalip Frashrit, t dyja t pabotuara - ndonse letrsia fetare turke e persiane do t'i kishte dhn poetit fetar prototipa m t plot. Pr shkak t tems krejtsisht fetare, Qerbelaja kurr nuk gzoi at popullaritet q pati ndr lexuesit shqiptar t shekullit t njzet Istori' e Skenderbeut. Ktu mund t vihen re shum elemente t botkuptimit fetar t Naim Frashrit, sidomos panteizmi mbi t cilin ai prsiatej n vargjet e Fletores s Bektashinjet. N kngn e fundit t Qerbelas, pr shembull, lexojm:
"Besojm Zotn' e vrtet
Q'sht gjithsija vet,
Pa at s'ka vnt gjkundi,
Ajy 'sht kreji dhe fundi.
M 'do an, q shikojm,
Ftyrn' e tij vshtojm,
E tr 'sht kjo jet,
sht' ay Zot' i vrtet!
Lulet, q lulzojn,
Bukurin' e tij tregojn,
Ajy sht trndafili,
Ajy vet dhe bilbili,
Po kur desh Zot' i vrtet
T dil faqeza n jet,
Ahere bri njerin."
Me rndsi t madhe pr t njohur sektin panteist t fsheht bektashi sht Fletore e Bektashinjet, Bukuresht 1896, e Naim Frashrit. Frashri besonte se besimi liberal bektash, me t cilin ai qe lidhur q n fmini n Frashr, nj dit do t mbisundonte si fe e re e Shqipris (22). Prderisa ky besim i kishte rrnjt edhe n Kuranin mysliman, edhe n Bibln e krishter, ai mund t prforconte unitetin midis njerzve me fe t ndryshme. Fletorja prmban nj paraqitje hyrse t fes bektashiane dhe dhjet vjersha fetare q japin nj tablo t rrall pr besimin e ktij sekti (23), i cili n shekullin e nntmbdhjet luajti nj rol t rndsishm pr mbijetesn e kulturs shqiptare, sidomos me prhapjen fshehurazi t librave shqip. Ajo fillon kshtu:
"Bektashit besojn Zotn' e math e t vrtet, Muhammet-Alin, Hadixhen' e Fatimen edhe Hasan e Hysen. T dy-mb-dhet' Imamt q jan: Ali, Hasan, Hysen, Zejnel- Abidin, Muhamet-Bakir, Xhafer-Sadik, Musa-Qazim, Ali-Riza, Muhammet-Teki, Ali- Neki, Hasan-Asqeri, Muhammet-Mehdi. Kan gjith at' Alin edhe mm Fatimen. Besojn dhe gjith t mirt, q jan t par' e t pasdajm. Se besojn mirsin dhe asaj i falen. Pa si, besojn' e duan kta ashtu dhe Musan' e Merjemen dhe Isan' e shrbtort' e tija. T par kan Xhafer-Sadikn edhe plak Haxhi-Bektash-Velin, q'sht ng'ajo der. Kta t gjith kan thn: bj mir' e mos bj keq. Ksaj fjale i kan prur bes Bektashit. E vrteta dh'e drejta edhe mndja e urtsia dhe gjith mirsit mbretrojn n kt' udh. Bes' e Bektashive sht nj udh' e gjer, q ka prpara drit urtsin, vllazrin, miqsin, dashurin, njerzin edhe gjith mirsit. Me nj'an ka lulet' e dituris, m'ant tjatr t s vrtets. Pa dituri e pa t vrtet dhe pa vllazri s'munt t bnet njeriu Bektashi i vrtet. Ngaj Bektashinjet gjithsia sht vet Perndija."
Me gjith kt lloj panteizmi e universaliteti, bindjet bektashiane t Naim Frashrit kan nj ngjyr t fort kombtare: "Nuk vetm n mest t tyre Bektashit, po dhe me gjith njerzin jan vllezr' e shpirt. Duan si shpirtin' e tyre dhe t tjert mysliman' e t krishter dhe shkojn mir' e bukur me gjith njerzin. Po m shum duan Mmdhen edhe mmdhetart, q kjo sht m'e mir nga gjith t mirat... T prpiqen dit' e nat pr at
__________________________________________________ _________________
22 kr. Plasari 1993.
23 Pas ndalimit t t gjitha sekteve t dervishve n Turqi n vjeshtn e vitit 1925, bektashinjt e transferuan selin e tyre qendrore n Tiran dhe themeluan nj bashksi fetare t pavarur, q vazhdoi deri n vitet pesdhjet. Kjo bashksi u shprnda m 1967, kur nj dekret qeveritar ndaloi t gjith veprimtarin fetare n Shqipri. Pas heqjes s ktij ndalimi, m 27 janar 1991 u krijua n Tiran nj komitet i prkohshm pr ringjalljen e bashksis bektashiane. Fletore e Bektashinjet ende mungon n botimin e fundit n Tiran t veprave t Naim Frashrit, Vepra t zgjedhura 1-2 (Akademia e Shkencave, Tiran 1980, 1985), por sht n vllimin 2 t botimit n Prishtin, Vepra 1-8 (Rilindja, Prishtin 1986). Dy teqe bektashinjsh ishin ende n aktivitet n fund t periudhs s diktaturs, ndonse t dyja jasht Shqipris: nj n Gjakov dhe nj n Taylor, afr Detroitit n Miigan (SHBA).
__________________________________________________ _________________
als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tgl_Latn als_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn ace_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk jav_Latn als_Latn unk