als_Latn lit_Latn uzn_Latn
- HOXHĖ E INOVATOR
Nga Dituria Islame, Prishtinė.
Mulla Hasan Masurica, pėrveē punės si imam xhamie dhe mėsues i fesė islame, merrej me hulumtime shkencore dhe inovacione: bėri konstruktimin dhe ndėrtoi tricikletėn, orėn precize tė murit, mullirin qė punoi me erė dhe me ujė nė fshatin Zarbicė tė Bujanocit, mullirin pėr bluarjen e kafės, peshojėn precize...
Nė vitin 1899, nėrtoi aeroplanin, i cili u ngjit 50 deri 70 metra lart mbi fshatin Zarbicė nė drejtim tė Vranjės dhe kaloi afro katėr kilometra. Ai kėtė e arriti katėr vjet para vėllezėrve Vilber dhe Orvil Rajt, tė cilėt e ndėrtuan aeroplanin me motor dhe fluturuan nė qiell mė 1903. Hasan Masurica ndėrtoi pushkėn me njė, pesė dhe njėzetė e pesė fishekė, tė cilat i demonstroi para Sulltan Abdul Hamidit nė Stamboll, ku ishin prezent dhe pėr kėtė ngjarje kanė rrėfyer mė vonė: Azem, Sherif dhe Osman Sedllari nga fshati Sedllar i komunės sė Kamenicės, tė cilėt atėbotė ishin truproje personale tė sulltanit nė Stamboll.
Nga viti 1914 gjer nė vitin 1925, Mulla Hasan Masurica bėri kalendarin, nė tė cilin pėrcaktoi pozitėn dhe rrugėn e planeteve nė gjithėsi nga viti 52 gjer nė fund tė vitit 1952 tė erės sonė, e tė tjera.
Populli shqiptar nė Kosovė, ndonėse i robėruar shekuj me radhė, nga gjiri i tij nxori njerėz, tė cilėt nė saje tė punės sė tyre tė parreshtur e tė frytshme ia rritėn famėn kombit e vendit tė vet anembanė botės. Nga ky truall e nga ky nėnqiell, pėr fat tė keq, shumė njerėz tė tjerė, pėrkundėr mundit tė madh e tė frytshėm, nė vend qė tė arriturat e tyre tė bėhen krah i fortė i diturisė, i shkencės, dhe i pėrparimit tė kombit tė vendit dhe tė mbarė njerėzimit kanė mbetur nė harresė gjer nė ditėt tona. Nė kushte e rrethana tė tilla, nėn sundimin e Perandorisė Osmane dhe tė regjimit tė krajlit tė Jugosllavisė sė vjetėr, jetoi e punoi edhe Hasan Islami, mėsues i fesė islame, hoxhė e inovaor, i njohur nė popull si Mulla Hasan Masurica.
Mulla Hasan Masurica ndonėse nga fėmijėria mėsoi tė shėrbejė si imam xhamie dhe tė ligjėrojė nė shkolla (mekteb) fenė islame, ai nė orėt e lira merrej me punė shkencore hulumtuese dhe inovacione. Hulumtimet shumevjeēare qė i kam bėrė nė Kosovė, pastaj nė Shkup, nė Stamboll (Turqi), Moskė (BRSS) dhe nė Kajro (Egjipt) dėshmojnė se Mulla Hasan Masurica ishte njeri qė i ka kontribuar mjaft shkencės por pėr fat tė keq, tė dhėnat qė siguruam me tri qendrat botėrore: nė Moskė, Stamboll dhe Kajro janė tė pakta. Por tė dhėat qė mblodhėm anembanė Kosovės mbi punėn e Mulla Hasan Masuricės, dėshmojnė se sa ai bėri inovacione tė tilla, tė cilat siku tė ekzistonin kushte e rrethana tė tjera ekonomike, shoqėrore e politike nga ato, nėn tė cilat jetoi e punoi ai, do tė bėnin ndikim tė madh nė pėrparimin e shkencės dhe tė teknikės sė kohės.
Hasan Islami, i njohur nė popull si Mulla Hasan Masurica, u lind mė 22 janar tė vitit 1869, nė fshatin Krilevė, sot komuna e Kamenicės. Babai i tij, Islami ishte imam xhamie nė Krilevė, kėshtu qė Hasani njė pjesė tė fėmijėrisė e kaloi nė Krilevė e njė pjesė tjetėr nė Gjilan. Nėna e Hasanit quhej Gjylsime. Ajo lindi katėr djem dhe dy vajza. Hasani ishte fėmija i parė, pastaj lindėn Hyseni, Salihu, Shabani, Elmazja dhe Zejnepja. Hasani pasi kreu shkollėn tetėvjeēare (Ruzhdije) nė Gjilan, shkollėn Darul Mualimin (shkolla normale e fesė Islame) e kreu nė Shkup mė 1907. Ai punoi si imam xhamie dhe mėsues i fesė islame nė fshatrat Zarbicė, Dobėrēan dhe Muēivėrc. Mulla Hasan Masurica vdiq nė fshatin Muēivėrc tė Kamenicės me 1942.
SHPĖRNGULJA E FAMILJES NGA MASURICA NĖ PRAG TĖ KONGRESIT TĖ BERLINIT
Familja e Islam Masuricės nga fshati Dllugajnicė afėr Masuricės, atėbotė rrethi i Vranjės, ishte shpėrngulur disa vjet para Kongresit tė Berlinit dhe ishte vendosur ng Gjilan. Siē dihet nga tė dhėnat faktografike, nga rrethina e sotme e Toplicės, e Leskovcit, e Vranjės dhe e Nishit u shpėrngulėn me dhunė nga qytetet e lartpėrmendura dhe 511 fshatra shqiptare mė se 21 mijė familje shqiptare me mė se 360.000 anėtarė dhe u vendosėn nė Kosovė. Shumica e familjeve shqiptare ishin detyruar qė brenda 48 orėsh tė shpėrngulėn nga shtėpitė e tyre, duke marrė me vete anėtarėt e familjes dhe plaēkat e domosdoshme shtėpiake e duke lėnė plang e shtėpi tė paprekura nė mėshirėn e serbėve tė kohės. Ato familje qė arriten me kohė tė shpėrngulen, shpėtuan erzin e namuzin, ndėrkaq njė numėr i konsiderueshėm i tyre, qė nuk kishin mundur tia kthenin shpinėn shtėpive dhe pasurisė, kishin pėsuar shumė keq: pas afatit qė ua kishte caktuar qeveria serbosllave, serbėt morėn nga dy derrkucė e nga njė sishe me raki dhe ua mėsynė familjeve tė mbetura shqiptare dhe hynė nė shtėpitė e tyre. U thanė:
"Nga dita e sotme ju nuk jeni turq e as shqiptarė muslimanė! Ju jeni serbosllav sikurse qė jemi ne tė fesė ortodoksė. Andaj pėr forcimin e vėllezėrisė ju kemi sjellur dhuratė nga dy dėrrkucė dhe nga njė shishe raki kumbullash. Tash e tutje do tė merrni vajzat tona pėr djemtė tuaj dhe do tė jepni vajza pėr djemtė tanė. Varrimet dhe dasmat do ti kemi tė pėrbashkėta." Kėshtu rrėfente Bajrami, gjyshi i Hasan Masuricės. Mijėra familje shqiptare qė kishin mbetur nė trojet e tyre nga dhuna e pa dashjen e tyre, u shkrinė me kohė nė serbosllavė. Nė kėtė kohė tė pakohė ishte shpėrngulur dhe Islam Bajrami, hoxhė e babai i Hasanit. Islami, qė tua ruajė fėmijėve tė vet prejardhjen, si mijėra familje tė tjera shqiptare qė patėn vepruar, sapo vendoset nė Gjilan, pėr mbimėr merr emrin e vendlindjes nga ishte shpėrngulur me dhunė - nga Masurica, ndonėse ishin tė lindur nė fshatin e vogėl Dllugajnicė, ndėrmjet tė Vranjės e tė Leskovcit. Ardhja e Islam Bajramit-Masuricės nė Gjilan pėrputhet me ngjarjet e rėndėsishme historike kur Turqia ishte e zėnė nė luftė me Rusinė dhe kur popujt e Ballkanit kishin filluar luftėn pėr tu ēliruar nga Perandoria Osmane, nėn tė cilėn kishin qenė mėse pesė shekuj.
Hasan Masurica fėmijėrinė pjesėrisht e kaloi nė Krilevė e pjesėrisht nė Gjilan. Fėmijėria e tij ishte e ngjashme me fėmijėrinė e femijėve shqiptarė tė kohės: luante shumė, kureshtja e tij ishte tė prishte dhe tė ndreqte vet lodrat e tij. Hasani kishte fantazi tė bujshme. Ai mė vonė konstruktoi gjėra tė ndryshme, tė cilat u treguan tė suksesshme edhe nė praktikė dhe mahniti bashkėkohėsit e tij.
Nė shkollėn tetėvjeēare, Hasan Islami mėsoi bukur turqishten, arabishten dhe persishten, tė cilat i pėrsosi nė shkollėn Darul Mualimin (shkolla normale e fesė islame). Nė saje tė njohjes shumė tė mirė tė tri gjuhėve orientale, leximit tė librave nė kėto tri guhė dhe njohjes sė kėtyre tri kulturave, Hasan Islami posedonte dituri tė gjerė. Babai i tij, Islami, hoxhė, kohė pas kohe blente mall sidomos krip nė Selanik dhe sillte nė nahinė e Gjilanit. Ai blente edhe libra pėr nevojat e veta dhe tė bijve tė tij. Andaj Hasani qysh nė fėmijėri kishte pasion leximin e librave tė ndryshme, sidomos librat mbi shkencat natyrore. Merret vesh se ai mė shumė lexonte libra fetare. Zbulimet e mėdha tė shkencėtarėve arabė, persianė dhe grekė kishin bėrė qė fantazia e Hasanit, jo vetėm tė pasurohej por edhe tė cytej pėr tė krijuar vetė gjėra tė reja. Ēfarė nxėnėsi i mirė ishte nė shkollė Hasan Islami, mėsojmė nga dėftesa e shkollės tetėvjeēare (Shkolla Ruzhdije) tė lėshuar me 9 korrik 1883, nė Gjilan nė tė cilėn shkruan: "Hasan (Islam) Masurica kreu shkollėn tetėvjeē dhe tregoi kėtė sukses: arabisht- 10, persisht-9, histori-9, matematikė-7, amali-8, vizatim teknik-9, gjeografi-9, shkrim ka-10, drejtshkrimi i gjuhės turke-9." Hasan Masurica edhe shkollėn normale pėr mėsues tė fesė islame (Darul Mualimin) e kreu me sukses tė shkėlqyeshėm - tė tė gjitha lėndėt kishte marrė 9-she e 10-tėshe dhe kėshilli i arsimtarėve i kishte porositur me shkrim ministrisė sė atėherėshme tė arsimit, qė Hasan Masuricės ti mundėsohej shkollimi i mėtejmė nė Stamboll ose nė Kajro e me shpenzime tė shtetit.
Hasan Masurica pas kryerjes sė shkollės fillore tetėvjeēare pėr arsye tė shpėrnguljes sė dy vėllezėrve nė Turqi dhe vdekjes sė vėllait tė tretė shumė herėt, si dhe pėr arsye tė rrethanave ekonomike njė koohė tė gjatė ndėrpreu shkollimin dhe qėndroi nė shtėpi. Ai gjatė asaj kohe kishte ndėrtuar njė punėtori tė vogėl nė shtėpinė e tij gjegjėsisht nė Plevicė nė Gjilan dhe merrej me inovacione. Ai sė pari bėnte skica nė letėr e pastaj ato i realizonte nė vepėr. Kėshtu, Hasan Masurica mė 1899, ndėrtoi aeroplanin (ballonin) nga dėrrasat e plepit dhe pėrlhura tė lyerė me dyll, nė fshatin Zarbicė atėbotė rrethi (kazaja) e Vranjės, me tė cilin i biri, Muharremi 12-vjeēar u ngrit nė ajėr 50 deri 70 metra lart duke kaluar njė distancė perj afro katėr kilometra. Kjo ngjarje mahniti pa masė fshatarėte Zarbicės dhe tė fshatrave pėrreth. Nė ndėrtim e aeroplanit, qė kishte krahė dhe bishtin sikur aeroplanėt e sotėm, atij i kishte ndihmuar frakatari i fshatit me emrin Abdyl. Atė ditė kur aeroplani (tė cilin ata e kishin quajtur ballon) ishte ngritur nė ajėr, e pjesėmarrės, pėrveē Hasan Masuricės dhe tė birit, Muharremit, kishin qenė farkatari Abdyl dhe Mahmut Rrapi nga fshati Zabicė, ndėrkaq fluturimin e aeroplanit e kishin parė qindra e qindra fshatarė e barinj, qė punonin nė fushė ose kullotnin bagėtinė.
Nė fshatin Zarbicė, sot komuna e Bujanocit, Hasan Masurica gjithashtu ka ndėrtuar edhe mullirin, i cili ka punuar me ujė dhe me ndihmėn e erės. Ai mė parė bėrė skicėn nė letėr e pastaj e kishte bėrė konstruktimin e mullirit. Kur bėnte vera thatė e nuk kishte ujė, mulliri punonte me ndihmėen e erės, sepse ai ishte ngritur nė maje tė njė bregoreje; kur kishte ujė, nė pranverė, vjeshtė dhe nė dimėr, me qenė se ujit ia kishte ndėrruar rrugėn, kishte sjellė me kanal, tė cilin e kishte ndėrtuar me ndihmėn e fshatarėve, mulliri mund tė bluante nga 800 deri 1000 kilogram drithė nė ditė. Hasan Masurica mė vonė bėri skicat dhe realizoi konstriktimin e suksesshėm tė orės precize tė murit, e cila punoi deri vonė, tricikletėn, mullirin pėr bluarjen e kafės me tėcilėn familja u shėrbye pėr shumė vjet e shumė gjėra tė tjera.
Hasan Masurica pas kryerjes sė shkollės fillore tetėvjeēare, si pohuam mė parė, shumė vjet ndėrpreu shkollimin dhe qėndroi nė shtėpi. Gjatė asaj kohe kishte lexuar libra tė ndryshme nė turqishte, arabishte dhe persishte, libra fetarė dhe nga fizika, matematika, shkencat teknike e sidomos nga astronomia. Njėkohėsisht nė punėtorinė e tij tė vogėl nė plėvicė kishte bėrė skicėn e pushkės me njė fishek. Pėr arsye tė hapėsirė nė revistėn tonė, nuk kemi mundėsi tė pėrshkruajmė nė detaje punėn qė ka bėrė Hasan Masurica gjatė konstruktimit dhe realizimit tė tė gjitha inovacioneve tė tij. Mirėpo, do teksuar se Hasan Masurica, nė kushte tejet tė vėshtira materiale dhe pa vegla tė nevojshme, rreth vitit 1901 arriti tė pėrkryejė pushkėn me njė fishek, e cila mund tė vrishte gjer 150 metra larg. Ai punėn nė pėrsosjen e kėsaj arme e vazhdo. Nė vitet 1903.11904, nė saje tėndihmės sė profesorit (myderrizit) tė shkollės normale pėr mėsues tė fesė islame (Darul Mualimin) Kamber Krasniqit, qė ishte i lindur nė fshatin Dajkoc, sot komuna e Kamenicės, konstrukton dhe pėrsosė funksionimin e pushkėve me pesė dhe me 25 fishekė. Profesori i Hasanit, Kamber Krasniqi i shkruan letėr Sulltan Hamidit nė Stanboll dhe e njofton pėr inovacionet pėrkatėsisht pėr pushkėt qė kishe konstruktuar Hasan Masurica.
HASAN MASURICA NĖ AUDIENCĖ ME SULLTAN HAMIDI NĖ STAMBOLL
Nė Pranverėn e vitit 1905, nė adresė t'Hasan Masuricės, "Atek Xhami" nr. 144, nė Gjilan, arrin njė letėr e mbyllur me dyll. Mbi dyll ishte shtypur shėnji i Sulltan Hamidit. Hasan Masurica e lexon letrėn me nxitim. Nuk iu besonte syve tė vet: Sulltan Hamidi ishte informuar pėr inovacionet e tij, sidomos pėr pushkėt, dhe e ftonte nė audiencė, nė Stamboll. Nė letėr pastaj lexoi pėr udhėzimet qė i jepeshin Hasan Masuricės, qė tė shkonte te kajemkami i Gjilanit dhe tė siguronte dokumentin e shpenzimet pėr tė udhėtuar nė fshehtėsinė mė tė madhe me armėt e tij pėr nė Stamboll. Hasan Masurica pasi siguron dokumentin e nevojshėm tė udhėtimit dhe parat pėr rrugė, armėt i mbėshtjellė nė mysheme dhe niset pėr rrugė. Njė ditė qėndron te profesori i tij nė Shkup, myderrizi Kamber Krasniqi, i cili e njofton se ai i kishte shkruar sulltanit pėr inovacionet e tij.
Hasan Masurica me tė arritur nė Stamboll, pėrmes Shkupit deh Selanikut, natėn e parė e kalon nė njė bujtinė. Tė nesermen, para se tė arrijė te sarajet e sulltanit, falė adresės qė ia kishte dėrguar i vėllai i tij, Hyseni, i shpėrngulur nė Turqi shumė vite mė parė, nė njė librari e gjenė njė libėr tė lashtė arabe mbi astronominė. Kur Hasani ia kėrkon librin shitėsit, i cili ishte rreth 84-vjeē, shitėsi i thotė:
Unė nga fėmijėria e hershme punoj nė dyqanin e babait dhe qysh atėherė e kemi librin qė ju e kėrkoni, por nuk mbaj mend tė ketė krkuar kush kėtė libėr! Zotėria juaj, nė qoftė se di tė lexojė sėp aku njė rresht e ta pėrkthjejė, unė do tu falė librin dhe njė lir ari tė kuqe! Hasani i gėzuar qė kishte gjetur librin, qė e kishte dėshiruar kaherė, e merr librin nė dorė, e shfleton me kujdes dhe fillon, sė pari tė lexojė nė gjuhėn arabe e pastaj ta pėrkthej atė qė e kishte lexuar pėr ta bindur shitėsin se ai, jo vetėm qė dinte tė lexojnte rrjedhshėm arabisht, por edhe dinte tė pėrkthente nė turqishte atė qė e kishte lexuar. Atėbotė shitėsi i dhuron librin dhe njė lirė ari. Fill pastaj, shitėsi kishte porositur dy kafe dhe ishte interesuar kush ishte djaloshi dhe nga ishte. Hasani i kishte treguar tė gjitha, por nuk i kishte folur shitėsit pėr qėllimin e vizitės sė tij Stambollit sepse ruante sekretn ashtu siē ishte porositur me letrėn e Sulltan Hamidit. Atė ditė, Hasan Masurica paraqitet nė sarajet e sulltanit nė "Dollma Bahēe" kurse tė nesėrmen vetė Sulltan Hamidi e pret nė audiencė. Para se Hasan Masurica tė bėjė demonstrimin e armėve para sulltanit, kėshilltarėt e padishahut kishin ftuar tė merrnin pjesė edhe tre shqiptarė Azem, Sherif dhe Osman Sedllarin nga fshati Sedllar, atėbotė rrethi i Gjilanit, trupėrojet personale tė sulltanit.
(Pėr kėtė ngjarje, pėrveē vetė Hasan Masuricės, mė vonė kanė rrėfyer edhe Azem, Sherif dhe Osman Sedllari nga Sedllari i sotėm i Kamenicės, pas kthimit nė Kosovė mė 1912). Sulltan Hamidi mahnitet me funksionin e pushkėve qė kishte konstruktuar Hasan Masurica, andaj i premton kushte tė mira pune e shpėrblim pėrrallorė Stamboll. Mirėpo Azemi, Sherifi dhe Osman Sedllari qė ishin tė informuar mirė pėr vėlimet nė Turqi, e sidomos pėr pėrgaditjen e kryengritjes sė popujve tė robėruar tė Ballkanit, pra edhe tė shqiptarėve kundėr Perandorisė osmane, pas bisedės sė fshehtė me Hasan Masuricėn, njė natė Hasani hudhė skicat dhe armėt nė Bosofor dhe i ndihmuar nga vendasit e tij ikėn nga Dollma Bahēeja dhe i veshur si njė dervish arrinė tė kalojė kufirin nė Edre dhe tė kthehet nė Kosovė. Nė vitin 1909, Hasan Masurica u bashkohet shumė patriotėve tė shquar tė Gjilanit me rrethinė pėr hapjen e shkollave shqipe nė Gjilan dhe fshatrat e tij. Nga viti 1911 gjer nė vitin 1925, Hasan Masurica bėnė kalendarin mbi pozitėn e planeteve nė gjithėsi, bėn kalendarin rrethor nė tė cilin ka mbėrthyer pėrmbajtjen e Kuranit, qė ėshtė njė enigmė e vėrtetė sikur edhe kalendari mbi pozitėn e planetev nė gjithėsi.
Hasan Masurica nė Luftėn Ballkanike mori pjesė aktive kundė ushtrisė bullgare nė fshatrat e komunės sė sotme shqiptare tė Vranjės e tė Bujanovcit, me ērast qe plagosur nė fytyrė, mė 1916, kur bullgarėt e dogjėn fshatin Zarbicė ku shėrbente si imam xhamie, mėsues i fesė islame dhe merrej me inovacione. Atėbotė bullgarėt ia kishin djegur shtėpine dhe bibliotekėn shumė tė pasur rreth 400 ekzemplarė.
Mulla Hasan Masurica ishte vizionar i vėrtetė. Nė saje tė rrėfimeve tė bashkėkohėsve tė tij, Mahmut Rrapit nga fshati Zarbicė, plak 100-vjeēar, Mulla Sabedin Thaqit nga Muēivėrci, Mulla Kamber Krasniqi nga fshati Dajkovc, dy ish nxėnėsit e tij - Qerim Ibrahimi nga fshati Qarr dhe Qerim Hajdari gjithashtu nga fshati Qarr, Hasani ishte jo vetėm imam i mirė, mėsues i aftė i fesė islame, por ai ishte inovator dhe vizionar i mah. Ai rreth vitit 1900, fliste se njeriu brenda disa decenieve do tė fluturojė dhe do tė arrijė nė planetet tjera, sepse njeriu do tė flasė nga njė kontinent tjetėr e do ta shohim e dėgjojmė nė dhomė, njerėzimi do tė zbulojė armė, qė do tė jenė nė gjendje brenda disa minutash tė shkatėrrojė gjallesat e bimėt nė planetin tonė e tė tjera.
Mulla Hasan Masurica, mėsuesi ynė nė mekteb na thoshte se rreth vitit 2100, njerėzit do ta zhvillojnė e pėrparojnė aq shumė shkencėn e teknikėn, sa qė nuk do tė kenė nevojė tė punojnė fizikisht fare. Kjo do tė ndikojė qė njeriut ti dobėsohen gjymtyrėt e trupit, trupi i njeriut do tė zvoglohet, kurse koha e toj do tė rritet shumė sė bashku me trupin rrėfen Qerim Ibrahimi, njėri nga nxėnėsit e shumtė tė Mulla Hasanit. Bashkėkohės tė shumtė tė Mulla Hasan Masuricės nga Zarbica, Muēivėrci, Dajkoci, Rogaēica... na thanė se ai ishte imam i rregullt nė xhami, mėsues i shkėlqyeshėm i fesė islame, por edhe dijetar e inovator i madh i kohės. Ai ishte njeri i urtė dhe shumė i sjellshė me fshatarė. Ai posedonte dituri tė gjerė nga feja islame dhe shpjegonte orė tė tėra pa u lodhur fare. Njėherit ai mėsonte rininė shkollore edhe pėr jetė tė gjallė. Ai posedonte dituri tė gjėrė nga lėndėt shoqėrore dhe ekzakte. Pėr kėtė, Mulla Hasan Masuricės i kishte dalė nami anembanė Kosovės. Mu pėr kėtė, nė vitin 1942, kur vdiq ai nė fshatin Muēivėrc, komuna e sotme e Kamenicės, ku edhe u varros me nderime tė mėdha, morėn pjesė mijra veta nga tė gjitha territoret e Kosovės. Trupi i tij u varros duke i kėnduar dua dhe pjesė nga Kurani i madhėrueshėm.
Fragment nga monografia: Kadri Halimi, Hasan Masurica - hoxhė e inovator
glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn war_Latn