als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Edhe pse kėto nuk ishin shkolla tė mirėfillta kombėtare shqiptare, ngase kryesisht merreshin njohuri pėr mėsimbesimin fetar islam, qė vetvetiu kuptohet se nė to mėsimet i ndiqnin shqiptarėt e besimit islam, mektepet kanė rėndėsinė e vet nė kultivimin e dashurisė ndaj gjuhės shqipe dhe pėr ruajtjen e saj dhe, nė mungesė tė shkollave tė tjera, ato u shndėrruan nė shkolla popullore.
I tillė ishte edhe mektepi i Tahir Efendi Llukės, nė Llukėn e Epėrme, qė ishte hapur nė vitin 1900. Tahir Efendi Lluka kishte lindur nė fshatin Lluka e Epėrme, sipas pohimeve me gojė midis viteve 1840-1845. Pėr ti ikur shkuarjes nizam, nė Shkup kreu njė kurs fetar dhe pas suksesit qė tregoi, pushteti e dėrgoi nė Stamboll pėr shkollim tė mėtutjeshėm fetar. Tahir Lluka, i cili jetoi dhe veproi nė gjysmėn e dytė tė shekullit XIX, ishte intelektual i shquar i kohės, i pajisur me dije fetare tė larta, njohės i mirė i gjuhėve orientale dhe i letėrsive tė atyre gjuhėve.
Kėtė e dėshmoi edhe me veprimtarinė e tij krijuese nė gjuhėn shqipe dhe me pėrkthimet nga arabishtja e osmanishtja.
Se vėrtet ishte intelektual i madh, dėshmon edhe e dhėna se ai njė kohė ishte ligjėrues nė Fatih (shkollė e lartė islame) tė Stambollit, nė kohėn kur rektor i Universitetit tė Stambollit ishte Hoxha Tahsini.
Kontaktet e tij me rilindėsit e shquar shqiptarė qė vepronin nė Stamboll, bėnė qė pas vitit 1874, kur Hoxhė Tahsini u largua nga Universiteti i Stambollit, edhe Tahir Lluka tė humbte punėn nė Fatih. Sipas disa tė dhėnave, pas vitit 1881 Tahir Lluka kthehet nė vendlindje.
Edhe nė vendlindje Tahir Lluka do ta vazhdonte aktivitetin nė jetėn kulturore e arsimore. Kjo ishte periudha kur ai shkroi disa vepra shqip me alfabet arab. Tahir Lluka kėto vepra i shkroi duke endier nevojėn e madhe pėr shkolla shqipe, meqė populli kishte mbetur pa arsimim.
Tahir Lluka nė vitin 1900, nė vendlindjen e tij, nė Llukėn e Epėrme, nahija e Gjakovės, ndėrtoi mektepin dhe, siē thuhet nė popull, pėr tė punuar si mėsimdhėnės, krahas vetes, kishte angazhuar njė hoxhė nga Carrabregu, i cili merrte pagė mujore. Nė kėtė shkollė fillore mėsohej shqip, kuptohet me grafi arabe. Por me rėndėsi ėshtė se mėsohej shqip dhe mbase ajo mund tė jetė shkolla e parė shqipe nė Kosovė. Pėr mirėmbajtjen dhe mbikėqyrjen e punės sė shkollės, Tahir Lluka kishte hapur njė dyqan nė njė dhomė tė mektepit. Tė dhėna tė shkruara pėr mektepin nė Llukėn e epėrme, kemi pikėrisht nga vetė Tahir Lluka, i cili nė libėrthin e tij Risale-i Ahlak (Broshurė mbi moralin) na njofton pėr angazhimin e tij qė fėmijėt tė mund tė mėsonin shqip:
Kur dot knojn kta voxhli nėpėr Shqipni
merrni vesh ju gjith Shqipni jav marova temel tri
ky mas pari permu knue nkatund tem me shum oda,
krejt ēaxhir me ēereē djem e ēika
per me knue ket temel tri
me guha tveta per turēni (pėr muslimani A.H.).
Veprat e Tahir Llukės, qė dihen dhe gjenden nė Arkivin Shtetėror tė Kosovės (fondi i Jusuf Latės, nr. 191/2), janė:
Akaidu-l islam (Shkenca e besimit islam),
Risale-i ahlak (Broshurė mbi moralin) dhe
Risale-i hifzije (Urata e besimtarėve).
Gjithashtu, mendohet se ai ėshtė autor i Mevludit shqip, i cili mė 1907 nė Stamboll ėshtė botuar nė emėr tė Tahir Popovės, ndonėse rreth autorėsisė sė mevludit mendimet e studiuesve janė tė ndara. Natyrisht, kėtė dilemė do ta hiqte vetėm njė analizė gjuhėsore e veprės sė mevludit nė pėrqasje me gjuhėn e veprave tė tjera tė Tahir Llukės dhe tė sė folmes sė Deēanit, nė njė anė, dhe tė sė folmes sė Tahir Popovės, pra tė folmes sė Llapit, nga ana tjetėr.
Gjithsesi qė do tė veēojmė veprėn Risale-i ahlak (Broshurė mbi moralin).
Kjo ėshtė vepėr me tematikė filozofiko-pedagogjike, nė tė cilėn ka ngėrthyer shumė mendime tė shėndosha, ku flet pėr pėrmbajtjen e edukatės morale-shpirtėrore, me kulturėn e sjelljes etike. Kėshtu, nė kėtė vepėr autori na shfaqet intelektual i madh i kohės, tė cilit i vjen keq pse kombi kishte mbetur nė xhahili (injorancė) dhe shpėtimin e tij e shihte nė arsimimin e gjithmbarshėm tė shqiptarėve. Kur flet pėr mektepin e tij,
ai thotė: Ket temel tri emarova Permeknue djem e ēika
Pra, pėr sa i pėrket arsimimit, Lluka nuk bėn dallim, sepse ai parasheh qė tė mėsojnė edhe djemtė edhe vajzat. Hartimi i kėtyre teksteve nga ana e Llukės, nuk synonte vetėm mėsimin e lexim-shkrimit, siē mund tė supozohet nė dukje tė parė, por autori i tyre synonte njėkohėsisht, siē do tė synojnė edhe rilindėsit e kėsaj periudhe, zgjimin e dashurisė ndaj gjuhės amtare dhe pėrparim tė shpejtė pėr tu futur nė radhėn e popujve tė qytetėruar.
Hapja e mektepit dhe pėrpjekjet e tij pėr punė tė suksesshme, kujtojmė se dėshmojnė pėr ndėrgjegjen e kėtij intelektuali shqiptar, pėr nevojėn dhe domosdoshmėrinė e shkollės nė gjuhėn amtare. Kėtė e shpreh me fjalėt:
Gjithsa kavm (komb A. H) me guh tvet
jon tuj knue, hem tuj shkrue
pėr dynja dit per dit kta tuj fitue, tuj madhnue,
veē kavmi ynė pa fitue tuj voglue !
Me kėto Lluka dėshmon vetėdijen pėr diturinė dhe qytetėrimin, si mjete qė do tė zhdavarisnin errėsirėn, ku ishte katandisur popull. Nė vazhdim nė veprėn e tij Broshurė mbi moralin Tahir ef. Lluka, me mjaft mjeshtėri, pėrshkruan gjendjen arsimore tė shtresave tė gjera tė Shqipėrisė, tė cilėn e paraqet mjaft tė mjerueshme, njė gjė qė e brengoste shumė edhe
atė:
Kjo Shqipni ka met krejt nė pa dit xho nxhahili
Erdhi vakti me dal nmejdan kjo Shqipni
Nselamet pėr me dal kjo Shqipni fukara
keka ēillue
Un po due me shka kam marue ket telif
(vepėr) ēi osht i ri
Din devletit hizmet mej bo mket turli me
hurufi arabi
Hem ni temel me lidh per Shqipni
Mos me kon fukaraja nket Shqipni pa
dit xho krejt nxhahili
Pse tgjith katundet nper Shqipni fukaraja
kurfar gjuhe hiē nuk din
Dy tre vet ēi jon nmedrese ja mektepli
Nkoft me dit kta per devlet per turēni
Tjert jesin mashkull femen pa dit xho
krejt nxhahili.
Kėtu qėndron aftėsia dhe gjeturia e Tahir Llukės, i cili diti ta shfrytėzonte kėtė gjendje tė mjerueshme tė injorancės, siē thoshte ai fetare, ngase ata nuk dinin gjuhė tjetėr pėrveē asaj amtare, dhe duke kėrkuar qė njohuritė fetare ti nxinin nė gjuhėn amtare, u angazhua pėr arsim kombėtar shqiptar, pėr ngritjen e vetėdijes kombėtare tė shqiptarėve, pėr mbjelljen e dashurisė ndaj gjuhės amtare si dhe pėr emancipimin e popullit nė pėrgjithėsi, qė, siē dihet, arrihet me arsimim nė gjuhėn amtare, pra me dije. Autori pėrdori terminTurēni tė cilin turqit e kishin futur si sinonim pėr termin Islam- islamizėm.
Kėtij alimi tė dalluar shqiptar, si edhe shumė rilindėsve tė tjerė, iu desh tė pėrpilonte vepra didaktike shkollore, por qė tė ishin tė mbėshtetura nė fushėn e dijes fetare islame. Ndėrsa qėllimin e shkruarjes sė veprave tė veta, Tahir Lluka na e shpjegon vetė:
Edhe ēera shum kitabe gjith per fe ēi jon
Per thmi i marova, me husus kto per Shqipni
Gjith mu knu per Shqipni.
Ky dijetar, qė ishte nė shėrbim tė fesė (njė kohė kishte shėrbyer imam nė Stamboll dhe nė vendlindje), dijen e ēmonte shumė, ngase si shumė rilindės tanė iluministė, pėrparimin e popullit e lidhte me arsimimin e tij nė gjuhėn amtare, pra kėtė e shihte nė ilm, dhe thoshte:
I pa ilm i padije xhahil kush ka me kon
I keē ky per gjithkond ka me kon
Pej mosdijes fort me ik per gjithkond
duhet me kon
Me lyp ilmin dijen ti ku ka me kon.
Sado qė veprimtaria e Tahir Llukės zhvillohej nė mektep dhe me grafi arabe, nga vetė fakti qė zhvillohej nė gjuhėn shqipe, nuk u shkonte pėr shtati qeveritarėve turq. Prandaj kjo veprimtari arsimore nė gjuhėn shqipe e Tahir efendi Llukės, iu bė hale nė sy organeve tė pushtetit turk. Shkoi nė Stamboll, ndoshta pėr ndonjė sqarim, por nuk arriti ta shlyente akuzėn se po i mėsonte fėmijėt Kaurrisht dhe as tė kthehej mė nė vendlindje.
Mendohet se kishte vdekur mė 1908, pa u ditur rrethanat e vdekjes.
Pėr fund do tė themi se veprimtaria kulturore-pedagogjike e Tahir Llukės
duhet vėshtruar nė kontekst me kohėn kur punoi dhe veproi. Dhe nga vetė fakti se dihet qė asokohe nuk kishte shkolla tė tjera publike shqipe, duhet vlerėsuar mejtepi i Tahir Llukės. Ndonėse na mungojnė informatat rreth punės sė mektepit, prej nga vinin nxėnėsit, si organizohej procesi mėsimor etj., nė saje tė pėrmbajtjes sė veprave tė tij qė kemi nė dorė, tė cilat siē thotė vetė autori, i kanė shėrbyer si tekste mėsimore, mund tė flitet nė kontekst me kohėn pėr pėrmbajtjen e mėsimeve, pėr metodėn e mėsimit, pėr mėnyrėn e organizimit tė mėsimit, pėr rrjedhat e procesit mėsimor, e njėherėsh, shpresojmė se ky shkrim yni do tė mund tė shėrbente si nxitje pėr tė interesuarit qė tė hulumtonin pėr kėto ēėshtje nė vendlindjen e Tahir Llukės e mė gjerė. E ne, duke u mbėshtetur nė pėrmbajtjen e veprave tė Tahir Llukės, mund tė themi se si pedagog ai ishte pėrqendruar, nė radhė tė parė, pėr edukimin e fėmijėve mbi parime tė shėndosha islame, i vetėdijshėmm se ashtu po pėrgatiste tė ardhmen e kombit tė vet. Nė veprimtarinė e tij pedagogjike, Tahir Lluka ėshtė angazhuar drejtpėrdrejt qė fėmijėt e popullit tė vet ti nxirrte nga injoranca, ti mėsonte tė shkruanin e tė lexonin shqip, dhe kėshtu ti emanciponte dhe ti aftėsonte pėr njė tė ardhme mė tė lumtur, qė ai e besonte. Kėtė e bėri nė mektepin e tij qė hapi nė vendlindjen e tij nė Llukėn e Epėrme, e cila, sikur e theksuam, mund ta konsiderojmė edhe shkollė tė parė shqipe nė Kosovė.
Pjesė nga hulumtimi shkencor i Dr. Abdullah Hamiti..
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn por_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn ace_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kam_Latn als_Latn als_Latn kmr_Latn vec_Latn cat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cat_Latn als_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn