als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Teoria e letėrsisė-RAPORTET MIDIS ARTEVE
Ėshtė vėshtirė tė jepet njė definicion (pėrkufizim) mbi artin, si dhe kur ka lindur akėcili art. Megjithatė, fillimi apo lindja e akėcilit art mund tė kėrkohet nė kohėn kur njeriu filloi ti vėshtrojė gjėrat dhe dukuritė qė ndodhnin rreth tij dhe kur filloi ta shprehte atė qė kishte dėgjuar, atė qė kishte parė dhe atė qė kishte ndjerė. Kėshtu, p.sh. njeriu parahistorik, njeriu i shpellės, vizatonte nė pllakat dhe muret e shpellės gjėrat (sendet) dhe kafshėt tė cilat e kanė tėrhequr vėmendjen dhe kureshtjen e tij; ai vizatonte peshqit dhe egėrsirat, sepse me tė parėt ushqehej, kurse nga tė dytėt frikėsohej; ecte dhe kėrcente ritmikisht, sepse i ndjenjte lėvizjet nė natyrė dhe i dėgjonte zėrat (tingujt) e shpendėve dhe kafshėve. Objekt i meditimeve dhe i ndiesive tė tij ishte e gjithė natyra me dukuritė e saj: bubullima dhe vėrshimet, tėrmetet dhe zjarret, tė ngrohtit dhe tė ftohtit etj. Nė lidhje me kėto dukuri njeriu e shprehte botėn e tij tė brendshme dhe ndjenjat e tij i shprehte pėrmes formave tė ndryshme, si, ritmit, vizatimit dhe mė vonė edhe tė fjalėve. Supozohet se nga reagimet e tilla tė njeriut janė zhvilluar degėt e ndryshme tė artit, tė cilat janė bėrė objekt i kulturės shpirtėrore tė njeriut.
Fjala art vjen nga fjala latine ars, artis, qė ka kuptimin e mjeshtėrisė, aftėsisė, shkathtėsisė pėr tė krijuar diēka. Ky ėshtė kuptimi mė i ngushtė i fjalės art. Por arti pėrfshin njė fushė mė tė gjėrė tė krijimtarisė njerėzore. Nė lashtėsi ai kishte karakter sinkretik (gr. synkrētimōs bashkim) dhe nė vete pėrfshinte: kėngėt, lojrat, ritet e ndryshme religjioze (fetare). Pra, nė kuadėr tė tij pėrfshiheshin: poezia, muzika, vallja. Pėrmes lojės, valles dhe vizatimit njeriu i parė paraqiste fenomenet e ndryshme qė i pėrjetonte shpirtėrisht. Po pėrmes kėtyre formave (lojės, valles, vizatimit), nė procesin e punės, lindi edhe arti si njė formė e botės shpirtėrore tė njeriut. Por, njeriu i parė, i paraqiste dukuritė e ndryshme pa e kuptuar atė qė shihte dhe dėgjonte. Nė aktivitetin e tij praktik dhe shpirtėror lindėn dhe u krijuan llojet e ndryshme tė artit.
Nė lidhje me llojet e arteve janė shprehur mendime tė ndryshme. Kėshtu, p.sh. qė nė antikitet shkrimtari i njohur grek Plutarku (Plutarchos) nė lidhje me poezinė dhe pikturėn shpreh mendimin se poezia ėshtė pikturė e cila flet, kurse piktura poezi pa fjalw;[1]Pėrpjekje pėr klasifikimin e arteve janė bėrė qė nė lashtėsi. Kėshtu, sipas sofistėve, artet mund tė ndahen nė ato qė krijohen pėr shkak tė kėnaqėsisė sė pastėr dhe nė ato tė cilat krijohen pėr shkak tė ndonjė dobie. Platoni ėshtė pėpjekur ti klasifikojė artet nė disa mėnyrė. Sipas tij ekzistojnė arte tė cilat lidhen me realitetin (gjuetia), tė cilat krijojnė realitet (arkitektura) dhe arte tė cilat e imitojnė realitetin (piktura dhe poezia). Piktura imiton me anė tė ngjyrėrave, loja me anė tė lėvizjeve ritmike, muzika dhe poezia me anė tė toneve dhe tė fjalėve. Duke iu pėrmbajtur kėtij parimi, Aristoteli pėrpunon tipologjinė e gjinive letrare; ato midis tyre dallojnė pėr nga mjetet tė cilat i imitojnė, pėr nga objektet tė cilat i imitojnė dhe pėr nga mėnyra nė tė cilėn imitojnė. P.sh. tragjedia, komedia dhe poezia epike kanė pėr objekt imitimin e veprimit njerėzor, por nė dy tė parat ndodh vetėm veprimi, ndėrsa nė ep, ai, kryesisht pėrshkruhet. Me ndarjen e arteve, ripunimin dhe sistemimin e tyre janė marrė edhe shumė autorė tė tjerė, si, Ciceroni (Markus Tulius Cicero), gojėtar romak, filozofi grek Plotini (Plotinus), kurse gojėtari kartagjenas, Marcianus Kapela (Capella) nė fillim tė shekullit V, thekson shtatė shkathtėsi tė lira, tė cilat do tė vlejnė gjatė tėrė mesjetės. Nė mesin e kėtyre shkathtėsive ai pėrmend: gramatik
ėn, retorikėn, dialektikėn, gjeometrinė, arithmetikėn, muzikėn dhe astronominė. Katėr shkathtėsitė e para janė pėrfshirė me emrin e njėjtė quadrivium, kurse tri tė tjerat janė quajtur trivium, duke krijuar kėshtu ciklin e parė tė studimeve letrare. Atė qė sot e quajmė teori e letėrsisė , nė mesjetė ėshtė quajtur shkathėsi e gojėtarisė. Deri nė fillim tė renesansės mbretėronte mendimi, i trashėguar nga mesjeta, se muzika dhe poezia janė arte tė lira dhe se qėndrojnė me lart se piktura, e cila konsiderohej si lloj mė i ulėt i aktivitetit njerėzor. Kundėr kėtij vlerėsimi ēohet Leonardo da Vinēi duke i dhėnė pėrparėsi pikturės dhe thekson se ajo qėndron mė lart se poezia nė paraqitjen e formės, se ajo i shėrben syrit, e cila ėshtė shqisa mė e rėndėsishme nga shqisa e tė dėgjuarit, se i nxit ndjenjat mė shpejt se poezia dhe se ajo, veē tjerash, kėrkon pėrpjekjen dhe shkathtėsinė e artistit. Merita e madhe e renesansės qėndron nė atė se artet plastike i ndau nga mjeshtėritė, i bėri shkathėsi tė lira, tė cilat lindin ide dhe i ngriti nė shkallėn e shkencės.
Por, Leonardo da Vinēi e ngriti piktorin mbi shkencėtarin dhe poetin vetėm nėse vepra e tij ėshtė unike dhe e veēantė. Sipas tij, piktura ėshtė poezi e nemitur, kurse poezia ėshtė pikturė e verbėr.
Poezia ėshtė shkencė e cila nė shkallėn mė tė lartė ndikon te tė verbėrit, kurse piktura te tė shurdhėrit ( po aty, f. 50). Piktura ia kalon muzikės, ajo ėshtė mbi tė, sepse nuk vdes menjėherė pas lindjes, siē ndodh rasti me muzikėn e mjerė (po aty, f.52) sepse poeti, duke pėrshkruar bukurinė dhe shėmtinė e ndonjė trupi, ta tregon atė pjesė-pjesė dhe nė kohė tė ndryshme, kurse piktori ta tregon tė tėrė dhe pėrnjėherė (po aty, f. 52). Nė mesin e studiuesve tė artit ėshtė edhe Lesingu (Gothold Lessinga), i cili nė veprėn e tij Laokoon (Kultura, Beograd, 1954)) i pėrcakton kufijtė e qartė dhe tė fortė midis arteve, duke pohuar se artet e ndryshme dallojnė midis tyre nga mjetet e ndryshme tė shprehjes. Lesingu konkludon se poezia ėshtė art mė i gjėrė dhe gjithėpėrfshirės, arti piktural ėshtė mė sipėror nė paraqitjen e natyrės dhe tė bukurisė trupore, por poeti ėshtė i vetmi nė gjendje ti pėrshkruajė ndikimet e asaj bukurie te njerėzit dhe nė gjendjet e ndryshme emocionale tė tyre. Thelbi i vėshtrimeve tė Lesingut nuk qėndron vetėm nė atė se piktura dhe poezia imitojnė natyrėn nė mėnyra tė ndryshme (piktura me trupat, kurse poezia me veprime) dhe se shėrbehen me materiale tė ndryshme, por para sė gjithash, nė pohimin e tij se mjetet e imitimit gjenden nė lidhje tė ngushtė me atė qė shprehin, qė shenja duhet tė jetė nė harmoni me atė qė shėnon.
Nė kėtė mėnyrė, artet ndahen nė dy grupe krejt tė veēanta, nė arte hapėsinore dhe nė arte kohore. Nė artet hapėsinore do tė mund tė pėfshiheshin: piktura, skulptura dhe arkitektura, kurse nė artet kohore: muzika, poezia, aktrimi. Tė gjitha kėto arte dallojnė midis tyre pėr nga mėnyra dhe mjetet shprehėse. Kėshtu, muzika si mjet artistik pėrdor tingujt, piktura pėlhurėn, letrėn, brushėn, ngjyrat; skulptura drurin, baltėn, gurin, metalin, mermerin etj.; arkitektura materialin ndėrtimor; loja ose vallja lėvizjet ritmike; letėrsia fjalėn dhe tė folurit. Si art i veēantė (art i shtatė) pėrmendet edhe filmi, i cili si mjet artistik pėrdor figurat e gjalla lėvizėse. Filmi ėshtė njė art ku sintetizohen tė gjitha artet e tjera. Pėrveē filmit, kemi edhe artin teatror me tė cilin ka ngjashmėri, sepse edhe filmi edhe teatri i paraqesin dukuritė jetėsore nė formė tė shfaqjeve dramatike.
Por edhe filmi edhe teatri dallojnė midis tyre. Kėshtu, p.sh. personazhet (aktorėt) nė teatėr gjithnjė flasin, kurse personazhet nė film flasin vetėm atėherė kur kėtė e kėrkon figura filmike qė tė thuan diēka (Andre Marlo). Nga kėto dallime kryesore dalin edhe veēori tė tjera tė filmit dhe tė teatrit. Kėto dallime janė: nė teatėr fjala ėshtė kryesore; ajo qė shihet nė skenė ėshtė mė pak e rėndėsishme nga ajo qė dėgjohet; nė film ndodh e kundėrta: mė e rėndėsishme ėshtė figura, kurse fjala dhe zėri kanė rol dytėsor. Nga kjo vepra teatrore mund tė shfaqet nė skenė dhe radio, kurse vepra filmike nė kinema dhe nė televizor dmth. aty ku mund tė shihet edhe figura etj.
Nė mbėshtetje tė kėtyre elementeve vėrejmė se objekt i tė gjitha arteve ėshtė jeta njerėzore, vetė njeriu dhe se ato dallojnė mes tyre, nė mėnyrėn e trajtimit tė kėtij objekti, nga mjetet shprehėse pėrmes tė cilave realizohet ideja e njė vepre letrare. Me anė tė artit njeriu krijon vepra artistike nė tė cilat paraqitet pėrvoja jetėsore e tij dhe e botės qė e rrethon, duke krijuar kėshtu njė realitet tė ri, duke u dhėnė dukurive jetėsore kuptim njerėzor, duke hapur horizonte tė reja tė kuptimit tė jetės dhe tė botės, pa tė cilin sdo tė kishte kuptim jeta njerėzore. Andaj thuhet se jeta (e individit) ėshtė e shkurtėr, kurse dija dhe arti janė jetėgjatė ars longa, vita brevis.
LETĖRSIA, ART I FJALĖS
Kur flasim pėr letėrsinė si art, para nesh shtrohen disa pyetje qė kėrkojnė pėrgjigje, si, ēėshtė letėrsia, cilit lloj tė artit i pėrket ajo, ēvend zė ajo nė mesin e arteve tė tjera dhe ēraport ka ajo me shkencėn etj. Tė gjitha artet nė pėrgjithėsi, kanė pėr objekt njeriun, jetėn e tij. Pėr ti shprehur pikėpamjet e ndryshme mbi jetėn dhe botėn artet pėrdorin mjete dhe forma tė ndryshme, tė veēanta. Edhe letėrsia, si krijimtari shpirtėrore, ėshtė njė nga veprimtaritė e lashta njerėzore pėrmes sė cilės njeriu ka shprehur pėrvojėn e tij gjatė kohės duke ndikuar me kėtė rast mbi ndjenjat e njerėzve tė tjerė. Nga kjo, letėrsia si art i fjalės, dmth. si art qė shėrbehet me fjalėn (gjuhėn), dallon nga artet e tjera.
Termi letėrsi nė gjuhėn shqipe pėrdoret nė kuptime tė ndryshme. Nė teorinė e letėrsisė me kėtė term kuptojmė njė lloj tė veēantė tė artit letėrsinė artistike dhe veprat e shkruara nė kėtė lloj tė artit dmth. letėrsinė si art i fjalės.
Termi letėrsi vjen nga fjala latine litteratura, littera, term me tė cilin shėrbehemi edhe ne, e pėrdorin thuajse tė gjitha gjuhėt evropiane pėr emėrtimin letėrsi, qė do tė thotė shkronjė, shkrim, pra, me tė ėshtė kuptuar ēdo gjė qė ėshtė shkruar nė libra. Por, ēdo gjė qė ėshtė shkruar nė libra dhe shkruhet, nuk mund tė quhet letėrsi. Krahas letėrsisė sė shkruar ekziston edhe letėrsia popullore, e cila ėshtė krijuar nga populli dhe ėshtė pėrhapur gojė pas goje nė kohėn kur nuk ekzistonte shkrimi. Kjo e fundit ndryshon nga ajo e shkruara dhe ėshtė mė e vjetėr se ajo e shkruara. Letėrsinė gojore e kanė krijuar kėngėtarėt e talentuar popullorė, ndėrsa atė tė shkruarėn e krijuan njerėzit e shkolluar.
Pra, ajo ėshtė krijuar nga krijues anonimė, kurse letėrsia e shkruar nga shkrimtarė tė njohur. Letėsia popullore pėrfshin nė vete krijimet dhe prodhimet materiale dhe shpirtėrore tė popullit. Nė krijimet popullore gjejmė fuqinė krijuese tė gjeniut popullor, i cili ka kėnduar pėr atė qė ka ditur, pėr atė qė ka parė, pėr atė qė ka ndier dhe pėr atė qė ėshtė e njohur nga masat e gjėra popullore. Mėsuesi i kėngėtarit popullor ka qenė vetė jeta dhe problemet jetėsore me tė cilat ėshtė ballafaquar vetė populli.
Nė krijimet popullore, poezi, tregime etj., sepse kjo nuk ka romane dhe drama siē i ka letėrsia e shkruar, e cila pėrkundrazi nuk ka ninulla, kėngė rituale, mitologjike etj., ėshtė shfaqur dashuria e popullit pėr njė jetė mė tė mirė e mė tė lumtur dhe dėshira pėr tė ngadhnjyer mbi forcat e natyrės dhe tė shoqėrisė. Meqė letėrsia gojore ėshtė kultura shpirtėrore mė e vjetėr e popullit, ajo bėhet bazė dhe pikėnisje e letėrsisė artistike. Shumė shkrimtarė, duke filluar qė nga antikiteti e kėndej, krijimet e tyre i kanė mbėshtetur nė folklor, do tė thotė se letėrsia gojore ka ushtruar njė ndikim tė madh nė letėrsinė artistike. Ndikim tė tillė kanė pėsuar edhe shkrimtarėt mė tė mėdhenj botėrorė, si: Dikensi, Shekspiri, Gogoli, Pushkini, Balzaku , Bokaēo, Servantesi, Rable, Gėte, Tolstoj etj. Edhe shkrimtarėt shqiptarė, sidomos romantikėt, krijimtarinė e tyre e kanė mbėshtetur nė folklor. Kėshtu ka vepruar De Rada, Gavril Dara i Riu, Ēajupi, Mjeda dhe krijuesit e mėvonshėm, si, Ismail Kadare, Rexhep Qosja, Mark Krasniqi, Anton Ēeta, Rexhep Hoxha, Rifat Kukaj e tj. Kjo dėshmon pėr pasurinė e madhe tė motiveve dhe tė temave qė ka krijuar populli.
Jo tė gjitha veprat i pėrkasin letėrsisė , por ato u takojnė edhe fushave tė tjera tė dijes siē janė filozofia, historia, sociologjia etj. Kėshtu me fjalėn literaturė sot shėnojmė mė shpesh atė qė ėshtė shkruar mbi ndonjė objekt dmth. grumbull veprash qė kanė tė bėjnė me ndonjė fushė tė dijes. Emėrtimi letėrsi artistike shėnon dallimin midis veprave shkencore dhe veprave letrare nė kuptimin e ngushtė tė fjalės. Ndėrkaq emėrtimi letėrsi e bukur ėshtė mė pak i pėrshtatshėm pėr ta mbuluar tėrė letėrsinė, por vetėm njė anė tė saj. Kėshtu termi belertristikė (fr. belles lettres), shėnon vetėm njė pjesė tė letėrsisė (novelat dhe romanet) dhe jo letėrsinė artistike nė tėrėsi.
LETĖRSIA DHE ARTET E TJERA
Raportet midis degėve tė ndryshme tė artit gjatė zhvillimit tė tyre historik gjithnjė kanė ndryshuar. Letėrsia, si veprimtari krijuese, me anė tė sė cilės krijohet (formėsohet) vepra letrare si burim kėnaqėsie dhe e njohjes sė veēantė, qė nė kohėt e lashta ėshtė lidhur me disa arte si, me muzikėn, pikturėn etj. Midis kėtyre arteve ekzistojnė raporte marrėse dhe dhėnėse.
Ajo qė e dallon letėrsinė nga kėto arte ėshtė gjuha tė cilėn artet e tjera se kanė. Ajo qė e dallon letėrsinė nga kėto arte ėshtė pėrjetimi estetik dhe pėrshtypja artistike, veprimtari pėrmes tė cilave njeriu realizon aftėsitė krijuese. Ndikimet e ndėrsjella midis arteve i shohim qė nė lashtėsi. Kėshtu, p.sh. nė lashtėsi muzika e shoqėronte lirikėn, kurse me rastin e recitimit, pėrcillej me muzikė edhe kėnga epike; edhe disa vepra muzikore nuk janė krejt tė pavarura nga teksti gjuhėsor letrar (opera etj.). Po kėshtu raportet e letėrsisė me artet e tjera shihen edhe nė aspektin e trajtimit tė njė objekti. Kjo ndodh kur njė vepėr pikturale ose muzikore mund tė jetė objekt frymėzimi i njė vepre letrare.
Ky raport midis letėrsisė dhe muzikės ose pikturės shihet edhe nė disa periudha tė zhvillimit tė letėrsisė nė pėrgjithėsi e tė poezisė nė veēanti. Kjo vėrehet mė sė miri nė poezinė e simbolistėve, tė cilėt kujdes tė veēantė i kanė kushtuar elementit muzikor nė poezinė e tyre. Insistimi i simbolostėve nė elementet dhe efektet muzikore nė poezi qenėsisht e ka ndryshuar vetė natyrėn e poezisė, e cila, duke u shėrbyer me fjalėt, muzikėn dhe ngjyrat, dėshiron tė jetė e afėrt me tė gjith shqisat. Ndenja e unitetit dhe lidhjet e ngushta midis arteve i kanė ndriēuar shumė poetikat dhe teoritė e shumė epokave nė zhvillimin e arteve. Megjithatė, fjala, gjuha, mbeten fusha kryesore e letėrsiė.
LETĖRSIA DHE GJUHA
Letėrsia, si art i fjalės shėrbehet me fjalėt (gjuhėn) me ēka diferencohet nga artet e tjera. Pėr dallim nga artet e tjera vepra letrare realizohet pėrmes gjuhės dhe mund tė ekzistojė vetėm nė gjuhė. Ēdo gjė qė ekziston nė veprėn letrare jo vetėm qė ėshtė realizuar me anė tė gjuhės, por edhe njihet me anė tė gjuhės. Fjalėt, fjalitė dhe lidhjet midis tyre (fjalive) ndėrtojnė strukturėn gjuhėsore, por edhe realitetin e veprės, dmth. botėn e brendshme tė saj (personazhet, peizazhet, enterierėt, ngjarjet, ndjenjat dhe idetė).
Botėn e brendshme tė veprės e pėrjetojmė si njė lloj tė botės reale vetėm pėrmes pėrbėrjes gjuhėsore tė veprės. Personazhet e njė romani, p.sh. ndėrtohen me anė tė gjuhės me tė cilėn pėrshkruhen, nga njė varg fjalėsh dhe fjalish me tė cilat shkrimtari flet pėr to ose me tė cilat ai flet vetė pėr veten. Dhe vetėm pėrmes fjalėve dhe fjalive ata nga vepra depėrtojnė nė vetėdijen tonė dhe marrin karakterin e qenieve tė cilat ekzitojnė personalisht. Bota e njė vjershe, edhe mė shumė sesa personazhet e njė romani, ekziston vetėm nė gjuhėn e vjershės, nė fjalėt e saj. Vjershėn mund ta pėrjetojmė vetėm nėse i lexojmė fjalėt e saj, edhe atė nėse i lexojmė vetėm si i ndeshim nė vjershė. Nėse i ndryshojmė, nėse e ndryshojmė rendin e tyre, nėse i lexojmė duke ndryshuar ritmin e tyre, do tė ndryshojė edhe kuptimi i tyre, por edhe i gjithė kuptimi i saj i brendshėm do tė zbehet menjėherė, dhe ndoshta edhe do tė zhduket plotėsisht. Nga kjo, vjersha, vepra letrare nė pėrgjithėsi, jo vetėm qė ėshtė e shtruar plotėsisht nė gjuhė, por edhe plotėsisht varet nga organizimi i saj.
Sikundėr qė mermeri, bronxi, druri ose argjili janė matriale me tė cilat ndėrtohet dhe ekziston vepra skulpturore, ashtu edhe gjuha ėshtė material me tė cilin materializohet arti poetik dhe realizohet vepra poetike. Andaj raporti midis gjuhės dhe veprės letrare janė shumė mė tė ndėrlikuara dhe tė komplikuara sesa raportet midis gurit dhe skulpturės, p.sh. Sartri njėherė i ka quajtur poetėt njerėz tė cilėt mohojnė ta pėrdorin gjuhėn. Dhe poetėt vėrtet shpesh nuk pranojnė ta pėrdorin gjuhėn nė tė njėjtėn formė nė tė cilėn e pėrdorim nė pėr ēdo ditė. Ata nganjėherė dėshirojnė tė krijojnė njėfarė gjuhe tė veten, tė veēantė, gjuhė pa shablone dhe trivialitet, gjuhė maksimalisht tė pastėr, gjuhė tė lirė dhe tė pėrkryer. Ky nuk ėshtė synim qė nuk i karakterizon vetėm poetėt modernė, por mė shumė se katėr mijė vjet poeti i vjetėr egjiptian, Hahepere-Sub, nga koha e dinastisė XII, e filloi Vajtimin e tij duke shprehur tė njėjtin synim: Do tė dėshiroja tė flas me fjalė tė panjohur, tė shprehem me gjuhėn e re, e cila ende ska lulėzuar, dhe tė mos e pėrsėris tė njėjtėn gjė, tė mos e shpreh atė qė tashmė ėshtė vjetėruar, atė qė tashmė tė parėt tanė e kanė thėnė.[2] Kjo nė esencė ėshtė i njėjti synim tė cilin mijėra vjet mė vonė poetėt dadaistė u pėrpoqėn ta realizojnė nė mėnyrėn mė konsekuente.
Meqė gjuha ka njė fjalor dhe sintaksė tė qėndrueshme, ajo bėhet instrument i tė menduarit dhe tė shprehurit. Ajo, pra, gjuha, na ndihmon tė kontaktojmė me njerėzit e tjerė, tua komunikojmė mendimet tona dhe si pėrgjigje e tyre ti njohim mendimet dhe preokupimet e tyre. Nga kėndej gjuha zė vend tė rėndėsishėm nė studimin e letėrsisė. Vepra letrare, si realizim gjuhėsor, paraqet njė kompleks tė tėrė tė dukurive lerare. Me njė fjalė, letėrsia ėshtė njė grumbull veprash, prandaj ėshtė e pamundur qė me rastin e shqyrtimit tė letėrsisė tė mos pėrfshihet gjuha. Nuk mund tė ndėrtohet teoria e letėrsisė e tė mos zhgjidhet ēėshtja e vendit dhe e rolit tė gjuhės nė shfaqjen letrare, sepse shkrimtari qėndimin e tij dhe disa vlera ua transmeton tė tjerėve nė realizimin gjuhėsor. Bota qė paraqitet nė letėrsi ėshtė njė botė ireale, e cila ekziston nė shpirtin e autorit dhe e cila nė shpirtin tonė pėrjetohet si botė reale, por pa reagimin real praktik tonin nė tė. Fjalėt e gjuhės letrare janė fjalė tė bukura, tė zgjedhura me kujdes. Andaj edhe gjuha e veprės letrare ėshtė e ndryshme nga gjuha e tė folurit tė zakonshėm. Ajo, pra, gjuha e veprės letrare ka karakter tė figurshėm.
Ajo shėrbehet me figura (fjalė) qė shpjegojnė ndonjė dukuri nga jeta dhe cila ka kuptim mė tė gjėrė. Gjuha letrare shpesh merr edhe ngjyrim emocional dhe shpesh kushtėzohet edhe nga karakteri (natyra) i gjinive dhe i llojeve (zhanreve) letrare. Nga kėndej del se ndryshe krijohet njė vjershė e shkurtėr lirike, ndryshe tregimi, novela, romani, drama etj. Prandaj, pa e kuptuar mirė karakterin (natyrėn) e gjuhės, nuk mund ta kuptojmė as karakterin (natyrėn) e letėrsisė. Vepra letrare para sė gjithash ėshtė krijim gjuhėsor si ēdo vepėr e tjetėr gjuhėsore. Mendimet, idetė dhe porositė e autorit pėrcillen nė mėnyrė artistike pėrmes tekstit (lat. textus thurje, gėshetim, lidhje fjalėsh), i cili paraqet tėrėsinė e veprės letrare. Qė ta kuptojmė mė mirė njė vepėr letrare varet nga konteksti i saj (lat.contextus nga contexere bashkėthurje, gėrshetim), i cili paraqet fragmentin e kryer tė tekstit tė shkruar, i cili saktėsisht pėrcakton kuptimin e fjalėve ose frazave tė veēanta tė pėrfshira nė tė, rrethanat nė tė cilat ėshtė krijuar ai. Gjuha e tekstit ėshtė njė lėmi e veēantė e tekstit. Vepra letrare nė kuptimin e ngushtė tė fjalės i quajmė ato realizime qė kanė rėndėsi tė madhe pėr kulturėn e tėrėsishme dmth. ato janė realizime tė tilla qė pėrfshijnė pėrvojėn e popujve, bile edhe tė njerėzimit. Vlera letrare e teksit mbėshtetet nė mundėsitė krijuese tė vetė gjuhės, e cila nuk ėshtė thjeshtė mjet marrėveshjeje, por nė vete bart mundėsinė e realizimit (krijimit) tė njė kuptimi krejt tjetėr, tė ri, gjegjėsisht, formėsimin e njė bote krejt tė re, tė menduar. Se sa do tė jetė e realizuar njė vepėr letrare nė aspektin artistik, ēvlera do tė ngėrthejė nė vete, e gjithė kjo varet nga aftėsitė kreative tė pėrdorimit tė gjuhės artistike gjatė procesit krijues tė secilit autor qė merret me krijimtari shpirtėrore. Vetė vepra letrare e shkruar (modeluar) paraqet njė botė mė vete, njė realitet tė ri. Nga kjo edhe gjuha e letėrsisė artistike ėshtė njė lloj i veēantė i ligjėrimit.
Gjuha e veprės artistike shquhet pėr funksionin e saj estetik, pra, te lexuesi ajo duhet tė ndikojė estetikisht dhe tė ngjallė ndjenjėn e sė bukurės, si synim kryesor i gjuhės. Pasuria gjuhėsore, si tipar kryesor i veprės letrare, pėrfshin nė vete fjalėt dhe kuptimet e tyre, shprehjet dhe figurat e ndėrtimit sintaksor, tipat e ligjėrimit, stilet dhe gjithė trashėgiminė e krijimtarisė folklorike tė taditės letrare. Gjuha e veprės letrare duhet tė jetė gjuhė shprehėse (ekspresive) dhe emocionale. Ajo duhet tė jetė gjuhė e figurshme. Ajo duhet tė ketė karakter fytyrėzues, duke paraqitur pamje dhe dukuri, veprime etj., tė cilat nė pėrfytyrimin tonė duhet tė dalin si pamje tė gjalla. Pra, shkrimtarėt e pėrdorin gjuhėn nė tė gjitha aspektet duke filluar nga tingujt e deri te organizimi i saj kryesor, tipat e ligjėrimit dhe stileve. Nga kjo vepra artistike nuk ėshtė vetėm si krijim artistik, por edhe si krijim gjuhėsor.
Jo tė gjitha veprat i pėrkasin letėrsisė. Shumė vepra tė tjera i pėrkasin shkencės, filozofisė, historisė apo fushave tė tjera tė aktivitetit njerėzor. Letėrsia si fushė e krijimtarisė njerėzore dallon nga shkencat e tjera nė shumė pikėpamje. Do tė thotė se ekzistojnė dallime midis procesit krijues nė letėrsi dhe atij hulumtues. Letėrsia dhe shkenca dallojnė midis tyre edhe pėr nga mėnyra e pėrpunimit tė objektit qė kanė nė shqyrtim. Shkenca e pėrpunon lėndėn e vet me anė tė koncepteve (nocioneve), jep tė dhėna dhe i konstaton faktet, duke ndikuar kėshtu nė njohjen dhe arsyen e njeriut. Nė shkencė kemi hulumtimin, metodat hulumtuese dhe zbulimin, qėllim kryesor dhe i fundit i shkencės. Vetė nocioni letėrsi artistike tregon dallimin midis veprave shkencore dhe atyre letrare nė kuptimin e ngushtė tė fjalės.
Shkenca si dije mbi metodat dhe hulumtimet e argumentuara, kurse letėrsia mbėshtetet mbi imagjinatėn, invencionin, kreacionin. Ajo qė i dallon veprat letrare dhe ato shkencore ėshtė gjuha specifike e njėrės dhe e tjetrės. Vepra letrare, pėr dallim nga ajo shkencore, lėndėn e saj e paraqet me figura, nė lėvizje tė vazhdueshme qė shkakton iluzionin mbi jetėn e cila zhvillohet para lexuesve dhe ata me tėrė qenien e tyre marrin pjesė nė tė, me shpirtin dhe ndjenjat, ajo shkakton emocione, shqetėsime dhe pėrcaktim aktiv ndaj ngjarjeve dhe synimeve tė personazheve nė vepėr. Kėtu qėndon epėrsia e letėrsisė mbi shkencėn, nė ndikimin e saj tė dyfishtė mbi njeriun nė atė njohės dhe emcional, sepse letėrsia paraqet jetėn, pėrpjekjet, vuajtjet dhe luftėn e pandėrprerė tė popullit pėr tė drejtat e tij, ajo e njeh lexuesin me tė kaluarėn, zakonet e mėnyrėn e jetės, me njerėzit dhe karakteret, me format e luftės dhe fazat nėpėr tė cilat ka kaluar populli. Lexuesi nuk mund tė qėndrojė indiferent ndaj asaj qė ndodh nė vepėr sikuse ndaj konstatimeve shkencore, por reagon aktivisht ndaj ngjarjeve dhe njerėzve tė cilėt i paraqet shkrimtari.
Derisa qėllimi i letėrsisė ėshtė krijimi i veprės letrare qė ėshtė nė funksion tė sė vėrtetės, vepra shkencore synon tė vėrtetėn shkencore. Veprat letrare artistike, pėr dallim nga shkenca apo filozofia qė synojnė tė krijojnė njė pamje tė sistemuar tė njėmendėsisė, nuk pėrmbajnė vetėm njohuri specifike tė njėmendėsisė, por e modelojnė dhe e formėsojnė kėtė njėmendėsi.
Veprat letrare shprehin edhe qėndrimin e tyre specifik kreativ ndaj sė ardhmes, andaj ato jetojnė gjatė dhe nuk vjetėrohen ashtu siē vjetėrohen veprat e mėdha shkencore. Kėtė e dėshmojnė edhe veprat e letėrsisė antike siē janė Iliada dhe Odisea.
Veprat shkencore shquhen pėr racionalitetin e tyre, ato i drejtohen intelektit, arsyes, kurse veprat letrare u drejtohen ndjenjave njerėzore. Ato dallojnė edhe pėr nga ligjėrimi. Nė letėrsi kemi ligjėrimin artistik, kurse nė shkencė kemi shkrimin joartistik. Kėnaqėsinė qė ndjejmė kur lexojmė njė vepėr letrare, nuk e ndjejmė nė veprat shkencore. Veprat letrare i shquan emocionaliteti, tė cilin nuk e ndeshim nė veprat e fushave tė tjera shkencore. Gjuha e artit ėshtė gjuhė simbolike, gjuhė emocionuese; gjuha e shkencės ėshtė gjuhė precize dhe joemocionuese; gjuha e letėrsisė ėshtė gjuhė e figurshme, kurse gjuha shkencore ėshtė gjuhė e argumentuar dhe precize; gjuha e shkencės shpreh njė mendim objektiv, kurse gjuha e letėrsisė ka kuptim figurativ dhe fjalėt marrin ngjyrime kuptimore, ajo ėshtė e gjallė, e pasur dhe e larmishme etj.
b;wordpress.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans