als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Perm, nga gulag i frikshm n "mek" t artit e kulturs
sht Moska apo Shn Peterburgu kryeqyteti kulturor i Rusis? Me sa duket as njri as tjetri, t paktn tani q Perm ka shum gjasa q ta mbaj at titull. Ai sht nj qytet me 1 milion banor, pran maleve Urale, q n epokn sovjetike njihej pr kampet
Qielli varet i zymt dhe i vrenjtur mbi qytet. Diku n gjirin e tij ndodhet nj godin edhe m gri, q sht unike n t gjith Rusin. Ai sht i vetmi Muze i Gulagve (kampeve t puns n epokn sovjetike) n tokn ruse. Kur e sheh, apo kur je brenda tij e ke t pamundur q t mos prndiqesh nga hijet dhe dhimbjet q jan konsumuar npr qelit dhe muret e kampit. Brenda tyre duket sikur tmerri nuk ka mbaruar... Zra t mistershm fantazmash mund t dgjohen ndrsa rnkojn. Jan zra q vijn nga nj tjetr bot, sikur t kishin dal nga faqet e romanit t Dostojevskit "Shnime nga shtpia e t vdekurve". Kjo sht vetm nj pjes e mizerjes dhe vuajtjes s gjat q kan prjetuar rust gjat shekullit t kaluar. Por disa nga zrat nuk vijn nga e kaluara, por nga e tashmja e nj vendi q ndodhet pran muzeut. sht nj spital psikiatrik q ndodhet jo larg ish-gulagut. Kjo situat gjysm dramatike dhe gjysm fantazmagorike zakonisht vazhdon gjat gjith nats, derisa drita e par e dits shfaqet n horizontin e qytetit t Permit. Pikrisht n kt moment, kur nata ndahet nga dita, qyteti n Urale, qendra m e madhe ruse n kontinentin europian, q e ka marr emrin nga nj periudh gjeologjike 251 milion vjet m par, nis t shndris e ti prkas dits. Q prej disa kohsh ky qytet po gatitet q t lr pas njher e mir kapitujt e errt t historis s tij, t rizgjohet dhe t shndrrohet nga qytet i errsirs dhe vdekjes n nj qytet t kulturs, madje asaj ndrkombtare. Muzeu i Gulagut sht vetm nj pik e errt e qytetit, sepse ai ndrkoh sht i pajisur edhe me galeri arti, ndrtesa t epoks s Stalinit, q jan shndrruar n muze dhe nj teatr i famshm baleti ndrtuar mbi grmadhat e fabrikave t armve. Perm sht nj qytet me nj t kaluar famkeqe dhe me nj t ardhme, sipas t gjitha gjasave shum m t mir. Me historin e tij lidhen tri emra: ai i nj shkrimtari t madh rus, emri i carit t fundit dhe ai i nj aktivisti hebre t t drejtave t njeriut. Pr t tre burrat e siprprmendur, Perm ishte nj ankth i tmerrshm, sinonim i gjithkaje t lig n Bashkimin Sovjetik. Ata psuan vuajtje fizike n kt qytet, q ishte bastioni i fundit para Siberis. Anton Chekhov shkoi aty n vitin 1890 dhe 10 vjet m von e prdori kt aventur t tij si frymzim pr t prshkruar qytetin e vogl e t errt n dramn e tij "Tri motrat", nj vend ku njerzit jan t dshpruar pr t ikur larg.
Duka i Madh, Mikhail Aleksandrovi, antar i dinastis Romanov dhe nj trashgimtar i mundshm i fronit, ndryshe nga dramaturgu i famshm nuk erdhi n kt qytet n mnyr t vullnetshme. Ai u drgua n Perm pas Revolucionit Rus dhe u ekzekutua n vitin 1918 nga bolshevikt fal nj "tentative arratisje". Pas ksaj, partia urdhroi edhe ekzekutimin e gjith familjes s romanovve.
N fillim t vitit 1980, Natan Sharansky, q m pas u b zvendskryeministri i Izraelit, u mbajt n gulagun e qytetit pr 6 vjet pas akuzs pr spiunazh. Kampi ku ai qndroi ishte i rrethuar me tela me gjemba, ndrkoh q ai qndroi pr m t shumtn e viteve n nj qeli t izoluar nga pjesa tjetr e bots, n t ciln ai kishte n dor vetm nj libr lutjesh. Perm ishte nj qytet ku nuk lejoheshin vizitort e huaj deri n fund t Lufts s Ftoht. Askush nuk duhet t shihte as gulagt, as fabrikat n t cilat prodhoheshin armatime, tanke dhe raketa. Madje, edhe n vitin 1990, qyteti, q pr njfar kohe u quajt Molotov, sipas emrit t ministrit t Jashtm t Stalinit, nuk ishte i hapur krejtsisht pr t huajt dhe pr t tjert ai vazhdoi t mbeste nj qytet misterioz me nj nam t keq. Po n kt vend shkatrrimi dhe shprbrja e Bashkimit Sovjetik u pasqyrua prmes tmerrit m t madh. Sot, e gjith ajo situat ka ndryshuar, madje n mnyr aq radikale saq pa frik mund t thuash se kemi t bjm me nj revolucion. Revista ruse "Afisha" e shpalli Perm qytetin e vitit. Marat Gelman, 48 vje, i njohur pr nj galeri t famshme q ka n Mosk, thot se Perm do t shndrrohet n "kryeqytetin e ri t kulturs s Rusis", madje kjo mund t jet e vrtet q sot. Ai ia ka kaluar Mosks dhe Shn Peterburgut. Ndrsa n nj shkrim t tijin nj kritik njujorkez e ka quajtur qytetin "shprthim t ngjyrave dhe ideve".
Ata q ecin sot prmes qytetit buz lumit Kamara mund t ndeshen me godina t zna nga firma t rndsishme e filiale t kompanis kulturore me fam botrore q jan n krkim t hapsirave pr t ekspozuar, pr t ngritur galeri arti, apo mund t ndeshen me zyra t mdha arkitektsh q po ia ndryshojn prdit fytyrn qytetit me projektet e tyre q vihen n jet n nj koh rekord. Edhe artistt rus po shkojn gjithnj e m shpesh pr t ekspozuar veprat e tyre n qytetin e Uraleve, si t donin t gjenin nj shkak pr t kundrshtuar imazhin q i dha dikur qytetit ehovi. Po prse vall? far ka ndodhur befas me kt ish-larask t shmtuar, q befas sht shndrruar n nj mjellm t bardh e plot hir? Kush qndron pas mrekullis s Permit dhe far msimi i jep ky qytet qyteteve t tjera t zymta e industriale t kontinentit? Zyra e guvernatorit ndodhet n qendr t qytetit. Brenda saj vjen era dyll. Ambientet jan t gjelbruara dhe plot drit. Edhe pse tek-tuk pr kujtim jan ln npr mure fotot t ish-Bashkimit Sovjetik, guvernatori q ndodhet n zyrn n katin m t lart t godins nuk i prket asaj periudhe t errt. Oleg Chikurnov sht nj njeri q i prket bots dhe ka par shum bot me sy. Pr ndryshimin e qytetit ka thirrur urbanistt dhe arkitektt m t mir francez. Ai vet ka studiuar ligje dhe ka nj doktoratur n ekonomi. Para se t merrte detyrn ka qen prfaqsues i Rusis n Zvicr, si dhe ka pasur nj karrier t suksesshme si biznesmen. Mnyra se si ai e menaxhon punn nuk sht aspak e zakonshme. Ai u b guvernator n vitin 2005 dhe krkoi q ti bnin nj raport shum realist pr ant pozitive dhe negative t Permit. Raporti kuptohet q nxori n pah nj qytet me shum probleme t mbarsura nga e kaluara, por edhe t kultivuara gjat viteve t vshtira t tranzicionit. Me pak fjal, qyteti me mbi 1 milion banor ndodhej n prag t shkatrrimit fizik dhe shpirtror. Fabrikat e tij ishin shndrruar n grumbuj t mdhenj skrapi, godinat e tjera t qytetit ishin rrjepur dhe n t nuk gjeje dot asnj restorant, apo kafene t hairit. Imazhi i qytetit ishte ai i nj ish-gulagu q zor se do t mund t bnte pr vete ndonj kmb turisti. Ai ndodhet 2 zona ore larg Mosks. E vetmja gj e mir pr qytetin sht natyra e tij, me lumin me uj t kthjellt e malet e bukur q e rrethojn. Ajo q guvernatori kuptoi q n fillim ishte q n kt qytet duheshin br disa ndryshime shum radikale dhe se atij i duhej dhn menjher nj identitet postsovjetik. Aty duhet t krijoheshin atraksione t tilla q ta bnin unik n t gjith Rusin. Pr kt, guvernatori bri nj plan shum ambicioz. "Planet tona ishin mjaft t shtrenjta dhe krkonin shum para dhe mbi t gjitha ishin afatgjata. Ne na duhej nj plan m i shpejt. Kshtu vendosm q kt qytet q simbolizonte gjrat m t errta t regjimit sovjetik ta shndrronim n nj qytet avangard t artit dhe kulturs n Rusi e m gjer dhe e gjith kjo me investime shum t arsyeshme. Kshtu, pak nga pak qyteti u shndrrua n nj qendr q thithte mendjet m t ndritura t kulturs. Ky ishte vizioni yn". Guvernatori ua bri interesante planet e tij disa njerzve t pasur t qytetit, por edhe t mbar vendit. N kto projekte, q vazhdojn edhe sot e ksaj dite, investohen shum pak para publike. Sot, ky projekt sht nj sukses i vrtet. Kshtu, kompleksi m i bukur muzeor n qytet sht ndrtuar mbi grmadhat e nj uzine t prodhimit t armatimeve. Ai kryesisht ekspozon pjes t s kaluars s qytetit dhe mund ta cilsosh nj varrez t vrtet t Lufts s Ftoht. Ideja e transformimit kishte t bnte me shndrrimin e armve n art. Ky kompleks muzeor ka shum salla e ambiente dhe sht shndrruar ndr nj nga m t preferuarit e artistve rus dhe t huaj pr t ekspozuar punimet e tyre. sht i uditshm q n kt qytet arti shprtheu edhe n epokn e sundimit t Ivanit t Tmerrshm. N shekullin e 16-t cari i dha dor t lir n Siberi familjes Stroganov e shquar pr mbshtetjen q i jepte vazhdimisht artit dhe artistve. Si tradit, baleti i Permit vazhdoi t mbijetonte edhe gjat Lufts s Dyt Botrore. Por gjithmon karakteristike ka qen ecja paralele q kan br tradita me modernen. Ndryshe nga shum pushtetar rus, guvernatori i Permit nuk sht nj antar i Partis s Putinit dhe kjo sht nj nga arsyet q ai prballet vazhdimisht me rrezikun e zvendsimit, megjithat ai sht betuar q t luftoj vazhdimisht pr nj individ e shoqri me mendje t hapur dhe q nuk vihet n lvizje nga frika, por nga kreativiteti.
shqip
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn