als_Latn uzn_Latn ron_Latn
E DREJTA NATYRORE
E drejta natyrore rrjedh nga ideja e nj� t� drejte, e cila nuk �sht� rezultat i autoritetit njer�zor, vjen para t� drejt�s pozitive t� vendosur nga njeriu, dhe legjitimon t� par�n. Ajo k�rkon nga ēdo instanc� shtet�rore dhe nga ēdo individ detyrime t� pakusht�zuara. Le t� shikojm� n� vazhdim dy p�rkufizime tipike fjalori:
P�rkufizim fjalori "E drejta natyrore"
E drejta natyrore (I) (lat. jus naturale) N� filozofin� juridike, e drejta mbishtet�rore dhe mbipozitive, e cila nuk mb�shtetet n� ligjet e nxjerra dhe formuara nga njeriu, dhe q� n� rrethana t� caktuara mund t� jet� n� kund�rshtim me t� drejt�n shtet�rore (e drejta e v�rtet�, e drejta natyrore).
(...) E drejta natyrore, si e drejt� e arsyeshme (...) haset qysh n� filozofin� antike, pastaj p�rs�ri n� Epok�n e Re (Rilindje, Barok dhe Iluminiz�m). E drejta natyrore, sot �sht� b�r� fush� e veēant� akademike, duke synuar t� b�het filozofi juridike, madje si baz� p�r sisteme t� m�dha juridike (Grocius, Pufendorf), p�r teorin� e marr�veshjes shtet�rore dhe shoq�rore, e n� k�t� m�nyr� edhe e shtetit kushtetues, p�r humanizimin e t� drejt�s penale (...) si dhe p�r pozitivimin e t� drejtave t� njeriut dhe n� k�t� m�nyr� p�r shtetin liberal.
(...) Keqp�rdorimi i s� drejt�s pozitive shtet�rore n� shek. XX pas vitit 1945, ka ēuar n� ringjalljen e antropologjis� filozofike dhe "rikthimit t� s� drejt�s natyrore".
E drejta natyrore (II)
T�r�sia e t� drejtave t� lindura dhe t� bazuara n� qenien dhe natyr�n e ēdo njeriu. Ēdo njeri ka t� drejta t� barabarta natyrore (p.sh. t� drejt�n p�r jet� dhe pacenueshm�ri fizike apo p�r liri personale), pavar�sisht nga gjinia dhe mosha e tij, q�ndrimi i tij n� shoq�ri, koha, vendi dhe rendi shtet�ror n� t� cilin jeton ai. T� drejtat natyrore jan� t� drejta para- dhe mbishtet�rore, dhe p�r k�t� arsye t� drejta t� patjet�rsueshme, t� "p�rhershme"; ato ndryshojn� nga ligjet dhe normat e tjera juridike, historikisht t� ndryshueshme, t� vendosura nga shteti (e drejta pozitive), dhe k�rkojn� nj� cil�si m� t� lart� juridike se k�to t� fundit.
Rr�nj�t e ides� s� t� drejtave natyrore gjenden n� antikitetin grek; ajo gjendet psh. qysh n� filozofin� e disa sofist�ve (shek. V dhe IV p.l.K.), nga Platoni (427-347 p.l.K.) dhe Aristoteli (384-322 p.l.K.), �sht� zhvilluar veēan�risht nga Stoa (q� nga shek. III p.l.K.) dhe p�rkrah�sit e tyre grek� dhe romak�, si dhe nga Ciceroni (106-43 p.l.K.), Seneca (viti 4. p.l.K. deri n� vitin 65. p.K.) dhe nga Epikteti (50-138 p.K.).
N� filozofin� e krishter� dhe teologjin� mesjetare, veēan�risht n� at� t� Sh�n Thoma Akuinit (1225-74) dhe skolastik�ve t� tjer�, t� drejtat natyrore konsideroheshin si rrjedhoj� e t� drejt�s s� Zotit q� ndikon te njeriu.
Dometh�nien politike, t� drejtat natyrore e fituan n� koh�n e iluminizmit (shek. XVII/XVIII). Teoria mbi t� drejtat natyrore, e zhvilluar nga J. Altusius(1557-1638) dhe H. Grocius (1583-1645), dhe e plot�suar si teori e t� drejtave natyrore, t� cilat bazohen n� natyr�n e arsyeshme t� njeriut (t� drjtat e arsyes) nga S. Pufendorf (1632-94), K. Tomasius (1655-1728), K. Volf (1679-1754), Zh.Zh.Ruso (1712-78), I. Kant (1724-1804) etj., sh�rbente p�r argumentimin filozofik t� Revolucionit Francez (1789) dhe revolucioneve t� tjera "borgjeze" t� shek. XVIII dhe XVIII. Ajo u b� mjet mbrojtjeje i borgjezis� n� luft�n e saj kund�r sistemit shoq�ror feudal (Feudalizmit) dhe shtetit absolutist (Absolutizmit), si dhe mbrojt�se e shtetit juridik. T� drejtat natyrore fitojn� form�n e tyre konkrete n� t� drejtat themelore njer�zore dhe civile, n� t� cilat bazohet shteti juridik i koh�s s� re.
B�het e qart� se t� drejtat e njeriut rrjedhin nga kjo tradit�. Teoria racionaliste dhe iluministe e t� drejtave natyrore, kulmin e saj e p�rjetoi n� shek. XVII dhe XVIII. N� shek. XIX dominonte l�vizja e kund�rt e teoris� s� t� drejtave natyrore, pozitivizmi juridik, i cili thot�, se vlen vet�m e drejta pozitive (ligjore), pavar�sisht nga dometh�nia e saj. P�r t� dyja drejtimet flasin argumente t� mjaftueshme. Megjithat�, ato fshehin edhe rreziqe n� vetvete. P�raf�rsisht, ato mund t� paraqiten si m� posht�:
Teoria e s� drejt�s natyrore
1-Ekziston nj� e drejt� e mbirenditur dhe gjitmon� e vlefshme natyrore, e cila q�ndron mbi normat e legjitimuara.
2-Teoria klasike e t� drejtave natyrore absolutizon p�rmbajtjen juridike
3-Ekzistojn� pra parime juridike, t� cilat jan� m� t� forta se ēdo vendim juridik, k�shtu q� ligjet q� i kund�rshtojn� ato, jan� t� pavlefshme. K�to parime, ndryshe quhen e drejta natyrore apo e drejta e arsyes. Natyrisht se edhe k�to parime, nganj�her� p�rmbajn� n� vetvete dyshime. Megjithat�, n�p�rmjet angazhimeve disashekullore, �sht� arritur t� p�rpunohet me nj� pajtueshm�ri t� gjer� nj� pjes� p�rb�r�se e q�ndrueshme, dhe t� p�rmblidhet n� t� ashtuquajtur�n: Deklarata p�r t� Drejtat e Njeriut dhe t� Drejtat Civile."
4-Gjykat�si ka t� drejt� t'i jap� p�rpar�si gjykimit t� tij t� arsyesh�m para ligjit t� shkruar.
5-Rrezik: Pasiguria juridike, veprimet arbitrare
Pozitivizmi juridik
1-E drejta rrjedh nga normat e legjitimuara, pa marr� parasysh p�rmbatjen e tyre.
2-Pozitivizmi klasik juridik absolutizon form�n juridike.
3-Mbi p�rmbajtjet e s� drejt�s q�ndron politika.
"Edhe e drejta m� e ul�t ligjore duhet t� njihet si e detyrueshme, me kusht q� ajo formalisht t� jet� krijuar n� m�nyr� korrekte."
[Karl Bergbohm, Jurisprudenz und Rechtsphilosophie, 1892]
"Ėsht� e paanulueshme e v�rteta, sipas s� cil�s, ēdo pushtet juridik mund t� vendos� ēdo p�rmbajtje juridike t� d�shirueshme".
4-Gjykat�si �sht� i lidhur ngusht� me ligjet e vendosura nga shteti
.
5-Rrezik: Zbatimi tekstual i ligjeve t� "padrejta" t� nj� diktatori
Pozitivizmi juridik i shek. XIX e konsideronte si hipotetik rastin ekstrem, t� quajtur e drejta "perverse". Por, pik�risht ky rast u shfaq n� diktaturat totalitare dhe fashiste t� shek. XX. Kjo solli edhe rikthimin e s� drejt�s natyrore pas Luft�s s� Dyt� Bot�rore. N� kuadrin e Kombeve t� Bashkuara u b� p�rpjekja p�r pozitivimin e s� drejt�s natyrore n� form�n e t� drejtave t� njeriut. Kjo do t� thot� se u ruajt ideja e ekzistenc�s s� nj� t� drejte t� mbirenditur, e cila duhet t� vlej� p�r t� gjith� njer�zit.
B�het fjal� p�r kompromisin mes pozicioneve ekstreme t� paraqitura m� lart: Natyrisht q� n� radh� t� par� vlejn� ligjet e shkruara. Por zbatimi me ēdo kusht i ligjeve duhej gjithashtu t� pengohej. Ėsht� detyr� e secilit mosrespektimi i ligjeve, t� cilat jan� n� kund�rshtim me drejt�sin�. Ēfar� duhet n�nkuptuar me fjal�n "drejt�si", kjo vjen para s� gjithash nga dokumentet e njohura nd�rkomb�tare, e sidomos nga "Deklarata e P�rgjithshme e t� Drejtave t� Njeriut
dadalos.org
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ron_Latn als_Latn swe_Latn als_Latn als_Latn deu_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn pag_Latn