als_Latn lit_Latn fin_Latn
Si u nda Islami nė dy pjesė, historia e pėrēarjes dhe ku ndryshojnė. Cilat shtete drejtohen nga myslimanėt suni dhe nga shiitėt.
_87474511_2add0d63-c07e-4bfc-a6a3-d36fe7d3f143
Ndarja mes shiitėve dhe sunitėve ėshtė ndarja mė e madhe dhe mė e vjetėr nė historinė e Islamit.
Anėtarė tė dy sekteve kanė bashkė-ekzistuar pėr shekuj me radhė dhe kanė ndarė shumė besime e praktika rrėnjėsore. Por ata ndryshojnė nė doktrinė, rituale, ligje, teologji dhe organizata fetare.
Liderėt e tyre gjithashtu janė shpesh nė konflikt me njėri-tjetrin. Nga Libani dhe Siria deri nė Irak e Pakistan, shumica e konflikteve tė fundit e kanė vėnė theksin te ndarja e sekteve, duke i ndarė dy komunitetet nė dysh.
Kush janė sunitėt?
Pjesa mė e madhe e 1.5 miliard myslimanėve nė botė janė sunitė qė vlerėsohet tė jenė tek 85 deri nė 90%. Nė Lindje tė Mesme, sunitėt pėrbėjnė 90% ose mė shumė tė popullsisė sė Egjiptit, Jordanisė dhe Arabisė Saudite.
Perhapja e myslimaneve sunite ne Lindjen e Mesme
Perhapja e myslimaneve sunite ne Lindjen e Mesme
Sunitė e konsiderojnė veten si dega ortodokse e islamit. Emri Sunni vjen nga fraza Ahl al-Sunnah, qė do tė thotė njerėz tė traditės. Tradita nė kėtė rast i referohet praktikave tė bazuara nė atė qė Profeti Muhamed ka thėnė, ka bėrė, ka pranuar ose ka dėnuar.
Tė gjithė myslimanėt janė tė udhėzuar nga Suneti. Shiitėt gjithashtu udhėhiqen nga dituria e pasardhėsve tė Muhamedit. Jeta sunite ėshtė e udhėhequr nga 4 shkolla tė mendimit juridik, secila prej tė cilave pėrpiqet tė zhvillojė praktika tė ndryshme tė sunetit.
Kush janė shiitėt?
Shiitėt pėrbėjnė rreth 10% tė tė gjithė myslimanėve, dhe globalisht popullsia e tyre ėshtė e vlerėsuar tė jetė 154 deri nė 200 mln.
Perhapja e myslimaneve shiite ne Lindjen e Mesme
Perhapja e myslimaneve shiite ne Lindjen e Mesme
Myslimanėt shiitė janė nė shumicė nė Iran, Bahrein, Azerbajxhan dhe Jemen. Gjithashtu ka komunitete tė mėdha shiitet nė Afganistan, Indi, Kuvajt, Liban, Pakistan, Katar, Siri, Turqi, Arabi Saudite dhe Emirate tė Bashkuara Arabe.
Nė historinė e hershme islamike, shiitėt ishin njė lėvizje, qė fjalė pėr fjalė do tė thotė Shiat Ali ose Partia e Aliut. Ata pretendonin se Aliu ishte pasuesi i ligjshėm i Profetit Muhamed, si lider (imam) i komunitetit mysliman.
Aliu u vra nė vitin 661, pas njė kalifati 5-vjeēar qė u rrėnua nga lufta civile. Djemve tė tij, Hasani dhe Hyseni, iu mohua ajo qė mendohej tė ishte e drejta e tyre legjitime pėr tė qėndruar nė krye tė kalifatit.
Hasani besohet tė jetė helmuar nė vitin 680 nga Muaviyah, kalifi i parė i dinastisė suni, ndėrsa Hyseni u vra nė fushėn e betejės nė vitin 681. Kėto ngjarje rritėn konceptin shiit tė martirizimit dhe ritualet e pikėllimit.
Sot ka tre degė kryesore tė Islamizmit Shiit Zaidėt, Ismailėt dhe Ithna Asharit (Imamėt ose Tė Dymbėdhjetėt). Kėta tė fundit janė grupi mė i madh dhe besojnė se lidershipi, autoriteti shpirtėror dhe udhėzimi hyjnor i Muhamedit i kaluan 12 pasardhėsve tė tij, duke filluar me Aliun, Hasanin dhe Hysenin.
Imami i 12, Muhammad al-Mahdi, thuhet tė jetė zhdukur nga njė shpellė poshtė njė xhamie nė vitin 878. Grupi i Tė Dymbėdhjetėve besojnė se i ashtuquajturi imami i pritur nuk ka vdekur dhe se do tė rikthehet pėr tė vendosur drejtėsinė mbi tokė.
Cili ka qenė roli i sektarizmit nė krizat e fundit?
Nė vendet qė janė qeverisur nga sunitė, shiitėt kanė tendencėn tė pėrbėjnė pjesėt mė tė varfra tė shoqėrisė. Ata shpesh e shohin veten si viktima tė diskriminimit e shtypjes. Ekstremistėt sunitė shpesh i denoncojnė shiitėt si heretikė tė cilėt duhen vrarė.
Sunitet dhe shiitet duke u falur se bashku ne Bejrut
Sunitet dhe shiitet duke u falur se bashku ne Bejrut
Revolucioni iranian i vitit 1979 nisi njė axhendė islamike shiite qė pritej tė ishte njė sfidė pėr regjimet konservatore suite, veēanėrisht nė Gjirin Persik.
Politika e Teheranit pėr mbėshtetjen e milicive shiite dhe partive pėrtej kufijve tė saj u shoqėrua me forcimin e lidhjeve tė qeverive suite dhe grupeve tė tjera.
Nga ndryshojnė besimet e tyre?
Sektet e myslimanėve shiitė dhe sunitė pėrmbajnė njė spektėr tė gjerė doktrinash, idesh dhe shkollash mendimi. Degėt janė nė marrėveshje mbi shumė aspekte tė Islamit, por ka mosmarrėveshje tė konsiderueshme brenda secilit.
Shiitėt e konsiderojnė Aliun dhe liderėt qė erdhėn pas tij si imamė. Shumica e tyre besojnė nė ekzistencėn e 12 imamėve, i fundit i tė cilėve besohet tė jetė zhdukur nė shekullin e 9 nė Irak, pas vdekjes sė tė atit tė tij. Shiitėt e njohur si Tė Dymbėdhjetėt e parashikojnė rikthimin e tij si Mesiah.
Pėr shkak tė rrugėve tė ndryshme qė dy sektet kanė marrė, sunitėt theksojnė fuqinė e Zotit nė botėn materiale, ndonjėherė duke pėrfshirė edhe sferėn publike dhe politike, ndėrsa Shiitėt vlerėsojnė martirizimin dhe sakrificėn.
Familja mbretėrore saudite, qė praktikon ritualet e islamit tė njohur si vehabizmi, kontrollojnė tempujt mė tė shenjtė tė Islamit, Mekėn dhe Medinėn.
Karbala, Kufa dhe Naxhaf nė Irak shihen si vendet e shenjta tė shiitėve. Arabia Saudite dhe Irani, fuqitė dominuese sunite dhe shiite nė Lindjen e Mesme, shpesh marrin krahė tė kundėrta nė konfliktet rajonale.
Nė Jemen, rebelėt shiitė nga veriut pėrmbysėn njė qeveri tė dominuar nga sunitėt.
Nė Siri, ku shumica janė sunite, sekti shiit i Presidentit Bashar al-Assad, qė ka dominuar pėr kohė tė gjatė qeverinė, ėshtė nė pushtet prej njė lufte tė gjatė e tė pėrgjakshme civile.
Nė Irak, marrėdhėniet e kėqija mes qeverisė shiite dhe komuniteteve sunite kanė qenė tė dobishme pėr fitoret e Shtetit Islamik.
Sot, shumica e konflikteve nė rajon kanė tone tė forta sektare.
Nė Siri, trupat iranianė, luftėtarėt e Hezbollahut dhe milicitė shiite tė mbėshtetura nga Irani kanė ndihmuar qeverinė e udhėhequr nga shiitėt pėr tė thyer dominancėn suite.
Grupet xhihadiste suite, pėrfshi dhe Shtetin Islamik, nga ana tjetėr kanė pasur nėn shėnjestėr shiitėt sirianė dhe irakienė./Pėrshtatur nga BBC dhe NYT/Tirana Observer
als_Latn cat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn