als_Latn bos_Latn ron_Latn
Shkenca, evolucioni dhe kreacionizmi /.
Shkenca, evolucioni dhe kreacionizmi /.
Zbulimi dhe kuptimi i proceseve te evolucionit perfaqeson nje nga arritjet me te medha ne historine e shkences. Evolucioni shpjegon ne menyre te suksesshme diversitetin e jetes ne Toke dhe eshte konfirmuar vazhdimisht nepermjet vezhgimeve dhe eksperimenteve ne nje spekter te gjere te disiplinave shkencore.
Shkenca e evolucionit eshte thelbi i biologjise moderne. Ka hapur deren e nje lloji te ri mjeksie, agrikulture dhe kerkimeve mjedisore qe kane cuar ne zhvillimin e teknologjive qe mund te ndihmojne ne luftimin e semundjeve.
Si funksionon shkenca?
-Studimi i evolucionit sjell shembuj te shkelqyer se si shkencetaret e bejne punen e tyre. Ata vezhgojne natyren dhe bejne pyetje te testueshme rreth botes natyrore, i testojne keto pyetje nepermjet eksperimenteve dhe vezhgimeve te reja dhe ndertojne shpjegimet per evolucionin te mbeshtetura ne prova. Nderkohe qe shkencetaret arrijne rezultate te reja nga gjetjet e tyre, ata vazhdojne te rafinojne idete e tyre. Shpjegimet ndonjehere pershtaten dhe disa here te tjera refuzohen kur provat kundershtuese dalin ne drite.
Disa shpjegime shkencore (hipotezat) jane kaq te mirendertuara sa asnje prove e re nuk do te bjere ne kundershtim me to. Shpjegimet kalojne ne stadin e teorise shkencore. Ne gjuhen e perditshme fjala "teori" nenkupton "spekulim", por jo ne shkence. Ne shkence fjala "teori" i referohet nje shpjegimi te kuptueshem te nje karakteristike te rendesishme te natyres te mbeshtetur nga shume fakte te mbledhura gjate kohes. Teorite lejojne qe shkencetaret te bejne parashikime per fenomenet e pazbuluara akoma.
Nje shembull i mire eshte teoria e gravitetit. Pas qindra vezhgimeve prej qindra vjetesh dhe eksperimentesh faktet thelbesore te gravitetit u arrit te kuptoheshin. Teoria e gravitetit eshte nje shpjegim i ketyre fakteve thelbesore. Shkencetaret e perdorin teorine per te bere parashikime se si graviteti do te funksionoje ne rrethana te ndryshme. Parashikime te tilla jane verifikuar nga eksperimente te panumerta, duke e konfirmuar akoma me tutje teorine. Teoria e evolucionit ka te njejten mbeshtetje ne vezhgime, eksperimente dhe prova te konfirmuara, ashtu si edhe graviteti.
-Teoria e evolucionit eshte testuar dhe konfirmuar vazhdimsht.
Te gjithe e dime nga eksperienca jone se tiparet biologjike kalojne nga prinderit tek femijet. Kjo eshte baza e evolucionit. Ndonjehere disa tipare ndryshojne midis gjeneratave. Nese nje tipar i ri rezulton ne nje pasardhes qe eshte me i suksesshem ne mjedisin perreth dhe prodhon pasardhes trashegojne tiparin e tij, atehere ai tipar behet me i shperndari pergjate kohes. Nese tipari i ri i ben pasardhesit me pak te afte per te mbijetuar dhe duke lene keshtu me pak pasardhes, atehere tipari i ri tenton te zhduket nga ekzistenca. Perzgjedhja natyrore eshte procesi, nepermjet te cilit disa tipare kane sukses, ndersa disa te tjere deshtojne ne mjedisin, ku organizmi jeton. Per cdo lloj jete qe shohim sot ka shume lloje te tjera qe nuk kane qene te suksesshem dhe si rezultat jane zhdukur.
-Te dhenat fosile.
Koncepti i evolucionit mbeshtetet nga gjetjet e fosileve ne shtresat e gureve ne epoka te ndryshme te historise se Tokes. Ne pergjithesi, fosilet qe ngjajne me shume me format e sotme te jetes gjenden ne shtresa me te reja te gureve, ndersa shume fosile qe vetem per se largu ngjajne me format e jetes sot gjenden ne shtresa te vjetra te gureve. Duke u bazuar ne gjetje te tilla natyralistet propozuan se shpecjet ndryshojne ose evoluojne pergjate kohes. Perzgjedhja natyrore eshte identifikuar si forca drejtuese pas ketyre ndryshimeve dhe qe atehere shkencetaret kane gjetur nje numer shume te madh te fosileve ne shtresat e gureve te epokave te ndryshme qe vazhdimisht konfirmojne ndryshimet ne format e jetes te parashikuara nga teoria e evolucionit.
-Hulumtimet per ADN-ne.
Biologjia molekulare dhe gjenetika kane treguar se si evolucioni funksionon ne nivelin molekular. Gjenetika ishte panjohur kur evolucioni dhe perzgjedhja natyrore u propozua fillimisht me 1859. Ajo ka treguar se tiparet kalohen nga prindi tek pasardhesi nepermjet ADN-se, nje molekule qe ndodhet ne te gjitha qeniet e gjalla dhe drejton qelizat se si do te rriten dhe sa here do te riprodhohen. Studimet per ADN-ne mbeshtesin gjetjet nga fusha e tjera te shkences. Pershembull, specjet qe duken me pak te ngjashme nga pozicionet e tyre ne te dhenat fosile jane gjetur te kene me shume ndryshime ne ADN-ne e tyre se sa specjet qe shfaqen me te ngjashme ne te dhenat fosile.
(Krahasimi i sekuences se ADN-se se gjenit te njeriut dhe shimpanzese qe kodon hormonin leptine, i cili perfshihet ne metabolizmin e yndyrave, tregon vetem pese diferenca ne 250 nukleotide. Aty ku sekuenca e njeriut dhe e shimpanzese ka dallim nukleotidi korrespondues tek gorilla mund te perdoret per te derivuar nukleotidin qe me shume mundesi ekzistonte ne parardhesin e perbashket te njeriut, shimpanzese dhe gorilles. Ne te dyja rastet nukleotidet e gorilles dhe njeriut perputhen, ndersa ne dy raste te tjera sekuencat e gorilles dhe te shimpanzese jane te njejta. Parardhesi i perbashket i gorilles, shimpanzese dhe njeriut ka shume mundesi te kene patur nukleotidin qe eshte i njejte ne dy apo tre organizma moderne te kohes se sotme per shkak se kjo do te kerkonte vetem nje ndryshim te ADN-se ne vend te dy te ndryshimeve).
Origjina e perbashket.
Ka struktura dhe sjellje te perbashketa midis shume specjeve. Nje person shkruan, nje lope ecen, nje balene noton dhe nje lakuriq nate fluturon me nje strukture te ndertuar nga kockat qe jane te ndryshme ne detaje, por shume te ngjashme me njera-tjetren. Kur fosilet krahasohen me njeri-tjetrin ne strukture dhe moshe behet e qarte se nje specje paraardhese i dha jete nje grupi tjeter specjesh pasardhese me te njejtin rregullim te kockave te gjymtyreve. Ashtu sic kane treguar vazhdimisht gjetjet e reja se per cdo dy specje qe jetojne sot, linja e tyre evolucionare mund te gjurmohet mbrapa ne kohe deri kur dy linjat nderpriten ne nje paraardhes te perbashket.
Te dhenat fosile, hulumtimi i ADN-se, provat se specjet kane parardhes te perbashket dhe gjetje te tjera perbejne provat derrmuese se evolucioni nepermjet perzgjedhjes natyrore eshte menyra se si jeta ne Toke eshte shperndare dhe u be kaq e shumellojshme.
Perktheu: Genti M
Permbledhje e librit me 89 faqe te publikuar nga "Akademia Kombetare e Shkencave" ne Shtetet e Bashkuara.
http://www.nap.edu/read/11876/chapter/1#viii
Anon
- Even the most expensive clock still shows sixty minutes in every hour. - yidish proverbs
472
-
Re: Shkenca, evolucioni dhe kreacionizmi /.
excommunicated
- A te pelqejne Lepurat?
Asgje nuk eshte e parashikueshme, gjithcka eshte surpriz. Gjithcka eshte e parashikueshme, asgje nuk eshte surpriz
504
-
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mri_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn grn_Latn ceb_Latn eng_Latn unk unk als_Latn eng_Latn mri_Latn als_Latn unk unk