als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Enciklopedia online dhe domethėnia e sė vėrtetės
Pika e parė: verifikueshmėria
Nė shkujdesjen e pėrgjithshme, enciklopedia e shkruar nga komuniteti Wikipedia ka ripėrcaktuar pėrdorimin rėndom tė pranuar tė fjalės "e vėrtetė". Pse duhet tė na interesojė? Pse artikujt e Wikipedia janė rezultatet qė shfaqen tė parėt ose tė dytėt nė pjesėn mė tė madhe tė kėrkimeve nė internet. Nėqoftėse shtypni "hekur" nė Google dhe artikulli i Wikipedia lidhur me elementin kimik ėshtė rezultati i parė; artikulli i saj lidhur me Kryqet e hekurt ėshtė i pari kur fjalė pėr t'u kėrkuar janė "kryqe hekuri". Algoritmet kėrkimore tė Google e klasifikojnė njė faqe, duke u bazuar pjesėrisht mbi numrin e herėve nė tė cilėn ėshtė linkuar; njerėzit lidhen me artikujt e Wikipedia shumė shpesh. Kjo nėnkupton se pėrmbajtja e kėtyre artikujve ėshtė vėrtet e rėndėsishme. Standardi pėrfshirės i Wikipedia - ēfarė ėshtė dhe ēfarė nuk ėshtė - influencojnė punėn e gazetarėve, tė cilėt vazhdimisht i lexojnė artikujt e Wikipedia dhe pastaj ua pėrsėrisin pėrmbajtjen si "sfond" pa u shqetėsuar qė t'i pėrmendin. Kėto standarde influecojnė studentėt, kėrkimet e tė cilėve mbi shumė argumenta fillojnė (dhe shpesh pėrfundojnė) me Wikipedia dhe kėto standarde tė influencojnė edhe ty, i dashur lexues, nė kėtė ēast tė saktė.
Shumė njerėz, sidomos akademikė, kanė argumentuar qė artikujt e Wikipedia nuk janė tė besueshėm, pasi janė shkruar dhe dėrguar nga vullnetarė dhe nuk i janė nėnshtruar kurrė njė rishikimi nga ana e ekspertėve. Megjithatė, disa studiues kanė demostruar se artikujt janė jashtėzakonisht tė saktė. Arsyeja qėndron nė faktin qė komuniteti Wikipedia me mė shumė 7 milion pėrdorues tė regjistruar ka evoluar nė mėnyrė organike njė seri politikash dhe procedurash pėr tė larguar gabime dhe fallsifikime. Veē kėsaj, kjo tregon rritjen eksplozive tė Wikipedia: nėqoftėse gjėrat qė ndodhen tė mos i dukeshin "mjaftueshmėrisht tė vėrteta" pjesės mė tė madhe tė lexuesve, kėto nuk do tė vazhdonin tė ktheheshin sėrish nė tė. Kėto politika janė bėrė kontrata sociale pėr ushtrinė e Wikipedia nė vullnetarė nė dukje sypafjetur. Falė tyre, informacioni falls nė pėrgjithėsi zhduket me shpejtėsi. Por si ia bėn populli i Wikipedia tė vendosė se ēfarė ėshtė e vėrtetė dhe ēfarė jo? Mbi ēfarė bazohet epistemologjia e saj? Ndryshe nga sa ndodh nė matematikė apo nė shkencė, "wiki-vėrtetėsia" nuk bazohet mbi parime si vijueshmėria apo vėzhgueshmėria. Nuk bazohet as edhe mbi ndjenjėn e pėrbashkėt apo mbi pėrvojėn e drejtpėrdrejtė.
Wikipedia ka evoluar njė seri standardesh epistemologjike rrėnjėsisht tė ndryshme: standarde qė nuk janė veēanėrisht habitės duke parė qė uebsajti i ka rrėnjėt e tij nė njė komunitet tė bazuar mbi uebin, por kjo duhet t'u interesohet atyre prej nesh, tė ngjitur pas nocioneve tradicionale tė sė vėrtetės dhe saktėsisė. Nė Wikipedia e vėrteta objektive nuk ėshtė pastaj dhe aq e rėndėsishme. Ajo qė e bėn njė fakt apo njė pohim tė pėrshtatshėm pėr pėrfshirjen, ėshtė fakti qė ėshtė shfaqur nė botime tė tjera, mė mirė nėqoftėse janė tė shkruajtura nė anglisht dhe tė vjetshme falas online. "Pragu pėr pėrfshirjen nė Wikipedia ėshtė verifikueshmėria, jo e vėrteta", pėrcakton politika zyrtare e Wikipedia lidhur me argumentin. Verifikueshmėria ėshtė njė prej tri politikave kyēe tė Wikipedia; kjo ėshtė kodifikuar nė gusht tė vitit 2003. Dy tė tjerat janė "asnjė kėrkim origjinal" (dhjetor 2003) dhe "pikėpamje neutrale", qė projekti Wikipedia ka trashėguar nga Nupedia, njė enciklopedi e lirė e mėparshme e bazuar nė ueb e shkruar nga vullnetarė, qė ka ekzistuar nga marsi 2000 deri nė shtator 2003 (politika NPOV e Wikipedia ėshtė kodifikuar nė dhjetor 2001).
Kėto politika e kanė bėrė Wikipedia njė lloj agoraje akademike, nė tė cilėn personat e tė dyja palėt politike mund tė diskutojnė nė mėnyrė racionale pozicionet e tyre, tė gjejnė njė terren tė pėrbashkėt dhe t'i dokumentojnė pa emotivitet diferencat e tyre. Wikipedia ka pasur sukses sepse politikat e saj kanė funksionuar. Ndryshe nga artikujt e Wikipedia, ato tė Nupedia qenė shkruar e kontrolluar nga ekspertė, por qenė tė pakėt ata qė qenė shkruar dhe kontrolluar prej tyre. Sigurisht, disa donin tė shkruanin kėrkimet e tyre, por Larry Sanger, drejtori i Nupedia, i ka dhėnė fund menjėherė kėsaj praktike. "Kam thėnė 'nėqoftėse nuk ėshtė rishikuar nga ekspertė tė rėndėsishėm, atėhere nė praktikė po propozohemi si burim parėsor lajmesh, informacionesh origjinale dhe nuk jemi tė pėrgatitur pėr kėtė", ka kujtuar Sanger (i cili, nė mėnyrė pak a shumė ironike, ka qenė vetė njė asistent universitar filozofie dhe si stazhier ka qenė epistemolog) duke u folur shokėve tė tij tė Nupedia.
Duke u penguar ekspertėve tė shkruajnė punėt e tyre dhe duke mos pasur stimulues pėr tė shkruar pėr asgjė tjetėr, Nupedia ėshtė gjendur nė vėshtirėsi. Kėshtu Sanger dhe Jimmy Wales, themeluesit e Nupedia, kanė vendosur tė tentojnė njė politikė ndryshe nė njė uebsajt tė ri, tė cilin e kanė lanēuar mė 15 janar 2001. Kanė adoptuar teknologjinė e saposhpikur "wiki", duke i mundėusar kujtdo qė tė kontribuojė nė ēdo artikull apo pėr tė krijuar njė tė re pėr ēfarėdo argumenti, thjesht duke klikuar "Edit this page" (modifikoje kėtė faqe). Shumė shpejt Wikipedia u pushtua nga promotorė hipotezash ekstravagante dhe idesh tė habitshme, duke i shtrėnguar vullnetarėt e uebsajtit tė ri tė harxhojnė njė pjesė tė mirė tė kohės duke i riparuar dėmet: tė detyruara jo vetėm punės sė pafajshme tė tė pamaturve apo tė tė zhgėnjyerve (njė studim i kohėve tė fundit i botuar nė Communications of the Association for Computing Machinery, ka gjetur se 11 pėrqind e artikujve tė Wikipedia janė dėmtuar tė paktėn njė herė).
Po si ia bėnin redaktorėt vullnetarė tė Wikipedia tė thonin nėse diēka ishte e vėrtetė? Zgjidhja ishte ajo qė t'u shtonin referime dhe shėnime artikujve, "jo pėr tė ndihmuar lexuesin, por pėr tė pėrcaktuar shkallėn e kėnaqėsisė bashkėpunėtorėve (tė tjerė)", shpjegon Sanger, i cili e ka lėnė Wikipedia pėrpara se tė adoptohej politika e verifikueshmėrisė (Sanger dhe Wales, qė tani ėshtė President i Merituar i Wikipedia Foundation, janė pėrplasur lidhur me rolin aktiv qė ka pasur Sanger nė krijimin e Wikipedia). Sot Sanger ėshtė krijuesi dhe drejtori i Citizendium, njė alternativė ndaj Wikipedia e pėrpunuar pėr tė nėnvizuar papėrshtatshmėrinė e "besueshmėrisė dhe cilėsisė" sė tij. Verifikueshmėria ėshtė vėrtet njė kriter pėr autoritetin: jo atė tė sė vėrtetės, por tė botimeve tė tjera. Vėrtet, ēdo botim tjetėr. Nė kėto ditė ėshtė e lehtė qė informacioni i shtuar nė Wikipedia pa njė kontroll tė pėrshtatshėm ėshtė goditur nga njė shenjė me njė "citim tė nevojshėm: nga njė prej redaktorėve tė vetėemėruar tė Wikipedia. Provoni ta hiqni shenjėn dhe dikush tjetėr do ta rivendosė. Mbajeni dhe mund tė ndodhesh ballė pėrballė me njė tip tjetėr autoriteti: njė prej 1500 administratorėve nė gjuhėn angleze tė Wikipedia, qė kanė mundėsinė tė vėnė mbrojtje gjithnjė e mė kufizuese mbi faqet e pėrmbajtjeve nė tė cilat rregullat injorohen. Pėr tė qenė tė ndershėm, politika e verifikueshmėrisė sė Wikipedia pėrcakton se "artikujt duhet tė bazohen mbi burime tė besueshme tė botuara nga tė tretė", qė aderojnė nė politikėn NPOV tė Wikipedia. Nė pėrgjithėsi duhet tė shmangen artikujt e botuara nga vetė autorėt dhe dekurajohen burimet joanglezė, nėqoftėse janė tė disponueshėm, pasi qė shumė prej njerėzve qė lexojnė, shkruajnė e modifikojnė En. Wikipedia (versioni anglisht i Wikipedia) mund tė lexojnė vetėm nė anglisht.
Kur kėrkohet tė kuptohet Wikipedia ndodh njė gjė interesante: sa mė shumė zhytesh thellė, aq mė shumė gjėja bėhet e deformuar
Maoizėm dixhital
Nė njė ese tė vitit 2006 nė uebsajtin e teknologjisė e tė kulturės Edge.org, futuristi Jaron Lanier e ka quajtur Wikipedia njė shembull "maoizmi dixhital": njerėzimi ka arritur nė njė rol masiv funksional. Lanier ėshtė shtyrė tė shkruajė pėr Wikipedia pasi dikush ka vazhduar tė modifikojė njė faqe tė tij nė Wikipedia pėr tė thėnė se ai ishte regjisor. Lanier pėrshkruhet si "computer scientist, kompozitor, artist viziv dhe autor". Ėshtė i zoti nė tė gjitha kėto gjėra, por nuk ėshtė regjisor. Sipas esesė sė tij, ka drejtuar njė film tė vogėl eksperimental nė vitet '90-tė dhe ishte i "tmerrshėm". "Kam kėrkuar qė t'i jap fund karrierės sė regjisorit nė atė univers alternativ qė ėshtė Wikipedia disa herė, por dikush ēdo herė mė mashtronte", ka shkruar Lanier. "Ēdo herė qė faqja ime e Wikipedia korrigjohet, brenda njė ditė konvertohem sėrish nė regjisor". Duke parė qė tentativat modifikuese tė kryera nga Lanier nė vetė faqen e tij Wikipedia qenė bazuar mbi njė njohje tė drejtpėrdrejtė tė karrierės sė tij, ishte nė shkelje tė drejtpėrdrejtė tė tri politikave kyēe tė Wikipedia. Ka njė pikėpamje: po shkruante mbi bazėn e kėrkimeve origjinale tė tij dhe ajo qė shkruante nuk mund tė verifikohej duke ndjekur njė link nė ndonjė gjini botimi tė legjitimuar, autoritar dhe tė verifikueshėm. Standardi i Wikipedia pėr "tė vėrtetėn" ka njė kuptim tė mirė nga pikėpamja teknike dhe ligjore, duke qenė qė kushdo mund tė modifikojė artikujt e vet. Nuk kishte asnjė mėnyrė pėr Wikipedia, si komunitet, tė dinte nėse personi qė po kontrollonte artikullin mbi Jaron Lanier ishte vėrtet Jaron Lanier apo ndonjė vandal. Kėshtu qė ėshtė mė shumė e sigurtė tė mos merren njerėzit nė fjalė dhe nė fakt t'i kėrkohet kujtdo, ekspert ose jo, qė tė kontribuojė konfirmimin e njė botimi tjetėr. Kur kėrkohet tė kuptohet Wikipedia ndodh njė gjė interesante: sa mė shumė zhytesh thellė, aq mė shumė gjėja bėhet e deformuar.
Merrni politikėn e verifikueshmėrisė. Wikipedia mendon se burimet mė tė besueshėm janė "revistat peer-reviewed dhe librat e botuar nga universitetet", pasuar nga "tekstet universitare", pastaj revista, gazeta, "libra tė botuar nga shtėpi botuese tė respektuara" dhe nė fund "tė pėrditshmet" (por jo faqet e opinioneve lidhur me kėto tė fundit). Sėrish, kjo e ka njė kuptim, duke parė pamundėsinė pėr Wikipedia qė tė kontrollojė me sukses identitetn e autorėve. Ankimet e Lanier kur faqja e Wikipedia kėmbėngulte tė thoshte se ishte regjisor, nuk mund tė merreshin seriozisht nga "bashkėpunėtorėt" e Wikipedia deri kur Lanier tė mos kishte bindur redaktorėt e Edge tė shtypnin artikullin e tij duke ankuar reklamėn. Ky artikull i Edge i shkruar nga Lanier, ka qenė i mjaftueshėm pėr tė bindur popullin e Wikipedia se artikulli i botuar nė tė lidhur me Lanier nuk ishte korrekt: nė fund tė fundit, ishte njė link i klikueshėm! Me sa duket, redaktorėt e Edge e kanė shkruar artikullin e tyre me sqarimet e duhura, kėshtu qė wikiword tani mund tė korrigjohej. Fati e do qė Lanier mė pas ėshtė kritikuar pse ka modifikuar faqen e tij. Kritika tė ngjashme mė janė bėrė kur kam korrigjuar numrin e gabimeve tė natyrshme nė faqen time Wikipedia. Praktikisht, "kritika" ėshtė njė fjalė e dobėt pėr tipin e wiki-drejtėsisė tė zbatuar personave qė janė aq tė ēmendur sa tė merren pėr tė modifikuar faqet e tyre nė Wikipedia: faqet shėnohen me njė baner nė kokėn e faqes qė thotė "njė prej bashkėpunėtorėve qė ka kontribuar nė kėtė artikull apo krijuesi i saj ka njė konflikt interesash lidhur me kėtė subjekt". Baneri shoqėrohet nga njė figurė e vogėl qė tregon shkallėt e drejtėsisė tė titulluara nga e majta. Politika "autobiografike" e Wikipedia shpjegon nė mėnyrė mjaft tė detajuar sesi tė peshkohet nga dituria jote pėr tė modifikuar njė faqe tė Wikipedia, lidhur me vetveten. I shkel tre politikat bazė tė uebsajtit: e ilustron pikėn me njė apel tjetėr ndaj autoritetit, njė citim nga The Hitchhiker's Guide to the Galaxy. Por ka njė problem nė apelimin ndaj autoritetit tė fjalėve tė shkruara nga njerėz tė tjerė: shumė botime nuk i kontrollojnė aspak faktet dhe ajo qė shumė bėjnė ėshtė thjesht t'i telefonojnė subjektit tė artikullit dhe tė pyesin nėse autori ka shkruar drejt apo gabim. Pėr shembull, Dun dhe Bradstreet i marrin informacionet pėr raportin e tyre tė informacionit pėr biznesin e vogėl pjesėrisht, duke u kėrkuar kompanive tė vogla qė tė mbushin njė pyetėsor lidhur me veten.
Kėrkime origjinale tė pėrjashtuara
Ėshtė e vėshtirė tė thuash se ēfarė nėnkupton e gjitha kjo. Nė pėrgjithėsi, nuk jam i preokupuar nga mosbesueshmėria e Wiki (cilėsia e tė shkruarit ėshtė njė subjekt i ndryshėm). Si computer scientist, mė duhet ta pėrdor Wikipedia nė bazė ditore. Faqet e saj, lidhur me algoritmat, arkitekturat, mikroprocesorėt dhe argumenta tė tjera teknike, zakonisht janė tė shkėlqyeshme. Kur nuk janė dhe nuk di mė tepėr, kujdesem vetė dhe kur janė tė gabuara e nuk di mė tepėr: mirė, nuk di mė shumė, apo jo? Edhe kam shpenzuar kohė duke i kontrolluar artikujt e Wikipedia lidhur me gjėra tė veēanta, si "Singularity Scalpel", "Treaty of Algeron" dhe "Number six". Kėrkoji kėto terma dhe do tė dėrgohesh nė artikuj tė Wikipedia me tituj si "List of Torchwood items", "List of treaties in Star Trek" dhe lidhur me njė robot Cylon tė personifikuar nga aktorja kanadeze Trincia Helfer. Tė gjithė kėta artikuj ia detyrojnė wiki-ekzistencėn referimeve tė ēmuara ndaj episodeve origjinale tė Dr. Who, Torchwood, Star Trek dhe Battlestar Galactica (spektakle televizivė popullorė qė bashkėpunėtorėt e Wikipedia i nderojnė me fjalėn "canon"). Dėfrehem nė pėrdorimin e kėtyre artikujve si fshikull pėr tė pickuar Wikipedia, por pėrfaqėsojnė njė pėrqindje tė vogėl tė pėrmbajtjes sė pėrgjithshme tė uebsajtit. Nga ana tjetėr, kanė pėrfaqėsuar qysh nga fillimi njė pjesė tė rėndėsishme tė kulturės Wikipedia. Sanger thotė se menjėherė Wikipedia ka kėrkuar tė ketė njė larmi tė gjerė artikujsh: "Ka shumė hapėsirė nė disk dhe deri kur atje jashtė ka njerėz tė aftė tė shkruajnė njė artikull tė mirė lidhur me njė argument tė caktuar, pse tė mos i lejosh t'i bėjnė? Mendoja se ishte e bukur dhe argėtuese qė njerėzit tė shkruanin artikuj pėr tė gjithė aktorėt e Lord of the Rings. Nuk e shikoja si problem, ashtu siē e konsiderojnė disa tani". Ajo qė nuk shkon me artikujt pėr botėt fantastike ėshtė se janė nė kontrast me rregullin e Wikipedia "asnjė kėrkim origjinal", duke parė se pothuajse tė gjithė i marrin "reference" e tyre nga tė njėjtat spektakle dhe jo nga burimet dytėsore ka mundėsi mė tė besueshme. Nuk i kam treguar kėto artikuj pėr njė eleminim tė menjėhershėm, pasi qė Wikipedia bėn pėrjashtim pėr fiction dhe sepse, tė them tė vėrtetėn, dėfrehem kur i lexoj. Dhe gjatė kėtyre ditėve pjesa mė e madhe e faqeve janė shėnuar si tė referuara nė universe fiksioni.
Domethėnė, ēfarė ėshtė e vėrteta? Sipas faqeve tė Wikipedia lidhur me argumentin, "termi nuk ka njė pėrkufizim tė vetėm, tė cilit i aderojnė shumica e filozofėve profesionistė dhe tė studiuesve". Por nė praktikė, standardi i Wikipedia pėr pėrfshirjen ėshtė bėrė ai vetė standardi pėr tė vėrtetėn dhe pasi qė Wikipedia ėshtė referimi online mė i lexueshėm i planetit, ėshtė standardi i sė vėrtetės qė pjesa mė e madhe e njerėzve e pėrdor nė mėnyrė implicite kur shtyp njė term kėrkimi nė Google apo Yahoo. Tek Wikipedia, e vėrteta ėshtė e pranuar si e vėrtetė: vizioni unanim i njė argumenti. Ky standard ėshtė i thjeshtė: njė gjė ėshtė e vėrtetė, nėqoftėse ėshtė botuar nė njė artikull gazete, reviste, apo nė njė libėr tė botuar nga njė universitet: ose nėqoftėse ėshtė shfaqur tek Dr. Who.
Simon L. Garfinkel ėshtė njė pedagog Computer Science nė Naval Postgraduate School nė Monterey tė California.
(Technology Review)
Pėrgatiti:
ARMIN TIRANA
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn gle_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn bos_Latn ron_Latn