als_Latn uzn_Latn bos_Latn
JAN KUKUZELI, GJENIU NGA DURRSI Q I DHA MELODIN SHPIRTIT T BIZANTIT
N prmbledhjen e saj biografie, "pr muzikn dhe muzikantt m t mdhenj t kohve", Enciklopedia e Madhe Britanike - Mc Milan, nnvizon nj fakt gati-gati kalimtar, por q padyshim pr ne shqiptart sht domethns, emocional e pse jo intrigues pr qmtime t mtejme. N volumin 10, faqe 218, t ksaj enciklopedie, thuhet: "Jan Kukuzeli lindi n Durrachium, tani Durrs - Shqipri…"(1)
Kto jan fjalt e para, t pakta, q renditen n kt faqe kushtuar ktij kompozitori t uditshm, t mistershm, mit dhe novator, t prmasave epokale.
Pr t sht shkruar, krkuar, studiuar dhe vazhdohet t punohet ende, pr ti shkuar deri n fund misterit t largt t veprs s tij. Vet figura e ktij gjeniu t heshtur, lviz e shfaqet mes jehonave t largta t melodive dhe kngve t zbrthyera e t pazbrthyera bizantine, mes t dhnave t sakta, t pasakta dhe t dyshimta t jets e biografis s tij. Dekada dhe akoma m tej, shekuj m par, biograf apo studiues t muziks bizantine, nga vende t ndryshme t Ballkanit kan tentuar ta nacionalizojn at, duke i dhn Kukuzelit her kombsi bullgare, her serbe, her greke dhe her rumune!
Por, nse pr "nacionalitetin" e tij ende hipotezohet apo bhen prpjekje pr "ta prvetsuar" gjeniun dhe famn e tij, askush deri m sot nuk ka mundur dot t marr iniciativn pr t ndryshuar vendlindjen apo pr t gjetur nj variant t dyt t saj.
"Jan Kukuzeli, lindi n Durrs t Shqipris!"... Kt fakt detyrohen ta pohojn pa asnj ekuivok t gjith hulumtuesit, sepse kshtu e kan shtampuar t gjitha dokumentet e kohs apo edhe ato t mvona, duke shtuar se "n at vend kaloi edhe fmijrin e tij…"
I KTHYER N SHENJTOR
Pr kontributin e tij t veant, pse jo t jashtzakonshm n fushn e artit muzikor, t kishs ortodokse bizantine, Kukuzeli sht shpallur nga kjo e fundit "Agjios" - i Shenjt dhe gjithmon sipas rregullave klerikale t Kishs Ortodokse, pr do "t shenjtruar", prpilohet biografia apo "vita" si thirret, e cila prmbledh n vargje tr jetn dhe t dhnat biografike t njeriut t shenjtruar.
"Vita" m e hershme, q sht gjendur pr kt gjeni, sht ajo q ruhet n Kodikun 46, t Manastirit t Vatapodhit-Halqidhiqi, Selanik, e cila sht shkruar n vitin 1550. Autori apo biografi i ktij shkrimi biografik pr Kukuzelin - Shenjtor, nuk na e ka dhn emrin e tij, duke mbetur n kt mnyr anonim. N kt dokument, me vlera unikale pr gjeniun, prshkruhet tr jeta e tij qysh nga fmijria, vitet e shkolls s tij pran oborrit perandorak bizantin, n Kostandinopoj, mandej largimi prej ktu dhe mbyllja asketike dhe e izoluar n Malet e Shenjt (Mont Athos) e konkretisht n Manastirin e "Lavrs s Madhe", n Agjio Oros (2).
RRETHANAT E ERRTA T LARGIMIT NGA DURRSI
Pikrisht n kt dokument (3) t hershm, t vitit 1550, prmendet dhe nnvizohet qart fakti se " …Joan Kukuzeli lindi n qytetin e Durrsit… dhe… mbasi kaloi vitet e fmijris… u vendos n Kostandinopoj".
Po cilat qen shkaqet, rrethanat dhe zhvillimet ato mote, q shtyn n udhn e mrgimit drejt metropolit t Perandoris Bizantine t riun durrsak?
Sa prmes ktij akti, aq edhe nga dokumente t tjer t ktij lloji, q do ti shoshim m posht, si koh e largimit t Kukuzelit shnohet viti 1295. Nuk prjashtohet q kjo e dhn t jet e sakt, sa pr faktin q gjendet n nj regjistr t nj institucioni skrupuloz t kohs, aq edhe pr faktin tjetr se, pikrisht kto vite prkojn me emigrimet e mdha t shqiptarve drejt territoreve t Ballkanit Jugor, Thesalis, Beotis, Atiks, Maqedonis lindore, n Greqi, Thrak e m gjer, q tashm njihet si zbritja e arvanitve.
N studimin e figurs s Kukuzelit dhe t kohs s largimit t tij nga qyteti i lindjes, Durrsi, nuk sht par asnjher ky largim, si nj fakt q prkon pikrisht me kt sfond historik, shprnguljet masive t shqiptarve drejt territoreve t Ballkanit Jugor, pra drejt territoreve t Greqis s sotme.
Ato mote, t emigrimeve masive, i takojn periudhs, kur n fronin e perandorit t Bizantit qndronte Androniku II Paleologu, njeriu i cili ka nnshkruar aktet perandorake, q lejuan zbritjen dhe vendosjen e shqiptarve n territoret e lira t Greqis dhe m gjer, terrene ku gjenden arvanitt edhe sot e ksaj dite. (4 - Burime bizantine)
N fundin e shekullit t 13-t, ne e gjejm edhe vet Paleologu II, t ket zbritur n territoret e Arbris dhe madje n qytetin e Durrsit pr qllime ushtarake. (5)
Pikrisht ky perandor, q i ka ftuar shqiptart (nn akte t rregullta ligjore perandorake) n zbritjet e tyre drejt tokave t jugut, spiritualisht karakterizohet si njeri dashamirs, pasionant dhe prostat (mbrojts) i arteve, ikonografis, muziks, arkitekturs etj. Nn kto ngarkesa, pasione, formim dhe prirje, ai pati urdhruar aso koh "qmtimin, seleksionimin dhe drgimin n shkolln e muziks, pran oborrit t tij Perandorak, t fmijve t talentuar nga t katrta ant e perandoris". (6)
Duke prkuar kjo koh e largimit t Kukuzelit drejt metropolit bizantin, me kt klim t prgjithshme t emigrimeve masive arbrore dhe me pasionet e urdhrat perandorak, bhet prher e m e besueshme q koha e shnuar n Kodikun e Vatapodhit, t jet viti i sakt i largimit t Kukuzelit drejt mitropolitit perandorak, pra viti 1295.
NJ TALENT Q TRONDIT OBORRIN PERANDORAK
Nga ato dokumente q kemi n dispozicion deri m sot, konfirmojn bindshm faktin, q n Kostandinopoj, Kukuzeli nuk qndroi gjat, ndoshta dhjet-pesmbdhjet vjet. Por, brenda ktij harku kohor, "ylli" i tij shklqeu, duke ln gjurm t paprsritshme n thesaret e kulturs bizantine. "N shkolln imperiale t muziks ai u b menjher studenti m i dalluar, por vemas n korin e oborrit perandorak, ku ai u shpall - mjeshtri - i saj", thuhet n "vitn" q prmendim m sipr.
Kjo dhunti e talentit t tij t veant habiti auditort, maestrot dhe hierarkin e lart perandorake. sht kjo arsyeja q shum shpejt i adhuruari laureohet me titullin "Angelofonos" - "z-engjlli". Duke iu referuar dy dokumenteve t rndsishme t atyre kohve, Imerologjios Sinaik (t vitit 1332) dhe Kodikut t Leningradit, q flet m gjer pr Kukuzelin, ata na bjn t njohur pikrisht faktin se "kt titull t veant, "angjelofonos", Kukuzeli e mbante q prej moshs njzetvjeare".
N nj dokument tjetr q i takon fondit MSS pr muzikn bizantine, msohet se brenda nj kohe t shkurtr, n vitet 1300, karriera e tij muzikore ishte br shum e njohur, ndrsa n erekun e par t shekullit t 14, ai konsiderohej dhe ishte shpallur "lider i kompozicionit muzikor n tr perandorin". (7)
Pra, ngjitja e tij n majat e artit muzikor bashkkohor, brenda nj periudhe fare t shkurtr dhe n nj mosh fare t re, pa asnj mdyshje q ka ln gjurm t thella n rrethet kulturore t kohs dhe bashk me t ka ngjallur xhelozit e njohura njerzore... Ky apogje i Kukuzelit, n majn e elits kulturore t perandoris, pasqyrohet edhe n dokumente t tjera t shumta t kodikve t Lavrs s Madhe.
KRIJIMTARIA DHE NOVACIONET MUZIKORE
Krijimtaria e "mjeshtrit" durrsak n fushn e muziks sht tepr e gjer, por fatkeqsisht vetm nj pjes e krijimtaris s tij kompozicionale sht deshifruar apo mendohet se sht deshifruar. Kukuzeli ishte n t njjtn koh edhe krijues - kompozitor edhe interpretues i talentuar - kngtar. E thn n gjuhn e sotme ai ishte nj kantautor i talentuar.
Por, n qoft se sot, fatkeqsisht ne nuk e kemi, nuk e dgjojm dot m zrin e tij engjllor, n duart e studiuesve mbetet dokumentacioni q na rrfen punn e tij krijuese. Gjat tr jets ai u mor me studimin e muziks s lasht tradicionale, t trashguar prmes ritualeve bizantine. Ende edhe sot ruhen dorshkrime t deshifruara, t ekspozuara dhe t tjera ende t pashpallura, n fushn e krkimeve t tij muzikore. (10)
Ai punoi e shkroi studime teorike, kompozoi me nj intensitet t madh dhe prher n mnyr novatore n raport me traditn pararendse. Me krijimtarin e tij, ai hapi dhe themeloi at q n artin muzikor bizantin thrritet "Periudha e Tret" e ktij arti, si dhe ndrtoi sistemin e famshm t shkrimit muzikor, i cili tanim njihet si "Sistemi Kukuzelian i shkrimit muzikor".
Kritika muzikore dhe studiuesit e trashgimis tradicionale e kan karakterizuar krijimtarin e Kukuzelit si "burim i dyt i muziks greke". Ve krijimtaris s madhe krijuese, n radhn e dokumentacionit q ruhen prej tij, gjenden edhe mjaft studime t thella, q Kukuzeli ka br pr deshifrimin e krijimtaris s autorve pararends.
N shkrimet muzikore t vjetra, q ruhen n manastiret e Agjio Orosit (Malit t Shenjt), posht shkrimeve me boj t zez, t prpiluara nga krijues dhe artist anonim, gjenden deshifrime dhe shpjegime t tyre t mvona n ngjyr t kuqe. Pikrisht kto shnime t shumta jan vrtetuar plotsisht, se jan punuar nga dora e Jan Kukuzelit. (11)
Krahas puns s tij t madhe krijuese, Kukuzeli nuk pushoi asnjher s knduari, nga shkolla dhe sallonet mondane t oborrit perandorak, deri n labirintet e manastireve t Lavrs s Madhe, n Agjio Oros. Zri i tij, i cilsuar "engjllori", linte aso kohe gjurm aq t thella, sa shkrimet dhe impresionet e opinioneve dhe t kritiks n trsi e ngren at gati-gati n lartsin e mitit t gjall. Jo rrall gjendet n radht e ktyre shkrimeve dedikuar "mjeshtrit" se "pr t dgjuar zrin e tij vinin pran Kapels s Lavrs s Madhe n manastirin e Agjio Oros, njerz nga t katrta horizontet gjeografike t perandoris..." (12).
Gjat tr viteve q ai qndroi si murg n manastirin e Agjio Orosit, Kukuzeli kndoi liturgjit e tij t famshme krah ikons s Zonjs s Madhrishme - Shn Mri, t Lavrs s Madhe. Pr shkak t shum prkushtimeve muzikore, q durrsaku i pati br ksaj ikone t njohur, q ruhet edhe sot e ksaj dite n kt manastir, ajo-tabloja thrritet sot "Kukuzelica".
Krijimtaria e madhe e durrsakut nuk u shtri vetm n fushn e kompozimit, t studimeve teorike muzikore dhe t interpretimit fonik, Kukuzelin e gjejm mjaft produktiv edhe n fushn e krijimtaris letrare poetike. Ai mbetet nj emr i madh edhe pr poezin liturgjike bizantine. Shum nga kto krijime poetike ruhen n fondin e letrave t tij origjinale, ashtu sikurse edhe nj poem e gjat, e cila sht melodizuar nga kompozitori i njohur Thoma Thikare. Kto dorshkrime dhe nj pjes e madhe e krijimtaris s tij n origjinal ruhen n: a- Kodikt EBE, nr. 2411, q i takojn fillimit t shekullit t 14; b- Kodiku i Vatapodhit nr. 1497; c- Imerologji Sinaik i vitit 1332; d- Kodiku i Leningradit nr. 121 etj. Shkrimet dhe kngt e tij m t hershme ruhen n dy imerologjiot (ditart), q u takojn viteve 1302 dhe 1309.
Kritika e artit muzikor bashkkohor q studion dhe analizon krijimtarin e mjeshtrit, i vlerson krijimet, Chantet, melodit dhe liturgjit e tij, n raport me krijimet e autorve t tjer, m t hershm apo bashkkohs me Kukuzelin, "t dalluara pr nj superioritet t dukshm t durrsakut n raport me tr kompozitort bizantin t ktyre shekujve. Ai shfaqet me profilin e novatorit t par q abandonon t vjetrn, mnyrn konservatore t kompozimit drejt gjetjeve t reja melodike..." (14). Kukuzeli vlersohet si nj ur, prej ku kaprcehet nga brigjet e tradits muzikore t vjetr, t shekujve t 13 dhe prpara tij, n repertort e rinj muzikor, q u pasuan nga tr shkolla muzikore bizantine e mvon.
N gjykimin e kritiks dhe t studiuesve, Kukuzeli mbetet kompozitori novator m i rndsishm i fondit t muziks q prdor edhe sot kisha ortodokse bizantine.
KUSH ISHTE NJERIU Q ZBULOI TALENTIN DURRSAK?
Po kush ishte maestroja q dalloi talentin brenda shpirtit t ktij djaloshi t ri nga Durrsi? Kush ishte ai njeri, q pasi e przgjodhi mes shum talenteve t tjer, punoi me kujdes pr ti prpunuar dhuntit ktij t riu dhe pr ta uar mandej n skenat e yjeve q ln gjurm n dimensionet e pafund t kohve?
sht shum interesant ajo q kemi gjetur s fundi, n nj nga studimet e dokumenteve bizantine t asaj kohe (8), e cila na bn t njohur emrin e maestros, q punoi me talentin pr ta uar at n nivelet e gjeniut. Kush ishte pra msuesi q u mor nga afr me durrsakun e ri?
uditrisht gjejm t ket qen nj tjetr shqiptar, ai quhet "Joani Glika (Glika - n shqipen mesjetare sht Gjika, n shqipen e sotme, ashtu sikurse Gluha - gjuha) nga qyteti Glika i Thesprotis", thot dokumenti bizantin. Po Glika ekziston edhe sot e ksaj dite si vendbanim n Thesproti, pra n amrin e sotme.
N kto dokumente, Joani Glika-Gjika etiketohet si "teoricieni bizantin i shkolls muzikore t fronit perandorak". N radht e komentit pr kt maestro t shkolls muzikore thuhet se ai duhet t ket lindur n 1250-n.
E thn me fjal t tjera, duket qart se tutori i Kukuzelit ka qen nj tjetr shqiptar. Pikrisht ky fakt e bn edhe m interesant figurn e Kukuzelit, i cili nga ky rast duket se nuk na shfaqet m si nj fenomen i vetmuar dhe i shkputur n botn muzikore arbrore mesjetare. Si shihet, edhe t tjer emra i gjejm n radhn e elits intelektuale t kohs, deri drejtues dhe teoricien n shkollat m n z dhe m t hershme t kontinentit ton, kur ende n Evrop nuk kishin lindur universitetet e para.
Por, edhe Joani Glika (Gjika) nuk sht nj mjeshtr i vetm. N t njjtat vite krahas Gliks, n elitn e Oborrit Perandorak qndron edhe nj tjetr figur e njohur, i vlersuar si "I Mirnjohuri - i madh melodi-himnhartuesi i Shn Sofis s Kostandinopolit - Joani Kladha" (9). Pr kt t fundit nuk gjejm m shum t dhna, por nisur nga mbiemri i tij - Kladha, sqarojm se ky mbiemr i takon fisit t famshm shqiptar (arbror) t Mesjets, q n shekullin e 13-14 emigruan n Greqi. Ndr ta, m i dgjuari mbeti kryengritsi heroik, Krokodil Kladha, q udhhoqi nj nga kryengritjet m t dgjuara kundr pushtuesve osman dhe mbasi u kap u rrop i gjall publikisht...(10).
BRAKTISJE E LAVDISE DHE POPULLARITETIT
Por, pikrisht ato aste kur emri i Kukuzelit pat arritur apoteozat e lavdis, kur zri dhe talenti i tij prmendej me admirim t skajshm n t katrta ant e Perandoris, kur rrethet e larta t elits kulturore bizantine flisnin pr novacionet dhe interpretimet e tij t mahnitshme, pikrisht ato momente, kur pas drobitjes s lindjes s gjenis s tij, njeriu pret vlersimet, duartrokitjet dhe prgzimet lodhse, pikrisht ato momente "durrsaku" sht larguar nga skena e lavdeve dhe triumfit. Nga oborri perandorak, nga buja e adhuruesve t shumt, nga zhurma dhe lavdet e publikut, q e priste tr ovacion, nga jeta tr emocion dhe popullaritet, ...papritur Kukuzeli braktis kryeqytetin, Kostandinopojn, bujn e shenjtrimit q e rrethonte dhe shkon t mbyllet, izolohet prfundimisht n territore t veuara gjeografikisht, n terrene malore t pakalueshme nga vizitor t zakonshm, n manastiret-kshtjella t Malit t Shenjt, n Halqidhiqi... duke u kthyer n nj asket, murg i mbyllur n manastiret enigm…
Po, pr far arsye e ndrmori Kukuzeli kt braktisje?
Cilat qen rrethanat q e detyruan at t largohet prej lavdis, adhurimit masiv, popullaritetit q e rrethonte ngado?
N rrethana ai u imponohej pasioneve t moshs s tij pr tu ndrydhur brenda jets s mbyllur t manastireve?
N nj nga dokumentet, q bn fjal pr kt ngjarje t uditshme t jets s kompozitorit dhe novatorit kurajoz, thuhet se largimi iu imponua pr t mos iu nnshtruar akteve imponuese t oborrit perandorak dhe krkess s Perandorit pr ta martuar me nj lidhjen e afrt t tij brenda pallatit. Nj tjetr dshmi, q sht kontradiktore me njoftimin e msiprm, na bn t njohur se Kukuzeli sht larguar krejt papritur i mbuluar nga heshtja. Kur Perandori msoi pr largimin e tij dhe strehimin prfundimtar n Manastiret e Athosit, drgoi dy t besuar pr t msuar rreth s vrtets s ktij largimi t papritur dhe pr ta ftuar at n rikthimin e tij pran oborrit. Por, gjeniu nuk e pranoi ftesn dhe nuk u rikthye m kurr n labirintet e mistershme t pallateve perandorake…
Ende nuk mund t themi me siguri, nse qen vrtet kto motivet apo dika tjetr q detyroi Kukuzelin t braktis nj her e prgjithmon kryeqytetin e Perandoris Bizantine, privilegjet dhe lavdin e tij, titujt, bujn dhe laureimet honorifike.
Nj gj mund t vrejm me saktsi, q motivi i ktij largimi duhet t ket qen tepr i thell, aq sa mund t themi se shkaku i mistershm e kishte bindur plotsisht at pr ti qndruar prgjithmon besnik vendimit t marr pr arratisje prfundimtare drejt vetmis, si murg asket i manastireve t Athosit.
Por, me gjith arratisjen e tij fizike, Kukuzeli nga nj gj nuk u arratis kurr, nga pasioni dhe krijimtaria e tij muzikore. Edhe n Manastirin e Lavrs s Madhe, Kukuzeli vazhdoi t punoj intensivisht deri n vitet e fundit t pleqris s tij t bardh. Dorshkrimet e tij t shumta, n radhojt dhe kodikt e ktyre manastireve, mbeten t shfletuar dhe ende t pashfletuar, t zbrthyer, t pazbrthyer, n pritmni si objekt i studimeve t mtejme dhe padyshim i t papriturave m t mdha.
Ve aktivitetit t tij t dendur krijues dhe studimor, gjat dekadave q Kukuzeli qndroi n manastiret e Athosit, duke kryer ato detyra q rregullat e manastireve u caktojn shrbtorve t tyre, murgjve, durrsaku si nj murg i bindur merrej edhe me kullotjen e bagtive. Kshtu, gjeniu i muziks, n nj far mnyre i prngjan perndive t lashta - pse jo Orfeut.
Pikrisht, n afrsi t Manastirit t Lavrs s Madhe, ku "durrsaku" kaloi pjesn m t madhe t jets, ai pati ndrtuar nj strehz t vogl, ku banonte shpesh, ndrsa qndronte jasht manastirit, derisa vdiq. Trupi i tij u varros n Kishn e Arhangjelve, n afrsi t Lavrs s Madhe, n Agjio Oros, vend ku identifikohet edhe sot varri i tij. N Kodikun nr. 46 t ktij manastiri ruhet nj portret i Kukuzelit, i cili mendohet t jet punuar nga artist bashkkohs me mjeshtrin, por q, gjithsesi, autori i tablos mbetet anonim.
PRPJEKJE PR T PRVETSUAR ORIGJINN E DURRSAKUT
Duke ndjekur gjurmimet e bra pr figurn dhe krijimtarin e ktij krijuesi prher gjen pretendime pr origjin joshqiptare t Kukuzelit! Ka studiues t veant grek dhe bullgar, q pretendojn pr nj origjin tjetr t "durrsakut". Bullgart, pr t na bindur dhe pr t "argumentuar" origjinn bullgare t Kukuzelit, theksojn se "nna e tij ishte bullare", por pa na treguar se cilat jan kto burime q e thon kt gj, ku sht marr kjo e dhn etj! Jo vetm kaq, por n qershor t vitit 1980, bullgart duke e pretenduar pr bullgar, organizuan n Sofje nj simpozium ndrkombtar, me rastin e 700-vjetorit t lindjes s Kukuzelit!
Nuk sht as e para dhe as e fundmit her, kur personalitete apo figura me kontribute t dalluara n fusha t ndryshme t jets shoqrore, bhen objekt i "lakmive" pr prvetsimin ose ndryshimin e origjins s tyre. Duket se sht nj prirje e brendshme e natyrave njerzore, q t mirn ta afrojn pr ta pasur "pak" t tyren. E nga ky rregull, si objekt i lakmuar, duket q nuk sht prjashtuar as Kukuzeli.
Studiues t jets dhe veprs s "mjeshtrit t muziks bizantine", dekada m par, ndrsa gjenin vlerat unikale t tij, nuk i shmangeshin dot tundimit pr ta pasur t tyren Kukuzelin. Megjithse, n jo m pak se n tri dokumente autentik, t kohs dhe n shum t tjer t mvon, bhet plotsisht e qart vendlindja e Kukuzelit - pr m tepr edhe pse ai vet pohon se sht nga "Durrsi i Shqipris"; ndonj biograf, kritik apo muzikolog grek, sht prpjekur t "provojn prkatsin heleniko-bizantine t Kukuzelit".
Por, Bizanti apo bizantini nuk nnkupton Greqin dhe qytetarin grek.
PERANDORIA BIZANTINE
Pa dashur aspak t ofrojm nj ekspoze pr Bizantin, Perandoria, nn t ciln territoret e vendit ton, si tr territoret e popujve ballkanik dhe m gjer, u prfshin prreth nnt shekuj; do t gjykonim me vend t trhiqnim vmendjen n disa fakte. Jo rrall vihen re konfondime t koncepteve politike, administrative, gjeografike, kulturore, morale t ksaj perandorie me ato t nj vendi t veant. M konkretisht, shpesh kur thuhet kisha bizantine (ortodokse) shum syresh e barazojn apo e njehsojn at me kishn greke; kur thuhet kultura bizantine e njehsojn me kulturn greke dhe kur thuhet Perandoria Bizantine e barazojn at me nj perandori greke…
Perandoria Bizantine, si do perandori tjetr n historin e shoqris njerzore, nuk ka qen nj trev e kufizuar gjeografike, brenda kufijve t s cils t prmblidhej nj popull etnikisht i pastr, pa pranin e popujve apo pakicave t tjera. Prkundrazi, Perandoria Bizantine, si tr perandorit e mparshme apo t mpastajme prfshinte brenda kufijve t saj nj numr popujsh t ndryshm, pr rrjedhim nj prani t madhe gjuhsh q flisnin kta popuj, nj prani t larmishme kulturash, morali, filozofie, eksperiencash artistike, arkitektonike, muzikore, trashgimish zakonore etj. E thn me fjal t tjera, Perandoria Bizantine ishte nj hapsir gjeografike, ku prfshiheshin dhe administroheshin popuj, kultura, trashgimi, pasuri dhe eksperienca t shumta, pra ishte nj njsi politiko-administrativo-gjeografike multietnike e multikulturore. Pr rrjedhim, edhe institucionet e saj nuk qen as institucione greke, as shqiptare, as serbe, bullgare etj., por institucione q prfaqsonin nj brum dhe produkt multietnik t tr ktyre popujve. Prandaj, kur themi muzik e kishs ortodokse bizantine, ikonografi bizantine, art bizantin etj., kjo nuk nnkupton muzik, piktur, art apo kultur greke, as shqiptare, as bullgare, as serbe, por e t gjith popujve q jetuan nn kt perandori, at Bizantine.
N kt lm t madh konkurrencash t shumta dhe t ashpra do t mbijetonte dhe do t fitonte t drejtn e "qytetaris bizantine" ai instrument, ai mendim, ajo arritje apo ai produkt i asaj shoqrie, q do t ishte thellsisht m i qndrueshm, m racional, m konkurrues, n raport me t tjert…
Pra, ndrsa institucionet dhe administrata Perandorake Bizantine ishin nj prfaqsi, nj simbioz multietnike q prodhoi artin, kulturn, muzikn, arkitekturn, pikturn, ligjet, e saj me tipare t dalluara; popujt q jetuan brenda hapsirave perandorake padyshim q ruajtn tipare t veanta, dalluese, si pjes prbrse e hapsirave multietnike perandorake.
* * *
N nj nga dokumentet ansor dhe ndoshta jo fort t rndsishme, pr "durrsakun", thuhet se edhe mbasi kishte mbrritur n Kostandinopoj dhe kalonte aty moshn e rinis s tij, Kukuzeli nuk kishte msuar ende t fliste mir greqisht. Dhe jo vetm kaq, por n "vitn" e gjat dhe t hollsishme pr t thuhet se edhe vet mbiemri, "durrsakut", i mbeti nga nj fraz e gjuhs s tij, q pr t tjert ishte e pakuptueshme.
Episodi i shkruar n kodik na rrfen rastin konkret dhe sqaron se kur "durrsakun" e kishin pyetur shokt e shkolls imperiale se "far kishte ngrn pr drek? Ai iu prgjigj n gjuhn e tij, n mnyr t pakuptuar - kuka - zela! Nga ky ast, - thuhet n dokumentin e kohs, - atij i mbeti nofka Kukazeli - Kukuzeli, q mandej e shoqroi at si mbiemr tr jetn".
Duke shkuar edhe pak m tej n kt shtje, mendojm se sht me shum interes t prmendim nj fakt t pagjetur m par. N Kodikun e Vatapodhit gjendet e shkruar nga dora e Kukuzelit edhe nj ninull, pr t ciln thuhet se at ia pat knduar dikur nna e tij. Vargjet e ksaj ninulle jan br objekt i studimeve t ndryshme, pr t zbrthyer dhe interpretuar ato me greqishten ose sllavishten. Por, duket se as prpjekjet e njrs pal dhe as t tjetrs nuk kan dhn prfundime bindse.
Vargjet interesante t ksaj ninulle nuk jan par nga linguistt tan, pr t qmtuar ata mundsin e zbrthimit t tyre me an t shqipes. E themi kt, pasi pa dashur t hyjm n shtje q jan objekt i nj fushe, disipline dhe shkence krejt t veant, ruajm mendimin se tek element t saj mund t dallohen ndoshta ngjashmri t dukshme me arbrishten...
Sidoqoft, le t shpresojm te t rejat dhe t papriturat e reja q mund t na ofroj ky durrsak, q i dha aq shum shpirtit melodik dhe fondit muzikor t popujve e institucioneve q jetuan nn Bizantin.
BIBLIOGRAFIA:
Stanley Sadie: "The new grove Dictiionary of Music and Musicans", Pub. By Macmillan, London 1980. Vol 10, faqe 218-219
E.V. Williams: "Joan Koukouzeles reform of BizantineChanting…", Yale 1968
Books of Entomology; Reference Enciclopedia. Vol. 8, 1998.
Bozhori K. : "Burime tregimtare bizantine…" Tiran 1976, f. 218
Po aty, f. 220
Evstratiadhi, S: "Joanis o Kukuzelis…." Athina 1026.
Jofulis, Fotos; "O Kukuzelis, mia ekseretiki fisionomia…", Athina -1932
Jakovlevic, Andrea; "Megas maistor Joanis Kukuzelis Papadopulos", Athina 1982
Saratov, P.V: "Kratka Biogrfia na sv… ", Sofia 1912
Jofulis Foto: O kukuzelis mia ekseretiki fisionomia…" Athina 1932
Jakovlevic. Andrea , "O megas maistor Joanis Kukuzelis....", Athina 1982
Devai, G.: "The musical study of Kukuzeles in 14 century." Budapesht 1958
Jofulis Fotos. "O Kukuzelis - mia ekseretiki fisionomia)
A. Jakovlevic; "Megas Maistor..."
Kodiku Vladhaton 46 , Lavra L-146
Kodiku i Lesbosit 282
Biri. K; "Arvanites kai i elines….", Athina 1974
Gazeta Shqip: 23.06.2007
http://gazeta-shqip.com/artikull.php?id=21171
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn por_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn grn_Latn cat_Latn fur_Latn eus_Latn bos_Latn ita_Latn srd_Latn eng_Latn fur_Latn ces_Latn kea_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn