als_Latn uzn_Latn ron_Latn
PREND DOI
1846-1917
Pikvshtrim nga duhet par vepra e “munguar”.
Shpesh ka ndodhur q figurat e mdha t kulturs, t cilt jetn e tyre e kan grshetuar me politikn, t mos vlersohen n koh. Stint politike q kan ardhur m pas nuk kan lejuar klimn e duhur pr ndriimin e veprs s tyre. sht dashur koh q t dalin nga terri i harrimit. Si kompensim i dhunimit t gjat ka ndodhur q ndonjri t ngjitet n “zenit” nga dishepujt, pas nnmimit ka ardhur si pr udi mbimimi. Kjo luhatje e skajshme ka qen shrbimi m i keq pr disa korifenj t kulturs. N lidhje me Prend Doin ka ndodhur vetm proesi i nnmimit. Me sa duket nuk ka pr t ndodhur dhe e kundrta. Madje vendosja e tij n vendin q i takon ka pr t qen pun e vshtir. Megjith njfar evokimi e shpalimi t figurs s tij kto vitet e fundit, pr shumicn e shqiptarve ai vazhdon t mbetet gati ashtu si n kohn e tij shum i prmendun e pak i njohur, sic e ka prcaktuar Shahin Kolonja. Mbase prej domethnies s ksaj sentence duhet nisur hulumtimi e analiza.
2. Shum i prmendur, por pak i njohur
Pse kshtu? Pr shkak t veprs s “munguar”? Si ka ndodhur? Nuk u shkrua? Humbi m von? Apo shtja qndron krejt ndryshe?
Pr Doin dhe veprn e tij q kur qe gjall e m pas jan shprehur njerzit m t mdhenj t kohs e t mvonshm, shkrimtar si Gjergj Fishta, Faik Konica, Asdreni, Filip Shiroka, Ali Asllani, Ndoc Nikaj, Milto Sotir Gurra, arbresh t shquar si Dhimitr Kamarda, Zef Skiroi e Gaetano Petrota pa harruar dhe korrespondencn e tij me De Radn; gjuhtar si Justin Rrota, Aleksandr Xhuvani, Mahir Domi; politikan si Ismail Qemali e Luigj Gurakuqi; publicist si Shahin Kolonja, Sotir Peci e Milo Dui; dijetar t njohur bashkkohs e pasardhs si At Pashk Bardhi, At Pal Dodaj, Dom Nikoll Sahatia, Pal Dukagjini; studiues t letrsis si Dhimitr Fullani, Regjep Qosja, Jorgo Bulo, Muhamet Pirraku, ngjll Sedaj, Isak Ahmeti; prijs e krer t Mirdits si Preng Bib Doda, Preng Marka Prenga; personalitete t Europs si Edit Durham, Franc Nopa e deri Peter Bartl n ditt tona; duke vecuar sidomos kontributin e e biografit t tij Pal Doi n monografin “Prend Doi- Abati i Mirdits (jeta dhe vepra)” shkruar vite m par e publikuar m 1997. Megjithat Prend Doi sht n “zbulim” e sipr si shumica e shkrimtarve katolik t Veriut, deri m tash si nj “brez i humbur”. Kemi t bjm me nj personalitet t lart q sht folur si pr rrallknd n kohn e vet dhe n ato t mvonshme, nga vendas e t huaj, nga arbresh e kosovar, nga musliman e katolik, nga vendlindja e diaspora, nga qarqet intelektuale brenda dhe ato t europs. Vlersimet dhe opinionet pr Abatin jan t shumta dhe nga m t larmishmet: nga mirditasit e thjesht, nga bashkpuntort –famullitart e Mirdits e t tjer, hierarkt e lart t kishs n Shqipri, Stamboll, Rom, Austri, konsujt e huaj n Shkodr dhe diplomat t kancelarive perndimore (n takime t drejprdrejta dhe n korrespondencn e tyre diplomatike); shto ktu dhe kronikat e shtypit t kohs, ditart (si ai i At Pal Dods), memorialt, epistolart e autorve t shumt, relacionet kishtare drejtuar Vatikanit. Dhjetra e dhjetra dshmi q prbjn nj “vepr” m vete pr njeriun me vepr t “munguar”. Pr njeriun shum t prmendun, por pak t njohur. Nuk sht pr t'u uditur: Doi q u kujdes pr gjithcka t madhe n shrbim t kombit t tij, nuk u kujdes vetm pr nj gj t “vogl”; emrin e tij e aq m pak pr kultin e tij. Dhe kt e bn “nj njeri n do kuptim i jashtzakonshm”, si do t'a cilsonte Nopa.
3. Poet tribun n nismat e Rilindjes
Doi publikon pak poezi; Dheu em n prmbledhjen “A Dora d'Istria-gli albanesi” , Livorno m 1870; Nji kushtrim Shqiptarve e po atij viti dhe Shqypnia n robni botuar n “Mjalt e Blets”, Bukuresht m 1897. rreth 200 vargje n 42 strofa ku poeti i ri shfaqet si mjeshtr i vargut, ka nnkupton se autori e kish ushtruar dorn dhe se kto poezi nuk ishin t vetmet. Prdor distikun, strofn katrshe me rim t prputhur dhe t alternuar, teksa paraplqen strofn gjashtshe dhe dhjetrrokshin. Vjershat e tij cilsohen si manifeste t para poetike t asaj periudhe. T shkruara me mjeshtri e frymzim me stil energjik e gjuh t pastr, ato shprehin n mnyr t ngjeshur disa nga idet dhe idealet e lvizjes son kombtare. Ato paralajmrojn lindjen e nj poeti t talentuar, n radh me Zarishin, Martinon, Bytyin.
N librin antologjik kushtuar Elena Gjiks prfshihen autort m t spikatur t kohs prfshir dhe De Radn. Lirika e Doit cilsohet ndr m t bukurat e librit. Dhjet strofa gjashtshe t shkruara n dhjetrroksh. Jo vetm himnizim i figurs s Elena Gjiks, por dhe bashkbisedim intim i poetit me atdheun q “njher e nj koh pati trima plot... si pyll”. Me figurn e Dors poeti simbolizon shpresn e ringjalljes. Zana mitologjike nuk mundte t mos jet e pranishme n kt poezi dhe pr at se heroina i shmbellen poetit me nj zan. Duket sikur nis q ktu “Lahuta e Malsis”. M 1925 Justin Rrota e riboton n veprn “Literatyrs Shqype” q vjersha t ishte n duart e shkollarve t rinj.
Nj kushtrim Shqiptarve si e thot edhe titulli sht nj nga kumbimet poetike m t forta atdhetare t kohs. Tabloja e atdheut sht tepr rrnqethse, ndaj duhet t shpejtonte dhe knga pr ta rilindur. Shqiptar trima, zgjedhn lshoni / kputni prangat e luftoni sht refreni origjinal. Poeti fut n prdorim leksikun aktiv t ligjrimit atdhetar pr t zgjuar ndrgjegjen kombtare; si nj rapsod i mom e si nj lufttar i ri u rrfen shqiptarve historin dhe dramn e atdheut. Deviza “Ja dek ja lir” sht kulmi i protests, i kushtrimit pr liri.
Shqypnia n robni (1872) dallohet pr theksin marcial t vargut, saktsin e mjeteve poetike dhe gjuhn e bukur dhe t pastr. sht padyshim nj poezi antologjike q t kujton “O moj Shqypni” t Pashko Vass dhe mund t merret si nj program e nj kushtrim i kryengritjes s Mirdits (1876-1877), t ciln Prend Doi e kishte udhhequr n vend t Preng Bib Dods s ri. Pr shum vjet kjo poezi ishte nj spiritus movens i vrtet pr shqiptart dhe pr lvizjen kombtare shqiptare. N t ai kishte ngritur lart kultin e Sknderbeut, kultin e flamurit dhe kultin historik n prgjithsi duke theksuar njhersh dhe rolin e diplomacis : “Dheu em Shqypni n'Evrop, ka fol parsia / Gjyq lyp, nuk gjak, e gjyq do “ket” Shqypnia”.
Po a ka dhe krijime t tjera Doi. “Pos ktyre vjershave ka pas n dorshkrim dhe do t tjera, t cilat m'i ka pas lexue nj her n'Orosh. Shpresoj se ky dorshkrim do t gjindet n dor t ndokujt e ndonji prift i Mirdits ka me i qit n drite”-shkruante At Pashk Bardhi m 1942 n “Hylli i Drits”
Po bhen 60 vjet dhe ende dorshkrimit n fjal nuk i sht rn n gjurm. Prsa i prket vlersimit t veprs s Doit si shkrimtar, n vendin e vet ai sht vn vetm n “Shkrimtar Shqiptar” (1941) n radh t autorve t tjer t shquar t Rilindjes.
• “Emzot Doi s'ka shkrue pak, por gjithher pa emn”.
Prend Do i shkroi me pseudonimet “Primo Doi” , “Nj djal prej Shqypnije” dhe mendohet se dhjetra artikuj jan t tijt. Ai kishte bashkpunuar q hert me revistn e De Rads “Flamuri i Arbrit” , bashkpuntor t s cils ishin shqiptar dhe arbresh si Z. Jubani, Th. Mitko, S. Dine, N. Nao, P. Doi, G. Dara (I Riu), A. Santori etj. Edhe kur ishte n Indin Lindore me mision apostolik prsri bashkpunon me revistn e De Rads, ku n tetor t vitit 1883 boton artikullin “Topografia e Lezhs n Shqipri”.
Shkrimet publicistike dhe relacionet kishtare q drgon Vatikanit dshmojn nj stil modern, ndonse ka munguar deri tani nj hulumtim i mirfillt i gjith lnds s shkruar prej tij, ka do t krijonte mundsin pr nj gjykim m t plot. Jo m kot disa her sht vn n dukje se “Emzot Doi s'ka shkrue pak, por gjither pa emn”. Doi prmendet si nj gojtar i spikatur. Nj kronik prkujtimore e Hyllit t Drits (prill 1914) duke evokuar ditn e flamurit n Shkodr m 1912 n kshtjelln e Rozafs evidenton ligjratn e Abatit t Mirdits me at rast i cili “foli bukur”. Nj panegjirik n kishn katedrale Doi e pat mbyllur me epifemn “Zoja e Shkodrs” e “Shkodra e Zojs”. Si argument pr zotsin n improvizimin e fjalimeve nga ana e tij sillet dhe ceremonia e prmotshme e Imzot Guerinit, fjalimet e tij n popull e meshat n kish. Publicisti dhe oratori gjenden t grshetuar gjat Rilindjes jo vetm n personalitetin e Doit…
Ku tjetr duhet ta krkojm veprn e “munguar” t Prend Doit? Duket se ky ka qen nj preokupacion i gjith studiuesve dhe dashamirve t tij. “Edhe me ken pak veprat e shkrueme prej Abat Doit, nuk jan pak 32 vepra…t botueme n nand vjet t Shoqnis “Bashkimi” themelue prej tij, as veprat e botueme me ndihmn financiare q dha pr shtyp (Ligjrim n vdekjen e Abat Doit, “Posta e Shqypnis”,nr 24, shkurt 1917-Gjergj Fishta) ”.
Ka ndodhur dika disi e rrall n fushn e letrave. Z e shuhet autorsia e njeriut q i kishte parametrat e plot t shkrimtarit, emri tingllues i fillimeve aq t mbara poetike. Si ndodhi q ai nuk u “b” dot shkrimtar pr vete, kur bhet “udhrrfyesi” i Fishts pr kryeveprn e vet epike “Lahuta e Malsis”?!
Prend Doi, nj intelektual i madh i kohs, ia kishte mbushur mendjen Fishts q t vazhdonte “Lahutn” e t kndonte si nj rapsod homerian i maleve t Shqipris. sht po ky q prkrah Ndre Mjedn n hapat e par duke zbuluar tek ai poetin, intelektualin e aft me dhunti e prkushti pr shkencn, gjuhn, kulturn. Akoma m tepr, “humbsi i madh”, i vetvetes nxiton ta pres shekullin e ri me nj institucion letrar e gjuhsor brilant n qendrn m t rndsishme kulturore t vendit q nga antikiteti, n Shkodr, mes ajks s dijetarve dhe atdhetarve rilindas. Pikerisht n kt koh ndodh “konvertimi” i shkrimtarit me njeriun e shkencs. Veprn e tij tash e mbrapa duhet ta krkojm pikrisht te shoqria prestigjioze “Bashkimi”, ashtu si nj pjes e t krijimtaris s Konics n vet revistn “ Albania ” si drejtues i saj n radh t par. Dihet se Doi ka qen nj ithtar i rral i gjuhs shqipe. Si i till detyrimin ndaj saj ai nuk e shihte thjesht n pastrtin e gjuhs s vjershave t tij. Vzhgimet vetjake pr t folurn e krahinave t vecanta, trajtimet modeste t gjuhs gjuhsire n shkrimet publicistike etj.
Ai ishte i ndrgjegjshm se gjuhs amtare i lipseshin fjalor, gramatika, tekste shkollore e mbi t gjitha nj alfabet modern. T gjitha kto pr t ishin shum m tepr se “laboratori i tij krijues”. Doi, m i vjetri i shkrimtarve dhe dijetarve t kohs, me nj prvoj si rrallkush n prpjekjet pr rilindjen e kombit; pr t kryer misionin historik n rrafshin e kulturs dhe identitetit kombtar, m 1899 n shoqrin “Bashkimi”, ofron elitn intelektuale t Gegnis: At Gjergj Fishtn, Dom Ndoc Nikajn, Dom Dod Kolecin, At Pashk Bardhin, Imzot Lazr Mjedn, Luigj Gurakuqin e plot t tjer. Nuk shte e rastit q shum famulli t Mirdits n kt koh kthehen n qendra t veprimit kulturor e shkencor, me priftrinj dijetar q krahas funksionit zyrtar hulumtojn vlera etnokulturore t trevs si tradita, doke, folklore, gjuhsi etj. Nj “akademi” perfekte q nuk i rrafshonte individualitetet e puntorve t dijes dhe pse shpesh autorsia ishte kolektive. Ktu vec po cekim kontributin e paprsritshm t Doit n drejtimin e saj si ideues i programeve t saj dhe bashkautor i veprave t publikuara n afro nj dhjetvjecar.
• “Mmdhetar vetflijues”
Sigurisht problemi i veprs s “munguar” t Doit sht shum m kompleks se kaq. Ai mund t rroket e t shkoqitet vetm kur t mbahen parasysh jo vetm rrethanat historike n t cilat u shkri jeta e tij, por edhe komponentt prbrs t personalitetit t Abatit.
Para s gjithash Doi ishte ideolog i Rilindjes, me sens diplomati, q i duhej pr t vendosur ekuilibret e duhura n rrjedhn e ngjarjeve historike t komplikuara me fuqit e huaja. N “programin' e tij zinte vend: aspekti kishtar, politik, kulturor. Kto tre drejtime themelore kushtzojn kryekput jetn e tij aktive deri n fund. Fal karakterit t rrall, ai asnjher nuk gjendet n periferi t ngjarjeve, por n kulmet e tyre. Vetflijohet pr vepra t guximshme q do t'i kishte zili gjithkush. Do t donte t ish nj prelat i urt e bari shpirtrash, por rrethanat historike e bjn t vihet n krye t kryengritjes s Mirdits t viteve 1876-1877, ka do t'i kushtonte 11 vjet internim n tre kontinente. I ndalohet atdheu, dashuria e tij m e madhe. Hyn kshtu si padashur n qerthullin e trazuar t politiks pr t mos u ndar m prej saj. Do t kishte dshir q kisha e Mirdits t ishte e konsoliduar, por n vitin 1888 kur ai vjen n krye t saj ajo ishte krejt e coptuar dhe e ndar n tre ipeshkvi. I lipset nj pun prej titani pr t'a rimkmbur Abacin duke e uar nga dy n gjasht famulli e mbi t gjitha pr ta “dlir dioqezn e tij prej vesit”. Kryen n pak vite nj histori t pashembullt n historin e Krishtrimit aq t goditur gjat pushtimit turk. Natyrshm si cdo ideolog, atdhetar e dijetar do t'i gzohej nj Shqiprie me insitute kulture e shkence n prag t pavarsis, me shkolla shqipe gjithandej, me nj alfabet t njsuar pr t gjith shqiptart e shum gjra t tjera ksodore, por kto thuajse mungonin.
Duke qen i matur e racional, ai nuk e krijon “Bashkimin” pr ego dhe jo se i mungonin angazhimet n fusha t tjera, por se ishte i bindur se shteti i nesrm pa kto, aq m tepr nj shtet nga e para, nuk do t mund t realizonte aspiratat e shqiptarve. Me institucionin e tij Doi jo vetm krkon t kanalizoj n nj rrjedh energjit krijuese t intelektualve t kohs, por edhe t'u jap msimin e madh bashkkombsve se bashkimi ishte elsi i suksesit t s ardhmes n politik, qeverisje, arsim, kultur etj.
Ky n fakt ka qen mesazhi historik i gjith elits s dal nga shkolla e Krishtrimit.
Zef Skiroi poemn e njohur idilike “Mili e Haidhia” , “pr meritime letrare” ia kushton pikrisht shkrimtarit me vepr t “munguar”
Pr Abatin e Mirdits me kontribut t jashtzakonshm n historin, letrsin, kulturn shqiptare, ashtu si pr shum figura t shquara prelatsh katolik, prgjat gjith sistemit komunist nuk u tha asnj fjal duke e br m tragjik fatin e ktij kolosi t letrave shqipe.
Kan thn pr Doin...
Prend Doi sht nj nga personalitetet m t spikatura e m t shquara shqiptare."
Jeronim De RADA
"Prend Doi fliste me nj menuri t rrall, ndoshta ishte ndr m largpamsit nacionalist shqiptar…"
Edit DURHAM
Prend Doi sht nj nga apostujt m me vler t fes s shqiptarizms."
Milto GURRA
Me vdekjen e Doit, Shqipria humbi t vetmin burr shteti t vetin"
A. KRAL
marr nga www.mirditaonline.net
lmo_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn jav_Latn als_Latn shn_Mymr als_Latn gaz_Latn als_Latn azj_Latn als_Latn