als_Latn uzn_Latn slv_Latn
-
i/regjistruar
Kritika letrare n kohn ton
Intervist kritikut Harold Bloom, lufttarit vetmitar n botn e kritiks letrare.
Nga Jennie Rothenberg
Gjat gjysms s dyt t shekullit t kaluar, kritiku Harold Bloom, lindur m 11 korrik 1930, ka mbetur deri diku si nj lufttar vetmitar n botn e kritiks letrare. N vitet 1950 ai ishte kundrshtar i T. S. Eliot-it, Kritika e Re e t cilit ishte rryma mbizotruese n ort e letrsis. N vitin 1970 ishte prball Dekonstruksionistve, nj grup m s shumti me intelektual evropian, t cilt besonin se gjuha n thelbin e saj ishte e zhveshur nga kuptimi.
Harold Bloom e dinte q n moshn njmbdhjet vje se gjithka q donte t bnte ishte t lexonte poezi dhe t diskutonte pr to.. Ai shum i njohur pr teorin e tij t ndikimit, e cila e sheh historin e poezis si nj luft t vazhdueshme mes bijve dhe etrve; sipas Bloom-it, t gjith poett krijojn me nj lloj frike se mos prsrisin, ose mbshteten n arritjet e poetve t mparshm. Megjithse duket si reminishenc e teoris frojdiane, Bloom kmbngul q nuk sht frojdjan. Ai e quan veten nj Emersonian t drejtprdrejt. Emersoni thoshte q lexuesi ose studenti duhet ta konsideroj veten si tekst dhe t gjitha tekstet e letrsis ose komente mbi lexuesin ose studentin.... Kjo mund t duket si nj personalizim radikal, por sht nj qasje pragmatike... Romanet dhe poezit tekste t do lloji - kan rndsi sepse ne kemi rndsi. Ne jemi n fillim, pastaj ato. Ato jan pr ne, dhe jo ne pr ato.
N vitin 1990, pas botimit t librit t tij Kanoni Perndimor Bloom ishte prball feministve dhe shumkulturalistve. Koht e fundit Bloom ndolli zemrimin e mijra fansave t Harry Potter-it ndrsa ai shprehu neverin e tij t padyshimt pr djaloshin magjistar n faqet e gazets The Wall Street Journal.
N varsi t ideologjis q mbron secili prej nesh, Bloom mund t prceptohet n dy mnyra: si Don Kishot q lufton me mullinjt e progresit social ose si nj Lanelot fisnik q mbron mbretrin letrare t Homerit, Miltonit, Dantes dhe Shekspirit, t cilin ai e quan zoti im i vdekshm.
Gjithsesi Bloom sht identifikuar shum her n t kaluarn me dekonstruksionistt, gj q ai nuk e ka pranuar, me prjashtim t pak ideve t prbashkta q kan t bjn m metodn e t menduarit negative ose ndrgjegjen negative, n kuptimin teknik - filozofik t negatives, e cila vjen tek un nprmjet teologjis negative prej t cils nuk shptojm dot.
N fillim t shekullit XXI, shpesh ka debatuar me shkrimtar popullor si Stiven King dhe J.K Rowling ndrkoh q dhnien e Nobelit pr shkrimtaren Doris Lessing e quajti thjesht korrekte politikisht ndrsa autoren, t dors s katrt n shkrimin e zhanrit fantatiko-shkencor.
Ndr veprat e tij kryesore prmendim: Kanoni perndimor, Shekspiri: shpikja e njerzores, Si t lexojm dhe prse, Ankthi i ndikimit, Dekonstruksioni dhe kritika, Poezit m t mira t gjuhs angleze nga Chaucer-i te Frosti etj...
Kanoni perndimor ishte libri me ndikimin m t madh n kritikn letrare, ku ai solli interpretime t t gjitha veprave t rndsishme t tradits perndimore nga antikiteti gjer m sot, duke prfshir klasikt e letrsis, sikurse dhe autort q mund t ken n t ardhmen nj status t till.
Jennie Rothenberg: sht nj rresht n kapitullin e par t librit tuaj Hamleti: Poem e Pakufishme q duket se e prmbledh qasjen tuaj ndaj letrsis: Mendoj se sht gj e menur t prballesh me dramn dhe princin, me frik dhe mrekullim, sepse ato din m shum sesa ne. Si kritik letrar, si arrini t analizoni nj tekst me kt lloj prvujtnie, n vend t prdorimit t nj toni t that, superior, sikurse bjn kritikt e tjer?
Harold Bloom: Superior? Ndaj Uilliam Shekspirit? Jam marr aq shum me t, mikja ime. Kam qen nj lexues mizor i poetve dhe shkrimtarve t mdhenj, qkur mezi trhiqja librat nga raftet e biblioteks. Tri motrat e mia t dashura i mbartnin ato pr mua. T kalosh nj jet t tr duke lexuar, duke dhn msim, duke shkruar, mendoj se kjo sht qasja e duhur ndaj Shekspirit, ndaj Dantes, ndaj Servantesit, ndaj Geoffrey Chaucer, ndaj Tolstoit, ndaj Platonit - ktyre figurave madhore - dhe sht vrtet frik, mrekullim, habi, mirnjohje, vlersim i thell. Nuk arrij t kuptoj ndonj lloj qndrimi tjetr n lidhje me ta. Ata i kan dhn form mendjeve tona. Hamleti prbn rastin m t veant.
M kan akuzuar si idhujtar bardsh, aq sa tani e prdor gjithmon si shaka. Meqense un ngjaj me nj lloj dinosauri, e kam quajtur veten Bloom Brontosaurus Barddashsi. Nuk sht ndonj gj e keqe.
Kjo qasje lartsuese ju dallon prej shum kolegve tuaj, ndaj nuk i prkisni asnj shkolle t veant kritiks letrare.
- sht disi e ndrlikuar. Para 26 vjetsh u largova nga departamenti i anglishtes. Thjesht u divorcova me ta. U bra, sikurse m plqen ta them, Profesori i Hiit Absolut. Deri diku, studimet letrare ishin zvendsuar me nj absurditet t pabesueshm q quheshin studime kulturore, t cilat, me sa kuptoja, nuk ishin as kulturore dhe as studime. Gjithmon mendoj se ka mbizotruar nj lloj arrogance e gjysm t diturve.
Filologji n origjinn e vete kishte kuptimin e nj dashurie pr t msuarit - dashuris pr fjaln, dashuris pr letrsin. Sa m e madhe t jet dashuria e njerzve dhe t kuptuarit e letrsis, aq m pak gjasa kan pr t qn fodull, t mendojn se ata din m shum se poezit, tregimet, romanet dhe poemat epike, pr t cilat aktualisht kan njohuri.
Ne kemi kt marrzin e quajtur Teori me T t madhe, m s shumti e importuar nga francezt, e cila tani ka lshuar keqas rrnj n botn anglishtfolse. Kjo na ka shtyr drejt nj qasjeje absurde, ndaj asaj q jemi msuar t quajm letrsi imagjinative.
Kur thoni teori, e lidhni kt me Kritikn e Re? Gjat viteve t studimit, u bt i njohur pr rezistencn tuaj ndaj ksaj lvizjeje. Kishit ndjesin se ishte shum celebrale dhe analitike.
Librat tuaj t hershm lartsonin poett romantik, ishin kundr pothuajse gjithkaje q T. S. Eliot dhe kritikt e tjer t rinj na msonin pr letrsin.
- Gjithmon kam qen n nj pozicion t uditshm. Kur isha i ri, fillimisht student dhe m pas profesor i ri n Yale, e ashtuquajtura Kritika ishte ortodoksia mbizotruese. Shembullin e saj e kemi ktu n Yale, Bhet fjal pr dik q u b nj nga miqt e mi m t ngusht, edhe pse n fillim nuk shkonim dhe aq mir, pr romancierin Robert Penn Warren. Pas lufts s pafund ndaj Kritiks s Re, befas u ndodha n luft e sipr me Dekonstrusionistt, nj grup tjetr njerzish, t cilt ishin dhe jan miqt e mi. Vetm me njrin prej tyre, Derridan, nuk flas m, pr shkak t motiveve t ndrlikuara personale, me t cilat nuk do t doja t merresha. Gjithsesi m merr malli shum pr Paul de Manin, t cilin e dua shum si njeri, edhe pse ishim gjithmon kundrshtar dhe nuk binim dakord pr asgj.
Dekonstruksionizmi, n nj far kuptimi, shkatrroi t gjitha parametrat e kritiks letrare. Shprbu letrsin dhe gjuhn n shenja rastsore q skishin kurrfar lidhjeje t natyrshme me njra-tjetrn. Prej ktu, deri ku ka arritur studimi i letrsis?
- Kemi mbrritur n zgripin e frikshm t fazs s tret. Kam folur kaq shum pr kt, sa nuk paraplqej t flas m. N botn anglishtfolse, vala e teoris franceze u zvendsua nga nj mlange e tmerrshme, q un e kam quajtur gjithnj e m tepr Shkolla e Zemrimit - t ashtuquajturit multikulturalist dhe feminist, t cilt na tregonin se duhet ta vlersojm nj vepr letrare pr shkak t sfondit etnik ose t gjinis s autorit.
Feminizmi, si qndrim q bn thirrje pr t drejta t barabarta, arsimim dhe pages t barabart, mund t mbshtetet prej do qenieje njerzore racionale. Por ajo q quhet feminizm, n akademi sht me t vrtet nj fenomen shum m i ndryshm. Un kam quajtur nj her kta njerz si duke shpn temn e tyre t hamendsuar drejt dekonstrusionizmit bashk me veten e tyre.
Yale pati nj qndrim m t mir ndaj ksaj, krahasuar me Harvardin dhe Princetonin. Ky universitet ka nj tradit t gjat e t fort t studimeve t vrteta filologjike, nj dashuri t thell pr letrsin imagjinatave, e cila ka qen e qndrueshme. Pranvern e kaluar, nj zonjush e re magjepsse, e cila ishte nj nga asistentet q po bnte nj studim, erdhi tek un duke tundur kokn e m tha : Harold, jam e shtangur. Po vij nga seminari pr Studimet Amerikane.
M rrnqethn kto fjal, sepse t gjitha departamentet e Yale q dikur mund t quheshin humaniste, ishin shndrruar krejtsisht n nj marrzi, q n fakt ka emrin e Studimeve Amerikane. Ajo tha, Sapo kishim nj leksion mbi Uollt Uitmanin. Profesori harxhoi plot dy or pr t na shpjeguar se Uollt Uitmani ishte racist. Prball ksaj, mikja ime, them se e humba aftsin time pr tu zemruar, shtangur apo indinjuar.
Uollt Uitmani racist? sht thjesht nj prartje prej t menduri.
Pse mendoni se ekziston nj lloj magjepsjeje pr t gjetur motive politike dhe sociale n nj tekst? Kjo vjen nga nj dshir e sinqert pr t kuptuar t gjitha strukturat q formsojn identitetin njerzor, apo ndodh sepse do gj tjetr rreth letrsis sht thn m par?
- Bija ime, kt mund ta kuptoni ju edhe m mir se un. Ata jan ideolog, e shtrenjta ime. Skan kurrfar vramendjeje pr poezin, se ajn fare kokn pr Uollt Uitmanin. Ta dish, nse ka nj figur madhore q qndron si prgjigje e Bots s re dhe bashkplotson Miltonin, Gten dhe Viktor Hygoin dhe figura t tjera t pas-Rilindjes, ky sht Uollt Uitmani.
Cila sht vlera e studimit t kritiks letrare, prve thjesht studimit t letrsis sot?
- Nuk bj dallim mes studimit t letrsis dhe studimit t kritiks letrare. Kritika letrare sht fillimisht nj deg e veant e letrsis, nj zhanr i veant. S dyti, sht nj term sinonimik me studimin letrar. Studimi i letrsis sht lexim i letrsis. Leximi ose studimi i letrsis prbn kritikn e letrsis; nuk ka dallim ktu. Pyetja n pikpamjen time kthehet n cila sht vlera e studimit letrar? pr t ciln prgjigja ime do t ishte studimi letrar sht i pashmangshm.
Kultura perndimore sht mbshtetur n studimin letrar qkur Grekt bn Homerin n tekstin e par t tyre. Ndaj, padashje, ne e studiojm letrsin pavarsisht, nse e studiojm haptazi ose jo. Kjo sht shndrruar n bazn kryesore t shoqris son. Nuk sht e mundur t studiosh asnj lloj teme tjetr, pa studiuar n nj kuptim letrsin. Ne jemi kultur letrare. Ne sigurisht nuk jemi m shoqri religjioze. Ata q ndrrojn t kthehemi n kultur shkencore, kan msuar shum mir se e kishin gabim. Jemi br nj shoqri teknologjike, por mendoj se nocioni i kulturs teknologjike sht oksimoron.
Dashur pa dashur jemi nj kultur letrare. Filozofia, shkenca, feja jan zbehur e po zbehen gjithnj e m shum. Ky sht nj proces q ka vazhduar n shekuj. Letrsia imagjinative po z gjithnj e m shum vendin e saj. Nuk them se kjo sht nj gj e mir, nuk e di nse kjo sht domosdoshmrisht nj gj e keqe.
Di vetm se sht nj proces q vazhdimisht rritet n intensitetin e vet dhe duhet t jet i pashmangshm.
Prmendt pak m par Dekonstruksionizmin. N nj ese tuajn, Thyerja e forms keni br nj krahasim interesant: Gjuha, n lidhje me poezin, mund t perceptohet nj dy mnyra t vlefshme, sikurse kam msuar, ngadal dhe me kmbngulje.
Kushdo mund t besoj n nj teori magjik t gjuhs, sikurse Kabalistt, shum poet dhe Walter Benjamin-i, ndrkoh q t tjer mund t mbshtesin nj nihilizm gjuhsor, i cili n formn e vet m t rafinuar quhet Dekonstruksionizm.
- Oh, po, m kujtohet. Ather, debatoja gjithnj n publik me Paul de Man. Ndrkoh, bnim shtitje t gjata bashk, ose ai ulej aty ku jeni ulur ju dhe do vazhdonte debatin, duke pir nj birr belge.
Ajo q m mbeti e ngulitur n mendje ishte fjalia juaj pasuese: Por kto dy rrug kthehen kah njra-tjetrs n skajet e tyre te jashtme.
- Po. E di cilin fragment po citoni. M kujtohet q i kam thn Paul de Man-it se nuk e vrisja mendjen nse u msohej t tjerve ajo q ai dhe Jacques Derrida u msonin atyre - gj e cila prbnte mungesn absolute t kuptimit, endjen e prhershme n krkim t gjuhs - apo nse dikush zotronte nj teori gjuhsore q msonte plotsin e kuptimit, sikurse Kabalistt, sikurse mentori im i madh Gershom Scholem dhe miku im Moshe Idel. Gjith ajo, e cila kishte domethnie pr mua ishte Absolutja, si e till. Sepse n fund t fundit, t dyja kthehen kah njra-tjetrs.
Kur lexova kt rresht tuajin pr dy rrug q kthehen kah njra-tjetrs, mendova pr Komedin Hyjnore t Dantes : se si skaji i jashtm i parajss vrtitet kaq shpejt, sa qndron i palvizshm.
- Po, sht e vrtet. N fund fare kthehemi tek i njjti paradoks.
A mendoni se Dante pati nj prvoj t drejtprdrejt t nivelit Absolut, t asaj q ju mund ta quani Ein Sof?
Ndoshta sht prvoja q autori ka pr Absoluten e cila i jep qndrueshmri gjuhs, ajo e cila bn q disa vepra t qndrojn n faza t ndryshme t historis.
- Kjo mund t jet e vrtet, megjithse nuk dim shum pr Danten. sht nj figur kaq autonome. Do ishte nj nga shakat e kqija t historis s letrsis po t thonim q Dante sht n fakt Augusti apo Aquin-i n vargje. Ai sht vetm Dantja n vargje. sht kaq i fuqishm dhe i suksesshm, sa Kisha Katolike sht e lumtur ta ket t vetin. Por kur hidhni vshtrimin n veprn e tij, sht e mbushur me t gjitha llojet e herezive magjepsse. Dhe mund t ishte m shum nj lloj - nuk do t thoja gnosticizmi, por nj lloj gnosis personal, t marrsh nj grua me t ciln je i dashuruar dhe t thuash q ajo sht thelbsore, jo vetm pr shptimin tnd personal, por q ajo sht thelbi shptimit t t gjithve?
Dante sht, sikurse Miltoni, Platoni nj nga krijuesit imagjinar kaq t fuqishm, q riprkufizojn n mnyr bindse pr ne mundsin e religjionit. Prjashtimi i madh sht si n do gj tjetr, kudo sht Uilliam Shekspiri, gjithmon m enigmatiku ndr shkrimtar.
Shekspiri sht kaq enigmatik, sa ka pasur nj debat shum t madh, nse ai ishte madje nj individ i vetm. E di q ju nuk para i prfillni teori t tilla.
- Fundjavn q shkoi po prpiqeshin t m prfshinin n nj debat televiziv n Nju Jork, n lidhje me faktin nse ishte Konti i Oksfordit ai q shkroi Shekspirin. Sikurse ju prgjigja jo me shum mshir atyre, prgjigja ime ishte q themeluesi i Shoqris Amerikane t Toks s Shesht dha shpirt koht e fundit.
Ju thash gjithashtu se nuk para m ngazllejn, por m duket domethnse q do muaj pak a shum, ka nj shoqri n Londr q m drgon prurjet e veta letrare, t pavlera sigurisht. Ato i prkushtohen trsisht t demonstruarit q veprat e Lewis Carroll jan shkruar nga Mbretresh Viktoria. Kjo ka po aq gjasa t ndodh sa Konti i Oksfordit, ose Kritofer Marlou, ose Frensis Bejkni, ose k t duash ti, ka shkruajtur veprat e Shekspirit.
Folm m par pr letrsin lindore. Shum prej ideve q prmendni n librin pr Hamletin Transcendence dhe Vetja e Brendshme duket se gjejn pikprkime me traditn lindore, m shum se at perndimore. Ju jeni i njohur si nj nga ekspertt m t shquar t tradits perndimore, por vras mendjen nse ka trhequr vmendjen tuaj letrsia q vjen nga lindja.
- M kujtohet se disa vite m par disa miq t kndshm q drejtojn Shoqrin Budiste n Londr erdhn t m takonin, pasi lexuan librin tim Kanoni Perndimor. U prpoqn t m shpjegonin se si shum prej nocioneve ishin budiste n thelbin e tyre. U thash atyre at q po ju them juve tani.
Nuk e di se jan. Sigurisht q nuk e njoh sanskritisht, ndaj nuk mund ti lexoj kto vepra n origjinal. Kam lexuar shum shpesh prkthime t tyre. Jam i magjepsur n trsin e vet nga ajo q ju do ta quanit tradita perndimore e urtsis, duke nisur nga Bibla dhe Grekt e deri tek Shekspiri dhe m pas. Por, n fakt, nuk e kuptoj mir se ndodh me traditn lindore.
ǒmund t themi pr Bhagavad Gita? Sikurse Hamleti, Arjuna gjithashtu e ka t pamundur t veproj. Ai i flak armt e tij n fushbetej dhe thot se m mir t vdiste se t vriste t afrmit e tij t kqij. Mandej Zoti Krishna i mson atij natyrn e vrtet t veprimit dhe t Qenies. A do t mundeshin fjalt e Krishna-s t kishin ndonj vler pr Hamletin gjithashtu?
E di shum mir Kngn e Bekueme t Zotit Ton, pr mua sht nj kng shum me vler. Por nuk mund t them se e kuptoj plotsisht at. Prfundimisht, e ndiej q Shekspiri sht kaq i gjithanshm dhe prbn nj ndrgjegje kaq t madhe, e cila prfshin jo vetm traditn perndimore. Student, studiues, si dhe miq nga e gjith bota, m kan thn se veprat e Shekspirit n Indonezi, Japoni, Bullgari dhe vende t ndryshme afrikane, q nuk jan kurrsesi anglofil, njerz q mund t mos jen aspak t shkolluar, thon se jan t prshkruar tejprtej prej veprs s tij dhe se Shekspiri ka vendosur t afrmit dhe miqt e tyre n sken.
Kt e thoja dikur si nj lloj shakaje t inatosur, pasi un e urrej at q quhet shumkultursi, por Shekspiri sht n t vrtet autor shumkulturor. Mendoj se fjalia ime e paraplqyer n librin tim Kanoni Perndimor sht kjo: Nse shumkultursia do t nnkuptonte Servantesin, ather kush do t mund t protestonte? Po sigurisht nuk do t thot Servantes ose Shekspir. Ndoshta t gjitha koht jan plot me vepra t prkohshme, sikurse Harry Potteri mjeran.
Keni shkaktuar nj debat turbullues pak vite m par kur shkruajtt kundr Harry Potter-it n Wall Street Journal.
- Mu krkua t shkruaj dika n mnyr t sinqert nga botuesi i The Wall Street Journal. E pyeta, far sht? Ai m shpjegoi se far ishte Harry Potter-i. I thash, Nuk m duket nga gjrat q m plqejn mua. M tha, Harold, ka njerz si un q mendojn se ju jeni ndr kritikt m t mir sot n bot. Duhet t thoni dika pr kt. Ksisoj vajta tek libraria e Yale dhe bleva nj nj volum t lir. Nuk e besova dot se kisha para meje. Ajo q m dukej m e padurueshme ishte fakti se kisha nj klishe pas nj tjetre.
E shkruajta at shkrim, u botua. Nuk sht e teprt po t themi se kjo hapi dyert e ferrit. Botuesi m telefonoi pas dhjet ditsh duke m thn: Halord sna ka ndodhur ksisoj kurr m par. Kemi marr mbi katrqind letra q denoncojn shkrimin tnd pr Harry Potterin. Kemi marr vetm nj letr pro jush, por ne mendojm se mund ta kesh shkruar ti vet. I thash, Jo, t siguroj q jo.
Kjo nuk mbaroi kurr. Ai shkrim i mallkuar u botua n t gjith botn, n t gjitha gjuht. Sbesoj q kjo do t mbaroj ndonjher. Por sigurisht q librat e Harry Potterit jan nj seri gjepurash. Si t gjitha gjepurat pa vler, do t flaket pas ca kohsh. Koha do tafshij. ǒmbetet t thuash n kt rast?
[b]Ju paraplqeni tu thoni studentve se, Nuk ka metod tjetr prpos vetes tuaj. far doni t thoni me kt?[/u]
- Kt e besoj me shum pasion. Miku im Paul de Man m t cilin, sikurse thash qpar, debatoja pafundsisht, do m thoshte nj dit se pas nj jete t tr krkimi, e kishte gjetur metodn, t Vrtetn sikurse e thoshte ai shqiptimin e t Vrtets. Un do t thoja, Jo, Paul i dashur, nuk ka t Vrtet. sht vetm Vetja jote.
far teorie patn kritikt e mdhenj? Kritikt si Dr.Samuel Xhonsoni apo Uilliam Hezlliti? Ata q adoptojn nj teori, thjesht jan duke imituar dik tjetr. Besoj q n fund, kritika e dobishme mbshtetet tek prvoja: prvoja e t msuarit, prvoja e t shkruarit, prvoja e t jetuarit q ka njeriu. Sikurse menuria, e cila n fund t fundit sht thjesht personale. Nuk ka metod tjetr prve Vetes.
Marr nga Gazeta Drita
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund t hapni tema t reja.
- Ju nuk mund t postoni n tema.
- Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
- Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk als_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn