als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Nga Besi BEKTESHI*
N kt qershor mbushen 536 vite t fundit t rrethimit dhe 535-s vite t fillimit t rrethimit m t madh n historin e Shqipris, trevave shqiptare, por padyshim m i madhi pr nga numrat dhe n pjesn lindore t ksaj Europe tashm pjes e t cils duam t bhemi. Ne sot kemi nj status nga ato vende europiane, t cilat edhe pse t mdha dhe me histori lufte, n at koh pr t cilin dua t shkruaj dhe flas un, por q m shum se kushdo kan dshmuar Barleti dhe Beikemi, as q bhej fjal t prballonin menjher dhe vetm nj fuqi t jashtzakonshme ushtarake dhe n armatime q ishte ajo e Sulltan Mehmetit t dyt ose pushtuesit. Ne sot historikisht, kemi nj status pr n BE, por historia tregon se pr t qen dhe mbrojtur kt status q sot ka Europa, n Shkodr, sht derdhur gjak i jashtzakonshm, sht br nj qndres e jashtzakonshme pr t mos rn n duar e osmanllinjve nga fortesa m e lavdishme e krishterimit n bregun lindor dhe e qytetarve shkodran, por e administratorve venecian.
Prgjat historis mesjetare, dhe prballjes me ushtrin m t madhe t bots, periferia e Europs sht ndeshur me artin ushtarak dhe makinn m t madhe ushtarake t kohs. Kjo ka ndodhur n Shkodr dhe padyshim sht nj nga ngjarjet q la nj shenj t madhe n historin europiane, por la nj histori tashm t ndryshuar n trevat shqiptare. Vetm ktij qershori dhe qndress heroike, lufts dhe pastaj kalimit t qytetarve shkodran jasht mureve n ditn e Shn Markut, bota e sotme dhe sidomos BE-ja i detyrohen shum. Nj historie t till si diplomacit dhe politikat e mdha integruese dhe pastaj dhe kombtare t shteteve t mdha i detyrohen shum. sht nj nga epopet m t lavdishme t qendrs jo thjesht t Venedikut, por t qytetarve shkodran si avantposti m i rndsishm i qytetrimit perndimor. Pash nj dokumentar t leht n nj stacion televiziv dje dhe me vjen mir, por tashm historit e treguara nga profesor t cilt din vetm nj histori t vjetruar historikisht nuk vlejn m. Ne duhet t dim qart dhe mir rndsin e ktij momenti historik pr t kuptuar pastaj dhe modelin ku duhet t shkojm. Pr t rn e fundit Shkodra u rrnuan dhe u vran prreth banort, ra Drishti dhe Zhabjaku, ra Lezha e cila u hodh n er nga venedikasit pr t mos marr prnjher osmanllinjt kalan n funksion, dhe u vran n ishull Lezh disa qindra banor t Lezhs dhe qytetar t Venedikut.
Marin Beikemi para senatit breshkan, mes t tjerash n polemik me Rafaele Reggion e pr t'ju prgjigjur qndrimeve diskriminuese t ktij t fundit m 1504 shkruante: ...Atdheu im i pajisur nga natyra me nj bukuri t mahnitshme e n nj pozicion t fortifikuar kndshm, kundr mbretrish e popujsh kreu vepra t famshme, akoma sot sht e famshme pr luftrat kundr armiqve shum t neveritshm n emr t krishterimit, aq shum sa pr t mos qen e dyta para asnj qyteti pr emrin dhe pr lavdin. Cili mbret kaq i fuqishm pat qen i till q ka mundur tia kaloj pr forcn luftarake atij qyteti, q jo vetm e mbrojti dhe i theu gjith ato forca armiqsh, por mposhti komandant e mbretr t ktyre armiqve... Nuk dua t kujtoj fatkeqsit tona, ndrsa kujtoj veprat e kqija t tyre q kaq t mdha ishin sa mund t dukej q jo Shkodra, por perndit vet luftuan kundr gjith atij vrulli t madh t barbarve... ( M. Becichemi: Praelectio in C. Plinium Secundum... (botuar pas 5 gushtit 1504) Tashm ky qershor q ka ardhur me statusin e vendit kandidat n BE, e revokon qershorin tragjik t vitit 1478-1479, kur territori europian i Shqipris kaloi n nj tjetr moment historik pr fatin aspak t mir tonin. Pr kt sht br dhe rrethimi m i madh i kohs n Europ.
Po, ai i qytetit madhshtor t Shkodrs.
Rrethimet m t mdha jan konsideruar ai i Konstandinopojs nga Murati me 250.000 njerz dhe afrimi n portat e Viens me pothuaj t njjtn shifr t ushtris s fuqishme Otomane. Natyrisht q me ann e Barletit dhe Biikemit, kemi edhe dshmi q vijn normalisht edhe n pasionin e ndjesis kombtare, dhe padyshim q ka dal qart se kush sht rrethimi m i madh i nj fortese apo kalaje t madhe, n trojet shqiptare. Por ka nj mundsi riparimi t daljes nga emocioni dhe pastaj edhe futjes n realitet. Padyshim q Kruja sht konsideruar kryeqendra e qndress kombtare, e cila n t vrtet sht rrethuar dy her, deri sa ra dhe rrethimet kan qen tepr t rnd dhe me sasi t tilla t forcave ushtarake, q n at koh barazoheshin m popullsin e rajonit. Gjithsesi Kruja ishte nj moment i lavdishm i udhheqjes s Gjergj Kastriotit dhe territor i sundimit t nj princi t till shqiptar. Lavdia e saj sht nj cilsi kryekput shqiptare e rezistencs ndaj nj superfuqie t jashtzakonshme m t madhe t mesjets. Megjithat Kruja nuk sht rrethimi m i madh i kryer as n territoret shqiptare dhe as n territorin europian. Si atlaset dhe dokumentat turke dhe ato veneciane e shqiptare, tregojn se rrethimet e Krujs nuk mund t kalonin edhe nga organizmi 150.000 deri n 200.000 pjesmarrs n vazhdim dhe jo permanent n ushtrin e dy sulltanve pushtues dhe m t njohur t Perandoris Otomane. Natyrisht q n arkivin e Muzeut t Shkodrs sht nj shqiprim ose prkthim i sakt i nj harte otomane nga arkivi i Perandoris Otomane e punuar nga J. J Helbert, e cila bazohet sipas gjetjes s Hamerit. N fakt, harta ka t vendosura repartet e ushtris, toponimet, rajonizimin, pozicionet dhe sasit njerzore dhe materiale, deri n detaje. Interpretimi pastaj sht i qart se ka dal pr sasit nga pikrisht literatura otomane. Harta sht nj model udhheqs i rrethimit padyshim m t madh t t gjitha kohrave n territorin europian nga fuqia e madhe e osmanllinjve, dhe kjo madhshti ushtarake ka ndodhur n kryeqendrn urbane dhe pozicionin m t rndsishm t avanpostit t bots perndimore dhe Europs s krishter prball asaj Otomane. Pikrisht n datat 2.3.4 qershor n periferit e qytetit t Shkodrs, kan ardhur edhe fuqit e para t pushtimit otoman, i cili sht dislokuar n mnyr t prgjithshme me datn 8 qershor t vitit t lavdishm 1478. Tani harta e studiuar dhe dal vrtet n drit nga Helbert, qartson edhe madhsin e cilsin e jashtzakonshme t rrethimit m t madh q i ka ndodhur n at koh, nj qyteti t krishter dhe n troje shqiptare. E para, sht perceptimi mbi fuqin ushtarake dhe mobilizimin gjigand t ktij pushtimi, por edhe strategjia e jashtzakonshme e fuqis m t madhe ushtarake t kohs. Pastaj ardhja brenda nj kohe prej 20 ditsh,e nj sasie t madhe armatimi dhe njerzore t reparteve m t shklqyera nga Bosnja dhe Rumelia.
T dhnat q shpesh her jan diskutuar dhe aprovuara apo kundrshtuara, qartsohen duke pasur edhe n nj far mnyre objektivitetin, sepse kan dal nga pozicionet e arkivit otoman. Kalaja e madhe e Shkodrs n fakt, del se forcat e saj i ka pasur shum t vogla n raport me rrethimin, por edhe numrat nuk jan krejtsisht t qart n saj edhe t momentit rrethim. Por ama, dihej se ishin forcat veneciano-shqiptare nn komandn e Antonio de Lezze. Ka pasur edhe kavaleri veneciane e komanduar nga Nikola Moneta, rezervist-t mobilizuar e t komanduara nga i quajturi Bartolemi Epiri. Ka qen edhe flota shqiptaro-veneciane me rreth 20 anije, t cilat nj pjes e madhe u larguan. Ishin n zon si poste t kontrolluara kisha e Shna Prendes, kisha e Shna Blazit dhe ajo e Shn Lazrit.
Gjithsesi forca e prgjithshme njerzore nga t rrethuarit, nuk i kalonte 800 vetat po t besojm prgatitjen e vrtet ushtarake. Kurse rrethuesit t cilt n nj periudh kohe prej tre muajsh ka lvizur n rrethim duke u mbledhur n koh ka qen e jashtzakonshme. Padyshim q ardhja e Mehmetit II n datat 8-10 qershor fillon edhe rrethimin m t madh t kohs n kufijt e Europs. Me ushtri dhe infrastruktur ndihmse njerzore rrethimi i Shkodrs ka sjell n rrethinat e gjra t Shkodrs nj madhsi prej 350.000 njerzish. Kishte vend pr t jetuar, kishte pasuri t mdha dhe mundsi rrethimi q kontrollonte territori i pasur shkodran. Uj t bollshm, komunikim lumor dhe toksor, kodra kontrolluese t rrethimit dhe prball nj kala t madhe dhe t mir fortifikuar q m von doli se kishte edhe mundsi mbrojtjeje dhe ushqimi, por edhe me uj t bollshm Mehmeti II kishte permanente 16.000 kalors t superstrvitur {sulmi i par} t Mustafait ose bejlerbegut t Rumelis. Nuk mund t bnin ndonj gj kundr kalas, por kontrollonin rrugt dhe avanpostet shqiptaro-venedikase prreth. Por Mustafa Pasha kishte edhe zemrn e ushtris me rreth 120.000 njerz t fanteris dhe 20.000 kalors t luftimit n fush t hapur, q ishin t armats s madhe t Rumelis. Kjo forc nuk u dislokua e gjitha, por ama ajo kaloi n muret e kshtjells t madhe. Kjo forc ushtarake ka br rreth 1 muaj t mblidhet n afrsit e Shkodrs. Mbas shum pak javsh n rrethinat e Shkodrs kan kaluar edhe 50.000 njerz t Armats dhe fanteris s Europs q qndronin n periferin e perandoris dhe dinin artin e lufts me shtetet e mdha Europiane. Por q n fillim erdhn me nj shpejtsi t madhe edhe mbi 100.000 njerz t Davut Pashs edhe ky bejlerbe i Rumelis. Kishte fanteri dhe ushtar xhenier dhe sulmues t rrezikshm kjo forc e madhe q e njihte shum mir terrenin n saj edhe t aftsive t pashs s madh me origjin shqiptare. Forca e madhe turko-otomane, kishte 8000 akinxhi si korrier dhe sulmues t organizuar q drejtoheshin nga Mihalologli.
Rreth 4000 vet, ishte forca e nj kavalerie t leht sulmuese t Sknderit ose sanxhakbeut t Bosnjs. Rrethim i Shkodrs mblodhi t gjith forcat e osmanllinjve nga i gjith Ballkani dhe aty ishte edhe Malkoviku ose sanxhakbeu i Serbis me 3000 forca e tij. Nuk duhet prmendur krejtsisht sakt edhe forca e Sulltanit t madh, e cila kishte jeniert dhe q lvizte nga 10.000-30.000 ushtart m besnik dhe t strvitur t perandoris otomane, dhe q kishin edhe lavdin e ushtris t strmadhe rrethuese t Shkodrs. Asnjher kto forca nuk ishin permanente, por ama sasia e rrethuesve ishte e strmadhe n kmbt e kalas s Shkodrs.
U ndrtuan kshtjella druri q qndronin prpara pikave nevralgjike t qytetit dhe po ashtu katr pyrgje ose fortesa t mbushura me gur, t cilat mbronin makinat e lufts dhe artiljert e rrethimit t Shkodrs. Jan derdhur n vend topa me gjyle 12 kv dhe mortaj me gjyle afrsisht 10 kv. Harta tregon se ku ishin vendosur dhe topi i madh i prodhuar n vend nga disa artiler dhe inxhinier t huaj q hidhte gjyle prej m tepr se sa 13 kv duke treguar edhe fuqin e jashtzakonshme t zjarrit n kt rrethim gjigandesk t nj qyteti t jashtzakonshm shqiptar dhe venecian. N Bun ishin vazhdimisht 8-10 galera turke q sillnin materiale, dhe po ashtu kryekomanda dhe adra e Mehmetit II, ishte aty ku sot jan fushat e Vukatans e Kuit. Daut Pasha kishte zn vend n malin e Shna Markut ose si u quajt m von ai i Pashs, dhe baterit ishin nj shumic t vendosura prpara tij. Forcat e fanteris s Europs dhe 20.000 njerzit e armats s Rumelis, si edhe 8000 forcat e Mihaloglit, ishin t dislokuara n ann tjetr t Buns, ku jan sot Fshati i Paqes dhe disa ndrtime t tjera dhe si pozicion pak m sipr kmbve t Taraboshit. Prball kalas nga dera kryesore, ishin forcat e Mustafa Pashs, por n kodrn para kishte bateri dhe pas saj edhe forcat e Malkovikut. Qyteti bombardohej kryesisht nga tre drejtime, dhe sulmohej nga hyrja, por edhe n katr drejtimet e saj t ans lindore dhe q nga veriu e deri n jug. Nj forc e till, as q ishte par dhe as prmendur nga kronikant e bots. Kjo forc nuk ka qen pr tre muaj e gjitha n dislokim, por ama nj forc njerzore e till nuk arriti t futej n qytet pr tre muaj deri n shtator, kur fuqia e marrveshjes bri m von n 1979-tn q forcat shqiptaro-veneciane t dalin nga Shkodra mbas nj qndrese t pa shoqe ndaj ushtris m t madhe, t mir prgatitur dhe dislokuar q kishte bota athere.
sht e vrtet q qyteti i Shkodrs u dorzua prpara nj force t till, por sht akoma m tepr e vrtet, se ai nuk ra nga sulmet masive t nj fuqie t jashtzakonshme deri athere. Rrethimi i Shkodrs sht shembulli i lufts s nj qyteti krenar dhe t lavdishm, prball ushtris m t madhe dhe pushtuese t bots n at koh. Shkodra sht qyteti q ka impenjuar n at koh ushtrin m t fuqishme dhe t madhe t osmallinjve, n pushtetin m t madh t tyre, dhe sht qyteti n kufijt e Europs, q ka pasur rrethimin m t madh t kohs.
Si prfundim madhsia e kalimit n rrethimin e Shkodrs t rreth 350.000 njerzve t inkuadruar n ushtrin e pushtimit t qytetit pr muaj e muaj sht nj veori dhe patjetr q nga kronikat e kohs sht e qart se rrethimi tre mujor ka pasur nj ushtri dika m tepr se 100.000 mij ushtar si forc permanente n aksion. Gjithsesi me datat 7-8 shtator t 1478-ts Mehmeti II u trhoq me pjesn m t madhe t ushtris, duke ln Ahmet bej Evrenozi me 40.000 ushtar, si pjes e bllokimit t qytetit t rrethuar. Ndrkoh De Lezze drgonte qarkore n Venedik ku tregonte se qytetit po i mbaronin rezervat dhe ishte katandisur nga 1600 meshkuj n fillim t rrethimit, n 450 burra dhe 150 gra. Politika e Sinjoris ndaj Otomanit pushtues Mehmetit t dyt, shkoi aty sa me datn 25 prill t 1479-ts, ditn e Shna Markut, qyteti t evakuohej me pes anije dhe s bashku me qytetart e mbetur aty ishin dhe Lek e Nikoll Dukagjini dhe shum t tjer shqiptar t shquar. Gjithsesi Republika e Venedikut, trajtoi me pensione t veanta qytetart e Shkodrs dhe De Lezze n fillim nderohet, por m von denigrohet, sepse nuk kishte marr masa, dhe nuk kishte sqaruar mir rezervat ushqimore t Shkodrs.
Me rnien e qytetit t madh dhe t lavdishm t tokave shqiptare, kushtet e paqes ishin t rnda, por historia edhe pse me zikzaket e veta, e nxori edhe nj her Shkodrn, qendr t luftrave, bisedimeve, qndress dhe paqes, sa do e rnd qoft ajo. Ky ishte qershori i vitit 1478 deri n maj t vitit 1479. Qershori i vitit 2014, sht dhe momenti kur kjo trev dhe ky vend i afrohet srish atij kontinenti pjes e t cilit ishte me nj lavdi t madhe dhe me gjak t derdhur me shumic.
*Autori sht gazetar-historian, Drejtor i Drejtoris Rajonale s Kulturs Kombtare Shkodr -
http://www.sot.com.al/opinione/qersh....iWlbhArw.dpuf
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn