als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
-
Margaritart e shkrimit Ilir - Guri i zi i Shkodrs
Autori: Shaban Berisha
Deshi Zoti q n javn e par t janarit t vitit 2008, t kem n dor librin e Aref Matit “Shqipria (Historia dhe gjuha), ose odiseja e pabesueshme e nj populli parahelen)”. Prve tjerash aty gjeta nj foto ku dukej nj mbishkrim i vjetr ilir i shkruar n nj pllak guri t zi.*
Pran fotos nji tekst ku Aref Mati shkruante: “mbishkrim ilir i Skutarit (Shkodrs), alphabet ilir(apo grma) uditrisht t zhdukura.”
M kaploi nj ndjenj zhgnjimi pr at q ky shkrim ilir qenka zhdukur fat- keqsisht. Fillova ta shikoj mbishkrimin a mos kuptoj ndonj shkronj.
Duke shikuar me kujdes, vrejta se disa shkronja i kuptoja, sepse ishin afrsi sisht t ngjajshme me shkronjat etruske. Pasi i lidha disa shkronja arrita t identifikoj dy fjalt e para. U mrekullova dhe e falnderova Zotin.
Ngadale e me kujdes fillova t shkoqis fjalt e tekstit dhe kuptova se ato jan t njejta me fjalt e gjuhs q flas un .
Ditn e par arrita t deshifroj nj pjes t tekstit n fillim t kolons s dyt, pjesa tjetr mu duk e paqart. T nesrmen iu qasa puns me nj vullnet m t madh, pasi q kisha arritur q s paku t hap dern dhe t hedh hapin e par n brendin e ksaj enigme interesante.
Nga gzimi fillova t flas me Aref Matin sikur ai t ishte aty para meje.
O i nderuar, t prgzoj, t jap lajmin e mir, se alfabeti ilir dhe ato germa nuk jan t zhdukura, por jan alfabeti dhe germat q sot i ka n prdorim tr bota. Kjo q deshifrova e dshmon at q ti me forc e pohon n librin tnd, e un them se ke t drejt kur thua, “si duket ka ardhur koha q e vrteta m n fund t del n shesh.”
Nuk e di pse zonja Nermin Vlora - Falaski nuk e ka trajtuar kt mbishkrim kaq interesant n librin e saj “Pellasgt, Ilirt, Etruskt, Shqiptart”.
N shkurt t vitit 2012 m ra n dor libri i studiuesit t njohur francez Zaha ri Majani ”Fundi i misterit etrusk”. Ky studiues e kishte par kt mbishkrim n vitin 1962, me rastin e vizits s Muzeut Arkeologjik t Shkodrs.
Me at rast i ishte dhn nj kopje e ktij mbishkrimi.
Zahari Majani e nxjerr kt mbishkrim si “ nj kushtim t shkurtr drejtuar perndis Febus t naltit bari”. Nuk e kam iden se ku e shef fjaln Febus.
N kopjen e gurit q ka z. Majani vura re nj ndryshim. N fillim t tekstit t kolons s tret figurojn vetm dy shkronja NS, ndrsa n pllakn origjina le jan tri shkronja NSU, edhe pse duket qart se bashktingllorja S sht e ndar nga zanorja U q gjendet posht saj. Bashktingllorja B pr t ciln flet z. Majani nuk gjendet fare n kt mbishkrim.*
Mendoj se problemi qndron te mos leximi i drejt i shkronjs S n fillim t fjals s fundit t kolons s dyt, megjithse pjesa e siprme e saj sht e ndar nga shkronja tjetr. Prandaj ajo nuk sht B-ja por sht S-ja bashk me dy shkronja tjera t cilat duken si nj tuf shkronjash t lidhura me njra tjetrn. Aty nuk sht fjala bari por fjala prijs.
Me kt q thash m lart, nuk kam pr qllim t nnmoj kt studiues t njohur t ksaj fushe, ndaj t cilit kam rrespekt, ngase ai ka merita t mdha sidomos n orientimin e drejt t studimeve etruske. Prandaj nuk desha q ti hy krahasimit t do fjale apo shkronje. Mendoj se trajtimi q do ti bj kti mbishkrimi do ti thot t gjitha.
Shikuar n trsi, mund t thuhet se sht nj mbishkrim i rrall dhe me shum vler, i cili i prket ilirikut jugor. Prnga forma e shkrimit i njjt me t sht mbishkrimi i Pllaks Orientuese t Kulins,* vetm se kjo i prket nj periudhe t mvonshme dhe nuk sht epitaf. Kjo pllak gjendet n fondin e objekteve t trashgimis, n Shtpin e Kulturs “Isa Kastrati” n Dardan.
Nj vshtrim i prgjithshm i mbishkrimit
Mbishkrimi sht i gdhendur mbi nj pllak guri t zi, i gjetur n rrethinn e Shkodr. Pllaka sht e ndar n pes kolona. Kolonat jan t ndara me vija horizontale. sht nj pllak guri mbivarrezor (stel), e shkruar me alfabetin dhe gjuhn ilire. Shkrimi shkon kryesisht nga e djathta n t majt.
Dimensionet e pllaks jan: lartsia 24 centimetra, gjersia 14 centimetra dhe trashsia 2. 6 centimetra.
Edhe pse shkrimi sht i ngjashm me at etrusk, ai ka disa veori dalluese, stili i shkronjave sht ndryshe, pastaj radhitja e fjalve n kolona, shkronjat e lidhura n mes tyre etj. Shkronjat jan t drejta dhe t shkruara me nj eleganc, si dhe ajo m e veanta e ktij shkrimi gjendet te kolona e pest, ku me ann e shkronjave sht paraqitur figura e njeriut, gj q sht nj rast shum i rrall. Bashktingllorja S paraqitet pa ndonj rregull, sa e kthyer nga e djathta sa nga e majta, gj q mund ta hutoi studiuesin e pa kujdesshm.
Vshtirsit gjat deshifrimit
Telashet u shfaqn q n fillim t tekstit. Shenja q sht vendosur n kolonn e par ishte shum e vshtir t identifikohej. Pastaj bashktingllorja L n fillim t kolons s dyt ishte vendosur lart mbi fjalt IU dhe SA, kshtu q edhe ksaj ishte vshtir ti gjendej lidhja.
Pastaj vija horizontale q ishte vendosur pas zanores I dhe n mes t dy pshertimave OF-OF, po ashtu ishte shum e vshtir pr tu kuptuar. Pas shum peripecive mezi arrita t kuptoj se cila ishte ajo shkronj . Vshtir ishte t deshifrohej edhe bashktingllorja S n fillim t fjals s fundit t kolons s dyt. Ajo ishte e lidhur me dy shkronja tjera t cilat e bnin t koklavitur dhe shum t paqart. Problematike ishte edhe bashktingllorja R e cila ishte shkruar me kok posht.
Fjaln SU n fillim t kolons s tret nuk pata vshtirsi ta kuptoj, pasi kt fjal e njihja nga shkrimet etrurske. Vshtirsi t mdha m nxori teksti n vazhdim, fundi i kolons s tret. Bashktingllorja L, n ann e siprme ishte e lidhur me nj shkronj tjetr. Fjala shkonte nga lart posht, pastaj shkonte duke u ngritur pjerrtas lart pr tu kthyer srish posht.
Pa dyshim se telashet m t mdha mi shkaktoi kolona e pest. Shkrimi i saj krijonte nj bredhje t uditshme duke shkuar n fillim nga lart posht pr tu kthyer djathtas, pastaj majtas, n fund nga posht lart duke prfunduar me bashktinglloren N. Pas t gjitha vshtirsive q i pata gjat deshifrimit,n fund ndjeva nj knaqsi q nuk do ta harroj kurr.
Pa dyshim, pr kt, t gjitha falnderimet e mia ia kushtoi HYUT t vetm, Zotit tim t lartit.
Deshifrimi i mbishkrimit
Kolona e par: N kolonn e par figuron nj shenj q ka formn e zanores Y, por sht pak sa tepr e shtrir dhe e zgjatur n t majt. Nse shikohet m me vmendje aty del nj fjal me dy shkronjaYL. Me kt fjal sht shnuar emir i Zotit YL, HYL, e cila sht theksuar n njejs dhe len t kuptohet besimi i ilireve n nj HY (Zot). Nga pozita e shkronjave duket se zanorja Y sht djathtas, ndrsa bashktingllorja L sht majtas. Nga kjo kuptohet se shkrimi shkon nga e djathta n t majt.
Shkrimi ilir ekzisonte,duhet gjurmuar dhe pranuar
Shkrime te fisit Ilir Lapont jane gjetur ne kantonet zvicrane Graubynden, Tiqino si dhe ne Lihtenshtajn.
Kolona e dyt: N kolonn e dyt shkrimi fillon me fjaln IU, pas saj fjala SA. SA sht fjal e ilirishtes q do t thot “shum”. Mbi kto dy fjal sht shnuar bashktingllorja L e cila mund t lidhet me zanoren A t fjals SA, megjithse ajo edhe ashtu si sht mund t lexohet LA. Kshtu kto bashkformojn pjesn e par t fjalis s ksaj kolone IU LA SA. Dy fjalt e para IU LA jan fjal ngushlluese, pra iu la (vdiq), qofshi shndosh si thuhet n kso raste. N vijim t shkrimit sht fjala ITH. Zanorja I si zakonisht sht shkruar me nj vi vertikale, ndrsa TH-ja me vi horizontale dhe ktu sht shkruar pa rreth, sepse kjo shkronj zakonisht shkruhet si O me nj vi horizontale brenda. Si duket ajo edhe kshtu mund t shkruhej.
Pjesa e par e shkrimit t ksaj kolone sht: IU LA SA ITH (iu la, shum ith – pikllim). Shkrimi vazhdon me dy pshertima OV, OV (of, of), t cilat shkruesi i ka vendosur njrn sipr bashktingllores TH e tjetrn posht saj, sikur ka dashur t kursej hapsirn duke i shkruar ato shum m t vogla.
Fjala e fundit e ksaj kolone fillon me bashktinglloren S q do t thot “yn”, e cila sht shkruar me orientim nga ana e djatht dhe me bishtin e kthyer lak formon zanoren O. Ndrsa n ann e siprme, ngjitur me t sht shkruar bashktingllorja P n form t nj vije t lakuar si grep.
Edhe nj shkronj sht shkruar n mnyr t uditshme, ajo sht bashktingllorja R, e cila n alfabetin ilir dhe etrusk shkruhej n formn e bashktingllores P. N kt rast ajo sht shkruar me kok posht.
Dy shkronjat e fundit IS jan t arta kshtu q kjo pjes e mbishkrimit lexohet S O PRIS. Teksti i plot i ksaj kolone duket kshtu: IU LA SA ITH OF-OF S O PRIS (iu la, iku, sa ith – shum pikllim, of of o prisi yn).
Nga teksti i deshifruar duket se i vdekuri ishte nj prijs i Shkodrs apo prijs i ati vendi ku sht gjetur pllaka.
Si Etrurusket ashtu edhe Ilirt rrall i shkruanin emrat e t vdekurve, andaj vetm Zoti e din se pr cilin prijs sht fjala n kt rast.
Kolona e tret: Shkrimi i ksaj kolone fillon me fjaln NSU, e cila sht e veuar nga teksti n vazhdim. Bashktingllorja N sht shkruar me apostrof N`SU.Kjo fjal do t thot “ n`sy.” Bashktingllorja S sht shkruar me orientim nga e majta n t djatht, ajo sht vendosur mbi zanoren U dhe sht nj S e cunguar. Fjaln SU (sy) e kam hasur krejtsisht t njjt te mbishkrimet etruske. Fjala e dyt e ksaj kolone sht LAT, e cila n mnyr t pjerrt shkon nga posht lart. Zanorja A n mes ka dimensione shum m t vogla. Ngjitur me bashktinglloren L n ann e siprme t saj sht bashktingllorja Z e cila lexohet ZI. Kjo fjal krejtsisht e njejt sht ruajtur te armenishtja e vjetr n formn LAT`ZI (lot).*Pjesa tjetr e tekstit n vazhdim fillon me bashktinglloren S, e cila duket e ngjitur me T-n por megjithat sht pak e ndar. S-ja me pjesn e fundit sht e ngjitur me zanoren I, me t ciln formojn parafjaln SI. Kto dy shkronja me pozitn q kan formojn edhe zanoren U, mirpo n mes t tyre kan zanoren A me dimenzione t vogla sikur A-ja te fjala LAT.
Parafjala SI ka orientim nga e djathta n t majt, ndrsa fjala e fundit AUL ka orientim t kundrt dhe shkon nga lart posht. E plot kjo pjes e fjalis sht SI A UL (si lum). Fjalia e ksaj kolone n trsi sht: N`SU ZI LAT SI A UL (n`sy lot zie si lum).
Ky sht momenti m preks n kt mbishkrim, ku sht shprehur dhimbja e familjarve pr t vdekurin e tyre me fjalt: nga syt tan rrjedhin lot pikllimi porsi lum. Nj fjali e shkruar n mnyr shum poetike.
vazhdon me poshte...
Ndryshuar pr her t fundit nga Albo : 19-01-2016 m 22:34
-
-
Pr: Margaritart e shkrimit Ilir - Guri i zi i Shkodrs
Kolona e katrt: N kt kolon sht shkruar mosha e t ndjerit deri n astin e vdekjes. Kjo mnyr e t shnuarit t moshs s t vdekurit sht hasur edhe n mbishkrimet varrezore etruske.
N fillim sht shnuar zanorja A pastaj shenja e cila lexohet me shkronjat CH (kh), pastaj dy numra t njjt VV (55). Shenja q do t thot CH, te mbishkrimet etruske ka formn e shigjets, ndrsa n kt rast sht para qitur vetm si maja e shigjets. Te ky mbishkrim vrehet nj dallim nga mnyra se si etruskt e shnonin moshn e t vdekurit, ajo sht zanorja A.
Shkrimi i ksaj kolone n trsi sht: A CH VV (a koh 55). Sipas asaj q mund t lexohet aty, i ndjeri ka vdekur n moshn 55 vjeare.
Kolona e pest: N kolonn e pest, t fundit, sht shkruar se nga kush sht ngritur kjo pllak varrezore. Shkrimi i ksaj kolone ishte m i vshtiri pr tu deshifruar, ngase sht nj form e t shkruarit enigmatik. Si i till paraqet nj shkrim unikat, sa i prket shkrimeve t vjetra. Mnyra e vendosjes s shkronjave sht e przier por shume artistike, madje gjeniale pr kohn kur sht shkruar. Ky sht nj tekst i shkruar n at mnyr q me ann e shkronjave formohet figura e njeriut t mbshtetur, i cili shikon me mallngjim pamjen e vendit t tij. Kjo lidhet me besimin e ilirve se shpirti i njeriut t vdekur jeton, madje edhe han e pin, prandaj ata t vdekurve n tum (varr), pos gjrave tjera u lenin edhe pije e ushqime.
N pikn m t lart djathtas, teksti fillon me bashktinglloren N. Ngjitur me t posht sht bashktingllorja G q ka formn e nj L-je mbrapsht. Kto dy shkronja formojn
kokn dhe kapeln e njeriut. Vazhdohet m tutje me zanoren A, e cila sht shkronja m e madhe n kt tekst, krahu i djatht i s cils sht shum i gjat dhe i lakuar. Kjo shkronj formon kraharorin dhe kmbn e djatht t lakuar n gju t figurs s njeriut. Kto tri shkronja formojn fjaln NGA. Fjala e dyt fillon me zanoren I q gjendet n mes t G-s dhe A-s. Vazhdon me zanoren O t ciln krahu i djatht i A-s, e formon duke u lakuar. Lvizja e ktyre shkronjave shkon nga lart posht djathtas, pastaj maj tas ku bashktingllorja C ( k) q gjendet brenda A-s luan dy funksione: s pari krijon vijn horizontale t A-s, s dyti n shtylln e majt t A-s ajo formon edhe bashktinglloren T n form t kryqit. Te shtylla e majt e A-s lexoh et edhe zanorja I. Bashktingllorja C (k) e formon kmbn e majt t shtrir t figurs s njeriut. Nga kto shkronja formohet fjala I OTI.
Fjala e fundit fillon me bashktinglloren C (k) q u theksua m lart, e cila po ashtu sht e ngjitur me bashktinglloren L, ndrsa lart ka zanoren A dhe n fund bashktinglloren N, t cilat formojn fjaln CLAN (klan). Teksti i plot i ksaj kolone sht: NGA I OTI CLAN (nga klani - familja jote).
Prve vijs q ndan kolonn, aty sht shnuar edhe nj vi tjetr q thek son bazn e figurs s shtrir. Dy shkronjat e fundit A dhe N, pak sa t largu ara prej t tjerave formojn pikat e fundit t horizontit, majat e kodrave. Zanorja A n pozitn e parafundit, sht krejtsisht e ngjajshme me A-n e alfabetit Lepontian, nj fis Ilir mjaft i prparuar, i cili banonte n luginn e lumit Po dhe kishte nj ndikim t madh n Italin Veriore edhe m gjr. Shkrime t kti fisi Ilir jan gjetur n kantonet zvicrane Graubynden,Tiino si dhe n Lihtenshtajn, t cilat jan trajtuar n vazhdim t librit.*
Disa sqarime shtes t mbishkrimit
N vazhdim sht paraqitur rrjedha e deshifrimit n mnyr t primtuar sipas shkronjave a, b, c, , d.
Nn a. sht qartsuar pjesa e par e tekstit t kolons s dyt duke e ndar at n tri pjes, n mnyr q t kuptohet sa m mir rrjedha e deshifrimit.
Nn b. sht dhn pjesa e dyt e fjalis s kolons s dyt duke qartsuar do shkronj t tekstit.
d.
Nn c. sht dhn n trsi teksti i kolons s tret pr t qartsuar sidomos pjesn e fundit t saj, e cila ishte ndr m t vshtirat pr tu deshifruar.
Nn . sht dhn i tr teksti i kolons s pest.
Nn d. sht dhn skica me pamjen e figurs s njeriut e formuar me shkro njat e tekstit t ksaj kolone.
* Libri n dorshkrim me kt titull, n fillim t t cilit gjindet ky punim.
* A. Mati libri i cituar faqe 454.
* Z. Majani Fundi i Misterit Etrusk faqe 326
* Margaritaret e shkrimit ilir.
* A. Mati, libri i cituar faqe 485.
* Margaritart e shkrimit ilir.
Ndryshuar pr her t fundit nga Albo : 19-01-2016 m 22:32
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund t hapni tema t reja.
- Ju nuk mund t postoni n tema.
- Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
- Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn