als_Latn uzn_Latn ron_Latn
Zanafill�n e vet l�vizja letrare arb�reshe e pati n� ngulimet e Siēilis�, me studjues e letrar� t� ndrysh�m, si: Matr�nga n� shekullin e XVI, Brankati, Filja, Keta, Gavril Dara(plaku) dhe Andrea Plaku n� shekullin e XVIII. N� koh�n kur kjo l�vizje fitoi karakter t� ri komb�tar u p�rfaq�sua nga Gavril Dara(i riu), q� vijoi tradit�n e nisur nga i ati dhe i gjyshi. Lindi n� Palac Adriano m� 6 janar 1827. M�simet e para i mori n� seminarin arb�resh t� Palermos. Po n� k�t� qytet ai kreu studimet e larta p�r drejt�si. Udh�n e krijimtaris� e nisi her�t, n� mosh�n 13-15 vjeēare. N� fillim shkroi vjersha q� m� tep�r ishin intime. Shk�ndia q� i dha zjarr talentit t� tij, ishin idet� liridash�se, ideali i bashkimit t� Italis� dhe d�shira p�r ndryshime demokratike. K�to ide jan� derdhur n� v�llimin "Disa poezi", shkruar n� italisht, q� doli n� drit� n� vitin m� t� zjarrt� t� revolucionit m� 1848. V�llimi �sht� si nj� ditar i l�vizjes revolucionare t� asaj kohe. N� t� spikat nj� brendi ideore e pasur dhe disa tipare t� individualitetit krijues t� Dar�s, si fryma luftarake optimizmi dhe begatia e figuracionit. Vler�n artistike t� v�llimite d�mtojn� karakteri abstrakt dhe retorizmi.
N� shkurt 1858 Dara u b� themelues dhe drejtues i nj� gazete q� ishte si nj� manifest kryengrit�s, "Palingenesi" (P�rt�ritja e jet�s). N� artikujt q� botoi aty ai tregoi aft�si prej prozatori, kritiku, esteti dhe historiani. N� ēastet m� t� r�nd�sishme t� luft�s p�r ēlirimin e Italis� ai, si edhe arb�resh�t e tjer�, mori pjes� aktive n� l�vizjen revolucionare italiane kund�r zgjedh�s austriake dhe sundimit t� Burbon�ve. Madje ishte nj� nga udh�heq�sit krahinor t� asaj l�vizjeje, si an�tar i komunitetit revolucionar t� Xhirxhentit dhe sekretar i p�rgjithsh�m i qeveris� revolucionare t� Garibaldit, m� 1860.
N� t� nj�jt�n koh� ai s'i ndahet krijimtaris� letrare. M� 1864 shkruan nj� poem� t� gjat� italisht, po me subjekt shqiptar "Ana Maria". Poema �sht� shkruar n� vargje nj�mb�dhjet�rrok�sh, �sht� e gjat� (1.300 vargje) dhe e ndar� n� dy pjes�. Ka dy protagonist�: Bozdar Stresin, nipin e Sk�nderbeut, t� cilit i kushtohet pjesa e par�dhe Ana Maria Kominiat�n, mbes�n e Donik�s, gruas s� Sk�nderbeut, s� cil�s i kushtohet pjesa e dyt�, m� e gjat�. Dara mish�ron n� k�to dy personazhe idealin e burrit dhe t� gruas shqiptare. Poema ting�llon si nj� himn p�r atdheun e t� par�ve. K�to personazhe i pat�m gjetur edhe te De Rada, po ai i paraqet si heronj romantik� q� kryejn� nj� faj tragjik dhe shkojn� p�r k�t� drejt fundit tragjik, kuse Dara i ri thekson aspektin heroik t� karakterit t� tyre.
N� poem� spikatin p�r vler�n e tyre estetike pjes�t lirike. N� vitet 1871-74 Dar�n e gjejm� n� Rom� ku drejton gazet�n politike "La Reforma"(Reforma), q� shpreh ide p�rparimtare t� s� majt�s .
M� von�, ndoshta i shtyr� nga pak�naq�sia e p�rgjithshme e arb�resh�ve p�r rezultatet e arritura p�r bashkimin e Italis�, Gavrili la gazetarin� dhe politik�n.
Pik�risht n� k�to vite Dara shkruan italisht vjersh�n epistul "T� zezat tona", ku jepet nj� tabllo rr�ngjethese e gjendjes s� vendit, e shtypjes dhe e mjerimit t� dyfishuar q� r�ndonte mbi popullin. Ai e pikturon k�t� tablo me epitete epitete dhe metafora nga m� t� vrazhdat, nga m� t� ashprat, q� t� kujtojn� pen�n e Dantes n� p�rshkrimin e skenave t� Ferrit. Vjersha demaskon me realiz�m t� mpreht� shtetin e ri borgjez, me mjerimin, taksat, g�njeshtr�n dhe korrupsionin. Patosi mohues �sht� tep�r i fuqish�m, ndihet revolta e poetit demokrat. Tema politike trajtohet s�rish n� poem�n "Djalli dhe Muza". Vitet e fundit t� jet�s s� Dara i Ri i kaloi n� Xhirxhenti, ku punoi si avokat dhe u mor me arkeologji e me studime filozofike. Aty vdiq n� n�ntor t� vitit 1885 n� mjerim duke l�n� gjasht� f�mij� ende t� mitur.
Ai e kishte ndjekur hap pas hapi l�vizjen ton� komb�tare, duke marr� an�n e Lidhjes Shqiptare t� Prizerenit dhe duke kuptuar me mpreht�si rrezikun e synimeve t� shovinist�ve fqinj� si dhe t� imperialist�ve austriak� dhe italian� ndaj Shqip�ris�. Ai ishte p�r nj� bashk�punim t� ballkanasve, kund�r zgjedh�s osmane.
*************************************************
Pas Jeronim De Rad�s, Gavril Dara i Riu mbetet poeti m� i shquar arb�resh. Vepra e vetme n� shqip q� na ka arritur prej tij, "K�nga e sprasme e Bal�s" �sht� nj� nd�r kryeveprat e let�rsis� son�.
Duke ndjekur hap pas hapi l�vizjen ton� komb�tare, Dara e mb�shteti at� fuqmisht. Ashtu si De Rada, edhe Dara tem�n e poem�s s� vet e mori nga e kaluara e lavdishme e popullit ton� , e ngriti n� art k�t� epok�, duke e b�r� shpreh�se t� ideve patriotike, p�r t'i sh�rbyer sa m� mir� tok�s m�m� dhe v�llez�rve t� tij t� p�rtejdetit.
Dara �sht� mjesht�r i madh i artit t� fjal�s. Vepra e tij shquhet p�r pasuri mjetesh artistike, p�r gjuh� t� gjall� e t� bukur e mbi, t� gjitha, p�r mb�shtetjen e gjer� e t� gjithanshme n� folklorin arb�resh.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn