als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Popujt q u bn m t njohur n historin e lasht t Ballkanit jan Grekt, Ilirt dhe Trakt. Ilirt, si trashgimtar t pellazgve, jan ndr banort m t lasht t Gadishuliit Ballkanik. Ata jan autokton. Kulturn, gjuhn dhe tiparet antropogjike ilirt i formuan n vendin e tyre, n pjesn perndimore t Gadishullit t Ballkanit, aty ku shkrimtart antik i prmendin n veprat e tyre. Trevat e shtrirjes s popullsis ilire jan mjaft t gjera; ato prfshijn t gjith pjesn perndimore t Gadishullit, n veri, e diri te gjiri i Ambrakis (Prevez), n jug, kurse n lindje deri te tokat prreth liqenit Lyhind (liqeni i Ohrit). Grupe t veanta ilirsh u vendosn edhe n Italin e Jugut. Kto jan fiset mesape dhe japige. Emri ietnik ILIR shfaqet n veprat antike q n shek. V.p.K., kurse emrat e disa fiseve ilire fillojn e prmends q n shek.XII p.K. nga Homeri. Por koha e formimit t etnosit ilir sht shum e lasht. Fillimet e origjins ilire jan q n mesin e mijvjearit t dyt p.K., q nga periudha e bronzit t mesm, kur fillojn t formohen tiparet etnike ilire. N epokn e hekurit (mijvjeari i fundit p.K.) ilirt u formuan plotsisht, duke trashguar nga epokat m t hershme eneolitike dhe t bronzit tipare kulturore gjuhsore e antropologjike etnike. Teoria e vjetr q i bn ilirt t ardhur nga Evropa Qendrore, n shekujt XII-XI p.K., sht rrzuar nga studimet e kryera pas Lufts s Dyt Botrore. Vet fakti q varrimet me urna, karakteristike pr popujt e Evropr Qendrore, nuk jan tipike pr trevat e shtrirjes s ilirve, por ndeshen vetm n zona t kufizuara, t rralla, dshmon kundr teoris s ardhjes s ilirve n Ballkan nga veriu. Gjurmt e kulturave t Evrops Qendrore, q ndeshen n Iliri, jan rezultat i kontakteve kulturore, tregtare e t lvizjes s artizanve t punimit t metaleve.
2. Fiset kryesore ilirie
Ndr fiset m t prmendura ilirie jan taulantt, adriant, dardant, dalmart, albant, penestt, molost, kaont, thesprort etj.
- TAULANTT: Banonin n zonn e Adriatikut, q nga lumi Vjosa, deri n prapatokn e Dyrrahut. Ky fis luajti nj rol shum t rndsishm n historin ilire t shek. IV-III p.K., duke u vn n krye t shtetit ilir, t cilin e kishin krijuar m par enkelejt. N trevat e taulantve m von shfaqet fisi i Albanve dhe i Parthinve.
- ENKELEJT: Banonin n krahinat prreth liqenit t Ohrit. Ata krijuan dinastin e par t Mbretris Ilire, n fund t shek. V p.K. Nj nga qytetet e tyre kryesore ishte Enkelana. Pas shek. IV ata nuk prmenden m. N trevat e fisit t enkelejve prmenden edhe dasarett. Enkelejt kan qen peshkatar t zot.
- DASARETT: Jan nj fis i madh n Ilirin Juglindore. Njiheshin n lashtsi sidomos pr prodhimin e drithrave t buks. Nj qytet me t njohura ishte Pelioni (qyteza n Selc t Poshtme t Pogradecit). Qytet tjetr i madh i ktij fisi ishte edhe Antipatra (Berati).
- ALBANT: Banonin n prapatokn e qytetit t Dyrrahut. Kryeqendra e tyre ishte Albanopoli (Zgrdheshi i Krujs). Fisi i albanve i dha emrin e vet shqiptarve, gjat mesjets s hershme, kur ata njihen si alban, arbr.
- ARDIANT: Fillimisht shtriheshin rreth gjirit t Rizonit dhe t lumit Neretva. Ardiant e shtrin pushtetin e vet n t gjitha krahinat e tjera q m par ishin nn sundimin e taulantve. Ardiant luajtn nj rol shum t madh n luftrat kundr pushtusve romak, gjat shek.III-II p.K., n kohn kur sundoi dinastia ardiane e Mbretris Ilire. Kryeqendra e ardianve ishte Shkodra.
- DARDANT: Ishin fisi m i madh ilir q u vu n krye t Mbretris Dardane,, n Ballkanin Qendror, kryesisht n Kosov. Dy fise t tjera dardane t njohura ishin thunatt dhe galabrt. Qyteti m i rndsishm i dardanve ka qen Damastioni, i njohur si kryeqendr e nxjerrjes s metaleve. Dardant prmendn si lufttar t fort xehtar shum t mir, blegtor dhe tregtar t njohur.
- DALMATT: Banonin n brigjet e Adritikut. Ishin blegtor t njohur; shquheshin pr punimin e llojeve t ndryshme t veshjeve prej liri e leshi. Veshja e njohur me emrin dalmatika n shekujt e par u prdor edhe nga aristokracia romake, prej nga kaloi edhe n veshjen rituale kishtare. Qyteti m i njohur i tyre ka qen Delmini.
- PENESTT: Banonin n luginn e Drinit t Zi e prreth saj. Prmenden pr her t par n vitet 170-169 p.K. Luajtn rol t rndsishm n Luftn e Tret Ilire- romake. Prfshiheshin n Mbretrin Ardiane. Kishin 14 qytete e kshtjella, ndr t cilat prmendn Uskana, Oeneu, Draudaku etj. Meqense pranuan garnizone romake n qendrat e tyre,maqedonasit ua shkretuan vendin.
- MOLOST: Jan nj nga tri fiset kryesore qe banonin n qendr t Epirit antik dhe q luajtn nj rol shum t rndsishm drejtues n historin e lindjes dhe t formimit t shtetit t Epirit.
- KAONT: Ky fis epirot kishte shtrirje t gjr, q nga lumi Thyamis (sot lumi Kallama), deri n lugin e Drinosit, n Gjirokastr, Kryeqendra e kaonve, Foinike (Finiqi i Sarands), n shek.III p.K. u b kryeqendra e gjith shtetit t Epirit. Qytet tjetr i madh i kaonve ishte Antigonea (Saraqinishti i Gjirokastrs).
- THESPORTT: Banonin n Epir, n jug t lumit t sotm Kallama, deri n gjirin e Ambrakis. Prmenden n shkrimet e lashta q nga shek. V.p.K., si fis q sundoheshin nga dy kryetar t zgjedhur do vit nga gjiri i paris.
3. Vendbanimet dhe varrezat Ilire
Vendbanimet ilire t periudhs s hekurit (shek.XI-V p.K.) ndodhen n vende t ngritura kodrinore e malore, ku kishin edhe nj mbrojtje t sigurt natyrore. Prreth tyre kalonin rrugt tradicionale t komunikimit. Disa prej tyre ishin vazhdim i bnimeve m t lashta, bronzit e fillimi i epoks s hekurit. Vendbanimet ilire ishin t fortifikuara dhe t hapura. Vazhduan t prdorshin edhe vendbnime t tipit palafit. Tipi i par i vendbanimit ishte i fortifikuar me mure prej guri ose me rrethim t drunjt. Kishte edhe vendbanime t rrethuara me ledhe prej dheu. Qteza e Gajtanit (n afrsi t Shkodrs) sht vendbanimi m tipik pr trevat e Iliris s Jugut. Ajo sht e ngritur mbi nj lartsi jo t madhe. I gjith vendbanimi sht i fortifikuar me mure guri t trasha rreth 3 m. Dy faqet e murit jan t punuara me mure guri t thyer. Fortifikimet n kt koh nuk kan qen t pajisura me kulla mbrojtese. Porta e vendbanimit t Gajtanit sht e punuar me gur t mdhenj, t latuar m mir. Banesat kan qen prej druri, n trajt kasollesh, t ngritura n faqet e malit, brenda sistemit fortifikues. Siprfaqja e ktyre vendbanimeve sht 4-5 ha. Ka edhe vendbanime me prmasa m t mdha, deri n 15 ha. Vendbqanimet e ksaj kohe kan pasur ekonomi fshatare, me nj artizanat t zhvilluar t qeramiks e t metaleve. Mnyra karakteristike e varrimit pr ilirt ishte varrimi n tuma, n kodra artificiale prej dheu. Prmasat e ktyre tumabe shkojn n lartsin 0,50-4 m, kurse diametri nga 15-32 m. N mesi e do tume ndodhej varri qendror, varrimi i par. Ai vihej n siprfaqe t toks ose i futur n taban. Her-her ky varr rrethohej me nj unaz t madhe prej gursh. E gjith kjo siprfaqe mbulohej me dhe e gur, duke krijuar nj kodr ku vazhdonin t bheshin varrimet.
4. Kolonit helene n Iliri
Helent themeluan kolonit e para t tyre n brigjet e Jonit dhe t Adriatikut Lindor, n shek. VIII p.K. n Ambraki (Art) dhe n Korkyr (Korfuz), ku qen vendosur tregtart librun, t cilt kishin zbritur nga viset veriore t Iliris. N vitin 627 p.K. helent themeluan Dyrrahun (Durrsi), kurse n vitin 588 p.K. themeluan Apolonin (Pojani i FIerit), mbi bazn e vendbanimve m t vjetra ilire. M von themeluan edhe koloni t tjera si Farin (Hvar), Isen (Vish) dhe Korkyrn e Zez (korculla). Themelimi i kolonive ndikoi n rritjen dhe n zhvillimin e tregtis s ilirve me botn helene dhe n futjen e kulturs helene n trevat e Iliris. Dyrrahu, q mbante edhe emrin Epidamm, q n shek. V p.K. u kthye n nj qytet-shtet (polis) t zhvilluar. Interesat e mdha q kishte Greqia pr kt qytet bn q pr shkak t grindjeve q kishin plasur n Dyrrah, t fillonte lufta e Peloponezit, e cila frfshiu Greqin dhe vazhdoi pr 30 vjet rresht. Ilirt lejoheshin t vendoseshin n Dyrrah, prandaj kjo koloni pati nj numr t madh ilirsh. Dyrrahu shum shpejt u shndrrua n nj port t rndsishm dhe u njoh si porti m i madh i Adriatikut. Q n shek. V.p.K ky qytet preu monedhn e vet prej rgjendi. Cicerroni i thot se Dyrrahu u kthye n koloni romake. Apolonia ishte qyteti m i madh ndr 30 qytetet qe n antikitet mbanin kt emr. Edhe ky qytet-shtet, q n shek. V.p.K. preu monedhn e vet t argjend, e cila u prhap shum n Ballkan e jsht tij. Apolonia nuk ishte vetm qendr e rndsishme ekonomike, por edhe qendr kulture. Ktu vinin edhe nga vende t tjera pr t msuar. Cicerroni e quan Apolonin "qytet i madh e hijernd". Ktu, shtu si n Dyrrah, lulzuan skulptura, mazaiku dhe muzika. Pr rndsin e madhe q kishte, Apolonia u b arn luftimesh ndrmjet ilirve, epiriotve, maqedonasve e romakve.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn