als_Latn lit_Latn est_Latn
Perandoria mongole ishte njė perandori nga shekulli 13 dhe 14 qė pėrfshin tė gjithė Evropėn Lindore e deri ne Azi. Kjo ėshtė perandoria mė e madhe nė historinė e botės.
Ajo doli nga bashkimi i mongoleve dhe fiseve turke nė Mongoli, dhe u rrit me dyndjet, pasi qe Genghis Khan, u shpall sundimtare i tė gjithė Mongolėve nė 1206. Nė masė mė tė madhe tė saj ajo shtrihej nga Danubi e deri nė Detin e Japonisė dhe prej Arktikut e deri te Kamboxhia, duke mbuluar mbi 33.000.000 km2 (12.741.000 sq mi), 22% tė sipėrfaqes sė tokės tė Tokės, dhe ndikoi duke mbajtur njė popullsi mbi 100 milion njerėz.
Ajo ėshtė identifikuar shpesh si Perandoria mongole Botėrore, sepse ajo u shtri nė pjesėn mė tė madhe ne Euroazi. Si rezultat i pushtimeve te perandorisė dhe ndikimin politik dhe ekonomik nė Boten e Vjeter, luftėrat e saj me fuqitė e tjera tė mėdha nė Afrikė, Azi dhe Evropė besohet se janė gjithashtu njė lufte e lashte botėrore.
Megjithatė, perandoria filloi te ndahet pas luftės se vazhdueshme ndermjet viteve 1260-1264, me Hordhit e Arta dhe Chagatai Khanai qė de fakto deshironin te jene te pavarura dhe duke refuzuar tė pranojė Kublai Khan si Khagan. Nga koha e vdekjes Kublai Khan , Perandoria mongole ishte ndarė tashmė nė katėr khanates tė veēanta ose perandori, secili duke ndjekur interesat e saj tė veēanta dhe objektivat.
Por Perandoria mongole si njė tėrėsi mbetėt e fortė dhe e bashkuar. Khans i Madh i dinastisė Yuan mori rolin e perandorėt kinez dhe rregulloi kapitalin e tyre nė Khanbaliq (Peking i sotem) nga mongoli kapital i vjeter Karakorum.
Edhe pse Khanates e tjere e pranuan si titullar dhe dėrguan edhe mbėshtetje dhe ndonjė pėrkrahje pas traktatit tė paqes nė 1304, tre khanates perėndimore ishin praktikisht tė pavarura, dhe ata vazhduan zhvillimet e tyre cdo kushe ne vete si shtete sovrane. Eventualisht sundimi mongol nė Kinė nė 1368, ra edhe pse Borjigin Genghisid dinastia mbijetuan nė Mongoli deri ne shekullin e 17.
Dinastia Liao Khitan ishte e vendosur mbi Mongoli, Manchuria, dhe pjesėt e Veriut Kinė qė prej shekullit tė 10. Nė 1125, dinastia Jin e pėrmbysi Dinastin Liao, dhe u pėrpoq pėr tė fituar kontrollin mbi territorin e ish-Liao nė Mongoli.
Megjithatė, nėn mongolin Qabul Khan, gjyshi i madh i Temujin (Genghis Khan), shtyrė nga forcat e dinastia Jin nga territori i tyre nė fillim tė shekullit tė 12-tė, pėrfundimisht mongolėt dhe tatars filluan njė rivalitet vdekjeprurės. Mbretet e Artė te dinastis Jin inkurajuan Tatarset nė mėnyrė qė tė mbajė nomadė tė dobėt.
Ka qenė pesė khanliks(fise) kryesore tė fuqishme nė mongoli: Kereyds, Mongolėt, Naimans, Merkits dhe Tatars. Temujin, bir i njė kryetar mongol, i cili pėsoi njė fėmijėri tė vėshtirė, bashkoi fiset nomade, nėn sundimin e tij nėpėrmjet manipulimesh politike dhe ushtarake .
Forcat e Temujin u munden gati nė njė luftė qė pasuan, por ai u pėrforcua nga fiset qe i mbeten besnike. Nė 1203-1205, Mongolėt nen Temujin shkatėrruan tė gjitha fiset rivale tė mbetur dhe i solli ata nėn ndikim e tij.
Nė 1206, u kurorėzua si Temujin Khaghan e Ulus mongol Yekhe (mongol Komb i Madh) nė njė Kurultai (asambleja e pėrgjithshme / kėshilli) dhe mori titullin Chingis Khan (ose mė tepėr tė njohura zakonisht si Genghis Khan, ndoshta do tė thotė pėrket sundimtar i Oqeanite ose sundimtare Universal) nė vend tė titujve tė vjetėr fisnor si Gur Khan ose Tayang Khan. Kjo ngjarje nė thelb shėnoi fillimin e Perandorisė Mongole nėn udhėheqjen e Genghis Khan.
Genghis Khan i caktoi shokėt e tij besnikė, si kryetarėt te njėsive tė ushtrisė dhe familjeve. Ai gjithashtu e ndau ushtrinė e tij nė arbans (secila me 10 vetė), zuuns (100), myangans (1000) dhe tumens (10.000) ne organizim decimial. Kheshig ose Garda Imperial u themelua dhe u ndanė nė ditė (khorchin, torghuds) dhe rojet e natės (khevtuul). Genghis Khan shpėrblente ata qė ishin besnikė tė tij dhe i vendosi nė poste tė larta.
Ai shpalli ligjin e ri zasag te perandorisė Ikh ose Yassa kodifikuar dhe ēdo gjė nė lidhje me jetėn e pėrditshme dhe ēėshtjet politike tė nomadėve nė kohė. Pėr shembull, ai e ka ndaluar gjuetin e kafshėve gjatė kohes se kultivimit, shitjen e grave, vjedhja e pronave tė tjera si edhe luftimet mes Mongolėve, me ligjin e tij.
Genghis Khan ka caktuar vėllain e tij Shigi-Khuthugh gjyqtar suprem (jarughachi ) dhe urdhėroi atė qė tė mbajė njė ditare (devter te kalter). Pėrveē familjes, ushqimit dhe tė ushtrisė, ai dekretoi edhe lirinė fetare dhe pėrkrahu tregtinė vendase dhe ndėrkombėtare. Genghis Khan liroi njerėzit e varfėr dhe klerikėt me pronat e tyre nga taksat.
Pra, Muslimanėt, Budistėt dhe tė Krishterėt nga Manchuria, Kina veriore, India dhe Persia u bashkuan me Genghis Khan, edhe para pushtimeve tė tije. Khan miratoi shkrimit ujgur i cili do tė formojė ujgur-script tė perandorisė Mongole dhe urdhėroi Tatatunga ujgur i cili i ka shėrbyer Khanit, Naimans ti udhėzojė bijtė e tij.
Ai shpejt erdhi nė konflikt me dinastin Jin e Jurchens dhe Xia perėndimore tė Tanguts nė Kinėn veriore. Para se tė vdes, Genghis Khan ndau perandorinė e tij midis bijve tė tij dhe familjes, por si me porosi e bėri tė qartė, ajo ka mbetur pronė e pėrbashkėt e gjithė familjes perandorake tė cilėt, sė bashku me aristokracine mongole, pėrbėnin klasen nė pushtet.
Nė kohėn e vdekjes se Genghis Khanit nė 1227, Perandoria mongole vendosej nga Oqeani Paqėsor nė Detin Kaspik - njė perandori dy herė pėrmasat e Perandorisė Romake dhe kalifatit Musliman. Ogedei arriti nė fronin sipas vullnetit tė babait tė tij nė 1229 pasi vėllai i tij i ri, Tolui, kishte mbikėqyrur pėr 2 vjet.
Avancuar drejt nė Evropė ka vazhduar me dyndjet e mongoleve nė Poloni, Hungari dhe Transilvani. Kur krahu perėndimor i Mongolėve plaēkitėn qytetet polake, njė aleancė evropiane mblodhi ushtri tė mjaftueshme pėr tė ndaluar pėrpara tyre nė Liegnica. Mongolėt shkatėrruan kundėrshtarėt e tyre. Ushtritė hungareze dhe aleatėt e tyre kroatėt dhe kalorėsit tamplier ishin rrahur nė brigjet e lumit Sajo mė 11 prill 1241.
Pas fitoret se tyre mahnitėse mbi "Knights" Evropian nė Liegnica dhe Muhi, ushtritė mongole shpejt kontrolluar forcat e Bohemit, Serbi, Babenberg Austrisė dhe Perandorisė se Shenjtė Romake. Kur forcat e Batu's arriten te porta e Vjenės dhe nė veri tė Shqipėrisė, ai mori lajmin e vdekjes se Ogedeit nė dhjetor, 1241. Siē ishte zakon nė traditėn mongolet ushtarake, tė gjithė krerėt Genghisid kishte pėr tė marrė pjesė pėr tė zgjedhur njė pasues. Ushtria perėndimore mongole u tėrhoqėn nga Evropa Qendrore vitin e ardhshėm.
E veja e Ogedei, Toregene, mori perandorinė dhe filloi tė persekutonte kundershtaret e burrit tė saj dhe zyrtarė muslimane. Empress dha pozita tė larta pėr aleatėt e saj nė vend. Ajo ndėrtoi pallate, katedraleve dhe strukturat shoqėrore nė njė shkallė perandorak, duke mbėshteture fene dhe arsimin. Toregene fitoi shumicėn aristokratike mongole nė mbėshtetje tė birit Ogedei, Guyuk, por Batu nuk pranoi tė vinte nė ceremoni, duke pretenduar se ai ishte i sėmurė dhe klima Mongoliane ėshtė shumė e ashpėr pėr tė.
Me ne fund, Batu thirri zgjedhjet nė territorin e tij nė 1250. Anėtarėt e Ogedeid dhe familjet e Chagataid refuzuan tė marrin pjesė ne zgjedhje qė u mbajten pėrtej zemėres se mongolis. Perzgjedhesit i ofruan fronin tė Batu's, i cili nuk kishin interes nė promovimin veten si Khan i ri. Ai nė vend te tij propozoi Mongken i cili udhėhoqi njė ushtri mongoleze ne Rusi, Kaukazin e Veriut dhe Hungari. P
ro-fraksionin Tolui u ngrit dhe e mbėshteten zgjedhjen e tij. Duke pasur parasysh pjesėmarrjen e saj tė kufizuar dhe lokacioni, kjo zgjedhje ishte qe te beje te diskutueshme vlefshmėrine. Batu dėrgoi Mongken nėn mbrojtjen e vėllezėrve tė tij, Berke dhe Tukhtemur, dhe djali i tij Sartaq pėr tė mbledhur njė zgjedhje zyrtare nė Kodoe Aral nė zemėr te mongolis.
Ftuan Oghul Ghaimish dhe princat e tjera kryesore Ogedeid dhe Chagataid pėr tė marrė pjesė ne zgjedhje por ata refuzuan ēdo herė, duke kėrkuar pasardhėsit e Ogedeit se duhet tė jetė Khan. Nė pėrgjigje tė saj, Batu i akuzoi ata pėr vrasjen e tezes se tij Altalaun dhe duke sfiduar kandidatin e Ogedeisė, Shiremun.
Mongke Khan priu ushtrinė e tij tė pushtimit tė plotė tė Kinės, megjithatė, tė afėrmit e tij nuk u binden per ate qe te komandonte personalisht nė Kinė, nė fund tė fundit ai besonte se ky pushtim ėshtė njė detyrė prioritare qė do tė bėhet pėr perandori. Ne operacionet ushtarake, ndėrsa pėrgjithėsisht i suksesshėm, ato zgjaten.
Moti u bė shumė i nxehtė dhe Mongolėt filloi tė vuajė nga epidemitė e pėrgjakshme. Mongke vendosi tė qėndrojnė nė vend pėr tu larguar. Pėr fat tė keq, ai vdiq mė 11 gusht 1259, pėr shkak tė arsyeve tė diskutueshme deri nė kėtė ditė. Kjo ngjarje ka filluar njė kapitull tė ri tė historisė pėr Mongolėt dhe detyroi ushtritė mongole tė tėrhiqeshin.
Me vdekjen e Ebu Said Khan Bahatur nė 1335, sundimi mongol nė Persi ra nė anarki politike.Njė vit mė vonė pasardhėsi i tij u vra nga njė guvernator Oirat dhe Ilkhanate ishte ndarė nė mes Suldus, Jalayir, Qasarid Togha Temur (d.1353) dhe kryekomandantėve Persik.Pas pėrmbysjes sė dinastisė Yuan, Hordhite e Arta humben kontaktin me Mongoli dhe Kinė, ndėrsa dy pjesėt kryesore tė Chagatai u mposhtėn nga Timur (Tamerlane) (1336-1405). Hordhite e Arta u thyen nė grupe te vogla turke qė qėndruan nė pushtet katėr shekuj tė gjatė.
Organizata mongole ushtarake ishte e thjeshtė, por efektive. Ata ishin shumė tė kujdesshėm pėr tė rekrutuar artizanėt dhe talentet ushtarake nga qytetet e pushtuara, dhe sė bashku me njė grup inxhinierėsh me pėrvojė kineze dhe trupin bombardues, ata janė ekspertėt nė ndėrtimin trebuchet, Xuanfeng catapults dhe makina tė tjera me tė cilat ata mund tė vėnin rrethim tė fortifikuar.
Tė gjitha fushatat ushtarake u paraprinin nga planifikimi i kujdesshėm, zbulimit dhe mbledhjes sė informacionit tė ndjeshėm nė lidhje me territoret e armikut dhe forcave. Suksesi, organizimi dhe mobiliteti i ushtrive te mongolis i ka lejuar ata qė tė luftojė nė disa fronte pėrnjėherė. Tė gjithė meshkujt e moshės 15-60 dhe tė aftė pėr tiu nėnshtruar trajnimit rigoroz ishin tė pėrshtatshėm pėr rekrutim nė ushtri, burim i nderit nė traditėn luftėtar fisnor.
Perandoria mongole ishte qeverisur nga njė kod tė ligjit tė hartuar nga Genghis Khan, i quajtur Yassa, kuptimin rregull apo dekret. Nė pėrgjithėsi, tė shtrėnguar nga diciplina e bėri Perandorine mongole jashtėzakonisht tė sigurt dhe tė drejtuar mire, udhėtarėt evropiane ishin habitur nga organizimi dhe diciplina e rreptė tė njerėzve brenda Perandorisė mongole.
Sipas Yassa, komandantet dhe gjeneralėt u pėrzgjodhėn nė bazė tė meritės, toleranca fetara ishte e garantuar, dhe vjedhje dhe vandalizimi i pronės civile ishte e ndaluar rreptėsisht. Mongolėt kanė qenė shumė tolerante ndaj feve mė tė madhe. Nė kohėn e Genghis Khan, ishin konvertuar nga Budizmi nė Krishterimit dhe nga Makeanismi nė Islam. Pėr tė shmangur grindje, Genghis Khan kishte ngritur njė institucion qė siguroi liri tė plotė fetare, edhe pse ai vetė ishte njė shamanist.
Perandoria mongole ka pasur edhe njė sistem efikas te postes pėr kohėn, shpesh tė referuara nga dijetarėt si Yam, e cila kishte tė ruajtur edhe postimet e njohura si stafetė örtöö e ngritur nė tė gjithė Perandorinė mongole. Sistemi Yam do tė pėrsėritet mė vonė nė SHBA nė formė tė Poni Ekpress.
Tė dėrguarit qė do tė udhėtojnė nė mėnyrė tipike 40 km nga njė stacion te tjetri, dhe ai ose do tė marrė njė kale tė ri te pushueshem, ose do e jepe stafetėn njeriut tjeter pėr tė siguruar shpejtesi sa me temadhe. Kaloresit mongol rregullisht kishin mbuluar 125 milje nė ditė, e cila ėshtė mė e shpejtė se sa rekordin mė tė shpejtė tė vendosura nga Poni Ekpres rreth 600 vjet mė vonė.
Genghis Khan autorizoi pėrdorimin e parave tė letrės pak para vdekjes sė tij nė 1227. Ai u mbėshtet nga metalet e ēmuara dhe mendafshe. Mongolet pėrdoren shufėr kineze argjendi si njė para e unifikuar e llogarisė publike, ndėrkohė qė qarkullojnė para te letrės nė Kinė dhe monedhat nė zonat perėndimore tė perandorisė tė tilla si Golden Horde dhe Chagatai Khanate.
Sipas Ogedei Khan qeverisa mongole nxjerri monedha letre mbėshtetetur nga rezervat e mėndafshit dhe themeloi njė dege e cila ishte pėrgjegjėse pėr shkatėrrimin e parave te vjetra. Nė 1253, Mongke themeloi degen e ēėshtjeve monetare pėr tė kontrolluar lėshimin e parave tė letrės. Perandoria mongole ishte perandoria mė e madhe nė historinė njerėzore.
Gjate shekullit te 13 dhe 14, kur perandoria erdhi nė pushtet, ėshtė quajtur shpesh "Epoka Mongole". Ushtritė mongole gjatė kėsaj kohe ishin shumė tė organizuar mirė. Numri i tė vdekurve (nga beteja, masakra, pėrmbytjet, dhe uria) e luftėrave tė pushtimit mongole ėshtė vendosur nė rreth 40 milionė sipas disa burimeve. // explorerunivers
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn