als_Latn bos_Latn tur_Latn
Ne nje pasdite vere te vitit 1054, kur po fillonte sherbesa ne Kishen e Shen. Sofise ne Konstandinopoje (Stamboll), Kardinali Humbert edhe dy delegate te tjere hyne ne ndertese e shkuan drejt e ne Altar. Ata nuk kishin ardhur per tu lutur. Pasi vendosen nje fletethirrje per Ekskomunikim (perjashtim) mbi altar, ata dolen jashte. Duke u larguar nepermjet deres perendimore, Kardinali shkundi kembet nga pluhuri me fjalet: 'Perendia le te shohe edhe te gjykoje'. Nje Diakon e ndoqi nga pas teper i shqetesuar edhe e luti qe ta rimerrte fletethirrjen, por Humberti refuzoi, edhe keshtu ra neper rruge.
Ka qene ky incident, i cili eshte marre pergjithesisht si fillimi i Skizmes (Ndarjes) se madhe midis lindjes ortodokse edhe perendimit latin. Por Skizma, sikur edhe e pranojne sot historianet ne pergjithesi, nuk eshte nje ngjarje e cila mund te datohet me saktesi. Ka qene dicka qe ndodhi gradualisht, si rezultat i nje procesi te gjate edhe kompleks, duke e patur fillimin qe para shek. 11 edhe duke mos u perfunduar deri disa kohe me pas.
Ne kete proces te gjate edhe te komplikuar, kane ndikuar shume shkaqe te ndryshme. Skizma ka qene e kushtezuar prej faktoreve kulturore, politike edhe ekonomike; por sidoqofte, shkaku themelor nuk ishte shekullor (civil, shteteror) por teologjik. Se fundmi ka qene mbi ceshtjet doktrinore qe lindja edhe perendimi paten ne diskutim - dy ceshtje ne vecanti: pretendimet papale edhe Filiokue. Por para se te shohim nga afer ne keto dy ndryshime themelore, edhe para se te shqyrtojme kursin aktual te Skizmes, duhet thene dicka ne nje aspekt me te gjere. Shume me pare, ka patur nje Skizme te hapur edhe formale midis lindjes edhe perendimit, prej ku te dyja anet filluan te largoheshin prej njeri-tjetrit. Edhe duke u perpjekur te kuptojme se perse edhe se si u nderpre komunioni (uniteti) i krishterimit, na duhet te fillojme me kete fakt te te largimit, qe sa vinte edhe rritej.
Kur Pavli edhe apostojt e tjere udhetuan neper boten mesedhetare, ata qarkulluan neper nje unitet teper te ngushte politiko-kulturor, perandoria romake. Kjo perandori perfshinte shume grupe te ndryshme nacionalitetesh, shpesh me gjuhe edhe dialekt te vetin. Por te gjitha keto grupime ishin te drejtuara prej te njejtit perandor. Kishte nje civilizim te gjere greko-romak, te cilin e ndanin njerezit e arsimuar neper te gjithe perandorine. Grqishtja apo latinishtja kuptoheshin gjithandej neper perandori, edhe shume mund ti flisnint e dyja gjuhet. Keto fakte e ndihmuan se tepermi Kishen e hershme ne punen e saje misionare.
Por ne shekujt qe pasuan, uniteti i botes Mesdhetare po zhdukej gradualisht. E para qe po kapitullonte, ishte uniteti politik. Andej nga fundi i shek. III perandoria, edhe pse ende teorikisht nje, zakonisht ndahej ne dy pjese, ne ate lindore edhe ate perendimore, me nga nje perandor ne secilen. Konstandini e thelloi kete proces ndarjeje, duke themeluar nje kryeqytet te dyte perandorak ne lindje, perkrah asaj te Romes se vjeter ne Itali. Me pas vijne pushtimet barbare nga fillimi i shek. V-te. Pervec Italise,qe pothuajse e gjitha cka mbeti permbrenda perandorise edhe per ca kohe, perendimi u nda midis prijsave barbare. Bizantinet nuk e harruan asnje here idealet e Romes nen Augustin edhe Trajanin, edhe e konsideronin perandorine e tyre teorikisht si ende universale. Por Justiniani ishte i fundit perandor, i cili tentoi seriozisht qe te lidhe ate qe ishte teorike me praktiken, edhe pushtimet e tij ne perendim u braktisen shpejt. Uniteti politik i grekeve lindore me perendimit latin u shkaterrua me pushtimet barbare, edhe nuk u restaurua me ne menyre te qendrueshme.
Gjate fundit te shek. VI-te edhe te VII-te, lindja edhe perendimi u izoluan edhe me teper prej njeri-tjetrit prej pushtimeve Avare edhe Sllave te gadishullit Ballkanik. Ilirikum-i (Iliria) qe deri ne ate kohe sherbente si ure lidhese, u be ne kete menyre nje barriere midis Bizantit edhe botes Latine. Nderprerja u cua me tej edhe me daljen e islamit. Mesdheu, qe latinet e therrisnin mare nostrum 'deti yne', tashme u kaloi ne pjesen me te madhe kontrollit arab. Kontaktet kulturore edhe ekonomike midis lindjes Mesdheut lindor edhe perendimor nuk pushuan ndonjehere krejtesisht se qeni, por ato u bene shume me te veshtira.
Kundershtia Ikonoklaste kontribuoi edhe me teper ne ndarjen midis Bizantit edhe perendimit. Papet ishin perkrahesa te qendrueshem te pikepamjeve ikonodule (pro ikonave), edhe keshtu me shekuj ata u gjenden me dekada jashte komunionit (unitetit) me perandorin edhe patriarkun ikonoklast (kundra ikonave) te Konstandinopojes. I vecuar prej Bizantit edhe ne nevoje per ndihme, ne vitin 754, papa Stefan u drejtua kah Veriu edhe vizitoi drejtuesin Frank, Pepin-in. Kjo shenoi edhe hapin e pare te nje ndryshimi vendimtar te orientimit, per aq sa do ti takonte papatit. Deri qe ketu Roma vazhdonte ne menyra te ndryshme te ishte pjese e botes Bizantine, por tashme kaloi kryesisht nen influesncen Franke, edhe pse efektet e ketij riorientimi nuk u bene te dukshme deri nga mesi i shek. 11-te.
Vizita e pape Stefanit tek Pepin-i vijoi gjyse shekulli me vone prej nje ngjarje edhe me dramatike. Diten e Krishtlindjeve te vitit 800, Pape Leo III kurorezoi Karlin e madh, mbret te Frankeve, si perandor. Karli kerkoi njohje edhe prej drejtuesit te Bizantit, por pa sukses, pasi bizantinet aderonin ende ne principin e unitetit perandorak, edhe e konsideronin Karlin si nderhyres edhe kurorezimin papal, si nje akt skizmatik brenda perandorise. Krijimi i nje perandorie te shenjte romake ne perendim, ne vend qe ta bashkonte Europen edhe me teper, sherbeu vetem si ftohje te lindjes edhe perendimit edhe me teper se me pare.
Uniteti kulturor vazhdonte, por ne nje forme jo te qendrueshme. Ne te dyja, lindje edhe perendim, njerezit e arsimuar vazhdonin te jetonin nen traditen klasike te cilen Kisha e kishte marre persiper edhe e kishte bere te veten, por me kalimin e kohes, ata filluan ta interpretojne kete tradite ne menura ta ndryshme. Gjerat u bene edhe me te veshtira prej veshtiresive gjuhesore. Ditet kur kishte njerez dygjuhesh, kishin marre fund. Andej nga viti 450, kishte vetem disa ne Europen perendimore, te cilet mund te lexonin ne greqisht, edhe afer vitit 600, edhe pse bizanti e quante veten ende perandoria Romake, ishte teper e huaj per nje bizantin qe te fliste latinisht, gjuhen e romakeve. Foti, shkollari me i madh i Konstandinopojes se shek. VIV-te, nuk mund te lexonte ne latinisht, edhe ne ne vitin 864, perandori 'romak' i Bizantit, Mihaili i III-te, e quajti madje ate gjuhe po ashtu sikur nje here Virxhili si 'gjuhe barbare edhe skithe'. Nese greket deshironin te lexonin veprat latine ose ne te kunderten, ata mundeshin ta benin vetem me perkthimet, edhe madje ndonje here ata as qe u munduan te bejne edhe kete te pakten. Psellus, nje grek i shquar i shek. 11, kishte nje njohuri kaq siperfaqsore te literatures latine saqe ai ngaterroi Cezarin me Cicero-n. Pasi ato nuk kishin me te njejtat burime as edhe lexonin te njetat libra, lindja greke edhe perendimi latin sa vinin edhe ndaheshin me teper.
Ka qene e habitshme, por sidoqofte domethenes fakti, qe riperterirja kulturore ne oborrin e Karlit te karakterizohej qe prej fillimit prej nje paragjykimi te forte anti-grek. Europa e shek. IV ka patur nje civilizim te krishtere, ndersa ne shek. XIII Europa kishte dy. Ndoshta ka qene me mbreterimin e Karlit, kur filloi te behet e dukshme qarte skizma e civilizimeve per here te pare. Bizantinet, nga ana e tyre, mbeten te mbyllur ne boten e tyre te ideve, edhe bene pak per ti zgjatur doren perendimit. Si ne shek. IX, po ashtu edhe ne shekujt e mevonshem, ata deshtuan zakonisht se maruri seriozisht te edukimit perendimor sic duhej. Ata i quanin te gjithe Franket si barbare edhe asgje me teper.
Keto faktore kulturore edhe politike nuk mund te kalonin pa lene gjurme ne jeten e Kishes, edhe mos ta benin me te veshtire mbajtjen e unitetit fetar. Ftohja kulturore edhe politike mund te shpjerre teper lehte ne ndasi kishtare, sic mund te shihet prej rastit te Karlit. I refuzuar prej njohjes ne sferen politike prej perandorit bizantin, ai ishte teper i shpejte qe te terhiqej me nje herezi kunder Kishes bizantine. Ai i denoncoi greket per mosperdorim te Filioku-es ne Besoren e tyre (me teper mbi kete vijon me vone) edhe ai refuzoi te pranoje vendimet e Keshillit VII Ekumenik. Eshte e vertete se Karli i njohte keto vendime vetem nepermjet perkthimeve me gabime, qe e ngaterronin seriozisht kuptimin e tyre te vertete, por sidoqofte, ai dukej te ish nje lloj semi-ikonoklast (gjysem kundershtar i ikonave) ne pikepamjet e tij.
Situatat e ndryshme politike ne lindje edhe perendim, e bene Kishen te marre dy forma te ndryshme te jashtme, saqe gradualisht njerezit po fillonin te mendonin mbi rregullin Kishtar ne menyra kundershtuese. Qe prej fillimit, ka patur nje lloj ndryshimi te theksimit midis lindjes edhe perendimit. Ne lindje kishte shume Kisha, origjina e krijimit te te cilave arrinte kohen e apostojve. Kishat nje sens te forte te barazise midis te gjithe episkopeve, edhe te natyres kolektive edhe Konciliare te Kishes. Lindja e njihte papen si te parin peshkop te Kishes, por e pane si te parin midis te barabarteve. Ne perendim, nga ana tjeter, kishte vetem nje Seli te te madhe, e cila mund te pretendonte per origjine apostolike - Roma - keshtu qe Roma filloi te konsiderohej si Selia apostolike. Perendimi, ndersa i pranoi vendimet e Keshillave Ekumenike, nuk luajti ndonje rol teper aktiv ne vete Keshillat. Kisha shihej (ne perendim) me pak si kolektive se sa si monarki - monarkia e papes.
vijon...
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn uzn_Latn