als_Latn dik_Latn sag_Latn
Petar SKOK
Kultura shpirtërore e Ballkanit me këtë nuk e përfundon punën e saj, siç nuk e përfundon askund në vend. Nga koha kur Krishterimi ka hyrë fuqishëm në fushën e organizimit njerëzor, shteti dhe shoqëria njerëzore prezantojnë vetëm pushtetin botëror, detyrë e së cilës është ta begatojë botën me njerëz të mirë. Njeriu nuk është vetëm “qenie e ngarkuar” (zoonpolitikon), siç predikonte Aristoteli; ai nuk është vetëm qenie që di shumë shkenca, që t’i shfrytëzojë për të mirat e tij në tokë, por është edhe qenie, i cili beson dhe i cili shtron pyetje se për çfarë ai gjendet në këtë botë. Kultura, e cila e fisnikëron dhe organizon këtë rrethanë të një pjese të natyrës njerëzore, është kultura fetare (religjioze). Të shohim se çfarë i ka dhënë ajo Ballkanit në këtë fushë.
Ballkani i vjetër i takonte religjionit pagan ose natyror. Ky religjion i rregullonte marrëdhëniet e njeriut, të krijesës më të dobët ndaj natyrës, dhe më të fortë prej tij. Njeriu i Ballkanit të vjetër i adhuronte fuqitë e natyrës. Mrekullitë e tij për botën përtej varrit e sollën derisa t’i respektojë paraardhësit e vdekur. Nuk besonte në një Zot të vetëm, por në shumë zota (politeizëm) dhe gjithashtu nuk i njihte rendet klerikale rreptësisht të ndara nga populli, rende të tilla që do ta kishin organizimin e vet personal dhe në të cilin populli nuk do të vinte në shprehje lehtë. Morali i religjionit (fesë) së Ballkanit të vjetër ecte me zhvillimin e vlerave dhe fisnikërive personale brenda organizimit qytetar (cite anticue). Mirësia dhe bukuria e shoqërimit në kuadrin e tërësisë (kallokathia) nuk qëndronin mbi idealin e popullit të atij mjedisi, për të cilin feja ishte një gjë e rëndësishme. Feja nuk ishte supranacionale (mbi kombëtaren), si më vonë në kohën krishtere.
Feja pagane në Ballkan, si edhe në gjithë Perandorinë Romake i pranonte lehtë elementet e popujve nikoqirë si edhe të feve tjera të Lindjes si, për shembull, respektimin ndaj zotit të diellit, Mitres. Ky kult e njihte kungatën e besimtarëve.
Kur filloi përhapja e fesë së re, besimit në një Zot, i Lartësuar mbi natyrën (monoteizmi krishterë), e cila kishte lindur bash në Mesdheun lindor, ajo në Ballkanin pagan gjeti një vend të frytshëm dhe këtu kishte filluar shumë herët të predikohej. Si edhe çdo kund në Perandorinë Romake, Krishterimi edhe këtu në rend të parë i pushtonte qytetet. Domethënë se qyteti i Ballkanit të vjetër (urbanizmi), po sikur qytetet e tjera, gjënë e parë që e ndjeu ishte nevoja për ripërtëritje shpirtërore (reforma). Paganizmi i Ballkanit të vjetër, kundruall krahinave dhe banorëve të ndryshëm, bëri lëvizje edhe në fshatin e Ballkanit. Kisha e krishterë së pari u organizua nëpër qytetet e Ballkanit. Kryeparët shpirtërorë të kishave të qyteteve e mbikëqyrnin tërë jetën shpirtërore të qyteteve me rrethinë. Ata ishin dhespotë, që do të thotë kontrollues.
Me Krishterimin nënkuptohej një moral i ri dhe atë, para së gjithash, moral mbikombëtar (supranacionale). Duhet ta duash dhe respektosh të afërmin tënd i cilitdo komb qoftë.
Krishterimi zhvillon jetën fetare në përmasa çfarë nuk e kishte njohur më parë Ballkani i vjetër. Ajo me kultin e shenjtërove martirë dhe murgarë të vet, me liturgjinë, në të cilën shpreh dhe prezanton (simbolizon) shkencën e saj në përgjithësi, dëshiron të depërtojë tërësisht në jetën shpirtërore të njeriut, që ta përgatisë atë që, pas vdekjes, t’i bashkohet Zotit. Këtë nuk e kishte të njohur paganizmi i Ballkanit të vjetër.
Krishterimi shkon më tej, dëshiron t’i ndajë nga pjesa tjetër e shoqërisë ata të cilët do të kenë dëshirë të shugurohen në Krishterimin bashkëkohor – jetës shenjtore (askete). Ai krijoi manastire. Tri elementet: qyteti, liturgjia jashtëzakonisht e zhvilluar dhe jeta askete, bënë që Krishterimi duhej të organizohej mirë, që profesionin e rendit klerikal ta aftësojnë në mënyrë speciale, me saktësi dhe drejtësi për aktet e caktuara (hierarki). Këso organizimesh nuk i duheshin Ballkanit të vjetër pagan. Organizimi klerikal ec paralel me shtetin dhe mbështetet në pikat qendrore të shtetit. Qyteti më i rëndësishëm në Ballkan për shtetin dhe Kishën është Stambolli. Peshkopi i tij, për shkak të vetë selisë së saj, u bë krye pari suprem i Kishës Lindore në Ballkan (patriark). Por, pasi që kleriku është aq mirë i organizuar, ndoshta edhe më mirë se vetë pushteti shtetëror, sepse Krishterimi vetvetiu dëshiron që në mënyrë të plotë të depërtojë në anën e jetës shpirtërore të njeriut, qoftë ai figurë private ose publike në dëshirën e pozitës në të cilën edhe vetë sundimtari i Bizantit kishte mundur të bëhet kryepari i fesë, kjo nuk është për çudi. Para se gjithash ai predikon besim të vërtet, ai i qëndron “besnik Jezuit ”.
Procesi i njëjtë zhvillohet edhe jashtë Ballkanit. I njëjtë bëhet peshkopi Romak për shkak vendit ku qëndron dhe ku pushteti i shtetit nuk ka qenë ashtu i fortë si në Carigrad (Stamboll – Sh.V.), që ishte më i rëndësishmi ndër të gjithë peshkopët. Mes këtyre dy peshkopive, Romës dhe Carigradit, detyrimisht erdhi deri te konflikti dhe, në fund, edhe deri te ndarja. Ata janë dy rivalë, të cilët më parë i ndau ajo se ata ishin kryetarët e dy vendbanimeve qytetare më të rëndësishme të Mesdheut, e pastaj ata i ndanë edhe të gjitha pasojat që dolën nga shkatërrimi i Perandorisë Romake në dy pjesë.
Kur këta dy peshkopi u ndanë, morën dy lloje (tipa) të Krishterimit, atë lindor dhe perëndimor. Gati tërë Ballkani ra nën krishterimin lindor, edhe ai i cili gjatë liturgjisë shërbehej me gjuhën greke, si dhe ai që mbeti me gjuhën latine, kurse lidhjet me Romën i mbetën vetëm pjesës më perëndimore të Ilirikut. Ani pse besimi themelor i krishterë edhe më tej mbeti me të dy këto lloje të krishtera njësoj, megjithatë ajo në pikëpamjen e organizimit hierarkik të Krishterimit të Ballkanit lindor shkoi në rrugën e veçantë. Organizimi i rendit klerikal fillimisht zhvillimin e tij në Ballkan e nisi nën udhëheqjen e Carigradit me principet popullore. Roma edhe në këtë pikëpamje mbeti mbikombëtare: duke marrë shembullin e shtetit botëror romak. Organizimi i rendit klerikal i Kishës, si pasojë, i ka themelet popullore që tërë jeta e krishterë të zhvillohej në lidhje me jetën popullore. Liturgjia kryhet në gjuhën popullore, kurse kishat organizohen ndaj shteteve. Kur u organizua shteti bullgar në krye me Simonin, atëherë u organizua edhe Kisha Bullgare. Në këtë mënyrë në pjesën kontinentale të Ballkanit u krijua organizimi i parë i kishës sllave me në krye Ohrin dhe Presllavin. Kur në pjesën perëndimore të Ballkanit u bë organizimi i shtetit serb, me atë rast u formua edhe kisha shtetërore dhe nacionale serbe. Carigradi grek, në këtë drejtim, u tregua jashtëzakonisht tolerant. Kjo tolerancë shkoi aq larg, saqë dy vëllezër grekë nga Selaniku, Cirili dhe Metodi, që për nga pozita ishin personalitete të larta (të shenjta) krijuan liturgjinë në gjuhën sllave. Një vepër të tillë nuk e dha Perëndimi. Peshkopi i Romës, duke parë se ajo i nguli rrënjët në Ballkan, qe detyruar të lejojë liturgjinë në gjuhën sllave. Folja në pjesën më perëndimore të Ballkanit kontinental dhe në Adriatik pra, ishte, filizi i fundit i Ballkanit të krishterë, të bazuar në themelet popullore.
Nga shtetet dhe popujt në Ballkan Bizanti i krijoi kishat e pavarura (autoqefale). Diç të tillë nuk ekziston te krishterimi perëndimor. Ky proces vazhdoi deri në ditët e sotëm, kur më në fund u krijua edhe Kisha Autoqefale Shqiptare. Gjatë kohës të sundimit turk bullgarët krijuan një lëvizje të fortë për pavarësinë e kishës në formë ekzarku, e cila në brendinë e saj përgjithësisht i përgjigjej prirjes së krishterë të Ballkanit. Për vllahët (cincarët) e Ballkanit në Peshkopinë e Ohrit ekzistonte peshkopi i veçantë kishtar i organizuar, ashtu që kisha ortodokse rumune gjenealogjinë e saj e tërheq nga kisha sllave e Ohrit. Dhe, sërish një paraqitje, e cila i përgjigjej prirjes së përbashkët të jetës së krishterë në Ballkan.
Religjioni i vërtetë i Ballkanit pas zhdukjes së paganizmit të Ballkanit të vjetër, pra, ishte, Krishterimi, i cili si bazë themelore kishte tolerancën shtetërore dhe popullore. Krishterimi i Ballkanit tërë organizimin dhe jetën fetare të tij e zhvilloi mbi këto themele. Ky krishterim nuk është mbinacional.
Dy bashkësi të tjera fetare jashtë-ballkanase po ashtu i ngulitën rrënjët e tyre në Ballkan. Njëra prej tyre, kisha katolike, u ngulit në pjesën periferike të Ballkanit veriperëndimor të banuar me sllavë dhe shqiptarë. Fenë tjetër në tërë territorin e Ballkanit e përhapi Perandroinë Osmane, me shumicë nëpër oaza të vogla, dhe atë veçanërisht nëpër qytete. Kjo fe, në masë të madhe, e ndante fatin e Perandorisë Osmane. Ajo ishte Islami. Të dy këto bashkësi fetare, edhe Islami edhe Krishterimi, sipas organizimit dhe shërbimit të tyre në Zot, janë mbinacionale.
Njëra prej karakteristikave kryesore të Islamit janë veprat bamirëse, vakëfet. Islami ato i la me bollëk në Ballkan. Në këtë pikëpamje Islami vetëm e forcoi prirjen, të cilën qysh nga më herët e përfaqësonte në Ballkanin e krishterë. Janë të njohura veprat bamirëse të kohës mesjetare. Këto vepra, në përgjithësi, i karakterizojnë të gjithë ortodoksët e Ballkanit, edhe grekët, edhe serbët, edhe malazezët, edhe rumunët, ashtu që sot përmes veprave të tilla mund të vërehet dallimi ndërmjet Krishterimit lindor dhe perëndimor në Ballkan.
Krahas vakëfeve, Islamin e dallon jashtëzakonisht edhe toleranca fetare. Islami, madje, lejon dallimin fetar në marrëdhëniet bashkëshortore. Sipas Kuranit, burri dhe gruaja mund të jenë të feve tjera. Edhe në këtë pikëpamje Islami deri diku është në harmoni me tolerancën e përgjithshme të Krishterimit lindor, që e përshkruam më lartë. Në veçanti duhet theksuar se Islami e ka shtuar jashtëzakonisht tolerancën, kjo si një përshkrim i përgjithshëm i jetës fetare në Ballkan. Me të drejtë mund të thuhet se proverbi jonë i njohur “Vëllai është i dashur i cilësdo fe qoftë” zuri fill në kohën kur në Ballkan fe shtetërore ishte Islami.
Ky mendim themelor i moralit fetar të Ballkanit del jo vetëm nga zhvillimi i gjithmbarshëm i historisë së jetës fetare në Ballkan, por edhe nga hapësirat e zgjeruara gjeografike të feve kryesore të Ballkanit. Asnjë fe në Ballkan gjatë kohës së zotërimit turk nuk kishte kompaktësi të plotë. Të gjitha ishin të shpërndara dhe të përziera. Mozaikun e vërtetë në këtë drejtim na e ofrojnë Bosnja dhe Hercegovina, Shqipëria dhe Bullgaria. Se pse disa shtete të Ballkanit, si për shembull Serbia e paraluftës (lexo Lufta e Parë Botërore – Sh.V.) dhe Greqia e sotme, u bënë shtete kompakte ortodokse, kjo është nga pasojat e rilindjes së tyre, shpërnguljes së myslimanëve (muhaxhirët) dhe nga ndërrimi i popullsisë. Pra, zemërgjerësinë fetare e kërkonte jo vetëm zhvillimi historik i feve të Ballkanit, por edhe hapësira gjeografike e tyre në këtë gadishull. Zemërngushtësia fetare në të vërtet është një paraqitje joballkanike. Këtë ia lejonte shpesh vetes administrata e Venedikut dhe Austrisë, duke përhapur paragjykime dhe duke shpifur për mbrapshtitë bizantine, veçanërisht të pikasur dhe punuar në prozelitizëm (për t’u bërë katolik ose unit). Toleranca e Ballkanit njëkohësisht është më mirë dhe më humane e jetës fetare në këtë gadishull dhe doemos duhet të mbetet si gurthemel i kulturës fetare.
*Artikulli është shkruar nga romanisti, toponomastiku dhe njohësi shkëlqyeshëm i lidhjeve ndërballkanike, kroati Dr. Petar Skok, ndërsa shkrimi është botuar në librin “BALKAN I BALKANCI” (Ballkani dhe ballkanasit). Beograd, 1937 faqe 107-114.
Përktheu dhe përshtati: Shefki Sh. Voca.
bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn