als_Latn uzn_Latn ron_Latn
Dy mjeshtrat e letrsis shqiptare, pasi i kan dhuruar n nj mosh m t re, kulturs s vendit t tyre disa nga kryeveprat q do ti kishin zili edhe vendet m t zhvilluara t bots, jan rikthyer drejt njeri-tjetrit n nj mosh m serioze pr tu prleshur n ring. Ismail Kadare dhe Dritro Agolli, dy njerzit q i kan filluar marrdhniet e njohjes s tyre q n gjimnazin Asim Zeneli, t Gjirokastrs, m n fund n moshn 70-vjeare kan vendosur t ndahen e t akuzojn njeri-tjetrin si denoncator, edhe pr faje q si kan br. Ksisoj, dy murgjit e t njjtit Urdhr, dy mjeshtrat e letrsis s shekullit t 20-t, kan pritur shekullin e 21-t pr t ndar pronsit e lavdis letrare, dhe pr tju vrsulur njeri-tjetrit, pikrisht n faqet e gazetave t epoks s pluralizmit.Para pak kohsh kur Dritro Agolli kishte 70-vjetorin e lindjes, atij ju bn shum urime e darka, shum mesazhe celularsh dhe zile telefonash n shtpi. Por telefonata q nuk iu b kurr dhe t cilin ai e priti me siguri deri n mesnat, ishte telefonata e mikut t tij t vjetr, Ismail Kadare, e cila i mungoi. Edhe kt rradh, n 70-vjetorin e Kadares (n muajin janar) historia midis tyre pritet t prsritet. Dhe ndrsa drama vazhdon me hapje arkivash, kryeveprat e letrsis kan ndaluar n sheshpushimin e shekullit t ri, pr t filluar rrugtimin e brezave t rinj, n gjurmt e korifejve t dikurshm, t cilt mbetn si krahasimi i vetm ndaj prsosmis. Por heronjt jan t lodhur dhe tani pr tani ndjehen tepr t zn me dosjet arkivale, ku shkruhet ndofta gjithka, por ku nuk shkruhet vetm se ata t dy ishin fati q i ra pr pjes Shqipris n gjysmshekullin e dyt t diktaturs.
Zoti Agolli cili sht komenti juaj pr akuzat q ju bhen nga Ismail Kadare mbi at q ai e quan denoncim t fsheht, drejtuar Enver Hoxhs dhe Ramiz Alis pr librin Koncert n fund t dimrit?
Kjo histori e akuzave ndaj meje ka disa vite q ka nisur. Un pr arsye etike nuk ia kam vn veshin ktyre akuzave dhe pr kt arsye nuk kam dashur t prgjigjem. Kjo pr arsye se nuk kam dashur t ndez debate dhe polemika 20 vjet m pas. Por edhe pr arsyen tjetr shum domethnese se gjat ktyre viteve njerzit kan pasur shum halle t tjera dhe vet vendi yn ka pasur shum sfida t tjera pr t zgjidhur. Edhe n kto momente sht e njjta gj, pra punt dhe hallet e njerzve t thjesht jan t shumta e t ndryshme dhe ndofta asnjeri nuk ka nge t merret me at q ka ndodhur 22 vjet m par, apo qoft edhe gjat 50-vjearit t fundit, n fushn e letrsis apo t kulturs. Esht tepr normale q detyra e historianve dhe kronikanve sht q t rrmojn npr libra e arkiva pr t br historin dhe pr t pasqyruar realitetin e nj kohe tjetr, t ciln e jetuam dhe e njohm t gjith ne q kemi nj mosh relativisht m t madhe se sa t rinjt e sotm. Pra, historia duhet t nxirret nga arshivat dhe t rishkruhet npr libra t tjer pr brezat e rinj, dhe ktu nuk ka kushte. Por kushti i vetm sht q kjo histori q shkruhet t jet e vrtet dhe ato akuza q hidhen, n rradh t par duhet t vrtetohen q t mos jen n formn e spekullimeve. Mirpo, ktu pr rastin q po thoni ju akuzat e bra me qllim dashakeqs kundr meje kan krijuar nj keqkuptim t gjat, dhe pr kt gj un kam vendosur t shprehem njher e mir.
Prse sht krijuar ky keqkuptim, sipas jush?
Keqkuptimi sht i qllimshm, por konfuzioni dhe mjegulla jan krijuar enkas mbi bazn e nj reensioni q mua m kan ngarkuar ta bj nga Shtpia Botuese Naim Frashri, mbi romanin e Kadares Koncert n fund t dimrit. Pr kt arsye vlen q kjo t sqarohet me pak histori.
Si sht historia e ktij reensioni?
Ky roman ather kishte shkuar n Shtpin Botuese Naim Frashri dhe ndrkaq pritej q t botohej. Por ndrkoh, n ish-Komitetin Qendror t Partis, shkon nj informacion apo sinjalizim se ky roman paraqitej me probleme.
Nga kush ka shkuar sinjalizimi?
Nuk mund ta di, por mendoj se me siguri nga brenda Shtpis Botuese. Sipas ktyre sinjalizimeve bhej fjal se romani paraqitej me t meta ideore. Ather sektori i Kulturs n Komitetin Qendror t Partis urdhroi drejtorin e Shtpis Botuese ta trhiqte nga shtypi, derisa t sqarohej kjo pun. Gjithashtu sektori i kulturs krkoi q libri t drgohej atje pr ta par vet ekspertt, apo njerzit q drejtonin at sektor. Dhe pasi e pan, ata urdhruan drejtorin e Shtpis Botuese q t bja un nj reesion pr kt roman, n mnyr q t bheshin vrejtjet konkrete dhe romani t prmirsohej e t botohej.
Prse ju caktuan pikrisht juve pr recensionin e ktij libri?
Arsyeja ishte meq ktu flitej pr personazhin e Enver Hoxhs, si edhe pr faktin se un isha kryetari i Lidhjes s Shkrimtarve dhe mund t thosha disa t vrteta n lidhje me problemet letrare dhe ideore t romanit n prgjithsi. Gjithashtu, edhe pr faktin se libri ishte pak a shum nj vazhdim i romanit Dimri i madh, ku n t flitej pr prishjen me sovjetikt, ndrsa tek Koncert n fund t dimrit, flitej pr prishjen me kinezt. Prve ksaj, drejtorit t athershm t shtpis botuese, Thanas Lecit, iu hoq vrejtje e rnd, megjithse ai n thelb nuk kishte ndonj faj. Vet libri kishte marr mimin e par n konkursin kombtar dhe ksisoj, kishte nj lloj afirmimi.
Kur e shkruat ju reensionin?
Un reensionin e shkrova me dor. Madje, ai u daptilografua n Shtpin Botuese, ku po prgatiteshin q ti drgonin t gjitha vrejtjet pr librin, Ismail Kadares, n mnyr q ky libr t rregullohej e t botohej. Kshtu q ky reension nuk u drgua nga un n Komitetin Qendror, si shkruan Kadareja n librin Letrkmbim me presidentin. Por ka shkuar nga Shtpia Botuese, sepse un atje e drgova me shkrim dore.
Ka mundsi q mbi shkrimin tuaj, dikush tjetr t ket shtuar dika tjetr?
Nuk mund t flas pr kt gj, sepse kan kaluar m shum se 22 vjet. Nse do ta pohoja kt, do t dukej si ndonj justifikim.
Prse firma nuk dukej qart n at reension?
Nuk e di, kto jan gjra t tjera. Por un n at koh shkruajta at reension ashtu si ishte vet mendsia e kohs. Gjrat gjykohen n kontekstin e periudhs, ndrsa m von analizat mund t bhen sipas qejfit.
Nse do ta kishit shkruar tani reensionin e librit, a do ta kishit br ashtu si e bt ather?
Tani njerzit mendojn ndryshe. Tani, jo un por as Kadareja nuk do ta kishte shkruar romanin ashtu si ather. Edhe figurn e Enver Hoxhs nuk do ta jepte ashtu. E thash gjrat ndryshojn n koh. Edhe mendimet e njerzve, gjithashtu.
far ndodhi m tej me vrejtjet?
Mbaj mend se Komiteti Qendror pasi i mori vrejtjet nga Shtpia Botuese, ia drgoi Kadares. Atij ia than t gjitha vrejtjet dhe Kadareja e mori librin pr ta prpunuar, ashtu si bhej gjithmon n at koh. Kjo ishte faza e par.
far ndodhi n fazn e dyt?
N fazn e dyt pasi Kadareja e prpunoi librin e tij, u b nj mbledhje ku merrte pjes Foto ami, ish-sekretar i KQPPSH-s, pr Kulturn dhe ideologjin. Aty isha edhe un, Anastas Kondo dhe nj punonjs tjetr. N kt takim foli Foto ami i cili tha: romani ka ardhur i prpunuar, tani kush do t flas? Un u ngrita i pari. Fola pr romanin dhe pjest e prpunuara t tij. Si konkluzion thash se ishte br nj pun e mir dhe se romani ishte plotsisht i botueshm, sepse autori i kishte br korigjimet e duhura dhe n prgjithsi ishte i mir. Pastaj foln edhe nga shtpia botuese dhe than t njjtn gj. Pra, q romani ishte i botueshm.
far qndrimi mbajti Anastas Kondua, ish-zvendsministri i Kulturs s asaj kohe?
Ai ishte kundr botimit t romanit, pr arsyet q e ka deklaruar edhe m von. Aty ai prmendi se edhe Nexhmija nuk ishte dakort q romani t botohej. Ndrsa un dhe Fotua ngulm kmb q libri t shkonte tek lexuesit. Me ka mbledhja mbaroi. Kur dolm jasht un dhe Kadareja folm pak n kmb se prse Anastasi ishte kaq kmbnguls q libri t mos botohej. Pastaj u ndam.
far ndjeni kur tani pas kaq vitesh ju akuzojn pr kt reension duke e cilsuar si nj denoncim?
M vjen keq me t gjitha termat e paprgjegjshme q hidhen n tregun mediatik, ose n t ashtuquajtuarat zbulime nga arshivat e dikurshme. Ky ishte thjesht nj reension i zakonshm dhe skishte kurrfar lidhjeje me ato q quhen denoncime. Kadareja kt e di vet fare mir. Kshtu q nuk sht mir q t bhen gjrat misterioze. Un n at koh e thash edhe m lart, ashtu mendoja, qoft pr formn artistike, ose prmbajtjen. Kishte edhe doza t racizmit. Ishte racizm i theksuar ndaj t tjerve, gj e paplqyeshme pr nj vepr serioze. Por ato vrejtje ishin pr at epok. Po t ishte kjo koh edhe autori q ka shkruar dy romanet e tij t rndsishme pr Enver Hoxhn, do t kishte mendime t tjera tani. Kt ua sqarova edhe m lart.
Kundr jush jan shkruar disa libra ku akuzoheni si ensor i Kadares. A keni ndrmend t prgjigjeni n t njjtn mnyr pra, me botime t posame librash?
Jo, derisa t mbushet kupa tamam. Pastaj do t flas ndryshe pr t gjitha gjrat e tjera, se nuk sht e hijshme q midis dy vetve njeri t sulmoj gjithmon dhe tjetri vetm t hesht. Nse do t vazhdojn kto botime heshtja ime do t thyhet.
Sa her keni shkuar ju t takoheni me Enver Hoxhn n shtpin e tij?
Un vetm pr ndonj rast t veant zyrtar, kur kishte ditlindjen. Asnjher tjetr. Edhe me Ramizin nuk kam pasur lidhje t veanta jasht detyrave zyrtare. Madje, un asnj libr nuk i kam dhn Enver Hoxhs me autograf, ndryshe nga disa t tjer. Jo se nuk doja, por sepse m dukej si nj servilizm dhe kisha ndroje ta bja kt gj. Aq e vrtet sht kjo saq kur kishte vdekur Enveri dhe kur u b nj organizim tek Piramida, me t gjitha librat q i ishin dhuruar Enverit, ather S. D m tha: Ti Dritro nuk i ke dhn asnj libr dhe nuk kemi far t paraqesim prej teje, prandaj bji ndonj autograf tani dhe ta nxjerrim me t tjerat. Por un i thash, kur nuk ia bra ather, prse duhet tani. Dhe mos harroni, un athere isha Kryetar i Lidhjes s Shkrimtarve dhe kisha dhjetra detyrime zyrtare pr t marr pjes qoft edhe formalisht n aktivitetet e ndryshme t udhheqjes s asaj kohe.
Kur jeni njohur me Ismail Kadaren?
Ne kemi br nj shkoll t mesme s bashku me Ismail Kadaren. Pikrisht shkollm Asim Zeneli n Gjirokastr. Ather un vija nga Kora, ndrsa ai ishte gjirokastrit. N fakt, un vija saktsisht nga krahina e Devollit. Megjithse, ai ishte dy vite m posht, prsri ishim t dy n nj rreth letrar. Pra, kur isha un n klasn e katrt, ai ishte n klasn e dyt t shkolls s mesme, por n fakt kishim ndrtuar midis njeri-tjetrit, marrdhnie shum t mira. Q n at koh ne t dy botonim n shtypin qendror. Ather gazeta e Zrit t rinis, quhej Rinia, ndrsa revista Nntori quhej Letrsia Jon, si edhe ne botonim tek Letrari i Ri. Kjo miqsi vazhdoi edhe kur u ktheva un nga Bashkimi Sovjetik.Un u ktheva nj vit pasi ishte br Kongresi i 20 i PK, t BS-s, ku ishte rrnuar kulti i Stalinit, ishte liruar nj ik m shum letrsia nga prangat e Realizmit Socialist dhe t gjitha kto gjra ne i diskutonim bashk.Por jo me nj pjesmarrs t tret n tavolin. Pr hir t s vrtets duhet thn se ather ishte pak frik q t diskutoje me shum njerz, sepse mund t keqkuptonin dhe mund ti drgonin n ndonj vend tjetr ku t hapnin telashe. Gjithka, duke filluar nga problemet letrare, sociale, kulturore, politike etj, veanrisht kur filloi izolimi i Shqipris, ne i dikutonim bashk me shqetsim dhe mundoheshim sa ishte e mundur q t hapnim rrug t reja komunikimi me botn dhe t shkruanim me at frym q shklruante bota dhe vet kampi socialist. Ather kishin dal Bitllsat, por edhe n letrsi kishte talente t shumta, si ishte Jevtushenko, etj. Ne ishim n kontakte me ta. Prandaj, ne n fillim t vitit 60 ose 61, kur kishte dal gazeta Drita, ne filluam nj polemik. Un shkrova nj artikull polemizues, me titullin, Tradit, natyrisht, por jo shtamp. Por, ather shkruan edhe t tjert, si Kadareja, D.Siliqi, etj. N kt koh lavdrohej I. Kadareja, F.Arapi dhe t tjert. Ndonjher kalonim deri n ekstrem pr gjithka q ishte shkruar para nesh. Athere u forcua shum kjo miqsi dhe zgjati deri n vitin 1997. Mua ma merr mendja se edhe tani kjo miqsi vazhdon, pasi un nuk kam inate, por ruaj ndjenjat e miqsis dhe nuk i kam mohuar ato. Pavarsisht, nga kritikat, koniukturat e ndryshme etj, un e ruaj kt miqsi sepse edhe n shtyp e kam thn se sht nj nder i madh q Kadare t marr mimin Nobel, sepse me sa shoh edhe n bot nuk ka figura t mdha sot q t konkurojn me Kadaren. Ndonjher, ky mim iu jepet njerzve q pr ne jan t panjohur. Pra, ai q thot se Kadares nuk duhet ti jepet mimi Nobel nuk e njeh letrsin. Un q n n 1958 kam botuar n Zrin e Popullit nj artikull pr librin e tij, me titullin Endrrimet, ku e moj dhe e vlersoj si poet. M von shkrova edhe pr t tjerat.
Si e shpjegoni faktin q Kadares dhe juve, ju jan ndaluar shum vepra letrare?
Esht e vrtet q ne t dy kemi pasur edhe shum fate t prbashkta n fushn e krijimtaris. Mua, n mesin e viteve 60-t, mu ndalua libri Zhurma e errave t dikurshme. Por edhe Kadares iu ndalua novela Prbindshi, Net kafenesh, etj. Madje, ne shpesh kemi kmbyer me njeri tjetrin edhe tema t ndryshme. Njher, un njihja nj piktor t Shkodrs. Dhe ai kishte br nj piktur nudo. Nna e tij e kish mbuluar pikturn me nj perde apo mbules, sepse atje shkonte hoxh efendiu i qytetit dhe mund t dukej si skandal i madh. Kur veja un atje e gjeja gjithmon t mbuluar. Un doja ta bja vet tregimin, por nj dit i them Ismailit, ti mund ta bsh kt tregim m t mir se un. Dhe ia dhash si subjekt. Ai e shkroi. Duke nxjerr nj tregim shum t mir. Pra, nuk ishim fanatik n kt an.
A keni folur ndonjher kundr Realizmit Socialist, ju dhe Kadareja?
Flisnim shum her. Krkonim m shum liri pr t thn at q duhej. N mnyr q krijuesit t kishin m shum hapsira. T mos ndrhynin redaktort dhe t mos kishte porosira nga lart pr subjekte t ndryshme. Flisnim gjithashtu pr gabimet q ishin br n izolimin e Shqipris, n ndalimin e letrsis s huaj, pr teprimin e lufts s klasave, pr mediokritetin e disa antarve t Byros Politike, etj. Kto i bisedonim vetm kur ishim tek pr tek me njeri tjetrin dhe jo kur kishim ndonj t tret midis nesh.
Prse kishit frik nga ndonj i tret?
Po ju tregoj nj rast. Nj dit ishim n Festivalin e Gjirokastrs dhe gjat rrugs morm vesh pr vendndodhjen e Ibrahim Uruit q ishte i internuar. Ai kishte qen kryeredaktor i gazets Drita. Pastaj u internua. Ne, duke u kthyer vajtm dhe e takuam. Nj i tret q ishte mes nesh nuk pranoi q t vinte me ne. Por ne shkuam, e zum pr dore dhe pim nga nj kafe. Kur u kthyem po bisedonim rrugs. Por kur erdhm n Tiran na thirri sekretari i partis dhe na trhoqi vrejtje n kartn e partis q t dyve. Ne e kuptuam kush na raportoi. Pra, jeta athere nuk ishte kaq e thjesht sa e bjm ne, tani. Pra, tani mund t na quajn dogmatik, apo mund t na vn epitete t ndryshme, por n t vrtet ne nuk ishim si kuaj karroce.
A keni folur ndonjher me Kadaren pr Enver Hoxhn?
Edhe pr at kemi folur. Pr gjrat e frikshme q shkaktonte ndonjher. Ose, pr konfuzionin n shtjet e kuadrove. Por jo q ta denigronim, apo q t humbnim besimin prfundimisht. Kishte raste q edhe e vlersonim ndonjher pr vmndjen ndaj letrsis. Sepse un dhe Kadareja besonim se komunizmi do t ndrtonte nj shoqr t re. Dhe dobsit q diskutonim dhe qvubnuim re ishin fenomene t veant q mund t luftoheshin. Megjithat, rreth viteve 50 ai i prkrahu t rinjt n nj konferenc letrare. Ndrsa m von, pas vdekjes, folm kur ishim n Itali n nj takim, n Palermo. Aty ishim t dy dhe ra fjala pr gjra morale t Enverit. Ishte viti 1987. Pastaj shkuam nga Siilia n Boor, folm t dy n at konferenc, ku mbrojtm pakicat e shqiptarve t Kosovs. Ather, mbaj mend se Kadareja merrte edhe m shum honorare. N Beograd, un doja t blija nj sob me vajguri dhe nuk m dilnin parat. Ai m tha: kam un. Dhe mi dha menjher pr sobn. Sepse Kadareja ishte zemrgjer n kt drejtim. Sobn e patm deri von.
Pra, Kadareja nuk ishte koprac, si u ka dal nami gjirokastritve?
Jo, ai nuk ishte koprac. Nuk ka qen kurr i ktill.
far mund t thoni pr dasmn e Kadares?
N kt dasm un isha kryekrushk. Edhe n Elbasan edhe ktu n Tiran. Aty u njoha edhe me Sadijen. Se Sadija ishte shoqja e ngusht e Elens. Aty, n Elbasan Sadija krkoi t krcenim, por un nuk dija mir. Madje, m von takimet tona bheshin n shtpin e Ismailit tek 21 Dhjetori. Rrinim deri von dhe bisedonim t katrt.
Kur filloi sherri juaj me Kadaren?
Kjo filloi me kalimin e kohs. Ndofta edhe pr arsye t tjera. Sepse un isha n nj post ku desha apo sdesha duhet t zbatoja ato orientime t ndryshme q vinin nga lart. N fakt un e kam parandjer se kshtu do t ndodhte. Q kur m thirri Ramiz Alia dhe m tha n korrik t vitit 1973 se duhet t bhesha Kryetar i Lidhjes s Shkrimtarve. Aty un i thash se nuk pranoja, por se kishte t tjer q mund ta bnin m mir. Prmenda dy emra, Ismail Kadaren dhe Kristaq Ramn. Por Ramizi m kundrshtoi dhe m tha: kjo pun ka mbaruar, sepse un nuk mund ti them Enverit q t bhem vet. M dha nj jav koh dhe pas nj jave, un vajta dhe pranova. Por me kusht q t isha vetm pr nj vit. Ashtu ram dakort. Pastaj, kaloi nj vit dhe kjo u harrua. Dua t them se n diskutimet e mbledhjeve un nuk kisha gj n dor pr t mbrojtur Kadaren. Ktu dua t shtoj se Kadareja n shumicn e diskutimeve, lavdrohej, por kishte edhe disa raste t veanta kur sht kritikuar. N kto raste, un nuk kisha asgj n dor q ta mbroja. Ndofta, as ai nuk kishte nevoj, por sidoqoft ftohja kshtu ka ardhur, pr kto gjra.
Cilat ishin rastet kur ai sht kritikuar rnd?
Kan qen 2-3 momente t tilla. Nj her pr poemn Pashallart e kuq, ku edhe un isha koshient se ajo nuk shkonte. Edhe vet ai mund t dmtohej rnd nga ky botim. Pr mua, un mendoj edhe sot se kjo poem m mir t ishte zhdukur e t mos ishte fare as n arshiv. Kjo ishte prplasja e par. Nj rast tjetr ishte diskutimi pr Npunsin e pallatit t ndrrave. Mua n at koh me orientim nga Komiteti Qendror m erdhi se ktu aludohej pr shum gjra n lidhje me funksionim e politiks aktuale. Vet Kadareja reagoi dhe kundrshtoi. Mua vet m dukej se kjo vepr s bashku me Kronik n gur, jan dy nga veprat m t mira t tij. Por un nuk kisha far t bja pr kt. Mbase mund t kisha luftuar edhe m shum, por ishte nj situat e atill kur ishte e vshtir ta bja kt. Mbase ishte edhe periudha ngaq Kadareja kishte lidhje me djalin e Mehmet Shehut dhe hidheshin lloj lloj argumentash e supozimesh. Pastaj rasti i tret kishte t bnte me reensionin pr librin Koncert n fund t dimrit. Kto ishin tre momentet e keqkuptimit. Ai gjithmon i ekzagjeroi dhe pastaj u nxitn edhe t tjer q bn disa libra kundr meje.
far deklarate bt ju, kur Kadareja u largua n Franc n vitin 90-t?
Disa atje n kryesin e Lidhjes q nuk dua tjua prmend emrat, (sepse sot jan ithtar t demokracis) than q t shkruhej fjala tradhti dhe dika tjetr t rnd. Un e shmanga fjaln tradhti, por thash se na vinte keq q u arratis. Pra, nuk isha dakort q t ndaloheshin veprat e Kadares. Kur erdhn gazetart e huaj un thash shprehimisht se ai sht nj shkrimtar i shquar dhe asnj libr nuk do ti ndalohej. Madje, ather ishte edhe nj dram e tij, Nat me hn, e cila nuk u ndalua asnjher. Mua, pas ksaj m thirrn dhe m than prse e bre me kokn tnde kt gj. Kto jan t dokumentuara n shtypin ton dhe n shtypin e huaj. Madje kam thn se Kadareja mbase mori rrugn e mrgimit, ngaq edhe demokracia n vendin ton po vonohej.
Kur jeni takuar me Kadaren pas vendosjes s demokracis n vend?
N vitin 1993 un e kam pritur n aeroport. Deri n vitin 1997 kemi qen miq, por pastaj ndrhyn kto botimet e librave kundr meje, pr t cilat m erdhi shum keq. Ftohja filloi sepse m dukej q dikush i nxiste me qllim kto gjra. Un edhe sot po ta takoj Kadaren kjo do t ishte normale. Fati jon ishte i njjt.
Prse thoni kshtu?
Po ju tregoj nj rast t thjesht, kur ne t dy u takuam me Mehmet Shehun. Ather, sapo ishte ndaluar nj drama ime e titulluar Mosha e bardh. Ather, Mehmeti urdhroi q kjo dram t bhej karton. Un sapo isha br kryetar i Lidhjes. Mehmeti m tha: Ju jeni dy shkrimtart e mdhenj t vendit ton. Por jeni si dy qe. Ne ju vem pr t lruar tokn dhe njher shpojm njerin njher tjetrin, se duam t lrojm tokn. Domethn mos kini frik nga kjo q ju bjm, se edhe ty t ndalojm libra, edhe Kadares i ndalojm libra.
Si reaguat ju?
Un mbeta pak si i hutuar se un i kisha marrdhniet disi t mira me Mehmetin dhe prandaj nisa t qesh disi leht. Ai m tha: Mos qesh nuk e them me at kuptim, por sht puna q ne edhe ty do t shpojm edhe Kadaren do ta shpojm. Pra, nuk ishte njri m i privilegjuar se tjetri. Mjafton ktu t prmend se mua m sht ndaluar Zhurma e errave t dikurshme, Mosha e bardh, Martesa e Pasho Veanit, Fytyra e dyt, etj. Edhe Kadares iu ndaluan gjithashtu disa libra. Pra, ky fat i till na bashkonte Pse mendoni se jeni futur n sherr me Kadaren? Sepse ka shum thashemexhinj q vijn tek mua dhe q shkojn tek Kadareja. Mua m flasin ndryshe, ndrsa atij ndryshe. Ata duan t fusin sherrin midis nesh. Po ju tregoj vtm nj rast me nj shokun ton. Ai shkonte dhe i thoshte Kadares: Dritroi t ka shar, pastaj vinte te mua dhe m thoshte t njjtn gj. Madje, nj dit Sadija ndrhyri dhe i tha atij: Hajde n shtpi dhe thuaji Kadares far ke thn pr Dritroin, dhe thuaji Dritroit far ke thn pr Ismailin.
far i tha ai Sadijes?
Ai i tha ti do bhesh si gruaja e Tolstoit. Pra, ishte nj djallzor q donte t na fuste n grindje. Por kshtu jan disa q duan t na fusin n sherr edhe sot.
Kush takohej m shum me Enverin, ju, apo Kadareja?
Un takohesha pr pun, ose vetm n raste pr nj urim zyrtar me rastin e ditlindjes. Kurse me Mehmet Shehun dhe Hysni Kapon kisha m shum miqsi. Dhe me Ramiz Alin kryesisht m lidhte vetm detyra. Ndrsa, pr marrdhniet e Kadares me ta, mund t pyesni vet Kadaren se un nuk kam ndonj dijeni pr kto gjra. Megjithat, kishte shum ministra q donin ti luftonin shkrimtart. Mbaj mend njher se nj ministr i Tregtis tha se, kta shkrimtart nuk jan n vij t drejt, nuk po shkruajn ato q i themi, ne. Ndrsa Mehmeti i tha, pse i di ti romanet, si kpuct q bni n fabrik. Pastaj njher tjetr ky ministr i tha Mehmetit: Po t jem un i v shkrimtart t shesin domate. Aty ndrhyri Mehmeti dhe ia ktheu: Jo, ti mund t shessh domate, e jo ata. Pra, ishte nj koh q kishte presione t shumta.
far marrdhniesh kishit ju me djemt e udhheqjes?
Asnj marrdhnie. Madje, njher mbaj mend se Bashkim Shehu, sapo kishte mbaruar shkolln dhe kishte filluar pun n Kinostudio. Erdhi tek mua n Lidhjen e Shkrimtarve dhe krkonte lekt e lejes krijuese. Por sipas ligjit nuk i takonte asnj lek. Un nuk ia dhash lejen. I thash kshtu: Ty nuk t jap leje krijuese sepse ti nuk ke filluar akoma pun dhe vet Mehmeti do t m krkoj llogari pr kt. Po ju them edhe nj ngatrres tjetr me Kadaren. N lidhje me Lasgush Poradecin. Sipas ligjit, profesioni i lir dhe lekt e pagess jepeshin derisa t mbushej mosha e pensionit. Pastaj, shkrimtari dilte n pension dhe vetvetiu ishte i lir. Un kisha detyrimin t zbatoja ligjin. Pr kt pyeta edhe n Ministri. Por nuk m lan. Kshtu i dham nj shtes pensioni. Por Ismaili dhe Bashkimi shkuan dhe u ankuan kundr meje. Un skisha nga t lvizja kundr ligjit. Se njher un pagova 10 mij lek nga xhepi se dhash urdhr q tu jepeshin falas revistat shkrimtarve dhe m n fund mi lan ato n ngarkim. ǒt bja m shum. Un e doja Lasgushin, por ligji ishte dhe mbetet ligj. Un ather kisha Odhise Paskalin, Shefqet Musarajin, Dhimitr Shuteriqin, Fatmir Gjatn, etj, q i kisha n pension dhe nuk i ndihmoja dot. Por ather n lidhje me Lasgush Poradecin na lindi nj konflikt qoft me Ismailin, qoft me Llazar Siliqin. Kjo ishte nj kontradit e re dhe e paparashikuar midis nesh.
Sadije Agolli:
Kadares i krkoj falje vetm pr ezmat q i kam ln hapur Ismail Kadareja thuajse gjat pjess kryesore t jets s tij ka jetuar gjithmon nj kat posht Dritro Agollit. N at koh n shtpin e Agollit kishte raste q vinin njerz t thjesht dhe fshatar nga zona t ndryshme t vendit, t cilt pasi rrinin pr dark, nisnin dhe kndonin kng t ndryshme. Kjo dukej, se e shqetsonte Kadaren i cili gjat asaj kohe shkruante romanet. Dhe ndonjher, uji i ezmave pritej dhe Sadija i harronte ezmat hapur. Kur vinte uji, shtpia e Agollit prbytej dhe uji rridhte deri posht n apartamentin e Kadares. Vetm pr kt gj i krkoj falje Kadares, , thot Sadija, e cila tregon se ka njohur m par Elenn dhe Ismailin, e pastaj nprmjet tyre sht njohur me Dritro Agollin. I krkoj falje Kadares vetm pr ujin e ezmave dhe zhurmn e fmijve, por kto jan gjra njerzore, ndrsa borxh tjetr nuk i kemi , prfundon ajo
Ilir Bushi
--------
Kt intervist e gjeta n disa gazeta shqiptare duke krkuar n google ndaj nuk mu duk e arsyeshme t vendosja emrin e ndonjrs n veanti.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lua_Latn als_Latn bem_Latn unk als_Latn