als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Flet Andon Qesari Mjeshtr i Madh: Kostumi teatral sht ai q krijohet n baz t skics t piktorit t kostumeve
- Skenografia e drams Familja e peshkatarit, nj shembull frymzimi
-Skenografia sht funksionale kur arrin t plotsoj deri n fund krkesat e platforms regjisoriale
-Skenografia frymzuese e ides regjisoriale
-Dekori i duhet sa spektatorit po aq edhe vet aktorit
Albert ZHOLI
Skenografia nuk sht thjesht nj element frymzues i ides regjisoriale, por njhersh edhe nj garanci e nevojshme pr suksesin e gjith shfaqjes. Ajo nuk sht nj element pasiv skenik n ndihm t aktorit, por nj pjesmarrse aktive dhe nj bashkrendse e domosdoshme e artit regjisorial e aktoresk. Pa kaluar n analiza mbi nivelin e do krijimi skenografik teatral, do t mundohemi t shtjellojm ktu disa mendime mbi funksionin e rndsishm t skenografis n realizimin e ideve regjisoriale, si nj faktor aktiv pr rritjen cilsore t shfaqjeve teatrale.
Kur sht funksionale skenografia?
Skenografia sht funksionale kur arrin t plotsoj deri n fund krkesat e platforms regjisoriale mbi shfaqjen e ardhshme dhe kur bhet frymzuese pr krkime t reja n plotsimin e figurs artistike t ksaj shfaqjeje, n plotsimin e mtejshm t personazheve veprues. Si e till, skenografia, duhet t bj t qart, t dukshm edhe nga ana pamore, disa nga elementet prbrs t platforms regjisoriale, si epokn kur ndodh veprimi, atmosfern e vendit t veprimit, etj.
Sapo hapet perdja dhe dritat jan akoma t shuara spektatori akoma nuk sheh dhe nuk dgjon gj, nuk di se me far njerzish do t ket t bj, cils klas a shtres shoqrore i prkasin, t cilit vend, krahin, fshat a qytet jan, etj.. Por, hapen dritat dhe ather, vetm nga kontakti i par me skenn, me mjetet e prdorura nga skenografi, spektatori ndjen aromn e kohs n t ciln zhvillohet veprimi dramatik, t nj jete t njohur apo t panjohur, t afrt apo t largt.
Cila sht nj nga detyrat kryesore t saj?
Informimi historik e shoqror sht detyra kryesore dhe m delikatja e skenografis. do largim nga krkesat pr prcaktimin e sakt t epokave, t vendit t veprimit, t mjediseve etj., do t shpinte n njehsimin e ktyre epokave, kohve, vendeve, mjediseve, personazheve duke mohuar karakterin historik t prcaktuar t do problemi dhe konflikti shoqror e njerzor. Dhe t kujtojm, pr nj ast, dekoret e prdorura te drama Shnomni edhe mua ku veprimi nuk largohet kurr nga i njjti fshat. Ndryshe sht ndrtuar banesa e Rrapo Shkmbit e ndryshe ajo e Kasos. E para sht me t vrtet shkmb dhe duket sikur prbn themelin e t gjitha shtpive q rrin n sfond. Dinamizmi i realizuar prmes thyerjeve t planeve, si n at vertikal dhe n at horizontal, si dhe mjaft detaje t tjera, si fotografit e fmijve, hudhrat e qept e varura n nj qoshe t largt, bjn t qart kush jeton n at shtpi, prkatsin e tij klasore dhe botkuptimin e tij. Banesa tjetr, e Kasos, sht ndrtuar ndryshe. Ajo sht m e qet, m e bardh, nuk e ka gamn e shqetsimeve q ka shtpia e Rrapos.
Po e kundrta e saj?
Kurse, diametralisht e kundrta sht vendi i veprimit t pals antagoniste. Tjetr atmosfer mbizotron atje, ndonse gjendemi srish n t njjtin fshat. Mjetet shprehse t skenografis arrijn deri atje sa t krijojn prshtypjen se kemi t bjm, ksaj here, me nj vend t lagsht, ku dimr e ver duhet t mbshtillemi mir, ndryshe t mbyt lagshtia dhe myku. Kuptohet sa funksionale sht kjo zgjidhje skenografike pr t dhn iden sa t lagshta dhe t mykura ishin dhe ndrrimet dhe prpjekjet e ksaj pale pr tu rikthyer n pushtet, sepse i lagsht e i mykur ishte vet pushteti i tyre.
Po me kt shije t holl artistike dhe shikim t qart ideo-estetik sht zgjidhur dhe skenografia e drams Familja e peshkatarit. Ktu sht mundur t arrihet n nj simbol t plot e t qart. Baraka ku banon familja Bruka nuk sht nj banes e zakont. Ajo t ngjan me nj anije t ndrtuar pr ti br ball dallgve t forta t jets dhe kohs. Baraka sht e ndrtuar nga brenda me plot thyerje plastike, plot ajr, me plane q i japin mundsi regjis t krijoj larmi t madhe mizanskenash. Gjejm, pra, t thurur dy elementet themelor: informimin historik e shoqror dhe, nga ana tjetr, ndrtimin funksional t saj n varsi t lojs s aktorit. Sepse, ve krijimit t atmosfers s vendit t veprimit, informacionit t prmendur, skenografi ka dhe nj detyr tjetr t rndsishme: t krijoj mundsi pr realizimin n hapsir t veprimit skenik, pra t krijoj mundsi pr mizanskenimin regjisorial t shfaqjes.
Kush lidhet m shum me mizaskenn?
Me emrin e mizanskens lidhen shum her shkaqe nga m t thjeshta deri n m kryesore q kan nxitur apo penguar veprimin e interpretuesve n sken. Me emrin e mizanskens, si alfabeti shprehs i regjisorit, si gjuha e tij, sht lidhur vet figura artistike e shfaqjes, si n t trn ashtu edhe n aste t veanta. Mizanskena, si tham m lart, sht alfabeti i regjisorit, me t ciln ai shkruan n sken, duke shprehur botn shpirtrore dhe mendore t veprs dramatike edhe n shfaqjet m t jashtme t saj: n veprimin dhe n marrdhniet. Por, mundsit pr kt veprim dhe marrdhnie i krijon pikrisht zgjidhja skenografike, ndrtimi skenografik i vendit t veprimit. Kuptohet sa e madhe sht edhe n kt rast rndsia q merr nj skenografi e mir apo nj skenografi e keqe, nj skenografi funksionale, apo nj skenografi pa koncept ose formaliste.
Cilat jan lidhjet mes skenografis dhe mozankens?
Nuk do t ishte kurrsesi e mundur q n nj skenografi jo realiste t realizohej nj ide realiste e si rezultat t kishte dhe nj mizanskenim realist. Gjithka q krijohet n sken, t gjith elementet prbrs t nj shfaqjeje, dekori, muzika, zhurmat, kostumet, rekuizita, nuk kan asnj vler nse nuk shrbejn pr at q jan krijuar: pr t ndihmuar dhe qartsuar lojn e aktorit, pr ta vendosur kt aktor n vendin dhe kohn e vet n mnyr q fjala dhe marrdhniet e tij t ken vrtetsin skenike. sht e zgjidhur drejt dhe t bn pr vete nj skenografi q lidh s bashku dhe ku qndrojn n unitet t gjith elementet prbrse t saj, t gjitha emocionet e tyre, q lidhen ngusht me gjith prmbajtjen e shfaqjes.
Dekori shrben vetm pr spektatorin?
N vshtrim t par, mund t mendohet se dekori ndrtohet pr t trhequr syrin dhe pr t ngacmuar fantazin e spektatorit, pr t informuar vetm at! Jo! Dekori i duhet po aq edhe vet aktorit. Ai, ashtu si bn me spektatorin bn edhe me vet aktorin n atmosfern dramatike. Por, kjo ndodh vetm kur aktori ndjehet i ngroht dhe i bindur nga skenografia, ku ai e ndjen veten si n shtpin e vet, ku gjithka q ndodhet n sken prshtatet me karakterin e personazhit q ai prfaqson. Kur aktori hedh syt n botn e sendeve q e rrethojn, ai duhet t bhet njsh me to, sepse brenda tyre do t marr frym figura e krijuar prej tij. ǒna hyjn n pun dekore t ndrtuara duke qndruar t bukur n vetvete, dekore q e mbytin aktorin, e sfumojn, e zvoglojn at?! Skena e teatrit nuk sht ekspozit pikture! Kto lloj skenografish udibrse nuk i shrbejn as aktorit dhe as veprs. Ato sbjn gj tjetr vese e shqetsojn aktorin, i cili nuk ndihet i sigurt brenda tyre sepse vende t tilla veprimi nuk ekzistojn dhe n vende veprimi inekzistente, as njeriu nuk mund t ekzistoj, t jetoj, qoft edhe si aktor. Kto lloj dekoresh jan krijime formaliste, q nuk kan objekt pasqyrimi at q duhet t kishin: shijet, zakonet, gjendjen ekonomiko-shoqrore t personazheve, marrdhniet q ata vendosin, etj., dhe nga ana tjetr, dekore t till butaforik e fallco e trheqin aktorin n nj loj butaforike, n nj llomotitje absurde t tekstit apo n nj deklamim fals.
Pr t mos rn n gabime t tilla sht e nevojshme, ve t tjerave, q bashkpunimi regjisor skenograf t jet n shkall t lart. Kur skenografi sht i bindur pr iden regjisoriale, e ka prvetsuar at dhe e ka realizuar kt ide, vepra e tij ja ka arritur qllimit t vet. Por, paraqitja dhe miratimi i skenografis s tij duhet t bhet s bashku me platformn regjisoriale, pra ashtu si regjisori parashtron para kshillit artistik dhe para kolektivit iden e tij, po ashtu edhe skenografi duhet t paraqes mendimin e vet mbi realizimin skenografik t ksaj ideje.
Element prbrs i skenografis sht edhe kostumi teatral. do t thot?
Skenografia i fiton vlerat e saj t plota kur shoqrohet edhe me kostumet q i prshtaten. Nuk mund t dilet n sken me kostume sipas dshirs s X apo Y. Duhet t mos pranojm kurrsesi mendime t till si: Ky kostum nuk m shkon sepse jam i shkurtr apo i shndosh, apo, kjo ngjyr nuk m shkon sepse i kam flokt e verdha apo t zeza, ose kto pantallona jan tepr t gjra a t ngushta dhe un sdukem mir. N sken aktori nuk del pr t paraqitur veten, por personazhin. Prandaj, veshja e tij nuk mund ti prgjigjet shijeve t tij, por krkesave t skens. Prandaj, aktori, ashtu si mendon pr problemet e rolit n kompleksitetin e vet, duhet t mendoj edhe pr kostumin q do ti vesh ktij roli duke krkuar n at kostum jo shijet e veta, por ato t personazhit si pjes prbrse e ides s prgjithshme t shfaqjes.
Kostumi teatral sht ai q krijohet n baz t skics t piktorit t kostumeve, por edhe sipas mendimeve t aktorit. Nj kostum i krijuar jo drejt, jo n stilin e epoks s vet dhe jo i prshtatshm pr personazhin t cilit i vishet, pengon aktorin n lojn e vet dhe varfron shfaqjen, ndonjher edhe e rrezikon at. Me an t kostumit piktori duhet t jap informacion mbi prkatsin historike dhe shoqrore t personazhit, mbi gjendjen e tij ekonomike, mbi shijet, zakonet, karakterin e tij. Vetm kshtu do t kemi nj kostum teatral q bn t qart grupin shoqror t personazhit, profesionin e tij, personalitetin e tij madje edhe bindjet e tij. Por, zgjedhja e kostumit bhet edhe nga nj pikvshtrim tjetr. Kostumi duhet t intonohet ngusht edhe me ann pamore t shfaqjes, duhet t prputhet me tonalitetin e prgjithshm t ngjyrave t saj. N qoft se do t bhej njehsimi i dekorit me kostumin nga pikpamja tonale ather ky i fundit nuk do t lexohej fare. Kostumet teatrale duhet t zgjidhen n mnyr t till q bashk me dekorin t krijojn nj harmoni t tr duke i dhn edhe syrit knaqsin estetike. N Teatrin Popullor sht br nj pun e mir pr tja arritur ksaj. Por, ka patur edhe dobsi. N shfaqjen Bashk me agimin disa kostume nuk qndrojn n nivelin e krkuar. Ato nuk lidhen me vendin e veprimit dhe nuk informojn sakt, apo informojn edhe gabim. Autori i drams ka prcaktuar qart vendin e veprimit: N Daj. Por, personazhi i Drandes kishte veshur kmish t Mirdits, kurse xhaketa sht e nj krahine tjetr. Personazhi i Zyhras e lidhte shamin n ngjyr t zez si e lidhin zadrimoret. Kurse n Daj, lidhja e shamis bhet ndryshe dhe nga ana tjetr shamia e zez nuk prdoret fare, madje as n raste fatkeqsie. N raste t tilla atje grat heqin vetm stolit.
Tek Gryka e nmur kostumi i Shanikos sht nj sajim fardo i nj krahine diku. Mund t thot dikush: Por a nuk mund t prgjithsojm edhe me an t kostumit teatral? Me figurn artistike t krijuar n sken ne prgjithsojm, ather prse t mos jet dhe kostumi teatral nj przierje e paprcaktuar?
Kjo ssht e drejt. Fakti q figura artistike prgjithson, tregon se idet e transmetuara nga ajo jan t prbashkta edhe pr krahina t tjera t vendit, pr nj qndrim klasor t prbashkt t shumics s popullsi. Por, nqoftse veprimi sht vendosur n nj krahin apo fshat t caktuar, p.sh. n Daj, ather personazhet duhet t vishen si vishen atje, e jo t vishen si n Skrapar, ndonse problemi i shtruar n dram dhe zgjidhja e tij mund t jet i njjt edhe pr Skraparin. Prgjithsimi artistik nuk zhduk kurrsesi individualizimin n koh dhe n hapsir t veprimit skenik, ndryshe do t binim n universalizimin e problemeve, t ngjarjeve dhe t mjediseve, gj e papranueshme pr materializmin historik.
Ka shkelje edhe kur zgjidhen kostume teatrale q duhet t shprehin gjendjen ekonomike - shoqrore t personazhit. P.sh. akiri me tre vija, apo shirita, vishej vetm nga t pasurit e nj krahine, kurse t varfrit kishin nj shirit. Kurse ka ndodhur q n sken ti kemi veshur edhe kta si t part, gj e pa lejueshme. Fshatart te Gryka e nmur jan t veshur me rroba me vler, t cilat smund ti kishin kurrsesi. Kurse kostumet e partizanve i kemi, si i thon fjals, t hekurosura dhe uniform, ndonse dihet mir q uniforma sht arritur von, n prag t lirimit.
Po ashtu, kostumet kombtare prdoren gjersisht n skenn ton, sepse kt e krkojn vet veprat dramatike q vihen n to. Por, kto vepra jan t kohve t ndryshme. sht, pra, e domosdoshme t studiohen me imtsi ndryshmet q ka patur veshja gjat viteve q t ruajm elementin prkats kohor e t mos u veshim personazheve tona veshje q sprdoren m, apo q skan qen prdorur n kohn q ndodh veprimi. Del kshtu i domosdoshm bashkpunimi me Institutin e Kulturs Popullore dhe me Muzeun Etnografik.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn