als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Mirdita t gjithve q shfletojn kt tem. Jam nj i ri q jetoj n Los Angeles dhe po mundohem t shkruaj nj libr q do t prmbledh kulturn shqiptare. N nj mynyr t prgjithshme kam shkruar hyrjen e librit, por akoma do t m duhet shum koh q t msoj m shum pr kulturn ton. Nse lexoni kt shkrim do t m bhej shum qjefi t dija se far mendoni nga kjo hyrje e librit. Do t ishte nj ndihm e madhe nse dikush prej jush di nga gojdhnat dhe mitologjia shqiptare. Vetm prej tyre ne mund t kuptojm kulturn ton. Gjithsesi kjo sht hyrja:
GOJDHNA GJAT NJ MBIJETESE SHEKULLORE
Ishte nj lis i gjat, krejt i mrekullueshm n lartsin e tij. Jetonte n Dodon, n vetmin e nj fushe t majme. Njerzit kalonin aty pran tij, dhe e shihnin t uditur kt lis i cili ishte i vetmi n t gjith fushn. Por nj dit ndodhi nj e pandodhur m par; kur era q frynte prgjat ksaj fushe vinte dhe puthte lisin, nga ai filluan t dilnin t thna t uditshme. Ajo E-thn q shqiptohej nga ky lis fam gjat ishte fjala e Zotit.
Grekt e athershm t cilt merreshin me tregti dhe me shkrim dgjuan pr kt mrekulli nga toka e njerzve t lir. Ata, aq shum t kurreshtur kur dgjuan lisin t flas fjalt e Zotit, shtangn n vend. Dhe meq disa prej banorve t Dodons flisnin edhe greqishten e hershme, arritn ti njihnin pr ka ndodhte kta udhtar Grek t cilt ishin akoma t ngadhur nga shtangja. Meq ata i dgjonin banort autokton t Dodons t thrisnin fjalt e lisit Zot, atyre ju ngulua n mndje si Zeus. Dhe pr Ern q e puthe sadoher q nga lisi dilte e thna, ata e kuptuan at si Zonjn e stuhis dhe e shkruan Hera. Por mbi t gjith kto ndodhi, m e rndishmja e t gjithave isht e thna e lisit. Dhe meq kjo fjal shqipe, ashtu si edhe Era, q ka mbizotruar shekujt e kohs sht n gjinin femrore, udhtart grek e shkruajtn si vajzn e Zotit lis, nj Athn q dilte tamam nga koka e tij. Era mbeti prgjithmon n librat e tyre si gruaja m e afrme e Zotit, n fakt ashtu si gjithnj ka qn. Prandaj ata u mahnitn nga ajo, dhe nga sesi shqiptart e Dodons ja prshkruan kt dukuri natyrore atyre. Kta banor gjat netve q i kalonin me udhtart grek n faltorn e lisit Zot, i prshkruan n agimin e nj dite planetin e Afrdits. Ata t mrekulluar nga bukuria e ktij rruzulli, i shprehn gjithka q mendonin pr t. Dhe udhtart grek, t interesuar dhe tashm t dashuruar me diturin dhe lirin e ktyre banorve, e huasuan Afrditn si Zonjn e tyre t bukuris Aphrodite.
Gjat netve n afrsi t t thnave t Zotit, kta shqiptar dhe udhtar grek dgjonin tregimet popullore t tokave t lira. N pranin e zjarrit bubulak ku ata ngroheshin, udhtart grek msuan ndodhin e Edrs dhe t Er-shkly-ut. Ky i fundit nuk ishte ndonj njeri por thjesht pasoja q Edra i kryente lisit, Zot i shqipeve. Zoti smund t fliste pa patur Ern q t krijonte levizjet e degve t lisit, t nj lisi ngaku Zoti kishe gjetur nj goj pr ti folur njerzve n tok dhe shqipeve n ajr. Si nj njeri q pa frym sflet dot, Edra duhet ta ket bllokuar Zotin t flas dhe t udhzoj njerzit dhe shqipet t bjn. Ajo duhet t ket qn dika e pabesueshme nga e cila dilnin gjarprinj t djallzuar, dhe ajo ngaq kishte tradhtuar gjithaka n jet, djallzonte cilindo q shikonte. do gjarpr q del nga koka e Edrs sht dika q ajo ka humbur ose dhn pavetdijshm n jet dhe q qan pr tu kthyer mbrapsht. Meq grekt udhtar shkruanin gjithka q dgjonin, e njerzuan Er-shklyun n Herakli dhe Edrn n Hydra. Por Edra sht nj fjal q shqiptohet edhe sot e ksaj dite, por me nj folje prpara emrit t saj. M kujtohet sesi n shqipen e zakonshme, kur dikush prballet me nj qen t egrsuar i thret ku, ku, qen i keq. N koht m t vonta, shqiptart t friksuar nga afrimi i Edrs, i than ku saj, dhe sot e ksaj dite asaj i ngeli emri Kuedra, q t paktn ti qetsonte shpirtin njerzve.
Grekt, t gzuar pr far kishin dgjuar dhe s fundi shkruar, ju drejtuan detit q t merrnin udhtimin ngaku kishin ardhur. Me t mbrritur n breg, ata pyetn kta banor bujar dhe t mirpritshm sesi e quanin detit; ata i than, dhe grekt meq tashm i besonin qorrazi bots s shqipeve, e quajtn at si Zotin e tyre Thesis. Tashm kta udhtar grek t nisur pr n tokat e tyre Helene, meq ngeln t mahnitur nga vizita n Dodon, vendosn ta thrrasin at tok Epir n librat e tyre. Kjo fjal i prket atyre dhe do t thot toka e mesme, tamam aty ku Dodona ndodhet. Por banort e t gjith asaj trojke e quajtn at Toskri nga fjala tosk ose tok sepse lisi ndodhej n fush. Duke u larguar nga bregu, ata tani ishin t vendosur t merrnin kt kultur t ktyre njerzve, dhe meq ishin thrritur udhtar dhe ishin udhzuar nga banrt e Dodons, ata e prmblodhn shkrimin e ktyre ndodhirave si Odise. Ata mbrritn n kryeqytetin e tyre, dhe prfundimisht e emruan at E Thna, dhe meq e donin shum kt tregim t huazuar. e burgosn Vajzn Athin n lartsin e vndbanimit t tyre. Por megjithse ajo ishte e burgosur n nj ndrtes t madhnishme, ndrtuesit e menur helen harruan q shpirti i saj ishte i lir t dilte nga kolonat e asaj ndrtese. Ata pavetdijshm e vendosn Athinn aty ku jetonin shqipet, n lartsin e qjellit. Shqipet ishin drguar aty nga Zoti q ta ruanin Athinn dhe ta njoftonin Zotin pr t n lisin e Dodons. Grekt zgjodhn pikrisht Athinn sepse ajo sht E thna e zotit, dhe ata ndjenin knaqsi kur e personifikonin at n amfiteatret e tyre q lindn pasi grekt u njohn me lisin e Dodons. Shqiptart u emrtuan me kt emr sepse Zoti duke prdorur lisin, i kshilloj ata dhe i tha se t huajt do fillonin ti vidhnin ka i prkiste, si kishin br me Athinn, dhe se e vetmja mynyre pr t shptuar ishte kthimi n lartsin e maleve n do ast rreziku. Ata ishin t lir, dhe megjithse koha e pushtimeve po afrohej, ata do t mund t mbijetonin po t vepronin si shqiponjat e qjellit. Me gjithse t huajt do t vidhnin do vler t ktyre njerzve t lir, ata do ti ruanin kto toka nga ajri i qjejve, tamam si shqiptar. Prandaj ushtart e Pirros e thrrisnin at shqiponj, sepse ata ishin bij t Zotit.
Megjithse kta grek na kan ln n trashigimi prshkrimet e atyre kohrave, ata i prvetsuan t gjitha kto vlera q morrn dhe vetdijshm harruan t prmndin prejardhjen e tyre. Ata nuk kishin menduar se gjuha e ktyr Toskve ishte e njjt me at t Geghve, dhe megjithse ata u munduan ti konsideronin Toskt Grek n librat e tyre, ata smorrn parrasysh se gojdhna do t mbizotronte pr shekuj t tr, dhe se gjuha e tyre do t ngelej si ashtu e asaj dite pr t na kujtuar Zotin dhe Edrn. Q me vjedhjen e Athins ose m mir n shqipen e sotm t T Thnave tona, nj gjarpr lindi n do kok shqiptari sepse sa her dikush jep ose humb dika q i prket veti, ai njeri humb nj pjes t vetvetes dhe bhet m i pafuqishm. Edra sht nj qnie q jeton n veten e nj njeriu dhe jo n ajr. do njeri sht Edr t pakn nj her n jet sepse t gjith ne nganjher japim ndjenja t prkatsis ton dikujt tjetri, dhe nganjher ne mendojm se kush sht para nesh ka disa vlera t dhna, por q n fakt jemi ne q i vm keto ndjenja n fytyrn e tyre. Dhe do ndjenj q sht vjedhur nga ne ose q fatkeqsisht jemi ne q ja kemi vn atyre n fytyr, bn nj gjarpr t dali nga koka jon. Ne sduhet ti presim ato, sepse kto gjarprinj qajn pr t drejtn e tyre, pr at q Zoti na ka dhn dhe q pr nj arsye ose nj tjetr kjo ndjenj ose vler ka humbur. E vetmja zgjidhje sht glltitja dhe ngrnja e ktyre ndjenjave q n t vrtet na prkasin neve. Vetm ather ne do t jemi veti.
Kjo ssht nj imgjinat e imja n trsi. Kto fjal q mund t zbrthehen n nj mynyr kaq t kuptimt n gjuhn shqipe sjan nj rastsi. Un spo e shpik lidhjen e tyre, dhe at t historis s tyre. Un thjesht ndodha q ta rizbuloj thjesht sepse gjithjnj n vetvete kam pas nj pyetje t pazgjidhur... pse bota shqiptare sht katandisur n kt mynyr?! Kush kan qn ilirt, njrzit e tokave t lira? Duke u munduar t msoj m shum pr ta, un kuptova nj gj shum t rndsishme... kultura e njrzve t lir jeton n fqinjt a tyre sot e ksaj dite. Megjithse njrzit e lir skan qn shkrimtar n nj an kjo sdo t thot se ata ishin ashtu si grekt i prshkruan, si barabar. Nj popull q ssht i dhn n nj karakteristik sht m i pasur n nj tjetr. Gojdhna, n vnd t shkrimit, sht kultura e njerzve t lir, dhe prej tyre ne mund t msojm t verttn pr kta njerz. Njerzit e lir kan qn gjithnj t pasur me tregime, me legjenda, dhe me heronj, dhe kto tregime e kan themelin n t vrtetn e atyre ndodhive. Njrzit e lir kan besuar gjithnj n nj Zot, shum her m par ifutve, dhe kt gj e kuptova q nga zbrthimi i tregimit t faltores s lisit n Dodon. Po t kishin shum zot ata sdo ta quanin vetn shqiptar, sepse shqipja ka vetm nj Zot, at t liris. Ata shpjegonin gjithka si nj dukuri natyrore, kto t cilat ishin ose rastsi, ose t bra qllimshm nga Zoti. Si rruzulli i Afrdits, nga vet fjala nnkuptohet sesi ata e shinin at: jo si nj Zot por si nj planet q mund t duket vetm gjat agimit ose muzkut. E thna, dhe Era gjithashtu jan dukuri n vetvete. Dhe vendbanimet dhe malet, gjithka q ka t bj me botn ka nj emr prshkrues. Grekve ja kemi pr borxh sepse jan t vetmit t cilt gjat asaj kohe shkruan pr njerzit e tokave t lira. Por megjithse ata i prshkruan ata si njerz pagan, ne sduhet t harrojme se kto dorshkrime jan br nga pena e nj pagani: nga nj kndvshtrim q se kupton dot besimin n nj Zot. Ssht rastsi gjithashtu q nj nga kishat e para n bot, ajo e Shn Pvlit n Dyrrah ishte ndrtuar q n 50 p.h.s., kur toka e t lirit ishte e pushtuar nga Romakt. Nuk sht rastsi gjithashtu q perandori q ligjroi krishtrimin isht nj njeri i tokave t lira. Kostandini i Madh ishte nj i lir nga Nishi dhe kur ai ndrtoi kryeqytetin e dyt, Kostandinopojn, q ti mbante dy qndrat t bashkuara prdori emblemn e shqiponjs me dy koka. Pse pikrisht shqiponjn?! Sepse ajo sht bija e Zotit, e liris, dhe njerzit si nj shqiponj ishin gjithashtu bij t Zotit. Kostandini donte njerzit e perandoris pr m tepr t ishin t bashkar dhe ngaq ai ishte bij i shqipes, ai prdori at pr t treguar dy kokat e perandoris t cilat kishin t njjtin trup. M von, kur koha e pushtimeve t egra erdhi nga armiqt sllav, Sknderbeu i rizgjoi shqiptart, dhe i rikujtoi atyre se kush ishin. Ai e dinte shum mir kush ishte Zoti dhe kush ishte Edra, ai e kuptoj at kur nga lufta n bullgari ai dgjoi se osmant po vrisnin shqiptart. Ai e kishte glltitur Edrn e tij me do gjarpr q dilte. Kur ai mbrriti n Arbri, ai e kuptoj se Edra i kishte pushtuar gati t gjith shqiptart, t cilt duke u zn me njri-tjetrin i kishin dhn gjithsecilit n fytyr ndjenja t cilat prkisnin vetveteve. N nj fjal tjetr kto ndjenja ishin paragjykimet e tyre pr njri tjetrin t cilat kishin krijuar shum gjarprinj n kokat e shum shqiptarve dhe q po i shkatarronte ata si nj trsi. Sknderbeu e kuptoj se njrzit e meur dhe t shquar t tokave t lira po punonin pr fqinjin, dhe duke br kt gj ata krijonin nj gjarpr tjetr n kokn e tyre, duke u kthyer n Edr. Por shum shqiptar se kuptuan dot se kush ishte Edra, dhe prandaj kur Sknderbeu vdiq, Arbria, Dardania, dhe Toskria ran n duart e Omanve, t cilt morrn shum gjra nga ajo tok. Dhe shqipria ngeli akoma n duart e Edrs, sepse shum shqiptar vazdhuan t jepnin ka i prkiste atyre, vndit t tyre, dhe tokave t tyre t tjerve, fqinjve prreth. Pse shqipria ngeli aq e pafuqishme gjat atyre shekujve dhe pse gjithkush kishte frik t fliste gjuhn e vet kur n t njjtin regjim Perandoria Osmane kishte 34 kryeministra shqiptar n kontrollin e saj? Prgjigjja sht shum e thjesht dhe e trishtueshme: kta shqiptar ishin t pushtuar nga Edra sepse do gj q i dhan fqinjit, ata ja humbn vetvetes dhe n kt mynyr ata krijuan nj gjarpr m shum n kokn e tyre. Ismail Qemali ishte nj nga kta kryeministrat q e kuptoj se ai kishte nj Edr n kokn e tij dhe prandaj ai u kthye n atdheun e tij pr ti dhn lirn q ja kishte dhn Zoti. Gjergj Fishta e kishte kuptuar se kush ishte Zoti dhe Edra, dhe prandaj kur shqiptart po ktheheshin n Edr duke akuzuar njri tjetrin ai i tha atyre se feja e shqiptarit sht Shqiptaria duke besuar n Zotin e shqipeve dhe t liris. Naim Frashri sht nj nga shkrimtart m t famshm shqiptar sepse ai i kishte glltitur t gjith gjarprinjt nga koka e tij. Prandaj ai shkroi pr Malet e Shqipris dhe Ku Blata sht m e mbl se Mjalta. Zogu dhe Enveri gjithashtu kishin gjarprinj n kokat e tyre, sepse ata vran padrejtsisht njerz t lir t cilt i kishin dhn shum vndit t tyre. Edhe sot e ksaj dite sht shum e ditshme pse toka e shqiptarit sht katandisur n kt mynyr. Pse sot kto toka jan nga m t varfrat n Evrop? Pse shqiptart, bij t Zotit t lir po luftojn pr liri, si n Shqipri pr n Evrop dhe n Kosov dhe Maqedoni pr pavarsi?! Pse amt sdgjohen m? Edra ja paska Er-shklyer lisin e Dodons n mynyr q Zoti t mos flas m prej lisit. Po ashtu si shpirti i Athins n lartsin e qjellit ata t gjith e kan lirin n brndsin e tyre por ata e kan kokn t pushtuar nga Edra. Ata din m shum pr kulturn e fqinjit, pr Romakt, pr Grekt, pr Sllavt dhe t tjert. Ata ndihen m mir kur flasin ndonj fjal greke ose italiane tek tuk, dhe ndrrojn t jen n Evrop si ata. Kjo sht fatkeqsia m e madhe. Un po e kuptoj se kush sht Zoti dhe Edra, dhe po mundohem q ti ndihmoj shqipart q t marrin far i prket atyre: kulturn e tyre. N fund t fudit askush nuk mund t jet i pavarur nse svart n vetvete. Pr ta njohur veten dikush duhet ta pranoj at. Vetm kur ne ham dhe glltisim gjarprinjt q kemi n kok mund t kthehemi n vetvete, dhe t jemi t respektuar gjithkundi.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn