als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Edhe pse e zhvilluar nė kushte tė njė izolimi gjeografik e ideologjik, fati dhe perspektiva e letėrsisė bashkėkohore shqiptare duhet vėshtruar nė njė kontekst dhe mė tė gjerė gjeografik, d.m.th dhe pėrtej kornizės ngushtėsisht nacionale. Pavarėsisht nga zhvillimet brenda Republikės sė Shqipėrisė, si dhe brenda viseve etnike si: Kosovė, Maqedoni, Mali i Zi, kjo letėrsi pati dhe njohu zhvillime dhe nė diasporė. Sa i takon zhvillimeve tė saj nė diasporė, letėrsia shqiptare mund tė shikohet gjeografikisht brenda dy vatrave:
Vatra historike e diasporės shqiptare: Itali, Greqi, Rumani, Bullgari, Turqi etj.
Vatra tė reja tė diasporės shqiptare: Gjermani, Shtetet e Bashkuara tė Amerikės, etj.
a. Zhvillimet mė tė rėndėsishme tė letėrsisė bashkėkohore shqiptare nė diasporė ndodhėn nė Itali, aty ku sot e kėsaj dite jetojnė rreth 90.000 arbėreshė, qė vazhdojnė tė flasin shqipen. Nė pėrgjithėsi mund tė thuhet se njė "rilindje" e letėrsisė arbėreshe ndodhi diku rreth fundit tė viteve '50, kur dhe nisi tė botohej revista "Shejzat" nga Ernest Koliqi nė Romė e mė pas revistat "Zgjimi", "Katundi ynė", "Zjarri", "Zėri i Arbėreshėvet", "Lidhja", "Bota shqiptare" etj. Kėto revista ndikuan nė krijimin dhe publikimin e njė brezi poetėsh e shkrimtarėsh qė shkruan nė arbėrisht. Veē tė tjerash, njė pjesė e tyre funksionoi dhe funksionon dhe si shtėpi botuese, duke publikuar kolana tė tėra me poezi dhe vepra tė tjera letrare.
Ndėr shkrimtarėt mė tė rėndėsishėm tė kėsaj vatre duhen pėrmendur:
Franēesk Solano (1914), i njohur me pseudonimin Dushko Vetmo, i lindur nė Kozencė. Pas njė periudhe tė gjatė qėndrimi nė Argjentinė, Uruguai dhe Kili, ku dhe shugurohet prift, Solano kthehet nė vendlindje. Aktiv nė shumė fusha tė letrave, ai ėshtė kryesisht poet, prozator dhe dramaturg. Ndėr veprat e tij mė tė rėndėsishme janė: Burbuqe t'egra, 1946, Shkretėtira prej gurit, dramė, 1974, Tregimet e Lėmit, etj.
Domenico Bellizzi (1931), prift nga Frasnita, i njohur me pseudonimin Vorea Ujko, ėshtė njė ndėr trashėgimtarėt mė tė denjė tė Jeronim De Radės e Zef Serembes. Ai me poezinė e tij arriti nivele tė spikatura tė ligjėrimit poetik, veēanėrisht me veprat: Zgjimet e gjakut, Kėngė arbėreshe, 1982, Hapma derėn zonja mėmė, 1990 etj.
Karmell Kandreva (1931), poet, bartės i identitetit kombėtar me anė tė njė ligjėrimi poetik origjinal si dhe luftėtar i angazhimit social tė arbėreshėve nė ruajtjen e gjuhės dhe kulturės origjinale, ka shkruar triologjinė poetike: Shpirti i arbėrit rron; Shpirti i arbėrit rron. Arbėreshi tregon; Shpirti i arbėrit rron. Vuan dega e hershme.
Zef Skiro Di Maxhio (1944), poet, pėrkthyes dhe dramaturg i shquar. I angazhuar edhe si drejtor i revistės "Bota shqiptare", i shquar pėr tonin e tij ironik e shpesh sarkastik, ai ėshtė autor i rreth dhjetė librave poetikė, ndėr tė cilat vlen tė pėrmenden: Nėpėr udhat e parrajsit shqipėtarė e t'arbreshė. Poemė gjysmėserioze arbėreshe, Orėmira, Pėr tokėn fisnike tė Horės etj.
Padyshim qė letėrsia arbėreshe vazhdon jetėn me tė tjerė shkrimtarė, shumica syresh tė rinj, duke luajtur kėshtu njė rol tė rėndėsishėm jo vetėm nė diversitetin kulturor shqiptar, por edhe atė italian.
Njė tjetėr vatėr e rėndėsishme historike, ku kanė lulėzuar shkrimet shqipe qė nė fundin e shekullit XIX dhe ku jeta kulturore e elementėve shqiptarė ka qenė e organizuar mė sė miri, ėshtė Ru-mania. Njė ndėr personazhet mė tė rėndėsishėm tė letrave bashkėkohore shqiptare ėshtė Viktor Eftimiu (1889 - 1972) , autor i rreth njėqind vėllimeve letrare tė shkruara nė rumanisht. Mjaft prej veprave dramatike tė tij janė ndėrtuar mbi bazėn e motiveve shqiptare e tė fėmijėrisė sė tij nė malet e vendlindjes.
Po aq e rėndėsishme sa dhe Rumania nė pikėpamje tė jetės kulturore shqiptare mbetet edhe Bullgaria, ku janė njohur organizime tė hershme tė komunitetit shqiptar. Njė figurė qė vlen tė merret nė konsideratė nga njerėzit e letrave shqipe, ėshtė Thoma Kaēori, i cili shkroi nė shqip disa romane e libra me tregime.
b. Nė vatrat e reja tė zhvillimķt tė letėrsisė bashkėkohore shqiptare hyjnė ato vende nė tė cilat emigruan pėr motive kryesisht politike njė pjesė e shkrimtarėve tė talentuar shqiptarė, qė duke mos u pajtuar me diktaturėn dhe duke ndjerė etjen pėr liri, realizuan nė periudha tė ndryshme tė regjimit komunist eksodet e sforcuara.
Njė nga shkrimtarėt e diasporės me peshė mė tė madhe qė jetoi e krijoi nė Gjermani, ėshtė Martin Camaj (1925 - 1992). Vepra e tij hyn nė fondin mė tė shquar tė letėrsisė bashkėkohore shqiptare.
Ndėrsa nė Shtetet e Bashkuara tė Amerikės zhvilloi veprimtarinė mė tė madhe studimore e letrare Arshi Pipa (1920- 1997), njė ndėr punėtorėt mė tė mėdhenj tė letrave shqipe, intelektual i shquar, poet, pėrkthyes, studiues e polemist. Mė 1944 ai dre'tori revistėn "Kritika" dhe po kėtė vit botoi librin e parė me poezi Lundėrtarė. Nė SHBA, ku emigroi nė vitin 1958, punoi si profesor nė disa universitete americane deri sa doli nė pension. Si dėshmi e asaj qė kishte pėrjetuar nė kampet dhe burgjet komuniste ai botoi nė Romė vėllimin me poezi Libri i burgut 1959, dhe mė vonė dhe vepra tė tjera. Njė ndihmesė tė jashtėzakonshme Arshi Pipa do tė japė dhe nė studimet letrare, sociologjike e politike me vepra tė dorės sė parė, ku operon me metoda moderne studimi.
Si pėrfundim, mund tė themi, se aktualisht po bėhen pėrpjekje qė tė gjitha kėto baza dhe kėta krahė tė shkėputur nė kohė dhe nė hapėsirė tė letėrsisė shqiptare, tė komunikojnė dhe tė integrojnė mes vetes pėr ta pėrcaktuar dhe krijuar saktėsisht nocionin letėrsi kombėtare nė gjuhėn shqipe.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn