als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Norman Daniel
ragment i marrė nga artikulli i Norman Daniel-it shfaqur nė: "Encyclopedia of Religion, second edition, Thomosn Gale 2005
Vetė Kurani e pėrcakton sferėn e polemikės midis myslimanėve dhe tė krishterėve, sepse ai shpall termat dhe vė caqet e pasaktėsisė sė krishterė. Ēėshtjet qė ai pėrkufizon janė diskutuar qėmoti: Zoti nuk ėshtė tre; Jezusi nuk ėshtė biri i Zotit, ai nuk u kryqėzua (sure 4:157, 171), dhe Bibla ėshtė shtrembėruar dhe keqshpjeguar. Ky korruptim (tahrif), pėrfshin edhe fshehjen e paralajmit pėr Profetin.
Tė krishterėt, ngjashėm, janė orvatur tė zhvleftėsojnė Kuranin, por pa u pėrmbajtur brenda kufijve tė krahasueshėm pėr tė zgjedhur temat, madje shpesh ata kanė sulmuar emrin e Profetit pėr tė treguar se shpallja e tij ishte trill dhe imagjinatė.
Tė krishterėt, ngjashėm, janė orvatur tė zhvleftėsojnė Kuranin, por pa u pėrmbajtur brenda kufijve tė krahasueshėm pėr tė zgjedhur temat, madje shpesh ata kanė sulmuar emrin e Profetit pėr tė treguar se shpallja e tij ishte trill dhe imagjinatė.
POLEMIKA MYSLIMANE
Pėr njė kohė tė gjatė, tė krishterėt vazhduan tė jenė shumicė nėn pushtetin mysliman, por ata nisėn ta sulmojnė Islamin sapo e kuptuan se ai kishte ndėrmend tė qėndronte; prapėseprapė, ėshtė e pėrshtatshme tė shqyrtojmė nė fillim mėsymjen myslimane mbi tahrifin. Njė ndėr myslimanėt e parė qė do tė sillte prova se tė krishterėt, mė shumė i kishin keqkuptuar sesa i kishin falsifikuar shkrimet e tyre, ishte shiiti Zejdi nga Jemeni, El-Kasim ibn Ibrahim (246 h/860 e.s.). Gjer nė kundėrvėnien e ashpėr ndaj kolonializmit tė shekullit tė fundit, polemika myslimane ishte fund e krye doktrinare. Nė Librin e Besimit dhe Perandorisė, Ali ibn Sehl et-Taberiu, (shekulli i nėntė), njė ish-nestorian, synonte, sa duket pėr tė arsyetuar konvertimin e tij, tė tregonte se shkrimet e krishtera e parathonin ardhjen e Muhamedit dhe porosisnin ndjekjen e Islamit, dhe nė Pėrgjigje pėr tė Krishterėt, lidhur me Kristologjinė, sėrishmi ėshtė mbėshtetur mbi njohjen e tij pėr burimet e krishtera. Me sa duket mė e hershme (820 e.s.) ėshtė Apologjia e el-Hashimit, por kjo vepėr na ėshtė bėrė e njohur bashkangjitur me pėrgėnjeshtrimin e saj, nga njė tjetėr vepėr pseudoepigrafe shkruar nėn pseudonimin Abd el-Mesih ibn Ishak el-Kindi, mveshur Jahja ibn Adit (974 e.s.), dhe ka tė ngjarė qė ajo tė jetė mė shumė njė argument mysliman i pėrpunuar dhe redaktuar nga tė krishterėt. Ndonėse ajo fyen Krishtėrimin, sulmon dokrinėn e Trinitetit, pėrēmon kryqin dhe dėnon agjėrimin e krishterė, ajo mban erė trilli. Mė tipik ėshtė shkrimi i el-Xhahizit (869 e.s.), i cili ėshtė i vetėdijshėm pėr argumentet qė pėrdornin nė tė vėrtetė tė krishterėt (p.sh. qė Kurani keqinterpreton besimet e tyre), por dija e tij ėshtė e pėrkorė, dhe ai ėshtė nisur mė shumė nga ekzistenca e traditave tė ndryshme brenda krishterimit ortodoks.
Kritika myslimane pėr Krishtėrimin u forcua me shpejtėsi nė dituri dhe ndėrlikim. Sulmi i Ebu Isa el-Varrakut mbi kundėrthėniet e qenėsishme nė Kristologjinė tradicionale, duket tė ketė ushtruar njė ndikim tė fortė dhe qe kundėrshtuar bukur gjatė nga Jahja ibn Adi. Ibn Hazmi (1064 p.k.) i cili e sheh tahrifin nė kuptimin e fjalėpėrfjalshėm dhe ia kushton pjesėn mė tė madhe te Dallimi i Rrėfimeve dhe Sekteve (Discernment of the Confessions and Sect) polemikave shkrimore dhe tė metave tw ungjijve dhe librave tė tjerė tė Biblės. Imam Gazaliu (1111), nė librin e tij Refuzimi i Plotė i Natyrės Hyjnore tė Jezu Krishtit (Excellent Refutation of the Divinity of Jesus Christ), pėrdor shkrimet e krishtera ( tė njohura nga burimet myslimane, thotė botuesi i tij i krishterė) pėr tė kritikuar vetė qėndrimet kristologjike tė kishave Kalkedonase, jo-Kalkedonase dhe Nestoriane. Kėshtu, myslimanėt u sėmbuan me apologjetėt e krishterė. Shihab ed-Din el-Karafi (1285 e.s.) nė pėrgjigje tė njė Letre tė pėrmbledhur pėr myslimanėt nga Pali (Er-Rahib, Murgu) i Antiokut, peshkopit Melkit tė Sidonit (1160 e.s.), shfaq njė njohje tė thellė tė shkrimeve tė krishtera dhe shtjellon edhe doktrina tė tilla si ajo e Eukaristisė dhe abrogimit Kuranor (nasikh, mensukh). Ibn Tejmija (1328 e.s.) i ktheu gjithashtu pėrgjigje Palit, nė njė fjalim xhentil drejtuar mbretit tė Qipros, duke ballafaquar autenticitetin e Kuranit dhe Biblės dhe duke parashtruar argumente tė gjata kundėr Trinitetit. Kėto debate janė mjaft jobindės pėr tė dy krahėt.
Ndaj tė mbyllurit tė Mesjetės Evropiane, zėmė tė zbulojmė autorė tė krishterė tė konvertuar nga Krishtėrimi nė rrjedhėn e pėrparimit Osman. Abdullah el-Turxhumani (fillimi i shekullit tė katėrmbėdhjetė), njė ish-franēeskan, vuri nė dyshim sėrishmi autenticitetin e librave tė shenjtė nė Dhuratėn e Njeriut tė Menēur nė Pėrgjigje tė tė Krishterėve. Murad Bej Turxhumani, njė hungarez qė shėrbente nė Porte, shkroi njė apologji pėr Islamin nė turqisht dhe latinisht (1556) dhe lavdet pėr Profetin nė turqisht, latinisht dhe hungarisht; ai shkruan me pėrkushtim, shpesh duke pėrdorur terminologjinė e filozofisė religjioze perėndimore. Ungjilli i fabrikuar i Barnabės, ėshtė njė dorėshkrim i pashtjelluar italian i shekullit tė gjashtėmbėdhjetė, njė Muhamed evangjelik, i menduar tė puqet me Jezusin kuranor, u hamendėsua se kishte njė burim Morisko ose prej konverti.
POLEMIKA E KRISHTERĖ
Polemika e hershme pėrfaqėson nivelin mė tė lartė tė dialogut, veēanėrisht ajo e katolikut Temoteu I me kalifin Mehdi rreth vitit 781 dhe ajo e bashkėfetarit tė Timoteut, Iliasit tė Nisibit me vezirin Ebu el-Kasim el-Magribi nė 1026. Natyrisht, kėto nestorianė pėrdorėn njė Kristologji qė tė paktėn sipėrfaqėsisht ishte mė e kuptueshme pėr Myslimanėt. Kėso dialogu, nuk mund tė ketė zėnė vend gjithnjė ashtu siē shkruhet, ose jo plotėsisht ashtu, por toni i tyre pajtues paraqet njė apologjetikė tė krishterė tė menduar pėr tė qenė jofyese pėr njė audiencė myslimane. Parashtrimi i Timoteut mbi Profetin, si nė udhėn e profetėve, ėshtė i dobishėm, pa braktisur ndonjė thelb tė krishterė.
Por kjo nuk qe pamja e zakonshme, qoftė nė formėn e dialogut. Polemika myslimane qe shpesh pėrēmuese, por ajo nuk qe kurrė e helmėt sa fyerja kristiane ndaj Islamit dhe Profetit, dhe ēėshtė mė e rėndė, kjo qe fund e krye tallėse o e pavend, dhe gjithherė agresive, ēka nuk ishte e pėrshtatshme pėr tė lėnė ndonjė mbresė te myslimanėt, veē nė qoftė imponuar me forcė nė rajonet e pushtuara nga tė krishterėt. Mund tė merret me mend se polemika zhvillohet nga diskutimi i mėparshėm i plotėshtrirė, dhe shumė mbetet nė njė nivel tė ulėt tė kulturės gojore. Qoftė edhe nė kriticizmin intelektual tė teksteve kuranore, autorėt ngulnin kėmbė nė kuptimin sipas polemikės sė tyre, pėrfshirė, nė disa raste bizantine, adhurimin e Afėrditės. Tradita bizantine pėrmban autorė qė shkruajnė nė greqisht si myslimanė ose jomyslimanė, mes tė cilėve janė Gjoni i Damaskut (749 e.s.), Teodor Ebu Kurrah (shekulli i tetė-nėntė), Xhorxh Hamartolus (Murgu), Niketasi i Bizantit (tė dy nė shek. e nėntė), dhe autori qė shkruan nėn pseudonim i Letėr pėr Emirin e Damaskut (920-940). Niketasi ėshtė stėrkritik nė pėrqasjen e tij pėr tekstet kuranore, vetėm e vetėm qė tė sulmonte Profetin, sidomos luftėrat e tij dhe martesėn me Zejnebe bint Xhahsh, ndikimin mbi tė tė njė kėshilltari tė hamendėsuar Arian dhe predikimin e njė parajse mishore. Pseudo-Kindi ( i pėrmendur mė sipėr), qė shkruante nė arabisht, ėshtė shpifėsi mė i pandalshėm nė shfytyrimin e ēdo hollėsie tė jetės sė Profetit, si vetėkėnaqje (kryesisht seksuale) dhe dhunė (banditizėm, vrasje). Ai me plot vetėdije e shmangu ndjenjėn e shenjtėrisė sė Profetit nė burimet qė ka shfrytėzuar dhe i dha gjunjė pikėpamjes sė paarsyeshme se Profeti priste ringjalljen apo ngritjen e trupit tė tij.
Kėto tema kishin hyrė nė perėndim nga mesi i shekullit tė nėntė. Polemika nė miniaturėn e gjetur nė Pamplona nga Eulogiusi i Kordovės (859), kryepeshkopi i zgjedhur i Toledos, dhe gdhendur nė Liber apologeticus martyrum, pėrmban pothuaj krejt elementėt e pėrdorur nga el-Kindi dhe polemistėt e mėvonshėm perėndimorė: Profeti ėshtė akuzuar pėr agresion dhe shthurje; Kurani ėshtė vėnė nė tallje; shumė ėshtė bėrė edhe pėr ringjalljen zhgėnjyese; arabėt e Hixhazit janė pėrshkruar si shtazarakė. Eulogiusi ishte nxėnės i kryemurgut Speraindeo, i cili kishte shkruar njė polemikė tė shkurtėr, sot e humbur, nė tė cilėn ai sulmonte parajsėn kuranore si shtėpi publike (lupanar), por mbase Eulogiusi pėrftoi prej tij dijen e saktė rreth teologjisė kuranore tė Jezusit. Miku dhe bashkėstudenti i Eulogiusit, Alvarusi e sulmonte Islamin nė tė njėjtat drejtime me njė retorikė gati histerike mbėshtetur nė ngjashmėritė e Dhjatės sė Vjetėr.
Pėrjashtuar kėtė pėrdorim tė Dhjatės sė Vjetėr, tėrė sulmet e tjera u pėrtėrinė gjatė Rekonkuistės spanjolle. Pjesa mė e madhe e polemikave mesjetare rridhnin nga burime spanjolle, plotėsuar, por jo gjerėsisht, nga letėrsia e shteteve latine nė Lindje. Pjetri i Alfonsos dha ndihmėn e tij nė pellgun e polemikės judaike, por hapi tjetėr i rėndėsishėm u ndėrmor kur Pjetri i Pėrnderuar, kryemurgu i Klunit, i cili vizitoi Spanjėn nga 1142 deri nė 1143 dhe porositi pėrkthime nga arabishtja, pėrfshirė edhe njė interpretim tė Kuranit (pak mė mirė se njė parafrazė) dhe njė version tė pseudo-Kindit. Ky Kuran qarkulloi gjerėsisht si dorėshkrim gjer kur u botua nė shekullin e gjashtėmbėdhjetė. El-Kindi pėrforcoi shpifjet mbi Profetin me hollėsi jothelbėsore pėr tė cilat perėndimi nuk kishte dije tjetėr, dhe puna e tij qarkulloi sė tepėrmi nė formė tė shkurtuar e cila shfaqet nė enciklopedinė e Vinēent de Beauvaisit, Speculum historiale. Pėrgjithėsisht, kryet e vendit tė polemikės i zinin akuzat pėr luxursiosus (epshor) dhe bellicosus (i dhunshėm), por polemika e abatit Pjetėr, sa duket e papėrkthyer ndonjėherė nė arabisht, ėshtė vėrtetė e pėrshtatshme (nė informacionin e gjindshėm pėr tė) dhe mjaft e lidhur me vėrtetėsinė e shkrimit.
Zhvleftėsimi i Kuranit ėshtė tema kryesore e misteriozes Contrarietas elpholica, tė cilėn, Marku i Toledos, e pėrktheu nė fillim tė shekullit tė trembėdhjetė nga njė origjinal arabisht i panjohur. Ai bėri edhe njė pėrkthim goxha mė tė mirė tė Kuranit, por ai nuk u pranua pėrgjithėsisht. Dominikani Rikoldo da Monte Kroēe (1243-1320) udhėtoi pėr nė Bagdad (atje ishte rreth vitit 1291), por diskutimet qė mėton ti ketė zhvilluar me myslimanin e pėrshpirtshėm nuk lanė asnjė shenjė nė polemikėn e tij, pėrftuar nga Contrarietas dhe materiale tė tjera tė trashėguara. Ai e sulmon Kuranin si tė pėshtjelluar dhe tė mugėt nė tė njėjtat mėnyra qė u vijnė pėrndore librave profetikė tė Dhjatės sė Vjetėr. Quadruplex reprobatio, me gjasa nga njė tjetėr dominikan, Ramin Marti (1220-1285) shfaq njohuri tė hollėsishme nga burimet e sakta, si Buhariu dhe Muslim ibn Haxhaxh, tė cilin duhet ta ketė shkuar nė krehėr pėr tė gjetur shembuj nga jurisprudenca islame, tė pakėndshėm nė sytė e tė krishterėve si nė kundėrshtim me arsyen, apo kundėr tė mirės sė pėrgjithshme, duke lėnė anash gjithė pjesėn tjetėr. Ramin Lulli (1235-1315), duke u orvatur tė provojė trinitetin me argumente tė sforcuara nė njė numėr punimesh, prapėseprapė, pati ndikim tė vogėl. Peter Paskasiusi, njė mercedarian (1227-1300), pėrdorte dituri autentike nga jeta e Profetit prej Ibn Ishakut (767) nė njė pėrpjekje tė dėshpėruar pėr tė mbėshtetur pėrbaltjet e krishtera nga mė absurdet, qė qarkullonin asokohe mbi Profetin.
Kėto qė pėrmendėm, njė pjesė e mirė me burim nė Lindje, u puqėn me njė folk tė shkėlqyer, jo vetėm nė dy poema latine dhe njė parafrazė franceze por edhe nė shumė fragmente dhe nė mjaft kronika, anale dhe punime tė ndryshme rastėsore: njė gjini legjendash periodike mbi mėnyrėn se si njė libėr i shenjtė i rremė u nxor nė shesh nga njė pėllumb apo njė kėlysh, mbi atė se si Muhamedi qe njė viktimė e njė murgu tė krishterė renegat, apo qe vetė njė kardinal i dėshtuar. Chansons de geste pėrshkruajnė njė panteon zotash saraēenė, por dyshohet nė janė krijuar pėr mė shumė se njė mesele.
Tomas Akuinasi (1225-1274) kėshillonte sėrishmi se polemika nuk mund tė mbahej mbi premisa tė copėtuara. Nikolasi i Kuzės (1400-1464), ndonėse metoda e tij e polemizimit nuk pėrbėn ndonjė pėrparim tė njėmendtė, duket se kėrkon sinqerisht pajtim nė tė tijėn De pace fidei. Shkallė-shkallė pėrsosja e metodave shkencore nxori jashtė loje lajthitjet mė tė liga. Specialisti mė i madh i Kuranit nė shekullin e shtatėmbėdhjetė, Ludoviko Maraēi (1612-1700), qe ndershmėrisht i saktė, por ngurtėsisht kritik nė linjat tradicionale; gjurmėshkelėsi i tij anglez, Xhorxh Sale (1697-1736) qe mė dashamirės, megjithėse sot ai rreshtohet nga myslimanėt si anti-islamik. Me Rilindjen, drejtimet e vjetra tė polemikės vetėm sa u riorientuan pėr nga kritika e pėrgjithshme e fesė (p.sh. Fjalori i Bejlit, 1696-1697, Mahomet, Vie de Mahomed e Boulanviliers, 1730; Gibon, Voltaire).
PERIUDHA MODERNE.
Polemika u ngjall prapė nė shekullin e nėntėmbėdhjetė por qe pėrshtatur rrėnjėsisht nė tė dy krahėt me pėrvojėn kolonialiste. Orientalistėt dhe soj misionarėsh e mbanin veten me tė madh pėrmasėn intelektuale dhe shoqėrore ndaj kombeve tė sunduara nga Evropianėt. Metodat e pėrmirėsuara historike treguan njė pėrpikėri tė re pa pasur nevojė pėr tė ndryshuar paragjykimet e vjetra. Misionet protestante, tė polemistit Karl Pfander (1803-1865), me kulmimin nė Konferencėn Botėrore tė Misionarėve, mbajtur nė Edinburg nė 1910, nuk i shpėtuan dot intelektualisht polemikės mesjetare, por vetėm sa shtuan edhe disa kritika sociale bashkėkohore, veēanėrisht statusin e gruas nė Islam. Nė krahun katolik ne mund tė marrim si shembull kardinalin Lavigerie (1825-1892), kryepeshkop i Algjerit dhe aleancėn e tij me mission civilatrice nė Francė. Nėnshtrimi politik i detyroi myslimanėt tė marrin pozita mbrojtėse.
Njė aggiornamento i shekullit tė nėntėmbėdhjetė i nxjerrė nga Sejid Ahmed Khan (1817-1898), Xhemalud-Din el-Afgani (1838-1897) and Muhamed Abduhu (1849-1905) u ndoq nga njė varg apologjetėsh mė shumė se sa polemistė, modernistė tė ndikuar nė shkallė tė ndryshme nga tė krishterėt e perėndimit, dhe qėndrime post-kristiane; mes tyre qenė Muhamed Ikbali (1889-1938), Taha Husejn (1889-1977), Salahud-Din Khuba Bakhsh (1877-1931) dhe Kemal Husejn 91901-1977). Pėrdorimi i teknikave historike tė ditės pėr tė hedhur poshtė Orientalizmin Perėndimor nga Abas Mahmud el-Akadi (1889-1964) pati shumė ndikim; ai e respektonte Krishtin si profet, gjė qė nuk e bėnte Tavik Sidkiu (1881-1920), nė njė kundėrvėnie tė pėrdhunė ndaj misionarėve. I lexuar gjerėsisht nga njė publik anglisht-folės, Amir Aliu (1849-1928) zmbrapsi me aftėsi sulmin sociohistorik tė tė krishterėve mbi Islamin, sidomos nė veprėn e tij Shpirti i Islamit (1891) dhe Histori e Shkurtėr e Saraēenėve (1899)
Shpjegimet nė anglisht, nė botimet e Kuranit, nga Mevlana Muhamed Ali (versioni Ahmedi, 1917) dhe nga Abdullah Jusuf Ali (versioni synit, 1946) ēuan pėrpara argumente tė panjohur pėr lexuesit perėndimorė; nė njė udhė tė pėrgjithshme, myslimanėt ndjenė se kritika biblike bashkėkohore mbėshteste akuzėn e tahrifit, sadoqė Sejid Ahmed Khan e kishte zvogėluar atė. Vėllezėrit Myslimanė e panė veten si mbrojtės tė civilizimit Islam. I papranuar nga pjesa mė e madhe e opinionit mysliman tė kohės, Abdul-Aziz Xheuishi (1876-1929) sulmoi krishtėrimin kopt si kolonialist, nė gazetėn e tij El-Liva, ndėrkaq myslimanėt militantė tė fundshekullit tė nėntėmbėdhjetė, u angazhuan nė luftėn kundėr tė moderuarve, kėshtu qė kishte mjaft punė pėr tu bėrė ndaj neokolonialistėvė post-kristianė; mbase pritej qė tė merrnin njė mbėshtetje shoqėrore tė gjerė. Xhematet (grupet fundamentaliste) iu kthyen sėrish Ibn Tejmijes. Nė krahun kristian, disa fanatikė qėndruan, por prirja mes tė krishterėve tė perėndimit (P.sh. Luis Masignon, 1883-1962, Keneth Krag, 1913) ishte ēlirimi nga paragjykimet e trashėguara.
Pėrktheu: Vehap Kola
BIBLIOGRAFIA
Pėr njė konspekt mė tė gjerė tė kėsaj fushe, Polémique, apologie et dialogue islamo-chrétiens, Euntes Docete 22 (1969): 380392, e Xhorxh C. Anavatit ėshtė e paēmuar, por ajo ėshtė e shkurtėr dhe nuk e ngėrthen tė gjithė fushėn. Pėr polemikėn mesjetare islamike shih Erdmann Fritschs Islam und Christentum im Mittelalter (Islami dhe Krishtėrimi nė Mesjetė) (Breslau, 1930). Njė vlerėsim i shkurtėr dhe i pėrshtatshėm i polemikės bizantine ėshtė Le miroir de lIslam: Musulmans et chrétiens dOrient au Moyen Age, septičme-onzičme sičcles (Paris, 1971) e Alain Ducellier. Pėr polemikėn arabisht, shkrimet e Armand Abelit janė kyēe: Lapologie dal-Kindi et sa place dans la polémique islamochrétienne Loriente christiano nella storia della civiltą, no. 62 (Rome, 1964), dhe shumė monografe tė tjera. Pėr polemikėn mesjetare kristiane, shih Western Views of Islam in the Middle Ages (Cambridge, Mass., 1962) and my own Islam and the West: The Making of an Image, 2d ed. (Edinburgh, 1980) tė Riēard W. Sadhėrn. Pėr polemikėn e krishterė moderne, Recherches sur la pensée chrétienne de lIslam: Dans les temps modernes et ą lépoque contemporaine (Beirut, 1977) e Juakim Mubarak pėrfaqėson njė vėshtrim tė gjerė. Pėr prirjet akademike, shih Zhak Vardenburg, LIslam dans le miroir de lOccident, 3d ed. (Paris, 1962), qė studion pesė dijetarė tė mėdhenj. Ndonėse nuk ka njė vrojtim tė pėrgjithshėm tė polemikės moderne myslimane ndaj Krishtėrimit, por pėr Indinė, shih Islamic Modernisation in India and Pakistan, (Modernizmi Islamik nė Indi dhe Pakistan), 18571964 (London, 1967), tė Aziz Ahmed.
zho_Hans eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kam_Latn por_Latn als_Latn