als_Latn uzn_Latn slv_Latn
-
Prof. As. Dr. Gjergj Sinanii: Si prparojn kombet?
INTERVISTA/ Flet pedagogu i filozofis n Shkencat Sociale Prof. As. Dr. Gjergj Sinani: Kombet prparojn kur zhvillojn nj jet mendore t gjall dhe aktive
Kritika e disa mendsive pr zgjidhjen e problemeve sociale historike sht domosdoshmri
T vrtetat q fshihen transformohen n katastrofa (Nie)
Albert ZHOLI
-N filozofin e historis sht kthyer n maksim se, q t kuptojm se far jemi, m par duhet t msojm se far kemi qen dhe far kemi br. Si mund ta kuptojm kt?
Q t kuptojm se far kemi qen, duhet t njohim t menduarit n t kaluarn ton. N kt kuptim, njohja e diskutimeve t mendimtarve shqiptar t viteve 30 do ti shrbej vetnjohjes son, pasi shum probleme dhe shqetsime q hasim n jetn ton aktuale, kan qen objekt diskutimi edhe n at periudh.
Q n vitin 1932 kur fliste pr riorganizimin e sistemit ton arsimor, Branko Merxhani do t shkruante: Misioni yn sht t pastrojm nga gurt e nga gjembat udht q shpien n rilindjen mendore t popullit, pasi jemi krejt t zhveshur n pikpamjen shoqrore dhe krejt t varfr n pikpamjen mendore. Natyrisht, kjo krkonte q t bhej diagnostikimi i t keqes, sepse pa kt diagnostikim nuk mund t gjendeshin ilaet pr ta shruar kt t keqe. Me t drejt ata theksonin se vrtetimi i t keqes, sht m i dobishm nga sundimi i lir dhe i pa fre i s rremes, kjo i lartson njerzit dhe kombet dhe jo vetglorifikimi romantik.
-Sigurisht, m 1912, ne prfunduam rilindjen kombtare, por far bm pr rilindjen ton mendore?
Ata kishin realizuar, n kndvshtrimin e tyre, se kombet prparonin kur zhvillonin nj jet mendore t gjall dhe aktive. sht e qart se rilindsit i prmbushn detyrat pr rilindjen dhe pavarsin kombtare. Mendimtart e viteve 30 deshn t ndrmerrnin veprn e rilindjes mendore. Ata e kuptuan se pavarsia dhe liria do t mbeteshin t krcnuara pr aq koh sa nuk do t fillohej me rilindjen mendore t popullit, pa krijuar nj jet mendore. Rilindja mendore e nj populli sht nj pun shum e vshtir dhe krkon edhe kuraje intelektuale, pasi t vrtetat nuk u plqejn njerzve q duan t dgjojn vetm gjra t bukura dhe preferojn t prkunden n djepin e iluzionit dhe t vetglorifikimit shterp mendor, mbeten skllevr t paragjykimeve dhe kshtu mund t veprojn lirshm zuzart e errsirs. Ata jan simbol i asaj q shkruante Hajdeger pr Nien se ai q mson ngandonjher duhet t flas fort. Duhet t brtas dhe prsri t brtas, edhe kur sht fjala pr t msuar dika kaq t qet si mendimi. Nija, nj nga njerzit m t qet dhe m i prirur ndaj ndrojtjes, e njihte kt domosdoshmri. Ai e ka shijuar t gjith vuajtjen e t qenit i detyruar q t brtas Nga nj an duhet brtitur, n qoft se do q njerzit t zgjohen. Nga ana tjetr nuk do t thot se duke brtitur mendimi mund ta thot at q mendon. Nuk sht e rastit q n shkrimet e mendimtarve shqiptar t viteve 30 gjejm shum referime nga Nie. Ndoshta gjendja e tyre shpirtrore prputhej me at t Nies.
Ata e krkonin rilindjen e jets mendore pr ta futur Shqiprin n rrethin e popujve t qytetruar. Por, do t thot t krijosh nj jet mendore? Le ta dgjojm prgjigjen nga B. Merxhani, pasi sht tepr aktuale. Dhe jet mendore do t thot pr Shqipri, jo krijim shfaqjesh tipografike, as ngrehje qendrash dfrimesh, pa princip, ap, kuraje pr gjurmim shkencor, serioz, t vazhduar, pr analizimin dhe shpjegimin e vonesave historike dhe sociologjike t jets kombtare. Vetm mbi nj pun t till mund t mbshtetet mendimi dhe sistemi i reformave. Dhe vetm pas nj zbatimi besnik t ksaj pune, do t mundemi dhe ne t hyjm nj dit n qarkun e popujve t qytetruar. E thn n mnyr filozofike, jeta mendore jona do t thot q t kuptojm qenien e t qenurit ton, q do t thot q ta hedhim vshtrimin brenda vetes ton, brenda n Unin ton shoqrore, do t shprehej Merxhani. Kjo do t thot se rrugt q na shpien n thellsi dhe n rrnjt e ekzistencs son hapen vetm prmes nj pune mendore. E thn ndryshe, ne ende kemi nevoj q t reflektojm dhe t njohim sa m mir kushtet dhe mnyrn ton t ekzistencs. Shkurt, mbetet ende shum pun pr t krijuar nj Shqipri mendonjse.
-Pse mendoni se duhet shum pun?
Kjo detyr bhet m imperative po t mbajm parasysh faktin se shoqria e tregut t lir, q sapo kemi hyr, ka edhe disa pasoja negative, si sht prirja pr t ikur para mendimit, q e kan vn n dukje mendimtart e kohve moderne dhe bashkkohore duke filluar q nga Tokvili e deri te Haijegeri, Fromi etj. Shkurt, detyra pr t krijuar nj Shqipri mendonjse, pas nj periudhe t gjat t sterilizimit mendor, mbetet ende n rend t dits, q duhet prkthyer n programe dhe aksione konkrete nga ana e aktorve publik, q duhet t prek arsimin, botimet e ktyre autorve si dhe mjetet e komunikimit masiv.
T gjitha kto duhen me qllim q trut e njerzve t fillojn q t punojn. Ktu ata shikonin edhe rolin e inteligjencs, q ta msonin popullin q t mendonte pr t mos rn pre e mashtruesve dhe lajkatarve t do ngjyre. Ky popull, shkruante Merxhani, i ln n varfri dhe n injoranc, ska mundur akoma jo t hap po as edhe t frkoj syt e tij t mbyllura dhe sht i thithur nga prpjekja pr buk. Do t shkoj shum koh q populli t nis t dftoj nevojat mendore m t larta. Nj Komb nis ta ndjej e ta drejtoj veten vetm ahere kur nis t mendoj fatin e tij, kur arrin n nj shkall t lart ndrgjegjeje dhe kur frymn kritike t mendjes s tij e kthen nga fuqit e natyrshme dhe instiktive, n t cilat ishte skllavruar gjer dje.
T gjith kta mendimtar krkonin q populli t edukohej me frymn kritike, pasi t menduarit e krkon kritikn dhe pa kritik nuk kemi t menduar, por kemi konformizm me autoritetin, sidomos me autoritetin politik. Nuk ka nevoj t tregojm se far pasoja solli konformizmi me autoritetin politik n vendin ton. Ende duhet shum pun dhe prpjekje pr tu liruar nga fryma konformiste. Por, kritika krkon edhe disa kushte q t mos shndrrohet si mulliri q bluan pa kokrra. Se si duhet t jet ajo po risjell t plot nj analiz t studiuesit dhe mikut t shqiptarve, Zef Valentinin. Q kritika t mos jet e gjymtuar ai shkruante q m 1935: Kritika duhet t jet S pari, e sakt, due t tham e zhdeshun nga do paragjikim e interes, kshtuqi most ndrrohen, as most shtohen faktet, mos t shtrembnohen vshtrimet me qllim, qi me nxjerr prfundime tidenave t veta.
S dyti, e plotsueme, qi t prmbledh nji numr sa m t madh faktesh, pr t shinue imtisht gjithka e me hi thell n natyr t ashtjes.
S treti, e dallueme, ase e shkoklueme n t gjitha rrethanat, tue dallue shka asht thelbi e shka asht duka
Kush do me u shprvjel pr t hi me kritikue nji gja, do thiedhi nji shikim vetvedit, a i ka ato cilsit qi u rreshtuen, e n tendun e punim t kritiks do t prpiqet, qi t spikas n t gjitha pikpamjet paanshmnia.
Nga kritikat e drejta prfito; t padrejtat e ato, qi dalin nga pasionet prbuzi. Ky i huaj q i donte sinqerisht shqiptart, mesa duket i kishte vn re fare mir t metat e t ashtuquajturs kritik. Pr fat t keq, kt gjoja kritik e shohim edhe sot. Ne sot shohim diletant q flasin pr gjithka, q e prdorin kritikn si kamxhik n favor t egoizmit individual ose t dikujt tjetr, shikojm klithma siprfaqsore dhe diskutime q nuk prekin thelbin e gjrave. Prmes kritiks ngrihet shpirti i njeriut. Ky sht msimi kryesor i artit t zhvillimit t mendimit q na vjen q nga filozofia antike.
-Ku bashkohen autort e ktyre viteve?
T gjith autort e ktyre viteve bashkohen n kt pik. Faji yn, do t shkruante Mithat Frashri, ka qen deri tash se nuk kemi dashur dhe nuk kemi ditur t lodhim mendjen, t qendrzojm vullnetin, t meditojm se qysh do t kemi nj jet shoqrore, nj zhdrivillim politik dhe kombiar, pr ti br ball vshtirsive q na sjell jeta kah pikpamja ekonomike dhe njerzore. Ringjallja e jets mendore t popullit duhet pr t krijuar njeriun-qytetar. Ky prbn shqetsimin kryesor t mendimtarve shqiptar t ksaj periudhe, kur shtrohej shtja e ndrtimit t shtetit shqiptar. Q ky shtet t bhej demokratik, duhej t formohej qytetari. sht me interes t kujtojm nj parim t rndsishm t shoqris demokratike, q lidhet me qytetarin. Qytetaria sht burimi i pushtetit n sfern publike. Mund t jesh antar i nj shoqrie, pa qen qytetar i saj. N qoft se qytetari nuk ka akses n sfern publike, duke mbetur i mbyllur n sfern private, ai nuk mund t ushtroj presionin ndaj qeveritarve. Ky parim i rndsishm shprehet n formuln e famshme t Monteskjs: Qytetari mund t vdes dhe njeriu t mbetet. Nj maksim e till ka vlern e nj formule dhe ne e kemi provuar dhe po e provojm do dit. do lloj despotizmi e zgjat jetn duke u mbshtetur n karaktere t qullt, q karakterizohen nga shpirti i konformozmit dhe bindjes dhe jo n shpirtin kritik. Pyetja q shtrohet sht: Kush duhet ta krijoj dhe ngrej shpirtin kritik t njerzve? Kush duhet ti msoj qytetart se si t ken akses n jetn publike? Ka vetm nj prgjigje. Kt gj mund ta bj vetm klasa e ndriuar e kombit. Por, a e ka realizuar nj gj t till kjo klas? N qoft se jo, pse? Pse sht thelbsore nj gj e till? Nj konkluzion i till na vjen nga filozofia iluministe. Qytetaria nnkupton lirin publike, pjesmarrjen n jetn publike dhe kjo mbshtetet jo vetm n zbatimin e liris s ndrgjegjes, por edhe at t kompetencs. Shkurt, njeriu bhet qytetar prmes edukimit. Nj njeri q nuk drejtohet nga edukimi qytetar dhe dija mbetet nj barbar.
-Nj demokraci krkon qytetar me cilsi specifike. Kush sht e rndsishme n kt rast?
sht e rndsishme q ata t jen zot t vetvetes, xheloz pr lirin dhe autonomin e tyre dhe t prirur pr t bashkpunuar me t tjert. Nuk sht demokratike t prhapsh urrejtjen dhe fanatizmin. Ky mbetet nj parim shum i rndsishm pr shoqrin demokratike. Pr kt nuk ka nevoj pr komente t gjata, por do t doja t citoja nj kshill t Tokvilit pr politikant europian, q ai e nxori nga prvoja amerikane. Thuhet se sovrant e kohs son krkojn q t bjn me njerzit gjra t mdha. Do t dshiroja q ata t ndrrojn pak m shum se si t bjn njerz t mdhenj; q ata t mojn m pak veprn dhe puntorin dhe t kujtohen pareshtur q nj komb nuk mund t mbetet i fort, pr nj koh t gjat, kur do njeri sht i dobt individualisht dhe nuk ka gjetur format sociale q t mund ta bj nj popull energjik, duke e formuar me qytetar t paguximshm dhe t flashkt. Edhe mendimtart e viteve 30 kt gj krkonin nga elitat politike t kohs; formimin e qytetarit. Rndsia e ksaj ideje, po t mbajm parasysh zhvillimet e t ashtuquajturs periudh t tranzicionit, sht shum e madhe. Mendimtart e demokracis i kan mshuar fort rrezikut t manipulimet me instinktet demokratike t turms dhe rrezikun e manipulimit t tyre nga ana e sharlatanve politik, q din aq mir ti plqejn popullit dhe t manipulojn dshirat e tyre pr liri dhe barazi. Q njerzit - qytetar t marrin pjes n jetn publike duhet q atyre tu msohet prmbajtja e jets publike dhe mnyrat e kontrollimit t saj. Nevoja e edukimit demokratik mbetet nj detyr parsore edhe n ditt tona.
-Uni yn shoqror dhe veset tona si formohen dhe si lidhen me tipin e njeriut q formon nj shoqri?
Uni yn shoqror nuk mund t formohet pa njohur edhe veset tona, t cilat lidhen me tipin e njeriut q formon nj shoqri. Nuk sht aspak nevoja ktu, pr t provuar t vrtetn e thjesht, t ciln shum njerz e harrojn, se prsosmria e organizimit shoqror, mbarsia dhe krijimtaria e shoqris n fusha t ndryshme, veprimtaria dhe fatet e saj historike, varen, para s gjithash, nga natyra e antarve t saj.
Mendimtart e viteve 30 e kishin n qendr t vmendjes tipin e njeriut q ishte krijuar n shoqrin shqiptare dhe ishin t part q i kritikuan veset e ktij njeriu, n funksion t ngritjes s tij n nivelin e qytetarit. Ata e kuptonin se demokracia donte qytetar. Cili sht tipi i njeriut q sht larg qytetarit, t cilin ata e shikonin si penges n zhvillimin shoqror? Tipi i njeriut q ka t zhvilluara instinktet e mris dhe pastaj instinktet e admirimit, po sidomos instinktin e superioritetit dhe t imponimit kundrejt t tjerve. Tundet nga do an. Nuk an kurr kok t msoj at q duhej t dinte dhe at q do t mundesh shum bukur t msonte. Me gjith kt, pa ditur se do, e se bn, se flet, voton, brtet, krkon, urdhron sikur di gjoja se bn. N do deg q t zihet sht pika m e ult, rekllamaxhi e gjysmak. Kshtu nga ultsia e zhurmt e gjysmaksis s tij ose e nj erek dituris s tij ose e nj erek dituris s tij, gjith t rrema dhe hile, nj dit rrzohet befas, kollaj, pa e ndjer, n devocionin verbronjs dhe n errsirn e fanatizms. E gjith kjo vjen nga varfria mendore dhe morale si dhe nga mungesa e ndjenjs s vetprgjegjsis dhe mungesn e nj ndrgjegjeje kolektiviteti, dhe ka si pasoj gjumin kriminal t fodullkut dhe gjarprin dinak t vetgnjimit, nuk kemi jo vetm shqetsime metafizike, po as edhe patriotike. Kshtu humbm do ideal mendor dhe skemi m dshir q ta fitojm prsri. I vetmi ideal yn sht t vm n dor titulla, rroga e ceremonira, gzimi i t miravet materiale, t shkuarit mir. Ky sht ideali yn sot, t mbushim barkun, t brblitim, t dalim n diell i vetmi kuptimi yn i sotm!.
Shqiptari, do t shkruante Mitat Frashri, ka ambicion personal fort t zhvilluar; ky ambicion sht vlla e motr me kotsin. Cila sht e keqja e kotsis pr t rinjt? Kotsia i jep nakar njeriut, e bn q t mos duroj nj tjatr m t mir, m t ditur, m t pasur, m t nderuar se vetveten e tij. Kotsia sht vesi, smundja m e prhapur n djemt Shqiptar: ajo sht fara prej s cils do t dalin t metat dhe fajet e pastajm. Kotsia e ngurr zemrn, e ftoh shpirtin, e bn njerin t ashpr dhe t egr, e largon nga shoqria dhe prej shoqrimi. Besoj se ende vazhdon ky kuptim pr jetn sot. Kjo analiz sht nj thirrje pr kohn ton n funksion t krijimit t kushteve q gjeneratat e reja t mos zhyten n hendekun e kotsis, prej nga rrjedhin edhe shum vese t tjera.
-
Anetart m posht kan falenderuar Albo pr postimin:
-
i/e regjistruar
Pr: Prof. As. Dr. Gjergj Sinanii: Si prparojn kombet?
Sot n Shqipri ka vetm pseudoqytetari, pseudointelektual ku t qnurit kotsi sht virtyt. N do cep t shqipris dominon kotsia. Si kotsia e gjrave q bjn q mendojn, e q gjoja msojn. Sot n Shqipri njerzit jan me diplloma t larta por n t njjtn koh edhe t kota pasi q nuk jan t barasvlefshme me njohurit e individit. Dmth Shqipria formon njerz koti dhe bosh nga kungulli.
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund t hapni tema t reja.
- Ju nuk mund t postoni n tema.
- Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
- Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn