als_Latn lit_Latn mlt_Latn
View Full Version : Vėzhgime Iliro-Shqiptare nga Dr. Ludwig von Thalloczy
Bilderberg
03-09-2008, 10:32
Vėzhgime Iliro-Shqiptare Pėrpilue prej: Dr.Ludwig von Thalloczy
PARAQITJE
U mbushėn gati 90 vjet qysh se u botuen n'gjermanisht dy vllimet tė pėrpiluem nga Dr. Ludwig von Thalloczy, me titullin Illyrisch-Albanische Forschungen".
Nja 40 vjet mbas atij botimi i u shtrue Mustafa Kruja me e pėrkthye shqip vllimin e parė, tue zgjedhun ato pjesė qi ai gjykonte mā tė pėrfaqsueshme pėr Shqipninė, me titullin Vėzhgime iliro-shqiptare".
Nė dorshkrimin e tij gjindet nė fillim nji faqe me titullin Parathanė e Pėrkthyesit". Ajo faqe mbeti e bardhė, mbasi vdekja e zuni para kohės, nė 1958. Ka shpėtue nji faqe tjetėr me kėto pak rrjeshta:" Nė qoftė se āsht thānė qi kjo vepėr tė shohė ndonji herė dritė e shtypun, dėshiroj qi mundsisht kėtė barrė t'a marrė pėrmbi vete nji kompetent. Mund tė ketė gabime qi un i kam lanė me i krye ma vonė e s'i a kam mbėrrīmė. Gabime e tė meta, nė qoftė se do tė ndreqen e do tė plotsohen, tė shėnohen prej kuj u bānė."
Kompetenta nė kėtė lāndė sigurisht nuk mungojnė nė Shqipnķ e pėrtej, por familja ka vendos me e botue siē āsht, me shpresė qi mu ky botim tė shkaktojė interesė jo vetėm ndėr studjozėt e historisė shqiptare me recensione dhe komentime tė tyne, por edhe nė nji qark mā tė gjānė lexuesėsh qi duen me nxānė mā tepėr mbi Shqipninė e atėhershme dhe mā tė hershme.
Siē āsht" don me thānė edhe nė gjuhėn gege, me bindje qi kjo gegnishte do tė kuptohet mirė prej ēdokuj nė botėn shqiptare edhe sot.
Njikohsisht nėnkuptohet se interesi kryesor i lexuesvet do tė pėrqėndrohet nė pėrmbajtjen e veprės origjinale e hartueme nga studjozėt austro-hungarė.
Trajtohen ngjarjet dhe rrethanat historike tė qytetevet dhe krahinavet kryesore tė Shqipnisė etnike prej origjinet deri nė fillim tė shekullit XX me shpirt vėzhgimi i pėrkrahun nga nji morķ dokumentash tė vėrtetueme dhe nji objektivitet qi āsht cilsķ primare e nji historjani.
Pėrkthyesi i ka shtue tekstit origjinar shėnime e komentime tė veta, (tė dallueme me shkrolat A,B,C,...) shpesh herė tė pėrthellueme dhe tė pėrhapuna, si plotsim i veprės kryesore, pėr sa i pėrket tre kapitujt e parė. Pėr tė tjerėt fati nuk e lejojė: edhe nji shtojcė mbas tekstit themelor, nji diftues analitik mbi emnat veēorė ndėr mā tė randsishmit, mbeti vetėm te shkrola A.
Mā nė funt botohet kėtu nji Fjalorth" i Pėrkthyesit mbi fjalė tė pėrdoruna nė tekstin shqip. Kjo pjesė mund tė shihet si nji minjaturė dhe nji esé i Fjalorit tė Madh tė Gjuhės Shqipe qi Mustafa Kruja hartoi gjatė 15 vjet pune, dhe qi, gati pėr shtyp nė 1943, hupi nė furķn e ngjarjeve ushtarake dhe politike tė Shqipnisė n'atė kohė e mbas.
Nji falėnderim i nxehtė i detyrohet atyne qi e kanė bā tė mundun me kshilla e me veprime botimin e kėtij libri, veēanėrisht Z.it (http://z.it/) Willy Kamsi, Z.it (http://z.it/) Gjovalin Ēuni, Z.it (http://z.it/) Ardian Ndreca .
Bashkim Merlika
PARATHĀNĖ
Kjo pėrpilesė pėrfshķn nė dy vėllime nji tog studimesh e hartimesh, disa me mbrźndsinė historike, do tjera ethnografike-zakonore, nė tė cilat pėrmblidhen sende tė kohės sė tashme,1915, qi i pėrkasin zhvillimit ekonomik kombtar tė Shqipnķs, sidhe shkoqitje mbi tė shkuemen e afėr tė vźndit. Auktorėt e kėtyne punimeve, tė rendueme simbas kronologjķs dhe lāndės sė tyne, janė dijetarė e shkrimtarė nga tė dy Shtetet e Monarqķs.
Botuesi ka marrė pėrmbi vete qi nj'ato punime dijetarėsh specjalista mbi ēāshtje iliro-shqiptare tė cilat kanė dalė ndėr rivista tė ndryshme t'i a bājė tė njohuna (me anėn e kėtij libri) nji rrethi kėnduesash mā tė gjānė, tė cilėt nuk enthusjazmohen pėr Shqipnķn vetėm nė t'ashtu-quejtmen stinė balkanike 1913-14, por janė interesue kurdoherė pėr kėtė copė vźnd.
Āsht padyshim nji farė detyre nderi pėr dijetarėt e Monarqķs me e kultivue kėtė fushė ditunije, mbasi nji konsull i pėrgjithshėm austro-hungar, Gjon Gjergj von Hahn-i (1811-1869), ka qźnė i pari qi me Studimet shqiptare tė tija (1854) na e ka prūmė Shqipnķn mā ngjat, po mė bāhet me thānė madje, na e ka zbulue.
Mbas tij ka qźnė Benjamin Kįllay-i, politikani mā i randsishėmi i Hungarķs pėr Orjentin, ai qi me durimin e vet tė pashoq ka pėrkrahun si ministėr (1880-1903) me fjalė e me punė ēdo nisjativė shkencore qi kishte pėr qėllim njohjen e Shqipnķs. E para historķ e vźndit, e shkrueme shqip, i dihet pėr nder atij. Edhe alfabeti shqip e krijim'i nji gjuhe shqipe pėrbājshin dy pika tė programės sė tij balkanike.
Punimet ditunore tė pasardhėsve tė pandėrmjetėm qi po botohen kėtu, nga tė cilat janė pėr t'u vūmė nė rend tė parė studimet e Prof. Kostandin Jireēekut e tė Prof. Milan Shufflayt, na sjellin prej burimesh tė zbulueme krejt rishtas nji pasunim tė plotvlershėm tė njohunivet historike mbi Shqipnķn dhe mbi marredhānjet e ksaj me fqījt.
Punimet nė fushėn e ethnografķs e tė sė drejtės zakonore shqiptare, veēan studimi udhēelės i Shefit tė Sekcjonit Theodor Ippen, pėrbājnė gurėt e themelit t'ethnologjķs krahashore.
Vėllimi II. 1 ka mbrźnda dy thema prej kompetentash tė provuem, tė cilėt merren me gjźndjen ekonomike e hydrografike tė Shqipnķs.
Nė pjesėn e dytė tė tė II. vėllim, botojmė kontribute, tė mbajtuna ngushtsisht ndėr caqe objektive, pėr historķn e Shqipnķs sė re qi porsa ka dalė nė dritėn e jetės prej konferencės s'ambashatorvet nė Londėr e qi pa plasun ende lufta botore ra pėrsri nė gjumė. Me botimn e kėtyne studimeve e projekteve, kemi synue me provue se Austro-Hungarija, nė tė gjitha pėrpjekjet e saja qi i pėrkasin Shqipnķs, kishte para sysh pikrisht marrveshjet e konferencės s'ambashatorvet nė Londėr, sidomos mbasi ēāshtja shqiptare, nėpėr vėndimet e ksaj konference, pat marrė formėn e nji probleme evropiane.2 Mb'anė tjetėr, Monarqija u ka rregullue ngushtas mbas nj'asaj marrveshtjeje qi ka qźnė bāmė mbi Shqipnķn ndėrmjet ministrit tė jashtėm t'Austro-Hungaris, Golukowskit, dhe t'atij t'Italis, Visconti-Venostas, sė pari me gojė nė pjekjen e Monzės me 6 e 7 nānduer 1897 dhe mbrapa edhe me shkrim nėpėr nji shkėmbim notash nė 1900-19013. U bānė mundime, gjithsa herė qi gjindej ndonji farė baze, pėr me zbulue mjete dhe udhė tė pėrshtatēme pėr nji pajtim t'interesave t'Austro-Hungarķs me ato t'Italķs.
Na e kemi mbajtun veprėn t'onė larg asaj politike. E nėse, nga pikpamja e vėzhgimit historik, botuem pėrnjimźnd para kohe thema tė tashvonshme tė sė kaluemes s'afėr, kėtź e bāmė me qėllim qi tė paraqesim nji materjal tė dobishėm, thjesht tė sendėrt, pėr gjykimin e zhvillimit qi āsht tue gjamė sod nė Balkan.
Se sa vėshtirė ka pėr tė qźnė me i lidhun objektivisht nė nji formė tė pėrpikėt pźjt e zhvillimeve mā tė rejavet, s'ka as nevojė me e thānė. Me gjithė kėtź, kjo barrė bāhet mā e lehtė si pėr botėn e soēme ashtu edhe pėr tė nesėrmen, po qe se bashkpuntorėt e njikohshėm kthiellojnė qėllimet e ēdo veprimi.
Qoftė ndera e ministrit mbretnuer t'arsimit tė Hungarķs, Béla von Jankovich-it, i cili, tue e ēėmue qėllimin e ksaj pėrpilese, i dha shkas botimit tė saj.
Dr. Ludvig von Thallóczy, dhetuer 1915.
1 Nuk bān pjesė nė kėtė pėrkthim. (Pėrkthyesi)
2 Akte diplomatike qi u pėrkasin marredhānievet t'Austro-Hungarķs me Italķn nga 20.VII. 1914 deri me 23. V. 1915. Vjenė, 1915. Akti 144, f. 137
3 Pėr parahistorķn e luftės me Italķn. Vjenė, 1915, f. 19-21.
Bilderberg
03-09-2008, 10:37
KAP. I - SHQIPNIJA NĖ TĖ KALUEME
prej Dr. Konstantin Jirecek-ut
(Dalė sė pari nė Österreichischen Monatschrift für den Orient, botuem nė Vjenė prej K.K.Handelsmuseum, moti 40; kallnuer-fruer 1914)
Paraqitja e historķs sė kėtij vźndi s'āsht gjā e lehtė. Shqipnija qyshė prej kohnave tė moēme e kėndej s'ka formue kurrė nji Shtet tė madh kombtar t'unjishėm. Nga kjo pikpamje Shqiptarėt dallohen nga Grekėt e mesjetės, nga Bullgarėt, Sėrbėt e madje edhe nga Boshnjakėt. Historija e Shqipnķs āsht pjesė e historķs sė Shteteve tė ndryshme tė hueja, tė princnive tė vogla lokale dhe tė fisevet malsore autonome.
Tė parėt e Shqiptarvet kanė qźnė Ilirėt e moēėm ( Illyrėt, Hilurii tė Latinve tė vjetėr), tė cilėt banojshin nė bregun linduer t' Adrijatikut prej Epirit e kah veriu deri nė Panonķ (A) tė damė ndėr shumė grupe. N' Italķ, Venetėt dhe fiset e Apulķs (Mesapėt, Japygėt, et.) numrohen prej sish. Simbas gjuhės ata zānė nji vźnd mesatar ndėrmjet Helenvet e Italikvet. Emnat personalė ilirė tė njohun prej mbishkrimesh afrohen mā fort kah italikja se kah helenikja. Nuk janė dyrrānjsha si e shumta e emnavet helenikė, gjermanikė, slavė ase iranikė, por mā tepėr njirrājsha, si p.sh. Bato, (shkruem Baton, prej Grekvet), Apo, Tato, Verzo, Plares (gjenitivi Plarentis), Dassius, Plassarus, Pleuratus, et. Edhe emnat e vźndeve t'Ilirķs e t'Italķs kanė shumė karakteristika tė pėrbashkta. Populli ishte i damė ndėr shumė njisķ tė vogla, sikur Dalmatėt ke Salona, nga tė cilėt vjen emn'i Dalmatķs, Vardejt (pėr Grekėt Ardjejt) ke Makarska, Dokleatėt nė Malin e Zi tė sodshėm, Pirustejt dhe Desaretėt nė Shqipnķ tė Veriut, et. Mā e shumta ishin fise barijsh, tė cilėt me prét e tyne detare i kanė mėrzitun mjaft Grekėt e mbrapa edhe Romakėt. Nė Damastion, nė tokė tė Dasaretvet (ndoshta nė Dibrėn e soēme) ka pasun cehe argjźndi. Mbretnija ilire e Agronit, e mbretneshės Tevta dhe e pasardhėsve tė tyne nė tė III e tė II qv.p.K. i kishte qāndrat e veta nė Shkodėr e nė Rhizon (Risano), por nuk i pėrfshinte fiset malsore tė Dalmatķs verijake. Romakėt e hoqėn (168 p.k.) mbretin e fundėm Genthios, tė njohun edhe nga paret e preme prej tij (me mbishkrim greqisht) si beslidhun tė Maqedonvet, po pėr me shtrue Ilirėt e Veriut u desh shumė kohė e lufta t'ashpra qi vazhduen deri nė kohėn e Augushtit.
I fortė ka qźnė ndėkim'i i qytetnimit helenik. Qytetarėt e Korqyrės (B) themeluen nė bregun e fushės sė Shqipnķs sė mesme tė soēme dy kolonķ, paret e argjźnta tė tė cilave gjinden sod kudo nė tė tāna vźndet qi shtrihen deri nė Danub e Transilvanķ. Durrsi ka qźnė nji qytet me rāndsķ, nė fillim i ndėrtuem mbi nji gjysishull shkāmbi, gjatė gjithė shekujvet nji kryevźnd i bregut shqiptar. Mā poshtė Pojani qe shkretue qyshė nė kohė tė Perėndorit Justinjan (C) pėr shkak tė moēalevet qi bājshin pa prājtun grykat e lumnave t'afėr. Gėrmadhat e pėrshkrueme prej Dr. K. Patsch-it gjinden nė grykė tė Semanit afėr manastirit grek "Panagia tis Apollonias" (D) dhe fshatit tė Pojanit, tė banuem prej Kucovllehvet. Trashigimtare e Pojanit u bā Vlona e soēme (greqisht Aulon-gropė,kanal,hendek) qi gjindet mā nė jugė nėn qytezėn e madhe tė Kaninės e me nji liman tė bukur tė natyrshėm. Nji kolonķ syrakusjane ishte nė kohėn e vet edhe Lissos-i (Leshja) me qytezėn Akrolissos-it pėrmbi qytetin .
Gjeografi aleksandrin Ptolemeu (E) pėrmend nė tė II qv.mb.K nji fis t'Albanvet nė lindje tė Leshės me qytetin Albanopolis, vźndi i tė cilit Hahni beson se janė gėrmadhat e Zgurdheshit nė rrānxėn perėndimore tė malit tė Krujės. Emn'i kėtyne Albanve, pėr shkak tė rāndsķs strategjike tė vźndeve tė tyne tė vėshtira me u shkelun, qyshė prej qv. XI i u dha gjithė tepricave tjera t'Ilirve tė moēėm. Vźndi rreth Krujės e Elbasanit prej tė XI qv. deri nė tė XV u quejt prej Byzantinvet Arbanon ase Albanon, latinisht Arbanum e nė sėrbishte tė vjetėr Raban. Populli quhej, tue ndėrrue vazhdimisht l-ja e r-ja njāna me tjetrėn, Albanoi, Arbanoi ase Albanitai, Arbanitai , latinisht Arbanenses ase Albanenses. Prej formės latinishte ase romane ka lemė edhe slavishtja Arbanasi dhe mā nė funt prej greqishtes sė re Arvanitis erdh tyrqishtja Arnaut. Albanezėt e quejnė veten Arbėr ase Arbėn. Emni Shqiptarė āsht mā i ri (mbas Gustav Meyerit prej latinishtes excipio); kėtź as Shqiptarėt e emigruem nė tė XVqv. n'Italķ e nė Greqi s'e njohin (F). (.................) .Nė kohė tė Romės perėndorake gjymsa verijore e gjysishullit balkanik dahej dysh, njāna e romanizueme e tjetra e helenizueme (F-1). Kufini ndėrmjet kėtyne shquhet mjaft mirė mbas mbishkrimesh e paresh tė qytetevet. Ai fillonte nė Lesh e shkonte kah lindja nėpėr malet e Shqipnķs dhe tue i u sjellė qytetit tė Shkupit nė Maqedonķ kah an' e jugės mbėrrinte nė tokė tė Haemus -it ( tė malit Balkan) ndėrmjet Nishit (Naissus) e Pirotit tė sodshėm. Edhe kolonizimi romak dahej nė dy pjesė. Kolonizimi civil nė Dalmatķ, ku tepricat e djalekteve mesjetore romane ruejshin forma shumė tė vjetra, ka qźnė mā i lashtė; kurse kolonizimi ushtarak rreth fushimeve tė mėdhaja tė legjonevet (G) nė Danub, ku dalkadalė u formue rumenishtja, ka qźnė mā i ri. Nė mest, ndėrmjet Dalmatķs, e Romakve tė Danubit, gjindej nji zonė gjyslatine, e banueme prej Ilirvet malsorė. Shqipja āsht sod plot me elementa romanė, pa dyshim tue fillue prej latinishtes sė vjetėr e deri ke venetishtja. Miklosich-i ka gjetun 930 ksi elementash e Gustav Meyeri 1420, qi thuhet se pėrbājnė mā tepėr se tė katėrtėn e gjithė thesarit tė gjuhės. Schuchardti e Gustav Meyeri e qesin shqipen si nji "gjuhė tė pėrzieme gjysromane". Fjalėt pėr kuptimet mā tė zakonshmet janė latinishte: mik, amicus; print, parentes; vėrtyt, virtutem; mort, mors; qytet, civitatem; ngusht, angustus; numroj, numerare; kėndoj, cantare, et. [Gustav Meyer: Die lateinischen Elemente in Albanesischen , punuem rishtas nga Meyer- Lübke nė Grundriss der romanischen Philologie tė Gruberi-t, botim i dytė, Strassburg, 1906, I, 1038-1057] (H) Edhe terminologjija kristjane e Shqiptarvet rrjedh prej kohės romake, ashtu si dhe ajo e Rumenvet. Nė Shqipnķ na kujton Dalmatķn e Heladėn numr'i madh i katundevet me emna shźnjtash, i emnave tė vjetėr tė kishavet qyshė prej mesjetės sė hershme; gjā kjo, qi nė Bosne, nė Serbķ e nė Bullgarķ mungon gati krejt. Kolonķ romake ka pasun dikur edhe nė zonėn gjysgreke nė jugė tė kufīnit qi u pėrmend mā nalt. Nji qytet i madh typit latin ka qźnė Durrsi, pėr shumė shekuj nji stacjon i rāndsishėm mbi udhėn prej Rome nėpėr Brindisi e deri nė Selanik kah Lindja. Romakė banojshin edhe nė Byllis (ase Bullis), nji vźnd kodrinash nė lindje tė Vlonės.
Ndryshime tė mėdhaja kanė sjellė rrebeshet e mėrgatave tė popujvet qi u pėrfunduen nė gjysishullin balkanik vetėm nė tė VII qv.mb.K. Provincjalėt e vźndevet danubjane, e shumta barij, u tėrhoqėn dalkadalė kah juga. Nji lagje Romanėsh mbėrrīni deri nė Thesalķ e n'Epir. Gjithashtu u shtynė pa dyshim edhe tepricat ilire kah juga, ndėr provincat qi pėrpara ishin mā fort greke. Zona e Danubit u zū prej Slavėvet nė qv.VI deri VII, nė Veri me turma tė mėdhį e nė Jugė, ku disa fise tė shkėputuna tė tyne kishin mbėrrīmė deri nė Greqķ, mā tė pakėt. Prej fisevet sėrbohėrvate tė bregut t'Adrijatikut ata mā jugorėt ishin Djoklitėt ase Djoklejt, tė vėndosun nė Mal tė Zi tė sodshėm e tė quejtun kėshtu prej qytetit romak Doclea, afėr Podgoricės sė soēme; kjo zonė dikur ishte e banueme prej Dokleatvet ilirė e prej kėtyne rridhte edhe emn'i qytetit. Nga Maqedonija pat mbėrrīmė nji rrźmb i kolonizimit slav nė breg tė detit ndėrmjet Durrsit e Vlonės, ku shihen shźnjat nė nji tog tė madh emnash vźndi. Atje ka edhe qytete tė mėdhį e selķ peshkopėsh me emna slavė, mā i pari "Qytet'i Bardhė", "Beligradi i Romanķs" pėr Italjanėt, "Bellagrada" pėr Byzantinėt, Berati i sodshėm i Myzeqés. As n'Epir s'ka qźnė i pakėt kolonizimi slav, siē kuptohet nga emna vźndesh tė pėrmźndun ndėr dokumenta byzantinė.
Qźndra e pronavet byzantine n'Adrijatik ka qźnė Durrsi, vźndi ku leu Perėndori Anastasios I (491-518), nji nga parardhsit e Justinjanit; rreth'i kėtij qyteti ka shkue tue u voglue shumė herė, sikurse shihet nga tepricat e murevet, vijat e tė cilavet janė ngushtue gjithmonė e mā tepėr. Kufīni verijak i provincės, i "themės" byzantine, tė Durrsit gjindej ende nė qv.X n'anėn e veriut tė qytetit tė Tivarit. Nė kėtė pjesėn e Veriut tė provincės, popullsija romane ka qėndrue mbė kāmbė edhe pėr nji kohė tė gjatė nė shumė qytete tė mėdha e tė vogla, afėr njāni-tjetrit, si Shkodra, Drishti, Soacia (sėrbisht Svaē), Ulqini, Tivari, et. Qyshė prej tė XV qv. kėta Romanė u zhdukėn, mā e shumta tue u shqiptarosun, por nji shumicė kujtimesh romake vazhdon tė rrojė nėpėr emna vźndesh: lum'i Valbonės , nė malet kah lindja e Shkodrės, ai i Rijollit (rivulus), ndėrmjet Shkodrės dhe Podgoricės, banorja Fundina (fontana), et. Qyshė me plasjen e luftės pėr fuguret (ikonat) nė tė VIII qv. perėndorėt e Stambollit i dhanė fund lidhjes qi kishte kisha e ksaj zone me Romėn. Peshkopėt e krahinės sė Shkodrės figurojnė ndėr katalogė tė vjetėr tė peshkopivet orjentale si nėnurdhnorė tė metropolitvet grekė tė Durrsit. Me gjithė kėtź mbas luftės sė Djoklitvet kundra Byzancit, nė tė XI qv., nė Tivar u ngreh nji kryepeshkopķ e re katholike, e cila qėndron edhe sod. Ksaj kishe kryepeshkopore i pėrkasin shumė peshkopķ ndėr qytetet e krahinės sė Shkodrės e ndėr malsina t'afra ku kishin selķn e tyne "episcopus Polatensis (peshkop'i i Pultit) dhe "episcopus Arbanensis". Pėrkundrazi nė Shqipnķ tė mesme qėndronte i gjallė e mbė kāmbė ndėkimģ'i kishės greke, sidomos me anėn e kryepeshkopķs autoqefale t'Ohrit, e cila vetėm nė 1767 qe bashkue me patrijarkķn e Stambollit.
Nė mesjetėn e hershme Shqiptarėt kufizoheshin nė nji qark tė ngushtė. Zźmr'e tyne pėrmblidhej nė katėrkāndshin Shkodėr-Prizren- Ohėr- Vlonė me disa tė shtrime mā pėrtej kah veriu. Nė tė XIV qv. pėrmźnden ndėr dokumenta, medis katundarėsh tė vėndosun afėr Katorrit, "Arbanenses" me emna personalė shqiptarė, dhe gjithashtu nė luginėn e Cėrmicės, nė veriperėndim tė lėqźnit tė Shkodrės, qi sod āsht thjesht sėrbe. Nji komune barijsh afėr Stolacit nė Herzegovinė e pėrmendun qyshė nė 1330, Burmasi ase Burmazoviqi, e ka emnin e vet prej Burrmadhit (burr'i madh), emėn personal shqiptar i mesjetės. Nė Mal tė Zi ka emna vźndi shqiptarė ndėr krahina ku sod askush nuk e flet mā kėtė gjuhė: Shingjon, Goljemade, e dokumentueme qyshė nė 1444 si gulae magnae, pra shqip golėmadhe , sod gojemadhe; mbandej Shekulare ( pėr t'u shqiptue-llare ), nga saeculum, shqip shekull-botė, et. Āsht pėr t'u shėnue nji gojdhānė mbas sė cilės disa fise shqiptare e sėrbe rrjedhin prej sė parėsh tė pėrbashkėt, b.f. si Vasojeviēi, Piprri, Ozriniqi, tė cilėt sod janė sėrb, dhe Krasniqi e Hoti, shqiptarė, dalė prej pesė vllaznish. Kuēėt nė Lindje tė Malit tė Zi sod janė sėrb orthodoks, por Mariano di Bolizza nga Katorri i pėrmźnd nė pėrshkrimin qi i bān vźndit tė tyne nė 1614 si "Chuzzi Albanesi", "del rito romano". Nė krahinėn e Prizrenit e tė Pejės gjźjmė ndėr letrat e kryepeshkopit t'Ohrit, Demetrios Chomatianos (rreth 1230-s) e nė dokumentat shumė tė hollsishėm tė monastirevet sėrbe, sidomos tė Deēanit (1330) dhe tė monastirit tė Kryźngjėllit nė Prizren, nji popullsķ tė dźndun bulqish me qinda emnash personalė slavishtje tė vjetėr, ndėr tė cilėt vetėm disa janė shqiptarė, si Llesh, Gjon ase Gjin et.
Bilderberg
03-09-2008, 10:38
Shqiptarėt vetė ishin nė mesjetė shumė mā afėr me Grekėt e Romanėt e Dalmatķs se sa me Slavėt qi ishin kthye rishtas nė kristjanizėm. Ata ishin nji popull i krishtźnė qyshė moti, me nji kulturė qytetare mā tė madhe. Secili Shqiptar bante dy emna. I pari ishte zakonisht nji emėn i krishtźnė, si Pjetėr, Pal, Gjon, Gjin, Llesh, Mitėr, Lazėr, Mavric, et. e rrallė nji emėn kombtar, si Burrmadh, Bardh, Progon, et. I dyti ishte nji emėn fisi a katundi, sikur sod tė mirnjohunit Tuzi, Shkreli, Kastrati, et. Edhe fiset e Shqipnķs sė Veriut fillojnė e njihen heret, p.sh. Hoti qyshė nė 1330. Nji sqyrtim tė hollsishėm na e siguron mā sė miri kadastra venecjane e vjetės 1416 nė qarkun e Shkodrės, e cila shėnon pronarėt e shtėpivet tė katundevet e natyrisht edhe gjithė fisnikėt.
Historija e kėtyne vźndeve bāhet plotsisht e qartė vetėm nė qindvjett e fundit tė mesjetės. As nė luftat e Byzantinvet me mbretnķn e vjetėr tė Bullgarvet nuk bāhet fjalė pėr Shqiptarėt, sado qi pra Symeon'i Bullgaris nji herė (rreth 896-s) ka pasė pushtue 30 kėshtjej afėr Durrsit dhe nė qv.X e XI Ohri ka pasė qenė kryeqytet i Bullgarvet e Car'i fundit Gjon Vladislavi (1017) ka qėnė vramė nė nji rrethim tė Durrsit. Mā vonė Djoklitija u bā qźndra e Sėrbvet, mbret'i tė cilvet Bodini e kishte selķn nė Shkodėr. Nji shumicė lajmesh mā e madhe fillon nė kohnat e luftave tė Byzantinvet me Normandėt e Italķs sė Jugės nė qv.XI e XII, qi zakonisht kishin pėr qėllim zotnimin e Durrsit (H-1) Mun aso kohe pėrmenden Shqiptarėt pėr tė parėn herė prej Mhill Attaleiates-it (1143-1180) nė qv.XI. I mbrapmi perėnduer i madh grek Manuel Komnenos-i pėrtrin edhe nji herė zotnimin byzantin si nė Veri tė Dalmatķs me qźndėr nė Spalato, ashtu edhe nė Jugė mbi Shkodėr, Tivar, Ulqin e rrethe. Mbas dekės sė tij e me ligshtimin e perėndorķs sė Stambollit kjo krahinė kufitare u pushtue prej princit sėrb Stefan Nemanja dhe nė paqėn me Perėndorin Isak Angelos (1190) ai pushtim u njoh. Prej asaj kohe e mbrapa Nemanjajt sėrb zotnojshin Shkodrėn e Tivarin sidhe krahinėn e Pultit (Polatum, sėrbisht Pilot) nė malsķ mbi udhėn e Shkodrės pėr Prizren. Qytetet muerėn prej mbretėnvet sėrb privilegja tė mėdhaja e gjithashtu kryepeshkopija e Tivarit, peshkopķt e sė cilės bash atėherė u shtuen me selķ tė reja nė Balezo, Denjė, Sappata, et. Trashigimtarėt e thronit sėrb banojshin zakonisht nė Djoklitķ, e cila u quejt gjithnji mā tepėr Zeta, mbas emnit tė nji lumi tė Malit tė Zi tė sodshėm. Selija e tyne ishte nji pallat afėr Shkodrės, qi mbas kohės sė Stefan Dushanit ka qźnė i njohun si "corte de lo imperador". Edhe tė vejavet mbretnore sėrbe shpesh herė pasunija pėr mbajtjen e tyne u shėnohej n'Ulqin.
Pushtim'i Stambollit nga an'e kryqzatavet e e Venecjanvet suell ndryshime tė mėdhį (1204). Por perėndorija latine nuk i pėrfshinte tė gjitha provincat e mbretnķs byzantine (H-2). Nji Shtet grek i ri leu nė Perėndim, despotat'i Epirit me selķ nė Nartė e nė Janinė, i sunduem prej burrash tė fortė, tė cilėt rrallė vdisshin prej deke tė natyrshme. I pari i kėtyne Despotve, Mhilli I, nisi madje (rreth 1215-s) edhe nji rivėndosje tė zotnimit grek mbi Shkodrėn, e cila, veē, mbas dekės sė tij, u pushtue prap prej Sėrbvet. I vllai, Theodori, u bā mā i fuqishmi sundues nė gjysishullin balkanik. Mbasi dėboi Frankėt nga Selaniku (1223), u kunorzue perėnduer, si rival i perėndorit grek tė Niqés n' Asķn e Vogėl, veēse u mujt mbandej prej Bullgarvet dhe ra rob nė dorė tė tyne (1230). Famėn e tij e shpall ende nji mbishkrim mbi nji pirg tė Durrsit. Klasėn fisnike tė vźndit tė pėrbāme prej Grekėsh, Sėrbsh e Shqiptarėsh, sidhe klerin, qytetarėt, bulqit e barijt, i njohim prej korrespondencės sė kryepeshkopit t'atėhershėm t'Ohrit Demetrios Chomatianos, qi ka qźnė nji jurist i pėrmendun (rreth 1217-1234-s), me shumė hollsina mbi jetėn shoqnore t'asaj kohe. E para familje princore shqiptare del prej kėtij burimi nė krahinėn Arbanum me qytetin e fortė tė Krujės; janė dy djelm tė Progonit: Mitri, i dhāndrri tė "parkunorzuemit" mbret serb Stefani, qi ishte i biri i Nemanjės, dhe Gjini. Pak ngjati zotnim'i Carvet bullgarė Gjon Asźnit II (+1241) dhe i tė birit Kalimanit (+1246) n'Ohėr e n'Arbanum. Mbrapa u shtynė deri n'Adrijatik Grekėt e Niqés nėn perėndorėt Gjon Duka Vatatzes dhe Mhill Paleologos, i cili shpejt pėrzu edhe "Latinėt" nga Stambolli (1261). Despoti Mhill II u sigurue me anėn e nji beslidhjeje me Manfredin, mbretin e Dy Siqilivet, tė cilin e bāni dhāndėrr tue i dhānė tė bijėn Helenėn e, si pajė tė ksaj, qytetet mā tė rāndsishmet tė Shqipnķs sė mesme (I): Durrsin, Vlonėn e Beratin (1259). Qe fillim'i zotnimit tė gjatė tė Napolitanvet nė brigjet e Shqipnķs (I-1).
Shtatė vjet mā vonė mbreti Manfred mbet nė luftė pranė Beneventos (1266) kundra Karlit t'Angjovinvet. Ky vėlla energjik i mbretit tė Francės, Luigjit IX, tė tė Shźnjtit, nė beslidhje me perėndorin latin tė dėbuem, Balduinin II, ndoq n'Orjent plane tė mėdha. Pronat e Manfredit nė Shqipnķ, mbas nji qėndrese t'antarve tė tė mbramit Staufen, (J) dhe t'Epirotvet, ranė nė duer tė trupave tė Karlit, pikė sė pari Qerfosi e Durrsi (1272), ku aty e mbrapa ngrehu selķn e vet nji sundimtar i pėrgjithshėm (Kapedan i Pėrgjithshėm) i zotnuesit tė ri. Nj'atė herė del mā sė pari emni i nji mbretnije shqiptare, i nji "Regnum Albaniae". Veē Durrsit, qi e kishte prishun nji tėrmet i madh, i pėrkitshin ksaj mbretnije edhe Butrinti (greqisht Buthroton), kundruell Qerfosit, Himara, Vlona, e, pėrmbrźnda, Berati e Kruja. Pėr tė parėn herė zānė vźnd ndėr dokumenta edhe emna familjesh fisnike shqiptare qi aty e mbrapa pėrmźnden shumė dźndun: Topijajt, Arjanitajt, Gropajt, Skurajt, Muzaqajt, Matarangajt, Jonimajt, et. Me Shqiptarėt e malevet qi ishin tė paqėndrueshėm, luftohej shpesh; edhe familjet fisnike qenė shtrėngue me dhānė njerėz peng e kėta u internuen e u mbajtėn ndėr qytete t'Italķs jugore. I lidhun me Epirotėt, Serbėt, Bullgarėt e Venedikasit, Karli I pėrgatiti mbandej nji ushtrķ tė madhe pėr me mbėsymė Stambollin. Por Vesprat Siqiljane (1282) (K) dhe shkelja e Aragonasvet n'Italķ tė poshtėr, tė lidhun me Byzancin, i a pėrmbysi njājze tė gjitha planet. Gjatė ksaj kohe trupat e Perėndorit kishin pushtue Beratin (1274) e shumė qyteza tė vogla, shpejt edhe Krujėn. Durrsi me tepricat e pronave tė kunorės sė Napolit u bā mbandej trashigim i nji dege tė dytė t'Angjovinvet, pronė e Dukve tė Durrsit.
Nėn Perėndorin Andronikos II (1282-1328) toka byzantine hynte si nji pylkė deri n'Adrijatik ndėrmjet Napolitanvet e Sėrbvet nga njāna anė dhe Epirotvet nga tjetra. Vlona ishte limani mā me rāndsķ i perėndorķs nė Perėndim. Ndėr kėto lufta parija shqiptare lėkundej herė nė nji anė e herė nė tjetrėn ndėrmjet Frankvet, Sėrbvet e Grekvet. Ata u mbajshin gjithmonė me mā tė fortin e ēasit, tė cilit mbandej i kthejshin shpinėn nė rasėn mā tė parėn. Kėto ndėrrime shfaqeshin edhe ndėr juridikcjonet kishtare. Durrsi vetė qe zotnue edhe nji herė prej Byzantinvet, por mbandej shpejt ra nė duer tė mbretit sėrb Stefan Urosh II Milutin (1296) e prap t'Angjovinvet. Prej asaj kohe e mbrapa Angjovinėt shtinė nė dorė kunorėn e Hungarķs dhe nė Shqipnķ u bānė kundrėshtarė tė Sėrbvet, mbretnat e tė cilvet patėn fillue me e quejtun veten edhe si mbretėn tė Shqipnķs.
Popullsija malsore ishte aso kohe shumė mā e dźndun e mā e fortė se ajo e katundarve tė fushės qi ishte rrallue e dobsue ndėr lufta tė papreme. Kjo gjā shkaktoi nji vėrshim malsorėsh, nji dyndje Shqiptarėsh kah Juga, pikė sė pari kah Thesalija. Bashkė me Shqiptarėt muerėn pjesė nė kėtė lėvizje edhe Rumenėt (Vlleht). Nji tregim tė qartė pėr kėtź e jep nė nji letėr tė vjetės 1325 nji bashkėkohės, venecjani Marino Sanudo Torsello.
Shqiptarėt zdrypin prej maleve me grį e fėmijė bashkė kah Thesalija, shkretojnė fusha, qytete e qyteza "et ad presens consummunt et destruunt taliter, quod quasi nihil remansit penitus extra castra". (tashti shkatrrojn e rrenojn aq fort, sa s'kį mbetė kurrgjā tjetėr posė fortesavet.) Qe e kotė ēdo qėndresė e Grekvet e Katalonvet, kėta tė fundit aso kohe zotnuesa tė dukatit t'Athinės. Nji princ grek, Mhill Gabrielopulos, nė nji traktat tė qytetit thesalik Phanarion shtrėngohet me premtue qartazi se as ai vetė e as trashigimtarėt e tij s'do tė vėndoseshin "Albanitėn" nė tokė tė qytetit. Sukceset e mėdhaja tė Perėndorit tė ri Andronikos III, i cili nė 1330 pushtoi pėr Byzancin krejt Thesalķn e shpejt edhe tė tānė despotatin e Epirit nuk e ndaluen kėtė lėvizje. Barijt shqiptarė tė maleve shkretuen aso kohe rrethet e qytetevet greke Berat e Vlonė. Perėndori nisi personalisht nji fushatė deri afėr Durrsit dhe u lėshoi mbė shpinė Shqiptarve tė pashtrueshėm trupat e veta, sidomos rrogaēat tyrq, deri ndėr kreshtat e malevet. Grigjat e mandrat e mėdha tė tyne, dhźn, gjedhe e kual, u dhanė qytetevet pėr shpėrblim tė dāmevet qi kishin psue. Ndėr qytetet greke mbretnonte gazmźndi, por Shqiptarėt bluejshin nė zemėr shpagim e turfullojshin prej zėmrimit.
Bilderberg
03-09-2008, 10:39
Perėndori Andronikos III vdiq nė 1341, e mbas dekės sė tij lufta partizane ndėrmjet Paleologvet e Kantakuzenvet i a kishte gėrrye themelat deri nė funt mbretnķs byzantine. Mbreti i ri sėrb, Stefan Dushani e shfrytoi gjallsisht kėtė rasė pėr vete.Mbas pushtimit tė Maqedonisė (vetėm Selaniku mbet grek), ai u kunorue nė Shkup "Car i Sėrbvet e i Grekvet" (1346). Pikė sė pari muer Shqipnķn, Krujėn nė 1343, Beratin e Vlonėn nė 1345. Vjetėn e murtajės (1348) pushtoi gjith'Epirin edhe Thesalķn deri te kufījt e dukatit t'Athinės. Trupat e tija nė jugė pėrbāheshin mā e shumta prej Shqiptarėsh. Arhondat dhe stratiotat grekė tė despotatit u dėbuen nga pronat e tyne dhe kėto me gjithė ē'kishin vu dhanė krenvet e luftarvet shqiptarė deri nė krahinė tė Nartės. Nė kėtė mėnyrė Epiri u bā nji vźnd gjysshqiptar. Vetėm disa qytete tė bregut u patėn mbetun Frankvet: Angjovinvet Durrsi, Butrinti e Lepanti; Briennevet Vonica. Sundimtarė u vūnė disa gjinķ tė Carit sėrb: nė Berat e nė Vlonė i kunati, Despot Gjon "Komnenos Asźn", nji i vllai Carit bullgar Gjon Aleksandrit; n'Epir i gjysvėllai Symeoni. Qė tė dy kėta ishin martue me princesha epirote.
Mbi gjźndjen e mbrźndshme s'kemi shumė lajme pėr kėtė kohė. Deri nė tė XIII qv. ka mbizotnue ndėkimi grek. Edhe zyrtarėt e qytetit tė Durrsit kanė bajtun, pėr nji kohė tė gjatė tituj byzantinė: prokathimenos, kastrofilax , (Kryetar, komandant kėshtjelli). Zotnimi i Angjovinvet shkaktoi nji zgjānim tė latinishtes e tė kishės katholike. E shumta e dokumentave tė ruejtun tė parķs shqiptare ndėr kohnat e māvonshme (1350-1470) janė tė shkruem sėrbisht. Mbasandej tė trija kėto gjuhė kanė ecun ndėr dokumenta krah pėr krah: greqisht, slavisht e latinisht.
Nė shoqnķ vźndin e parė e kishin familjet fisnike, shpesh me pasunķ tė madhe e me parti tė gjānė, aty-kėtu, por, kishte ndėr ta edhe krejt tė vorfnuem, tė rritun ndėr lufta me deshirin e armvet. Nji qytetnim tė vjetėr na dėshmon nji shumicė e madhe ndėrtesash kishtare tė vźndit nė stilin grek, roman e gotik e me teprica fresqesh tė vjetra, sod e shumta tė rrenueme. Qytet'i Durrsit ishte nė teposhtė pėr shkak tė moēalosjes sė gjolit qi e pėrpjek me tokėn. Pėrkundrazi Vlona gjindej nė pėrparim. Gjatė bregut tė detit, qi Hahni ende e dėften si "Lombardķ t'egėrsueme", ka pasun aso kohe nji bulqsķ tė lulzueme, me gjithė qi e dijmė nga lajmet venecjane se bulqit u ripshin e u ndrydhshin prej zotnivet fisnikė. Nė tokėn e ngrohtė bregdetase ka qźnė e madhe edhe kultura e ullījvet e e mėndafshit. Barijt e malevet ishin nji popull i lirė. Nė marredhānjet juridike luente nji rol tė madh kullota e fushės e cila as sod s'e ka humbun rāndsķn. Pėr cehet s'ka lajme nga mesjeta, sidomos nuk dihet nėse zhbartohej serė nga Vlona. Kurse lulzonte nė qv.XIII e deri nė XV tregtija e drithnavet nėpėr gjithė grykat e lumnavet, sod aqė tė shkretueme. Tregu mā i njohuni ishte kuvźndi i Benediktinvet nė Shėn Shirgj tė bregut tė Buenės, qi ka qźnė liman'i Shkodrės. Artikulli kryesuer i Durrsit ishte kryp'e detit, e cila zhbartohej tutje pėr det.
Nėpėr lumejt barej lāndė nga vźndet e mbrźndshme, veēan lāndė lisi prej Venedikasve, Raguzanve, Puljezve e tjerve. Aty-kėtu ndėrtoheshin edhe anije tė vogla. Zhbartimet tjera, posė prodhimevet pyllore ishin pemė e gogla dhe somak pėr tė regjun lėkura, por sidomos prodhime blegtorije si bagtķ, mish, lėkura. Veē kėtyne zhbartohej peshk, sidomos njala e "scoranze" (caraga) prej lėqźni tė Shkodrės sidhe butarga. Nga Vlona dilshin edhe falkoj gjuetie. Ndėr mbartime vijshin nė radhė tė parė vena e Dalmatķs, mall metali gjithė farėsh, veēan armė sidhe pėlhurna nga Italija, gjāna arit, erza et. Nji trazim pėr tregtķn ishte preja e detit. Kjo nuk bāhej vetėm prej atyne Shqiptarve qi dilshin natėn me barkat e tyne nga bisht'i Muzhlit e bisht'i Pallės pėr tė kapun lundra tė vogla, por, nga nji herė edhe prej qytetarve tė Durrsit e t'Ulqinit me gjemķ tė mėdha. Edhe nė tokė shpesh u sulmojshin e u plaēkojshin karvana kualsh barrtorė.
Shpejt i a mbėrrīnė kohnat e teposhtes e tė vorfnimit. Mbas dekės sė Carit Stefan Dushan (1355) plasėn nė Sėrbķ luftat partizane qi shkaktuen coptimin e mbretnķs nė nji tog principatesh tė vogla. I vllai Dushanit, Symeoni s'e njohu djalin e tij Uroshin si perėnduer, por mundi tė qėndrojė vetėm nė Jugė (n'Epir e nė Thesalķ), ku pėr kryeqytet kishte Trikalėn. Nji trashigimtar i mā sė mbrapmes dynastķ epirote u pėrpoq me shtimė nė dorė shtetin e tė parve tė vet, por u mund prej princavet shqiptarė ke lumi Acheloos (Aqeloķ, sod Aspropotami) e u vra (1358). Ai qe Despoti Niqefor, prej dynastķs s'Orsini-vet me origjinė italjane, por kryekėput i greqizuem, qi nė fillim ishin kontat palatinė tė Qefalonķs e tė Zantes. Despoti Symeon i a la mbandej Epirin tė dhāndrrit Thoma, qi ishte i biri kryekomandantit sėrb Preljub e qi sundoi deri nė 1385, me selķ nė Janinė. Por fuqija e kėtij mbet e kufizueme prej Shqiptarvet, prinjsi mā i shquem i tė cilve ishte despot'i Nartės Gjin Spata. Kėta s'i a danė asnji herė gverrilet e tyne. Nė Djoklitķ ase nė Zeta u shquen gjatė luftimevet ndėrmjet Symeonit e Uroshit tre vėllazėn nga nji familje fisnike e ulėt, tre Balshajt (1360), siē duket prej origjine Rumenėsh tė Jugės dhe gjinķ me parķn shqiptare. Kėta u bānė shpejt tė zott e vźndit deri nė Prizren. Njāni prej sish, Balsha Balshaj, me nji martesė futi nė dorė edhe Vlonėn e Beratin. Afėr Durrsit njeriu mā i forti i asaj kohe ishte Karl Topija, "Princeps Albaniae" (1359-1388), i cili nė nji mbishkrim tri gjuhėsh, greqisht, latinisht e sėrbisht tė monastirit tė Shėn Gjonit afėr Elbasanit shėnohet si pasardhės "prej gjakut tė mbretėnve tė Francės". Ishte anmik i Balshajvet, qi e kishin shtimė nė mest nga veriu e nga juga, sidhe i Angjovinvet, tė cilvet u pėrlau Durrsin nė 1368. Sundimet e pėrsrituna tė Durrsit nga an'e kryekomandantave t'Angjovinvet me ndihmėn e kompanjivet rrogaēe "navarreze" tė pėrbāme prej Spanjollve e Baskve nuk ngjatėn shumė. Simbas librave t'arqivavet raguzane, i mbrapmi prej tyne qi sundoi kėtė qytet ka qźnė Duka Robert d'Artois (1379). Por edhe Balsha Balshiqi shkruhej Duka i Durrsit (duka drački). Nė funt, Durrsi u mbet Topijajvet.
Nga Lindja ishte tue u afrue nji rrezik i madh, i cili do tė shkaktonte mbrźnda nji shekulli shźmbjen e plotė tė gjithė Shteteve tė vjetra tė krishtźna tė gjysishullit. Tyrqit osmanllij, tue pėrfitue nga luftat civile byzantine, shkelėn pėr tė parėn herė nė tokė t'Evropės dhe u vėndosėn nė Gallipoli (Gjelibollu) nė 1354. Shpejt pushtuen edhe Dimotikėn e Edrenen, tė cilat sado qi Mbreti sėrb Vukashin me tė vllįn Ugljesha u pėrpoqėn t'i pruejshin, mbetėn qė tė dy tė vramė nė bėtejėn e madhe tė Ēirmenit ke lum'i Maricės afėr Edrenes (1371). Mbas ksaj fitorje kalorija tyrke u ra pré gjithė fushavet deri nė Greqķ e Shqipnķ. Princat sėrb nė Maqedonķ, mā sė pari djal'i Vukashinit Kral Marku nė Pėrlepe, u shtrėnguen me u bāmė vasalė tė Tyrqķs. Balsha Balshiqi mbet nė nji bėtejė kundra Tyrqvet (1385). Shumė fisnikė, n'atė hutim e trazim e sipėr i ofrojshin pronat e tyne Venedikut pėr me gjetun nji strehė ndėr kolonķt venecjane. Bėteja e madhe e popujve nė Fushė tė Kosovės afėr Prishtinės kundra Sėrbvet e Boshnjakvet (1389) vėndosi zotnimin othoman nė mbrźndsinėn e gjysishullit pėr 523 vjet deri nė ditt e soēme. Sulltan Bajazidi I zū kudo qytetet e qytezat mā me rāndsķ, pikė sė pari Shkupin (1391), pėr me sigurue rrugėn pėr Adrijatik e Bosne. Pushtim'i Thesalķs (1394) u hapi udhėn Tyrqvet pėr nė principatet e vogla tė Greqķs. Gjergj Balsha ra rob nė duer tė tyne dhe mbandaj u la i lirė pėr shpėrblim tė dorzimit tė Shkodrės. Nė Shkodėr, Drisht e nė liman tė Shėn Shirgjit tė bregut tė Buenės u vėndos pėr dy vjet (1393-1395) si sundimtar i Tyrqķs Shahini (L), gjā qi i shqetoi shumė Venedikasit. E vėrteta, Gjergji i qiti prap Tyrqit prej kėtyne vźndeve, por s'ishte nė gjźndje me i pruejtun e prandaj i u desh me ua lėshue Venedikasvet tue marrė prej tyne pėr shpėrblim nji pension. Shkodra mbet atėherė nji qytet i Republikės sė Sh. Markut pėr 83 vjet (1396-1479).
I njājti fat i ra nė krye edhe Durrsit, i cili mā nė funt mujti me qėndrue vetėm me ndihmėn e Venedikut. I biri e trashigimtar'i Karl Topķs, Gjergj Topija ishte i sėmunė e ia dorzoi qytetin Republikės, qi e mbajti mā se njiqind vjet (1392-1501). Qyshė nė 1403 i u ngushtue rreth'i murevet, mbasi qytetarėt e tij s'ishin nė gjźndje me dhānė aqė njerėz sa duhej pėr t'a pruejtun. Venedikasit u munduen me e kthye qytetin nė nji ishull. Ingjenjerėt e tyne punuen shumė vjet me puntorė tė mbledhun prej gjithė Shqipnķs pėr t'a lidhun gjolin prap me det. Fisnikėt e familjevet Topija, Spata, Muzaqi, Skura, Sakati et. banojshin herė nė qytet e herė ndėr shtėpķt e tyne nė katund. Konti Niketa Topija (M) qėndronte nė Krujė si vasal i Venedikut, por mbas dekės sė tij qyteza ra menjiherė nė duer tė Tyrqvet (1415). Nė Berat dhe Vlonė u bā trashigimtar i Balshės prap nji Sėrb qi u martue me motrėn e tij Ruginėn; kėtė Serb e quejshin Mėrksha (1396-aty kah 1414) e ishte i biri kryekomandantit tė njohun nė kohė tė Stefan Dushanit, Zharko-s (1356-1357). Mbas dekės sė tij e shoqja Rugina desh t'u a shesė kėtė vźnd Venedikasvet, por nė 1417 ia mbėrrīnė Tyrqit e e dėbuen andej, dhe menjiherė u vūnė me ndėrtue anije nė Vlonė, qi mbet nė duer tė tyne 495 vjet.
N'Epir sunduen prap princa italjanė: nė Janinė nji florentin, i quejtun Esał de Buondelmonte(prej 1386-deri aty kah 1409), i cili pat marrė pėr grue tė vén e Despotitit Toma; nė Nartė kontat palatinė tė Qefalonķs prej familjes kalorse Tocco nga Benevento, tė cilėt heret ishin vasalė t'Angjovinvet e tash despota. Por nė 1430 Janinėn e pushtuen Tyrqit e nė 1449 edhe Nartėn. Tocco-ve nė kontinent u mbetėn vetėm disa qyteza tė vogla, por ruejtėn deri nė fund tė qv.XV ishujt Qefalonija e Zante. Familja Tocco āsht e vetmja dynastķ mesjetare e sinisķs balkanike qi nuk āsht shue e sod bān pjesė n'aristokratķn e naltė tė Napulit: Principi de Achaia e Montemileto, Duca de Popoli, Conti de Montaperto, et.
Pėrparim'i Tyrqvet shkaktoi nji dyndje Shqiptarėsh kah juga. Kolonista shqiptarė nė dukatin e Athinės qenė thėrritun qyshė prej Katalonvet (1387) e mā vonė prej Acciajuoli-vet (kėta tė fundit dikur florentinė tash ishin Dukė t'Athinės) dhe qenė vėndosun edhe afėr Korinthit e n'Argolide (N) . Tjerė Shqiptarė shkuen nė provincat byzantine tė Morés, n'Arkadķ e Lakonķ (O) tė qeverisuna prej mbėkāmbsit Manuel Kantakuzenos (+1380). Mā vonė Theodor Paleologu, i vllai Perėndorit Manuel Paleolog, vėndosi 10.000 familje shqiptare po n'ato vise. Kolonizimi kapėrceu shpejt tutje ndėr ishuj tė sunduem prej Venedikut a tė zotnuem prej familjesh venecjane, si Euboea e Andros, et. (P) (1402). Nė kohėn e pushtimit tyrk (deri nė 1460) Moreja ishte plot me kolonķ shqiptare, tė cilat kanė qėndrue kundra Osmanllijvet me nji trimnķ heroike ekstreme. Teprica tė kėtyne Shqiptarve kishte ende nė qv. XIX gjatė luftavet greke pėr shlirim edhe n'ishujt Hydra (Q) e Spetsja (Q). Pasardhsit e tyne flasin djalektin tosknisht nė formė tė vjetėr.
Shqipnija e Veriut ishte aso kohe shesh luftimesh tė mėdhį ndėrmjet Venedikut e Sėrbvet. Balsha III (+1421) i mbrapm'i Balshajvet, u mundue 18 vjet me i qitun Venecjanėt nga toka e Shkodrės. Mā nė funt emnoi pėr trashigimtar t'ungjin, Despotin sėrb Stefan Lazareviq, i cili pat lidhun besė me mbretin Sigismund tė Hungarķs e pėrtrimė pushtetin e Sėrbķs. Pėr Venecjanėt lufta ishte mā e vėshtirė me nji fuqķ t'atilė se sa me nji princ tė vogėl malsuer. Prandej u lėshuen Sėrbvet me paqė (1423) Tivarin e Budvėn, kėshtu qi Shteti sėrb shtrihet tash pėrsri prej Danubit deri n'Adrijatik. Por kur despotati sėrb u pushtue pėr herė tė parė prej Tyrqvet, pronat sėrbe tė bregut tė detit i muer prap Venediku (1442) e nuk i lėshoi mā as kur Despoti Gjergj Brankoviq mbas pak kohe (1444) mbėrrīni me e pėrtrimė prap Shtetin e vet. Kot u pėrpoq Gjergji (deri nė 1452) me i dėbue Venecjanėt. Venediku e dinte qi nji pushtim i ri i Sėrbķs nga an'e Tyrqvet ishte vetėm nji ēāshtje kohe; dhe me ramjen e kryeqytetit tė fundit Smederevo nė 1459, ai pushtim qe nji pun'e kryeme.
Gjatė kėtyne luftave princat e vogjėl tė Shqipnķs sė Veriut janė pėrmźndun shumė: Dukagjinajt, qi nė 1393 u kishin lėshue Venedikasvet Leshėn; Zakarijajt, nė qytezėn e Denjės afėr Shkodrės; Jonimajt e tjerė si kėta. Prej fillimesh tė vocrra leu pushtet'i Kastrijotvet, kėshtu me kėt'emėn grek: kastriotis=qytetar, nga kastron=qytet (prej latinishtes castrum=qytezė, kėshtjell; sepse polis=qytet, pėr Grekėt ishte vetėm Stambolli, kryeqytet'i Perėndorķs). I pari Kastrijot i njohun ka qźnė vetėm komandant i qytezės sė Kaninės (1368) afėr Vlonės. Mā vonė Pal Kastrijoti zotnonte vetėm dy katunde nė luginė tė Matės. Mā i njohun āsht i biri Palit Gjoni (1407-1437), "dominus satis potens in partibus Albanie" (" Zotnues mjaft i fuqishėm ndėr krahina tė Shqipnķs") me nji ushtri 2000 kalorėsh e qytetar nderi i Venedikut e i Raguzės, por vasal i Tyrqķs. Pron'e tij shtrihej prej bregut tė detit ke bisht'i Muzhlit nė veri tė Durrsit e deri nė krahinė tė Dibrės. Prej katėr djelmve tė tij, Gjergji mbas 1422-s gjindej peng nė dorė tė Tyrqvet e ishte bāmė mysliman me emnin Skanderbeg (tyrqisht Skander pėr Aleksandėr dhe beg, qi aso kohe donte me thānė princ). Nga pikpamja kishtare nji pjesė e vźndit tė Gjonit shkonte me peshkopķn katholike t'Arbanum-it e nji pjesė tjetėr me kishėn sėrbe. Prandej Gjoni pat dorovitun me vakufe monastirin e Qilandrit, nė malin Athos, qi ishte nji themelesė e Sėrbit Nemanja.
Tė gjithė kėta princa shqiptarė: Topijajt, Arjanitajt, Kastrijotajt et. ishin lidhun me krushqina edhe me princat e vonė sėrb. Despotėt e mbrapėm tė Hungarķs jugore rridhshin prej harkut tė nji djali tė Despotit Gjergj, tė Stefanit tė verbuem prej Tyrqvet qi ka qźnė martue me tė bijėn e Arjanitit, Angjelinėn, e kėshtu bāmė kunat (baxhanak) me Skanderbegun. Edhe i biri i Skanderbegut Gjoni kishte pėr grue Irenen, nji vajzė tė Despotit Lazar Brankoviē (+1485) qi ishte i vllai Stefanit tė verbuem. Sekretarėt e princavet shqiptarė vetėm sėrbisht shkruejshin aso here. Raguzanėt e lajmojshin Perėndorin Sigismund nė 1434 se Ndrekė Topija kishte vetėm "sclavonos cancellarios et scientes sclavicam linguam et litteram" (sekretarė slavė e asish qi dijshin me folė e me shkrue slavisht.); se kur merrte letra tė shkrueme latinisht ishte i shtrėnguem me i u drejtue "cancellarios latinorum" (sekretarvet pėr gjuhėn latine) nė breg tė detit e prandaj s'ruhej dot fshehtsija; se pėr kėtė shkak Perėndori duhej t'i shkruente andej e mbrapa vetėm slavisht.
Interesim tė madh pat zgjue, sidomos n'Oborrin e Sigismundit, qėndresa burrnore e princave tė vogjėl tė Shqipnķs sė mesme qyshė nė 1433 kundra Tyrqvet, me Arjanitin, Muzaqin e Ndrekė Topķn nė ballė dhe me sukces. Dhetė vjet mā vonė (1443) mbret'i ri i Hungarķs e i Polonķs Vladislavi me Gjon Hunjadin e Despotin Gjergj nisėn mbėsymjen e tyne kundra Sofjes e deri nė Slaticė nė Bullgari. Kjo luftė shkoi shumė mbarė me fitore mbas fitoresh e pat pasoja me rāndsķ. Despoti Gjergj, mbas ksaj fushate, e pėrtrīni edhe nji herė Sėrbķn. Skanderbegu iku nė Shqipnķ, pushtoi Krujėn qi zotnojshin Tyrqit e u bā prap i krishtźnė me emėn Gjergj Kastrijoti dhe anmik kryesuer i Tyrqvet (1443-1468). Rreth tij u lidh nji besė ndėrmjet shtėpive tė para shqiptare e Arjaniti u bā vjehėrr i tij. Historija e luftave tė kėtyne 24 vjetve vetėm me nji mbledhje tė dokumentavet qi i pėrkasin mund tė ndriēohet e tė qėrohet nga legjendat e māvona, sidomos nga ajo paraqitje kataremzore qi i ka bāmė prifti Marinus Barletius (Marin Barleci, Barlleci, Bardheci: Pėrkthyesi) prej Shkodre, libri latinisht i tė cilit deri tash vonė ka qźnė burimi kryesuer i historķs sė Skanderbegut. Me Venedikun, qi nji herė pat lėshue edhe pare mbi kokėn e tij, Skanderbegu s'pat shkue mirė sė pari. Por mā vonė si ai si i vjehrri Arjaniti kanė qźnė mā tė shumtėn prinjsa mercenarėsh tė Venedikut. Ai gjet nji pėshtetje tė madhe te themeluesi i zotnimit spanjoll nė Napėl, te Mbreti Alfons i Aragonķs (+1458). Kur i biri kėtij Mbreti Ferdinand I ishte nė luftė me anėn e Angjovinvet, Skanderbegu pėrfitoi prej nji armpushimi qi kishte me Tyrqit edhe shkoi nė ndihmė personalisht me 3000 Shqiptarė (1461). Pėr kėtė ndihmė qe shpėrblye mbandej me prona e tė holla tė pėrvjeēme. Fam'e tij u pėrhap nė tė gjithė botėn e krishtźnė kur Sulltan Murati II bashkė me tė birin Mehmetin u shtrėnguen me u kthye nga nji rrethim i Krujės (1450) i deshtuem. Si ranė Byzanci, Sėrbija dhe Bosnja, Shqipnija mbet i mbrapmi Shtet i madh kristjan nė Balkan. Mehmeti II e rrethoi Krujėn personalisht edhe dy herė tjera (1466 e 1468) pa mujtun me e marrė. Por vźnd'i Skanderbegut ishte i vogėl, ushtrija e tij, e pėrbāme prej 12 000 vetėsh, mezi mjaftonte pėr projė, edhe kėta vetėm me ndihmėn e papės, tė Napolitanvet e tė Venecjanvet. Pėr mā tepėr Skanderbegu kishte edhe kundėrshtarė e shemra nė mes tė parķs shqiptare. Qytetet e mėdhį rreth e rrotull, si Beratin e Ohrin s'mundi me i pushtue. Pėr me pasun vźndin nėn oró kah an'e jugės, Mehmeti II themeloi nji qytet, Elbasanin e sodshėm tė mirnjohun, i cili aso kohe quhej greqisht Neokastron, slavisht Novigrad, italisht Terra Nuova. Skanderbegu vdiq 63 vjeē nė Lesh (1468) dhe u vorrue atje nė kishė tė Shėn Nikollit. Kur Tyrqit pushtuen mā vonė atė qytet, i a ēelėn vorrin e i a muerėn eshtnat pėr talismana. Tepricat e pronės sė Skanderbegut i muerėn Venedikasit (R). Ishte nji tokė tėmersisht e shkretueme. Vetėm ndėrmjet Gallipolit e Edrenes gjindeshin kaqė shumė qytete tė shkretueme nė mesjetė sa nė krahinėn e Shkodrės, mā sė pari selķt e peshkopve tė Sardės, Drishtit, Balezos, Svaēit, et. qi gjinden edhe sod tė rrenueme qyshė prej qv. XV.
Venediku s'pat fat gjatė luftės. Kruja, e pruejtun nga Giacomo da Mosto, u shtrėngue tė dorzohet nė 1478 dhe prej asaj kohe e mbrapa u quejt tyrqisht Ak-Hissar, Qyteza e Bardhė. Ende nė qv. XIX tė krishtenėt e kishin tė ndalueme me ndeshkim deket tė hymen natėn nė qytezė. Muret e forta e pyrgjet e kalįs, qi formojshin nji trekāndsh, kanė qźnė shźmbun prej Tyrqvet gati krejt nė vitin 1832 pėr shkak tė kryengritjevet shqiptare. Kalaja ishte e pajosun pėrmbrźnda me kroje tė plotujshme e rreth e pėrqark e pruejtun prej greminash tė shkāmbta. Mbas nji vjete qi ra Kruja (1479), Venecjanėt u shtrėnguen me lėshue edhe Shkodrėn mbas nji proje trimnore. Durrsi qi ishte i izoluem, mbahej ende. Kalorsi Arnold von Harff nga Kolonja (e Gjermanķs ) qi kalonte nėpėr atė qytet tue udhtue pėr Jerusalem si peregrin (1496) e qi ka mbajtun edhe tė parat shėnime tė ruejtuna tė "gjuhės shqipe", e quen atź nji qytet tė madh "tė rrenuem" [1] (http://kulturserver-hamburg.de/home/shkodra/shkodra/vezhgime_iliro_shqiptare.html#_ftn1)Ai i duel doret Republikės qyshė nė 1501. Tivari e Ulqini i ikėn vetėm nė kohėn e betejės pranė Lepantos (1571) e prej asaj kohe e mbrapa Venecjanėt s'kishin mā asnji stacjon ndėrmjetės qė nga Budva afėr Katorrit e deri nė Qerfos.
Vdeka e Skanderbegut qe fillim'i nji mėrgimi tė madh Shqiptarėsh N'Italķ. Ndėr ta ishin edhe pasardhsit e princavet. Djal'i Skanderbegut Gjoni muer nė Napėl dukatin San Pietro in Galatina dhe markezatin Soleto, por barku i tij mashkulluer u shue qyshė nė qv. XVI.
Pasardhsit e tė vllait Stanisha rruen mā gjatė, tė njohun me emnin Kastriota-Skanderbeg e me titullin Marchese d'Atripalda. Mā i mbrapmi i familjes, Marchese Federigo, mbas tė dhānavet qi ka mbledhun Hopfi, ka dekun nė 1873 si ish-kshilltar i oborrit mbretnuer napolitan. Edhe Muzaqt po nė Napėl jetojshin e kėta u shuen vetėm nė 1600. Nji prej sish, Despot Gjon Muzaqi, ka shkrue italisht nė 1510 nji historķ e gjenalogjķ tė shtėpķs sė vet, nji vepėr me rāndsķ, qi u zbulue e u botue prej Hopfit e qi ndėr hollsina s'āsht gjithkund i besueshėm. Edhe Arjanitajt u shuen n'Italķ vetėm nė qv.XVI. Prej sish ka qźnė Kryekomandanti Constantino Arianit (+1531), i njohun nga historija e markezatit Montferrat (Monferrato) qi ishte nėn zotnimin e nji dege tė Paleologvet byzantinė. Gjithashtu ka pasun pasardhės tė Dukagjinajvet nė Venedik e n'Ankonė deri nė qv.XVII.
Tjerve pjestarė tė parķs u pėlqeu mā fort me ndźjtun nė shtėpķ e me u bāmė muhamedanė. Kėshtu disa Arjanitaj, Muzaqaj, Topijaj e Dukagjinaj, mbi tė cilėt kujtimet e Muzaqit apin shumė lajme. Nė popull u pėrhap besimi mysliman shumė mā shpejt e mā lehtė se nė Bullgarķ, Sėrbķ ase ndėr Grekėt. Shumė Shqiptarė qi patėn marrė besimin mohamedan hypėn n'ofiqe tė nalta tė perėndorķs othomane.
N'Italķ gjinden deri nė ditėt tė soēme teprica tė kolonivet shqiptare. Mėrgimi n'Itali nisi nė 1450 e mbaroi vetėm nė 1744, me mėrgimtarė nga Himara. Nė vjetėn 1886 numroheshin n'Italķ 196.768 Shqiptarė nė 79 komune, tė shpėrdame ndėr vźnde tė ndryshme: n'Abrucet, fqīj me t'arratisunit dalmatinė: nė Kalabrķ, pranė tepricavet greke tė mesjetės dhe nė Siqilķ nėn Etnėn. Ata flasin djalektin juguer, tosknishten. Disa kanė ardhun nė qv.XVI nga Greqija, nga Koron e tjera qytete; do tjerė ishin mā parė si rrogaēa n'ushtrķn napolitane dhe mbetėn nė vźnt. Ndėr kėta Shqiptarė t'Italķs jugore rrojnė kāngė e gojdhāna pėrmbi Skanderbegun mā qartas se nė pjesėn mā tė madhen t'atdheut tė kthyem nė besimin islamik.
Vorfnimin e prapsimin e Shqipnķs nėn Tyrqķn e njohim mā tė shumtėn prej aktesh kishtare qi u pėrkasin katholiqve tė vźndit, ndaj tė cilėt Tyrqit kishin shumė mosbesim. Kryepeshkopėt katholiq tė Durrsit nuk mujshin mā me ndźjun nė qytet, por nė nji katund t'afėr. Nji gjźndje kjo, qi ka vazhdue deri tash vonė. Kėto akte janė botue ndėr veprat e Farlatit "Illyricum sacrum", prej Theinerit "Monumenta Slav. merid. II" e prej historjanit hėrvat Dr. Karl Horvat nė "Glasnik" tė muzeumit krahinuer boshnjak (blźni 21, 1909). Ndėr pėrshkrime udhtimesh ka nji rāndsķ tė veēantė pėr lajmet qi ep, ai i peshkopit titullar tė Tivarit Marino Bizzi, nji Dalmatin nga Arbeja, i cili ka vizitue nė 1610 Shqipnķn dhe Sėrbķn e Vjetėr.
Emnat e familjevet fisnike s'qenė harrue aqė lehtė. N'administratėn tyrke nji provincė, prej Leshje deri nė Pejė, quhej Dukagjin; nji krahinė malsore ka edhe sod kėt'emėn, ashtu siē quhet Myzeqé nga Muzaqt edhe fusha ndėrmjet Durrsit e Vlonės. (......).
Ndėr malsķt e Veriut administrata tyrke ka qźnė mā tepėr vetėm e sipėrfaqshme dhe fiset e atjeshme gati tė lira e vazhdimisht ndėr kryengritje. Te Bizzi (1610) pėrmźnden pėr herė tė parė Mirditasit, katholiq nė rreth tė nji kuvźndi mesjetar tė Shėn Lleshit. Por burrat mā tė fortėt nė Veri ishin nė qv.XVII Kėlmźndasit, edhe ata katholiq, banues ndėr bjeshkėt lindore tė Shkodrės. Gjys'e lirė ka qźnė edhe krahin'e Himarės, nė jugė tė Vlonės, qi i pėrket kishės greke. Kėta malsorė kanė pasun lidhje tė padame me Venedikas e Spanjollė tė Naplit. (......................).
Togjet e forta t'Arnautve" mohamedanė ndėr ushtrķt e Sulltanit mbas ramjes sė Jeniēervet kanė qźnė ēėmue fort si kāmbsorķ e lehtė. "Tash nė Bender, tash nė Buda "(S) thuhet nė nji kāngė nostalgjike tė vjetėr tė kėtyne rrogaēave, tė shėnueme prej Hahnit nė "Albanischen Studien". Ky shėrbim ushtarak e ka favorizue edhe mā fort tė shtrimen e islamizmės. Nė vźnd tė familjevet fisnike tė hershme u krijuen nė Shqipnķ tė mesme e tė Jugės zotnķ tė rij prej mohamedanėsh, tė cilėt banojshin ndėr pirgje tė forta (kule) me prona tė gjāna e partina.
Nė qv.XVII filloi nji mėrgatė e re Shqiptarėsh malsorė kah verilindja nė zźmėr tė gjysishullit, nė funt fare kah Lindja nė Maqedonķ. Qyshė prej pushtimit tyrk popullsija sėrbe āsht tėrhjekun gjithmonė mā tepėr kah Veriu e nė 1690 ndodhi dyndja e madhe kah Hungarija. Nė vźndin e vjetėr tė Sėrbvet u vėndosėn Shqiptarėt, jo vetėm bregut tė Drķnit tė Bardhė e nė Kosovė, por edhe mā tutje kah Veriu e kah Lindja, deri nė Pazar tė Ri e nė Nish. Kjo lėvizje e Sėrbvet tue u tėrhjekun e e Shqiptarvet tue u shtymė u shtue qyshė me kryengritjen sėrbe nė 1804-1815 e sidomos qyshė me luftėn sėrbo-tyrke 1876-1878. Nė funt, ikja e tė krishtźnvet prej ksaj pjese tė Tyrqķs ishte kaqė nė shtim, sa qi nė mbretnķn sėrbe tė 1912-s u numrojshin deri 150 000 t'ikun prej Sėrbķs sė vjetėr. Qyshė prej gjymsės sė dytė tė qv.XVIII, tė shtrimėt e Shqiptarvet muer mā fort drejtimin e lindjes, kah Maqedonija. Nė luginėn mā t'eprėn tė Vardarit bulqit sllavė punojnė pa tokė tė veten ndėr ēifliqet e pronarve tė mėdhaj mohamedanė; toka tjetėr āsht e banueme prej barijvet shqiptarė. Ana jugperėndimore e lėqźnit t'Ohrit tash vonė zotnohej krejt prej Shqiptarėsh. Kėshtu qi andej edhe elementi i krishtėnė u zhduk. Ende deri nė 1791 pėrmźndet nė perėndim dhe nė jugė tė lėqźnit t'Ohrit peshkopija e Gorės e e Mokrės qi varej prej kryepeshkopit t'Ohrit; sod s'e din kush mā se ku e ka selķn ky peshkop. Afėr Kumanovės e Kosturit gjinden disa katunde shqiptare, et. Pa dyshim elementi shqiptar ne Verilindje mbas traktatit tė Berlinit, āsht kthye prapė tue u shkulun prej rretheve tė reja tė Sėrbķs. āsht nji gjā karakteristike qi kėta Shqiptarė tė dyndun tutje kah lindja e dijnė me sigurķ se cilit fis tė malevet i pėrkasin: p.sh. ata qi janė afėr Kumanovės janė prej fiseve tė Gashit e Krasniqes.
Bilderberg
03-09-2008, 10:40
E shtymja e barijvet mohamedanė t'armatisun kundra bulqve tė krishtźnė pa armė siell ndėrmźnd fenomene analoge nė Lindje t'Anadollit, tė shtymen e Qyrdvet kundra Armenvet. Ajo ka shkaktue edhe teposhtjen e vźndit. Bizzi ende pėrshkruen (1610) qytetin malsuer Trepēa nė lindje tė Mitrovicės, nė tė cilin nė kohnat e mbretnķs sė vjetėr sėrbe ka qźnė nisun shfrytim'i ceheve tė plumbit e t'argjźndit prej Saksvet nga Hungarija nė qv.XIV. Sod gėrmadhat e Trepēės i ka mbulue pylli, nė tė cilin vetėm barijt shqiptarė banojnė. Gjithashtu cehet e argjźndit tė Malit tė Ri (sėrb. Novo-Brdo, it. Novomonte), dikur tė njohuna deri larg jashta gjysishullit balkanik, nė ditt t'ona janė tė lāna e tė shkretueme. Peja qi mā se 600 vjet ka qźnė selija e kishės sėrbe, vėrtet ka ende tė pėrnderueshmin monastir me pėrmźndoret e kohnave tė kryepeshkopve e tė patrijarkve tė Serbis sė vjetėr, por rreth'i saj āsht shkretķnė. E njājta gjā vlén edhe pėr monastirin e afėr e tė madh tė Deēanit, dokument'i themelimit tė tė cilit (1330) āsht nji burim aq'i rāndsishėm pėr njohjen e jetės katundare tė Sėrbve tė moēėm. Tue qźnė se krejt rrethi āsht i shqiptarosun, nė 1902 Sėrbėt patėn thėrritun kallogjera rusė nga mali Athos pėr tė pasun mā shumė projė. Nga veēorķt e jetės sė vźndit duhen pėrmźndun prét e Shqiptarvet, tė bāme papritmas, sidomos pėr bagtķ. Tė tila pré, tė bāme me plan, kanė qźnė ndėrmarrė deri tash vonė, b.f. prej mohamedanve tė Lurės nė krahinėn e Rekės sė Dibrės, tė banueme prej Shqiptarėsh qi i pėrkasin kishės greke. Ksaj i shtohet edhe shpagim' i gjakut, mbi tė cilin Baron Nopcsa ka dhānė hollsina statistike interesante. Poshtramja e pėrgjithshme āsht shpejtue prej mungesės sė fuqķs sė Pushtetevet tyrke. Mbas udhtimeve tė bāme prej gjeologut Boué botanikut Grisebach nė 1836-1840, shumė vźnde s'janė vizitue mā prej shtegtarėsh shkencorė. Monastiri i Sinait deri nė luftėn e mbrapme mund tė vizitohej mā lehtė se Peja ase Deēani dhe gėrmadhat e Ninivės ase tė Persepolis-it mā lehtė se qyteza e Skanderbegut nė Krujė.
Nė kohė tė luftavet napoleonike, nė ballė tė historķs lokale qėndrojshin pashallarėt gjysindipendenta si Pasvanoglu i Vidinit ase tė mveshunit me pushtet tė gjānė si nė Syrķ e n'Egjypt. Nga kjo kategorķ, botnisht i njohun ishte Ali Pasha i Janinės, nji dynast pėr 32 vjet, mā i pasun edhe mā i fortė se vetė Sulltani. Ai ishte nji Toskė prej Tepelene nė luginėn e Vjosės, prej nji shtėpie tė moēme nga agallarėt e vźndit, i cili kishte kalue nji rinķ tė duhishme si rrogaē e pretar. Nji bindje fetare tė ngultė s'e kishte, fliste mirė greqisht e ishte nji mik i Grekvet. Sė pari kishte mbėrrīmė nė pashallik tė Trikalės nė Thesalķ. Me nji ferman tė gėnjeshtėrt u bā nė 1788 pashė i Janinės. Qyshė atėherė filloi qyteti me lulzue, i cili kishte asokohe nji popullsķ 40 000 frymėsh. Shpejt hyni edhe Narta nėn sundimin e tij. Nė vjetėn 1802 u bā Vali ase Bejler-Beji i Rumelķs, d.m th. sundimtar i pjesės mā sė madhes sė Tyrqķs s' Evropės me selķ nė Monastir. Por menjiherė, nė vjetėn tjetėr, e humbi kėtė vźnd pėr shkak tė lidhnive tė tija me Pasvanin e pabindun tė Vidinit. Aliu shfrytoi me nji mjeshtrķ tė madhe situatat e ndryshueshme tė luftavet napoleonike, veēan ndryshimin e zotnimit mbi ishujt e Jonit. Interesante janė raportet e qyrėsve tė huej, tė kolonelit ingliz Leake dhe tė mjekut frźng Pouqueville. Nė 1812 Aliu mbėrrīni nė kulm tė fuqķs sė tij. Ishte zot i gjithė Greqķs, i Epirit, i Thesalķs, i Maqedonķs jugperėndimore dhe i Shqipnķs sė mesme me Beratin deri te kufīt jugorė tė pashallikut tė Shkodrės. Kishte pėr kundėrshtar Sulltanin reformatuer, Mahmudin II. Tekembramja Aliu u mbyll nė Janinė i rrethuem prej kryekomandantit tė Perėndorit Khurshid Pasha . Nė kėtė kohė plasi revolucjoni grek, por Khurshidi s'u tund, vazhdoi rrethimin. Aliu u dha nė kallnorin e 1822-s, por tue bisedue me ajutantin e Khurshidit nė kėshtjellin e ishullit tė leqźnit tė Janinės i u pre koka e i u dėrgue nė Stamboll. [/URL]
Nė Verķ tė Shqipnķs u shque qyshė nė fillim tė qv. XVIII familja e Bushatlijvet, prej katundit tė Bushatit afėr Shkodrės. Kara - Mahmud Bushati pushtoi e dogj nė 1785 kuvźndin e Cetinės nė Mal tė Zi. Por nė 1796 u mujt prej Malazezvet afėr Krusi-t [URL="http://kulturserver-hamburg.de/home/shkodra/shkodra/vezhgime_iliro_shqiptare.html#_ftn3"] (http://kulturserver-hamburg.de/home/shkodra/shkodra/vezhgime_iliro_shqiptare.html#_ftn2)e u vra. Koka e tij ruhet edhe sod nė Cetinė ndėr trofejt e vjetėr. Mustafa Bushati nė kohėn e Aliut u mbajt me Sulltanin dhe vetėm mā vonė u bā i pandėgjueshėm. Sidomos gjatė luftės ruse nė 1829 luejti nji rol tė dyshueshėm. Sulltan Mahmudi II kishte nji mėnķ tė madhe kundra krenve tė Shqipnķs. Kur ata u mblodhėn nė 1830 ke Vezir'i Madh nė Monastir pėr pagimin e rrogavet, n'atė ēas qi ishin tue shkue nė gostė, trupat e reja tė pėrgatituna me atė qėllim u vūnė pushkėn. Atje duhet tė jenė vramė nga 400 e deri 700 krenė shqiptarė. Hahni ka shėnue kallzeza e kāngė qi i pėrkasin ksaj ndodhije. Nė 1832 Mustafai u mujt mbandej prej Reshidit (T) afėr Pėrlepes e u rrethue nė Shkodėr. Si ra nė dorė u fal e u emnue sundimtar i nji province asjatike, ku diq vetėm nė 1860.
Nji dynastķ shqiptare qyshė prej ksaj kohe sundon mbė tokė afrikane, familja e nėnmbretėnve trashigimtarė t'Egjyptit. Themeluesi i ksaj dynastije Mehmet Aliu (lemė nė 1769) ishte i biri i nji Shqiptari, i Ibrahim Agės qi ishte komandant i rojes sė dervźnvet nė Kavallė, nė Maqedonķn lindore. E filloi karrjerėn e tij si tregtar duhani dhe rrogaē. Vojt n'Egjypt nė 1798 si oficer rrogaēash shqiptarė nė luftė kundra Frźngjet. E shfrytoi situatėn mjeshtrisht pėr veten e tij dhe nė 1805 u bā ai vetė zot i Egjyptit. Thelbin e trupave tė tija nė luftat e shumta kundra Tyrqvet, Arabvet, Nubjanvet dhe zezakvet e formojshin gjithmonė bashkvźndsit e tij shqiptarė.
Shqipnija ishte aso kohe shesh revolucjonesh perjodike. Namik Pasha qe shtrėngue nė Shkodėr me u dorzue (1833). Shkaku i kėtyne lėvizjeve qenė rekrutimet pėr ushtrķn tyrke t'organizueme rishtas. Dy vjet mā vonė ndodhi nji tjetėr kryengritje kundra Hafiz Pashės. Pėr nji kohė tė gjatė Mirditasit u gjinden mbė kāmbė nėn princin e tyne Bibė Dodėn (1838-1870), i cili bįnte titullin e nji gjenerali brigade tė Tyrqķs. Mbas traktatit tė Berlinit vjen lėvizja e madhe e "Lidhjes Shqiptare", nė fillim e drejtueme kundra Malit tė Zi e Sėrbis. Myshir Mehmet Aliu (nji Gjerman nga Magdeburgu) u vra atėherė (1878) nė Gjakovė. Por tekembramja gjithė kjo lėvizje u shue nė 1881 prej Dervish Pashės. Krijim'i parlamentit nė Tyrqķ nuk solli ndonji ndryshim tė madh. Shumė mohamedanė tė Shqipnķs muerėn pjesė nė tź si deputetėn, por fiset e maleve tė Veriut s'ishin aspak tė pėrfaqsuem, sepse ata s'paguejshin vergjķ toke. I kemi fare tė reja nė kujtimin t'onė kryengritjet e mbrapme tė Shqiptarvet kundra Stambollit nė 1909-1911 dhe ndodhķt e luftės balkanike tė fundit qi u dhanė shkas Sėrbvet me pushtue Durrsin mbas Sėrbķs sė Vjetėr e Maqedonķs, deri qi Pushtetet e Mėdhį dekretuen nė konferencėn e Londrės krijimin e nji Shqipnije autonome qi pat pėr kryeqytet tė pėrkohshėm Vlonėn.
Nji letėrsķ shqipe ka lemė vetėm prej qv. XVII e kėndej me pėrpjekjen e klerit katholik. Ende Kalorsi von Harff (1496) shėnonte qi Shqiptarėt s'kishin shkrim. Pėrpjekjet me sajue nji shkrim tė tilė i pėrkasin shekullit XIX. Letėrsija mā e moēmja e ajo qi ka pasun pėrhapjen mā tė gjānėn ā shtypun me shkrimin latin. Janė librat e Propagandės nė Romė dhe veprat e Italo-Shqiptarvet, tė cilat nė gjysmėn e dytė tė qv.XIX patėn bāmė tė njohun edhe disa talente tė shqueme, sidomos poetin epik Girolamo de Rada, lemė nė Kalabrķ nė 1815, dhe filologun Demetrio Camarda. Shumė mā i vonė ka qźnė pėrdorim'i shkrimit grek nė Jugė: nji pėrkthim i Testamentit tė Ri, shtypun nė 1827 nė Qerfos, tekste folkloristike tė mbledhuna prej shtegtarėsh gjermanė (Xylander 1835, Reinhold) nė mbretnķn greke mbas shlirimit tė Greqķs, dhe mā nė funt n' Epir prej Hahnit. Mbas kėtyne vijnė botime prej mėrgimtarėsh, si "Albanike Melissa" (Bleta Shqiptare) e Mitkos nga Korēa, n' Aleksandrķ nė 1878 (folkloristike). Nji puntuer i shquem ka qźnė Konstandin Kristoforidis, i cili donte tė ngrźnte nė gjuhė letrare djalektin e Elbasanit. Ai pėrktheu Testamentin e Ri pėr Shoqnķn Biblike dhe shkroi, veē librash shkollorė, nji gramatikė tė shqipes nė gjuhė greqishte dhe nji fjaluer me gėrma greqishte, shtypun n'Athinė nė 1904. Shkrimi i pėrdorun mā pak se tė gjithė tjerėt āsht qirilisht. Veprat e shtypuna me kėtė shkrim janė gati vetėm libra ligjėrimi pėr Sėrb e Bullgarė. Sikurse nė Bosne, ashtu edhe nė Shqipnķ shkrimi arab āsht pėrdorun vetėm pak pėr gjuhėn lokale, sado qi Shqiptarėt mohamedanė kanė nxjerrė poetėn me shumė talent si Sami Frashėrin (U) e tė vllįn Neimin. Sė voni Shqiptarėt e tė tri besimevet u deklaruen pėr shkrimin latinisht, por gjetėn kundrėshtim nga an' e qeverķs tyrke, e cila donte qi tė pėrdorshin shkrimin arabisht. Prej 1883-s kanė fillue me dalė edhe gazeta shqipe, pa dyshim tė shtypuna pėrjashta Shqipnijet, nė Stamboll, Sofje, Beligrad, Bukuresht, Romė, Napėl, Palermo, Bryksel, London, Kairo e deri nė Boston t' Amerikės. Edhe librat u shumuen shpejt, por edhe kėta u shtypshin pėrjashta, shumė-shumė nė Shkodėr, ku Shoqnija Bashkimi botoi nė 1908 nji fjaluer, disa nė Monastir e nė Selanik e tė gjithė tjerėt nė Stamboll, nė Bukuresht ku qenė formue shoqnija letrare, mbandej nė Sarajevė, Vjenė, Paris, et. āsht nji gjā karakteristike qi nji pėrkthim i libravet kishtarė ortodhoks pėr Shqiptarėt, bāmė prej Fan Nolit nė Boston, ā shtypun me pėlqimin e synodit rus, nj'ashtu sikur nė ditt t'ona āsht bāmė nji pėrkthim japonisht i librave tė shźnjtė me kujdesin e misjonarvet rusė.
(.................................).
Bilderberg
03-09-2008, 10:44
Shėnime tė Pėrkthyesit mbi kapitullin e I
(A)Panonija (gjerm. Panonnien, fr. Pannonie, it. Pannonia). Trevė e moēme e Evropės, qi pėrfshinte Hungarķn, Slavonķn, Hėrvatķn e Sėrbķn e soēme.
(B) Korqyra (Korkyra). Qerfosi (Korfusi) i sodshėm.
(C) Justinjani. Āsht fjala pėr Justinjanin I, perėndorin e Lindjes, qi sundoi nga 527 deri nė 565. Aja-Sofij'e Stambollit u ndėrtue prej tij.
(D) Shėn Mrij'e Pojanit.
(E) Mathematik , astronom e gjeograf i pėrmźndun, Klaud Ptolemeu leu e rroi nė tė II.qv. mbas Krishti n'Aleksandrķ t' Egjyptit.
(F) Mbi dy emnat e farės s'onė, mbi mā tė vjetrin sidhe mā tė riun, po shfaqim edhe na kėtu nji mendim; e nė lidhje me emnin mā tė lashtin, po paraqesim nji theorķ t'onėn, pak si tė ndryshme nga ē'āsht thānė deri sod, edhe mbi origjinėn e popullit shqiptar. Na pra besojmė, bashkė me tė tjerėt para nesh, se trajta mā e vjetra dhe e vėrteta e emnit tė kėtij populli, qi nė mesjetė u shtri prej Shqipnķs sė Mesme nė tė tānė vźndin, ka qźnė Arbān: ashtu siē ka vijue deri nė ditt t'ona ke Arbānae Tiranės, ke Arbėri i Jugės, ke Arbėreshi i Greko-Shqiptarvet dhe i Italo-Shqiptarevet e deri ke Arbneshi i Borgericjotvet pranė Zarės sė Dalmatķs; madje ke Raban e Arbanas' i Sėrbvet dhe Arvanit 'i Grekvet, ky i fundit me ndėrrrim normal tė -s me -v-n e greqishtes sė re. Dy shkaqe kanė ndihmue me e kėmbye rrānjėn arb- me alb - ke gjuhėt e Okqidentit: prestigji mā i madh i sė dytės, tė pėrhapun nėpėr shumė emna vźndesh qyshė moti ndėr treva tė ndryshme t'Evropės, pra , pėr me folė me terminologjķ gjuhsore, analogjija āsht shkaku i parė; dhe i dyti āsht lehtėsij' e ndėrrimit shoq me shoq tė dy tingujvet rrjedhakė l e r. Po pėr Arbān āsht edhe dijetar'i ynė i shquem Sami Frashėri te artikulli Arbanija i Enqiklopedķs sė tij nė gjuhėn tyrqishte pėr emnat historikė e gjeografikė, i cili shton: "Pėr sa i pėrket etymologjķs sė kėtij emni, ky rrjedh prej fjalvet arė dhe bān. Pra Arbān don me thānė punues arash, bulk. Sepse āsht nji gjā krejt e vėrtetė qi bulqsķn e kanė sjellė n'Evropė mā sė pari Arjanėt e ardhun nga Asij'e mesme e qi Shqiptarėt janė nji ndėr popujt mā tė moēmit tė ksaj race. Madje Max Mülleri, qi āsht nji prej dijetarvet tė gjuhsķs footnote'[4] (http://kulturserver-hamburg.de/home/shkodra/shkodra/vezhgime_iliro_shqiptare.html#_ftn4)e ka provue se fjala ar, ager e arg ka tė njājtin kuptim edhe nė gjuhė tjera arjane tė vjetra dhe se emni Arja ka rrjedhun shi prej asaj e shumic' e emnave tė popujvet arjanė janė tė pėrbāmė me kėtė fjalė."
Kjo thesė, pėr nė qoftė e drejtė siē e besojmė na, ēel nji rrugė shumė interesante qi na qet nė pėrfundime me mā tė madhen rāndsi. Prej ksaj these del se emni Arbān qźnka shum'i vjetėr, vėlla me shumė emna tjerė popujsh tė hershėm arjanė a indoevropianė, si p.sh Armen (ar+men). Por mb'anė tjetėr, Arbanėt deri sod janė quejtun si nji fis ilir, pra nji degė e atij trungu. Dhe besohet se Ilirėt, para se t'u dajshin ndėr fise, ishin tānė nji popull i vetėm, me kėt' emėn e vllazėn me Thrakėt. E kėshtu,emni Arbān na del mā i ri se Iliri e prandej jo fort i pėrshtatshėm thesės sė Müllerit, tė pėrkrahun prej Frashėrit. A thue s'āsht Arbān nji emėn parailir, ndoshta emn'i pėrbashkėt i Thrako-Ilirvet nė fillim tė mėrgatės sė tyne, ase mā para, me nji fjalė i mā tė vjetrit popull indevropjan qi ka shkelė nė Balkan? Prej tij, po thomi se u danė dy degė e muerėn emnat Thrakė e Ilirė, tue lānė mbė nj'anė nėse njikohsisht a mā herėt ase mā vonė, n'atdheun e vjetėr ase nė tė riun, u danė prej tė njājtit trung edhe degė tjera e cilat: Maqedonėt e Epirotėt, b.f. mund tė kenė qźnė mū prej atyne degve, e sa tjerė qi kompetentat s'janė marrė vesht ende pėr me i lidhun me ndonji trung tė posaēėm posė atij tė pėrgjithshmit, arjanit. Por fjalėn kėtu e kemi ke Arbanėt, e kėta neve na duket se duhet t'i pranojmė, jo si bij t'Ilirvet, siē janė quejtun deri sod pėrgjithsisht prej albanologvet, por vllazėn me ta e me Thrakėt, dalė prej nji trungu tė pėrbashkėt, me emnin mā tė vjetrin, qi kanė ruejtun e mbanė edhe sod. Kjo theori, jo veē qi i pėrshtatet thesės sė Max Müllerit, pėr sa i pėrket vjetėrsķs s'emnit, e ndėrpretimit tė Sami Frashėrit, por ndoshta zgidh edhe nji problemė gjuhsore tė mbetun ende pezull: gjuha shqipe ka mbrźnda, nė rrānjėt e vjetra qi i kanė teprue, elementa ilirė dhe thrakė. Para shumė vjeē, nė 1938, kemi pasė pėrfundue nė nji artikull mbi origjinėn e populit shqiptar, tė botuem nė Pėrpjekjen Shqiptare tė Zit Branko Merxhani qi dilte nė Tiranė, se gjuh'e jonė ishte e drejtė tė quhej thrako-ilire ase thrake e ilirizueme apo anasjelltas. Por tash po na han mźndja se mund t'a quejmė mā logjikisht popullin arbān vėlla me tė dy ata dhe gjuhėn e tij motėr me t'atyne, krejt nj'ashtu, b.f., sikur sod Gegė, Toskė, Labėr e ēamėr me djalektet e tyne. Ndokush mund tė pyesė me tė drejtė: si bāhet qi ky fis, i cili paska mā tė moēmin emėn tė gjithė fisevet indevropjane tė gjysishullit balkanik tė njij familjeje, mun at'emėn qi dikur ndoshta e paskan bartun tė gjithė sė bashku, si bāhet qi ky emėn tė zbulohet mā i mbrapmi ndėr tė gjithė tjerėt e prej nji Greku aqė tė largė si Ptolemeu i Aleksandrķs, ndėrsa nuk e gjźjmė as te Straboni, qi ka jetue nji shekull mā parė se ai, as te Herodoti e ke Thuqydidi e auktorė tjerė grekė ase romakė para sė dytės qindvjetė tė herės kristjane? Ksaj kundrarsyje, qi pa dyshim do t'ishte mjaft e fortė, na besojmė se mund t'i pėrgjigjemi kėshtu: fisi arbān ka qenė nji popull bulk e blegtorak paqsuer, i butė, nji fis "barbar" qi s'u ka ramė mbė qafė Grekvet fqīnj t'Epidamnit e t'Apolonķs (Durrės e Pojan), qi ishin tė vetmet kolonķ greke me tė cilat pėrpiqej. Ka qźnė zotnue prej fisesh ilire qi kishin pėr mjeshtrķ vetėm a gati vetėm rritjen e gjās sė gjallė e armėt pėr pré e pėr luftė. Prandej Grekė e Romakė i kanė quejtun edhe Arbanėt me emnat e zotnuesve tė tyne, herė me emnin e pėrgjithshėm t'Ilirvet e herė me atź tė nji fisi tė tyne, Taulant a tjetėr. Edhe sod, ēdo popull i sunduem prej nji tjetri, politikisht a gjeografikisht shkrihet nė kėtź dhe emn'i i tij e i vźndit tė tij zhduket prej faqeve tė historķs e tė gjeografķs, sidomos kur s'ka qźnė shque mā parė me veprime qi t'a bājshin tė njohun jashta kufijve tė vet e s'ka pasun nji qźnmenķ politike mbė vete. Shźmbuj tė kėtillė, kėnduesi do tė gjźjė vetė plot, nė ēdo epokė tė historķs .
Kjo thesė e jonė nuk don me pasun mā tepėr se vlerėn e nji hypothese qi u parashtrojmė albanologvet pėr studim e gjykim, nuk pretendojmė se kemi zbulue nji tė vėrtetė tė sigurtė, por besojmė se kemi hjedhun nė shesht nji idé tė re qi meriton kujdesin e kompetentavet mā t'aftė se na pėr t'i dalė nė shkānj [5] (http://kulturserver-hamburg.de/home/shkodra/shkodra/vezhgime_iliro_shqiptare.html#_ftn5).
§§§
Shumė hypothesa janė paraqitun deri tash edhe mbi emnin e ri tė popullit t'onė, dmth. mbi emnin qi pėrdorim na vetė nė vźnd t'onė: Shqiptar. Edhe pėr kėtź, na kemi nji mendim t'onin. Ā shkrue se ky emėn vjen prej nji familjeje qi ka rrue aty kah fund'i mesjetės nė krahinėn e Shkodrės e qi quhej Skapuder. Kush ishte, ē'ishte kjo familje qi i paska dhānė emnin e vet krejt nji populli? As vetė Auktori, qi paraqet kėtė hypothesė, _ufflay, s'ka dijtun me na thānė kurrgjā mā tepėr pėr tź se emnin, kėshtu thatė. Vjen pra vetvetiu pyetja: me ē'farė force magjike, me ēfarė mrekullije paska mujtun nji familje e panjohun, ndoshta thjesht nji katundar i pėrvūlė i shkretė, i cili ka pasun vetėm fatin me i u shkrue emni nė 1416 nė kadastrėn e Venedikut qi sundonte aso kohe Shkodrėn me rrethet e saja, si paska mujtun ky me u dhānė emnin e vet Arbneshve tė vźndit kāndekānd? Mundet, madje, qi kur populli shqiptar muer kėt'emėn, Skapuder'i mjerė ka pasė qźnė shue me bir e me bijė kaherė.
Āsht thānė e shkrue edhe se emn'i ynė i sodshėm ka lidhje me emnin italisht tė pushkės: schioppo! Kjo āsht nji hypothesė krejt absurde, pėr dy arsye: e para se shqipja s'na paraqet asnji shźmbull tjetėr, ku s -ja e italishtes tė jetė bāmė nė gojė tė popullit t'onė sh dhe e dyta, se kjo fjalė italishte s'āsht e njohun kurrkund nė dhé t'onė: Arbneshi s'ka mujtun me sajue pėr vete nji emėn tė ri me
nji fjalė tė huej qi s'njeh. E qi emni Shqiptar āsht vetėm e thjesht shqiptar, dmth. i pėrdorun vetėm prej nesh, āsht nji gjā e dijtun. Sami Frashėri merr shkas prej nji anekdoti tė jetės sė Pyrrit, qi ka shkrue Plutarku, pėr me vūmė pėrpara nji hypothesė tė tijėn; shkruen n'Enqiklopedķn e tij tek emni Pyrrhus: "Simbas Plutarkut, qi ka shkrue bijografķn e tij, kur vot n'Italķ e mundi Romakėt, ushtarėt qi kishte pranė i thanė: -Ke sulmue mū si shqipe! Edhe ai u pėrgjegj: Shqipe mė keni bāmė ju, or shqiptarė! Ka gjasė pra qi ky emėn t'u ketė mbetun Arnautvet (Auktori ka shkrue tyrqisht) qyshė atėherė. Mb'anė tjetėr, tue qźnė se Pyrri kishte pėr emblemė tė flamurit tė tij shqipen, mundet edhe qi emni Shqiptar tė ketė pėr origjinė kėtź". Me gjithė qi pėr themėn t'onė s'ka rāndsķ se nė ē'rasė u shkėmbyen fjalėt e sipėrshėnueme ndėrmjet Pyrrit e ushtarvet tė vet, e vėrteta āsht se Plutarku, simbas pėrkthimit frėngjisht tė Ricard-it (Librairie Garnier frėres, Paris), ato fjalė i bie, jo mbas ngadhnjimit kundra Romakvet, por kundra gjeneralit tė Dhimitėr Antigonit, Pantaukut, n'Etolķ. Dhe gjāja qi na intereson mā tepėr janė vetė fjalėt. Kėta, nė pėrkthimin e Rikardit, shqip tingullojnė kėshtu: "Tue qźnė se Epirotėt e quejtėn shqipe, ai u pėrgjegj: - Me jue jam bāmė un shqipe, armėt e jueja kanė qźnė pėr mue si fletė tė shpejta qi mė ēuen nė nji fluturim aqė tė naltė." Si po shihet, ndėrmjet dy versjonevet ka nji ndryshim themeluer: atje kemi fjalėn shqiptarė (tyrq. "karakushllullar") e kėtu vetėm shqipe ("aigle"). Neve Shqiptarvet, tue na kilikosun krenķn kombtare, na ka pėlqye mā fort me besue kėtė hypothesė sesa ndonji tjetėr, dhe āsht e vėrtetė se shpesh herė, edhe tė huej qi kanė admirue trimnķn e burravet shqiptarė kanė bāmė retorikė tue na quejtun tė bijt e shqipes. Por retorika āsht nji gjā e shkenca nji tjetėr, e problem'e jonė kėtu ā shkencė. T'a lāmė mbė nj'anė nėse u tha apo jo Pyrri Epirotvet Shqiptarė nė gjuhėn e tyne, qi sigurisht s'ka qźnė kjo qi flasim na sod, por tė pėrmźndim vetėm faktin qi prej kohės sė Pyrrit e deri ditėn qi njihet emni Shqiptar kanė shkue plot njizet shekuj. Sikur t'a kishim marrė kėt'emėn qysh'atėherė, do t'ishte pėrnjimźnd nji teprķ e pamasė me besue qi na ra ndėr mźnd pėr tź vetėm mbas dymijė vjeē!
Por po hjekim dorė nga Pyrri e po zāmė se e muerėm emnin nga shqiponja atėherė kur nisėm me e pėrdorun. E pse vallė nga shqiponja? Me se provohet qi Shqiptari i ka dhānė kėtij shpendi nji kuptim tė jashtazakonshėm? A ka gjā nė folklorėn t'onė, nė legjendat t'ona, nė pėrrallat t'ona qi ligjon disi marrjen e emnit tė tij pėr emėn kombtar? Na s'e dijmė. Vetėm nji send mund tė na vijė ndėr mźnd: kujtim'i flamurit tė Skanderbegut. Por atbotė, kishim me thānė na, do t'a kishim ndėrrue emnin shi n'at'enthusjazėm kur tė parėt t'anė derdhshin gjakun pėr lirķ tė kombit, e jo nja treqind vjet mā vonė.
Tjetėr hypothesė: rrānja shqip-e Shqiptari-t na qźnka shkāmb, na qźnkemi, pra, shkāmbtarė, d.m.th (http://d.m.th/). malsorė. Pėr mendimin t'onė as kjo s'ka gjasė kurrrkund as me i u hudhun sė vėrtetės.
§ § §
Po nga leu, ku e ka rrānjėn atėhėrė ky emėn, ku e si, nė ē'rrethana historike e psykologjike u pėrhap? Sepse gjithkush e ndien nė veten e tij e e merr vesht lehtė qi nji popull, i cili ka bartun me shekuj nji emėn, s'e ndėrron kurrė kėtź me nji tjetėr pa qźnė i shtymė prej shkaqesh psykologjike shumė tė thella. Ani popull'i ynė!
Pėr ne s'ka pikė dyshimi qi emni Shqiptar āsht formue prej rrānjės shqip e mbrapashtesės -tar. Kuptimi qi i ep sod popull'i ynė kėtij adverbi njirrokės āsht ai i gjuhės qi flet: flas e shkruej shqip mirė . Por vźniró dhe ksaj frasės tjetėr: Fol or shqip, se s'jam tue tė marrė vesht? Kėtu ē'don me thānė shqip? Don me thānė: qartė, kthiellėt, tfillueshėm, kuptueshėm; e ja dhe nji frasė tė tretė: Shqip, ksaj i thonė me hāngėr fjalėn! Pra: haptas, rrumbullak, qartas, drejtpėrdrejtė, pa i bāmė lak fjalės. Kėto dy kuptimet e fundit, na sod i quejmė fytyrore, por tash shpejt po e provojmė se nė rrānjė, e sigurisht pėr nji kohė shumė tė gjatė, fjala ka pasun mā sė pari pėr kuptim tė vetin atź tė frasės sė dytė, nji hapė mā pėrtej, me nji shkallzim qi po i themi fytyruer, ka marrė atź tė sė tretės, dhe nė funt fare ka mbėrrīmė n'atź tė sė parės, qi na sod pėrgjithsisht kujtojmė se ka qźnė kuptim'i vet themeluer, fillestar. Ke gjuhėt qi kanė nji letėrsķ tė vjetėr, semantika studjohet nėpėr veprat e shkrueme n'epoka tė ndryshme. Na mjerisht s'e kemi kėtė mundsķ. Prandej kur na lyp puna, si nė rasėn e tashtishme kėtu, do tė kėrkojmė methoda tjera, do t'i pėshtetemi pak gjuhsķs, pak gjuhve tė hueja pak arsyes sė thjeshtė. Po i a nisim pra prej rrānjės sė ksaj fjale qi po na duhet kėtu. Gjźjmė ke dy fjalorėt e kompetentavet mā tė mėdhajve tė gjuhės s'onė nė kėtė lāmė, te Gustav Meyeri dhe te Konstandin Kristoforidhi, verbin shqipoj, qi tė dy e spjegojnė pėr kuptoj. I dyti bie dy frasa krejt tė qarta: A shqipon se ē'tė them? Shqipoj atė gjuhė, po s'munt t'a flas"; e i pari na ndriēon edhe me etymologjķn e fjalės, qi āsht lat. excipio. Fjala shqip pra duhet tė ketė dalė nga ky verb, sė pari nė kuptimin: qartė, kthiellėt, tfillueshėm, kuptueshėm, nė mėnyrė qi s'lźn dyshim, qi e merr vesht kushdo; mā vonė: qartas, rrumbullak, haptas, pa dredha ; e mā nė funt u pėrdorue pėr arbnisht, sepse mėnyra e kuptueshme e foljes pėr Arbneshin ishte gjuha e vet. Nji shźmbull pothuej identik me kėtė rasėn t'onė na e paraqet gjermanishtja: deutsch ka pėr gjermanin tė njimźndim kuptimi qi ka shqip pėr ne. Ja kėtu nji spjegim tė ksaj fjale prej fjalorit t'A.Molé-ut: "deutsch, adj. allemand, germanique, teutonique; deutsch, adv. fig. rondement, nettement; das heisst deutsch gesprochen , voilą ce qui s'appelle parler clairement, en bon franēais". (Āsht pėr t'i vūmė re me kujdes kėtu pėrkthimit deutsch= en bon franēais ). Gjithashtu, nė kėtė gjuhė, der Deutsche don me thānė Gjerman, deuten me spjegue; deutlich i kuptueshėm, i qartė, i kthiellėt, i shqueshėm.
Pa dyshim, verbi shqipoj āsht i vjetėr fort nė gojė tė popullit t'onė, fjalė qi ka hymė prej latinishtes drejpėrdrejt nė popull, na e provon struktura e saj: pra āsht aq'e lashtė sa sundimi romak, si tė gjitha fjalėt popullore me rrānjė latine qi ka shqipja. Kaqė mund tė thomi me sigurķ pėr verbin. Sa pėr shqip, mbasi besojmė se ka dalė prej verbit, e s'asht marrė fill nga latinishtja asht e pamundun me i caktue, qoftė edhe afrisht, nji datlindje. Tek auktorėt e vjetėr shqiptarė s'e gjźjmė kurrkund deri ke Bogdani. Vetėm ky e pėrdoron, pėr herė tė parė, nė parathānėn e veprės sė vet Cuneus prophetarum de Christo Salvatore mundi me kuptimin e gjuhės. E mbasi ky kuptim, simbas arsyetimit t'onė tė māsipėrm, tregon frasėn e mbrapme tė zhvillimit semantik tė fjalės, mundemi me thānė se kur e pėrdori Bogdani kjo kishte mbėrrīmė nė nji farė moshe.
Tash duem tė besojmė se ndaj gjithė kėto tfillime qi dhamė deri kėtu, hypothesat e deritashme mbi etymologjķn e emnit t'onė bien poshtė njājze, me Skapuder e me schioppo, me shqiponjė e me shkāmb dhe jet e vėrtetė vetėm thesa e Gustav Meyerit: Shqiptar mundet me qźnė vetėm shqip+tar, ai qi flet shqip. Prej sė njajtės rrānjė duel edhe emn'i vźndit, Shqipni, qi zūni vźndin e Arbnķs , mbas analogjķs me abstraktat qi rrjedhin prej mbiemnavet (adjektivėt) e emnavet bashkorė qi lejnė nga forma e shumsavet. Nga Shqiptari u sajue edhe Shqiptarija, mbandej shqiptarisht gjithmonė nė gojė tė popullit. Adverbi, nė gjuhė tė shkrimit, u adjektivue, kėshtu sod, shumic'e shkrimtarve t'anė shkruejnė gjuha shqipe, por forma e shumsit ka mbetun ende e pandryshueme: fjalorė shqip, libra shqip. Derivate tjera letrare janė edhe shqipnoj=pėrkthej shqip, shqiptoj=nxierr nga goja njė zā (nji gėrmė, fjalė, ligjiresė, frasė, ligjiratė).
§ § §
Nga etymologjija tė hidhemi tashti nė historķn e emnit. E thamė qysh nė krye se na po kujtojmė qi ende nė kohnat parahistorike mā tė hershmet tė qźnmenķs sė vet, populli shqiptar ka qźnė quejtun Arbān. Dikur, nė nji epokė historike, theksim'i rrokjes sė parė, dmth. i elementit ar-,e mundi tė dytin e kėshtu zānorja a e rrokes mbarimtare qi mbuer theksin u kthye n'e tė pazāshme, d.m.th (http://d.m.th/). n'ė: Arbān u bā Arbėn. Latinėt qitėn rregullisht prej emnit t' Arbanķs adjektivin e banorvet e i quejtėn kėta Arbanenses, qi nė gojė t'Arbnorvet u bā Arbnesh. Kėshtu leu nji tjetėr formė e emnit t'onė mā tė vjetrit. Nga Arbni e Arbnori me kalue n' Arbnesh s'lyp nji mundim tė madh. Prandej mund t'a pranojmė qi s'do tė ketė shkue tepėr gjatė mbas pushtimit romak pėr t'a pėrvetue popull'i ynė kėtė formė latine t'emnit tė vet, tė cilėn e ruejti pėr shumė qindvjet n'atdhe e po vazhdon t'a ruejė ende nėpėr kolonķt e moēme tė tija n' Italķ, nė Greqķ e nė Dalmatķ. Edhe kur perėndorija romake u da dysh e ai i ra pėr pjesė Lindjes, as sundimi shumshekulluer, as ndėkim'i qytetnimit e as ai i besimit tė Byzancit nuk mujtėn me e bāmė Arbneshin Arvanit. Me emėn, nemose, ai mbet me Okqidentin, edhe mbas shźmbjes sė kėtij nėn peshėn barbare.
Tyrqit, nė luftė me perėndorķn byzantine porsa kishin fillue me u shtrimė, tė parat lajme mbi popujt e Balkanit i muerėn, natyrisht, prej Grekvet. Nxūnė kėshtu prej kėtyne se mbi bregun linduer t'Adrijatikut, tue fillue madje qyshė prej gjīnit tė Nartės, rronte nji popull i quejtun Arvanit. Kėt'emėn ata e shtrembnuen pakėz me nji metathesė, dmth. tue u kėmbye vźndet dy gėrmave, dhe e bānė Arnavit, Arvnavėt, Arnavut, Arnaut. E kėshtu ka mbetun emn'i ynė nė gojė tė Tyrqvet atė kohė e sod; ndėrsa edhe na emnin Tyrk e nxūmė po prej Grekvet,Venecjanvet e Sėrbvet, qi s'e kanė zānoren y nė gjuhėt e tyne, e e bāmė si kėta Turk. Mb'anė tjetėr, tue qźnė se edhe feja mohamedane hyni ndėr ne me anėn e "Turkut", turk e quejtėm edhe veten t'onė kur e muerėm atė fé.
Por Arbneshi qi s'e ndėrroi fén i mbet besnik emnit tė vjetėr edhe nėn zotnimin tyrk. Deri kur? Me sigurķ tė plotė deri nė 1726, siē na e provon kolonij' e Arbneshve te Borgericjotvet pranė Zarės sė Dalmatķs. Edhe kėta, si Arbreshėt e Greqķs e ata t'Italķs, emnin Shqiptar e kanė nxānė von' e vonė kur filluen me pasun tė pėrpjekun me vllaznit e atdheut tė vjetėr.Vepr'e Bogdanit, qi na mėson se adverbi shqip ishte i pėrdorun nė 1685, nuk provon se edhe emni Shqiptar kishte lemė qysh'atėherė e e kishte vūmė kandidaturėn e vet mbi trashigimin e Arbneshit. Mb'anė tjetėr, veē, as qi mund t'a pohojmė me sigurķ se fakti qi ai emėn s'ishte i njohun nė krahinėn e Shkodrės nė 1726 pėrjashton ēdo mundsķ qi tė ketė pasė lemė diku gjeti e tė ketė pasė fillue me u pėrhapun pa mujtun ende me mbėrrīmė der atje. Prandej historikisht me tė saktė, mund tė thuhet kėshtu: Pėr deri nė 1726, emni Shqiptar ishte i panjohun nė krahinėn e Shkodrės, dhe deri sod s'kemi asnji provė qi tė ketė qźnė njohun nė ndonji tjetėr krahinė tė Shqipnķs.
Mundėm kėshtu me caktue me pėrpiknķ se deri nė ē'datė ka qźnė i panjohun prej popullit shqiptar emni qi ka sod. Por a mundemi vallė me qźnė gjithaqė tė pėrpikėt edhe nė caktimin e datlindjes sė tij, tė datės kur filloi me u pėrhapun e kur mbėrrīni me qźnė emn'i popullit mbarė? Pėr kėto data mjerisht jemi nė mā tė plotėn errsinė. Pėr t'i gjetun e dokumentue, do tė na duhej nji letėrsķ kombtare e shek.XVIII, qi pėr fat tė keq s'e kemi. Veprat e Italo-Shqiptarvet e tė tė huejvet s'na hyjnė nė punė pėr kėtė qėllim, mbasi tė parėt, atje ku mund tė kenė pasun rasė me e pėrmźndun emnin e popullit t'onė, e kanė shkrue Arbnesh e tjerėt nė gjuhėn e tyne. Pra sado qi tė kėrkojmė, ndoshta do tė mundemi me e gjetun vetėm nė gjymsėn e dytė tė qindvjetės XIX tė parin shkrimtar qi ka shkrue emnin Shqiptar, nji gjā me fare pak dobķ.
Me nji hamźndje tė pėshtetun mbi rrethana historike qi mund tė kenė ndihmue pėr ndėrrimin e Arbneshit me Shqiptarin, e qi do tė zgjateshim tepėr pėr t'i zhvillue, kishim me thānė se krijim'i emnit tė ri ka qźnė nji shkėndijė gjenije e patrijotizme e nji prelati katholik shqiptar tė qindvjetės XVII si nji urė bashkimi pėrmbi gėrranėn qi po hapte, pėr ditė mā tė frikshme e mā tė rrezikshme, rrebesh'i huej ndėrmjet nji pjese t'Arbneshvet qi bāheshin "Turq"e tjetrės qi s'donte me e lėshue fénė e emnin e tė parvet. Tė dy palėt nė njanźn e nė tjetrėn anė tė gėrranės, kishin nisun me e shikue shoshoqin me sy t'egėrsuem e nji ditė mund tė mbėrrījshin me e quejtun anmik. Duhej me i dalė para me ēdo kusht ksaj katastrofe, duhej me e ndalun. Duhej me gjetun nji kryefjalė tė re, qi tė depėrtonte ndėr zźmrat e tė dy palvet pėrmbi tė dy emnat qi i dajshin. Kishtarija katholike do tė jetė vūmė me mish e me shpirt me predikue: ndėr kisha e ndėr familje, ndėr mbledhje kuvźndesh, darsmash e mortesh, ndėr tė krishtźnė e ndėr myslimanė. Meshtar'i brengosun, i mėsuem e i udhzuem prej tė parit tė vet, do t'u thoshte gjindės: Arbneshė e Turq, jeni vllazėn, se flitni nji gjuhė, ju flitni shqip, ju jeni Shqiptarė, ju s'jeni si ata Turqit e huej halldupa qi s'i kuptoni as njāni kur flasin..et.et. Kėshtu krijohej nji emėn i ri i pranueshėm prej Arbneshve e neoturqve, se ishte emn'i gjuhės qi flitshin, jo mā Arbneshi qi s'kishte ndonji kuptim pėr ta qi, pėrkundrazi, ishte tue u bāmė pėrherė mā i urryeshėm pėr ata qi i kthejshin shpinėn. Natyrisht pėrhapj'e tij unjķ s'ka qźnė punė e lehtė as e shpejtė: mund tė jenė dashun nja njiqind vjet pėr me u harrue Arbneshi. Nji emėn qi ka rrue pėr afro njizet shekuj nuk shlyhet aqė lehtė as nga zźmra as nga mźndja e popullit qi e ka bartun.
Kjo hamźndje e jonė, ndoshta do tė duket e ndoshta edhe āsht nji fantasķ. Por nė mėngesė elementash positivė punon fantasija, qi njeriu shpesh herė e merr pėr logjikė. Kėshtu na duket edhe neve kjo e jona. E kemi thānė edhe mā parė se ndėrrimi pėr tė cilin jemi tue folė s'ka mujtun me u bāmė pa nji arsye psykologjike shumė tė thellė, e tue pasun parasysh rrethanat historike tė vźndit t'onė gjatė gjymsės sė dytė tė qv.XVII e gjymsės sė parė tė qv. XVIII, kėt' arsye psykologjike na po e zbulojmė shi nė travajėt shpirtnore tė popullit t'onė n'atė kohė. Kėtu po specifikojmė se deri nė fillim tė shek. XVII vetėm e dhetta e Shqiptarvet kanė qźnė kthye, kokrra-kokrra mbas parķs sė vet nė fén myslimane e bāmė turq. Apostasija me grumbuj ka nisun aty kah mes'i atij shekulli. E kush ishte nė gjźndje aso kohe me e marrė vesht mā sė miri rrezikun edhe me e ndie, posė kishtarīsė, qi ishte e vetmja klasė intelektuale e nė tė pėrpjekun tė ngushtė e tė dźndun me popullin?
Sa pėr tė shtrimėt e emnit tė ri nė tė gjithė popullin, na kėtź e quejmė tė kryem, gjithnjķ me hamźndje, jo mā para se nj'aty kah gjymsa e qv. XVIII.
(G) Legjonet, v. fjalorthin.
(H) Kjo theorķ mbi gjuhėn shqipe āsht dėrmue ka herė prej studimeve tė albanologut tė madh Norbert Jolk.
--> vazhdon....
Bilderberg
03-09-2008, 10:47
--- vazhdim
Shėnime tė Pėrkthyesit mbi kapitullin e I
(H-1) Normandėt, popull i dyndun prej Skandinavije, burra detarė tė fortė; kah mes'i qv. IX pushtuen Ukrainėn e nji rremb i tyne mbėrrīni deri nė Byzanc. Kah fund'i sė njājtės qv. i u rrasėn Francės dhe bānė tė veten nji pjesė tė Veriut tė ksaj, qi prej tyne muer emnin Normandķ. Mā vonė pushtuen Anglķn (1066) me Vilhelmin Pushtimtar dhe mb'anė tjetėr Italķn e Jugės (1043) me Siqilķn tue formue Mbretnķn e Dy Siqilivet nė 1130.
(H-2) Jerusalemi, mā i shźnjti qytet i botės, ku besnikėt e tė tri fevet monotheiste, israjlitėt, tė krishtźnėt edhe myslimanėt kanė diēa pėr t'adhurue, nė 637 u pushtue prej khalifit tė dytė Omar. Gjatė katėr shekujsh qi Palestina mbet nėn sundimin arab, peregrinėt e krishtźnė s'patėn ndeshun me pengime pėr tė hymė e dalė me vizitue Vźndet e Shźnjta nga ēdo anė. Por mbrapa mbretnija abaside u shźmb nėn grushtat e Tyrqvet selēukidė, e atbotė peregrinija e krishtźnė nė Jerusalem nisi tė bāhet pėr ditė mā e vėshtirė. Kėshtu u ndez edhe mā tepėr mėnija antimohamedane n'Okqidentin e Evropės e, nė 1095, u qit kushtrimi nga ana e papės Urban II pėr tė parėn Kryqzatė (v. fjalorthin). Kjo u nis pėr Orjent vjetėn tjetėr me dy dėrgesa tė veēanta kryqtarėsh njāna mbas tjetrės. E para, prudhė e nė Syrķ, u stėrfar kryekėput pa mbetun asnji me kallzue pėr shokėt. E dyta pat mā shumė fat. Pėrbāhej prej katėr ushtrķsh, t'organizue me mā sė miri e mā sė forti: e para me Lorenas e Gjermanė nėn komandėn e Godefroy (Godėfruą) de Bouillon (dė Bujō)-it; e dyta, me Frźngj verijakė tė komanduem prej dukės sė Normandķs (v.H-1); e treta me Provencalė dhe e katėrta me Normandė t'Italķs (v.H-1) tė komanduem prej Boemondit tė Tarantit e Tankredit. Pushtuen Niqén (Iznik, n'Anadoll), Esedėn e Mesopotamķs (sod Urfa), Tarsin (Tarsos, n'Anadoll), Antjokėn (Antakja, ibid), Askalonin edhe vetė Jerusalemin (1099). Godefroy-u u shpall mbret i Jerusalemit. Pak mā vonė edhe Sidoni (Sajda), Bejruti e Tyri (Sur) ranė nė duer tė tė krishtenvet. Por kėta kot u coptuen pėr me marrė Damaskun. Mbas mbretnķs sė Jerusalemit, u krijuen edhe principat'i Antjokės e kontnķt e Edesės dhe Triplit tė Syrķs (sod i Libanit). U krijue kėshtu nji Orjent latin me systemė feudale si n'Evropėn e asaj kohe.
Nji kryqzatė e dytė (1147-1149) qi kishte nė krye si prinjsa perėndorin e Gjermanķs, Konradin III, dhe mbretin e Francės, Luigjin VII, dėshtoi pėrpara Damaskut, qi s'und e muer as ajo.
Tash kishte ardhun rend'i kundėrsulmit prej anės mohamedane. Qyshė nė 1171, n'Egjipt ishte themelue nji dynastķ myslimane e re. Themeluesi ishte nji ndėr burrat mā tė mėdhaj qi ka pamė Orjenti: Salahedin Ejjubiu, i famshmi Saladin i historķs e i legjendavet mesjetore qi kanė mbėrrīmė kėshtu me kėt'emėn edhe n'Okqident. Ky, nė pak kohė, shtiu nė dorė, posė Egjiptit, edhe gati tė gjithė Asķn Pėrballore e Jemenin. Nė 1187 u dha Latinvet nji dishfatė tė mėndershme nė Hatin (Hitajn) tė Palestinės ndėrmjet Nazarethit e Tiberjadės e u muer Jerusalemin. Okqidenti u trondit e pėrgatiti tė tretėn kryqzatė (1189-1192). E komandojshin Frederiku Mjekėrkuq, perėndor'i Gjermanķs, Filip Augusti (Filip i II) i biri i Luigjit VII e mbret'i Francės, e Rikardi Zźmėrluani, mbret'i Anglķs. Mjekėrkuqi pushtoi Konjėn e mbandej u mbyt nė lumin e Qydnit tė Qiliqķs (n'Anadoll) tue u lamė. Filipi e Rikardi muerėn Akrėn (Aqqa) e bānė paqė me Saladinin pa mujtun me e ēlirue Jeruzalemin. Inglizi (qysh'atėherė !) para se tė nisej pėr ishullin e tij themeloi nji mbretnķ nė Qypėr. Kėshtu mbaroi edhe kryqzat' e tretė.
E katėrta (1202-1204) qe ajo qi pat mā tė madhen rāndsķ pėr Balkanet. Nisun nė komandėn e Baldovinit, konti tė Flandrės, pėr Asķ, gjet nė Venedik nji programė tė re qi s'kishte ē'tė bānte kurrkund me qėllimin e kryqzatavet: Dogje-ja Henrik Dandolo, qi kishte vetėm kujdesin e perėndorķs tregtare e strategjike tė vźndit tė vet, va mbushi mźnden kryqtarvet qi tė vejshin me i ndihmue pėr pushtimin e Zarės nė Dalmatķ. E s'i u desh as me hjekun keq fort pėr tė va mbushun mźnden, mbasi kishte nė dorė nji argument shumė tė fortė pėr ta: anijet. Pa flotėn e Venedikut e kishte tė vėshtirė kryqtarija me mbėrrī mė n'Orjent. Ndėrkaq duel edhe nji rasė shumė tėrhjekse dhe e papritun pėr ambicjen e prinjsavet, qi pajtohej fare bukur edhe me interesat e Venedikut. Perėndorin e Byzancit Isak Āngjėllin (1185-1195) e kishte hjekun i vllai Aleksi III prej thronit e ishte ulun vete mbė tź, e ai po lypte ndihmė prej kryqtarvet. E kėta e harruen atbotė vorrin e Krishtit e u nisėn pėr Konstantinopėl, tė cilėn e pushtuen dhe kthyen nė thron tė vet Isakun (1203), por bashkė me tė birin, Aleksin IV, sepse i vllai, jo veē qi kishte marrė thronin, por edhe e kishte pasė verbue tė dy sysh e burgosun. Mbas gjashtė muejsh, veē, ky rrėzohet prap e mbytet me gjithė tė birin prej Aleksit V Duka. Edhe kėtź e rrėzojnė kryqtarėt mbas pak muejsh dhe shpallin perėnduer t'Orjentit Baldovinin e Flandrės, i cili e dėnoi Aleks Dukėn pėr dekė si gjaksuer tė mbretit tė vet. Kėshtu u krijue Perėndorija Latine e Orjentit qi ka vazhdue 57 vjet. Krenėt tjerė tė kryqtarķs sė katėrt, shokėt e Baldovinit, danė pjesė tjera tė pronavet byzantine qi mujtėn me shtimė nė dorė nė Balkan dhe me kėtė mėnyrė u formuen nė kėtė gjysishull disa shtete tė vogla prap latine. Do ishuj e skela i pėrlau Venediku. N'Anadoll, mbi pronat byzantine qi kishin shpėtue ende nga pushtim'i Selēukidvet, u themeluen dy mbretnķ greke mbė vete me selķ nė Trebizondė e nė Niqé. Ksaj sė fundit do t'i epet mā vonė (1261) me e shtimė nė dorė edhe nji herė kryeqytetin e njimijė vjetve, deri ditėn qi do tė bjerė nė dorė t' Osmanllijvet (1453), e do tė bāhet Istambull, tue i dhānė fund mesjetės e tue hapun epokėn e historķs moderne. Tekst'i ynė na tregon se edhe nė kėt'agonķ tė gjatė pothuej dyqindvjeēare, perėndorija byzantine prap se prap do tė ketė tė bājė me Shqipnķn, qoftė prej Niqeje e Konstantinopli, qoftė nėpėr despotatin e fortė t'Epirit.
Lufta pėr Vźndet e Shźnjta prej anės sė kryqtarivet e zotnuesvet mohamedanė vazhdon deri nė 1270 edhe me katėr fushata tjera: tė pestėn (1219-1221), tė gjashtėn (1228-1229), tė shtatėtėn (1248-1252) e tė tetėtėn (1270). Gjak i madh derdhet prej njānės anė e tjetrės ndėr kėto kaēafytje deshprimi, heroizma sublime tregohen prej tė dy palvet, e ngadhnjimi pėrfundimtar i jet Orjentit. Historjanėt nuk ndalen vetėm mbi dāmin e sakrificat njerzore tė kėtyne pėrleshjeve, por flasin gjān'e gjatė edhe mbi dobķt qi ka pasun njerzija prej sosh: tri bota u njohėn me prova zjarmi shoqe me shoqe, tri qytetnime u trazuen dhe muerėn e dhānė: latin, byzantin e mysliman; e shumė gjāna tė dobishme e muerėn vrullin e pėrparimit prej atyne provave.
(I) Tekst' i ynė e quen Shqipnķ tė mesme qyshė prej bregut tė Matės e deri nė Vlonė. Edhe s' kuptohet me ē'farė kriteri, mbasi Shqipnķn mesjetore s'e shtyn pėrtej maleve tė Himarės. Ndoshta lźn tė nėnkuptueme si Shqipnķ tė Jugės andej e teposhtė, qi e quen tė kolonizueme prej Shqiptarvet po nė mesjetė.
(I-1) "Napolitanė", dmth. mbretnij'e Dy Siqilivet, qi kishte per kryeqytet Naplin.U formua nė 1130 prej Rugjerit II, Kontit tė Madh normand qi sundonte me kėtė titull Siqilķn, Kalabrķn e Apulķn. Dynastija normande vazhdoi deri nė 1194, e u shue me Guljelmin III. Nė kėtė datė, e bija Rugjerit martohet me Henrikun VI Hohenstaufen tė Gjermanķs, e throni i mbretnķs sė Dy Siqilivet i kalon ksaj dynastije, qi e mban deri qi i mbrampi mbret i saj Manfredi vritet (1266) nė betejė tė Beneventit kundra Karlit t'Angjoit, invaduesit frėng tė nxitun e tė pėrkrahun prej papės Urban IV. Themelohet kėshtu me Karlin I dynastij'e Angjovinvet, qi ka pėr tė luejtun nji rol tė madh edhe nė shkenėn e historķs shqiptare. Karli ishte djal'i mbrapėm i mbretit tė Francės, Luigjit VIII e i vllai Luigjit IX tė, tė Shźnjtit. Nji trashigimtar i pafat i Hohenstaufenvet nė mbretnķn napolitane, Konradini (Konradi V i Gjermanķs), u zł gjallė prej Karlit nė bėtejėn e Tagliacozzo-s(1268), dhe u prish prej tij mbas nja motmot burgimi. Karli sillet keq me nėnpushtetasit e vet dhe shkakton Vesprat Siqiljane. Ky emėn historik i āsht ngjitun kryengritjes qi bānė Siqiljanėt nė krejt ishullin me tė kėrsitun kumbonėt e lutjes sė parangrysjes (it .vespro) sė ditės sė hānė tė pashkvet nė 1282 kundra Frźngjvet, tė cilėt i prenė tė tānė kudo. Nxitės i ksaj kryengritjeje qe edhe mbret' i Aragonės Pietri III (1276-1285), i cili pat qźnė martue me Konstancėn, tė bijėn e Manfredit, e pat pėr organizatuer nji fisnik siqiljan tė quejtun Gjon' i Proqidės, mik shumė i dashun i Frederikut II Hohenstaufen, mbret i Napolit (1197) e perėnduer i Gjermanķs (1214-1250), sidhe intim i Manfredit. Kėshtu qi, me Vesprat Siqiljane, ishulli u bā pronė e dynastķs aragoneze e Karlit Angjovin i mbet nė dorė vetėm pjesa kontinentale e mbretnķs. Edhe kjo dynastķ e re qi i afrohet Adrijatikut, siē flet vetė teksti edhe pėr kėtź si pėr Angjovinėt, do tė ketė nji rāndsķ tė posaēme pėr ne, sidomos pėr sa i pėrket kohės sė Skanderbegut. Alfonsi V (1416-1458) pushtoi edhe Napolin (1435), e kėshtu mbretnija e Dy Siqilivet u bā krejt e dynastķs aragoneze. Me dekėn e Alfonsit, kunorėn e Napolit e trashigon Ferdinandi I (1458-1494), e mbas kėtij histori'e Napolit s'ka mā lidhje me Shqipnķn si vźnd e koncept politik.
(J) E njohun si Hohenstaufen ( Hóhenshtaufėn), familje gjermane prej Wurtembergut qi ka dhānė 6 perėndorė: Konrad III (1093-1152, perėnd. 1138), Frederik I Mjekėrkuqi (perėnd.1152-1190), Henrik VI (perėnd.1190-1197 ), Filip'i Svevės ( lindun 1170, dekun 1208), Frederik II (perėnd.1214-1250), Konrad IV (perėnd.1250-1254)
(K) V.I-1
(L) Duket tė ketė qźnė nji zyrtar tyrk pa ndonji rāndsķ, mbasi Shahin'i njohun n'at'epokė (Lala Shahin Pasha), qeveritar'i gjithė viseve tė pushtueme n'Evropė, bejlerbeu i Rumelķs, le qi nuk do tė vente me ruejtun e sundue vetė atė skānj pronash atje, po kishte edhe afro nja njizet vjet qi kishte vdekun.
(M) Kont (Comes) ishte aso kohe nji titull qi u epte Venediku qeveritarve tė vet nė Shqipnķ e jo titull fisnikije, qi princat shqiptarė s'kanė pasun.
(N) Kėto familje sundimtare latine nė Balkan e kanė origjinėn nė kryqzatėn e katėrt (v. H-2).
(O) Dukat'i Athinės sigurisht pėrfshinte sė paku Atikėn; Argolidja kishte pėr kryevźnd qytetin Argos nė Moré, Lakonija Spartėn, Arkadija āsht nji krahinė qėndrore e Morés.
( P) Eubea, mā i madhi ishull i Greqķs mbas Kretės, sod Evveia Andros vjen si nji krahinė qėndrore e Morés.
(Q) Hydra (sod Idhra), nji ishull i vogėl nja 4.000 frymėsh, krejt kolonķ shqiptare qi ruen ende gjuhėn e vjetėr, nė juglindje tė gjysishullit t'Argolides; edhe Spetsja po atje afėr, nė tė hymė tė gjķnit t'Argolides.
(R) Historķn e Skanderbegut e ka shkrue shqip Fan Noli, e Shqiptarėt qi s'kanė pasun ende rasė me e kėndue kanė tash nji botim tė ri tė ksaj vjete (1951).
(S) Bender, nji qytet i Besarabķs; Buda, kryeqytet'i Hungarķs, sod Budapest.
(T) Mustafa Reshid Pasha (1800-1860), 6 herė vezir i madh (sadrazam) i Sulltan Mexhidit. Nė Tyrqķn perėndorake ka qźnė quejtun si krijues i diplomatķs s'asaj mbretnije; burrź Shteti modernist e reformist
(U) Sami Frashėri ka qźnė erudit, por jo poet.
Bilderberg
03-09-2008, 10:49
KAP. III
KRUJA E QARKU I SAJ BĖRTHĀMĖ E SHQIPNĶS MESJETORE 1 (http://kulturserver-hamburg.de/home/shkodra/shkodra/vezhgime_iliro_shqiptare.html#_ftn6)
Nė fund tė kėtij kapitulli kanė pėr t'u botue tekstet deri tash tė panjohun qi i pėrkasin Shqipnķs sė Veriut (A). Njani prej kėtyne āsht nji lejė kalimi prej anės sė Princit Gjon Kastrioti, t'et tė Gjergj Katrijotit a Skanderbegut, lėshuem slavisht nė vjetėn 1420 Ragusanvet e kumtuem prej Prof. Jirečekut, qi e ka gjetun n'arqivė tė Raguzės; tjetri nji dekret privilegjash a venomesh i Mbretit Alfons V (I) (A-1) t'Aragonķs e tė Naplit (1416-1458) dhānė qytetit tė Krujės nė kohė tė Skanderbegut (1457) me vėrtetimin tepėr tė rāndsishėm tė privilegjave tė vjetra byzantine e sėrbe tė kėtij kryevźndi tė maleve tė Shqipnķs verijore: ky u zbulue n'arqivė tė Barcelonės prej Dr. Ludwig Thallóczy-t, drejtuer arqivet.
Kėta dokumenta i pėrkasin shi nj'atyne viseve nė tė cilat emni'i Shqipnķs āsht familjar qyshė prej kohės s'Ilirve tė motshėm e qi andej ky emėn u shtrī larg pėrmbi nji qark tė gjānė qyshė prej gjymsės sė dytė tė mesjetės. Fisi ilir Albanōn, me qytetin'Albanópolis, pėrmźndet ke Ptolomeo nė kohėn perėndorake tė Romės ndėr malet e pjesės perėndimore tė provincės sė Maqedonķs (B) t'asaj pjese qi shtrihej deri ke deti Adrijatik e afėr kufijve jugorė tė provincės fqinjė tė Dalmatķs, e cila pėrfshinte nė Jugė dhe Shkodrėn e Leshėn; pra mū ndėr malet e Krujės. Hahn-i mendon se ky qyteti ' Albanópolis ka qźnė ai i gėrmadhave qi gjinden nė Skorteshe 2 (http://kulturserver-hamburg.de/home/shkodra/shkodra/vezhgime_iliro_shqiptare.html#_ftn7)pėrfund rrānxės perėndimore tė malit tė Krujės e pranė nji katundi tė quejtun Fund Graēe (sl. Gradėcė=kėshtjell). Nė mesjetėn byzantine, kur ajo krahinė i pėrkiste provincės (themės) sė Durrsit, ka kalue nji kohė e gjatė pa lānė gjurma tė sigurta pėrmbi hollsķt e gjeografķs provincore tė bregut t'Adrijatikut. Por nė qv.XI na del emn'i vjetėr i fisit t'Albanvet pėr me shėnue paslindsit e Ilirve tė motshėm qi kishin jetue ndėr ato male dhe malsķt e pėrfshime nė katėrkāndshin ndėrmjet Shkodrės, Durrsit, Ohrit e Prizrenit. Sė pari Mhill Attaleiates nė historķn e kryengritjeve ushtarake plasun nė Durrės prej Maniakvet nė 1042 e prej Vasilakvet nė 1078 pėrmźnd ' Albanoi-t ase 'Arvanītai-t . Anna Komnena shquen nė historķn e t'et, tė Perėndorit Aleks Komnnenos (1081-1118), vźndin “Įrbanon gjatė udhės Durrės-Dibėr me qafa, shtigje malesh e qyteza, dhe popullin e ' Arbįnōn- ase 'Arbanitōnvet. Gjergj Akropoliti, i cili si sundimtar byzantin i ka pamė vetė me sy kėto krahina nė qv.XIII, e quen vźndin me qytetin e Krujės' Įlbanon dhe popullin 'Albanītai, tė cilėt mā vonė te Kantakuzeni et. janė shkrue si ' Albanoķ. Ndėr burime tė shkrueme latinisht, sidomos kishtare, emn'i vźndit āsht shėnue Arbanum e ai i popullit Arbanenses, Albanenses, prej kah mbandej italisht Albanese, Arbanese. Slavisht populli quhej Arėbanasi. Emni Arbanasi kėndohet ndėr poezķ tė vjetra dalmatine sidhe ndėr kāngė popullore te Bogishiqi e Vuka, por sod ndihet vetėm nė Jugė, veēan nė Raguzė e Mal tė Zi, ku Arbanas don me thānė nji Shqiptar katholik. Nė Bullgarķ e nė Serbķ ka hymė me nji formė mā tė re, si Arnaut, Arnautin, nga emni tyrqisht, marrė edhe ky nga greqishtj'e re 'Arvanķtźs. Vźndi 'Arbanon (Įlbanon), Arbanum nė mesjetė quhej slavisht Rabėnė (adj. rabėnėski). Ky emėn āsht krejt i rregullt nga Arbanum, 'Arbanon, me humbjen e zānores sė huej fillimtare ashtu siē āsht bāmė slavisht Rasha nga Arsia, Labin, nga Albona (n'Istrķ), Rab nga Arba (ndėr ishujt e Dalmatķs), Lom nga Almus (nė Bullgarķ) et.
Qi Kruja ka qźnė qźndra e kėtij Arbanumi mesjetar, s'ka pikė dyshimi. Kėta vėrtetohet prej pėrshkrimit tė vźndit tė Anna Komnena, prej deshmķs s'Akropolitit sidhe prej titullit tė Tyrkut Ballabanbeg (B-1), i cili nė 1415 titullohej "suba_a kruiski i rabanski" (subash i Krujės e i Arbnit) dhe sundonte "Krui i arbana_ku zemlio" (Krujėn dhe tokėn shqiptare). Identitet'i vźndit e i peshkopķs s'Arbanumit me atź tė Krujės āsht provue tash vonė nė shėnimet e bukura qi u ka bāmė Marin S. Drinovi mbi letrat e Kryepeshkopit Dhimitėr Chomationos Notitia episcopatuum dhe botuem "Vizantijski Vremenik"(blź I, f.332-340) te Parthej (Hieroclis Synecdemus et Notitiae graecae episcopatuum, Berlin, 1866, f.124-125, 220), hartuem pa dyshim para qv.XI, numron nėn metropolitin e Durrsit 15 peshkopi tė Stephaniakōn afėr Vlonės, Khounaias ndėrmejt Durrsit e maleve t'anės perėndimore tė luginės sė Matės tė Krlon'Elissóū (Lissus, tash Leshja) tė Diokleķas nė Doklén romake ase qarkun e saj tė Skodrōn (Shkodra) tė Dribįstou, Palįthōn tė Glabinķtzas (Glavėnica nė Visio tė Danielit ) afėr Vlonės tė Aulōneķas, tė Aukinķdōn -jo Lychnidos, por Olcinium, Dulcigno , nė sėrbishten e vjetėr Dėcinė t'Antibįreōs (Tivari, ku qyshė prej qv.XI kishte nji kryepeshkopķ katholike), tė Tsernķkou (ndoshta nė krahinėn e soēme tė Ēermėnikės), tė Poulcheropóleōs (ndoshta Bźlgrad, tash Berat) tė Graditzķou (Gradėcė, Byllis'i moēėm nė lindje tė Vlonės, gėrmadhat e tė cilit gjinden afėr fshatit Gradica). Arbanumi kėtu mungon, e arsyeja āsht se shkonte nėn peshkopin e Krujės- Kroaķ. Simbas Farlatit e Coletit n'Illyricum sacrum VII, peshkopėt e Arbanumit gjinden tė mvarun nga kisha katholike e Tivarit vetėm prej qv.XII, madje āsht pretendue se nė qv.XIII ka pasun nė tė njājtin djoqez t' "Albanensis" dy peshkopė, nji latin e nji grek, gjā qi pa tjetėr āsht keqmarrveshtje. Farlati njeh peshkopė tė veēantė nė Krujė, bashkė me ata t'Arbanumit, vetėm tue fillue prej vjetės 1286, dhe shton se mbas pushtimit tė Krujės prej Tyrqvet titujt peshkop i Krujės e peshkop i Albanensis u shkrinė pėrsėri bashkė .
Nė qv.XII-XIII edhe krahin'e Pultit (Polatum, slavisht Pilot) i pėrkiste Arbanumit. Nji peshkop i Pelįthōn-it nė Notit. Episc. pėrmźndet qyshė nė 877 nėn metropolitin grek tė Durrsit, por qyshė nė qv.XI gjindej nėn kryepeshkopin latin tė Tivarit. Polatum-i ase Pilot-i ishte shumė mā i madh se Pulat-i (Pulti) i sodshėm; ai pėrfshinte gjithė malsķn gjatė udhės ndėrmjet Shkodrės e Prizrenit. Princ'i fuqishėm shqiptar Karl Topija, qi nė mbishkrimin trigjuhėsh tė vjetės 1381 nė monastir tė Shėn Gjonit afėr Elbasanit quhet aśthéntźs pįsźs chōras'Albįnon-princeps in Albania dhe gospodinė rabanėski, zotnonte edhe krahinėn e sodshme t'Elbasanit. Edhe mbas dokumentavet napolitanė familj'e Topis nė 1338 ishte e zonj'e tānė dheut prej ujit tė Matės ( Maet, te Makushevi shkruem Amaet pėr a Maet-ke Matja) e te lum'i Shkumbīnit (quejtun kėshtu prej emnit tė qytetit tė motshėm Scampa; lumi thirrej heret Genusus, nė mesjetė Vrego , nė veprėn e Muzaqit Scombino, nė qv.XVI Scumbino nga scampinum ).N'emnin e Matės a-ja shpesh herė na del, si kėtu, e zgjatun me zānor e ase, si nė traktatin ndėrmjet Mbretit sėrb Urosh II Milutin e Karlit Valois, me nji ha (Mahat). Ndryshe ź Mįtź, te Grekėt, na Mati sėrbisht ( C ).
Kėshtu pra krejt krahina qi fillon prej "Alpevet Shqiptare" ndėrmjet lumejve tė Limit e Drīnit e shkon deri ke malet nė jugė t'Elbasanit āsht Arbanum. Emn'i Shqipnķs dalkadalė rritet e i kapėrcen kufijt e ngushtė tė ksaj krahine. Bregu linduer i detit Adrijatik shumė kohė dahej ndėrmjet Sklavonķs (Hėrvatķs, Dalamatķs, mbretnķs sėrbe) e Romanķs. Romanija ishte emni qi pėrdorej motķt rėndom prej Arabvet, Italjanvet, Slavėvet e tjerve pėr tė tānė perėndorķn romake tė Lindjes e ndėr dokumenta raguzanė ende nė 1280 Durrsi e nė 1310 Vlona (kjo me tė vėrtetėn ishte aso kohe nėn zotnimin byzantin) u pėrfshijshin nė tė. Mā vonė emn'i Romanķs vjen tue u mbėrrudhun kah Greqija e ai i Shqipnķs tue u shtrimė edhe mbi breg tė detit. Toka e Angjovinve tė Naplit rreth Durrsit prej vjetės 1272 e mbrapa quhej zyrtarisht gjithmonė "regnum Albaniae". Qyshė kah fund'i i qv. XIV emn'i Shqipnķs shtyhet kah Veriu; ndėr akte raguzane nė 1386 "Shėn Shirgji i Shqipnķs" ( S.Sergium de Albania) nė breg tė Buenės, nė 1429 Tivari, nė 1430 deri Lushtica afėr Katorrit e nė 1433 Podgorica et. pėrmźnden tė pėrfshime nė Shqipnķ. Nji pėrshkrim i bāmė afrisht aty kah 1570-a (Starine, b.12, f. 193) e kufizon Shqipnķn prej Ulqini deri nė Vlonė e ke malet e Himarės. Āsht nji gjā e dijtun qi edhe krahin' e Katorrit si nėn Venedikun ashtu edhe nėn Francėn kohėn e Napoljonit I e para 1848-s nėn Austrķn āsht quejtun Albanķ. Sod emn'i Shqipnķs ka mā fort nji kuptim ethnografik me nji gjānsķ shumė tė madhe, por tė papėrcaktueme, sidomos kah an'e pėrmbrźndshme e mā tepėr kah Juga.
Kruja qėndron ndėr malet ndėrmjet Elbasanit, Matės e Ishmit (shėnuem prej Raguzanvet nė qv.XIV-XV Isamo, Yssamo, Dyssamum), simbas kartavet ushtarake t'Austris 604 m.nalt, por nga Lindja e Juglindja e shtrueme prej majash mā tė nalta. Ndėrtuem mbi nji shkāmb tė pėrpjetėt, mā tė shumtėn thik, qi vetėm kah Perėndimi pėrviret mā āmbėl, me kroje tė plotujshme mbrźnda fortifikatavet, ndėr qv.XVI e XVII ishte e njohun gati si e papushtueshme, "piazza fortissima et inespugnabile", siē e pėrshkruen Bolizza nga Katorri. Nė 1553 Gjustiniani prej Venediku pėrshkruen pozitėn e naltė, "nel mezzo una fontana freschissima, ch'ė cosa maravigliosa" (C-1) dhe pamjen e plotbukurishme; shihen malet e Katorrit e tė Tivarit, dheu i Shkodrės, i Ulqinit, i Leshės, i Durrsit, i Tiranės, i Petrelės, mal'i Tomorrit dhe nė perėndim nji pjesė e madhe e detit Adrijatik. Nji pėrshkrim i vjetėr prej qv.XVI thotė se Kruja qėndron "sotto un alto monte, ma sopra un dirupo di sasso vivo" ( "nėn nji mal tė naltė, por mbi nji shkāmb tė thatė."), e forcueme me mure tė hershme, e pajosun me "fontane vive" ( "kroj qi s'mźjnė") se nė medis tė qytezės ishte nji "taverna" e mbrźnda ksaj nji gurrė, ujėt e sė cilės mbandej rridhte jashtė nė qytet e mujte me sjellė mullīj; se pozitėn e kishte tė bukur, ajrin tė mirė e qi ishte e pasun pėr drś, voj, drithna e mish nga rrethi. Prej qv. XIX ka pėrshkrime te Zef Müller-i mjek nga Praga (Albanien, Rumelien et., f.72) e te Konsull Hahn-i (Albanische Studien I, 87). Muret e forta e tė nxime rreth e pėrqark me tabe rrumbullake u shźmbėn nė 1832 mbas shtypjes sė kryengritjes sė Mahmut Pashė Bushatit (D). Herėt tė krishtźnėt mund tė hyjshin mbrźnda vetėm ditėn e tue vu primė mohamedanėt; natėn po tė shkilshin nė Krujė (dmth. mbrźnda kalįs- Pėrkthyesi) dėnoheshin me vdekje. Nji rrugė pazari e ngushtė, ku burojshin krojna tė fortė, tė ēon nė kalį, nė tė cilėn, simbas Hahnit, u gjindshin 80 shtėpķ tė vorfnish myslimanė, ndonji xhamķ e nji kullė sahati; poshtė rreth e rrotull kalįs, tė dame ndėr lagje, nja 700 shtėpķ. [Pėrshkrimi mā i voni i Krujės āsht ai i Ippen-it, botuem nė 1902 nė Glasnik tė Bosnes, f.190 e tutje, dhe nė 1907 ke blźni 10, f.59-65 i Wiss. Mitteilungen aus Bosnien, me 12 fotografķ].
Emni i vjen prej krojnash. Byzantinėt e shkruejshin Kroaķ nė formė shumsi. Banorėt quheshin Kroitėn. Trajta latine e emnit tė qytetit ishte Croia ase Cruia (E). Gjinden edhe me emnėn Oppidum Croarum (Qytez'e Krutanvet). Mā tė parėn herė e gjźjmė tė pėrmźndun ndėr akte kishtare. Peshkop'i Krujės mungon ndėr lajmet e vjetra tė peshkopivet greke nėn metropolitėt e Durrsit, dhe del mbandej nė fillim tė qv.XIII nė korrespondencėn e kryepeshkopit t'Ohrit Dhimitėr Chomatianos. Privilegjet e dhāna prej perėndorvet byzantinė, pėr tė cilat bāhet fjalė nė konfirmimin e mbretit Alfons, fillojnė me Manuel Komnenin (1147-1180), i cili ndėr lufta tė tija āsht ndalun edhe nė Shqipnķ. Qyshė nė qv.XII-XIII, Kruja ishte selķ dynastash shqiptarė qi sundojshin Shqipnķn. Akropoliti pėrmźnd nė historķn e luftave tė Perėndorit Gjon Dukas Vatatzes me Despotin Mhill II t'Epirit "tņ'en tō Albanō phrourion tas Kroas" ( .....qytez'e Krujės n'Arbni"). Ndėr privilegjat e qytetit ka pasun dekrete tė kėtij perėndori, qi prej pėrkthyesvet latinė quhet Gjon Dux, dhānė kur u bā i zot'i kėtyne viseve me traktatin e Larisės nė 1252, e gjithashtu tė tė birit, Perėndorit Theodor Laskaris II (1254-1258), nėn mbretnķmin e tė cilit Despoti Mhill II pat nxitun "Albanītai-t" me ēue krye kundra Grekve tė Niqés dhe pėr do kohė pat mbėrrīmė me i a hjekun kundrėshtarit tė vet kėto vise. Kėto luftime ndėrmjet Grekvet tė Nartės e atyne tė Niqés u bānė shkak me u futun mbrźnda Frankėt si beslidhės tė despotit (F). Kruja qe pushtue prej 1272- 1278 prej trupave tė Mbretit Karli I t' Angjovinvet. Ky ka qźnė kulm'i zotnimit napolitan nė Shqipnķ. Mbas prishjes sė madhe qi patėn Napolitanėt afėr Beratit, Kruja u pushtue pėrsri nė 1280 prej Byzantinvet. Prej ksaj kohe rrjedh privilegja e qytetit nga an' e Perėndorit Mhill Paleolog, vdekun nė 1282. Kjo privilegjė u vėrtetue mbandej edhe prej tė birit, Perėndorit Andronik II (1282-1328) me dekretin qi ka mbrźnda tānsisht dokument'i ynė tė pėrkthyem nė gjuhė latine tė datuem nė tetuer tė tė dytit indikcjon; pra, sikur tė jetė dhānė dekreti shpejt mbas hypjes sė dhānsit nė thron, data bie nė vjetėn 1288-1289 (6797 = 1 shtatuer 1288-31 gusht 1289); e dyta vjetė e cyklit t'indikcjonit kthen mbasandej nėn sundimin e gjatė tė kėtij perėndori, sido qi tė jetė, edhe dy herė nė 1303-1304 e 1318-1319. Androniku III (1328-1341) qe mā i mbrapmi perėnduer byzantin qi ka zotnue tokat shqiptare e qi siē e kanė pėrshkrue hollsisht Kantakuzeni e Niqefor Gregoras-i ndėr luftat e tija ka qźnė atje edhe personalisht.
Trashigimtarė tė Byzantinvet u bānė Sėrbt. Stefan Dushani i vėrtetoi si mbret edhe ai privilegjat e Krujės nė qershuer tė vjetės 1343. Data ka nji rāndsķ pėr kronologjķn e asaj kohe. Stefan'i Sėrbvet mbas vdekės s'Andronikut III pat lidhun besė me antiperėndorin Gjon Kantakuzenos qi nė 1342 qe arratisun nė Sėrbķ. Por beslidhsit u danė qyshė nė verė tė 1343-s, mbasi Sėrbt, tue pasė pushtue njānin mbas tjetrit tė gjitha qytetet e Maqedonķs, s'kishin mā nevojė me e mbajtun atė beslidhje. Na shohim nė dokumentin e pėrmźndun qi Stefani njikohsisht kishte pushtue edhe qytetet e Shqipnķs sė Veriut tė sunduem prej Grekvet e i kishte ardhun rendi Shqipnķs sė Mesme. Nė 1345 e 1346 ai merr Kosturin, Beratin dhe Kaninėn me gjithė Vlonėn. Krali sėrb gjithkund i nxitte Shqiptarėt kundra Grekvet. Qyshė nga fund'i shekullit XIII kishte fillue ndėr banorėt e malsive tė Shqipnķs nji lėvizje zgjānimi kah fushat qi ishin shkretue e shpopullue prej shumė luftimesh tė zhvillueme ndėrmjet katėr zotnuesve tė vźndit: perėndorvet byzantinė, despotve t'Epirit, Angjovinve tė Naplit dhe Sėrbvet. Kurse popullsija blegtorake e malevet pėrkundrazi ishte shtue, dhe sė pari u shtri nji herė kah zonat e qyteteve, por mā vonė edhe kah Greqija e Veriut, mā parė e mā dalė kah Thesalija. Fisniku Mhill Gabrielopulos u premtonte nė 1342 arhondve tė Fanarit afėr Trikalės nė Thesalķ, se as ai vetė as trashigimtarėt e tij s'do tė vėndosnin Shqiptarė ndėr zonat e qytetevet.
Nji letėr e Marino Sanudos nė 1325 pėrshkruen tfillueshėm zbritjen e Shqiptarvet prej malesh kah fushat e Thesalķs tė shkretueme n'anarki e ndėr luftat e Katalonvet. Gjithashtu nė 1330 e mbrapa patėn vuejtun zonat e qyteteve tė Beratit, Kaninės e Vlonės prej barijve e endacakvet malsorė, gjā qi e shtyni perėndorin Andronik III me u nisun kundra sish me nji ushtrķ tė komandueme prej tij vetė pėr me u dhānė nji shuplakė tė ndieshme. Mbas ksaj dacke tė fortė Grekė e Shqiptarė mbetėn ballė pėr ballė anmiq, gjā kjo qi va lehtoi shumė Sėrbvet veprimet e tyne. Kur Car Stefani pushtoi nė 1348 Epirin e Thesalķn, krenėt e trupave shqiptare u vėndosėn deri nė Jugė tė tokės epirote, deri atėherė greke, mbi pronat e arhondvet e tė pronarvet feudalė. Trupat e kryekomandantit sėrb Preljub, i cili qe shtymė deri te qyteza e Pteleonit, aso kohe venecjane, qi gjindej nė tė dalė tė gjīnit tė Volo-s pėrballė Negropontes, qenė shėnue nė 1350 prej Venedikasvet si"Albanenses". Privilegja e Krujės, lėshuem prej Stefan Dushanit dhe pėrsritun nė dekretin e mbretit Alfons, tregon se si ka dijtun pushtuesi sėrb me e bāmė pėr vete menjiherė parķn e Shqipnķs me akte dhuntije.
Kur ra mbretnija sėrbe, Krujėn e shohim nėn zotnim tė Karlit tė Topķs, mā tė fuqishmit dynast shqiptar mbas 1360-s. Nė 1329 banonte n'atė qytezė e bija Lena me tė shoqin qi ishte nji patric Venediku, Mark Barbarigo, nji "rebellis" i vendit tė vet qi aso kohe kishte pushtue Durrsin. Barbarigo nė 1394 qe bāmė vasal i Tyrqķs, por nė fund tė fundit shkoi e mbaroi nė Venedik i burgosun. Nė Krujė i a zū vźndin nji burrė i dytė i Lenė Topķs, Kostandini, i biri Gjergj Balshės e i Theodorės. Ky Kostandin, qi kishte edhe Skurajt tė vett, qe premė nė Durrės nuk dihet se pse, prej Venedikasve nė 1402. Nė 1403 Kruja gjindet nėn zotnimin e kontit Niketa Topija, i cili qe detyrue me vūmė flamurin e Sh. Markut dhe pėr gjithė vjetė ditėn e Shėn Mhillit me i ēue sundimtarit venecjan tė Durrsit dy falkoj (austures). Mbas vdekės sė Niketės nė 1415 Krujėn e sundonte nji qeveritar i Tyrqķs, Ballabanbegu, "Subash i Krujės e i Raban-it", ndėrsa fqījt mā t'afrit tė Gjon Kastriotit ishin pushtue edhe ata.
Emn' i Krujės u bā i njohun e i famshėm nė tė gjithė Evropėn nė kohėn e Gjergj Kastrijotit a Skanderbegut (1444-1468). Tri herė kanė dalė Sulltanėt e Tyrqķs vetė nė luftė pėr pushtimin e ksaj qyteze shkāmbi tė Shqipnķs e tė tri herėt kot: sė pari Murati II e mbasandej Mehmeti II. Mbas vdekės sė Skanderbegut Krujėn e ruejti nji garnizon venecjan, por edhe ky, mbas nji proje kreshnike, u shtrėngue me i dorzue Sulltan Mehmetit II vetė ēelsat e qytezės nė 1478. Qyshė atėherė Kruja mbet, si "Ak-Hisar" (e drejta Akēa Hisar-Pėrkthyesi), nji fortesė e rāndsishme e Tyrqķs nė Perėndim nėn urdhnat e sanxhakbegut t'Ohrit.
Nė 1453 Skanderbegu pat hymė nėn hijen e mbretit Alfons. Ky vėrtetoi nė Napėl me 19 prill 1457 privilegjat e "bashkķs sė qytezės sė Krutanvet" (universitas oppidi Croarum). Nė kėt'akt Skanderbegu s'pėrmźndet fare; pėrmźnden vetėm peshkopi, kleri, bashkija (communitas) dhe "homines" ( burra, mashkuj") tė qytetit. Nė tekst kumtohen dy privilegja, dhānė "ab antiquis imperatoribus". Mū nė krye tė qytetarvet pėrmźnden kishtarėt e fisnikėt. Banorėt e qytezės zotnojnė vėneshta, ara, ullīshta e tė drejta me gjuejtun peshk, kanė bulq (colonos sive agricolas), por pasunija kryesore e tyne janė kullota dimnore, nga tė cilat 19 copė tė shėnueme emėn pėr emėn. Ke dyert e qytetit Krutanėt ishin tė falun prej ēdo pagese drush e prej ēdo angarije tjetėr si nė tė hymė ashtu nė tė dalė. Gjithashtu edhe nė qytetin e Durrsit ata ishin tė lirė me marr'e me dhanė pa kurrfarė taksash doganore, prap siē kishin qźnė mėsue heret para se tė biente kjo skelė kryesore e Shqipnķs nė dorė tė Napolitanvet e mā vonė tė Venecjanvet. Sundimtarėt e provincės e financjerėt, sidhe komandantat, kėshtjelltarėt e rojtarėt e qytezės kishin porosķ tė forta me u dalė zot tė drejtave tė Krutanvet.
Pėrsa u pėrket familjeve tė fuqishme tė vźndit, lajmet mā tė parat mbi to gjinden nė korrespondencėn e Kryepeshkopit Dhimitėr Chomatianos. Si mā i pari dynast i Shqipnķs sė Veriut del nė qv. XII nji Progon, shqiptar me nji emėn kombtar tė njohun mirė: Progonė ndėr dokumentat e Deēanit, shpesh Progano ndėr akte venecjane. Ky emėn ka qźnė kuptue keq prej botuesve tė korrespondencės (sė sipėrpėrmźndun) pėr shkak tė pėrgjasķs me fjalėn greqishte prógonos= parardhės e prandej edhe shtypun me shkrolėn e parė tė vogėl. Djelmt e Progonit kanė qźnė arhondėt e parė Gjini e Mitri. Ky i fundit njihet prej dokumentash papnorė (1208-1209) si "arbanensis princeps, judex Albanorum" ("princ shqiptar, sundues i Arbnorvet") nji kundrėshtar i Venedikasvet, tė cilėt aso kohe zotnojshin Durrsin. E shoqja Komnena ishte nji e bija e Zhupanit tė Madh (mā vonė i pari mbret sėrb i konorzuem), Stefanit tė Sėrbķs, dhe i Evdoqes qi ishte e bija e Perėndorit Aleks III. Mā vonė vjen pėr kėtė vźnd nji perjodė zotnimi qi trashigohet me anėn e femnavet. Mbas vdekės sė Mitrit sundon nė Shqipnķ, nėn Despotķn e Epirit (mbandej perėnduer) Theodorin, sevastos-i Gregor Kamona, qi qe martue me tė vén e Mitrit, krejt nė kundrėshtim me ligjėt kishtare, tue qźnė se e para grue e tij ka pasė qźnė e bija e Gjinit, vllait tė Mitrit. Nė 1253 bāhet zotnues i Shqipnķs nji Golem, i martuem me tė bijėn e Komnenės sėrbe, simbas Drinovit, ase me nji gjinķ tė Perėndoreshės Irene, simbas Akropolitit (G).
Nė qv.XIV dera qi ka sundue mbi kėtė vźnd malsuer ka qėnė ajo e Topķs. Kastrijotėt fillojnė me u pėrmźndun vetėm mā vonė. Ke Spandugino dhe Muzaqi ka gojdhāna pėr nji origjinė sėrbe tė kėtyne tė fundit. Por emni Kastriótźs āsht pa dyshim greqisht, prej nji vźndi Kastrķon. Elementat greqisht ndėr emna familjesh fisnike tė Shqipnķs, po tė merret parasysh zotnimi byzantin shumė shekujsh, s'janė aspak nji gjā e jashtazakonshme.
Tė parėn gjurmė tė familjes sė Kastrijotvet e gjźjmė n'Oborrin e dynastėve slavė tė Vlonės, tė cilėt pėrmźnden prej vjetės 1350 e deri nė 1417. Mā i par'i kėtyne dynastve qi e ka pasun selķn nė Vlonė ka qźnė i kunati Carit Stefan Dushan, i vllai sė shoqes Jelena, Despoti Gjon Komnenos Asźn (1350-1363), qi ishte edhe i vllai Carit bullgar Gjon Aleksandrit; mbas atij vjen nji farefis i vet, ase ndoshta vetė i biri, nji Aleksandėr (1366-1368). Nė betimin e kėtij tė fundit, "gospodin Kaninź i Avlonu" (Zotnķ i Kaninės e i Vlonės), si qytetar nderi i Raguzės (brat od komuna dubrovačkoga) figurojnė ndėr deshmitarėt mu nė krye "Prodan vojvoda i Nikleu_ kefalija vavlonski, Branilo i kefalija kaninski Kastrijot". Pra mā i moēmi Kastrijot ka qźnė vetėm nji nėpunės, komandant qyteze nė Kanninė afėr Vlonės. Gėrmadhat e ksaj qyteze prej tre podash ( mā i nalti 379 metra pėrmbi det) janė gjallė edhe sod nė juglindje tė Vlonės. Simbas tekstit Branilo gjįn tė jetė emn'i Kastrijotit, siē e ka kuptue Hopfi (H). Mā vonė Kastrijotvet va ndjejmė zānin nė Shqipnķ tė Veriut. Mā sė miri e pėrshkruen fillimin e ksaj dynastije Despot Muzaqi: "Sappiate, com' l'avo del Signor Scanderbeg se chiamņ Signor Paulo Castrioto e non hebbe pił de due casali, nominati Signa ( mbas Hahnit fshati Sinj'e Epėr e Sinj'e Poshtėr nė Mat) e Gardi-ipostesi (Gardhi i Poshtėri? Pėrkthyesi)" (Hopf, Chroniques greco-romanes inédites, f.301).I biri Palit Gjoni "se fece Signor della Matia" (ib., f. 298, 301). I biri Gjonit Skanderbegu "dopo che recuperņ la Matia, stato paterno, s'insignorķ della cittą de Croia, ch'il padre non l'hebbe" (f. 299) "fu Signore non solum della Matia, ma si fe Signore de Croia, de Dibra, de Birina (Brinje nė Mat) cioė de Randisia, Tomorista e Misia e lo paese de Guonimi (pa dyshim, tė familjes Jonima, kr. Ruvarac n' Archiv, 17, f. 564) insino alla Marina" ( f. 298-299). Hopfi, Hahni e Maku_evi kanė bāmė nji ngatrrim nė gjenalogjķ tue shtimė nė familjen e Kastrijotvet nji Konstandin tė Krujės qi, sikurse u dėftye mā nalt, ka qźnė nji i Balshaj; pra jo nji vlla i Gjon Kastrijotit e aqė mā pak Pal Kastrijoti me tė cilin e identifikon Hahni.
Gjon Kastrijoti (Ivanus Castrioti, siē e shėnojnė bashkėkohsat) āsht i njohun mirė prej dokumentave t'asaj kohe. Qyshė nė 1407 ai thirret "dominum satis potens in partibus Albanie" (zotnķ mjaft i fuqishėm nder krahina tė Shqypnķs, ase ma mirė t'Arbnķt.). U qe shtrue Venediskavet, qi aso kohe zotnojshin Durrsin, Leshėn e Shkodrėn. Me 3 prill 1407 senat'i Venedikut, mbas nji shkrese qi kishte prej kėtij princi shqiptar, vėndos me hymė fjalmirė pėr tź pranė papės. Peshkop'i Leshės pat dashun me "occupare duodecim de ecclesiis episcopatus Albanie et illas nititur semovere ab ipso episcopatu Albanie et unire atque reducere sub episcopatu suo".(me zaptue 12 prej kishėsh t'ipeshkvijės s'Arbnķt e kto (kishė) orvatet (rropatet) me i shkputė prej (asaj) ipeshkvijės s'Arbnķt e me bashkue e me i kthye nėn ipeshkvijėn e vet.) Gjon Kastrijoti protestoi kundra ksaj gjāje tue thānė se kėto kisha i pėrkitshin peshkopit tė Shqipnķs qyshė 800 vjet parandej e se, po t'i u hiqshin, kėta do tė shkaktonte nji "maximus tumultus et dissensio inter ecclesias interque nobiles et omnes alios de contracta illa"(poterė e madhe e dasķ ndermjet kishave e ndermjet bujarvet e ndermjet tanė per ata shka kje ujdisė.) Ky akt ka nji rāndsķ tė madhe pėr historķn e peshkopķs sė Shqipnķs; "episcopatus Albanie" qi nė fillim tė qv. XV datonte tė drejtat e zotnimit tė vet deri 800 vjet parandej, nė kohėn e Perėndorit Mauricius ase Phokas, s'āsht kurrgjā tjetėr veēse peshkopija e Kroōn-it tė burimevet greke, tashmā patjetėr nėn zotnim tė katholiqvet. Qyshė me 21 mars 1413 Gjoni ishte qytetar i Raguzės, mbas vėndimit tė Consilium Rogatorum-it " de acceptando dominum Iuanum Castriot in ciuem et vicinum nostrum, cum omnibus priuilegiis et immnitatibus cum quibus accipiuntur aliķ ciues facti per gratiam" (mbi pranimin e zotit Gjon Kastriot si qytetas e si shefitar t'onin me tė gjitha privilegjet e imunitetet, qi u epen qytetarvet nderi.) ( Libri Reformationum 1412-1414 n'arqivė tė Raguzės).
Shpejt mbandej Gjonit i u desh me i shtrue sypranķs tyrke; nė 1416 bāhet edhe ai vasal i Tyrqķs si Balshė Strācimiroviqi, Koja, Bitri, Jonima e komandanti tyrk i qytezės sė Krujės (capitaneus castri Croye). Qyshė nė 1410 ankohej ambashator'i tij nė Venedik sepse "ipsum esse astrictum a Turchis et habere proprium natum in obsidem apud eos et quotidie infestari, ut ipsos Turchos permittat per passus et loca sua descendere ad territoria et loca nostra dominationi subjecta"(ai āsht i shtrėnguem nga Tyrqt me pasun djalin e vet peng ndėr ta e pėr ditė āsht nxitun tė lejojė Tyrqt me kalue nėper shtigje e vende tė tija e me zdrypėn ndėr krahina e tokė qi janė nen sundim t'onė.). Gjatė luftimevet kundra Balshės u pėrpoqėn shumė Venedikasit pėr t'a sjellė Gjonin kah an'e tyne si beslidhės. E para ofertė qi u pat bāmė ky nė 1411 pėr t'u lidhun me ta kėrkonte prej sish nji ndihmė tė pėrvjetēme njimijė dukatsh e premtonte me vūmė kundra Balshės e ēdo anmiku tjetėr tė Venedikut nė Shqipnķ "equos trecentos Turchorum et equos due mille de suis et plures, si plures erunt necessarii".(300 kual tė Tyrqvet dhe 2 mi kual prej tė vetėsh e ma tepėr, po kje nevoja.). Fuqija e madhe e kalorķs qi mund tė ngrźnte mbė kāmbė Gjoni tregon nji gjānsi tė madhe tė tokės sė tij. Marrveshtjet u pezulluen e i filluen disa herė risht. Por kur mbas vdekės sė Balshės nė 1421 Despoti Stefan Lazareviq i Sėrbķs u fut nė krahinėn e Shkodrės si trashigimtar i Balshajvet pėr me luftue kundra Venecjanvet, Gjoni hyni nė marrveshtje me Sėrbt tue dėrgue tė birin ke despoti, veēse pa kėputun fillin as me republikėn e Sh. Markut. Nji ambashator i Venedikut, Andrea Marcello, udhtonte tinzisht, i veshun si tregtar, pėr Lesh me dhuntina pėr t'a fitue prap Gjonin pėr vete. Prej udhzimevet qi kishte me datėn 28 kallnuer 1423, shihet se Gjoni kėrkonte nga Venecjanėt "illum honorem, quem habuit comes Nicheta" (njatė nderim qi pati konti Niketa Topija.). Ambashatori venecjan e vźnte nė beft Gjonin mbi rreziqet qi i kėrcnoheshin atij e tjerve "domini" pėr vźndet e tyne, "si dictus dominus despotus dominaretur in partibus illis" (po kje se zoti despot zotnon nder ato krahina.), nė rasė qi trupat e Gjonit u gjindshin vėrtet nė fushimin e despotit pėrpara Shkodrės, ai duhej t'i tėrhiqte mbrapėsht. Po atė vjetė, veē, Sėrbija e Venediku u ndreqėn e bāmė paqė.
Nė maj 1426 Gjoni u lutej Raguzanvet qi t'i dėrgojshin nji mjek e senati ēoi e pyeti mjekun e qytetit Mjeshtėr Tomės "si contentus est ire ad Castriotum" (po kje kondend me shkue te Kastriota). Aso kohe (1424-1425) Venecjanėt patėn kėrkue nga Gjoni qi " destriu faciat omnes salinas, quas fieri facit" (t'urdhnojė me rrenue tė gjitha kryporet, qi pat lanė me ba.)kryporet e detit diku atje afėr Leshės. Mjerisht "capitula"-t e tė dėrguemve tė tij nė Venedik ndėrmjet 1428-s e 1433-s njihen vetėm nga shėnimet e shkurtna tė regjistravet, mbasi vetė librat e senatit pėr 1422-1440-n nuk janė ruejtun. Nė korrik tė 1428-s Gjoni i lutej Venedikut me anėn e Ambashatorit tė vet Dom Mitrit qi mos t'a quente pėrgjegjės nė qe se i biri Gjergji (Skanderbegu), qi ishte bāmė mysliman.
....fund....
Mundesuar nga vBulletin Versioni 4.2.5 Copyright © 2017 vBulletin Solutions, Inc. All rights
eng_Latn nob_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk nob_Latn unk als_Latn als_Latn knc_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hun_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ces_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn unk hun_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hant