als_Latn lit_Latn uzn_Latn
View Full Version : Fan Noli
Emri i Fan Nolit, Theofan Stilian Noli, ėshtė lidhur me gjithė kulturėn e re shqiptare tė shekullit tonė. Pėr fat tė keq si shume artistė tė mėdhenj shqiptare, ai lindi dhe vdiq larg atdheu. Por midis kėtyre dy datave zemra e tij e madhe rrahu vetėm pėr Shqipėrinė, shpirti i tij krijoi gjėra madhėshtore qė e lartėsuan dinjitetin e shqiptarit, kurse nė veprimtarinė energjike tė pėrditshme iu pėrkushtua pavarėsisė e tėrėsisė tokėsore tė atdheut dhe sidomos demokratizimit tė jetės shqiptare.
Vendlindja, Ibrik-tepeja ose Qyteza, njė fshat shqiptar nė Traki, afėr Adrianopojės, si dhe disa fshatra tė tjera afėr tij ishin pėr Nolin nga mėnyra e jetesės, zakonet e temperamenti, si njė copėz e shkėputur nga Shqipėria. Aty shpirti i tij thithi tė pastėr botėn shqiptare, kulturėn e gjerė popullore, mori informacionin e parė pėr historinė e Shqipėrisė e jetėn e kryetrimit Skėnderbe. Pasi kreu nė greqisht shkollėn fillore dhe gjimnazin, nė vitin 1900, nė moshėn 18 vjeēare, ai u largua nga vendlindja pėr tė mos u kthyer dot mė dhe shkoi nė Athinė.
Nė gjimnazin grek ai ishte njohur me letėrsinė antike greke, me letėsinė evropiane e sidomos me veprėn e Shekspiri.
Kjo gjė i kishte ngjallur atij dėshirėn pėr ta zgjeruar kulturen e vet, dėshirė qė mbeti e zjarrtė nė shpirtin e tij deri sa vdiq. Kėshtu ky djalosh i ri , me interesa tė gjera, shėndetlig, por i guximshėm e me njė intuitė tė zhvilluar, i hyri rrugės sė studimeve, qė pėr tė ishte mjaft e vėshtirė, sepse i mungonin mjetet financiare. Pikėrisht prej kėsaj mungese ai shpejt i ndėrpreu ato, tė cilat do tė mund t'i vazhdonte shumė mė vonė, nė njė moshė tė madhe. (Vetėm me 1912 ai kreu studimet e larta dhe u diplomua per arte , kurse mė pas nė moshėn 55-vjeēare, mbaroi konservatorin, dhe nė moshėn 63-vjeēare mori doktoratėn e filozofisė pėr histori). Pėr tė siguruar jetesėn hyri nė njė shoqėri tramvajesh e me pas si sufler nė njė teater. Herė-herė luante edhe ndonjė rol tė vogėl , por puna nė teater nuk i vleu mė tepėr, sepse e nxiti tė shkruante dramėn "Zgjimi", nė greqisht, (e cila u ndalua tė shfaqej sepse aludonte pėr lėvizjen shqiptare pėr liri), dhe me vonė dramėn nė shqip "Izraelitė e filistinė". Mė 1903 shkoi nė Egjipt ku punoi pėr dy vjet si mėsues. Gjatė kėsaj kohe ai u njoh me patriotė tė shquar tė kolonisė shqiptare tė Egjiptit: Thanas Tashkon e Jani Vruhon, tė cilėt luajtėn njė rol tė rėndėsishėm pėr drejtimin qė do tė merrte jeta e Fan Nolit. Ata e lidhėn atė me lėvizjen patriotike shqiptare edhe ai po nė kėtė kohė pėrktheu nė greqisht veprėn e Sami Frashėrit "Shqipėria ē'ka qenė, ē'ėshtė e ē'do tė bėhet". Mė 1906 Noli u dėrgua nė Amerikė nga patriotėt e kolonisė sė Egjiptit pėr organizimin e lėvizjes kombėtare tė shqiptarėve tė atjeshėm. Brenda njė kohe tė shkurtėr Noli krijoi shoqėrinė "Besa-besė", qė mė pas u shkri nė federatėn "Vatra"si dhe gazetėn "Dielli". Nė Amerikė ai u detyrua tė bėjė njė punė tė rėndė qė tė siguronte jetesėn.
Nga gjithė veprimtaritė e kėsaj periudhe tė jetės politike tė Nolit, mė e rėndėsishmja ėshtė shkėputja e kishės ortodokse shqiptare dhe lufta kundėr propagandės shoviniste greke. Pėr kėtė qėllimin mė 1908 ai u dorėzua prift dhe duke vazhduar traditėn e nisur nga Kristoforidhi pėrktheu shumė libra tė ndryshėm tė kishės nė gjuhėn shqipe.
Kur u shpall Pavarėsia, Noli pėrshėndeti qeverinė e Ismail Qemalit, ndėrkohė qė kishte bėrė edhe njė udhėtim nėpėr Evropė pėr tė mbrojtur ēėshtjen shqiptare. Periudha mė e rėndėsishme e aktivitetit tė tij nė tė gjitha fushat ėshtė dekada 1920-1930. Mė 1920 ai, sė bashku me patriotė tė tjerė, u pėrpoq dhe arriti tė sigurojė pranimin e Shqipėrisė nė Lidhjen e Kombeve. Mė 1921 ai botoi edhe veprėn e rėndėsishme "Historia e Skėnderbeut".
Gjatė viteve `20-24, nė krye tė opozitės demokratike, Noli zhvilloi njė luftė tė ashpėr nė Parlament dhe jashtė tij kundėr gjithė forcave reaksionare dhe feudale, duke ngritur zerin pėr vendosjen e lirive demokratike dhe zbatimin e reformės agrare. Fjalimi i tij mbi varrin e Avni Rustemit nė Vlorė shėnoi fillimin e Revolucionit Demokratik nė Shqipėri.
Me fitoren e revolucionit Noli u caktua kryetari i qeverisė sė re, qė doli prej tij, qė ishte qeveria me pėrparimtare nė Ballkan. Ajo shpalli njė program revolucionar e demokratik, por nuk arriti ta realizojė. Revolucioni Demokratik nė Shqipėri u gjend menjėherė i rrethuar nga qėndrimi armiqsor i Fuqive tė Mėdha, monarkive dhe qeverive evropiane tė shteve ballkanike. Nolit iu desh tė bėnte njė pėrpjekje tė jashtėzakonshme qė qeveria shqiptare tė njihej. Por ndėrkohe gjithė forcat reaksionare tė vendit, tė kryesuara nga A.Zogu dhe tė ndihmuara nga qeveria jugosllave si nga ana financiare, ashtu edhe me mercenarė biellogardistė arritėn ta rrėzojnė qeverinė demokratike, e cila duke mos patur kohė tė realizojė reformat e shpallura, sidomos reformen agrare, mbeti e shkėputur nga populli. Noli u detyrua tė mėrgojė jashtė vendit nė Austri dhe u dėnua me vdekje nė mungesė. Gjithė demokratėt revolucionarė nė mėrgim themeluan nė Vjenė Komitetin Nacional Revolucionar (Konare) me Nolin si kryetar. Nė organin "Liria Kombėtare"
Tė kėtij Komiteti qė dilte nė Gjenevė, Noli botoi shumė artikuj qė demaskonin Zogun dhe armiqtė e Shqipėrisė, fashizmin dhe reaksionin si edhe disa nga poezitė e tij mė tė mira. Noli u end nėpėr Evropė plot tetė vjet, duke mos pushuar sė punuari pėr Shqipėrinė, me shpresė se do tė vinte njė ditė qė ai tė kthehej pėrsėri. Por mė 1932, kur Zogu arriti tė forconte mjaft pushtetin e tij despotik, ai e humbi shpresėn dhe u largua pėr nė Amerikė pėr tė mos e parė mė kurrė atdheun. Mė mirė se gjithēka, gjendjen e rėndė shpirtėrore tė tij nė kėtė kohė e shpreh poezia "Moisiu nė mal".
Noli
Kryeprofetit dita i ngryset
Dhe shpirtkėputur pėrdhe pėrmbyset
Me lot nė sy, me zemėr tė ngrirė
I lyp mėshirė.
Pse kaqė gjatė, Zot, m'arratise,
Pse mė pėrplase, mė pėrpėlise,
Pse shpresėn dyzetvjet ma ushqeve,
Dhe sot ma preve?
Pėrveē veprimtarisė shumė tė rėndėsishme politike, poetike e publiēistike, gjatė kėtij dhjetėvjeēari Noli pėrktheu tragjeditė e Shekspirit, Rubairat e Omar Khajamit, Don Kishotin e Servantesit etj. Nė gjithė kėtė veprimtari politike, patriotike, artistike e shkencore Noli mbeti demokrat konsekuent. Vegjėlia ishte shtresa e vetme qė ai vlerėsonte, shtresa, tek e cila ai besonte, kurse feudalizmi ishte klasa qė ai urreu pėr vdekje, klasa pėr tė cilėn ai s'pati kurrė ndonjė iluzion. Megjithatė si politikan e udhėheqės shteti ai humbi nė ndeshjen me feudalizmin, pasi nuk deshi kurrė tė pėrdorej dhuna.
Pasi u vendos nė ShBA, u mor me krijimtari letrare, me studime tė ndryshme, siē ishte "Bethoveni dhe Revolucioni Francez" etj dhe me organizimin e veprimtarive tė kishės shqiptare nė Amerikė, e cila shėrbente si qendėr e lidhjes sė kolonisė shqiptare. Fan Noli mbeti deri nė fund tė jetės sė tij njė demokrat i shquar.
Ky vigan i demokracisė e i kulturės shqiptare, te i cili vepron me tė njėjtėn forcė intuita e artistit shkencėtarit dhe e politikanit, ky patriot i madh qė shkriu gjithēka pėr Shqipėrinė, pėr fat tė keq vdiq larg saj mė 13 mars 1965 nė ShBA, ku ndodhen edhe sot eshtrat e tij.
Krijimtaria poetike e Nolit ėshtė ndėr gjėrat mė tė fuqishme, mė tė thella e mė tronditėse tė letėrsisė shqiptare. Vargjet e tij pėrshkrohen nga njė filozofi e thellė humaniste dhe janė demaskuese tė njė bote tė vjetėr, tė mykur ku mbretėrojnė intrigat, prapaskenat, krimi e shfrytėzimi, po njėkohėsisht prej tyre shpėrthejnė idealet e pėrparuara demokratike, optmizmi se gjithēka qė i ka kaluar koha do tė pėrmbyset. Krijimtaria poetike e Nolit u pėrmblodh pėr herė tė parė nga shkrimtari dhe kritiku ynė i shquar Mitrush Kuteli, mė 1948 kjo veprimtari u botua nga federata "Vatra" nė Amerikė, nė pėrmbledhjen "Albumi". Mė vonė Noli botoi edhe disa poezi tė tjera si "Sulltani dhe kabineti" etj.
Poezia e parė e Nolit ėshtė "Tomsoni dhe kuēedra (1914), ku Noli shpėrthen me forcė kundėr tradhtisė sė feudalėve me Esat pashė Toptanin nė krye. Pas saj Noli botoi poemėn "Jepni pėr nėnėn", e cila u bė mjaft popullore. Aty u bėhet thirrje nė formė prekėse tė gjithė shqipėtarėve, kudo qė tė ndodhen, tė ndihmojnė pa hezitim Shqipėrinė, tė cilėn elementėt anti kombėtare e kanė ēuar nė greminė.
Cilėt bij tė tradhėtuan
Dhe tė dogjėn dhe tė shuan
Dhe tė lan' o shkab` e ngratė
Pa fole, pa zogj, pa shpatė,
Kėta qena, o shok, mbytni,
Mbushni gjylet qė t'i shtypni
Qė nė kėto dy poezi bien nė sy dy karakteristika tė krijimtarisė sė Nolit: frymėzimi nga ngjarjet aktuale dhe qėndrimi i rreptė e i prerė antifeudal. Pas revolucionit tė qershorit Noli botoi njėra pas tjetrės poezitė tij mė tė fuqishme si: "Syrgjyn vdekur", "Shpellė e Dragobisė", "Himni i flamurit etj.
Dy tė parat janė elegji pėr L.Gurakuqin dhe B.Currin, bashkėluftėtarėt e Nolit gjatė Revolucionit, tė cilėt u vranė tė dy mė 1925 brenda njė muaji, nga Zogu. Nė kėto dy elegji poeti jep meritat e secilit nga kėta demokratė e patriotė tė shquar dhe mishėron nė art tiparet e tyre. Nė elegjinė kushtuar Luigj Gurakuqit, Noli njėkohėsisht e vajton me hidhėrim tė thellė, e mbron dhe e lartėson nėpėrmjet antitezash tė fuqishme figurėn e pastr tė tij dhe gjithashtu demaskon edhe dorėn gjakatare dhe synimet e A.Zogut:
Nėno, moj, mbaj zi pėr vėllanė,
me tre plumba na i ranė,
na e vranė e na e shanė,
na i thanė tradhėtor.
..
Nėno moj, ē'ėshtė pėrpjekur.
Gojėmjalt'e zemėrhekur,
Syrgjyn gjallė e syrgjyn-vdekur
Ky Vigan- Liberator.
Te "Shpella e Dragobisė poeti sjell njė paralelizėm tjetėr tė heroit deri nė pėrmasa epike me figura qė i afrohen krijimtarisė popullore. Vėrtet ajo ėshtė shkruar nė formėn e njė elegjie, por e gjithė poezia shpreh duf, revoltė e kushtrim pėr luftė;
Thon' u shtri e thonė u vra,
por t'i s'vdiqe or Baba,
as te Shkėmb' i Dragobisė
as te zemr', e djalėrisė!.
Bajram Curri dhe Luigj Gurakuqi jepen nė kėto poezi si shprehės tė aspiratave tė vegjėlisė.
Me ngjyrė epike e emocion tė fuqishėm ėshtė shkruar edhe poezia "Himni i flamurit", e cila i kushtohet flamurit kombėtar qė simbolizon qėndresėn e paepur tė popullit tonė gjatė 2000 vjetėve pėr tė ruajtur kombėsinė, vazhdueshmėrinė e tij.
O flamur gjak, o flamur shkabė
O vend e vatėr, o nėn' e babė,
lagur me lot, djegur me flakė,
flamur i kuq, flamur i zi.
Poeti pasi rendit gjithė luftrat e mėdha e tė gjalla tė popullit pėr liri, nėn kėtė flamur, thekson njė antribut tė ri tė tij, qė e ka pėrfituar nė lėvizjen pėr demokraci : flamur i madh pėr vegjėli.
Poezi me motive biblike siē janė "Moisiu nė mal", "Marshi i Barabajt", "Krishti nė kamzhik", "Marshi i Krishtit" dhe "Marsh i kryqėzimit", "Shėn Pjetri mbi mangall" etj, shprehin aspekte tė ndryshme tė jetės politike gjatė viteve 1920-1924.
Pavarėsisht nga motivet dhe simbolet biblike, ato s'kanė as frymė as karakter fetar. Tė gjitha sė bashku, krijojnė njė autobiografi nė vargje tė Nolit gjatė dhe pas Revolucionit tė Qershorit.
Kėshtu p.sh., nė poezinė "Krishti me kamxhik", Noli aludon pėr rolin dhe programin e vet tė viteve 1921-1924. Nė kėtė konceptim qėndrojnė edhe poezitė "Marshi i krishtit" e "Marshi i kryqėzimit". Krishti simbolizon figurėn i cili, si ai, do tė jetė mbrojtės i masave tė varfėra nga shfrytėzimi dhe tirania. Nė kėto poezi ndihet adhurimi i masave, i turmės sė paditur pėr heroin ēlirimtar. Noli shpreh bindjen se masat pa heroin nuk mund tė arrijnė fitoren e ėndėrruar, Nė kėto poezi, sidomos te "Krishti me kamzhik", gjithashtu shprehet edhe ideja tjetėr e rėndėsishme e Nolit se toleranca duhet pėrdorur me kujdes. Larot dhe tradhėtarėt feudalė duhen shtypur me dhunė, ndryshe ata rrezikojnė fitoren e arritur.
Momente tė jetės sė vėshtirė tė Nolit nė emigracion trajtohen nė mėnyre alegorike edhe nė poezinė "Moisiu nė mal". Kėtu nėpėrmjet simbolit tė Moisiut, kryeprofetit tė dhjatės sė vjetėr qė simbolizon udhėheqėsin, autori flet pėr pėrpjekjet e veta, idealet dhe luftėn e tij pėr ēlirimin e popullit shqiptar. Poeti ndihet i dėshpėruar pėr disfatėn e tij, por nuk ėshtė pesimist pėr tė ardhmen e popullit tė tij.
Njė nga poezitė mė tė fuqishme tė kėtij cikli ėshtė "Marshi i Barabajt", ku poeti me krahasime e epitete jashtėzakonisht tė goditura demaskon figurėn e Zogut-Baraba.
Tradhėtar, ti na nxive, na le pa atdhe,
ti na ēthurre, na ēkule, na ēduke ēdo fč.
Varfėri, poshtėrsi, robėri ti na dhe,
derbeder, ujk e derr, Hosana Baraba!
Figura e Zogut dhe gjithė tiparet anadollake tė qeverisė sė tij, Noli i ka demaskuar edhe nė poezinė e fuqishme "Kėnga e Salep-Sulltanit".
Kurse tek poezia "Shėn Pjetri mbi mangall", Noli ironizon deri nė sarkazėm gjithė renegatėt e revolucionit:
S'ka e s'ka si heroizma
Edhe si idealizma,
po ku dimėr del behari
s'ka si zjarr.
Nga poezitė mė tė mira tė Nolit janė "Anės Lumejve", "Rend or marathoromak". Tė dyja poezitė krijojnė njė imazh tė qartė tė gjendjes katastrofike tė Shqipėrisė nėn pushtetin e Zogut dhe njėkohėsisht shpreh padurimin e poetit pėr tė parė shenjėn e parė tė kryengritjes shqiptare prej katundarėve e punėtorėve, tė vetmit tek tė cilėt i ka varur shpresat ai. Pas kėsaj vjen besimi nė fitore, drithėrima e poetit qė ndjen nga larg se sė shpejti do arrijė nėpėrmjet "Marathonomakut" lajmi i fitores jo mbi pushtuesin, por mbi shfrytėzuesin e pushtetin feudal tė Zogut. Ky ėshtė dallimi i Marathonomakut tė Nolit nga Marathonomaku i Greqisė sė Lashtė i cili lajmėroi fitoren ndaj ushtrisė sė huaj.
Tė dyja kėto poezi tė fuqishme pasuruan ideoartistikisht jo vetėm krijimtarinė e Nolit , por poezinė shqiptare nė pėrgjithėsi. Vargje si:
Ku e lamė e ku na mbeti
Vaj-vatani e mjerė-mileti
Anės detit i palarė
Anės dritės i paparė
Pranė sofrės i pangrėnė
Pranė dijes i panxėnė
Lakuriq dhe i dregosur
Trup e shpirt i sakatosur
Janė ngjethėse edhe sot dhe mbeten gjithnjė aktuale. Forca demaskuese dhe thirrja pėr kryengritjen nė kėtė poezi dallohet nga gjithė krijimtaria tjetėr poetike e Nolit dhe e ka mbėshtetjen nė vetė zhvillimin e ngjarjeve nė Shqipėri, tė cilat kishin tronditur prej kohėsh jetėn shoqėrore e politike evropiane. Noli ka shkruar edhe tri lirika intime, ku mė tepėr trajtohet problemi i kuptimit filozofik tė dashurisė si forcė jetėdhėnėse.
Poezia noliane ėshtė njė poezi novatore, sepse pasqyron idealet mė pėrparimtare tė shoqėrisė shqiptare tė viteve 20-30, idealet mė demokratike, me njė forcė artistike tė jashtėzakonshme e me njė formė origjinale. Shprehja poetike e tij pėrbėhet nga njė mendim sintezė liroko-epik, plot duf e sulm me ritme kumbuese tė protestės. Ritmi i marshit i jep kėsaj poezie gjallėri tė vazhdueshme e tone optimiste. Nė vargjet e Nolit realizmi eshte gėrshetuar me frymėn romantike tė ėndėrrės e tė shpresės, po aq ngushtė sa ėshtė gėrshetuar edhe ideja e kryengritjes, e luftės pėr liri shoqėrore me tolerancėn shoqėrore e lirinė e individit Noli ndoqi modelėt poetike klasike, por pati njė ndikim tė ndjeshėm nga poezia popullore. Nė poezinė e tij figuracioni popullor i shkrirė nė zjarrin e frymėzimit dhe me frazeologjinė e zgjedhur e tė pasur tė gjuhės sė folur ka sjellė vargje me njė forcė tė jashtėzakonshme shprehėse. Duke pėrdorur me mjeshtėri figura si epiteti, antiteza, alegoria etj., ai portretizon me art personalitete reale historike tė jetės shqiptare.
Krahas veprave tė shquara ideoartistike, poezia e Nolit dallohet si model i masės dhe pėrpjestimit, gjė qė ndihet edhe nė prozėn e tij tė rrjedhshme, konēize, me njė kompozicion tė saktė. Noli pėrdori fondin e pasur tė gjuhės shqipe, duke aktivizuar edhe fjalė tė vjetra e duke krijuar tė reja, si dhe duke futur nė funksion edhe fjalė tė huaja, ndaj themi se ėshtė ndėr pasuruesit mė tė shquar tė gjuhės sonė.
*******************************
Personalitet i shquar jo vetėm i letėrsisė, po i gjithė kulturės shqiptare, Noli dha kontribut tė madh nė shumė fusha. Ai ėshtė poet i shquar, historian e biograf, publicist, orator, kritik e dramaturg si dhe pėrkthyes i rrallė, qė me veprat e tij i dha njė ngjyrė tė re letėrsisė shqiptare. Krahas kėsaj ai ėshtė njeriu i veprimit.
Si patriot i madh ai bėri ē'ishte e mundur nė fushėn e diplomacisė pėr ruajtjen e tėrėsisė tokėsore tė Shqipėrisė dhe pranimin e saj nė Lidhjen e Kombeve. Si demokrat i shquar ai udhėhoqi Revolucionin Demokratik tė Qershorit, i cili edhe pse dėshtoi ngjalli besimin se sistemi feudal i prapambetur do tė shembej shumė shpejt. E gjithė veprimtaria e tij ishte njė bazė e fuqishme pėr zhvillimet e mėvonshme shoqėrore, politike, kulturore artistike nė Shqipėri. Veprat e tij kanė hyrė nė fondin me tė cilin kontribuon populli ynė nė kulturėn botėrore.
Publiēistika
Veprimtaria krijuese e Nolit nis me publiēistikėn dhe oratorinė. Ato shprehin qartė pikėpamjet e tij thellėsisht demokratike dhe janė si njė kronikė e jetės politike e shoqėrore shqiptare. Karakteristkat kryesore tė tyre janė mendimi i qartė dhe i mprehtė, qėndrimi i drejtė dhe i prerė dhe reagimi i menjėhershėm ndaj ngjarjeve mė tė rėndėsishme kombėtare dhe ndėrkombėtare.
Noli mbajti fjalime tė zjarrta para shqiptarėve nė SHBA, nė Kėshillin Kombėtar tė Tiranės (1920-30), nė Korēė e Vlorė, nė Lidhjen Kombeve etj. Nė kėto fjalime dhe artikuj trajtohen probleme tė rėndėsishme siē janė ruajtja e pavarėsisė dhe e tėrėsisė tokėsore tė Shqipėrisė nga synimet shoviniste fqinje, mbrojtja e dinjitetit tė shqiptarit dhe Shqipėrisė, demaskimi i klasės feudale dhe i monarkisė sė A.Zogut, demokratizimi i jetės sė vendit, vlerėsimi i figurave tė shquara tė historisė e kulturės shqiptare e botėrore etj.
Forma e polemikės, kultura me tė cilėn janė trajtuar problemet politike e shoqėrore bėjnė qė kėto shkrime tė zenė njė vend krejt tė veēantė nė publiēistikėn shqiptare.
Kritika letrare
Shkrimet kritike tė Nolit pohojnė jo vetėm gjykimin e thellė dhe kulturėn e gjerė tė Nolit, por edhe qė pikėpamjet e tij mbi artin, mbi letėrsinė janė nga mė pėrparimtaret. Nė to ndihet menjėherė mjeshtėria e Nolit pėr tė shprehur qartė e thjeshtė ēėshtje tė ndėrlikuara e tė diskutueshme tė letėrsisė botėrore. Gjatė analizave qė u bėn veprave tė Shekspirit, Servantesit, Ibsenit, Omar Khajamit etj., Noli sjell gjithnjė pėrballė veprės letrare pėrvojėn jetėsore dhe ligjet e shoqėrisė. Veē kėsaj ai kujdeset nė gjithė shkrimet e tij kritike qė tė konkludojė, duke u bėrė njė jehonė e problemeve shoqėrore mė aktuale botėrore e shqiptare. Introduktet pėr tragjedinė "Otello", "Hamlet", "Makbeth" e "Jul Qezar" , ato pėr Dramėn "Armiku i popullit" e romanin "Don Kishoti" janė jo vetėm analiza tė thella ideoartistike tė kėtyre veprave, tė ideve e personazheve tė ndryshme, por edhe kritika tė ashpra ndaj realitetit e shoqėrisė, si edhe njė aktualizim i disa prej problemeve mė tė mprehta tė jetės shqiptare tė kohės. Veē introdukteve tė mėsipėrme ai botoi dhe shkrime tė tjera kritike, ku gjithnjė lexuesi ndien se si shkrihet nė gjykimin e thellė pėrparimtar, nė vlerėsimin nolian, artisti, studiuesi, eruditi, sociologu, politikani, filozofi e psikologu.
Studimet
Larminė dhe rėndėsinė e veprimtarisė sė Nolit e shtojnė mjaft edhe studimet e tij pėr Skėnderbeun, heroin tonė kombėtar, pėr figurėn e madhe tė Bethovenit ( "Bethoveni dhe Revolucioni Francez") etj.
"Historia e Skėnderbeut"ėshtė vepra sė cilės Noli iu rikthye disa herė. Ai e botoi atė pėr herė tė parė mė 1921 nė Boston dhe pastaj e punoi tė ripunuar anglisht mė 1947 e pėrsėri tė ripunuar nė shqip mė 1949. Pėr tė shkruar kėtė vepėr Noli u mbėshtet jo vetėm te Barleti, por edhe nė dokumente tė reja, qė mundi tė gjejė pas njė pune kėmbėngulėse. Skėnderbeu ashtu si pėr ēdo patriot e artist shqiptar, edhe pėr Nolin ishte figura mė e dashur, qė ai e kishte adhuruar qė nė fėmijėri. Ky adhurim i autorit ndihet edhe nė vepėr nėpėrmjet tonit tė ngrohtė me tė cilin ėshtė dhėnė figura e tij. Gjatė trajtimit tė momenteve kyēe tė jetės sė heroit, Fan Noli ka pėrcaktuar qartė marrdhėniet e tij me shtetet e Ballkanit, sidomos me shtetet fqinjė, qėndrimin e disa vendeve tė fuqishme evropiane ndaj luftės sė Skėnderbeut etj.
Gjithashtu ai ka arritur tė na japė qartė politikėn e brendshme tė kėtij udhėheqėsi legjendar, duke theksuar meritėn e madhe te tij nė formimin e njė shteti tė centralizuar feudal shqiptar, gjė qė nė shekullin e XV nuk ishte realizuar dot nė shumė vende tė Evropės. Pėr tė krijuar atmosferėn e kohės, pėr tė dhėnė ngjyrat e njė bote mesjetare, qė kėrcėnonte tė shkatėrronte botėn evropiane si dhe pozitėn e njė vendi si Shqipėria, ku liria dhe kultura humaniste po mbyteshin nga dhuna osmane . Noli ka thurrur e shkrirė me art tė vėrtetėn historike, dokumentin me gojėdhėnėn e legjendėn. Figura e Skėnderbeut nė veprėn e tij ėshtė shumė e plotė. Ai ėshtė jo vetėm njė udhėheqės popullor, qė shquhet si luftėtar e strateg, por dallohet edhe si burre shteti e diplomat. Pėrshkrimet e betejave heroike dhe tė situatave tė vėshtira janė bėrė me ngjyra tė forta romantike, gjė qė i jep veprės edhe vlera artistike dhe e bėn qė tė lexohet me emocion. Nė kėtė vepėr Noli i jep rėndėsi figurės sė heroit dhe rolit tė tij nė histori, pa nėnvleftėsuar masat .
Ribotimet e veprės e ngritėn cilėsisht atė dhe punėn e kėtij studjuesi si historian. "Historia e Skėnderbeut" e Nolit bashkė me veprėn e Barletit mbeten edhe sot mė tė mirat vepra pėr heroin e madh.
Shqipėrimet artistike
Noli si pėrkthyes i krijoi vetes njė vend nderi nė letrat shqiptare. Por kėtė nuk e arriti vetėm se ai ishte njohės i mirė i disa gjuhėve si greqisht, latinisht, frengjisht, spanjisht, anglisht, gjermanisht, turqisht etj. Krahas talentit pėr tė mėsuar gjuhėt e huaja, Noli njihte mire thesarin e gjuhės amtare e gjithashtu njihte thellė kulturėn botėrore dhe atė kombėtare, kishte aftėsi tė tilla gjykimi dhe shije aq tė hollė sa mundi tė zgjedhė e tė pėrkthejė vepra tė shquara tė shkrimtarėve tė mėdhenj botėror, qė jo vetėm e pasuronin kulturėn tonė kombėtare por edhe u bėnin indirekt jehonė shumė problemeve aktuale tė realitetit shqiptar.
Punėn e pėrkthyesit Noli e nisi si vazhdues i traditės qė kishte krijuar Kristoforidhi, duke pėrkthyer disa libra tė shėrbesės pėr nevojat e kishės shqiptare, qė posa ishte themeluar. Mė pas ai pėrktheu disa krijime nga Molieri e Stendali dhe mė vonė i hyri punės pėr pėrkthimin e atyre veprave tė rėndėsishme qė do t'a bėnin tė njohur si pėrkthyes jo vetėm nė Shqipėri, por edhe pėrtej kufijve shqiptarė, siē janė: poema "Skėnderbeu" e Longfellout , tragjeditė "Otello", "Hamlet", "Makbethi", "Jul Qezari", tė Shekspirit, Dramat "Armiku i popullit" dhe "Zonja Igra e Ostronit" tė Ibsenit; "Rubairat" e Omar Khajamit, "Don Kishoti i Manēės" i Servantesit ; "Kasollja" e Ibanjezit etj.
Pothuajse tė gjitha kėto vepra Noli i pajisi edhe me parathėnie, ku dha gjykime kritike estetike e filozofike me shumė vlerė. Pėrkthimet e Nolit janė vlerėsuar mjaft nga personalitete tė shquar tė kulturės botėrore. Kėshtu albanologu i njohur Norbert Jokli, kur lexoi pėrkthimin e "Rubairave" tė O.Khajamit nga Noli tha : "Pas pėrkthimit tė Filxheraldit, nuk di nė ia kalojnė pėrkthimeve tė Fan S.Nolit ato tė gjermanishtes e tė spanjishtes, qė janė tė dorės sė parė ".
Fan Stilian Noli, njė nga personalitetet mė tė shquara tė Shqipėrisė, kujtohet si njė figurė e shquar dhe e shumėanshme e letėrsisė, kulturės, jetės fetare dhe politikės shqiptare. Ai ishte njeriu i alternativave, kontradiktave, tensioneve tė brendshme, tė cilat i kapėrceu me pėrkushtimin e njė burri shteti. Noli lindi nė Qytezė, fshat i banuar nga shqiptarė nė rrethin e Edrenesė, nė 6 janar tė vitit 1882. Vitet e luftės sė pėrbashkėt krahas forcave mė tė pėrparuara tė shoqėrisė shqiptare e bėnė atė, demokratin revolucionar dhe mendimtarin e shquar dhe veprėn e tij, njė nga kulmet e mendimit shoqėror dhe krijimtarisė poetike shqiptare.
http://www.zerivlores.com/blog/fan-noli.jpg
Fan Noli shkroi drama, botoi artikuj nė gazetėn Drita, pėrktheu nė greqisht veprėn e Sami Frashėrit Shqipėria ēka qėnė, ēėshtė e ēdo tė bėhet. Ai shkoi nė SHBA ku luajti rol nė bashkimin e shoqėrive shqiptare dhe pėr botimin e gazetės Kombi. Nė kėto vite Noli krijoi vargjet e para dhe nisi edhe shqipėrimet. Megjithėse jetoi larg Shqipėrisė ai dha shumė pėr tė. Rolin kryesor Noli e luajti nė pozicionin e tij si prift. Ai e mori kėtė detyrė nė moshėn 27 vjeēare. Si prift ortodoks pėr herė tė parė ai mbajti liturgji nė gjuhėn shqipe nė sallėn Knights of Honor nė Boston. Ky akt pėrbėnte hapin e parė drejt organizimit dhe njohjes zyrtare tė Kishės Ortodokse Shqiptare Autoqefale. Nė vitin 1913 Fan Noli vizitoi pėr herė tė parė Shqipėrinė dhe kreu tė parėn shėrbesė kishtare ortodokse nė gjuhėn shqipe nė kėtė vend nė prani tė princit Vilhelm Vid.
Noli si politikan
Noli erdhi nė Shqipėri nė vitet 1913 dhe 1920. Ai u bė figurė udhėheqėse nė luftėn pėr vendosjen e rendit demokratik. Me fitoren e Revolucionit tė Qershorit mė 17 qershor 1924 Fan Noli u vu nė krye tė qeverisė sė Shqipėrisė. Gjatė gjashtė muajve, ai drejtoi njė qeveri demokratike, e cila u mundua tė pėrballonte problemet politike dhe ekonomike tė shtetit tė ri shqiptar, tė cilat ishin mjaft tė rėnduara. Por programi i tij pėr modernizimin dhe demokratizimin e Shqipėrisė, doli se qe tepėr i nxituar nė njė vend pa tradita parlamentare, mendojnė edhe sot njė pjesė e historianėve. Me rrėzimin e qeverisė sė tij Noli u largua pėrgjithmonė nga Shqipėria. Pikėpamjet mbi organizimin e shtetit, politikėn e brendshme dhe tė jashtme i shtjelloi nė shkrime dhe fjalime tė viteve 1921-1924. Luftoi qė shteti tė vinte nė jetė parimet e demokracisė sė pėrparuar.
Veprimtaria kulturore dhe atdhetare
Fan Noli ėshtė njė nga figurat mė tė shquara tė kulturės kombėtare. Me veprimtarinė e shumėanshme ai dha ndihmesė tė ēmuar nė formimin e kulturės demokratike shqiptare. Njė pjesė tė mirė tė forcave tė tij ai ua kushtoi gazetarisė dhe publicistikės, duke drejtuar me ndėrprerje gazetėn Dielli, themeloi dhe drejtoi gazetėn Republika. Ai ėshtė njė ndėr mjeshtrit e poezisė shqiptare, lirikat e tij ngėrthejnė pėrgjithėsime tė rėndėsishme artistike. Noli shprehu aspiratėn e shtresave demokratike pėr liri dhe tokė, pėr drejtėsi dhe pėrparim.
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/FAN_NOLI.jpg/423px-FAN_NOLI.jpg
Fan Noli i kushtoi vėmėndje tė posaēme edhe studimeve historike. Nė kėtė fushė interesat e tij u pėrqėndruan rreth jetės sė Gjergj Kastriot Skėnderbeut. Njeri me interesa tė gjera krijuese ai u mor edhe me muzikologji; monografia e tij Bethoveni dhe Revolucioni francez nė gjuhėn angleze, u ēmuan lart nga specialistė dhe personalitete tė shquara. Fan Noli la pėrkthime mjeshtėrore tė disa veprave tė shkrimtarėve tė shquar pėrparimtarė botėror, si Shekspiri, Ibseni, Servantesi etj. Ai vdiq nė Florida nė mars tė vitit 1965 nė moshėn 83 vjeēare.
turizmi.com
Syrgjin vdekur.
(Elegji pėr Luigj Gurakuqin)
Nėno moj, mbaj zi pėr vllanė,
Me tre plumba na i ranė,
Na e vran' e na e shanė,
Na i thanė trathėtor.
Se tė deshte dhe s'tė deshnin,
Se tė qante kur tė qeshnin,
Se tė veshte kur tė ēveshnin,
Nėno moj, tė ra dėshmor.
Nėno moj, vajto, merr malin,
Larot t'a pėrmbysnė djalin
Qė me Ismail Qemalin
Ngriti flamur trimėror.
Nėno moj, m'a qaj nė Vlorė
Ku tė dha liri, kurorė,
Shpirt i bardhė si dėborė;
Ti s'i dhe as varr pėr hor.
Nėno moj, ē'ėshtė pėrpjekur
Gojė-mjalt' e zėmėr-hekur,
Syrgjyn-gjall' e syrgjyn-vdekur,
Ky Vigan Liberator.
---------------------------------------------
Anės Lumenjve
Arratisur, syrgjynosur,
Raskapitur dhe katosur
Po vajtonj pa funt, pa shpresė,
Anės Elbės, anės Spree-sė.
Ku e lam' e ku na mbeti
Vaj-vatani e mjer-mileti
Anės detit i palarė,
Anės dritės i paparė,
Pranė sofrės i pangrėnė,
Pranė dijes i panxėnė,
Lakuriq dhe i dregosur,
Trup e shpirt i sakatosur?
Se ē'e shėmpnė derbederėt,
Mercenarėt dhe Bejlerėt,
Se ē'e shtypnė jabanxhinjtė
Se ē'e shtrythnė fajdexhinjtė,
Se ē'e pren' e se ē'e vranė,
Ē'e shkretuan anembanė,
Nėnė thundrėn e pėrdhunės
Anės Vjosės, anės Bunės!
Ēirem, digjem i vrerosur,
Sakatosur, ēarmatosur,
As i gjall' as i varrosur,
Pres njė shenj' e pres njė dritė,
Pres me vjet' e pres me ditė,
Se ē'u tera, se ē' u-mpaka,
Se ē' u-ēora, se ē' u-mplaka,
Lark prej vatrės dhe prej punės,
Anės Rinit, anės Tunės.
Ēakėrdisur, batėrdisur,
Pėrpėlitur dhe zalisur,
Endėrronj pa funt, pa shpresė
Anės Elbės, anės Spree-sė.
Dhe njė zė vėngon nga lumi,
Mė buēet, mė zgjon nga gjumi,
Se mileti po gatitet,
Se tirani lebetitet,
Se pėlcet, kėrcet furtuna,
Fryhet Vjosa, derdhet Buna,
Skuqet Semani dhe Drini,
Dridhet Beu dhe zengjini,
Se pas vdekjes ndriti jeta,
Dhe kudo gjėmon trumbeta:
Ngrehuni dhe bjeruni,
Korrini dhe shtypini,
Katundar' e punėtorė,
Qė nga Shkodra gjer nė Vlorė!
Ky ilaē e ky kushtrim
Mė bėn djal' e mė bėn trim,
Mė jep forc' e mė jep shpresė,
Anės Elbė-s, anės Spree-sė.
Se pas dimrit vjen njė verė
Qė do kthehemi njė herė
Pranė vatrės, pranė punės,
Anės Vjosės, anės Bunės.
Arratisur, syrgjynosur,
Raskapitur e katosur
Brohorit me bes' e shpresė
Anės Elbės, anės Spree-sė.
---------------------------------------
Fryn moj Erė
Ngaj po na vjen, moj erė e rreptė?
Pse vėrshėllen me aq mallėngjim?
-Vij drejt nga malet e Shqipėrisė,
pėr tė pėrhapur zi e vajtim.
Fryn, moj erė, moj erė e shkretė fryn,
drejt mė zėmėr, mė zėmėr time hyn.
Nga ata male, moj erė trime,
ē'lajme tė reja po na ke siell?
Pse je e vrerėt dhe e helmuar?
qiellė me zi pėrse na e mbiell?
Fryn, moj erė, etj.
Pse e ke synė tė trubulluar
e rent kaluar mi t'zeza re?
Pse tė pikojnė lottė tė zeza,
lottė tė zeza posi rrėke?
Fryn, moj erė, etj.
Syri m'u err nga ato qė pashė
Ah! nukė mbahem, nuk duroj dot.
Pashė njė gjėmė, gjėm tė tmeruar,
rent ta haroj, po rentkam mė kot.
Fryn, moj erė, etj.
Atje tek losnja nė fush' tė Korēės,
duke u hedhur lis mė lis,
njė qivur pashė me nj'ēup' tė virgjėr,
ma vrau shpirtin ay filis.
Fryn, moj erė, etj.
Tokat pushonin, prift nukė dukej,
e pakėnduar na u varros;
mihnė dėborėn, i bėnė varrė,
shpirt nuk mė mbeti, forca m'u sos.
Fryn, moj erė, etj.
Atje mi varrė qante njė grua,
njė grua qyqe me mallėngjim;
burrėn tė qante mė par'a ēupėn,
pėr kė tė bėnte mė par'vajtim?
Fryn, moj erė, etj.
Renda e ika e fluturova,
po dhėmbjen time ku do ta fsheh?
Ēava oqeane, dete dhe male,
po vajtoj edhe sikundėr sheh.
Fryn, moj erė, etj.
Moj er'e rreptė, erė malsore,
shpirti m'u ndes, zėmra mė shkriu;
sytė m'u errė si ty dhe mua,
mėndja nė kokė mė bubullin.
Fryn, moj erė, etj.
Qėndro tė lutem, tė kam pėr t'dhėnė
dhe un'i varfri njė porosi:
njė re tė madhe dėrgo tė zbresė
e ta ngarkojmė me lott'e mi.
Fryn, moj erė, etj.
E kur tė kthehesh nga Shqipėria,
Atje nė kopshtin, atje t'qėndrosh,
dhe lott'e mia si vesė qjelli
dalė nga dalė do t'i pikosh.
Qaj, moj erė, moj er'e shkretė qaj,
derthmi lottė atje mi varr'e saj.
--------------------------------------------------
Te rrosh a te mos rrosh (perkthim)
Hamleti
William Shakespeare
Te rrosh a te mos rrosh – kjo eshte ceshtja:
M’ e lart’ eshte valle te durosh.
Hobe, shegjeta fati te terbuar
A te perballsh nje det te turbull helmesh
Me arm’ e funt t’u japsh. Te vdec – te flesh –
Jo me – dhe me nje gjume te mbarosh
Cdo zemer-dhembje, mijera tronditje,
Qe trupi prej natyres trashegon.
Ja nje qellim qe duhet desheruar
Me gjithe shpirt. Te vdec – te flec; te flec?
E nofta t’enderrosh! ah, ketu ngec;
Se c’ endrra shohim n’ ate gjume-vdekje,
Passi na shkundet kjo peshtjellj’ e mortme,
Kjo frike na qendron; ja aresyja
Qe aq’ e zgjat nje jete me mjerime;
Se kush duron perbuzjen dhe kamcikun’ e botes,
Zullumn’ e shtypesit, perdhunen e krenarit,
Lengimn’ e dashuris’ se paperfillur,
Vonimn’ e ligjes, goje-cthurjen e zyrtarit,
Dhe shkelmet, qe cdo vlere zemer-gjere
Nga te pavlershmit merr, kur munt t’ a lanje
Hesapin fare me nje cope thike?
Kush valle barra mban e kush dersin,
Renkon nene nje jete te merzitur,
Po vetem tmerr’ I asaj dic pas vdekjes –
Vendit te pazbuluar, nga s’ na kthehet
Kurr’ udhetari – na trullos vullnetin,
Dhe vuajme te ligat qe po kemi
Se sa te hidhemi n’ato qe s’ dime.
Keshtu na ben ndergjegjia gjuh’ frikace;
Keshtu dhe ngjyr’ e gjall’ e rezollutes
Semuret, verdhet nga hij’ e mejtimit,
Dhe pllane te medha e rendesore
Ndalen, percajne rrjedhjen, dhe humbasin
Emrin e veperimit. Hesht tani!
E bukura Ofeli! Engjell, ne lutjet
Mekatet m’ I kujto te gjitha…
---------------------------------------------------
Rent or Marathonomak
Rent, or rent, rent e u thuaj
Se u ēthur ordi e huaj,
Se betejėn e fituam
Dhe qytetin e shpėtuam!
Rent, or rent,
Rent, or Marathonomak!
Kap njė degė prej dafine
Dhe vėrtitesh ndaj Athine,
Nėpėr fush' e brek mi brek
Kėmba tokėn as t'a prek,
Hip' e zbrit,
Petrit, Marathonomak!
Ke njė plagė, po s'e the,
Djers' e gjak pikon pėr-dhč;
Do qė ti tė jesh i pari,
Pėr triumfin lajmėtari
Flamur-gjak,
Kuqo, Marathonomak!
T'u tha gryka, po s'tė pihet,
T'u mpi kėmba, po s'tė rrihet,
Se mileti po tė pret,
Ankthi zėmrat ua vret,
Vrer e tmerr,
Shpejt, or Marathonomak!
Kurrė kaqė s'dogji djelli
Dhe si plumb s'rėndovi qjelli,
Kurr' aq ėmbėl' e bukur s'ftoj
Hij' e lisit edhe kroj;
Turru tej,
Tutje, or Marathonomak!
Vapa mbyt e pluhri nxin
Ferra ējerr e guri grin
Afsha gjoksin pėrvėlon
Syrin avulli verbon;
Ur' e prush,
Furr', or Marathonomak!
Gryka si gjyryk tė ēfryn
Prej Vullkani flag' e tym
Se ē'vėngon e se ē'gulēon,
Zėmra brinjėt t'i ēkallmon
Me tokmak,
Mbahu, or Marathonomak!
Nėna, motra, nusja dalin,
Ngrehin krahėt tė tė ndalin,
Mos, se s'janė veē Najada
Magjistrica dhe Driada;
Lark, or lark,
Lark, or Marathonomak!
Hajde, ja Akropolia,
Ja qyteti e njerėzia
Qė tė pan' e qė tė ēquan
Dhe fuqinė t'a rishtuan
Ha dhe pak,
Hajde, or Marathonomak!
Ja, arrive, ua the:
Ē'gas e ē'helm qe kjo myzhde!
"E fituam!", brohorite
Dhe pėr tok' u pėrpėlite;
Vdiq, or vdiq!
Vdiqe, or Marathonomak!
Rent kudo, dyke bėrtitur,
Nėpėr shekuj faqe-ndritur,
Se i vogli shtrin viganin
Dhe i shtypuri tiranin,
Veē e tok,
Tok, or Marathonomak!
----------------------------------------------------
Himni i Flamurit
O Flamur gjak, o flamur shkabė,
O vėnd e vatr' o nėn' e babė,
Lagur me lot, djegur me flagė,
Flamur i kuq, flamur i zi.
Fortesė shkėmbi tmerr tirani,
S'tė trėmb Romani, as Venecjani,
As Sėrb Dushani, as Turk Sulltani,
Flamur i math pėr Vegjėli
Flamur qė linde Shėn Kostandinin,
Pajton Islamn' e Krishtėrimin,
Ēpall midis feve vllazėrimin,
Flamur bujar pėr Njerėzi.
Me Skėnderben' u lavdėrove
Dhe nė furtun' i funtmi u shove,
Me Malon prapė lart vrapove,
Yll i pavdekur pėr Liri.
Sa shpesh pastaj pėrdhč u shtrive
Me zjarr e zi u ndeze u nxive,
Po ēdo mizor me shpat' e grive,
O fushė-kuq, o shkabė-zi.
Pėrpjetė prie Shqipėrinė,
Pėrlintj'a shpirtin dhe fuqinė,
Diell pėr vllanė, yrnek pėr fqinė
Pėr botėn ėndr' e qjell i ri
Iron_Leon
08-09-2011, 19:39
Noli 81 vjeē, njė miku: Nuk takohemi dot sot. Studioj pėr provime
Kur ishte tetė vjeē, e ēonin nė shkollė tė futur nė njė thes, ngaqė s kishte qejf
Ishte i zoti t ia dilte po aq mirė nė botėn amerikane, sa edhe nė botėn shqiptare
Ai ishte paksa vetmitar. Nuk kishte familje. Nė jetėn personale nuk interesohej pėr gjėrat materiale
Nuk e njihja peshkop Nolin derisa u martova. Nuk e kisha takuar kurrė mė parė. Burri im ishte mik shumė i mirė i tij dhe ata kishin lidhje tė ngushta. Zyra e Vatrės ndodhej nė Huntington Avenue nė Boston dhe apartamenti i peshkopit ishte pranė saj nė Blagden Street, kėshtu qė ai e vizitonte shpesh Fan Nolin. Apartamenti i tij ishte shumė i hallakatur dhe i mobiluar thjeshtė, shumė pak mobilje, por shumė libra.-Kėshtu rrėfen pėr studiuesin tonė Nasho Jorgaqi, njėra nga bashkėkohėset e Nolit, Sara Panariti, gruaja e botuesit tė gazetės mė tė vjetėr shqiptare nė Botė, Dielli, Qerim Panaritit. - Peshkop Noli na vizitonte dy herė nė vit. Ai e kishte tė vėshtirė tė ngjiste shkallėt, sepse ēalonte pak dhe e kishte akoma mė tė vėshtirė tė zbriste. Fakti qė ai dhe burri im ishin aq miq, ishte shumė i ēuditshėm sepse burri im ishte mysliman, megjithatė, ai ishte shumė i afėrt dhe i devotshėm ndaj peshkopit. Ai e ēmonte aq shumė peshkopin sa, edhe pse ishte mysliman, shkonte shpesh nė kishė.
A mendoni se dallimi fetar u lejonte tė kishin marrėdhėnie madje mė tė afėrta? Pyetjes sė studiuesit Nasho Jorgaqi, znj. Sara Panariti i pėrgjigjet me po. Peshkop Noli kishte sens tė shkėlqyer humori. Duke e ngacmuar burrin tim i thoshte: Pse nuk bėhesh prift? Do tė ishe prift i mirė dhe gruaja jote ka karakter tė kėndshėm, kėshtu qė do tė bėhej priftėreshė e mirė. Ai qeshte edhe me veten,- vazhdon rrėfimin e shoqja e mikut tė Nolit.- Nuk ishte aspak pedant. Ata kishin shumė gjėra tė pėrbashkta. Qėllimi i tyre mbizotėrues ishte pėrkushtimi ndaj ēėshtjes shqiptare, nacionalizmit shqiptar dhe kulturės shqiptare. Qė tė dy ishin tė interesuar pėr shtimin e koleksionit tė literaturės shqiptare, sepse kur erdhėn shqiptarėt nė fillim nė Amerikė, nuk kishte asgjė. Peshkop Noli pėrktheu shumė libra, mes tė tjerash Shekspirin dhe Rubairat e Omar Khajamit. Ai shkroi Historinė e Skėnderbeut nė shqip dhe nė anglisht dhe pėrktheu shumė poezi origjinale; shkroi edhe shumė pjesė liturgjike. Pėrmes pėrpjekjeve tė burrit tim dhe tė shoqėrisė Vatra u organizua njė banket dhe tė ardhurat iu dhanė peshkopit, qė t i pėrdorte pėr botimin e librit Bet hoveni dhe Revolucioni Francez. Libri pėr Skėnderbeun u botua nga Vatra, kur burri im ishte botues i Diellit
Fan Noli nė Harvard
Nė artikujt qė ka shkruar burri im, theksonte se Noli vajti nė Harvard, sepse vendosi tė krijonte njė bazė tė mirė nė anglisht me qėllim, qė tė kryente atė punė qė donte tė bėnte. Fan Noli mund t ja dilte nė tė dy botėt. Shumė herė anėtarė tė klerit tė huaj ose gazeta tė huaja mund tė funksionojnė vetėm nė gjuhėn e tyre, por peshkop Noli dhe burri im mund t ja dilnin po aq mirė nė botėn amerikane, sa edhe nė botėn shqiptare.
Noli zbulohet si talent i aktrimit dhe notar
Fan Noli kishte aftėsi dramatike dhe ndoshta mund tė ishte bėrė aktor shumė i mirė. Grupi teatral ku kishte marrė pjesė u shpėrnda, pasi mbeti nė mes tė katėr rrugėve nė Egjipt, pa para. Ai duhet tė ketė pasur aftėsi dramatike, ndryshe nuk do tė mund tė mbante tė mbėrthyer pėr njė kohė aq tė gjatė ata qė e dėgjonin. Ishte shumė tėrheqės, kur fliste ai, ti e dėgjoje. Disa herė kam ndjekur shėrbesat e kishės vetėm pėr tė dėgjuar zėrin e tij, sepse duke mos qenė shqiptare, nuk e kuptoja gjuhėn. Ai shprehej bukur. Ai ishte nė formėn e tij mė tė mirė, kur fliste para auditorit. Bėnte qė ēdo gjė tė dukej e gjallė. Kishte njė zė tė mrekullueshėm, tė fortė dhe kumbues (tingėllues).
Kur flisnin me njėri- tjetrin, im shoq, Qerimi dhe Noli, bisedat e tyre kalonin nga filozofia te letėrsia, nga arti te historia, por subjekti pėr tė cilin flisnin mė shumė ishin Shqipėria dhe problemet shqiptare. Fan Noli ishte ishte i orientuar politikisht dhe i interesuar pėr nacionalizmin shqiptar dhe krijimin e shtetit tė pavarur shqiptar. Por nuk flisnin ndonjėherė pėr sportin, edhe pse burri mė thoshte se peshkop Noli kishte qenė notar i shkėlqyer dhe shumė i fuqishėm. Megjithatė, ai nuk kishte shumė kohė pėr gjėra si kjo, sepse vazhdimisht lexonte, studionte dhe krijonte diēka. Kjo ishte e mrekullueshme!
Noli kėnaqej me piknikėt e shqiptarėve tė diasporės
Peshkopi kėnaqej kur shkonte nė piknikėt e shqiptarėve, ku do tė ulej e tė rrinte me anėtarėt e rėndėsishėm tė kishės. Ai ishte vegjetarian dhe pėlqente frutat, kėshtu qė nė kėto piknike do tė gjendej gjithmonė njė shportė me fruta pėr tė. Ēfarė shihnin tek Noli si njeri?Kur shihja peshkop Nolin, ndjeja gjithmonė se ndodhesha nė praninė e njė njeriu tė madh.
Ai ishte shumė tėrheqės. Kishte diēka nė zėrin e tij dhe nė mėnyrėn se si fliste. Ėshtė njė cilėsi qė jo gjithmonė mund ta pėrcaktosh; mund ta ndjesh, por jo ta analizosh gjithmonė. Thjesht e ndjej se po flisje me njė njeri me aftėsi tė mėdha, me njohuri tė thella dhe shumė i pėrkushtuar. Nga ana tjetėr, ai rrallė zbulonte ndonjė gjė pėr veten e tij. Bisedat e tij ishin gjithmonė pėr kauzat e pėr tė tjerėt. Nuk besoj se mund t i afroheshe shumė nė planin personal. Nė themel, Fan Noli ishte njeri i drojtur. Ai ishte paksa vetmitar. Jetonte vetėm dhe kėtu nuk kishte familje. Nė jetėn personale nuk interesohej pėr gjėrat materiale.
A mendoni se i vinte ndonjėherė keq qė nuk ishte martuar? Kjo pyetje pikante e studiuesit, prof. Nasho Jorgaqit, merr kete pėrgjigje nga znj. Panariti: Nuk e di. Im shoq mė ka treguar, sesi njė herė ai dhe peshkop Noli shkuan nė varrimin e dy vllezėrve tė rinj shqiptarė, qė ishin vrarė nė njė aksident
automobilistik. Mbas varrimit, burri im e ēoi Nolin me makinė nė apartamentin e tij nė Blagden Street. Gjatė rrugės sė kthimit, Fan Noli i tha pak a shumė tim shoqi. A e di, ne nuk e patėm kurrė kėnaqėsinė e fėmijėve, por nuk do tė kemi kurrė as tragjedinė e tyre.
Peshkop Noli ishte njeri shumė i respektuar jashtė bashkėsisė shqiptare. Ai linte pėrshtypje tė mahnitshme. Dr. Carleton Coon, antropolog nė Harvard kishte shkuar nė Shqipėri pėr tė drejtuar njė sėrė studimesh antropologjike. Ai botoi njė libėr me titull Mali i gjigantėve (The Mountain of the Giants&rdquo) dhe i kishte kėrkuar si peshkop Nolit, ashtu edhe burrit tim tė lexonin dorėshkrimin pėr t u siguruar qė materiali historik ishte i saktė. Njė mbrėmje na ftoi tė treve pėr darkė. Mysafirė tė tij ishin disa njerėz shumė tė shquar qė kishin lidhje me Harvardin si dhe njė anėtar i rėndėsishėm i Departamentit tė Shtetit nė Uashington. Vėmendja e gjithsecilit atė mbrėmje ishte pėrqendruar te peshkop Noli. Tė gjithėve
u bėnė shumė pėrshtypje njohuritė e tij pėr historinė e Ballkanit. Ai ishte nė qendėr tė vėmendjes. Ajo qe njė mbrėmje e mahnitshme dhe ai, njė tregimtar shumė i mirė.
Njė histori shumė zbavitėse ishte ajo, kur e kishim ftuar peshkop Nolin pėr darkė, njė tė shtunė mbrėma. Ndoshta ishte 81 vjeē dhe ishte duke mėsuar aramaishten nė Harvard. Njė ditė mė telefonoi pėr tė mė pyetur nėse do tė mė vinte keq, po tė ndryshonte ditėn, sepse i kishte dalė diēka tjetėr. I thashė se nuk mė vinte keq dhe ai mu pėrgjigj: Kam provime dhe mė duhet tė mėsoj. Kjo ndodhi kur ishte 81 vjeē. Po, kėshtu qė nuk ėshtė kurrė vonė tė mėsosh pėr provime. Vėrtetė zbavitėse! Duhet tė ketė qeshur, kur ja u ka thėnė kėtė -Po, qeshi. Qeshi. Njė herė tjetėr kur ishte i ftuar pėr darkė, mori nė telefon pėr tė na thėnė se i kishte ndodhur diēka me protezėn e dhėmbėve, kėshtu qė nuk do tė ishte nė gjendje tė pėrtypte asgjė. Mu desh tė pėrgatisja diēka tė bollshme qė mund ta hante. Ai hėngri supė me zarzavate dhe mė pas hėngrėm tortė me luleshtrydhe, qė ai e shijoi plotėsisht.
Peshkop Noli e dashuronte muzikėn. Ai e kishte bėrė zakon tė shkonte ēdo tė premte mbasdite nė koncert simfonik. Ato pak herė kur nuk mund tė shkonte, ma jepte mua biletėn e tij. Kishte njė vend tė hatashėm; ishte nė llozhėn e parė mbi skenė. Kur kisha vajtur nė koncert pėrpara se tė martohesha, isha ulur nė llozhėn e dytė nga nuk shihej asgjė.
Noli, mes studiuesve tė Shekspirit, nė Shtėpinė e Bardhė
Nė qershor 1964, lexuam nė gazetėn Neė York Times se nė pėrkujtim tė 400 vjetorit tė lindjes sė Shekspirit, presidenti Lyndon Johnson kishte organizuar njė mbrėmje nė Shtėpinė e Bardhė pėr studiuesit e Shekspirit. Megjithatė, jo shumė njerėz kishin dijeni pėr pėrkthimet e peshkop Nolit nė shqip tė Shekspirit. Peshkop Noli i tha burrit tim se do tė dėshironte tė shkonte. Atėherė, ai i shkroi njė letėr shumė tė kėndshme presidentit Johnson, ku i thoshte se edhe peshkop Noli ishte studiues i Shekspirit, se ai ishte 81 vjeē dhe nuk e kishte parė kurrė nga brenda Shtėpinė e Bardhė. Ai mendonte se peshkop Noli do tė kėnaqej shumė po ta ftonin edhe atė. Mbas njė jave peshkopi mori njė ftesė. Duhet tė jetė tronditur! Po, u trondit, sepse atje ishin tė gjithė studiuesit e Shekspirit nga Anglia dhe nga ky vend. Kur u kthye, peshkop Noli i telefonoi burrit tim pėr t i thėnė se presidenti Johnson i dėrgonte tė fala. I tillė ishte humori i tij.
Burri im e admironte shumė peshkopin. S kish gjė qė tė mos e bėnte pėr tė. Ai filloi fushatėn pėr tė mbledhur para qė t i blinte peshkop Nolit njė shtėpi nė Florida, ku ai tė shpėtonte nga muajt e hidhur e tė ftohtė tė dimrit. Tė gjithė mendonin se ajo ishte njė marrėzi, se nuk do tė mblidheshin kurrė aq para sa duheshin. Por i mblodhėn.
Poezitė e peshkop Nolit u botuan te Dielli nė kohė tė ndryshme. Ai pėrktheu shumė nga poezitė e Viktor
Hygoit, qė do tė thotė se e njihte mirė frėngjishten. Pėrktheu gjithashtu, edhe disa poezi elizabetiane. Duke e kuptuar se ishte shumė i sėmurė, peshkopi i tha burrit tim se dėshironte qė ato poezi tė botoheshin si libėr, ndryshe do tė humbisnin po tė varroseshin nė faqet e Diellit. Pas vdekjes sė peshkopit, im shoq u takua me disa shqiptarė adhurues tė Fan Nolit, qė kontribuan pėr shtypjen e librit. Padyshim qė peshkopi nuk e pa kurrė librin. Peshkop Noli kish dashur qė pas vdekjes librat e bibliotekės sė tij t ia dhuronte Bibliotekės Publike tė Bostonit. Nė atė kohė, pėr disa arsye, biblioteka e Bostonit nuk i mori librat. Atėherė, sekretarja e tij Mary Johns, i dėrgoi ato nė Shqipėri. Qenė volume tė tėra dhe u desh tė bėheshin arka druri pėr transportimin e tyre. Si, nuk i pranoi Biblioteka Publike e Bostonit? A nuk ishte kjo njė marrėzi?, pyet prof. Jorgaqi. Po, kėshtu ishte. Tani ata do tė ishin shumė tė kėnaqur t i kishin ato libra.
Djaloshi rebel, qė nga vitet e gjimnazit. E revoltonte padrejtėsia
Gjatė viteve tė hershme tė shkollės, ai kishte qenė rebel, kishte protestuar pėr pushimin nga puna tė njė prej mėsuesėve tė tij tė gjimnazit; jo se autorietet nuk kishin tė drejtė tė pushonin mėsuesin, por Noli nuk mund tė lejonte ta bėnin kėtė pa dhėnė asnjė arsye. Theofani besonte gjithmonė nė barazinė dhe lirinė pėr tė gjithė njerėzit. Ai besonte nė barazinė, nė kuptimin qė askush nuk mund tė kishte tė drejta mbi njė individ tjetėr. Kjo nuk do tė thotė se nuk do tė kishte ndryshime klasore; sigurisht qė disa njerėz do tė ishin mė tė pasur, disa mė inteligjentė, disa mė tė aftė se tė tjerėt; megjithatė tė gjithė duhet tė kishin mundėsi tė njėjta. Noli besonte te Krishti, si tek profeti mė i lartė. Ai kishte shumė humor. I donte fėmijėt dhe muzikėn, e donte edhe kishėn. Ai nuk ishte thjeshtė anėtar i bashkėsisė fetare, por ishte njeriu mė i rėndėsishėm i saj. Aftėsitė e tij intelektuale ishin tė mahnitshme. Fliste disa gjuhė, pėrktheu Shekspirin dhe Dhiatėn e Re. Studioi muzikė, e dashuronte muzikėn. Politika ishte njė tjetėr tipar i karakterit tė tij. Pikėsynimi mė i madh i Nolit ishte tė ēlironte popullin shqiptar. Pėrmes pėrpjekjesh tė palodhura, Noli arriti tė siguronte ndihmėn e presidentit Ėilson, nė ēėshtjen e pavarėsisė. Mbasi u takua me tė nė Ėashington, D.C., Ėilsoni i tha
Nolit se ai kishte vetėm njė zė nė Konferencėn e Paqes nė Versajė dhe do ta pėrdorte nė interes tė Shqipėrisė.
G.Ballkan
ricky_ch
08-09-2011, 19:50
Zėri i Fan Nolit:
kVuP9qVL9UY
ricky_ch
09-09-2011, 15:26
7rq7VDoN86I
Fan Noli me Faik Konicėn!
GYN3Kq2HbVg
Njė fjalim i tij!
xbJCcvAN9MU
Mundesuar nga vBulletin Versioni 4.2.5 Copyright © 2017 vBulletin Solutions, Inc. All rights
eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn umb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nld_Latn als_Latn als_Latn nya_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lij_Latn ewe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn quy_Latn sag_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn lit_Latn mri_Latn ban_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bam_Latn als_Latn tur_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kea_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn sag_Latn als_Latn lit_Latn mri_Latn ban_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn lit_Latn lit_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lij_Latn hrv_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn ron_Latn kon_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn unk hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn umb_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn hrv_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn som_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn lit_Latn hrv_Latn fij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn bug_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn hrv_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn gaz_Latn als_Latn unk als_Latn tso_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn zul_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pol_Latn eng_Latn grn_Latn als_Latn fao_Latn deu_Latn srd_Latn srd_Latn szl_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kmr_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nus_Latn nus_Latn szl_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn fuv_Latn kmb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn nob_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn nno_Latn tpi_Latn unk als_Latn als_Latn fuv_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bam_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bam_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn unk fur_Latn uzn_Latn vec_Latn unk gle_Latn bam_Latn szl_Latn als_Latn run_Latn zho_Hant