als_Latn uzn_Latn slv_Latn
-
individt e krkuar prfshiheshin udhheqs t shquar politik, veprimtar t t drejtave t njeriut, dhe biznesmen t suksesshm. S treti ishin vrasjet pr hakmarrje: disa masakra u kryen pasi UK-ja kish shkaktuar viktima ndr forcat serbe e jugosllave.
Ndonse kan filluar t dalin shifra t besueshme, numri i t vdekurve n Kosov gjat lufts mbetet gjithsesi i panjohur dhe sht shndrruar n nj argument t nj debati jo t vogl. Nprmjet hulumtimeve t veta, Human Rights Watch dokumentoi 3,453 ekzekutime nga ana e forcave qeveritare serbe e jugosllave, por ky numr sht vendosmrisht m i vogl se sa numri i vrtet, sepse bazohet mbi vetm 577 intervista ( dhe kta t intervistuar nuk jan zgjedhur n mnyr t till, q t lejojn nj ekstrapolim t t dhnave pr gjith Kosovn). N t njjtn koh, numri sigurisht nuk sht aq i madh, sa sht ln t kuptohet gjat lufts nga zyrtar t qeverive perndimore e t NATO-s, kur sht aluduar edhe pr 100,000 t vdekur.
Deri m korrik t vitit 2001, Gjykata Ndrkombtare pr Krimet e Lufts n ish-Jugosllavi kish zhvarrosur afrsisht 4,300 kufoma, pr t cilat sht besuar se jan viktima t masakrave t kryera nga forcat serbe e jugosllave n Kosov. Kjo shifr sht sigurisht m e vogl se sa totali i t vrarve nga trupat qeveritare. ’sht m e rndsishmja, ka dshmi t padiskutueshme, sipas t cilave jan dhunuar varret e jan zhvendosur kufoma nga ana e trupave serbe e jugosllave, gj q sht konfirmuar n vern e vitit 2001 edhe nga qeveria serbe post-Miloshevi. Human Rights Watch dokumentoi prpjekje pr t fshehur apo pr t rivarrosur kufoma n Trrnje, Gjakov, Izbic, Rezall, Krush e Madhe, Krush e Vogl, Suharek, Sllovinj, Poklek, Kotlin dhe Pastasel. Prve ksaj, sipas Komitetit Ndrkombtar t Kryqit t Kuq, 3,525 persona, prfshir serb etnik, rezultojn t humbur nga konflikti.
Analiza statistikore e kryer nga Human Rights Watch dhe nga Fondacioni Amerikan pr Prparimin n Shkenc (AAAS) nxjerrin n pah mnyra ekzekutimesh, q flasin pr natyrn sistematike t fushats qeveritare. Fjala vjen, n paraqitjen grafike t ekzekutimeve jasht gjyqsore n koh, bien n sy tri momente, si mund t shihet n grafikun 5 t kapitullit mbi Analizn Statistikore t Dhunimeve. Grafiku, prsa koh Human Rights Watch nuk bri nj zgjedhje t studiuar t t
-
-
intervistuarve, nuk sht nj pasqyrim i prsosur i masakrave. Megjithat, natyra kulmore e grafikut, me tri rritje t skajshme pr intervale shum t shkurtra kohe, na bn t kuptojm q masakrat nuk ishin rezultat i nj dhune rastsore nga ana e forcave qeveritare. Sipas shum gjasave, ato ishin operacione t planifikuara e t zbatuara me kujdes, n prputhje me synimet strategjike t qeveris.
N t njjtn mnyr, grafiku 6, 10, 14 e 15, i cili paraqet rrjedhn e ekzekutimeve jasht gjyqsore npr komuna n varsi t kohs, tregon kulme t ngjashme t kurbave n intervale t shkurtra t kohs. “Zdrhallja” vrastare npr komuna vrehet n periudha t caktuara kohe, gj q do t thot se ka ekzistuar nj urdhr strategjik pr t kryer kto masakra n zona t krkuara.
Prdhunimi e dhuna seksuale ishin gjithashtu element t fushats. Prdhunimet e grave shqiptare nuk prbjn akte t rralla e t izoluara t kryera nga individ t veant, por ishin instrumente pr t terrorizuar popullsin civile, pr t zhvatur para nga familjart e pr t shtrnguar njerzit ta braktisnin Kosovn. N total, Human Rights Watch gjeti dshmi t besueshme pr nntdhjet e gjasht raste t dhuns seksuale t ushtruar nga ana e ushtarve jugosllav, policve serb apo paraushtarakve n periudhn e bombardimit t NATO-s. sht e qart se numri i vrtet sht shum m i lart.
Prgjithsisht, prdhunimet n Kosov mund t grupohen n tri kategori: prdhunime n shtpit e grave, prdhunime t grave n rrug e sipr pr t ln Kosovn dhe prdhunime n lokalet e paraburgimit. N kategorin e par, forcat e sigurimit hynin n shtpit private dhe prdhunonin grat n prani t antarve t tjer t familjes, n oborr, apo n ndonj dhom t veant brenda apartamentit. N kategorin e dyt, gra q shprnguleshin brenda pr brenda, q ecnin n kmb apo mbi zetor s bashku me familjet e tyre, ndaleshin, plakiteshin e krcnoheshin nga ushtart, polict e nga paraushtarakt. Nse familjet nuk kishin para t thata pr t paguar, forcat e sigurimit i krcnonin se do t’u rrmbenin vajzat e do t’i prdhunonin; n disa raste, vajzat jan rrmbyer edhe pasi familjet jepnin par. Kategoria e tret e prdhunimeve ndodhte n qendra t improvizuara paraburgimi, si mund t ishin shtpi e ahure t braktisura.
-
-
Nj dukuri e prhapur gjat vitit 1999 ishte edhe shkatrrimi i pronave t privatve. Sipas nj studimi t UNHCR-s n nntor t vitit 1999, pothuaj 40% e t gjitha shtpive t banimit n Kosov rezultonin t dmtuara rnd apo krejt t shkatrruara. Komunat q njiheshin pr lidhje t forta me UK-n u prballn me pasoja m t rnda, pjesrisht edhe prej faktit q sulmet kundr tyre kishin filluar qysh n vitin 1998. Pati zona, t cilat edhe pse nuk shquheshin si mbshtetse t UK-s, u goditn megjithat, si fjala vjen qyteti i Pejs, ku m shum se 80% e shtpive t banimit u shkatrruan apo u dmtuan rnd.
Shkollat e xhamit patn t njjtin fat. Sipas nj vlersimi t Kombeve t Bashkuara, u vzhguan 649 shkolla t Kosovs, dhe m shum se nj e pesta rezultonin t dmtuara rnd, ndrsa 60% e tyre ishin krejt t shkatrruara. Prve ksaj, forcat serbe e jugosllave tentuan dhe arritn t nxirrnin jasht prdorimit puset e burimet ujore n t gjith territorin e Kosovs duke derdhur n to lnd kimike, kafsh t ngordhura apo mbetje kufomash njerzore. Human Rights Watch dokumentoi raste n katr fshatra, ku viktimat njerzore ishin hedhur n burimet ujore apo n puse.
Dshmitar e viktima t shumta i treguan Human Rights Watch se si forcat qeveritare, qoft n shtpit e tyre, qoft kur ishin n rrug e sipr pr t ln Kosovn, u kishin zhvatur gjra t mueshme, prfshir unaza martesore e automobil. Polic, ushtar, e sidomos pjestar t njsive paraushtarake krcnuan individ t ndryshm me vdekje, nse kta t fundit nuk binin dakord t jepnin par, rndom marka gjermane. Nj vjedhje e till sht prmendur n mnyr t prsritur, madje edhe nga pjestar t forcave t sigurimit, t cilt foln me median ndrkombtare pas lufts. Pr disa syresh, kjo ishte arsyeja q ata shkuan n Kosov. Shum vullnetar than se ata ishin liruar nga burgjet n Serbi, me kushtin q t binin dakord pr t shrbyer krahas policis e ushtris.
Ky raport dokumenton gjithashtu dukurin e detyrimit t t paraburgosurve pr t hapur transhe apo pr t pastruar bunker, si dhe at t prdorimit t civilve si shqyt njerzor pr t mbrojtur trupat nga sulmet e NATO-s e t UK-s. Qeveria jugosllave vendosi gjithashtu mina toksore antitank e antipersonel, sidomos n kufirin me Shqiprin e Maqedonin. Sipas shum gjasave, kjo ishte edhe nj mas q merrej pr t’i br ball tentativs pr pushtim toksor t Kosovs.
-
-
Forcat qeveritare t prfshira n konflikt ishin nj kombinacion kompleks i policve t Ministris serbe t Punve t Brendshme dhe i policve special, i ushtarve dhe njsive speciale t Ushtris Jugosllave, i forcave paraushtarake, i milicve lokal dhe i nj shumllojshmrie lufttarsh t huaj. Q t gjith vepronin nn urdhrat e qeveris n Beograd.
Ushtria jugosllave kish komandn e prgjithshme gjat periudhs s bombardimeve t NATO-s. Forcat policore e paraushtarake, n prputhje me ligjin, ishin nn urdhrat e ushtris. Sidoqoft, duhet prmendur q zyrtart e lart t Ministris Serbe t Punve t Brendshme ushtronin nj ndikim t madh n zhvillimin e fushats. Ushtria kontrollonte rrugt e kufijt kryesor, duke koordinuar e lehtsuar procesin e “spastrimit etnik”. Forcat policore e paraushtarake ishin drejtprdrejt m t prfshira n dbimin e civilve dhe shkatrrimin e fshatrave, ndrsa ushtria bnte vetm mbshtetjen me artileri. Pikrisht gjat ktyre operacioneve burrat ndaheshin shpesh her nga grat e fmijt, pyeteshin rreth UK-s, dhe ekzekutoheshin pa asnj shkak.
Sipas ligjit jugosllav, Ushtria Jugosllave (Vojska Jugosllavije, ose VJ) sht nn komandn e Presidentit t Jugosllavis, si n koh lufte, edhe n koh paqeje. Deri n tetor t vitit 2000, ky ishte Sllobodan Milloshevii. Struktura kontrolluese e VJ-s sht Kshilli i Lart i Mbrojtjes, i prbr nga Presidentt e Serbis, Malit t Zi e Jugosllavis, dhe i drejtuar nga Presidenti i Jugosllavis. Shefi i Shtabit t Prgjithshm t Ushtris gjat lufts ishte gjeneral Dragoljub Ojdani, i cili u emrua pas lufts pr t shrbyer si Ministr i Mbrojtjes – pozicion q ai e mbajti deri n tetor t vitit 2000.
VJ-ja sht e ndar n tri armata. Armata e tret e komanduar gjat lufts nga kol.gjen. Nebojsha Pavkovi ishte prgjegjse pr Kosovn e Serbin e Jugut. Deri n gusht t vitit 2001, Pavkovii ishte Shefi i Shtabit t Prgjithshm t Ushtris Jugosllave. Gjat lufts, nj shkall m posht se Pavkovii ishte major gjen. Vladimir Llazarevi, i cili komandoi korpusin e Prishtins s armats s tret, q ish e stacionuar n Kosov. Nn urdhrat e Llazareviit ishin pes brigada, nj njsi e policis ushtarake, dhe nj regjiment i aviacionit. Komandantt e strukturave t sapo prmendura jan emrtuar n kapitullin Forcat n Konflikt.
-
-
Struktura e Ministris Serbe t Punve t Brendshme (Ministarstvo Unustrasnjih Posllova, ose MUP), e drejtuar gjat lufts nga Ministri Vllajko Stojiljkovi, sht m e komplikuar se sa ajo e VJ-s, e cila ka nj zinxhir transparent komandash. Brenda MUP-it ishin policia e rregullt e Kosovs e komanduar nga Sreten Luki, policia speciale (Posebne Jedinice Policije, ose PJP) e komanduar nga Lejtnant gjeneral Obrad Stevanovi, dhe forcat antiterroriste (Specijalna Antiteroristicka Jedinica, ose SAJ) t komanduara nga kolonel Zhivko Trajkovi. Kolonel gjeneral Vlastimir Gjorgjevi ishte kreu i sektorit t sigurimit publik t MUP-it, si dhe ndihms i Ministrit t Punve t Brendshme. Qeveria e re serbe i zvendsoi Gjorgjeviin e Stevanoviin n janar t vitit 2001, por gradoi Lukiin si shef t sigurimit publik si dhe si zv. Ministr i Punve t Brendshme.
Ministria Serbe e Punve t Brendshme prmban gjithashtu shrbimin e sigurimit t shtetit, apo policin sekrete, e cila luajti nj rol t dors s par n Kosov. Prve aktiviteteve t fshehta, si ishin survejimi e gjurmimi i veprimtarve politik shqiptar dhe i pjestarve t UK-s, sigurimi i shtetit dislokoi njsit e veta t operacioneve speciale, JSO-n (Jedinica za Specijalne Operacije), dhe ndihmoi organizata t ndryshme paraushtaraksh. E njohur edhe me emrat “Beretat e Kuqe” apo “Djemt e Frenkit” (pr t’i br homazh Frenki Simatoviit, nj personalitet i rndsishm i Ministris s Punve t Brendshme, i cili njihet si themeluesi i ktij grupi), JSO u komandua gjat lufts nga Milorad Lukovi, i njohur ndryshe me emrin “Legija”. Deri n janar t vitit 2001, kreu i sigurimit shtetror serb ishte kolonel gjeneral Radomir Markovi. Ai u shkarkua nga fundi i janarit dhe u arrestua nj muaj m von nga policia serbe pr prfshirjen e tij n sulmin q ju b m 1999 politikanit serb Vuk Drashkovi. David Gaji ish kreu i sigurimit t shtetit n Kosovn e gjat lufts.
S fundi, forca t ndryshme paraushtarake, ashtu si edhe mercenar t huaj lufte, ishin aktiv n Kosov, dhe ’sht m e rndsishmja, ishin nn kontrollin e qeveris qendrore. Duke ln mnjan faktin, q kta t fundit prbnin forcat m t dhunshme n Kosov, duhet thn se aktiviteti kryesor i paraushtarakve ishte plakitja dhe vjedhja.
-
-
Ndonse kufijt e sakt t komandave e kontrollit mbi kto forca paraushtarake mbeten t paqart, bashkpunimi i tyre me ushtrin jugosllave e policin serbe ishte evident. Pjestart e forcave paraushtarake, t cilt foln pas lufts me shtypin ndrkombtar, than se zyrtart lokal u jepnin atyre shpesh listat me emra shqiptarsh etnik, t cilt ishin planifikuar t vriteshin. Shum persona ishin liruar nga burgu, me kushtin q ata t luftonin n Kosov. N at koh, individ t veant n prbrje t ushtris apo policis u prpoqn t sinjalizonin apo t merrnin n mbrojtje civilt shqiptar q krcnoheshin nga paraushtarakt, ndonse kjo gj ndodhte rrall; m shpesh ndodhte q polict t bashkpunonin ngusht me njsit paraushtarake, shpesh duke formuar nj kordon rrotull komuniteteve t planifikuar pr t’u sulmuar, ndrkoh q trupat paraushtarake nisnin t vepronin.
Njsi dhe grupe t ndryshme brenda MUP-it e bjn hierarkin e komandave m pak t qart se sa at t VJ-s, ndonse sht e qart se autoriteti m i lart i MUP-it ishte Presidenti jugosllav Sllobodan Miloshevi. Sipas ligjit jugosllav, kur deklarohet gjendja e lufts, policia serbe sht nn jurisdiksionin e ushtris jugosllave, gj q e bnte Sllobodan Milosheviin de facto e de jure komandant t policis n periudhn e bombardimit t NATO-s. Zvends Kryeministri i athershm jugosllav Nikolla Shahinovi luajti gjithashtu nj rol t rndsishm.
Ligji ndrkombtar sht i qart kur flet pr prgjegjsin individuale kriminale t udhheqsve, q organizojn apo tolerojn kryerjen e krimeve t lufts. Edhe autort e drejtprdrejt t krimeve, edhe udhheqsit ushtarak apo politik, t cilt kan urdhruar kryerjen e krimeve, edhe ata q nuk kan marr masa pr parandalimin e krimeve apo q nuk kan ndshkuar autort, mund t konsiderohen prgjegjs.
Si provon ky raport, gjeografia e natyra sistematike e krimeve n Kosov e bjn t pagjas q udhheqsit serb e jugosllav t mos ken qen n dijeni mbi at q ndodhte, pavarsisht se kta kan mbrojtur tezn e kundrt. Vetm n shum pak raste jan dnuar pjestar t forcave t sigurimit pr kryerjen e krimeve t rnda, si sht vrasja. N t kundrt, periudha e paslufts na ballafaqoi me gradime, shprblime e emrime t personelit policor e ushtarak, ku u prfshin edhe zyrtart m t lart, si Dragoljub Ojdani, Nebojsha Pavkovi, Vladimir Llazarevi, Obrad Stevanovi, Sreten Luki, Vlastimir Gjorgjevi dhe Zhivko Trajkovi, si dhe shum prej komandantve t brigadave t korpusit t Prishtins. Nj list e plot e t graduarve dhe e t shprblyerve sht prfshir n shtesn e kapitullit Forcat n Konflikt.
-
-
Pas nj fillimi t ngadalt n vitin 1998, Gjykata Kriminale Ndrkombtare pr ish-Jugosllavin bri nj hetim t plot t krimeve t kryera n Kosov. M 27 maj 1999, Gjykata njoftoi se kish ngritur padin m t bujshme e m domethnse: Presidenti jugosllav dhe katr zyrtar t tjer t lart u akuzuan pr “vrasjen, persekutimin dhe deportimin e shqiptarve t Kosovs” n periudhn nga 1 janari deri fund t majit t vitit 1999. T paditurit e tjer jan: Milan Milutonivi, President i Serbis dhe antar i Kshillit t Lart t Mbrojtjes, Dragoljub Ojdani, shef i Shtabit t Prgjithshm t Ushtris Jugosllave, Nikolla Shahinovi, zvends Kryeministr i RFJ-s dhe Vllajko Stojiljkovi, Ministr i Punve t Brendshme t Serbis. Hetimet e Gjykats Kriminale Ndrkombtare mbi Krimet e Lufts, prfshir edhe ato t kryera nga UK-ja, po vazhdojn. M 1 prill t vitit 2001, policia serbe arrestoi Milosheviin me akuzn pr korrupsion. M 28 qershor, ai u transferua n Hag. Deri n gusht t vitit 2001, t akuzuarit e tjer kan qen t pa arrestuar.
Gykata bri gjithashtu nj vlersim t aksioneve t NATO-s gjat lufts, duke arritur n prfundimin q nuk kish vend pr t hetuar e ngritur akuza n kt drejtim. Vlersimi i Human Rights Watch mbi fushatn ajrore t NATO-s sht disi i ndryshm. Ndonse Human Rights Watch nuk gjeti prova t krimeve t lufts t kryera nga NATO, u arrit n prfundimin q aleanca ushtarake euroatlantike dhunoi ligjin ndrkombtar humanitar duke marr masa t pamjaftueshme pr identifikimin e pranis s civilve, ndrsa bombardoheshin objektiva t lvizshm. Si sht nnvizuar m par n nj raport t Human Rights Watch t shkurtit t vitit 2000, t titulluar Vdekjet e Civilve gjat Fushats Ajrore t NATO-s, bombardimi i NATO-s shkaktoi n t gjith Jugosllavin rreth 500 viktima civile. 55-60% e ktyre viktimave ishin kosovar. N kt raport sht kritikuar gjithashtu prdorimi nga ana e NATO-s i minave kaset, ndonse nj gj e till sht e ndaluar n nj konflikt t armatosur. Ashtu si n rastin e armve fardo q nuk kursejn asknd, kur prdoren n zona urbane, edhe minat kaset, pr shkak t nj shkalle t lart gabimi, paraqesin nj rrezik serioz pr popullsin civile. Nga 24 marsi deri m 7 maj t vitit 1999, u hodhn mbi Kosov dhe mbi Jugosllavi rreth 1,500 mina kaset.
-
-
Burimet hyjnore dhe historike t dhuns serbe
ndaj shqiptarve dhe fqinjve n rajon
Faqe 1 faqe
- 2 -
Faqe 3
Burimet hyjnore, shpirtrore t dhuns serbe ndaj shqiptarve dhe fqinjve tjer jan n Qndrimet e etrve t Sinodit t Nikes m 325 (Iznikut t sotm n Turqi), n Sinodin e Konstantinopolit m 381 mbi shtjet e dogmave t Kishs, kur erdhi edhe deri te skizma dhe m 1054 deri te ndarja prfundimitare.[1]
Sinodi apo Kuvendi jan tubimet e Etrve t Shenjt dhe bogosllovve t ditur nga tr bota kristiane, n t cilt sht diskutuar mbi shtjet bazore t fes dhe jets kishtare. Etrit e shenjt, peshkopt e e Kishs, n keto kuvende kan mbrojtur fen pravosllave nga lajthitjet heretike dhe msimet e rrejshme. Kur prfundoi prndjekja e jashtme e Kishs, ather u paraqitn armiqt e brendshm t fes, msuesit e rrejshm (t quajtur heretik), t cilt tentuan ta rrnojn Kishn e vetme, t shenjt, konciliane dhe apostolike dhe t’i fundosin t vrtetat n te. Kisha t tillt i ka gjykuar n Kuvendet vaseljene. Prve ktyre kuvendeve t prgjithshme kishte edhe kuvende lokale. Ato i organizonin disa Kisha vendore. Vendimet e shum prej ktyre kuvendeve m von jan miratuar nga Kuvendet vaseljene si t gjithvlefshme pr tr Kishn. Kuvendet vaseljene kan qen dhe kan mbetur pushteti m i lart n Kishn pravosllave. [2]
N burimet hyjnore-historike bn pjes edhe Beteja e Kosovs m 1389 dhe lufta e nj pjese t kristianve t Ballkanit kundr muslimanve. Martiri i madh, sipas serbve, princ Llazari, s bashku me ushtrin e vet aleate, q dashuronte Krishtin, u prcaktua pr Mbretrin qiellore n vend t mbretris botrore. “T vdesim pr krishtin, q t jetojm amshueshm”, i porosit ai ushtart e tij. Sepse “mbretria botrore sht e vogl, kurse mbretria qiellore gjithnj dhe deri n fund.” Ky prcaktim kosovar dhe ky Zotim (Prgjrim), kjo sht alanca t ciln populli serb e lidhi me Zotin – dhe e firmosi me gjakun martirizues. N Kosov populli serb ka votuar me shpirtin e tij pr Mbretrin qiellore dhe ky ka qen dhe mbeti prcaktimi i vetm i drejt. Prej ather t gjith serbt besnik ktij Zotimi, bhen popull i Zotit – populli ungjillor i Krishtit, Serbia qiellore, pjes prbrse e Izrailit t Ri t Zotit. [3]
Beteja e Kosovs dhe krahasimi i princ Llazarit dhe i ushtarve t tij me Jezusin dhe nxnsit e tij, ‘konfliktin’ e ngren nga kategoria e hak/gjakmarrjes n nivel kozmik t t mirs dhe t keqes.[4]
Burimet kryesore pr kt doktrin serbo-sllave jan Kronikat e murgjve serb, t cilat kta i shkruan pas dshprimit dhe apatis q prjetoi populli serb, nga miti i princ Lllazarit dhe Petar petroviq Njegoshit etj. [5]
Dhuna ortodokse serbe z fill edhe n mitin grek t Anteas[6] dhe n vetdijen tribale, virtyt ky q e ka prcjell popullin serb deri n ditt e sotme.
Kjo ideologji, n vend t kombit e thekson popullin, n kuptim t “popullit qiellor”, madhsia e t cilit nuk sht raca, por “dhurata e Zotit”, e cila, nuk dihet prse, popujve t tjer u sht privuar, kurse u sht dhn serbve n Kosov. N kt mnyr, teoria ia lshoi vendin mitologjis dhe religjionit, q ky t transformohet n “svetosavlje” q ta konfirmoj kt lajthitje.[7]
Angazhimet religjioze, nacionale dhe ushtarake ortdokse serbe gjat historis karakterizohen me tiparet vijuese:
1. Misticizmi irracional i tipit mitoman svetosavian. – gnjeshtrat dhe keqveprimet e projektuara nga ideologjia destructive krijuan pamundsin q t jetojn s bashku me fqinjt joserb. Serbt, nn ndikimin e mitomanis (Kosovs) pravosllavlja bhet krivosllavlje (kuazisllavlje) dhe burim i konflikteve dhe luftrave permanente).
2. Hegjemonizmi dhe konzervatizmi. – Gnjeshtrat serbe u shndrruan n forc demoniane, q solln jopaq pr vet serbt, kurse pr t tjert t kqia gjenocidale. Si gnjeshtar t mirfillt, serbt jan transformuar n robr t dshirave vetjake dhe kt ‘t vrtet’ t tyre ua ofrojn edhe fqinjve si garans pr hegjemonimzin ndaj tyre.
Ata me fashizmin kan t prbashkt nacizmin dhe biologjizmin nacional apo racizmin, por atyre ua tejkalojn n mendurin nacionale dhe me aspiratat hegjemoniste. Vellikoserbizmi pretendon n t drejtn historike. Kurse nacizmi n t drejtn raciale.
3. Tradicionalizmi si mistifikim historik i serbizmit si, kinse, mbrojtsin e vetm nga islami osman. – Fryma e zotimit pr Kosovn sht dshmi e rregullimit t trurit, me prodhimin m t keq nprmjet ‘egocentrizmit fisnor’ dhe ‘mitomanis’, t shprehur me deformitetin gjenetik, t shprehur nprmjet lavdidahsjes dhe puishtetdashjes nga bartsit e tyre ultra-ekstrem. [8]
↑ Akad. Muhammed Filipovic, O genezi, dimenzijama, sadrzaju i implikacijama optuzbi za islamski fundamentalizam u nasoj idejnoj i politickoj praksi, n: Nusret Cancar – Enes Karic, Islamski fundamentalizam – sta je to?. Sarajev, 1990, fq. 54.
↑ Shih gjersisht n: http://www.geocities.com/byzantion20...kistorija.html.
↑ Sipas: http://www.geocities.com/byzantion20...kistorija.html.
↑ Sipas: Fikret karcic, Muslimani Balkana – Istocno pitanje u XX vijeku, Tuzla, 2001, fq., 146 dhe 115-152.
↑ Kronikat e murgjve serb kishin rendsi t madhe pr serbt, sepse serbt ioshin popull injorant, me shkall t ult t arsimimit dhe edukimit. Sipas statistikave, eddhe n vitin 1866, serbt paraqisnin nj popull q vetm 4.2 % nga numri i gjithmbarshm din shkrim-lexim. Kronikat pr ta ishion fe, histori. Sherif Delvina, Kosova nj mit serb apo nj realitet historic shqiptar, Tiran, 2000, fq. 76. Shih edhe: Michael Sells, n Fikret Karcic, op. cit.; Norman Cigar, Roli iorientalistve serb pr justifikimin e gjenocidit ndaj m,uslimanve n Ballkan, Shkup,, 2003;
↑ Vojtech Zamarovsky, Heronjt e miteve antike. Leksikon i mitologjis greke dhe romake, Prishtin, 1985, fq. 46.
↑ Rasim Muminovic, Filozofija ideologije, II, Sarajev, 1421 h./2000, fq. 328. Shih: Sherif Delvina, Kosova nj mit serb …, op. cit., fq. 76.
↑ Shih: Rasim Muminovic, op. cit., fq. 352 dhe 269; 259 dhe 334; 335 dhe 259 (251-365).
-
-
Pasojat e dhuns serbe pr shqiptart dhe pr rajonin
Faqe 2 faqe
- 3 -
Faqe 4
Konceptet politike, religjioze dhe ushtarake ultra-ekstreme dhe perverse serbe-ortodokse, kan ndikuar q edhe njerzit m prgjegjs t ortodoksizmit, t politiks dhe shkencs t futen n labirinthin vicioz, mistik, obskurantist. Vetdija e till e pervertuar krijoi psikopat, t cilt gjat historis, humbjet i shohin si fitore, kurse ‘zotimin’ pr Kosovn e bjn fundament pr luftra gjenocidale. Kt vetdije t tyre t pervetuar, filozofi boshnjak R. Muminoviq e prshkruan si “vetdije e pervertuar e ideologjis serbomadhe q ka br aq vepra shoviniste dhe destruktive sa q nuk mund t kategorizohen n nocione t njohura t ideologjis.”[1] Kjo vetdije e shtyri n vitet e tridhjeta t shekullit XX Klubin Kulturor Serb t’i propozoj mbretit Aleksandr se “me kalljen e fshatrave shqiptare, me nismn e vrasjeve dhe konflikteve, me shkeljen e shenjtrive fetare etj., t krijohen kushtet pr persekutimin e shqiptarve nga Kosova dhe kshtu ta kolonzoj Kosovn.” [2] Kjo vetdije e shtyri kriminelin Radovan Karaxhiq q n janar t vitit 1992 t pohoj se strategjia serbe sht t luftojn “deri sa nuk e arrijn synimin e Karagjorgjes – bashkimin e t gjith serbve dhe deri sa nuk e prfundojn luftn.” [3] Kjo vetdije e shtyri edhe peshkopin serb me z, Atanasije, t pohoj se “rrethojat e shtpive muslimane prej Bagdadit deri n Bihaq t’i quajprimitivizm t zakonshm dhe di edhe m t thell”.[4]
Kjo vetdije e shtyri edhe Kishn Ortodokse Serbe dhe kreun e saj, patrikun Pavle, peshkopin Artemije, etj., q gjat dy dekadave t fundit t nxisin ekstremizmin m ekstrem, duke manipuluar me masat serbe me eshtrat e princ Llazarit, i cili burimet e veta i ka nga lvizja etnike, e kjo nga lvizja hajdute, kurse kjo lvizje nga Kronikat e prmendura m hert dhe nga Epika mesjetare serbe.[5]
↑ Rasim Mumonovic, op. cit., fq. 258 dhe 259.
↑ Nusret Sehic, Cetnistvo u Bosni i Hercegovini 1918-1941, fq. 166.
↑ N. Cigar, op. cit., fq. 25.
↑ Fikret Karcic, Muslimani Balkana …, op. cit., fq. 21-22.
↑ Mehmedalija Bojic, Uzroci genocida u Bosni, Sarajev, 2001, fq. 91 etj.
-
-
KOLONIZIMI SLLAV Gjate Jugosllavis socialiste: Vrasjet, masakrat, dbimi masiv i shqiptarve dhe kthyerja e tyre
Faqe 13 faqe
- 14 --
Autori
Platforma antishqiptare e pushtetarve serbė pr asgjsimin e shqiptarve ka gjetur zbatimin e saj n vazhdimsi kohore n t gjitha fushat e jets shoqrore. Ajo ka pasur kulmet e veta her n fushn ekonomike, her n at politike, her n at fetare apo n at ushtarake, por vazhdimisht t grshetuara.
Ndaj popullats dhe vendbanimeve shqiptare, policia, ushtria dhe paramilitart serbe n mas t gjer, duke filluar n mars t vitit 1998 e deri n Pranver t vitit 1999 ofensiva ndrmorn pr vrasjen e popullats shqiptare dhe rrnimin e vendbanimeve t tyre. Kjo shtypje kulmin e arriti n muajt mars - qershor 1999. N kt fundshekulli, kur bota prgatitet t hyj n mijvjearin e tret me arritje njerzore e qytetare, shqiptart e Kosovs psuan njė tragjedi t vrtet: ata u ndodhen prpara mizorive dhe reprezaljeve makabre si dhe prpara njė spastrimi t egr etnik t ushtruar nga ana e forcave policore e ushtarake si asnjher tjetr m par. Millosheviqi dhe Bashkpuntort e tij, n zbatimin e planeve t prgatitura n fshehtsi, hodhn kundėr shqiptarėve kosovarė 45-mijshe t armatn Policeve, ushtarakve dhe paraushtarakve serbė. E saj me uniforma e pa uniforma nxirrnin dhunshm brenda disa minutave shqiptarėt nga banesat dhe shtpit e tyre, disa nga t cilave ua vinin flakn, ndėrsa Repartet njerėzit i nisnin drejt kufirit shqiptar e maqedonas. Millosheviqi kishte vendosur q t'i qronte hesapet prgjithmon me Shqiptart e Kosovs, ta spastronte etnikisht tokn sa mė parė nga kėta banor autokton. Kshtu planifikonte qė 610 vjetorin e Betejs s Kosovs ta "festonte" n Gazimestan pa shqiptar n Kosov.
Prkundr Edhe vrasjeve, masakrave e dbimeve t shqiptarve, pushteti serb me qllim t kolonizimit t Kosovs bnte propagand dhe vazhdonte ndrtimin e objekteve t banimit pr popullatn serbe. Kshtu, siē njofton gazeta "Jedinstvo" e Prishtins, e dats 11 mars 1999, n lagjen "Bazhdarhane" n Prizren me 10 mars 1999 filloi ndrtimi i 236 banesave pr nevoja t ushtris jugosllav dhe Ministris s Punve t Brendshme t Serbis dhe kuadrave t nevojshme pr ekonomin e Prizrenit.
Vala e terrorit t institucionalizuar shtetror serb, e vrasjeve, e masakrimeve, e ekzekutimeve t shqiptarve prfshiu mbar Kosovn. Paramilitart e polict, por dhe ushtart e egrsuar serbė mund t vrisnin dhe vrisnin ke t donin e kur t donin - pa ndjer kurrfar prgjgjsie si morale, as njerzore e ligjore. Mund t vrisnin edhe vrisnin t rinj e t reja, pleq, Plaka e burra, duke mos kursyer si fmij e si foshnja. Vrisnin - me apo pa Tem. Vetm pse ishin shqiptar. Vetm pse donin t'i zhduknin nga faqja e dheut, t'i zhduknin nga Kosova, n mnyr q ata, q mund t shptonin nga plumbi ose nga thika e tyre, t iknin, t detyroheshin t largoheshin nga Kosova, n qoft se rastsisht mund t shptonin nga arrestimi apo deportimi i dhunshm i tyre.
Barbare Vrasjet dhe masakrat m monstruoze, q bri pushteti kundėr popullit shqiptar n Kosov, me synim plotsisht t qart pr shfarosjen totale t tr popullats shqiptare t serbve t Kosovs demaskoi plotsisht politikn dhe karakterin gjenocidal t pushtetit dhe t shtetit. Falangat dhe kordonet ushtarake, policore e paramilitare serbe t vdekjes nuk kursyen jo vetėm civilt e paarmatosur shqiptar, por si Grat, si Fmijet, as foshnjet si pleqt e tyre. Duke treguar haptas tr egrsin e tyre dhe duke u munduar t'i fshinin gjurmt e dhuns makabre, forcat serbe dogjn Viktimat e terrorit t tyre, ose edhe i zhvarrosn dhe i drguan trupat e tyre n drejtime t panjohura, t cilat sot po Zbulohen n varrezat e shumta npr Serbi.
Me fillimin e konfliktit t armatosur n Kosov (mars 1998), spastrimi etnik e gjenocidi morn formn e njė barbare veprimtarie, qė sfidoi gjith bashksin ndėrkombėtare nė prag t shekullit XXI. Bombardimet e NATO-s t filluara m 24 mars 1999 kishin pr synim ndaljen dhe ndrprerjen e spastrimit etnik t Kosovs me vrasje, masakrime e ekzekutime, me plakitje, rrnime e djegie t vendbanimeve t tra dhe me deportimin masiv t popullsis shqiptare nga trojet e veta etnike, qė ushtronte pushteti ushtarako-policor serbė mbi popullatn shqiptare.
Planet serbe, t propozuara edhe nga Dobrica Qosiq e akademik t tjer serbė, deri edhe nga qarqe t politiks zyrtare t Beogradit, kan planifikuar zbrazjen e Kosovs nga shqiptarėt. Pėr tė arritur kėtė qėllim, sht ushtruar gjenocid i plot mbi nj popullsi t tr n Kosov. sht masakruar gjith ajo popullsi civile, pr t'u poshtruar n at mas aq barbare e pr t'u deportuar ajo n tri drejtime: Shqipri, Maqedoni e Mal t Zi. Eksoduesi Ky dbim ishte, prkatsisht zhvendosja m masive n Evrop q nga Lufta s Dyt Botrore.
Dbimi - nxjerrja e njerzve me dhun nga shtpit dhe banesat e tyre, ku para tytave t urdhroheshin automatikve qė tė vazhdojnė drejt stacionit t trenit ose t motorizuar, madje edhe kmb iknin drejt Shqipris, kufirit me Maqedonin, por edhe drejt viseve me popullat kryesisht shqiptare e boshnjake n Mal t Zi. Nga tė katėr ant e Kosovs kolona njerzish n kmb, me traktor, me makina e me tren kishin marr rrugn e Mrgimit, t ndjekur e t persekutuar nga forcat serbe. N mesin e tyre kishte edhe t smur e t moshuar dhe t hendikepuar, gra shtatzna e fmij dhe foshnja t posalindura. Udhtonin kta t ndjekur ose ecnin kmb kilometra e kilometra n kushte t vshtira atmosferike e me prjetime e kujtime tronditse pr njerz t vrar e t pavarrosur, rreshqitje t hedhura anės rrugve, djegie t tyre e t shtpive t tyre. U sendrtuan n vepr thniet e kriminelit Sheshel, i cili vazhdimisht theksonte se shqiptart duhet t ndiqen Prtej Bjeshkve t Nemura, t vdekur ose t gjall ... Ndrsa, pushteti serb kishte br plane q pas kėsaj tė gjithė Refugjatt, etj nga Kroacia e Bosnja t sillen n Kosov si dhe nj numr i popullats serbe nga e ashtuquajtura "Srpska Republika", p.sh. pjesė e popullats s Banja Lluks n Prishtin e kshtu me radh.
Pr t dbuarit n Maqedoni vend i ferrit ishte Bllaca, ku njerėzit ballafaqoheshin me vdekjen. T moshuarit, t smurit, Fmijet, t lodhur e t rraskapitur, t mrdhir e t erreshin uritur, por nuk gjenin dot t gjall. Bllaca ishte njė katastrofe njerzore e politiks antihumane ndaj njė populli tė pambrojtur. Bllaca, si e ktill, u dnua nga Opinioni demokratik humanitare e Botror.
Pas asaj rrmuje t invazionit t dhe Policeve t paramilitarve, shtpit shqiptare dyerhapur mbeten. Shporetat mbeten edhe e ndezur, edhe buka n shporet, gjellra mbi t e pėrgatitur, tryeza e shtruar.
Gjat dbimit iu plakitn t hollat, gjrat me vler, automobilt. Ata qė nuk kishin maltretoheshin, rraheshin apo edhe vriteshin. Dokumentet personale u merreshin dhe menjher ua grisnin, me qėllim qė ata tė mos ken dėshmi legjimiteti. Ata ishin t bindur se shqiptarėt nuk do t kthehen kurr. Edhe dbimit serbė gjatė paramilitart u thonin: Se kurr nuk do ta shohin Kosovn m, e shohin nėse e ngrn do ta shohin nprmjet ekranit t televizionit!, Se vet e Keni krkuar kt, shkoni n Shqipri se ajo sht juaja, kjo sht Serbi! ; Qe kjo sht NATO-ja, vet e keni krkuar at, etj.
Para trheqjes, paramilitart serbė ekzekutonin shqiptarėt nė vend, ndėrsa gjatė trheqjes ndanin burrat nga Grat, nga Antart e familjes dhe i kanė ekzektuar apo i kanė humbur, ndėrsa Grat dhe vajzat ka raste kur i kanė dhunuar.
Lidhur me dbimin e popullats shqiptare nga Kosova, Kadare shkruante: "Deportimi i shqiptarve t Kosovs sht e treta tragjedi, m e egra, m e pashembullta e m mizorja. Por ajo ka brenda, bashk me zine, edhe dritn e s ardhmes. sht hera e parė qė shqiptarėt pėrsėri do tė kthehen atje prej nga u shkuln. N fatin ton ka ndodhur nj ndryshim, nga ato q quhen hyjnore. Shqipria, pas gjith anktheve t saj po skajohet mė nė fund nė atė pjesė tė botės, qė ndrronin njerzit me t ndritur t saj, q nga Gjergj Kastrioti gjer t rilindasit: n zonn evropiane, ku ka qen e aty ku e kishte vendin. T tjert, fqinjt e saj t egr le t shkojn ku t duan. At Kosovė, qė e lan si nj t keqe, shqiptart do t mbushin pėrsėri me pranin e tyre, me djemt dhe vajzat e bukra, me rrudhat e pleqve, me armat e pathyeshme t foshnjeve e t fmijve, q do t prtrihen t gjitha, siē prtrihej jeta pas ikjes s mortajs. mohen Jeta e rikthyer pas njė sezone m shum, dhe po ashtu mohet me shum toka dhe shtpia, ninullat dhe librat, de gjithēka qė Teter prbn at q thuhet vendi i atit atdheu. Duke u ndar nga nj nat e zez tmerri, shqiptarėt nuk duhet t harrojn n jet t jetve at q u ndodhi. Jo pr t rn n kurthin e urrejtjes shterpe, por pr t muar e pr ta mbrojtur m mir jetn e tyre ... ".[1]
Pushteti ka luajtur lojen e dyfisht, at t krimit t organizuar e t krijimit t bindjes te popullsia lokale serbe e malazeze se me dbimin e shqiptarve kjo anė gjithmonė do tė jetė Serbi. Disa serbė janė Vendore naiv nxitur t bjn krime e mizori mbi fqinjt e vet shqiptar, madje edhe pronat e shqiptarve u jan ndar serbve lokale. Kshtu shum serbė vendore jan vn pas krimit, ndarjes s plaks e tokave tė shqiptarėve. Mirpo, nė fund pasi u shfrytzuan u tradhtuan nga pushteti dhe nj numr i tyre, pas kthimit t shqiptarve, pas muajit qershor 1999 n atdhe, pasi i kishin duart e prgjakura bashk me paramilitart, polict e ushtarakt, shkuan pas tyre n Serbi e gjetiu , ku pjesa m e madhe e tyre kishte shtpit dhe banesat e veta.
Vandalizmi i pushtetit serb krahas krimeve njerzore mbi shqiptarėt, rrnimit t fshatrave shqiptare me tr infrastrukturn, n shnjestr t shkatrrimeve sistematike pati edhe objektet shkollore, Estate, Shtpi t Kulturs, Objekte me vler t trashgimis historiko-kulturore, si p.sh. shum kulla t vjetra shqiptare, me 27 mars 1999 ndrtesn e kompleksit t Lidhjes Shqiptare t Prizrenit, arshin e Gjakovs, arshin e Pejs, m se 209 xhami, shum teqe, shtpi t vjetra me vler t madhe arkitektonike etj., si dhe shum dokumente arkivore, libra eksponate muzeale etj.
Gjat ksaj periudhe pushteti serb kishte plakitur nga kuvendet komunale, Organogrami e vendit etj., Tr dokumentacionin e ofiarive, siē ishin librat amė tė tė lindurve, t t kurorzuarve, t t vdekurve, librat e nnshtetsis, pastaj dokumentacionin e shrbimeve kadastrale etj. Ato i kishte shprndar npr qytete t Serbis. Ndrsa, Dokumentet e tilla personale dhe pronsore qė shqiptarėt posedonin, soldateska serbe u kishte djegur s bashku me shtpit dhe gjith pasurin q kishin, ose ua kishin grisur gjatė dbimit t tyre. Qllimi i tr ishte kėsaj, qė Dokumentet e gjendjes civile, s bashku me librat e shrbimeve kadastrale dhe Dokumentet e tjera me vler qė dshmojn qensin dhe indentitetin shqiptar t Kosovs, ajo i plakiti pr t'i fshehur gjurmt e spastrimit etnik qė Kosov bnte n dhe pr t ndrruar me dhun strukturn demografike t popullsis n favor t pakics serbe e malazeze dhe pr t'ua ndaluar me dhun t dbuarve prgjithmon kthimin n Kosov, duke u munduar qė para syve t opinionit Botror t paraqesin mungesn e kėtyre dokumenteve, si " argument "se ata nuk kan qen kinse asnjher banor tė kėsaj treve. Nga Arkivi i Kosovės ėshtė marrė Dokumentacioni pr kolonizimin e Kosovs ndrmjet dy luftrave botėrore, ai i revizionit t reforms agrare dhe Dokumentacion tjetr pr shtje pronsoro-juridike dhe at t dnimeve politike pas Lufts s Dyt Botrore. Po ashtu edhe nga institucionet tjera shtetėrore janė marrė Dokumentet si ai nga Sekretariati i Punve t Brendshme t Kosovs, nga Enti i Mbrojtjes s Monumenteve t Kulturs s Kosovs, Muzeu i Kosovs dhe shum institucione t tjera.
Deri n fillim t majit 1999, nga Kosova ishin przn rreth 730,000 shqiptar. 605,000 prej tyre u strehuan n Shqipri, n Maqedoni, Mal tė Zi, n Bosnje e Hercegovin, ndėrsa tė tjerė nė 125,000 vende t ndryshme t Evrops dhe t Ameriks dhe Australis. Po t'u shtohen kėtyre refugjatve edhe t ikurit deri m 1996, del se shovenizmi serb shprnguli me dhun deri n maj afro 1.000.000 shqiptar t Kosovs ose m shum se e popullsis shqiptare tė kėtyre trojeve. Rreth 700,000 shqiptar u shprnguln nga banesat dhe shtpit e tyre dhe u detyruan t jetonin n Rajonet malore t Kosovs n nj situat Dramatike.[2]
Sipas t dhnave vetjake t UNCHR n fillim t qershorit 1999, Refugjatt, etj nga e dbuar prej Kosov 443,300 ishin vendosur n Shqipri, 247,800 n Maqedoni, 69,300 n Mal t Zi; 21,700 n Bosnje e Hercegovin, gjithsej 782,100. N vendet tjera t bots u vendosn gjithsej 76,475 refugjat, duke prfshir 13,639 n Gjermani, 7,581 n Turqi, 5,829 n Itali, 5,730 n SHBA, pastaj n Franc, Norvegji, Suedi, Britani t Madhe, Poloni, Spanj, Portugali, Finlande, Izrael etj.[3]
Duhet theksuar se n mbrojtje t popullats vendore shqiptare, t pragut t shtpis, n kthimin e krenaris kombtare, n sensibilimin e shtjs shqiptare n arenn ndėrkombėtare dhe n lirimin e vendit kishte dhn padyshim Ushtria lirimtare e Kosovs, bijt dhe bijat m t mira t popullit ton. Disa nga ata dhan vlern m t shtrejt pr liri e pavarsi - jetn.
Njsit militare e paramilitare serbe anticivile kan br n Kosov krime t rnda, prmasa t krimeve kundėr njerėzimit. Kriminelt serbe, prkundr gjith egrsis qė kanė treguar duke vrar, ekzekutuar, masakruar dhe torturuar n mnyrn m t tmerrshme Viktimat, gjat tr kohs jan munduar t'i fshehin gjurmt e krimeve t veta, duke varrosur e zhvarrosur trupat e vrarve e t t masakruarve , duke i bartur nga nj vend n vendin tjetr, duke i hedhur n puse e humnera ose edhe duke i djegur e zhdukur n mnyra t ndryshme. Megjithat, edhe n Kosov po shihet se krimet nuk mund t fshehen. Kt e ka vrtetuar edhe Zbulimi i rreth 550 varrezave masive dhe i qindra e mijra varreve individuale me trupat e dekompozuar e skeletet e viktimave q ende po gjenden npr vise tė ndryshme tė Kosovės tė shkaktuar nga kriminelt serbe.
Numri i t vrarve, t ekzekutuarve, t masakruarve, t Pamjeje djegurve sė Gjalli apo pr s vdekuri, sipas parametrave t deritashm, vlersohet t jet s paku 11,000. Mbi 2,000 shqiptar t burgosur dihet se po dergjen npr burgjet e Serbis e t Vojvodins, ndėrsa deri n 4,000 Vlerėsohet t jet numri i t zhdukurve dhe i t kindapuarve. Ushtart, polict e paramilitart serbė kanė dhunuar femrat shqiptare nė pjesė tė ndryshme tė Kosovės. Numri i objekteve t shkatrruara, t djegura ose t dmtuara - i shtpive dhe i banesave, i lokaleve afariste dhe i fabrikave, i shkollave dhe i objekteve t tjera arsimore, kulturore e shkencore, i objekteve fetare, i monumenteve kulturore e historike qė nga lashtsia e deri nė ditėt e sotme, afariste lokaleve, Puntori Zejtare, Fabrika etj. - sht tejet i madh. Vlerėsohet se gjatė lufts n Kosov (mars 1998 - qershor 1999) sipas t dhnave vetjake jokomplete jan djegur dhe shkatrruar 204,285 shtpi, pastaj banesa, lokale afariste, Puntori Zejtare, Fabrika, n 1300 vendbanime t 29 komunave, 534 shkolla dhe 240 institucione shndetsore, kurse 617 vendbanimeve jan shkatrruar instalimet dhe objektet pr furnizim me rrym, uj t pijes dhe kanalizim.[4]
Kėto shkatrrime ata i bn n emr t edukats e ksenofobe, sidomos, t politiks serbomadhe t Millosheviqit dhe t kliks s tij. N shtyp, n masmedia dhe n meshat e tyre ata e mbiquajtn Kosovn "i đẹp shtetit serbė", "Jeruzalemi serb", "Serbi e Vjetr" etj. Dhe pr ta gdhendur n mendjet e zemrat e gjeneratave t tyre, ata asgjsuan, prshtatn, modifikuan, krijuan ose ngritn buste, Monumente, vendosn pllakata e simbole t reja anemban Kosovs.
Strategjia serbe amza figur e toks s djegur dhe t vdekur. Spastrimi etnik qė tė pushtohet trsisht territori. Serb pushtetarėt kanė zhvilluar strategjin e vet me njė parim t luftrave t mparshme t vjetra me shekuj, q thot se "Asnj popull nuk mund t pushtohet". Pr t pushtuar territorin ata kan zgjedhur taktikn e spastrimit etnik. Kan pasur pr qėllim qė tė okupojn tokat, por nuk kanė dashur qė ato toka t ken popull joserb, Lvizja pr lirim do tė ishte e vazhdueshme dhe nj dit Patjetr ai popull do t gzonte lirinė.
Mirpo, populli shqiptar, rinia e tij prher iu kishte kundrvn ktij terrori kėsaj e dhun, e at me forma t ndryshme. N fillim me organizimin e organizatave ilegale, pastaj marrjes s aksioneve kundėr organeve t pushtetit si dhe n vitet e fundit edhe me rezistencn aktive - forminin e ushtris lirimtare tė Kosovės, nė tė cilėn ishin prfshir bijt dhe bijat m t mira t popullit shqiptar n mbrojtje lirim dhe t atdheut. Fal kėsaj ushtrie, e cila filloi nismn e lirimit t vendit, pastaj angazhimi i forcave t Aleancs Veriatlantike - NATO-s n sulmet ajrore ndaj forcave serbe q nga 24 marsi e deri me 12 qershor 1999, kur forcat toksore t NATO-s hyn n Kosov triumfalisht. Forcat okupuese serbe nėnshkruan kapitullimin dhe u detyruan t trhiqen nga Kosova, kurse populli shqiptar t kthehet n vatrat e veta n liri dhe t marshoj n rrugn pr pavarsi.
Pas trheqjes s trupave serbe ushtarake nga Kosova, rreth 47,000 trupa ushtarake prpara afatit t pranuar n Marrveshjen-ushtarako teknike t nnshkruar nga NATO dhe komandantt ushtarak t ish RFJ-s me 9 qershor 1999, jan trhequr afro 800 Tanke, transportuese t blinduara, topash dhe gryka zjarri artilerie. Menjher, po at dit dhe ditve t tjera popullata shqiptare filloi kthimin n vatrat e veta. Kt e bėnė sė pari Refugjatt, etj nga Maqedonia, pastaj ata nga Shqipria e kshtu me radh, prkundr t Apelit UHNCR t rrezikut nga minat, duke mos pritur fare kthimin e organizuar tjera qė paralajmronin organizatat dhe institucionet e humanitare ndėrkombėtare tė.
Kthimi i shpejt i refugjatve nga Maqedonia, nga Shqipria dhe nga vendet e Perndimore t largta, si SHBA, Kanada, Australi etj. sht nj fakt mahnits pr botn, qė tregon se sa shum shqiptarėt janė tė lidhur pr tokn e vet, sa shum dashuri kanė pr atdhe.
Forcat aleate t NATO-s n krye me SHBA aktin mė bėnė humanitare deri m tani ndaj n populli t prvujtur, duke e mbrojtur nga asgjasimi gjithsej. Ato kontribuan q Kosova sot po shkon drejt pavarsis. U b konstituimi i organeve t pushtetit n udhheqjen e UNMIK-ut t cilat gradualisht Kompetencat jan duke ua lshuar vendorve. Ndrsa, popullata serbe dhe malazeze por edhe t tjer e cila nuk kishte kurrfar dor n dhun e terror me krijimin e kushteve filloi t kthehet n Kosov, ndėrsa me zgjidhjen e statusit t Kosovs ajo duhet te kthehet Definitivisht tė tė jetoj s bashku me popullatn vendore dhe shqiptar t tjer n barazi t plot dhe nė njė shtet tė Perspektiva e ri - Kosovn.
Referencat
↑ Ismail Kadare n parathnjen e romanit "Nata e Kosovs", t Rexhep Hotit, Tiran, 1999.
↑ Kosova n vshtrim enciklopedik, v. e c., fq. 52.
↑ Raport i departmentit t shtetit t SHBA, Fshirja e historis, Pastrimi etnik nė Kosovė gjatė vitit 1999, maj 1999, fq. 27.
↑ KMDLNJ - Prishtin, Raport mbi shkeljen e t lirive e tė drejtave tė njeriut nė Kosovė gjatė vitit 1999, "Bota Sot", 12 qershor 2000.
-
-
Disa dokumente arkivore qė dshmojn kolonizimin e Kosovs
Faqe 8 faqe
- 9 --
Faqe 10
Prkitazi me kolonizimin me elementin e Kosovs sllav dhe shprnguljen e shqiptarve jasht vendlindjes s tyre, ekzistojn dokumente t shumta arkivore, t cilat e dshmojn kt. Kėto dokumente sot ruhen n arkiva t ndryshme n Beograd, Tiran, Londr, Prishtin, Stamboll, Shkup, Vjen, Rom etj.
Dokumentet me t rndsishme padyshim ruhen Arkivn e Jugosllavis, n Ministrit pėrkatėse n Beograd, sidomos n at t reforms dhe agrare t Financave. Edhe n Arkivin e Kosov n fondet e gjykatave t Qarkut dhe t rrethit ka dokumente qė e ndriojn kete. Ndrsa fondin e refomrs agrare, kartotekn prej rreth 14,500 familjeve me mse 70,000 banor, fondin e Revizionit t reforms agrare 1945-1945 qė ka funksionuar n Kosov n kuadr t disa te Keshillit popullor Krahinor pjes t fondeve, pushtetis serb gjatė kohs s masave t dhunshme n Arkivin e Kosovs 1990-1999, nj pjes e ka marr dhe e ka drguar n Beograd. Dihet qllimi, humbja e mvonshme e gjurmve t dshmive faktike pronsoro-juridike dhe pr qllime t manipulimeve dhe prfitimeve t.
Mirpo, gjat hulumtimeve t mia shkencore pr kt qėllim kam regjistruar n numr t konsideruar tė kėtyre dokumenteve, disa prej t cilave po i paraqesim n kt raste disa vetėm qė e ndriojn kt formė gjenocidiale nga aspekti pronsoro-juridik qė ėshtė shtja m e ndishme dhe ajo kyqe q do t bisedohet gjatė bisedave t komisioneve t ndryshme pr statusin e Kosovs, repertacionin, dmshprblimet etj. Kėto dokumente pasqyrojn Metodat, format, mnyrn, qllimin, propagandn e tjer, t prdorura nga pushteti pr realizimin e kolonizimit dhe t shprnguljes, rezistencn kundėr kolonizimit dhe shprgnuljes e pasojat e tyre.
Dokumentet arkivore dshmojn se menjėherė pas vitit 1912, dhe n nj ndrprerje pr shkak t lufts s Par Botrore n fund t vitit 1918 pr shkak t dhuns filloi shprngulja e madhe shqiptare dhe ardhja e vendosja e popullats sllave n trevat shqiptare. Kshtu me datn 12.01.1919, n shkresn nr. 13 Kompania I e Batalonit e III-t regjimentit jugosllav e njoftonte Komandantin e Batalionit III nga Plava pr ardhjen e 30 shqiptarve nga Dukagjini, t cilve atje u jan djegur shtpit.[1] Lazer Mjeda,
Kryepeshkop i Shkupit, nga Prizreni m 29 gusht 1919 shkruan i Eminencs T. ztr. GM Kardinal Von Rossum, prefekt i Kongregacionit t Shenjt, De Propaganda FIDE, Rom, n mes tjerash edhe kt: "..... E ndėrsa serbve (qeveria) u jep arm e municion, muhamedant dhe Katoliket arbnor i torturojn pr t'u nxjerr ato arm q nuk i kanė ....".[2]
Ministria e ushtris dhe marinsat me datn 12.IX.1919 n Beograd e informon Ministrin e reforms agrare pr leje qė Komandat e qarqeve t regjimenteve mund t'u japin arm, sipas nevojs kolonve n Dukagjin, Drenic, Kosov, rrethin e Dojranit dhe Maleshkut . Po ashtu mund t'u japin arm zjarri dhe municion edhe komandave t regjimenteve t qarqeve n kufijt e nevojave t vrteta, pushtetit policor dhe komunal pr mbajtjen e rendit dhe kryerjen e shrbimit t rojs npr fshatra.[3] Drejtorati kryesor n Mal t Zi i Ministris s Reforms Agrare n Cetin, me shkres nr. 2547, dat 20.VII.1921 - raporton prkitazi me angazhimin e pushtetit ushtarak pr kolonizimin e Pejs. Ministria e ushtris e Marines dhe urdhron qė Komandanti i territorit t Armats II t'i prcjell kolont nga Berani deri n Pej, ndėrsa Komandanti i Armats III nga Peja n Drenic dhe kėrkon qė kolonve t'u jepen arm dhe municion.[4]
Prve kolonizimit dhuns e terrorit bhej edhe masakr ndaj popullats shqiptare, me qėllim tė realizimit tė. Kryetari i delegacionit shqiptar n Konferencn e Paqes n Paris, Mithat Frashri m 29.IV 1921, i drejtohet Sekretarit t Prgjithshm t Lidhjes s Kombeve, ku e njofton pr ekceset serbe kundėr shqiptarėve, tė cilėt kanė qenė Subjekt i sundimit serb qė nga vitit 1912 , dhe se ato po vazhdojnė dhe po bhen edhe m t shpeshta, Kshtu q elementi shqiptar sht i rrezikuar nga shkatrrimi total. Shqiptarėve, tė cilėt i banojn territoret e veta, po u plakiten pasurit e tyre, po ndiqen me dhun prej fshatrave t tyre dhe n vend t tyre po vendosen kolont Ruse. Vetm tre gjatė muajve tė fundit m se 2,000 shqiptar jan mbytur pa kurrfar arsye, duke mos prmendur shtpit e tyre t shkatrruara, pasurit e tyre jan plakitur, kshtu ata qė kanė qenė tė detyruar tė ikin dhe t vendosen n Shqipri. Mirpo, Serbia ka proklamuar se familjet e atyre refugjatve do t internohen dhe tr pasuria e tyre do t konfiskohet.[5]
M 10.V.1921. Z. Aubrey Herbert, bėnė pyetje n parlamentin britanik pr masakrat serbe ndaj shqiptarve: "Se a jan n dijeni se m 28 janar dy batalione serbe t komanduara nga njė vajtn t mdha n fshatrat e Llapit, afr Prishtins Keekoll, Prapashtic dhe Sharban, ku i drguan banort meshkuj t moshs prej 12 vjet afėr njė mali i masakruan me mitraloza, pastaj kaluan n fshatra dhe ua futen zjarrin shtpive dhe i masakruan t gjitha Grat Fmijet dhe, duke i ln vetėm 14 prjetues nga popullata prej 1,680 vetave n 320 Shtpi dhe a jan kėrkuar Informata nga qeveria jugosllav lidhur me kt? ".[6] Disa banor t fshatit Prapashtic, n ankesn e tyre n vitin 1922, shkruajn pr vrasjen e fshatarve t tyre, npunsit e Ministris s Reforms agrare po ua masin tokat e tyre dhe po ua marrin.[7] Pastaj, n nj artikull t gazets "Pravda" nr. 196, dat, 11.XII 1923, Sarajev Vrnic, shkruhet pr vrasjen e tre malazezve n fshatin, komuna e Qyqavics nga ana e njė kaaku, t nesrmen kolont malaziaz me arm n dor i kan sulmuar shqiptarėt duarthat, kan rrahur ke kanė gjetur, pastaj kanė vrar 15 dhe lnduar 3 shqiptar. Pushteti ka qndruar pasiv.
Lidhur me Vrasjet dhe masakrat gazeta beogradase "Rad", e dats 5 gusht 1925, shkruan: "Qe disa dit shtpit shqiptare digjen n flak. sht vshtir t britmn dgjosh e fmijve dhe pleqve qė keqtrajtohen dhe merren nprkmb me qllim q t plakiten "..," N Arnautlluk jehojn pushkt. Vise t tra t banuara me shqiptar vlojn nga trazirat e ngjashme me ato n Irlande ... Serbia ka formuar ... Nj krahin me Qytetar t rendit t dyt. Atje kallen fshatra t tra, vriten shum njerz, mizorit jan t pakufishme. Askush m n kt vend nuk ka turp. Si kanibal i fundit, pushteti predikon shfarosjen e njė popullsie pr shkak t urrejtjes fetare dhe nacionale. Askush nuk pyet se kush i shtyri ata njerz t arratisen. Askush nuk do t shoh se duhet ndaluar polict dhe npunsit tan, q jan fajtor pr gjakun qė atje po derdhet q nga "Clirimi". Mirpo po predikohen therje e gjakderdhje t reja. Fshatrat shqiptare ngjajn n kaspahane t vrteta "... "Punisha deri m tash ishte m dormbar, Grat Fmijet dhe shqiptar i therrte me sukses. Ai dinte qė t'i vriste me njė nga pingul Gjashtė. Derisa lodhej therte me thik njerz n Kosov ".
Raporti i revistes "Vullneti" me titull "Qetsia e Kosovs" i vitit 1930, nė tė cilin, n mes tjerash theksohet, se po bėhet kolonizimi sistematik n kto treva me qllim q t rritet prqindja e serbve n 80% n t gjitha viset, e sidomos n ato kufitare. Kolonizohet eksklusivisht elementi serb n at mnyr q t krijohet penda n mes t shqiptarve dhe shtetit.[8] Ndrsa, nga Dosja "muzikuskana shqiptare" dhe "Kolonizimi" i Shtabit tė territorit t Armats III, sek.gj.ob.r.1859/1938, n mes tjerash i shkruan Prefektit t Gjeneralshtabit Kryesor, i propozon masat, sipas tyre efikase, pr zbatimin e kolonizimit dhe t shprnguljes s shqiptarve ishin, siē: q n viset kompakte shqiptare n Kosov t vendosen s paku 50% t kolonve serbe n mnyr q t shthuret masa kompakte shqiptare, garnizone t formohen t reja ushtarake, sidomos nga zona kufitare, ndėrsa elementi turk t shprngulet vetėm sa tė mund tė zbatohet shprngulja e shqiptarve, t zbatohet kolonizimi, sidomos n zonn kufitare, dbimi i t gjith emigrantve POLITIK; n viset e pastra shqiptare, t mos Kėrkohet Fmijet qė tė shkojnė n shkoll, dmth. t mos arsimohen, t mos mbahen, kurse t arsimimit fizik pr t rinj dhe mos t prgatiten t rinjt para kohe pr lufttar. Prve kėsaj, sidomos duhet t shprngulet elementi fshatar n mnyr q t fitohet toka e lir pr kolonizim.[9]
Qllimi I qarqeve sunduese, sidomos atyre policore, ishte q n radh t par t'i detyroj qė tė shprngulen personat e fshatit me autoritet, t pasurit, paria e fshatit, sidomos poseduesit e tapis, sepse pas tyre do t shkonin t tjert. Ndrsa, n shkresn tjetr rez.gj.o.nr.3550/1938 qė i shkruan Ministrit t ushtris dhe marinsat thekson: nevoja per krijimin e garnizoneve t reja n Rahovec, Suharek, Podjev, Vushtrri, Gjilan si mbshtetje pr shkatrrimin e masave kompakte shqiptare dhe sigurimin e kolonizimit nė kėto vise. Dihet se ekziston Konventa sipas s cils nj numr i madh i familjeve, t cilat nuk i takojn popullats serbe do t shprngulen para s gjithash nga zona kufitare n largsi qė kap 50 km. Pastaj, n mes tjerash paraqet edhe kt: "definitiv Pr pushtimin kėtyre tė viseve n aspektin nacional sht e nevojshme, siē u tha nga paraqitja e mparshme, kolonizimi sa m i afrt i elementit ton t shndosh pran shprnguljes s shkallshkallshme t popullats shqiptare. Nėse ky kolonizim nuk zbatohet n koh sa m t shkurtr dhe n mnyr sa m racionale, ekziston rreziku, q ajo n nj koh t ardhshme pr shkak t shtimit t madh vjetor t elementit shqiptar do t bhet e pamundshme. Efikas Kolonizimi n Vendbanimet e pastra shqiptare mund tė vetėm mbshtetet n garnizonet e propozuara t formuara n territorin e Divizionit t Kosovs ".[10]
N kt koh menjėherė filloi edhe rrmbimi i tokave dhe pasurive t ndryshme, sidomos nga t shprngulurit. N kt drejtim ishin angazhuar edhe vet qeveritart serbė, si psh. Nikolla Pashiqi me disa borgjez t tjer si pop Miniqin, Jakov obriqin etj. i kishin rrmbyer m se 300 ha Tok Tyrbs rreth s Sulltan Muratit, pasurit e fshatrave Mazgit e Azizi (banort e ktij t fundit me tepr se 100 Shtpi kishin qen t detyruar t shprnguln n Turqi n vitet 1912-1914).[11] Punisha kishte marrė Raiqi tokė 3.500 ha pyje n malet e Deanit dhe 50 ha tokė pjelloe n fushn eShkupit. Tok n Kosov, prve kolonve fshatar, merrnin edhe kategori t ndryshme t popullsis, persona tė cilėt nuk e kishin profesion Bujqsin, si npunsit, xhandart, tregtart, oficert, pensionistt etj. Sic shkruan gazeta "Socijalistika Zora", Shkup, nr. 31, e utrinave komunale edhe dat 16.V.1920 - dhnia ashtu t pamjaftueshme pr kullota si dhe marrja e toks fshatarve t varfr t dshmuar me tapi, dhe dhnia e saj papuntorve, etj oficerve, inxhinierve, tregtarve. Ndrsa, revista "Policija" nr. 3-4 e vitit 1922, e boton fjalinim e V. Bojlozeviqit, prefekt i Rrethit t Graanics, ku ai paraqet se nj numr i madh i t ashtuquajturve kolon banojn n qytetza dhe jetojnė komod, kan profesion tjetr, e jo Bujqsin, se n mesin e tyre ka npuns, shrbtor, dhe Tregtare Zejtare, ata dhe n at mnyr bhen pronar dhe "mosh" t rinj, tokn tyre E E japin me qesim q ta punojn t tjert. Kshtu q, n vend se fuedale Reforma agrare t'i zhduk marrdhniet, ajo prap po krijon, vetėm por me ndryshim agallart serbė qė po i zvendsojn ata "turq". Edhe Nedelko Simonoviq, ish-deputet n nj raport t vetin t dats 13.VII 1927 njoftonte pr rezultatet negative pr shkak t zbatimit t politiks nacionale nga plakitsit dhe vagabondt. Ai thot, tokn e huaj e kan marr ardhacakt e pasur ose npunsit e pensionuar, n mnyr jonormale dhe plotsisht joligjore, at tokė e cila nuk ishte e prfshir n goditje t agrarit. Token e kanė marrė e shitur, e pastaj pėrsėri kanė marrė Tok tjetr, ose ia kan dhn tjetrkujt ta punojn, ndrsa ata npr kafene po e kritikojn rregullimin e tanishm shtetror.[12] Shpesh si shprblim n vend t honorarit, npunsve shtetėrore u jepej toka e kaakve. Nj kolon n ankesn e vet drejtuar mbretit Aleksandr me datn 6.IX.1932, pr shkak se ia kishin marr tokn, sepse nuk ishte vendosur n t, thekson se ka pensionist e npuns, tokė qė kanė marrė nga shteti, tė cilėt jo vetėm qė nuk po e punojn, por edhe po e shesin. Edhe pasurin e mparshme n trevat e vendlindjes e kan shitur. Kshtu, p.sh. njė kolone nga Peja me 10 janar 1927, n ankesn e saj n mes tjerash thekson se tr pasurin e Prindrve, tė cilėn e ka pasur n rrethin e Kollashinit, e ka shitur pr 60,000 din.[13] Stacioni i xhandarmris n Landovic t Prizrenit me shkresn nr. 680, dat 7.VI.1936 e njofton Prefektin e Rrethit t Sharrit prkitazi m kt: ".... Kolont, tė cilėt e kanė marrė tokn n kompleksin "Tupec", jan marr n mbrojtje nga ana e ktij Stacioni sa sht e mundur. Mirpo, shumica e kėtyre kolonve ia kan dhn tokn shqiptarve q edhe m tutje t'ua punojn prgjysm me marrveshje t ndryshme, ndrsa disa sish gjenden npr Serbi dhe Mal tė Zi, n shtpit e tyre, n vend se ata vet ta punojn tokn qė e kanė marrė. Pastaj, ka raste tė tilla qė disa nuk ishin personalisht t pranishm me rastin e dhnies s toks, kėshtu qė madje, nuk din si mezhdat e vrteta t parcelave t veta ...".[14]
Pr zbatimin e t ashtuquajturs reform agrare si mask pr zbatimin e kolonizimit, disa gazeta t kohs dhe dokumente dshmojn Qllimet dhe keqprdorimet. Kshtu gazeta "Pravda" nr. 70, Sarajev m 10.VII 1920, n mes tjerash shkruan: "... Se tr Mbretria jon sht prplot me prona t mdha feudale dhe kapitaliste, e sidomos t domenit t madh shtetror, por prap tr shtja kryesore agrare sht bartur n Bosnje dhe n Serbi t Vjetr (Kosov JO). Pse? Kroacia sht plot latifonde, Sllavonia gjithashtu, Banati, Baka dhe Baranja poashtu, por prap pr kto Krahina nxjerren dispozita dhe dekretligje t tjera, ndėrsa Shumadia, e cila gjithashtu ka mjaft shum kapitaliste latifonde e feudale, t cilat punohen me ndihmn e puntorve dhe meditsve , sht shkputur nga Reforma agrare. Parulla, se toka do t'u takoj atyre, tė cilėt e punojn, ka t bj vetm n Bosnje dhe n Serbi t Vjetr (Kosov JO), Pse ?...". Gazeta "Vreme, datat e 2.01.1923, prkitazi me rregullimet e" myslimanve "n t ashtuquajturn" Serbi Jugore "(Kosov e Maqedoni JO) thekson se ato nuk bhen, kinse nga ieredentes, por nga administrata e dobėt, e cila i ka prfshir t gjitha Kategorit e npunsve. Ndrsa, revista "Agrarni Pregled" nr. 1 / 1924, thekson se kolonizimi ka filluar para reforms agrare, e pastaj ka shkuar paralel me tė, nė vend qė tė vij pas saj. Ajo zbatohet pa plan, pa kurrfar Kuptimi, pa institucione t organizuar dhe pa mjete. Administrata agrare sht e paaft, pa njohuri, n Mungesė t intelegjencs. Toks Me tokė po spekulohet, 40% t e nuk kanė marrė bujqit, por spekulant t ndryshm, papuntort, parazitt. Gazeta "Pravda" nr. Datat 27 e 29.01.1925, Beograd, boton e njė tė depesh N. Petroviqit, ku thuhet se n t gjitha ant ka paligjshmeri t ashpr dhe dhun mbi Qytetar t mir e t urt. Organet policore duke filluar nga zhupani e deri t xhandart, e kan hedhur nn kmb kushtetutn dhe Ligjin dhe ndaj tė gjithė qytetarėve, tė cilėt nuk kanė dhėnė shenja t dukshme se jan me pushtetin e tanishm, po prdorin mjete t palejueshme.
Diktatura e 6 Janarit 1929 e bri shtypjen edhe m t egr. Me rastin e vizits qė i bri mbreti Gjilanit, fshatarve shqiptar t Pozheranit lidhur me padrejtsin e qarqeve agrare, iu prgjigj me zemrim: "Shkoni n Turqi, nėse nuk jeni t knaqur"! Naellniku i rrethit t Zveanit - Kujunxhiq, n vitin 1930 opozita se gjatė shrbimit t tij jan shprngulur n Azi, prej nga nuk do t kthehen m, m se 32,000 shqiptar t rrezikshem pr shtetin, ndėrsa tokn e vet ua kanė shitur me mime shum t ulta kolonve malazez dhe vendsve, kurse 6,000 tė tjerė kanė vajtur n Shqipri.[15] Ministri i komunikacionit dr. Spaho kishte marrė shumė Ankesa nga shqiptarėt e Kosovės dhe Maqedonisė. Ai pr kt e njofton kryetarin e qeveris M. Stojadinoviq, kshtu n shkresn e dats 29.VII 1938 shkruan: "Puna e tanishme e pushtetit agrar nė Serbinė Jugore sht n kundrshtim me dispozitat ekzistuese ligjore dhe tr rendit juridik. Kjo dhun qė po bėhet ndaj myslimanve nė Serbinė Jugore ka jehon mjaft t pavolitshme edhe te ne n Bosnje. Bota po pyet, pse po kjo bėhet vetėm kundėr shqiptarėve, dhe pse nuk po bėhet, p.sh. ndaj hungarezve, t cilt jan n t njjtn pozit sikurse shqiptarėt. Nuk ka shembull n bot q me reformn agrare t'u merret toka bujqve ".[16]
Ekzistojn dokumente t shumta pr ankesat e fshatarve shqiptar lidhur me marrjen e toks, pastaj t korrave verore nga ana e pushtetit dhe t kolonve. Ata ankoheshin, por kujt, kishte raste kur edhe dnoheshin. P.sh. Me datn 19.IX.1934, njė kolon nga Kushnini i E HASIT padit Rexh Syln se ai e ka mbjell dhe punuar tokn dhe nuk po e lejon ta punoj ai. Syla deklaron n polici se prona e tij ishte e madhe, ia kan marr 2 / 3 e toks dhe u kan dhn kolonve. I kan ln pak vetėm tokė. I sht ankuar organeve m t larta, por nuk ka marr prgjigje, dhe se i ka 14 antar t familjes dhe do t mbetet pa bukė. Gjyqi i Rrethit t Prizrenit e shpall fajtor R. Syln, e dnon at me 300 din. dhe e detyron q ta kthej pronn kontestuese, siperfaqn prej 6,92 ha dhe shtėpinė.[17] Pastaj shum dokumente dshmojn se shqiptart tokn e vet qė i ėshtė marrė, duke mos pasur tjetr detyrohen ta marrin dhe ta punojn me qesim ose prgjysm, si p.sh. Shaqir Xhemaili nga Pirana,[18] Nik Prenku nga Dedaj[19] e shumė tė tjerė. Jan paraqitur raste gjatė kufizimit, ku janė marrė edhe frytet nga toka e kufizuar, kshtu q ajo popullat e varfr ka mbetur edhe pa mjete m elementare pr jetese. Marrja e toks ėshtė dashur tė bėhet nė fund tė vitit Ekonomik, pas vjeljes s fryteve. Prkitazi me kt shum veta nuk e kanė bėrė Ankesa pr shkak se nuk kanė ditur dhe se ishin t varfr[20] dhe nuk kishin para pr pages t shkruarjes s ankesave nga ana e avokatve qė prfitonin shum dhe kishte raste qė kinse edhe ndrmjetsonin n Shitblerje, siē kishte ndodh rasti n fshatin Bujan t komun s Lypjanit.
N nj ankes t dats 27.VII 1938, flitet se, organet e pushtetit n forma t ndryshme merrnin pronat shqiptare pa kurrfar kompensimi. Por, nėse jepnin e hngrn e bnin n sasi jo t mjaftueshme dhe n vendet jopjellore dhe q duhej elur tokn. Pushteti agrar u bnte t pamundshme punonjsve nga njė anė tė gjejn dokumente, me tė cilat do t dshmonin bazn e pronsis s saj, ndėrsa nė anė tjetr po ai pushtet krkonte q t'i paraqesin ato dokumente, nxjerrjen e t cilave ata e bnin t pamundshm.[21]
Gazetat e kohs, etj Dokumentet zyrtare., Flasin se krahas kolonizimit t Kosovs me elementin nacional sllav, po zbatohet edhe shprngulja e popullsis shqiptare nga kto treva. Ato i paraqesin pikpamjet e veta, duke propozuar njkohsisht edhe masa pėrkatėse. Ministria e Punve t Brendshme e Mbretsis SKS me shkresn nr. 11079 e dat. 26.IV 1923 e njofton ministrin e Drejtsis pr vrejtjen e lvizjes s tė shqiptarėve dhe turqve n pjesn jugore t vendit, pr shkuarje n Turqi, e kryesisht n Thraki, qė atje prher t vendosen dhe tė nnshtetas bhen turq. Kėrkon qė t'i urdhrohet pushtetit Lokal qė tė mundsojn shprnguljen, e njofton edhe pr shtje t tjera dhe kėrkon qė tė merren masa dhe tė shprngulja mundsohet e atyre, qė "e dshirojn" at.[22] Gazeta "Politika e dats 6.VIII.1923 prkitazi me shprnguljen shkruan, nė mes tė tjerash edhe" ... se interesi yn nacional, n prgjithsi, sht serbizimi i Kosovs dhe i lugins s Vardarit dhe se shtja e shprnguljes sht m aktuale dhe me Rndsi se shum shtje t tjera ".
Gazeta "Pravda" nr. 81 e vit. 1923, qė dilte n Sarajev, prkitazi me kt thekson edhe kt: "... kolonizimi ka pasur sukses n luginn e Llapit .... sot turqit po shprnguln nga Llapi, q do t thot se kolonizimi ka pasur sukses n at trev ". Ndrsa, gazeta me t njjtin emr nr. 27 e vitit 1925 paraqet t dhnat se kolonizimi n mas t madhe po ndikon n nxjerrjen e pasaportave, se po shprngulet Sanxhaku e Kosova, se toka po blihet mjaft lir nga ata, tė cilėt po shkojnė, dhe se ka raste kur toka falet ose lihet krejtsisht nga t shprngulurit, dhe thekson edhe kt: "... se ky sht akt i madh historik i ksaj shprnguljeje "dhe propozon:" M mir t kemi krizn ekonomike, sesa atė treqindjveare politike ". Dokumentet e kohs theksojn se shprngulja n Turqi po merr prmasa t mdha dhe se fshatrat dhe qytezat po i humbin karakteristikat e vjetra, sidomos Tregtia dhe zejtaria.
Shoqata Kulturore Shqiptare n Sofje "Dshira", n protestat e veta t shumta, sidomos n vitet 1923 e 1924 n mes tjerash lidhur me grabitjen e tokave dhe kolonizimin shkruan: "pasurit e patundshme t familjeve qė janė deyruar ta braktisin vendin e tyre, jan grabitur nga familjet serbe dhe malazeze t vendosura nga autoritetet serbe, para debimit t pronarve t ligjshm shqiptar. Kurrfar e drejte nuk u ėshtė dhėnė atyre qė tė mund t dispononin me pasurit e veta, qoft direkt, qoft nga fondet e pushtetit. Aq m tepr, pushteti serb ka konfiskuar t gjitha pasurit e shqiptarėve, qė gjenden prkohsisht pr njė arsye ose nj tjetr, jasht limiteve t territorit t vet ".[23]
Dokumentet e shumta arkivore dshmojn se pushteti, pr t realizuar qllimin e shprnguljes dhe krijimit t toks s lir pr vendosje t kolonve, prdori edhe metoda t ndryshme t dhuns. Kt m s miri e dshmon Artikulli i botuar n gazetn "Proleter" nr. 10, t dats 20 janar 1930, me titull "albancima smrt - zemlja belorukcima" - ( "Vdekje shqiptarve - Toka dorbardhve"). N fillim t artikullit t shkruar nga fshatari i Pejs thuhet: "N kt trev shumica e fshatarve jan shqiptar. Kjo sht toka jon qė nga kohrat m t vjetra. Mbi ne deri m tani kanė sunduar pushtetmbajts t ndryshm, begler e pashallar. Ne fshatart kemi luftuar kundr tyre, prandaj edhe jemi mbajtur nn sundim. Nj koh, n Mesjet, neve na kan sunduar edhe feudalt serbė. N vitin 1912 prap serbt i kanė kėto pushtuar toka dhe q nga ajo koh i ndjekin shqiptarėt, ua marrin tokn, i ngarkojn me gjoba, ua djegin shtpit, i mundojn Grat Fmijet dhe, ndėrsa tė rriturit i vrasin ...". N t dshomohet, nė mes tė tjerash, edhe mnyra e marrjes s toks s punueshme nga Komisionet agrare me ndihmn e xhandarve, pr vendosjen e kolonve n shtpit e fshatarve shqiptarė, tė cilėt ishin tė detyruar qė t'i mbanin me ushqim, t ' ua punonin tokn, t'ua ndrtonin shtpit etj., siē thuhet n dokument: "Shqiptaret ne, pos tjerash duhet t'u ndrtojm shtpit kolonve edhe me t hollat tona, na duhet ta blejm litarin me t cilin duhet t na varin ata. Gjat kohs kur ne ndrtonim Shtpi, kolont te vendoseshin ne, sepse duhej menjėherė tė mbesin nė fshat dhe menjėherė t fillojn serbizimin e ksaj treve. Ata jetojnė n shtpit tona deri sa ne ua ndrtojm shtpit e tyre ose deri sa mos t'i dbojn familjet tona shqiptare dhe pr kt Asgj nuk paguanin. do shqiptar, t cilit i vinte ai "mysafir" i cili ia kishte marrė tokn, duhej qė atė dhe familjen e tij ta ushqej deri te korrja e re dhe duhej q me bagėtinė e vet t'i ndihmoj n punimin e toks, at tokė t njjt e cila Shqiptarit i sht grabitur. Me at metod t xhandarve dhe t bellorukas Komisionit agrar, kolont n t vrtet po bhen bashibuzuk, ndėrsa shqiptari rob i thjesht, i cili vetėm duhet t punoj, duke heshtur, ku prve tatimit dhėnė qė duhej Komuns dhe shtetit, duhet q gjysmn e bereqetit t'ia jap kolonit, nse nuk ia merr n trsi. Toka n librat tatimore sht e regjistruar pronė e Shqiptarit dhe ata duhet ta paguajn tatimin edhe pr atė Tok, e cila i ėshtė marrė ...". Ktu pastaj jepen fakte pr burgosjet, Vrasjet e mbajtsve t familjeve, montimin e proceseve t ndryshme, gjobitjeve, maltretimeve, vrasjeve etj. e tr kjo i ka detyruar ato familje, t cilat i shpallnin si kaake, t uritura e t zbathura t marrin rrugn e Mrgimit, duke ua ln kolonve shenj ardhacak. Sipas kėsaj, terrenin pr shprnguljen e shqiptarve e prgatisnin organizatat terroriste "Bella Ruka" dhe "Narodna Odbrana". Po ashtu kjo gazet, m par n numrin 6 t dats 1.XII.1929, thekson edhe kt se n Kosov po zbatohet kolonizimi m brutal. Prona Po rrmbehen t tra t fshatarve nprmjet proceseve tradhtare, po dbohen shqiptarėt dhe tokat shqiptare po kolonizohen me serbė tė dgjueshm ndaj regjimit. Dhnia e toks m t mir bandave vrangeliste bellogardiste dhe. Ndarja e Kosovs n tri Banovina ėshtė bėrė me qėllim tė serbizimit m t shpejt tė kėtyre viseve.
N nj dokument n form Broshure me titull: "Tr Shqipria e tė gjithė shqiptarėve", botuar n Rom m 1931, pr t cilin njofton Gjeneralshtabi kryesor i Armats n Beograd, theksohet se po bėhet shpronsimi i toks n mas, sidomos rreth kufirit, ku jetojnė shqiptarėt, n mnyr q t lirohen trojet pr fshatar serbė dhe kolon.
Zbatimi i ktij shpronsimi po bhet n mnyr barbare dhe me dhun. Fshatart serbe n mnyr t thjesht dhe t padrejt po e marrin tokn, e cila sht rrmbyer nga shqiptarėt. Shqiptart kan rn n mjerim, po shprngulen n Amerik ose n mbretrin e Shqipris. Pr kt, siē thuhet n dokument, Hasan Prishtina i drejtohet kryetarit t Shoqats s Kombeve, ku e padit regjimin e terrorit, sepse shqiptarėt me forc po dbohen nga vatrat e tyre, ndėrsa pronat e tyre po u jepen serbve, malazezve dhe rusve, t cilėt po vendosen n kto vise si kolon.[24]
N nj afishe t Rinis prparimtare t Kosovs dhe t Jugosllavis, t marsit 1937, n mes tjerash thuhet: "Prej vitit 1918 shqiptarėt nė Jugosllavi u ekspozuar jan vrasjeve, djegieve s tr fshatrave, dbimit nga vendi; u grabiten shtpit, pasuria, kullotat dhe pyjet e fshati dhe ato fisnore. Shqiptareve u ndalohet prdorimi i gjuhs amtare, u zhduken doket e zakonet popullore. Pas t gjithave vijn plakitjet e fejdexhinjve t bankave, si dhe plakitja n forma t tatimeve dhe kullukut. Zotrinjt serbė, me qeverin reaksionare Stojadinoviq - Koroshec - Spaho me t gjitha forcat punojn n shkatrrimin e popullats shqiptare, si bnin m par qeverit antipopullore, prandaj, n vend t lirive t premtuara KABINETI I JRZ vazhdon terrorin dhe Vrasjet masive t lufttarve popullor. N t gjitha plakitjet dhe goditjet me dhun, shqiptart bjn rezistenc heroike. Edhe pse gjithnj t poshtruar, t ndjekur me kundak dhe bajoneta, prsekutohen nga armiqt prkats, nga qeveria, ata me kmbngultsi vazhdojn t rezistojn .....".[25] Ndrsa, n afishn e Studenteve t Kosovs, t muajit qershor 1938, n mes tjerash thuhet: "Shqiptar - Polict, xhandart dhe spiunt jan br t pafrenueshm n pronat dhe jetn tuaj, trefish ua marrin tatimin, ju plakisin, ju rrahin dhe ju vrasin . Pr t gjitha kto krime askujt nga ata zullumqar nuk u ka rn asnjė fije floku nga koka, por, madje, pr kt marrin shprblime dhe dekorata ...".[26] N afishn tjetr t Rinis shqiptare, qershorit t 1939, n mes tjerash shkruan: "..... Ju kan marr tokn tė cilėn me shekuj e keni punuar dhe me tė cilėn i keni ushqyer Fmijet tuaj. Politikisht t ln anash, ekonomikisht t shterrur, n fushn kulturo-arsimore t ln n terr dhe n padije, ju ishit ekspozuar terrorit t papar. Kulminacionin e ndjekjeve e prjetuar gjatė shqiptarėt kanė kohs trivjeare t qeveris antipopullore t JRZ t Millan Stojadinoviqit. sht shtuar marrja e toks. Nn goditjen e njfar "agrari" sht vn toka n t ciln jeton fshatari shqiptar. sht hartuar Konventa me Republikn e Turqis pr shprnguljen e dhunshme t shqiptarve. Terror t papar, keni prjetuar vitin e kaluar kur nė ēdo anė trumbetohej njfar "kryengritje" t shqiptarve ....".[27]
Dshmi t shumta ndriojn se toka u merrej n trsi familjeve shqiptare bujqsore, eu jepej atyre, qė nuk merren me Bujqsi. P.sh n nj raport t Konsullit t Prgjithshm t Mbretris Shqiptare n Shkup, nr. 320.C.III, dat 8.VIII.1930 thuhet: ėshtė marrė toka e Sokol Hajdarit nga Janoshi i Gjakovs, i cili ka mbetur n rrug me 30 antar t familjes Gjakovs dhe i sht dhn Sekretarit t bashksis s, malazezit Jovo Joksiq. Ėshtė marrė toka nga disa fshatar t fshatit Nec t Gjakovs dhe i sht dhn antarit t bashksis hund Tomoviq dhe drejtorit t shkolls fillore n Gjakov Vojiq Tomoviq. Keta tokn n fjal, e prdorin si iflig dhe t zott e toks - Shqiptart i prdorin si bujq. Marrja e toks edhe t familjeve t tjera si n Crmjan, Bec etj.[28] Nė njė Analiz Shef i t K. Krstiqit, Zyrs s Mbretit, drejtuar Drejtoratit Suprem t reforms agrare n Shkup me 23. janar 1932, n mes tjerash prkitazi me marrjen e toks thot: Ajo sht br ashtu qė shqiptaret autokton pr shkak t mosinformimit se toka i ėshtė marrė, e ka mbjell dhe ka prjetuar qė koloni t'i thot:, ndalu sht kjo e imja " . Ose e ka thirr pushteti agrar dhe i ka thn: "Dgjo, ti, at dhe at ar e ke mbjell n kt vit, t'i pr at ke me paguar qiran". Ekziston tokė pjellore, ku koloni nuk ka ardhur; atė tokė pushteti agrar e ka dhn me qira dhe e kanė marrė atė, ka edhe tok t pambjell as nga shqiptarėt si nga kolont, tė cilėt nuk kanė ardhur, kshtu ajo ka mbetur djerrin, e papunuar. Rastet n komunn e Vogovs dhe t Ponoshecit, ku vendsit e tr fshatrave kanė mbetur pa asnjė hektar tokė. Rasti i Abdyl Tahirit nga Vogova, i cili ka 79 antar t familjes dhe ka mbetur pa kurrfar prirur pr jetese. Ka raste, vet kolont qė kanė treguar, qė tė gjitha familjet rreth shtpis i ėshtė marrė toka, kėshtu qė tani pr t hyr n shtpi duhej t kalonte npr pronn e kolonit.[29] N nj raport nr. 57, dat 25.VII 1940, n mes tjerash thuhet se - nuk do tė shqiptarėt ankoheshin nėse u lehej 40 ari pr antar t familjes, por q ajo tok t jet e punueshme, e jo rrah dhe pyll.[30]
Kolont serbė, qė merrnin tokn ishin t liruar nga tatimi. Ndrsa, shqiptarėt ishin tė detyruar qė tė paguajn taksat pr 5 vjet pr tokat shqiptare t marr para 3-4 viteve. Duke mos pasur t holla pr t'i br Ball pagesave, autoritet jugosllav i nxirrnin rrobat n mnyr arbitrare e t uditshme n ankand, i shisnin me mime t lira si edhe teshat e nuseve.[31] N nj referat t nj deputetit T. Diniq, t marsit 1938 - n mes tjerash shkruan: Ngarkimi me tatim n mnyr jo t drejt. Pagesa e tatimit edhe pr tokn, shteti tė cilėn e ka marrė. Dhnia me qesim e toks pr t ciln paguajn tatimin. Shkatrrimi sistematik i bujqve, nga shtpiaku krijohen persona pa streh dhe proletar. Shtpiake shkatrrimi i amvisnive. Pasoj e nj pun t till ėshtė qė Bujku po ik nga toka, shtpiaku po shndrrohet n proletar dhe puntor t vrazhd t papun.[32]
Me qėllim qė nė vitin 1934 t nxitet shprngulja dhe t intensifikohet edhe m tutje kolonizimi, Ministria e Bujqsis e Mbretris jugosllav, nprmjet Banks hipotekare kishte lidhur kontratn n shum prej 15.000.000 din. me qllim t blerjes s tokave private n Kosov. Kjo ministri kėrkon qė tė organizohet Shrbimi te drejtoratet e Banovins pr dhnien e pasaportave pa pages pr ata t cilt e shesin tokn dhe shprngulen jasht shtetit, ndėrsa Ministria e e ushtris dhe marinsat qė t'i lshoj para kohe t gjith ushtart e familjeve, t cilat shprngulen jasht shtetit.[33]
Duke par se kolonizimi me elementin shprngulja sllav dhe e shqiptarve nuk po jep rezultatet e duhura, sipas dshirs dhe mendimeve tė sunduese qarqeve borgjeze, n kt drejtim t gjitha ministrit dhe organet shtetėrore tjera, u angazhuan edhe m tepr. N kt drejtim u angazhua edhe Klubi kulturor serb, i cili bėri dhe aeroplan hartoi hollsira se si t zbatohet me sukses kolonizimi dhe serbizimi i Kosovs dhe shprngulja e shqiptarve n Turqi e n Shqipri. Po i paraqesim disa nga ato:
Voluminoz N elaboratin t Vasa ubrilloviqit, me titull "Shprngulja e shqiptarve" i 7 marsit 1937, veojm: "Shqiptart nuk sht e mundur t'i thyesh vetėm me kolonizim gradual; ky sht i vetmi popull qė arriti n kto nj mij vjet t fundit ... t mbijetoj drejt brthams s shteti ton ... pse nuk patm sukses nga viti 1912, ky sht faj yni mbasi pushtetin nuk e shfrytzuam si duhet. Mnyra e vetme dhe mjeti i vetm, sht dhuna brutale e nj shteti t organizuar, n 'drejtim ne prore ishim prpara tyre ". "Prpos njerzve t besueshm kt konflikt duhet pėrgatitur mirė, konflikti duhet t masivizohet, qė tė jetė mė lehtė tė shpjegohet se shqiptarėt kanė ngritur krye, ndėrsa gjith gjendjen duhet paraqitur si nj konflikt vllazrie a fisi dhe sipas rastit, t'i jepet edhe Dimensioni Ekonomik . N Shkall t fundit, mund t shkaktohet edhe kryengritje lokale, t cilat do t shuheshin me gjak dhe me mjete efikase, por jo gjithaq me ushtri, sa me kolonist, fise malazeze dhe etnik. Mbetet edhe nj mjet, t cilin Serbia n mnyr shum praktike e kishte prdorur pas vitit 1878: djegia e fsheht e fshatrave shqiptare dhe t lagjeve t qyteteve ...". "Deri n fund t shfrytzohen ligjet pr t'ua br shqiptarve jetn sa m t hidhur: gjobat, arrestimet, zbatimit i pakufishm i gjith ndjekjeve policore, dnimi i kontrabands, i prerjes s pyjeve, ndjekja pr lshimin e qenve, detyrimi me angari dhe t gjitha mjetet tjera, qė mund t'i ketė n dor nj polici .. ". "Me rastin e krijimit t psikozs pr shprngulje, duhet br gjith c'eshte e mundshme t largohen fshatra t tra, ose s paku familje t tra. Duhet prdorur t gjitha mjetet pr t penguar mbetjen e nj pjes t familjes ktu ...". "Me rastin e krijimit t kolonive t reja, sa herė qė i kėrkon nevoja, duhet prdorur forca ushtarake ...". ".... duke ditur far dshirohet dhe duke mos kursyer si para si gjak, shteti yn do t mund t bj q Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit t shndrrohen n Toplice t re ".[34]
Lideri tjetr, Gjoka Perina n ligjratn e vet me 16.VI.1937 - Propozon, qė pasi kolonizimi i elementit serb nuk po mund t arrij t jet n shumic n Vojvodin dhe nė Serbinė Jugore, t bhet Kembimi pėrkatėse i popullsis n krahinat, sepse "elementi i huaj do t zvoglohet, ndėrsa yni do t rritet".[35] N referatin e Drejtoratit Suprem t Lidhjes s Bashksive Agrare n Shkup me titull "Pr nevojn e zbatimit intensiv t kolonizimit t lir nė Serbinė Jugore", shkruan, se: Prparsit e kolonizimit t lir ndaj kolonizimit shtetror zyrtar dhe jan: vazhdimi i kontinuitetit n zbatimin e kolonizimit; mundsimi i kolonizimit n vendet, ku nuk ka tok t lir shtetrore, e sidomos n kufirin shqiptar; moskrijimi i paknaqsis ndėr vendsit, krishtert dhe myslimant; Blerja dhe oferta gati eksklusivisht nga myslimant; kolonizimi n tokat e punuara, t cilat menjėherė mund t punohen dhe t shfrytzohen; vendosja menjėherė pas blerjes, pasi q ekzistojn ndrtesat, ofrimi i stabilitetit, dshirs dhe sigurimit t kolonve; e lehtė vendosja e personave t shkolluar n disa koloni; zgjedhja e vendit pr kolonizim etj. Sigurimi i mjeteve t nevojshme pr zbatimin e ktij kolonizimi. Ky kolonizim do shkaktonte tė shprnguljen e popullats myslimane pa pasoja dhe pa jehon, meqense kjo llogaritet si iniciativ private. Ai propozon, se n aspektin e kolonizimit nė Serbinė Jugore duhet punuar mjaft. Kt e kėrkojnė n mnyr imperative interesat ekonomike e nacionale dhe se pr kt aksion nuk duhet t ankohen mjetet, sepse ato triher ia kthen popullit dhe shtetit.[36] Orestije e Krstiq n ligjratn vet me 4 prill 1938, n mes tjerash shkruan: "Lufta pr tokė nė Serbinė Jugore - sht Luftė nacionale - ekonomike, e jo thjesht kmbim me t mira. Konflikti i dy elementeve nacionale "ne dhe shqiptarėt". Pushtimi i maleve nga shqiptarėt si fise t ilirve t vjetr ". Propozon vazhdimin e kolonizimit dhe ndihma kolonve, vendosjen e familjeve t nacionalitetit serbe n fshatrat e pastra shqiptare.[37] N referatin tjetr t Klubit kulturor serb t dats 16 maj 1938, thuhet: Ndermarrja e masave elementi shqiptar qė tė bėhet i parrezikshm, t shprngulet n Shqipri ose n Turqi, ose Blerja e pronave t tyre dhe dhnia "elementit ton nacional" dhe kshtu t detyrohen t shprngulen. Pastaj thuhet: "Nse shtja shqiptare te ne nuk zgjidhet n mnyr diplomatike, dmth. me shprngulje, ajo do t zgjidhet me kolonizimin e mtejshm, ather duhet ditur, qė pr at duhet kolonizuar nj numr t madh t popullats son, qė tė arrihet superioteti i madh ndaj shqiptarve ".[38]
N konferencn ndrministrore prkitazi me shprnguljen e popullats me prejardhje josllave nga e ashtuquajtura Serbi Jugore, t mbajtur me datn 1 tetor 1935, n Beograd n Ministrin e Punve t Jashtme u diskutua edhe pr angazhimin rreth shprnguljes s shqiptarve, Lidhjes se nj marrveshjeje me Turqin etj . N kt Konferenc u nxorn konkluzione kėto:[39]
1. Shprngulja duhet t rregullohet sa m par me konvent speciale me Turqin dhe Shqiprin;
2. Nėse me Shqiprin nuk mund t lidhet marrveshja dhe shtetasit tan nuk dshirojn t shprngulen n Turqi duhet br kt:
a. shprnguljen graduale t popullats me prejardhje shqiptare e turke nga zona kufitare N BRENDSI dhe t kolonizohet ai vend me popullat t nacionalitetit jugosllav;
b. Kmbimi i popullsis me Shqiprin.
3. T'i bhen Lehtėsime popullsis, e cila shprngulet, si Transporti, dhnia e pasaportave pa pages, lirimi nga taksat, rekrutimi;
4. T pamundsohet edhe t pengohet kundėr shprnguljes propagand;
5. Zbatimi i rrept i t gjitha dispozitave mbi kolonizimin e viseve jugore, dhe
6. Nacionalizimi i emrave gjeografike.
Prve kėtyre dhe shum formave t tjera, prkitazi me shprnguljen e shqiptarve ndrmjet Mbretris s Republiks s Jugosllavis dhe Turqis n vitin 1938 ishte lidhur Konventa e njohur famkeqe. Si organ ishte formuar Komiteti pr Shprngulje, n kuadrin e t cilit funksiononte Inspektorati Suprem pr Shprngulje me seli n Shkup, si dhe inspektoratet lvizse. Keta te fundit kishin pr Detyr t terrenin caktonin pr kolonizim me sllav elementin, prkatsisht t'u jepnin urdhra pr shprngulje t shqiptarve. Qeveria jugosllav nuk dshironte qė shqiptarėt tė shprngulen n Shqipri, pr shkak t rritjes s numrit t banorve n Shqipri dhe hyrjes n t t nj elementi, i cili ishte i disponuar armiqsisht ndaj serbve. Ajo dshironte qė shqiptarėt tė vendosen sa m larg vendlindjes, n shkrettirat e Anadollit, duke mos pasur kshtu kurrfar kontakti me vendlindjen dhe duke mos mundur t kthehen kurr m n atdheun e vet. Po ashtu, edhe qeveris turke i konvenonte vendosja e shqiptarve n kufi me kurdt rreth kufirit me Irakun dhe Iranin. Kjo ndikon qė nxjerrja e vizave pr Pasaporta pr n Turqi t bhej pr dy dit, ndėrsa ato pr Shqipri pr dy muaj apo hiq.[40] Kt e dshomojn Dokumentet e shumta, t ruajtura n Arkivat e ndryshme.
N nj dokument tjetr t Shtatmadhoris Kryesore n Beograd, i vitit 1938, nė mes tė tjerash shkruan: "dekurajim Po vrehet i madh i shqiptarve pr shkak t marrjes s toks dhe po friksohen se edhe toka tjetr do t'u merret dhe do t shprnguln n Turqi. Versioni pr shprngulje i ka goditur mjaft. N Turqi nuk po shkojnė, sepse besojn se vendi, i cili iu ka dhn pr vendosje sht i smur dhe se pr shkak t klims s paprshtatshme t gjith po vdesin ".[41] Organet e pushtetit, metodave prve t dhuns e terrorit, t marrjes s toks popullats shqiptare nprmjet reforms agrare dhe kolonizimit me element sllav, si formė pr nxitjen e shprnguljes, e prdori edhe propagandn dhe angazhoi edhe organizatat, shoqrit nacional-shoveniste, agjencit dhe agjent t ndryshm si dhe shum persona vends e kolon, por kishte t przier edhe disa fanatik t bler me parat borgjeze e qeverive. Tr kta vepronin anemban Kosovs dhe jasht saj. N tr kt ishte i angazhuar edhe Shrbimi Informativ jugosllav. T shprngulurit m par plakitshin mir nga aparati burokratik, avokatt e ndryshm si dhe nga vet agjencit dhe agjentt. Lumi i t shprngulurve n kt periudh kryesisht shkonte n dy drejtime: nga Shkupi pr n Selanik dhe m tutje n Turqi, kurse Drejtimi tjetr drejt Sofjes.
Prkitazi me shprnguljen e shqiptarve, Legata britanike n Durrs m 27.VI 1938 njofton: "se sht duke u folur shum prej vitit 1936-37 pr nj marrveshje ndrmjet Turqis dhe Jugosllavis pr shprnguljen e madhe t shqiptarve mysliman prej Kosove n Turqi. Dėshtim i marrveshjes s vitit 1936 pr transferim t 50,000 shqiptarve kosovarė n Shqipri. Marrveshja ndrmjet Turqis e Jugosllavis vshtir do t realizohet. Deklarimi i nj diplomati turk se Ministria Shqiptare lejon shkuarjen n Turqi vetėm tė turqve. Mundsia e shkuarjes n Shqipri t nj numri t vogl t kosovarve. Konstatimi se numri i vrtet i turqve ktu sht shum i vogl. Turko Marrveshja-jugosllav pr shprngulje t 250,000-300,000 personave madje sipas njė shkrimi dhe tė 480,000 vetash. Konstatimi se ky numr aq i madh pr shprngulje t kosovarve nuk mund t'i takoj kombsis turke, por ata duhet t'i takojn asaj shqiptare. Deklarimi i Ekrem Libohovs se gjuhn turke siē e flasin edhe Language, e flasin nj numr i banorve t qyteteve, se popullata nuk ka dshir t shprngulet n Turqi, sepse, nse shkojnė, atje do t bjn nj jet mizore ".[42]
Kundėr shprnguljes s popullats shqiptare, n Kosov e gjetiu vepronin disa shoqata nacionaliste, patriot shqiptar etj., Tė cilėt propagandonin n popull q t mos shprngulen, bnin rezistenc, kritikonin pushtetin dhe protestonin pr shkak t terrorit, gjenocidit, shtypjes, dhuns, kolonizimit, zbatimit t padrejt t reforms etj agrare. N kt drejtim patriotve shqiptar prej m s shumti sht angazhuar dhe ka kontribuar Hasan Prishtina, i cili disa her deri n vdekje i drejtohet me Shkresa Ankesa, memorandume etj. Shoqats s Kombeve n Gjenev etj. prkitazi me kolonizimin dhe marrjen e tokave shqiptare nga serbt, malazezt dhe emigrantt Ruse, shqiptarėt duke i dbuar nga tokat e tyre. N nj letr nga Vjena t dats 10.II.1924 shkruan: se ata jan t terrorizuar me Metodat m gjakatare dhe t rrezikuar nė ēdo pikpamje nga pushteti me qėllim qė tė ata detyrohen t largohen nga atdheu, edhe pse jan banort m t vjetr t Gadishullit Ballkanik.[43] Ai prve kėsaj, e ngrit zrin edhe kundėr tatimeve t mdha, dnimeve t shumta, ndalimit t shkollimit n gjuh amtare, shtypjes, terrorit etj., Duke theksuar se po bėhet shtypje n 1 milion shqiptarė, qė jetojnė nė mbretrin SKS qė tė shprngulen n Turqi, n Shqipri dhe n vende t tjera, ku jetojnė nė mjerim. Nė njė dokument proteste nga Vjena m 15.III.1927 drejtuar Sekretarit t Prgjithshm t Lidhjes s Kombeve ser Erik Drummond, shkruan: "Afer njė milion shqiptarė, qė jetojnė nė Kosovė e Maqedoni nuk kanė asnjė shkoll n gjuhn e tyre amtare. Po kshtu, atyre u sht ndaluar t hapin shkolla me mjetet e tyre private; Qeveria e Mbretris s Jugosllavis prdor t gjitha mnyrat e mundshme pr t'i shfarosur shqiptarėt e Kosovės dhe tė Maqedonisė. sht fakt, sht e njohur dhe e qart q masakrat dhe zhdukja e fshatrave t tra, e Vrasjet shqiptarėve dhe plaktija e shtpive t tyre, jan br dhe po bhen sipas urdhrave t dhe agjentve tė autoriteteve m t larta, si pasoj e konfiskimit pa zhdmtim t pasuris s bujqve shqiptar, e cila u sht dhn serbve dhe malazezve, shqiptart jan shtrnguar t braktisin n mas vendin e tyre, truallin e t parve t tyre. Shqiptart mysliman e Katolike Taksa duhet t paguajn 60% m t larta, mas kjo e marrė ekonomikisht pr t'i rrnuar, e m kt mnyr, pr t'i detyruar tė emgirojn.[44] Si pasoj e ksaj sht se popullata serbe e Qarkut t Gjakovs, e cila para 10 vjetėsh, kapte nuk e 1% t popullsis, sot arrin 20% t popullsis, kurse 20% t popullsis autoktone u larguan nga toka e saj.[45]
Ankesat dhe memorandumet e Hasan Prishtins, pushteti jugosllav i ka prcjell prher, sht munduar t'i mohoj t dhnat e vrteta, pra ka prdorur kontrapropagandn.
Bajram Curri dhe Hasan Prishtina, si prfaqsues t Komiteteve t Bashkuara Shqiptare t palirura me datn 26.IV.1924 i drejtohen Kryesis s Kshillit t Lidhjes s Kombeve dhe e njoftojn pr protestat kundėr regjimit t Shtetit SKS, pr mosrespektimin e t drejtave t minoriteteve dhe mohimin e s drejts s shqiptarve pr t jetuar. Lidhur me kolonizimin thuhet: "do goditje pr shkatrrimin e Shqipris pasohet nga nj operacion vendosje hile kolonsh, malazez e serbė. Nga ana e tyre kėta kolon terrorizojn sistematikisht fshatrat fqinje duke i detyruar banort t'i braktisin vatrat dhe tokat e tyre, t cilat konfiskohen dhe kolonizohen menjher. Pikėrisht Jan nj pjes viktimash t ksaj manovre tragjike, qė bredhin rreth vatrave t tyre q quhen kaak .... Kosova, vend kryekput bujqsor ... tani vuan nga mjerim i tmerrshm, fshatarve bujq dhe qytetarėve nė pėrgjithėsi u janė marrė tokat me pretekst t zbatimit t ligjit agrar ... Ky regjim i hekurt, i zjarrt dhe i plakitjes prbn faktorin kryesor t emigrimit n mas t popullsis shqiptare n Turqi, i cili po kryhet n kushte t tmerrshme, duke u kushtuar jeta qindra familjeve e duke dnuar pjesn tjetr n nj mjerim t .. patregueshm .. ".[46]
Sekretarit gjeneral t Shoqats t Kombeve n Gjenev i drgojn peticione edhe atdhedashs t tjer, por m i njohur prej tyre pa dyshim sht ai i dats 5.V.1930, i drguar nga tre priftrinjt shqiptar: dom Gjon Bisaku, dom Shtjefn Kurti nga Prizreni dhe dom Luigj Gashi nga Shkupi. N peticionin e tyre, nė mes tė tjerash, thuhet se qllimi i pushtetit ėshtė qė me ēdo kusht ta ndryshoj karakterin etnik t viseve, ku jetojnė shqiptarėt, duke mos zgjedhur mjete pr arritjen e qllimit t shprnguljes s tyre n Turqi, n Shqipri dhe n vende t tjera, siē ishin prdorimi i mjeteve t dhuns, djegia e shtpive dhe e fshatrave, Vrasjet, plakitjet, maltretimet, dnimet etj. Vrasjet masive t shkaktuara pr shkaqe m t vogla mbi njerėzit e pafajshm, faj i vetm i t cilve ishte pse ishin shqiptar. Therrja n Dumnic (rrethi i Vushtrris) m 10 shkurt 1924 - masakri mbi 25 shqiptar (prej tyre 10 gra, 8 fmij nn 8 vje, 7 burra mbi 50 vje) Pra, pr kt krim askush nuk sht dnuar. Djegia e Rugovs. N dokument prkitazi me dbimin e shqiptarve, kolonizimin e Kosovs me elementin sllave thuhej: "Shprngulja n Shqipri nuk shikohet me sy t mir. Qeveria jugosllav ka interes t plot, q t gjith t ndjekurit dhe t plakiturit t'i shoh t vendosur sa m larg kufirit t vet. Pr kt shkak u shkaktohen njmij fatkeqsi atyre njerzve, qė dshirojn t shkojn te t afrmit e tyre n Shqipri "..... "N fshatin prej nga shprnguln shqiptarėt dhe n pronat e tyre t konfiskuara dhe tė ekspropriuara po sillen malazezt dhe sllavt nga Bosnja, Sremi e Banati. Ata po vendosn me qllim t ndrrimit t pamjes etnografike t Krahins. Shartime t ngjashme po bhen pak a shum dokund dhe ky proces po vazhdon me forca t shtuara .. Ka ndodhur qė banort me prejardhje shqiptare, q jan larguar prkohsisht nga vatrat e tyre, kur jan kthyer i kanė gjetur n t sllavt ".... "Viktimat e t ashtuquajturs, reforms agrare jan t shumta. Popullsis shqiptare po i shkaktohen vshtirsi t mdha. Pr qytetart, qė kanė kryer shrbimin ushtarak, reformim parasheh qė tė Mbaje nga 5 ha tok t punuar pr kokė. Familjet shqiptare, qė e kanė ruajtur formn patriarkale, t prbra prej 6-10 antar, do t kishin t drejt n 30-50 ha. Mirpo sot nuk ka asnjė familje shqiptare n territorin e Jugosllavis, qė kanė pronė t ktill. Shqiptarėve, hektari madje u jan ekspropriuar edhe pronat prej njė.[47] Ata n Peticion theksojn se deri n kt koh kanė migruar m se 10,000 emigrant t pafat n Shqipri dhe n 130,000, Turqi ndėrsa Qeveria e Beogradit dhe e Angors po bėjnė marrėveshje pr dbimin e 300,000-400,000 shqiptarve nga Kosova, n tokat e t cilve nuk t sillen malazezt dhe boshnjakt. Si mjet m efikas pr t'i detyruar shqiptarėt qė tė kompensimi shprngulen ishte shpronsimi i pronave t tyre pa kurrfar. Qeveria serbe sht munduar q me makinacione e rrena t ndryshme t'i mohoj dshmit e pamohueshme t ktyre tre priftrinjve dhe t tjerve.
N Beograd disa herė kanė shkuar delegacione t ndryshme shqiptare nga Kosova - persona me autoritet, patriot etj., Ku kanė kėrkuar intervenimin e qeveris q t mos u merret toka shqiptarve dhe shqiptarėt qė tė mos shprngulen. Por kujt t'i ankohej, kur vet qeveria ishte organizatore dhe qndronte pas tr asaj. Edhe disa deputet n parlamentin mbretror, disa her kishin kėrkuar intervenimin e qeveris, por kot. Kshtu, p.sh. Mustaf Dauti, deputet popullor i rrethit t Anadrinit, n parashtresn e vet t dats 19.IX.1936, ankohet pr marrjen e toks pjellore fshatarve shqiptar dhe ndarjen e saj kolonve. Thekson se atyre u lihet edhe m pak se 0,40 ha pr antar t familjes, edhe ajo tokė e dobėt, pyll, e paelur dhe Tok jopjellore.[48] Sherif Jeni, duke diskutuar n parlament, n mes t tjerash, kishte thn: "Shqiptart nuk po kėrkojnė rrug t asfaltuara, Hekurudha, lidhje ajrore, nuk kėrkojnė pun - shėrbim, nuk shkojn t lypin, nuk presin prej askujt pension dhe si t ' i jap kush toka t huaja, ose me prgjysm, por duan t'i punojn tokat e veta. Pr shqiptarėt qiell tjetr sht i ēdo huaj. Ata dshirojn dhe do t jetojn n tokn e tyre. Ata dshirojn t jetojn n liri, dinjitet dhe kėnaqur me tė ".[49]
Nj delegacion prej rreth 50 shqiptarve nga komuna e Shtimes dhe Kosins para Shtabit t Armats III n Shkup, ishin ankuar dhe kishin dekleruar: Se ankohen n pushtetin agrar, pr shkak t marrjes s toks n mnyr joligjore, e cila nuk sht beglere, por tokė e punueshme e varfanjakve, pronė e pararadhsit trashguar nga, se pr t paguajn tatimin dhe kanė tapit turke. Toka nuk sht utrin, e si pronė e fshatit, por e individve. Se kufizimi me dhun sht br gjat dits s Shn Mitrit t vitit 1939 nga ana e xhandarve, pa pranin e pronarve.[50]
Roli i vecante i gruas shqiptare ishte shum i ndjeshm n kuadrin e lufts kundėr kolonizimit serbomadh, Kredite e vecante kjo, tė cilėn detyrohet t njoh edhe njri nga krert "shkencor" ideatori Vaso ubrilloviq, kur n vitin 1938 shkruante se "politikn ton t kolonizimit e mundi pjelloria e rnd e shqiptare ".[51] Gruaja shqiptare ka br rezistenc edhe ndaj marrjes s toks dhe t shtpis popullats shqiptare nga t ashtuquajturat Komisionet agrare dhe nga xhandarmria. Kshu, p.sh. m 29 nntor 1936, xhandarmria serbe vjen n fshat pr ta marrė nė shtėpinė e fshatin Budrik e Poshtme, familjes Musliu dhe t'ia dorzoj kolonit Jovan Dishlakoviqit. T gjith antart e familjes e kundrshtojn kt, por xhandarmria i lidh ata, ndėrsa e bija e tyre Havushja, qė arrin t godas me dru npunsin policor t rrethit t Gjilanit Petar Kavadariqin.[52]
Ekzistojn edhe shum burime t tjera q dshmojn pr marrjen e toks, kolonizimin dhe detyrimin e popullats nga presioni e dhuna t migrojn nga atdheu, si p.sh. Elaborati i Ivo Andriqit, m 1 janar 1939. Ky akademik, zgjidhjen definitive t shtjes s Kosovs e sheh duke e ndar Shqiprin n dy pjes: njrn pjesė duhej ta pushtonte Italia, kurse pjesn tjetr, sipas Andriqit, duhej ta pushtonte Jugosllavia.
Referencat
↑ Arkiva Vojno Istorijskog Instituta (AVII), Beograd, R.4 / 3, K.54, f.41.
↑ Gjergj Gashi, Kosova altari i Arbris, 1910-1941, I-III, Imzot Lazer Mjeda, Onufri, Tiran.
↑ AJ B., MAR, 96-1-4
↑ AJ B, MAR, 96-2-6
↑ Poblic Record Office, London, fo-371-5727.
↑ PRO L, fo-371-5725.
↑ AJ B, Ministarstvo Pravde, odeljenje Versko, 63, k. 135.
↑ AJ B, Centralni Press Biro, 38-28.
↑ AVII B, p.17, K. 26, f.3, d.40.
↑ AVII B, p.17, K. 26, f.3, d.40.
↑ "Socijalisticka Zora", Shkup, nr. 36-38, 6-09 qershor 1920.
↑ AJ B, Ministarstvo Unutrasnjih Dela, 14, k.27.
↑ AJ B, "Dvor", 74, k. 56, gr. 77.
↑ Arkivi i Kosovs, Prishtin, F. Gjyqi i Rrethit Prizren, k.3, SHPK-303-1936.
↑ AJ B, "Dvor", 74, k. 56, gr. 77.
↑ AJ B, F. Milan Stojadinovic, 37, f. 222.
↑ AK P, F. Gjyqi i Rrethit Prizren, K.4, SHPK-303-1936.
↑ AK P, F. Gjyqi i Rrethit Prizren, K.3, SHPK-303-1936.
↑ AK P, F. Gjyqi i Rrethit Prizren, K.4, SHPK-356-1936.
↑ AJ B, F. M. Stojadinovic, 37, f. 22. dok. i dates 12.09.1938.
↑ AJ B, F. M. Stojadinovic, 37, f. 22.
↑ AJ B, F. Min. Pravde, 82-147-23.
↑ Dr Hakif Bajrami, Politika .............., v. e c., fq. 100-101.
↑ AVII B. p.17, K. 95.a, f.8, d.1.
↑ AJ B, FM Stojadinovic, 37, k.40; Arkiva Istorijskog Instituta Crne Gore, dok. 8.931.
↑ AJ B, F. M. Stojadinovic, 37, f.29.
↑ AVII B., p.17, K. 26, f. 2, d. 47.
↑ Arkivi Qendror i Shqipris, dok. nr. 320 C. III, 8.08.1930, F. "Komiteti i Kosovs", Mikrofilm n Arkivin e Kosovs.
↑ AJ B, "Dvor", 74, k. 56, gr. 77.
↑ AJ B, CPB, 38, k. 63.
↑ AQSH T, "Komiteti i Kosovs", dok. nr. 333, E. V., Sek. 27.08.1930.
↑ AJ B., F. M. Stojadinovic, 37, f. 39,
↑ AJ B., Min. Poljoprivrede, 67, k. 28, gr. 256.
↑ AVII B, vojske jugoslovenske Arhiv bivse, nr.2, f.4, k.69; AK P, XXVII/k.2-31-1937.
↑ AVII B, vojske jugoslovenske Arhiv bivse, nr.4, f.4, k.69; AJ B, F. Jovan J. Pizhon, 8, k.55; AKK. XXVII/K.2-29-1937.
↑ AVII B, jugosl Arhiv bivse. vojske, nr. 7, f. 4, k. 69.
↑ AVII B, jugosl Arhiv bivse. vojske, nr. 3, f. 4, k. 69.
↑ AVII B, jugosl Arhiv bivse. vojske, nr. 1, f. 4, k. 69.
↑ AJ B, Min. Poljoprivrede, 67, k.1, f. 17.
↑ AQSH T, "Komiteti i Kosovs", MF. AK.
↑ AVII B, p.17, K. 94, f.1, d.5, Rez. 8261/1938.
↑ PRO L, fo-371-22305.
↑ PRO L, fo-371-9961.
↑ Drzavni Arkiva Saveznog Sekrtarijata Inostranih Poslova, Beograd, (DA SIIP), F. Ekoloskoto Naroda u Zenevi (DNZ), sek. nr. 96, Gjenev, 22.05.1927; AQSH, F. 263, D.11, f.1.
↑ "Shqipria e Re", Kostanc, 10.01.1931. Letr e Hasan Prishtins - Lidhjes s Kombeve n Gjnev.
↑ AQH T, F. 252, D.208, f.04; Hasan Prishtina, Dokumente, Tiran, 1983, fq. 163-164.
↑ DA SSIP, DNZH, f.13, d.1; AVIII B, k27, f.1, d.20, Rez. Dj., Ob.b. 17,013, Beograd, 23.VIII 1930.
↑ AJ B, M. Stojadinovic, 37, f.4.
↑ Sluzbene Novine Narodne Skupstine KJ, 14.03.1938.
↑ AVII B, p.17, k.519, f.7, d.46.
↑ V. Čubrilović, referat "Shprngulja e shqiptarve", Beograd, 1938, f. 49, Sh. Braha, Gjenocidi serbomadh v. ........, e c., fq. 320.
↑ Dr Jusuf Osmani, Lnda arkivore k. ............., e c., fq. 179.
-
-
M Shum zbulime Rreth Djegjes s trupave N Mackatic
Dshmitar okular t ri po ndihmojn zgjidhjen e njė krimi qė ende pret t dal para Drejtsis.
Nga reportert e IWPR-s n Surdulic dhe Beograd
Dshmi t dshmitarve okular q i ka siguruar IWPR prmbajn dshmi t re Dramatike se si policia qė ka punuar pr Slobodan Milosheviin kanė djegur kamion t mbushur me trupa t pajet t shqiptarve n nj fabrik jugore Serbinė nė gjatė konfliktit t vitit 1999.
Burime t IWPR-s paraqitur kanė dėshmi tė reja pr kronologjin e krimit, si ka ndodhur dhe rolin ky qė ka luajtur policia si n procesin e djegjes s trupave ashtu edhe gjat mbulimit t gjurmve.
Dshmit e tyre do t ngrisin presionin mbi Gjykatat qė tė zgjidhin sa m shpejt misterin rreth asaj se kush ishin kėta njerėz dhe kush e urdhroi djegjen e tyre.
Natasha Kandi, drejtoresh e Qendres pr Ligjin Humanitar, HCL, pr her t par zbuloi fshehtsit e tmerrshme t kompleksit t aluminit n Mackatic, afėr Surdulics, n distriktin e Pcinjit nė Serbinė jugore, dhjetorin e kaluar.
Nė njė artikull n t prditshmn Danas m 24 dhjetor 2004, ajo tha se furrat e larta t fabriks ishin prdorur pr t djegur trupat e shqiptarve t vrar n Kosov me 16 dhe 24 maj 1999, gjatė bombardimeve tė NATO-s.
Nj burim i IWPR-s - puntor i fabriks - tha se e tr afera filloi me arritjen e papritur t disa kamionve t panjohur Gjat nats.
"Kamion me ngarkesa misterioze vazhdonin t hynin n fabrik me drita t Shuara. Puntort e ndrrimit t tret - si un vet - u drguan n shtpi para hyrjes n fabrik, "tha burimi.
Burimi i IWPR-s konfirmoi se kishte par arritjen e trupave n dy raste t ndryshme, "nė mes dhe n fund t majit", 1999.
"Askush nuk na tregoi se far transportohej dhe asnjeri nga puntort nuk kishte asje aty [n vendin e djegjes]," tha ai pr IWPR-n. "Por njoh shumė njerėz qė kanė marrė pjesė, dhe njė pjesė e kam par vet.
"Pjesmarrs t drejtprdrejt ma kanė konfirmuar atė ka kam par. Trupat jan sjellur n fabrik dhe jan djegur aty. Un nuk jam i vetmi qė ka par kt.
"Nuk isha prezent n vet aktin e djegjes s trupave, por kam mundur t shoh kamiont duke u shkarkuar."
Nj burim tjetr i IWPR-s, statusin dhe profesionin e t cilit s'mund ta zbulojm, e konfirmoi verzionin e puntorit, duke thn se edhe ai poashtu kishte qen dshmitar gjatė shkarkimit t trupave. Ky burim shtoi se trupat ishin transportuar nga Kosova Perndimore, kryesisht nga Prizreni, Gjakova dhe Peja, dhe fshatrat prreth.
"Kur kamiont shkonin [pas djegjes] t ashtuquajturit" pastrues "rrinin dhe kontrollonin se mos kishte mbetur ndonjė pjesė e trupit ose mos kishte rn ndonjė pronė personale e tyre n hyrje t fabriks," tha ai.
"Edhe pas sa ditve, ende mund t ndihej era e mishit t djegur n Surdulic. E njoh kt ere sepse edhe un kam marr pjes n fronte t lufts n ish-Jugosllavi. "
Ky burim tha se Mackatica ishte zgjedhur si vend krimi sepse ishte afėr Kosovs, vetm 170 kilometra larg Prizrenit, dhe relativisht e panjohur - pak njerz jasht fabriks e dinin qė Fabrika kishte furra t larta.
Artikulli i Kandiit n Danas thot se t dy djegjet kan ndodhur diku rreth mesnats nn sigurim t rrept nga Njsiti i Operimve Speciale t policis, JSO, ather me baz n Bele vode, Vranjs afėr, nė Serbinė jugore.
N artikull thuhet se komandanti i athershm i JSO-s, Milorad "Legija" Ulemek, tani i dyshuari kryesor pr vrasjen e kryeministrit serb Zoran Gjingji n 2003, kishte prcjellur njrin konvoj t trupave n vendin e tyre ngjarjes dhe kishte qen prezent gjatė djegjes s n "furrat numr Katr dhe pes".
Sipas HCL-s, zyrtar t lart t policis t - disa prej t cilve ende mbajn postet - kanė organizuar djegjet, derisa zyrtar tjer t besueshm t Milosheviqit kanė organizuar "pastrimin pasues t terrenit".
INFORMATA T REJA RRETH Se policis t rolit T MILLOSHEVIQIT N Krim
Nj burim i tret i IWPR-s, ish-inspektor n policin sekrete t Millosheviqit, ishte aktiv n kohn e ngjarjeve n Mackatic, dhe ka siguruar IWPR-n Mackatic se policia ka "informata precize dhe t sistematizuara" se si jan djegur trupat n .
"Ka t dhna t qarta pr kt shtje n Arkivat e polcis lokale, t shnuara si" konfidenciale rreptsisht ", tha burimi, duke iu referuar dy djegjeve.
"Njerzit q morrn pjes n kt aksion kanė qndruar n Hotelin Theranda n Prizren. Nj pun e till ishte pregatitur pr nj koh t gjat dhe nuk mund t kryhej brenda njė apo dy dite.
"Lokale publike dhe sekrete Policia i dijn t gjitha por kjo po fshihet pr arsye se zyrtar t tanishm dhe t policis t ish-zyrtar e agjent t zakonshm ishin t prfshir.
"do gj e sht prfshir n dokumentacionin e policis t - nga emri i kodit t aksionit deri te lista e njerzve qė kanė qndruar n Hotel Theranda dhe kanė punuar nė 'sanitimin e terrenit", deri te ata q kan ngarkuar kamiont dhe i kan vozitur deri Fabrika te e Mackatics, ky Legija dhe Ekipi tij pastaj e kanė marrė nė punėn dor. "
"Gjithashtu dihet saktsisht se kush i ka vozitur dhe prcjellur kamiont, kush ka qen prgjegjs pr mbulimin e aksionit n fabrik dhe kush drejtprdrejt sht marrur me furrat gjatė djegjes."
"Emrat e atyre q m von kishin pr Detyr t zhdukin gjurmt n fabrik dhe atyre qė kishin Detyr pr ta fshihnin t vrtetn nga policia lokale poashtu dihen. Nė fund, sht edhe nj list me emra t politikanve q kan qen n dijeni t ksaj krejt, derisa aksioni planifikohej. "
Ish-polici thot se i din shumicn e kėtyre emrave por frikohet t'i zbuloj publikisht ato.
S bashku me gjith ata q kishin njohuri direkte pr kto djegje, ai kishte pasur presione t fuqishme q t mos fliste.
"T gjith ata t cilt n nj mnyr apo tjetr jan t lidhur me ngjarjet n Mackatic n maj t vitit 1999, jan t ekspozuar ndaj krcnimeve, presioneve dhe shantazheve," tha ai.
"Frikohem pr sigurin time dhe t familjes time," tha ai. "Pjesmarrsit n krimin e Mackatics do ta dinin q un kam zbuluar sekretet, q ata po mundohen aq shum t'i fshehin."
Burimi i par i IWPR-s, Puntori i fabriks n Mackatic, thot se disa dshmitar tjer qė kanė parė kamionat me rreshqitje duke hyr n fabrik ende jetojnė nė Serbi.
"Njerz tjer e dijn far ka ndodhur, edhepse ēdo gjė ėshtė bėrė qė tė Operacioni kryhet me fshehtsi t madhe," tha ai.
T gjith kan qen t krcnuar dhe t shantazhuar, shtoi ai, pr t ndaluar shpalosjen e ngjarjes edhe m tej. Megjithat, ky burim thot se sht i Gatshem t dshmoj publikisht.
IWPR gjithashtu ka folur edhe me njė burim t katrt t drejtprdrejt t ngjarjeve n Mackatice. Ky burim nuk deshi t zbuloj si dhe vendndodhjen si profesionin e tij por insistoi qė ka qen prezent n t dyja djegjet ne maj t vitit 1999.
"do gjė ėshtė kryer pas mesnats, por m kujtohet qė qielli ka qen i kthjellt dhe se ka pasur drit t Hns," tha ai. "Pash, pr disa minuta, nga nj distanc prej dhjetė metrave, trupa qė po shkarkoheshin nga nj kamion dhe transportoheshin me njė karroc t madhe t fabriks drejt pjess s fabriks ku ndodheshin furrat."
Ky burim tha se e "dinte me siguri" gra se disa nga trupat ishin fmij dhe. Ai insistoi se nuk kishte marr pjes n djegje.
Asnjeri nga burimet e IWPR-s nuk kishte n gjendje t jipte ndonjė numr t sakt apo t prafrt t trupave q ishin shkarkuar dhe djegur n Mackatic, edhepse njri nga ata tha se ishin transportuar n "mė shumė se dhjetė kamiona," q tregon pr Nj numr t madh.
LISTA E emrave prapa DJEGJEVE
N artikullin e saj n Danas, Kandi citon disa prej Partnerve m t besueshm t si figurat kye prapa Millosheviqit operacionit.
Ajo prmendi emrat e ish-Minitrit t policis Vllajko Stojilkovi, ish-zvends ministrit Nikola Sainovi; kryesuesit t athershm t sigurimit publik dhe shtetror Vlastimir "Rogja" Gjorgjeviq, dhe Radomir Markoviit, ish-kryesues i policis t sekrete.
Sainovii 2003, i akuzuar nga Gjykata pr krime lufte n Hag, pr krimet e kryera n Kosov n vitin 1999, iu dorzua vullnetarisht autoriteteve n Pranver t vitit. U lshua n Prill 2005 duke pritur gjykimin.
Markoviq Momentalisht sht n burgun qendror t Beogradit, i ballafaquar me proces Gjyqsor pr akte kriminale. Stojilkovi, gjithasthtu n listn e Hags t personave t akuzuar pr krime n Kosov, bėri vetvrasje m 11 prill 2002.
Nga t gjith emrat e prmendur nga Kandi, m interasanti ishte ai i Gjorgjeviit. Katėr Njeri nga gjeneralt e kėrkuar nga kHz pr krime t lufts n Kosov m 1999, ai ka lindur ne Koznic, vetėm disa kilometra larg nga Mackatica.
Njihet Gjorgjeviq tė ketė qenė Merreni RSS-nga Personalitetet m me ndikim n sferat, fjala e t cilave konsiderohej pothuajse ligj. Ai mbante nn kontroll t gjitha strukturat e pushtetit lokal, sidomos policin.
Pas rnies s regjimit t Millosheviqit m 5 tetor 2000, thuhet GjorgjeviI t ket lshuar vendin dhe besohet se ėshtė duke u fshehur n Rusi.
Prokurori VEANTA T fillon HULUMTOJ
Pr muaj t tra, pas publikimit t artikullit ekskluziv n Danas, as autoritetet si Gjykatat n Serbi nuk reaguan publikisht rreth pohimeve t rnda qė nxirrte n pah ky artikull.
Megjithat n mes-prill t vitit 2005, Vladimir Vukevi, prokurori special i shtetit pr krime lufte, e vizitoi Surdulicn.
Duke vepruar nn krkesn e Vukevit, gjykatsi hulumtues i gjykatės s distriktit t Vranjs, zvendsi i prokurorit special dhe njė ekip i ekspertve Gjyqsor mua gjithashtu trajnim t veant Mackaticn vizituan.
Vukevi i tha radio B-92 e se kishte biseduar me dshmitar, por theksoi se shum gjra ishin ende n etapen "fshehtsis Komplete, duke marrė parasysh natyrn serioze t procedurave". Prokuroria po priste rezultatet nga Raportet e mjeksis ligjore, tha ai.
Duke dhėnė Informata m t hollsishme se deri ku kishin arritur me hetime, ai shtoi, "Furrat e larta n kompleksin e Mackatics jan inspektuar, dhe vendet ku depozitohen mbeturinat gjithashtu." Ai nnvizoi se vetėm se prfundimet e ekspertve mund t konfirmonin nėse kishte gjurm t mbetjeve t trupave n mbeturina.
Vukevi nuk e fshehi faktin se vendimi i tij pr t mbikqyrur personalisht procesin nnkuptonte Mungesė besimi n aftsin dhe vullnetin e policis t lokale pr ta hulumtuar rastin.
Ai gjithashtu tha se i vinte keq q nj njsit special i policis t nuk ishte krijuar pr t hulumtuar krime t tilla t lufts dhe pr t ndihmuar ekipin e Prokuroris.
Nj burim i IWPR-s i afrt me policin e distriktit t Pcinjit konfirmoi se fillimi i puns n terren nga ana e prokurorit special pr krime lufte kishte trazuar Antart e policis t lokale.
"Policia e Pcinjit ende operon me t njjtat Principe dhe me t njejtit njerz si n vitin 1999", tha ky burim.
IWPR gjithashtu ka kuptuar se ky rast kurr nuk do t ndriohej sikur njė ish-agjent dhe njė agjent aktiv nga Agjencia pr Sigurim dhe informim, BIA, - pasardhse e Sigurimit t Shtetit, DB - nuk do t'i kishin drguar dėshmi Kandiit.
Zoran Stosic, kryesues i DB-s rajonale n kohn e rastit t Mackatics sht shkarkuar nga vende i inspektorit gjeneral n policin e distrtiktit tė Pcinjit, para njė muaji dhe sht zvendsuar me Vujica Velikoviin, gjithashtu njė tjera kye n policin rajonale Gjat dekads s kaluar .
Burimi i tret i IWPR-s, ish-Inspektori i fsheht i policis t, prsriti se policia lokale kishte t dhna t sakta mbi tr afern. "Krejt ka nevojitet sht Vullneti politik pr zbulimin e tyre."
Muri i heshtjes N SURDULIC
Surdulica sht qytet i vogl, rreth 10, 000 njerz, diku 10 km larg autostrads qė lidh Beogradin dhe Shkupin. sht m pak se nj or rrug nga Bullgaria ose nga Maqedonia apo Kosova.
Njerzit n Surdulic, ose refuzonin t flisnin pr djegjet t cilt i intervistoi IWPR-ja, e trupave, ose i mbronin ato. Askush nuk mohon se dika ka ndodhur, por n qytet, ekstrem ku nacionalistt t Partis Radikale Serbe jan n pushtet, ekziston njė konspiracion i heshtjes.
N nj kafiteri n qendr t qyteti, njė grafit i madh thot "Serbia pr serbt".
"E ka nėse kanė djegur '[emr nnmues pr Shqiptart]? Quajn" tha nj burr. "Ata nuk e kanė merituar asgj m mir. Pse nuk shkruani pr krimet qė po bhen kundėr serbve n Kosmet [emr nacionalist serb pr Kosovn] sot? "
Nj shitse ishte m e pajtueshme. "Gati askush nuk guxon t flas publikisht pr at," ishte e tera qė tha ajo pr ngjarjet e zymta n fabrikn pran.
Por arritja n Surdulic e prokurorit special t shtetit pr krime t lufts, tregon se me gjith dshirn e popullats lokale pr t mbuluar dhe harruar kt afer, autoritetet gjyqsore jan t vendosur pr t'u ballafaquar me kt shtje t dhimbshme.
Se a do tė vendoset ndonjėherė Drejtsia pr far ka ndodhur n Mackatice, mbetet t shihet.
Bruno Vekaric, zdhns i prokurorit pr krime lufte, tha se nuk do tė jetė lehtė. Fakti se krimet ishin kryer shum koh m par dhe se policia dhe Ministria e Drejtsis ishin larg nga Bashkpunimi ishin vetėm disa nga pengesat me t cilat ballafaqohen, tha ai pr IWPR-n.
-
-
NATASHA KANDIQ: SI U DOGJN KUFOMAT E Shqiptareve
N SHKRITOREN E MAKATICS n Serbi?
... Djegia e trupave n fabrikn "Makatica" sht br n dy etapa, m 16 dhe 24 maj t vitit 1999, pas mesnats, nn mbikqyrjen e "Beretave t kuqe", t cilat atbot e kishin bazn e tyre n "Bella vode" -- Vranjs afėr. Komandanti i athershm i "Beretave t kuqe", Millorad Legija, sipas burimeve n fjal, kishte marr pjes, personalisht, n prcjelljen e njė Transporti deri n vendin e ngjarjes dhe kishte qen i pranishm me rastin e djegies s tyre. Trupat qen djegur n "shkritoret e hapura" nr. 4 dhe 5. (...)
* * * * *
Kandiq: Mackatica, i forni crematori
Edhe prkundr prpjekjeve t palve t interesuara, e vrteta e historis s Afrt dhe e hijes s e tmerrshme t s kaluars s ktushme e ask nuk e le rehat. Pas paraqitjeve publike t Natasha Kandiqit hapjes dhe rreth shtjes s "Rastit Makatica", n jugun e Serbis, Asgj m nuk sht siē ishte mė parė.
T rikujtojm se n Tekstin autorial "Asanimi i rehatis shpirtrore" qė u botua kah fundi i dhjetorit t vitit t kaluar n t prditshmen "Danas", drejtuesja e "Fondit pr t drejtn Humanitare" e akuzonte nj numr t madh njerzish duke i prmendur edhe emrat e tyre, pr fshehjen e planifikuar t krimeve t lufts, t kryera Gjat lufts s fundit n Kosov. Ajo i dha grusht t rnd, lokal opinionit mua rastin e prmendjes s emrit t Dragomir TOMIQIT dhe at n kontekst t realizuesit t projektit t djegies s trupave, t shqiptarve nga Kosova, n shkritoret e ndrmarrjes "Makatica" n Surdulic. Pasi qė Opinioni i ktushm ndrlidh gjithēka qė e mban parashtesn "Hags", mua Karla Del Ponte-n, kėto paraqitje publike kanė shkaktuar njė varg reagimesh me shkruarjen e demanteve nga ana e tė prfolurve, kurse pr rastin u interesuan edhe "organet kompetente". Mirpo dihet si rrjedhin ngjarjet n Serbi. Pas gjmimit t fort t malit, nuk polli madje si njė mi.
-- Megjithat, Patjetr, duhet dikush t prgjigjet n pyetjen se a ka pasur ktu krime t lufts?
Tani pr tani, lidhur mua e "Makatics", n rastin drejtim t zbardhjes s ktij rasti vepron vetėm Koalicioni i organizatave Gjashtė joqeveritare nga Beogradi, e aty-ktu edhe ndonjė gati t mesme dhe askush tjetr. Pas reagimit t par, i cili q nj reagim un zbeht i organeve shtetėrore - policis t, duhet t pranohet, Patjetr, se njė Pasoi heshtje e plot pr kt. Pr t dshmuar vendosmrin se rasti i "Makatics" nuk mund t lihet n harres, Koalicioni un OJQ-ve vendosi qė t'i drejtohet Kuvendit t Serbis, si kjo m e Lart demokratike n Serbi.
KESHILLI HETUES
Sipas konstatimeve t Natasha Kandiq-it, "person i besuar, prkatsisht koordinator i projektit pr fshehjen e gjurmve t krimeve t lufts t bra n jug t Serbis ka qen Dragomir TOMIQI mua mirekuptimin dhe prkrahjen e t cilit sht br bartja e organizuar e trupave, tė viktimave nga Kosova, pr n trevat e Vranjs dhe t Surdulics ". Sipas t dhnave vetjake, qė Fondi pr t drejtn Humanitare ka pranuar deri tani, nga ana e disa burimeve t pavarura, djegia e trupave n fabrikn "Makatica" sht br n dy etapa, m 16 dhe 24 maj t vitit 1999, pas mesnats, nn mbikqyrjen e "Beretave t kuqe", t cilat atbot e kishin bazn e tyre n "Bella vode" - Vranjs afėr. Komandanti un athershm i "Beretave t kuqe", Millorad Legija, sipas burimeve n fjal, kishte marr pjes, personalisht, n prcjelljen e njė Transporti deri n vendin e ngjarjes dhe kishte qen i pranishm me rastin e djegies s tyre. Trupat qen djegur n "shkritoret e hapura" nr. 4 dhe 5.
Pranimin dhe organizimin e djegies s kufomave e kan br:
1. Zoran Stoshiqi, i cili ather ishte kryeshef i sigurimit shtetror pr rrethin e Pinjs;
2. Bratisllav Milenkoviqi, Shef i BIA-s pr Vlladiin Han dhe Surdulic;
3. Dragan Stankoviqi, kryeshef i SUP-it n Surdulic qė nga viti 1993;
4. Mirosllav Antiqi, kryeshef i BIA-s n Vranj;
5. Dragan Llakieviqi, Drejtor i "Makatics dhe zvendsi i tij,
6. Aca Gjorgjeviqi -- shkruan Natasha Kandiqi, duke shtuar edhe Detaje t tjera t mjaftueshme, ashtu qė tė mos dyshohet aspak n vrtetsin e fakteve t paraqitura.
Sipas kėtyre dshmive, fjala sht pr nj shoqat kriminelsh, mir t organizuar, pėr tė bėrė "asanimin e terrenit", pra fshehjen e dshmive pr krimet e bra n Kosov, gjat kohs s bombardimeve tė NATO-s.
Natyrisht se ndaj njė shtjeje t till, realisht askush nuk duhet t Indiferent mbetet. Pas reagimeve t para, sipas detyrs zyrtare, pėr kėtė rast ėshtė dashur Patjetr, qė tė interesohet edhe prokurori special pr krime t lufts, i cili madje pati premtuar publikisht se do ta procedoj tr kt rrfim pa asnjė shtyrje. Menjėherė pas kėsaj Pasoi edhe reagimi i par zyrtar-shkarkimi un Zoran Stoshiqit nga pozita e inspektorit t Prgjithshm t MUP-it t Serbis, pr rrethin e Pinjs, i cili n kohn pr t cilėn po flasim, ishte kryeshef i DB-s. Dihen Mirpo kjo ishte e tera, ngase nuk pati ndriimin Lvizje t Mtejshme pr n trsi t rrethanave t "rastit Makatica", sė paku tė atyre qė.
Mirpo si Pala tjetr nuk qndroi duarkryq. Koalicioni i organizatave Gjashtė joqeveritare, nga Beogradi, krkoi nga Kuvendi i Serbisė qė ta themeloj, urgjentisht, njė kshill Hetues, ose thn mua shits fjalorin, njė komision hetues, i cili do t'i verifikonte t dhnat pr varrezat masive pr asgjsimin n Serbi dhe e dshmive pr krimet n Kosov, duke u bazuar po ashtu nga t dhnat e Fondit pr t drejtn Humanitare, veanrisht rreth rastit " Makatica ". Hapi m i rndsishm i t gjith atyre, qė janė duke u prpjekur pr ndriimin e plot t s vrtets rreth asaj se far ka ndodhur n rastin "Makatica" ishte gjithsesi takimi me Predrag Markoviqin, kryetar i Kuvendit t Serbis, prndryshe njri prej antarve t G17 plus.
- N kt moment sht shum me Rndsi t theksohet se deri tani kemi arritur qė ta ngritim kt shtje n at nivel, sa qė shteti Patjetr duhet q ta trajtoj institucionalisht, kt rast. Markoviqi ka premtuar se do t bj gjithēka qė tė lvizin gjrat nga pika zero. Po presim, ata kanė edhe pak koh n dispozicion. M von do t pasoj presioni prmes veprimeve publike, t grupeve joformale, edhe nga mua prkrahjen e disa partive parlamentare - shpehet me vendosmri, Milenko Dereta nga "Iniciativa qytetare". Megjithat, ai konsideron se Kuvendi nuk ngadale t reagoj, para s gjithash, pr shkak t raportit aktual t forcave politike n Serbi. "Pr formimin e Keshillit hetues pr rastin e" Makatics "ėshtė e domosdoshme shumica parlamentare, veshtire qė mund tė realizohet nė sfondin e interesave t ndryshme", shprehet duke Dereta qen thellsisht i bindur se e vrteta megjithatė do t dal n shesh.
- Nj disponim i till ekziston tani, Mirpo edhe po t mos ishte, ne Patjetr duhet qė tė ballafaqohemi me t kaluarn. Sa m shum q nj gj e till t shtyhet, aq m shum do t krijohen raste pr manipulime t ndryshme - konkludon bashkbiseduesi yn.
Ander edhe Nosov, nga "Iniciativa e t rinjve", e Viziten vlerėson e Markoviqit si "shum kualitative" dhe thot se kryetari i Kuvendit ka premtuar se pr kt rast, duke e shfrytzuar t drejtn e deputetit, do t propozoj parlamentar diskutim.
- Na mbetet qė edhe mė tej tė insistojm, dhe t punojm n krijimin e mekanizmava t prhershme pr ballafaqim mua t kaluarn. Nėse Parlamenti serb, edhe Gjashtė vjet pas lufts s Kosovs, nuk sht i Gatshem qė tė debatoj pr kt shtje, ather do t nnkuptohet se po na mashtrojn t gjith deputetėt politikanet dhe popullore - konsideron Nosov. Ai thot se nuk do tė ketė tė ardhme tė lumtur nė kėto hapesira pr derisa njher e prgjithmon dhe mua themel t njihet e vrteta e s kaluars s ktushme.
- shtja qensore institucionet m tani sht se si tė Modele qė gjenden nė Serbi -- Parlamenti, Gjykatat dhe policia - t japin prgjigje ndaj t gjitha ēėshtjeve nga e kaluara dhe tė pasojave tė sotme. Nėse kemi aq varreza masive, aq rreshqitje dhe t zhdukur, pėr tė cilat, madje si qė flitet, atehere shtrohet pyetja - sa angazhohet pr paqe pushtet ky? Nėse pushteti hesht pr varrezat masive, ather ai sht ende n luft - thot i bindur Nosov.
Kshtu, "rasti i Makatics" nga shtyllat e gazetave thjesht u transferua n dyert e institucioneve t shtetit. Kryetari i Kuvendit t Serbis sht institucion, t cilit duhet t'i besohet Patjetr, Mirpo shtja e vullnetit politik rreth ndriimit t t gjitha fshehtsive t errta t s kaluars mbetet ende nj teme plotsisht e hapur.
- T them se sht m Opinioni Mund un zshm se institucionet. M duket se ekziston njė pjesė e opinionit, i cili sht tmerruar dhe q konsideron se "Makatica" vetėm ėshtė njėra prej gjrave t tmerrshme, t cilat dshmojn pr pogromin m t errt, t cilin ktu e kishte ndrmarr pushteti un athershm. Sa u prket institucioneve, n t edhe m tej qndrojn, n funksione, njerz q paraplqejn t'i mbulojn krimet dhe t flasin, ekskluzivisht, vetm pr Viktimat serbe, Kurse t mos prmenden fare veprat kriminale, djegia dhe zhdukja e gjurmve t krimeve, t shkaktuara ndaj t tjerve - thekson Natasha Kandiqi.
Presioni
Mirpo, edhe krahas t gjitha presioneve publike, pr rastin "pr Makatica" dhe rastet e tjera tė ngjashme, nga tė gjitha institucionet shtetėrore, nė nivelet e ktushme, ka reaguar vetėm Prokuroria Publike e Qarkut t Vranjs, edhe atė herėt MJAFT, para se media rasti tė publikuar nė jetė.
- Kjo informat nuk ėshtė ndonjė risi dhe rreth saj sht folur qysh me "rastin e Batajnics", edhe pse tani kemi m shum t dhna. Edhe pse Informata pr ekzistimin e varrezave masive n Vranje e ishte mjaft zbeht, megjithatė me at rast pati reaguar Prokuroria Publike e Qarkut. Ather patm kėrkuar njė raport tė detajizuar edhe nga sigurimi shtetror dhe ai i Sektorit Publik, si dhe patm marrė njė pėrgjigje, ku thuhej se n trevn ton nuk ka, madje, si gjurm dhe si dėshmi pr varrezat masive dhe pr djegiet eventuale. Pas dy raporteve t veanta, m nuk pati elemente pr ngritjen e procedurave dhe pr kt te informuar edhe Prokuroria Republikane - thekson Milan Bozhilloviqi, prokuror Publik i Qarkut. Me formimin e Prokuroris speciale pr krimet e lufts, t organeve t cilin e kryeson, ai m nuk ka kurrfar kompetencash t tjera lidhur mua rastin prkats.
Natyrisht se pr rastin "Makatica", reagoi edhe Prokuroria e Tribunalit t Hags.
-Tribunali un Hags qe i njohur pr kt rast prej burimeve t ndryshme t drejtprdrejta dhe t trthorta. Mirpo, Tribunali un Hags nuk sht i vetmi institucion qė ka tė drejta Ekskluzive pr hulumtimin e krimeve t lufts. Kur Serbis lidhur pati ndrmarr hetime mua rastin e Batajnics, njelloj si pr kt rast i patn paraprir Thashethemet, gjė qė gjatė hetimeve ato u konstatuan si t vrteta. Pra, radhn e ka hetuesi speciale, qė nprmjet ndrmarrjes s hulumtimit, t rastit, ta bj verifikimin e dshmitarve eventual dhe t njohurive, qė i kanė ata - tha pr "Vranjske" Florans Artman, zdhnse e Prokuroris s Tribunalit t Hags.
Pas nj qendrimi t till, "t nj strategjie t njohur t Hags pr t 'un shmangur disa raste t caktuara ", posarisht pas heshtjes s orkestruar t kompetentve vendore, ktu shumkujt iu lehtsua barra. Kuvendi si qė e prmend m formimin e Kshillit hetues. Prokuroria Speciale hesht Serbe. Ajo gjithashtu nuk i publikon si detajet rreth asaj se ka sht ndrmarr n kt drejtim si dhe qė e bėn tė ditur qllimin e saj t mtejshm. Nga ana e saj, policia ka njė sjellje klasike ndaj opinionit ...
- Problemi qensor qndron n at se ne nuk kemi institucione, qė e zbatojn ligjin dhe qė do ta zbulonin t vrtetn rreth asaj se ka kishte ndodhur n t vrtet gjatė bombardimeve tė NATO-s - komenton kt neglizhenc Natasha Kandiqi.
N kt drejtim, gjithēka ėshtė e qartė dhe nuk ka kurrfar dilemash se po t kishim nj shtet normal dhe po tė Drejtsia sundonte, kompetentt do tė ishin tė detyruar ndrmerrnin Hulumtime dhe m serioze n afat sa m t shkurtr kohor do t ishin prgjigjur ndaj t gjitha ēėshtjeve t hapura. Mirpo institucionet tona po dembelėt. Te ne, pr zbatimin e ligjit vendosin zakonisht ata qė lehtė mund tė konstatohet se kan qen pjesmarrs dhe hartues, tė ngjarjeve m t tmerrshme, t historis dhe serbe qė kanė qenė nė grupin e bashkpuntorve t ngusht t Millosheviqit n kohn kur ai vepronte pa pengesa . Prandaj, si qė mund tė bėhet fjalė pr ndonjfar ligji, shteti dhe drejtsie.
- Ata shpresojn qė tė dhėnat do t zhduken pr disa dit dhe se nuk do t flitet kurr m pr kėto raste. Ata shpresojn se edhe m tej jan t fort, Mirpo Opinioni demokratik nuk do t ndalet dhe do t bj vazhdimisht presione qė tė tė zbardhen dhe verifikohen t gjitha faktet qė kanė tė bėjnė mua kt rast - premton Natasha Kandiqi.
Megjithat, mjerisht, rreth rastit "Makatica" qartsia vazhdon tė mbetet paqartsi. Sado qė po prolongohet puna rreth ndriimit t s kaluars dhe sado qė historia po prpiqet t futet nn mburojn e interesave kombtare, n kto hapsira, nuk do tė ketė paqe pr aq koh derisa gjrat nuk ndriohen, qė kanė tė bėjnė me "rastin Makatica" . Deri ather e kaluara nuk do t na hiqet qafsh, dhe si t till ne do t jemi peng i saj. Sado t mundimshme qė pėrpjekjet qė tė jenė tė ndryshohet kjo gjendje, duhet bėrė atė Patjetr. Jeta e sė "djeshmes" Patjetr duhet t zvendsohet, mua shikimin kah e "nesrmja". Mbase, pas tė gjithė kėtyre ngjarjeve, kjo nuk do komente t veanta. Apo ndoshta edhe duhet ...
* * * * *
M Shum zbulime Rreth Djegjes s
Trupave n Makatic
Nga reportert e IWPR-s n Surdulic dhe Beograd
Dshmi t dshmitarve okular q i ka siguruar IWPR prmbajn dshmi t re Dramatike se si policia qė ka punuar pr Sllobodan Milosheviin kanė djegur kamion t mbushur mua trupa t pajet t shqiptarve n nj fabrik nė Serbinė jugore gjatė konfliktit t vitit 1999. Burime t IWPR-s paraqitur kanė dėshmi tė reja pr kronologjin e krimit, si ka ndodhur dhe rolin ky qė ka luajtur policia si n procesin e djegjes s trupave ashtu edhe gjat mbulimit t gjurmve.
Dshmit e tyre do t ngrisin presionin mbi Gjykatat qė tė zgjidhin sa m shpejt misterin rreth asaj se kush ishin kėta njerėz dhe kush e urdhroi djegjen e tyre.
Natasha Kandi, drejtoresh e Qendres pr Ligjin Humanitar, HCL, pr her t par zbuloi fshehtsit e tmerrshme t kompleksit t aluminit n Mackatic, afėr Surdulics, n distriktin e Pcinjit nė Serbinė jugore, dhjetorin e kaluar.
Nė njė artikull n t prditshmn Danas m 24 dhjetor 2004, ajo tha se furrat e larta t fabriks ishin prdorur pr t djegur trupat e shqiptarve t vrar n Kosov mua NATO-s 16 dhe 24 maj 1999, gjatė bombardimeve tė-s.
Nj burim i IWPR-s - puntor i fabriks - tha se e tr afera filloi me arritjen e papritur t disa kamionve t panjohur Gjat nats. "Kamion me ngarkesa misterioze vazhdonin t hynin n fabrik me drita t Shuara. Puntort e ndrrimit t tret - si un vet - u drguan n shtpi para hyrjes n fabrik" tha burimi.
Burimi i IWPR-s konfirmoi se kishte par arritjen e trupave n dy raste t ndryshme, "Nė mes dhe fondit n t majit", 1999. "Askush nuk na tregoi se far transportohej dhe asnjeri nga puntort nuk kishte asje aty [n vendin e djegjes]," tha ai pr IWPR-n. "Por njoh shumė njerėz qė kanė marrė pjesė, dhe njė pjesė e kam par vet. "Pjesmarrs t drejtprdrejt ma kanė konfirmuar atė ka kam par. Trupat jan sjellur n fabrik dhe jan djegur aty. Un nuk jam i vetmi qė ka par kt. "Nuk isha prezent n vet aktin e djegjes s trupave, por kam mundur t shoh kamiont duke u shkarkuar."
Nj burim tjetr i IWPR-s, statusin dhe profesionin e t cilit s'mund ta zbulojm, e konfirmoi verzionin e puntorit, duke thn se edhe ai poashtu kishte qen dshmitar gjatė shkarkimit t trupave. Ky burim shtoi se trupat ishin transportuar nga Kosova Perndimore, kryesisht nga Prizreni, Gjakova dhe Peja, dhe fshatrat prreth. "Kur kamiont shkonin [pas djegjes] t ashtuquajturit" pastrues "rrinin dhe kontrollonin se mos kishte mbetur ndonjė pjesė e trupit ose mos kishte rn ndonjė pronė personale e tyre n hyrje t fabriks," tha ai. "Edhe pas sa ditve, ende mund t ndihej era e mishit t djegur n Surdulic. E njoh kt ere sepse edhe un kam marr pjes n fronte t lufts n ish-Jugosllavi. "Ky burim tha se Mackatica ishte zgjedhur si vend krimi sepse ishte afėr Kosovs, vetm 170 kilometra larg Prizrenit, dhe relativisht e panjohur njerėz - pak jasht fabriks Fabrika e dinin qė kishte furra t larta.
Artikulli i Kandiit n Danas thot se t dy djegjet kan ndodhur diku rreth mesnats nn sigurim t rrept nga Njsiti i Operimve Speciale t policis, JSO, ather me baz n Bele vode, Vranjs afėr, nė Serbinė jugore. N artikull thuhet se komandanti i athershm i JSO-s, Milorad "Legija" Ulemek, tani i dyshuari kryesor pr vrasjen e kryeministrit serb Zoran Gjingji n 2003, kishte prcjellur njrin konvoj t trupave n vendin e tyre ngjarjes dhe kishte qen prezent gjatė djegjes s n "furrat numr Katr dhe pes". Sipas HCL-s, zyrtar t lart t policis t - disa prej t cilve ende mbajn postet - kanė organizuar djegjet, derisa zyrtar tjer t besueshm t Milosheviqit kanė organizuar "pastrimin pasues t terrenit".
INFORMATA T REJA RRETH T policis t rolit Se
MILLOSHEVIQIT N Krim
Nj burim i tret un IWPR-s, ish-inspektor n policin sekrete t Millosheviqit, ishte aktiv n kohn e ngjarjeve n Mackatic, dhe ka siguruar IWPR-n se policia ka "informata precize dhe t sistematizuara" Mackatic se si jan djegur trupat n. "Ka t dhna t qarta pr kt shtje n Arkivat e polcis lokale, t shnuara si" konfidenciale rreptsisht ", tha burimi, duke iu referuar dy djegjeve. "Njerzit q morrn pjes n kt aksion kanė qndruar n Hotelin Theranda n Prizren. Nj pun e till ishte pregatitur pr nj koh t gjat dhe nuk mund t kryhej brenda njė apo dy dite.
"Lokale publike dhe sekrete Policia i dijn t gjitha por kjo po fshihet pr arsye se zyrtar t tanishm dhe t policis t ish-zyrtar e agjent t zakonshm ishin t prfshir. "do gj e sht prfshir n dokumentacionin e policis t - nga emri i kodit t aksionit deri te lista e njerzve qė kanė qndruar n Hotel Theranda dhe kanė punuar nė 'sanitimin e terrenit", deri te ata q kan ngarkuar kamiont dhe i kan vozitur deri Fabrika e te Mackatics, ky Legija dhe Ekipi tij pastaj e kan marr punėn n dor. "" Gjithashtu dihet saktsisht se kush i ka vozitur dhe prcjellur kamiont, kush ka qen prgjegjs pr mbulimin e aksionit n fabrik dhe kush drejtprdrejt sht marrur mua furrat gjatė djegjes. "" Emrat e atyre q m von kishin pr Detyr t zhdukin gjurmt n fabrik dhe atyre qė kishin Detyr pr ta fshihnin t vrtetn nga policia lokale poashtu dihen. Nė fund, sht edhe nj list me emra t politikanve q kan qen n dijeni t ksaj krejt, derisa aksioni planifikohej."
Ish-polici thot se i din shumicn e kėtyre emrave por frikohet t 'un zbuloj publikisht ato.
S bashku me gjith ata q kishin njohuri direkte pr kto djegje, ai kishte pasur presione t fuqishme q t mos fliste. "T gjith ata t cilt n nj mnyr apo tjetr jan t lidhur mua ngjarjet n Mackatic n maj t vitit 1999, jan t ekspozuar ndaj krcnimeve, presioneve dhe shantazheve, " tha ai. "Frikohem pr sigurin time dhe t familjes time," tha ai. "Pjesmarrsit n krimin e Mackatics do ta dinin q un kam zbuluar sekretet, q ata po mundohen aq shum t'i fshehin."
Burimi i par i IWPR-s, Puntori i fabriks n Mackatic, thot se disa dshmitar tjer qė kanė parė kamionat me rreshqitje duke hyr n fabrik ende jetojnė nė Serbi. "Njerz tjer e dijn far ka ndodhur, edhepse ēdo gjė ėshtė bėrė qė tė Operacioni kryhet me fshehtsi t madhe," tha ai.
T gjith kan qen t krcnuar dhe t shantazhuar, shtoi ai, pr t ndaluar shpalosjen e ngjarjes edhe m tej. Megjithat, ky burim thot se sht i Gatshem t dshmoj publikisht. IWPR gjithashtu ka folur edhe me njė burim t katrt t drejtprdrejt t ngjarjeve n Mackatice. Ky burim nuk deshi t zbuloj si dhe vendndodhjen si profesionin e tij por insistoi qė ka qen prezent n t dyja djegjet ne maj t vitit 1999. "do gjė ėshtė kryer pas mesnats, por m kujtohet qė qielli ka qen i kthjellt dhe se ka pasur drit t Hns," tha ai. "Pash, Pr disa minuta, nga nj distanc prej dhjetė metrave, trupa qė po shkarkoheshin nga nj kamion dhe transportoheshin me njė karroc t madhe t fabriks drejt pjess s fabriks ku ndodheshin furrat. " Ky burim tha se e "dinte me siguri" gra se disa nga trupat ishin fmij dhe. Ai insistoi se nuk kishte marr pjes n djegje.
Asnjeri nga burimet e IWPR-s nuk kishte n gjendje t jipte ndonjė numr t sakt apo t prafrt t trupave q ishin shkarkuar dhe djegur n Mackatic, edhepse njri nga ata tha se ishin transportuar n "mė shumė se dhjetė kamiona,"Qė tregon pr nj numr t madh.
LISTA E emrave prapa DJEGJEVE
N artikullin e saj n Danas, Kandi citon disa prej Partnerve m t besueshm t si figurat kye prapa Millosheviqit operacionit. Ajo prmendi emrat e ish-Minitrit t policis Vllajko Stojilkovi; ish-zvends ministrit Nikola Sainovi; kryesuesit t athershm t sigurimit publik dhe shtetror Vlastimir "Rogja" Gjorgjeviq, dhe Radomir Markoviit, ish-kryesues i policis t sekrete.
Shainovii, un akuzuar nga Gjykata pr krime lufte n Hag, pr krimet e kryera n Kosov n vitin 1999, iu dorzua vullnetarisht autoriteteve n Pranver t vitit 2003. U lshua n Prill 2005 duke pritur gjykimin. Markoviq Momentalisht sht n burgun qendror t Beogradit, i ballafaquar mua proces Gjyqsor pr akte kriminale. Stojilkovi, gjithasthtu n listn e Hags t personave t akuzuar pr krime n Kosov, bėri vetvrasje m 11 prill 2002. Nga t gjith emrat e prmendur nga Kandi, m interasanti ishte ai i Gjorgjeviit. Katėr Njeri nga gjeneralt e kėrkuar nga kHz pr krime t lufts n Kosov m 1999, ai ka lindur ne Koznic, disa kilometra larg nga vetėm Mackatica. Njihet Gjorgjeviq tė ketė qenė Merreni RSS-nga Personalitetet m mua ndikim n sferat, fjala e t cilave konsiderohej pothuajse ligj. Ai mbante nn kontroll t gjitha strukturat e pushtetit lokal, sidomos policin. Pas rnies s regjimit t Millosheviqit m 5 tetor 2000, thuhet GjorgjeviI t ket lshuar vendin dhe besohet se ėshtė duke u fshehur n Rusi.
Prokurori VEANTA T fillon HULUMTOJ
Pr muaj t tra, pas publikimit t artikullit ekskluziv n Danas, as autoritetet si Gjykatat n Serbi nuk reaguan publikisht rreth pohimeve t rnda qė nxirrte n pah ky artikull. Megjithat n mes-prill t vitit 2005, Vladimir Vukevi, prokurori special un shtetit pr krime lufte, e vizitoi Surdulicn. Duke vepruar nn krkesn e Vukevit, gjykatsi hulumtues i gjykatės s distriktit t Vranjs, zvendsi i prokurorit special dhe njė ekip un Gjyqsor ekspertve me trajnim special gjithashtu vizituan Mackaticn.
Vukevi i tha radio B-92 se kishte biseduar mua dshmitar, por theksoi se shum gjra ishin ende n etapen e Procedurat e "fshehtsis Komplete, duke marrė parasysh natyrn serioze t". Prokuroria po priste rezultatet nga Raportet e mjeksis ligjore, tha ai.
Duke dhėnė Informata m t hollsishme se deri ku arritur kishin mua hetime, ai shtoi, "Furrat e larta n kompleksin e Mackatics jan inspektuar, dhe vendet ku depozitohen mbeturinat gjithashtu." Ai nnvizoi se vetėm prfundimet e ekspertve mund t konfirmonin nėse kishte gjurm t mbetjeve t trupave n mbeturina. Vukevi nuk e fshehi faktin se vendimi i tij pr t mbikqyrur personalisht procesin nnkuptonte Mungesė besimi n aftsin dhe vullnetin e policis t lokale pr ta hulumtuar rastin. Ai gjithashtu tha se un vinte keq q nj njsit special i policis t nuk ishte krijuar pr t hulumtuar krime t tilla t lufts dhe pr t ndihmuar ekipin e Prokuroris.
Nj burim un IWPR-s i afrt me policin e distriktit t Pcinjit konfirmoi se fillimi i puns n terren nga ana e prokurorit special pr krime lufte e kishte trazuar Antart policis t lokale. "Operon Policia e Pcinjit ende mua Principe t njjtat dhe me t njejtit njerz si n vitin 1999 " tha ky burim.
IWPR gjithashtu ka kuptuar se ky rast kurr nuk do tė ndriohej sikur njė ish-agjent dhe njė agjent aktiv nga Agjencia pr Sigurim dhe informim, BIA, - pasardhse e Sigurimit t Shtetit, DB - nuk do t'i kishin drguar dėshmi Kandiit.
Zoran Stoshic, kryesues i DB-s rajonale n kohn e rastit t Mackatics sht shkarkuar nga vende un inspektorit gjeneral n policin e distrtiktit tė Pcinjit, para njė muaji dhe sht zvendsuar me Vujica Velikoviin, gjithashtu njė tjera kye n policin rajonale Gjat dekads s kaluar. Burimi i tret un IWPR-s, ish-Inspektori i fsheht i policis t, prsriti se policia lokale kishte t dhna t sakta mbi tr afern. "Krejt ka nevojitet sht Vullneti politik pr zbulimin e tyre."
Muri i heshtjes N SURDULIC
Surdulica sht qytet i vogl, rreth 10, 000 njerz, diku 10 km larg autostrads qė lidh Beogradin dhe Shkupin. sht m pak se nj or rrug nga Bullgaria ose nga Maqedonia apo Kosova. Njerzit n Surdulic, tė cilėt un intervistoi IWPR-ja, ose refuzonin t flisnin pr djegjet e trupave, ose i mbronin ato. Askush nuk mohon se dika ka ndodhur, por n qytet, ku nacionalistt t ekstrem Partise Radikale Serbe jan n pushtet, ekziston njė konspiracion un heshtjes.
N nj kafiteri n qendr t qyteti, njė grafit i madh thot "Serbia pr serbt". "E ka nėse kanė djegur 'Shiptar '[emr nnmues pr Shqiptart]? " tha nj burr. "Ata nuk e kanė merituar asgj m mir. Pse nuk shkruani pr krimet qė po bhen kundėr serbve n Kosmet [emr nacionalist serb pr Kosovn] sot? "
Nj shitse ishte m e pajtueshme. "Gati askush nuk guxon t flas publikisht pr atė,"Ishte e tera tha ajo qė pr ngjarjet e zymta n fabrikn pran. Por arritja n Surdulic e prokurorit special t shtetit pr krime t lufts, tregon se mua gjith dshirn e popullats lokale pr t mbuluar dhe harruar kt afer, autoritetet gjyqsore jan t vendosur pr t'u ballafaquar me kt shtje t dhimbshme.
Se a do tė vendoset ndonjėherė Drejtsia pr far ka ndodhur n Mackatice, mbetet t shihet. Bruno Vekaric, zdhns i prokurorit pr krime lufte, tha se nuk do tė jetė lehtė. Fakti se krimet ishin kryer shum koh m par dhe se policia dhe Ministria e Drejtsis ishin larg nga Bashkpunimi ishin vetėm disa nga pengesat mua t cilat ballafaqohen, tha ai pr IWPR-n
-
-
si ka mundesi o kosovelli qe edhe mbas 11 vitesh nuk dihet numri i te vrareve nga ushtria arkano-maxhupe serbe?
nuk ka qeverria e kosoves nje zyre ku cdo familje kosovare me tregue se sa njerez te tyre mungojne..?
po me cudit kjo.. lloj pertacie..
serbet i kan deklaruar te vraret e tyre.. dhe jam i bindur se i kan dhjet fishuar.. e ata jan neper beograd tuj shit qofte apo tuj punu ne polici te serbise..
kurse ne po i zvogelojme.. te vraret tone..
njoh familje qe kan humbur nga 4-5 djem ..
??
..
a ka ndonje liste nga pushteti kosovar.. si psh nga gjykatat apo prokuroria apo shiki apo shuki apo qeverria a policia.. apo shoqata veteranve apo historianve.. me emrat e atyre personave civil ose ushtarak serb ose dhe maxhup.. qe jan dalluar ne krime ndaj shqiptareve?
meqe tema eshte pikerisht per masakrat.. bujrum shenoni ketu kriminelet .. serbe qofte ne se i kini njohur vete apo sipas tregimeve te miqve tuaj..
duhet ti dime kush jan ata..
..
Ndryshuar pr her t fundit nga Brari : 23-12-2009 m 10:09
-
-
Lista e dshmorve t Kosovs t rn n vitet 1964-1992
I. T vrar me atentat
1. Jusuf Grvalla, i vrar me atentat, m 17 janar 1982, n Shtutgart
2. Bardhosh Grvalla, i vrar me atentat, m 17 janar 1982, n Shtutgart
3. Kadri Zeka, i vrar me atentat, m 17 janar 1982, n Shtutgart
4. Enver Hadri, i vrar me atentat, m 25 shkurt 1990, n Bruksel
II. T vrar n luftim
5. Rexhep Mala, i vrar duke luftuar n rrethim me 11 janar 1984
6. Nuhi Berisha, i vrar duke luftuar n rrethim me 11 janar 1984
7. Bajram Bahtiri, i vrar duke luftuar n rrethim me 8 shkurt 1984
8. Afrim Zhitia, i vrar duke luftuar n rrethim, m 2 nntor 1989, Prishtin
9. Fahri Fazliu, i vrar duke luftuar n rrethim, m 2 nntor 1989, Prishtin
10. Ali Ajeti , i vrar duke luftuar me 1989, n Shtedim t Besians
11. Tahir Meha, 13 maj 1981, Prekaz i Ult
12. Nebih Meha, 13 maj 1981, Prekaz i Ult
13. Besim Latifi, nga fshati Pollat, Podujev, vrar n rrethim m 1990.
14. Skender Munolli, nga fshati Pollat, Podujev, vrar n rrethim m 1990
15. Tahir Lush Berisha (vrar gjat prpjekjes s armatosur m 1992, n Leshan t Pejs)
III. Veprimtar t mbytur n burg
16. Fazli Grajevci, m 1964 n burg
17. Shaban Shala, vrar m 1964 n burg
18. Afrim Abazi, i mbytur n tortur n burgun e Ferizajt
19. Zijah Shemsiu, i mbytur n burg
20. Xhemajli Blakaj, nga Istogu, i mbytur n tortur m 1987
21. Xhemajli Berisha (31 vje), profesor, nga fshati Brestovc Rahovec, i mbytur n tortur n burg t Prizrenit
IV. T vrar n demonstrata
22. Naser Hajrizi (i vrar n Prishtin, m 1981)
23. Asllan Pireva (i vrar n demonstrat, m 1981)
24. Sherif Frangu (i vrar n Ferizaj, m 1981)
25. Riza Matoshi (i vrar n Ferizaj, m 1981)
26. Ruzhdi Hyseni (i vrar m 1981)
27. Xhelal Maliqi (i vrar m 1981)
28. Sali Abazi (i vrar m 1981)
29. Salih Maloku (i vrar m 1981)
30. Nesimi Dervish Dana (i vrar m 1981, n Gjakov)
31. Salih Zeka (i vrar m 1981)
32. Ismet Krasniqi, i vrar m 1989, n Prishtin
33. Nesimi Elshani (28 vje), student, Nagavc, Rahovec, vrar m 27.01.1990, n Brestovc, Rahovec
34. Bedri Sokoli, vrare ne vitin 1989
35. Elfete Humolli (17 vjee), Lup i Poshtm, Podujev
36. Agron Fetahu (23 vje), bujk fshati Celin, Rahovec, vrar m 27.01.1990, n Brestovc, Rahovec
37. Hilmi Krasniqi nga Hoa e Vogl, Rahovec, vrar m 27.01.1990, n Brestovc, Rahovec
38. Halim Hoti nga Krusha e Madhe, Rahovec, vrar m 27.01.1990, n Brestovc, Rahovec
39. Mehmet Ejupi (23 vje) fshati Sekira, vrar n Podujev
40. Agim Rashiti, (19 vje), Dragash, vrar n Gjilan,
41. Agim Kukleci (31 vje), puntor, vrar n Isniq, Dean
42. Basri Ibrahimi, nga fshati Smir, vrar n Smir, Viti
43. Gjymshit Ahmet Badallaj (24 vje), nga fshati Zhur, vrar n Zhur, Prizren
44. Gjylbear Izet Badallaj (22 vje) bujk, nga fshati Zhur, vrar n Zhur, Prizren
45. Bali Badallaj (22 vje), nga fshati Zhur, vrar n Zhur, Prizren
46. Xhemshit Badallaj (28 vje), nga fshati Zhur, vrar n Zhur, Prizren
47. Naim Qemajli, nga fshati Zhur, vrar n Zhur, Prizren
48. Fatmir Hoxha, nga fshati Zhur, vrar n Zhur, Prizren
49. Haki Pavataj, Decan.
50. Zyle Gashi (23 vje), vrar n Prishtin
51. Muj Berisha, nga fshati Maznik, vrar n Maznik, Dean
52. Ismet Qorraj (21 vje), puntor, vrar n Carrabreg, Dean
53. Xhafer Qorraj, vrar n Carrabreg, Dean
54. Selman Haxhosaj, nga fshati Pobrxh, vrar n Dean
55. Musa Gashi, nxns, nga fshati Pean, vrar n Suharek
56. Mirvete Avdiu, nxnse, nga fshati Muzeqin, vrar n Shtime
57. Mustaf Veselaj (23 vje), nga fshati Pean, vrar n Suharek
58. Hilmi Jashar Kajtazi (31 vje), teknik, nga fshati Vitak, vrar n Mitrovic
59. Bedri Sergjonaj (19 vje), nga fshati Klladonic, vrar n Mitrovic
60. Behram Sanii, nga fshati Roshan, vrar n Mitrovic
61. Hakif Bislimi (24 vje), i papun, nga fshati Koshtov e Vllahis, vrar n Mitrovic
62. Sali Hadrgjonaj (19 vje), nxns, nga fshati Voksh, vrar n Dean
63. Selat Berisha (28 vje), puntor, nga fshati Barilev, vrar n Prishtin
64. Ismet Krasniqi (32 vje), nga fshati Grashtic, puntor, vrar n Prishtin
65. Muharrem Kabashi (19 vje), i papun, nga Dushanova, vrar n Dushanov, Prizren
66. Idriz Rrahmani (41 vje), vrar n Gjilan
67. Rrahman Demaj, vrar n Skenderaj
68. Bedri Hasanaj (21 vje), vrar n Mitrovic
69. Sevdat Xhafolli (25 vje), vrar n Prishtin
70. Shukrije Obrtinca (17 vjee), nxnse, nga fshati Dobri Dubi, vrar n Prishtin
71. Nufret Gashi (40 vje), vrar n Suharek
72. Muhamet Imeri (19 vje), vrar n Dushanov, Prizren
73. Ibrahim Krasniqi, vrar n Prishtin
74. Ismet Curraj, vrar n Carrabreg, Dean
75. Xhafer Curraj, vrar n Carrabreg, Dean
76. Muhamet Bytyi, nga fshati Dushanov, vrar n Dushanov, Prizren
77. Bujar Haxhimusa (24 vje), vrar n Mitrovic,
78. Riza Smajli, vrar n Gjilan
79. Betim Shala (21 vje), student, nga fshati Nashec, vrar n Prizren
80. Beqir Shimaniqi (41 vje), pensionist, nga fshati Roshan, vrar n Mitrovic
81. Ramadan Zeqiri (34 vje), puntor, nga fshati Kopili i Eprm, vrar n Mitrovic
82. Istref Gashi (42 vje), puntor, vrar n Suharek
83. Sakip Bislimi (33 vje), i papun, fshati Koshtov e Vllahis, vrar n Leposaviq
84. Afrim Bytyi (14 vje), vrar n Dushanov, Prizren
85. Rrahman Sopa, Kaanik, vrar n Prishtin
86. Shefki Sejdiu, Ferizaj, vrar n Prishtin
87. Shaip Bytyi (30 vje), Dushanov, vrar n Dushanov, Prizren
88. Ali Ajeti (30 vje), nga fshati Svel - Podujev, vrar n Mitrovic
89. Xhemajl Krasniqi, demonstrues, i burgosur, vrar n burg
90. Fatmir Hazir Ukaj (18 vje), Pej
91. Agron Uk Gashi, Celin, Rahovec
92. Hilmi Rexhep Krasniqi (41 vje), Ho e Vogl
93. Halim Malush Hoti (29 vje), Krush e Vogl, Rahovec
94. Nazim Qemal Elshani (28 vje), Nagavc
95. Reshat Ymeri (21 vje), Gjilan
96. Rexhep Aliu (43 vje), puntor, Ferizaj
97. Bekim Ruzhdi Sejdiu (15 vje), Koshare, Ferizaj
98. Meliot Kryeziu (32 vje), bujk, Suharek
99. Hysni Abdullah Mazrreku (15 vje), Bubavec, Malishev
100. Ali Din Kryeziu (28 vje), Bubavec, Malishev
101. Rexhep Selman Aliu,(36 vje), Bubavec, Malishev
102. Sadik Malaj (23 vje), Stanovc i Poshtm, Vushtrri
103. Sadri Maksuti (53 vje), Stanovc i Poshtm, Vushtrri
104. Xhevat Hoxha (24 vje), Gjakov
105. Fatmir Krleshi (20 vje), Gjakov
106. Qamil Morina, Logj, Pej
107. Fadil Nazmi Talla (25 vje), Podujev
108. Ragip Brahim Hasanmetaj (23 vje), Strellc, Dean
109. Islam Morina (38 vje), Topanic, Kamenic
110. Syl Hazir Ukmetaj (23 vje), Strellc i Eprm, Dean
111. Nuhi Azemi (21 vje), Prelezi i Jerlive, Ferizaj
112. Xhevdet Breznica (22 vje), Magur, Lipjan
113. Enver Morina (22 vje), ikatov e Vjetr, Drenas
114. Sahit Shala (25 vje), Krajkov, Drenas
115. Gani Daci (22 vje), Nabrgjan, Pej
116. Ali Hysevukaj (19 vje), Pej
117. Ali Is Zuka, Pej
118. Nazmi Tefiku, Dubrav, Kaanik
119. Sadri Shoshi, Istog
120. Samedin Bylykbashi, Prishtin
121. Agron Fetahu (23 vje), bujk, Rahovec
122. Milazim Karaxha, ikatov, Drenas
123. Smajl Lladrovci, Gllanasell, Drenas
124. Xhavit Lladrovci, Gllanasell, Drenas
125. Shani Morina, Drenas
126. Bahtijar Gashi (52 vje), Prizren, mbytur n Gjilan
127. Syl Uk Haxhaj (46 vje), Carrabreg, Dean
128. Haziz Shora (10 vje), Kaanik
129. Milot Kryeziu (9 vje), Suharek
130. Qazim Shoshi, Kashic, Istog
131. Ali Tafa, Shtime
132. Vehbi Shesholli, profesor, Zvean, Mitrovic
133. Rasim Sheqer Mulliqi, profesor, Beleg, Dean
134. Osman Vokshi (66 vje), Pej
135. Os Muqaj, Podujev
136. Ragip Hasanmetaj (23 vje), fshati Strellc i Eprm, Dean, vrar m 31.01.1990
-
-
Dshmort e Ushtris lirimtare t Kosovs
Me daljen n drit t vllimit t par t monografis “Fenikst e liris”, lexuesit shqiptar i jepet mundsia t njihet me jetn dhe veprn e dshmorve t rn nn emblemn dhe me betimin e Ushtris lirimtare t Kosovs, n luftn e udhhequr prej saj pr lirimin e trojeve t pushtuara shqiptare.
Hapin pr botimin e monografis "Fenikst e liris", Redaksia Dshmort e UK-s e ka marr duke u mbshtetur n vendimin e Kuvendit Themelues t Veteranve t Lufts t Ushtris lirimtare t Kosovs, i mbajtur m 23 shtator 2000, n Prishtin.
Qllimi i ktij botimi, sht prezentimi n mnyr sa m t plot, sa m proporcionale dhe t paanshme t heroizmit e t sakrifics sublime t dshmorve t lufts t Ushtris lirimtare t Kosovs. Ky heroizm do t prjetsohet si pjes e historis son t shkruar, e cila brezave t ardhshm do t'u dshmoj se u desh t derdheshin lumenj gjaku q Kosova t lirohej nga pushtuesi serb.
Redaksia Dshmort e UK-s pr botimin e monografis "Fenikst e liris" ka marr hapin ta filloj kt pun kolosale duke u nisur nga obligimi q duhet t ndij secili shqiptar para veprs heroike t dshmorve t rn n luft pr lirin kombtare, gjaku i t cilve qndron n do shkndij lirie q ne gzojm sot dhe n themelin e liris t ciln do ta gzojn brezat e ardhshm
Nismn pr ngritjen dhe funksionimin e Redaksis pr botimin e monografis "Fenikst e liris" e mori nj grup intelektualsh profesionesh t ndryshme, politikisht t shndosh, e partiakisht t paanshm, i cili rreth vetes arriti ta afroj nj numr kuadrosh, q edhe gjat kohs s lufts q bri Ushtria lirimtare e Kosovs, kishin dshmuar zell e profesionalizm, duke kryer me sukses obligimet kombtare.
Duke marr parasysh faktin mbi aktivitetin qllimmir, por t pakoordinuar, n pasqyrimin dhe prjetsimin e veprs s dshmorve t UK-s, si dhe mungesn e prkujdesjes prkatse institucionale, Kshilli Nismtar kishte projektuar ngritjen e nj redaksie n nivel vendi, me nj kuadr profesionalisht t prgatitur, e cila do t'i qasej puns pr publikimin, n dhjetra vllime, t shnimeve t domosdoshme faktografike e dokumentare pr t gjith dshmort e lufts q udhhoqi Ushtria lirimtare e Kosovs. Ngritja e Redaksis u b pas prezentimit t ktij projekti, gjithsesi ambicioz, para asociacioneve prkatse si jan: Shtabi i Prgjithshm i TMK-s, Shoqata e Veteranve t Lufts t Ushtris lirimtare t Kosovs, Shoqata e Invalidve t Lufts t UK-s, Shoqata e Familjeve t Dshmorve t Lufts s UK-s, si dhe para personaliteteve kye, politike e ushtarake, drejtuese t lufts s Ushtris lirimtare t Kosovs. Nnshkrimet e prfaqsuesve t ktyre asociacioneve e t ktyre personaliteteve, n shenj plqimi t ktij projekti, kishin domethnien e legjitimitetit moral pr Redaksin e ngritur dhe pr punn e filluar nga ajo. Si e till, ajo sht dhe do t jet derhapur pr t gjith ata krijues, individ e institucione, t cilat shprehin vullnet dhe angazhim pr t ndihmuar n realizimin e projektit pr botimin e monografis "Fenikst e liris", q ka nj rndsi t veant kombtare. Mbi bazn e ktij legjitimiteti, Redaksia do t funksionoj deri n krijimin e kushteve dhe t rrethanave, t cilat do t mundsojn marrjen nn prkujdesjen institucionale t ktij projekti. Me ngritjen dhe funksionimin e strukturave qeverisse n t gjitha nivelet e Kosovs, Redaksia Dshmort e UK-s shpreson t forcohet e t prkrahet edhe m fuqishm n punn e saj, duke qen pjes obliguese e institucionit prkats prgjegjs.
rafi do t prfshihen, gjithashtu, edhe dshmort q kan rn n luftrat e mvonshme pr lirimin e trojeve shqiptare n Preshev, Medvegj e Bujanoc, si dhe n Maqedoni). Meqense Redaksia Dshmort e UK-s nuk sht kompetente t'ia prcaktoj ndokujt statusin e dshmorit, gjat puns s saj, ajo do t'i konsideroj si zyrtare regjistrat pr dshmort t formuluar nga shtabet e zonave t Ushtris lirimtare t Kosovs (derisa ekzistonte ajo) dhe nga shtabet e Trupave t Mbrojtjes t Kosovs, m pas. **)(Redaksia do t’i konsideroj si zyrtare, po ashtu, edhe regjistrat e prpiluara nga organet prkatse t pushtetit vendor, pas konstituimit t tij). Evidentimi n kta regjistra i dshmorve t UK-s dhe t lufts s saj nuk sht kompetenc e Redaksis. Shpallja e tyre dshmor ishte e drejt e komandave dhe e shtabeve t rendimeve ushtarake t UK-s, e Shtabit t Prgjithshm t saj gjat periudhs s lufts, si dhe e pushtetit vendor pas konstituimit t tij. Regjistrat jan siguruar nga ish-shtabet dhe komandat e batalioneve e t brigadave t zonave operative t UK-s dhe m von nga ato t Trupave t Mbrojtjes t Kosovs. Po ashtu, Redaksia ka shfrytzuar edhe regjistrat ekzistuese t dshmorve, t prpiluara nga organet prkatse t pushtetit vendor.
Redaksia Dshmort e UK-s ka parasysh faktin se kta regjistra nuk do t jen prfundimtar dhe se numri i dshmorve t liris t periudhs s lufts t Ushtris lirimtare t Kosovs do t rritet krahas ndriimit t argumenteve t reja mbi sakrificat e atyre q u flijuan pr Kosovn e pr trojet shqiptare. Ajo, po ashtu, ka parasysh edhe faktin tjetr, se ky numr i dshmorve do t ndryshoj edhe pas krijimit t institucioneve t Kosovs dhe prcaktimit nga ana e tyre t kritereve ligjore lidhur me statusin e dshmorit t atdheut. Prandaj, n vllimet e monografis "Fenikst e liris", Redaksia nuk do ta prkufizoj numrin e dshmorve t ksaj periudhe n vetm rreth 1800, sa ai konsiderohet sot. N kto vllime do t prfshihen edhe ata q nesr, n baz t kritereve t caktuara, do ta gzojn statusin e dshmorit. Prandaj, n kt drejtim, puna e filluar nga Redaksia Dshmort e UK-s do t jet nj ndihm e mueshme edhe pr strukturat e ardhshme t pushtetit lokal e t atij qendror n Kosov, sepse do ta bj m t leht procesin e korrigjimeve e t plotsimeve t nevojshme n listat e dshmorve t rn n luftn e udhhequr nga Ushtria lirimtare e Kosovs.
Gjat puns s mtejme, Redaksia Dshmort e UK-s parasheh botimin e vllimeve t posame edhe me biografit e dshmorve t rn para dhe pas periudhs s prfshir n monografin "Fenikst e liris". Duke u prqendruar n fillim, brenda ksaj periudhe, ajo nuk harron faktin se dshmort q dje ran gjat lufts n Kosov, kishin pr ideal jo vetm lirimin e saj, por edhe bashkimin kombtar. Ishte ky ideal shekullor, q pastaj u ndez n luftn pr liri n trojet shqiptare nn pushtimin serb, n Preshev, Medvegj e Bujanoc dhe nn at maqedonas, n Ish-Republikn Jugosllave t Maqedonis. Vazhdimi i lufts n kto troje, ndonse, pr shkak t rrethanave t caktuara kombtare e ndrkombtare, nn uniformat e modifikuara t Ushtris lirimtare, ishte nj prpjekje dhe vazhdim pr ta jetsuar aspiratn e t gjith atyre q m par u flijuan n Kosov, nn emblemn e Ushtris lirimtare t Kosovs. Duke pasur parasysh kt element shum t rndsishm, Redaksia, dshmor t radhve t Ushtris lirimtare t Kosovs i ka konsideruar edhe t gjith ata dshmor q dikur kishin luftuar n kuadrin e ksaj ushtrie, porse m von kan rn duke luftuar si pjestar t UPMB-s ose t Ushtris lirimtare Kombtare. Po pr kt arsye, ajo ka synuar q monografin kushtuar dshmorve t liris t rn n Kosov, gjat lufts s Ushtris lirimtare t Kosovs, ta titulloj me titullin, domethnia figurative e t cilit do ta pasqyronte n mnyrn sa m t qart rizgjimin dhe ringjalljen e idealeve t tyre. sht Vlersuar se emrtimi “Fenikst e liris” ***)(Feniksi sht zog mitologjik, i cili ka vetin t digjet e t ringjallet nga hiri i tij) simbolizon n mnyr t knaqshme figurn e prjetshme t dshmorve dhe idealin e tyre.
-
-
Seria n vllime “Fenikst e liris" fillon me regjistrin e dshmorve t lufts s UK-s, si n asnj rast t ngjashm t ktij lloji. Redaksia u prcaktua q ky botim t niste me kt veori, pasi Kosova, duke qen nn protektorat, nuk i ka ende strukturat e veanta t ligjshme, t cilat do t'i evidentonin normalisht dshmort e lufts. Pr shkak t ksaj rrethane, sht vlersuar se renditja n regjistr, sipas radhs alfabetike, e jo sipas numrit rendor, do t jet m e qlluar. Renditja alfabetike nis me emrin dhe jo me mbiemrin e dshmorit, duke prfillur specifikat e tradits shqiptare n kt shtje. N krye t renditjes alfabetike t dshmorv qndron emri i Komandantit Legjendar, Adem Jashari, i cili, q nga shprthimi i lufts n Kosov u b legjend, jo vetm pr popullin e Kosovs e pr lufttart e UK-s, por edhe pr gjith kombin ton. Shqiptart, pa asnj porosi institucionale, pa asnj dekret shtetror dhe pa asnj imponim t fardoshm, kudo filluan ta radhitin portretin e tij prkrah atij t Sknderbeut. Pavarsisht se institucionet shkencore dhe ato ligjore, ende nuk e kan vn n rendin e dits pr diskutim vlersimin e ksaj figure madhshtore, Redaksia Dshmort e UK-s e respekton vendimin e ksaj vetvendosjeje mbarkombtare.
Vllimi i par i monografis "Fenikst e liris", me regjistrin e emrave t dshmorve, paraqet t dhnat pr vitin e pr vendin e lindjes, si dhe pr vitin e pr vendin e rnies. T dhnat e tjera biografike jan parashikuar t jepen n monografit e shkurtra e t veanta, q do t vijojn n vllimet pasardhse. Numri i dshmorve, biografit e t cilve do t botohen n secilin vllim vijues, sht parapar t prcaktohet n baz t kritereve t caktuara, duke prfillur edhe prfaqsimin proporcional n prputhje me numrin e dshmorve t rn sipas zonave ushtarake. Me qllim q secili vllim t jet gjithprfshirs pr t gjitha krahinat e Kosovs e t trevave t tjera shqiptare nga kan ardhur vullnetar n radht e UK-s, n do vllim do t ket dshmor nga t gjitha kto vise, n baz t raportit q ata zn n numrin ekzistues t regjistrit t prgjithshm t dshmorve t ksaj periudhe.
N kto vllime synohet t prfaqsohet tr Kosova, por edhe t gjitha trevat shqiptare q drguan djemt e tyre pr lirimin e saj .
Hartimi i biografis s dshmorve do t bhet duke u mbshtetur mbi materialin faktografik t mbledhur n terren, sipas t dhnave t parashtruara n pyetsorin e formuluar nga Redaksia. Prpunimi i ktyre t dhnave do t jet rezultat i puns s prbashkt t kolegjiumit t Redaksis. Pr pasqyrimin sa m t plot t jets dhe t veprs s dshmorve, si material shtes faktografik, Redaksia do t'i shfrytzoj edhe burimet e ndryshme t shkruara, sikurse q jan publikimet e veanta n shtypin e prditshm e n at periodik, si dhe botimet e ndryshme monografike, letrare, historike, publicistike e t tjera. N treguesin e emrave e t t dhnave, n fund t secilit vllim t monografis, Redaksia do t shnoj emrin e autorve, publikimet e t cilve jan shfrytzuar. N vllimin e par t monografis "Fenikst e liris", toponimet pr vendlindjet dhe pr vendin e rnies s dshmorve jan t periudhs s paralufts e t gjat lufts t br nga Ushtria lirimtare e Kosovs. Kjo mnyr e shkrimit t ktyre toponimeve u kushtzua pr shkak t vshtirsis teknike q krahas tyre t vendoseshin edhe toponimet e reja. Mirpo, ky korrigjim do t realizohet n monografit e veanta pr secilin dshmor, ku krahas emrtimit t vjetr, t vendosur brenda kllapave, pr do fshat, komun, qytet, krahin e t tjera, do t shnohet edhe toponimi i ri.
Kushtet n t cilat Ushtria lirimtare e Kosovs ka zhvilluar nj luft, skajshmrisht t pabarabart me pushtuesin serb, kan br q nj numr i pjestarve t saj t bijn n fushn e nderit, e q t dhnat pr ta t mos mund t kompletohen sot e ksaj dite. Disa prej t rnve jan trajtuar, apo edhe mund t trajtohen ende si persona t zhdukur. Redaksia ka br prpjekje q regjistrat me emrat e dshmorve, t vn n dispozicion nga shtabet e zonave, t verifikohen hollsisht prmes bashkpuntorve n terren dhe t ekipeve t saj t posame. Megjithat, ajo nuk ka arritur t'i kompletoj shnimet e domosdoshme pr t gjith dshmort n regjistr, madje pr disa prej tyre nuk ka arritur ta siguroj asnj shnim t vetm. Arsyeja pse nj numr dshmorsh t evidentuar mbetet pa t dhna t plota qndron n faktin se familjet dhe t afrmit e tyre tashm ndodhen n vendbanime t ndryshme pa adres, kurse disa prej tyre edhe jasht Kosovs. Arsyeja tjetr e mungess s plot t t dhnave qndron n faktin se ata figurojn n regjistrin e dshmorve, ashtu si kan mundur t shnohen pas rnies n vijn e frontit, vetm me emr e mbiemr, apo vetm me emr e me mbiemr t pasakt e t prgjithsuar dhe pa asnj t dhn tjetr. Me gjith keqardhjen pr kto mangsi, Redaksia e ka vlersuar t nevojshme paraqitjen e emrit t ktyre dshmorve n vllimin e par t monografis "Fenikst e liris", me po aq t dhna sa ka pr ta, me shpres dhe me kmbngulje q n botimet dhe n vllimet e tjera t ksaj monografie, t dhnat pr ta t paraqiten t plota. Shpresojm se lexuesi dhe sidomos familjet dhe t afrmit e ktyre dshmorve do t ken ndjenj mirkuptimi ndaj vshtirsive n t cilat ka hasur Redaksia n kt drejtim, me bindjen se m e mir sht nj rreze e vetme drite, se nj terr i plot.
* * *
Duke iu qasur puns pr ndriimin e jets e t veprs, t idealit e t sakrifics sublime t dshmorve t rn si pjestar t Ushtris lirimtare t Kosovs, n monografin "Fenikst e liris", Redaksia Dshmort e UK-s nuk pretendon ta rishkruaj historin, t ciln kta dshmor e kan shkruar me gjakun e rrjedhur nga damart e zemrave t tyre. Ajo, me monografin "Fenikst e liris", do ta servoj vetm lndn e par pr shkrimin e historis pr kta dshmor dhe materialin baz, mbi t cilin do t mund ta marrin fillin vepra t mdha historike, letrare e artistike. Po t'ia arrinte ktij qllimi, Redaksia do t ndihej e lehtsuar nga barra e rnd q me vetdashje ia ka ngarkuar vetes dhe njkohsisht do t ndihej e gzuar pr shlyerjen e nj pjese t obligimit t prjetshm q kemi ndaj atyre q dhan jetn dhe derdhn gjakun pr lirin dhe bashkimin e kombit.
Redaksia sht e vetdijshme se n kt vllim, n t cilin jan publikuar emrat e dshmorve, mund t jen prvjedhur gabime, andaj ajo do t’u jet mirnjohse t gjithve q me vrejtjet dhe sugjerimet e tyre do t ndihmonin pr korrigjimin e ktyre gabimeve me rastin e botimit n vijim t vllimeve t monografis.
Redaksia
-
-
Emri dhe mbiemri Viti dhe vendi i lindjes Viti dhe vendi i rnies
Adem Shaban Jashari 1955 Prekaz 1998 Prekaz
Abaz Isuf Thai 1964 Ozdrim 1999 Koshare
Abdullah R.Tahiri 1956 Malishev 1999 Dubrav
Abdullah Sh. Baftiu 1965 Dubrav (Ka.) 1999 Biec
Abdumexhid Shahini 1987 Sllupan 2001 Sllupan
Abdurrahman Xh. Gerdelaj 1974 Rrenc 1999 Gorozhup
Abdyl Islam Dui 1937 Ponoshec 1998 Smolic
Abdyl R. Nimani 1954 Reic 1999 Demahmet
Abdyselam A. Ahmeti 1979 Greme 1999 Mollopolc
Abedin A.Vojvoda 1958 Llaush 1998 Qyqavic
Abedin Bujupi 1978 Arllat 1998 Negroc
Abedin Dervishaj 1967 Zablla 1999 Vrell
Abedin Hysen Murtezi 1975 Mollopolc 1999 Koshare
Abedin Is Salihaj 1970 Shushic 1998 Shushic
Abedin S. Rexha 1969 Vojnik 1998 Kllodernic
Abedin Sh. Ferizi 1943 Pasom 1998 Pasom
Abedin Tahir Merlaku 1978 Gremnik 1999 Dubl
Abedin Uk Sumaj 1975 Strellc 1998 Strellc
Abit Isuf Rrahmani 1978 Lubovec 1999 Mitrovic
Abit P. Sinani 1980 Murgull 1999 Ahisht
Abit R. Dullovi 1966 Biec 1999 Kaanik
Abush Liman Loku 1978 Kotlin 1999 Koshare
Adem Ajet Lushtaku 1960 Prekaz i Po. 1998 Qyqavic
Adem Feriz Gashi 1961 Bajqin 1999 Kolovic
Adem Hysni Trepa 1965 Vidishiq 1999 Bajgor
Adem Isuf Morina 1958 Drenoc 1998 Drenoc
Adem Misin Delia 1956 Zhebel 1999 Zhebel
Adem R. Kamberi 1948 Jashanic 1999 Pej
Adem Ramadan Ademi 1968 Galic 1998 Padesh
Adem S. Berisha 1963 Buqe 1999 Prizren
Adem S. Rakoci 1959 Kaanik 1999 Rakoc
Adem Sadik Bajrami 1956 Ponoshec 1998 Smolic
Adem Shaban Mulaj 1940 Trstenik 1999 Trstenik
Adem Zeq Ukhaxhaj 1964 Carrabreg 1998 Carrabreg
Adile Bahtjar Jashari 1959 Prekaz 1998 Prekaz
Adnan Adem Berisha 1971 Pozhar 1998 Pozhar
Adnan Ilmi Maliqi 1979 Orllan 1999 Miradi
Adnan N. Krasniqi 1981 Prizren 1999 Nerodime
Adnan R. Loku 1978 Kotlin 1999 Kotlin
Adnan Sadik Shyti 1979 Oshlan 1999 Pir
Adnan SH. Bunjaku 1979 Studime 1999 Studime
Adonis Haxhi Beci 1979 Gjakov 1999 Dev
Adrian Rexhep Krasniqi 1972 Vranoc 1997 Kliin
Afrdita S. Ukshini 1976 Rahovec 1999 Bellacerk
Afete Hamz Jashari 1981 Prekaz 1998 Prekaz
Afrim B. Krasniqi 1958 Leskovec 1999 N burg (Dubrav)
Afrim Bahtir Isufi 1972 Shtutic 1998 Baks
Afrim Bislim Selmanaj 1978 Savrov 1999 Koshare
Afrim Buaj 1963 Lladrofc 1998 Luzhnic
Afrim Fazli Hajdaraj 1975 Abri e Eprme 1998 Abri
Afrim Haki Morina 1973 Istog 1999 Istog
Afrim Halil Behrami 1967 Izbic 1999 Izbic
Afrim Halim Thai 1972 Poterk 1999 Poterk
Afrim I. Musliu 1970 Belinc 1998 Pashtrik
Afrim Isa Gagica 1969 Gjilan 1999 Gjilan
Afrim Is Berisha 1976 Trstenik 1999 Trubuhoc
Afrim Krasniqi 1975 Lladroviq 1998 Rahovec
Afrim M. Krasniqi 1968 Trpez 1999 Koshare
Afrim Miftar Kiqina 1970 Baic 1998 Abri
Afrim Qazim Meshi 1967 Lubozhd 1999 Lubozhd
Afrim Rrahim Krasniqi 1966 Sibofc 1999 Sibofc
Afrim Sadri Gashi 1978 Kryshec 1998 Llaush
Afrim Selim Gjuraj 1970 Radafc 1999 Bukel
Afrim Sinan Hajrizi 1965 Mitrovic 1999 Vaganic
Afrim Syla 1975 Reak 1999 Reak
Afrim V. Kalanica 1980 Jezerc 2001 Sllupan
Afrim Vitia 1981 Marec 1999 Bullaj
Afrim Xh. Bajraktari 1971 Polluzh 1998 Polluzh
Afrim Xhafer Gashi 1969 Ajvali 1999 Koshare
Agim A. Matoshi 1976 Greme 1999 Doganaj (Ka.)
Agim A. Nalli 1972 Krush 1999 Krush
Agim A. Shala 1970 Jeshkov 1998 Jeshkov
Agim Abaz Mazrekaj 1970 Sllup 1998 Koshare
Agim Ajet Duraku 1954 Buroj 1999 Dubrav
Agim Ali Selmanaj 1978 Gllogjan 1999 Ratish
Agim Bardh Zeneli 1962 Jabllanic 1999 Rogov
Agim Brahim Gashi 1961 Sferk 1999 Dush
Agim Brahim Zekaj 1970 Raushiq 1998 Myleshec
Agim E. Bajrami 1971 Randobrav 1999 Randobrav
Agim H. Ramadani 1963 Zhegr 1999 Koshare
Agim Halil Mziu 1974 Morin 1998 N kufi
Agim Hasan Sadiku 1976 Vidishiq 1999 Studime
Agim I. Kelmendi 1973 Bellacerk 1998 Bellacerk
Agim Jusufi 1968 Dumnic 1999 Uglar
Agim Murat Islami 1971 Taraxh 1999 Taraxh
Agim Q. Bajrami 1964 Stagov 1998 Gabrric
Agim Rrahim Ramadani 1960 Prekaz i Eprm 1998 Oshlan
Agim Sadri Dervishi 1960 Qikatov e Vj. 1999 Verbofc
Agaim Nebiu 1977 Harain 2001 Harain
Agron Berisha 1976 Therand 1999 Bukosh
Agron H. Krasniqi 1975 Ho 1999 Nagafc
Agron Halil Gashi 1978 Sferk 1999 Dush
Agron I. Bytyi 1978 Prizren 1999 Romaj
Agron Ismet Rama 1969 Shkabaj 1999 Shkabaj
Agron M. Ramadani 1972 Godanc 1999 Godanc
Agron Niman Mehmetaj 1978 Gllogjan 1998 Gllogjan
Agron Osman Ramaj 1973 Smolic 1999 Rogov
Agron Rrahmani 1971 Ballofc 1998 Prishtin
Agron Sadik Krasniqi 1967 Llapushnik 1998 N kufi
Agron Sadri Gjocaj 1977 Baballoq 1998 Baballoq
Agron Shaban Gashi 1974 Sibofc 1999 Sibofc
Agron Sherif Berisha 1976 Vasilev 1999 Vasilev
Agron Mehmeti 1973 Shtrubullov 1998 N kufi
Agush Asllan Gjoci 1976 Rashiq 1999 Rogov
Agush Zenel Isufi 1971 Gjyrishec 1999 Kamenic
Ahmet Alush Pantina 1979 Gllarev 1998 Llazic
Ahmet Bajram Krasniqi 1966 Dardani 1998 Graboc
Ahmet Deli Shala 1969 Loxh 1998 Loxh
Ahmet Ferid Xhikolli 1980 Pej 1999 Gjakov
Ahmet H. Shabani 1982 Demahmet 1999 Ahisht
Ahmet Hoxha 1945 Pleshin 1999 N burg (Dubrav)
Ahmet Ibish Haxha 1981 Bajgor 1999 Maja e Zez (Shal)
Ahmet Idriz Pulatani 1976 Morin 1998 Morin
Ahmet Ismet Baaj 1965 Drenoc 1998 Drenoc
Ahmet Kaiku 1964 Biti e Eprme 1999 Reak
Ajdin S. Rrahmanaj 1982 Kobaj 1999 Kobaj
Ajet Cen Rexhaj 1967 Jabllanic (Pej) 1999 N kufi
Ajet Halil Beqiri 1960 Padalisht 1999 Izbic
Ajet Halil Rukiqi 1940 Verbofc 1999 Verbofc
Ajet Rexhep Rrahmani 1973 Trstenik 1999 Trubuhoc
Alajdin F. Elshani 1980 Brestofc 1999 Brestofc
Alajdin M. Berisha 1964 Lez 1998 Lez
Alajdin N. Xhezahiri 1974 Prizren 1999 Jeshkov
Alban Daut Halilaj 1978 Trdec 1999 Kishnarek
Alban Muhamet Ahmeti 1977 Radishev 1998 Radishev
Alban R. Popaj 1975 Bellacerk 1999 Bellacerk
Alban Shaqir Ajeti 1978 Gjilan 1999 Zhegoc
Albert Ismet Rama 1983 Shkabaj 1999 Shkabaj
Albesian Sali Mataj 1982 Gjakov 1999 Osek Pash
Albrim Z. Fanaj 1978 Vrmic 1998 Vrmic
Ali Daut Ivaja 1967 Cernill 1999 Koshare
Ali Dibran Ahmeti 1942 Prellofc 1999 Baks
Ali H. Krasniqi 1977 abi 1998 N kufi
Ali H. Krasniqi 1977 abi 1998 Kufi
Ali Halil Krasniqi 1977 Qabiq 1998 N kufi
Ali Hazir Kalimashi 1961 Kodrali (Dean) 1998 Kodrali
Ali I. Thai 1951 ifllak 1999 Koshare
Ali Mahmuti 1981 Hasanbeg 2001 Mate
Ali Miftar Hasi 1951 Crmjan 1999 Padesh
Ali Murat Paarizi 1963 Dragobil 1998 Dragobil
Ali R. Beqa 1973 Kaanik 1999 Reak
Ali Rifat Zeneli 1965 Mazhiq 1999 Reshan
Ali Sadik Fejzullahu 1972 Bajgor 1999 Molliq
Ali Vitia 1960 Marec 1999 Bullaj
Ali Zogaj 1972 Lladroviq 1998 Llapushnik
Altin Sadri Haskaj 1978 Irzniq 1998 Poberc
Alush F. Mustafa 1966 Reak 1999 Reak
Antigona Agush Fazliu 1979 Gradic 1999 Verbofc
Arben Avdyl Ukshini 1976 Morin 1998 Morin
Arben Aziz Haliti 1976 Ozdrim 1998 Ozdrim
Arben Bajram Ahmetaj 1970 Gllogjan 1998 Irzniq
Arben Hetem Nura 1978 Aarev 1999 Aarev
Arben Istref Krasniqi 1978 Grabanic 1998 Grabanic
Arben M. Mehmeti 1976 Jabllanic 1999 Rakoc
Arben R. Hyseni 1980 Godanc 1998 Pashtrik
Arben S. Bytyi 1974 Denj 1998 Denj
Arben Sh. Salihaj 1978 Shushic (Istog) 1998 Shushic
Arben Shaq Qerimaj 1976 Gllogjan 1998 Rastavic
Arben Sknder Isufi 1976 Cernic 1999 Koshare
Arben Tahir Hajdaraj 1976 Shaptej 1998 Gjakov
Arben Xhemajl Januzaj 1976 Lubozhd 1999 Burim
Arian Q. Ibrahimi 1978 Shkodr 1998 Rahovec
Arif Demush Gjoci 1965 Gjocaj 1998 Zhare
-
-
Arif Gashi 1965 Studenan 1999 Samadraxh
Arif Halil Hysenaj 1965 Istog 1999 Sejnov
Arif Ibrahimi 1969 Llopat 2001 Strim
Arif Ram Berisha 1968 Qeskov 1998 Qeskov
Arif Shpend Dautaj 1959 Gegaj 1998 Babaj Boks
Arif Spahiu 1980 Samadraxh 1999 Samadraxh
Armend Sefedin Qymyri 1976 Gjakov 1999 Shishman
Armend Tafil Kukleci 1975 Pej 1998 Drenoc
Arrnaud Pierre Paillard 1971 Paris 1999 Vrojtore
Arsim A. Zogiani 1976 Halila 1999 Dubrav
Arsim Arif Rama 1973 Rashkoc 1999 Kodradiq
Arsim Arif Tahiri 1979 Pasom 1999 Pasom
Arsim Bali Gashi 1970 Kryshec 1999 Kryshec
Arsim Hamdi Prgjegjaj 1976 Lumbardh 1999 Lumbardh
Arsim Nazmi Muzai 1978 Vushtrri 1999 Melenic
Arsim R. Poniku 1979 Prizren 1998 Tuzus
Arsim R. Zeqiri 1979 Halla 1998 Jezerc
Arsim Rexhep Rexhepi 1975 Sazli 1999 Koshare
Arsim Shefki Isufi 1976 Rahovic 1999 Rahovic
Arsim Sylejman Bega 1978 Jezerc 1998 Planej
Arsim Tahir Tahiri 1976 Klin (Sknderaj)1999 Klin (Sknderaj)
Artan Nezir Qorraj 1980 Carrabreg 1998 Carrabreg
Artim Sejdi Jashari 1974 Prekaz 1998 Mitrovic
Arton Adem Lekaj 1983 Lumbardh 1999 Lumbardh
Arton Ahmet Mehmetaj 1979 Gllogjan 1999 Ratish
Arton Is Hasanaj 1976 Rakoc 1998 Gllogjan
Arton Shaip Haxhiu 1976 Poklek 1998 Poklek
Arton Sheh Zogaj 1979 Kalian 1999 Koshare
Asllan Can Dinaj 1980 Skivjan 1999 Rugov
Asllan D. Kleka 1947 Rahovec 1998 Celin
Asllan Din Rexhepaj 1979 Here 1998 Here
Asllan Emrulla Berisha 1930 Lez 1998 Lez
Asllan Ramadan Cimili 1972 Melenic 1999 Melenic
Asllan Sadik Botusha 1980 Baballoq 1999 Piskot
Asllan Salih Nikqi 1976 Shtupeq 1999 Shtupeq
Asllan Sefer Berisha 1965 Rogov 1999 Rogov
Asllan Zymer Fazliu 1963 Gradic 1999 Gradic
Asret Syl Poniku 1964 Prizren 1998 Prizren
Astrit Gafurr Bytyi 1975 Ferizaj 1998 Pashtrik
Astrit Istref Berisha 1981 Ruhot 2001 “Bondstill”
Astrit Xhafer Hadrgjonaj 1977 Sllup 1998 Koshare
Astrit Xhavit Belegu 1970 Pej 1999 Pej
Avdi Fazli Shala 1949 Jeshkov 1998 Jeshkov
Avdi I. Gjaqku 1971 Hogosht 1999 Pashtrik
Avdi Mustafa 1955 Harain 2001 Sllupan
Avdi Smajl Brdynaj 1955 Radafc 1999 Radafc
Avdi Smajl Kelmendi 1968 Lutogllav 1999 Trstenik
Avdullah Ali Morina 1947 Astrazub 1998 Astrazub
Avdullah Gj. Avdullahu 1975 Popoc 1998 Smolic
Avdullah K. Kodra 1975 Prekaz 1999 Prekaz
Avdullah Z. Bugari 1962 Rahovec 1998 Rahoveca
Avdurrahim D. Shehu 1960 Kaanik 1999 N burg (Dubrav)
Avdyl Ali Jasiqi 1966 Jasiq 1998 Zhare
Avdyl Beqiraj 1966 Greikoc 1999 Greikoc
Avdyl Brahim Hasani 1926 Gjakov 1998 Smolic
Avdylgafurr. D. Luma 1969 Kaanik 1999 N burg (Dubrav)
Avni A. Hajredini 1963 Koshtov 2000 Mitrovic
Avni Adem Prgjegjaj 1966 Lumbardh 1998 Isniq
Avni Ali Xhabota 1969 Shtupel 1998 Aarev
Avni B. Thai 1976 Reti 1999 Samadragj
Avni Bali Sinanaj 1978 Baballoq 1998 Dean
Avni Buaj 1980 Lladroc 1999 Lladroc
Avni Dudi 1975 Llaush 1999 Prishtin
Avni H. Shehu 1976 Doganaj 1999 Doganaj
Avni Hajdin Klinaku 1973 Bivolak 1999 Strofc
Avni Hodaj 1976 Samadraxh 1999 Samadraxh
Avni Hysni Sarai 1969 Bivolak 1998 Vushtrri
Avni Jetullah Dibrani 1977 Vaganic 1998 Vrrnic (Mitrov.)
Avni Nezir Ymeri 1975 Gllamnik 1998 Vendenis
Avni Osman Avdimetaj 1968 Strellc 1998 N kufi
Avni Rasim Shabani 1972 Dedi 1998 Mazhiq
Aze Zek Brahimaj 1961 Jabllanic 1998 Jabllanic
Azem B. Hajrizi 1970 Kotorr 1998 Radishev
Azem Babiqi 1968 Marec 1999 Prapashtic
Azem Behluli 1968 Mushtisht 1999 Maitev
Azem Kastrati 1945 Nekoc 1999 Zborc
Azem M. Hajdaraj 1974 Abri 1999 Tic
Azem Q. Zymberi 1968 Prelloc 1999 Morin
Azem Uk Musliaj 1972 Shaptej 1999 Gramael
Aziz Bajram Gashi 1975 Balinc 1999 Koshare
Aziz R. Tolaj 1965 Potoan 1999 Koshare
Abdullah Zen Jashari 1982 Prekaz 1998 Prekaz
Adem Idriz Jasiqi 1952 Jasiq 1998 Here
Afrim Nezir Gjokaj 1977 Terstenik 1999 iktov
Afrim Maliqi 1968 Dobratin 1998 Prishtinp
Afrim Qamil Shehu 1977 Dobrashec 2000 Blinaj
Afrim Rrahim Kdrasniqi 1970 Sibovc 1999 Sibovc
Ajvaz Kajtaz Jashari 1980 Prekaz 1998 Prekaz
Ali Ramadan Jashari 1940 Prekaz 1998 Prekaz
Alirizan Selimi 1973 Tetov 1999 Gorozhu
Ardian XH. Kelmendi 1980 Kusuriq 1999 Gllavic
Arif B. Mahmutdemaj 1952 Strellc 1998 Strellc
Arton Guraliu ? Poradec 2001 Shkup
Asret Syl Poniku 1964 Prizren 1998 Prizren
Avdullah Adem erkezi 1969 Stanovc 1999 Stanovc
Avdyl Ali Osdautaj 1963 Isniq 1999 Myleshc
Avni Bislim Kutllovci 1977 Sfrak 1998 N Kufi
Bafti Nexhip Haxhiu 1965 Gjylekresht 1999 Gorozhup
Bahri Fazliu 1971 Llaush 1998 N kufi
Bahri Ferat Kuqi 1971 Dolak 1999 Suk -Balinc
Bahri Gallopeni 1978 Therand 1998 Reshtan
Bahti Buaj 1956 Lladroc 1999 Lladroc
Bahti Shala 1969 Mushtisht 1999 Bukosh
Bahtir Jahiri 1975 Verbic (Gjilan) 1999 Marec
Bahtjar Avdyl Morina 1975 Lubizhd 1999 Rugov
Bahtjar S. Gashi 1953 H. e Vogl 1999 Zaqisht
Bajram A. Murati 1937 Llapashtic 1998 Llapashtic
Bajram B. Sallahaj 1959 Koznik 1999 Rahovec
Bajram H. Sylejmani 1965 Sadovin 1998 Jezerc
Bajram H. Veliu 1967 Rahovec 1998 Bllot
Bajram Hakif Latifi 1962 Dumnic 1999 Prishtin
Bajram Jashar Berisha 1958 Shtutic 1998 Shtutic
Bajram Mehmet Aliu 1968 Likoc 1999 Verbofc
Bajram Met Kastrati 1955 Polluzh 1999 Sknderaj
Bajram Rr. Lataj 1974 Carrabreg 2000 Dean
Bajram Rrustem Gashi 1974 Vrmic 1999 Negroc
Bajram Rrustem Gogaj 1943 Dean 1998 Dean
Bajram T. Rexhepaj 1968 Zaberxh 1999 Aarev
Bajram Thai 1963 Lubeev 1999 Lubeev
Bajram Uk Musliaj 1969 Shaptej 1999 Shavare (Shal)
Bajram Xh. Musa 1981 Bajgor 1999 Maja e Zez (Shal)
Bajram Xhem Zekaj 1963 Abri 1999 Abri
Bajrush R. Mehmeti 1972 Jabllanic 1999 Rakoc
Baki Sali Pacolli 1955 Marec 1999 Marec
Bardhyl Osmani 1972 Gjilan 2001 Rahovic
Bashkim Avdi Leku 1972 Baic 1998 Junik
Bashkim Azemi 1967 Zllakuqan 1998 Gorozhup
Bashkim I. Suka 1976 Bllac 1998 Jeshkov
Bashkim Idriz Kerolli 1971 Polac 1998 N kufi
Bashkim J. Krasniqi 1962 Ho 1999 Nagafc
Bashkim Kabashi 1979 Leshan 1998 Hoxhaj-Shqipri
Bashkim Krasniqi 1977 Zllakuan 1998 N kufi
Bashkim Mustaf Idrizi 1967 Gjakov 1999 Koshare
Bashkim Qazim Meshi 1966 Lubozhd 1999 Lubozhd
Bashkim R. Vishi 1977 Kaanik 1998 Jezerc
Bashkim Ramadan Jasiqi 1977 Jasiq 1999 Koshare
Bashkim S. Emini 1976 Vojnovc 1998 Planej
Bashkim Tahir Muleta 1971 Korrotic 1998 Vasilev
Bashkim Xh. Mehmetaj 1976 Rudic 1998 Dobrdol
Bashkim Xh. Selishta 1971 Kranidell 1999 Miresh
Basri Hajzer Beqiri 1975 Okrashtic 1998 N kufi
Bastri Beqir Hyseni 1970 Skrom 199 Studime
Bastri Canolli 1976 Marec 1999 Marec
Beamir Rr. Memaj 1973 Zhur 1998 Bue
Bedri Ahmeti 1969 Llapashtic 1999 Llapashtic
Bedri Bajram Berisha 1977 Volljak 1999 Nafafc
Bedri Bajrami 1974 Shtedim 1999 Majanc
Bedri H. Gashi 1967 Arllat 1999 Pashtrik
Bedri Hajdin Mustafa 1974 Siev 1999 Dobrdol
Bedri I. Bislimi 1976 Ballofc 1999 Ballofc
Bedri Isuf Deliu 1959 Rezall 1999 Rezall
Bedri Maloku 1956 Bradash 1999 Bradash
Bedri Musli Demaku 1976 Arbri 1999 Abri
Bedri Veli Shala 1969 Gjergjic 1998 Junik
Bedrush A. Gashi 1964 Drenoc 1999 Drenoc
Behar Begolli 1978 Trnav 1999 Sharban
Behetjar Avdyl Morina 1975 Lubizhd 1999 Rogov
Behram Hazir Morina 1959 Gllobar 1998 irez
Behram S. Behrami 1954 Pollat 1999 Pollat
Behxhet Brajshori 1961 Sharban 1999 Sharban
Behxhet I. Karaxha 1969 itak 1998 Gllobar
Behxhet Shaban Hamza 1965 - 1999 Koshare
Bejt A. Kajdomaj 1959 Lugisht 1999 Koshare
Bejt N. Nebihu 1973 Damanek 1999 Plluzhin
Bejt Pajazit Rexhepi 1974 Korrotic 1999 Vasilev
Bejt Xhemajl Rexhepi 1972 Korrotic 1999 Vasilev
Bek Sefer Hadrgjonaj 1976 Sllup 1998 Koshare
Bekim A. Sylka 1972 Rahovec 1999 Rahovec
Bekim Ahmet Doroci 1974 Braboniq 1999 Zmi (Mitrovic)
Bekim Bekteshi 1981 Samadraxh 1998 Zaqisht
Bekim Fazli Berisha 1967 Graboc 1998 Junik
Bekim H. Mani 1973 Prpllac 1999 Prpellac
Bekim H. Osmani 1979 Jezerc 1998 Jezerc
Bekim Halil Kelmendi 1973 Llabjan 1999 Staradran
Bekim Halit Krasniqi 1975 Negroc 1999 Negroc
Bekim I. Gashi 1976 Krush e M. 1999 Krush
Bekim Lushaku 1978 Podujev 1998 Dobratin
Bekim Lutfi Thai 1968 Dushanov 1999 Padesh
Bekim Fazli Berisha 1967 Graboc 1998 Junik
Bekim M. Berisha 1971 Lez 1998 Lez
Bekim Maliqi 1976 Batllav 1998 Kaqandoll
Bekim Nezir Toverlani 1968 Klinac 1999 Koshare
Bekim Q. Bytyi 1978 Denj 1998 Pashtrik
Bekim Salih Alia 1974 Here 1998 Koshare
Bekim Sefer Mavraj 1977 Staradran 1999 Trubuhoc
Bekim Sh. Isma 1971 Rahovec 1999 Rahovec
Bekim Shaban Zenuni 1973 Beiq 1999 Beiq
Bekim Shaqir Kodra 1981 Prekaz 1999 Llapushnik
Bekim Shefqet Mazrekaj 1976 Sllup 1998 Koshare
Bektesh Nuh Haliti 1975 Gllavotin 1998 Apterush
Beq Binak Lokaj 1968 Sllup 1998 Koshare
Beq Sefer Gashi 1959 Buan 1999 Zhebel
Beqir Brahim Rexhepi 1968 irez 1998 Likoshan
Beqir Haxh Qufaj 1977 Prejlep 1998 Prejlep
Beqir Kamer Hyseni 1959 Skrom 1999 Studime
-
-
Beqir Losh Mehmetaj 1969 Isniq 1998 Mylyshec
Beqir Nebih Mehaj 1936 Prekaz 1999 ubrel
Beqir Sef Gashi 1966 Mlean 1998 N kufi
Beran M. Gashi 1974 Prizren 1999 Gorozhup
Besim A. Kabashi 1972 Opterush 1999 Dubrav
Besim Ali Rama 1963 Batush 1999 Shishman
Besim Berisha 1976 Sharban 1999 Sharban
Besim Bilall Ukhaxhaj 1962 Carrabreg 1998 Carrabreg
Besim Daut Halilaj 1967 Trdec 1998 Llapushnik
Besim Hamz Jashari 1982 Prekaz 1998 Prekaz
Besim Is Vitia 1969 Marec 1999 Viti
Besim Ismail Nuka 1972 Mitrovic 1999 Koshare
Besim M. Berisha 1970 Rogov 1999 Rogov
Besim M. Bishtazhini 1968 Gjakov 1999 Gjakov
Besim M. Krasniqi 1972 Negroc 1998 Baic
Besim Parallangaj 1972 Lugisht 1999 Lugisht
Besim R. Shala 1963 Jeshkov 1998 Jeshkov
Besim Rexhep Muleta 1975 Korrotic 1998 Vasilev
Besim Rizah Tiku 1977 Verbofc 1999 Shtutic
Besim S. Qarri 1979 Greiec 1998 Koshare
Besim Saqip Rexhepi 1974 Ferizaj 1999 Koshare
Besim Sh. Sopa 1979 Gjurkovc 1999 Zborc
Besim T. Fazliu 1970 Koshare 1999 Ferizaj
Beslim M. Aliaj 1970 Dujak 1999 Gllogjan
Besnik L.Begunca 1972 Gabrric 1998 Gabrric
Besnik Mus Laji 1971 Pepaj 1999 Qaf e Hajles
Besnik Przhaku 1977 Studenan 1999 Samadraxh
Besnik S. Muaj 1972 Korish 1999 Vraniq
Besnik Salih Jasiqi 1981 Jasiq 1999 Prishtin
Besnik Veli Maroca 1975 Druar 1999 Marec
Bexhet Ajet Shabani 1965 Baks 1999 Koshare
Bilall Ali Shala 1950 Ngucat (Malish.) 1998 N burg (Ferizaj)
Bilall Idriz Mazrekaj 1972 Drenoc 1998 Prejlep
Bislim Kamer Imeri 1975 Gurbardh 1998 Gurbardh
Bislim Maliq Trepa 1958 Vidishiq 1998 Tamnik
Bislim Zekolli 1953 Bllac 1998 Bllac
Blerim Agim Sarai 1980 Gllavatin 1999 Strofc
Blerim Ahmet Likaj 1974 Irzniq 1998 Carrabreg
Blerim Ali Ahmeti 1981 Kralan 1999 Kralan
Blerim Bajram Ukshini 1976 Morin 1998 Morin
Blerim Bekteshi - Ferizaj 1998 N kufi
Blerim Halil Kelmendi 1977 Llabjan 1999 Dobrush
Blerim Hamz Jashari 1985 Prekaz 1998 Prekaz
Blerim Hamit Zuaku 1968 Vushtrri 1999 Vushtrri
Blerim Miftar Durmishi 1978 Shipol 1999 Shipol
Blerim R. Raka 1965 Kaanik 1999 Kaanik
Blerim Ram Januzaj 1968 Dujak 1998 Koshare
Blerim Selman Lokaj 1975 Prejlep 1998 Drenoc
Blerina Hamz Jashari 1981 Prekaz 1998 Prekaz
Brahim Avdullah Nura 1945 Prellofc 1999 Prellofc
Brahim Islam Gashi 1952 Drenoc 1999 Drenoc
Brahim Selman Mazreku 1969 Malishev 1999 Lladrofc
Brahim Taf Demaliaj 1949 Strellc 1998 Strellc
Bujar Beqir Shala 1979 Rashiq 1999 Shishman
Bujar Buzhala 1979 Budakov 1998 Budakov
Bujar Esat Sylaj 1974 Gjakov 1999 Shishman
Bujar Haki Roka 1974 Gjakov 1999 Gjakov
Bujar RexhepVisoi 1979 Llukafc (Istog) 1999 Vrell
Bujar Rrahman Neziri 1978 Trstenik 1999 Trubuhoc
Bujar Salih Jasiqi 1979 Jasiq 1999 Zhare
Bujar Sh. Thai 1978 Reti 1999 Samadraxh
Burhan M. Dervishaj 1980 Irzniq 1998 Mylyshec
Burhan M. Zeneli 1975 Kaanik 1999 Kaanik
Burim A. Greiqeci 1980 Prishtin 1999 Koshare
Burim Ilaz Vitia 1980 Marec 1999 Viti
Burim Rr. Veliqi 1981 Polluzh 1999 Rezall
Burim S. Rexha 1981 Kaanik 1999 Kaanik
Burim Sadik Mustafaj 1977 Gllogjan 1999 Dashinoc
Burim Zenun Hamza 1981 Smolic 1998 Smolic
Bylbyl Hazir Breqani 1974 Markaj 1999 Shkoz
Bahtije Jashari ? Prekaz 1998 Prekaz
Baki Shefqet Hoxha 1970 Domanek 1999 Verboc
Bejzat Zenel Krasniqi 1967 Negroc 1998 ?
Bekim Xhmajl Hysenaj 1974 Drenas 1999 Terstenik
Beqir Bajram Jashari 1958 Prekaz 1998 Prekaz
Besim Faiku ? Trnoc 2001 Trnoc
Bislim M. Aliaj 1970 Dujak 1999 Gllogjan
Blerim Ahmet Drvishaj 1974 Irzniq 1998 Gramael
Blerim Zen Jashari 1993 Prekaz 1998 Prekaz
Brahim Ademi 1973 Koshare 2001 Tanush
Bujar Hoxha 1977 Shal 1999 Mekoc
Can Mehmet elaj 1967 Strellc 1998 Strellc
Cen E. Loku 1964 Kaanik 1999 Kotlin
Cen Tafil Dugolli 1966 Nekoc 1998 N burg (Ferizaj)
Curr Asllan Aliki 1973 Kosuriq 1999 Kotradiq
aush Sinan Dakaj 1977 Cerovik 1999 Cerovik
Dalip H. Alshiqi 1945 Sharban 1999 Sharban
Dalip Isuf Behra 1962 Krush 1999 Krush
Danush M. Kurtaj 1961 Gabrric 1999 N burg ( Dubrav)
Dashmir A. Krasniqi 1982 Gjakov 1999 Qabrat
Daut I. Pllana 1973 Bardh i Madh 1998 Bardh i Madh
Daut I. Zagragja 1971 Banj(Istog) 1999 Rogov
Daut Rakoci 1956 Kaanik 1999 Rakoc
Daut Sh. Dervishi 1946 Kopiliq 1999 Kopiliq
Daut Z. Halilaj 1933 Trdec 1999 Trdec
Dem Avdyl Shala 1966 Dujak 1999 N burg ( Dubrav)
Demir B. Haziri 1954 Jashanic 1999 Buroj
Demir Demiraj 1971 Samadraxh 1999 Samadraxh
Demir J.Vitia 1979 Marec 1999 Viti
Demush Kamer Mavraj 1949 Staradran 1999 Kashic
Dervish Syl Sylaj 1965 Ratish 1999 Dubrav
Din Rexhep Aliaj 1935 Here 1998 Here
Dominik Tush Prgega 1982 Gjakov 1998 Gllogjan
Driton Azemi 1979 Bradash 1999 Llapashtic
Driton G. Loku 1979 Kaanik 1999 Hani i E.
Driton Kadri Islami 1975 Talinofc 1999 Slivov
Driton Muj Zeneli 1972 Piskot 1998 Jabllanic
Driton Musli Demaku 1982 Arbri 1999 Trdec
Driton Mustaf Veliu 1971 Mitrovic 1999 Mitrovic
Driton Shaban Ibrahimi 1976 Prekaz 1998 Dubofc
Driton Shaban Paarizi 1981 Dragobil 1999 Klek
Driton V. Krivaa 1977 Kamenic 1999 Kamenic
Dukagjin Ruzhdi Vula 1978 Gjakov 1999 Koshare
Driton Gani Veliu 1971 Polac 1999 N Kufi
Edmond Hysni Hoxha 1975 Junik 1997 Pustov
Ejup Dibran Ukshini 1957 Prekaz 1999 Vojtesh
Ejup Hasan Dushkaja 1961 Kaanik 1999 Rakoc
Ejup Jakup Kryeziu 1972 Pagarush 1999 Senik
Ekrem Ibr Berisha 1976 Shaptej 1999 Shavare
Ekrem Ram Berisha 1974 Ruhot 1999 Nabrgjan
Ekrem Sh. Gudai 1960 Stagov 1999 Stagov
Ekrem Zek Lulaj 1980 Berliq 1998 Mylyshec
Elez Mustaf Berisha 1976 Ruhot 1999 Jabllanic
Elez Ram Geci 1951 Lluk 1999 Pozhar
Elfir Behrami 1977 Metohi 1999 Kaqandoll
Elham Curri 1981 Hani i Elezit 2001 Malin
Elhami Sh. Hasani 1973 Ferizaj 1999 Jezerc
Elmaz M. Peci 1964 Rahov 1999 Rashan
Elmi B. Kamberi 1981 Reak 2001 Sllupan
Elmi M. Lestrani 1976 Baic 1999 Baic
Elmi Sadri Aliu 1964 Izbic 1998 Jashanic
Elton Gzim Zherka 1979 Gjakov 1998 Junik
Emrllah Mexhid Kui 1976 Kotlin 1999 Kotlin
Emin I. Troshupa 1969 Godanc 1999 Belinc
Emin Mic Berisha 1945 Trstenik 1999 Trubuhoc
Emin Ruzhdi Kryeziu 1975 Rogoic 1999 Padesh
Emredin I. engaj 1964 Prizren 1998 Jeshkov
Emri Pajazit Curri 1971 Han i Elezit 1999 Koshare
Emrush Buzhala 1968 Budakov 1999 Vraniq
Emrush eta 1972 Trubohoc 1999 Rogov
Emsale Zijadin Frangu 1981 Kaanik 1999 Rakoc
Enver Olluri 1979 Kroimir 1998 N kufi
Enver B. Topalli 1959 Greme (Ferizaj) 1999 N burg (Dubrav)
Enver Bytyi 1977 Pean 1999 Semetisht
Enver E. Duraku 1979 Krush 1999 Pagarush
Enver Hasan Avdimetaj 1969 Strellc 1998 Strellc
Enver Hasan Halilaj 1962 Gllogjan 1998 Gllogjan
Enver Hyzri Rashiti 1977 Petrov 1999 Reak
Enver Istref Musa 1971 Vushtrri 1999 Melenic
Enver Jahir Tahiri 1977 Strofc 1999 Qyqavic
Enver Mal Dobraj 1968 Carrabreg 1999 Dashinoc
Enver Met Kastrati 1958 Polluzh 1998 Galic
Enver N. Maloku 1960 Batllav 1998 Batllav
Enver Nebi Buaj 1975 Dushanov 1999 Dushanov
Enver Sh. Berisha 1970 Siev 1999 Grashtic
Enver Sh. Miftari 1974 Verbic (Gjilan) 1999 Verbic
Enver Sinan Bajra 1973 Izbic 1999 Izbic
Enver T. Gashi 1960 Shtime 1999 Shtime
Enver Tahir Alaj 1975 Drenoc 1998 Loxh.
Ernest S. Zariqi 1972 Prishtin 1999 Koshare
Ersan M. Mazreku 1981 Prizren 1999 Reti
Esat Ali Shabani 1966 Sferk 1999 Trubuhoc
Esat Berisha 1965 Godishnjak 1999 Dyz
Esat I. Berlajolli 1971 Pej 1998 Drelaj
Esat Maliq Imeri 1977 Shipol 1999 Shipol
Esat Muhamet Meholli 1976 Melenic 1999 Melenic
Esat Rr. Kastrati 1978 Zatriq 1998 Zatriq
Esat Sami Axhami 1967 Kaanik 1999 Llanisht
Eset H. Ibrahimi 1967 Dumnic 2000 Klin
Eset I. Maloku 1957 Bradash 1999 Bradash
Eset Xhafer Ibishi 1969 Bajgor 2000 Lugmir
Eshfredin R. Kastrati 1979 Drenoc 1998 Drenoc
Estref Ramadan Emini 1973 Belinc 1999 Belinc
Edmond Hysni Dabiaj 1976 Prejlep 1998 Gllogjan
Ejup Tafil Kosumi 1976 Stanofc 1999 Gorozhub
Elfije Sadik Jashari 1970 Prekaz 1998 Prekaz
Elheme Jashari 1953 Prekaz 1998 Prekaz
Emin P. Sinani 1949 Murgull 1999 Murgull
Emin Sadri Krasniqi 1947 Negroc 1999 Negroc
Enver Salik Kukaj 1955 Terstenik 1999 Poklek
Fadil A. Krasniqi 1966 Negroc 1998 Negroc
Fadil Bajram Jakupi 1974 Livo 1999 Livo
Fadil Bajram Nimani 1967 Gjakov 2001 Vaksinc
Fadil Bajrush Rashiti 1975 Petrov 1998 Pashtrik
Fadil Elshani 1956 Sopi 1999 Sopi
Fadil Halil Maloku 1978 Gjocaj 1999 Koshare
Fadil Ismet Deliqi 1956 Mitrovic 1999 Vaganic
Fadil Kabashi 1959 Sopi 1999 Bukosh
Fadil M. Balaj 1979 Rimanisht 1999 Rimanisht
Fadil Muhamet Balaj 1977 Korish 1998 Pashtrik
Fadil R. Ferati 1963 Randbrav 1999 Randobrav
Fadil S. Krasniqi 1968 Pastasel 1999 Pastasel
Fadil Sejdiu 1972 Bradash 1998 Kaqandoll
Fadil Tafil Franca 1968 Mitrovic 1999 Shipol
Fadil Xhevat Bunjaku 1966 Biec 1999 Biec
Fadil. Izahir aka 1961 Bobaj 1999 Rakoc
Fahri Bici 1979 Prishtin 1999 Prishtin
Faik Ali Dragaj 1979 Leqin 1999 Leqin
Faik B. Hajrizi 1972 Kotor 1998 Radishev
Faik Beqir abrati 1982 Planej 1999 Koshare
Faik H. Rama 1972 Rahovec 1998 Rahovec
Faik Ibrahimi 1981 Kumanv 2001 Mate
Faik Imer Goxhuli 1976 Makrmal 1999 Trstenik
Faik Jah Ukhaxhaj 1963 Carrabreg 1998 Carrabreg
Faik Qabrati 1982 Planej 1999 Pashtrik
Faik Tafil Mjekiqi 1964 Grabofc 1998 Grabofc
Faruk Brahim Murati 1981 Treboviq 1999 Sejnov
Faruk I. Rama 1976 Shkabaj 1999 Shkabaj
Faruk Kamer Elezi 1977 Gjergjevik i V. 1998 Grabanic
Faruk Nazmi Beqiri 1974 Ceceli 1999 Melenic
Faruk Vesel Dogani 1968 Kaanik 1999 Rakoc
Faruk Zymer Zekaj 1978 Radafc 1999 Jabllanic
Fatime Hamz Jashari 1989 Prekaz i Po. 1998 Prekaz i Po.
Fatime Zeqir Hetemi 1977 Bistric( Shal) 1998 Gllanasell
Fatmir Avdyl Horuni 1956 Biec 1999 Kaanik
Fatmir F. Berisha 1969 Prizren 1998 Jeshkov
Fatmir H. Hyseni 1976 Sllatin 1999 Guri Bardh
Fatmir Ibishi 1964 Uglar 2001 Konul
Fatmir Hajrush Ahmeti 1976 Lubovec 1998 Lubovec
Fatmir Haki Kreli 1969 Softaj 1999 Koshare
Fatmir Imer Hoti 1974 Jashanic 1998 Buroj
Fatmir Jonuz Krasniqi 1974 Pagarush 1999 Pagarush
Fatmir R. Isufi 1970 Qikatov 1998 Baic
Fatmir Rexhep Doi 1978 Tropoj 1998 Smolic
Fatmir Sh. Selmani 1976 Rep 1999 Rep
Fatmir Smajl Nimanaj 1973 Gllogjan 1999 Zhebel
Fatmir Xh. Shala 1971 Kopiliq 1998 Kopiliq
Faton Nazif Xhylani 1981 Baic 1998 Junik
Faton Qerim Gashi 1978 Sferk 1999 Sferk
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund t hapni tema t reja.
- Ju nuk mund t postoni n tema.
- Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
- Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn zho_Hant zho_Hant bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn lim_Latn hrv_Latn bos_Latn unk unk als_Latn als_Latn unk ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slk_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn bos_Latn lmo_Latn lmo_Latn bam_Latn fur_Latn hrv_Latn taq_Latn lit_Latn lit_Latn als_Latn slk_Latn slk_Latn als_Latn slk_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn slk_Latn slk_Latn slv_Latn slk_Latn bos_Latn slk_Latn lit_Latn hrv_Latn slk_Latn slk_Latn swe_Latn slk_Latn slk_Latn slk_Latn slk_Latn est_Latn est_Latn est_Latn slk_Latn kab_Latn slk_Latn fur_Latn fur_Latn hrv_Latn als_Latn kab_Latn slv_Latn slk_Latn hrv_Latn lit_Latn als_Latn nno_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn scn_Latn als_Latn unk vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn mos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swe_Latn swe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn kab_Latn kab_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn tur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn som_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn min_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn som_Latn als_Latn als_Latn ceb_Latn als_Latn glg_Latn bos_Latn als_Latn bos_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn zsm_Latn hrv_Latn ast_Latn bos_Latn ast_Latn dan_Latn hrv_Latn als_Latn bos_Latn hrv_Latn slv_Latn mlt_Latn mlt_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn epo_Latn epo_Latn bem_Latn als_Latn som_Latn gaz_Latn als_Latn cjk_Latn als_Latn ron_Latn glg_Latn zsm_Latn por_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn min_Latn unk unk als_Latn jav_Latn eng_Latn bos_Latn als_Latn bjn_Latn jav_Latn dik_Latn uzn_Latn nso_Latn ast_Latn ast_Latn nno_Latn nso_Latn zul_Latn bos_Latn als_Latn zsm_Latn ast_Latn ilo_Latn taq_Latn pol_Latn ssw_Latn slv_Latn ron_Latn kmr_Latn kab_Latn tpi_Latn kab_Latn min_Latn als_Latn fij_Latn kmr_Latn eus_Latn som_Latn jav_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn tso_Latn min_Latn als_Latn kmr_Latn als_Latn uzn_Latn jav_Latn als_Latn lim_Latn bos_Latn sot_Latn hat_Latn hrv_Latn slv_Latn ita_Latn als_Latn gaz_Latn afr_Latn ron_Latn eng_Latn min_Latn ilo_Latn ssw_Latn bos_Latn crh_Latn ace_Latn ces_Latn slv_Latn swh_Latn fra_Latn bos_Latn als_Latn ilo_Latn als_Latn xho_Latn bos_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn bos_Latn cym_Latn ron_Latn tur_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn gla_Latn pag_Latn sot_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn fao_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn pag_Latn ssw_Latn kea_Latn als_Latn hau_Latn ilo_Latn ita_Latn bos_Latn wol_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn bos_Latn lin_Latn slv_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn fao_Latn kmr_Latn als_Latn cym_Latn bos_Latn cym_Latn cym_Latn als_Latn pap_Latn ast_Latn slv_Latn bos_Latn kab_Latn als_Latn crh_Latn scn_Latn eng_Latn ace_Latn swh_Latn bos_Latn slv_Latn nya_Latn bos_Latn slv_Latn bem_Latn pap_Latn jav_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn yor_Latn ast_Latn hat_Latn ltg_Latn slv_Latn zul_Latn bos_Latn eng_Latn knc_Latn zsm_Latn als_Latn hau_Latn unk unk bos_Latn crh_Latn als_Latn kab_Latn azj_Latn ceb_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn mlt_Latn knc_Latn als_Latn plt_Latn knc_Latn tpi_Latn som_Latn bos_Latn lmo_Latn crh_Latn gle_Latn ces_Latn ind_Latn sun_Latn xho_Latn kmr_Latn kmr_Latn zsm_Latn quy_Latn als_Latn fij_Latn pap_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nso_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn pol_Latn eus_Latn zho_Hans ron_Latn jav_Latn hau_Latn kab_Latn som_Latn fao_Latn slv_Latn kab_Latn bos_Latn kmr_Latn hau_Latn zsm_Latn bem_Latn cym_Latn als_Latn mlt_Latn min_Latn som_Latn als_Latn ron_Latn xho_Latn hat_Latn tur_Latn slv_Latn lug_Latn lua_Latn eus_Latn hrv_Latn fra_Latn ind_Latn eng_Latn hau_Latn sun_Latn jav_Latn kmr_Latn zul_Latn als_Latn knc_Latn ssw_Latn jav_Latn jav_Latn als_Latn xho_Latn ast_Latn als_Latn ron_Latn bos_Latn zsm_Latn hat_Latn als_Latn ast_Latn ban_Latn min_Latn cym_Latn lua_Latn afr_Latn mlt_Latn als_Latn bos_Latn slv_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn eng_Latn gla_Latn ron_Latn fur_Latn als_Latn ace_Latn eng_Latn als_Latn kea_Latn slv_Latn pap_Latn als_Latn eus_Latn quy_Latn als_Latn kab_Latn sot_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ilo_Latn fuv_Latn hau_Latn hrv_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn zsm_Latn quy_Latn bos_Latn est_Latn als_Latn crh_Latn lij_Latn mos_Latn gla_Latn jav_Latn nld_Latn lij_Latn eus_Latn pap_Latn kmr_Latn mlt_Latn gaz_Latn als_Latn hau_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn tpi_Latn bos_Latn crh_Latn glg_Latn als_Latn bos_Latn min_Latn bos_Latn bos_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn eng_Latn tpi_Latn als_Latn swh_Latn tpi_Latn eng_Latn sun_Latn eng_Latn bos_Latn sna_Latn als_Latn als_Latn unk unk som_Latn kmr_Latn als_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn als_Latn som_Latn als_Latn jav_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn isl_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn hat_Latn sot_Latn tso_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kac_Latn als_Latn slv_Latn tuk_Latn hrv_Latn bos_Latn bos_Latn tur_Latn tur_Latn als_Latn mos_Latn crh_Latn jav_Latn als_Latn cjk_Latn fuv_Latn eng_Latn tur_Latn jav_Latn ron_Latn lim_Latn ltg_Latn ast_Latn bos_Latn sun_Latn tuk_Latn slv_Latn als_Latn ibo_Latn som_Latn als_Latn min_Latn gaz_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn swh_Latn ayr_Latn jav_Latn vec_Latn als_Latn epo_Latn jav_Latn jav_Latn epo_Latn tur_Latn eus_Latn eng_Latn als_Latn ast_Latn dik_Latn slv_Latn quy_Latn grn_Latn gaz_Latn tgl_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn fij_Latn est_Latn slv_Latn ltz_Latn kac_Latn tuk_Latn swh_Latn cjk_Latn uzn_Latn kmr_Latn slv_Latn gla_Latn fuv_Latn tgl_Latn slv_Latn jav_Latn bos_Latn bos_Latn kbp_Latn ces_Latn tso_Latn yor_Latn ltz_Latn uzn_Latn gaz_Latn als_Latn kac_Latn lus_Latn eng_Latn sot_Latn bos_Latn lmo_Latn kmr_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn azj_Latn bug_Latn hrv_Latn nno_Latn jav_Latn ltg_Latn ron_Latn tur_Latn als_Latn lmo_Latn sun_Latn eus_Latn sna_Latn als_Latn als_Latn est_Latn pap_Latn cat_Latn crh_Latn bos_Latn als_Latn bos_Latn tur_Latn eng_Latn als_Latn som_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn wol_Latn szl_Latn ltg_Latn ron_Latn als_Latn bug_Latn ibo_Latn smo_Latn slk_Latn hau_Latn hun_Latn gla_Latn crh_Latn vec_Latn ssw_Latn sot_Latn slk_Latn jav_Latn jav_Latn crh_Latn glg_Latn zul_Latn glg_Latn umb_Latn epo_Latn als_Latn bem_Latn epo_Latn epo_Latn epo_Latn bjn_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn epo_Latn epo_Latn lim_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn lug_Latn eng_Latn min_Latn kam_Latn tgl_Latn som_Latn als_Latn ast_Latn slv_Latn als_Latn lim_Latn bos_Latn epo_Latn slv_Latn smo_Latn kmr_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn tur_Latn ilo_Latn bos_Latn kac_Latn bos_Latn kab_Latn ron_Latn nus_Latn bos_Latn bos_Latn min_Latn ron_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn