als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Dinastia 150-vjeēare shqiptare qė riktheu botės Egjiptin madhėshtor tė faraonėve dhe piramidave
E pabesueshme por e vėrtetė. Gjithēka ėshtė e gostitur si prej njė dore tė plotpushtetshme. Ylli i fatit tė Mehmet Aliut ishte ylli qė shndriti njė prej qytetėrimeve mė tė famshme tė botės qė po rrezikohej tė shtypej nėn peshėn e varfėrisė. Dinastia shqiptare qė nis me korēarin Muhamed Ali pasha pėr tė sosur me pinjollin Mbretin Faruk, riktheu botės Egjiptin madhėshtor tė faraonėve dhe piramidave.
Ndoshta bota nuk e njeh si tė tillė, por etapa e famshme e rizbuluimit tė njė qytetėrimi siē ishte ai faraonik dhe piramidave daton pikėrisht nė periudhėn kur Egjipti sundohej nga shqiptarėt.
Dora dIstria: Mehmet Aliun e mbėrtheu njė pasion i tillė pėr Francėn, sa mund tė thuhet se Rilindja e perandorisė sė Faraonėve tė lashtė, ėshtė pasojė e njė aleance franko-shqiptare!
Konsulli francez, Mourriez: E pyeta njė ditė Mehmet Aliun pse aq shpesh ai thoshte se ishte shqiptar. Ai mu pėrgjigj: I tillė jam dhe gjuha ime ėshtė shqipja. A nuk mė kini dėgjuar kur u flas rojeve! Shqiptar jam e shqiptar do vdes, ndonėse u pėrpoqa tė bėhem egjiptian i mirė!
Fan Noli: Mehmet Aliu ishte vėrtetė fetar, por aspak fanatik dhe ky fakt vendimtar e bėnte tė hapur ndaj ideve perėndimore, sepse prej fanatizmit nuk vjen asgjė e mirė. Mendim ky i shkėlqyer, i vėrtetuar plotėsisht nga historia dhe i hedhur tej me neveri nga iluministėt francezė tė shekullit tė 18-tė dhe nga vetė revolucioni francez.
Historia e Mehmet Ali pashait tė Egjiptit ėshtė njė histori e jashtėzakonshme e njė djali qė lindi nė Zėmblak tė Korēės nė vitin 1769. Familja e tij u shpėrngul hershėm nė Kavalla tė Greqisė, qytet i ndėrtuar nga Aleksandri i Maqedonisė pėr kujtim tė kalit tė tij. Mehmet Aliu ishte i 17-ti nga fėmijėt e zėmblakasit, Ibrahim Agai, tė cilėt vdiqėn njėri pas tjetrit.
Sipas legjendės, detyrėn e parė publike Mehmeti e pėrmbushi kur ishte vetėm 18 vjeē. Njė fshat aty afėr nuk paguante taksat. Ai shkoi me 10 vetė tė armatosur dhe kėrkoi tė takojė katėr tė parėt e fshatit. I futi nė xhami dhe iu premtoi se nuk do tė dilnin gjallė nėse fshati nuk paguante taksat.
Nė Egjipt shkoi ushtar i thjeshtė i Portės sė Lartė, por shpejt u bė komandant dhe me kohė pasha. Udhėhoqi Egjiptin drejt pėrparimit, pavarėsimit, shtet-krijimit dhe krijoi dinastinė mbretėrore shqiptare pavarėsisht se nuk dinte tė shkruante dhe tė fliste gjuhė tjetėr pėrveē shqipes tė cilėn nuk e shkruante gjithashtu.
Nė ditėt kur Napoleon Bonoparti pushtoi Egjiptin i cili qė nga koha e Sulltan Selimit kishte qenė pjesė e pandashme e perandorisė osmane, Mehmet Aliu, ashtu si edhe shumė myslimanė tė tjerė, shtetas tė perandorisė u ngrit pėr tė mbrojtur kėtė tokė tė perandorisė osmane nga kėta kolonizator tė rinj.
Nė krye tė njė batalioni me shqiptar, Mehmet Aliu marshoi drejt Egjiptit, ku pas pėrpjekjeve tė ndryshme luftarake me francezėt mė nė fund, Egjipti u ēlirua nga zgjedha Bonaparte. Pas ēlirimit tė Egjiptit dhe mosmarrėveshjeve tė ndryshme civile, mė nė fund nė vitin 1805 Mehmet Aliu mė kėshillėn e sheikut tė Azharit, morri fermanin nga Sulltani pėr tu bėrė guvernator i Egjiptit sė bashku me titullin Pasha.
Duke parė situatėn e prapambetur tė Egjiptit tė asaj kohe, Mehmet Aliu ishte ai qė filloi zhvillimin e vendit dhe tė vetes sė tij. Njė hov tė madh, drejtuesi shqiptar i Egjiptit i dha bujqėsisė, industrisė e tregtisė, duke rritur mirėqenien nė popull.
Nė Aleksandri, Rozet, Damiet e gjetkė, nisėn tė ndėrtoheshin fabrika tė mėdha, ndėrsa francezėt jepnin mbėshtetjen. Mė tepėr se njėmijė anije pėrshkonin Nilin.
Kėshtu, qyteti i faraonėve nisi tė zbulohej. Misione francezėsh u morėn me arkeologjinė. Mė 1822, Ēampollion gjeti dhe zbėrtheu alfabetin e hieroglifėve, duke kurorėzuar njė punė tė nisur qė mė 1798-n.
Gjithė mbretnija e Mehmet Aliut ėshtė nji punė e rrallė dhe e ēuditshme nė historinė e botės, ėshtė nji varg triumfesh tė papreme, nji rradh fitimesh tė luftės e tė diplomacisė, prapa tė cilave mbeti i habitur historiani, shkruan nė librin e tij, Aleksandėr Xhuvani.
Mė 1824, si rrjedhojė e kryengritjeve tė barbarėve nė Greqi, Sulltan Mahmudi i II-tė qė nuk mund ta shtypte dot kėtė rebelim grek, thirri nė ndihmė Mehmet Aliun, i cili duke ēuar nė krye tė kėsaj ekspedite djalin e tij, Ibrahim Pashėn, arriti qė tė shuajė dhe shtypė revoltat nė Greqi. Si rrjedhojė e kėsaj fitoreje, Mehmet Aliu u shpėrblye nga Sulltani qė tė bėhej edhe guvernator i Kretės. Fuqitė e mėdha (Britania e Madhe, Franca, Rusia), duke parė shtrirjen e gjerė qė Mehmet Aliu pati qė nga Sudani e deri nė Kretė, mė 1827 dėrguan armatat e tyre pėr tė luftuar Ibrahim Pashėn, tė birin e Mehmet Aliut, i cili pas pėrplasjes me fuqitė e mėdha u thye, dhe u detyrua qė tė lėshojė shtypjen e terrorizmit grek. Ai la nė fushėn e betejės 93 anije lufte.
Mė parė, ai dhe i biri i tij Ibrahimi, ata kishin shkatėrruar lėvizjen vahabiste qė kishin pushtuar Mekėn dhe Medinėn. Ata madje arrestojnė liderin e shtetit vahabist, Abdullah bin Saud, i cili do tė ekzekutohet nė Stamboll.
Pas betejės tjetėr tė vitit 1839 qė e fitoi, djali i Mehmet Aliut, Ibrahim Pasha, i cili theu Ushtritė osmane, nė Konia tė Anadollit, filloi marshin pėr nė Kostandinopojė, ku sipas shumė historianėve, ambiciet e Mehmet Aliut ishin qė ai tė bėhej Sulltan i shtetit Islam. Por, duke parė forcėn dhe vitalitetin e Mehmet Aliut, fuqitė e mėdha e ndaluan dhe kėrcėnuan sėrish Mehmet Aliun, qė tė mos avanconte mė tej.
Pas kėsaj pėrpjekjeje tė fundit, Mehmet Aliu u tėrhoq nė Egjipt, ku atij iu njoh e drejta e Khedivllėkut mbi Egjipt (lloj mbretėrimi), nga ku gjenerata e nipėrve tė tij udhėhoqi deri nė vitin 1952.
Mė 2 gusht 1849, Mehmet Ali Pasha vdiq nė Aleksandri. Trupi i tij u mbėshtoll me njė shall kashmiri, nė kokė i vunė festen tuniziane dhe shpatėn e tij. Arkivoli u pėrcoll nga 22 sheikė, qė lexonin vargje nga Kurani deri kur mbėrriti nė xhaminė e Alabastrs nė Kajro, ku u varros. Kjo ishte historia e shqiptarit nga Kavalla, qė sdinte shkrim e kėndim, por qė mundi brenda pak vitesh ta transformojė Egjiptin apo Misirin e prapambetur nė njė port tė ndėrveprimit tė kulturave evropiane dhe egjiptiane.
Ismail Pasha ėshtė pasuesi i Mehmet Aliut qė mbahet si modernizuesi i Egjiptit. Ai sundoi nga viti 1863 deri mė 1879.
Ai ishte udhėheqėsi qė themeloi shėrbimin postar, modernizoi ushtrinė duke e kthyer atė nė njė ushtri bashkėkohore, bėri ndėrtimin e hekurudhave. Por ajo qė mbahet si vepra jo vetėm mė e madhe nė Egjipt, por nė mbarė botėn, ishte ndėrtimi i Kanalit tė Suezit: njė kanal artificial detar, me njė gjatėsi prej 163 kilometrash nyja qė lidh hemisferėn perėndimore dhe atė lindore tė tokės. Kanali i Suezit ka rėndėsi tė madhe strategjike, pėr arsye se ėshtė rruga mė e rėndėsishme e tankerėve detarė pėr furnizimin e Evropės me naftėn e Lindjes sė Afėrme. Kanali i Suezit ėshtė hapur nė vitin 1869. Kostoja e lartė e ndėrtimit tė kėtij kanali detyroi Ismail Pashėn tua shiste kanalin anglezėve, tė cilėt e ndėrruan me koncesion.
I fundmi i dinastisė sė Mehmet Aliut ishte mbreti Faruk, i rrėzuar nga froni prej kryengritjeve nacionaliste.
Mė 1952-shin kohėrat ndryshuan nė Egjipt. Nacionalistėt nuk pranonin mė tė drejtoheshin nga dinastia e mbretėrisė. Revolucioni i udhėhequr nga gjenerali Abdul Naser e rrėzoi dinastinė me gjak shqiptar. Mė 26 janar 1952 ndodhi njė djegie e pjesshme e qytetit tė Kairos dhe mė 23 korrik, kur Faruku ishte nė Aleksandri, grupi komplotist Oficerėt e Lirė me nė krye gjeneral Naguib morėn nėn kontroll Kairon.
Mbreti Faruk emigroi nė Itali dhe vdiq nė Romė nė vitin 1965.
A-V
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slk_Latn