als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Lufta pėr mbrojtjen e Shkodrės, 1912-1913, ėshtė lufta mė e vėshtirė e popullit shqiptar pėr sigurinė e tėrėsisė tokėsore.
Ajo ka qenė tėrėsisht njė luftė moderne dhe e mirorganizuar, qė pėr nga kohėzgjatja nė njė rrethim gjashtėmujor serbo-malazez, pėrbėn rastin mė unikal tė qėndresės heroike tė shqiptarėve nė Luftėn e Parė Ballkanike e mė gjerė. Rrethimi i Shkodrės ka filluar mė 20 tetor 1912 dhe ka pėrfunduar mė 23 prill 1913. Por pėr kėtė ngjarje historike ėshtė shkruar shumė pak nė tekstet bazė tė Historisė sė Shqipėrisė, nė dy botime akademike, si nė atė tė vitit 1965, edhe nė atė tė vitit 2002. Nė kėtė vėshtrim, qartazi mund tė themi se historiografia shqiptare i ka njė borxh kėsaj ngjarjeje historike. Sakaq, duhet tu jemi mirėnjohės disa autorėve shqiptarė dhe tė huaj, tė cilėt kanė lėnė ditarė dhe vepra tė lavdėrueshme pėr kėtė qėndresė titanike. Vlen tė pėrmendim kėtu disa prej tyre, si veprėn Brenga e Ballkanit e Edith Durham, Rrethimi i Shkodrės e Zambuar, Rrethimi i Shkodrės i G.Berri, e veēanėrisht librin Mbrojtja e Shkodrės tė autorit Pėrparim Rexhepi, njė ish-ushtarak vlonjat qė ka shėrbyer e jetuar pėr disa vite nė Shkodėr etj. Pėr tė risjellė tablonė e atyre ditnetėve lufte nė rrethim, ėshtė e rėndėsishme tė rikujtojmė kontekstin historik tė rrethimit tė Shkodrės qė pėrkon me njė mori ngjarjesh tė rėndėsishme jo vetėm pėr Shkodrėn.
esat-pashe-toptani_1474610773-6678273
Esat Pashe Toptani
Kryengritjet e pėrgjithshme tė popullit shqiptar kundėr Turqisė dhe xhonturqve nė vitet 1910-1912, janė pararendėset e aktit historik tė shpalljes sė Pavarėsisė sė Shqipėrisė, qė u kurorėzua mė 28 nėntor 1912, nga Plaku i Vlorės, Ismail Qemali. Ushtria turke kishte marrė goditje tė rėndė nga forcat kryengritėse shqiptare. Nga ana tjetėr, edhe shtetet e tjera tė Ballkanit i kishin shpallur luftė Turqisė. Ishte rritur tensioni nė Ballkan e mė gjerė, pra kishte nisur Lufta Ballkanike. Serbia e mbėshtetur nga Rusia u bė inisiatorja e njė aleance tė re ballkanike kundėr Turqisė. Nė pranverė tė vitit 1912 u arrit marrėveshja serbo-bullgare, nė tė cilėn hynė nė aleancė edhe Mali i Zi e Greqia. Aleanca u quajt antiturke, por pėr Shqipėrinė dhe shqiptarėt ajo ishte njė plan i ri sulmi, pushtimi dhe copėtimi. Kėta aleatė nuk vinin si ēlirimtarė te ne, por si pushtues, ushtria serbe pushtoi Luginėn e Vardarit, Sanxhakun, Novi-Pazarin, Rrafshin e Dukagjinit dhe iu drejtua Adriatikut. Grekėt pushtuan Himarėn dhe arritėn nė Qafė tė Llogorasė. Ndėrkohė ushtria malazeze nisi luftimet dhe rrethoi Shkodrėn, sikurse po kėtė synim kishin Rusia, Austria, Italia, dhe veēanėrisht sllavėt e jugut, qė pėrpiqeshin tė vendosnin pushtetin e tyre, deri nė Adriatik.
Mbret Nikolla e kushtėzonte ekzistencėn e Malit tė Zi me Shkodrėn, tė cilėn e ėndėrronte si kryeqytetin e shtetit tė tij. Ushtria malazeze ndėrmori e para sulmin kundėr Turqisė, me shpresėn se do tė arrinte objektivat e veta, para se tė reagonin fuqitė e mėdha, e nė radhė tė parė Austro-Hungaria. Kėshtu, Mali i Zi, pa ndonjė traditė luftarake, u fut nė Shkodėr me 30 mijė trupa, mė 8 tetor 1912. Lufta filloi si njė grotesk gazmor, e shoqėruar me njė tė shtėnė me top nė drejtim tė Shkodrės, nga princi Mirko. Kjo e shtėnė sinjalizoi fillimin e luftės sė Malit tė Zi kundėr Turqisė, por edhe atė tė Luftės sė Parė Ballkanike. (P.R.).
Brenda javės, armatat e ushtrisė serbe dhe tė Malit tė Zi, nė sinkron tė plotė, filluan tė pushtojnė tokat e Shqipėrisė sė veriut, me pikėsynim Shkodrėn. Nė krahun e ushtrisė malazeze u vendosėn edhe mbi 3000 malėsorė shqiptarė, tė blerė apo tė gėnjyer, qė Mali i Zi nuk i ka njohur asnjėherė si aleatė nė luftėn kundėr ushtrisė turke. Nė kėtė situatė tė rėndė pushtimi, u ngritėn nė kėmbė shqiptarėt nga e gjithė Shqipėria, pėr tė shpėtuar ekzistencėn e Atdheut tė tyre dhe armėt i drejtuan kundėr pushtuesve tė rinj. Nga burime serbe dhe turke, nė mbrojtjen e Shkodrės, kanė marrė pjesė 24 mijė forca tė Korpusit turk, nėn komandėn e Hasan Riza Pashės tė dislokuara nė 5 rajone: Rajoni Shtoj, Bardhaj, Berdicė, Tarabosh, Tepe. (P.R.).
Nė ndihmė tė tij, nėn drejtimin e Esat Pashės, rreth qytetit ishin vendosur mė shumė se 15 mijė mbrojtės rezervistė shqiptarė, tė ardhur nga rrethet Lezhė, Dibėr, Mirditė, Krujė, Tiranė, Shijak, Durrės, Kavajė, Elbasan, Gramsh, Peqin, Pukė dhe Shkodėr (5 mijė veta). Shtabi turk kishte parashikuar ēdo gjė qė duhej pėr mbrojtjen e Shkodrės. Shqipėria ishte nė pragun e agimit tė ri, kur mbi Shkodėr u derdhėn mijėra predha e tonelata me hekur e zjarr. Nė dhjetor 1912 dhe janar 1913, mali i Taraboshit, kodrat e Beltojės, Berdicės dhe Bardhajve u bėnė arenė luftimesh tė pėrgjakshme qė deri nė atė kohė nuk i kishte njohur historia. Nė kėtė teatėr lufte, pėr tė mbėshtetur Malin e Zi, u fut nė lojė Serbia, qė mė 10 nėntor 1912 urdhėroi 2 divizionet: Shumadija me efektivė 6500 trupa dhe Drina 2 me efektivė 9219 trupa, tė niseshin njėri nga Prizreni pėr nė Durrės dhe tjetri nga Gjakova pėr nė Shėngjin, pėr tė pushtuar Shqipėrinė. Tė dyja njėsitė serbe u ndeshėn rrugės nė qėndresėn e shqiptarėve. Ndėrkohė, trupat malazeze tė komanduara nga mbreti Nikolla, kishin shpallur se do tė luftonin deri nė fishekun e fundit pėr tė marrė Shkodrėn. Por, megjithėse nė mbėshtetjen e tyre ata kishin shumė forca serbe, dėshtuan sa herė qė e provuan.
Kjo ndodhte sepse trupat turko-shqiptare ishin mė tė pėrgatitura nė fushėn ushtarake, tė armatimit e fortifikimit, si edhe ishin mė qėndrestare. Qindra qytetarė shkodranė, burra dhe gra, punonin pėr prapavijėn, nė hapjen e llogoreve, vendosjen e telave me gjemba, mbledhjen e rezervave ushqimore dhe lėndėve djegėse, transportin e materialeve luftarake, si dhe nė hapjen e rrugėve tė reja. Tė tjerė merreshin me transportin dhe mjekimin e tė plagosurve, qepjen e veshjeve pėr luftėtarėt e lirisė etj. Komanda turko-shqiptare kishte vendosur raporte tė mira me parinė e qytetit. Shkodra u mbrojt nė dy vija mbrojtėse: Njėra nga shpatet e Taraboshit, kdrat nė Berdicė dhe Vukatanė, kurse e dyta nga kodrat e Tepes, Bardhajt, bregu i Kirit, Golem e Dobraē etj. Artileria ishte vendosur nė Tarabosh, Berdicė, Tepe, Bardhaj dhe Shtoj. Kyēi i mbrojtjes sė Shkodrės ėshtė vlerėsuar mali i Taraboshit, kush mbronte Taraboshin, kishte nė dorė Shkodrėn. Luftimet pėr mbrojtjen e saj ishin tė lidhura me fortifikime tė tipit fushor me vija e hendeklidhje, ēka i dha siguri qėndresės sė qytetit. Zonat mė tė sigurta ishin: Shtoji, Bardhaj, Taraboshi, Tepja dhe Berdica. Garnizoni i Shkodrės. (P.R).
Ishte organizuar mirė edhe sistemi i ndėrlidhjes, nga centrali kryesor nė kala, deri tek ato tė rajoneve tė mbrojtjes. Qėndrestarėt e Shkodrės ishin furnizuar me armatim, ushqime e veshmbathje pėr njė kohė tė caktuar, por qė shumė mungesa u plotėsuan me kontributin e shkodranėve, tė cilėt ndanė edhe kafshatėn e fundit me mbrojtėsit e tyre gjatė rrethimit serbo-malazez. Mė 3 dhjetor, midis ushtrisė turko-shqiptare dhe aleatėve ballkanikė u bė njė armėpushim. Mbret Nikolla urdhėroi ndėrprerjen e luftimeve, por Hasan Riza Pasha u pėrgjigj se: Tashmė Shkodra ėshtė njė qytet shqiptar qė nuk mund tė marrė urdhra nga njė komandė turke dhe se qyteti dėshiron tė mbrojė pavarėsinė e vet, kundėr malazezėve. (G.B.M.).
Pėr tė shpėtuar Shqipėrinė dhe siguruar pavarėsinė e saj, duhej tė mbrohej Shkodra. Prandaj gjenerali turk deklaroi nė atė kohė: Shkodra mund tė rezistojė edhe pėr 6 muaj tė tjerė. Mė 5 dhjetor 1912, malazezėt ndėrmorėn sulmin nė shkallė tė gjerė nga Bardhaj deri nė breg tė liqenit. Nė errėsirėn e natės u zhvilluan pėrleshje trup mė trup, me thika, bajoneta. Fusha e luftimit u bė tym e flakė nga zbrazja e pushkėve, mitralozave dhe topave qė godisnin pa pushim. Kur zbardhi dita, nė fushėn e betejės kishin mbetur shumė malazezė tė vrarė dhe tė varur nė tela, llogore dhe transhe. Edhe nė kėtė rast, fatin e luftimeve e vendosi artileria turke, qė sulmoi me breshėri shrapnelėsh nė tė gjitha pozicionet.
Hasan Riza Pasha e fitoi bastin, sepse Shkodra qėndroi heroikisht nė njė rrethim mė se tė plotė. Mė 9 dhjetor, ai i sulmoi papritur serbėt nė Shirokė, Bushat, Bardhaj e mė pas nė Oblikė. Mė 16 dhjetor rimori Pistullin, Paqramin, Hajmelin, Shelqetin. Mė 29 dhjetor u bė sulmi i fundit pėr 1912-n nė tė gjitha frontet e luftimit, ku shqiptarėt u dalluan si mjeshtėr tė pathyeshėm nė kushtet e rrethimit tė plotė. Giani B. Macario shkruan: Qyteti i Shkodrės u mbrojt kryesisht nga shqiptarėt . Prandaj Hasan Riza Pasha, duke parė se Shkodra pėr Turqinė ishte e humbur, deklaroi se krahas flamurit turk, duhej ngritur edhe flamuri shqiptar nė kala, pėr tė lidhur Shkodrėn me qeverinė e Vlorės, duke i vėnė serbo-malazezėt para njė fakti tė kryer. Njėkohėsisht, Valiu mori edhe mbėshtetjen e malėsorėve shqiptarė, tė cilėt, pasi e kishin kuptuar lojėn e Malit tė Zi, deklaruan se do tė luftonin pėr liri e pavarėsi dhe jo pėr Malin e Zi, si dhe u njoftua edhe Vjena pėr planin e tij.
Mė 31 janar ishte caktuar dita e ngritjes sė flamurit shqiptar mbi Rozafė, si edhe sulmi i forcave tė Garnizonit tė Shkodrės mbi ato serbo-malazeze. Por njė ditė mė parė, pas takimit tė Valiut dhe kryeipeshkvit tė Shkodrės pėr njohjen e kėtij plani, pėr fat tė keq, Hasan Riza Pashėn e vranė nė derėn e shtėpisė sė tij. Ai ishte oficeri mė i kompletuar dhe mė inteligjent, si dhe njė komandant i madh i shtabit turk, qė e deshi Shqipėrinė. Riza Beu, pak para se tė ndėrronte jetė, u tha oficerėve qė i rrinin pranė: Betohuni se do ta ruani Shkodrėn deri nė vdekje. Ministri turk i Luftės, Mehmet Pasha, kur mori vesh lajmin e vrasjes sė Hasan R. Begut, tha: na e vranė nė tė pabesė njė hero tė madh. Mis Durham shkruante: Osman Bali dhe Mehmet Kavaja, dy shėrbėtorė tė Esat Pashės, lavdėroheshin mė vonė pėr veprėn qė kishin bėrė. Nga burime tė ndryshme, eliminimi i Hasan Riza Pashės ėshtė cilėsuar si vrasje e organizuar. Pas tij, komandėn e Garnizonit tė Shkodrės e mori Esat Pasha, i cili nuk e njohu shpalljen e pavarėsisė sė Shqipėrisė dhe qeverinė e I. Qemalit, si dhe nuk e vazhdoi qėndresėn kundėr serbo-malazezėve.
Mė 2 shkurt 1913, me anė tė njė letre, dėrguar mbret Nikollės, ai kėrkoi armėpushim, ndėrkohė qė pala malazeze zgjodhi alternativėn e pėrdorimit tė forcės. Por edhe nė kėtė rast, sulmi i Malit tė Zi dhe Serbisė mbi Berdicė dhe Bardhaj, pėrfundoi nė njė kasaphanė tė vėrtetė, pasi ata u goditėn rėndė duke lėnė nė fushėn e betejės mbi 2500 ushtarė. Mė 10 prill 1913, kryeministri serb Pashiē urdhėroi forcat serbe tė linin rrethimin e Shkodrės. Kėshtu, pas 6 muajsh tė njė mbrojtjeje heroike tė Shkodrės, u tha se si rezultat i mbarimit tė ushqimit pėr njėsitė turke dhe popullsinė civile, Esat Pasha i kėrkoi komandės malazeze pėr tė vendosur kushtet e dorėzimit tė kalasė.
Dhe vėrtet, mė 23 prill, ai nėnshkroi marrėveshjen e dorėzimit tė Shkodrės mbret Nikollės. Pra, Esat Pasha u tėrhoq, Shkodra u tradhtua, iu shit armikut. Nė kėtė rast, faktori ushtarak i dorėzimit tė saj ėshtė i pėrjashtuar, sepse Mali i Zi, nė analizė tė fundit, e pati tė pamundur pushtimin me armė tė Shkodrės. Shqiptarė dhe turq, sė bashku, krenarė dhe superiorė nė qėndresėn historike, i mundėn armiqtė e tyre, duke lėnė mijėra tė vrarė nė fushėn e betejės. Kėtė fakt e kanė pranuar edhe autoritetet serbo-malazeze. E me gjithė vėshtirėsitė e rrethimit, bombardimit, mungesės sė ushqimeve e ilaēeve, shkodranėt asnjėherė nuk pranuan qė tė dorėzohej qyteti i tyre.
Ndėrkohė Esat Pasha e harroi shumė shpejt amanetin e fundit tė Hasan Riza Pashės. Ai nuk e mori nė konsideratė qėndrimin e parisė shkodrane pėr tė mos e dorėzuar qytetin, e nė kundėrshtim me tė, firmosi dorėzimin e Shkodrės te malazezėt. Pavarėsisht dritėhijeve tė Esat Pashės, dorėzimi i Shkodrės nga ana e tij ėshtė quajtur atentat kundėr pavarėsisė sė Shqipėrisė. Prandaj, Garnizoni i Shkodrės duhet dhe mund tė kishte vazhduar qėndresėn e tij edhe tri javė tė tjera, sepse faktori ndėrkombėtar, e veēanėrisht Austro-Hungaria, e kishin dhėnė verdiktin e vet, qė Shkodra ti mbetej shtetit shqiptar.
Madje, ata kishin dėrguar edhe Flotėn e tyre Luftarake nė brigjet e Adriatikut. Dhe vėrtet, mė 4 maj, mbret Nikolla deklaroi: Duhet tė tėrhiqemi, e mė 9 maj, ai nėnshkroi marrėveshjen e dorėzimit tė Shkodrės, sipas sė cilės, ajo i kaloi pėr administrim Komisionit Ushtarak Ndėrkombėtar. Kjo u finalizua mė 14 maj 1913 me largimin e trupave malazeze nga rrethimi i Shkodrės qė nė ikje. Dogjėn dhe plaēkitėn gjysmėn e pazarit tė Shkodrės, morėn arkivat e qytetit dhe grabitėn koleksionin e armėve nė kala. Pas njė viti administrim ndėrkombėtar, qyteti verior u bashkua me Shqipėrinė e pavarur.
Mbrojtja e rrethimi i Shkodrės, pėr historiografinė shqiptare, letėrsinė, artet e mė gjerė, do tė jenė njė pikė e fortė referimi dhe frymėzimi pėr tė gjithė ne. Ato pėrbėjnė njė ngjarje kulmore nė historinė e Shqipėrisė drejt afirmimit si komb e si shtet. Edhe Hasan Riza Pasha mbetet njė figurė e nderuar dhe e respektuar pėr shqiptarėt. Atė Gjergj Fishta pėr kėtė rast ka thėnė: Hasan R. Pasha do tė kujtohet si atdhetari mė i mirė pėr shpėtimin tonė nga kthetrat e malazezėve Ai meriton tė kujtohet baras me heronjtė e kombit shqiptar.(H.B.) (marrė nga Panorama)
ALI HASANI
IRFAN DOMNORI
als_Latn als_Latn tso_Latn tso_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn min_Latn