als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Diabeti ėshtė njė ērregullim i metabolizmit tė glukozės, si rezultat i tė cilit kjo substancė mblidhet nė sasi tė larta nė gjakun e njeriut.
Shumica e ushqimeve tė cilat njerėzit i hanė zbėrthehet nė glukozė, njė formė e thjeshtė e sheqerit nė gjak. Glukoza ėshtė burimi kryesor i energjisė pėr organizmin. Pas tretjes, glukoza kalon nė qarkullimin e gjakut, ku pėrdoret nga qelizat pėr tu rritur dhe pėr energji. Qė glukoza tė arrijė nė qeliza duhet patjetėr tė jetė e pranishme insulina. Insulina ėshtė nj hormon i prodhuar nga pankreasi, njė gjėndėr e madhe e vendosur prapa lukthit.
Kur njeriu han, pankreasi automatikisht prodhon sasinė e nevojshme tė insulinės pėr ta larguar glukozėn nga gjaku nė qeliza. Te njerėzit me diabet, pankreasi ose prodhon pak ose aspak insulinė, ose qelizat nuk pėrgjigjen si duhet ndaj insulinės sė prodhuar. Kėshtu, glukoza mblidhet nė gjak, rrjedh nė urinė, dhe del nga organizmi pėrmes urinės. Kėshtu, organizmi humb burimin kryesor tė energjisė, edhe pse gjaku pėrmban sasi tė mėdha tė glukozės.
Diabeti mund tė jetė i pranishėm nė formė tė tre llojeve:
- Diabeti i tipit 1
- Diabeti i tipit 2 dhe
- Diabeti gestacional.
Diabeti i llojit 1
Lloji 1 i diabetit ėshtė njė sėmundje autoimune. Sėmundjet autoimune paraqiten kur sistemi mbrojtės i organizmit (sistemi imun) lufton kundėr njė pjese tė organizmit, tė cilėn e sheh si tė huaj. Te rasti i diabetit, sistemi imun i organizmit sulmon dhe shkatėrron qelizat beta tė pankreasit, tė cilat prodhojnė insulinėn. Pankreasi mė pas prodhon pak ose aspak insulinė. Njė person i cili ka llojin 1 tė diabetit duhet tė marrė ēdo ditė insulinė pėr tė jetuar.
Shkencėtarėt ende nuk e dinė e ēfarė e bėn sistemin imun ti sulmojė qelizat beta, por ata besojnė se faktorė autoimunė, gjenetikė dhe ambiental, ndoshta edhe viruse, mund tė jenė tė pėrfshirė.
Lloji 1 i diabetit llogarit deri rreth 10 pėr qind tė pacientėve me diabet. Ai prek mė sė shumti fėmijėt dhe tė rriturit e moshave tė reja, por mund tė paraqitet nė ēdo moshė.
Simptomat e llojit 1 tė diabetit zakonisht zhvillohet brenda njė periudhe tė shkurtėr, edhe pse shkatėrrimi i qelizave beta mund tė fillojė vite mė herėt. Simptomat mund tė pėrfshijnė rritje tė etjes dhe urinim, uri tė vazhdueshme, rėnie nė peshė, pamje tė mjegull dhe lodhje tė skajshme. Nėse nuk diagnostikohet dhe trajtohet me insulinė, njė person me llojin 1 tė diabeti mund tė pėrfundojė nė komė diabetike kėrcėnuese pėr jetėn, e njohur po ashtu edhe si ketoacidoza diabetike.
Lloji 2 i diabetit
Diabeti i tipi 2 ėshtė forma mė e shpeshtė e diabetit. Rreth 90 deri nė 95 pėr qind tė njerėzve me diabet janė tė prekur nga lloji 2. Kjo formė e diabetit mė sė shpeshti ėshtė e lidhur me moshėn, obezitetin, historinė familjare tė diabetit, histori tė mėhershme tė diabetit gestacional, mosaktivitet fizik dhe me grupacione tė caktuar. Rreth 80 pėr qind tė njerėzve me llojin 2 tė diabetit janė tė mbipeshė ose obezė (mbipeshė e tepruar).
Kur personi ėshtė i diagnostikuar, pankreasi zakonisht prodhon mjaft insulinė, por pėr arsye tė panjohura trupi nuk mund ta pėrdori insulinėn nė mėnyrė efektive, njė sėmundje qė quhet rezistencė nė insulinė. Pas disa vitesh, prodhimi i insulinės bie. Rezultati ėshtė i njėjtė me atė tė llojit 1 tė diabetit glukoza mblidhen nė gjak dhe trupi nuk mund ta shfrytėzojė atė nė mėnyrė efektive si burim energjie.
Simptomat e tipit 2 tė diabetit zhvillohen gradualisht. Shpėrthimi i tyre nuk ėshtė aq i menjėhershėm si lloji 1 i diabetit. Simptomat mund tė pėrfshijnė lodhje, urinim tė shpeshtė, etje dhe uri tė shtuar, rėnie nė peshė, pamje tė turbullt dhe shėrim tė ngadalshėm tė plagėve dhe pezmatimeve. Disa njerėz nuk kanė aspak simptoma
Diabeti gestacional
Disa femra zhvillojnė diabetin gestacional vonė nė shtatzėni. Edhe pse kjo formė e diabetit zakonisht largohet pas lindjes sė foshnjės, femrat tė cilat kanė diabetin gestacional kanė 40 deri nė 60 pėr qind tė shanseve tė zhvillojnė llojin 2 tė diabetit brenda 5 deri 10 vitesh. Ruajtja e peshės sė arsyeshme tė trupit dhe tė qenit fizikisht aktive mund tė ndihmojė parandalimin e zhvillimit tė tipit 2 tė diabetit.
Sipas tė dhėnave tė OBSH-sė deri nė pesė pėr qind tė femrave shtatzėna zhvillojnė diabet gestacional. Si te rasti i diabetit tip 2, diabeti gestacional paraqitet mė shpesh te disa grupe etnike dhe te femrat me histori familjare tė diabetit. Diabeti gestacional shkaktohet nga kromohet e shtatzėnisė ose nga mungesa e insulinės. Femrat me diabet gestacional mund tė mos pėrjetojnė asnjė simptomė.
Llojet tjera tė diabetit
Pėrveē llojeve tė pėrmendura, ekzistojnė edhe disa lloje tė tjera tė diabetit. Njė person mund tė shfaqė karakteristika tė mė shumė se njė lloji. Pėr shembull, te diabeti latent autoimun i tė rriturve (DLARr), po ashtu i quajtur diabeti 1.5 ose diabeti i dyfishtė, njerėzit shfaqin shenja tė tipit 1 dhe tipit 2 tė diabetit.
Llojet tjera tė diabetit janė ato tė shkaktuara nga:
- Defektet gjenetike tė beta qelizave (pjesa e pankreasit qė krijon insulinė)
- Defektet gjenetike nė veprimin e insulinės, qė rezultojnė nė paaftėsi tė organizmit pėr tė kontrolluar nivelet e glukozės, siē ėshtė parė te leprekaunizmi dhe sindroma Rabson-Mendenhall
- Sėmundjet e pankreasit ose gjendjet tė cilat dėmtojnė pankreasin, si pankreatitis dhe fibroza cistike
- Sasia e tepėrt e hormoneve tė caktuara qė vjen nga disa gjendje si kortizoli te sindroma e Cushin qė dėmton punėn e insulinės.
- Barnat qė reduktojnė veprimin e insulinės, si glukortikosteroidet, ose substancat tė cilat shkatėrrojnė infeksionet e beta-qelizave, si rubella kongjenitale dhe citomegalovirusi
- Ērregullimet e rralla imune, si sindroma e shtangies sė, njė sėmundje autoimune e sistemit nervor qendror
- Sindromat gjenetike tė lidhura me diabetin, si sindroma Down dhe sindroma Prader-Willi.
Kush preket nga diabeti?
Diabeti nuk ėshtė sėmundje ngjitėse. Njerėzit nuk mund ta marrin atė nga njėri-tjetri. Megjithatė, ka disa faktorė tė caktuar tė cilėt rrisin rrezikun e zhvillimit tė diabetit.
Diabeti i tipi 1: paraqitet njėjtė si te femrat po ashtu edhe meshkujt, por ėshtė mė i shpeshtė te njerėzit e racės sė bardhė. Tė dhėnat nga Organizata Botėrore e Shėndetėsisė tregojnė se disa vende evropiane, si Finlanda dhe Suedia, kanė shkallėn mė tė lartė tė diabetit 1. Arsyeja e kėsaj ėshtė e panjohur. Lloji 1 i diabetit prek mė sė shumti fėmijėt, por mund tė paraqitet nė ēdo moshė.
Diabeti i tipit 2 ėshtė mė i shpeshtė te tė moshuarit, veēanėrisht te njerėzit e mbipeshė. Ai paraqitet njėjtė si te femrat ashtu edhe te meshkujt.
DIAGNOSTIKIMI
Analiza e nivelit tė glukozės nė gjak nė gjendje esėll (pa ngrėnė) ėshtė analiza e preferuar pėr tė diagnostikuar diabetin te fėmijėt dhe tė rriturit (jo shtatzėnat). Analiza ėshtė mė e besueshme kur bėhet nė mėngjes. Megjithatė, diagnostikimi i diabetit mund tė bazohet nė cilindo prej rezultateve tė testeve tė mėposhtme, tė konfirmuara nga ri-testimi nė njė ditė tjetėr:
- Niveli i glukozės sė gjakut prej 126 mg/dL (7 mmol/litėr) ose mė i lartė tetė orė pa ngrėnė. Ky test quhet testi i glukozės nė gjak nė tė esėll.
- Niveli i glukozės nė gjak mbi 200 mg/dL (11 mmol/litėr) ose mė i madh dy orė pas pirjes sė ndonjė pije qė pėrmban 75 gramė glukozė tė tretur nė ujė. Ky test quhet testi oral i tolerancės nė glukozė (TORG)
- Testi i rastėsishėm (i bėrė nė ēdo kohė) i nivelit tė glukozės nė gjak prej 200 mg/dL (11 mmol/litėr) ose mė i madh, sė bashku me njė prani tė simptomave tė diabetit.
Diabeti gestacional diagnostikohet bazuar nė matjet e niveleve tė glukozės gjatė TORG. Nivelet e glukozės janė normalisht mė tė ulėta gjatė shtatzėnisė, andaj edhe nivelet e toleruara pėr diabet nė shtatzėni janė mė tė ulėta. Nivelet e glukozės nė gjak maten para se njė femėr tė pijė njė pije qė pėrmban glukozė. Pastaj nivelet kontrollohen 1, 2 dhe tre orė mė pas. Nėse femra ka dy nivele tė glukozės nė gjak qė prek ose tejkalon numrat e mposhtėm, ajo ka diabet gestacional:
- niveli i glukozės nė vlerėn 95 mg/dL (5.3 mmol/L) nė tė esėll,
- 180 mg/dL (10 mmol/L) njė orė pas ngrėnies,
- 155 mg/dL (8.7 mmol/L) dy orė pas ngrėnies, ose
- 140 mg/dL tre orė pas ngrėnies (7.8 mmol/L).
Komplikimet e diabetit
Diabeti lidhet me komplikime afatgjata tė cilat prekin po thuajse ēdo pjesė tė organizmit. Sėmundja shpesh ēon nė verbėri, sėmundje tė zemrės dhe enėve tė gjakut, goditje nė tru, pamjaftueshmėri tė veshkave, amputime, dhe dėmtime nervore. Diabeti jo i kontrolluar mund ta komplikojė shtatzėninė, dhe defekte tė lindjes janė mė tė shpeshta te foshnjat e lindura te fermat me diabet.
/mjeku.net/
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fra_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn mlt_Latn mlt_Latn mlt_Latn pap_Latn als_Latn taq_Latn