als_Latn lit_Latn mlt_Latn
gazeta shqiptare
----------------------------
DOSSIER
Zbardhet misteri i njė prej vrasjeve mė tė bujshme tė ndodhur nė Drashovicė tė Vlorės nė 1944-ėn nga ana e krerėve komunistė. Kushėriri i tij rrėfen mbi njeriun qė e qėlloi
"Enveri urdhėroi vrasjen e komunistit Fejzo Gjomema"
--------------------------------------------------------------------------------
Dashnor Kaloēi
Aty nga fillimi i vjeshtės i vitit 1943 me urdhėrin e Enver Hoxhės, Hysni Kapo i cili ishte njė nga drejtuesit kryesorė tė Qarkorit Komunist tė Vlorės i dha urdhėr verbal pėrgjegjėsit politik tė fshatrave Tragjas-Dukat-Rradhimė, Fejzo Gjomema, qė ai tė organizonte vrasjen e Qazim Ēakėrrit, komisarit tė Ēetės Plakė tė Vlorės i cili ishte bėrė mbėshtetja kryesore e Sadik Premtes dhe gjithė pasuesėve tė tij tė cilėt Enver Hoxha i quajti fraksionistė dhe i shpalli tradhėtar e armiq tė Partisė. Fe jzo Gjomema nuk e zbatoi urdhėrin e Hysni Kapos pėr vrasjen e Qazim Ēakėrrit edhe pse ai urdhėr iu dha me shkrim nga ana e tij sipas porosive qė kishte marrė nga Enver Hoxha. Pas kėsaj Fejzon e pėrjashtuan nga Partia dhe e dėrguan pėr edukim nė krahinėn e Mallakastrės me qėllim qė ta eleminonin fizikisht. Po atė gjė qė krerėt kryesorė tė Partisė Komuniste nuk e bėnė dot nė zonėn e Mallakastrės, e realizuan nė Luftėn e Drashovicė ku me urdhėrin e tyre njė nga partizanėt i quajtur M.J. qėlloi dhe e vrau pas shpine Fejzon".
Njeriu qė flet dhe dėshmon pėr herė tė parė pėr "Gazetėn", ėshtė 51-vjeēari Sazan Gjomemo, ish-oficer dhe gazetar i organeve tė shtypit ushtarak, i cili rrėfen gjithė historinė e njė prej vrasjeve mė tė bujshme nė periudhėn e Luftės nė zonėn e Vlorės, atė tė Fejzo Gjomemės, kushėririt tė tij i cili nė atė kohė mbante funksionin e pėrgjegjėsit politik tė zonės Tragjas-Dukat- Rradhimė dhe u atakua me krerėt kryesorė tė Partisė Komuniste: Enver Hoxha, Hysni Kapo e Liri Gega, pasi nuk zbatoi urdhėrin e tyre pėr vrasjen e Qazim Ēakėrrit, njėrit prej mbėshtetėsve kryesorė tė Grupit tė Sadik Premtes. Po cili ishte Fejzo Gjomema dhe cila ishte e kaluara e tij? Ku kishte studjuar ai, si u lidh me lėvizjen komuniste dhe cili ishte aktiviteti i tij e detyrat qė kreu nė Qarkorin e Vlorės? Pse u atakua ai me udhėheqjen e lartė tė PKSH-sė dhe pėrse ai nuk e zbatoi urdhėrin e tyre pėr vrasjen e Komisarit tė Ēetės Plakė tė Vlorės? Si u krye vrasja pas shpine e Fejzo Gjomemės, kush ishte njeriu qė qėllloi mbi tė dhe si u mbajt e fshehtė ajo ngjarje pėr mė shumė se 45-vjet me rradhė? Lidhur me kėto mistere na njeh kushėriri i tij, 51-vjeēari Sazan Gjomemo, i cili para se tė largohej nga Shqipėria, ka mbledhur shumė dėshmi tė ndryshme nga bashkėluftėtarė e Fejzos lidhur me vrasjen misterioze tė tij. Nė ato dėshmi, ata shokė tė tij qė kanė qenė dėshmitarė okularė tė atyre ngjarjeve, hedhin dritė mbi tė vėrtetėn dhe ndriēojnė atė vrasje makabre tė kryer nė 16-shtatorin e largėt tė vitit 1944 e cila dhe sot e kėsaj dite ende nuk ėshtė harruar dhe vazhdon tė diskutohet nga banorėt e fshatrave tė Lumit tė Vlorės.
Kush ishte Fejzo Gjomema
Fejzo Gjomema u lind nė fshatin Tragjas tė rrethit tė Vlorės nė vitin 1919, prej nga ėshtė dhe origjina e hershme e asaj familje tepėr tė njohur nė tė gjithė atė krahinė Qė nė moshė fare tė re Fejzos i vdiq babai Xhaferri, njė burrė tepėr fisnik qė merrej vetėm me punėt e bujqėsisė pėr tė mbajtur familjen e tij. Pas vdekjes sė tė jatit, nėna e Fejzos u kthye tek prindėrit e saj dhe pėr Fejzon e vogėl u shtua akoma dhe mė shumė pesha e dhimbjes duke mbetur pa asnjė nga prindėrit. Pas kėsaj Fejzon mori pėr ta rritur xhaxhi i tij Selam Gjomema, qė asokohe ishte oficer i Monarkisė sė Zogut, i cili sė bashku me gruan e tij Sadon u kujdesėn pėr njėlloj si pėr fėmijet e tyre. Bashkė me Selam Gjomemėn e gruan e tij Sadon, pėr Fejzon u kujdes dhe gjyshja e tij, (nėna e babait, Xhaferrit) e cila kur vdiq ia la amanet Selamit qė ai tė bėnte gjithėshka pėr Fejzon. Selam Gjomema i cili ndikoi nė formimin e Fejzos, ishte njė njeri shumė i kulturuar dhe ai kishte mbaruar gjimnazin nė Shėn Mitėr Korona tė Kalabrisė nė Itali dhe pasi kishte punuar disa kohė si mėsues nė fshatrat e Vlorės kishte shkuar pėrsėri nė Itali ku kishte mbaruar Akademinė e Lartė Ushtarake nė qyetin e Modenas. Mė pas ai u kthyė nė Shqipėri ku u caktua si oficer me gradėn e kapitenit nė degėn e Ndėrlidhjes nė Tiranė, ku bashkė me djalin e tij Ahmetin, ai mbante dhe Fejzon pėr tė cilin kujdesej akoma dhe mė shumė. Selam Gjomema gėzohej pėr Fejzon qė ishte njė tip shumė inteligjent gjė tė cilėn e kishte treguar qė kur hyri nė klasėn e parė tė shkollės fillore aty nė fshatin e tij tė lindjes Tragjas, ku shquhej si njė nga nxėnėsit mė tė shkėlqyer nga tė gjithė bashkėmoshatarėt e tij.
Student nė shkollėn e Fultzit
Lidhur me periudhėn e studimit tė Fejzos nė Tiranė, djali i xhaxhait tė tij Sazan Gjomema dėshmon: "Pas mbarimit tė shkollės fillore dhe tetėvjeēares nė qytetin e Vlorės, me ndihmėn e xhaxhait tonė Selamit, Fejzua pėrfitoi njė bursė shtetėrore pėr tė ndjekur mėsimet nė shkollėn Teknike amerikane tė Fultzit nė Tiranė. Edhe gjatė periudhės sė studimeve nė atė shkollė ku Fejzo studjoi nė degėn e pėrpunim Drurit, ai ra nė sy nga tė gjithė studentėt e tjerė pėr inteligjencėn e tij dhe korrektesėn e lartė si nė ambientet e shkollės ashtu dhe me tė gjithė shoqėrinė e tij. Gjatė asaj kohe nė rrethin shoqėror tė Fejzos, pėrveē shokėve tė ngushtė qė ai kishte qė nga Vlora si Sadik Premtja, Perlat Rexhepi, Selim Alimerko, Gjon Banushi, Dilaver Poēi etj, bėnin pjesė dhe Sadik Staveleci, Qemal Stafa, Isuf Keēi, Anastas Lula me tė cilėt ai shoqėrohej vazhdimisht dhe kishte njė miqėsi tė ngushtė. Shkollėn Teknike amerikane tė Fultzit nė Tiranė, Fejzo e mbaroi nė vitin shkollor 1936-37 me nota shumė tė mira dhe pas mbarimit tė saj ai u kthye nė qytetin e Vlorės ku hapi njė punishte private pėr pėrpunimin e Drurit. Pasi punoi disa kohė nė atė punishte tė vogėl ku ai mezi siguronte jetesėn e tij, e mbylli atė dhe u nis pėr nė Tiranė ku pėrsėri hapi njė punishte druri si ajo qė kishte pasur nė Vlorė. Arsyeja kryesore e largimit tė Fejzos nga Vlora ishte angazhimi i tij nė Grupin Komunist tė tė Rinjėve tė kryesuar prej miqve tė tij mė tė ngushtė si Sadik Staveleci, Sadik Premtja, Anastas Lula dhe Isuf Keēi, ku ai bėnte pjesė qė nga koha qė vazhdonte studimet nė shkollėn e Fultzit", kujton Sazan Gjomema lidhur me kushuririn e tij Fejzo Gjomemėn i cili u angazhua me lėvizjen komuniste qė me krijimet e saj nė Tiranė nė vitet 1936-37 nga studentėt e shkollės teknike qė njihet ndryshe dhe si shkolla e Harry Fultzit.
Pėrgjegjės politik nė fshatrat e Vlorės
Nė fundin e nėntorit tė vitit 1941 pak kohė pasi ishte formuar Partia Komuniste Shqiptare, Fejzo Gjomema u dėrgua nė Vlorė pėr tė organziuar demostratėn e madhe qė do tė bėhej me rastin e pėrvjetorit tė Shpalljes sė Pavarisė. Lidhur me kėtė, kushėriri i tij Sazan Gjomema dėshmon: "Sipas shumė dėshmive qė unė kam arritur tė mbledh nga bashkėluftėtarėt e Fejzos tė cilėt jo vetėm qė e kanė njohur atė nga afėr por e kanė pasur dhe shok tė ngushtė, largimi i Fejzos nga Tirana pėr nė Vlorė ka qenė i qėllimshėm. Kėshtu Hamit Keēi mė ka treguar se nė atė kohė kur shumė nga komunistėt kryesorė tė Tiranės prisnin qė Fejzo Gjomema i cili ishte mė i pėrgatituri nga ana teorike, tė zgjidhej nė forumet e larta drejtuese tė PKSH-sė qė sapo ishte formuar, ai u transferua pėr nė Vlorė. Largimi i Fejzos nga Tirana u bė pėr arsye se ai ishte njė nga miqtė mė tė ngushtė tė Anastas Lulės dhe Sadik Premtes, tė cilėt Enver Hoxha i shihte si kundėrshtarė potencialė nė ambicjet e tij karrieriste pėr tė zėnė kreun e Partisė i cili nė atė kohė pėr disa muaj u la vakant. Fejzo Gjomema nuk e kundėrshtoi urdhėrin e Partisė pėr tė shkuar nė Vlorė, por pėrkundrazi ai shkoi atje dhe organizoi demostratėn e madhe tė 28 nėntorit tė vitit 1941 ku ai jo vetėm u pėrplas hapur me Kryeministrin Mustafa Kruja, por duke hipur mbi supet e dy shokėve tė tij Shyqėri Alimerko dhe Skėnder Muēo, grisi flamurin italian dhe ngriti flamurin shqiptar me shkabėn e zezė dy krenare. Nė atė demostratė Fejzo Gjomema doli hapur dhe ra nė sy si njė nga udhėheqėsit kryesorė tė Qarkorit Komunist tė Vlorės dhe pėr kėtė arsye autoritetet italiane nxorrėn urdhėr-arrestin dhe e burgosėn atė. Pasi u mbajt disa kohė nė Vlorė, italianėt e sollėn Fejzon nė burgun e Tiranės ku asokohe ndodheshin shumė nga eksponentėt kryesorė tė lėvizjes komuniste. Nė atė kohė Qarkori Komunist i Tiranės urdhėroi njėsitin gueril qė tė organizonte aksionin pėr lirimin me ēdo kusht tė Fejzos. Pasi u njoftua Fejzo pėr atė gjė, ai simuloi duke u bėrė i sėmurė dhe teksa po e dėrgonin pėr ta kuruar nė spitalin e burgut, ai mundi tė arratisej me ndihmėn e shokėve tė njėsitit tė cilėt realizuan aksionin e arratisjes sė tij. Pas kėsaj Fejzo u detyrua tė shkonte pėrsėri nė Vlorė, ku nė fillimin e majit tė vitit 1943, Qarkori Komunist e ngarkoi me detyrėn e pėrgjegjėsit politik pėr fshatrat Tragjas-Dukat Rradhimė", kujton Sazan Gjomema lidhur me aktivitetin politik tė Fejzos nė vitet e para tė Luftės.
Nuk zbaton urdhėrin e Hysni Kapos
Aty nga fundi i pranverės sė vitit 1943 kur njė pjesė e Qarkorit Komunsit tė Vlorės me nė krye Sadik Premten, doli hapur kundėr politikės sė tėrrorit dhe dhunės qė po ndiqte Partia Komuniste Shqiptare e drejtuar nga Enver Hoxha e dy emisarėt jugosllavė Miladin Popoviē dhe Dushan Mugosha, filloi dhe ēarja e madhe ndėrmjet Fejzo Gjomemės dhe krerėve tė lartė komunistė. Lidhur me kėtė, Sazan Gjomemo dėshmon: "Nė majin e vitit 1943 Enver Hoxha shkoi vetė nė Vlorė pėr tė asgjesuar Fraksionin e Sadik Premtes. Ditėn qė shkoi Enveri aty i shoqėruar nga Hysni Kapo dhe Bedri Spahiu, sipas porosive qė kishte marrė nga "Besniku", Fejzo u caktoi detyra tė veēanta Kastriot Muēos, Shyqėri Alimerkos dhe Hydai Bejos. Enver Hoxha u takua me Fejzon dhe gjatė gjithė kohės qė ata ecėn bashkė bisedonin me njėri-tjetrin nė frengjisht. Sipas dėshmive qė mė ka dhėnė Gjovarf Banci, i cili i ka shoqėruar vetė atė nė atė kohė, gjatė gjithė bisedės qė bėnė Enveri me Fejzon, pėrmėndin vazhdimisht emrat e Sadik Premtes, Pali Terovės, Qazim Ēakėrrit e tė tjerėve qė ishin pėrfshirė nė atė kohė nė ngjarjet e Tragjasit. Pas asaj bisede qė bėri me Enverin, Fejzo e kuptoi se situata e marrdhėniet nė mes Grupit Fraksionist tė Sadik Premtes dhe krerėve tė lartė tė PKSH-sė tė kryesur prej Enver Hoxhės, ishin acaruar jashtė mase sa qė nė mes tyre nuk kishte mė asnjė pikė mirkuptimi. Nisur nga kjo, Fejzo i cili qėndronte jashtė tė dy klaneve, u pėrpoq me tė gjitha mundėsitė e tij qė t'i sheshonte ato kontraditat qė kishin ata nė mes tyre, gjė tė cilėn jo vetėm nuk e arriti dot, por dhe fitoi urrejtjen e tė dy palėve qė tė drejtėn e shihnin tek vetja. Nė ato ditė nė tė gjithė zonėn u hap fjala se Fejzos i ishte dhėnė urdhėr nga Hysni Kapo qė ai tė vriste Qazim Ēakėrrin. Kėtė urdhėr Hysniut ia kishte dhėnė Enver Hoxha dhe dy emisarėt jugosllavė qė qėndronin pranė tij. Por Fejzo nuk e zbatoi urdhėrin edhe pse Hysni Kapo ia dha atė me shkrim. Po sipas dėshmisė sė Gjovarf Bancit, Fejzua i ka thėnė atij arsyet se pse nuk donte ta vriste Qazim Ēakėrrin, ku midis tė tjerash i ka thėnė: "Unė jam pėrgjegjės politik i krahinės dhe nuk kam pėr detyrė qė tė vras njerėz tė cilėt nuk i kanė ngritur armėt kundėr Luftės Nacional-Ēlirimtare dhe forcave partizane". Po kėshtu Fejzo nuk i lejoi dy shokėt e tij Thanas Gaba dhe Hydai Bejo tė cilėt i sugjeruan atij qė ta zbatonin urdhėrin e Partisė pėr vrasjen e Ēakėrrit. Pasi nuk e zbatoi atė urdhėr pėr vrasjen e komisarit tė Ēetės Plakė, Fejzon e transferuan si partizan tė thjeshtė nė zonėn e Mallakastrės gjoja pėr riedukim, ndėrsa qėllimi i vėrtetė i transferimit tė tij ishte qė ta eleminonin fizikisht. Pėrpara se ta dėrgonin nė zonėn e Mallakastrės, nė popull ishte hapur fjala se Fejzon e kishin pėrjashtuar nga Partia dhe tė gjitha ato bėheshin pėr ta denigruar figurėn e tij. Ndėrsa ai vetė nuk dinte asnjė gjė sepse nuk ishte thirrur dhe nuk ia kishin komunikuar asnjėherė pėrjashtimin nga Partia qė ishte fakt i kryer", dėshmon Sazan Gjomema lidhur me ēarjen e madhe ndėrmjet Fejzo Gjomemos dhe krerėve tė lartė tė PKSH-sė pasi ai nuk pranoi tė zbatonte urdhėrin e tyre pėr vrasjen e Qazim Ēakėrrit.
Vrasja misterioze e Fejzos
Edhe nė krahinėn e Mallakastrės ku e dėrguan Fejzon gjoja pėr riedukim, ai bėri njė punė tė madhe sidomos me ngritjen e ēetės partizanė nė zonėn e Fratarit e cila konsiderohej si njė nga bastionet mė tė fuqishme tė Ballit Kombėtar. Mė pas Fejzon e kthyen pėrsėri nė krahinėn e tragjasit nė Vlorė ku ai kishte mbajtur detyrėn e pėrgjegjėsit politik. Lidhur me kėtė, Sazan Gjomemo dėshmon: "Qėllimi kryesor i dėrgimit tė Fejzos nė atė zonė ishte qė ta eleminonin fizikisht. Kjo gjė u pa pas njė atentati qė i bėnė atij teksa ishte duke fjetur nė njė arė me misra, ku njė breshėri automatiku me shtatė plumba ia bėri shoshė xhaketėn e tij, por fatmirsisht pa e prekur asnjė nė trup. Nė atė kohė u hapėn fjalė se ai u qėllua nga njerėzit e Grupit Fraksionist tė Sadik Premtes, por e gjitha ajo ishte njė mjegull qė e hodhėn atentatorėt e vėrtetė tė tij pėr ta mbuluar atė tentativė vrasjeve qė iu dėshtoi. Fraksionistėt e Grupit tė Sadik Premtes nuk kishin asnjė arsye qė ta vrisnin Fejzon, sepse ai nuk kishte asnjė hesap pėr tė larė me ta. Por atė qė krerėt e lartė komunistė nuk e bėnė dot nė atė kohė, e realizuan nė 16 shtatorin e vitit 1943, kur Fejzon e vranė pas shpine ndėrsa kishte mbaruar beteja me gjermanėt nė Drashovicė. Nė atė betejė Fejzo Gjomema luftoi me heroizėm tė rrallė, sidomos pasi mėsoi pėr plagosjen e Hysni Kapos, udhėheqėsit kryesor tė asaj beteje. Dėshmitarėt tė cilėt janė gjallė edhe sot, me kanė treguar se Fejzon, plumbat e kishin marrė nga pas shpine dhe ai ishte qėlluar nga shokėt e tij teksa beteja kishte mbaruar dhe nuk dėgjoheshin mė krisma. Pėr tė mbuluar gjurmėt e asaj vrasje u tha sikur ai u qėllua nga njė gjerman qė kishte hipur tek minarja e xhamisė, por atė gjė pak njerėz e besuan. Tė gjithė dėshmitė qė kam mbledhur nga bashkėluftėtarėt e Fejzos qė kanė qenė nė atė betejė, rezultojnė se njeriu qė zbatoi urdhėrin e krerėve tė lartė tė PKSH-sė dhe qėlloi mbi Fejzon, ishte partizani M. J. i cili pas lufte mbajti disa funksione tė larta ushtarake nė disa rrethe tė vėndit. Qė vrasja e Fejzo Gjomemės ishte e urdhėruar nga lart, vėrtetohet edhe nga qėndrimi qė u mbajt karshi tij pas Luftės, ku emri i tij nuk u lejua t'i vihej njė shkolle fshati dhe u hoq nga njė rrugė kryesore nė Vlorė tė cilėn deshėn ta pagėzonin disa shokė tė vėrtetė tė tij. Po kėshtu edhe Enver Hoxha, njeriu qė urdhėroi vrasjen e Fejzos, nuk e pėrmėndi nė kujtimet e tij asnjėherė dhe sa pėr tė humbur gjurmėt e vrasjes ai u la njė dėshmor i thjeshtė, ndėrsa shokėt e tij tė vėrtetė tė Luftės disa herė e propozuan qė ai tė bėhej Hero i Popullit". Kėshtu e mbyll rrėfimin e tij Sazani, pėr vrasjen makabre tė kushėririt tė tij, Fejzo Gjomemo, njė nga personalitetet e lėvizjes antifashiste nė zonėn e Vlorės gjatė periudhės sė Luftės qė u eleminua me urdhėrin e Enver Hoxhės.
------------
als_Latn unk nld_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk