als_Latn lit_Latn mlt_Latn
1. NOCIONI I SĖ DREJTĖS CIVILE
E drejta civile zakonisht definohet si degė pozitive e sė drejtės qė pėrfshinė tėrėsinė e dispozitave juridike qė rregullojnė marrėdhėniet shoqėrore me karakter pasuror. Lidhur me tė drejtėn civile profesor Finzhgar shkruan se lėndė e sė drejtės civile janė marrėdhėniet pasurore qė lindin nė lėmin e qarkullimit tė mallrave dhe nėn ndikimin e ligjit tė vlerės, pastaj disa veti juridike personale tė subjekteve juridike qė marrin pjesė nė marrėdhėniet pasurore tė caktuara, si dhe tė drejtat e personalitetit (tė drejtat presonale jo pasurore) qė mbrohen me metodėn dhe mjetet e sė drejtės civile.
E drejta civile nė kuptimin objektiv ėshtė degė e sė drejtės private e cila si tėrėsi e rregullave juridike i rregullon ato marrėdhėnie pasurore nė tė cilat njerėzit pėr objekt tė marrėdhėnies civile-juridike kanė sendet, prestimet ose pasurinė.
1a. E dretja civile si disiplinė shkencore studimi shkencor I tė drejtės civile ėshtė mė I vjetri midis disiplinave shkencore-juridike. Edhe nė Romė shkenca juridike ėshtė identifikuar njė kohė tė gjatė me shkencėn civile juridike. Nė mesjetė nė tė vėrtetė nė kuadrin e sė drejtės sė kanoneve (kishtare), u paraqitėn edhe pikpamje tė reja mbi tė drejtėn penale. Megjithkėtė, theksi kryesor u vi mbi studimin shkencor tė sė drejtės civile. Vetėm mė vonė u ndanė dhe u bėnė tė pavarura disiplinat shkencore nė degėt tjera tė sė drejtės. E nė kėtė kuadėr hyn edhe e drejta civile si disiplinė shkencore e cila pėrfshinė studimet qė I referohen marrdhėnieve shoqėrore me karakter pasurore.
2. EMĖRTIMI I SĖ DREJTĖS CIVILE
Emėrtimi i sė drejtė civile nė njė mėnyrė rrjedh prej fjalės latine ius civiles qė rregullonte marrėdhėniet midis qytetarėve romakė.
Emėrtimi e drejta pasurore e ka burimin nga marrėdhėniet shoqėrore me karakter pasuror, Andaj pėrkrahėsit e kėtij emėrtimi theksojnė se, kjo degė e sė drejtės duhet tė quhet e drejtė pasurore, si emėrtim mė I drejtė me subjektin e marrėdhėnies juridiko-civile.
Emėrtimi e drejta private, ėshtė mjaft I pėrhapur dhe ėshtė I lidhur drejtpėrdrejtė me ndarjen e tė drejtės nė ius privatum dhe ius publicum qė ishte karakterisitkė e sė drejtės romake. Me tė drejtė thuhet se juristėt qė merren me tė drejtėn civile quhen civilistė andaj edhe emėrtimi I e drejtė civile ėshtė I drejtė.
3.OBJEKTI, METODA DHE SISTEMI I SĖ DREJTĖS CIVILE
3a. Objekti I sė drejtės civile
E drejta civile studion marrėdhėniet juridiko-civile. Pra ėshtė tėrėsi normash juridike civile me tė cilat rregullohen marrėdhėniet shoqėrore me karakter pasuror. Nė teori thueht se, objekti I sė drejtės civile janė raportet shoqėrore me karakter pasuror, si dhe raportet tjera shoqėrore qė fillimisht nuk kanė karakter pasurorm, por nė instancė tė fundit edhe atom und tė shprehen nė vlerė pasurore.
E drejta civile ėshtė degė e sė drejtės dhe si e tillė ajo rregullon marrėdhėniet shoqėrore me karakter pasuror si dhe disa marrėdhėnie shoqėrore qė fillimisht janė jo pasurore por nė instancė tė fundit shprehen is pasurore.
E drejta civile edhe pse shpesh identifikohet me tė drejtėn private, ajo nuk ėshtė e njejtė. E drejta private ėshtė degė e sė drejtės e cila rregullon edhe objektin e sė drejtės civile por edhe objektin e disa degėve tjera tė pavarura tė sė drejtės.
E drejta civile ėshtė nė lidhmėri tė drejtė me ndarjen e pėrgjithėshme tė sė drejtės private dhe publike, pra ius publicum dhe ius privatum.
3b. Metodat e sė drejtės civile
Nė teorinė juridike si metoda tė sė drejtės civile zakonisht numėrohen katėr metoda (parime), tė cilat janė tė pėrbashkėta pėr tėrė objektin e tė drejtės civile. Kėto parime tė sė drejtės civile janė: Barabarėsia e palėve dhe barabarėsia e vullneteve tė tyre nė raportin juridiko-civil; iniciativa e lirė e palėve nė lidhjen e punėve juridiko-civile; sanksioni pasror, dhe qarkullueshmėria e tė drejtave subjective civile.
4. Parimi I barabarėsisė sė palėve dhe barabarėsisė sė vullneteve tė tyre ėshtė parimi I parė qė na bėnė me dije se, palėt nė raportin juridiko-civil janė tė barabarta dhe vullneti I tyre ėshtė I barabartė. Ky parim nėnkupton se, nė tė drejtėn civile midis palėve gjithmonė ekziston koordinimi I vullneteve tė tyre, qka nuk ėshtė karakteristike pėr tė drejtėn administrative, ku kemi subordinimin e vullneteve tė palėve.
5. Iniciativa e lirė e palėve qė disa e quajnė parimi I dispozivitetit nėnkupton se, krijimi I marrėdhėnies juridiko-civile lind nė bazė tė iniciativės sė lirė tė palėve, respektivisht me vullnetin e lirė tė palėve. Autonomia e lirė e vullnetit qė manifestohet pėrmes iniciativės sė lirė tė palėve, nėnkupton, se palėt me vullnetin e vetė krijojnė, ndryshojnė dhe I shuajnė tė drejtat e veta subjective.
6. Sanksioni pasuror ėshtė parimi I tretė I tė drejtės civile nėnkuton se nė rastet kur nuk pėrmbushet raporti juridiko-civil nė pajtim me vullnetet e palėve kontraktuese, atėher si masė paraqitet sanksioni pasuror, qė dmth, goditet masa pasurore e debitorit, e jo siq ėshtė nė rastet tjera, personaliteti. Nė tė drejtėn penale, si dėnim ishte privimi nga liria, nė tė drejtėn familjare do tė ishte shkurorėzimi, ndėrsa nė tė drejtėn civile do tė ishte pėrbushja e obligimit tė marrė nga masa pasurore e debitorit pėrmes rrugės gjyqėsore.
7. Qarkullueshmėria (barjta) e tė drejtave subjective civile nėnkuton parimin se tė drejtat civile mund tė barten nga njė subject I sė drejtės nė subjektin tjetėr. Pra tė drejtat civile-subjektive janė tė drejta qė janė tė qarkullueshme. Titullari I sė drejtės mund tė bart vetėm ato tė drejta subjective civile tė cilat I ka edhe vetė. Kjo ėhstė e njohur qė nga e drejta romake, kur thuhetj: nemo ad alium plus iuris transferre poest quam ipse possidat, qė dmth askush nė tjetrin nuk mund tė bartė mė shumė tė drejta nga ato tė drejta tė cilat vetė I disponon, nė qarkullimin ekonomik dhe juridik nga njė titular nė tjetėr.
8. Sistemi I tė drejtės civile
Lidhur me sistemin e sė drejtės civile ekzistojnė dy mėnyra tradicionale: sistemi institucional dhe sistemi pandect
Sipas sistemit institucional I cili prejardhjen e ka nga juristi I njohur romak Gaji, e drejta civile ngahet nė tri pjesė:
1. Persona (personae)
2. Sende (res) dhe
3. Padi (actiones)
Pėr dallim nga sistemi Institucional, ekziston edhe sistemi pandect, I cili ėshtė pėrvetėsuar nė tė drejtėn gjermane, por natyrisht edhe ky system prejardhjen e ka nga e drejta romake, sepse lidhet drejtpėrdrejt me emrin e Justinianit. SIpas kėti sistemi e drejta civile ndahet nė katėr pjesė:
1. Pjesa (e drejta) sendore
2. Pjesa (e drejta) e obligacioneve
3. Pjesa (e drejta) familjare dhe
4. Pjesa (e drejta) e trashėgimit.
Sistemi i sė drejtės civile nėnkupton tėrėsinė e dispozitave dhe rregullave juridike qė janė tė pėrbashkėtėa pėr tė gjitha degėt e sė drejtės civile. Ndryshe kėtė pjesė e quajmė pjesa e pėrgjithėshme e sė drejtės civile, ose hyrje nė tė drejtėn civile.
9. Insitucionet themelore tė sė drejtės civile
Nė tė drejtėn civile ekzistojnė shumė institute juridike. Me institute juridik kuptojmė tėrėsinė e normave juridike qė rregullojnė njė lėmi tė caktuar. Institucionet themelore nė tė drejtėn civile konsiderohen: pronėsia, qė ėshtė karakteristikė pėr tė drejtėn sendore, kontrata, qė ėshtė karakteristike pėr tė drejtėn e detyrimeve, testamenti (pėr tė drjtėn trashėgimore).
10. E DREJTA DHE EKONOMIA
E drejta dhe ekonomia kanė ndikime reciproke. Qdo marrėdhėnie shoqėrore bėhet raport juridik kur ajo marrėdhėnie rregullohet nė mėnyrė juridike dhe sanksionohet juridikisht. Pronėsia si institute juridik titullarit sendit qė ėshtė object I pronėsisė I ofron edhe vlera ekonomike. Pronėsia si e drejtė absolute dhe nocion juridiko-abstrakt paraqitet pėr qėllime ekonomike. Kur kėto qėllime ekonomike normohen me norma tė caktuara, atėher pronėsia ėshtė pushtet frakti dhe juridik mbi sendin e caktuar, e ky pushtet titullarit I sjall vlera pasurore nė mėnyrė tė drejpėrdrejtė apo tėrthorazi.
11. E drejta civile dhe kodifikimet mė tė rėndėsishme nė botė#
E drejta civile si degė e veqantė e sė drejtės qė rregullonte njė lėmi juridike shumė tė gjerė, shprehte nevojėn pėr njė kodifikim tė sja. SHtetet me njė system juridik tė zhvilluar kaluan nga rregullimi parcial I sė drejtės civile mė ligje tė veqanta, nė rregullim tė tėrėsishėm pėrmės kodeve civile.
Kodet mė tė rėndėsishėme nė botė numėrohen: Kodi Civil Francez I vitit 1804, Kodi I Pėrgjithshėm I Austrisė I vitit 1811, Kodi Gjerman I vitit 1900, Kodi civil Zviceran I vitit1970, Kodi civil Sovjetik I vitit 1922 etj.
12. Kodi civil (Code Civile) ėshtė kodi mė I rėndėsishėm I tė drejtės civil. Ėshtė nxjerrė nė Francė. Ėshtė aprovuar nė vitin 1804 dhe bėri rregullimin e marrėdhėnieve juridiko_civile nė njė nivel shumė tė lartė juridik. Kodi Civil mbėshtetjen e vet e ka nė tė drejtėn romake dhe nė tė drejtėn zakonore franceze. Kodi njihet me emrin Kodi I Napoleonit, pėr shkak tė rolit qė ai pati nė nxjerrjen e tij.
13. Kodi Civil Austriak I vitit 1811 ėshtė kodi mė I rėndėsishėm qė u nxorr nė fillim tė shek XIX. Mbėshtetet nė parimet e sė drejtės romake dhe ėshtė shkruar mė nje gjuhė tė kuptueshme. Kodi Civil Austriak ėshtė zbatuar edhe nė territoret e ish Jugosllavisė dhe lirisht mund tė thuhet se dispozitat e tij si rregulla tė sė drejtės civile mund tė zbatohen edhe sot.
14. Kodi civil Gjerman- Si kod mė bashkohor I cili u nxorr nė vitin 1900, pėrmban edhe shumė institucione juridike, tė cilat nuk I njihete KOdi Civil Francez. Kodi Civil GJerman ka pėsuar ndryshime dhe plotėsime tė shumėta. Pati ndikimin e vet nė nxjerrjen e kodeve dhe legjislacioneve civile tė shumė shteteve tjera.
15. Kodi civil Zvicerran Edhe Zvicrra bėri kodifikimin e sė drejtės civile. Ky kod ėshtė aprovuar nė vitin 1907. Nė Zvicėrr, pjesa e tė drejtės civile detyrimet janė rregulluar me kod tė veqante qė nuk ėshtė karakterisitke pėr shtetet e tjera. Kodi Zvicerran pari ndikim nė nxjerrjen e kodeve tė shteteve tjera dhe lirisht mund tė thuhet se Kodi Civil Turk I vitit 1926 ėshtė njė kopje e Kodit Civil Zvicerran.
16. Kodi Civil I SHqipėrisė U nxorr nė vitin 1929 kohė qė I pėrket Mbretėrisė sė Ahmet Zogut, dhe ėshtė I inspiruar nga kodi Civil Francezm, Italian dhe ai zvicerran. Ky kod mundėsoi tė rregullohen marrėdhėniet juridike-civile nė mėnyrė mė tė hollėsishėme. Mirėpo ndryshimet nė sistemin juridik tė shqipėrisė krijuan njė legjislacion tjetėr tė pavarur tė Shqipėrisė pas vitit 1945 pėr tė dalur nė nje system juridol tė pas vitetce 1990 dhe tė nxirret njė kod I ri civil qė konsiderohet modern. Kodi I ri Civil I Republikės sė Shqipėrisė ėshtė miratuar nė vitin 1994 dhe hyri nė fuqi me datėn 29.07.1994.
17. E Drejta civile dhe e Drejta familjare
Deri sa nė tė kaluarėn e drejta familjare ishte pjesė e sė drejtės civile tani kėto janė tė ndara ndėrmjet tyre. E drejta civile ka si objekt raportet e mallrave. E drejta familjare ka objekt studimi njė lėmi krejt tjetėr tė marrėdhėnieve shoqėrore, kėto marrėdhėnie janė jeta bashkėshortore dhe familja, tė cilat ekzistojnė nė qdo shoqėri njerėzore.
Ndėrsa e drejta civile ekziston nė shoqėrinė nė tė cilėn ekziston njė sistem i caktuar ekonomik, gjegjesishte nė sistemin ku ekzistojnė raportet e mallrave, ndėrsa e drejta familjare ekziston nė qdo shoqėri, qka do te thotė se e drjeta familjare i paraprinė tė drejtės civile p.sh E drejta civile nė kohen e feudalizmit ėshtė e njė vėllimi tė ngushtuar p.sh nė Bizant, ndėrsa e drejta familjare nė feudalizėm ėhstė degė shumė e rėnėsishėme. Pėrveq objektit qė i dallon kėto dy lėmi tė sė drejtės kėto kanė dallime tė tjera p.sh Nė tė drejtėn familjare nuk ekziston sanksioni ekonomik (pasuror) por atje ėshtė sanksinoi tipik shkėputja e dhunėshme e lidhjes juridike (martesės) shkurorzimi, pėrvetėsimi, tė marrurit e pushtetit atėror.
18. E drejta civile dhe e drejta administrative
Kėto janė dy degė tė vjetra tė drejtėsisė dhe gjithashtu krejtėsisht tė kundėrta pėr nga objekti dhe metoda e rregullimit. Kėto dy lėndė paraqesin dy lloje themelore tė rregullimit juridik tė marrėdhėnieve shoqėrore. Pėrmendim se tė drejtėn civile e karakterizon metoda e barazisė sė palėve, koordinimi I vullnetit tė tyre bashkė me sanksionin pasuror. Pėr tė drejtėn administrative ėshtė karakteristikė metoda e nėnshtrimit tė palėve-subordinacionit tė tyrė bashkė me sanksionin personal pa marrė parasysh intenzitetin e kėti sanksioni. E pėrbashkėt tė kėto dy lėndė mund tė konsiderohet ajo se edhe njėra edhe tjetra rregullojnė njė lėmė tė njejtė tė jetės shoqėrore, marrėdhėniet ekonomike, mė konkretisht e drejta administarive rregullon njė lloj tė marrėdhėnieve pasurore.
19. E drejta civile dhe e drejta e punės
Dikur marrėdhėniet e punės i rregullonet e drejta civile. Sot e drejta e punės ėshtė degė e pavarur e sė drejtės e cila ėshtė formuluar nė fillim tė shek XIX si rezultat i intervenimit mė tė madh tė shtetit nė rregullimin e marrėdhėnieve tė punės. Marrėdhėniet e punės dikur rregulloheshin nga e drejta civile sepse kjo i konvenonte klasės sunduese-kapitaliste, nga shkaku se i mundesonte tė shfrytėzonte mė lehtė klasėn punonjėse sepse nuk ekzistonte kurrfarė marrveshje nė bazė tė barazisė sė palėve, sepse mjetet e prodhimit gjindeshin nė duart e njė personi dhe kjo mundėsonte eksploatimin e punėtorit.
Kshtu qė, te ne marrėdhėniet e punės i rregullon e drejta e punės si degė e veqante e drejtėsisė.
20. E drejta civile dhe e drejta tregtare
E drejta tregtare paraqet njė tėrsi tė pavarur qė ka dalur-buruar nga e drejta civile. E drejta ekonomike nė tė kaluarėn ėshtė quajtur e drejtė tregėtare.
Nė kushtet e sodit e drejta tregtare ėshtė lėndė qė rregullon marrėdhėniet pasurore nė mes personave juridik-shoqėror. E drejta ekonomike nė ate pjesė me tė cilėn rregullohen marrėdhėniet kontraktuese, edhe pėrgjegjėsia materiale nė esence ėshtė e drejtė detyrimore. Pėr kėtė konsiderohet se e drejta ekonomike kishte pėr tė qenė pjesė e tė drejtės civile.
21. E drejta civile dhe e drejta ndėrkombėtare private
E drejta ndėrkombėtare private ėshtė degė e pavarur e drejtėsisė e cila merret me zgjidhjen e kontesteve tė lėmisė pasurore-juridike ku kėto marrėdhėnie pėrmbajnė elementin e huaj. E drejta ndėrkombėtare private nuk jep dispozitat e veta tė veqanta materialo-juridike pėr rregullimin e marrėdhėnieve, por vendos (pėrcakton se cilat prej normave ekzistuese tė sė drejtės civile, tė njėrit apo shtetit tjetėr do tė zbatohen nė rastin konkret, gjegjėsisht nė marrėdhėnien e dhėnė.
22. E drejta civile dhe e drejta e procedurės civile
Lidhjet dhe kufijtė e sė drejtės civile me degėt tjera tė drejtėsisė E drejta civile ka lidhje edhe me disa degė tė drejtėsisė, por pėr arsye tė zhvillimit shoqėror, sidomos gjatė shekullit XX disa degė tė sė drejtės publike depėrtuan nė atė civile, duke ndryhsuar mjaft shumė disa institucione tė saj, nga ana tjetėr paraqitėn degė tė reja tė drejtėsisė.
22a. E drejta tregtare nė drejtėsinė borgjeze ekziston e drejta tregtare si degė e veqantė e sė drejtės civile. Ajo trajton marrėdhėniet civile juridike nė tregėti, pozitėn juridike tė tregtarėve, pastaj falimentimin dhe marrėdhėniet nga kambiali e ēeku. Tek ne dhe nė disa drejtėsi tė tjera, e drejta civile dhe tregtae janė dy degė tė ndara tė drejtėsisė.
23. E drejta private ndėrkombėtare Mund tė ndodh qė njė raport civil-juridik tė ketė ndonjė elementė tė huaj, kėshtu qė tė mos e rregulloj vetėm e drejta e njė shteti por e drejta e dy apo mė shumė shteteve p.sh nėse primusi blen ndonje send prej sekundusit, nė ish Jugosllavi me kusht qė tė bėhet, edhe pagimi, edhe dorėzimi i sendeve.
24. Burimet e sė drejtės civile
Burimet e sė drejtės civile ndahen nė:
1. Burime materiale
2. Burime formale
Burim material ėshtė fuqia shoqėrore qė pėrcakton normat, gjegjėsisht vullneti I klasės sunduese nė secilin shtet. Para luftės e drejta civile si dhe drejtėsisa pėrgjithėsisht u shėrbente klasės borgjeze. Drejtėsia jonė e sotėshme e edhe e drejta civile ėshtė shprehje e vullnetit tė tė gjithė punuesve tė ventit.
Burimet Formale ato forma nė tė cilat paraqiten normat I quajmė burime formale tė sė drejtės. Burimet formale tė sė drejtės janė: ligji, zakoni, praktika gjyqėsore dhe shkenca juridike.
25. Ligji - Qėndrimi I Ligjit ndaj burimeve tjera tė sė drejtės civile-
Nė tė drejtėn civilevurime tė drejtėsisė nuk janė vetėm ligjet nė kuptimin e vėrtetė, dmth aktet normative qė I nxjerr kuvendi si organ legjislativ. Tek ne ngjet shumė shpesh qė jo vetėm dekretligjet, por edhe aktet tjera normative me fuqi mė tė ulėt se ligji, tė ashtuquajturat akte nėnligjore, si urdhėresat, e madje edhe rregulloret, vendimet, udhėzimet e kryetarėve e tė pleqsive tė ndryshme, drejtorive etj, tė pėrmbajnė dispozita materiale-juridike nga e drejta civile.
Nė teorinė sovjetike ėshtė konsideruar se ligji ėshtė burim I vetėm I drejtėsisė e edhe I sė drejtės civile. Ky qėndrim ėshtė mekanik dhe nuk I pėrgjigjet realitetit. Praktika jonė pėrgėnjeshtropi pohimin se ligji ėshtė I vetmi burim I sė drejtės civile. Praktika civile-juridike zhvillohet para gjyqeve. Kėto janė ato organe shtetėrore pėrmes tė cilave bėhet zbatimi I normave civile-juridike. Shtohet pyetja a gjykojnė gjyqeet tona nė bazė tė dispozitave ligjore? Kėsaj pyetje I pėrgjigjemi negativisht, para se gjithash pėr arsye vetėm njė materie e vogėl nga e drejta civile rregullon me ligj edhe akte tė tjera nėnligjore.
26. Retroaktiviteti I ligjeve civile Nė drejtėsi ekziston parimi qė ligjet tė mos veprojnė nė mėnyrė retroaltive. Palėt kur vihen nė ndonjė raport juridike, kanė parasysh drejtėsisnė positive, qė nė atė moment ėshtė nė fuqi. Pėr kėtė arsye ėshtė qė ligji tė mos veproj nė mėnyrė retroactive.Ekzistojnė situate kur ky parim nuk munt tė zbatohet me konsekuencė. Kjo ndodhe mė sė shpeshti kur njė punė juridike ėshtė pėrcaktuar gjatė kohės kur ligji I vjetėr ka qen nė fuqi, por prodhon veprime pėt tė ardhmen kur ligji mė I ri hyn nė fuqi.
26a. E drejta zakonore nė vendet moderne e drejta e shkruar (ligji) po e shtynė nė plan tė dytė tė drejtėn zakonore. Ekzistojnė disa vende siq ėshtė Anglia ku ligje nė tė drejtėn civile nuk ka, dhe sipas mendimit tė disave, mbretėron vetėm e drejta zakonore. Nė kontinentin evropian nė vendet borgjeze, e drejta zakonore zbatohet nė mungesė tė dispozitave ligjore.
27. Uzansat Zakonet tregtare tė tubuara dhe tė sistematizuara nė pėrmbledhje quhen uzansa. Nė vendet borgjeze uzansat I publikojnė korporacionet e tregtarve dhe tė industrialistėve. Pra ato janė tė natyrės dispozitive dhe palėt me vullnetin e vet mund ti ndryshojnė. Uzansat parashohin p.sh se si ndonjė prodhim dėrgohet, paketohet, sa guxon tė ketė mbeturina si dhe ku ruhet. Pėrveq kėtyre uzansave tė veqanta ekzistojnė edhe uzansat e pėrgjithėshme. Ato nė njė pjesė tė madhe nuk janė zakone juridike, e as zakone juridike relevante, nė tregti nė tėrėsi, por kėto janė rregulla juridike qė I pėrmbajnė ligjet civile dhe tregtare.
28. Interpretimi I ligjeve ėshtė problem I pėrgjithshėm I zbatimit tė ligjeve pasiqė dihet qė ligji ėshtė I shkruar, I shprehur me kuptim, I pėrcaktuar dhe ai nuk ndryshon kurse jeta ndryshon, paraqiten gjithmonė situate tė reja tė cilat ligjvėnėsi nuk ka mundėsi ti parashoh.Kemi interpretimin zyrtar dhe atė gjyqėsor.
Interpretimin zyrtat tė ligjeve e bėjnė organet pėrkatėse shtetėrore me qėllim tė zbatimit tė tyre. Interpretimi zyrtar mund tė jetė gjyqėsor nė qoftėse e bėnė gjyqi me rastin e gjykimit, dhe legal kur e bėnė organi qė e ka aprovuar, apo organi I veqantė I autorizuar nga organi ligjdhėnės.
Interpreitmi gjyqesor nė doktinėn e vjetėr deri ka mesi I shek tė kaluar ka ekzistuar botėkuptimi se gjyqtari me rastin e interpretimit tė ligjit duhet tė gjejė dėshiren e ligjdhėnėsit. Ky botėpuptim ka qėne pasje e mėsimeve tė shkollės sė tė drejtės natyrore. Pėrkundėr kėti botkuptimi se nė interpretimin e ligjeve nuk ėshtė e rėndėsishėme tė dihet qka deshi ligjedhėnėsi kur nxorri ndonjė dispozitė por qfarė dispozitet do tė nxirrtė sikur tė jetonte kohen kur shqyrohet kontsti konkret.
Teknika e interpretimit tė ligjeve - interpretimi i ligjeve mund tė jetė gramatikor, logjik, sistematik dhe historik.
29. Analogjia Analogjia paraqet mėnyrėn kryesore tė interpretimit me anėn e tė cilės plotėsohen zbraztėsirat juridike. Nė qoftė se nė tė drejtėn civile nuk ka dispozitė ose rregull ekskluzive, kontesti zgjidhet pėrmes analogjisė. Pra analogjia ėshtė zbatim I ligjit nė ato raste qė ligji nuk I parasheh, por tė cilat janė tė ngjashme me rastet qė ligji I parasheh. Nėse rasti ėshtė paraparė nė ndonjė dispozitė tjetėr, atėher kemi analogjinė ligjore. Nė qoftėse rasti nuk ėshtė paraparė nė ndonjė dispozitė por duhet tė nxirret nga parimet mė tė pėrgjithėshme tė sistemit civil-juridik, atėher kemi analogjinė juridike
30. Praktika gjyqėsore Ėshtė e qarte se roli I gjyqtarit nė interpretimin e ligjit nuk ėhstė vetėm pasiv por edhe aktiv krijues. Pastaj dihet se intepretimin qė e bėn gjyqtari duke e kryer detyrėn e tij nuk ėshtė qėllim pėr vetėveten por pėr arsye tė zbatimit tė sė drejtės. Ky zbatim I sė drejtės quhet praktikė gjyqėsore. Nė qoftė se praktika gjyqsore do tė nxirret si burim I sė drejtės, vendimet e gjyqėtarit nė disa raste do tė vlenin si rregull e pėrgjithėshme edhe pėr rastet e tjera e jo vetėm pėr rastin konkret.
30a. Shkenca juridike As autorėt borgjezė nuk e konsiderojnė shkencėn juridike si burim tė drejtpėrdretė, por vetėm si burim indirect tė drejtėsisė. Edhe tek ne shkencėn juridike mund ta marrim si burim indirect tė drejtėsisė. Duke kritikuar tė drejtėn ekzistuese dhe duke propozuar shkencėn juridike, kjo ndikon shumė edhe nė krijimin e sė drejtės sė shkruar.
31. RAPORTI CIVIL JURIDIK
- E drejta nė kuptimin objektiv dhe subjektiv
Siq dimė e drejta ėshtė tubim i normave juridike qė rregullojnė marrėdhėnie tė caktuara shoqėrore.
E drejta objektive tė gjitha normat tė cilat rregullojnė njė raport tė caktuar shoqėror i quajmė institut juridikp.sh kemi institutin juridik tė pronėsisė qė pėrfshinė tė gjitha normat qė kanė tė bėjnė me pronėsine. Kemi institutin e pėrfaqėsisė, testametit, kontratės etj.
E drejta subjektive Ato tė drejta qė individi ose grupi i individėve dmth subjektet e sė drejtės, e nxjerrin prej normės prej tė drejtės obligative, e quajmė tė drejtė subjektive. P.sh fėmiju ose prindi ėshė i paaftė pėr punė, kėrkon mbajtjen e tij, ai ka tė drejtė subjektive qė tė nxjerr nga dispozita qė e rregullojnė detyrimin pėr mbajtjen e sė drejtės obligative.
31a. Fuqia juridike ekziston atėher kur nuk ekziston e drejta tė cilės i pėrgjigjet ndonjė detyrim, por ekziston mundėsia e njė personi qė me deklarimin e vullnetit tė tij ndikon nė krijimin, ndėrrimin e ndonjė tė drejtė subjektive, p.sh kur dikush ėshtė trashėgimtar e deklarohet se nuk e pranon trashėgimin.
31b. Gjendja juridike Gjendjea juridike ekziston atėher kur ekzistojnė disa elemente, rrethana juridikisht relevante, tė cilat nė tė ardhmen shėndėrrohen nė tė drejtėn subjektive p.sh prindėrit janė nė gjendje tė veqantė juridike ndaj fėmijės qė duhet ti mbajė, nėse nuk mund tė mbahen vetė.
31c. Pozita juridike ose statusi ėshtė grumbull i rrethanave lidhur me njė person qė ndikon nė realizimin dhe mbrojtjen e tė drejtave tė tij subjective.
32. E drejta subjektive e shikuar si raport juridik Eshte e ditur se e drejta subjektive ėshtė gjithmonė raport midis shumė personave, raport shoqėror, raport midis njerzėve e jo raport midis njerzėve dhe sendeve. Nėse kėtė raport e shikojmė, jo vetėm nga pikpamja e bartėsit tė kėsaj tė drejte subjektive, por edhe nga pikpamja e bartėsit tė obligimeve, atėher do tė kemi raportin juridik nė tė drejtėn civile p.sh pronėsia ėshtė e drejtė subjektive nėse shikohet nga pikpamja e titullarit tė asaj tė drejte.Raporti juridik mund tė jetė i ndryshėm pėr nga lloji, mėnyra e krijimit sipas veprimit, pėr kah koha qė zgjatė etj. Sa i pėrket raportit juridik ato janė:
a) Personat qė janė bartės tė tė drejtės dhe obligimeve dhe
b) vetė kėto tė drejta dhe obligime.
33. Subjektet e sė drejtės
Subjekti i sė drejtės ėshtė bartėsi i tė drejtave dhe detyrimeve. Subjekte tė sė drejtės mund tė jenė presonat e ndryshėm fizik ose kolektivitet, grupet bashkėsitė e personave fizik tė shikuar si tėrėsi. Aftėsia e personave fizik ose juridik qė tė jenė bartės tė sė drejtave dhe detyrimeve quhet aftėsi juridike. Me fjalė tė tjera aftėsia juridike don tė thotė tė jesh subject nė tė drejtėn, kjo ėshtė mundėsi qė tė kesh tė drejta dhe detyrime. Aftėsia pėr tė vepruar ėshtė aftėsi qė me deklarimin e vullnetit tė vet tė fitoj tė drejta dhe detyrime dhe pėrgjithėsisht tė ndėrrmarrin veprime juridike.
33a. Aftėsia juridike dhe e veprimit Aftėsia e presonave fizik dhe juridik, qė tė jenė bartės tė sė drejtės dhe detyrimeve quhet aftėsi juridike. Ndėrkaq aftėsia pėr tė vepruar ėshtė aftėsi qė me deklarimin e vet tė vullnetit tė fitojnė tė drejta e detyrime dhe pėrgjithėsisht tė ndėrrmarin veprime juridike. Secili subjekt me vetė atė qė ėshtė subjekt, ka aftėsi juridike, por nuk ėshtė e thėnė se ai duhet tė ketė patjetėr edhe aftėsi pėr tė vepruar. Kėshtu p.sh fėmiu i posalindur ėshtė juridikisht i aftė. Ai p.sh menjėher mund tė trashėgojė, tė marrė si dhuratė ndonjė send dhe me kėtė tė fitoj tė drejtėn subjective, nė rastin konkret tė drejtėn e pronėsisė.Por ai akoma nuk ėshtė I vetėdijshėm, nuk mund tė fitoj tė drejtėn subjective me veprimin e vet, por me veprimin e ndonjė personi tjetėr-tė pėrfaqsuesit (prindit, kujdestarit) etj.
34. Personat fizik
Kuptimi Sipas tė drejtės sonė tė sotėshme tė gjithė personat fizik posa lindin behen subjekt tė sė drejtės. Shikuar historikisht, personat fizik nuk janė konsideruar subjekt i sė drejtės p.sh nė tė drejtėn romake skllavėt nuk kanė qenė subjekt i sė drejtės por objek i sė drejtės ( res send)
Veprimi i personit fizik Qė personi fizik tė jetė juridikisht i aftė, nevoitet tė lind i gjallė, gjegjėsisht tė jep shenja jete. Ndėrkaq fėmiu i lindur parakohe, qė sipas rregullave mjeksore gjyėsore nuk mund te jetoj, megjithėse me rastin e lindjes jep shenja jete, nuk duhet tė konsiderohet nė drejtėsi. Qė personi fizik tė fitoj aftėsinė juridike, nevoitet tė ketė formėn e njeriut dmth tė mos ketė lindur si i ashtuquajtur monstrum.
Pushimi i aftėsisė juridike Aftėsia juridike vazhdon deri sa personi fizik tė jetė i gjallė dhe ndėrprehet me vdekjen e tij ose shpalljen i vdekur.
35. Aftėsia pėr tė vepruar e personave fizik Sipas tė drejtės sonė personat fizik veprojnė sipas rregullit madhorė kur mbushin 18 vjet, apo kur fėmiju para mbushjes sė moshės madhore martohet. Personat deri nė moshėn 18 quhen tė mitur dhe tė paaftė pėr tė vepruar. Por paaftėsia e tyre pėr tė vepruar nuk ėshtė e njejtė. Personat qė janė nė moshėn 14 vjeqare apo tė miturit e rinjė janė krejtėsisht tė paaftė pėr tė vepruar, kurse personat prej moshės 14 vjeq gjer nė moshėn 18 vjet ose tė miturit mė tė vjetėr janė tė aftė per tė vepruar nė mėnyrė tė kufizuar.
36. Atributet e personit fizik Personat fizik kanė disa atribute qė shėrbejnė pėr identifikimin, shėnimin, caktimin juridik tė atyre personave. Kėto atribute janė nganjėher disa tė drejta subjektive tė lidhura pėr personin fizik p.sh emri, nganjėher gjendja juridike por nė qdo rast janė tė lidhura sidomos pėr subjektivitetin juridik tė personave fizik. Si atribute tė personit fizik janė: emri, vendbanimi, vendėqėndrimi, shtetėsia, librat e gjendjes civile.
37. Personat juridik Krijesat e tilla tė cilave iu ėshtė njohur cilėsia e subjektit juridik quhen persona juridik. P.sh kur blejmė ndonjė sent prej primusit midis nesh krijohet raporti juridik. Secili prej net ė dyve nė kėtė raprort ka tė drejta dhe detyrime. Nė jetėn tonė tė pėrditėshme takojmė shumė shpesh persona juridik. Nėse nė mėngjes blejmė gazetėn, vihemi nė raport juridik me pėrfaqėsuesin e ndėrmarrjes pėr shpėrndarjen e shtypit qė gjithashtu ėshtė person juridik, vozitemi me trenin qė I pėrket ndėrrmarjes elektike komunikative etj. Person juridik ėshtė vetėm ai kolektiv njerėzish tė cilėt kanė njė farė pasurie dhe masė pasurore dmth tubim tė vlerave ekonomike me qėllim tė kryerjes sė ndonjė veprimtarie ekonomike. Nė tė drejtėn borgjeze ekzistojnė dy lloje themelore tė personave juridik: shoqatat dhe institucionet.
37a. Shoqatat Ekzistojnė atėher kur kemi shumė persona dhe bashkohen me qėllim tė arritjes sė ndonjė qėllimi ekonomik, kulturor, sportive. Bashkimi I kėtillė I individėve paraqet atėher njė organizim tė veqantė qė nė tė drejtėn civile njihet si tėrėsi njė subject unik. Shoqata ka anėtarėt e vet, qėndrimin e tyre ngaj shoqatės si tėrėsi si dhe marrėdhėniet reciproke midis shoqatės si tėrėsi si dhe marrėdhėniet reciproke midis shoqatės I caktojnė rregullat themelore ose statusi I shoqatės.
37b. Institucioni - Tek institucioni ekziston njė masė e caktuar pronėsore dmth tubim I vlerave ekonomike, qė ka qėllim tė caktuar. Ajo gjithashtu I ėshtė kushtuar arritjes sė qėllimeve dhe interesave tė disa njerėzve por ata njerėz tė cilėt plotėsojnė disa qėllime, interesa tė veta nėpėrmjet kėsaj mas nuk janė organizativisht aq tė fuqishėm sa shoqata. Kjo masė pasurore shfrytėzohet nė bazė tė aktit tė caktuar mbi themelimin.
37c. Krijimi I personit juridik qė personi juridik tė ekzistoj e drejta positive duhet tė njohė kėto marrėdhėnie shoqėrore: uniteti organizativ dhe masėn pasurore qė pėrbėjnė personin juridik. Kjo njohje nga ana e sė drejtės positive ėshtė e mundėshme nė dy mėnyra: nėpėrmjet tė paraqitjes dhe nėpėrmjet lejes. Sistemi I paraqitjes ekziston atėher kur pėr njohjen e personit juridik nga ana e sė drejtės positive nevoitet qė ai person juridik ti paraqitet pushtetit pėrkatės administrative. Organet e pushtetit kanė pėr detyrė tė marrin nė dijeni ekzistimin e personit juridik, pėrveq atėher kur qėllimet e tij janė antiligjore ose pėrgjithėsisht tė pa lejueshme.
37 q. Mbarimi I personit juridik Paraqitet atėher kur zhduken ato elemente qė janė tė domosdoshėme pėr ekzistimin e tij. Dmth nė qoftė se zhduket uniteti organizativ, nė qoftė se zhduket edhe pasuria e personit juridik si dhe nė qoftė se veprimtaria e personit juridik nuk kryhet sipas rregullave tė paraqitura ose tė lejuara, prandaj ai bėhet anti juridik gjegjėsisht organ administrative qė ka dhėnė lejen atėher heq atė leje dhe ndalon punėn e personit juridik.
37d. Shoqatat si persona juridik Te shoqata janė esenciale antarėsia dhe qėllimet e caktuara nė rregullat themelore qė ajo antarėsi me ndihmėn e masės pasurore tė shoqatės dėshiron tė realizoj. Organ karakteristik I shoqatės ėshtė kuvendi I anėtarėve si organ mė I lartė. Ai mbahet tė paktėn njė her nė vit dhe jep synimet e pėrgjithėshme pėr punėn e tyre. Nė qoftė se shoqata ėshtė e madhe pėr kuvend zgjedhen delegatėt tė cilėt pėrfaqėsojnė anėtarėt. Kuvendi sipas rregullit zgjedh njė organ operativ I cili udhėheq punėn e pėrditėshme tė shoqatės, zakonisht ėshtė kolektive dhe qyhet kėshill drejtues ose ekzekutiv dhe njė organ mbikqyrės. Kuvendi mund tė zgjedh edhe organin individual kryetarin, e kryetari mund tė zgjedh edhe vetė kėshilli drejtues prej anėtarėve tė vet. Gjithmonė duhet tė caktohet ndonjė person, zakonisht kryetari apo mė shumė persona tė caktuar, tė cilėt pėrfaqėsojnė shoqatėn nė pikėpamje civile juridike sipas vetė statusit dhe nė emėr tė shoqatės kryejnė veprime dhe punė juridike.
38. Fondacionet si persona juridik Nė drejtėsinė tonė tė paraluftės fondacionet kanė qenė formė e rėndėsishėme e personit juridik. Ato janė nė tė vėrtetė institucione private. Pėr themelimin e fondacionit janė nevojitur: deklarata e vunllnetit mbi themelimin e fondacionit dhe leja e organeve kompetente. Nė drejtėsinė e sotme, gjithashtu mund tė ekzistojnė fondacionet, Pėr themelimin e fondacionit nevojiten po ato kushte tė paraluftės, deklarimi I vullnetit dhe leja. Ato janė krijuar qė dikush ta lė me testamentin e vet ndonjė masė pasurore pėr arritjen e ndonjė qėllimi tė lejuar.
39. Objektet e sė drejtės civile
Objekt janė krejt ajo nė qka ėshtė e drejtuar ndonjė e drejtė subjective, nė qka ose llidhur me tė cilėn gjė realizohet ajo.
40. LLojet e objektit tė sė drejtės civile- Objekt I sė drejtės civile mund tė jetė vetėm ajo qė nė mėnyrė indirekte ose direkte mund tė kufizohet nė vlerat ekonomike, gjegjėsisht nė tė holla. Kjo I pėrgjigjet esencės sė tė drejtės civile, sidomos sanksionit tė saj ekonomik. Kėto objekte janė:sendet, vlerat e njerzėve, vlerat personale dhe produktet e frymės sė njeriut
41. Sendet - janė object mė I rėndėsishėm I sė drejtės civile. Sendet janė pjesė materiale tė natyrės mirėpo qė njė pjesė materiale e natyrės tė jetė send nė kuptimin juridik teknik tė sė drejtės civile nevoiten dy kushte: kushti fizzik dhe kushti shoqėror.
Kushti fizik qėndron nė atė qė ajo pjesė e natyrės tė jetė faktikisht apo nė mėnyrė vizuele nė pushtetin tonė fizik, pėr kėtė arsye hapėsira e lirė ajrore, ujėrat nė oqeane planetet, meteorėt nuk janė sende. Por ajri I komprimuar pėr pėrdorim teknik gjithashtu ėshtė send, ai gjendet nė pushtetin tonė fizik.
Kushti shoqėror DO tė thotė se pjesa e natyrės qė konsiderohet si send nė drejtėsi duhet tė jetė njėkohėsisht mall nga pikpamja ekonomike. Atom und tė jenė object tė degėve tjera tė drejtėsisė p.sh tė sė drejtės administrative, por pėr nga pikpamja e tė drejtės civile janė jashtė qarkullimit, p.sh varrezat nuk janė sende nė tė drejtėn civile dhe nuk mund tė jenė object I qarkullimit civil-juridik ejt.
- Ndarja e sendeve - ėshtė nė tė patundėshme dhe tė tundėshme. I patundėshėm ėshtė ai send qė nuk mund tė transferohet prej njė vendi nė vend tjetėr. E patundėshme ėshtė toka dhe krejt ajo qė ėshtė e ndėrtuar nė tokė. Sendet tjera janė tė tundėshme.
Sendet e hargjueshme janė ato sende qėllimi I tė cilave ėshtė qė me njė pėrdorim tė shpenzohen ose tjetėrsohen. Kėto janė p.sh lėndėt e para, ushqimi, tė hollatetj.
Pėr nga lloji, sendet mund tė jenė tė caktuara ose gjenerike, janė ato sende qė caktohen dhe shėnohen sipas llojit, numrit dhe sasisė p,sh drithi i gjinisė, dhe lloji pėrkatės.
42. Sendet e patrup Disa autorė konsiderojnė edhe sende patrup. Ndarjen e sendeve pa trup e gjemė pėr herė tė parė nė tė drejtėn romake. Gaji me sende patrup nėnkupton: tė dejtėn e trashėgimit, tė gėzuarit e fryteve madje edhe tė drejtėn e obligacionit. Pėr arsye praktike nuk ėshtė e nevojshme tė konsiderojmė tė drejtėn si sen tė patrup.
43. Veprimet e njerzėve Janė gjithashtu pėr kah struktura e vet ekonomike mallra, por ato drejtėsia prapė se prapė nuk i konsideron sende. Nuk ėshtė qdo veprim njerėzor lėndė e sė drejtės civile, por vetėm ai qė ndonjė mėnyrė shprehet nė mėnyrė monetare, tė kufizohet me tė holla p.sh puna nė organizimin e piknikut vullnetar nuk ėshtė lėndė e sė drejtės civile, pastaj nėse dikush kėndon nė piknik atėher as ky nuk ėshtė objekt i sė drejtės civile.
Edhe mosveprimi i ndonjė personi domethėnė rezervimi nga ndonjė veprimtari qė pėrndryshe ėshtė lejuar, nė qoftė se ky rezervim ka ndonjė interes ekonomik pėr palėn tjetėr mund tė jetė lėndė e sė drejtės civile.
43a. Vlerat personale nderi, shėndeti, dija, liria personale, integriteti fizik, shpirtėror dhe moral, sekreti personal, liria e vetėdijes etj, janė vlerat mė tė mėdha nė jetė. Vlerat ekonomike janė bazė e tyre e domosdoshme, kusht i domosdoshėm pėr ekzistimin e tyre por vetėm kusht. Vlerat personale janė tė lidhura me personalitetin fizik dhe janė pjesė integrale e kėtij personaliteti. Por edhe personat juridik mund tė kenė disa vlera personale p.sh firma e ndėrrmajes, zėri i mirė i personit juridik etj.
43b. Produktet e shpirtit njerėzor ėshtė krejt ajo qė krijon apo pėrmes sė cilės shprehet shpirti njerėzor, mendja, jeta emocionale e njeriut. Kėto janė tė arriturat ose realizimet shkencore apo artistike nė prodhimtarinė materiale. Produktet e shpirtit njerėzor duhet ti dallojmė prej vlerave personale, sepse ato nuk paraqiten nė vetė jetėn e brendėshme shpirtėrore tė njeriut por objektivizohen.
KRIJIMI DHE MBARIMI I RAPORTEVE JURIDIKE
44. Faktet juridike Vetė dispozita vetė norma nuk ėshtė e mjaftueshme pėr krijimin e raportit juridik. Qdo raport jetėsor dhe shoqėror pėrbėhet nga disa rrethana, fakte qė janė reciprokisht tė lidhura. Faktet juridike ndahen nė ngjarje dhe veprime.
44b. Ngjarjet si fakte juridike mund tė jenė tė ndryshėme p.sh lindja, vdekja, kalimi i kohės sė fatkeqsisė elementare, sėmundja psikike et. Rrufeja e mbyt kalin me vetė kėtė mbaron e drejta e pronėsisė mbi kalin. Nė kėtė pikpamje rrufeja ėshtė fakt juridik
44c. Veprimet e njerzėve si fakte juridike- si fakte juridike janė shumė mė tė rėndėsishme, ato ndahen nė veprime tė lejuara dhe tė palejuara. Veprimet e palejuara quhen Delikte dhe ato krijojnė obligimin qė tė kompenzohet dėnimi qė dikush e ka shkaktuar. Veprimet e lejuara i ndajmė nė pajtim me drejtėsinė dhe veprimet tė vullnetit. Veprim nė pajtim me drejtėsinė ėshtė ai veprim njerėzor qė nuk ėshtė I ndaluar por pėr kah drejtėsia ėshtė I lejuar, por nuk ėshtė ndėrrmarė me qėllim qė tė krijohet, ndėrrohet ndonjė e drejtė.
Veprime tė vullnetit janė ato qė ndėrrmirren pikėrisht me qėllim qė tė prodhohet ndonjė efekt objektiv juridik I lejuar nga drejtėsia. Veprimet e vullnetit janė nė tė vėrtetė deklarim I vullnetit. Deklarimi I vullnetit me qėllim tė krijimit, ndėrrimit ose mbarimit tė raportit juridik ėshtė fakti mė I rėndėsishėm dhe mė I shpeshtė.
46. Tubi I fakteve Ėshtė I rrallė rasti qė vetėm njė fakt juridik tė shkaktoj krijimin, mbarimin, ose ndėrrimin e ndonjė tė drejtė objective gjegjėsisht tė raportit juridik, megjithse ka edhe raste tė tilla, pėr shembull gjetja e sendeve. Zakonisht kėrkohen mė shumė fakte. Tė gjitha faktet qė duhet tė mblidhen pėr krijimin, mbarimin ose ndėrrimin e ndonjė tė drejtė pėrbėjnė tubin e fakteve.
47. Supozimet dhe fiksionet Supozimet janė mjet shumė I dobishėm I teknikės juridike, sidomos asaj procese-juridike p.sh mirėbesimi I posedimit supozohet dmth nga fakti se dikush ėshtė posedues nxirret fakti se ai ėshtė posedues me mirėbesim gjersa tė argumentohet e kundėrta. Te fiksionet pėr dallim nga supozimet merret se ekziston njė fakt qė nė tė vėrtetė nuk ekziston, kjo bėhet pėr arsye qė tė lehtėsohet teknika juridike p.sh ekziston fiksioni se fėmiu I filluar ėshtė I lindur nėse ėshtė fjala pėr interesat e ti
48. Klasifikimi I tė drejtave absolute dhe relative
49. Tė drejtat absolute Janė ato tė drejta tė cilat 1) tė drejtės sė personit tė autorizuar I pėrgjigjet obligimi I tė gjithė personave tė tjerė, 2) Numri I kėtyre personave nuk ėshtė I caktuar, 3) obligimi I tyre ėshtė negative dmth qėndron nė atė qė personin e autorizuar tė mos e pengoj nė ushtrimin e autorizimeve tė tij, 4) ky raport I titullarit ndaj tė gjithė personavetė tjerė nuk ėshtė konkretizuar. janė reale dhe personale
49a. Tė drejtat reale janė ato tė drejta absolute qė si object tė vetin tė drejtėpėrdrejtė kanė sendet. Nga pronėsia private janė nxjerrė edhe dy tė drejta reale, servituti dhe pengu. Kjo e drejtė ka tė bėje me ato objekte tė pronėsisė shoqėrore
49b. Tė drejtat personale pėrfshijnė1) tė drejtat personale qė kanė tė bėjnė me statutin civil juridik tė njė personi. Kėto janė tė drejta personale nga marrėdhėniet familjare si dhe statuset personale, legjitimiteti, mosha madhore, aftėsia juridike dhe e punės etj. 2) tė drejtėn e personalitetit ose tė drejtėn nė kuptim mė tė ngushtė. Kėto janė tė drejta object I tė cilave ėshtė prona personale. 3) tė drejtėn personale object I sė ciės ėshtė produkti I shpirtit dhe mendje sė njeriut. Kėtė grup tė drejtave I quajmė edhe tė drejt tė autorit.
49c. Tė drejtat e personalitetit ose tė drejtat nė kuptim tė ngushtė janė tė drejta, object I tė cilave ėshtė prona personale. Tė drejtat e personalitetit janė: vlera morale dhe ideore. Tė marrim shembull integritetin fizik. Nėse dikujt I shkaktohet lėndim fizik, I lėnduari sigurisht ka pėsuar dėm moral, sepse I ėshtė cenuar njė vlerė morale. Por nga ky lėndim shkaktohet edhe njė dėm pasurie, sepse nuk ka mundur tė punojė njė kohė tė caktuar ose ėshtė pakėsuar aftėsia pėr punė.
49d. E drejta e autorit Pėrfshinė tė gjitha produktet e shpirtit qė quhen edhe vepėr e autorit. Kėtu hyjnė: librat, broshurat, artikujt dhe shkrimet e tjera tė muzikės, dramės etj. Tė drejtėn e autorit e pėrbėjnė ato tė drejta objekti i tė cilave nuk ėshtė ndonjė vlerė personale por ndonjė produkt i mendimit, mendjes, frymės sė njeriut. Kėto tė drejta kanė tė bejnė me ndonjė punė shkencore, vepėr letrare, pikturė skulpturė etj.
49e. E drejta e shpikjes mund tė bėjė me shpikjen dhe me pėrparimin teknik. Shpika ėshtė zgjidhje e re e problemit teknik, qė mund tė zbatohet nė veprimtari industriale apo nė ndonjė veprimtari tjetėr ekonomike. Pėrparimi teknik ėsht zgjidhje teknike e arritur me pėrdorimin racional tė mjeteve tė njohura teknike dhe veprimeve teknologjike.
52. Tė drejtat relative (obligative) Sistemi i tė drejtave relative apo e drejta obligative si degė e sė drejtės civile pėrbėn degėn mė tė gjerė dhe teknikisht mė sė shumti tė pėrpunuar tė sė drejtės civile pasurore. Kjo e drejtė quhet edhe e drejtė e obligacionit sepse qdo e drejtė relative i pėrgjigjet njė obligimi pėrkatės. Nė tė drejtėn e obligacionit ekzistojnė dy palė: pala e autorizuar qė quhet kreditor dhe pala e obliguar qė quhet debitor. Obligimi i debitorit shikuar nga ana e kreditorit quhet kėrkesė. Pra obligimi dhe borgji janė kuptime korelative ajo qė pėr debitorin ėshtė obligim, pėr kreditorin ėshtė borgj.
52a. Personat nė raportin e obligacionit - Nė obligacion ekzistojnė dy palė: pala e debitorit dhe kreditorit. Zakonisht nė anėn e debitorit dhe kreditorit gjendet nga njė person debitori dhe kreditori. Ndėrkaq nė secilėn anė mund tė ketė mė shumė persona p.sh mė shumė debitorė dhe mė shumė kreditorė p.sh bashkėshortėt blejnė njė tokė. Kėtu blerėsit bashkėshortėt janė kreditorė duke pasur parasysh tokėn e blerė, kurse shitėsi ėshtė debitor. Nė qoftėse nė raportin e obligacionit ka mė shumė persona obligimi mund tė jetė i ndarė ose solidarė. Ėshtė I ndarė kur secili prej debitorėve ka borgj nė pjesė tė caktuar tė borgjit ose kur kreditorėt kėrkojnė pjesė tė caktuar tė borgjit. Obligimi ėshtė solidarė atėher kur secili prej debitorėve ka borgjin nė tėrėsi, kreditori mund tė kerkoj realizimin nė tėrėsi nga cili do qoftė prej kreditorėve p.sh fėmija mund tė kėrkoj shumėn e mbajtjes ose prej babait ose prej nėnės.
52b. Llojet e obligacioneve
Obligacioni I thjeshtė ėshtė kur raporti I obligacionit pėrbėhet prej njė obligacioni p.sh bartja e ndonjė sendi, tė kėnduarit nė ndonjė koncert, marrja me qesim e ndonjė toke tj.
Obligacioni I ndėrlikuar ėshtė kur pėrpėhet prej mė shumė obligacioneve p.sh kur ndėrrmarja hoteliere obligohet qė mysafirit ti ofroj pansion tė plotė. Nė obligacionin e ndėrlikuar njė obligim mund tė jetė kryesorė e ky ėshtė ai me tė cilin arrihet qėllimi kryesorė I raportit tė obligacionit, kurse tė tjerėt janė tė dorės sė dytė.
52c. Burimet e oblgacioneve kemi lloje tė ndryshme tė obligacioneve kėshtu p.sh nė qoftėse njė vlerė pasurore pa bazė dhe pa arsyetim ligjor kalon prej pasurisė sė njė personi nė pasurinė e njė tjetri, themi se ai person ėshtė pa bazė. Personi qė ėshtė pasuruar pa bazė, duhet ti kthejė sendin personit tė parė. Kėto grupe tė obligacioneve quhen obligacione nga pasurimi I pabazė.
53. Pasuria ėshtė tubim i tė drejtave qė i pėrkasin njė personi. Ndėrkaq kėtu nuk hyjnė tė gjitha tė drejtat, por vetėm tė drejtat civile subjective. Tė drejtat personale jo civile nuk hyjnė nė pasuri. Tė gjitha sendet qė pėrbėjnė lėndėn e pasurisė si tėrėsi, quhen masė pasurore. Masa e pasurisė pėrbėhet prej sendeve pėrkatėse, por ajo nė tėrėsi mund tė pėrqendrohet dhe shprehet nė njė send tė veqantė, nė para.
Pasuria ndahet ne aktivė dhe pasivė. Masa pasurore si e tillė ajo rritet ose zvogėlohet mirėpo kualitivishtė nuk ndryshon asgjė nė identitetin e pasurisė, ajo i takon dhe ėshtė lidhur pėr bartėsin e saj.
54. Aktiva dhe pasiva Pasuria ndahet nė aktivė dhe pasivė. Aktivėn e pėrbėjnė tė drejtat, pasivėn obligimet. Por nė aktivė hyjnė edhe tė drejtat reale dhe absolute, derisa nė pasivė hyjnė vetėm obligimet nga tė drejtat e obligacionit.
54a. Subjekti dhe pasuria Kuptimi I pasurisė ėshtė I lidhur ngushtė me kuptimin e personit nė tė drejtėn civile. Personin nė qarkullimin civil juridik nuk mund ta marrin me mend pa pasuri ashtu siq ai pasurinė nuk mund ta merr me mednt pa pasėn e pasurisė. Tėrė qarkullimi juridik midis personave nė drejtėsi bėhet nėpėrmjet tė kategorisė sė drejtėsisė, sanksioni I tė gjitha tė drejtave civile realizohet nė masėn e pasurisė.
55. Pasuria dhe tė trashėguarit Me vdekjen, personi ndahet nga pasuria. Por pasi pasuria nuk mund tė ekzistoj pa persona, atėherė nė vend tė personit tė vdekur paraqitet trashėgimtari. Nė trashėgimtarin kalojnė tė gjitha tė drejtat qė e pėrbėjnė pasurinė reale dhe obligative, si dhe obligimet nga tė drejtat e obligacioneve.
56. Konfiskimi Ėshtė e ditur se pasuria nuk mund tė ekzistoj pa subject dhe se subjekti ndahet nga pasuria vetėm me vdekje. Mirėpo nė drejtėsinė tonė ka raste kur prej personave pasria ndahet para vdekjes sė tyre. Ky ėshtė rast I konfiskimit. Konfiskimi nuk ėshtė identik me trashėgimine.
57. Nacionalizimi Ėshtė I ngashėm me konfiskimin, me atė diferencė qė kėtu merret pasuria. Nė rastin e procedurės, ka disa ngjashmėri me konfiskimin pėr atė qė edhe kėtu likuidohen nė mėnyrė tė ngjashme borgjet dhe obligimet qė shteti I merr mbi vete.
58.Bankrotimi Sipas terminologjisė sė zakonėshme ėshtė pasojė e insolvencės sė debitorit, dmth paraqitet atėher kur ndonjė person nuk ėshtė nė gjendje tė paguaj borgjet e veta pra tė realizoj obligimet e veta. Por esenca e bankrotimit qėndron pikėrisht nė qrregullimin e ekujlibrit nė mospajtimin midis pasurisė dhe masės sė pasurisė. Kur masa e pasurisė sė njė personi beht shumė e vogėl qė nė tė mund tė realizohet sanksioni pronėsorė pėr obligimet e nodnjė personi, paraqitet insolvenca e atij personi.
59. Qarkullimi juridik Ėshtė bartje e tė drejtės prej njė subjekti nė tjetėrin, prej nė bartėsi titullari nė tjetėrin. Kjo dukuri ekziston vetėm nė tė drejtėn civile. Qarkullimi juridik nuk ėshtė asgje tjetėr veqse superstrukturė e qarkullimit tė mallrave. Qarkullimi juridik nuk ėshtė dukuri identike me qarkullimin ekonomik. P.sh nėse vjedhėsi, gjetėsi ose jopronari shet orėn e vjedhur apo tė gjetur, kemi vetėm aktin e qarkullimit ekonomik, ėshtė bartur vetėm vlera ekonomike, e jo edhe aktin e qarkullimit juridik, sepse nuk ėshtė bartur e drejta mbi atė vlerė.
59a. Tė drejtat subjective qė barten nė qarkullimin juridik Janė tė drejtat absolute: pronėsia, servituti, marrja me qesim, pengu, e drejta e shfrytėzimit, licence etj. Mjetet e qarkullimit juridik me tė cilat bėhet kjo bartje janė tė drejtat e obligacionit. Por kėto nuk janė tė gjitha tė drejtat e obligacionit, por vetėm ato tė cilat palėt I krijojnė me vullnetin e vet me qėllim tė bartjes tė sė drejtave. Pra tė drejtat absolute mund tti shikojmė si object I qarkullimit juridik, e punėt juridik si mjet tė qarkullimit juridik.
60. Kauza ėshtė qėllim ekonomik ose efekt ekonomik tė cilėn palėt dėshirojnė ta arrijnė me punė juridike. Qdo punė juridike nė tė drejtėn civile ka njėfar qėllimi ekonomik. Ky qėllim ekonomik tė cilin palėt dėshirojnė ta arrijnė ėshtė kauza e kontratės dhe punės juridike pėrgjithsisht. Kur nuk ka kauzė, nuk ka as punė juridike. Nėse p.sh dy njerėz merren vesh se do tė jenė miq, ekziston qėllimi I vullnetit, por megjithėse nuk ka kontrate. Nėse njė njeri I premton tjetėrit se do tė ndihmoj, pėrsėri nuk ka punė civile juridike. POr nėse premton me kusht qė pėr kėtė kėndim tė marrė honorary, atėher kjonėshtė punė civile juridike. Kauza pra ėshtė qėllim ekonomik tė cilin palėt dėshirojnė ta arrijnė me punė juridike.
61. Baza juridike Kur vjedhėsi shet orėn, kemi njė akt tė qarkullimit ekonomik. Kjo nuk ėshtė punė juridike, sepse nuk bartet e drejta subjective me sendin, por sendi bartet vetėm faktikisht. Me kėtė rast kemi kauzėn, kur njėra palė dėshiron tė holla pėr orėn, e tjetra orėn. Pra nuk kemi qarkullim juridik, nuk kemi pronėsinė mbi orėn. Nėse djali trashėgon babėn dhe fiton tė drejta nga pasuria e tij, bazė pėr kėtė do tė jenė vetėm dispozita ligjore mbi trashegiminė.
61a. Seksioni singular Ėshtė bartje e ndonjė tė drejte apo mė shumė tė drejtave tė caktuara, konkrete subjective. Seksioni universal ėshtė bartje e pasurisė si tubim I tė drejtave dhe obligimeve madje qoftė tėrė pasurisė, e qoftė ndonjė pjese tė saj tė caktuar.
61b. Veprimet Juridike Veprim juridik ėshtė ajo deklaratė e vullnetit tė cilėn palėt e ndėrrmarin me qėllim tė krijimit tė ndonjė raporti juridik. Pra me atė raport juridik vullneti luan rolin mė tė madh, ai ėshtė aty fakti mė I rėndėsishėm juridik. Deklarimi I vullnetit ėshtė ai fakt juridik qė nga pikpamja e qarkullimit juridik ėshtė mė I rėndėsishmi. Ai nuk ėshtė gjithmonė mė vendimtari nė tubimin pėrkatės tė fakteve, por ai nė qarkullimin juridik ėshtė fakti juridik mė karakteristik. Nėpėrmje tij shprehet qarkullimi juridik por vendin e tij mund ta kuptojmė drejt vetėm nė qoftėse jemi tė vetėdishėm se nė tė drejtėn civile ky vullnet pėrpiqet tė arrij indirect ose direct ndonjė qėllim ekonomik, se si ėshtė I kushtėzuar nga qarkullimi ekonomik. Vullneti pa marrė parasysh kushtėzimin e vet prapseprap ėshtė njėkohėsisht dukuri psikike dhe psikologjike. Vullneti ėshtė gjithashtu kategori filozofike sidomos lidhur me qėshtjen e lirisė sė vullnetit dhe tė determinizmit ose indeterminizmit tė tij. Vullneti sado qė tė jetė I kushtėzuar, I determinuar nga domosdoshmėria shoqėrore nė pikė tė fundit ekonomike dhe nė tė drejtėn civile ėshtė fenomen psikologjik. Pėr kėtė arsye qė ain ė tė drejtėn civile tė mund tė prodhoj veprim qė tė ketė si pasojė ndonjė raport juridik duhet tė jetė I lirė dhe I deklaruar qartė.
61c. Rėndėsia e aktit administrativ Dihet se akti administrativ nuk ėshtė fakt juridik, por ai shpeshher i prinė raportit civil-juridik dhe pėr kėtė arsye ėshtė supozim i kėtyre raporteve, apo pėrcakton kufijt e tyre. Nė pikpamje tė thjeshtė juridike, raporti i aktit adminsitrativ ndaj raportit civil-juridik mund tė jetė I dyllojshėm: 1)raporti civil-juridik mund ti jetė nėnshtruar aktit administrativ dhe 2) raporti civil-juridik mund tė ekzistoj krahas me aktin administrativ, pavarėsisht nga raporti administrativ.
62. Vullneti si fakt juridik Vullneti ėshtė fakti mė I rėndėsishėm dhe mė I shpesht juridik qė prodhon numrin mė tė madh tė raporteve civile-juridike. Vullnetin si fakt juridik nuk duhet kuptuar si ndonjė parim tė pavarur, I cili pa marrė parasysh dukuritė tjera shoqėrore cakton raporte civile-juridike. Vullneti ėshtė dukuri shoqėrore. Qysh pandekistėt kanė kėrkuar qė vullneti I deklaruar tė jetė: serioz dhe I drejtuar nga diqka qė nė pikėpamje fizike dhe juridike ėhstė e mundėshme.
63. Pėrfaqsimi ėshtė kryerje e veprimeve juridike nė emeėr tė tjetėrkujt dhe pėr llogari tė tjetėrkujt. Nė emėr te tjetėrkujt dmth se autorizimet dhe obligimet nga veprimi I kryer juridik p.sh nga puna e lidhur juridike nuk krijohen pėr atė qė ka kryer veprim juridik por pėr dikėn tjetėr. Pėr llogari tė tjetėrkujt do tė thotė se efekti ekonomik I kėtij veprimi realizohet jo nė masėn pronėsore tė tij qė ka lidhur punėn juridike port ė ndokujt tjetėr. Personi qė kryen veprim juridik quhet pėrfaqsues, e personi nė emėr tė tė cilit dhe pėr llogarinė e tė cilit kryhet vepra quhet I pėrfaqsuari.
63a. Llojet e pėrfaqsimit Kemi dy lloje tė pėrfaqėsimit: ligjor dhe kontraktues. Pėrfaqsimi ligjor ekziston pėr personat qė janė tė paaftė pėr punė p.sh pėr shkak tė mungesės, janė tė penguar tė ndėrrmarin vetė veprime juridike. Pėrfaqsimi kontraktues ėshtė ai qė nė bazė tė kontratės paraqitet midis pėrfaqsuesit dhe tė pėrfaqsuarit.
63b. Autorizimi Qė pėrfaqsuesi tė mund tė pėrfaqsoj tė pėrfaqsuarin atij I nevoitet autorizimi. Te pėrfaqsimi ligjor autorizimin e jep vet ligji, kurse te ai kontraktues I pėrfaqsuari.
63c. Llojet e autorizimeve Autorizimi mund tė jetė I pėrgjithshėm (general) dhe I veqantė (special). Autorizimi I pėrgjithėshėm ekziston atėher kur pėrfaqsuesi ėshtė autorizuar tė kryej tė gjitha punėt e tė pėrfaqsuarit apo tė paktėn njė rreth tė caktuar mė tė madh. Autorizimi I veqantė ekziston atėher kur ka tė bėjė me kryerjen e njė a po mė shumė veprimeve tė caktuara juridike.
63d. Ndėrprerja e pėrfaqsimit Autorizimi nga pėrfaqėsimi kontraktues ndėrprehet: 1) pėr shkak tė kalimit tė afatit pėr tė cilin ka qenė dhėnė, 2) me dorheqjen e tė autorizuarit, 3) Me vdekjen e njėrit apo tjetrit, pėrveq nė qoftėse ėshtė caktuar qė tė vlejė edhe pėr trashėgimtarėt e tė pėrfaqsuarit, 4) me humbjen e aftėsisė pėr punė tė tė pėrfaqėsuarit ose pėrfaqsuesit.
64. Modifikimi I punėve juridike
Modifikimi I punėve juridike ka mundėsi tė bėhet nė lidhje me kushtin dhe afatin
65. Kushti ėshtė rrethanė e ardhėshme e pasigurtė nga paraqitja ose mosparaqitja e tė cilės varet krijimi ose ndėrpreja e ndonjė tė drejtė. Kjo rrethanė mund tė jetė e varur nga vullneti I njė pale, e atėher kushti quhet potestativ dhe mund tė mos varet nga vullneti I palėve, e atėher quhet kenzual. Por gjithashtu mund tė varet edhe nga vullneti e edhe nga rasit-atėher kushti ėshtė I pėrzier.
Kushti mund tė jetė pozitiv dhe negative, varėsisht nga ajo se a varet krijimi I tė drejtės nga paraqitja ose mosparaqitja e rrethanave.
66. Afati ėshtė kalim I caktuar I kohės ose moment I caktuar nė kohė, moment pėr tė cilin ėshtė I lidhur krijimi ose ndėrprerja e ndonjė tė drejte. Afati si moment I caktuar mund tė jetė I shtyeshėm ose I shkputėshem. I shtyeshėm ėshtė kur prej paraqitjes sė afatit varet krijimi I tė drejtės p.sh vdekja e trashėgimlėnėsit pėr trashėguesin. I shkėputshėm ėshtė kur shkakton ndėrprerjen e tė drejtės.p.sh me vdekjen ndėrpret e drejta e bashkėshortit pėr mbajtje.
67. Ndarja e punėve juridike bėhet sipas kritereve tė ndryshėme:
1. Punėt juridike kauzale dhe abstrakte
2. punėt formale dhe joformale
3. punėt midis tė gjallėve dhe nė rast vdekje
4. punėt tė njėanėshme dhe tė dyanėshme
68. Punėt kauzale dhe abstrakte Kauzale janė ato punė juridike ku ėshtė theksuar nė mėnyrė tė dukėshme qėllimi ekonomik qė dėshirohet tė arrihet me punė. Abstrakte janė ato punė juridike tė tė cilat kauza nuk shihet.
69. Punet juridike formale dhe joformale Forma e punėve juridike sot mė sė shpeshti pėrbėhet nė shkresė, puna juridike duhet tė pėrpilohet nė formė tė shkruar, porn ė raste tė jashtėzakonėshme mund tė ekzistoj edhe forma tė tjera p.sh ankandi pubik dh me shkrim.
69a. Punėt juridike midis tė gjallėve dhe nė rast vdekje punėt juridike midis tė gjallėve janė ato me tė cilat kryhet qarkullimi juridik I rregullt. Punėt juridike nė rast vdekje janė ato qė ndėrrmirren nė bazė tė disponimit tė njė personi me pasurinė e vet nė rast tė vdekjes sė vet. Punė juridike midis tė gjallėve janė tė gjitha kontratat dhe punėt tjera juridike qė ndėrrmirren qdo ditė. Puna juridike nė rast tė vdekjes ka rėndėsi tė veqantė sepse ėshtė ndėrrmarė pėr situatė tė veqantė.
69b. Punėt juridike tė njėanėshme dhe tė dyanėshme Tė njėanėshme janė ato punė juridike te tė cilat mjafton deklarimi I vetėm I njė vullneti qė tė krijohet raporti juridik ndėrsa tė punėt juridike tė dyanėshme nevoitet daklarata e dy a mė shumė vullneteve si dhe pėlqimi I tyre qė tė mund tė krijohet raporti I obligacionit.
70. Kontratat lidhja e kontratave
Oferta: kontatat krijohen nė atė mėnyrė qė njė palė I bėn ofertė palės tjetėr. Oferta ėshtė deklarim I njėanėshėm I vullnetit I drejtuar palės tjetėr me qėllim tė pranimit. Nėse pala e pranon ofertėn, atėher arrihet pėlqimi I vullneteve, respektivisht kontrata.
Qė tė arrihet kontrata palėt duhet tė pajtohen mbi pjesėt esenciale tė kontratės, pa tė cilat kontrata nuk mund tė merret me mend. Ato pėfshijnė efektet ekonomike qė palėt dėshirojnė ti arrijnė nėpėrmjet tė kontratės. P,sh tė shitblerja janė elemente esenciale sendi qė shitet dhe qmimi I blerjes. Kėto pjesė quhen pjesėt natyrore tė kontratės.
70a. Pjesėt e kontratės Qė tė arrihet kontrata palėt duhet tė pajtohen mbi pjesėt esenciale tė kontratės. Pjesė esenciale janė ato pa tė cilat kontrata nuk mund tė mirret me mend. Ato pėrfshijnė efektet ekonomike qė palėt dėshirojnė tė arrijnė nėpėrmjet kontratės. Qarkullimi ekonomik dikton disa punė tipike juridike te tė cilat qysh mė parė janė caktuar elementet esenciale p.sh te shitėblerja janė elemente esenciale sendi qė shitet dhe qmimi I blerjes.
70b. Ndarja e kontratave Tė njanėshme tė obligueshme dhe tė dyanėshme tė obligueshme.
Tė njėanėshme tė obligueshme janė ato tė cilat obligimi ekziston vetėm nė njėrėn prej palėve kontraktuese
Tė dyanėshme tė obligueshme kemi autorizime dhe obligime si nė njėrėn ashtu edhe nė anėn tjetėr.
70c. Kontratat reale . Kontratė e kėtillė ėshtė huaja dhe depozitivi. Kėto kontrata nuk janė reale nė qoftė se janė lidhur me shkrim. Pra me pėlqimin e vullneteve kontrata akoma nuk ėshtė perfekte,nevoitet edhe njė fakt juridik dorėzimi I sendeve.
70d. Kontrata konsensuale Krijohet vetėm me pėlqimin e vullneteve tė palėve.
70dh. Kontratat kumutative janė ato kontrata te tė cilat kauzat reciproke, efektet reciproke ekonomike janė caktuar qysh mė parė
70e. Kontratat aletore janė ato kontrata te tė cilat efektet nuk janė tė caktuar qysh mė parė por vetėm prej rrethanave tė ardhėshme.
71. Obligimi i kontratės Ashtu si edhe nė raportet tjera tė obligacionit edhe nė kontrata obligimi pėrbėhet prej njė apo mė shumė llojeve tė caktuara: dhėnjės, bėrjes. Por menjėher nė kontrata obligimi mund tė jetė alternativ. Ėshtė obligim alternativ atėher kur debitori apo mė rrallė kreditori mund tė zgjedh midis dy apo mė shumė bėrjeve ashtu qė nė qoftė se zgjedhja ėshtė bėrė obligimi ngushtohet vetėm me atė bėrje tė zgjedhur.
Obligimi mund tė jetė i individualizuar dhe gjenerik. Obligim I individualizuar ėshtė atėher kur ėshtė borgj individualisht njė send pėrkatės p.sh kali, radiaparati etj.Obligimi gjenerik ėshtė atėher kur borgji ekziston sipas llojit tė sendit pėrkatės.
72. Forcimi dhe sigurimi I kontratės nganjėher palėt pėrveq kontratės kryesore lidhin disa kontrata tė dorės sė dytė akcesore apo vetė kontratės I shtojnė dispozita tė veqanta qė kontrata tė jetė edhe mė e fortė.
73. Avansi ėshtė vlerė pasurore tė cilėn njėra palė I jep tjetrės me rastin e lidhje sė kontratės. Avansi duhet tė dorėzohet e jo vetėm tė premtohet. Kjo pra ėshtė kontratė e dorės sė dytė dhe njėkohėsisht reale.
74. Denimi kontraktues vlera pasurore tė cilėn debitori ia premton kreditorit pėr rastin e kontratės ose realizimit tė parregullt tė kontratės quhet dėnim kontraktues ose penal.
75. Klauza kasatore ekziston atėher kur palėt konstatojnė se debitori do tė humbė tė drejtat dhe fuqitė juridike tani mė tė fituara nga kontrata kryesore nė qoftėse nuk realizon obligimin e vet, e kreditori nė atė rast nuk mund tė heq dorė nga kontrata.
76. Plotėsimi I kontratės Tė plotėsosh ose tė zbatosh kontratėn do tė thot tė ndėrrmarėsh krejt qka ėshtė e nevojshme qė bėrja e kontratės tė realizohet. Kontrata duhet tė realizohet dhe plotėsohet ashtu si kanė dėshiruar vetė palėt. Nė qoftė se kontrata ėshtė e pa qartė dmth nė qoftė se palėt nuk kanė shprehur qartė vullnetin e vet atėher paraqitet interpretimi I kontratės. Pėr interpretimin e kontratės ekzistojnė rregulla tė veqanta. Prej kėtyre rregullave mė e rėndėsishme ėshtė ajo se duhet gjetur vullnetin e vėrtet tė palėve pa marrė parasysh shprehjet eventuale tė pa drejta apo joreale. Rregull tjetėr e rėndėsishme ėshtė ajo se dispozitat e pa qarta tė kontratės duhet interpretuar ashtu si kjo ėshtė mė e volotėshme pėr debitorin.
77. Vonesa e debitorit - nė qoftė se afati nuk ėshtė caktuar paraqitet pasi qė kreditori tė ketė tėrhequr vėrejtjen debitorit qė ta realizoj obligimin. Pasojat e kėsaj vonese janė kėto: kreditori mund tė kėrkoj kompenzimin e dėmit tė shkaktuar nga vonesa, debitori pėrgjigjet edhe pėr shkatėrrimin e rastėsishėm tė sendeve, pėrveq atėher kur argumenton se sendi do tė shkatėrrohej edhe sikur kontrata tė ishte plotėsuar nė afat, te obligimet monetare fillon tė rrjedh kamata e vonesės te kontrata dypalėshe ngarkuese sipas rregullit, vonesa e debitorit I jep kreditorit fuqinė juridike qė tė heq dorė nga kontrata.
78. Pasojat e mosplotėsimit tė kontratės Nė qoftė se debitori nuk e plotėson obligimin apo nuk e plotėson si duhet dmth se ėshtė kontraktuar dhe si e cakton kėtė ligji, zakoni e normat e tjera flasim pėr shkeljen e obligimit. Shkelja e obligimit tė kontraktuar ashtu si shkelja e qdo obligimi tjetėr ligjor, tėrheq pėr veten sanksione tė ndryshme. Nė kontratat dy palėshe ngarkuese ėshtė rregull se pala e cila nuk ka shkelur obligimin e kontraktuar pala e pafajėshme mund tė heq dorė nga kontrata, mund tė kėrkoj zbatimin e dhunėshėm kontraktues.
79. Novacioni ėshtė ndėrprerje e kontratės sė mėparėshme nė atė mėnyrė qė nė vend tė saj hyn nė fuqi kontrata e re midis palėve tė njejta. Kjo dmth qė palėt dėshirojnė qė kontratėn e vjetėr ta zėvėndėsojnė mė tė renė (animus novandi).
80. Kompenzacioni Nėse kreditorit debitori I ka borgj, mund tė bėhet kompenzacioni I borgjit pėr borgj. PĖr qė tė bėhet kompenzacioni nevoiten disa kushte siq janė:Qe obligimet tė jenė reciproke, qė obligimet e obligimeve tė jenė tė njėllojshme, qė kėrkesat reciproke tė kenė arritur pėr pagesė, qė tė ekzistoj mundėsia e padisė.
81. Parashkrimi Qdo subject nė parim mund tė ushtroj sipas bindjes sė vet tė drejtėn e vet apo tė mos e ushtroj. Por nėse tė drejtėn e vet nuk e ushtron pėr njė kohė tė gjatė ndodh qė ta humb jo vetėm tė drejtėn por edhe mundėsinė qė ta realizoj nė mėnyrė gjyqėsore pra kėrkesėsn. Humbja e kėrkesės respektivisht padisė nė kuptimin material pėr shkak tė kalimit tė kohės quhet parashikim.
82. Afatet prekluzive Prej parashkrimit duhet tė dallojmė afatet prekluzive. Ato ekzistojnė atėher kur ligji, ushtrimin e ndonjė tė drejtė apo tė ndonjė fuqie juridike e lidh me ndonjė afat. Kur nė atė afat e drejta ose fuqia juridike nuk paraqitet atėher ndėrprehet nė tėrėsi.Afati prekluziv si dhe afati nė pėrgjigje mund tė jetė subjektiv dhe objektiv. Ai subjektiv llogaritet prej ditės sė marrjes vesh pėr njė rrethanė, e ai objektiv ėshtė ain ė tė cilėn mund tė bėhet marrja vesh e nonjė rrethane dhe tė paraqitet fuqia juridike ose e drejta nė afatin subjektiv prekluziv.
83. Pezullimi dhe ndėrprerja Koha e parashkrimit mund tė pezullohet nė dy mėnyra: me pranimin e borgjit nga ana e debitorit dhe me ngritjen e padisė kundėr debitorit ose ndėrrmarjen e veprimit tjetėr para gjyqit me qėllim tė konstatimit ose inkasimit tė borgjit. Ndėrprerja ekziston atėher kur pėr shkak tė ndonjė arsyeje njė kohė nuk llogaritet nė afatin e parashkrimit, por koha tani mė e kaluar nuk shkon huq.
84. Kontratat e ndryshėme Palėt me vullnetin e vet mund tė krijojnė qfardo kontrate qė dėshirojnė. Llojet kryesore dhe mė tė shpeshta tė kontratave I ka krijuar qarkullimi ekonomik.
85. Blerja dhe shitja Nė praktikė kontrata mė e shpeshtė ėshtė blerja dhe shitja. Pjesa mė e madhje e shkėmbimit tė mallrave bėhet pėrmes kėsaj kontrate. Blerja dhe shitja apo shitblerja ėshtė kontratė dypalėshe, ngarkuese dhe konsensuale, ku shitėsi bart nė blerėsin: 1) pronėsinė mbi sendet, dhe 2) posedimin pronėsor mbi sendet. Sendi qė bartet dhe qmimi duhet tė jetnė tė caktuar.
86. Shkėmbimi - kjo kontratė u nėnshtrohet po atyre rregullave qė u nėnshtrohet edhe kontrata mbi blerjen dhe shitjen, me atė diferencė qė nė vend tė qmimit tė blerjes I cili te blerja pėrbėhet patjetėr prej parave, kėtu bartet nė palėn tjetėr pronėsia, e drejta e shfrytėzimit dhe posedimi nė njė send tjetėr. Kėtu pra ipet sendi pėr send.
87. Kontrata mbi dhuratėn- me kontratė mbi dhuratėn gjithashtu bartet pronėsia. Dhurata nuk ėshtė kontratė bėmirėse, nuk ėshtė kontratė e qarkullimit tė mallrave, nuk ka rėndėsi ekonomike, por mė shumė pėr marrėdhėniet personale tė qytetarėve. Nė disa raste dhurata mund tė tėrhiqet e ato janė: Nėse pas dhurimit tė bėrė dhėnėsi I dhuratės varfėrohet aq shumė sa qėe bie edhe vet nė domosdoshmėri, nėse marrėsi I dhuratės tregohet I pakujdesėshėm ndajs dhėnėsit tė dhuratės, nėse ėshtė cenuar pjesa e domosdoshėme e trashėgimtarėve tė domosdoshėm, nėse dhėnėsi I dhuratės bėri dhurimin pėr tė vėnė nė lojė kreditorėt e vet.
88. Kontrata mbi qesimin nė tė drejtėn romake kontrata mbi qesimin ka qenė kontratė unike, locatio conductio, e cila ka pasur tri nėnllojė: locatio conductio rei ose dhėnien me qesim tė sendeve; locatio conductio operarum ose dhėnin me qesim tė fuqisė punėtore; dhe locatio conductio operis ose dhėnien me qesim tė efektit tė punės. Kėto kontrata janė konsensuale dhe tė dyanėshme.
88a. Qesimi Dhėnia me qira e sendeve sot quhet qesim. Sipas kėsaj kontrate njėr palė I jep palės tjetėr njė send individualisht tė caktuar dhe jokonsumues pėr pėrdorim nė kohė tė kufizuar mė kompenzim tė caktuar. Pas ndėrprerjes sė kontratės, marrėsi me qesim ka pėr detyrė tė kthej sendin nė gjendjen nė tė cilin e ka marrė, duke zbritur amortizimin normal.
89. Kontrata mbi punėn ėshtė kontratė me tė cilėn njėra palė I angazhuari obligon palėn tjetėr punėdhėnėsit qė nė dobi tė tij tė kryej pėr kohė tė caktuar punėn e caktuar pėr shpėrblim tė caktuar. Me kėtė kontratė punėtori nė tė vėrtetė I vėn nė disponim punėdhėnėsit fuqinė e vet punėtore pėr kohė tė caktuar.
90. Kontrata mbi autorizimin Kontrata mbi autorizimin ėshtė ajo kontratė me tė cilėn njėra palė, I autorizuari obligohet qė pėr palėn tjetėr tė kryej disa veprime juridike me shpėrblim apo pa shpėrblim. Nė qoftė se I autorizuari nė bazė tė kontratės kryen edhe punė tė tjera faktike pėrveq veprimeve juridike kemi kontrat tė pėrzier. Kontrata mbi autorizimin cakton se qfatė pėrfaqsues duhet tė kryej kėtė pėrfaqėsim, qfar veprimesh juridike do tė kryej nė emėr tė pushtetėdhėnėsit. Obligimi I tė autorizuarit ėshtė qė tė kryej veprime juridike qė I janė besuar sipas udhėzimeve tė pushtetėdhėnėsit dhe sipas natyrės nė punės, e pos kryerjes sė punės tė jap llogari pushtetėdhėnėsit.
91. Kontratat reale pėrveq dhuratės, qė nganjėher ėshtė kontratė reale, kemi edhe tri kontrata tė zakonėshme reale: Shuarja, tė shėrbyerit, depoziti
91a. Shuarja Kur njėra palė huadhėnėsi bartė pronėsinė nė sendet e caktuara sipas gjinisė nė palėn tjetėr huamarrėsi me kusht qė ky pos arritjes sė afatit ti kthejė tė njėjtėn sasi dhe tė njejtin lloj tė sendit nė pronėsi, kemi kontratėn mbi huanė.
91b. Tė shėrbyerit nė qoftėse njėra palė dhėnėsi I sendit pėr shėrbim I jep palės tjetėr marrėsit tė sendit pėr shėrbim ndonjė send individualisht tė caktuar dhe jo konsumues me qėllim tė shfrytėzimit pėr kohė tė caktuar kemi kontratėn mbi shėrbimin. Edhe kjo kontratė krijohet vetėm pos dorėzimit tė sendit.
91c. Depoziti ėshtė kontratė reale me tė cilėn marrėsi I depozitit obligohet qė tė ruaj pėr kohė tė caktuar sendin qė dhėnėsi I depozitit I dorėzon pėr ruajtje. Kontrata ėshtė e njėanėshme dhe bėmėmirėse. Deitori nga kontrata ėshtė marrėsi I depozitit, I cili ėshtė I obliguar ti ruaj sendin dhe me kėrkesėn e lėnėsit ta kthej nė vendin nė tė cilin ėshtė dorėzuar sendi.
92. Kontrata mbi ortakėllėkun Me kontratėn e ortakllėkut ose bashkimin e dy apo mė shumė personave obligohen midis vete qė tė invesotjnė vlera pėrkatėse pasurore ose punė apo njėrėn dhe tjetėrn pėr arsye tė arritjes sė ndonjė qėllimi tė pėrbashkėt.
93. Kontrata e sė drejtės ekonomike Kontratat e sė drejtės ekonomike dallojnė nga kontratat e sė drejtės civile kryesisht pėrkah ajo se i lidhin organizatat ekonomike e me qėllim tė realizimit tė kėsaj veprimtarie. Pėr kėtė arsye kėto kontrata u janė pėrshtatur nevojave tė shpejtėsisė sė qarkullimit ekonomik si dhe kėrkesave tjera tė cilat I shtron ekonomia.
94. Kontratat aletore Basti ėshtė kontrata midis dy palėve sipas sė cilės vlera pėrkatėse pasurore mė sė shpeshti nė para do ti pėrkas atij pohimi tė cilit ndonjė rrethanė tė pasigurtė realizohet. Kontrata ėshtė e lidhur vetėm atėher nė qoftėse shuma ose sendi qė ėshtė object I bastit deponohet qysh mė parė.
95. Punėt juridike jo tė plota Puna juridike duhet ti plotėsoj disa kushte qė tė krijohet dhe prodhoj veprime. Puna juridike pėrveq ekzistimit tė fakteve juridike: deklaratės dhe pėlqimit tė vullneteve e formės eventuale duhet tė ketė edhe kauzėn e vet dhe objektin e vet.
Nė qoftė se pėrmbajtja ose objekti I kontratės ėshtė fizikisht apo juridikisht I pamundėshėm nuk ka punė juridike. Nuk ekziston puna juridike nė qoftė se akoma nuk ėshtė arritur pėqlimi I vullneteve mbi pėrpjekjet esenciale. Gjithashtu nuk ka punė juridike kur nuk ka forma tė caktuara tė cilėn e pėrcakton ligji apo pėr tė cilėn janė marrė vesh palėt se do tė jetė kusht pėr vlerėn e punės juridike.
96. Punėt juridike tė pavlefshme tė NULESHME janė ato punė juridike tė cilat nuk prodhojnė aspak veprime juridike dhe konsiderohen se as nuk janė lidhur. Mosvlerėn e tyre gjyqi ose organi tjetėr shtetėror I cili zgjidh kontestin e merr nė konsiderim sipas detyrės zyrtare madje edhe atėher kur palėt janė tė interesuara qė gjyqi mos tė bėjė kėtė madje edhe nė qoftė se ata fshehin shkakun e pavlefshmėrisė.
Tė RREZUESHME janė ato punė juridike tė cilat vlejnė gjersa pala e interesuar ose organi tjetėr I autorizuar tė mos paraqet arsyen pėr pavlefshmėrinė e tyre. Kur tė paraqitet arsyeja pėr pavlefshmėrinė e punės juridike edhe punėt juridike tė rrezueshme sipas rregullit konsiderohen sikur nuk janė lidhur.
97. Punėt e nulėshme juridike Janė ato tė cilat me ligje, dekretligje, vendime, urdhėresa, pra me normat positive tė sė drejtės objective janė ekskluzivisht tė ndaluara. Kėtė ndalim mund ta shqiptojnė qoftė dispozitat civile juridike, qoftė penale juridike, e qoftė ato administrative.
98. Punėt imorale juridike Gjersa te punėt e paligjėshme gjegjėsisht antiligjore juridike njė element I punės juridike ėshtė nė kundėrshtim me dispoitėn ekskluzive tė ligjit, ndėrkaq te punės imorale juridike pėrmbajtja e punės juridike ėshtė nė kundėrshtim me botkuptimet morale tė mesit tonė. A ėshtė pėrmbajtja e njė pune juridike imorale, kėtė e pėrcakton gjyqtari sipas botkuptimeve tė pėrgjithshme morale tė bashkėsisė sonė. Kėshtu p.sh nė qoftėse ndokush I jep gazetarit shpėrblim qė ndokėnd nė ndonjė artikull nė gazetė ta sulmoj puna juridike ėshtė imorale dhe gjyqi nuk do ta mbrojė atė. Edhe atėher kur me punė juridike futet ndonjė parim I yni kushtetutar, puna juridike ėshtė imorale. P.sh nė qoftėse ndokush do tė obligohej pėr shėrbim qė tė mos ndjek ndonjė shkollė tė mos marr pjesė nė ndonjė konkurs, puna juridike nuk do tė vlente.
99. Punėt fictive juridike Fiktive janė ato punė juridike tė cilat nė esencė nuk lidhjen, vetėm krijohet pamje sikur janė lidhur. Qėllimi I kėtyre punėve juridike ėshtė vėnja nė lojė e ndonjė obligimi ligjor ose kontraktues pėtshembull qė tė krijohen borgje tė pėrkohėshme me qėllim tė vėnjes nė leje tė kreditorėve juridik.
100. Puna juridike e simuluar Puna e simuluar juridike ekziston atėher kur palėt lidhin njė punė juridike por me atė rast krijojnė pamjen thuajse ėshtė lidhur ndonjė punė tjetėr juridike p.sh primuesi I dhuron sekunduesit shtėpinė, por pėr ti ikur pagimit tė tokės sė madhe apo pėr tė vėnė nė lojė trashėgimtarin e saj tė domosdoshėm, paraqesin punėn juridike mbi tė dhuruarit si shitblerje, por ashtu qė primusi tė mos merr aspak qmimin e blerjes. Kėtu pra kemi dy punė juridike: tė simuluar e cila tregohet dhe tė disimuluar e cila nė tė vėrtetė ėshtė lidhur. Nė rastin konkret ėshtė simuluar shitėblerja e ėshtė desimuluar dhurata. Puna e simuluar juridike nuk vlenė, ajo ėshtė e nulėshme, kurse puna e desimuluar vlenė.
101. Punėt e rrėxushme juridike janė tė rrėxueshme ato punė juridike tė cilat janė lidhur nė lajthim, nėn mashtrim dhunė dhe kėrcėnim ku pra deklarimi I vullnetit ka disa tė meta, nė tė cilat vullneti nuk ėshtė plotėsisht I lirė.
102. Lajthimi ėshtė pamja e pasaktė mbi ndonjė element tė punės juridike. Lajthimi mund tė ketė tė bėjė me natyrėn e punės juridike p.sh primusi I dėrkon sekundusit njė libėr si ofertė pėr blerje, e sekundusi mendon se ėshtė dhuratė, nė lėndė, p.sh primuesi mendon se blenė pikturė origjinale, e nė tė vėrtetė blen kopjen etj. nė cilėsinė e lėndės, p,sh primusi mendon se blenė stof anglez, e stofi ėshtė I vendit, nė motiv p.sh primusi blenė drith duke menduar se do tė ngritet qmimi e nė tė vėrtetė zbritet.
103. Mashtrimi ėshtė shkaktim I vetėdijshėm I lajthimit tė pjesėmarrėsit tjetėr nė punėn juridike. Nė tė drejtėn civile ai duhet tė pėrmbaj nė vete elemente tė mashtrimit penal juridik. Ai duhet tė qėndroj nė ndonjė veprim aktiv tė bashkėkontraktuesit, por mund tė jetė dhe fshehje e nodnjė rrethane. Nė qoftė se p.sh njėri nga bashkėkontraktuesit vėn re lajthimin e bashkėkontraktuesit tjetėr dhe e shfrytėzon nė vend se ta eliminoj kemi nė tė vėrtetė rastin e mashtrimit.
104. Kanojsa ėshtė paraqitja e mundėsisė sė ndonjė tė keqė nė dėm tė pjesėmarrėsit tjetėr nė punėn juridike me tė cilėn te ky shkaktohet frika. Deklarimi I vullnetit pra nuk ėshtė I lirė, ai bėhet pėr shkak tė kėsaj frike. Qė tė jetė arsye pėr rrėxueshmėrinė e punės juridike kanosja duhet tė jetė 1). Serioze, 2) e paevitueshme dhe 3) anti e drejtė.
105. Dhuna dhuna (forca, fuqia) ėshtė tė shkaktuarit e vuajtjeve fizike ose morale tė pjesėmarrėsit nė punėn juridike. Prej kanosjes dallohet pėrkah ajo se te kanosja e keqja paraqitet si mundėsi, kurse te dhuna edhe zbatohet nė momentin e punės juridike.
106. Mohimi I punėve juridike kreditori mund tė demtohet nė atė mėnyrė qė nuk do tė mund tė inkasoj kėrkesat e veta, sepse debitroti ka tjetėrsuar vlerat nga masa e vet e pasurisė. Qė kjo tė bėhet e pamundėshme qysh nė tė drejtėn romake ka qenė aplikuar I ashtuquajturi ACTIO PAULIANA, me tė cilin bėhet mohimi I punėve juridike.
107. Ushtrimii tė drejtave tė drejtat civile subjective u janė pranuar subjekteve qė ti ushtrojnė. Mirėpo ushtrimi I tyre varet nga vet subjekti. Ai mund tė ushtroj por nuk ėshtė I detyruar, prandaj edhe nė kėtė tė drejtat civile dallojnė nga ato publike. Nė qoftėse ndokush ka pronėsinė mbi oren, nuk ėshtė I detyruar qė autorizimet e veta nga kjo pronėsi ti ushtroj, orėn mund tė mos e pėrdor aspak. Nė qoftėse ndokush ka njė kėrkesė borgji, mund tė kėrkoj inkasimin e tij, por nuk ėshtė I detyruar. Ėshtė pra parim qė subjekti tė drejtat e veta ti pėrdor sipas bindjes sė vet. Kjo rrejdh nga esenca e lėndės dhe metodat e sė drejtės civile.
108. Mbrojtja e tė drejtave mbrojtjen e tė drejtave e ushtrojnė organet shtetėrore. Realizimi arbitrar I tė drejtave, e edhe tė drejtave civile ėshtė I ndaluar. Lejohet vetėm vetėmbrojtja dmth zmbrapsja e sulmit arbitrar ndaj tė drejtės sė vet dhe gjendja e domosdoshėmėrisė, domethėnė sakrifikimi I sendit tė huaj qė tė eliminohet rreziku prej vehtes ose tjetėrit apo qė pėrgjithėsisht tė mbrohet e drejta e vet, objekti I tė cilės vlen shumė mė tepėr se sendi I sakrifikuar.
109. Parimi I dispozicionit tė palėve gjyqi nuk mbron tė drejtat civile sipas detyrės zyrtare, siq ngjet kjo p,sh nė tė drejtėn penale, por sipas iniciativės sė palėve. Ky quhet parim I dispozicionit tė palėve dhe ėshtė I lidhur ngusht me vet veqoritė themelore tė metodės civile-juridike dhe me dispozitivitetin e normave civile-juridike.
110. Padia tė drejtuarit e titularit tė sė drejtės quhet padi. .Padia nė kuptimin material rrjedh nga vet e drejta subjective, ajo rrjedh nga kėrkesa si element pėrbėrės I tė drejtės subjective, ajo ėshtė nė tė vėrtetė kėrkesė e paraqitur nė procedurėn e realizimit tė dhunėshėm tė sė drejtės.
Paditė ndahen nė ekzekutive (KONDEMNATORE) , konstatuese (DEKLARATIVE) dhe konstituive.
Te paditė ekzekutive kėrkohet realizimi i dhunshėm i ndonjė obligimi p.sh pagimi i borgjit. Kėrkesa realizohet gjithmonė me padinė ekzekutive
Te paditė konstatuese ėshtė konstatuar nėpėrmjet tė gjyqit se ndonjė e drejtė ekziston apo nuk ekziston
Te paditė konstituive shqiptohet me aktgjykim ekzistimi I sė drejtės sė re.
111. Argumentimi Gjyqi nė kontestin midis paditėsit dhe tė paditurit ka njė parim real pasiv. Ai sipa rregullit nuk ndėrrmer veprimet e procesit sipas detyrės zyrtare por sipas propozimit tė palėve, nė kundėrshtim me p.sh gjykimin penal. Materialin argumentues pėr argumentimin e tė drejtės gjithashtu e paraqesin mė sė shpeshti vetė palėt. Argumentimi ėshtė veprim mė I rėndėsishėm I procesit. Gjyqi njeh vetėm atė tė drejtė qė ėshtė argumentuar. Tė argumentosh do tė thotė tė paraqesėsh tė vėrtetėn e ndonjė rrethane. Duhet tė argumentojė ai qė pohon diqka mbi tė bie e ashtuquajtura barra e argumentimit. Mirėpo ligji shpesh supozon se ndonjė fakt ose rrethanė ekziston gjersa tė mos argumentohet e kundėrta. Kemi kėto mjete argumentimi: dokumentet, dėshmitarėt, ekspertėt dhe marrjen nė pyetje tė palėve.
Dokumentet janė mjetet mė tė sigurta argumentuese. Nė tregti ėshtė zakon qė qdo veprim juridik tė vėrtetoet me shkrim.
Dėshmitarėt janė mjetė argumentues mė pak tė sigurtė sepse praktika gjyqėsore kanė argumentuar se nganjėher edhe dėshmitari i nderėshėm dhe intelegjent i vėren dhe riprodukton dhe pa vetėdije shtrembėron sendet. Saktėsinė e tyre gjyqi e qmon lirisht prej rastit nė rast, duke u kujdesur pėr tė gjitha rrethanat.
Ekspertėt japin mendime profesionale mbi faktet dhe rrethanat e ndryshėme, rėndėsia e tė cilave ėshtė nė procedurė konteste, p.sh mbi ndikimin e njė narkotiku apo sėmundje nė vetėdije tė tij etj.
Marrja nė pyetje e palėve ėshtė deklarimi i palėve mbi faktet kontestuese. Ky mjet argumentues zbulohet nė mungesė tė mjeteve tjera, apo si plotėsim i mjeteve tjera argumentuese.
Betimi ose deklarata solemne duhet tė vėrtetoj saktėsinė dhe seriozitetin e deklaratave tė dėshmitarėve dhe palėve.
I plotėfuqishėm quhet ai aktėgjykim qė nuk mund tė sulmohet mė tutje me mjete tė rregullta juridike. E mjet juridik ėshtė tė drejtuarit e instancės mė tė lartė gjyqėsore me qėllim tė korigjimit tė gjoja gabimeve dhe padrejtėsive nė procedurėn mė tė ulėt.
Ndėrkaq ekzekutiv ėshtė ai aktėgjykim qė mund tė zbatohet me dhunė. Plotėfuqishmėria dhe ekzekutiviteti zakonisht pėrputhen por nuk ėshtė thėnė se kjo duhet tė ngjasė gjithmonė. Aktgjykimi I plotėfuqishėm ėshtė supozim I pamohueshėm, apo mund tė thuhet edhe vėrtet formal.
112. Procedura ekzekutive nė qoftėse ekziston aktgjykimi I plotėfuqishėm e nganjėher madje edhe para plotfuqishmėrisė, kur ai ėshtė ekzekutiv, e debitori I paditur pėrsėri nuk don tė realizoj obligimin e vet, dmth tė plotėsoj kėrkesėn sipas padisė mund tė kėrkohet zbatimi I dhunėshėm I aktgjykimit. Ky zbatim I dhunėshėm zhvillohet sipas procedurės sė veqantė dhe ai ka pėr qėllim qė I padituri tė shtyhet me dhunė qė tė realizoj obligimin e pėrcaktuar me aktėgjykim. Ai mė sė shpeshti pėrbėhet nga tjetėrsimi I dhunėshėm I sendeve e vlerave tė tjera nga masa e tij pasurore, por nganjėherė edhe nga mohimi I lirisė sė tij pėr njė kohė tė shkurtėr qė tė shtyhet tė zbatoj ndonjė veprim, apo nga masat e tjera tė ngjashme tė dhunės.
113. Llojet e personave shoqėrore juridik personat shoqėrore juridik janė: 1). Bashkėsitė shoqėrore politike, 2). Organizatat punuese, 2a) organizatat ekonomike dhe 2b) organizatat tjera qė kryejnė veprimtari nė lėmin e shkollimit, kulturės, shėndetit, mbrojtjes sociale dhe shėrbimeve tė tjera shoqėrore dhe 3) organizatat tjera veėqeverisėse.
114. Bashkėsitė shoqėrore politike si persona juridik janė organet mė tė larta juridike-politike nė tė cilat pushteti politik, public I popullit punues, nė bazė tė vetėqeverisjes dhe tė pronėsisė shoqėrore, shprehet nė mėnyrėn mė tė organizuar dhe mė konsekuente. Siq thamė ato janė persona civilė-juridik vetėm nė masėn nė tė cilėn janė edhe bartes tė shprehjes civile-juridike tė pronėsisė shoqėrore. Bashkėsitė shoqėrore sipas kushtetutave jane: federate, republika, krahina autonome, qyteti dhe komuna.
115. Organet shtetėrore si persona juridik organet e federatės, republikės dhe bashkėsive tjera shoqėrore politike nuk janė persona juridik tė sė drejtės civile. Ato janė organe administrative ose publike-juridike qė realizojnė pikėrisht pushtetin publik tė cilin e ushtrojnė kėto bashkėsi shoqėrore politike
116. Avokatura publike shtetin dhe bashkėsitė shoqėrore politike I pėrfaqėson nė konteste civile juridike avokatura publike. Detyra kryesore e avokaturave publike ėshtė tė pėrfaqėsoj shtetin dhe bashkėsitė tjera shoqėrore juridike si persona juridik tė sė drejtės civile. Kėshtu ekziston avokatura federative, republikane, krahinore e qytetit dhe komunes.
117. Organizatat ekonomike - personat shoqėrore mė tė rėndėsishėm dhe mė tė shumtė janė organizata ekonomike. Kėto janė subjekt tė sė drejtės ekonomike, detyra ekskluzive e tė cilave ėshtė tė kryes veprimtari ekonomike. Organizatat ekonomike janė: ndėrrmarjet ekonomike dhe kooperativat.
KOOPERATIVAT janė organizata vullnetare tė qytetarėve tė ndryshėm tė formuara me qėllim tė kryerjes dhe pėrfaqsimit tė pėrbashkėt tė ndonjė veprimtarie ekonomike.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn