als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Duke ngritur siparin e Festivalit t 11-t.
Nga Skifter Kllii.
Revolucioni q solli Todi Lubonja n RTVSH
Q n ditt e para t puns si drejtor i RTVSH-s, Todi Lubonja, mbaj mend, na bri mbledhje ku theksoi se detyrat tona n kohn q programet e televizioneve t huaja, kryesisht italiane dhe jugosllave, shiheshin lirshm n pjesn m t madhe t vendit, ishin shum t mdha. Duhej ngritje profesionale, intuit, fantazi, pun kmbngulse. T mos harrojm se ather e deri m 1990, TVSH-ja transmetonte jo m shum se 4-5 or n dit dhe t dielave, duke prfshir dhe kohn e mesdits, edhe 2-3 or t tjera. Ai dha mendime interesante edhe pr nj harmonizim t programeve t Radios, duke vn theksin se ajo m shum duhej t fliste sesa t lexonte.
Menjher, gjat majit t vitit 1972, u transmetuan pr her t par kngt e Festivalit Evropian t porsazhvilluar n Dublin, t cilat Thanas Nano m par i kishte ndaluar kategorikisht jo m t transmetoheshin, por edhe t dgjoheshin npr studio. Sipas modelit t RAI-t u unifikua redaksia e informacionit t Radios me at t Televizionit, q ti jepte hov t ri pasurimit t ndrsjellt t ngjarjeve n vend; u lidh nj kontrat me Vis -Njuzin, nj agjenci ndrkombtare q shprndante informacione t filmuara nga tr bota; nisn t regjistroheshin lajme nga RAI, q i dhan tjetr fytyr revists televizive, deri ather shum e varfr me informacione t ilustruara nga bota e jashtme. Me propozimin tim, nisi transmetimi i ndeshjeve ndrkombtare t marra nga televizionet e huaja; u transmetuan edhe Lojrat Olimpike t Mynihut. T gjitha kto ngjalln interesim t jashtzakonshm te teleshikuesit n t gjith vendin. M kujtohet se si pas transmetimit t ndeshjeve t para t fazs finale t Kampionatit Evropian t zhvilluar n Belgjk, sportdashs nga Elbasani, t prfaqsuar nga pedagogu i njohur i kulturs fizike qysh n vitet 30 n Normalen e ktij qyteti, solli n emr t tyre nj flet-falenderimi pr kto transmetime n gjuhn shqipe, q zgjeronin kulturn e sportdashsve, aq m tepr q stacionet e huaja nuk shiheshin n Elbasan dhe n qytete t tjera t Shqipris.
Ve tyre nisn t prgatiteshin emisione t tjera, ku ndihej nj fllad i ri, me aq sa lejonin kushtet e censurs komuniste, t cilat ndiqeshin me interes nga teleshikuesit.
Mbi t gjitha, Todi Lubonja qndronte shum pran krijuesve, bisedonte me ta lirshm, nuk harronte t prgzonte personalisht ata q bnin emisione t mira, ose, kur nuk kishte mundsi ti takonte, i falenderonte me telefon. Ishte krijuar kshtu nj mjedis i shpenguar dhe periudha e drejtimit t RTVSH-s nga Thanas Nano, cilsohej si periudh e zymt, ku do punonjs, sa shihte drejtorin t dukej n korridoret e ktij institucioni, largohej si t mundej, duke u shprehur: Kujdes, po vjen Thanasi!....
A thua Todi Lubonja i bnte t gjitha kto shndrrime nga koka e tij? N asnj mnyr! Q ishin propozime t tij, ose t t krijuesve t RTVSH-s, kjo, si e pam, nuk vihet n dyshim. Por, duke e par Todi Lubonjn t shoqrohej me Ramiz Alin, ose me Pirro Kondin, asokohe antar i Komitetit Qendror dhe drejtor i Drejtoris s Propagands n KQ-s, t krijohej menjehr bindja se kto ishin veprime pas konsultimeve me ta. Madje, si m ka thn vet Todi Lubonja, ai, pasi mori prgzime nga nj prej udhheqsve m t lart t Partis dhe shtetit pr transmetimin e ndeshjeve ndrkombtare t futbollit, pr t cilat shkrova m sipr, i propozoi atij t transmetoheshin nga TVSH-ja edhe Lojrat Olimpike t Mynihut dhe gjeti miratimin e plot t tij.
Jo vetm kaq, por n nj mbledhje n KQ, ku diskutoheshin probleme t ngritjes s cilsis sportive n shtypin ton, Pirro Kondi u shpreh se transmetimi i tr programit t Lojrave Olimpike kishte ngjallur nje far ndrojtje te udhheqja, sepse jo t gjith teleshikuesit mendohej se do t ishin tifoz, por reagimi nga posht, gjithnj sipas fjalve t tij, kishte qen shum i mir.
Todi Lubonja nuk u mjaftua vetm m kaq. Ai nxiti q grupe redaktorsh dhe regjisorsh t shkonin jasht shtetit, sidomos n vendet e Lindjes dhe t blinin filma artistik dhe dokumentar, n mnyr q t pasuronin programet e TVSH-s, ende t varfra n kt drejtim. Gjithashtu, nisi edhe regjistrimi i filmave dhe i programeve t tjera nga RAI.
Pr t pasur nj ngritje edhe m t madhe profesionale, u nnshkruan kontrata me televizione t huaja edhe pr specializimin e kuadrit krijues, sidomos teknik. Prsri me kmbnguljen e drejtorit t ri, u trhoqn nga Kinostudioja Shqipria e re, nga Universiteti, nga Instituti i lart i Arteve etj., kuadro shum t aft, ardhja e t cilve do t ndihmonte edhe m shum n ngritjen cilsore t programeve, veanrisht radiotelevizive. Pr kt qllim erdhi n Televizion edhe regjisori i talantuar, Mihal Luarasi, i cili kishte pasur bashkpunim t ngusht me Todi Lubonjn q n Kor. (Si e pam n pjesn e par t ktij cikli, ishte Lubonja q kishte aprovuar vnien n sken nga Luarasi t drams Njollat e murrme, fituese e mimit t par n Festivalin Kombtar t Teatrove profesioniste, dram q m pas, si kemi thn, u cilsua si antisocialiste nga Enver Hoxha. Dhe n fakt, ndonse pa prvoj n televizion, Luarasi, diplomuar n Hungari si regjisor teatri, nisi me vrull djaloshar t punonte n TV, me t cilin fal dhuntive u ambientua menjher. T gjitha kto ishin masa t domosdoshme pr ti dhn RTVSH-s nj hop edhe m t madh cilsor. (Mirpo, si do t shohim m posht, prpjekje t tilla do t cilsoheshin si shkelje t vijs s Partis nga diktatori Hoxha).
Duke harruar censurn dhe autocensurn
Nuk kishte se si t ndodhte ndryshe: Festivali i 11-t i Kngs n RTVSH, nuk mund ti shmangej ksaj fryme q po flladiste programet radiotelevizive. Ai prkonte me 10-vjetorin e krijimit t festivaleve, (dhjetor 1962) t cilt priteshin me nj interesim t jashtzakonshm nga teleshikusit, jo vetm n Shqipri, por edhe n Kosov dhe trojet shqiptare n Malin e Zi. Si e pam, Festivali i Dyt (dhjetor 1963), ishte goditur nga diktatura pr shfaqje t huaja, q nga drejtuesit deri te shum kngtar. Kjo goditje solli si pasoj q t shkarkohej shefi i redaksis s muziks, kompozitori i njohur, Abdulla Grimci, nj ndr ideuesit e festivaleve, pr tu zvendsuar nga nj gazetare,e cila, sado e aft n kt profesion, kishte njohuri shum t kufizuara n fushn e muziks. Vrejtje t rnd mori edhe Petro Kito, nndrejtori i Radios q mbulonte programet muzikore. Duhej t ndshkohej edhe Thanas Nano, drejtori i prgjithshm, por ai u justifikua, sepse ditt e zhvillimit t Festivalit t Dyt u ndodh n nj konferenc ndrkombtare q mbahej n Varshav dhe asistoi n festival vetm ditt e fundit, thua se ai ishte organizuar e zhvilluar vetm gjat ditve t qndrimit t tij jasht shtetit. Goditja q psoi Festivali i Dyt, solli si pasoj q festivalet e tjera ti nnshtroheshin nj censure dhe autocensure nga vet krijuesit dhe t mbizotronin kng t puns, tekste tejet t politizuara, me melodi ku i mshohej vetm mbshtetjes n tabanin popullor. Kjo ndodhi sidomos pas vitit 1966, kur n Shqipri, nn ndikimin e Revolucionit Kulturor Kinez, arti dhe letrsia u vun nn nj trysni t papar, ashtu si dhe vet jeta e mbushur me qarkullimet e kuadrit, luftn pr zhdukjen e kishave dhe xhamive, pra, t besimeve fetare, pr krijimin e njeriut t ri, q duhej t lartsohej n do fush t jets, sidomos n art dhe letrsi. Kuptohet se edhe festivalet e kngs n Radio dhe pas vitit 1965 dhe n TV, nuk mund ti shptonin ksaj trysnie mizore.
T gjith duke par RAI-n
Mirpo, ndrkoh, kishte nisur nj er tjetr. Puna kishte arritur deri aty sa komitetet e partis n Tiran e rrethe, n munges t televizorve, t rekomandonin q njerzit t shkonin n qendra pune e prodhimi, ku punonin t afrmit e tyre, pr t par Festivalin e San Remos t vitit 1972...
Nuk mjaftonte vetm kjo, por kryeministri, Mehmet Shehu, i njohur pr prirjet e tij dogmatike, sidomos ne fushn e artit, t urdhronte UEM-nin,(Uzinn Elektromekanike n Durrs), q televizorve n shitje t mos u hiqej nj pjes, q mundsonte t shiheshin programet e kanalit t dyt t RAI-t.
N kto rethana nisi t prgatitej edhe Festivali i11-t i Kngs n RTVSH. sht e kupueshme se, prderisa n letrsi dhe artet tona kishte filluar nj periudh tjetr, kuptohet mbrenda krkesave t rrepta t prligjura nga Partia,kjo nuk kishte si t mos t ndikonte edhe n kngt e zgjedhura pr t konkuruar n kt festival, nuk kishte si t mos ndikonte edhe n tekstet q tani kishin nj ngritje edhe m t madhe cilsore, me nj fjalor m t pasur figurativ e larmi tamash, ku, doemos do t mbizotronte tema e dashuris, s cils populli yn tradicionalisht i kishte knduar. Jo vetm kaq: edhe paraqitja e jashtme e e festivalit, qoft dekori, qoft edhe veshjet e kngtarve e drejtuesve, duhej t kishin nj ndryshim t dukshm. Nuk kishte asgj pr tu uditur. Fmijt e udhheqsve, q nga ata t ministrave, deri tek ata t Komitetit Qendror, madje edhe t Byros Politike, visheshin sipas katalogve t ardhur nga jasht. Me gjith kushtet e vshtira ekonomike, kt prpiqeshim ta bnim edhe ne, asokohe te rinj. E pse kjo veshje e re t mos paraqitej n festivalin e 11-t?
Nj festival sipas mods
Mbaj mend se nj muaj para festivalit kisha qepur nj xhaket blu me kopsa metalike t ciln e kisha kombinuar me nj pal pantallona t hirta. Nj xhaket t till do t vishte edhe drejtuesi, Bujar Kapexhiu gjat tre netve t Festivalit t 11-t. Doemos, partnerja e tij, aktorja e njohur Edi Luarasi, do t kishte veshje edhe m t larmt. Po kshtu edh kngtart e kngtaret e tjera. Por edhe formula e zhvillimit t Festivalit t 11-t do t kishte ndryshime.Ve juris qendrore n sall, do t kishte edhe juri n qytete t tjera, t cilat, me an te lidhjeve telefonike q do t bnin drejtuesit, do t krijonin larmi dhe do t prcaktonin m drejt kngt fituese t ktij festivali. T gjitha kto nn regjin e studiuar mir t Mihal Luarasit dhe, pr m tepr, me sugjerimet e Nefo Myftiut, drejtoreshs s Radios, q mbikqyrte sektorin e muziks, e cila si e tham ishte e shoqja e nj antari t rrept t Byros Politike, ish-ministr i Arsimit, q kishte mbuluar e m pas do t mbulonte si zvendskryetar i Kshillit t Ministrave edhe kulturn dhe i cili, pr m tepr, ishte n at koh edhe sekretari i par Komitetit t Partis s rrethit t Tirans. Po t marrim parasysh se Todi Lubonja ishte edhe shok i ngusht i Ramiz Alis, kuptohej se Festivali i 11-t nuk duhej t krcnohej nga ndonj rrezik, ose nga ndonj shkarje nga msimet e partis dhe shokut Enver. Mirpo nuk do t ndodhte kshtu.
als_Latn fuv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn