als_Latn lit_Latn dan_Latn
--------------------------------------------------------------------------------
Kriza nė tregjet financiare ka krijuar kushte tė reja pėr sistemin financiar dhe ekonomik nė botė. Kushtet e reja e kanė bėrė tė pamundur rikthimin dhe tė domosdoshėm reformimin nė sistemin financiar dhe monetar botėror. Pushtetarėt europianė me keqardhje po flasin pėr fundin e epokės sė kapitalizmit. Politikanėt dhe intelektualėt mė konservatorė perėndimorė, tehksojnė fakti se pa ndėrhyrjen e qeverive kontrolli i krizės financiare ėshtė i pamundur. Presidenti djathtist francez Nikola Sarkozi tashmė ėshtė bėrė flamurtar i kontrollit dhe i ndėrhyrjes sė qeverive nė bankat dhe institucionet e mėdha financiare nė njė kohė qė parimi kryesor i partive djathtiste ėshtė " qeveri e vogėl me rol sa mė tė kufizuar nė treg". Kriza financiare nė amerikė dhe ndikimet e saj nė tregjet financiare botėrore, ka tronditur fuqishėm themelet e ekonomisė kapitaliste. Kėrkesa e presidentit francez Nikola Sarkozi dhe pėrkrahja e BE pėr projektin e rishikimit tė strukturės sė sistemit financiar botėror ėshtė njė pėrpjekje pėr tė evituar shpėrbėrjen e ekonomisė perėndimore tė bazuar nė idetė e liberalizmit ekonomik. Ndėrkohė ekzistojnė mosmarrėveshje tė thella mes aleatėve tė dy anėve tė atlantikut, nė lidhje me mėnyrėn e rishikimit tė sistemit financiar dhe ekonomik botėror. Amerika megjithėse ėshtė pėrfshirė nga njė krizė financiare nuk e ka mirėpritur propozimin e aleatėve europianė. Buxh ėshtė i mendimi se plani i shpėtimit pėr tė ndihmuar bankat dhe institucionet financiare tė falimentuara ose nė prag tė falimentimit, do tė ketė rezultate positive nė kontrollimin e krizės financiare. Qeveria e Bushit nė hapin e parė pėrcaktoi njė buxhet prej 700 miliard dollarė pėr shpėtimin e bankave tė falimentuara por mė pas u bė e qartė se injektimi i kėtyre parave ėshtė i pamjaftueshėm pėr rikthimin e besimit tek tregjet financiare dhe presidenti amerikan deklaroi se ka shtuar 250 miliard dollarė nė paketėn e shpėtimit. Shkaku i kundėrshtimit tė Bushit ndaj kėrkesės sė europianė mbi rishikimin e strukturės sė sistemit financiar botėror, ėshtė se Bush po reziston pėrballė realitetit tė pėrfundimit tė epokės sė supremacisė ekonomike tė amerikės, qė prej pėrfundimit tė luftės sė ftohtė. Nikola Sarkozi dhe Gordon Broėn politikanėt mė besnik tė amerikės nė europė, nė mėnryė indirekte e kanė pohuar kėtė realitet. Gordon Broėn nė njė Artikull nė gazetėn Uashington Post deklaroi se ka skaduar afati i pėrdorimit tė institucioneve monetare dhe financiare tė krijuara pas luftės sė dytė botėrore. Edhe Nikola Sarkozi theksoi se me rregulluat dhe institucionet e krijuara nė shekullin e 20 nuk mund tė zgjidhen problemet e shekullit tė 21. pėr tė kuptuar mė mirė kėto deklarata tė dy funksionarėve europianė duhet tė analizojmė situatėn ndėrkombėtare pas pėrfundimti tė luftės sė dytė botėrore dhe institucionet qė u krijuan pėr rindėrtimin e shkatėrrimeve tė luftės. Rregullat dhe institucionet e lartėpėrmendura u krijuan me qėllim forcimin e themeleve tė liberalizmit ekonomik nė botė.
Nė vitin 1944 nuk ishte shuar akoma zjarri i luftės 44 liderė tė vendeve aleate u mblodhėn nė Neė Hampshire nė Amerikė. Nė kėtė takim u nėnshkrua njė marrėveshje e quajtur Burton Ėoods, qė ėshtė baza kryesore e systemit financiar dhe monetary botėror pas luftės sė dytė botėrore. FMN dhe BB u krijuan nė bazė tė marrėveshjes Burton Ėoods. Kjo marrėveshje nė fakt ishte njė shembull i ekonomisė kapitaliste pėr vendet e tjera tė botės, si njė alternativė pėrballė sistemit socialist. FMN dhe BB pėrcaktuan kushtet pėr dhėnien kredive vendeve tė tjera dhe kėto kushte bazoheshin nė standartet e sistemit kapitalist. Vendet e botės pėr tė marrė kredi nga kėto dy institucione financiare ndėrkombėtare duhej ti pėrshtatnin ekonomitė e tyre me standartet e ekonomisė kapitaliste dhe sipas kredisė qė merrnin vareshin politikisht dhe ekonomikisht nga amerika dhe nga kampi perėndimor. Pas shpėrbėrjes sė BS dhe pėrfundimit tė luftės sė ftohtė liberalizmi perėndimor, e kosnideroi veten fitimtar tė kėsaj lufte dhe mendimtari amerikan Francis Fokojama kėtė e quajti fundin e historisė. Por para shpėrbėrjes sė BS Imam Khomeini(ra) themeluesi i RII nė njė letėr drejtuar liderit tė fundit tė BS Mikail Gorbacov, paralajmėroi pėr shpėrbėrjen e sistemit tė socializmit dhe i kėrkoi ish liderit sovjetik tė mos ndjekė principet e kapitalizmit pėr tė zgjidhur problemet politike dhe ekonomike. Imam kHoemini nė kėtė letėr theksoi se edhe sistemi capitalist ka po ato probleme serioze si sistemi socialist por ndryshon vetėm forma e problemeve. Parashikimi i Imam Khomeinit(ra) ashtu si nė rastin e shpėrbėrjes sė sistemit komunist po realizohet pėrsa i pėrket sistemit kapitalist. Kriza e fundit financiare nė perėndim nė pamje tė parė filloi nė tregun e strehimit nė amerikė dhe me falimentimin e bankave por shtrirja e kėsaj krize tregoi se kriza nė tregun e strehimin, ėshtė pasojė e arrogancės dhe pabarazisė nė ekonominė kapitaliste. Ekonomia kapitaliste bazohet nė konsumin e gjerė dhe vazhdimėsia e kėtij sistemi ka nevojė pėr zhvillimin e kulturės sė konsumit dhe amerika ėshtė simboli i shoqėrisė konsumuese nė botėn perėndimore. Shoėria konsumatore krijohet nė ato vende ku ka pėrqėndrim tė madh kapitali. Njė pjesė e madhe e popujve tė botės duhet tė jetojnė nė varfėri dhe uri nė mėnyrė qė shoqėria amerikane tė konsumojė sa tė dojė. Edhe politikat sunduese amerikane nė botė kanė pėr qėllim garantimin e interesave tė njė shtrese tė caktuar nė amerikė. Nė sistemin capitalist shtimi i fitimit nė maksimum ėshtė qėllimi mė superior. Ajo cka shkaktoi krizėn nė tregun e strehimit nė amerikė dhe qė u shtri mė pas edhe nė tregjet financiare botėrore, ishte oreksi i pangopur i bankave dhe institucioneve financiare tė cilat duke lajtur nė bursa u bėnė shkak pėr shtimin e cmimit tė strehimit dhe mė pas dhėnien e kredive pa garanci tė forta. Paafatėsia e debitorėve pėr tė paguar kreditė i pėrballi bankat aktive nė sektorin e strehimit me probleme monetare dhe mė nė fund me falimentim. Njė ekspert ekonomik amerikan duke analizuar krizėn ekonomike nė amerikė thotė: " Kjo krizė shpjegohet vetėm me njė fjalė "pangopėsi" dhe kjo pangopsi pa kufi u bė shkak i krizės ekonomike qė ka pėrfshirė amerikėn.
Europianėt e kuptuan mė shpejt se amerikanėt se ekonomia kapitaliste ka nevojė pėr njė rishikim themelor sepse vazhdimi i kėsaj situate ėshtė tepėr i rrezikshėm. Kriza e fundit financiare ka ndryshuar programet e partive dhe qeverive ne perėndim. Partitė djathtiste kanė filluar tė zbatojnė programe socialiste, nė njė kohė qė gjithmonė kanė qėnė kundėrshtarėt e ktyre politikave. Tashmė djathtisti Nikola Sarkozi jo vetėm qė kėrkon transparencė dhe kontroll nė punėn e bankave dhe institucioneve financiare, por kėrkon qė edhe institucionet financiare si FMN dhe BB, tė shėrbejnė si mjete pėr kontrollimin e veprimeve tė bankave dhe institucioneve tė mėdha financiare. Pėrpjekjet e vedndeve europiane pėr tė organizuar njė takim tė liderėve tė grupit G-8 plus Kinėn dhe Indinė, ėshtė njė pėrpjekje pėr fillimin e bisedimeve pėr arritjen e njė marrėveshjeje tė re tė tipit Burton Ėoods, marrėveshje e cila nuk do tė arrihet me lehtėsi dhe unanimitetin e marrėveshjes sė vitit 1944.
unk als_Latn als_Latn als_Latn