als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Ēfarė ėshtė kombi: teoria e pėrkufizimit dhe e origjinės sė kombeve
Gėzim SELACI
Pėrmbledhje. Kjo ese do tė diskutojė nėse teoritė sociologjike, veēanėrisht ajo moderniste dhe ajo etno-simboliste janė teori tė vlefshme pėr tė shpjeguar procesin e krijimit tė kombeve tė ndryshme qė janė shfaqur nė pjesė tė ndryshme tė botės dhe nė kontekste tė ndryshme. Veē kėsaj, eseja do tė analizojė cilat janė raportet e kombit me format e tjera tė identitetit grupor njerėzor, si ai etnik, gjuhėsor, rajonal, fetar, e tė tjerė. Mė tutje, do tė kėqyr ndikimin e proceseve nė modernitet nė lindjen e kombeve. Eseja pėrfundon se njė pėrkufizim i konceptit tė kombit qė do tė vlente nė pėrgjithėsi ėshtė i pamundur. Dobia e pėrkufizimeve dhe shpjegimeve tė ndryshme mbi origjinėn e kombeve qėndron nė atė se na mundėsojnė tė kuptojmė mėnyrat dhe rrethanat e ndryshme tė krijimit tė kombeve.
Pėrmbajtja
HYRJE
PIKĖPAMJET TEORIKE
Primordialistėt/Esencialistėt
Modernistėt/konstruktivisėt
(Tė imagjinuarit, mitet dhe simbolet e kombit)
Etno-simbolistėt
ORIGJINA E KOMBEVE
Pikėpamja objektiviste
Industrializimi
E kaluara e pėrbashkėt
Tjetri dhe armiku i kombit
Pikėpamja subjektiviste
LINDJA E KOMBEVE PĖRVOJAT E NDRYSHME
Kombi etnik/kulturor dhe kombi qytetar
Kombet nė periudhėn pas-perandorake
Kombet nė periudhėn pas-koloniale
PĖRFUNDIM
HYRJE
Nė rrugėtimin e tyre historik, shoqėritė janė organizuar nė familje tė zgjeruara e fise, si dhe nė komunitete mė tė gjera nė saje tė identiteteve kolektive mė gjithėpėrfshirėse, si identiteti etnik, fetar, i qytet-shtetit, krahinor etj. Kombi, si kategori sociologjike, ėshtė burim relativisht i ri i identitetit kolektiv qė ėshtė shfaqur ne Europė qė nga shekulli XVIII. Natyrisht, ideja kombėtare u shfaq si zhvillim dhe vazhdimėsi nė kursin e nevojės sė njerėzve pėr ti pėrkitur ndonjė bashkėsie tė pėrfytyruar.
Sidoqoftė, nevoja pėr ti pėrkitur ndonjė grupi dhe pėr tu bashkuar me pjesėtarėt e tij nuk ėshtė diēka e re nė historinė e njerėzimit. Mirėpo, ajo qė ėshtė dukuri e re ėshtė vetė identiteti kombėtar. E reja nė lidhje me kėtė ėshtė dimensioni politik dhe gjeografik, siē pretendon nacionalizmi. Pėr dallim nga format e tjera tė identitetiteve kolektive, kombi ėshtė grup njerėzish politikisht tė vetėdijshėm[1] qė kanė njė ndjenjė tė pėrbashkėt pėrkatėsie nė saje tė veēorive dhe rrethanave tė caktuara tė cilat do tė diskutohen mė poshtė.
Kur pėrpiqen tė pėrkufizojnė kombin, teoricienėt (historianė, antropologė, sociologė e tė tjerė) zakonisht analizojnė origjinėn nė kuptim tė burimit dhe prejardhjes sė tij. Ajo ēfarė ata kėrkojnė tė gjejnė ėshtė konteksti socio-historik qė ka zėvendėsuar format e vjetra tė identitetit grupor me identitetin kombėtar. Disa argumentojnė se ka qenė vetė procesi i modernitetit[2] qė nuk u ka lėnė vend autoriteteve dinastike dhe fetare dhe ka detyruar njė formė tė re legjitimiteti pėr autoritetet mė tė gjera qendrore. Kjo zhvendosje ishte ndihmuar ose nga kapitalizmi i shtypit qė mundėsoi shpėrndarjen e librave ne gjuhėn kombėtare (Anderson 2006) ose nga industrializimi dhe sistemi arsimor (Gellner 2006). Kjo qasje ėshtė emėrtuar si moderniste pasi qė prejardhjen e identitetit kombėtar e gjen nė kohėn moderne nė saje tė procesit tė modernizimit.
Teoricienėt e tjerė pajtohen me supozimin qendror tė modernistėve sipas tė cilit kombi ėshtė dukuri moderne, mirėpo kėsaj i shtojnė njė vėrejtje tė rėndėsishme: ata argumentojnė se kombet nuk kanė dalė nga asgjėkund, por lidhjet paramoderne etnike i kanė transformuar nė identitete kombėtare. (Smith 1988)
Ndėrkaq, tė tjerėt formimin e kombeve e shohin si proces mė subjektiv. Ata argumentojnė se identiteti kombėtar ėshtė pėlqimi i njerėzve pėr tė vazhduar jetėn nė bashkėsi dhe pėr tu ndjerė pjesėtarė tė tė njėjtit komb. Ky solidaritet qė ēon te formimi i kombeve, njė teoricien e ka cilėsuar si formė e referendumit tė pėrditshėm. (Renan 1990)
Kjo ese do tė diskutojė nėse teoritė sociologjike, veēanėrisht ajo moderniste dhe ajo etno-simboliste janė teori tė vlefshme pėr tė shpjeguar procesin e krijimit tė kombeve tė ndryshme qė janė shfaqur nė pjesė tė ndryshme tė botės dhe nė kontekste tė ndryshme. Besohet se kėto teori tė kombit dhe nacionalizmit qė janė zhvilluar nė gjysmėn e dytė tė shekullit XX kanė arritur njė shkallė mė tė lartė tė sofistikimit shkencor. Veē kėsaj, eseja do tė analizojė cilat janė raportet e kombit me format e tjera tė identitetit grupor njerėzor, si ai etnik, gjuhėsor, rajonal, fetar, e tė tjerė. Mė tutje, eseja do tė kėqyr ndikimin e proceseve nė modernitet nė lindjen e kombeve. A ėshtė shpjegim i mjaftueshėm dhe i kėnaqshėm origjina etnike e kombeve, apo ka elemente tė tjera tė rėndėsishme dhe rrethana qė kanė mundėsuar epokėn e kombeve dhe shtet-kombeve.
PIKĖPAMJET TEORIKE
Dilema themelore nė diskutimet mbi kombin dhe teorizimin e tij, ose me fjalė tė tjera pėrpjekjet pėr tė gjetur pėrkufizimin, origjinėn dhe krijimin e kombit, ėshtė ēėshtja se deri nė ēmasė kombi dhe nacionalizmi janė dukuri moderne? Pėrpjekja pėr tiu pėrgjigjur kėsaj dileme ka rezultuar nė ndarjen mė fundamentale tė teorive mbi kombin: domethėnė nė mes perspektivės primordialiste, moderniste dhe etno-simboliste. (Özkirimli 2000 dhe Day and Thompson 2004)
Primodrialistėt/Esencialistėt
Ata qė mbrojnė idenė se kombet janė esenciale, entitete tė pėrjetshme dhe forma tė hershme tė grupimit shoqėror, ose si rezultat i fushatave politike tė nacionaliste ose si krijesa nga lart-poshtė nga shtete tashmė ekzistuese, quhen primordialistė ose esencialistė. Kjo ide ishte propozuar nga romanticistėt gjermanė, ndėr ta Herder, Fihte dhe Kant.
Modernistėt/konstruktivisėt
Tė tjerėt qė kombet i shohin si dukuri moderne dhe konstruksione shoqėrore[3] emėrtohen si modernistė ose konstruktivistė dhe kjo ėshtė perspektiva dominuese. Nė krye tė kėsaj qasjeje qėndron Ernest Gellner (vepra e tė cilit kombinon elemente nga ajo e Durkhaim-it, Weber-it dhe traditės sė antropologjisė sociale), Benedikt Anderson dhe historiani Eric Hobsbawm, ndėr tė tjerėsh. (Day and Thompson 2004) Nė tė vėrtetė, kjo qasje pėrfshin pikėpamje divergjente, dhe jo njė pikėpamje unike, meqenėse ekzistojnė vetėm disa bindje tė pėrbashkėta nė mes modernistėve. (Özkirimli 2000) Sidoqoftė, ajo ēfarė kanė tė pėrbashkėt ata ėshtė besimi se kombet dhe nacionalizmat janė dukuri moderne dhe bashkėkohore. Ata besojnė se kombet janė formuar nga ndryshimet rrėnjėsore nė kohėn moderne dhe tė cilat kanė pamundėsuar vazhdimin e rregullit tė kohės dhe i ka shtyrė njerėzit nė forma tė reja tė organizimit tė jetės shoqėrore e politike. Studiuesit e kėsaj kategorie argumentojnė se ėshtė bėrė e mundshme dhe e domosdoshme tė imagjinohen ose tė pėrfytyrohen forma tė reja tė organizimit kolektiv domethėnė kombet duke qenė se ato tė vjetrat ishin bėrė tė pavlefshme nėn ndikimin e rrethanave tė reja ekonomike (industrializimi, kapitalizmi), politike ose shoqėrore (Revolucioni Francez, lindja e shtetit burokratik, shekularizimi) tė shkaktuara nga proceset e modernitetit.
Transformimet e theksuara nga secili studiues dhe faktorėt qė e kanė shkaktuar atė janė goxha tė ndryshėm: ndėrsa pėr Gellner-in ėshtė industrializimi, modernistėt e tjerė e vėnė theksin nė forca tė tilla moderne si kapitalizmi, ose, nė rastin e Anderson-it, kapitalizmi i shtypit. Kjo bėri qė koncepti i legjitimitetit tė ripėkufizohet nė kohėn kur parimet dinastike e fetare tė legjitimitetit ishin braktisur dhe solli elita tė reja (Anderson, 2006). Sistemi arsimor dhe teknologjia e komunikimit u mundėsoi kėtyre elitave qė mesazhin e tyre ta bartin tek popullatat gjithnjė nė rritje (Anderson, Gellner, Hobsbawm). Pėr pasojė, lojalitetet e shkallės mė tė ngushtė tė krijuara nga kontakti ndėrpersonal janė zėvendėsuar me lidhjet nė shkallė mė tė gjerė me shoqėrinė jopersonale dhe anonime pjesėtarėt e sė cilės kurrė nuk do tė takohen as qė kanė dėgjuar pėr shumicėn e bashkėpjesėtarėve tė tyre[4] (Anderson, Gellner, Breuilly, Brass). (Day and Thomspon 2004)
(Tė imagjinuarit, mitet dhe simbolet e kombit)
Ideja se kombet si konstrukte shoqėrore ndėrtohen mbi mite ėshtė propozuar nga dy autorė: Eric Hobsbawm dhe Benedict Anderson. Hobsbawm pohonte se historia e vazhdueshme dhe e pashkėputur shpesh ėshtė trillim qė mbėshtetet nė figura gjysmė mitike, dokumente dhe simbole tė falsifikuara, si flamuri dhe imazhet, qė kanė pėr qėllim tė zgjojnė ndjenja nacionaliste. (Hobsbawm and Ranger 1983)
Anderson (2006) kishte propozuar se kombet janė komunitete tė imagjinuara qė bazohen nė mite dhe simbole. Vetė ideja e prejardhjes sė pėrbashkėt kombėtare ėshtė mė shumė mit se sa realitet. Nuk ėshtė e sigurt se njė komb i caktuar ka prejardhje tė kulluar nga paraardhės tė njėjtė, duke marrė parasysh se popullatat kanė migruar nė territore tė ndryshme, janė martuar me grupe tė ndryshme etnike, domethėnė janė pėrzier pėrmes proceseve tė ndryshme. Kjo e bėn tė vėshtirė qė tė provohet prejardhja e pėrbashkėt. Njerėzit kanė prejardhje tė pėrzier, kurse idetė e tyre pėr tė kaluarėn e pėrbashkėt janė mė shumė tė imagjinuara, pra mite, se sa fakte.
Miti bėhet i dallueshėm, pėr shembull, tek ideja e prejardhjes sė kulluar etnike te kombet ballkanikė. Duke pasur parasysh shkallėn e lartė tė martesave tė pėrziera, faktin se identiteti fetar ka qenė parėsor pėr shumė kohė, migrimin e popujve dhe proceset e tjera demografike dhe shoqėrore, duket se ky term ėshtė goxha mashtrues: serbėt, kroatėt, boshnjakėt mund tė mendojnė se etnikisht janė tė ndryshėm, por ata janė sllavė tė jugut, flasin dialekte tė sė njėjtės gjuhė, prejardhja e tyre ėshtė pėrzierje sllave, turke, hungareze, shqiptare dhe latine.
Historia interpretohet nė atė mėnyrė qė ti kontribuojė krijimit tė simboleve dhe miteve tė kombit. Ngjarjet historike i nėnshtron njė procesi pėrzgjedhės qė ka pėr qėllim tė trillojė simbole dhe mite mbi vetėdijen dhe prejardhjen kombėtare. (Hobsbawm and Ranger, 1983) Kjo mund tė ilustrohet me shembullin vijues: nacionalizmi serb pretendon se Beteja nė Kosovė nė vitin 1389 ishte koha dhe vendi ku u formua vetėdija kombėtare serbe, ndėrsa realiteti ėshtė se nė atė betejė jo vetėm serbėt, por gjithashtu edhe grupe tė tjera tė krishtera ishin bashkuar pėr tė luftuar kundėr ushtrisė osmane, ndėr ta edhe shqiptarė. (Malcolm 1998) Njė shembull tjetėr i kėtij lloj diskursi ėshtė krijimi i figurės sė Skėnderbeut si hero kombėtar shqiptar.[5] Lufta e tij kundėr Perandorisė Osmane duke bashkėpunuar me popuj tė tjerė tė Ballkanit, nga ana e rrymave jonacionaliste politike shqiptare ėshtė pėrdorė si argument pėr tė lidhur shqiptarėt me nacionalizmin sllav e grek, mirėpo nga ana e nacionalizmit shqiptar si provė e idesė dhe praktikės nacionaliste shqiptare. (Feraj 1999:84)
Sidoqoftė, modernistėt tė cilėt flasin pėr kombet si komunitete tė konstruktuara dhe tė imagjinuara nuk nėnkuptojnė domosdoshmėrisht falsitetin e kombeve, apo se ato jan; tė shpikura. Mė saktėsisht, kjo ide mė shumė lidhet me Gellner-in dhe Hobsbawm-in, por qė refuzohet nga Anderson. (Anderson 2006:6)
Etno-simbolistėt
Etno-simbolistėt, mund tė konsiderohen ose si qasje e veēantė ose si pjesė e pikėpamjes konstruktiviste/moderniste. Kjo shkollė pohon se kombet janė formuar nga elitat nacionaliste duke u bazuar nė lidhjet apo pėrkatėsitė etnike para-moderne tė njė popullate tė caktuar. (Özkirimli, 2000) Pra, ata pajtohen me karakterin modern tė nacionalizmit (si ideologji dhe lėvizje), por pohojnė se kulturat e mėhershme etnike sigurojnė themelin mbi tė cilėn ngrehen identitetet e sotme kombėtare.
Pėrfaqėsuesi kryesor i kėsaj perspektive ėshtė sociologu Anthony D. Smith, i cili pohon se ndėrsa kombet mund tė jenė moderne, origjina e tyre nuk ėshtė e tillė, por gjurmėt e tyre mund tė gjenden nė etnitė e mėhershme. Pėr Smith-in, kombet nuk janė shpikur nga asgjėja, por proceset karakteristike tė modernitetit (tė pėrshkruara nga modernistėt) i transformojnė kėto etni nė kombe, por pa i shkatėrruar ato. (Smith 1991)
Teoricienė tė kėtij mendimi e kanė pėrkufizuar kombin nė mėnyra tė ndryshme, duke pėrdorė kritere tė ndryshme pėr tė shpjeguar karakteristikat e tij, pėrkufizimin dhe proceset pėrkatėse. Tiparet e pėrbashkėta tė popullatave janė parė si karakteristika kryesore tė kombit dhe rėndom ato kanė qenė prejardhja, gjuha, kultura dhe feja e pėrbashkėt. Sidoqoftė, kėto kritere janė tejet tė diskutueshme, ngaqė pėrveē efektit bashkues ato mund tė kenė edhe efekt ndarės. Pėr shembull, ndėrsa gjuha e pėrbashkėt mund tė pėrfshijė nė njė komb popullata tė shumėllojshme pėr sa i pėrket karakteristikave tė tjera (fetare, kulturore, etj.), megjithatė, ajo mund tė pėrjashtojė popullata tėrėsisht homogjene pėr sa i pėrket po tė njėjtave karakteristika, por qė nuk kanė gjuhė tė pėrbashkėt. Nė anėn tjetėr, gjuha e pėrbashkėt nuk mjafton pėr tė krijuar identitet tė pėrbashkėt kombėtar, pėrkundėr tipareve tė tjera tė pėrbashkėta, siē ėshtė prejardhja e pėrbashkėt, pėrkatėsia etnike etj. Ilustrim i kėsaj mund tė jetė rasti i sllavėve tė jugut (kroatėt, boshnjakėt dhe serbėt).[6] Disa gjuhė janė tė veēanta dhe pėrjashtuese pėr identitetin kombėtar tė disa kombeve, siē ėshtė rasti me gjuhėn shqipe qė ėshtė e veēantė pėr shqiptarėt dhe qė pėrjashton tė tjerėt qė nuk flasin shqip, gjuha baske pėr baskėt e kėshtu me radhė. Sidoqoftė, popuj tė ndryshėm mund tė kenė gjuhė tė pėrbashkėt (pėr shembull anglishten), megjithatė tė mos konsiderohen pjesėtarė tė tė njėjtit komb; ndėrsa njė komb mund tė flasė disa gjuhė, siē ėshtė rasti me kombin indian. Gjuha ėshtė parė si nishani mė i rėndėsishėm i kombit, posaēėrisht nė Europėn Lindore, ndėrsa nė raste tė tjera mund tė shihet si faktor ndarės, ose sė paku, si jo relevant nė krijimin e kombit.
E njėjta mėnyrė analize mund tė pėrdoret pėr tė shqyrtuar karakteristikat e tjera tė kombeve, si kulturėn, fenė e tė tjerat si dhe raportet e tyre me identitetin kombėtar.
Siē shihet, pėrkufizimi i kombit nuk ėshtė detyrė e lehtė, nga shkaku i kompleksitetit dhe kuptimeve kundėrthėnėse tė tipareve dalluese tė tij.
ORIGJINA E KOMBEVE
Duke gjurmuar origjinėn historike tė nacionalizmit, teoricienėt kanė analizuar faktorėt qė kanė sjellė apo kanė ndihmuar shfaqjen e kombeve. Disa nga kėta faktorė mund tė shihen nė kėtė pasqyrė tė gjendjes nė Europėn pas mesjetare: pas rėnies sė botės sė krishtere qė mbizotėronte nė mesjetė, themelimi i kishave kombėtare si entitete tė ndara i kishte ndarė kombet e kontinentit; kapitalizmi i shtypit, domethėnė shpikja e makinave tė shtypit qė mundėsonin botime masive nė seri bėnte tė mundur shpėrndarjen nė shkallė tė gjerė tė ideve tė njėjta, duke krijuar kėshtu njė kulturė homogjene; gjuha vendase po pėrdorej gjithnjė e mė shumė nė komunikime zyrtare. Strukturat dinastike dhe monarke po dobėsoheshin nė shekullin XVIII.
Duke u pėrpjekur tė gjejnė gjurmėt e para tė kombeve nė kuptimin gjeografik, shumė studiues, ndėr ta Gellner (2006), besojnė se ėshtė Europa vendi ku kombet u shfaqėn mė sė pari, pasi qė nacionalizmi lidhet me modernizimin i cili nėnkupton procesin e shkėputjes nga shoqėria tradicionale bujqėsore, qė mė sė pari ngjau nė Europė. Natyrisht Gellner lindjen e kombeve e shpjegonte me nacionalizmin: Ėshtė nacionalizmi ai i cili lind kombet, dhe jo e kundėrta. Pa dyshim se nacionalizmi shfrytėzon pėrhapjen e kulturave tė hershme dhe tė trashėguara, ndonėse i shfrytėzon nė mėnyrė shumė tė pėrzgjedhur, dhe shumė herė i transformon ato nė mėnyrė radikale. (Gellner 2006:54) Nacionalizmi nuk ėshtė njė sentiment i shprehur nga kombet para-ekzistuese, por nė tė vėrtetė ai krijon kombe ku ato nuk kanė ekzistuar mė parė.
Pėr dallim nga Gellner, Anderson (2006) beson se ishte bota e re (Amerika) vendi ku filloi procesi i krijimit tė kombeve dhe se kombet mė sė pari u shfaqėn te Kreolėt e Amerikės Qendrore dhe Latine nė gjysmėn e dytė tė shekullit XVIII teksa idetė e iluminizmit ishin sjellė aty nga spanjollėt. Mirėpo, argumenti i Anderson-it qė lindjen e kombeve e arsyeton me rėnien e dinastive dhe fesė, si dhe lindjes sė literaturės mund tė jetė shpjegim i vlefshėm nė kontekst tė Amerikės, megjithatė, ajo nuk shpjegon shfaqjen e kombeve nė disa pjesė tė botės ku shumica e popullatės nuk kanė ditur shkrim-lexim, si pėr shembull nė Afrikė. Sidoqoftė, fakti se literatura e shtypur ka ekzistuar qysh nė shekullin e XVI dhe nuk ka pasur ndikim nė lindjen e kombeve, sugjeron se kombet dolėn nga etni tė caktuara, tė ndikuara nga zhvillimi i literaturės amtare dhe trysnia nga shteti (Hastings, 1997).
Pikėpamja objektiviste
Disa autorė, krijimin e kombeve e shpjegojnė me kritere qė mund ti quajmė objektive, si industrializimi, e kaluara e pėrbashkėt, raca, gjuha, feja, etj. Sipas kėsaj pikėpamjeje, identifikimi i njerėzve si pjesėtarė tė njė kombi tė pėrfytyruar bėhet i mundshėm nė saje tė disa kushteve qė mund tė quhen kritere objektive. Autorėt theksojnė kushte objektive, si etniciteti, gjuha, klasa, rajoni, raca, besimet fetare qė ndikojnė nė formimin e kombeve, faktorė. Mirėpo, ata nuk janė tė njė mendimi pėr sa i pėrket shkallės sė kontributit tė tyre nė formimin e identiteteve kombėtare dhe rolin e tyre nė definicionin e kombit. Pikėrisht nga kjo rrjedhin definicionet e shumta tė kombit nė literaturė. (Özkirimli 2000:58)
Autorė tė tjerė theksojnė kritere subjektive nė pėrkufizimet e tyre pėr kombin, si pėr shembull vetėdija, miratimi i njerėzve pėr tė jetuar bashkė, e kėshtu me radhė. Siē po kuptohet pra, kėtu flitet pėr pėrkufizime tė kombit qė kanė tė bėjnė jo me kritere objektive, por me vullnetin e njerėzve pėr tė qenė pjesė tė njė kombi. (Özkirimli 2000:58)
Tė diskutojnė nė vazhdim disa nga kriteret objektive qė mendohet se janė krijuar kombet dhe tė shohim se deri nė cilėn masė ato mund tė shpjegojnė lindjen e kėsaj forme tė identitetit.
Industrializimi
Autorėt si Hobsbawm dhe Gellner sugjerojnė se krijimi i kombit ėshtė pasojė e industrializimit. Sidoqoftė, problemi me kėtė pikėpamje ėshtė se shumė kombe janė shfaqur nė rajonet e paindustrializuara, si ato nė Europėn Qendrore dhe Lindore. Madje, vetė Gellner kishte qenė i vetėdijshėm pėr vėshtirėsinė e lidhjes sė shfaqjes sė kombeve me industrializimin e shoqėrive, prandaj kishte vėrejtur se nacionalizmi nuk e ka shoqėruar gjithnjė industrializimin; zviceranėt ia kanė dalė edhe pa tė.[7] (Gellner 2006:XXV)
Kombet dhe nacionalizmi nuk janė tė natyrshėm, sepse nuk janė tipare tė pėrhershme tė gjendjes njerėzore, por janė shfaqur me kalimin nė periudhėn industriale. Kjo nuk nėnkupton se shpjegimet pėr lindjen e kombeve lidhen ngushtė me industrializimin. Nė tė vėrtetė, ėshtė kjo qė i bėn ata tė duken tė natyrshėm nė sytė e pjesėtarėve tė shoqėrisė industriale dhe mu ky tė qenė i natyrshėm i jep nacionalizmit fuqinė. Por, ēfarė ka tek tranzicioni nė industrializėm qė kombet dhe nacionalizmin e bėn gati universal nė periudhėn e modernitetit? (Gellner 2008: XXIII) Pėr Gellnerin, nacionalizmi nuk ėshtė shprehje e kombeve, klasave apo elitės intelektuale, dhe rrėnjėt e tij nuk gjenden nė studimin e kombeve, kapitalizmit, klasės ose ideve. Por, si tė kuptohet ai? Gellner nė shpjegimet e tij pėrkitazi me krijimin e kombeve bėnte njė lidhje shkakėsore sipas sė cilės rrethanat nė modernitet, si kapitalizmi dhe industrializmi, kushtėzojnė lindjen e nacionalizmit, ndėrsa ky kushtėzon lindjen e kombeve. Pėr tė shpjeguar kėtė lidhje Gellner duhej tė identifikonte tiparin qendror tė modernitetit dhe pastaj tė pėrpunojė njė argument qė demonstron funksionalitetin e nacionalizmit nė modernitet. (Gellner 2008: XXI)
Gellneri modernitetin e kuptonte si formė tė dalluar tė kulturės dhe organizimit shoqėror. Ai konsideronte se nacionalizmi ėshtė nė funksion tė modernitetit. Ndonėse pajtohej me Kedourie (2004) se nacionalizmi ėshtė dukuri moderne dhe se ai i kishte krijuar kombet, dhe jo anasjelltas, Gellner nuk pajtohej se kjo ndodhte nė saje tė fuqisė sė nacionalizmit si ide, ose shpesh klasės intelektuale si bartės tė kėsaj ideje. Ideja e nacionalizmit ishte produkt, dhe jo prodhues i modernitetit. Suksesi i tij nuk i atribuohet fuqisė intelektuale tė tij, por funksionit tė tij pėrbrenda rregullit moral shoqėror.
E kaluara e pėrbashkėt
Kur flitet pėr tė kaluarėn e pėrbashkėt tė kombit, zakonisht bėhet fjalė pėr pėrkatėsinė e pėrbashkėt etnike, kulturore, historike e kėshtu me radhė. Ideja se pėrkatėsia etnike ėshtė paraardhėse e kombit, dhe se kombi bazohet nė rizbulimin dhe riinterpretimin e sė kaluarės etnike ėshtė sugjeruar nga Anthony D. Smith. Etnia pėrkufizohet si njė grup njerėzish me identitet kulturor dhe/ose gjuhė tė pėrbashkėt. Kombi formohet nga njė ose mė shumė etni dhe ėshtė njė komunitet shumė mė i vetėdijshėm se sa pėrkatėsia etnike. Pėrkatėsia etnike ėshtė njė nga aspektet mė tė rėndėsishme tė identitetit kulturor ose shoqėror. Prandaj, termi etni shpesh pėrdoret si sinonim pėr kombin. Por, njerėzit me pėrkatėsi tė pėrbashkėt etnike mund tė jetojnė nė shtet-kombe tė ndryshme dhe mu pėr kėtė arsye mund tė trajtohen si pjesėtarė tė kombeve tė ndryshme.
Autorėt pajtohen pėrkitazi me ndikimin e pėrkatėsisė etnike, gjuhėsore, e fetare nė formimin e kombeve. Sidoqoftė, ata nuk janė tė njė mendimi nė lidhje me shkallėn nė tė cilėn ato kanė kontribuar nė formimin e identiteteve kombėtare dhe rėndėsinė apo lidhjen e tyre nė pėrkufizimin e kombit. Qė kėtej rrjedhin pėrkufizimet e ndryshme tė kombit nė literaturė.
Siē u tha nė fillim tė kėsaj eseje, qasjet teorike qė bazohen nė tė kaluarėn e pėrbashkėt tė popujve si bazė pėr krijimin e kombeve shkaktojnė vėshtirėsi pikėrisht ngase ėshtė e vėshtirė tė merret njė nga komponentėt e krijimit tė kombeve si kriter i pėrgjithshėm. Tė marrim gjuhėn, fenė ose pėrkatėsinė etnike pėr shembull. Asnjėra nga kėto e vetme nuk ėshtė e mjaftueshme pėr tė krijuar njė ndjenjė tė identitetit kombėtar. Pėr mė tepėr, nė disa kombe, gjuha, feja dhe/ose pėrkatėsia etnike janė faktorė ēintegrues. Ja pėrse disa nacionalizma nuk i pėrdorin njėrėn nga ato ose tė tria sė bashku si elemente pėrbėrėse tė identitetit kombėtar.
Ndonėse, kjo qasje ėshtė e vlefshme pėr sa i pėrket shumė kombeve nė botė, ajo ka dobėsi: ėshtė provuar se pėrkatėsia etnike nuk ėshtė kusht as i domosdoshėm as i mjaftueshėm i ndjenjės sė kombėsisė. Pėrkatėsia etnike mund tė jetė bazė e vlefshme pėr tė krijuar kombin nė rastin e japonezėve, armenėve, grekėve, shqiptarėve, por ajo nuk ka luajtur rol nė krijimin e kombeve moderne, si pėr shembull kombi francez qė ėshtė kelt, iberik dhe gjermanik ose kombi gjerman qė ėshtė gjermanik, kelt dhe sllav ose kombi amerikan qė ėshtė njė kazan shkrirės i gjithfarė etnish dhe kulturash. Nė disa raste, madje edhe perceptimi i etnicitetit tė pėrbashkėt nuk garanton identitetin e pėrbashkėt kombėtar, siē ėshtė rasti me Somalinė.
Andaj, shtrohet pyetja: pėrse disa etni shndėrrohen nė kombe, ndėrsa tė tjerat jo? Hastings (1997) sugjeron se shndėrrimi i etnive nė kombe ose nė pjesė integrale pėrbrenda kombeve bėhet e mundshme kur gjuha e tyre popullore kalon nga pėrdorimi nė tė folur tė pėrditshėm nė pėrdorim tė shkruar, derisa ajo fillon tė pėrdoret rregullisht pėr tė prodhuar literaturė, dhe veēanėrisht pėr pėrkthimin e Biblės. (Hastings 1997:12) Nėse ky transformim nuk ndodh, atėherė as transformimi nga etnia nė komb nuk do tė ndodhė kurrė. Gjuha e shkruar ėshtė aq e rėndėsishme pėr krijimin e kombeve nė saje tė ndjenjės sė veēantisė historike dhe kulturore qė ajo e shkakton nė komunitetet qė e lexojnė atė.
Pra, si pėrfundim, ndėrsa jo tė gjitha etnitė shndėrrohen nė kombe, me sa duket njėfarė potenciali dhe burimi ėshtė i nevojshėm pėr tė mundėsuar kėtė transformim dhe pėr tė rezistuar pėrfshirjen e etnive nė njė sistem tjetėr kulturor dhe politik.
Natyrisht, jo tė gjitha kombet janė krijuar nė kėtė mėnyrė. Kjo mėnyrė etnocentrike e krijimit tė kombeve ėshtė tipike pėr mėnyrėn se si kombet e Europės lindore dhe qendrore, si gjermanėt, rusėt e italianėt, e kanė pėrkufizuar vetveten, nė terme tė prejardhjes sė pėrbashkėt (nė teori) dhe gjuhės (nė praktikė). Nė anėn tjetėr, kjo ėshtė e kundėrt me konceptin francez e britanik tė kombit, i cili ėshtė pėrkufizuar nė terme tė kufijve territorial dhe me pėlqimin qė tė jetohet bashkė, pėr ēfarė qė do tė flitet mė vonė nė kėtė ese.
Tjetri dhe armiku i kombit
Procesi i identifikimit kombėtar ėshtė pėrfshirės dhe pėrjashtues. Ai pėrfshin popuj me sė paku disa karakteristika tė pėrbashkėta dhe pėrjashton tė tjerė, ngaqė kombi e pėrkufizon vetveten duke u dalluar nga tjetri i cili sidomos pėrfaqėsohet sidomos nga kombet fqinjė. E jona i referohet ēdo gjėje qė perceptohet dhe konsiderohet si pjesėtar (hero etj.) ose simbol i rėndėsishėm (mite, toponime etj.) i njė kombi tė caktuar. Tė gjitha kombet kanė tė pėrbashkėt perceptimin e tjetrit, dhe shpeshherė tė kundėrshtarit.
Ekzistimi i kundėrshtarit qė pėrfaqėson armikun e kombit i kontribuon rritjes sė ndjenjės kombėtare. Vuajtjet e pėrbashkėta kanė njė fuqi tė madhe pėr tė bashkuar njė komb, kurse armiku i pėrbashkėt ėshtė forcė e pamohueshme solidariteti dhe mobilizimi. Nacionalizmi shpesh ėshtė shfaqur kur njė komb ėshtė ndier i kėrcėnuar nga armiqtė e perceptuar si tė tillė. Kjo mund tė ilustrohet me shembullin e nacionalizmit amerikan dhe kundėrshtarėt e tij, qė nga imperializmi spanjoll e britanik, nazizmi, komunizmi, dhe nė ditėt e sotme, ndoshta fundamentalizmi islamik. Nacionalizmat e Europės Qendrore dhe Lindore, rajone kėto nė tė cilat perandoritė rajonale (Osmane, Ruse dhe Austro-Hungareze) kanė sunduar me shekuj, armikun e portretizonin tek kėta pushtues tė huaj. Sidoqoftė, nė raste tė caktuara kundėrshtari ėshtė i brendshėm, dhe jo doemos i jashtėm.
Pikėpamja subjektiviste
Kombi mund tė pėrcaktohet si komunitet i cili plotėson sė paku disa nga kushtet objektive qė u shtjelluan mė lartė, domethėnė ato qė e bėjnė tė mundshme krijimin e kombeve. Mirėpo, e meta e pikėpamjes qė pėrkufizon kombin me kėta pėrbėrės objektivė ėshtė se nuk ka njė kriter tė vetėm ose grup kriteresh tė cilat i pėrmbushin tė gjitha kombet. Veēori tė caktuara mund tė pėrmbushen nga kombe tė caktuara por jo nga tė gjitha. Prandaj, zor se mund tė flitet vetėm pėr kritere objektive nė analizėn pėr krijimin e kombeve.
Si alternativė ekziston njė qasje subjektiviste qė thekson se kombi ėshtė njė grup njerėzish tė cilėt e mendojnė kėtė grupim si komb nė saje tė dėshirės dhe vendimit tė tyre pėr tė jetuar bashkė si dhe solidarėsisė shoqėrore. Teoricienėt e kėsaj pikėpamjeje voluntariste marrin njė qėndrim tjetėr dhe argumentojnė se kombi krijohet nga njė proces mė subjektiv, domethėnė nga vetėdija kolektive, atėherė kur popujt lidhen me identitetin kombėtar dhe me atdheun. Filozofi John Stuart Mill ka shkruar se kombi pėrbėhet nga njerėz qė pajtohen tė jetojnė nėn njė qeveri tė pėrbashkėt (Mill 1910) Kėtė qasje e pėrkrah edhe historiani Ernest Renan i cili nė shekullin XIX ka shkruar se lidhja me njė komb ėshtė ēėshtje solidarėsie dhe e ndjenjave tė pėrbashkėta, dėshira e shprehur qartė pėr tė vazhduar jetė tė pėrbashkėt. [Njė komb] mendon tė kaluarėn, por shprehet nė tė tashmen dėshira e shprehur qartė pėr tė vazhduar jetėn e pėrbashkėt. (Renan 1990)
Sidoqoftė, pikėpamja subjektiviste ka tė metat e saja. Ajo supozon se kombet krijohen nga asgjėja nuk merr nė konsideratė kushtet objektive paraprake qė e mundėsojnė manifestimin e kėtij procesi, e qė (sė paku nė kontekstin europian) janė tregtia, komunikimi dhe udhėtimi i lehtėsuar, lojaliteti ndaj autoriteteve qendrore qė ka zėvendėsuar lojalitetet provinciale, veēanėrisht pėr sa i pėrket klasės sė mesme. Pėr mė tepėr, ekzistimi i kundėrshtarit qė pėrfaqėson armikun kombėtar i kontribuon rritjes sė ndjenjės kombėtare.
Nė vend se tė zgjedhim ndėrmjet kėtyre dy pikėpamjeve objektiviste dhe subjektiviste, qasje mė e drejtpeshuar do tė ishte nėse i shohim ato si jopėrjashtuese tė njėra-tjetrės. Kombi mund tė pėrkufizohet si komunitet qė plotėson kushtet objektive (si industrializimi apo kujtesa e pėrbashkėt) dhe nėse beson se ėshtė komb nė saje tė pasjes sė kėtyre veēorive tė pėrbashkėta. (Archard 2000:159)
LINDJA E KOMBEVE PĖRVOJAT E NDRYSHME
Pothuajse tė gjithė kombet lidhen me njė territor tė caktuar, atdheun kombėtar ose diasporėn jashtė tij. Me kohė, ideja e kombit bėhet koncept i rėndėsishėm politik nė Europė dhe gjetiu. Kėshtu, nacionalizmi, si ideologji dhe lėvizje, e sheh kombin jo vetėm si shprehje pėr njė grup tė caktuar njerėzish, por si njė entitet politik me tė drejtė sovraniteti qė synon krijimin e shtetit kombėtar dhe beson se kufijtė kombėtarė do tė duhej tė korrespondonin me kufijtė shtetėrorė. (Gellner 2006:1) Shtet-kombi ėshtė shteti qė identifikohet si atdheu i njė kombi tė caktuar. Shumica e shteteve moderne hyjnė nė kėtė kategori. Kur shtetet hahen pėr territore, pretendimet mund tė bazohen nė argumente historike se cili komb ka jetuar aty mė i pari.
Anglia dhe Portugalia, nė saje tė posedimit tė identitetit kombėtar, nga shumė shihen si shtet-kombe tė hershme. Tė tjerėt, shtet-kombin e shohin si dukuri mė tė vonshme tė shfaqur tek nė shekullin XIX nė Europė dhe nė shekullin XX nė pjesėt e tjera tė botės, nė mesin e ish-kolonive e gjetiu.
Kombi etnik/kulturor dhe kombi qytetar
Nė teori, dy janė shpjegime se si krijohen dhe manifesohen kombet. Njėra ėshtė kur pjesėtarėt e njė kombi kanė njė ndjenjė tė pėrkatėsisė sė pėrbashkėt dhe identifikohen me karakteristika tė pėrbashkėta, siē ėshtė prejardhja e pėrbashkėt, raca, kultura, gjuha ose feja. Kjo formė e manifestimit ėshtė quajtur me termin komb etnik ose kulturor dhe pandeh se proceset identifikuese trashėgohen dhe nuk mund tė pėrzgjidhen, ndėrsa njėsia politike e administrative qė e formon ajo ėshtė quajtur shtet-komb. Ky lloj shteti u shfaq nė kontekst tė kombeve qė ishin ndarė nė territore e disa shtete. Si rezultat i kėsaj ndarjeje, identiteti kolektiv ishte bazuar nė parime etnike dhe kulturore. Kjo donte tė thoshte se thelbi i kombit tonė mendohet tė jetė ruajtur i pastėr nga shkrirja dhe pėrzierja me kombe tė tjera. Me fjalė tė tjera, kurdo qė identiteti kolektiv nuk mund ti referohet njė shteti kombėtar, ai bazohet nė parimin kulturor, duke e konsoliduar, kėshtu, njė komunitet homogjen kulturor si bazė pėr shtet-kombin e ardhshėm.
Sidoqoftė, ky shtet-komb nuk korrespondon gjithnjė me kufijtė e vėrtetė tė territoreve ku shtrihet kombi qė pretendon ta pėrfaqėsojė. Nė procesin e formimit arbitrar ose jo tė shteteve, ku jo gjithmonė demografia luante rol vendimtar, shumė kombe ishin ndarė, siē ishte rasti me irlandezėt, shqiptarėt e tė tjerė.[8]
Forma tjetėr e krijimit dhe manifestimit tė kombit ėshtė kur pjesėtarėt e njė kombi kanė ndjenjė tė pėrbashkėt tė pėrkatėsisė qė buron nga ndjenja e fatit tė pėrbashkėt. Ky model zakonisht emėrtohet si komb qytetar dhe pėrfshin tė gjithė ata qė pranojnė kredon politike tė kombit pavarėsisht gjuhės ose pėrkatėsisė etnike tė tyre. Ky ėshtė njė proces nė tė cilin nė njė territor tė caktuar me kufijtė tė njohur jetojnė grupe tė ndryshme njerėzish. Parimi i identitetit kolektiv nė kėtė territor ėshtė politik: qytetarėt i nėnshtrohen njėsoj sundimit tė Ligjit nė atė territor.
Shpesh pėr tė krahasuar kėto dy modele tė krijimit tė kombeve pėrmenden mėnyrat se si Franca e Italia, nė njėrėn anė, dhe Gjermania, nė anėn tjetėr, kanė pėrkufizuar kombėsinė e tyre dhe kanė arritur te shtet-kombet pėrmes rrugėve tė ndryshme varėsisht nga rrethanat e veēanta tė secilės prej tyre. Franca ka pėrfshirė kėdo brenda njė territori tė caktuar, prej tė cilės mė vonė ka krijuar kombin, ndėrsa Gjermania ka pėrfshirė vetėm popujt qė kishin tė pėrbashkėt tipare tė caktuara etnike ose kulturore. Koncepti francez ishte parė si pėrfaqėsues i pėrvojės sė Europės perėndimore dhe ishte quajtur model qytetar e territorial i kombit qė prodhon nacionalizma territorialė, ndėrsa koncepti gjerman ėshtė prototip i pėrvojės lindore dhe ishte quajtur model etnik-gjenealogjik qė prodhon nacionalizma etnik. (Smith 1991: 11,79-84) Sidoqoftė, kjo nuk domethėnė se tė gjitha shtetet e Europės Perėndimore kanė ndjekur rrugėn franceze, por as qė tė gjitha shtetet e Europės Lindore kanė ndjekur rrugėn gjermane tė krijimit tė kombeve.
Dallimet nė mes kombeve etnike/kulturore (komuniteteve tė trashėguara) dhe kombeve qytetare (shoqėrive tė njė territori) kanė implikime tė mėdha nė atė se si kuptohet pluralizmi dhe si rregullohen dallimet nė shoqėri, nė karakterin e shoqėrisė civile dhe pėrkufizimin e qytetarisė. Konsiderohet se kombet qytetare pranojnė mė lehtė popullata tė ndryshme nė gjirin e tyre nė saje tė identitetit politik. Megjithėkėtė, kėto vende gjithashtu kanė njė ndjenjė tė zhvilluar tė identitetit etnik dhe kulturor. Pėr mė tepėr, qėndrimi karshi imigrantėve dhe qytetarėve tė natyralizuar tregon se kėta tė fundit nuk janė aq tė barabartė me tė zotėt e shtėpisė. Kėtė e ilustron natyralizimi i kushtėzuar me provimet e shtetėsisė (qė provojnė njohjen e kulturės dhe gjuhės sė shtetit pėrkatės), betimin dhe parakushte tė tjera (qėndrimi i pandėrprerė pėr njė periudhė tė caktuar nė shtet, puna vullnetare, etj.) si dhe ndalimi i disa zakoneve tė pakicave, qė forcon idenė e pėr njė Leitkultur, sido qė mund tė definohet kjo.
Zakonisht supozohet se formimi i kombeve nė Amerikė dhe Europėn Perėndimore ka pasur efekte integruese dhe kohezive, meqenėse koncepti i kombit qytetar ose kombi i pėrkufizuar territorialisht ka bashkuar grupe tė ndryshme etnike dhe kulturore nė kombe, nė saje tė ndjenjės sė tyre tė pėrkatėsisė sė pėrbashkėt qė buron nga ndjenja e fatit tė pėrbashkėt. Mbase, kjo ėshtė arsyeja pėrse disa autorė i referohen kėtij modeli tė kombėsisė si nacionalizėm i mirė, nė krahasim me nacionalizmin e keq qė ka rrėnjė etnike. (Gellner 2006: 96-97)
Kombet nė periudhėn pas-perandorake
Nė Europėn Qendrore dhe Lindore, nė tė cilat perandoritė e mėdha tė osmanėve, rusėve dhe austriakėve kanė sunduar me shekuj, si dhe nė rajonet e copėtuara politikisht tė qytetėrimeve italiane dhe gjermane, lėvizjet nacionaliste kėrkonin qė hartėn politike ta vizatonin sėrish pėrgjatė linjave gjuhėsore dhe kulturore, dhe nė periudhėn nga vitet 1820 deri 1920 ata, pėrgjithėsisht, ishin tė suksesshėm nė kėtė.
Mė vonė, ndėrsa federatat komuniste po krijoheshin, ato pėrfshinė nė vete popullata tė ndryshme etnike, kulturore dhe fetare. Sidoqoftė, kjo u pagua me njė ēmim kur kėto federata u shpėrbėnė dhe popujt e ndryshėm tė rajonit kėrkuan njė parim alternativ si bazė pėr solidaritet dhe pėr ti dhėnė kuptim rendit tė ri. Atė parim e gjetėn tek nacionalizmi i bazuar nė identitetet etnik. Prandaj, popujt iu kthyen prapa identiteteve tė tyre kombėtare, duke theksuar krijimin e miteve nė lidhje me karakteristikat qė pėrkufizojnė identitetin e tyre unik karshi kombeve fqinje. Kėto parime tė reja kėrcėnuan kėto federata, ndėrsa nė rastin e Jugosllavisė efekti ishte i vrazhdė dhe i pėrgjakshėm.
Kombet nė periudhėn pas-koloniale
Rasti i Azisė dhe pėrvoja e Afrikės ėshtė e ndryshme, teksa ato luftonin tė ngadhėnjenin kundėr kolonialistėve. Nacionalizmi i Botės sė Tretė ishte pėrkushtim pėr vetėvendosje, por nacionalizmi i mėvonshėm u lidh me procesin e ndėrtimit tė kombit (nation-building), domethėnė me pėrpjekjen qė pėrmes miteve dhe simboleve tė krijohet njė ndjenjė solidarėsie dhe qėllimi tė pėrbashkėt ndėrmjet popujve tė shumėllojshėm dhe shpesh armiqėsorė.
Nacionalizmi anti-kolonial ishte kuptuar nė dy mėnyra: nėn rastet kur imperialistėt ishin tė gatshėm tė shkonin, nacionalizmi mund tė konsiderohej si formė e re e nacionalizmit qytetar, mu sikurse lėvizjet amerikane pėr pavarėsi. Mirėpo, nėse shtetet imperialiste kundėrshtonin kėrkesat pėr pavarėsi, nacionalizmi ishte quajtur mjet i fuqive komuniste. Ky ishte mendimi pėr Korenė nė fillim tė viteve 1950-ta dhe mė vonė pėr Vietnamin kur SHBA zuri vendin e Francės nė Indokinė. (Gellner 2006:XIX)
PĖRFUNDIM
Pavarėsisht teorive tė ndryshme, asnjėra nga veēoritė qė teoricienėt i kanė pėrmendur si faktorė kontribuues nė formimin e kombit nuk ėshtė i mjaftueshėm nė vete pėr tė krijuar njė komb dhe asnjė nga perspektivat teorike nuk janė tė vlefshėm si shpjegime tė pėrgjithshme pėr krijimin dhe pėrkufizimin e kombeve. Merr qasjen etnike pėr shembull; ndėrsa ėshtė shpjegim i vlefshėm pėr disa kombe, nuk mund tė thuhet se vlen pėr kombe tė tjera. E njėjta vlen pėr qasjen e kapitalizmit tė shtypit, e kėshtu me radhė.
Kjo argumenton se sa e vėshtirė ėshtė, pėr mos me thėnė e pamundur, tė nxirret njė teori metanarrative qė do tė qarkonte pėrkufizimet dhe prejardhjet e tė gjitha kombeve nė pėrgjithėsi. Mund tė themi se kjo vėshtirėsi rrjedh pikėrisht ngase nuk ka karakteristika thelbėsore tė kombit qė do ti jepnin kėtij nocioni njė shpjegim tė vlefshėm nė mėnyrė tė pėrgjithshme.
Sidoqoftė, ajo ēfarė bėjnė pikėpamjet teorike ekzistuese mbi kombet dhe nacionalizmat ėshtė se na mundėsojnė tė kuptojmė mėnyrat e shumta qė kombet e ndryshėm janė formuar varėsisht nga rrethanat e ndryshme historike, shoqėrore, ekonomike dhe politike.
Bibliografi
Anderson B., (2006) Imagined Communities, Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London, New York: Verso.
Archard, D., (2000) Nationalism and political theory. In OSullivan, N., ed. Political Theory in Transition. London and New York: Routledge, pp.155-171.
Breuilly, J., (1993) Nationalism and the State. Manchester: Manchester University Press
Calhoun C., (1997) Nationalism. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Feraj, H., (1999) Skicė e mendimit politik shqiptar. Shkup: Logos-A.
Fishman, J., A., (1972) Language and Nationalism. Rowley: Newbury House Publishers.
Gellner, E., (2006) Nations and Nationalism. Blackwell Publishing.
Gellner, E., (1994) Encounters with Nationalism. Oxford: Blackwell Publishers.
Giddens, A., (2005). The Consequences of Modernity. Cambridge: Polity.
Day, G. and Thompson, A., (2004) Theorising Nationalism. New York: Palgrave Macmillan.
Hearn, J., (2006) Rethinking nationalism, a critical introduction. New York: Pallgrave Macmillian
Hastings, A., (1997) The Construction of nationhood, ethnicity, religion and nationalism. Cambridge: Cambridge University Press
Hutchinson, J. and Smith A.D., eds., (1994) Nationalism, Oxford, New York: Oxford University Press
Hobsbawm, E. and Ranger, T., (eds), (1983) The Invention of Tradition. Cambridge: Cambridge University Press
Hobsbawm, E., J., (1990) Nation and Nationalism since 1780, Programme, Myth, reality. Cambridge: Cambridge University Press.
Ignatieff, M., (1995) Blood and Belonging. Oxford: Oxford University Press.
Keane, J., (1993) Nations, Nationalism and the European Citizen. CSD Research Papers, 2: University of Westminster.
Kedourie E., (2004) Nationalism. Massachusetts: Blackwell Publishers
Kupchan, C. A. (ed), (1995) Nationalism and Nationalities in the New Europe. Cornell University Press.
Kymlicka, W., (1995) Multicultural Citizenship. Oxford: Oxford University Press
Mayall, J., (1990) Nationalism and international Society. Cambridge: Cambridge University Press.
Malcolm, N., (1998) Kosovo, a Short History. London: Pan Books.
Milic, A., (1996). Nationalism and Sexism: Eastern Europe in Transition. In Caplan, R. and Feffer, J., Europes New Nationalism, States and Minorities in Conflict, New York, Oxford: Oxford University Press.
Mill, J.S. (1910) Utilitarianism, Liberty and representative Government. London: Dent.
Özkirimli, U., (2000) Theories of Nationalism, A Critical Introduction. New York: Palgrave.
Renan, E., (1990) What is a Nation. In Bhaba, H.K., ed. Nation and Narration, London: Routledge, pp.8-21.
Smith, A.D. (1988) The Ethnic Origins of Nations. Oxford: Blackwell.
Smith, A. D., (1991) National Identity. England: Penguin Books.
Smith, A. D., (1995) Nations and Nationalism in a Global Era. Cambridge: Polity Press.
Smith, A.D., (1999) Myths and Memories of the Nation. Oxford: Oxford University Press.
Spencer, P. and Wollman, H., (2006) Nationalism a Critical Introduction. London: Sage Publications.
[1] Megjithatė, kombi nuk ėshtė domosdoshmėrisht njėsi politike/administrative qė ėshtė karakteristike pėr shtetin.
[2] Termin modernitet e kam pėrdorur sipas kuptimit historik dhe gjeografik qė e pėrdor Giddens (2005:1, 55-58) pėr tiu referuar organizimit tė jetės shoqėrore karakteristike pėr Europėn qė nga shekulli XVII e tutje dhe qė atėherė edhe pėr pjesė tė tjera tė rruzullit. Karakteristikat kryesore tė modernitetit janė institucionet ekonomike: kapitalizmi, industrializmi dhe institucionet e tjera shtetėrore si: kontrolli i mjeteve tė dhunės nga ana e shtetit modern etj. Ndėrsa kam shmangur termin kohė moderne qė mė shpesh i referohet periudhės menjėherė pas Mesjetės.
[3] Termi konstruksion shoqėror emėrton nocione dhe entitete konvencionale tė krijuara nga njerėzit nė njė kontekst tė caktuar kulturor dhe shoqėror dhe qė ekzistojnė ngaqė njerėzit besojnė se ekzistojnė dhe funksionojnė nė saje tė marrėveshjes sė tyre pėr tu sjellė sikur tė ekzistonin ato.
[4] Mu nė kėtė kuptim Anderson e pėrdor shprehjen komunitete tė imagjinuara pėr tiu referuar kombeve. Pra, tė imagjinuara, ngase pjesėtarėt e njė kombi kurrė nuk do tė takohen dhe as qė kanė dėgjuar pėr shumicėn e bashkėpjesėtarėve tė tyre, por vetėm imagjinojnė ekzistimin e tyre dhe tė identitetit tė pėrbashkėt. (Anderson 1983)
[5] Pėr njė arsyetim se si Skėnderbeu u shndėrrua nė simbol kombėtar nga tė gjitha rrymat politike shqiptare shiko Hysamedin Feraj, Skicė e mendimit politik shqiptar (Shkup: Logos-A, 1999), f. 82-84.
[6] Kėto tre kombe kanė tė pėrbashkėt gjuhėn, por nė procesin e krijimit tė miteve kombėtare, priren tė dallojnė gjuhėn e tyre amtare nga dialektet e tjera.
[7] Gellner, E., Thought and Change. Cituar nė Gellner 2006:XXV.
[8] Kjo ėshtė njė vėrejtje e rėndėsishme, ngase nė shumė raste kjo ka qenė burim konfliktesh etnike, veēanėrisht nė Europėn jug-lindore dhe ish Bashkimin Sovjetik pas shpėrbėrjes sė shteteve komuniste, por edhe gjetiu, si nė Kurdistan e Palestinė qė janė kombe pa shtet.
als_Latn kmr_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ast_Latn deu_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ast_Latn als_Latn deu_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn bug_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn