als_Latn dik_Latn sag_Latn
Mapo debat: Sadik Bejko vs Eskja VeroPostuar më: 04 June 2016 10:21
Lënda e Historisë së Fesë, Dije dhe Jo Teologji Fetare!
Eskja Vero*
Futja e mësimit të fesë në shkollë do të bëjë që shkolla të humbë shumëçka nga fizionomia e saj. Edukimi fetar në shkolla kërkon t’i shërbejë nevojës për kuptimin e fenomeneve sociale dhe aspak nevojës për të përvetësuar një drejtim fetar
Me të drejtë filozofi francez Edgar Morin, shqetësohej dikur për nevojën që ka shoqëria për të mësuar “të kuptuarin e gjërave”. Konkretisht, ai shprehej: “Sigurisht, të kuptuarit ka ecur përpara, por më shumë ka përparuar moskuptimi. Të edukosh për të kuptuar matematikën ose një lëndë tjetër, është një gjë; të edukosh për të kuptuarin njerëzor, është një gjë tjetër. Këtu kemi përsëri misionin shpirtëror të edukimit: të mësosh të kuptuarit midis njerëzve, është kusht dhe garanci për solidaritetin intelektual dhe moral të njerëzimit”. Prandaj, problemi i të kuptuarit sipas autorit është bërë mjaft thelbësor për njerëzit dhe si i tillë duhet të kthehet në një nga qëllimet e edukimit.
Debatet mbi futjen e fesë në arsim, kanë shkaktuar një kakofoni të madhe në radhët e intelektualëve dhe specialistëve të fushës, të cilët kanë qenë pjesëmarrës në media të ndryshme, si mbështetës të argumenteve pro dhe kundër kësaj dukurie. Mirëpo, ajo që bie më shumë në sy teksa i dëgjon, është krijimi i një lloj gjendjeje moskuptimi midis tyre që i përngjason një egocentrizmi të theksuar individual dhe ku media përdoret si një lloj arene triumfatore e ideve vetjake. Sipas mendimit tim, ky debat mbi këtë problematikë është shumë shqetësues dhe dramatizues, më tepër seç e lejon “masa” etike profesionale. Përdorimi rëndom i pohimeve si “Shiko se ti nuk ke të drejtë, realiteti është siç po e trajtoj unë në të vërtetë”, “ Jo Kryeministri ka abuzuar rëndë me futjen e fesë në arsim”, “Feja nuk duhet futur absolutisht se prish laicitetin arsimor”, “Feja nuk i shërben shuarjes së ekstremizmit fetar” e plot si këto terminologji absolutiste, e cenojnë rëndë dialogun e vërtetë intelektual, i cili duhet të mbështetet fuqimisht në argumente shkencore dhe që i shërbejnë një mirinformimi të të gjithë publikut, jo vetëm të interesave intelektualë, për më tepër kur në mes qëndron koncepti “fe”, që përmbi të gjitha simbolizon solidaritetin, kohezionin, të mirëkuptuarin social. Specialistët e fushës duhet të ndërgjegjësohen se publiku nuk duhet të zotërohet nga një ide, nga një besim që jep bindjen absolute për të vërtetën e tij, pasi kjo gjë do të shkatërronte çdo mundësi për të kuptuar idenë tjetër, besimin tjetër apo personin tjetër.
Për të arritur tani në debatin në fjalë. Duhet futur apo jo feja në shkolla? Apo për ta cilësuar më saktësisht a duhet futur edukimi historik i fesë nëpër shkolla? Së pari, duhet qartësuar ideja e konsiderimit të fesë si shkencë dhe si dogmë. Ajo që po kërkohet apo që është mirë të kërkohet qoftë nga hartuesit e kurrikulave dhe politikave të edukimit, është shpjegimi i konceptit të fesë te fëmijët në terma objektivë dhe jo subjektivë. Pikërisht ky fakt po keqinterpretohet dhe po rrit nivelin e konfuzionit te masa, publiku i gjerë, ndaj të cilit mesazhi që transmetohet duhet të jetë i një niveli mesatar kuptueshmërie. Në rastin konkret, të tilla debate duhet t’i kuptojë edhe vetë fëmija apo të rinjtë që preken nga ky fenomen kaq i përfolur. Në këto momente, media po përcjell shumë skepticizëm, duke e bërë “gogol” këtë nismë. A thua se, po mori fëmija edukim mbi fenë, ai u bë me patjetër një besimtar apo praktikant i devotshëm i saj. Këtu hyn ndarja nga koncepti dogmë. Futja e edukimit fetar në shkolla nuk do t’i indoktrinojë fëmijët. Kjo duhet kuptuar me seriozitetin më maksimal të mundshëm. Të mësosh mbi ekzistencën e feve nuk të bën fetar! Ne krijojmë dhe ndërtojmë një identitet personal nga proceset e shoqërizimit, pra përmes ndërveprimeve me të tjerët. Identiteti personal përbëhet nga disa elemente, si: identiteti etnik, identiteti gjinor, familjar, identiteti fetar etj. Individi, në shoqëritë moderne, ka një liri më shumë për të bërë zgjedhje vetjake. Ai vendos ta ndërtojë vetë identitetin e tij qoftë dhe atë fetar. Njeriu nuk i ka të lindura as besimin, as praktikat fetare. Të dëshirosh ta zhvillosh dhe ushqesh fenë, në besime fetare, praktika, rituale të ndryshme, është krejtësisht personale. Kjo është subjektive, është ndjesi. Në shkolla nuk synohet praktikimi apo dogmatizimi fetar, fëmijët ashtu si në çdo fushë të jetës sociale kanë nevojë të përbrendësojnë një sistem kuptimor, që i pajis me dije dhe njohuri që ata nuk i kanë ditur më përpara.
Së dyti, pse nevoja për një edukim fetar? Aq sa qe e nevojshme që të futej edhe edukimi seksual në kurrikulat shkollore. Abortet në moshë shumë të re, aktet seksuale të pambrojtura, sëmundjet e transmetueshme etj., ndodhën për shkak të ekzistencës së një tabuje të fortë se është turp të mësosh mbi seksin, të cilat dëmtuan mjaft familje që i përvuajtën pasojat e kësaj tabuje. Tani vijmë tek edukimi fetar. Argumentet kundër, mbështesin idenë nën justifikimin e pabazë dhe keqinformues, e theksoj këtë, se shkollat duhet të ruajnë laicitetin. Ja, përsëri një tjetër tabu. Dhe kjo e dyta, argumentohet thekshëm nën petkun e ekstremizmit fetar. Sipas tyre, edukimi fetar nuk duhet futur në shkolla sepse sot shoqëria po përjeton terrorizmin dhe ekstremet, dhe se ato mund të kenë edhe prapavija politike. Po mirë, a e dinë këta opinionistë, analistë, komentues, specialistë, se në emër të kujt po terrorizohet sot një glob i tërë? A nuk janë këta ekstremistë që sot po përdorin parulla në prerje kokash të njerëzve të pafajshëm në emër të “Allahut”? A nuk është ky një shtrembërim i fesë për ata që besojnë në këtë fe? Vetë nocioni i fesë është një brendësim i tolerancës për të besuar ose jo. Në edukimin fetar që do të jepet në programet mësimore, fëmija do të mësojë diversitetin e historive fetare, duke përfshirë këtu edhe dije mbi besimet e tjera fetare, që kanë ekzistuar që në shoqëritë primitive, siç i studion sociologjia apo antropologjia e fesë si paganizmin, animizmin, animatizmin etj. Shkolla nuk do t’i nxjerrë ata të indoktrinuar as të dogmatizuar, por do t’i pajisë me aftësi kritike ndaj këtyre botëkuptimeve fetare. Diskutimi nuk i përligjet as individit që beson, as individit që nuk beson. Secili prej nesh gëzon të drejtën për liri fetare në besimin dhe praktikimin ose jo të saj. Të studiosh disa aspekte të fesë si pjesë të strukturës së moralit dhe vlerave njerëzore, nuk cenon aspak as fëmijën, as laicitetin arsimor.
Edukimi fetar në shkolla, kërkon t’i shërbejë nevojës për kuptimin e fenomeneve sociale dhe aspak nevojës për të përvetësuar një drejtim fetar. Shumë studiues të huaj, ndër ta Thomas Luckmann dhe Peter L. Berger, kanë argumentuar se, në kushtet ku “besimet fetare janë sfiduar seriozisht nga sekularizmi modern dhe nga kompleksiteti i shoqërive moderne, qeniet njerëzore kanë nevojë të gjejnë një marrëdhënie kuptimplotë me botën në të cilën jetojnë”. Sociologët, më së shumti, shqetësohen se si mund të ruhet njëfarë shkalle e solidaritetit në këto shoqëri moderne, ku një ndër problemet e së cilës është të “ushqyerit” vetëm me individualizmin.
*Master në Sociologji
Replikë me një shkrim të prof. Fatos S. Tarifës
Kur thyhen kodet e komunikimit
Nga Sadik Bejko*
Shkrimi i profesor Sadik Bejkos botohet në kuadër të diskutimeve mbi futjen e mësimit të besimit në shkollë. Bejko, shkruan duke kundërshtuar një opinion të kohëve më parë të profesor Fatos Tarifës
Pas një prononcimi të kryeministrit Rama në favor të futjes së arsimimit fetar në shkollat tona të mesme, debati pro dhe kundër këtij mendimi ka vazhduar i ashpër në shtypin tonë. Ca ditë më parë (22 prill 2016) në gazetën MAPO, prof.. Fatos Tarifa debatonte për një shkrimin timin mbi këtë temë. Shija e keqe që ngjallin shkrimet e z. Tarifa (ka publikuar tri shkrime të stërgjata mbi këtë temë) vjen nga përforcimi stilistik me theks përçmues, përjashtues për tjetrin. Z. Tarifa nuk ia përton të vërë në punë dhe një gjuhë të dhunës, si mjet për të imponuar me patjetër mendimin e vet.
Përtej këtyre tentativave jo fort profesionale, dihet se veç mendimit të së majtës progresiste ka edhe një qëndrim të së djathtës mbi këto tema. Qëndrimet e së djathtës vërtet mund t’i krijojnë parehati zotit Tarifa, por të drejtën e qytetarisë të artikulohen sheshit e kanë të gjitha alternativat, jo vetëm mendimet e pinjollëve ideologjikë të të ndjerit prof. Zija Xholi apo të trashëgimtarëve fantazma të ish-Institutit m-l të Komitetit Qendror.
Gabimi fillon që në shtrimin e problemit, pra, gabimet janë konceptuale në trajtimin e çështjes nga ana e zotit Tarifa. Nuk operohet më me tezat bardhezi si dikur. Në tekstet kur merrnim shkollim unë dhe zoti Tarifa, thuhej që këto apo ato janë forca reaksionare, këto të tjerat janë përparimtare. Feja është reaksionare, shkenca është përparimtare. Këta filozofë janë reaksionarë, këta janë shkrimtarë reaksionarë…etj. Filozofë e shkrimtarë të tillë nuk botoheshin. Kush gjente mundësi t’i lexonte, burgosej.
Feja, kisha shpalleshin e kundërta e progresit, armike të progresit, ishin dragoi, përbindëshi në portat e progresit të shoqërisë.
Për të mbështetur këto ide, nuk merren më citate nga Marksi dhe Lenini. Sot, zoti Tarifa për kishën armike të progresit, për kishën dragua e përbindësh, thërret në ndihmë Bertrand Rasëllin e një radhë mendimtarësh majtistë të tjerë.
Pra, disa konceptime klishe të së shkuarës ngrenë krye te shkrimet e zotit Fatos.
Besimtarët etiketohen si të indoktrinuar, fanatikë, me besime false, si njerëz që i ka lënë koha pas etj. Si njerëz që nuk janë në nivelin intelektual të modernitetit. Gati sa nuk thuhet se nuk janë njerëz. Kjo nuk është aspak e vërtet. Një e menduar e tillë mund të jetë shprehje e racizmit ndaj besimtarëve praktikantë.
Shumë njerëz të shquar në histori kanë qenë dhe janë edhe sot besimtarë. Ishin besimtarë praktikantë të devotshëm De Gaspari, themeluesi i republikës së sotme italiane, si edhe Adenaueri, dy nga etërit e Europës së Bashkuar krahas me Shtrausin, Çërçillin dhe De Golin. Për të mos thënë se një nga mendjet më gjeniale si Ajnshtajni ka thënë se “Shkenca pa fenë është e çalë, ndërsa feja pa shkencën është e verbër”.
Mesjeta ka qenë epokë e errësirës, e inkuizicionit (siç). Historiani i artit Enst H Gombrich, Kenneth Clark, Jacque le Goff etj., e hedhin poshtë këtë narrativë mohuese të së majtës mbi Mesjetën. Në këta të quajtur shekuj të errët të Mesjetës, qytetërimi i sotëm europian rilindi nga e para duke e rikrijuar në terren tjetër e në kontekst tjetër kohor idealin e klasicizmit greko-romak. Në këto vite, mësimet e ungjijve u pajtuan me filozofinë klasike greke prej mësuesve të kishës dhe kështu themeluan teologjinë si filozofi, si lëndë universitare…
Mesjeta lindi Universitetet. Filozofia e Mesjetës përfshinte filozofët myslimanë Alkindus, Alfarabi, Alhazen, Avicenna, Algazel, Avempace, Abubacer dhe Averroes; filozofët hebrenj Maimonides dhe Gersonides dhe filozofët e krishterë Anselm, Augustini i Hippos, Boethius, Peter Abelard, Roger Bacon, Thomas Aquinas, Duns Scotus, William i Ockham-it dhe Jean Buridan.
Kundërvënia Rilindje-Mesjetë është e tepruar. Mesjeta e përgatiti Rilindjen. Prapë Kisha i paguante Mikelangelon për Kapelen Sikstina, paguante Da Vinçin për “Darkën e fundit”, kryevepra të përbotshme me subjekt fetar, por konceptuar e pikturuar sipas filozofisë humaniste të Rilindjes. Është e vërtet se ka pasur inkuizicion. Kisha është një shfaqje e idesë së shenjtë në tokë. Porosia ka qenë: jepi Çezarit ç’i takon Çezarit, jepi zotit çka është e zotit. Kur kleriku ka dashur të jetë edhe Çezar, ka gabuar… kështu dhe kisha me inkuizicionin.
Fetarja dhe shekullarja nuk mund të jenë njëra djalli, tjetra engjëlli. Vrasje në histori janë bërë dhe për arsye laike, për dominim dhe pushtim, për nacionalizëm, për ideologji. Stalini në dy vjet në kohën e kolektivizmit vrau miliona kulakë. Inkuizicioni i kishës ka vrarë disa qindra mijë, dy luftërat botërore për shkaqe laike, shekullare, kanë bërë batërdinë. Revolucionarët me shtetet e tyre që nga revolucioni francez e deri te revolucionarët e shekullit XX kanë ushtruar terror shtetëror, dhunë revolucionare.
Nuk dua ta justifikoj të keqen. Fernard Brodel thotë se Krishtërimi me kryqëzatat dhe Islami me xhihadin para gjyqit të historisë duhet të bien në gjunjë si dy kriminelë të pranguar, të lidhur kurriz më kurriz. Vetë Mesjeta ka ditur të qortojë veten që me fabulat, anekdotat ku fshikulloheshin klerikët me vese. Dantja, ky “i fundmi i Mesjetës”, fut në Ferrin e tij klerikë, peshkopë e papë.
Këto kanë ndodhur dikur.
Kisha në Europë prej vitesh është e ndarë nga shteti. Bashkësitë fetare ushtrojnë në bazë të ligjeve përkatëse jetën e tyre paqësisht, të papërzier me punët e shtetit. Papët sot flasin për paqe dhe paralajmërojnë njerëzit për rreziqet e mundshme. Papa Bergolio paralajmëron për një luftë të tretë. Por të majtët e kanë mendjen te Mesjeta…
Kisha, feja kundër shkencës dhe progresit…, por sot nuk kemi dëgjuar ndonjë papë a patriark të ketë folur kundër zbulimeve në mjekësi, në informatikë, kundër studimeve e udhëtimeve në hapësirat ndërplanetare, kundër shkencëtarëve si Ajnshtajni…
Kundërvënia fe-shkencë që fillimisht ka ekzistuar, sot për sot përsëritet prej trushpëlarëve nga e djeshmja. Papa Vojtila i përshëndeti shkencëtarët dhe për lindjen e njeriut në epruvetë.
Nuk është e vërtetë se njerëzit e rëndësishëm të fesë janë jashtë vëmendjeve të të rinjve të sotëm. Një kërkim ndërkombëtar i bërë prej Universiteteve Jacobs Bremen (Gjermani) dhe Victoria di Velington (Zelanda e Re) vuri shatë mijë studentë në 37 vende që të gjykojnë për dhjetë figurat më të dashura të historisë së njerëzimit.
Në përfundim u vu re se katër ndër dhjetë figurat më të dashura të historisë ishin fetarët Nënë Tereza, Martin Luter Kingu, Jezu Krishti, Buda dhe gjashtë të tjerët ishin laikët Ajnshtajni, Gandi, Linkolni, Njutoni, Edisoni, Mandela (gazeta “Shqip”, 25 prill 2016). Të sotmen duhet ta konceptojnë jo ndaras si mendjet e kalcifikuara bardhezi, por si një botë me trashëgimi të ndërthurur të laikes dhe të fetares. Nuk ka asnjë hendek të pakapërcyeshëm midis fetares dhe laikes në ditët e sotme.
Vërtet mund të ketë rënë numri i besimtarëve praktikantë, sipas Tarifës, po sipas prof. Kosta Barjabës besimtarët në botë janë miliarda (shih gazeta “Dita”, 22 prill 2016)… Dhe sikur të jetë në rënie numri besimtarëve në kohët moderne, siç thotë z Tarifa, njeriu i sotëm i ka të depozituara në thellësitë e tij nënshtresat e mendimit dhe të sjelljeve fetare. Historiani i qytetërimeve, Kenneth Clark, thotë që edhe te ateistët është infiltruar fetarja, si një trashëgimi e shekujve.
Feja duhet dhënë në shkollë edhe sikur të mos jetë më asnjë institucion fetar në faqe të dheut. Ajo është në themel të tipareve të qytetërimeve që kanë ekzistuar në lashtësi edhe të atyre që janë të gjalla sot. Duke ecur në këtë pikëpamje të vartësisë së plotë të qytetërimeve nga feja që i përcakton, Samuell Huntington shpiku teorinë e ekzagjeruar të përplasjes së qytetërimeve.
Njeriu duhet t’i dijë tiparet e feve të ndryshme. I dituri di të veprojë e të zgjedhë me kokën e vet, jo të ecë si i verbër duke përsëritur mendime klishe mbi gjërat.
Shtampat e mësipërme (edhe të tjera) të gdhendura në trurin e shumë njerëzve nga shkollimi i para 1990-s, janë të vështira për t’u shkulur. Janë vërtet të ngulura thellë, që kur i përsëritin dhe profesorë si z. Tarifa. Të jesh reaksionar, d.m.th. konservator, sot nuk është aq e tmerrshme. Në Angli e në SHBA, partitë konservatore janë të ligjshme, fitojnë zgjedhjet, qeverisin.
Ismail Kadare, në librin “Mosmarrëveshja”, shkruan: “Debati për mitin dhe çmitizimin… ka qenë ndër më të padenjët për nga çoroditja e tij”. Kadareja shton se në debate të tilla thyhet me qëllim kodi i komunikimit, duke i përdorur me qëllim të mbrapshtë termat. Kështu dhe me z. Tarifa, fetarja trajtohet si dukuri negative, mësimet e saj si trillime me dragonj e përbindësha që do të në helmojnë nxënësit tanë dhe shekullarja si e kundërta e fetares, si shpëtimtarja.
Me përjashtime të disa periudhave të fillimit të mijëvjeçarit të parë, feja nuk është përzier në punët e shekullarëve. Dukuritë dalluese të qytetërimit perëndimor janë: katolicizmi, feudalizmi, rilindja, reformacioni, kolonializmi, luminizmi, shteti-komb. Ky qytetërim ka prodhuar ideologji politike, të tilla si: liberalizmi, socializmi, komunizmi, fashizmi, demokracia kristiane. Këto zhvillime nuk janë ndaluar nga dragoi fetar kishtar, siç mendon z. Tarifa. Me ndonjë përjashtim, feja ka qenë jashtë këtyre zhvillimeve. Ajo ka ruajtur mëvetësinë, ka mbijetuar duke u përshtatur me kohët që vinin.
Harold Bloom, profesor i Yale University, librin e tij “Si të lexojmë dhe pse” (1999) e mbyll me një kapitull që iu referohet urtësive të rabinëve të Mishnas hebraike. Këtë libër ku merren në analizë disa nga librat më të mëdhenj të shekujve, libra në poezi, prozë dhe dramë, ai e mbyll me mendimin: “Traditat normative judaike, të krishtera, islamike dhe shekullare, do t’u thonë se puna e Jehovait nuk duhet braktisur…”. ‘Puna e Jehovait’ është puna krijuese e shkrimtarit, poetit, dramaturgut. Pra, në të kundërt me z. Tarifa, ky profesor i Yale University nuk i përjashton dhe më e rëndësishmja nuk i kundërvë me njëra-tjetrën traditat, ato janë të nevojshme edhe në kohët moderne, ato janë dhe plotësuese të njëra-tjetrës.
Zoti Tarifa, në tekstin e tij (gazeta MAPO, 22 prill 2016) me rreth pesë faqe A 4, ka dhe një paragraf të gjerë, ku sjell “të mirat” që kanë ardhur nga feja. Edhe kjo është çoroditëse. Në tri tekste të tij, që janë fund e krye kundër dragoit fetar që i rri progresit te porta, thuhen edhe dy tri fjalë të mira për “armikun”.
Le të rrijë z. Tarifa te mendimi i vet sepse siç nënvizonte Ajnshtajni “është më e lehtë të thyesh një atom sesa një paragjykim”. Nuk mund t’ia marrësh për keq z. Tarifa a kujtdo qoftë punën në mbrojtje të pikëpamjeve të veta. Zoti Tarifa le të ketë cilindo mendim për laiken, për fetaren. E keqja vjen kur shtampat a klishetë nuk na lënë të shkojmë te gjykimi i kthjellët dhe kur thyhet kodi i komunikimit, duke i përdorur mbrapsht me qëllim termat.
*studiues
als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn