als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Titull provokues apo jo....Por realiteti qndron ndryshe....Ky nuk sht provokues por albanolog, mik dhe ambasador i Shqiptarve....N t vrtet qllim i tij sht nxitja e shqiptarve n studime t historis kombtare n esenc....KY njeri ka m tepr njohuri pr Shqiptart se sa na vet.....Robert Elsie i nderon Shqiptart dhe prhap t vrtetn mbi Shqiptart n Europ dhe bot...
Faqja e tij: http://www.elsie.de/
.................................................. .................................................. .................................................. .................................................. .................................................. .............................................
Drama e shqipes: Pr 30 vjet do t duan t gjith t flasin si tiranas.
Robert Elsie, shkrimtar, prkthyes, interpret dhe albanolog, prej mse 30 vjetsh, studion albanologjin, veanrisht kulturn, letrsin dhe historin e shqiptarve. Nj kontribut i vyer i albanologut Elsie, na on n variantet dialektore t gjuhs shqipe. Ai ka gjurmuar prej vitit 1999 gjith variantet dialektore, n do knd t Shqipris shtetrore, ndr shqiptart e Malit t Zi dhe Maqedonis, n Kosov! Ka regjistruar variantet dialektore t Arbreshve t Italis, t shqiptarve n Greqi, Kroaci, Turqi, Bullgari. N nj intervist pr gazetaren Anisa Ymeri, n emisionin N Tempull n televizionin News24, flet pr variantet dialektore t regjistruara, Pr Shqiprin dhe shqiptart, Pr Millosheviin dhe Hagn Pr Tirann e zhurmshme.
Ymeri: Ishit n Tiran me student t historis dhe historian pr historin gojore, nj disiplin q pr Shqiprin sht e largt, por q n fakt ju thoni se sht shum e rndsishme. Cila sht rndsia e dshmimit, e kujtess prmes nj procesi q ne nuk e njohim.
R.Elsie: Pr mua, ka m shum rndsi n Shqipri se sa n vende t tjera, sepse burimet e shkruara jan t pakta. Shqipria nuk ka nj tradit t gjat shkrimi. Historia e Shqipris sht shkruar nga t huajt dhe jo nga shqiptart, por ka shum kujtes kolektive n popullin shqiptar dhe duhet t shfrytzojm edhe kujtesn e njerzve q t plotsojm historin e shkruar. Ka shum pr t br pr t plotsuar memorien kolektive t popullit, prndryshe historia zhduket.
Ymeri: far donit t thoshit kur theksuat q historiantt shqiptar jan memec?
R.Elsie: Nuk thash q historiant jan memec, por q sht nj popull memec, nj popull n Evrop, pa z, q nuk arrin t shpreh veten n Evrop, sepse historia e ktij populli sht zhdukur n mas t madhe. Thash p.sh q burimet, manastiret, dorshkrimet, bibliotekat, jan zhdukurnuk ka shum. Pothuajse nuk ka nj fshat n Shqipri q nuk sht djegur nj her n histori, prandaj nuk ka burime q mund t preken, burime t tilla nuk ka.
Ymeri: Do doja t prvijonit m shum at t vrtet t madhe q ju thoni, se historia e Shqipris nuk mund t mos shkruhej nga t huajt sepse shqiptart (ne e dim mir, duhet ta pranojm) kan qen analfabet
R.Elsie: Po, qart! Analfabetizmi, prapambetja q shkon deri sot. N krahasim me popujt e tjer, shqiptart jan shum prapa. N kohn e Zogut t gjith ishin analfabet, 80% e burrave dhe 100% e grave q jan barts kryesor t kulturs popullore, ishin si kafsh. Athere far mund t pressh pr nj histori t shkruar.
Ymeri: Po historiografin shqiptare, e cilsoni sot si memece? Deri n pik mund t cilsohet e till?
Elsie: Un nuk them q nuk ka historian t mir. Sot pr her t par ka historian t mir n krahasim me kohn e diktaturs komuniste (edhe n at koh kishte historian t mir por me kufizimet ideologjike q kishin). Tani ka historian t mir dhe libra t shkruar me parime shkencore, por nuk mjafton, ka shum pr t br n tokn shqiptare.
Ymeri: Ka shum pr t br, edhe pr nj shtje q ju e prmendniktu n Shqipri jan shum ata q e din kt, por pak e artukulojn! Ju that q Historin e amris e ka shkruar Greqiaq do t thot?
Elsie: Po! Kush krkon n bot nj libr pr amrin, pr amt ose nuk gjen asgj, ose gjen libra t botuar n Greqi, q kan nj parim tjetr, nj interes tjetr. Libra q nuk tregojn historin e amve nga ana e amve. Tani ka disa libra n tregun shqiptar, edhe n anglisht ka disa botime. Un vet kam botuar nj libr para 2 vitesh me dokumente pr amrin. Por besoj q ka shum kapituj t historis s amve q nuk njihen, sepse nuk sht marr memoria kolektive e amve. Ka edhe sot n Shqipri am q e kan prjetuar dbimin, nga amria, nga Greqia q ishin t rinj n at koh, por q kan memorie. Jan pleqt dhe plakat sote kta njerz duhet t inizohen, duhet t filmohen, t ken mundsi t rrfejn, t tregojn at q kan jetuar dhe me disa filmime, mund ti bashkojm n nj histori t amve.
Ymeri: Sepse duhet patjetr t kemi nj alternativ nga ajo q Greqia i ka treguar bots?
Elsie: Patjetr! Duhet t kemi disa histori, m shum se nj histori dhe t mos jen njsoj, kjo sht shum e rndsishme. Grekt le t shkruajn! Un sthem se t gjith historiant grek jan propagandist, ka edhe shum historian t mir, por natyrisht do njeri ka drejtimin dhe interesin e vet dhe besoj q ka vend edhe pr m shum veprimtari nga ana e shqiptarve.
Ymeri: E nse mbetemi edhe pr pak tek amriafar ka rrjedhuar n gjith kto dekada, ky mosshkrim i asaj pjese t historis s Shqipris, pr nj krahin aq t madhe e t rndsishme q nuk sht pjes e Shqipris shtetrore?
Elsie: Zhdukja e historis s amve dhe zhdukja e historis s shqiptarve n prgjithsi. Shqiptart pretendojn q kan nj histori t lasht, q sht popull i lasht, por faktikisht ku sht historia, nuk sht! Jan vetm parrullat.
far dim pr historin e hershme t shqiptarve? Shum pak!
far dim pr shqiptart n shekullin e 18-t dhe 19-t? Asgj!
Vetm n fillim t periudhs s Rilindjes ka burime, ka nj shteg.
far dim pr shqiptart n gjith kohn e Turqis? Ku jan historiant e shqipris n kohn Osmane? Ska! Ka vetm parrulla kot!
A.Ymeri: Jo vetm dshmim n kt rrafsh nuk kemi ne, por ne skemi as dshmim t asaj q sht nj nga vlerat m t mdha t kombit, gjuha shqipe. Ju, pr her t par ndrmerrni nj projekt, i denj pr nj Akademi Shkencash, por q mban emrin tuaj. Ju na dokumentoni t gjitha dialektet, variantet dialektore t shqipes, jo vetm n Shqiprin shtetrore, dhe kjo sht nj merit edhe m e madhe. Si shkuat n kt ide? far ju ngacmoi aq fort pr t ndrmarr kt udhtim?
Elsie: Prher m kan interesuar dialektet. Duke qen se msova shqip, m sht dashur t kuptoj shqiptar nga pjes t ndryshme t bots shqiptare dhe pash q kishte shum variante. Nisa t interesohem dhe vendosa t inizoj njerz, si flasin sot. Nuk jam dialektolog, gjuhtar i mirfillte por ama m intereson se si flasin shqiptar n pika t ndryshme t bots shqiptare. Fillova n vitin 1999 projektin e inizimeve dhe inizimet e para jan kryer gjat Lufts s Kosovs, me refugjat nga Kosova q ishin n Tiran. Ata flisnin pr traumat q kishin, kuptohet! M pas, n do udhtim q kam br n Shqipri, mora nj aparat inizimi me vete dhe kemi bredhur malet e Shqipris, kemi folur me shum oben. Kjo sht shum e bukur! obani ka nj gjuh shum t bukur, t mirfillt, nuk sht e ndikuar nga gjuha letrare, flasin si flasin. Shpesh her jemi ndalur n rrug me vozitsin tim dhe flisnim me nj oban pr mimin e deleve. Ai flet e flet, shan politikant, shan gjith botn, paknaqsit, jemi t varfr! N fakt mua m interesoi vetm gjuha! N fillim nuk m interesoi ajo q tha, m interesoi se si e tha. Por tani kur i dgjoj, disa jan shum interesante edhe nga far thon gjithashtu.
Kam kryer inizime nga Veriu n Jug n Shqipri, n Kosov, n Malin e Zi, n Maqedoni, Greqi, Italipor ka histori shum t bukura! (http://www.albanianlanguage.net
)
Ymeri: Pr far historish flisnisepse ne nuk dim shum pr dialektet! Dim at nga vijm vet dhe standardin q ka msojn n shkoll. Si sht t preksh dialektet e Shqipris? Kshtu sht edhe n vende t tjera, apo sht nj rast i veant Shqipria.
Elsie: Bhet fjal pr variante dialektore sepse si themi dy jan dialektet, geg dhe tosk. Por n fakt, ka shum ndryshime n botn shqiptare. Nj njeri nga Podujeva, takohet me nj shqiptar t Peloponezit q flet arbrisht, a e kuptojn njri-tjetrin? Nuk besoj! Nj arbresh i Italis, a kuptohet nga ju. Them se jo.
Ymeri: Edhe ju vet e keni pasur t vshtir ti kuptoni arbresht
Elsie: Shum! Me arbresht e kam pasur shum t vshtir n fillim. Sinqerisht nuk e dija n fillim nse flisnin italisht apo shqip. Tani, kur dgjoj inizimet dhe jam thelluar pak, i kuptoj. As kosovart nuk i kuptova n fillim.
Ymeri: Ku jan gjetjet m interesante pr variantet tona dialektore. Ndrsa komunikonim prpara ksaj interviste, prmendt Kroacin, shqiptart atje
Elsie: Po, n Zar, sht nj fshat n Kroaci ku flitet nj gegnishte shum e bukur, shum e fort. Ka njerz aty q e flasin shqipen, kemi disa inizime. Nuk i kam br vet ato, i kam marr prej dikujt tjetr n Zadar dhe jan shum interesante kto gjetje aty, sepse Zara sht shum larg nga toka shqiptare.
Ymeri: Nuk u mjaftuat me shtetet ku ka shumic shqiptare, n Mal t Zi, n Maqedoni, n Kosov q sht shteti i dyt shqiptar n Evrop, n Shqiprin shtetrore. Nuk u mjaftuat me kaq dhe shkuat m n gjurmim t shqiptarve, aty ku ata kan komunitetet e tyre. E bt pr t krijuar nj hart t plot, me inizime kt her?
Elsie: Sigurisht! Natyrisht sdo t jet asnjher e plot, por doja t prezantoja gjuhn shqipe jo vetm ktu n Shqipri, por kudo ku ajo flitet; kudo ku sht gjuh e komuniteteve shqiptare (jo n vendet e diaspors ku shqiptart kan shkuar pas 1990-s); desha t sjell variantet dialektore t komuniteteve shqiptare t lindura aty. Ndaj edhe kam shkuar n Bullgari, Turqi, Greqi, Ukrain, ka vende t ndryshme.
Ymeri: far na thot ne sot, ne shqiptarve, por edhe bots s vitit 2016-t, nj dokumentim dhe prjetsim i varianteve dialektore?
Elsie: Them q pas 30 vitesh po t takohemi (nse jemi gjall), do t jet e qart pasi kto dialekte nuk do t ekzistojn m, do t jen zhdukur! Dhe t gjith shqiptart pas 30 vjetsh do t mundohen t flasin si tiranas.
Ymeri: E keni bindje kt?
Elsie: Besoj se po! Ka nj presion shum t madh, sidomos tek t rinjt. Jo vetm n Shqipri, por edhe n vende t tjera t Evrops. P.sh n Franc t gjith duan t flasin si n Paris sepse Parisi sht Paris dhe t tjert jan fshatar. Edhe n Shqipri ndodh e njjta gj, t gjith duan t flasin si n kryeqytet.
Ymeri: Po far humbet kjo bota jon nse ndodh kjo gj?
Elsie: sht nj varfrim, sht nj tmerr! Sepse gjuha e pasur shqipe me variante t ndryshme, me variante shum t bukura, po zhduken, sigurisht q do t zhduken. Prpjekja ime pr ta ruajtur at q sht sot.
Ymeri: E meq jemi tek gjuha, smund mos tju pyespas vitit 1990 s paku, diskutohet shum pr standardin; diskutime pr procesin e asaj q ndodhi; pr ndryshime q duhet t psoj sotpo mendimi juaj cili sht?
Elsie: M pyesin shpesh pr kt gj, por un skam mendim. Mendoj se sht pun e shqiptarve t vendosin pr gjuhn e tyre.
Ymeri: Po si prdorues i shqipes?
Elsie: Si prdorues kam msuar gjuhn letrare, kam msuar t kuptoj edhe gegnisht dhe variante t ndryshmepor t tjerat jan shtje e shqiptarve, nse krijohet nj variant i dyt gegnisht, si standard i dyt. Natyrisht m duhet t them se ka nj avantazh t ket nj gjuh t prbashkt pr t gjith, q respektohet nga t gjith pr shkrimin, pr televizionin, pr mediat. sht m leht kshtu. Por e kuptoj q shum njerz, shum geg jan t paknaqur sepse gjuha e tyre sht shum larg standardit dhe e kan t vshtir t shkruajn n standard dhe t komunikojn; t detyrohen t komunikojn n shqipen standarde. Kt e kuptoj shum mir.
Ymeri: E kuptoni, e mirkuptoni? E prligjni paknaqsin e tyre?
Elsie: Po, po! E kuptoj por sdi nse sht nj zgjidhje krijimi i nj stadardi tjetr nga ky q keni. P.sh. T krijohet nj standard geg n Kosov, nuk besoj q ju hyn n pun shqiptarve!
Ymeri: Do t mbetemi edhe pr pak tek gjuha. Ndrsa krkoja mbi ju, gjej nj fraz, q gjuha m e bukur shqipe pr ju sht ajo e Kadares
Elsie: Po! Sa i takon letrsis shqipe, sht nj gjuh si mjalt ajo e Kadares. Lexohet shum bukur, ka gjuh t prpunuar, t bukur dhe t habitshme her pas here.
Ymeri: Po me shqipen nuk jeni njohur prmes Kadares, apo jo?
Elsie: Sigurisht, ai sht nj autor, kam lexuar shum poet dhe prozator shqiptar; shum prej tyre i kam prkthyer dhe do gj e kam vendosur n faqen time: .elsie.de q t jen n dispozicion t t gjithve q kan interes pr kt(http://www.elsie.de/en/books.html
).
Ymeri: Fishta tani njihet botrisht prej jush fal prkthimit n anglisht t veprs Lahuta e Malcis, e rndsishme pr ne por q tani lexohet edhe n anglisht. Ishte i vshtir prkthimi i ksaj vepre e shkruar n nj shqipe q edhe ne shqiptart e sotm, e kmi t vshtir ta kuptojm?
Elsie: E vshtir ishte, shum e vshtir. E fillova Fishtn me kokfortsi, si bj her pas here. Knga e par shkoi shum ngadal, por m pas msohesh me gjuhn e autorit; Fishta nuk sht autor q prkthehet kollaj, sht jo vetm gjuha, por kultura e veriut, kultura e Shkodrs, kultura gege q mban; lidhjet si mendojn malsort; dhe un sjam malsor, sjam geg, sjam nga Veriu, sht pr mua nj bot e huaj. E kisha t vshtir shpesh t kuptoj, ku e kishte fjaln. Ve ksaj, kisha shum probleme pr t gjetur nj fjal anglisht, nj shprehje anglisht q ti shkonte pr shtat. T krkoja dika nga Mesjeta, nuk shkonte sepse Fishta nuk sht autor i Mesjets. Por prkthimi doli!
Ymeri: Me rndsi dhe ajo q ju bn t dashur pr shqiptart, sht gjithka bni ju pr ti treguar bots, kulturn shqiptare. sht mision i vshtir n ditt q jetojm? Mbajm parasysh q nuk sht aq leht t botosh, t prkthesh, nuk sht leht t gjesh rrugn pr t shkuar tek nj lexues kaprioz, nse mund ta quajm t till lexuesin e gjuhve t mdha
Elsie: Ka disa probleme. N nisje, bota angleze sht shum e madhe dhe nuk ka shum interes pr kultura t tjera. Pr nj kultur t vogl si sht kultura shqiptar, sht shum vshtir pr t deprtuar, pr t krijuar interes sepse sht nj kultur q nuk njihet, sht tepr e vshtir. Por gjithka bhet me prpjekje, dhe jo vetm nga un!
Ymeri: Prpjekje q jan t pakta?
Elsie: Sigurisht Ministria e Kulturs bn prpjekje por sht nj luft shum e madhe. Ama them se mund t bhet m shum, q t paktn letrsia shqipe t bhet m e njohur, t ket m shum letrsi shqipe t njohur n bot. Historia shqiptare t njihet m shum dhe m mir, por e gjith kjo varet nga prkthimet. Ngri i madh mendoj se sht q ka shum pak t huaj q din mir shqip pr t prkthyer veprat e shqiptarve, ti japin shqiptarve z!
Ymeri: Nj z q shqiptarve u mungon? Nj popull q komunikon vetm me veten e q n gjykimin tim sht fatalitet. Por far kemi neve pr ti thn bots sepse njra an sht t duash t flassh dhe ana tjetr sht, far ke pr t thn! Kemi neve pr t thn?
Elsie: Shqiptart jan nj popull memec, me zhurm t madhe nga brenda, por q jashtama disa kan pr t thn ndrsa t tjer bjn ve zhurm dhe nuk kan asgj pr t thn, pork a edhe shum t tjer q kan t thon.
Ymeri: Letrsia shqipe srishne bjm nj ndarje (mbase me pa t drejt pr shkak t vlerave q disa shkrimtar i mbartik) para viteve 90-t dhe pas viteve 90-t. Flasim dot ne pr letrsi t mir t pas viteve 90-t sepse ka teza q thon se pak krijohet tani, nuk ka shkrimtar t rinj q t jen t fuqishm, q kan pr t na thn
Elsie: Nj problem u krijua n fillim t viteve 1990. Para ktij viti kishte kontroll pafund, kontoll politik dua t them. Ndrsa pas viteve 90-t, nuk kishte fare kontoll, as letrar. Kushdo q mund t kishte lek mund t botonte; do fmij q donte t botonte, nse prindrit kishin lek, mund t botonte t donte dhe ja ku u b poet, shkrimtar. Kjo e oroditi lexuesin shqiptar. N fillim t viteve 90-t dhe n mes t ktyre viteve, kishte shum botime, por shum prej tyre ishin pa vler. Athere, si do t orientohej lexuesi shqiptar? Prve ksaj, kritik letrare nuk ka n Shqipri, nuk ka nj tradit t kritiks letrare. N vende t tjera zakonisht ka kritik letrar me njohuri t thella, q shkruajn pr librin, pr botimet e fundit. Ktu sigurisht ka t till, por jo n at cilsi. Zakonisht dyshoj se nse njri shkruan pr nj libr, ose e ka komshi, ose e ka farefish, ose sht nj lidhje parash. Zakonisht pr nj libr bhet zhum shum e madhe dhe ditn tjetr nuk dgjon m asgj e kjo m bn t dyshoj. Ndaj edhe lexuesi shqiptar nuk ka shum besim ndaj kritiks shqiptare q ka.
Ymeri: far na sjell kjo? Sepse themi se sht periudh tranzicioni por duket se po zgjat shum. Jemi nj erek shekulli pasi komunizmi ka rn, e nse n raport me historin mund t jet vetm 1 sekond, pr shqiptart q kan jetuar n kt periudh, jan disa vite jete! Zhurm, munges kritikefar eikulibrash prish kjo n kt kulturn ton kombtare?
Elsie: Kt mund ta din shqiptart shum m mir se un, sepse un vzhgoj edhe kt q ju thoni, zhurm t madhe n nj kafaz prej xhami; brenda ka shum zhurm, por jasht nuk del. Shqiptart han njri tjetrin, luftojn, bjn debat, bjn zhurm, por jasht ka vetm shum zhurm dhe kaq! Jan memec.
Ymeri: far duhet t bjn politikat publike, Ministria e Kulturs e institucione t tjera q t krijoj kta prkthyesit pr t cilt ju flisni e q nuk ekzistojn? Sepse n gjykimin e profesionistve t fushs, sikundr edhe juve e keni thn, problem m i madh i letrsis shqipe e cila e ka shum vshtir q t deprtoj n gjuh t tjera, sht q ska prkthyes letrar
Elsie: Ky sht nj problem i madh q nuk ka nj zgjidhje t shpejt, por vjen shum ngadal. T huajt q interesohen, q t vijn, q t msojn pr gjuhn shqipe, q t interesohen pr kulturn shqiptare, jan fare pak.
Ymeri: Shihni ju tentativa q dika mund t ndryshoj, ashtu s jashtmi si juve ju plqen, t vzhgoni?
Elsie: E di q Minisria e Kulturs dika po bn. Ministrja e Kulturs sht vet interprete, shum e zonja madje, duke qen vet e fushs di q po bn disa prpjekje pr t nxitur nj shkoll prkthimi. Por sht pak, dika po bn por ky sht nj proces q krkon koh, duhet shum koh. E krahasoj Shqiprin me vendet e tjera t Evrops Lindore dhe aty ka pasur tentativa pr t inkurajuar prkthyesit nga jasht; p.sh n Polini, Rusi, eki, donin q t huajt edhe n kohn e komunizmit t vinin dhe t msonin gjuht e tyre, t prkthenin letrsin e tyre. Ndrsa n Shqipri kjo ska ndodhur, shqiptart nuk donin q t huajt t vinin ktu.
A.Ymeri: Megjithat ju erdht.
Elsie: Un erdha me kmbnguljen time!
A.Ymeri: N nisje krejt rastsisht, pa e marr fare seriozisht Shqiprin. E mendonit athere q Shqipria do t ishte m pas interesi juaj i madh?
Elsie: Fare! Fare! Erdha me nj profesor nga Gjermania. Ai siguroi nj viz n vitin 1978 dhe erdhi me studentt. Erdhm si turist. Bm plazh n Durrs, pr ne ishte shum bukur, diell, ngroht, u knaqm. Rrethuar nga parrullat propagandistike t partis, rroft kshtu, rroft ashtu ishte bukur. Nuk e mora shum seriozisht sepse nuk jam shum i interesuar pr politikn dhe ve vzhgoj dhe thash: Uh, m duket vetja si n nj film Hollivudi.
A.Ymeri: Si nj film Hollivudi q ju nuk e mort seriozisht, por q m pas do t bhej pjesa e rndsishme e jets, sepse nist q ti tregonit bots nj pjes Shqiprie. Si ka qen kjo prvoj e disa dekadave? far keni zbuluar nga kjo bota jon shqiptare?
Elsie: Prpjekja ime e madhe ka qen t bj q Shqipria t njihet, t kuptohet. Q shqiptart t njihen dhe t kuptohen. Un pash q e gjith kjo pasuri kulturore q sht jo vetm n Shqipri por n gjith botn shqiptare, kudo ku jetojn shqiptart, ishte e panjohur n bot. Dhe prpjekja ime ishte pr ta prezantuar n librat e mij, n botimet e mija. Un e bra kt sepse pash q kishte pak njerz me njohuri pr gjuhn shqipe, shum pak njerz. N vitet 80-t, fillova t msoj shqip. Punoja si interpret n Ministrin e Punve t Jashtme, si prkthyes pr anglisht. N ministri nuk kishte asnj njohs t gjuhs shqipe dhe kur filloi nevoja pr gjuhn shqipe, un e bra at pun kur nisn negociatat pr marrdhniet diplomatike mes dy vendeve, n nj koh q sdija shum shqip. Madje isha i tmerruar si interpret i shkret q isha n at koh, por m pas msova m mir dhe duke msuar gjuhn, duke lexuar dhe pastaj duke folur me njerzit, msova se kishte shum pr t br publike.
A.Ymeri: Por n nisje kontaktin m t shpejt e kishit me Kosovn sepse atje drejtoheshit pr ta prmirsuar shqipen tuaj. Sot, dekada m von, arrini dot t bni nj krahasim pr ndryshimet mes Prishtins dhe Tirans?
Elsie: Ka ndryshime, sigurisht q ka. A ka dy kultura shqiptare? Un them q ka! Por bashkohen dhe pas 10 viteve do t ket nj kultur t prbashkt, por tani pr tani, pr shkak t historis s dy popujve, them se ende ka dy kultura t ndryshme. Shqiptari i Kosovs sht ndryshe.
A.Ymeri: sht ndryshe n far?
Elsie: Nuk di ta them me siguri, por e kuptoj kt gj, e shoh, dhe jo vetm nga gjuha, diferenc q e kupton menjher. Por them se ka ndryshime edhe nga sjellja, kultura. Kam prshtypjen se shqiptart e Kosovs jan m t ngadalshm, mendojn pastaj flasin dhe flasin ngadal! Ndrsa shqiptart ktu, ndrkoh kan thn t gjith, gjithka, me shum zhurm. Jan mesdhetar, t gjall, jugor.
A.Ymeri: Gjat ktyr minutave, e keni thn shum shpesh fjaln zhurm. Kaq shum prshtypje ju bn kjo zhurma jon ktu n Shqipri?
Elsie: Po, po! Un jetoj n Veri, jemi njerz t gjet. Shihni nj emision televiziv, n televizioni tuaj apo kudo tjetr, ku ka nj debat politik. A ka nj moment q nuk ka dy apo tre persona t paktn, q flasin njkohsisht? Un nuk i kuptoj! Mbase ju arrini ti kuptoni sepse jeni msuar me 2 apo 3 persona q flasin njkohsisht, por un nuk i kuptoj. Un dua t pres njrin q flet, pastaj tjetri e m pas pres t tretin q t thot mendimin e tij, kshtu i kuptoj. Por nse jan t gjith q flasinsdi t bj. Ju e keni kt aftsi q ti kuptoni kur flasin t gjith njherazi?
A.Ymeri: E kemi aftsi apo problem?
Elsie: Nuk e di far sht, por di q arrini t kuptoni n kt situat!
A.Ymeri: N fakt edhe shum shqiptar e kan problem t kuptojn n kushtet e komunikimit pr t cilat ju flisni. Por, u zhvendosm pak nga Kosova dhe politika e cila sikudr theksoni, nuk ju intereson, megjithat keni qen indirekt i lidhur me politikn n nj shtje shum me rndsi pr kombin shqiptar, posarisht pr Kosovn, keni qen inerpret n Gjykatn e Hags. Si ka qen ajo prvoj pr ju? Ju ka br t kuptoni dika tjetr pr shqiptart apo ka qen nj pun dhe kaq!
Elsie: Stres n radh t par, ka qen nj pun me shum stres. Un kalova 12 vjet n Hag, e fillova si interpret n gjyqin e Millosheviit q ishte me shum interes. Isha n mes t salls, 2 metr larg Millosheviit, po ishte shum stres. Nuk mund t bnim gabim sepse ishin mediat por kuptohet q kemi br edhe gabime se edhe ne prkthyesit jemi njerz. Por vese shum stres, ishte edhe shum vuajtje her pas here. Kishe rrfime t tmerrshme. Gjra q m kan prekur. Disa her kam filluar t qaj n mikrofon kur prktheja. Nj shembull: Diku afr Prizrenit, n Hoxh t madhe apo diku prreth, forcat serbe kan marr t gjith burrat shqipar, i kan rreshtuar buz nj lumi dhe i kan urdhruar t bjn simbolet serbe dhe t kndojn kng nacionaliste serbe. Njri nuk e bri! Serbt e qlluan. Ai ra n uj dhe u mbyt. T tjert nuk guxonin q ta nxirrnin. Arsyeja? Ky burr nga Kosova ishte shurdh memec dhe nuk e dgjoi urdhrin e forcave serbe.
Kur e ka dgjuar kt rrfim, fillova t qaja! E tmerrshme! Nuk arrija t punoja. Mikrofoni ishte i hapur. Ja dhash at kolegut dhe vet qava me z n sall. Tmerr! Tmerr! Ka ndodhur shpesh, por n rrfime t tjera duket se u msova. Por n muajt e par ishte shum e vshtir.
Ymeri: E lm Hagn pas, pr t folur pr nj tjetr pasion tuajin, pr fotografit e vjetra. Ju na e sillni Shqiprin si ne nuk e njohim, si historiant tan nuk na e kan treguar, si krkuesit tan nuk na e kan sjell. Si arrini t shkoni n gjurmt e tyre sepse shum prej tyre jan n arkiva pritave, jo leht pr tu gjetur.
Elsie: Mua m intereson fotografia sepse fotografia nuk t tradhton, fotografia e vjetr t thot t vrtetn. Ndrsa fjalt jan fjal. Historia e shkruar sht histori e shkruar. Ndrsa nj fotografi nuk gnjen. Ato ekzistojn, jan npr arkiva por nuk jan lehtsisht t aksesueshme sepse duhen leje t posame pr ti prdorur. Por un i kam gjetur koleksionet e para t fotografive n shqip. S fundmi kam zbuluar koleksionin e Edit Durhamit, nj koleksion q n Shqipri nuk njihet. Udhtarja angleze e cila shkroi disa libra pr Shqiprin, mori me vete edhe nj aparat t vogl Kodak. Fotografit e saj jan t jashtzakonshme. Ajo i prezantoi fotografit e saj n Londr, n Institutin Mbretror t Antropologjis, ku ishte antare, para 100 viteve. u b nj mbrmje dhe ajo i tregoi pr antart e ktij instituti. Pas ksaj, fotografit u zhdukn n arkiv. Un pata fatin n shkurt t ktij viti, t shkoj n Londr, ti marr fotografit e Edit Durhamit dhe ti prezantoj, pas 100 viteve, n t njjtin vend, n Institutin Mbretror t Antropologjis ku patm nj mbrmje me prezantimin e kyre fotografive. Tani do t prpiqemi t botojm nj album me kto fotografi. Kam rreth 30 fotografi t saj, nga m t mirat dhe dua ti bj t njohura. (http://www.albanianphotography.net
)
A.Ymeri: Po tani po bni lidhur me Shqiprin?
Elsie: Projekte kam shum por nuk e di a do t realizohen ndaj m mir t mos flas pr to. Pr momentin jam duke br nj antologji t prrallave popullore shqiptare n gjermanisht, pas dy librave t botuar n anglisht me prrallat e njohura n Shqipri. Tani jam duke e realizuar kt n gjermanisht por nuk sht prkthim imi, jan prkthime t disa albanologve t tjer t njohur, Johann Georg von Hahn, Gustav Majer.
A.Ymeri: Ju flisni pr mediat shqiptare thuajse do 5 vjet dhe tani ja ku jemi pas 5 vjetsh n kt inervist bashk. N intervistn e fundit, keni thn: Nuk jetoj n Shqipri sepse sht ende vend gati otoman; ende mendoni kshtu?
Elsie: Kshtu kam thn? Oh, jo!
A.Ymeri: Po, po e keni thn.
Elsie: Eh! N fakt kam thn q sjetoj dot n Shqipri, por sepse un jam person privat, dua t kem jetn time private. Ndrsa ktu, nse takoj dik n mngjes dhe kam pak koll, pasdite shkoj n ann tjetr t Tirans dhe e prshndes. Ai m thot: Dgjova q ke koll! Thashetheme, fjal kudo dhe un dua t rri n kabinn time n pyll, n fund t bots, aty ku e kam qetsin time. Dhe ktu n Tiran, sigurisht nuk ka qetsi!
A.Ymeri: Dhe ktu nuk ka qetsi po pr Shqiprin, pr Tirann e 2016-s, shum e zhurmshme si jeni kujdesur t na e thoni gjat gjith intervists, far mendoni? Mendoni se sht br nj qytet m i mir? M i keq? M i pabanueshm?
Elsie: T gjitha bashk! M i mir sht sigurisht. M i bukur se kurr, me nj jet t vrullshme. M i keq sigurisht sepse ka ndotje t mjedisit, makina, zhurm, nuk ka gjelbrim. Shqiptart do t jen t knaqur kur t ken prer edhe pemt e fundit dhe kan vetm beton kudo, kudo. E shkatrrojn kt qytet dhe do t jet m keq n t ardhmen, kam prshtypjen pr arsyen e mjedisit. Por besoj q jetohet mir ktu, ata q kan durim dhe nerva, jetojn mir ktu besoj. Un vij me knaqsi ktu.
A.Ymeri: Pse kam prshtypjen se vini me knaqsi dhe largoheni edhe me m shum knaqsi?
Elsie: Po, po! Un vij me knaqsi pr t qndruar disa dit dhe kaloj shum mir, por kaq!
http://www.thealbanian.co.uk/intervi...-parrulla.html
als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn