als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Gjithka pr nj nga 7 dorshkrimet m t vjetra n bot t Beslidhjes s Re n studimin e Shaban Sinanit Beratinus.
Beratinus, dshmia e skriberve, Dimensioni i Shqipris s krishter
Elsa Demo
Tani edhe mund ta preksh Kodikun e Purpurt t Beratit. I purpurt pr shkak t pergamens, si shenj respekti hyjnor ndaj shkrimeve t shenjta e cila pas shek.VI nuk do t prdorej m. Pr 15 shekuj ky kodik ose i quajtur Beratinus u shfaqej n praktikat litrugjike besimtarve vetm nj her vit n ditn e emrit t Shn Gjon Gojartit. Kjo ndodhi deri n vitet 30 t shek. XX. I rrezikuar katr her seriozisht pr tu grabituar. Tani edhe mund ta preksh Beratinus-in, gjithka pr nj nga 7 dorshkrimet e purpurta e m t vjetra n bot t Beslidhjes s Re, n studimin e Shaban Sinanit q mban t njjtin titull, Beratinus.
Codex Purpureus Beratinus- Kodiku i Purpurt i Beratit, nj dorshkrim biblik-ungjillor konsiderohet si dshmia m e hershme e krishtrimit npr trevat shqiptare.
I par n dritn e antropologjis kulturore n studimin e dr.Sinanit, drejtor i Drejtoris s Prgjithshme t Arkivave, Beratinus 1 ose Beratinus z nj vend n hapsirn shpirtrore t njerzimit. I shkruar me ar dhe argjend ai sht dshmi e nj shkolle vendase e kopjimit t teksteve t shenjta, por nuk sht nj apokrif i Testamentit t Ri. Dshmi e Beratit si qytet i skriptorve n shek. IV-V ose i shkruesve t fjals s shenjt skriberve q ishin mjeshtr t nj prej arteve m t vjetr t zbatuar, artit t bukurshkrimit.
Studiuesi Sinani vlerson n veanti kontributin e Theofan Pops, pr prshkrimet q iu bn kodikve n trsi, koleksioni i tyre sht rreth 100, n kohn kur nuk mund t zihej n goj emri i Virgjreshs, e jo m lutja asaj. sht padyshim edhe merit e studiuesit Sinani i cili prej vitit 2000 kur nj pjes e Kodikut t Purpurt t Beratit do t ekspozohej pr her t par jasht vendit n ekspozitn Ungjijt e popujve n Vatikan n 2000 vjetorin e Krishtrimit, do t trhiqte prfundimisht vmendjen ndrkombtare ndaj ksaj pasurie t rrall t krishtrimit t hershm n Shqipri, i ruajtur pr 15 shekuj n t njjtin territor, shqiptar. S fundi jan depozituar pasaportat e dy kodikve Beratinus 1 dhe Beratinus 2 n programin e UNESCO-s Kujtesa e Bots ku tashm komisioni i posam ka marr miratimin e shpalljes s tyre.
Intervista
Zoti Sinani, le te ta fillojm kt intervist me rrethann e botimit t studimit tuaj, 600-vjetorin e lindjes s Heroit Kombtar, Sknderbeut. Prse ky kontekst, far lidhjesh ka ky dorshkrim i hershm biblik-ungjillor me nj mbrojts t krishtrimit?
Po, ka nj lidhje, kuptimin q nj pjes e mir e dorshkrimeve kishtare q prshkruhen n kt libr jan porositur prej familjeve t mdha aristokratike t periudhs s Sknderbeut. Ka dorshkrime t porositura dhe t paguara prej Muzakajve, Topiajve ka dhe nj dorshkrim t porositur prej Gjergjit t Madh, pr t cilin diskutohet nse sht Gjergj Kastrioti apo sht Gjergj Arianiti. Prve t tjerave, ka dhe nj dorshkrim q lidhet drejtprsdrejti me figurn e Sknderbeut. sht dorshkrimi, kodiku i statutit t qytetit t Drishtit dhe pr kshtjellat q kishte nn administrim Sknderbeu, kodik i konfirmuar prej kryekancelarit t Sknderbeut, Pal ngjlli, madje dhe faksimilja e zgjedhur pr ilustrimin e atij dorshkrim ka n prmbajtje pikrisht emrin e Pal ngjllit. Pra, sht nj lidhje me familjet patronimike shqiptare ndr t cilat ka qen dhe familja e Kastriotve, t cilat kan qen si quhet n terminologjin e dorshkrimeve t vjetra ktitor-porosits. Ky ka qen rregulli n t gjith periudhn mesjetare. Familjet e mdha porositnin dorshkrimet kishtare, sepse ishin shum t kushtueshme. Dhe shnohej emri i atij q e kishte kopjuar, shkruar dhe emri i ktitorit i cili ia kishte dhuruar ktij manastiri apo asaj kishe. Kjo sht lidhja, nuk sht thjesht viti i botimit. Brenda dorshkrimeve kishtare ka mjaft informacion pr familjet patronimike shqiptare.
Koha e shkrimit t Kodikut nuk prkon me kohn e lavdis s Sknderbeut, n kt koh Gjergji i Madh nuk ishte Gjergj Kastriot Sknderbeu i cili akoma nuk ishte br emr i mirnjohur. Po t shikoni treguesin e emrave aty dalin t gjith mbiemrat patronimik shqiptar. T gjitha familjet e mdha kan porositur, jan kujdesur, kan dhuruar ose ka informacion pr to.
Nga tradit lindi ky kodik dhe far dshmon pr arealin e Beratit t asaj kohe?
Duhet hyr pak thell n histori. Berati sht nj prej qyteteve q i ka dhn bots shqiptare, pr botn e madhe, jo nj emr, po nj mbiemr pra Beratinus-Beratini. N nj far mnyr ka br t famshme nj tradit me an t nj mbiemri q ndodh shum rrall. Nuk ka ndonj qytet tjetr n Shqipri q t ket dhn mbiemra prve Beratit. Kjo sht e lidhur me faktin se Berati ka qen nj kryeqendr kishtare, kronologjikisht mbas Bylisit dhe Gllavinics si kryeqendr, sepse si qendr ipeshkvnore del q n shek.IV, kur nuk e kishte kt emr, por kishte emrin Bulheriopolis. Berati e ka ndryshuar disa her emrin, Antipatrea, Bulheriopolis, Belegrado, Berat si sht sot. Pr hir t ktij roli, si kryeqendr kishtare n Shqipri, rol q filloi t zbehej mbas mkmbjes s arkipeshkvis s Ohrit, dshmohet q n Shqipri ka pasur nj shkoll tradicionale shkruesish. Berati ka qen kryeqendra e mjeshtris s t shkruarit. Pr kt arsye thuhet se ka nj shkoll shqiptare t shkrimit. Shkrimi nuk sht dhe nuk mund t pretendohet vetm n gjuhn amtare. Pretendimi pr ta reduktuar vetm n gjuhn amtare si pretendim varfrues pr kulturn kombtare, n fardolloj forme, sht historia e t shkruarit n gjuhn perandorake, n radh t par n gjuhn greke, pasi Berati bnte pjes nn prgjegjsin juridike t Patriarkans s Stambollit. Pra Shqipria kishte nj shkoll shkrimesh dhe Berati ishte kryeqendra e ksaj shkolle. Kan ekzistuar zeje, shkolla t vrteta ku nxnsit msonin bukurshkrim, pr tu prgatitur si kopjues t letrsis ungjillore dhe biblike.
ǒvend z Beratinus n hierakin e dorshkrimeve kishtare t Shqipris?
Beratinus sht nj dorshkrim q nuk e nx hapsira shqiptare, nuk mund t vendoset n nj hierarki brendaprbrenda hapsirs shqiptare as asaj t sotme, as n at historike. Ai mund t vendoset n nj hierarki vetm n shkalln botrore t historis s dorshkrimeve kishtare. Nse do t krkohej kjo hierarki, dy prej gjrave elementare q mund t thuhen jan q: Beratinus 1, Beratinusi i par sht nj prej tre arketipeve t Dhjats s Re n shkall botrore. Ka nj arketip siriak apo lindor, ka nj arketip estern apo perndimor, ka dhe nj arketip t ndrmjetm q sht Beratinus. T gjitha studimet vertikale, historike t tekstologjis kritike pr historin e shkrimit ungjillor nuk mund t bhen pa iu referuar Kodikut t Purpurt t Beratit, Beratinus.
Ka dhe nj hierarki tjetr. N gjith botn ka shtat kodik t purpurt nga t cilt dy jan n Shqipri dhe t dy jan Beratinus. Sa i takon nj hierarkie t brendshme, t dy kodikt m t hershm jan t prjashtuar, sepse askush nuk mund t jet konkurrent me to. Mbas kodikut t dyt t Beratit fillon konkurrimi i disa shkollave. Jan kodikt e Vlors q shfaqen diku nga shek.X, kodikt e Gjirokastrs q shfaqen m von, t Kors po ashtu, t Shkodrs. Ndoshta do t kishte qen e mundshme q t vendosen t dy kodikt m t vjetr t Beratit n nj hierarki t brendshme nse do t ishin ruajtur tri dorshkrimet t cilat prmenden n burime, por q sot nuk ekzistojn. Pr shembull, Batiffoli q sht marr i pari, para 140 vjetsh, me Beratinusin thot se kishte par n Berat nj dorshkrim t shek.IV i cili sot nuk gjendet dhe kishte msuar se n Gjirokastr ruhej nj kodik i shek.IV dhe nj kodik i shek.I, por kta dy kodik nuk gjenden. Po ashtu themeluesi i historis s krishtrimit, Origeni, prmend q n Drianopolis ka ekzistuar nj dorshkim ungjillor i shek.I. pra po t kishin ekzistuar kto dorshkrime do t mund t bhej nj hierarki.
Arsye t tjera q kjo vepr hyn n Kujtesn e Bots?
Ndr arsyet q e bn kt vepr t jet pjes e programit Kujtesa e Bots sht se sht nj dorshkrim ungjillor kanonik, pra i prdorur si libr liturgjie dhe meshimi nga kisha deri n shek.XX. Por njkohsisht ka fragmente t pjesshme t cilat prbjn shmangie t vogla jokuptimore, por shmangie formale prej tekstit kanonik. Si t thuash, shkruesi i dorshkrimit i ka dhn vetes t drejt q dika t ndryshoj. Prof. Aleks Buda q sht marr hert me kt dorshkrim thot q ky fakt tregon se n kohn kur u kopjua apo u shkrua ky kodik, akoma arsyeja njerzore kishte kompetenc mbi tesktin hyjnor, ungjillor. Ky raport, e drejta pr t ndrhyr mbi nj tekst tashm t kanonizuar q nuk gjendet n dorshkrimet e tjera, por vetm tek ky dorshkrim dhe q mund t shrbej pr t dshmuar evolucionin e mendimit t krishter, i jep rndsi botrore.
Ky studim sht nj prpjekje pr ta par Beratinus n kndvshtrimin e antropologjis kulturore
Sepse duke u nisur prej faktit m elementar q sht kultur e lidhur me botn shqiptare, por q nuk mund t quhet nj kultur mirfilli shqiptare. sht nj kultur q i takon ksaj bote dhe nj kultur q i takon njerzimit mbar. Kultura e ruajtjes sht kultur e ktij populli, e ksaj hapsire. Kultura e pritjes n momentin e fillimit sht kultur e ksaj hapsire. Kultura e krishtrimit t hershm gjithashtu sht kultur e ksaj hapsire. Shum pak popuj kan pasur krishtrim t hershm. Por vet teksti sht tekst ungjillor q i takon njeriut, qenie e ksaj bote, pra sht nj tekst mbikombtar. Nse do t flitej pr nj dorshkrim q i takon nj tradite kulturore kombtare, ather do t ngushtohej shum, deri n nj zhvlersim, vlera e ktij dorshkrimi. Kjo sht kontradikta e par q duhet t kaprcej studiuesi kur merret me nj dorshkrim t till. Ka nj raport shum delikat midis pjess kombtare dhe pjess ndrkombtare q nuk dihet cila sht m shum. S dyti, kto dorshkrime nuk mund t studiohen me disiplin n ngusht. Detyrimisht bashkojn disa dije duke prfshir historin e krishtrimit, sidomos t krishtrimit t hershm, historin e shkrimit, historin laike t popujve, etnologji dhe etnografi, historin e s drejts, deri-diku dhe historin e arti, t dizajnit, t vizatimit. Shkenca etnologjike nuk do t mjaftonte pr t studiuar kt tradit shkrimesh n Shqipri, ajo mund t merrej shum-shum me pjesn e informacionit laik q prmbajn kto dorshkrime, q n fakt jan anshkrime. Vetm n hyrje dhe n mbyllje t dorshkrimeve ka tekste laike, sikurse ka tek Meshari i Gjon Buzukut n pasthnie. Etnologjia mund t merrej dhe me raportin e t drejts zakonore, me t drejtn kishtare n disa dorshkrime q quhen kanone, nomokanone, q jan rregulla t brendshme t jets s kishs. Po ashtu historia nuk do t ishte e mjaftueshme pr tu marr me kt tradit, sepse kjo histori arti n nj far mnyre, nuk sht histori politike. Tjetr arsye q on tek pranimi i ktij vshtrim antropologjik sht domosdoshmria e nj konvergjence t disa dijeve.
Me botimin e ksaj monografie, do t thoshit se sdo t bnit dot nj libr tjetr si ky, pse?
Nse nuk do t isha n kt detyr q jam, jam i bindur se kt vepr un nuk do ta kisha shkruar. Jo vetm un, po kushdo q do t priqej t shkruante nj libr t till, duke qen abonent i jashtm i shrbimit arkivor. Kam pasur mundsin q t kshilloj lirisht dorshkrimet q jan baza dhe piknisja e puns, t kem n dispozicion mjetet e informimit sado t thjeshta e t kufizuara q jan pr kto dorshkrime, pr faktin se n periudhn kur jan hartuar nuk ishte e lejuar t shkruhej pr prmbajtjen. Juve mund tju duket e uditshme, por i ndjeri Theofan Popa q ka hartuar pasaportat e 100 kodikve t Shqipris t cilat jan botuar para dy vitesh, nuk kishte guxim t prmendte emrin e Shn Mris dhe kur harton pasaportn e nj dorshkrimi thot: n kt imazh gjendet nj figur t ciln sllavt e quajn Bogorodica. E thoshte kshtu q t paktn njerzit me t cilt punonte t mos e merrnin vesh se po bhej fjal pr Shn Mrin, pasi ndalimi fetar bnte q as emri i Shn Mris t mos prmendej. Ai informacion ka qen nj baz e mir pr t inkurajuar punn time. Fillimi ishte hartimi i pasaports ndrkombtare t udhtimit t Kodikut t Purpurt t Beratit pr n Vatikan, n vitin 2000. Hap pas hapi mu krijua nj bibliotek shum e pasur. Vrejta nj solidaritet t jashtzakonshm t dijetarve q merren me kt fush, sidomos t dijetarve, austriak, gjerman, francez, italian, grek, t njohur e t panjohur q m drgonin vazhdimisht libra. Asnjher nuk e kisha menduar se ekzistonte nj literatur kaq e bollshme, nj bibliotek e tr, pr studimin e kodikve t Shqipris. Ka nj shporpocion shum t madh midis studimit t ktyre kodikve nga autort shqiptar n krahasim me vmendjen q u sht kushtuar ktyre dorshkrimeve n letrsin e ngjashme ndrkombtare. Ka nj shkoll studimesh t paktn prej 140 vjetsh pr studimin e kodikve. N kt kuptim kjo do t mbetet nj tem e hapur pr mua. sht nj libr i hapur dhe nj libr q m tremb n kuptimin e plot t fjals. Vrtet, zor se mund t shkruaj dika tjetr t till.
Vetm kto vite t fundit Beratinus po fiton njohjen ndrkombtare, duke hyr dhe n Kujtesn e Bots si dshmi e krishtrimit t hershm n Shqipri, ndrkaq Shqipria e sotme si pr paradoks njihet si myslimane. far mund t rregullonte n kt kontekst imazhi i ekzistencs s nj dorshkrimi t rrall?
Ka dy vshtrime mbi besimin e nj populli. Vertikalisht shqiptart jan nj prej popujve m t krishter t bots. Nuk besoj t ket as n Greqi, as n Itali, n Romn e dikurshme, peshkop q n vitin 56. N kt vit kemi n Durrs peshkopin Caesar. Po t hapim vllimin e 8 t Illyricum Sacrum, n Durrs ka peshkop q n vitin 56. sht nj prej vendeve q sht ungjillizuar n kohn e apostujve. Nuk dua t bj krahasime, por shum popuj t tjer jan ungjillizuar 7-8 shekuj m von. Ungjillizim n periudhn e krishtrimit t hershm kan pasur grekt, shqiptart, romakt, latint dhe thuhet se krishtrim t hershm ka pasur dhe n Spanj. N vende t tjera t Rajonit krishtrimi fillon pas shek.5-6. Vet fakti q npr hapsirn shqiptare jan zhvilluar aq e aq kryqzata tregon se n kt vend q ishte krishtruar kalonin popuj t cilt pr t marr, si t thuash, pagzimin si t krishter udhtonin prej Britanis si sht rasti i Rikard Zemrluanit, deri n Jeruzalem q t bheshin t krishter.
Mund t thuhet q Illyricum-i ishte pr 15 shekuj i krishter, prej shek.I-XV. Nuk ka qen nj popull i krishter pr mod, pr solidaritet. Ka qen nj popull q ka kontribute t prveme n krishtrimin e hershm.Nxori Shn Jeronimin q i dha Perndimit t parin prkthim t Bibls n latinisht, La Vulgata, sht populli q nxori Shn Niketn e Dardanis q kompozoi t parn lutje t krishtrimit "Te deum laudeamus"-Ty Zot t lavdrojm, q vazhdon t jet kryelutje, nj popull q dha martir dhe shenjtor, shn Cezari dhe shn Ashti n Durrs, q e prjetoi n mnyr aktive krishtrimin e hershm, megjithse n kt periudh ishte nj krishtrim ilegal. Nuk kishte dal akoma Dekreti i s diels, i vitit 321 q shpallte ditn e diel si dit t Zotit dhe krishtrimin si fe t njerzimit.
Rrethanat historike shpjegojn islamizimin e nj pjese t madhe t shqiptarve pas shek.XV-XVI q nuk duhet marr si nj dukuri q prfaqson nj devijim, sikur ka ndodhur nj deformim, si ndonj hata n botn shqiptare. Por nse do t krkohet n thellsin e besimit t shqiptarve, gjithkund do t dal shtresa e krishter. Malsort e Shqipris s veriut festojn Shn Gjergjin, Shn Mrin, Shn Gjonin, Shn Markun. N faltoren e Shna Nout n Milot, kan shkuar dhe shkojn t krishter e mysliman pr t shprehur lutjen dhe vullnetin e tyre, pr t liruar besimin e shrimit apo tejkalimit t vshtirsive, pra thjesht pr devocion.
Pr kt arsye sht dhe nj vepr q i kushtohet heroit t fundit t krishtrimit?
sht edhe kjo padiskutim, nj shprehje nderimi pr figurn protagoniste t fundit t krishtrimit t lulzuar n Shqipri. Krishtrimi nuk lulzoi m pas Gjergj Kastriot Sknderbeut. Por sht si e thash n fillim dhe nj trheqje vmendjeje pr t mos e kuptuar kt vepr thjesht si nj histori e shkrimeve biblike-ungjillore n Shqipri. Duke e lidhur kt botim me emrin e Gjergj Kastriotit, sht nj ftes pr ta lexuar si nj libr ku bota laike shqiptare, bota e fisnikris arbrore sht shum e pranishme dhe disa t dhna q gjenden n kto dorshkrime jan t vlefshme pr t vendosur ngjarjet n kronologjin e tyre. Jan t vlefshme dhe pr historin si t till, jo vetm pr historin e shkrimeve.
26/04/2005
Marre nga Shekulli
als_Latn als_Latn lin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn