als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Zanat dhe Ort n "Lahutn e Malcis"
27/04/2008 - gazeta Shqiptare
Tonin obani
N gojn e popullit, kur prmendn Zanat dhe Ort, thuhet Shtojzovallet, q do t thot Shtojua, o Zot, vallet. Zanat dhe Ort jan qenie mitologjike, ndrsa fjala Shtojzovallet vjen si eufemizm pr Zanat dhe Ort ose pr t dyja s bashku. Ky ligjrim ishte i prgjithshm n kaprcyell t shek.XIX-XX kur ngjizej Lahuta e Malcis, ndrsa sot n ligjrimin e shkruar ndodh t prdoret eufemizmi Shtojzovallet, sikur t bhej fjal pr qenie mitologjike, pavarsisht nga Zanat dhe Ort. N popull thuhet edhe Zanat e Malit, far nnkupton se vendqndrimi tyre ka qen prgjithsisht mali, prandaj gjinorja e malit sht identifikim: Zana e Veleikut (Zana e Malit t Veleikut), Zana e Miliskaut (Zana e Malit t Miliskaut). Pr Ort thuhet: Ora e Shals ose Ort e Dukagjinit dhe Ora e Shtpis ose Ora filanit me kuptimin prkujdestarja misterioze e krahins, e shtpis apo e aksh individi. Pr kt arsye mund t arrijm n prfundimin se funksioni i dallon Zanat prej Orve. Me fjal t tjera, Zana sht nj qenie mitologjike, ndrsa Ora sht nj Zan me detyra t prcaktuara. Pr m tepr Zana sht trime, sepse n popull thuhet: Filani sht trim si Zana, ndrsa ky krahasim zakonisht nuk vjen pr Ort. Zana sht shum e bukur, prandaj thuhet: E bukur si Zan. Ort mund t jen ose jo t bukura.
Si Zanat ashtu edhe Ort, pra Shtojzovallet, zotrojn edhe nj fuqi t mistershme: aftsin pr t shituar njerzit. Zakonisht shitojn burrat q guxojn ti shohin Shtojzovallet nudo tek lahen nn dritn e hns, apo kdo q i trazon gjat ekstazs s tyre t vallzimit. Folja me shitue ka t bj me nj veprim t mistershm q e zotrojn vetm Shtojzovallet, t cilat, kur zemrohen me njerzit, i shitojn ata, dmth, i ln pa mend n kok pr tr jetn, t paaft pr ti dal zot vetes; i ngrijn n vend, i bjn kallkan. Zanat dhe Ort shitojn kdo, burr apo grua, plak a t ri me timbrikn e hatashme t tingujve q prodhojn gjat t knduarit ose me vallet e magjishme e mjete t tjera, ashtu si edhe shrojn apo u japin fuqi t mbinatyrshme me qumshtin e gjirit cilitdo q ka fituar simpatin e tyre.
E bm kt hyrje, sepse gjykojm se Fishta nga ky prfytyrim popullor u nis kur iu drejtua Zanave dhe Orve n veprn e tij madhore, Lahuta e Malcis. Madje mund t thuhet me plot goj se vepra e tij ka ndikuar n ngulitjen e mpastajme t prfytyrimeve pr Zanat dhe Ort, tanim jo thjesht si besime popullore, por t rizgjuara si imazhe artistike nga mitologjia iliro-arbrore.
Nisur nga vargu Pr mjedis mue mplast lahuta, q Fishta e ka vn si betim n gojn e nj Zane, mendojm se edhe vet titulli i veprs Lahuta e Malcis ka t bj m tepr me mitin e Zanave kngtare se sa me instrumentin e lahuts, me t cilin shoqroheshin prgjithsisht vargjet epike t folklorit shqiptar. N veprn e Fishts metonimia lahuta e malsis shnjon bmat e malsorve, historin e shkruar dhe t pashkruar t shqiptarve ndr shekuj, mbartur ndr mitet e tyre t trashguara qysh nga parahistoria e etnogjenezs ilire q na shpie te pellazgt, popullimet paraindoeuropiane t kontinentit ton. Lahuta sht simbol identifikues i atyre qenieve mitologjike prej nga Fishta krijoi figurn e Zans s Frymzimit, me t ciln kndoi pr 35 vjet rresht n veprn e tij epope. M tej ai modeloi personazhin e Ors s Shqipris, nj Zan q u jep fuqi t mbinatyrshme heronjve shqiptar; skaliti figurn e Zans s Madhe, q lufton fyt a fyt me Orn thepe t Malit t Zi etj. Fishta kndoi n Lahut t Malcis Panteonin e munguar t Shtojzovalleve dhe t disa figurave t tjera mitologjike n letrsin shqiptare. Edhe pr kt kontribut Lahuta e Malcis sht prpjekja ma vigane,- si shprehet Ernest Koliqi,- qi Shqiptari bani deri tash per tia zbuluem vetvetes boten e vet
Zanat dhe Ort zn vendin m t madh t lnds mitologjike n Lahut t Malcis. Veanrisht Zana e Frymzimit, q na shfaqet q n blenin e par (Marash Uci, shkruar m 1902), e identifikuar si Zana e Veleikut. Zana e Frymzimit sht thirrur prej Fishts q n ngjizje t poems si nj alter autor, duke e br kshtu nj element funksional t strukturs prmbajtsore dhe narrative t veprs.
Duhet thn q n fillim se Zanat dhe Ort (dhe prgjithsisht figurat mitologjike) nuk vijn n veprn e Fishts si mite t gatshme, si mund t mendohet sot kur etnologt kan arritur t studiojn mitologjin shqiptare dhe ta krahasojn at me mitologjin ballkanike e m gjer. Mitet n veprn e Fishts nuk jan as ndikim i modeleve t njohura letrare t penave t shquara, si jan shprehur disa studiues kur kan krahasuar poetin e Lahuts s Malcis me Homerin, Virgjilin, Miltonin a ndonj tjetr. Aq m pak, Zanat dhe Ort e Lahuts s Malcis shmbllejn me Vilat e mitologjis s sllavve t Ballkanit, pr t cilat, gjithashtu, ka pasur studiues q kan gjetur prvijime pa u thelluar sa duhet.
N kohn kur jetonte Fishta, Zanat dhe Ort ishin nj realitet, ta quajm, fantastik shqiptar. Ditn malsort gjallonin me pushk n krah, natn mbylleshin n kullat e tyre pr tua lshuar trojet prreth qenieve mitike, t cilat kishin n dor fatin e njerzve, mbarvajtjen e gjs s gjall, shumimin e bereqetit. Secili person ose do gj e gjall kishte Orn e vet t bardh ose t lig. do fis a krahin kishte Zann e vet q ishte e bukur me t verbue, trime me t art. Edhe n qytete (vemas n nj qytet si Shkodra) fantazia mitologjike ishte e gjall. Netve me hn t plot Zanat dhe Ort e maleve kndonin dhe hidhnin valle zabeleve m t bukura buz ujrave, ashtu si ditn malsort mblidheshin n log duke u argtuar me kng e valle.
Duke qen edhe vet pjes e ktij realiteti, Fishta e thrret Zann e Veleikut pr t knduar s bashku me t n Lahut t Malcis bmat e ktyre njerzve, shpirtin e tyre. Sikur t mos kishte vepruar ashtu, dmth, po t mos e thrriste nj Zan Mali pr t knduar s bashku me t jetn e malsorve, zor se malsort do ta pranonin kngn e tij, si u pranuan realisht vargjet e Lahuts s Malcis, duke u msuar prmendsh edhe nga njerz q nuk dinin shkrim e kndim. Sepse ndr shqiptar ka edhe nj kult t kngs, nj kult t fjals s bukur q vjen vetm si frymzim i magjishm prej qenieve mitologjike, si kudo n trevat e Mesdheut. Kur duan ato, Shtojzovallet, ia vn dikujt n dor lahutn dhe ia rreshtojn fjalt. Jo kushdo mund ta bj kt pun, prve t zgjedhurve prej Zanave. Fishta q kur zu fill Lahuta e Malcis ndihej i zgjedhur prej Zans s vet t Frymzimit: Se pa ty, besa, moj Zan, / Vshtir se i fjal un muj me e than do t shkruaj ai m von.
Nisur nga vargjet e Fishts, gjithnj nga bleni i par, Zana e Frymzimit sht thirrur n Lahut t Malcis pr t mallkuar armikun (Lum, oj Zana e Veleikut \ q mia lshon ti namet anmikut); pr t nxitur malsort n mbrojtje t trojeve t veta (Q mi uron djemt e Malcis); pr t mbajtur zgjuar ndrgjegjen kombtare edhe n kushtet m t pafavorshme (Q mia qan hallin Shqipnis). Por, pavarsisht asaj q komunikon autori, Zana e Frymzimit sht thirrur n Lahut t Malcis, jo vetm si nj alter autor, por edhe si nj alter ego. Fishta v n pingrimn e Zans krahas lavdis s t kaluars (n t bardhat koh q kan prendue) edhe dhimbjen e vet pr gjendjen e rnd ekonomiko-sociale t shqiptarit t robtuar:
Pr me mbrojt nj grue te shpia,
T cils buk i lypin fmija
Edhe i len, ndoshta, me qa
Prse e mjera buk nuk ka
(Knga XIII, v.30-34)
Vargje t tilla, q rreth nj erek shekulli m von do t karakterizonin veprn e Migjenit, nuk mund t zinin vend ndryshe n nj vepr epike q ishte e orientuar n lartsimin e bmave heroike t kombit. Kemi parasysh ktu rregullat e ngurta t klasicizmit q nuk e pranonte kategorin e s ults (vulgares) n nj vepr epike. Por Fishta, q i ka njohur mir kto rregulla, ka ditur edhe tu shmanget atyre, duke i lshuar rrug spontanitetit t vet poetik prmes pingrims s Zans s Frymzimit. Zana e Frymzimit, si nj alter ego, shpreh n ndonj rast edhe nervozizmin q i shkaktohej poetit prej nj realiteti her-her aspak epik, si dhe nevojn pr tu liruar prej mllefeve asfiksuese pr shkak t politiks s athershme t Evrops n Ballkan, e cila ishte fare pak qytetruese si pretendonte t ishte. N shprthime t tilla autori ka prdorur edhe nj gjuh tejet vulgare, si n vargjet:
Uh, Evrop, ti kurva e motit,
Q i re mohit Bess e Zotit,
Po a ky asht sheji i qytetnis,
Me nda tokn e Shqipnis,
Pr me mbajt klysht e Rusis?
(XIII, v.40-44)
Nj dimension tjetr i Fishts, t cilin na duhet ta theksojm q n krye t ktyre shnimeve pr Zanat dhe Ort n Lahut t Malcis, sht fakti se ai ishte nj frat i shkolluar q njihte mir mitologjin greko-romake e biblike. Fishta njihte mir edhe letrsin e shkruar q ishte mbshtetur n at mitologji. Por thirrja e Zanave dhe Orve n Lahut t Malcis nuk duhet marr si aplikim i atyre modeleve, qofshin edhe t mjeshtrve klasik si Homeri e Virgjili. Aq m pak t mendohet se Zanat dhe Ort jan muzat dhe nimfat e Olimpit apo se Zana e Frymzimit t Fishts sht muza Kaliopi q n mitologjin greke paraqitet me lahut n dor dhe simbolizon epikn. Fishta e krijoi vet figurn mitologjike t Zans s Frymzimit sipas lnds mitologjike q gjallonte n popull. Zana e tij e Frymzimit nuk sht as Diana e romakve q identifikohet me Artemidn e grekve, sa do q n thelb ka dika t prbashkt me t, sepse simbolizon mbrojtjen e natyrs s virgjr. abej q e ka lidhur origjinn e fjals Zana me Diann e romakve, ka theksuar se kulti i fort i Dians n Shqipri e prve ktij vendi n mbar Gadishullin e Ballkanit t kohs antike sikundr shihet nga dshmia e mbishkrimeve (...) na bn t pranojm q te kjo Diana kemi t bjm me nj interpretatio latina t hyjnive epikore (vendase) pararomake. Ka edhe nj shpjegim t A.Meyerit, q vren se tek emri ilir Thana... mund q t ruhet nj shkall e vjetr e shqipes Zana, t ciln e l t kuptuar edhe abej si t pranuar. N kt rast kemi t drejt ta lidhim edhe me kuptimin e foljes me than (ai thot-), pra, me simbolikn e Thot-it, nj nga perndit m t lasht t Egjyptit me origjin pellazge (iliro-shqiptare), si e klasifikon prof. Katapano n veprn e tij, Thot-i fliste shqip.
N blenin e dyt t Lahuts s Malcis, n episodin e Vranins (botuar m 1907) Zana e Frymzimit (ajo nuk identifikohet m si Zana e Veleikut) z vend m dukshm n strukturn prmbajtsore dhe narrative t atij cikli. N nj far mnyre mund t thuhet se Zana e Frymzimit, gjithnj si nj alter autor, przihet n konfliktin e ets shqiptare t Oso Kuks me cubat e sirdarit t Malit t Zi. Me t narracioni fiton nj prmas t re, tepr origjinale, sepse dialogu i saj me autorin zbulon n nj far mnyre intrign e atij konflikti t ashpr tragjik midis shqiptarve dhe fqinjve t tyre.
N blenin e tret t Lahuts s Macis Zana nis t na shfaqet edhe si personazh. Ajo tanim sht Ora e Shqipnis. Duhet t risjellim ndr mend se bleni i tret Lidhja e Prizrenit (shkruar dhe botuar s pari m 1920-1922) z vend n Lahut t Macis fill mbas episodit t Oso Kuks (bleni i dyt), me t cilin hapet vepra. Kur shkruheshin dhe botoheshin t pes kngt e episodit Lidhja e Prizrenit, Shqipria ishte br shtet i pavarur, ishin vendosur kufijt dhe kishin filluar t funksiononin institucionet. E kaluara nuk ishte m nj tregim mitologjik pr fisin apo nj kng folklorike trimrie. E kaluara tashm sht histori. Marash Uci dhe Oso Kuka jan nj pjes e saj. Fiset e malsorve q u prballn me shovinizmin malazias, gjithashtu, nj pjes e saj. Madje e gjith Shqipria dhe Ballkani ishin pjes e konflikteve historike t perandorive t kohs dhe t Fuqive t Mdha. Ashtu si sot dhe dje, n vitet 20-30, kur vazhdonte t shkruhej Lahuta e Malcis, Fishta ishte ndrgjegjsuar se po shkruante epopen e fisit dhe t kombit shqiptar. Dhe kombi shqiptar i kishte rrnjt deri thell n mitet e veta. Zana e Frymzimit do ta shoqroj autorin si n dy blenet e para. Por tashm Fishta sht br intim me t. Ai i drejtohet me shprehje t tilla, si: Deh, moj Zan, ty, tqofsha true.
Edhe n kngn e fundit Fishta nuk e harron Zann e vet t Frymzimit, e cila pr disa dekada i ka qndruar pran. Ai tani e quan nj bjeshkatare, me t ciln ka realizuar nj monument t pavdekshm n gjuhn shqipe: Ndertue kem i pomendare, \ Rrfe as mot mos me drmue. T pathemelta mbetet argumentimet e disa studiuesve q te kjo Zan vazhdojn t krkojn nj figure q del n literaturn ton si substitut i Perndive t literaturs antike greke. Ajo sht thjesht nj krijes e poetit q i shton rrfimit epik notat e tipizimit lirik. M kot jan munduar edhe zra t tjer q kan krkuar te kto Or dhe Zana t Lahuts s Malcis analogji apo dika tjetr me Vilat e epiks sllave. Mund t ishte e kundrta.
Fakti q figurat mitologjike shqiptare vijn fuqishm n letrsin e shkruar shqiptare kaq von, n fillimshekullin XX, nuk duhet paragjykuar si nj fenomen i vonuar n letrsi, krahasuar me letrsin e vendeve t zhvilluara, prfshir, psh, letrsin dhe kulturn gjermane me Richard agnerin (1813-1883), shkrimtar dhe kompozitor i shquar i romantazmit evropian, veprat e t cilit ishin rikrijim i subjekteve dhe figurave mitologjike gjermanike, veanrisht, t eposit t Nibelungve. Mund t kujtojm ktu se n vitin 1906, kur Fishta niste botimin e Lahuts s Malcis n Evrop vlersohej me mimin Nobel italiani Kardui (1835-1907), q n vendin e tij konsiderohej poeti i fundit romantik. N nj kndvshtrim m t guximshm, pr shfrytzimin e miteve nga Fishta dhe rikrijimin e tyre, sipas modeleve t letrsis gojore, mund t shtonim se ai ishte n t njjtn paralele me zhvillimet estetike evropiane t kohs s tij. Autori i Lahuts s Malcis ishte n vazhdn e atyre shkrimtarve romantik, pr t cilt sht thn se n krijimtarin e tyre pati gjallrim edhe nj lloj mitologjizmi i ri, i cili i parapriu mitologjizmit modernist.
Knga e fundit
Edhe n kngn e fundit Fishta nuk e harron Zann e vet t Frymzimit, e cila pr disa dekada i ka qndruar pran. Ai tani e quan nj bjeshkatare, me t ciln ka realizuar nj monument t pavdekshm n gjuhn shqipe: Ndertue kem i pomendare, \ Rrfe as mot mos me drmue.
gla_Latn als_Latn zul_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cat_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slk_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn