als_Latn uzn_Latn slv_Latn
MITI I HARMONIS FETARE DHE REALITETI I KONFLIKTIT
20 Shtator 2004, TemA
Kastriot Myftaraj
Kryqi dhe udhkryqi
Kryqet e ritit ortodoks t vna nga Kisha Ortodokse n disa pika t ndryshme t vendit, si dhe debate q shkaktoi kjo gj, sht nj nga ato ndodhi q jan simptoma t nj problemi m t madh, i cili nuk mund t mbulohet m me gjethen e fikut retorike t harmonis fetare. Incidenti bhet edhe m serioz pr faktin se ai nuk sht veprim i nj individi apo shoqate, por i nj institucioni zyrtar fetar, Kishs Ortodokse Shqiptare. Ata q e bn kt gj e dinin se do t kishte reagime dhe ndoshta, n kalkulimet e tyre, edhe reagimet qen llogaritur pr t plotsuar efektin q duhej t bnte vendosja e kryqeve.
Pse u vendosn kryqet? Ata q i vun thon se e kan br kt gj pr t shnuar vendet ku m par kan ekzistuar kisha ortodokse. A sht kjo arsyeja e vrtet? N debatin publik shqiptar ekziston nj mosdashje e madhe pr ta trajtuar n thellsi dhe gjersi kt problem. Vendosja e kryqeve nuk mund t merret si nj episod i shkputur. N rast se nuk do t i mbyllim syt dhe fshijm kujtesn, athere do t na bhet e qart se vendosja e kryqeve sht pjes e nj fenomeni historik dhe bashkkohor, q meriton nj analiz shteruese.
Nse kto kryqe q u vendosn shnojn dika, atom und t quhen si shenja q tregojn udhkryqin ku kan hyr marrdhniet ndrfetare n Shqipri. N rast se do t i mbyllim syt dhe do t bjm sikur nuk e shohim kt udhkryq athere do t na ndodh ajo q i ndodh do shoferi q sillet kshtu n nj udhkryq, pra do t vij prplasja.
Debati shkencor pr marrdhniet ndrfetare n Shqipri
Nocioni i harmonis fetare n Shqipri sht shndrruar n nj mit t retoriks politike q prsritet pafundsisht n nj ritual t prhershm t retoriks politike, t cilin jan t detyruar ta ndjekin t gjith. Praktikisht, Harmonia Fetare sht shndrruar n kultin zyrtar fetar n Shqipri ku sipas Kushtetuts nuk ka nj fe zyrtare. T shprehesh kundr saj quhet herezi. Kjo ka br q t frenohet debati publik mbi kt argument.
Por nga pikpamja metodologjis s analizs socio-religjioze, sipas s cils t gjitha tezat futen n analiz me status t barabart, teza e harmonis fetare nuk sht nj kategori analitike e marr si e vrtet a priori, por thjesht nj tez q ka status t barabart me tezn e kundrt se n vend ka konflikt fetar.
T dy tezat duhet t vihen n balanc, duke u sjell argumente pro dhe kundr secils, n mnyr q t shkohet tek e vrteta nprmjet debatit t hapur. N rast se n vend ka vrtet nj harmoni fetare kaq t fuqishme, athere nuk ka pse t ket droj nga debati. Ndryshe frika nga debati a priori provon se harmonia fetare sht nj gj iluzore. N Zvicr dhe n Gjermani ku ka dy fe t ndryshme (protestante dhe katolike) mund t diskutosh si t duash dhe sa t duash pr shtjet fetare, duke mbrojtur tezn e harmonis apo konfliktit dhe askush nuk preokupohet seriozisht sepse harmonia fetare atje sht nj realitet dhe jo nj iluzion.
N kto vende nuk flitet kaq shum sa n Shqipri pr harmonin fetare edhe pse atje harmonia fetare sht vrtet optimale. Kjo ndodh sepse harmonia fetare tashm sht br atje dika e natyrshme si ajri q thithet. Vetm atje ku marrdhniet ndrfetare jan problematike flitet shum pr harmonin fetare, ashtu si ai bn ai q ecn natn n pyll dhe q pr t mposhtur frikn kndon kng trimrie.
Debati shkencor pr marrdhniet ndrfetare n Shqipri ka mbetur ende n kufijt e propagands. Ky debat sillet rreth boshtit t dogms t harmonis fetare, q ofrohet si nj paradigm e padiskutueshme pr marrdhniet ndrfetare n Shqipri. Por, Thomas Kuhn, n librin e vet t njohur Struktura e revolucioneve shkencore thot se nj paradigm legjitimohet kur ajo shpjegon pjesn m t madhe t fenomeneve. N rast t kundrt ajo duhet t i lshoj vendin nj paradigme tjetr.
Paradigma e harmonis fetare dhe paradigma e konfliktit fetar
Nga pikpamja shkencore, t thuash se n Shqipri ka harmoni fetare do t thot se ke paraqitur nj paradigm, e cila do t duhej q t i shpjegonte nga pikpamja e harmonis ngjarjet historike dhe bashkkohore n raportet midis feve n Shqipri. N rast se kjo paradigm nuk sht n gjendje ta bj kt, athere automatikisht ajo zbret nga froni dhe i lshon vendin paradigms s konfliktit fetar.
Nga pikpamja shkencore, do t ishte nj aventur shum e vshtir q t mbshtessh nga pikpamja historike paradigmn e harmonis fetare n Shqipri. Shqipria sht vendi ku q n mesjetn e hershme u hoq vija ndarse midis dy kishave, asaj katolike romane dhe asaj ortodokse greke, vij kjo e cila kalonte prkitaz me Lumin Shkumbin. N territorin e Shqipris s sotme u zhvillua e ashpr lufta mes dy kishave pr t i shkputur territorie njra tjetrs dhe n kt luft u przien dhe shtetet e huaja si dhe princat shqiptar. Luftrat normano-bizantine, anzhuino-epirote etj nuk mund t konsiderohen si luftra fetare, por efekti i tyre qe se territoret e zna prej palve kalonin nn juridiksionin e asaj kishe q i takonte fitimtari, n t njjtn mnyr si ndodhte gjat luftrave fetare.
Kshtu, kur normant dhe anzhuint zun disa territore shqiptare, ata i kaluan ato nn juridiksionin e Kishs Katolike. Ndrsa kur bizantint dhe epirott ua rimorrn kto territore normanve dhe anazhuinve, i kaluan ato nn juridiksionin e Kishs Greke. Dhe t gjitha palt, duke mos dashur q t dukeshin se luftonin thjesht pr t zn territore, e gjenin konvenuese t shpallnin se luftonin pr kauzn fetare. Edhe luftrat mes princave vendas n territorin e sotm shqiptar, nuk mund t thuhet se qen luftra fetare, por efektivisht ato sillnin ndryshimin e realitetit fetar n vend, varsisht se kush qe fitimtar, n po at mnyr si luftrat fetare. Lufta mes Principats s Arbrit dhe Despotatit i Epirit n fillim t shekullit XIII, t cilat kishin si kufi Lumin Shkumbin, nuk mund t thuhet se qe nj luft fetare. Por efektet e saj qen ato t nj lufte fetare. Principata e Arbrit, e cila shtrihej n veri t Shkumbinit, qe katolike, ndrsa Despotati i Epirit, q shtrihej n jug t Shkumbinit, qe ortodoks. Fakti q Despotati e Epirit, me ndihmn e Serbis, e fitoi luftn, duke pushtuar territorin e Principats s Arbrit, bri q t ndryshonte realiteti fetar i vendit, duke kaluar dhe pjesa m e madhe e territorit n veri t Shkumbinit n varsi t Kishs Ortodokse, deri n momentin q n vend erdhn anzhuint, disa dekada m von.
T gjitha kto zhvillime nuk mund t shpjegohen me an t paradigms s harmonis fetare. Ato mund t shpjegohen vetm me an t paradigms s konfliktit fetar. ...
Me paradigmn e harmonis fetare nuk mund t shpjegosh as ngjarjet e vitit 1914 n Shqipri, rebelimin epiroto-ortodoks n Shqiprin e Jugut, t prqndruar n zonn Gjirokastr-Kor dhe rebelimin islamik n Shqiprin e Veriut, t prqndruar n Tiran-Durrs.
Me paradigmn e harmonis fetare nuk mund t shpjegohet as asgjesimi fizik i pjess m t madhe t klerit katolik n vitet 1945-48 nga Sigurimi i Shtetit i kontrolluar totalisht nga ortodokst me Koi Xoxen n krye. Sigurisht q Xoxe dhe funksionart e tjer t lart ortodoks t Sigurimit t Shtetit qen komunist dhe ateist, por ata ishin formuar n nj mjedis kulturor ortodoks, me nj urrejtje t trbuar kundr katolicizmit.
Me paradigmn e harmonis fetare nuk mund t shpjegosh as ngjarjet e vitit 1997, si dhe disa incidente t tjera q i kan paraprir dhe pasuar ato, si ardhja n krye t Kishs Ortodokse Shqiptare prkohsisht prej 13 vjetsh e Patriarkut grek, Anastas Janullatos, n nj koh q Greqia ka shprehur hapur aspiratn pr t helenizuar nprmjet ortodoksizimit Shqiprin, as shakaja me Papa Gjon Palin II n Festivalin e Kngs n RTSH, n vitin 2002, as vendosja e kryqeve ortodokse n pika t ndryshme t vendit.
T gjitha kto mund t shpjegohen vetm me paradigmn e konfliktit fetar.
Harmonia fetare dhe harmonia politike
Pr harmonin fetare flitet shum, por kurkush nuk e shpjegon se far sht ajo n t vrtet. Thuhet se fet e ndryshme n Shqipri kan bashkjetuar n paqe. Por kjo nuk do t thot se ka harmoni. Bashkjetes paqsore midis feve mund t ket edhe atje ku nj komunitet fetar sundon politikisht mbi komunitetet e tjera fetare. Harmonia sht nj gj krejt tjetr. Harmoni do t thot q mes komuniteteve fetare t jen stabilizuar ekuilibra, n raport me numrin e tyre, n rrafsh politik, ekonomik, kulturor, n mnyr q asnj mos ta dominoj tjetrin. Teza e harmonis fetare verifikohet si n provn e lakmusit n rrafsh t ndarjes s pushtetit. Harmonia fetare duhet t shprehet n harmonin politike.
N rast se ka balancim t ndjeshm n dobi t nj komuniteti fetar, athere harmonia nuk ekziston, por ka sundim dhe retorika pr harmonin fetare fsheh konfliktin fetar q krijon balancimi.
A ekziston harmonia fetare n kuptimin e msiprm n Shqipri? Krijimi i shtetit shqiptar me Traktatin e Londrs t vitit 1913 krijoi dhe lojn e balancs s pushtetit n shtetin e ri. Me kt lindi dhe problemi se a do t krijohej ekuilibr n kt balanc, apo do t dominonte dikush. Q me krijimin e shtetit shqiptar, komuniteti i cili ka luftuar n mnyr t pandrprer pr t sunduar shtetin dhe shoqrin shqiptare sht komuniteti ortodoks. Nuk do t qe e tepruar t thuhej se, q prej athere dhe deri n ditt tona, n dinamik t konfliktit fetar n Shqipri qndron aspirata e ortodoksve pr t sunduar dhe ortodoksizuar Republikn e Shqipris. N nj sens t sigurt, kjo aspirat sht vazhdim i apirats historike ortodokse pr t konvertuar n fen ortodokse dhe sunduar Shqiprin, aspirat kjo q ka ekzistuar q nga Mesjeta, si e kam treguar m lart.
N vitin 1914, kur ortodokst e pan se nuk kishte gjasa q ata ta dominonin shtetin shqiptar, athere realizuan projektin e autonomis s Vorio-Epirit. Athere faktori ndrkombtar e pengoi kt projekt dhe ortodokst krkuan mnyra t tjera pr ta realizuar aspiratn e tyre historike.
N Kongresin e Lushnjs n vitin 1920, duke u konsideruar konflikti ende i freskt fetar i vitit 1914, u vendos q institucioni i kreut t shtetit t ndrtohej mbi bazn e parimit t ekuilibrit fetar, gj q u arrit me krijimin e Kshillit t Nalt, ku qen katr prfaqsues t feve t vendit. Por, n Revolucionin e Qershorit, n vitin 1924, ortodokst i prishn ekuilibrat, duke uzurpuar krejt pushtetin. Kryeministri ortodoks i qeveris revolucionare, Fan Noli, mori dhe atributet e kreut t shtetit, q deri athere mbaheshin nga Kshilli i Nalt, duke br q balanaca e pushtetit t anonte krejt nga ortodokst.
Duke i njohur kto probleme Mbreti Zog, q erdhi n pushtet pas Fan Nolit, u prpoq t krijonte ekuilibra fetare n sfern e pushtetit. Zogut bri nj pafundsi gabimesh, por raportet fetare n sfern e pushtetit q krijoi, jan me t vrtet pr t u admiruar. Enver Hoxha i prishi si ekuilibrat fetare ashtu dhe ato krahinore. Me rnien e komunizmit, dhe me ringjalljen e fes, problemi i raporteve ndrfetare n sfern e pushtetit, u b edhe m i mpreht. N vitet 1992-1997, kur n pushtet qe PD, u b nj pafundsi gabimesh, por raportet ndrfetare n sfern e pushtetit u ruajtn n mnyr t prkryer. Kshtu, ndrsa Presidenti i Republiks, Sali Berisha qe musliman suni, kryeministri Aleksandr Meksi qe ortodoks, kryetari i parlamentit, Pjetr Arbnori qe katolik, ndrsa kryetari i PD n pushtet qe musliman bektashi (Eduard Selami, Tritan Shehu).
Me rikthimin e PS n pushtet, n vitin 1997, u duk nj tendenc pr prishjen e ekuilibrave, q kulmin e ka arritur n vitet 2002-2004. Madje mund t thuhet se n Shqipri, duke filluar q nga viti 2002 sht instaluar prfundimisht sundimi ortodoks.
Instalimi i sundimit ortodoks n Shqipri
N 24 qershor 2002 vllahu ortodoks, Alfred Spiro Moisiu u zgjodh President i Republiks s Shqipris. Nj muaj m von, kryetari i PS, ortodoksi Fatos Thanas Nano u zgjodh kryeministr. N vitin 2002, pr her t dyt n historin e shtetit shqiptar, duke konsideruar gjasht muaj n vitin 1924, kryetari i shtetit, kryeministri dhe kryetari i partis n pushtet, qen t fes ortodokse.
N maj t vitit 2004, Presidenti ortodoks i Republiks emroi si kryetar t Gjykats Kushtetuese nj ortodoks (Gjergj Sauli). Duke konsideruar se edhe kryetari i Gjykats s Lart (Thimio Kondi), edhe Prokurori i Prgjithshm (Theodhori Sollaku) jan t fes ortodokse, athere ky emrim i Presidentit tradhton qart vullnetin e tij pr most ruajtur ekulibra fetare n qendrat e pushtetit, por pr t instaluar sundimin ortodoks. Pra, tash, t gjitha pushtetet, Presidenca e Republiks, qeveria, drejtsia n t gjitha qendrat e saj (gjykata dhe prokurori) gjendet nn kontrollin e ortodoksve.
Ku Presidenti paraqiti si kandidatur t vetn pr kreun e ri t Kontrollit t Shtetit at t ortodoksit Robert Kio eku, athere u duk edhe m e qart se kemi t bjm m nj strategji t menduar mir pr t vendosur sundimin ortodoks n vend.
N dhjetor 2003 kryeministri Fatos Nano krijoi qeverin m t balancuar, n rrafsh fetar dhe etnik, n historin e shtetit shqiptar. N kabinetin prej 20 antarsh, duke prfshir edhe kryeministrin, gjenden shtat antar t fes ortodokse, prkatsisht, Fatos Nano, Igli Toska, Anastas Angjeli, Pandeli Majko, Ben Kio Blushi, Marko Bello, Leonard Solis, si dhe vetm nj ministr katolik (Viktor Doda), i cili nuk e di as vet se far ministri sht dhe kompetenca ka. Edhe disa nga ministrat e tjer t fes muslimane jan zgjedhur prej atyre q e kan bashkshortin apo bashkshorten ortodokse (Ermelinda Meksi, Kastriot Islami).
Treshja Nano-Moisiu-Janullatos, nprmjet shum shenjash duan ta bjn t qart se Shqipria sht nj shtet ortodoks. Vendosja e kryqeve ortodokse n pika t ndryshme t vendit bhet pikrisht pr kt qllim, por ajo nuk sht shenja e vetme. Kshtu, kryeministri Nano, bri at q mund t quhet si nj herezi pr nj lider t s majts laike, kur shkoi e vuri kurorn e martess s tij n kishn ortodokse. Nj lider i majt ishte dashur q ta bnte martesn n bashki, sipas ritit laik.
N kt linj sht edhe ndrtimi i katedrales ortodokse pran qendrs s Tirans, n sheshin mes selis s PS dhe ministris s mbrojtjes. Ndrtimi i katedrales n krah t PS n pushtet, krkon t simbolizoj aleancn politiko-fetare socialisto-ortodokse q kan promovuar Nano dhe Janullatos, si dhe aleancn kish-shtet q sht rezultat i s pars.
Ortodokst jan duke e dominuar shoqrin shqiptare n t gjitha sferat, nga politika, n biznis, shoqrin civile (OJF), administrat etj. N ndrkoh vazhdon me ritme t shpejta procesi i konvertimit t shqiptarve musliman n ortodoks, process ky i konceptuar si helenizim. Grekt nuk duan m Vorio-Epirin, por duan t vorio-epirotizojn gjith Republikn e Shqipris, duke e shndrruar at n nj shtet t ngjashm me Qipron greke.
Dy nivelet e konfliktit fetar n Shqipri
Konflikti fetar n Shqipri ekziston n dy rrafshe:
1)Mes Kishs Ortodokse Grek, q kontrollon Kishn Ortodokse Shqiptare dhe q krkon t ortodoksizoj dhe helenizoj shqiptart dhe pjess tjetr t shqiptarve. Ky sht nj konflikt serioz dhe q n t ardhmen mund t krijoj situata nga m t papriturat, pasi vihet n loj vet ekzistenca nacionale e shqiptarve. Kisha Ortodokse Greke krkon q t mbahet gjall konflikti fetar n Shqipri n mnyr q t justifikoj aksionin e vet pr helenoortodoksizimin e shqiptarve, me argumente gjeopolitike, pra sikur krkon t zhduk rrezikun q i vjen Greqis nga Shqipria muslimane. Prej ktej t gjitha incidentet fetare t provokuara nga ortodokst n Shqipri gjat ktyre 13 viteve, q nga ai i priftit Maidonis q shprndante harta t Vorio-Epirit n 1993, tek dmtimi i afreskeve ortodokse n Voskopoj n 1995, tek krkesa pr ndrtimin e katedrales ortodokse n sheshin Sknderbej, tek vendosja e kryqeve, pr t prmendur vetm disa.
Q ka nj vullnet t qart ortodoks kjo u kuptua sidomos me incidentin n Festivalin e vitit 2002 n RTSH, kur Papa Gjon Pali II u tall shmtueshm nga ortodokst. Pse nga ortodokst? Sepse drejtori i RTSH qe ortodoksi Artur Petro Zheji, se regjisori i festivalit qe ortodoksi Pali Kuke, se autori i skenarit t skeit qe ortodoksi Jani Duri. Pa mendoni pak se do t kishte ndodhur sikur t gjith kta njerz t qen katolik dhe t qe tallur jo m homologu i Paps, Patriarku i Konstantinopolit, Vartholemeu, por Fortlumturia e Tij, Janullatosi. Lexuesi mund ta marr vet me mend.
...
Hija e frikshme e Bosnje-Herzegovines
Retorikat pr harmonin fetare q ngrihen si tollumbace n qiellin shqiptar n nj koh q posht kmbve tona ndjehen lkundjet e konfliktit t sjellin ndrmend situatn e krijuar n Bosnj-Herzegovin n fund t viteve 80 dhe n fillim t viteve 90. Edhe athere n Bosnj-Herzegovin flitej shum pr harmonin fetare, duke u thn se Bosnj-Herzegovina ka shum probleme, por s pakut ka nj harmoni t mrekullueshme fetare t ciln ia ka zili gjith bota. Pr kt sillej si shembull edhe fakti se n Bosnj-Herzegovin e martesave qen mikste, pra mes njerzve me fe t ndryshme. Kjo qe nj statistik domethnse sepse asgj nuk e shpreh m mir harmonin ndrfetare sesa martesat midis njerzve me fe t ndryshme. Jugosllavia e Titos e prezantonte Bosnje-Herzegovinn n bot si nj lloj Ishulli Utopia t harmonis fetare.
N Shqipri, n kohn e diktaturs komuniste, regjimi i nxiti martesat mikste mes njerzve me fe t ndryshme, por arritjet qen minimale, aq sa propaganda e regjimit komunist shqiptar nuk e gjeti kurr me vend t jepte nj shifr pr numrin e martesave mikste. Kjo pr faktin se kto martesa ishin vetm rreth 3% t numrit t prgjithshm t martesave, pra tet her m pak se n Bosnj-Herzegovin. Kjo tregonte se komunitetet e feve t ndryshme n shoqrin shqiptare vazhdonin t jetonin praktikisht n nj segregacionizm.
N Bosnj-Herzegovin, n vitet 1992-1995 u zhvillua nj luft e tmerrshme etno-religjioze ku u vran rreth 200 mij vet. N dinamik t ktij konflikti qe aksioni i serbve ortodoks, q prbnin 1i3 e popullsis s Bosnje-Herzegovins pr t sunduar vendin, duke i dbuar muslimant dhe katolikt, t cilt flisnin t njjtn gjuh si edhe serbt. Serbt zun me forc rreth 69% t territorit t vendit, duke kryer spastrim etnik dhe genocid dhe u detyruan t lshojn nj pjes t territoreve t zna vetm pas ndrhyrjes ndrkombtare. Bosnj-Herzegovina, Ishulli Utopia i harmonis fetare n bot u coptua nn predhat e armve. Tash Ishulli Utopia i harmonis fetare vetshpallet Shqipria, q n t vrtet ka shum m pak argumente se Bosnje-Herzegovina e dikurshme pr ta pretenduar kt reputacion.
Kombinimi i politiks s majt me fen ortodokse n Shqipri sht duke krijuar nj mishel shprthyese, q n rast se nuk neutralizohet do ta shprbj mirazhin e fundit t harmonis fetare n Ballkan. N kt proces si detonator mund t shrbejn zgjedhjet e ardhshme parlamentare.
Po harmonia fetare rajonale?
Debati pr harmonin dhe konfliktit fetar nuk mund t i ik kontekstit rajonal, pasi edhe sikur brenda vendit t ekzistoj harmoni fetare, pr shkak t raportit numeric t shqiptarve me fqinjt dhe t faktit q Nacioni shqiptar me shumsi muslimane gjendet i rrethuar nga Nacione t mdha ortodokse, kjo harmoni nuk do t ket asnj vler n rast se n marrdhniet fetare t shqiptarve me fqinjt dominon konflikti.
Historikisht, nacionet fqinje ortodokse serbe, greke, maqedono-bullgare, i kan konceptuar luftrat e tyre pr lirim nga Turqia si luftra fetare, pra si kryqata ortodokse. Dbimi i Perandoris Osmane nga pjesa m e madhe e Ballkanit n vitet 1912-1913 la pas nj ishull islamik n trevat shqiptare dhe n Bosnj. Ky ishull sht i rrethuar nga vende kristiane, t cilat e shohin ekzistencn e tij si t papranueshme dhe i quajn sit paprfunduara luftrat e tyre me Perandorin Osmane pa e zhdukur kt ishull t fundit turk. Prej ktej luftrat e fundshekullit XX t serbve kundr bosnjakve dhe shqiptarve t Kosovs, si dhe t kroatve kundr bosnjakve,
Trevat shqiptare jan t rrethuara nga nacionet ortodokse, serbt, grekt dhe maqedono-bullgart. N balancn rajonale t fuqis nacionet fqinje ortodokse peshojn shum m rnd se shqiptart e t gjitha trevave t marr s bashku dhe n rast se kto nacione kan si predispozit konfliktin fetar dhe jo harmonin n raport me shqiptart musliman dhe katolik, muslimant shqiptar do t zhdukeshin dikur, por edhe katolikt nuk do t ken nj perspektiv t kndshme. Se cila sht pikpamja e fqinjve kjo nuk sht e vshtir t kuptohet, pasi ata e shpallin botrisht at. Pr Athinn, Beogradin dhe Shkupin hapsira shqiptare sht duke u shndrruar n nj bastion t fundamentalizmit dhe terrorizmit islamik. Nacionet fqinje krkojn ta bjn kt ide baz t strategjis s tyre pr t zhdukur prfundimisht ishullin islamik q la pas Perandoria Osmane dhe q prbhet kryesisht nga trevat shqiptare, sipas pos njjts strategji q po prdorin rust n eeni. Projekti i fqinjve pr trevat shqiptare sht eenizimi dhe dbimi i muslimanve n vende t tjera, mundsisht n Turqi. Por edhe katolikt shqiptar nuk do t ken nj perspektiv t kndshme n rast t ortodoksizimit t hapsirs shqiptare, pasi dihet opinioni i ortodoksve pr katolikt, ka u provua dhe me luftn serbo-kroate.
...
als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk