als_Latn lit_Latn uzn_Latn
PARACAKTIMI (NĖ TEOLOGJINĖ KATOLIKE)
A.G. Palladino
Burimi: New Catholic Encyclopedia, second edition, vol. 11 (Tomson & Gale publisher 1967)
Paracaktimi ėshtė plani i krijuar pėrjetėsisht nga Zoti pėrmes tė tė cilit ai udhėheq krijesat e arsyeshme nė qėllimin e tyre mbinatyror, nė jetėn e pėrjetshme. Pashmangshmėrisht, ky plan ėshtė tejet i ndėrlikuar. Duhet tė ketė tė bėjė, pikė sė pari, me RENDIN MBINATYROR; qėllimin e tij, qė ėshtė jeta e pėrjetshme; mjetet e tij, tėrėsinė qė ne e quajmė HIR mbinatyror (hir shenjtėrues dhe ekzistues, i efektshėm dhe i mjaftueshėm, VIRYTET e shkrira, dhe dhuratat e SHPIRTIT TĖ SHENJTĖ). Paracaktimi pėrfshin gjithashtu ngushtėsisht njohurinė paraprake hyjnore tė veprimeve tė ardhshme tė lira, ushtrimin e VULLNETIT TĖ LIRĖ tė njeriut, dhe paracaktimin hyjnor. Ky artikull do tė pėrbėhet nė parim nga tre pjesė: (1) njė ekspoze e natyrės sė paracaktimit dhe e koncepteve me tė cilat ėshtė i lidhur pashmangshmėrisht; (2) njė paraqitje e mėsimeve katolike sa i pėrket kėsaj tė fshehte tė madhe (kėtu theksi do tė vihet nė zhvillimin historik); dhe (3) njė vėzhgim i sistemeve parėsore teologjike tė formuluara nga teologėt e mėdhenj tė Kishės nė orvatjet e tyre pėr tė pėrvijuar dhe pėr tė qartėsuar kėtė tė vėrtetė tė shpallur.
Paracaktimi dhe konceptet qė ndėrlidhen me tė.
Nė kuptimin e tij mė tė pėrgjithshėm, paracaktimi ėshtė urdhėresė e Zotit, njė vendim i brendshėm i urtėsisė dhe vullnetit hyjnor, nėpėrmjet tė cilit Zoti zgjidh dhe pėrcakton se ēfarė Ai Vetė do tė bėjė qė tė ndodhė. Sipas Shėn Palit, ėshtė kėshilla e vullnetit hyjnor ajo nėpėrmjet sė cilės Zoti jetėson tė gjitha gjėrat (Eph. 1.11), ose, sipas Shėn Agustinit, ėshtė ajo nėpėrmjet sė cilės Ai rendit brenda Vetes sė Tij se ēfarė ka Ai pėr qėllim tė arrijė (Persev. 17.41; Patrologia Latina 45:1018). Nė kėtė kuptim tė pėrgjithshėm, paracaktimi hyjnor ka dorė nė tė gjitha veprat e Zotit. Gjithēka qė ai bėn dhe kryen ėshtė paracaktuar prej Tij me anė tė njė urdhėrese hyjnor qė para se ajo tė ndodhė nė kohė.
Mirėpo, mė saktėsisht, paracaktimi nėnkupton rregullimin qė Zoti bėn, me anė tė tė cilit disa njerėz udhėhiqen me efikasitet drejt arritjes sė SHPĖTIMIT. Nga ana e Zotit, ky rregullim hyjnor pėrmban dy veprime. Sė pari, ėshtė njė akt i intelektit hyjnor, me anė tė tė cilit Zoti njeh paraprakisht pa asnjė gabim se cilėt njerėz do tė shpėtohen dhe mjetet nėpėrmjet tė cilave ata do ta arrijnė kėtė shpėtim. Sė dyti, ai pėrmban njė akt tė VULLNETIT TĖ ZOTIT me anė tė tė cilit Ai jep urdhėr pėr tė shpėtuar kėta njerėz pikėrisht sipas formės qė Ai Vetė ka planifikuar.
Pėr kėtė arsye, Shėn Agustini e ka pėrkufizuar paracaktimin si njohuria paraprake dhe pėrgatitja e atyre dhuratave tė Zotit nėpėrmjet tė cilave ata qė janė tė ēliruar janė me siguri tė ēliruar (Persev 14:35; Patrologia Latina 45:1014). Sipas Agustinit, qėllimi i paracaktimit ėshtė shpėtimi, ēlirimi nga skllavėria e MĖKATIT, si dhe tė gjitha pėrfitimet nėpėrmjet tė cilave arrihet shpėtimi, pra, hiret efikase, ku hyn dhe dhurata e KĖMBĖNGULJES pėrfundimtare. Lidhja e pashmangshme ndėrmjet kėtyre pėrfitimeve, ēka do tė thotė mjetet dhe ēlirimi nga skllavėria, e ka themelin te Vetė Zoti. Subjekti i paracaktimit janė tė gjithė njerėzit qė janė tė shpėtuar nė tė vėrtetė. Pra paracaktimi, ekziston formalisht te Zoti. Ėshtė njė akt i Zotit nė PĖRJETĖSINĖ e Tij Hyjnore. Nė pėrcaktimin e mėsipėrm, paraprake nė njohuri paraprake dhe pėr nė pėrgatitje shprehin pavarėsinė e aktivitetit tė Zotit nė kėtė proēes dhe jo PĖRJETĖSINĖ E ZOTIT.
Ndonėse pėrkufizimin i Agustinit ėshtė klasik, ai i Shėn Toma Akuinit ėshtė, sipas tė gjitha gjasave, mė i saktė. Sipas tij, paracaktimi ėshtė njė plan qė ekziston nė mendjen hyjnore pėr urdhėrimin e disa personave drejt shpėtimit tė pėrjetshėm (Summa Theologiae 1a, 23.2). Objekti i paracaktimit pėr Shėn Tomain, pra, ėshtė qėllimi mbinatyror qė duhet tė arrihet nga krijesa e arsyeshme dhe renditja e pagabueshme e mjeteve pėr kėtė qėllim. Ėshtė e qartė se subjekt i paracaktimit smund tė jetė vetėm se njė krijesė intelektuale. Ėshtė gjithė aq e qartė se paracaktimi ekziston formalisht vetėm tek Zoti, qė do tė thotė, nė mendjen hyjnore.
Rrjedhimisht, parė nė tėrėsiėnė e tij, paracaktimi pėrmban prej Zotit sa mė poshtė: (1) parashikimin e fundit; (2) njė gradė apo masė tė caktuar lavdie; dhe (3) renditjen hyjnore tė mjeteve. Kėta tre faktorė i takojnė akteve tė intelektit hyjnor. Pėrtej kėsaj, me vullnetin hyjnor kanė tė bėjnė ato sa mė poshtė: (1) thirrja e parė e tė zgjedhurit nė PĖRLIGJJE; (2) urdhėresa pėr ti dhėnė hire efikase; dhe (3) urdhėresa pėr ti dhėnė dhuratėn e kėmbėnguljes.
Ndonėse akti i vullnetit ėshtė mė i thjeshti, ai megjithatė nuk realizon qėllimet e tij tė krijuara nė tė njėjtėn mėnyrė. Andaj, paracaktimi ėshtė kosnideruar nga teologėt me koncepte tė gjithėpėrfshirjes sė ndryshueshme: (1) Paracaktimi i vėshtruar nė tėrėsinė e vetė. Ky ėshtė paracaktimi sa I pėrket vargjeve tė plota tė hireve nėpėrmjet tė cilave njeriu shpėtohet. Paracaktimi nė kėtė kuptim e konsideron tė gjithė proēesin nga fillimi gjer nė fund, nga thirrja e parė e njė shpirti gjer te rruga e shpėtimit e gjer te dhėnia e lavdisė pėrfundimtare. (2) Paracaktimi i vėshtruar pjesėrisht. Ky ėshtė paracaktimi i konsideruar nė njė aspekt tė vetėm tė vargjeve tė plota tė pasojave. Rrjedh nga ndarja e tė gjithė proēesit tė paracaktimit nė pjesė pėrbėrėse logjike. E kėshtu paracaktimi mund tė konsiderohet vetėm pėrballė BESIMIT, vetėm pėrballė pėrligjjes, ose vetėm pėrballė lavdisė. Sipas mėsimeve tė Kishės dhe tė Shkrimeve tė Shenjta nė vetvete, paracaktimi, i vėshtruar nė tėrėsi, ėshtė, nė kuptimin mė tė plotė tė fjalės, i dhuruar; nuk ėshtė i meritueshėm nga njeriu; ėshtė i pavarur nga e gjithė ajo ēka ėshtė krejtėsisht njerėzore apo jashtė Zotit.
Tė dhuruarit nė paracaktim qėndron nė atė qė secili njeri nuk ka absolutisht asnjė arsye apo bazė se pėrse atij duhet ti takojė tė ketė vargun e plotė tė pasojave qė strukturojnė paracaktimin, i vėshtruar ky nė tėrėsi, qė do tė thotė, qė nga hapi fillestar i thirrjes sė parė e deri nė dhurimin final tė lavdisė. Pavarėsisht nga fakti se vullneti i Zotit nuk mund tė preket nga asnjė vullnet i krijuar, ēėshtja megjithatė ka shtruar pyetjen nėse ekzistenca e kėtyre vargjeve tė plota tė pasojave tė krijuara, qė strukturojnė paracaktimin tėrėsor, mund tė mos ketė ndonjė bazė apo themel nė njeriun e veēantė qė shpėtohet?
E vetmja pėrgjigje qė mund ti jepet kėsaj pyetje ėshtė se arsyeja pėrfundimtare dhe e saktė pėr shpėtimin e secilit njeri nuk mund tė gjendet brenda vetė njeriut, por vetėm nė mėshirėn e Zotit. Mirėpo, ky fakt qendror, sado themelor qė mund tė jetė, nuk duhet tė pėrjashtojė arsyen tjetėr tė shpėtimit, veprat e merituara tė vetė njeriut. Po ashtu, themelor nė ēdo diskutim tė teologjisė sė paracaktimit ėshtė dallimi ndėrmjet faljes nė rendin mbinatyror, tė caktuarit e tė gjithė njerėzimit drejt njė fundi mbinatyror, dhe faljes nė paracaktim. Ato ndryshojnė nga njėra tjetra. Fakti universal i tė falurit tė fatit mbinatyror tė njeriut qėndron nė tė vėrtetėn se Zoti, thjesht me anė tė bujarisė sė Tij, i jep ēdo pjesėtari tė racės njerėzore mundėsinė e shpėtimit. Ėshtė pra, rrjedhimisht, njė falje nė rendin e hireve thjesht tė mjaftueshme. Tė falurit e paracaktimit i shtohet asaj sa u cek mė sipėr, pėrkatėsisht, qė arsyeja pėrfundimtare pėr jetėsimin e kėsaj mundėsie shpėtimi mund tė gjendet tek Vetė Zoti. Ėshtė njė falje nė rendin e hireve efikase. Kjo ėshtė ajo qė quhet parimi i parapėlqimit hyjnor. Ėshtė parapėlqim i posaēėm i Zotit pėr ata qė pėrfundimisht shpėtohen. Zoti ėshtė kaq i prirur ndaj kėtyre njerėzve jo pėr shkak tė ndonjė tė mire brenda tyre qė tėrheq dashurinė e Tij; Ai vepron kėshtu thjesht sepse kėshtu dėshiron Ai. Parapėlqimi hyjnor nė vetvete ėshtė nė thelbin e misterit tė paracaktimit.
Mėsimet katolike
Paraqitja e natyrės sė paracaktimit sipas mėsimeve katolike bėhet mė e qartė dhe mė kuptimplotė kur shihet nė suaza historike. Misteri i paracaktimit qėndron nė mes tė dy ekstremeve, ēdonjėri prej tė cilėve ose braktis krejtėsisht njėrin ose tjetrin nga dy elementet organikė tė konceptuar, ose, nė ēfarėdo rrethanash, vendos njė theks kaq tė tepėrt mbi njėrin saqė tjetri lihet pa u marrė parasysh. Ose pavarėsia dhe vetėaktiviteti i njeriut theksohen tej mase deri aty sa tė pėrjashtohet inicimi dhe udhėzimi qė Zoti i bėn hapave paraprakė tė njeriut dhe progresit tė vazhdueshėm (Pelagianizmi dhe SemiPelagianizmi), ose nisma dhe udhėzimi hyjnor paraqitet sikur e shtyn dhe e nxiton njeriun pa u lėkundur pėrpara nė mėnyrė tė atillė saqė lėvizja e tij e lirė dhe pėrparimi i tij janė tė errėsuara ose tė mohuara krejtėsisht (predestinacionizmi, paracaktimizmi). Para kohės sė Shėn Agustinit, Etėrit e Kishės nuk e shqetėsonin veten me problemin e paracaktimit. Ishte peshkopi i Hiposit ai qė e shtjelloi fund e krye kėtė mister, me vendosmėrinė teologjike qė e karakterizonte atė. Nga viti 418 deri nė vitin 531, nė Kishėn Perėndimore ngritėn krye shumė kundėrshti serioze qė kishin tė bėnin me tė shpjeguarit e themelit pėrfundimtar pėr shpėtimin e atyre qė janė tė shpėtuar (i zgjedhuri) si dhe me gjetjen e arsyes pėr dėnimin e atyre qė nuk janė tė shpėtuar (tė pamoralshmit). Kjo trazirė teologjike ka qenė qendėrzuar pėrreth kundėrshtive pelagiane dhe gjysmė-pelagiane.
Pelagianizmi
Kjo herezi (shiko PELAGIUS DHE PELAGIANIZMI) mohoi nevojėn e hirit mbinatyror dhe rrjedhimisht nuk e pranoi paracaktimin nė kuptimin e vėrtetė tė fjalės. Ajo pretendonte se vetėm nėpėrmjet pėrdorimit tė vullnetit tė tij tė lirė dhe nėpėrmjet fuqive tė tjera natyrore, njeriu ėshtė nė gjendje tė besojė dhe tė veprojė nė mėnyrė tė shėndetshme pa ndihmesėn e hirit mbinatyror dhe rrjedhimisht ėshtė nė gjendje tė fitojė lumturinė e pėrjetshme. Sipas kėsaj doktrine, mund tė pranoheshin disa tipe paracaktimi. Mirėpo, nuk do tė ishte asgjė mė tepėr se sa njohja paraprake e Zotit nėpėrmjet sė cilės Ai parasheh se cilėt njerėz do tė arrijnė shpėtimin nė sajė pėrpjekjeve tė tyre. Rrjedhimisht, Zoti nėpėrmjet parashikimit tė Tij hyjnor, zgjedh si tė bekuar ata qė Ai ka paraparė se do tė shpėtohen vetėm nė sajė tė fuqive tė tyre.
Gjysmė-Pelagianizmi
Nė anėn tjetėr, Gjysmė-Pelagianizmi ėshtė pėrpjekur tė zbusė qėndrimin ekstrem tė Pelagianizmit. Ai pohonte se, pa ndihmesėn e hirit hyjnor, njeriu i rėnė e ka tė pamundur, pėr shkak tė fuqive tė tij natyrore, tė jetė i pėrligjur ose tė parashtrojė vepra qė do ta bėnin atė tė meritonte jetėn e pėrjetshme. Por mbi gjithēka tjetėr, duhet tė konsiderohet vullneti i Zotit pėr tė shpėtuar. Ekzistonte ndjesia se ky vullnet pėr tė shėpėtuar nė tė vėrtetė do tė mohohej, nėse nuk pohohej qartazi se themeli pėrfundimtar pėr shpėtimin e tė shpėtuarit dhe dėnimin e tė pamoralshmit mund tė gjendet nė pėrdorimin e mirė apo shpėrdorimin e lirisė njerėzore. Nėse Zoti dėshiron me tė vėrtetė dhe sinqerisht qė tė shpėtohen tė gjithė njerėzit, Ai, nga ana e Tij, duhet tė dėshirojė shpėtimin e tė gjithėve me njė barazi dhe paanshmėri tė plotė. Nuk duhet tė shfaqė asnjė favoritizėm apo preferencė tė veēantė sa i pėrket shpėtimit tė njė njeriu ndaj atij tė njė tjetri. Nėse nuk do tė ndodhte kėshtu, atėherė shpėtimi i njė njeriu dhe MALLKIMI I PĖRJETSHĖM i njė tjetri do tė ndodhte drejtėpėrdrejtė vetėm nė sajė tė veprimit tė Zotit. Kjo do tė shkatėrronte ēdo ngjashmėri tė vullnetit universal pėr tė shpėtuar dhe do tė ishte i padrejtė. Gjysmė-Pelagianizmi pretendonte, pra, se parimi thelbėsor i Agustinit, se parapėlqimi i dhuruar dhe parazgjedhja e Zotit janė arsyeja finale pėr shpėtimin e tė zgjedhurit, ėshtė i papajtueshėm me dogmėn e vullnetit universal pėr tė shpėtuar. Themeli pėrfundimtar pėr shpėtimin duhet kėrkuar te njeriu, jo te Zoti. Njeriu, ndonėse ėshtė i degraduar, nėpėrmjet fuqive tė tij natyrore ėshtė nė gjendje qė tė dėshirojė dhe tė kėrkojė shpėtim. Ai ėshtė nė gjendje tė besojė dhe rrjedhimisht tė parashtrojė hapin e parė nė proēesin e shpėtimit, i cili ėshtė besimi. Vetėm mandej vjen Zoti dhe Ai jep ēka mbetet, pra, pėrligjjen, aktin e meritueshėm dhe lavdinė. Pavarėsisht nga pabarazia ndėrmjet orvatjeve tė varfra natyrore tė njeriut dhe dhėnies sė dhuratave mbinatyrore nga Zoti, ėshtė megjithatė ky pėrdorim i lirė i pandihmuar i vullnetit tė tij tė drejtuar kah Zoti qė pėrbėn arsyen pėrfundimtare pėrse njė njeri arrin pėrligjjen dhe shpėtimin, dhe pėrse njė tjetėr jo. Krahas kėsaj, gjysmė-Pelagianizmi refuzoi doktrinėn se kėmbėngulja finale ėshtė njė dhuratė e falur e Zotit, dhėnia e sė cilės varet vetėm nė bujarinė hyjnore. Ky qėndrim nuk mund ti rezistojė pikėpamjes sė paanshmėrisė sė domosdoshme tė Zotit ndaj tė gjithė njerėzve. Zoti nuk ėshtė njė respektues i personave.
Doktrina e Shėn Agustinit
Pėrkundėr gjithė kėsaj, Shėn Agustini dhe ndjekėsit e tij refuzuan me forcė tezėn se ēdo njeri ėshtė i paracaktuar pėr shpėtim pasi Zoti parashikoi se njeriu do tė arrinte kėtė gjėndje nėpėrmjet pėrpjekjeve tė tij. E kundėrta ėshtė e vėrtetė. Njerėzit bėjnė jetė tė shenjtė dhe kryejnė vepra tė meritueshme pasi ata janė zgjedhur paraprakisht prej Zotit. Ata u zgjodhėn pikėrisht kėshtu qė tė mund tė justifikohen nga hiri i Zotit, tė parashtrojnė vepra tė meritueshme, tė kėmbėngulin dhe rrejdhimisht tė shpėtohen. Qė do tė thotė se Zoti nuk i zgjodhi kėta njerėz nga shpėtimi i pėrjetshėm pasi ata ishin tashmė tė shenjtė, por pėrkundrazi, pėr arsye tė ditura vetėm nga Ai Vetė, Ai i zgjodhi ndėrsa ata ishin akoma tė pavlerė nė mėnyrė qė Ai mund ti bėnte ata tė shenjtė dhe, kėshtu pra, tė denjė pėr lavdinė e pėrjetshme (Praed. sanct. 17.34; Patrologia Latina 44:985). Sipas Agustinit, urdhėresat e vullnetit hyjnor janė tė pagabueshme sa i pėrket paracaktimit jo sepse Zoti di paraprakisht qė njeriu do tė japė miratimin e tij; ato janė tė pagabueshme sepse Ai ėshtė i Gjithėfuqishėm dhe Ai kryen ēfarė dėshiron (Corrept. 14.43; Patrologia Latina 44:942).
Pas vdekjes sė Shėn Agustinit (430), u shkruajtėn njė larmi pamfletesh dhe traktatesh; disa shtrembėronin mėsimet e Shėn Agustinit; tė tjerė e kritikonin sinqerisht atė si tepėr ekstrem. Ndėrmjet kritikėve (gjysmė-pelagianėve) ishin John CASSIAN, Shėn VINCENT i LERINSIT, FAUSTUS I RIEZIT, DHE GENNADIUS I MARSEJĖS. Ata qė mbronin Agustinin ishin PROSPER I AQUITAINE, FULGENTIUS I RUSPE, dhe SHĖN CAESARIUS I ARLES. Besnik ndaj shkrimeve tė mjeshtrit, Prosperi shkroi: Ne duhet tė besojmė dhe tė shprehim me sinqeritetin mė tė madh se Zoti dėshiron qė tė shpėtohen tė gjithė njerėzit. Pasi kjo vėrtet, ėshtė mendja e Apostullit (1 Tm 2.4), i cili me ngulmimin mė tė madh urdhėron atė qė ėshtė njė zakon mėse i devotshėm nė tė gjitha Kishat, qė Zotit ti bėhen lutje pėrgjėruese pėr tė gjithė njerėzit. Fakti qė shumė prej kėtyre zhduken, ky ėshtė faji i tyre; fakti qė tė shumtė janė ata qė shpėtohen ėshtė dhuratė e atij qė shpėton (Liber Responsionum 2, Patrologia Latina 51:179; cf. Fulgentius, Epist. 17, Patrologia Latina 65:451493; St. Caesarius, Dictionnaire de théologie catholique 2.2:2178). Kundėrshtia gjysmė-pelagiane mund tė konsiderohet si e mbaruar me anė ndėrhyrjen e Papės Bonifaci II (530532), kur ai miratoi si doktrinė katolike mėsimet e Kėshillit tė Dytė tė Oranzhit (529) nė lidhje me zanafillėn e besimit (initium fidei): nėpėrmjet mėkatit tė njeriut tė parė, vullneti i lirė i njeriut u bė kaq i prirur dhe i dobėsuar saqė mė pas askush nuk ishte nė gjendje tė dashuronte Zotin siē duhet, ose tė besonte nė Zot, ose tė arrinte nė sajė tė Zotit atė ēka ėshtė e mirė, nėse, mė parė tek ai, nuk vjen hiri i mėshirės hyjnore nė ēdo vepėr tė mirė, nuk jemi ne ata qė e iniciojmė atė dhe qė vetėm mandej ne marrim ndihmesėn e mėshirės sė Zotit, por ėshtė Ai Vetė, i cili, pa asnjė meritė apo mirėsi paraprake nga ana jonė, na frymėzon ne pėr besimin dhe dashurinė e Atij vetė (H. Denzinger, Enchiridion symbolorum 396397; shiko FAITH, BEGINNING OF; BESIMIT, FILLESA E). Doktrinės sė Oranzhit II iu dha miratimi papnor (Denzinger 398399) i barabartė me pėrkufizimin dogmatik; paskėtaj, rrjedhimisht kisha e pranoi doktrinėn e miratuar nga Bonifaci II dhe qė tashmė e pėrmban Indiculus Caelestini (Denzinger 238249). Ndonėse as Oranzhi II e as Bonifaci II nuk predikuan shprehimisht tė falurit e paracaktimit nė vetvete, ata megjithatė mbronin, si qėnie e besimit, tė falurit e njė thirrjeje efikase nė besim; ata mbronin se burimi pėrfundimtar i besimit, i pėrligjjes, i shpėtimit tė paskėtajtė tė njeriut, ėshtė dhuratė e falur e Zotit. Rrjedhimisht, mund tė konstatohet se tė falurit e paracaktimit, i vėshtruar ky nė tėrėsinė e tij, pėrfshihet tė paktėn praktikisht dhe ndoshta formalisht e nėnkuptuar nė deklarimin e samėsipėrm tė magisteriumit [1].
Gabime tė tjera
Pelagianizmi dhe GJYSMĖ-PELAGIANIZMI, i cili e privoi Zotin nga roli i tij i vėrtetė nė proēesin tėrėsor tė paracaktimit, u pasuan nga njė larmi doktrinash qė shkuan nė ekstremin e kundėrt. Kėto besime paracaktimore sulmuan universalitetin e vullnetit tė Zotit pėr shpėtim. Me shfaqjen e kėtyre gabimeve, doktrina e Kishės u pohua rishmi me njė saktėsi dhe qartėsi edhe mė tė madhe, siē e kėrkonte nevoja. Nė thelb, predestinacionizmi, paracaktimizmi, mėson se Zoti nuk dėshiron sinqerisht shpėtimin e tė gjithė njerėzve. Pėrkundrazi, Zoti dėshiron absolutisht shpėtimin e vetėm tė disa njerėzve; pjesėn qė mbetet ai absolutisht dhe pa kushte dėshiron qė ti dėnojė. Nė fakt, kėta tė fundit u krijuan pėr qėllimin e qartė e tė qėnit tė dėnuar me ndėshkim tė pėrjetshėm. Karshi tyre, Zoti nuk ka pasur kurrėsesi asnjė synim pėr ti shpėtuar. Kjo doktrinė shkatėrrimtare u mbrojt fillimisht nga njė prift i Galisė, me emrin Luēidius. U dėnua nė kėshillin e Arlit nė 475 dhe sėrish nė Oranzhin II (Denzinger 330342, 397). Nė shekullin e 9, murgu GOTTSCHALK I ORBAIS pėrtėriti tė njėjtin gabim. Kjo u dėnua nga Kėshilli Kersit nė 853 (Denzinger 621624) dhe sėrish nga njė sinod i Valencias nė 855 (Denzinger 625633). Ky i fundit ishte jashtėzakonisht i rėndėsishėm, pasi parashtronte shprehimisht njė dallim ndėrmjet njohurisė paraprake tė Zotit dhe paracaktimit nė vetvete. Shekulli i 16 dėshmoi njė tjetėr formė tė sė njėjtės herezi, siē mbrohej nga KALVINI (150964). Qėndrimi i tij mund tė pėrmblidhet nė sa vijon: (1) Nga e gjithė pėrjetėsia, Zoti zgjedh njė pjesė tė caktuar tė njerėzimit pėr ta shpėtuar; tė tjerėt prerazi dhe paraprakisht Ai dėshiron ti ndėshkojė. (2) Zoti jo vetėm dėshiron mallkimin e pėrjetshėm tė kėtyre tė fundit, por gjithashtu dėshiron drejtėpėrdrejtė ligėsi apo mėkat moral nė vetvete nė tė njėjtėn mėnyrė siē ai dėshiron mirėsi morale. (3) Paracaktimi, pra, nuk ėshtė asgjė mė tepėr se sa urdhėresa e pėrjetshme e Zotit me anė tė sė cilės Ai ka vendosur fatin e ēdo njeriu. Disa janė zgjedhur paraprakisht pėr nė jetėn e pėrjetshme, dhe tė tjerėt janė tė paracaktuar prerazi pėr nė mallkimin e pėrjetshėm. Nė shekullin e 17, ndjekėsit e Kalvinit u ndanė nė dy grupe. Njėri grup, SUPRALAPSARIANĖT, mbronin se Zoti nga e gjithė pėrjetėsia, para parashikimit tė mėkatit fillestar, nuk dėshironte shpėtimin e tė gjithė njerėzimit, por pėrkundrazi, paracaktoi njė pjesė syresh pėr lavdi, ndėrsa ēka mbeti Ai i ndėshkoi plotėsisht me ndėshkim tė pėrjetshėm. Njė grup i dytė INFRALAPSARIANĖT, e ndryshuan doktrinėn e mėsipėrme deri nė atė masė saqė ky dekret i padrejtė i Zotit erdhi vetėm pas parashikimit qė Ai i bėri RĖNIES SĖ NJERIUT, por jo mė parė. Sė fundi, Cornelius Jansen i Louvain (vdekur mė 1638) u pajtua me infralapsarianėt deri nė masėn qė ai mbronte se janė gjysmė-Pelagianėt qė thonė se Krishti vdiq pėr tė gjithė njerėzimin.
Mėsimet e Kishės
Pėrgjatė viteve, me shfaqjen e kėtyre doktrinave shkatėrrimtare, Kisha i dėnoi kėto shmangie tė lajthitura nga e vėrteta e shpallur. Pėrveē kėsaj, Kisha ripohoi me njė saktėsi dhe kthjelltėsi mė tė madhe doktrinat e shpallura tė vullnetit tė Zotit pėr shpėtim universal tė sinqertė. Mė poshtė janė disa prej deklaratave pėrkatėse: 1. Zoti nuk paracakton askėnd drejt tė ligės (Denz 1567). 2. Pėrkundrazi, ai dėshiron shpėtimin e tė gjithė njerėzve (Denz 623). Krishti nuk vdiq vetėm pėr tė paracaktuarit apo besimtarėt (Denz 2005, 2304, 2430). 4. Ka njė hir qė ėshtė vėrtet i mjaftueshėm dhe qė ėshtė njė dhuratė e vėrtetė prej Zotit (Denz 2306). 5. Hiri I konvertimit, ndėrrimit, u jepet mėkatarėve (Denz 1542). 6. Tė vetmit qė janė tė privuar prej tij janė ata qė, duke mos shlyer detyrimin e tyre, e mohojnė atė; kjo ėshtė diēka qė Zoti e lejon, por shkaktari i sė cilės ai nuk ėshtė kurrėsesi (Denz 1556, 1567, 2866). Pėrmbledhtazi, duhet thėnė medoemos se Kisha pohon veēanėrisht tre tė vėrteta kundėr Pelagianizmit dhe Gjysmė Pelagianizmit: (1) Shkaku i paracaktimit drejt hirit apo justifikimit nuk ėshtė njohja paraprake hyjnore e punėve natyrshėm tė mira qė kryhen nga njerėzit, dhe ajo nuk ėshtė as shkaku fillestar i ndonjė akti tė RENDIT NATYROR qė e pėrgatit njeriun pėr shpėtim. Kjo thirrje efikase i detyrohet vetėm Zotit. Iniciohet prej Tij pėr shkak tė madhėshtisė sė Tij hyjnore. (2) Paracaktimi pėr lavdi nuk ėshtė pasojė e MERITAVE tė parashikuara hyjnore qė do tė vazhdojnė tė jenė tė frytshme pavarėsisht nga dhurata e posaēme e kėmbėnguljes pėrfundimtare. (3) Paracaktimi, i parė nė tėrėsinė e tij, qė do tė thotė vargjet e plota tė hireve qė nga fillesa e gjer nė fund, ėshtė i falur, dhe, prej kėtej, paraprakisht meritave tė parashikuara tė njeriut. Me njė fjalė, fakti qė disa shpėtohen ėshtė dhuratė e Atij qė shpėton (Denz 623). Pėrkundėr formave tė larmishme tė paracaktimizmit, predestinacionizmit, kisha mėson se: (1) Zoti dėshiron sinqerisht shpėtimin e tė gjithė njerėzve dhe rrjedhimisht e bėn tė mundshme pėr tė gjithė pėrmbushjen e normave tė tij. (2) Nuk ka as paracaktim pėr tė ligėn si qėllim pėrfundimtar dhe as paracaktim pėr ndonjė vepėr tė ligė nė veēanti. (3) Krishti vdiq pėr tė gjithė njerėzit pa pėrjashtim. (4) Megjithatė, Zoti ka urdhėruar nga e gjithė pėrjetėsia qė tė shkaktojė ndėshkim tė pėrjetshėm pėr mėkatin e mospendesės sė fundit, ndėshkim tė cilin Ai e ka parashikuar pėr tė gjithė pėrjetėsinė. Ai nuk ėshtė nė asnjė mėnyrė shkaktari i mospendesės, por thjesht e lejon atė. Me fjalėt e Shėn Prosperit, Fakti qė tė shumtė (janė ata qė) zhduken ėshtė faji i atyre qė zhduken; fakti qė tė shumtė janė ata qė shpėtohen, ėshtė dhuratė e Atij qė shpėton.
Sistemet teologjike
Pika themelore qė diskutohet nė kėtė problem tė vėshtirė ėshtė domosdoshmėria e bashkėrendimit tė paracaktimit, i parė si njė lloj parapėlqimi pėr njė grup tė pėrzgjedhur, me vullnetin (dėshirėn) e Zotit pėr tė shpėtuar tė gjithė njerėzimin. Shkrimi i Shenjtė deklaron me forcė se Zoti dėshiron shpėtimin e tė gjithė njerėzve (1 Tm 2.4), dhe megjithatė fjala sakrale e Zotit thekson me po tė njėjtėn forcė se, ēėshtė e vėrteta, jo tė gjithė janė tė paracaktuar, por ata tė cilėt Ai i ka paracaktuar, po ata Ai i ka thirrur; dhe. . . gjithashtu i ka justifikuar. . . dhe lartėsuar (Rom 8.30). Prej kėtej lind vėshtirėsia. A ėshtė pėrpjekja njerėzore ajo qė e bėn efikase ndihmesėn e Zotit, apo mos ėshtė ndoshta efikasiteti nė thelb i ndihmės sė Zotit ai qė i jep hov pėrpjekjes njerėzore? Dhe nėse hiri nė vetvete ėshtė efikas, si ndodh vallė qė Zoti ia dhuron hirin tė zgjedhurit dhe ia refuzon me tė drejtė pjesės tjetėr tė njerėzve? Pėr mė tepėr, paracaktimi nuk merret thjesht me dy grupe shpirtrash, tė shpėtuarit dhe tė pashpėtuarit, por merret sidomos me individėt. Pyetja ėshtė: pėrse Zoti ka vendosur nė numrin e tė zgjedhurit kėtė person tė veēantė dhe jo atė tjetrin? Pėrse Ai ka zgjedhur Agronin dhe jo Fatmirin dhe pėrse jo e kundėrta? Kjo shpėrndarje e padrejtė e kėtyre dhuratave jashtėzakonisht tė rėndėsishme pėr individėt qė janė njėsoj nga natyra dhe nga arsyeja e MĖKATIT FILLESTAR duket se ėshtė e padrejtė nga ana e njė Zoti qė i dashuron tė gjithė.
E tillė ėshtė vėshtirėsia e pandarė e problemit apo mė mirė tė themi errėsira e misterit me tė cilin janė pėrpjekur tė merren teologėt e Kishės. Ata janė orvatur tė formulojnė pėrgjigje qė do tė ishin brenda kornizės sė doktrinės sė shpallur dhe deklarimeve magisteriale tė Kishės. Pikėnisjet e ndryshme, njė larmi e opinioneve tė tė ndryshme qė kanė tė bėjnė me shumė probleme teologjike themelore (KONKURRENCA hyjnore, njohja paraprake hyjnore e veprave tė sė ardhmes tė kryera me vullnet tė lirė, liria njerėzore dhe hiri mbinatyror), kanė shpėnė nė kundėrshti tė rėnda teologjike dhe nė njė tepricė sistemesh teologjike. Nga pėrpjekjet e shquara nga disa prej mendjeve mė tė ndritura tė Kishės janė sa vijon:
Shėn Toma Akuini
Ai e pėrkufizoi paracaktimin si njė plan qė ekziston nė mendjen hyjnore pėr renditjen e disa personave nė shpėtimin e pėrjetshėm (Summa theologiae 1a, 23.2). Rrjedhimisht, ėshtė plani i konceptuar nė mendjen hyjnore me anė tė tė cilit njė grup i pėrzgjedhur i krijesave tė arsyeshme ėshtė i drejtuar nga Zoti qė ata do tė pėrftojnė pashmangshmėrisht lumturinė e pėrjetshme. Pėr pasojė, paracaktimi gjendet formalisht nė intelektin hyjnor, ndonėse presupozon aktin e vullnetit (De ver. 6.1). Paracaktimi ėshtė njė proēes i vetėm qė rrethon nė njė kohė tė caktuar si dhe njėkohėsisht tė gjitha hiret me anė tė tė cilave secili person shpihet nė qėllimin e tij pėrfundimtar, si edhe nė vetė dhėnien e lavdisė (ibid 6.1). Dhėnia e hirit ėshtė pasojė e paracaktimit, deri nė atė masė saqė ėshtė mjeti qė shpie njė krijesė nė arritjen e qėllimit tė tij. Dhurimi i lavdisė ėshtė gjithashtu efekti i paracaktimit, deri nė atė masė saqė ėshtė qėllimi pėr arritjen e sė cilės hiri efikas i ėshtė dhėnė kėtyre shpirtrave tė zgjedhur. Logjikisht, paracaktimi mund tė klasifikohet nė tre operacione: pėlqim, pėrzgjedhje dhe paracaktim formal. Pėlqimi ėshtė urdhėresa absolute e vullnetit hyjnor nėpėrmjet tė cilit Zoti dėshiron jetė tė pėrjetshme, qė do tė thotė, njė masė tė caktuar LUMTURIE tė pėrjetshme pėr njė grup tė zgjedhur njerėzish. Pėrzgjedhja ėshtė i njėjti akt vullneti, saqė nėpėrmjet tij Zoti zgjedh njė grup tė caktuar njerėzish pėr tė shpėtuar dhe jo tė tjerė tė cilėt ai mund ti zgjidhte. Paracaktimi formal ėshtė plani qė ekziston nė intelektin hyjnor sipas tė cilit Zoti pėrmbush shpėtimin e atyre qė Ai ka zgjedhur. Kėto tre operacione hyjnore janė qė tė bashkuara saqė logjikisht pėlqimi ėshtė pararendės i zgjedhjes, dhe zgjedhja ėshtė pararendėse e paracaktimit formal. (Summa theologiae 1a, 23.4; In 1 Sent. 41.1). Sipas Akuinit, njohja paraprake e meritave nuk ėshtė as shkaku e as arsyeja e paracaktimit; veprat qė meritojnė janė mė tepėr pasoja tė paracaktimit (Summa theologiae 1a, 23.5).
Luis de Molina, SJ.
Themeluesi i MOLINIZMIT, e krahas tij Francisco de TOLEDO, Gabriel VĮZQUEZ, dhe Shėn FRANCIS DE SALES, ranė dakord nė thelb me Shėn Toma Akuinin nė lidhje me natyrėn e paracaktimit. Ai u pajtua se ėshtė plani hyjnor qė gjendet formalisht nė intelektin hyjnor, ndonėse i kombinuar me vullnetin. Paracaktimi ėshtė njė. Ka tė bėjė me mjetet qė nga thirja e parė deri te arritja e lumturisė sė plotė nė vetvete (Concordia 23.1.1, 2) dhe ėshtė krejtėsisht i falur. Rrjedhimisht, paracaktimi nuk dhurohet pėr shkak tė njohjes paraprake hyjnore tė vullnetit tė lirė tė krijesės, sikur Zoti tė kishte paracaktuar disa sepse Ai parashikoi pėrdorimin e mirė tė vullnetit tė tyre tė lirė dhe nuk pranoi tė tjerėt pėr shkak tė njohjes sė Tij paraprake tė abuzimit tė tyre me vullnetin e lirė. MOLINA mėsonte se tek Zoti ekziston njė njohje e tė gjitha qėnieve tė mundshme, si dhe dhe njohje e tė gjitha rendeve tė mundshme tė gjėrave. Pėr pasojė, Zoti njeh tė gjitha veprat e vullnetit tė lirė tė gjithė njerėzve tė mundshėm nė tė gjitha rendet e mundshme tė botės. Duke presupozuar kėtė njohje nga ana e Zotit, Ai, pėr arsyet e Tij, zgjedh lirisht njė rend gjėrash dhe vendos pėrmbushjen e saj. E kėshtu, Ai zgjedh pėr tė shpėtuar ata njerėz pėr tė cilėt nė kėtė rend botėror Ai ka parashikuar se do tė pėrdorin mirė hiret qė do tu dhurohen nė kėtė rrethanė tė veēantė, njerėz pėr tė cilėt Ai ka parashikuar se do tė kėmbėngulin dhe pėrfundimisht do tė meritojnė lumturinė e pėrjetshme. Nuk ka absolutisht asnjė ndikim rastėsor nga ana e krijesave tė arsyeshme qė ndikon te Zoti pėr tė zgjedhur kėtė rend tė veēantė botėror pėrballė rendeve tė tjera tė mundshme botėrore. Faktikisht, ata njerėz tė cilėt Zoti i ka parashikuar se do tė arrijnė bekimet e jetės sė pėrjetshme nė rendin aktual botėror, ata Ai i ka parashikuar gjithashtu nė njė tjetėr rend botėror njėsoj tė mundshėm si grupi qė pėrbėn ata qė do tė vdisnin tė papenduar dhe rrjedhimisht do tė ndėshkoheshin. Pėr kėtė arsye duhet konsideruar fuqimisht se zgjedhja dhe vetė paracaktimi janė krejtėsisht tė falura. Urdhėresa absolute e Zotit pėr tė zgjedhur pikėrisht kėtė rend botėror ka tė bėjė drejtėpėrdrejtė me njohjen paraprake tė hireve nga ana Tij, tė cilėt pėr disa do tė jenė efikasė dhe pėr tė tjerė thjesht tė mjaftueshėm. Duke zgjedhur me dashje kėtė rend botėror nė tė cilin njė grup i zgjedhur njerėzish do tė pėrftojė hire qė do tė vėrtetojnė se janė efikase, Zoti po ushtron ndaj kėtyre njerėzve njė parapėlqim tė posaēėm qė Ai nuk e ushtron ndaj tė tjerėve. Zgjedhja e kėtij rendi botėror, nė njė kuptim, mund tė thuhet se ėshtė arsyeja themelor pėrse njerėzit qė pėrfitojnė janė tė shpėtuar. Shpjegimi i Molinas bazohet nė opinionin e tij qė ka tė bėjė me mėnyrėn pėrmes sė cilės Zoti njeh veprat e ardhshme tė vullnetit tė lirė. Ai pohon se kjo njohje ėshtė tek Zoti pavarėsisht nga ēdo urdhėresė e vullnetit tė Zotit qė do tė pėrcaktonte fizikisht vullnetin e dikujt pėr njė rrjedhė veprimi, PĖRCAKTIMI, pohon ai, do tė shkatėrronte lirinė e njeriut. Ai pėrmbyll, rrjedhimisht, se secili individ e pėrcakton lirisht vetveten pėr tė bashkėpunuar ose jo me hirin. Rrjedhimisht, Molina beson se dhėnia e lavdisė mund tė urdhėrohet krejtėsisht nga Zoti vetėm pasi Ai ka parashikuar plotėsisht bashkėpunimin me hirin dhe, prej kėtej, aktet e meritueshme tė njeriut. Arsyeja pėr kėtė ėshtė se urdhėresa e zgjedhjes dhe parapėlqimit ka tė bėjė vetėm me hiret qė jepen. Prandaj, nė sistemin e Molinas nuk ekziston as QORTIMI [2] pozitiv pararendės e as qortimi negativ pararendės. Rrjedhimisht, pas dhėnies tė meritave tė grupit tė parė dhe tė meta tė grupit tė dytė, si njė seri tė ardhmesh tė plota, Zoti pėrcakton absolutisht ti japė lavdinė tė parit dhe ndėshkimin e pėrjetshėm tė dytit.
Domingo Bįńez.
Nė kundėrshtim me Molinan, teologu domenikan spanjoll pohonte se paracaktimi pėr lavdi, i vėshtruar nė vetvete, urdhėrohet para dhėnies sė ēdo merite ēfarėdo qoftė (ante praevisa merita). Veprimi fillestar i Zotit nė lidhje me grupin e zgjedhur (tė zgjedhurin) ėshtė zgjedhja e tyre pėr lavdi, dhe, anasjelltas, veprimi i tij fillestar nė lidhje me njerėzit e tjerė ėshtė pėrjashtimi i tyre nga lavdia ose nga njė zgjedhje efikase pėr lavdi. Ky paracaktim i disa shpirtrave pėr lavdi para parashikimit tė tė meritave tė tyre ėshtė, sigurisht, pasojė jo e ndonjė e merite nga e njeriut, por ėshtė krejtėsisht i falur. Zoti vendos kėshtu prej arsyes sė sundimit tė Tij absolut mbi tė gjitha krijesat dhe nėpėrmjet kėshillimit tė tij tė pamundur pėr tu njohur. Kjo ėshtė urdhėresa e parė e Zotit nė rendin e qėllimit. Zoti nė urtėsinė e Tij hyjnore ka urdhėruar qė ti japė lavdi tė zgjedhurit si shpėrblesė tė merituar. Pėr pasojė, pas urdhėresės sė paracaktimit pėr lavdi, Zoti urdhėron plotėsisht veprat e meritueshme qė do tė parashtrohen lirisht nga secilit prej tė zgjedhurve. Pas kėsaj urdhėrese tė dytė, Zoti urdhėron plotėsisht ti japė secilės vepėr tė meritueshme hire qė janė nė thelb efikase, hire qė do tė paracaktojnė pashmangshmėrisht vullnetin e njeriut pėr njė vepėr tė meritueshme. Ata qė nuk janė zgjedhur, tė qortuarit negativisht, Zoti, pas urdhėresės qė i pėrjashton ata nga lavdia apo nga njė zgjedhje efikase pėr lavdi, urdhėron qė atyre tė mos u jepen hire efikase, por hire qė janė thjesht tė mjaftueshme. Ai i parazhvendos ata nė materien e mėkatit dhe lejon ligėsinė. Pasi parashtron kėto urdhėresa, Zoti di pa gabime se ata do tė mėkatojnė lirisht dhe do tė zhduken pa u penduar. Pėr tė zgjedhurit ekzekutimi i kėtij plani hyjnor pėrmbushet nė rendin e kundėrt tė qėllimit tė tij: (1) dhurimi i hireve qė janė nė thelb efikasė; (2) parashtrimi i veprave tė meritueshme, dhe vdekja nė gjendjen e hirit; (3) dhėnia e lavdisė pėr shkak tė meritės. Anasjelltas, pėr tė qortuarin, tė pazgjedhurin, ekzekutimi i planit hyjnor ndodh nė njė mėnyrė tė ngjashme. Ėshtė (1) dhurimi i hireve thjesht tė mjaftueshme; (2) lejimi pėr tė mėkatuar dhe vdekja e mėpastajme e mėkatuesit tė papenduar; dhe (3) qortimi pozitiv i mėkatuesit, pas parashikimit tė vdekjes sė tij nė njė gjendje tė papenduar.
Kongruitėt
Jezuitėt e Shėn Robert BELLARMINE dhe Francisco SUĮREZ paraqitėn njė doktrinė tė quajtur Kongruizėm. Nė pajtim me Bįńez, kongruizmi shpallte se te Zoti ekzistonte njė paracaktim pėr lavdinė e shpirtrave tė zgjedhur, njė paracaktim qė ėshtė pararendės i sigurimit tė ēdo merite absolute nga ana e tė zgjedhurit. Me njohjen e Tij tė mesme, Zoti parashikon si PARACAKTIM TĖ ARDHSHĖM, meritat dhe tė metat e tė gjithė njerėzve. Megjithatė, parashikimi i Zotit pėr kėtė nuk ėshtė njė faktor qė e bėn atė tė zgjedhė kėtė rend botėror ndaj ndonjė tjetri. Mirėpo, ėshtė e domosdoshme tė parashtrohet kjo njohuri e Zotit nė mėnyrė qė tė shpjegohet se si Ai vepron me urtėsi dhe me inteligjencė nė zgjedhjen e njė grupi njerėzish dhe jo tė njė tjetri. Urdhėresa e parė e Zotit nė rendin absolut ėshtė vullneti pėr tė paracaktuar njė grup tė zgjedhur njerėzish pėr lavdi para sigurimit tė ndonjė merite absolute nga ana e tyre. Arsyeja pėr kėtė dekret tė Zotit nuk ėshtė rezultat i dhėnies sė ndonjė mirėsie nga ana e kėtyre shpirtrave tė zgjedhur, por, pėrkundrazi, ėshtė fund e krye rezultat i paracaktimit dhe mėshirės sė Zotit. Zgjedhja ėshtė krejtėsisht e falur, e dhuruar. Pas vullnetit pėr tė pėrzgjedhur kėta tė zgjedhur, Zoti jep urdhėr qė atyre tu jepen hire tė cilat nėpėrmjet njohjes sė mesme Ai parashikon se do tė jenė efikase, me fjalė tė tjera, hire qė janė pashmangshmėrisht tė lidhura me VEPRA TĖ DOBISHME. Ky dekret i vullnetit hyjnor qė ka tė bėjė me hiret dhe meritat efikase ėshtė i domosdoshėm, dhe Zoti ka urdhėruar qė ti japė lavdi atyre qė Ai ka zgjedhur. Anasjelltas, Zoti urdhėron absolutisht qė tė pėrjashtojė tė pazgjedhurit nga pėrzgjedhja efikase pėr lavdi. Ėshtė e rėndėsishme tė shėnohet se Ai e vendos kėtė pėrjashtim praprakisht dhe pavarėsisht nga parashtrimi i ndonjė tė mete nga ana e tė qortuarit. Ai ėshtė nė gjendje ta bėjė kėtė pėr shkak tė sundimit tė tij tė plotė mbi tė gjitha krijesat dhe pėr shkak tė kėshillimit tė Tij tė pamundur pėr tu njohur. Kjo emėrtohet qortim paraprak negativ. Si rrjedhojė e kėtij dekreti pėr ti pėrjashtuar ata nga pėrzgjedhja efikase, Ai vendos ti pėrjashtojė ata nga rendi i hireve efikase. Ai u jep atyre hire qė nuk janė nė harmoni, hire qė nėpėrmjet njohjes sė mesme Ai ka parashikuar se do tė jenė thjesht tė mjaftueshme. Si pėr Bįńez, kėshtu dhe pėr Bellarmine, rendi i ekzekutimit tė planit hyjnor ėshtė i anasjelltė me rendin e qėllimit.
Konkluzion
Tė tilla ishin pėrgjigjet e dhėna nga teologt e mėdhenj tė Kishės pėr problemet pothuajse tė pakapėrcyeshme qė pėrmban doktrina e paracaktimit. Nė ēėshtjet e kėtij lloji, teologjia mund tė shmangė kontradiktat e qarta, por nuk ėshtė nė kompetencat e saj tė shfaqė filozofikisht mundėsinė qė misteret kanė nė thelb. Pikėrisht siē realiteti i mistereve tė Trinitetit, Mishėrimit dhe paracaktimit mbeten tė errėt nė kėtė jetė, e tillė mbetet dhe mundėsia nė thelb (Denz 301520). Nė kėtė ēėshtje tė vėshtirė tė paracaktimit, duhet mbajtur gjithmonė parasysh se Zoti njihet thjesht nėpėrmjet ANALOGJISĖ, nėpėrmjet koncepteve qė janė krejtėsisht tė pabarabarta me detyrėn e tė paraqiturit tė Tij pikėrisht siē Ai ėshtė nė Vetvete. Pasi Zoti shkrin nė thelbin e tij aspekte tė ndryshme qė i shfaqen njeriut si joharmonike pėr arsyen e thjeshtė se aftėsia njohėse e njeriut ėshtė potenciale dhe e paplotė. Duke ndjekur shembullin e Krishtit, ėshtė praktikisht e mundur tė merret nė konsideratė ēėshtja nėn dritėn qė shkėlqen nė predikimin e Tij. Pėrshkrimi I frymėzuar nė Bibėl I vullnetit tė Zotit pėr shpėtim e paraqet Krishtin duke qarė pėr Jeruzalemin dhe pėrmban kėto fjalė prej zemre: Jeruzalem, Jeruzalem! ti qė vret profetėt dhe gurėzon ata qė dėrgohen tek ti! Sa herė unė i kam mbledhur fėmijėt e tu, siē njė pulė mbledh bijtė e njomė nėn flatrat e saj, por ti jo! (Mt 23.37). Vullneti i sinqertė dhe i qartė i Zotit pėr tė shpėtuar shfaqet me forcė pėrgjatė Ungjijve; kujto vejushėn qė kėrkon dhraminė [3] e humbur, babain dhe tė birin e tij dorėlėshuar, si dhe Bariun e Mirė qė lė 99 dele nė shkretėtirė pėr tė gjetur atė qė ka humbur (Lk 15.132). Vetėm Krishti, i cili ėshtė njė me Zotin, mund tė rrėfejė se ēfarė sjellje mendore ka Ati ndaj njerėzve, dhe nga shembujt e mėsipėrm ėshtė e qartė se ajo ėshtė njė sjellje e dashurisė dhe mėshirės sė pafundme.
Pėrktheu: Oriol Guni
Shėnime tė pėrkthyesit
[1] Mėsimet ose autoriteti I Kishės Katolike Romake, sidomos nė rastin kur ato ushtrohen nga peshkopėt apo nga Papa
[2] I QORTUARI: mėkatar I cili nuk ėshtė prej tė zgjedhurve dhe rrjedhimisht do ndėshkohet me mallkim tė pėrjetshėm (nė kėtė rast termi ka tė bėjė me faktin nėse njeriu arrin parajsėn ose ferrin, pozitivi-parajsėn, negativi-ferrin)
[3] Monedha e greqisė sė lashtė
Referenca
Bibliography: A. LEMONNYER et al., Dictionnaire de théologie catholique, 12.2:28093022. R. SCHNACKENBURG et al., Lexicon für Theologie und Kirche, 8:661672. A. DALČS, Dictionnaire apologétique de la foi catholique 4:195270. X. M. LE BACHELET, Prédestination et grāce efficace: Controverses dans la Compagnie de Jésus au temps dAquaviva, 2 v. (Louvain 1931). V. BOUBLĶK, La Predestinazione: S. Paolo e S. Agostino (Rome 1961). J. FARRELLY, Predestination, Grace, and Free Will (Westminster, Md.
1964). M. FRANCESCONI, La dottrina del Damasceno sulla predestinazione (Rome 1945). R. GARRIGOU-LAGRANGE, Predestination, tr. B. ROSE (St. Louis 1939). M. J. SCHEEBEN, The Mysteries of Christianity, tr. C. VOLLERT (St. Louis 1946). E. ELORDUY, La predestinación en Suįrez, Archivo teológico granadino 10 (1953)
5150. T. FAHY, Romans 8.29, The Irish Theological Quarterly 23 (1956) 410412. A. MCDONNELL, Those Whom He Has Chosen, Dominicans 48 (1963) 109119. J. RABENECK, Grundzüge der Prädestinationslehre Molinas, Scholastik 31 (1956) 351369. J. D. SHERIDAN, Predestination Up to Date, Irish Monthly 70 (1942) 227231. S. TROMP, Tractatus S. Roberti Bellarmini iuvenis de predestinatione, Gregorianum 14 (1933) 248268; Progressus doctrinalis in tractatibus S. Roberti Bellarmini de predestinatione, ibid. 315355. H. J. VALLA, Metodologķa para una catequesis de la predestinación, Didascalia 15 (1961) 385393. R. VELASCO, Providencia y predestinación: Estudio positivo de una cuestión disputada en la escuela tomista, Revista espańola de teologķa 21 (1961) 125151, 249287.
als_Latn vec_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kea_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn kea_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn kam_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fra_Latn lmo_Latn ast_Latn