als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Naim dhe Sami Flamuri, Melbourn
Intelektualt shqiptar dhe bektashizmi
Shum personalitete t shquara , shqiptar dhe t huaj, kan shkruar pr bektashizmin dhe bektashiant, pr besimin dhe cilsit, pr vlerat dhe kontributet q ata i dhan kulturs shqiptare. Mjafton ta nisim me korifeun - Naim Frashrin e me Samiun, me Gjysh Ali Gjirokastrn e me Abdy Frashrin, me Mit'hat Frashrin e me Evlia elebiun, me Natali Claire e me Hafz Ali Korn, me Syrja Vlorn e me Edwin E. Jacques, me Faik Konicn e me bijn e Gjirokastrs, Musine Kokalarin. T gjitha kto mendje t larta pan dhe gjetn tek bektashizmi shprehjen m t lirt t dshirs se atdheu sht mbi t gjitha, se atdheu sht mm e at, sht gjuh dhe vetvete, sht besim dhe fe. Pikrisht kto shenja i pa "toska i madh", Abdyl Frashri, kur prpjekjet pr mvehtsi i mbshteti n "babat bektashjan" t teqeve n t cilat u shtrua si mik e si bir prkrah t mirit baba Alush Frashri; kto gjurm bektashiane ndoqi edhe Edwin Jacques kur theksoi se ishin krert bektashian ata q doln haptas n prdorimin e gjuhs shqipe. Ishte vet Baba Ali Tomorri q n kohn kur ndalohej e prndiqej gjuha shqipe dhe ata q e prhapnin at pohoi se qe n praktikn bektashiane ta shkruanin letrsin e tyre fetare, poezit dhe himnet n gjuhn e popullit. Shum nga dervisht dhe baballart e teqeve udhtuan nga fshati n fshat, nga jugu n veri duke shprndar libra pr rilindjen e Shqipris .Jo m kot poeti i madh, shpirti i kombit, Naimi "iu qas, kesaj feje me gjith zemr; shkruajti libra e vjersha, q baballart t'i kan n nder t madh, e meritoi t quhet si nj ndr themeluesit e ksaj feje n Shqipri. Me at mnyr, gjith bektashizmin e solli e e mbajti, n qark t kombsis, t dashur," dhe shkroi pr kt qllim edhe disa nga faqet e tij m t shklqyera n Fletoren e Bektashinjvet n Qerbelan dhe Msimet.N frymn dhe nn fytyrn e bektashizms lindn poet,e gojtar t rrall, sofra bektashian, e lir, e hapur dhe nderuese ndaj besimeve t tjera t bots fali shpirtra t ndrtuar mir, zemra t gatuara me mirsi e mbrothtsi. "Pra n nj koncert si Bektashizmi, ku dalin heronj dhe bien dshmor njrz me ide t nalta, poeti i yn gjente lulishten ku do t frente m von si Bilbili i Majit. Gjith sa ia ndjente shpirti dhe ia plqente syri, Naim Frashri e gjeti t begatshme n kt lulishte. I frymzuar nga"Hadika"ja shkruajti "Qerbela"- n; i mbushur me dshir dhe dashuri nga poemat e Nesimiut, Tyrabi-Aliut dhe Nijazi me shok, ndezi ato drita t bukura t librs tij "Lulet e Vers"; duke marr shmblla nga Kajguszi dhe Viraniu me shok, bri "Fletore e Bektashinjvet", Thelbin e Kuranit, 'Fjalt fluturake' dhe vjershat e ndryshme," shkruan Gjysh Ali Gjirokastra. Lista e atyre q jan shprehur ksisoj sht tepr e gjat, por do t ndalesha e do t veoja pr t'i shtjelluar pak m gjat disa prej shkrimeve t Faik Konics dhe t Musine Kokalarit n lidhje me bektashizmin. Jo vetm nj her dhe jo shkarazi, mjeshtri i madh Konica i sht kthyer e ka rimarr n shkrimet e tij temn e bektashizmit si doktrin dhe t bektashianve si shfaqje e besimit. Mund t prmendim t paktn tre artikuj mes s cilve njri sht i drejtprdrejt dhe enkas pr bektashizmin dhe dy t tjert e trajtojn kt tem t ngrthyer brenda temave t tjera, gjithsesi t pa shkputura nga objekti i referimit ton. Shkrimi i par i takon vitit 1897 dhe titullohet "Shnim mbi metafizikn e bektashinjve". Ky tekst i trajtuar n form t lir eseje sht shkruar n frngjisht dhe sht botuar pr her t par n Bruksel, tek Albania, vj .1, nr.8. sht interesante t vrehet se ky shkrim i Faik Konics mbi bektashizmin, sht shkruar vetm nj vit pasi Naim Frashri kishte botuar "Fletorja e Bektashinjt" me po t njejtn vetdije si Buzuku, sepse n gjuhn ton nuk kishte ende dika t shkruarpr bektashizmin. Nuk ka gjasa q Konica t ket pasur dijeni pr botimin e "Fletores..." s Naimit, pasi n esen e vet Konica prmend vetm vllimin poetik "Lulet e vers"s 1890, mbi t cilin ai bn dhe komentet mbi bektashizmin. T trheq vmendjen dhe t bn t theksosh faktin se si kto dy mendje t larta, thuajse n t njejtn koh mendojn gati t njejtn gj, por me nj ndryshim, n kahje dhe n destinacion. Naimi u prpoq t'u jepte shqiptarve bektashian librin e tyre t shenjt, libr n t cilin atdheu dhe besimi ecin njsoj. Ai donte t'u dhuronte bashkatdhetarve t vet librin e ritualeve, lutsoren, uratn dhe shrbesat, librin e t lejuarave dhe t t penguarave, duke u prcaktuar atyre nj famijle m t madhe ku klerikt jan t afrm, baballar e gjysh. "Fletorja e bektashinjt" ishte libr si t gjith librat e shenjtruar: mistik e besim, poezi dhe msime. Kt u dha Naim Frashri shqiptarve m 1896. N t njejtn koh q Naimi punonte "s brendshmi" me shqiptar, mendja e ndriuar e Konics mendonte tjetr gj: ai u prpoq q kt besim, tashm i ngulitur ndr bashkatdhetart e tij, kt vler shiprtrore ta njihte edhe bota. Ndaj dhe Konica, ky mjeshtr i pashoq i shqipes., e shkroi esen e tij n frngjisht dhe sht mbase i pari q bri prpjekjen q kt besim t shqiptarve ta paraqes n drit pr ta brt njohur. Ktu nuk sht rasti t analizojm me hollsi tendencat e Konics n kt ese katr-pes faqshe, por t vlersojm prpjekjen e tij pr t ln n katrt dika t shkruar edhe pr teologjin bektashinjve." Shnim mbi metafizikn e bektashinjve" sht nj skicim i shpejt dhe tipik i disa prej veantive t besimit bektashian. N t, ndonse prciptasi, jepen t dhna mbi transmigrimin (prbartjen e shpirtrave) tek i cili bektashiant besojn, mbi panteizmin, ritualin bektashian, festat e shenjta, dshmort dhe shenjtort e ktij besimi. Por nga nj kndvshtrim tjetr n "Shnim mbi metafizikn e bektashinjve" ne gjejm pr her t par prkthimin n frengjisht t disa prej vargjeve t Naim Frashrit t vllimit poetik "Lulet e vers". Artikulli tjetr ku Faik Konica flet pr bektashizmin sht sht nj portret q ai i bn Naim Frashrit n rreth dy faqe. Artikulli titullohet "Naim H. Frashri" dhe sht shkruar m 1901, nj vit pas vdekjes s poetit. N kt artikull Konica veon dy bigzime t figurs s Namit: nga njra an si msues - vjershtor q do t kishte mundur e dshiront t shkruaj gjra m pak t nevojshme e m shum t bukura dhe nga ana tjetr njeh se Naim bej Frashri pati edhe nj tjetr nder: kuptoi dobin q mund t nxjerr kombsia jon nga bektashizmi. N kt pasazh si dhe ato n vazhdim, Konica ngre lart vlern dhe rolin e ktij besimi ndr shqiptar dhe kontributin e Naimit si nj nga themeluesit e bektashizmit n Shqipri. Punimi i tret, m i zgjeruari, m i ploti dhe m i rndsishmi i Konics mbi kt tem sht "Parashkres mbi lvizjen kombtare shqiptare". Edhe ky punim i Faik Konics sht shkruar n gjuhn frnge dhe sht i ndar n pes pjes, sipas fazave historike q ndoqi kjo lvizje dhe q merr prsipr t shtjelloj autori. Konica bn nj parad t ngjarjeve dhe fytyrave m t shquara t kohs q nga viti 1877 deri m 1899, sidomos n Shqiprin e Jugut, n ngulimet shqiptare n bot dhe n krkesat e tyre pr t'u organizuar n shoqri dhe pr t'u shprehur n gazeta, revista e libra shqip. Dihet se n kto ngjarje nj rol t rndsishm kan luajtur edhe klerikt bektashian si dhe besimtar t grigjs s tyre. Kshtu n kt "Parashkres..." gjen t bashkuar nn thirrjen e atdheut bektashian e t krishter q nga Abdyl Frashri, Kulloriti, Vretoja, Mit'hat Frashri, Ismail bej Vlora, Visar Dodani etj. Por pjesa m interesante e ksaj "Para-shkrese ..." sht pjesa e fundit, e ashtutitulluara "Tabel alfabetike e patriotve kryesor dhe e atyre q quhen t till".sht nj befasi nga ato q jemi msuar t'i presim dhe i krkojm e I gjejm prher tek penda e Faik Konics. sht zanafilla, embrioni i nj fjalori t par kategorish njerzore me persona t vrtet, real dhe ku kriter I vetm mats sht atdhedashuria dhe kontributi ndaj vendit tnd. Ndoshta nj libr i ktill sht unik edhe gjetiu. sht si nj Who is Who i ditve t shkuara. N kt pjes t fundit t "Parashkress..." jepen t dhna dhe skicime edhe pr disa figura bektashi-ane t kohs ku Faik Konica skicon her me vija t trasha e me karbon e her me laps t holl e linja t kujdesshme.Gjejm n kt fragment t dhna mjaft interesante pr Baba Ahmetin e Koshtenit pr t cilin Konica thot se sht murg bektashi dhe patriot i shklqyer duke dhn njherazi dhe nj shnim telegrafik mbi mnyrn e rrall t veshjes s tij. M pas vijohet me skicimin e shehut bektashi t Tepelens, Dautit, i cili ka ndjenja patriotike, si thot Konica. N vazhdim gjen t dhna mbi karakterin dhe gjendjen e Mit'hat Frashrit dhe prmendjen mes dhuntive t tjera edhe faktin se ky djalosh ka prkthyer n shqip jetn e Vilhem Telit. Po kshtu, n kt tabel alfabetike ka shnime e t dhna t shkurtra edhe pr pjestar t tjer t familjes bektashiane. Si e theksuam q n fillim, krahas shum e shum figurave t tjera q trajtuan n letra bektashizmin ishte edhe bija e Gjirokastrs. Musine Kokalari. N temn e mbrojtjes s diploms s saj, Rom 1941 tem studimore mbi poetin kombtar Naim Frashri, Musineja i kushton nj vend t rndsishm dy problemeve:
1. problemit t doktrins bektashiane,
2. shtjes s ndikimit t ksaj doktrine tek Naimi.
Kapitulli i I, pjesa II, e ktij punimi mban titullin "Storia e dottrina dei bectashi". Q n krye autorja thekson faktin se e ndjen t nevojshme q pr t paraqitur mendimin e Naim Frashrin t bj nj historik t shkurtr, n rreth 7 faqe t daktilografuara rreth bektashizmit q frymzoi shum nga veprat e poetit.Kt kapitull, Musine Kokalari e trajton sa n rrafshin e prgjithshm, -at t historis s bektashizmit botror, - aq edhe n prfaqsimin e tij n Shqipri.Padyshim q, pr efektin e kohs kur u shkrua ky punim, - q pr fat t keq nuk sht prkthyer dhe nuk sht botuar ende n shqip, - pengesat q rendit autorja pr sistemimin e lnds dhe mospasjes s nj historie t plot, ve disa teksteve t shkurtr e fragmentar, tashm jan kaprcyer.
Kshtu, po t kaprcejm pengesn q kjo vepr e shkruar hert, por e lexuar von, 60 vjet pas hartimit t saj, do t gjenim n kt punim mjaft t dhna t vyera. Musine Kokalari bn nj panoramim dhe sistemim t drejt t njohurive duke na dhn her - her edhe t dhna interesante mbi figura t shquara t besimit bektashian, q nga Haxhi Bektashi, Baba Ballmi, Ali Pasha Tepelena, baba Shemimi, Baba Nasibi, baba Alushin, etj si dhe t ndodhive madhore q e kan shoqruar kt besim q kulmon me Qerbelan. Autorja na bn t ditur t dhna bigrafike rreth Haxhi Bektashit dhe pelegrinazheve t tij q nga Qerbelaja ku vizitoi varrin e Huseinit e deri n Jeruzalem ku vizitoi edhe varrin e Jezu Krishtit. Gjithashtu n kt punim gjejm edhe shnime mbi misionin e dishepullit m t zgjedhur t bektashizmit, Sari Salltkut n Ballkan ku ai prhapi kt besim t ri dhe ngriti teqet e para n Budapest, Bosnj, Shkup,Ohr, Janin, Eden dhe Kruj, ku, si shkruan Musineja, " edhe sot besohet se sht varrosur ky shenjt."Gjithashu n kt punim gjejm t dhna edhe pr prkatsin bektashiane t besimit t Sknderbeut si dhe disa nga vlerat e muara t ktij besimi q nga misticizma, toleranca, mirsia e gjer tek t drejtat dhe respekti ndaj gruas. Mes ktyre rreshtave gjejm edhe nj her rastin t konfirmojm t dhnn e Konics rreth mbshtejes q bektashiant i bn Abdyl Frashrit n prpjekjeve t tij pr ta br Shqiprin. "M 1877, pas traktatit t Sh. Stefanit...vllai i madh i Naimit, Abdyli, thirri n Frashr krert bektashizmit shqiptar pr t mbrojtur iden kombtre", shkruan autorja. N fund, Musine Kokalari e mbyll kt historik t shkurtr duke veshur doktrinn bektashiane me vargjet dhe prozn e Naimit rreth drits, vallazris, mirsis, mbrothtsis, dashuris njerzore, - pika mjaft t rndsishme kto t themelit t besimit bektashian i cili dikur, sot dhe gjithmon ka qen dhe do jet, po n ato pozita si i pohon Musine Kokalari n fund t punimit: "Pr nga kndvshtrimi social,bektashizmi mbron barazin mes burrit dhe gruas, kundr dogmave t vjetra t besimeve t tjera. Nga kndvshtrimi politik bektashizmi sht shprehur pr nj nacionalizm t zjarrt q v mbi do gj iden sublime t atdheut."
--------------------------------------------------------------------------------
als_Latn als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk