als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Doc. Dr. Mehmet Soysaldi
Universiteti Frat, Fakulteti Teologjik, Stamboll
Kurani sht fjal e All-llahut t Madhrishm, i cili nprmjet Xhibrilit [alejhis-selam] i sht shpallur Pejgamberit t fundit, e q njkohsisht sht edhe Libri i fundit i shpallur nga ana e All-llahut, sht udhrrfyes dhe shptim pr njeriun. Se Kurani n t vrtet sht libr q njeriun e nxjerr prej errsire n drit tregohet edhe n ajete t ndryshme t Tij.[1] Po ashtu, Kurani sht nj drit[2] pr njeriun. Ja, pra, edhe kjo sure (kaptina asr), edhe pse sht shum e shkurtr, sht formula pr shptimin e njeriut. Edhe ne, duke u munduar q ti qasemi ksaj sureje, m gjersisht do t mundohemi t tregojm shkaqet q njeriu t shptoj e t jet i lumtur si n kt, ashtu edhe n botn tjetr.
Rndsia e ksaj sureje
N kt sure shum shkurt, por qartazi, tregohet rruga se si njeriu mund t shptoj. Mu pr kt Imam Shafiu thot: Sikur Zoti t mos kishte shpallur sure tjetr prve ksaj, kjo do t mjaftonte pr njeriun. Kurse sipas nj transmetimi tjetr: Po qe se njeriu me vmendje e lexon kt sure, kjo bile do t ishte e mjaftueshme.[3] Poashtu prej muhadithinve, Imam Bejhekiu thot: Nuk kishte prej shokve t Pejgamberit q kur t takoheshin njri me tjetrin t mos e lexonin suren Asr, e m pastaj me selam largoheshin.[4] Ndrsa poeti Mehmet Akifi pr rndsin e ksaj sureje shprehet kshtu:
Krijuesi ka nj emr t bukur, Hak
Kjo pr robin sht vleft e madhe, sepse njeriun e udhzon n t vrtet.
Kur shokt e Pejgamberit para ndarjes
Patjetr kndonin suren Asr, prse?
Pra, kjo ka nj vleft t madhe
S pari imani m pastaj vepra (puna)
Pastaj e vrteta dhe sabri (durimi). Kjo sht njerzi
Po i bashkove kto katr cilsi, nuk ka humbje pr ty.[5]
All-llahu i Madhrishm tregon se me t vrtet njeriu sht n humbje, mirpo po qe se punon sipas ktyre ajeteve, shpton nga humnera.
Porosit e ktyre ajeteve, q njeriu t jet i shptuar, jan:
1. T ket besim (iman)
2. T punoj vepra t mira
3. T porosisin njri-tjetrin pr t vrtetn
4. T kshillojn njri-tjetrin pr durueshmri.
Pra, nprmjet ktyre ajeteve njeriu kshillohet q, pr t qen i shptuar, patjetr duhet t punoj sipas porosive t ajeteve n fjal. Po ashtu, n kt sure sht prmbledh haku ndaj All-llahut t Madhrishm dhe haku ndaj njeriut, sepse pr t shptuar njeriu prej nefsit, e t jet shpirtpastr, lypet besimi n All-llahun dhe veprimi n pun t mira, e kjo tregon hakun ndaj All-llahut. T porosis tjetrin pr t vrtetn, e t kshilloj tjetrin pr durim (sabr), ky sht haku ndaj njeriut.[6] Q njeriu t fitoj shkalln e lumturis, duhet ti kompletoj kto dy hake.
Humbja (falementimi) e njeriut n aspektin kohor
Kjo sure, e cila prmban tre ajete, fillon me betimin n kohn. Sipas Ibni Abbasit, Ibni Zubejrit dhe komentatorve tjer t Kuranit, kjo sure sht mekase, kurse disa prej tyre pohojn se kjo sht sureja e par q ka zbritur n Mek, ndrsa Katadeja dhe Mukdit thon se kjo sht sure medinase.[7] Nprmjet ksaj sureje tregohet se njeriu lumturin mund ta fitoj po qe se ka iman (besim), punon pun t mira dhe porosit n t vrtetn dhe n durim.
N emr t All-llahut Mshiruesit Mshirbrsit
1. Pasha kohn!
2. Nuk ka dyshim se njeriu sht n nj humbje t sigurt.
3. Me prjashtim t atyre q besuan, q bn vepra t mira, q porositn njri-tjetrin ti prmbahen t vrtets dhe q kshilluan njri-tjetrin t jen t durueshm.
Pra, n ajetet e siprprmendura tregohet qartazi se t gjith njerzit jan n humbje, prve atyre t cilt besuan, punuan pun t mira, porositn njri-tjetrin pr t vrtetn dhe durimin.
1. Vel-Asr. Kjo sure fillon me betimin e All-llahut n kohn. Mund t parashtrohet pyetja se pse All-llahu i Madhrishm t betohet n kohn? Duke treguar vlern dhe rndsin e kohs, do t mundohemi ti prgjigjemi ksaj pyetjeje.
Asr ka kto kuptime:
a) Koha prej kur dielli sht n zenit e gjer n perndimin e tij
b) Shekull ose 80 vjet
c) koha e namazit t Ikindis etj.[8]
Zejd bin Eslemi transmeton prej Ibni Abbasit, se ai thot: Po qe se All-llahu betohet pr kohn t ciln e kuptojm ne, pr njerzit q pak logjikojn sht nj argument pr ekzistimin e All-llahut.[9]
Ndrsa Fahrudin Raziu thot: Shkaku q All-llahu t betohet n kohn sht se koha i prfshin t gjitha: gjersin, ngushtsin, shndetin, smundjen, pasurin, varfrin. T gjitha kto jan brenda kohs, pra edhe betimi n kohn sht nj betim m se i realt.
Po qe se njeriu nj pjes t jets s vet e kalon n injoranc, mirpo kah fundi, brenda kohs, me pendim t sinqert i kthehet All-llahut, ai shpton, pra edhe kt ia mundson koha. Dmth. koha sht gjja m e shtrenjt pr njeriun.
Arsyeja tjetr q All-llahu t betohet n kohn sht n at se koha sht m e vlefshme se sa vendi, ajo sht pa t meta. Humbja dhe t metat jan te njerzit q jetojn brenda kohs. Imam Shafiu shum bukur e shpreh kt kur thot:
Turpi sht te ne fajsojm kohn
I bjm shpifje kohs, e ajo nuk ka faj
Prderisa ujku nuk e han trupin e ujkut t ngordhur
Njeriu po e han mishin e vllait t tij.
اdonjri prej nesh sht ujk n lkur qengji
Ai q vjen mendojm se sht qengj
Dhe dije se puna e tij ka marr fund.[10]
Pra, edhe betimi q sht br sht br n nj gj q sht pa t meta, pa gabime, q kt merit e ka vetm koha, sepse ajo ska t meta e as faje.[11]
- Po qe se betimi q sht br pr kohn ka pr qllim kohn prej kur dielli sht n zenit e gjer n perndimin e tij, mund t konkludojm kshtu: Zoti betohet n kohn e atyre njerzve q e ojn n humbje, sepse menjher si prgjigje vjen ajeti tjetr, ku thuhet: Padyshim se njeriu sht n nj humbje t sigurt. Jeta e njeriut sht brenda suazave t kohs, si prfundon dielli gjat perndimit t tij, po ashtu edhe jeta e njeriut prfundon. Ka disa ajete ku All-llahu betohet n paraditn, koh kjo kur njeriu bn shitblerje dhe ka fitim, sepse n kt koh fitimi sht m shum se sa humbja. Pra All-llahu me betimin e kohs na jep t kuptojm se ashtu si perndon dielli me shpejtsi, ashtu edhe jeta e njeriut prfundon, mirpo po qe se njeriu brenda ksaj kohe i kthehet All-llahut me nj pendim t sinqert, ka shpresa q edhe ai t jet i shptuar, e ndoshta edhe njra prej ktyre shkaqeve sht kjo q All-llahu t betohet n kohn.
- Nse betimi ka pr qllim namazin e ikindis, po ashtu All-llahu i Madhrishm tregon vlern e ktij namazi. Namazi i ikindis konsiderohet namaz i mesm. Pr kt All-llahu n nj ajet t Kuranit thot: Vazhdoni rregullisht ti falni namazet, edhe at namazin e mesm,[12] q na prkujton se ne duhet rregullisht ti falim namazet, sidomos namazin e mesm - namazin e ikindis.
N kt koh kur dielli fillon t humb nxemjen e tij, besimtart mblidheshin rrotull Muhammedit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] pr t dgjuar porosi t Kuranit dhe kshilla prej tij. Pra, kjo koh ishte m se e prshtatshme, sepse i prfundonin punt e tyre t prditshme, dhe duke marr parasysh kt, koha e namazit t ikindis ka pasur nj vler t veant[13]. Po ashtu, namazi i ikindis konsiderohet namaz i fundit q bhet ditn, sepse me namazin e akshamit fillojn ibadetet e nats, e ndoshta mu pr kt All-llahu i Madhrishm betohet pr vlern e ktij namazi.
- Prve ktyre mendimeve, thuhet se betimi n kohn ka pr qllim kohn kur ka jetuar Muhammedi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] s bashku me shokt e tij. Kjo mund t komentohet n kt mnyr: Vel asril-ledhi ente fihi. Betohem n kohn q ti gjindesh brenda saj. Mos t harrojm se Zoti betohet edhe pr vendin ku ka jetuar Muhammedi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem], si pr shembull: Betohem n kt qytet,[14] apo betimi q bhet pr jetn e Muhammedi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem]: Pasha jetn tnde[15]. Sikur All-llahu t thot: betohem n kohn, vendin dhe jetn tnde, ku na jep t kuptojm se njeriu duhet t ket respekt pr kohn, vendin dhe jetn e Muhammedit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem].
2. Padyshim se njeriu sht n nj humbje t sigurt
Fjala Husr-husran ka kto kuptme: mangsi, mashtrim gjat shitblerjes, humbje, mallkim etj.[16]
El-Insan: Elifi n fillim t ksaj fjalie prfshin njerzimin n prgjithsi, q na jep t kuptojm se n prgjithsi njerzimi jan n humbje. Njeriu pasuri m t vlefshme n kt bot ka jetn, e jeta pr do frymmarrjen ton, do or q kalon, tregon se po shkojm nga prfundimi i jets son dhe se hap pas hapi po i afrohemi fundit t ksaj pasurie, si dhe prgjegjsis pr kt pasuri q kemi pasur (jetn). Sikur frymmarrja (shpirti) t kishte qen q ta krijoj njeriu, ajo nuk do t mbaronte kurr dhe njeriu nuk do t ishte n humbje. Por kjo sht e pamundur pr njeriun, meq sht dhurat e All-llahut q ia ka dhn njeriut emanet q ai t jet i kufizuar gjat shfrytzimit t jets. Po qe se njeriu jetn e shfrytzon sipas dispozitave t Kuranit, nuk konsiderohet si njeri i humbur. N lidhje me kt All-llahu thot: Dhe se njeriut nuk i takon tjetr vetm se ajo q ka punuar[17]. Secili njeri sht peng i asaj q ka punuar.[18] Sipas ktyre ajeteve, po qe se njeriu ka harxhuar kohn pr t mir, do t shprblehet pr kt, mirpo po qe se kohn e ka harxhuar n vepra t kqija, do t dnohet. Pra, puna q ka punuar gjat jets s tij mund t jet e dobishme apo e dmshme pr t, apo ndoshta as e dobishme e as e dmshme. Mirpo edhe pr kt sht n humbje, sepse i sht dhn koha q ai t punoj pun t dobishme. Pra, njeriu gati se n do moment sht n humbje. Mirpo, edhe po qe se njeriu kohn e harxhon n pun t mira, kjo nuk e largon prej vdekjes, por pr do frymmarrje po i afrohet vdekjes, me ose pa dshir. Vrtet do frymmarrje sht vdekje.[19]
Raziu pasi q komenton ajetin Pa dyshim se njeriu sht n nj humbje t sigurt, thot se vet harxhimi i jets s njeriu konsiderohet humbje.[20]
3. Me prjashtim t atyre q besuan, q bn vepra t mira, q porositn njri-tjetrin ti prmbahen t vrtets, dhe q kshilluan njri-tjetrin t jen t durueshm.
Pra, All-llahu i Madhrishm n ajetin e par t ksaj sureje betohet n kohn, e n ajetin e dyt tregon se njeriu sht n humbje, mirpo n ajetin e fundit na bn me dije se cilt njerz jan n humbje. Pra, njerzit jan n humbje, por prve atyre q besuan, punuan pun t mira, kshilluan njri-tjetrin pr t vrtetn dhe pr durimin.
Pra, pr t qen njeriu i shptuar, patjetr duhet ti plotsoj kto katr kushte q vijojn:
1. T ket besim (iman). T besoj se do lajm q solli Muhammedi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] sht fjal e All-llahut dhe e vrtet.[21] Njeriu q iu beson ktyre gjrave me gjith zemr, konsiderohet mumin. All-llahu i tregon njeriut se, po qe se don q mos t jet i humbur, para s gjithash lypset imani. Pr t qen ndonj pun e pranuar tek All-llahu si pun e mir, s pari njeriu q kryen at pun duhet t ket iman,[22] prkundrazi, puna e mir pa iman nuk shpton prej humbjeve. N Kuran qartazi tregohet se puna pa iman sht sikur t mos ishte kryer fare (pa vler). All-llahu thot: Shembulli i veprave t atyre q nuk besuan sht si hiri, t cilin me puhi e shkaprderdh n ndonj dit t stuhishme, e ata nuk mund t realizojn asgj nga veprat q kan br, e ky sht ai dshtim i madh.[23] E poashtu thot: E veprat e atyre q nuk besuan jan si valt (nga rrezet e diellit) n nj rrafshin ku i etshmi mendon se sht uj, derisa ti afrohet atij e nuk gjen asgj, por aty e gjen All-llahun dhe ai do t jap llogarin e tij, All-llahu sht i shpejt n llogaritje.[24]
N ajetin e tret t sures Asr All-llahu, prpos q krkon prej njeriut t ket iman, krkon q njeriu t punoj pun t mira (dobishme), gj q tregon lidhshmrin e imanit me veprat e mira.
a. Veprimi i punve t dobishme (t mira).
Sa i prket veprimit pr t mir, jan br komentime t ndryshme, disa prej tyre kan br komentim global, e disa komentim m t hollsishm.
Ibni Abbasi rreth ksaj shtjeje jep dy mendime. Njri prej ktyre mendimeve sht se kur flitet pr pun t dobishme, nnkuptojm kryerjen e farzeve[25], si fjala vjen faljen e namazeve, agjrimin e Ramazanit, dhnien e zekatit, kryerjen e haxhxhit.[26] Sipas hazreti Aliut pun e mir konsiderohet: kryerja e ibadeteve n kohn e vet, dhe at me prulsi.[27] Ndrsa Katadeja mendon se do pun e mir q bhet me bindje t fort n All-llahun konsiderohet pun e mir.[28] Ndrsa komentatort tjer t Kuranit rreth ksaj shtjeje kan ardhur n prfundim se besimi n All-llahun, n t Drguarin e Tij,[29] kryerja e t gjitha urdhrave[30] dhe largimi nga t gjitha ndalesat[31] konsiderohet pun e mir.[32]
Pr t prfituar knaqsin e All-llahut me bindje t plot, vepimi sipas Kuranit dhe Sunnetit, si dhe prdorimi i logjiks s shndosh[33], konsiderohet pun e mir.
Ndrsa Ahmed Hamdi Aksekiu (1951) jep kt mendim: اdo pun q punon njeriu, e q sht n prputhshmri me Kuranin, Hadithin, si dhe me logjikn e njeriut, e t mos jet n kundrshtim me ligjet natyrore, pa marr parasysh se njeriu punon pr vete, familjen, pr popullin apo n prgjithsi pr njerzin, konsiderohet pun e mir.[34]
Pra, edhe pse jan br komentime t ndryshme, qllimi sht i njjt, sepse si kusht lypset imani. Puna e mir sht nj vazhdimsi e imanit, apo jan si dy kritere t pandara njra prej tjetrs, me rast kto n Kuran bashkrisht jan prmendur 52 her. N disa prej ktyre ajeteve thuhet: Kush beson dhe punon pun t mira, kurse n disa ajete tjera: Kush punon pun t mira duke pasur besim,[35] apo si n ajetin vijues, ku All-llahu i Madhrishm thot: Kush bn ndonj pun t mir, qoft mashkull ose femr, duke qen besimtar, t tillt hyjn n Xhennet dhe nuk u bhet fare padrejtsi.[36]
Nga ajetet e siprprmendur mund t konkludojm se, pr tu konsideruar pun e mir tek All-llahu, kryersi i veprs patjetr duhet t ket edhe besim.
b. Porosia pr t vrtetn
Me prjashtim t atyre q besuan, q bn vepra t mira, q porositn njri-tjetrin ti prmbahen t vrtets dhe q kshilluan njri-tjetrin t jen t durueshm. N fund t ktij ajeti All-llahu tregon kushtin e tret dhe t katrt t shptimit t njeriut. Njeriu q ka iman dhe punon pun t mira, duhet q t kshilloj tjetrin q ti prmbahet t vrtets. E vrtet konsiderohet do pun q sht e dobishme pr njeriun, pa marr parasysh se ka pr qllim kt apo botn tjetr, dhe sht e kundrta e gnjeshtrs. T flitet e vrteta pr ekzistimin e Zotit, ose secili ta flas t vrtetn si pr vete ashtu edhe pr t tjert. Pra, donjri t dij pr t drejtn e vet s pari, e pastaj t flas pr t tjert. N shoqrin islame nuk guxon asnjri t shkel t drejtn e tjetrit dhe nuk ka heshtje ku ka padrejtsi, por donjri duhet t ket ndrgjegjje t pastr. اdo individ duhet t dij dhe t kuptoj prgjegjsin q ka ndaj tjetrit. Nse n nj shoqri dominon padrejtsia, e kemi obligim moral dhe fetar q t mundohemi n do mnyr ta eliminojm at padrejtsi, duke u munduar q ta ndalim vepruesin e padrejt me fjal, me kshilla, madje edhe me forc. Vetm n kt mnyr arrihet uniteti shoqror, forcohet besimi ndaj njri-tjetrit, si dhe lartsohet morali i ndrsjell. N t kundrtn, sht e pamundur t mos shkatrrohet ajo shoqri. Mu pr kt All-llahu na kshillon dhe thot: Ruajuni nga e keqja (nga dnimi) q nuk i godet vetm ata q bjn mizori prej jush.[37] N ajetin tjetr thot: Ata q mohuan t vrtetn nga Beni Israilt, u mallkuan prej gjuhs s Davudit dhe Isait, t birit t Merjemes. Kshtu u veprua sepse kundrshtuan dhe e tepruan. Ata ishin q nuk ndalonin njri-tjetrin nga e keqja q punonin. E ajo q bnin ishte e shmtuar.[38] Mirpo ata q mundohen ti tregojn tjetrit pr t vrtetn, All-llahu i lavdron dhe n nj ajet thot: Ju jeni populli m i dobishm i ardhur pr t mir, t ndaloni nga veprat e kqija dhe t besoni All-llahun.[39]
c. Kshillimi pr durimin
Kusht i katrt q njeriun e nxjerr prej humnere, po qe se e plotson kuptohet, sht durimi (sabri). Sabr do t thot q njeriu tiu bj ball t gjitha ngjarjeve q e godasin at. Mos t humbas shpresn kur ta kaploj ndonj vshtirsi. Kta jan ata njerz t cilt me iman punojn pun t mira, kshillojn njri-tjetrin pr t vrtetn, respektojn t drejtn e tjetrit, nuk ndahen nga e vrteta, kur i kaplon ndonj ngjarje e padshiruar nuk gjunjzohen, por me vetdshir i prkulen dhe i mbshteten All-llahut. Sabr (durim) po ashtu don t thot q t mundohesh tiu kundrvihesh dshirave epshore, e kjo padyshim krkon nj mundim kundrejt epshit. Durimi sht dy llojesh:
1. Durimi gjat vshtirsive, si gjat kryerjeve t ibadeteve apo gjat veprimit t ndonj pune t dobishme. Pra, pr t kryer kto lypset mundim; njeriu duhet q gjat kryerjes s veprave t mira t mos mrzitet, por t ket durim.
2. Durimi kundr oreksit dhe dshirave epshore, q n fillim kto duken t shijshme, por prfundimi i tyre sht katastrofal.[40] Muhammedi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] n nj hadith na jep shenj pr kto dy lloje t durimit dhe thot: Xhenneti sht i rrethuar me gjra t vshtira, ndrsa Xhehennemi me gjra t lakmueshme.[41] Ndrsa All-llahu n lidhje me durimin n disa ajete t Kuranit thot: O ju besimtar, bni durim, bhuni t qndrueshm kundr armikut, rrini t prgatitur dhe, q t shptoni, ruajuni dnimit t All-llahut.[42] ; O ju q keni besuar, krkoni ndihm me durim e me t folur, se vrtet All-llahu sht me durimtart.[43] ; Ndrsa t durueshmve u jepet shprblimi i tyre pa mas.[44]
Sipas ksaj q u prmend m lart nnkuptohet se sabri i lavdruar konsiderohet ai sabr q bhet pr t treguar apo realizuar obligimet fetare, e jo q njeriu t ket durim (sabr) kur t shoh ndonj padrejtsi q i bhet atij apo dikujt tjetr, apo nse sheh dikend tjetr se sht n rrug t gabuar dhe, n vend q t mundohemi ta heqim at nga ajo rrug, t themi se kemi durim. Sepse All-llahu i Madhrishm thot: E tr krenaria i takon All-llahut, t Drguarit t Tij dhe besimtarve,[45] q do t thot se njeriu duhet t jet krenar kur t mundohet t bj prpjekje pr t mir. Mu pr kt Muhammedi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] thot: Nse dikush prej jush sheh ndonj vepr t keqe, le t mundohet q ta ndal at me dor; nse ska mundsi ta ndal me dor, ather le t mundohet me goj (fjal); e nse edhe kt nuk mundet, ather le ta urrej me zemr, por kjo tregon imanin e dobt.[46]
Rezyme
Kurani sht udhrrfyes pr njeriun q ai t jet i lumtur n kt bot dhe botn tjetr, andaj ai duhet t punoj sipas porosive t tij. Po ashtu edhe kjo sure, t ciln u munduam ta komentojm, shum qart tregon mnyrn se si njeriu, pr t qen i shptuar, duhet tu prshtatet ktyre kushteve. Pra, All-llahu n kt sure betohet se t gjith njerzit jan n humbje, prve atyre q besojn, kryejn vepra t mira, kshillojn njri-tjetrin pr t vrtetn dhe pr durimin. Sipas porosive kuranore, puna q kryhet pa iman nuk konsiderohet pun e mir. Sikurse n ajetet e tjera, po ashtu edhe n kt sure All-llahu tregon qart se prpara se t kryhet puna e mir duhet q njeriu t ket besim (iman). N asnj ajet t Kuranit nuk ceket se puna q kryhet pa iman konsiderohet si vepr e mir, dhe pr kt t shprblehet njeriu. Po ashtu edhe imani pa vepr t mir nuk ka pesh t madhe, nuk ka shprblim tek All-llahu, por njeriu me kt mundohet t mashtroj vetveten. Prderisa nuk hudhet fara n tok, dihet se edhe bima nuk mbin, mirpo edhe sikur t hudhet fara n dh e t mos mbij bima, do t thot se ajo far sht prishur. Premtimi i All-llahut sht valid vetm pr ata persona q prpos imanit punojn edhe pun t mira. Kurani nprmjet ksaj sureje tregon formuln e shptimit t njeriut, edhe at nprmjet ktyre katr gjrave. Prgjat historis, dijetar e filozof t ndryshm gjat tr jets s tyre jan munduar q t gjejn formuln e shptimit t njeriut, por pa sukses. Ndrsa Kurani kt e cek prmes tre ajeteve t ksaj sureje, gj q vrteton se Kurani sht fjal e All-llahut. Po qe se njeriu dshiron t jet i shptuar n kt dhe n botn tjetr, ai duhet patjetr t punoj sipas ksaj recete. Rrugdalje tjetr nuk ka.
crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tuk_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn wol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pol_Latn als_Latn