als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Historia e mendimit filozofik i ka tė patėdyta rastet kur njė dimension i pėrmasave tė tilla siē ishte Karl Marks, tė keqkuptohet dhe tė keqtrajtohej kėsisoj kaq mizorisht. Siē thotė dhe studiuesi amerikan, Hal Draper, Marksi ėshtė njė nga shume pak filozofė modernė qė janė pėrfaqėsuar shumė keq nga mbėshtetėsit si edhe kundėrshtuesit, pas vdekjes sė tij. Pak kohė para vdekjes sė tij Marksi thoshte duke iu drejtuar disa tė ashtuquajturve Marksistė tė cilėt mbronin reformat nė vend tė revolucionit : nėse ky ėshtė Marksizmi, unė nuk jam Marksi.
http://i1342.photobucket.com/albums/o773/Aleksander01/personazhe/Karl-Marks_zps51f7oldn.jpg (http://s1342.photobucket.com/user/Aleksander01/media/personazhe/Karl-Marks_zps51f7oldn.jpg.html)
Ky tjetėrsim do tė zhduket vetėm kur njerėzit tė arrijnė tė organizohen lirisht pėr veten e tyre. Mbetet qė analiza e kapitalizmit teoria ėshtė pėrherė pėr Marksin veēse njė shfaqje e veprimtarisė sė tij. Ana tjetėr ėshtė praxis, puna nė shėrbim tė organizimit politik tė proletariatit, pra nė shėrbim tė njerėzimit. Nė vitet e fundit tė jetės, Marksi pati kėnaqėsinė tė vėrente se lėvizjet socialiste dhe social-demokrate u bėnė njė forcė pėrherė nė rritje nė Evropė. Nga ana tjetėr, ėshtė e qartė se ne nuk mund ti veshim Marksit pėrgjegjėsinė e faktit qė, pas revolucionit tė vitit 1917, socialdemokracia ruse u bė parti e njė shteti autoritar dhe burokratik. Ajo madje u shmang nėn diktaturėn e Stalinit, drejt njė forme jashtėzakonisht tė trashė tė marksizmit, tė shndėrruar nė njė lloj kulti tė shtetit nėn emrin marksizėm-leninizėm.
Nė tė njėjtėn mėnyrė, kritikėt liberalė e kanė akuzuar gjithmonė Marksin se donte tė impononte nėnshtrimin e individit ndaj kolektivit, por asnjė shkrim i Marksit nuk e pėrligj kėtė akuzė.
Marksi mbeti thjesht hegelian, duke e bazuar kritikėn e tij tė shoqėrisė borgjeze mbi idenė e njė humanizmi qė nuk njihte asnjė kontradiktė midis objektivave tė ēdo individi dhe atyre tė shoqėrisė, tė para nė tėrėsinė e saj. Kjo ide mund tė merret fare mirė pėr njė utopi dhe Marksi ėshtė pėrgjegjės pėr gulagun sovjetik aq sa ishte Rusoi pėr gijotinėn e Terrorit.
Kritika e arsyes sė kulluar e Emanuel Kantit lajmėronte njė filozofi praktike njė etikė mbi tė cilėn do tė arrinte tė hapej. Nė mundėsinė e njė njohjeje shkencore thėnia themelore e kėsaj etike imperativi kategorik kantian do tė mund tė formulohej kėshtu: Vepro gjithmonė nė mėnyrė qė veprimi yt tė ndihmojė pėr formimin e atij njerėzimi tė mėsuar, ekzistenca e tė cilit duhet tė pranojė qė mė pėrpara ēdo shprehje qė kėrkon njė ndarje tė shkencės. Te Krirtika e sė drejtes politike hegeliane, Karl Marksi flet gjithashtu pėr njė imperativ kategorik mbi modelin e atij tė Kantit: duhen pėrmbysur tė gjitha marrėdhėniet nė tė cilat njeriu ėshtė i poshtėruar, i skllavėruar, fatkeq, i pėrbuzur.
Siē e tregon kjo fjali, ēėshtja pėr Marksin shkon shumė pėrtej sė vėrtetės shkencore; fjala ėshtė fare mirė pėr tė nxjerrė njeriun nga gjendja e pakicės pėr tė cilėn ėshtė vetė pėrgjegjės, ashtu siē e kishte shpjeguar Kanti: ėshtė fjala pėr ēlirimin, pėr emancipimin e njeriut nga ēdo pikėpamje. Ēlirimi nga shtypja dhe nga mjerimi material ėshtė pėr Marksin kushti sine qua non i sė vėrtetės shkencore, sepse pėrmirėsimi i fatit tė njerėzve ėshtė i vetmi objektiv i ligjshėm i shkencės. Kjo ėshtė vetėm njė pikėpamje shkencore, pėrderisa bėhet fjalė pėr lumturinė reale domethėnė tė provuar nga shqisat tė tė gjithė njerėzve, me tė cilėn duhet tė merret shkenca.
Idenė se kuptimi i shkencės mund tė jetė vetėm si ti bėjė njerėzit mė tė lumtur e formuluar gjithashtu pėrafėrsisht nė tė njėjtėn mėnyrė te pozitivizmi i Ogyst Kontit dhe tek utilitarizmi i Xhon Stjuart Milit Marksi ia kushton sa studimit tė materializmit tė Epikurit, aq edhe Ludvig Fojerbahut (1804-1872), kritik i Fridrih Hegelit. Fojerbahu kishte kėshilluar nė tė vėrtetė kthimin pėrmbys tė dialektikės hegeliane ose mė mirė, sipas fjalėve tė Marksit, ta ringrinte mbi kėmbėt e saj. Hegeli e bėnte idenė ose shpirtin absolut qė mund tė shėnohet teologjikisht si shpirti i Zotit subjekt dhe motor tė zhvillimit tė historisė, shėnjuar nga zhvillimi paralel i vetėdijes njerėzore. Sipas Fojerbahut, pėrkundrazi, ėshtė njeriu konkret, sensual dhe fizik qė mėson tė ndjehet vetė nė histori si thelb gjenerik (Gattungtvesen) i pakufizuar, domethėnė si qenie shoqėrore. Duke rilexuar Fenomenologjinė e shpirtit pėrmes vizionit tė Fojerbahut, Marksi pohoi se aty ndodhet njė ide qendrore e fshehur, pėr tu marrė plotėsisht parasysh: procesi historik i krijimit tė njeriut nėpėrmjet vetvetes si qenie shoqėrore (pra gjithashtu i zgjuar) pėrmes punės. Nėpėrmjet punės sė tij, njeriu njerėzon natyrėn, duke mėsuar ta shfrytėzojė pėr vetė nevojat e tij. Megjithatė, duke bėrė kėtė, ai tjetėrson natyrėn e tij njerėzore: objektet e punės sė tij dhe prodhimet e tyre bėhen pėr tė njė natyrė e huaj, objektive, dhe vetė ai shndėrrohet dukshėm nė njė subjekt shpirtėror. Qėllimi i historisė ėshtė ta kthejė pėrmbys kėtė proces tė tjetėrsimit (Entfremdung), qė mund tė pėrshkruhet si njė natyralizim i njeriut, si tė ribėrit natyror i tij. Nė vend qė natyra tė jetė pėr tė njė objekt i huaj, ai do tė jetojė, si njė qenie sensuale, nė harmoni me tė. Pėrtej teorisė historike tė punės sipas Hegelit, Marksi trajtoi ekonominė politike, nė fillim te Dorėshkrimet e 1844, shkruar gjatė emigrimit tė tij nė Paris. Gjatė qėndrimit atje, ai gjeti njė hegelian tjetėr gjerman progresist, Fridrih Engelsin (1820-1895). Mė 1845, me botimin e studimit tė tij Gjendja e klasės punėtore nė Angli, Engelsi tregoi se njihte ekonominė politike. Atėherė Marksi dhe Engelsi u bėnė miq pėr jetė. Sė bashku, u pėrfshinė nė diskutime me socialistėt e parė francezė dhe kėrkuan tė organizonin politikisht artizanėt dhe punėtorėt gjermanė qė ndodheshin nė Paris, pak a shumė nė njė mėrgim tė vullnetshėm. Mė 1845, ata pėrpunuan sė bashku Die deutsche Ideologie (Ideologjia gjermane), vepėr qė shtjellonte konceptimin e tyre tė historisė, qė Engelsi do ta pagėzonte mė vonė materializėm historik. Vetė Engelsi do tė tregonte gjithashtu si burim gjenial tė kėtij materializmi Tezat mbi Fojerbahun tė formuluara nga Marksi nė fillim tė vitit 1845. Ky e cilėson kėtu vetė mendimin e filozofisė si praxis, tėrėsi tė praktikave njerėzore kolektive, qė synojnė shndėrrimin e mjedisit: njeriu nuk shihet si qenie statike, por njė qenie (Wesenj qė punon, pra domosdoshmėrisht shoqėrore, pėrderisa puna ėshtė rrėnjėsisht njė praxis shoqėror. Pėr ta parė punėn nė shoqėri si diēka qė mund dhe duhet ta pėrfitojnė tė gjithė njerėzit, pikėpamja e materializmit tė ri duhet tė jetė shoqėria njerėzore ose humanizmi shoqėror. Prej kėtej del edhe imperativi kategorik i veprės sė famshme Teza e dytė mbi Fojerbahun, pėr vendosjen e kėsaj shoqėrie njerėzore: Deri tani, filozofėt nuk kanė bėrė gjė tjetėr veēse kanė interpretuar botėn; ēėshtja ėshtė ta shndėrrojnė atė. Filozofia duhet tė shėrbejė pėr tė ndryshuar botėn, pra nuk ėshtė bėrė e tepėrt. Duke na hapur neve sytė, na lejon tė kuptojmė se mendimi ecėn nė rrugė tė gabuar, sepse nuk pėrfshin perspektivėn materialiste tė njerėzimit. Detyra e filozofisė ėshtė gjithashtu, siē e thonė Marksi dhe Engelsi tek Ideologjia gjermane, kritika e ideologjisė.
Nga njė pikėpamje materialiste, marrėdhėniet shoqėrore janė nė radhė tė parė marrėdhėnie nė prodhim, qė vendosen historikisht, pa mundur qė individėt tė zgjedhin. Nėpėrmjet ndarjes sė punės nė marrėdhėnie nė prodhim ose nė forma shoqėrore tė pėrcaktuara, zhvillohen forcat prodhuese teknike tė shoqėrisė. Duke filluar nga njėfarė niveli i zhvillimit tė kėtyre forcave prodhuese, marrėdhėniet nė prodhim bėhen pengesė pėr vazhdimin e zhvillimit. Nė kėtė ēast vetėdija shoqėrore hyn nė kontradiktė me marrėdhėniet nė prodhim dhe prej kėtej ajo arrin nė pėrmbysje (Umzcalzung).
Shembull historik: kapitalizmi borgjez u zhvillua nė njė pikė tė tillė kur sundimi politik i fisnikėrisė sė tokave ishte bėrė njė pengesė pėr vazhdimin e kėtij zhvillimi, kritika e iluministėve sulmoi pėrparėsinė e sklerotizuar tė marrėdhėnieve tė vjetra tė prodhimit feudal dhe kjo ēoi nė Revolucionin Francez. Nė kohėn e Marksit dhe tė Engelsit, kritikat u shumėfishuan kundėr kapitalizmit dhe shoqėrisė borgjeze, pėr arsye tė zhvillimit nė gjirin e saj tė proletariatit industrial, pėrēues i marrėdhėnieve tė reja tė prodhimit. Nė histori, proletariati u shfaq si klasa e parė, pikėpamja e sė cilės nuk qe ajo e njė interesi tė njė klase tė veēantė, por ajo e vetė njerėzimit, pėrderisa nuk ekzistonte asnjė klasė tjetėr mbi tė cilėn mund tė mbretėrohej. Marksi dhe Engelsi e quajtėn komunizėm pastaj socializėm kėtė lėvizje proletare, nėpėrmjet sė cilės pohohej pikėpamja e njerėzimit. Mė 1848 viti i revolucioneve evropiane dhe i pranverės sė popujve, Marksi dhe Engelsi pėrpiluan Manifestin e partisė komuniste, qė paraqet me fjalė tė zjarrta kėtė rol historik tė proletariatit.
Revolucioni borgjez duhej tė shndėrrohej nė revolucion proletar qė do tė sillte shoqėrinė pa klasa. Dėshtimi i revolucioneve tė 1848-s, nė tė cilėt Marksi dhe Engelsi kishin marrė pjesė gjallėrisht, e zhytėn Marksin dhe familjen e tij nė njė shtrėngesė tė madhe financiare, por ai shėnoi gjithashtu dhe fundin e shpresave tė mėdha. I nisur pėrsėri nė mėrgim, kėtė herė nė Londėr, Marksi iu vu veprės sė tij kryesore Kapitali, vėllimi i parė i sė cilės u botua vetėm mė 1867; dy vėllimet e tjera do tė pėrfundoheshin dhe do tė botoheshin nga Engelsi pas vdekjes sė Marksit, mė 1885 dhe 1894. Paralelisht, ai studioi ekonominė politike qė nga Adam Smithi, u interesua shumė pėr teoritė e Devid Rikardos dhe tė Xhon Stjuart Milit.
Kapitali fillon me njė analizė tė mallit dhe tė natyrės sė tij tė dyfishtė. Ēdo mall ėshtė sa njė gjė konkrete dhe e dobishme, aq edhe materializim i marrėdhėnieve shoqėrore. Ai zotėron nė tė vėrtetė njė vlerė shkėmbimi pėrgjithėsisht tė vlefshme, edhe atje ku ai nuk ka vlerė pėrdorimi: nė qoftė se unė nuk mund tė pėrdor njė mall, mund ta shkėmbej gjithmonė me mallra tė tjerė; unė mund, nė ēdo ēast dhe me ndihmėn e tij, tė mobilizoj punėn e shpenzuar tek ai, nėse me kėtė siguroj nė shkėmbim njė vlerė tjetėr tė njėjtė. Vlera e shkėmbimit e shndėrron mallin nė gjė ideale.
Ku idealitet relativ nė objekt material (Sacke) duket edhe mė qartė kur ėshtė fjala pėr paranė mė universalja nga tė gjithė mallrat mė shumė se njė mall i zakonshėm. Paraja ėshtė pushtet shoqėror i pėrfshirė te njė gjė. Nė cilėsinė e saj si kapital, malli-para (Geldzcare) ėshtė themeli i ēdo sistemi shoqėror. Kapitali tregon vendosjen e njė force tė punės dhe organizimin dinamik tė vetė punės.
Kapitalizmi ėshtė njė botė e idealizmit ose e fetishizimit tė mallit, nė gjirin e sė cilės marrėdhėniet midis njerėzve nuk janė tė drejtpėrdrejta, por gjithmonė tė ndėrmjetėsuara nga gjėrat (Dinge). Njerėzit pėrdorin gjėrat e pėrgatitura nga njerėzit pėr tė ushtruar pushtetin e tyre mbi njerėzit; dhe meqė ky pushtet ėshtė dukshėm i dalė nga gjėrat, marrėdhėnia shoqėrore e pushtetit duket sikur ėshtė njė marrėdhėnie e natyrshme.
Jeta e filozofit dhe idealistit
Karl Marksi u lind mė 5 maj 1818 nė Treves. Ishte djalė i njė avokati hebre qė u konvertua sė bashku me familjen nė luteranizėm mė 1824, pėr tė mundur tė vazhdonte profesionin e tij. Marksi filloi studimet pėr drejtėsi nė Bon mė 1835, pastaj i vazhdoi nė Berlin mė 1836, duke iu drejtuar historisė dhe filozofisė. Mė 1841 mbrojti tezėn e titulluar Die Differrefiz der devvkrctischen und epikureischen Naturphilosophie (Ndryshimi i filozofisė natyrore te Demokriti dhe tek Epikuri). Forcimi reaksionar i politikės kulturore prusiane, duke i hequr Marksit ēdo shpresė pėr karrierė akademike, e detyroi tė punonte, mė 1842-1843, si gazetar, pastaj kryeredaktor i Rhernische Zeitung, gazetė liberale e sė majtės. Mė 1843, u martua me Xheni von Vestfalen pas shtatė vjet fejese tė imponuar nga babai i vajzės sė re, armik i asaj qė ai e shihte si njė martesė tė papėrshtatshme dhe u nis me tė pėr nė Paris, kur qeveria prusiane urdhėroi mbylljen e gazetės sė tij. Nė Paris, sė bashku me shkrimtarin Arnold Ruge (1802-1880), botoi dy fletoret e Deutsch-Franzosische Jahrbucher (Analet franko-gjermane) e para pėrmbledh mes tė tjerash Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie (Kritikė e sė drejtės politike hegeliane, 1844). Nė Paris Marksi mori kontakte me socializmin francez dhe pėrfaqėsuesit e tij, por sidomos me Fridrih Engelsin, me tė cilin do ta lidhte deri nė vdekje njė miqėsi dhe njė bashkėpunim intelektual. Nėn presionin e qeverisė prusiane, ai u dėbua nga Parisi mė 1845 dhe u vendos nė Bruksel, ku pėrpiloi, sė bashku me Engelsin, dy shkrime: Die Heilige Familie (Familja e shenjtė, 1845) dhe Die Deutsche Ideologie (Ideologjia gjermane), qė u botuan tė plota vetėm mė 1932. Me kėrkesė tė Lidhjes sė Komunistėve tė Londrės, Marksi dhe Engelsi pėrpiluan mė 1847 Das kommunistische Manifest (Manifesti i partisė komuniste), botuar nė shkurt 1848. I dėbuar nga Brukseli, Marksi u kthye nė Kėln dhe botoi Neue Rheiinische Zeitung. Pjesėmarrja e tij nė ngjarjet e vitit 1848 bėri qė tė dėbohej pėrsėri mė 1849. Ai u nis me familjen nė fillim nė Paris, pastaj nė Londėr, ku do tė qėndronte deri nė fund tė jetės. I mbėshtetur financiarisht nga Engelsi, Marksi iu fut punimeve tė mėdha tė ekonomisė politike, qė ēuan nė botimin e Zur Kritik der polztischen Ekonomie (Ndihmesė nė kritikėn e ekonomisė politike, 1859), pastaj nė vėllimin e parė tė veprės sė tij tė madhe tė papėrfunduar (Kapitali, 1867). Engelsi, qė pėrpiloi dy vėllimet e tjera duke u nisur nga shėnimet e Marksit, do ti botonte ato mė 1885 dhe 1894. Mė 1865, Marksi dhe Engelsi morėn pjesė nė Londėr nė themelimin e Internacionales sė Parė (emėrtimi i saktė i sė cilės ėshtė Shoqata Ndėrkombėtare e Punėtorėve). Vepra pėrkujtimore e Marksit mbi Komunėn e Parisit, Der Buroerkrieo Frafikreich (Lufta civile nė Francė, 1881) pati njė jehonė botėrore; autori i saj analizonte aty formėn e parė tė shfaqjes historike tė diktaturės sė proletariatit. Marksi vdiq nė Londėr mė 14 mars 1883 si pasojė e njė rrufe tė patrajtuar nė kohėzgjatje qė i rėndoi shėndetin nga njė bronshit dhe pneumoni. U varros si njė person pa shtetėsi mė 17 mars 1883 nga tė afėrm dhe miq.
A-Vataj
als_Latn nno_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fij_Latn