als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Postuar m par nga artisti.
Pak histori nga esenca e krishtrimit ndr shqiptar.
Nga : Klajd Kapinova, New York
Edhe autort amerikan, n studimet dhe prfundimet analitike, duke analizuar eksplorimin e substratit e prhapjes s Krishtrimit npr bot (institucion m me prestigj dhe autoritet n bot, q i ka rrnjt 2005 vjet m par n kufi t dy epokave), ripohojn vrtetsin e faktit biblik, se feja e re e Krishtit deprtoi n Iliri, q n shekullin e par t prhapjes s Tij. Ajo u b trsia e fakteve dhe ngjarjeve q karakterizuan jetn e gjith njerzimit…
Historiani shquar i Mesjets s Ballkanit, albanologu kroat Dr. Milan Shuflaj (1879 – 1931), n veprn: Serbt dhe shqiptart (1926), sht shprehur se: “Fillimi i Krishtrimit ndr kto vise (Iliri) bn pjes n historin e shekullit t par t ktij besimi” (Shuflaj, f. 12). Historia e krishtrimit ndr shqiptar, sht e hershme. Apostulli Shn Pal (Paulus), si kmbsor i prmendur, bn t ditur, se n vitin 65 dimroi n trojet e Shqipris s sotme, n Prevez e Nikopol (ku do t dal m von n Nikopol (Preveza e Vjetr) nj dshmor feje me emrin Papa Eleuterin (182 – 193), duke predikuar krishtrimin: “Kshtu, qysh prej Jerusalemit e prqark n Iliri e kam prhapur Ungjillin e Krishtit” (Rom. XV, 19), “Athenis non diu commaratus sedem fixit corinthi, qua in urbe florentissimam ecclesian fundavit. Turba a Indacis excitateae cum permovisse.” (Rom. XV, 19), Cornely, Intred. Compend. in S. Scripturas, pag. 453).
Ai kaloi 5 etapa kryesore n Shqipri: etapa I, prej viteve t para apostolike (shek. I) deri n vitin 731 mbas Krishtit; etapa II, prej 731 deri n fillim t shek. XI; etapa III, shek. XI – 1767; etapa IV, 1767 – 1937; etapa V, 1937- sot…
Jo histori e gjat, por nj sintez e krishtrimit, sht mir t thuhet esencialisht shkurt e sakt. Telegrafikisht, duhet thn, se krishtrimi n Shqipri kishte tre karakteristika themelore. E para, ishte nj krishtrim perndimor, bazuar n latinicitet; e dyta, ishte nj krishtrim lindor ortodoks bazuar n greqizicitetin bizantin; e treta, ishte nj krishtrizm, q u prpoq pr nj koh t kthehet n krishtrizm unik, bashkues i Kishs Perndimore me Kishn Lindore. N periudha t caktuara kohore ndr shekuj, krishtrimi u prputh n mnyr t plot me forcn e karakterit dhe humanizmin t nj populli t vogl, t lasht dhe fisnik.
N kt mnyr, burimet e hershme historike prputhen trsisht me deshmit biblike, si p.sh., dshmia e shkrimtarit pagan Plinit t Ri (111 – 113 mbas Krishtit), dhe mbas vijn shkrimtart e krishter asokohe, si Tortuliani (200 – 206 mbas Kr.), duke u pasuruar nga shum autor t tjer.
Kjo sht verejtur edhe ktu (ShBA), kur Kryepeshkopi i Kishs Orthodokse Autoqefale Hirsia e Tij Fan Stilian Noli e kleriku katolik Imzot Dr. Jozef Oroshi n Boston e New York, jan prpjekur disa her t bjn takime ndrfetare (ekumenike), pr t ngushtuar dallimet e krijuara (pas shkizms n vitin 1054) dhe rilindur premisa afrimi, mdis Kishs Perndimore e Kishs Lindore ndr shqiptar n emigracion…
Ksisoj kemi t bjm me probleme doktrinare teologjike, por q kan ndikuar n historin nacionale shqiptare. N rastin konkret, qytetrimi shqiptar sht nj fragment, pjes e spirales historike t qytetrimit botror. N kt vshtrim, mendoj se krishtrimi n vetvete merr prej pasuris tradicionale t fes s Krishtit eprsin e zakonit t vet juridik, dhe pasurin e parimeve dalluese e gjallruese t qytetrimit t vet.
Ky nuk sht nj kufizim etnik, sesa nj lloj prcaktimi shkencor i domosdoshm, ku, e pjesshmja shpiegon prher t prgjithshmen, e veanta universalen. Atdheu yn, sht nj ndr vendet me krishtrim gjenetik, sintez e nj fermetimi t brendshm historik, aq sa i menuri i lart Shuflaj, ka thn, se dy qendra ilire, Salona (Dalmaci) e Durrsi, jan djepe t krishtrimit nga m t vjetrit n Evrop. Kujtojm Shn Albanin nga Iliria, i cili, n vitin 286 n hapsirn gjermane kishte prhapur kristianizmin, e Kisha gjermane e kishte shpallur t Shenjt…
Megjithat sht e nevojshme t bhet dallimi midis krishtrimit n Shqipri dhe Krishtrimit mes shqiptarsh (sikurse duhet dalluar historia e Shqipris dhe historia e shqiptarve), duke interpretuar me objektivitet sakt dhe drejt historin e krishtrimit dhe se jo gjithka i prket shekujve t kaluar i duhet ven identiteti shqiptar, ’ka do ta dmtoj shum seriozitetin e shkencs shqiptare.
Ungjillin e predikuan n Iliri martirt e fes, midis t cilve kishte ilir dhe t huaj. Gjat kohs s prndjekjeve t Perandorit romak Trojan (sundoi viti 98 para Krishtit 117 mbas Kr.), shum t krishter u arratisn n Iliri, pr t’i shptuar prndjekjeve n Itali. Feja e Krishtit u prhap nga: Apostulli Shn Pali, Apostulli Shn Qesari, Apostulli Shn Ndre (Andrea), Peshkopi i Durrsit Shn Asti (Astius), Shn Lefteri (me prejardhje nga Roma dhe u b Peshkop i Mesines dhe i Iliris n moshn 20 vjeare. Ai ka jetuar n Vlor), Shn Therini (Therinus), Shn Isavri, Shn Trifoni (shek. III nga Sheqishtja), Shn Donati (Donat) episkopi i Evores ose Eurias (nga qyteti Paramithis n amri, fjeti n vitin 387), Shn Joan Vladimiri (shek. XI), Oshnar Nifoni (shek. XV, nga Lukova), Oshnar Nikita shqiptari (shek. XIX), Martiri Kristo Kopshtari (shek. XVIII) Shn Nikodhimi i Beratit (shek. XVIII), Shn Kozmai (shek. XVIII) etj.
Merita e madhe e krishtrimit ndr shqiptar, sht ndr t tjera tek ndihma e madhe q ka dhn n lmin e gjuhs shqipe, historis, kulturs, artit, etj., zhvillimin e muziks dhe t kulturs muzikore, vepra t karakterit teologjik, por edhe studimor kritik.
Pes pap n Selin e Shenjt n Vatikan (Shn Piu (Pius) I (140 – 155), Shn Lefteri (Eleutherus) (175 – 189), Shn Caius (Kaji) (283 – 296), Gjoni (Johannes) IV (640 – 642), Sisti V (Pareti) (1585 – 1590), Klementi XI (1700 – 1721), Klementi XII (1730 – 1740)), kan qen me origjin ilire, sikurse edhe disa patriark t mdhenj (Atenagora I (1886 – 1972)), q respektivisht n t dy kishat Perndimore e Lindore, kan dhn traktate teologjike t nivelit evropian, si dhe nj radh studimesh pr muzikn parakristiane, sikurse m von kontribuan n krijimin e perlave pr muzikn gregoriane e bizantine…
Shqiptart katolik, jan prpjekur pr shekuj me radh t sjellin n Shqipri frymn civilizuese t Evrops, mendjet e ndritura t kontinentit, arritjet e pakrahasueshme n fushn e mendimit njerzor, krijimtaris letrare artistike, shkencs e teknologjis, organizimit politik t shtetit modern, q siguron zhvillimin e prparimin e njeriut t lir.
Vlera qensore m e rndsishme, q kemi trashguar ne shqiptart sht gjuha shqipe. Nj nacion i ndar politikisht, gjeografikisht e fetarisht, ka ruajtur t paprekur pasurin e prbashkt t gjuhs shqipe. “Ky visar i pamueshm u ruajt nga klerikt katolik me edukim perndimor. Kurteti Buzuku, Budi, Bardhi, Bogdani, katr apostujt e shqipes s shkruar, ka dal nga gjiri i shqiptarve katolik, nga kleri katolik q me Formuln e Pagzimit nxori n drit shkrimin shqip, e mbajti t gjall dhe e kultivoi at deri n ditt e Pavarsis m 1912… Ishte e natyrshme q dy figurat m t shquara t historis son, Sknderbeu, kalors i krishtrimit perndimor dhe Nn Tereza, mishrimi i idealeve t krishtera, Shenjtorja e ardhshme, t dalin nga gjiri i Kishs Katolike, sepse atje kan marr ata frymzimin dhe kan gjetur mbshtetjen pr punn e tyre n fushn e heroizmit ushtarak dhe shenjtris… N kt orientim dhe marshim q jemi angazhuar sot, shqiptart katolik jan seksioni m perndimor i shoqris shqiptare pr hir t tradits s tyre dymijvjeare, besnikris s tyre ndaj ksaj tradite, si dhe prpjekjeve e sakrificave t bera pr ruajtjen e ksaj tradite. Shqiptart katolik mbetn pararoja e hyrjes shqiptare n Evrop…”, vlerson Prof. Sami Repishti, ish i burgosuri politik (1946 – 1956) n Shqipri dhe aktivist pr t Drejtat e Njeriut n New York. (Prof. Sami Repishti, “Krishtrimi – pararoj e hyrjes shqiptare n Evrop”, revista “Drita”, #2 – 3 (149 – 150), Viti I (XXIII), Ferizaj – Kosov)
Selia e Shenjt n Vatikan dhe papt e Roms, tradicionalisht kan ndihmuar Arbrin dhe ndan ndr shekuj me popullin shqiptar vuajtjet e tij. T till ishin: Papa Eugjeni (Eugenius) IV (1431 1447), Nikolla (Nikolaus) V (1447 – 1455), Kalisti (Calixtus) III (1455 – 1458), Piu (Pius) II (1458 – 1464), Pali (Paulus) II (1464 – 1471), Papa Klementi (Clements) VIII (1523 – 1534), Gregori (Gregor) XIII (1572 – 1585) Pali (Paulus) V (1605 – 1621), Urbani (Urban) VIII (1623 –1644), Klementi (Clements) XI (me an t Venedikut ndihmoi malsort e Kelmendit n luftn kundr turqve), Klementi (Clements) XII (1730 – 1740), Benedikti (Benedict) XV (1914 – 1920) ndrhyri pran ShBA – s, q t shptojn qytetet shqiptare Kora e Gjirokastra, q donin t’ia dhuronin grekve; Gjoni (Johannes) XXIII (1958 – 1963), Pali (Paulus) VI (1963 – 1978), Gjon Pali (Johannes Paul) II (1978 – 2005), Benedikti (Benedict) XVI (2005), n procesin e kanonizimit dhe shpalljes s 40 martirve t Kishs katolike n Shqipri, t cilt, jan masakruar barbarisht n kohn e inkuizicionit komunist. Kujtojm nga historia e papatit n Rom, se papa Aleksandri (Alexander) VIII (1689 – 1691), e emron prelatin e lart Gjon Franesk Albanin me origjin shqiptare si Cardinal. Mbas vdekjes s papa Inocentit (Innocenz) XIII, Gjon Francesk Albani (1649 – 1721) u zgjodh njzri si pasardhsi i 245 – t n Selin Apostolike si papa Klementi (Clements) XI n Vatikan (23.XI.1700 – 19.II.1721)…
Sfundi, klerikt shqiptar, si apostuj t vrtet t fes s Krishtit e t jets s popullit, lindn, u formuan, jetuan e punuan n vende e institucione t ndryshme, me ideale e qllime t shumta, prapseprap mbetn bijt e popullit dhe toks arbrore. Krishtrimi, sht nj fe e prbotshme e hershme, q me ndrgjegje (vullnet t lir) ka ardhur tek shqiptart, mbasi fatmirsisht, ka n thelb Jezu Krishtin e mrekullueshm
vec_Latn als_Latn ceb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn