als_Latn dik_Latn sag_Latn
Qazim Shemaj
Të marrësh përsipër përkthimin apo shqipërimin në gjuhën amëtare të korifenjve të letërsisë së një kontinenti të tërë, është barrë e rëndë, sepse nuk ke të bësh vetëm me përkthimin e fjalës, por, së pari, me kodet e fjalës, me ngjyrimet, me ritmet e ngjarjeve, me rënkimet e dheut, me kultin për të vdekurit, me amanetet e brezave.
Dhe këtë e bën në rastin tonë ai mësuesi modest e i përkushtuar i gjuhës shqipe dhe leximit letrar në shkollat: Kotë, Lapardha e Bashaj (Vlorë), mësuesi i letërsisë së shkollës së mesme në Vllahine (Vlorë); atasheu i ambasadës se Republikës së Shqipërisë në Varshavë, emigranti dhe studenti me bursë nga ACNUR për spanjisht në Laboratorin e Gjuhëve të huaja në Universitetin e Buenos- Airesit, Bajram Karabolli, me origjinë nga Mavrova e Vlorës, aktualisht pensionist me banim në Tiranë, autor i librave:
Rrëfime në dy kohë (Dudaj 2010)
Polakja (novelë, përkthyer në polonisht dhe esperantoBialystok 2012) Pas përkthimeve, të mirëpritura nga shtëpitë botuese dhe lexuesi shqiptar, të veprave hispano-amerikane:
Vajza e prapë, roman nga Mario Vargas Llosa (Skanderbeg books 2010);
Librin me ese për globalizmin nga Manuel Montobbio, ish-ambasador i Spanjës në Shqipëri (A II S 2011);
Muaji më mizor vëllim me tregime nga shkrimtarja spanjolle Pilar Adon (TOENA 2012);
Dashuria e Terezës vëllim me tregime nga shkrimtari domenikan Jose Acosta (ILAR 2013) etj. Bajram Karabolli,bashkë me të birin, Erion Karabollin, përgatitën për lexuesit shqiptarë librin antologjik Tregime të zgjedhura hispano-amerikane. Është me vend të theksojmë, me këtë rast, se edhe Erioni është një përkthyes mjaft premtues, i arsimuar në Buenos-Aires dhe në Tiranë për këtë gjuhë të madhe, i pasionuar pas kësaj letërsie, me talentin e krijuesit, një faktor i domosdoshëm për një përkthyes të letsisë artistike.
Në këtë libër përfaqësohen zërat më tingëllues të Amerikës Latine në dy shekujt e fundit : nga Argjentina e Meksika, nga Kolumbia e Kili, nga Uruguai dhe Peruja, nga Republika Domenikane, nga Venezuela e Kuba.
Përkthyesit kanë bërë një punë të lavdërueshme në përzgjedhjen e përfaqësuesve dhe krijimeve më tipike të tyre. Çdo autor është pajisur me shënime për jetën, veprën letrare, për veçoritë e stilit të tij dhe prirjet e kësaj letërsie, për vlerësimet që ka marrë nga mendimi kritik botëror.
Kështu lexuesi mundësohet të evokojë shkrimtarët e njohur ( të lexuar më parë), të pasurojë njohuritë dhe emocionet me lëndë të re, po edhe të njihet e të këndellet me krijime të shkrimtarëve që nuk ka patur mundësi ti takojë më parë.
Polifonia e kësaj letërsie, po t ë merrnim hua një term nga muzika, përbëhet nga njëzetë e dy zëra në këtë libër, zëra që harmonizohen bukur me njeri – tjetrin, zëra që plotësojnë e pasurojnë njeri- tjetrin.
Libri hapet me krijimet e shkrimtarit erudit më të madh të shekullit XX, filozofit më të shquar të këtij shekulli, Jorge Luis Borges.
Edhe në krijime të tilla me 10-15 rreshta, si :
Legjenda, Një ëndërr, Intriga, Odini, Thika, Takim me armikun etj. Borgesi shpalos njohuri të thella, arsye të shendoshë, elegancë shprehjeje.
Me të drejtë përgatitësit e këtij libri thonë: Borgesi, i preferuar nga semiotikët, matematicienët, filologët, filozofët dhe mitologët, krijoi një vepër letrare me të cilën nderoi jo vetëm letërsinë e madhe hispano-amerikane, por gjithë letërsinë botërore.
I mirënjohuri me veprat Kronikë e një vdekjeje të paralajmëruar, Dashuri në kohërat e kolerës dhe kryevepërën e realizmit magjik Njëqind vjet vetmi, Nobeli në Letërsi për vitin 1982, kolumbiani Gabriel Garcia Marquez, përfaqësohet në këtë libër me 5 tregime, mes të cilave të bën përshtypje të veçantë me Laura Farinjën, duke të kujtuar veçoritë narrative të Marquezit, tregimi Vdekje që vazhdon përtej dashurisë.
Juan Rulfo përbën një mit letrar në letërsinë hispano-amerikane për heshtjen e tij pas botimit të njërit prej romaneve më të mira të kësaj letërsie, Pedro Pramo (1955),i cili sapo është botuar edhe në shqip me përkthimin e Barjram Karabollit.
Gjithë vepra e Rulfos nuk i kapërcen 300 faqe, – thotë përkthyesi në shënimet e tij, – ndërsa komentet dhe mbresat për të janë me mijëra faqe. Përmbledhja me 17 tregime Rrafshina në flakë (1953) është përkthyer në 140 gjuhë. Antologjia që kemi në duar përfshin katër nga këto tregime: Nuk i dëgjon qentë që lehin?, Njeriu, Luvina, dhe Ditën e tërmetit.
Tregimet shquajne për thellësi realiste, për vizione të fuqishme dhe lakonizëm, për teknikën e rrëfimit ku dallohet, siç vë re Sergio Lopez Mena:
Pakësim i tregimtarit të gjithëdijshëm.
Mungesë udhëzimesh dhe retorike libreske.
Mbivendosje të planeve narrative.
Gjuhë e kursyer, e përpiktë, shprehëse, me fraza të shkurtra, plot fantazi.
Kiliania Marcela Cerrano është një nga figurat më të shquara të prozës së re në vendin e saj dhe në gjithë Amerikën Latine.
Siç vihet re edhe nga titujt e romaneve: Ne që duhemi aq shumë, Që të mos më harrosh, Strehë e grave të trishtuara, Çfarë ka në zemrën timë, Lamtumirë, vashëza!, Dhjetë gra etj, Cerrano është një nga të paktat që ka shkruar shumë për gratë. Shkrimtari i madh meksikan, Karlos Fuentes, ka thënë:
Gratë (personazhet) e Marcela Cerranos kanë aftësinë ta ndërrojnë lëkurën si nepërkat, duke u çliruar nga skllavëria e kohëve të shkuara.
Edhe personazhi i tregimit Pela në këtë përmbledhje, nuk mbetet rob i situatës.
Tregimet e shkurtra të uruguaianit Horacio Quiroga, këtij mjeshtri latino-amerikan të prozës së gjallë, natyraliste e moderniste, i krahasuar me Edgar Allan Poe, shpesh portretizojnë natyrën me tipare të frikshme e të tmerrshme si armike e qënies njerëzore. Ngjethëse janë edhe tregimet përfaqësuese në këtë përmbledhje, kujto: Mizat, Nënkresa me pupla, Dorashka prej llastiku, Qeni i tërbuar, Pula e therur.
Tema qëndrore e veprave të argjentinasit Julio Kortazar është kërkimi i identitetit, realiteti i fshehur brenda jetës së përditshme të njerëzve të zakonshëm, ankthi i ekzistencës. Konsiderohet si njeri nga autorët më novatorë e më origjinalë të kohës së vet, si mjeshtër i tregimit të shkurtër, i prozës poetike dhe përgjithësisht rrëfimeve jo të gjata. Është krahasuar me Borgesin dhe Çehovin.
Për Kortazarin, si kundër edhe për Borgesin, tregimi është më i afërt me poezinë se sa me prozën e gjatë. Ai është gjithënjë metaforik, vepron mbi lexuesin me zmadhimet dhe zvogëlimet e tensionit, me ritmin e fjalës. Kortazari i quan t ë domosdoshme disa aspekte:
dykuptimësinë (ambiguitetin),
braktisjen e vijimësisë rrëfimtare,
heqjen dorë nga letrarizmat dhe përshkrimet e përgjithshme, duke synuar unitetin e bazuar në paradoks
Kortazar e vlerëson fantazinë si sondë për hulumtimin e jetës . Fantazia, – thotë ai, – ska vlerë veçse kur krijon diçka reale.
Faktorët e prirjes ndaj fantastikes për Kortazar janë:
Faktori subjektiv.
Realiteti i larmishëm latino-amerikan, veçanërisht ai argjentinas ku u formua jo vetëm Kortazar, por një brez tregimtarësh që vlerësohen si mjeshtër të tregimit fantastik.
Këto veçori dhe kërkesa të Kortazarit spikatin te tregimet: Nata shtrirë në shpinë, Tregim me sfond uji, si dhe në minitregimet paradoksale: Mënyra e thjeshtë për shkatërrimin e një qyteti, Shamitë, Histori, Terapitë, Udhëzues për të kurdisur orët etj.
Peruania Karina Pacheco Medrano dr. Shencave Antropologjike të Amerikës dhe eksperte për Pabarazinë, Bashkëpunimin dhe Zhvillimin në Universitetin Komplutense të Madridit, fituese e dy çmimeve kombëtare, në këtë libër përfaqësohet me një tregim që mbështetet në mesazhet misterioze mes të dashurve edhe pas vdekjes. Sara aksidentohet në vendin ku vite më parë qe takuar për herë të parë me Pablon, tashmë të vdekur prej vitesh.
Shkrimtari i madh meksikan, Karlos Fuentes, më i shquari në vendin e tij në gjysmën e dytë të shekullit XX dhe fillimin e këtij shekulli, i nderuar me 25 çmime kombëtare e ndërkombëtare: Romulo Gallego, Alfonso Reyes, Servantes, Princi i Asturias etj. , i ndërton tregimet e tij: Ai që shpiku barrutin, Litania e orkidesë, Kukulla mbretëreshë, Roboti i shenjtëruar në marrëdhënie me fantastiken, në kërkim të përhershëm të identitetit meksikan dhe të mitit.
Fituesja e çmimit në konkursin për Autorët e Rinj të Mona Avila Editores, shkrimtaria venezuelase, Marianne Diaz Hernandez, përfaqësohet në këtë libër me tregimin Heshtja ku pasqyrohet fati i një gruaje që imagjinonte dhe dëshironte lule dhe dashuri magjepsëse, që i pritkësh me sharmin e diçkaje të ndaluar, të fshehtë, por e mbyti rutina e një jete monotone me Agustinin e saj pa gjak në vena.
Në tregimin Shefi të shkrimtarit dhe eseistit uruguaian, Jorge Majfud, master në letërsi e doctor në filozofi në Universitetin e Xhorxhias përshkruhen marrëzitë e një kryetari bashkie që kur numëron gishtat e duarve, i dalin mangut si gomerët e Nastradinit, duke nxitur gjymtimin si dukuri të përveçme.
Gjithësesi, pavarësisht nga dozat e shfaqjes, përgjithësisht te tregimtarët hispano-amerikanë kemi një ndërthurje të reales me fantastiken, magjiken, ato që përftuan realizmin magjik aq të suksesshëm në letërsinë latino-amerikane.
Perandori në tregimin Xhelati të Silvina Ocampos që vdes duke dëgjuar klithmat e tij; shkurtabiqi me kamë që kërkon sytë e kaltër për të kënaqur të dashurën te tregimi i Nobelistit Oktavio Paz; Njeriu që mësoi të lehë në tregimin me të njëjtin titull të Mario Benedettit; Renatoja në tregimin Kleopatra; Novatori që preu fileto nga mollaqja e vet në tregimin Mishitë kubanit Virgilio Pinera; bujtësi i mësueses tek tregimi me të njejtin titull të shkrimtares kiliane Isabel Allende, anëtare e Akademisë së Arteve dhe Letrave në SHBA dhe autorja më e shitur e kohës, me 57 milion kopje, të përkthyera në 35 gjuhë, të gjitha këto personazhe vuajnë nga sindromi i absurdit dhe paradoksit apo ca më keq nga mikrobi i keqdashjes për njeriun, natyrën, të bukurën, progresin.
Deformimi dhe përçudnimi i njeriut nën diktatura nuk njohin kufij, nuk të kërkojnë vetëm punën e djersën,dinjitetin dhe pasurinë, po edhe kokën:
Dorëzojeni kokën, – tha një zë i butë.
Kokën time?! – pyeta me aq frikë e me zemër të ngrirë sa mezi e dëgjoja zërin tim.
Sigurisht. Pse ,të kujt tjetër?!
(Njolla që nuk hiqen Juan Basch)
Por jo vetëm kaq. Absurdi dhe paradoksi sikur janë kthyer në modë, në mënyrë jetese snobe:
Politikanët flasin, po nuk thonë gjë.
Votuesit votojnë, pot nuk zgjedhin.
Në shkolla mësohet për të mos ditur.
(Sistem /1 Eduardo Galeano)
Me pak fjalë, me këtë vepër në shqip, përkthyesit Bajram dhe ErionKarabolli kanë bërë një punë përmasore, na kanë sjellë mendime dhe emocione të paprovuara, na kanë sjellë karaktere, situata, atmosferë, teknika dhe mesazhe të qarta. Përkthyesit kanë punuar me përkushtim, me profesionalizëm, me dashuri për gjuhën dhe fjalën e gjetur me vend, madje kanë krijuar, sipas rrethanave, edhe fjalë të reja, si: mosmëja, i çastshëm, i shpërnjohur etj.
U urojmë shqipëruesve suksese të mëtejshme në të ardhmen, frymëzim e bukuri me fjalën e bekuar shqipe!
2 korrik 2017 (gazeta-Shqip.com)
slv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn