als_Latn uzn_Latn ron_Latn
Peter Bartl pr historin e shqiptarve
Ky shkrim i albanologut Peter Bartl, i cili do t botohet n disa numra t gazets "TemA", sht nj material ekskluziv, i shkruar posarisht me rastin e botimit n shqip t veprs s famshme t albanologut gjerman J.Falmerajer "Elementi shqiptar n Greqi". Kjo vepr e Falmerajerit sht konsideruar si e para "histori trsore" e shqiptarve por n pjesn m t madhe t saj trajton historin e shqiptarve gjat mesjets, dhe ka detaje t rndsishme pr periudhn e Sknderbeut. Botimi n shqip i ksaj vepre sht nj ngjarje me rndsi n fushn e botimeve historiografike, por po kaq me rndsi sht edhe prpilimi i parathnies nga historiani Peter Bartl.
Prof.Dr.phil. Peter Bartl sht albanolog gjerman me nj veprimtari t gjer shkencore, e cila prfshin nj sr fushash mbi historin e shqiptarve gjat Perandoris Osmane, marrdhniet shqiptaro-venedikase, ngulimet arbreshe n Itali etj.. Ai e zhvillon veprimtarin e tij pran Universitetit Ludwig-Maximilians n Mynih t Gjermanis.
Ekskluzive: Falmerajeri dhe "Elementi shqiptar n Greqi" (1)
Fallmerayer, dijetari gjerman q rrzoi madhshtin e mitit grek
Grekt e sotm jan nj popullsi e przier sllavsh, "sepse n dejet e popullit t krishter t Greqis s sotme nuk rrjedh asnj pik e vetme gjaku t pastr helen". Tani atje "jeton nj fis i ri i vllazruar me fisin e madh t sllavve". Si element i dyt i popullsis s atjeshme jan pr t'u prmendur shqiptart
Nga Prof. Dr. Peter BARTL
"Vetm kur je i frymzuar nga nj e vrtet dhe vetm kur qndron larg interesit t prgjithshm mund t vihesh n kontradikt me gjith ndjenjat e kohs tnde dhe me korifejt e saj". Kur Falmerajeri (Fallmerayer) shkroi kta rreshta, ai tanim ishte quajtur "Fragmentisti" dhe mbahej si njri prej shkenctarve e publicistve m t nderuar, por njkohsisht edhe nga m t diskutueshmit. Ai qe historian, gazetar dhe politikan i lavdruar pr gjuhn e tij. Franc Babingeri (Franz Babinger), p.sh., e quan at "forca e interpretimit" dhe shprehet: "Bukuria e gjuhs s tij t l pa mend".
Falmerajeri lindi m 10 dhjetor 1790 n Vajler Pairdorf (Weiler Pairdorf), komuna e it (Tschoettsch) n Briksen (Brixen), n Tirolin Jugor t sotm, ku u rrit n kushte t mjerueshme. Prindrit e tij ishin fshatar t varfr. Falmerajeri ishte i katrti ndr dhjet fmijt e familjes. Hyri n shkolln popullore t it dhe, q nga viti 1801, kur i ati hoqi dor nga ferma (e cila ekziston ende sot), vazhdoi shkolln n Briksen. M 1803 u fut n korin e shkolls s katedrales s atjeshme, ku mori nj "formim t prsosur humanist". M 1809-1811 studioi teologji dhe filozofi n Salcburgun q dikur i prkiste Bavaris, por shum shpejt tregoi m tepr interes pr historin dhe gjuht semitike. Pasi kishte hequr dor nga dshira pr t'u br prift, m 1812 Falmerajeri shkoi n Landshut pr t studiuar jurisprudenc. Por edhe kjo nuk e knaqi plotsisht. M 1813 vendos t bj karrier ushtarake, prandaj hyn n ushtrin bavareze si nntoger. Mori pjes n fushatn e Francs, ku edhe u shqua. M 1818 u shkput nga ushtria dhe punoi si msues n gjimnazin e Augsburgut, ndrsa m 1821 dha msim n gjimnazin e Landshutit, ku u b prfundimisht "mendimtar i lir liberal". I nxitur nga mimi i Shoqris Mbretrore Daneze pr Shkencat n Kopenhag, m 1822 filloi t merrej me historin e Perandoris s Trapezunds, e cila n at koh ende nuk ishte hulumtuar plotsisht.
Pr studimet e tij Falmerajeri nuk shfrytzoi vetm kronikat bizantine, por edhe dorshkrimet e pabotuara greke, turke e perse t bibliotekave t Parisit, Vjens dhe Venedikut, q iu vun n dispozicion nga bibliotekart e atjeshm. Ndr ta qe edhe sllavisti Bartolome Kopitar (Bartholemeus Kopitar), i cili i mundsoi konsultimin me dorshkrimet orientale nga Vjena. Shoqria e Kopenhags e vlersoi punimin e Falmerajerit. Ai qe i vetmi konkurrues i regjistruar q pretendonte kt mim.
M 1827, n Mynih doli nga shtypi "Historia e Perandoris s Trapezunds" (Geschichte des Kaiserthums von Trapezunt). N parathnien e saj, Falmerajeri, jo pa njfar krenarie pr veten, pohon meritn se "fillimisht historin kritike dhe t dokumentuar t Perandoris s Trapezunds ka filluar ta shkruaj pa pasur nj paraardhs, udhrrfyes apo ndonj yll orientues (f. XV)". Kjo vepr edhe sot e ksaj dite vlen si baz pr historin e mbretris s Komnenve t famshm. Me historin e Trapezunds u prcaktua edhe drejtimi themelor i prpjekjeve shkencore t Falmerajerit n vitet e mvonshme. Q prej vitit 1826, profesori i historis s prgjithshme n liceun e Landshutit vazhdoi t merrej me Bizantin dhe grekt. Ktu ai zhvilloi teorin e vet pr grekt, e cila u hodh posht nga shum bashkkohs t tij.
N parathnien e veprs "Historia e Perandoris s Trapezunds" ai kishte shkruar se "kombi i famshm i helenve sht zhdukur nga radht e popujve dhe sht zhytur n errsirn e nj nate katrshekullore" (f. XV). Kjo tez u zhvillua m tej n veprn tjetr t Falmerajerit "Historia e gadishullit t Mores gjat mesjets" (Geschichte der Halbinsel Morea whrend des Mittelalters), vllimi i par i s cils doli n Shtutgart m 1830. Srish n parathnie gjejm informacion pr idet e autorit. Ajo fillon me tezn provokuese: "Fisi i helenve sht asgjsuar n Europ. Bukuria e trupave, fluturimi diellor i shpirtit, harmonia dhe thjeshtsia e zakoneve, arti, pista e vrapit, qyteti, fshati, madhshtia e kolonave dhe tempujt, madje edhe emri i tyre thuajse sht zhdukur fare nga siprfaqja e kontinentit grek" (f. III).
Grekt e sotm jan nj popullsi e przier sllavsh, "sepse n dejet e popullit t krishter t Greqis s sotme nuk rrjedh asnj pik e vetme gjaku t pastr helen". Tani atje "jeton nj fis i ri i vllazruar me fisin e madh t sllavve". Si element i dyt i popullsis s atjeshme jan pr t'u prmendur shqiptart: "Dhe nj revolucion i dyt, ndoshta jo m pak i rndsishm, i sendrtuar nprmjet dyndjes s shqiptarve n Greqi e plotsoi skenn e asgjsimit. Sllavt skithik, arnautt ilir, fmijt e vendeve veriore, t nj gjaku me serbt e bullgart, dalmatt e moskovitt (rust) jan ata q ne sot i quajm helen" (f. IV).
Kundr teoris s Falmerajerit pr grekt shprthyen menjher protesta e kundrshtime. Por, prapseprap, ajo teori ua hoqi filohelenve objektin e admirimit t tyre.
Pr njerz si mbreti i Bajernit, Ludvig I, vetkuptohej q grekt rebel ishin pasardhsit e drejtprdrejt t helenve antik. Megjithat, m 1830 Falmerajeri u pranua n Akademin Mbretrore Bavareze t Shkencave si antar korrespondent. Gjat viteve 1831-1834 Falmerajeri shoqroi gjeneralin rus, kontin Aleksandr Ivanovi Osterman - Tolstoj n nj udhtim t gjat drejt Orientit: n Aleksandri, Kajro, Siri, Jeruzalem, Kostandinopoj, Peloponez e Atik. Gjat qndrimit n Greqi ai ndeshi vrtetsin e tezave t tij, sidomos t atyre pr karakterin shqiptar t popullsis s Atiks dhe t Beotis. N nj letr t 11 shkurtit 1834, ai thot se "e tr Atika sht e populluar nga njerz shqipfols dhe n kryeqytet gjejm njerz q e din greqishten vetm se u nevojitet. N Beoti, prjashtuar tre lokalitete, vihet re e njjta gjendje". N gusht t vitit 1834, pas nj mungese trevjeare, Falmerajeri rikthehet n Bajern. Liceu i Landshutit ishte zhvendosur n Frajzing (Freising), pra ai s'kishte m ku t jepte msim. Por, m 1835, ai u pranua n Akademin e Shkencave si antar i rregullt, ku do t merrte nj rrog, e cila paguhej nga buxheti i liceut t Frajzingut. Kshtu Falmerajeri u b dijetar privat dhe, m 1835, botoi n Shtutgart nj tjetr studim, me an t t cilit synonte t prforconte teorin e tij pr grekt. Ai titullohej: "'ndikim pati pr fatin e qytetit t Athins dhe t krahins s Atiks pushtimi i Greqis nga sllavt?".
Studiuesi konstaton se popullsia e famshme e athinasve t lasht, ashtu si grekt klasik t Peloponezit, sht shkatrruar nga dyndjet e fiseve barbare. N rastin e Athins pasardhs t grekve paskshin qen sidomos shqiptart. Shqipja atje paska qen gjuh zotruese.
Prktheu nga origjinali: Nestor Nepravishta
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn som_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn