als_Latn dik_Latn sag_Latn
Adriana Faranda, 60 vjeçe, ishte pjesëtare e grupit të Brigadave të Kuqe, që në vitin 1978 vrau Aldo Moron, një politikan i Partisë Social-Demokrate italiane, profesor i së drejtës në Universitetin e Barit dhe disa herë ministër. Mbas vrasjes së Moros, Faranda, e cila ishte kundër, u largua nga Brigadat e Kuqe. Mbas 15 vitesh në burg, ajo është sot autore librash, piktore, jeton në afërsi të Romës dhe kujdeset për mbesën e saj trevjeçare. Intervista është marrë nga Walter de Gregorio dhe është botuar në revistën zvicerane „Das Magazin“
Gjatë një sherri, i keni vënë të dashurit tuaj pistoletën në tëmth. A ishte diçka normale kjo në Brigadat e Kuqe?
Nuk doja ta qëlloja, ishte një provokim.
Kështu iu duk edhe të dashurit tuaj?
Valerio Moruccio, i dashuri im i atëhershëm, ishte gjithashtu anëtar i Brigadave të Kuqe. Jetonim në ilegalitet dhe marrëdhënien tonë e jetonim kryesisht në takime klandestine. Më kishte pushtuar ndjesia se ai do e përdorte politikën si alibi për të çvlerësuar lidhjen tonë. Çdo gjë tjetër i dukej më e rëndësishme sesa dashuria jonë. Nxora pistoletën dhe ia drejtova sepse mendova që kjo ishte e vetmja gjuhë që ai mund të kuptonte ende. Sikur qoftë edhe vetëm për arsye sigurie nuk do ta kisha vrarë, nëse më lejohet ta them kështu. Ndodheshim në makinë, në mes të Romës, do na kishin zbuluar të dyve.
Vetëm për arsye sigurie?
Ishte një gjest instiktiv, që tregon se sa shumë i kishim kapërcyer kufijtë. Jetonim në një botë tonën, me rregullat tona; ishim gjithmonë të armatosur, sepse besonim që dhuna ishte një argument konkret në luftën për një shoqëri më të mirë. Po e them përpara se të më pyesni: Natyrisht që kjo është absurde, por atëherë, në vitet ´70, ishim të bindur që problemet tek e fundit zgjidhen edhe me armë. Sidoqë kjo mund të tingëllojë paradoksale, por ne dëshironim një jetë më të mirë, për veten, për të gjithë.
Dhe ju ishit e bindur që në këtë lëvizje duhet të kishte vend edhe për një lidhje, edhe për dashurinë e madhe që për ju ishte Morucci?
Them se kjo lidhje ishte spiranca e fundit që na mbante të lidhur me jetën reale. Prandaj dhe unë u tërbova atë mbrëmje në makinë kur Antonio përsëri e përsëri donte të fliste për politikë. Ishte treguesi që edhe kjo spirancë e fundit ishte ngritur. Po shkonim drejt fundit të sigurt.
Armët, thuhej se mes të tjerësh, ua dërgonte edhe Ghadhafi. Është e vërtetë?
Nëse Libia do të na kishte dërguar armë nuk do të kishim qenë të detyruar të kapnim pengje e të kerkonim para për lirimin e tyre apo të grabitnim banka. Jo, Ghadhafi nuk na ka dhuruar as edhe një fishek të vetëm, çdo gjë e kemi financuar vetë. Madje armë kemi blerë edhe në Zvicër, fare legalisht; ose grabisnim depot e ushtrisë. Politika jonë ishte thjesht destruktive. Kohë për të menduar për një shoqëri të re nuk kishin fare, sepse ishim shumë të zënë me shkatërrimin e shoqërisë së vjetër.
A është terrorizmi modern i krahasueshëm me atë të viteve shtatëdhjetë?
Nuk shoh paralele. Ne nuk do kishim vënë kurrë bomba dhe as nuk do kishim rrezikuar jetën e njerëzve të thjeshtë, siç bën psh. terrorizmi i islamisteve radikale i motivuar nga besimi fetar. Apo siç bënte terrorizmi shtetëror në Itali gjatë së ashtëquajturës „strategjia e tensionit“. Po përmend këtu bombardimin në Piazza Fontana apo atentatin në stacionin e trenit të Bolognës. Sulmet me bomba i përçmonim edhe sepse i konsideronim si metoda të terrorizmit të djathtë. Krijimi i panikut duke përdorur viktimat te pafajshme – kjo është alibia perfekte për çdo shtet për të vendosur masa totalitare. Kurse ne ëndërronim komplet të kundërtën.
Ju dhe Morucci njiheshit edhe si një lloj „Bonnie dhe Clyde“. Gjatë procesit tuaj të krijohej përshtypja se ju pëlqente ky imazh.
Kjo histori u krijua nga media. Krahasimi nuk më ka pëlqyer anjëherë sepse, edhe pse ato ishin të gabuara, injoronte bindjet tona politike. Ne nuk ishim thjesht dy grabitës bankash. Ne ishim shumë më tepër se kaq.
Vajza juaj ishte gjashtë vjeç kur vendosët të kalonit në ilegalitet, duke këputur përfundimisht lidhjen tuaj me të. Mua kjo më duket më e keqe se sa të qëllosh njerëz të panjohur.
Mbas atetantit ndaj Aldo Moros në 1978ën, mua dhe anëtarë të tjerë të Brigadës së Kuqe na futën në listën e njerëzve të këkuar në gjithë botën. Kisha frikë se ime bijë, gjatë ndonjë përplasjeje të armatosur me policinë mund të pësonte ndonjë gjë. Kisha bindjen se ndarja jonë nuk do zgjaste shumë. Në botën që ne të Brigadave të Kuqe kishim ndërtuar së bashku ishim të bindur se gjendeshim shumë afër fundit. Apo më mirë, përpara fillimit të një epoke të re. Lufta e klasave kishte arritur në stadin e fundit dhe revolucioni ishte shumë pranë fitores. Kështu mendonim, kjo ishte atmosfera politike. Jemi në fundin e viteve shtatëdhjetë.
Po ju pyes si nënën e një vajze që atëkohë ishte e vogël, dhe jo si një brigadkuqëse: fëmija juaj ishte vetëm gjashtë vjeç!
Kur dola në liri, pas arrestimit dhe burgimit tim të gjatë, Alexandra ishte 22 vjeç. Që t’i përgjigjem pyetjes suaj: Jo, nuk ja vlejti, për asgjë! Edhe pse vendimi politik ishte tërësisht i imi, nuk arrita asnjëherë të ngushëllohesha nga ideja se ia kisha sakrifikuar time bijë luftës revolucionare. Por diçka të tillë nuk mund ta pohoja, sepse do të ishte cilësuar si shenjë dobësie –prej meje, së pari. Thjesht fakti që gjithmonë pranë armëve, municionit dhe pasaportave të falsifikuara mbaja edhe një kuti me bojëra, më bënte objekt romuzesh për shokët e mi.
Një kuti me bojëra?
Shokët e mi mendonin se duhet të kisha studiuar art – dhe jo filozofi. Kjo ishte vetëm një pjesë e së vërtetës. Natyrisht që kur isha e re doja të bëhesha piktore, por në ilegalitet pikturoja jo për veten por vetëm për time bijë. Kisha frikë se mund të më vrisnin. Nuk kisha frikë nga vdekja, por frikë ngaqë sime bije do t’i ngelej prej meje vetëm një imazh, imazhi i një brigadëkuqëse. Prandaj shkruaja vjersha dhe pikturoja për të. Ishte një lloj testamenti.
Më lejoni ta formuloj pyetjen ndryshe: Nëse do të kishit qenë një mikeshë e Adriana Farandës, çfarë do t’i kishit thënë?
Riformulimi nuk e bën përgjigjen më të lehtë. Unë në fakt kisha një mikeshë, e cila provoi të më kthente mendje. Por unë nuk isha e gatshme të merrja. Ajo nuk arriti ta gjente më gjuhën e përbashkët me mua.
Do kishit uruar që dikush të kishte arritur ta gjente gjuhën me ju?
Po, atëkohë e pata dëshiruar shumë herë, por nuk do ta kisha pohuar kurrë diçka të tillë. Nga lufta jonë varej asgjë më pak sesa vetë fati i njerëzimit.
Ju qeshni edhe vetë me këtë që thatë.
Sepse tingëllon tmerrësisht groteske sot. E gjitha ishte shumë tragjike.
Vajza juaj ka ndërkohë edhe vetë një fëmijë; si gjyshe kujdeseni me shumë dashuri për mbesën tuaj trevjeçare. Çfarë mbizotëron më shumë tek ju: Gëzimi apo trishtimi?
Të dyja njësoj. E shoh si privilegj fakti që mu dha një shans i dytë. Ime bijë nuk i ka pranuar kurrë vendimet e mia politke, por sidoqoftë nuk më ka larguar kurrë. Duket si paradoks, por kemi qenë gjithmonë shumë pranë njëra-tjetrës. Po kështu edhe me mbesën: më jep një kënaqësi të jashtëzakonshme, por në të njëjtën kohë më çon përsëri e përsëri mbrapa në të kaluarën. Së shpejti do bëhet gjashtë vjeç, po aq sa ç’ishte Alexandra kur hyra në ilegalitet.
Ajo ditë nuk është larg. A i trëmbeni?
Nuk ia kam drejtuar vetes këtë pyetje.
Po ua drejtoj unë.
Besoj se po.
I keni përshkruar Brigadat e Kuqe njëherë si grupime luftarake të thurrura me dorë – por perceptimi i tyre në publik ishte ndryshe. Flitej për një grup terrorist shumë profesional.
T’ju jap një shembull për këtë: ne kishim planifikuar një sulm kundër një kazerme karabinierësh. Çdo gjë që mund të shkonte mbrapsht, shkoi mbrapsht. Mitralozët u bllokuan dhe ndërsa po përpiqeshim t’ia mbathnim me makinë, njëra nga komandot shpërndau gozhdë në rrugë për të ndaluar ndjekësit tanë.
Si në filmat e vjetër me hajdutë?
Pikërisht. Me ndryshimin që njeriu ynë ishte ulur përpara, përkrah shoferit, kur hidhte gozhdët. Duke shpuar rrotat e mbrapme të makinës së tij. Përveç kësaj, teksa zgjatej jashtë dritares humbi pistoletën. Një katastrofë e vërtetë. Të nesërmen teksa doja të shkruaja komunikatën për shtyp, dëgjova në radio që në atë kazermë karabinierësh kishte fjetur vetë gjenerali Carlo Alberto Dalla Chiesa.
Shefi i antiterrorizmit italian?
Po, pikërisht ai që çoi mbrapa hekurave themeluesit e Brigadës së Kuqe, Renato Curcio dhe Alberto Franceschini – dhe i cili më vonë do të korrte sukses edhe gjatë zbulimit të rastit Aldo Moro. Askush nuk e dinte, se ku flinte gjenerali, në cilën kazermë, në cilin qytet.
Por Brigadat e Kuqe e dinin?
Jo, aspak, nuk e dinim. Ishte thjesht një rastësi, por kur dëgjova në radio lajmin, e ndryshova komunikatën dhe bëmë sikur e dinim. Gazetat spekullonin se kush mund të na kishte dhënë këtë informacion; miti i Brigadave të Kuqe si një grup terroristësh shumë profesionistë ndërtohej mbi histori të tilla.
Shteti nuk ndërrmori asgjë për ta përgenjeshtruar këtë mit, edhe pse shërbimet sekrete i mësonin shumë shpejt rrethanat e vërteta të këtij apo atij aksioni.
Imazhi publik i një grupi terrorist, i cili arrin deri tek sekretet shtetërore ishte shumë i dobishëm për shtetin. Së pari ndihmonte të realizohej miratimi i ligjeve të jashtëzakonshme me justifikimin e sigurisë kombëtare. Ajo që ne kuptuam me vonesë dhe që për ne ishte fatale, ishte përpjekja për të na paraqitur si një grup luftarak të huaj, të financuar nga shërbimi sekret i kushedi se çfarë vendi. Përpiqeshin madje të ndryshonin historinë e krijimit të grupit tonë. Nuk kishin qenë protestat e studentëve dhe pakënaqësia sociale e asaj kohe që kishin çuar në lindjen tonë, por një komplot ndërkombëtar. Qëllimi ishte të shkatërronin lidhjen midis Brigadave të Kuqe dhe klasës punëtore.
Lidhjen me klasën punëtore e shkatërruan vetë Brigadat e Kuqe. Gjatë rrëmbimit të Aldo Moros u vranë pesë truproja – të gjithë rrogëtarë të thjeshtë me familje.
Kjo nuk është e vetmja ngjarje tragjike dhe e gabuar. Por, nëse doni të flisni për rastin Moro, gjatë javëve që vijnë duhet të rrini ulur në këtë tavolinë.
Atëherë më lejoni t’ju bëj këtë pyetje: ju ishit kundër vrasjes së Moros. Pse? Për arsye strategjike apo sepse nuk ishte një lëvizje e mençur politikisht?
Edhe për arsye personale. Aldo Moro ishte 55 ditë në burgun tonë. Gjatë kësaj kohe e njohëm edhe si njeri dhe funksioni i tij kaloi në plan të dytë. Kjo më preku thellësisht. Armiku i klasës mori papritur një fytyrë njerëzore.
Javët e fundit, në Zvicër dhe Itali janë dërguar me postë bomba. Përgjegjësinë për këto sulme e kanë marrë anarkistë italianë. A mendoni se po përsëritet historia?
Jo. Shoqëria, shoqëria jonë, nuk ndryshohet me bomba. Këtë do ta kuptojnë edhe atentatorët e sotëm – shpresoj që ta kuptojnë shumë më herët se ne dikur.
Jeni besimtare?
Deri në shkollë të mesme kam ndjekur një shkollë katolike, në shtëpi jam edukuar si katolike, miqtë e mi, i gjithë ambienti rreth meje ka qenë katolik. Unë vij prej një familje të shtresave te larta, babai im ishte gjykatës në Sicili. Zoti ishte instanca më e lartë për të gjithë ne.
Kur ju braktisi Zoti? Dhe përse?
Pyetja është: Kur e kam braktisur unë atë? Unë nuk besoj që të më ketë braktisur ndonjëherë, përndryshe nuk do të isha këtu tani duke folur me ju. Nuk më kujtohet ndonjë moment në të cilin e kam konstatuar këtë. Besimi im, dikur gjatë protestave të studentëve u zhvendos nga Kisha tek lufta e armatosur. Ideologjitë politike kanë qenë dhe janë një lloj zëvendësuesi të besimit fetar. Ne atëherë e quanim veten kato-komunistë (katolikë dhe komunistë). Ishim të bindur se në botën e përtejme duhet të kishte diçka; metafizika qe pika e vetme e referimit për jetën e mëparshme.
A jeni lutur ndonjëherë si terroriste?
Po, jam lutur, por nuk e di përse. Ndodhte në mënyrë të pandërgjegjshme; papritur e kapja veten duke thënë nje lutje. Për Pashkë, Krishtlindje, por edhe herë të tjera.
A nuk është kjo diçka skicofrene?
Po, është, por nuk është kontradikta e vetme në atë kohë.
Ju donit të martoheshit me shokun tuaj të armëve Valerio – a nuk ishtë kjo diçka tepër borgjeze për një revolucionare.
Unë isha ndërkohë e martuar kur hyra në Brigadat e Kuqe. Në një moment të caktuar pata idenë të martohesha me Valerion. Për një martesë klasike as që bëhej fjalë; do të kishte qenë një ceremoni e thjeshtë, pa magjinë katolike. Ishte një përpjekje për të krijuar një lloj normaliteti në një botë që po na ikte nga kontrolli.
A ishin Brigadat e Kuqe dhe eksperienca juaj me të çka ju shtynë paradoksalisht përsëri tek Zoti?
Në thelb unë besoj që njeriu nuk duhet të flejë në fillim me djallin që të mund të dojë më pas zotin. Njeriu nuk duhet të hyjë në fillim në burg që të mund të vlerësojë më pas lirinë. Por tek unë ndodhi kështu, të paktën përsa i përket lirisë. Arrestimi im ishte çlirim.
Kur u larguat prej Brigadve të Kuqe, kërkoheshit prej policisë por edhe prej shokëve tuaj të dikurshëm, të cilët donin t’ju vrisnin. Cilën nga këto të dyja keni përjetuar më keq?
Them se më i rëndi ka qenë dënimi me vdekje që shokët e mi kishin vendosur për mua, por nuk jam e sigurt, sepse atokohë unë ndihesha si në një dhomë pa oksigjen. Askund nuk gjeja një kordinatë drejt së cilës mund të orientohesha. Kjo ishte ndoshta ndjesia më e keqe.
Ishte dora e Zotit që ju ndihmoi të mos kapeshit për një kohë të gjatë apo ishte thjesht fati?
Policia thjesht nuk na njihte. E them pa shaka: njëherë kishim dalë nëpër Romë me Valerion për shëtitje të maskuar shumë keq – unë kisha prerë e ngjyer flokët, Valerio kishte rruar mustaqet. Tek Piazza Savona futa kokën në një makinë policie dhe bëra sikur doja ndihmë për një adresë. Doja të shihja se si dukesha në foton më të cilën më kërkonin dhe e cila varej në çdo makinë policie. Polici më ktheu përgjigje me mirësjellje, ndërsa unë herë pas herë i hidhja vështrimin fotos: as unë vetë nuk do e kisha njohur veten.
Fjalët e fundit të Aldo Moros në letrën e lamtumirës ishin: Dhe nëse në botën e përtejme do të ketë dritë, atëherë do të jetë një mrekulli.“ Po sikur ta takonit atë atje, në dritë. Çfarë do i thonit?
Nuk e di nëse ai do të donte të fliste me mua. Por, në rast se po, do të kishim shkëmbyer shumë pak fjalë. Besoj, se të çliruar nga rolet që na ndanin këtu poshtë në tokë, ne do të mund të kuptoheshim shumë mirë.
A i jeni nënshtruar ndonjë psikoterapie?
Jo, përse?
Pyes…
Kam qënë 15 vjet në burg. Kaq mjafton si psikoterapi.
Në Zyrih psikoterapia është pjesë e programit javor, si yoga apo kërcimi i barkut për të përparuarit. Kurse ju i shmangeni terapisë. Përse?
Edhe vetë juve ju duket qesharake.
Po, po unë po ju pyes juve.
Midis qelisë së burgut dhe divanit të rehatshëm do kisha zgjedhur divanin. Megjithatë, mendoj se terapia nuk bën për mua. E meqë ra fjala, as yoga.
Çfarë Italie gjetët kur dolët nga burgu, para njëzet vjetësh?
Gjeta një vend që po shpërbëhej dhe ku secili mendon vetëm për vete. Solidariteti për të cilin ne kishim luftuar – edhe pse me pasoja fatale – i ishte dorëzuar një ndividualizmi të sëmurë. Nuk ka më empati.
Pra, Italia që ju latë pas ishte një vend më i mire se ai që gjetët pasi dolët nga burgu?
Absolutisht, po. Të rinjtë, psh. e kanë më të vështire se atëherë, në vitet gjashtëdhjetë apo shtatëdhjetë.
A mos jeni duke zbukuruar të kaluarën?
Ndoshta por jo në këtë rast. Çfarë perspektivash kanë të rinjtë e sotëm? Çfarë? Unë nuk do të doja të isha e re në Italinë e sotme. Ne patëm një rini të mrekullueshme, dhe nëse nuk do kishim bërë gabimet që bëmë, do të kishte qënë përrallore.
A e kanë penguar Brigadat e Kuqe zhvillimin e shoqërisë?
Nuk e besoj. Me luftën e armatosur në zgjodhëm një rrugë të shkurtër që na çoi në qorrsokak.
Po e drejtoj ndryshe pyetjen: A do t’i kishte punët më mirë Italia sot nëse nuk do të kishte pasur Brigada të Kuqe?
Them se po. Edhe pse nuk duhet t’ia faturojmë Brigadave të Kuqe problemet që ka Italia sot. Ne penguam që këto probleme të zgjidheshin. Barazia e të drejtave të grave, psh.: Ne ishim të bindur që fatin e njeriut nuk e përcaktojnë gjinia dhe prejardhja sociale por ne vetë. I takon njeriut që të marrë fatin në duart e tij.
Dhe këtu kemi arrritur prapë tek individualizmi të cilin kritikuat më parë: Secili kujdeset për veten e tij dhe e merr fatin e jetës në duart e veta.
Po, por në interes të komunitetit. Këtë nënkuptoj kur flas për solidaritet dhe empati. Por idetë tona degjeneruan në të kundërtën e tyre. Le të themi, revolucioni seksual: bëhej fjalë që ne të rizotëronim përsëri trupin tonë, bëhej fjalë për lirinë. Ne nuk donim ta shisnim trupin tonë, por ta rifitonim. Ose le të themi, radiot private: ato ishin një instrument i lirisë, kurse sot ato i përkasin komercializimit.
Shoqëria jonë nuk mund të jetë kaq e keqe kur ish anëtarë të Brigadave të Kuqe arrijnë të riintegrohen në të dhe tu ofrohet një shans i dytë. Ju jeni sot piktore.
Kjo është e vërtetë. Por në të njëjtën kohë mendoj se jeta është gjithmonë një fillim i ri. Kush kërkon një shans të dytë e gjen atë.
Nuk mendoni se sot ka nevojë për një revolucion?
Jo, por edhe nëse po: le ta bëjnë të tjerët.
A ju vjen ndonjëherë keq për fatin tuaj?
Ndoshta duhej të kisha takuar një burrë tjetër. Por qëlloi Valerio, i cili kishte të njëjtin budallallëk si edhe unë, mendonte për luftën e armatosur.
Ia keni bërë ndonjëherë këtë akuzë?
Jo, nuk e kam parë kurrë veten si viktimë. Kam bërë shumë gabime për të cilat kam paguar. Por gabimet kanë qenë të miat, jo të të tjerëve. Unë i kam marrë vetë vendimet e mia.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn