als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Nė kohėn e zellit tė tepruar fetar, mbrojtja e paepur qė Barush Spinoza i bėn lirisė intelektuale ėshtė mė aktuale se kurrė
Nga Steven Nadler
Nė korrik tė vitit 1656, 23-vjeēari Bento de Spinoza u pėrjashtua nga kongregacioni portugezo-hebre i Amsterdamit. Ai qe ndėshkimi mė i ashpėr i herem (ndalimit) i marrė nga ai komunitet. Dokumenti ekzistues, njė fjalim i ashpėr i gjatė dhe sarkastik, i referohej herezive tė neveritshme tė djaloshit dhe veprave monstruoze. Udhėheqėsit e komunitetit, pasi u konsultuan me rabinėt dhe duke pėrdorur emrin hebre Spinozės, shpallėn se e dėbojnė dhe mallkojnė Barush de Spinozėn. Ai duhej tė pėrjashtohej nga nga tė gjitha fiset e Izraelit dhe emri i tij tė fshihej nga lista e pretendentėve pėr tė shkuar nė parajsė.
Pėrgjatė shekujve, ka pasur thirrje tė vazhdueshme qė ndalimi kundėr Spinozės tė hiqet. Edhe David Ben-Gurion, kur ai qe kryeministėr i Izraelit, ka bėrė njė lutje publike pėr ndryshimin e padrejtėsisė sė kryer ndaj Spinozės nga komuniteti portugez i Amsterdamit. Vetėm nė fillim tė vitit 2012, kongregacioni i Amsterdamit, me kėmbėnguljen e njėrit prej anėtarėve tė tij, mori zyrtarisht nėn shqyrtim ēėshtjen, nėse ishte koha pėr tė rehabilituar Spinozėn. Kishte megjithatė njė gjė qė element qė ata duhej ta dinin:a duhet tė shohim ende Spinozėn si heretik?
Fatkeqėsisht, dokumenti i ndalimit nuk pėrmend nė mėnyrė specifike se cilat qenė shkeljet e Spinozės asokohe ai nuk kishte shkruar ende asgjė ndaj dhe ekziston njė mister qė rrethon kėtė ngjarje tė rėndėsishme nė jetėn e filozofit tė ardhshėm.
E megjithatė, pėr kėdo qė ėshtė i njohur me idetė e pjekura filozofike tė Spinozės, tė cilat ai filloi ti hedhė nė letėr disa vite pas shkishėrimit, e di se nė fakt nuk ekziston ndonjė mister i tillė. Sipas standardeve tė hershme moderne rabinike tė Judaizmit dhe veēanėrisht nė mesin e hebrenjve sefardikė tė Amsterdamit, shumė prej tė cilėve ishin pasardhėsit e refugjatėve tė konvertuar nga inkuizicionit Iberik, Spinoza qe njė heretik, dhe njė person i rrezikshėm.
Ai qe njė model i guximit intelektual. Si njė profet dhe pėrmes njė ndershmėrie tė pakompromentueshme, zbuloi tė vėrtetat e hidhura pėr qytetarėt e tjerė dhe shoqėrinė e kohės. Pjesa mė e madhe e filozofisė sė Spinozės, ishte i pėrbėrė nga pėrgjigje ndaj situatės sė pasigurtė politike tė Republikės holandeze nė mesin e shekullit tė XVII-tė.
Filozofia e Spinozės ėshtė themeluar mbi refuzimin e Perėndisė ku bazohen fetė abrahamike. Perėndisė sė tij i mungojnė tė gjitha tiparet psikologjike dhe morale tė njė hyjnie providenciale. Zoti nė kryeveprėn filozofike tė Spinozės Etika (1677), nuk ėshtė njė lloj personi. Ai nuk ka besime, shpresa, dėshira apo emocione. Zoti i Spinozės nuk ėshtė as bastuni i mirė dhe i zgjuar i komandimit tė mirė, qė do tė shpėrblejė ata qė zbatojnė urdhėrat e tij dhe ndėshkojnėtė tjerėt qė shkojnė nė rrugė tė gabuar.
Pėr Spinozėn, Perėndia ėshtė Natyra, dhe gjithēka tjetėr gjendet atje. Nuk ka asgjė jashtė natyrės dhe nuk ka zhvendosje nga rendi i Natyrės mrekullitė dhe e mbinatyrshmja janė njė pamundėsi.
Nuk ka vlera nė natyrė. Asgjė nuk ėshtė thelb e mirė apo e keqe, dhe as Natyra apo ndonjė gjė tjetėr nuk ekziston pėr hir tė njė qėllimi. Spinoza ėshtė etiketuar shpesh njė panteist, por ateist ėshtė termi mė i pėrshtatshėm.
Spinoza nuk e hyjnizonte Natyrėn. Natyra nuk ėshtė objekt i njė frike adhuruese apo nderimi fetar. Njeriu i menēur- thotė ai, kėrkon tė kuptojė natyrėn, por nuk ēuditet prej saj si njė budalla. I vetmi qėndrim i pėrshtatshėm ndaj Perėndisė apo Natyrės, ėshtė dėshira pėr ta njohur atė nėpėrmjet intelektit.
Eliminimi i njė Zoti providencial, ndihmon pėr tė hedhur dyshime mbi atė qė Spinoza e konsideron si njė prej doktrinave mė tė dėmshme tė nxitura nga fetė e organizuara:pavdekėsinė e shpirtit dhe gjykimin hyjnor qė do tė ndodhė nė tė ardhmen. Nėse njė person beson se Perėndia do ti shpėrblejė tė virtytshmit dhe ndėshkojė mėkatarėt, jeta e njeriut do tė sundohet nga emocionet e shpresės dhe frikės:shpresė se mund tė jetė nė mesin e tė pėrzgjedhurve, frikė se mos ėshtė destinuar pėr tu ndėshkuar pėrjetėsisht nė ferr.
Njė jetė e dominuar nga pasione tė tilla irracionale ėshtė sipas Spinozės, njė jetė nė skllavėri mė tepėr se sa njė jetė e lirisė racionale. Njerėzit qė janė tė udhėhequr nga pasioni dhe jo arsyeja, manipulohen lehtė nga klerikėt. Kjo ėshtė ajo qė e shqetėsonte aq shumė filozofin nė fund tė viteve 1660, teksa elementėt mė represivė dhe jotolerante nė Kishėn e Reformuar fituan ndikim nė Holandė. Por ajo mbetet jo mė pak kėrcėnuese pėr demokracinė shekullare dhe tė ndriēuar nė ditėt e sotme, teksa sektarėt fetarė ushtrojnė njė ndikim tė rrezikshėm nė jetėn publike.
Pėr tė minuar pazarllėqe tė tilla fetare nė ēėshtjet civile dhe tė moralit personal, Spinoza sulmoi besimin nė jetėn e pėrtejme tė shpirtit tė pavdekshėm. Pėr Spinozėn, kur ju jeni tė vdekur, keni vdekur. Nuk mund tė ketė njė pjesė tė mendjes njerėzore qė ėshtė e pėrjetshme. Tė vėrtetat e metafizikės, matematikės etj, qė dikush i pėrfton gjatė kėsaj jete dhe qė tani mund ti pėrkasin njė mendje me siguri, do tė mbeten edhe pasi personi nė fjalė tė ndėrrojė jetė nė fund tė fundit ato janė tė vėrteta tė pėrjetshme por nuk ka asgjė personale rreth tyre.
Shpėrblimet apo pėrfitimet qė sjellin dije tė tilla janė pėr kėtė botė, jo sikurse supozojnė disa pėr botės qė do tė vijė. Sa mė shumė qė dikush di mbi natyrėn, dhe veēanėrisht pėr veten si qenie njerėzore, aq mė shumė ėshtė nė gjendje tė shmangė shigjetat e fatit tė keq, pėr tė kapėrcyer pengesat ndaj lumturisė dhe mirėqenies, me tė cilat pėrballet me siguri njė person qė jeton nė natyrė.
Rezultati i njė diturie tė tillė ėshtė paqja e mendjes:njėra ėshtė mė pak subjekt i ektremeve emocionale, tė cilat zakonisht shoqėrojnė fitimet dhe humbjet, qė na sjell nė mėnyrė tė pashmangshme jeta, dhe tjetra qė prodhon me padurim mbi atė se ēfarė do tė ndodhė pas vdekjes. Siē e shpreh me elokuencė Spinoza njeriu i lirė mendon pėr vdekjen si e fundit nga tė gjitha gjėrat, dhe dituria e tij ėshtė njė meditim mbi jetėn dhe jo vdekjen.
Njė nga doktrinat mė tė famshme dhe mė me ndikim tė Spinozės, ka tė bėjė me origjinėn dhe statusin e Shkrimeve tė Shenjta. Bibla, argumenton ai nė Traktatin Teologjiko-Politik, nuk u diktua fjalė pėr fjalė nga Perėndia. Zoti apo Natyra janė metafizikisht tė paaftė pėr tė shpallur ose diktuar asgjė. Sipas tij profetėt nuk gėzonin njė nivel tė lartė arsimimi apo sofistikimi intelektual. Ata me siguri nuk ishin filozofė, fizikantė apo astronomė. Pėrkundrazi kishin shpesh besime naļve dhe filozofikisht tė rreme mbi Perėndinė.
Atėherė ēfarė ėshtė fjala e Perėndisė dhe ligji universal hyjnor? Ėshtė pikėrisht mesazhi qė mbetet i padeformuar dhe i pakorruptuar nė tė gjithė tekstet biblikeuajini tė afėrmit tuaj, dhe trajtojini ata me drejtėsi dhe bamirėsi. Spinoza insiston atėherė, se devotshmėria e vėrtetė apo feja nuk ka tė bėjė me ceremonitė apo ritualet. Agjėrimi, praktikat liturgjike dhe kurbanet, lutjet tė gjithė kėto elementė tipike tė feve tė organizuara janė vetėm sjellje supersticioze qė pavarėsisht origjinės sė tyre kistoriko-politike, janė tashmė tė lira nga ēdo ndikim i jashtėm.
Ato vazhdojnė tė jenė tė nxitura nga kleri vetėm pėr tė krijuar adhurues tė urtė dhe tė bindur.
Ajo ēfarė Spinoza konsideron si feja e vėrtetė dhe devotshmėria e vėrtetė nuk kėrkon besim tek ēdo ngjarje historike, incidente tė mbinatyrshme apo doktrina metafizike, dhe ajo nuk pėrshkruan asnjė rit pėrkushtues.
Feja e vėrtetė nuk ėshtė asgjė mė shumė se sa sjellja morale. Rėndėsi nuk ka ajo qė ju besoni, por ajo qė bėni. Ideali politik qė promovon Spinoza nė Traktatin teologjiko-politik, ėshtė njė federatė demokratike laike, qė ėshtė e lirė nga ndėrhyrja e klerikėve. Spinoza ėshtė njė nga avokatėt mė elokuentė nė histori tė lirisė dhe tolerancės.
Tė gjitha mendimet e ēfarėdollojshme, duke pėrfshirė ato fetare, duhet tė jenė absolutisht tė lira dhe tė papenguara, si nga nevoja ashtu edhe e drejta. Ėshtė e pamundur pėr mendjen tė jetė krejtėsisht nėn kontrollin e njė tjetri; sepse askush sėshtė nė gjendje tė transferojė tek tjetri tė drejtėn e tij tė natyrshme apo zgjedhjen pėr tė arsyetuar lirisht dhe pėr tė formuar gjykimin e tij mbi ēfarėdolloj ēėshtje, dhe as smund tė detyrohet ta bėjė kėtė .
Nė njė pasazh qė ėshtė padyshim i drejtė dhe jashtėzakonisht i guximshėm pėr kohėn e tij, Spinoza shkruan:njė qeveri qė pėrpiqet tė kontrollojė mendjet e njerėzve konsiderohet tiranike, dhe njė sovran qė mendon tė shkelė tė drejtat e nėnshtetasve tė tij, kur ai kėrkon tė pėrshkruajė pėr ēdo njeri atė qė ai duhet tė pranojė si tė vėrtetė dhe refuzojė atė qė ėshtė e gėnjeshtėrt, dhe cilat janė besimet qė do tė frymėzojnė atė me pėrkushtim ndaj Zotit. Tė gjitha kėto janė ēėshtje qė i pėrkasin tė drejtės individuale, tė cilat askush nuk mund ti dorėzojė, edhe nėse dikush do tė dėshironte. Nė kėndėvėshtrimin e Spinozės, ligjet jotolerante ēojnė tek nė analizė tė fundit tek zemėrimi, hakmarrja dhe rebelimi.
Shėnim: Steven Nadler ėshtė profesor i Filozofisė nė Universitetin e Uiskonsin-Medison nė SHBA. Ndėr librat e tij pėrfshihen edhe Spinoza: njė jetė (1999) dhe Njė libėr i farkėtuar nė ferr:Traktati skandaloz i Spinozės dhe lindja e epokės laike (2011).
Marrė me shkurtime nga Aeon Magazine / Nė shqip nga bota.al
als_Latn war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn