als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Nė vitin 1979, njė rrjedhje antraksi nga njė strukturė e fshehtė ushtarake nė qytetin e Sverdlovskit nė Bashkimin Sovjetik, vrau tė paktėn 66 persona. Kohė e fundit njė grup gjenetistėsh zbuluan se fatmirėsisht infeksioni nuk ishte pėregatitur nė laborator:sovjetikėt ishin mjaftuar vetėm me kultivimin dhe prodhimin nė masė tė njė virusi vdekjeprurėse pėr njerėzit, qė gjendej tashmė nė natyrė.
Ndoshta jo tė gjithė e dinė se disa vite pas atij incidenti, KGB-ja krijoi bėrthamėn rreth sė cilės u kristalizua njė teori popullore konspirative:virusi i HIV u krijua nga CIA. Nė fakt edhe diznformamacioni mund tė jetė njė armė shkatėrruese, por si ato biologjike ėshtė gjithashtu e vėshtirė pėr tu kontrolluar.
Njė sėmundje misterioze
Ndėrmjet viteve 60 dhe 70 tė shekullit tė shkuar, pjesėrisht pėr shkak tė armėve kimike tė pėrdorura nė Vietnam, publiku amerikan kishte filluar tė informohej mbi programet kėrkimore pėr armėt biologjike qė Shtetet e Bashkuara zhvillonin prej Luftės sė Dytė Botėrore. Shumė qytetarė qenė seriozisht tė shqetėsuar nga hulumtimet ushtarake tė kryera nga qeveria e tyre, dhe madje pėr kėtė ēėshtje ngriti zėrin e tij edhe komuniteti shkencor.
Njėzetedy shkencėtarė tė shquar amerikanė i kėrkuan nė vitin 1966 presidentit Lindon Xhonson reformimin e pėrdorimit tė armėve kimike dhe biologjike, dhe vitin qė pasoi 5 mijė kolegė tė tyre iu bashkuan peticionit. Kėto lloj armėsh u bėnė aq shumė jopopullore, saqė presidenti Riēard Nikson urdhėroi nė vitin 1969 pezullimin e programit, qė kryesisht zhvillohej nė bazėn Fort Detrick (Merilend) nga ana e Departamentit tė Mbrojtjes dhe CIA-s.
Nė vitin 1972 u nėnshkrua Konventa pėr armėt biologjike, njė traktat ndėrkombėtar qė ndalon zhvillimin, prodhimin dhe magazinimin e armėve tė tilla. Por, kur nė fillim tė viteve 80 filloi tė pėrhapet AIDS-i, mbi tė cilėn dihej shumė pak, inteligjenca e Bashkimi Sovjetik kuptoi se do tė mjaftonte njė nxitje e vogėl nė drejtimin e duhur pėr tė fajėsuar Shtetet e Bashkuara pėr kėtė sėmundje vdekjeprurėse, duke e shndėrruar epideminė nė njė armė propagandistike.
Si tė krijohej njė teori konspirative
Nė 17 korrik 1983, gazeta indiane nė gjuhėn angleze The Patriot botoi njė letėr anonime, sipas sė cilės AIDS-i nuk ishte asgjė mė shumė se sa njė armė biologjike, pėr tė cilėn duheshin falėnderuar Shtetet e Bashkuara, dhe veēanėrisht CIAdhe Fort Detrick. Nuk bėhej fjalė pėr njė komplot tė asaj kohe, por pėr njė operacion tė planifikuar nga KGB, shėrbimi sekret i Bashkimit Sovjetik.
Sikurse shpjegon historiani ushtarak, Tomas Bogard, letra ishte shumė e rafinuar:nė fakt ēdo mashtrim duhet tė ketė njė element tė sė vėrtetės, qė tė mund tė zgjojė interesin e njerėzve. Nė kėtė rast, pjesa mė e madhe e informacionit tė pėrmendur nė artikull ishte absolutisht e saktė: pėrshkrimi i sėmundjes sė re qe mjaft i pėrpiktė, ashtu si edhe ajo e eksperimenteve tė kryera me armėt biologjike nė Fort Detrick.
Sigurisht, nuk kishte asnjė prova pėr tezėn qendrore, d.m.th qė AIDS-i qe njė armė e CIA-s, por konteksti e bėnte gėnjeshtrėn tė mjaftueshme pėr tiu ngjallur dyshimin lexuesve. Pavarėsisht nga aftėsia e autorėve, letra e botuar nė The Patriot, kryesisht u shpėrfill, por kur pas 3 vitesh AIDS-i mbėrriti edhe nė BRSS, KGB-ja vendosi ta provojė sėrish:nė 30 tetorin e vitit 1985 u publikua njė artikull shumė i ngjashėm nė Literaturnaya Gazeta, i cili natyrisht citonte si burim letrėn anonime tė botuar nė Indi disa vjet mė parė. Njėkohėsisht, KGB-ja iu drejtua Stasi-t, policisė sekrete tė Berlinit Lindor, pėr tė gjetur pėrbėrėsin qė mungonte nė ēdo teori konspirative tė denjė pėr respekt:burimin autoritar.
Bashkėshortėt Segal
Biofizikanti nė pension Jakob Segal, sė bashku me gruan e tij Lili (biokimiste) ishin ēifti i pėrsosur pėr ti dhėnė hovin vendimtar propagandės sė KGB-sė. Shkencėtarėt qenė besnikė ndaj Gjermanisė Lindore, por nė tė njėjtėn kohė nuk ishin ushtarakė dhe sė paku nė letėr, mund tė konsideroheshin si njė burim i pavarur.
Pėr mė tepėr, pavarėsisht se u mungonte komptenca shkencore pėr tė analizuar njė sėmundje si AIDS, ata kishin tė gjitha kredencialet pėr tu paraqitur nė media si ekspertė mbi kėtė ēėshtje. Segal pėrqafoi plotėsisht teorinė e AIDS-it si njė armė biologjike e shpėrndarė nga CIA, dhe si shkencėtarė tė tjerė qė janė bėrė sharlatanė, ka shumė mundėsi qė tė jetė bindur nė mėnyrė naive mbi vėrtetėsinė e hipotezės sė KGB-sė. bota.al – Shfletoje boten tende!
Ata smund ta dinin se qenė pjesė e njė operacioni tė HVA (shėrbimi sekret tė jashtėm tė Stasi-t) me emrin e koduar Infektion, dhe as qė informacioni qė u jepej shėrbente pėr ti manipuluar. Falė reputacionit tė tij, Segal i dha njė farė legjitimiteti shkencor teorisė sė konspiracionit, dhe nė vitin 1987 botoi njė broshurė me titull AIDS-i, natyra dhe origjina e tij ku detajon hipotezėn e armės biologike:qė virusi HIV i cili shkakton AIDS-in, mund tė jetė krijuar nga ADN-ja e dy retrovirusėve tė tjerė, Visna dhe Htlv-1.
Edhe puna e Segal pėrmbante tė vėrtetėn e mjaftueshme pėr ta bėrė dizinformacionin bindės. Pėr shembull, Jakob deklaroi se Robert Galo (njė nga shkencėtarėt qė arritėn tė izolojnė virusin HIV) ishte krijuesi i virusit, duke kujtuar se qė prej vitit 1971 shkencėtari drejtonte Laboratorin Biologjik tė Qelizave Tumorale nė Institutin Kombėtar tė Kancerit, dhe vetė instituti kishte (dhe ende ka) njė seliė brenda bazės famėkeqe Fort Detrick.
Prania e Galos nė Fort Detrick nuk ėshtė as pėr sė largu njė provė nė mbėshtetje tė hipotezės sė Segalit, por brenda narrativės konspirative mori efektin e dėshiruar. Komuniteti shkencor, duke pėrfshirė edhe Bashkimin Sovjetik, nuk i mori asnjėherė seriozisht pretendimet e Segal, por nė gjysmėn e dytė tė viteve 80 edhe mediat perėndimore filluan ti ribėjnė jehohė tezės sė ēiftit tė shkencėtarėve, sipas tė cilėve se HIV dhe AIDS qenė krijuar nga CIA, dhe ky mashtrim nisi tė pėrhapet nė gazetat dhe televizionet e mbarė botės
Jashtė kontrollit
Njė teori konspiracioni evoluon me kalimin e kohės, por ėshtė e vėshtirė tė imagjinohet vdekja e saj pėrfundimtare. Nė fakt, pas fundit tė Luftės sė Ftohtė, mashtrimi qė AIDS-i ėshtė krijuar nga CIA filloi tė ketė jetėn e vet dhe madje as pohimet e bėra nga zyrtarėt e niveleve mė tė larta tė KGB-sė, nuk mund tė ndikonin nė pėrhapjen e saj.
Profesoresha Nikoli Natras (eksperte mbi kėrkimet pėr shėrimin nga AIDS-i nė Universitetin e Kejp Taunit nė Afrikėn e Jugut) ėshtė marrė me kėtė ēėshtje nė thellėsi nė librin e saj Konspiracioni AIDS:Shkenca Fights Back (Columbia University Press, 2012). Sipas ekonomistes jugafrikane, e cila studion prej kohėsh ndikimin e teorive tė konspiracionit mbi AIDS, analiza duhet tė fillojė nga skenarit politik dhe social kur u ndėrtua teoria e konspiracionit.
Programi i armėve biologjike nė SHBA, qe njė realitet i frikshėm dhe i pamohueshėm, dhe ndonėse kishin hequr dorė nga zhvillimi i armėve sulmuese, nė Fort Detrick natyrisht qė vazhdoi kėrkimi mbi kundėrmasat. Tani marrim nė konsideratė faktin qė sapo kishte shpėrthyer njė epidemi misterioze, se bota ishte gati nė fije tė perit mes dy superfuqive bėrthamore, imazhet e luftės nė Vietnam dhe zbulimi mbi eksperimentet mbi sifilizin nė Tuskegee:a duhet tė habitemi pra pse teza e AIDS-it tė prodhuar nė Fort Detrick nuk ėshtė zbehur lehtėsisht?
Nė tė njėjtėn kohė, qe diēka e natyrshme qė teoria konspirative tė mos zhdukej me fundin e Luftės sė Ftohtė, pėr shkak se tensionet sociale me siguri qė nuk morėn zgjidhje me rėnien e Murit tė Berlinit. Komplotisitėt profesionistė kapėn shpejt dėshmitarin e spiunėve sovjetikė, dhe nė mesin e shumė mbeturinave tė publikuara nė fillim tė viteve 90 spikat Behold Pale Horse (1991) nga Milton Uilliam Kuper (i cilėsuar si njė nga frymėzuesit e terroristit Timoti Mekveig). Nė libėr, teoria e konspiracionit mbi origjinėn e AIDS-it shkrihet me tė tjetė:Kenedit, Illuminati, UFO-t, Bilderberger-ėt, tė Urtėt e Sionit, etj
Nė Shtetet e Bashkuara pati jehonė tė veēantė nė mesin e afro-amerikanėve:historia e tyre e dhimbshme, duke filluar nga Tuskegee, sigurisht qė justifikonte armiqėsinė ndaj qeverisė nė tė cilėn dokumenti AIDS-i si njė armė biologjike mund tė shumėfishohej lehtėsisht. Megjithatė koston mė tė lartė, e ka paguar ndoshta shteti i Afrikės sė Jugut.
Profesoresha Natrash tha se nė fund tė viteve tė 80, nė atė vend u shfaq njė variant i teorive konspirative nė tė cilėn CIA u zėvendėsua nga shkencėtarėt izraelitė nė bashkėpunim me racistėt e Afrikės sė Jugut. Ky komplot nuk u zhduk me pėrfundimin e Aparteidit, dhe me presidencėn e Tabo Mbekit (1999-2008), pėsoi njė mutacion tė rrezikshėm:CIA, pėrveēse u akuzua edhe njė herė se ka krijuar sėmundjen, u bė pėrgjegjėse pėr konspiracion me kompanitė e prodhimit tė ilaēeve pėr tė bėrė tė besohej se terapia antiretrovirale ishte mjeti i vetėm efektiv.
Pėrmes ministrit tė Shėndetėsisė Manto Tshabalala-Msimang, Mbeki filloi tė mbėshtesė publikisht tezėn tani mohuese tashmė tė dashur pėr konspiracionistėt perėndimore, duke refuzuar tė pranojė lidhjen shkakėsore midis HIV dhe AIDS dhe penguar pėrhapjen e terapisė antiretrovirale nė favor tė mjeteve alternative tė padobishme me bazė hudhrėn, panxharin ose limonin.
Tshabalala-Msimang, shpesh i quajtur si Dr Panxhari, kishte gjetur njė nga burimet e tij tė frymėzimit pkėrisht tek iluzionet e Behold a Pale Horse. Vlerėsohet se ndėrmjet viteve 2000-2005 nė Afrikėn e Jugut kanė vdekur tė paktėn 330 mijė njerėz, tė cilėt mund tė ishin shpėtuar nga barnat qė bojkotoi qeveria, pa llogaritur 35 mijė fėmijėt e infektuar nga nėnat sieropozitive, tė cilėt nuk kishin marrė profilaksinė e nevojshme. / bota.al
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn