als_Latn dik_Latn sag_Latn
Fatmira NIKOLLI
Magjia e Bizantit, Kostandinopoja e Edmondo de Amiçis, miniaturistët e Orhan Pamuk te “Unë jam e kuqja”, marrin tjetër përmasë, nëse ndonjëherë je gjendur para një kodiku, qoftë edhe para një riprodhimi të atyre librave të para Gutenbergut.
Nga kapakët, te shkronjat nistore, fletë pas flete, një tjetër botë shpërfaqet me gjithë madhështinë që ruan memoria historike.
“Katërungjillëshi i dekoruar i Korçës” i Andi Rëmbecit e Sokol Çungës, është një botim luksi që i kushtohet Kodikut të Korçës nr.93. Studimi është vlerësuar me Çmim Kombëtar nga Akademia e Shkencave dhe dje, u përurua për së dyti, ndërsa në 2012-ën pati kaluar në heshtje.
Bizanti njihte fuqinë dhe lavdinë më të madhe, kur në një nga punishtet libërshkruese të Kostandinopojës prodhohej Kodiku i Korçës nr.93. Rëmbeci e Çunga flasin për një periudhë historike të epokës së dinastisë maqedonase (867-1056), kur perandoria arriti zenitin e fuqisë ushtarake, politike, ekonomike e kulturore.
Shekulli X i epopesë bizantine, njëherësh me ngritjen e një lëvizjeje të fuqishme intelektuale, shënon edhe periudhën kur “fuqia e letrave bizantine është duke pranuar çdo lloj forme dhe në çdo mënyrë modelet antike, duke i shkrirë ato në kuadrin kulturor e ideologjik të shoqërisë bizantine, duke pasur njëherësh prirje për përsosmëri të lartë”. Qe në këtë kohë që nisi kërkimi, kopjimi dhe koleksionimi i kodikëve më të hershëm të shekujve IV-VII me qëllim shpëtimin e veprave të rëndësishme të letërsisë klasike.
Ndërsa prezantohet vepra, studiuesit vënë në dukje se qe koha e Kostandinit VII të Porfirogjenetit, kur Kodiku i Korçës nr.93 u shkrua me tipin ‘Bouletee'(një nga tri tipet e shkrimit të kohës), shkrim germëmadh liturgjik i destinuar kryesisht për libra të Shkrimit të Shenjtë dhe të Etërve të Kishës, e veçanërisht për dorëshkrime luksi.
“Një dëshmi e padiskutueshme që flet për librin fetar në Bizant është edhe Kodiku i Korçës nr.93. Ai është pjesë e atij grupi të kodikëve më të vjetër të dekoruar, paraqet interes artistik e historik, duke dhënë edhe një pamje mbi prirjet artistike të punishteve bibliografike të Kostandinopojës gjatë periudhës që njihet si rilindja maqedonase”,- theksojnë Rëmbeci e Çunga, para një auditori që përfshin akademikë e studentë. Rëmbeci është historian paleograf i Fakultetit të Historisë në UT, ndërsa Çunga paleograf e arkivist në AQSH. Studimi nisi, kur vite më parë, u bë gati ekspozita e kodikëve- atëherë kur botimet 1-mijëvjeçare mund t’i shihte kushdo, qoftë edhe ata që ndalonin te ish-Stacioni i Trenit për të marrë furgonët për në Durrës.
DRITËHIJET E UDHËTIMIT
Ka pasur shumë vështirësi për të mësuar mbi udhëtimin historik të kodikut. Çunga e Rëmbeci bëjnë me dije se dorëshkrimi i shek. X, në shek. XII ndodhej në një manastir që quhej i “Perivleptit”, por me gjithë kërkimet e tyre, mbetet e panjohur vendndodhja e tij. “Më 1182 Luka Skinuris ia bleu kodikun një tjetri Luka, murg a sekretar i atij manastiri siç mësohet. Dha në këmbim 21 hiperpirë. Prej shek. XII e deri në vitet 1980 kur mbërriti në Arkivin e Shtetit, historia e dorëshkrimit është e pamundur të rindërtohet. Ne dimë që atij në shek. XIII iu shtuan disa fletë. Hedhim hipotezën se gjatë kësaj kohe ai ndodhej në një zonë me ndikim sllav, për shkak të stilit sllav me të cilin janë shtuar numrat”. Studiuesit që kanë botuar mbi këtë kodik librin “Katërungjillëshi i dekoruar i Korçës”, shënojnë se në një periudhë kohore, dorëshkrimi ka pasur edhe një tjetër zotërues. Kushtet në të cilat Kodiku i Korçës nr.93 mbërriti nga punishtja e shkruesit në Mitropolinë e Korçës dhe më pas në raftet e AQSH-së, mbeten në hije; dihet nga regjistri i materialeve hyrëse në Arkivin e Shtetit, se kodiku iu shit Arkivit më 29 qershor 1985 nga Dhimitër Moskopoliti nga Korça, bashkë me Kodikun e Korçës nr.92.
DATIME E DETAJE UNIKE
Është dorëshkrim i fillimit të shek. X, ka 308 fletë pergamene me përmasa 153 X 120 mm, teksti i katër ungjijve është shkruar me pergamenë të hollë, me ngjyrë të bardhë qumësht. Fletët 12, 92, 141 e 225 përmbajnë miniaturat e katër ungjillorëve. Shtesat e shek. XIII janë Sinaksari(leximet e festave të lëvizshme) dhe Menologu (leximet e festave të palëvizshme) sipas kalendarit bizantin; janë shkruar me pergamenë jo të njëjtë me atë të ungjijve dhe bashkë me fletët e miniaturave i janë shtuar kodikut më vonë. Fletëve u janë vënë copëza mëndafshi që ruajnë miniaturat nga fërkimi i fletëve, ndaj janë ruajtur kaq mirë. Është ekzemplar e nuk ka të dytë në botë. Jo veç për tipologjinë e shkrimit në formë kryqi, apo se vjen nga Kostandinopoja. Ai ka dy periudhat më të rëndësishme të artit bizantin.
“Sipërfaqja e tekstit të katër ungjijve ka përmasa 105 X 75 mm dhe ka formë kryqi, një dukuri veçanërisht e rrallë në dorëshkrimet bizantine. Kodiku i Korçës nr.93 përbën një nga dorëshkrimet më të vjetra të kategorisë së kodikëve të shkruar në shkrim germëvogël ‘Bouletee’ dhe në të gjithë tekstin e të katër ungjijve në formë kryqi, të gjitha dorëshkrimet e tjera të kësaj kategorie të njohura deri më sot u përkasin periudhave më të vonshme, nga gjysma e shek. XI e deri në shek. XII”,- thanë dje, Andi Rëmbeci e Sokol Çunga.
Shtuan se kodiku është shkruar nga tre kodikëshkrues të panjohur, në dy pjesë të ndryshme kohore. Kodikshkuesi kryesor është i gjysmës së parë të shek. X, ndërsa dy të tjerët janë të shek. XIII. Është përdorur bojë kafe, ndërsa ngjyrë e artë dhe të kuqe për titujt e kapitujve e germat nistore, ndërsa te tabelat ngjyrë të purpurt.
Nga libërlidhja fillestare e Kodikut nr.93 sot nuk ruhet asnjë gjurmë- lidhja e sotme është e tipit bizantin, mbase e realizuar në shek. XVI-XVII. “Ka kapakë prej druri, të prerë me të njëjtën madhësi me trupin e kodikut e të veshur me lëkurë ngjyrë kafe, ku janë stampuar motive dekorative, ku pos kuadrit qendror ka shirita e motive floreale”,- tha Sokol Çunga, arkivist i AQSH-së.
MINIATURAT – DEKORET
Çunga shënoi dje, se libri i dekoruar përbën pjesë të pashkëputur të historisë së artit bizantin. “Kodiku i Korçës paraqet elementë ikonografikë dhe dekorativë të çmuar të kohës. Në gjashtë fletë paraqiten kanonet e gjegjësisë së ungjijve (kanonet e Eusebit). Në çdonjërën nga miniaturat e mësipërme, kanonet përmblidhen në tri kolona, që përfundojnë me kapitele e krijojnë një hapësirë me dy lobe mbuluar me harqe. Disa kolona kanë ngjyrë jeshile e disa kafe e të kuqe. Harqet, kapitelet e titujt janë punuar me ar”,- tha Çunga.
Në Kodikun nr.93 ruhen katër miniaturat e ungjillorëve Mateu, Marku, Luka dhe Joani, që mbajnë veshur tunikë të kaltër dhe mantel ngjyrë rozë, janë të ulur në fushë të artë.
Dekoret e ndryshme, flasin për periudha të ndryshme të të shkruarit.
Çunga e Rëmbeci theksuan se, sa u përket katër miniaturave të ungjillorëve që janë shtuar në një fazë më të vonë (fundi i shek. XIII), ato flasin për punën e një piktori shumë të mirë, nga punishtet e Kostandinopojës gjatë periudhës së parë paleologe.
BOTIMI-FAKSIMILE
Kodiku i Korçës nr.93 është pjesë e koleksionit prej 100 dorëshkrimesh bizantine e pasbizantine që ruhen në AQSH. Një botim-faksimile i këtij lloji është i pari në historinë e botimeve dokumentare në Shqipëri. U botua, me kontributin e Shoqërisë Biblike Ndërkonfesionale të Shqipërisë, të Kishës Ortodokse Autoqefale e Drejtorisë së Përgjithshme të Arkivave. Kopja-faksimile shoqërohet nga një studim shterues si dhe transkriptimi paleografik i Ungjillit sipas Lukës e përkthimi në shqip i tij.
100 NGA 2 MIJË KODIKËT
Rreth viteve ’40 në Shqipëri flitej për një numër prej rreth 2-3 mijë kodikësh. Askush nuk di të thotë sot, se si vendi ynë mbeti me vetëm 100 të tillë në total, kur vetëm Gjirokastra kishte 100. Rëmbeci e Çunga, vënë re megjithëkëtë se “këta që kemi sot janë interesantë. Duket sikur janë zgjedhur më përfaqësuesit e çdo periudhe kulturore”.
Ish-drejtorja e Arkivit të Shtetit, Nevila Nika, kujtoi dje kohën kur sapo kish mbaruar shkollën e shkeli për herë të parë në punë në Arkiv, iu duk për një çast se kish shkelur në burg, ngase rrugën ia zu një qen i madh kufiri, në atë kohë të armiqve të gjithanshëm nën regjim. Të qeshurën për batutën, e ndjek një ‘nënqeshje’ për rrëfimin e saj, mbi kohën kur kodikët shkeleshin me këmbë, derisa u ngrit një dhomë për të. Jemi ende nën regjim, por Theofan Popa po vuan përplasjet me pushtetin, e megjithëkëtë, ai u përgjigjej deri edhe pyetjeve “ç’është homelia”.
Të pyetur nga Shaban Sinani nëse kanë hasur në këtë kodik gabime qoftë prej moskompetencës gjuhësore, qoftë prej moskompetencës kanonike, Çunga iu përgjigj se “është bërë kopjim nga dorëshkrime më të hershme”, ndërsa Rëmbeci shtoi se “nuk ka gabime, duke qenë se me to merreshin njerëz profesionistë. Në manastire, në këto mjedise ishin njohës shumë të mirë të gjuhës, të përmbajtjes e tekstit”.
Source: KODIKU I KORÇËS I SHEK.X, nga punishtet libërshkruese të Kostandinopojës, në Shqipëri | Gazeta Shqiptare Online
bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn