als_Latn lit_Latn uzn_Latn
E shkuara e lavdishme dhe e tashmja ku ndihet rreziku i braktisjes. Fshati ku qėndruan Lord Bajroni dhe piktori Eduard Lear qė u mrekulluan me ndėrtimin dhe afresket e kishave. Vendlindja e shumė personaliteteve tė artit, kulturės, por edhe i patriotizmit, pėr tė cilėt vendasit ndihen krenarė.
http://photos-a.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-snc3/hs370.snc3/23784_405526680989_164162295989_4912431_4403403_a. jpg
I dėshmuar nė shek. e dytė para Krishtit.
Nuk dihet se sa mijė vjet mė parė njerėzit u ndalėn nė kėto anė dhe u mahnitėn nga relievi i pėrthyer por mrekullisht i bukur. Pastaj hoqėn gurėt, ngritėn ledhe e ndėrtuan tarraca. Thuhet se vetėm pėr njė hektar tokė atyre u ėshtė dashur tė zhvendosin rreth 3000 metra kub gurė! Ishin njerėz tė punės, me vėshtrim drejt sė ardhmes, trima, tė besės, plot pasione dhe shumė tė bukur.
Banorėt e Kaonisė, siē thirreshin nė kohė tė lashta, shtėpitė i ndėrtuan rrėzė maleve si pėr t’u mbrojtur nga piratėt e detit dhe pėr tė kursyer ato ngastra toke qė i pėrftonin me mund tė madh.
U ngritėn fshatrat e Rivierės, njėri mė i bukur se tjetri, gati-gati qytete tė vegjėl, tė gjithė nė njė harmoni tė habitshme ndėrtimesh, qė i dallon nė gjithė vendin.
Vunoi ėshtė njė nga kėto fshatra qė i bėn nder krahinės pėr historinė, protagonizmin nė ngjarjet e mėdha tė kombit, si dhe kontributin qė ka nė kulturėn tonė kombėtare.
http://photos-f.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-ash1/hs430.ash1/23784_405527330989_164162295989_4912442_5098480_a. jpg
Fshati ėshtė vendosur nė shpatullat e malit tė Mjegulloshit, me shtėpi tė gurta dy a tre katėshe, ku do tė ndeshesh me atė dukuri qė vėren Kadareja pėr Gjirokastrėn “nė se do tė rrėzohesh nga ēatia e njė shtėpie do tė biesh nė ēatinė e njė tjetre mė poshtė!”
Ndėrtesat “shohin” tė gjitha nga deti, por pa ia zėnė dritėn njėra-tjetrės. Ato lidhen me rrugė tė kalldrėmta duke krijuar njė konfiguracion tė pėrsosur, madje shpesh ato gjarpėrojnė poshtė qemerėve mbi tė cilat ngrihen shtėpitė e banimit.
Harqet dhe qemerėt i sheh nė faqet e jashtme tė dyerve dhe dritareve, nė raste tė tjera ato shėrbejnė si konstruksione mbajtėse tė kateve tė mėsipėrme tė shtėpive. Banesat e fortifikuara, apo kullat, i gjejmė si nė Vuno ashtu dhe nė fshatrat e tjerė tė bregdetit. Kulla nė lagjen e poshtme tė fshatit, njė kompozim vertikal, me bazė katėrkėndėshe, tri katėshe, me frėngji, ėshtė shpallur prej vitesh monument kulture.
Nė vizionin e ditėve tė sotme tė bėn pėrshtypje fryma qytetare dhe ndjenja e komunitetit, vizioni pėr njė fshat “tė tė gjithėve”, ku “ligjet” e bashkėjetesės i kanė respektuar pa marrė parasysh interesin e ngushtė tė njėrit a tjetrit. Tė gjithė thonė se nė krye tė fshatit kanė qenė njerėz tė urtė e tė menēur, tė drejtė e largpamės.
Dy shekuj mė parė nė familjen e njohur tė Kasnecėve nė Vuno qėndroi Eduard Liri, piktor i njohur anglez: “U ēudita me llojin e ndėrtesave nė Vuno disa prej tė cilave, si ato tė Kasnecėve, nė veēanti, qenė mė tepėr si “palazzit” e shumė qyteteve provinciale nė Itali”- shkruan Liri. Mė tej vazhdon: “Himarjotėt pėrdorin gjuhėn italiane mė tepėr se ēdo banor i Shqipėrisė; tė gjithė fshatrat qė kam kaluar, ndonėse tė krishterė, janė tė tėrė shqiptarė me pėrjashtim tė pak familjeve…”
Njerėzit e diellit tė Jugut
Kjo shprehje metaforike i ka rrėnjėt nė legjendat e hershme tė kėtij fshati. Kėshtu prej shumė e shumė kohėsh, nuk mbahet mend se kur, nė kambanoren e fshatit ėshtė njė qiparis i vogėl, qė as hedh shtat, por as thahet. Tė moēmit thonė se ėshtė simbol i vazhdimėsisė sė jetės.
Tregime epike lidhen me pėrroin e Mardhės, nė krye tė kanionit tė mrekullueshėm tė Gjipesė, ku u hodhėn drejt vdekjes njė tufė vajzash pėr tė mos rėnė nė duar tė pushtuesve; thuhet po ashtu se Jeronim De Rada, me rrėnjė tė hershme nga Himara, i ka vendosur ngjarjet e poemės sė tij “Kėngėt e Milosaos” nė Skutara tė Vunoit. Skutarai ėshtė njė kodėr nė dalje tė fshatit, drejt Himarės, ku shihen ende gjurmėt e njė banimi tė hershėm, njė mjedis pastoral, sikurse duken rrugėt e gurta, shkurrnajat, lisat dhe poshtė bregu poetik i Jonit, teksa pulėbardhat fluturojnė mbi det.
Por nė se kėto mund tė merren edhe si pandehma tashmė ėshtė e provuar se Odise Kasneci nga Vunoi dhe Jani Kocani nga Dhėrmiu morėn pjesė nė Lidhjen Shqiptare tė Prizrenit.
Nė rrjedhat e kohėrave vunjotėsit kanė qenė tė ndjeshėm dhe aktivė ndaj ngjarjeve historike, nė krahinė, nė tokėn e tė parėve tė tyre, ashtu edhe te fqinjėt, nė Greqi, gjė qė jo rrallė e ka patur koston e vet.
http://photos-b.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-snc3/hs370.snc3/23784_405528080989_164162295989_4912454_1381384_a. jpg
Nė mesin e shekullit tė shkuar ata morėn pjesė nė luftėn antifashiste, ku simbol i fshatit mbetet Zaho Koka. Nė reflektimet e ditėve tė sotme ai ėshtė pa mėdyshje hero dhe viktimė, pasi luftoi trimėrisht kundėr pushuesve, sikurse u bė kurban i atyre me tė cilėt e bashkoi ēlirimi i vendit. Zaho Koka nė ato vite u lidh nė njė dashuri tė madhe me Ramize Gjebrenė, gjithashtu nė forcat partizane, gjė qė i kushtoi jetėn si njėrit dhe tjetrit.
Por mbi tė gjitha Vunoi ėshtė vendi i arsimdashėsve dhe njerėzve tė dijes, i intelektualėve tė shquar qė i kanė dhėnė shumė kulturės sonė kombėtare. Nga ky fshat ėshtė Odise Grillo, shkrimtari i talentuar i letėrsisė pėr fėmijė, autor i shumė librave, kėngėve, botimeve enciklopedike.
Po tė shkosh ditėve tė verės nė Jalė, njė plazh i bukur dhe kurativ, do tė takosh regjisorin e madh, Dhimitėr Anagnostin me tė shoqen, aktoren e mirėnjohur Roza Anagnosti. Dhimitri ėshtė “djalė bregu”-siē thonė nė ato anė- dhe krijimtaria e tij i ka rrėnjėt nė Bregdet, nė historinė e familjes sė tij e mbushur plot me patriotizėm. Pa e tepruar mund tė themi se Anagnosti ėshtė njė personalitet dhe vepra e tij i bėn nder Vunoit, Himarės dhe gjithė Shqipėrisė. Krijimtaria e tij ėshtė njė gur themeli nė artin shqiptar qė do t’u mbetet kohėrave. Nė vitet vitet ’30-tė tė shekullit tė kaluar shtėpitė e Anagnostėve ishin shkollė dhe internat, ku vinin vajza nga Jugu i vendit dhe mėsonin zanate: qėndismėn, tezgjahun, tė gatimin.
Nga ky fshat janė edhe aktorėt e njohur tė teatrit dhe filmit shqiptar: Robert Ndrenika dhe Anastas Kristofori. Ata kanė lėnė njė trashėgimi tė pasur rolesh, karakteresh, dhe pa mėdyshje janė produkt i shpirtit himarjot nė gjithė gamėn e vet.
Atdheu fillon nga prona
http://photos-e.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-ash1/hs430.ash1/23784_405527450989_164162295989_4912446_4747360_a. jpg
Pamjet e fshatit tė sotėm mund t’i gjeje edhe para 20 a 30 vjetėsh, sepse Vunoi pak ka ndryshuar. Thuajse po ato shtėpi, po ato rrugė, ku ndonjė ndėrtim i ri mė shumė ia ka prishur bukurinė duke zhbėrė atė traditė tė mrekullueshme tė ndėrtimeve nė Rivierė.
Kisha e fshatit u dogj gati 10 vjet mė parė, nė ditėt kur kishte mbaruar restaurimi i saj!
-Kush i vuri flakėn – pyeta njė tė njohur aso kohe.
-Ne e ruajtėm nė ditėt mė tė vėshtira…pyesni mė mirė ata qė shkuan!-dukej qė burri ish prekur nė sedėr.
Si pėr ironi kisha kish qenė monument kulture!
Para ca vitesh nė Jalė tė Vunoit u prishėn disa ndėrtime, pa leje, siē u tha, duke hedhur nė mes tė detit miliona lekė tė mbledhura me mund dhe djersė nė mėrgimin e vėshtirė. Natyrisht shteti s’kish pse bėnte sehir dhe njė ditė tė bukur tė bėnte gjėmėn!
Tė moshuarit jetojnė me brengėn e viteve tė rinisė, tė asaj kohe tė largėt kur nga ēdo rrėnjė ulli merrej gati njė kuintal prodhim, kur nė dimėr bregu zverdhte nga portokallet dhe gjithė vitit karvanėt e ngarkuar me djersėn e njerėzve tė punės ngjiteshin nė fshat.
“Kanė ikur djem e vajza, nuk punon mė rinia dhe fusha ka mbetur e shkretė!”
Tė gjithė nė njė emigracion tė ēuditshėm si jashtė ashtu dhe brenda vendit.
http://photos-f.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-ash1/hs430.ash1/23784_405529300989_164162295989_4912480_8074599_a. jpg
Nė fakt emigracioni ka qenė pjesė e Vunoit, si edhe gjithė krahinės. Po ai i shekullit tė kaluar ka qenė me tė vėrtetė dramatik. Nė vitet ’60 kur kish mbaruar kolektivizimi filloi braktisja e madhe: tė gjithė donin tė iknin dhe u turrėn drejt Vlorės, Tiranės, Fierit, Elbasanit, deri nė Shkodėr.
Fusha, sakrificat e breznive tė para nuk kishin asnjė kuptim pėr tė rinjtė qė e ndjenin veten tė huaj nė pronėn e tė parėve tė tyre. Pas viteve ’90 ia behu braktisje e dytė mė e madhe dhe sot pėr sot gati e pakthyeshme. Kėshtu thuajse “tė dy palėt” ndihen “tė huaj” nė vendlindje, madje jo rrallė e shohin njėri-tjetrin shtrembėr, nė mos me armiqėsi sepse ligji i jep tė drejtė njėrės palė tė marrė pronė tė prindėrve tė vet, kurse tjetrės jo!
Pas thuajse 20 vjetėsh pronat e vunjotėsve, si dhe gjithė himarjotėve janė kthyer nė treg tė politikės, e cila me njė kokėfortėsi tė ēuditshme kėrkon tė bėjė ligjin kur mbi 90% e banorėve tė Bregdetit kanė kėrkuar tė shkojnė tek pronat e tė parėve tė tyre, atė qė ua lanė trashėgim, por s’e gėzuan kurrė!
Kėshtu shpesh herė tė duket sikur Vunoi i takon sė kaluarės, sepse historinė, jetėn, tė ardhmen e bėjnė njerėzit nėn fjalėn e menēur “atdheu fillon nga prona” pėrndryshe s’u mbetet gjė tjetėr veēse tė mbeten tė largėt!.
“Ne kemi mbetur nė mes tė detit- mė thoshte njė emigrant nga Vunoi- dikur mėsues. Matanė, nė Greqi, Itali a gjetkė ndihemi tė huaj, por edhe kur vijmė kėtu prapė tė huaj mbetemi.”
“Na duket sikur na kanė vėnė traun e kufirit nė rrugėn e Llogorasė!. Duam tė shkojmė, po ku? Tė tjerė po bėhen zot nė djersėn e tė parėve tanė!
Vunoi nė dallim nga fshatrat e tjera tė bregdetit, nuk flet greqisht, duke u konsideruar gjithmonė si Shqiptarė janė shquar pėr patriotizėm nė kohėra tė ndryshme.
http://photos-b.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-snc3/hs370.snc3/23784_405527145989_164162295989_4912435_718450_a.j pg
Tunelet e gurta qė mbajnė mbi vehte banesa tė mėdha tė ndėrtuara me gurė, pėrbėjnė njė stil arkitekturor qė nuk haset as nė Gjirokastėr e nė Berat. Ndėrtimi i disa shekujve mė parė qė kėrkon mjeshtėri tė madhe inxhinierike, ėshtė bėrė pėr tė shfrytėzuar hapėsirėn urbanistike tė fshatit.
Kalldrėmet e gurit mbulojnė kanalizime tė hershme tė fshatit. Shtėpitė janė ndėrtuar tė gjitha pranė rrugės me qėllim qė tė shfrytėzohej kanalizimi. Ndėrtimet janė bėrė tė tilla qė asnjė shtėpi mos tė pengojė pamjen e detit shtėpive tė tjera.
http://photos-h.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-snc3/hs370.snc3/23784_405527040989_164162295989_4912434_3631748_a. jpg
Lord Bajroni nė udhėtimin e tij nė jug tė Shqipėrisė ka shkruar se ka mbetur i mrekulluar nga Vunoi njė fshat me 100 shtėpi por qė kishte mbi 20 kisha, tė gjitha tėrėsisht tė dekoruara me afreske Bizantine. Shumė nga kishat qė i shpėtuan shkatėrrimit komunist akoma sot ruajnė pikturat mahnitėse tė shekujve mė parė.
http://photos-e.ak.fbcdn.net/hphotos-ak-snc3/hs390.snc3/23784_405526975989_164162295989_4912433_7555146_a. jpg
Nė Vuno gjenden gjiri i Jalit dhe gjiri i Gjipesė, qė janė dy nga plazhet mė tė bukura nė gjithė bregdetin shqiptarė. Tokat e tyre kanė shėrbyer pėr kultivimin e agrumeve nga Vunjotėsit. Me zhavorrin e bardhe dhe ujrat e kristalta sot janė mė atraktivet pėr turizmin shqiptarė.
Revista Shqip
als_Latn wol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn wol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn wol_Latn als_Latn als_Latn wol_Latn als_Latn wol_Latn als_Latn als_Latn