als_Latn dik_Latn sag_Latn
A ka tipare substanciale në pasurinë etnokulturore të “pakicave të vogla” në Shqipëri?!Postuar më: 21 June 2017 09:42
Goranët janë bartës të një kulture origjinale. Ata kanë ruajtur, përveç gjuhës, edhe folklorin, ornamentikën, zakonet, mendësinë kolektive etj. Në tërësinë e saj, kjo kulturë vendëse i afron goranët më tepër me maqedonasit dhe historikisht me bullgarët, në krahasim me serbët, ndërkohë që në disa aspekte të kulturës materiale dhe në folklorin koreografik, duket qartë integrimi në dimensionin kulturor shqiptar.
Nga Prof. dr. Aleksandër Dhima*
Në vijim të rubrikës mbi pasurinë etnokulturore të “pakicave të vogla” në Shqipëri (MAPO-Ide, 14 qershor 2017), dëshiroj të shpreh disa konsiderata të natyrës historike, demografike dhe etnografike mbi zonën e Gorës, që dëshmojnë për tipare sui generis të këtij grupi popullsie dhe që kanë lidhje me prejardhjen e hershme të tij.
Vjetërsia e vendbanimeve
Me këtë trevë mund të lidhet emri “Iliria e shkretuar” që përmendet te Polibi dhe Tit Livi: duke folur për udhëtimin e delegatëve të Perseut për te Genti, mbret i ilirëve (në vitin 169 p.Kr.) njoftohet se “ata kaluan malin e Skardit [Sharrin] dhe përshkruan krahinën e quajtur Iliria e shkretuar”. Këto vende i kishin shkatërruar maqedonasit, për të penguar dardanët të përparonin në Maqedoni dhe në Ilirinë e jugut. Nëse Oaneu, prej nga u nisën delegatët romakë, do të identifikohej me Tetovën e sotme, atëherë Gora do të ishte brenda këtij qerthulli.
Një degëzim i rrugës antike Lissus (Lezhë)- Naissus (Shkup) shkëputej te Kulla e Lumës drejt Grykës së Vanave (midis Rekës së Borjes dhe Orgjostit) që lidhte, nëpërmjet Gorës, Ilirinë qendrore me viset e Maqedonisë së atëhershme. Stacioni i Vanajve kontrollonte, me sa duket, hyrjen në këtë kanion të madh. Në anën tjetër të Gorës ndodhet kalaja e Novosejit, pikë ushtarake që kontrollonte “hapjen” drejt Shishtavecit. Më tej, traseja e rrugës antike mund të ndiqet përmes toponimeve Klise (si Klissura në Shqipërinë juglindore- pika të kontrollit doganor) dhe Pazarlia, ku kalonin deri vonë karvanet drejt Pollogut për në fushën e Tetovës. Gryka e Vanajve u rigjallërua me ndërtimin e urës së Djallit, që e identifikuan gjeografikisht udhëtarë e misionarë të shek. XIX, por edhe në drejtimin tjetër Lami i Nuses (Orgjost)-Prizren.
Harkut kohor të Mesjetës i përgjigjen disa toponime, si Paraspur [emërtim bizantin i lidhur me pronësinë], sopatat dalmatine prej bronzi, të zbuluara në Borje, Shishtavec e Novosejë, thesari monetar dhe varreza e Borjes (shek. XI-XII), toponimet që lidhen me kisha të vjetra (shembuj: Cerkov në Orgjost; za Cerkov në Pakisht, Popovo sello në Borje etj.) dhe fragmentet e pikturës murale kishtare në Rapçë, Novosejë, Nimçë e Orgjost (shek. XIV?), të cilat mund të lidhen me kohën e lulëzimit të të ashtuquajturës “shkollë të Prizrenit”.
Gjysma e shek. XIV i gjen fshatrat e Gorës të konsoliduara dhe disa prej tyre si pronë të manastireve. Në burimet e shkruara, Gora njihet me të njëjtin emër dhe në të njëjtin territor prej vitit 1348. Ky emërtim i takon, me shumë gjasë, fondit gjuhësor sllav, që do të thotë pyll. Një mbishkrim në xhaminë e Mlikes, i vitit 1353, dëshmon se depërtimi i myslimanizmit në këtë zonë shtyhet më herët se lufta e Fushë-Kosovës (1389), ndërkohë që Opojën e gjen të myslimanizuar plotësisht deri në fund të shek. XVI dhe në Lumë procesi vijon deri në fund të shek. XVII, ndërkohë që në Gorë ky proces arriti të përfundojë vetëm në gjysmën e dytë të shek. XIX.
Mbas viteve 1429-1438, krahina përfshihej në sanxhakun e Dukagjinit. Sipas regjistrave osmanë të viteve 1571 dhe 1591, Gora përbëhej tashmë prej 38 fshatrave, popullsia e të cilëve kishte kryesisht përkatësi sllave (1355 kryefamiljarë), shqiptaro-sllave (134 kryefamiljarë) dhe shqiptare (34 kryefamiljarë); dy komunitetet e fundit shënohen në regjistra si “168 kryefamiljarë beqarë” në Krushevë (Kosharisht?), Shishtovc (Shishtavec), Topoljan (Topojan), Novoselë (Novosejë), Orçikël (Oreshkë?), Lumja [Lumë, si emër fshati dhe jo krahine], Turja (Borje?), Shtrezova, Biftiç e Manjon, të cilët kishin më tepër banorë se fshatrat e tjerë.
Midis harkut kohor prej 20 vitesh (1571-1591), sipas Kadastrës osmane, procesi i muslimanizimit që ishte intensiv në zonat fqinje, si në hass-et e Pashtrikut e Domestiçit (Hasi i sotëm), të Dibrit (Bushtricë) dhe në Lumë, në Gorë ecte më ngadalë (krahaso: banorë të myslimanizuar të 443 shtëpive në Lumë, kundrejt 382 të Gorës). Kjo dukuri mund të ketë qenë e lidhur me faktin se Gora banohej ndërkohë nga një numër relativisht i madh i banorëve me përkatësi etno-kulturore sllave, por edhe me faktin tjetër se nahija e Gorës numëronte në këtë kohë dyfishin e fshatrave të Lumës.
Pasuria etnografike/ folklorike
Goranët janë bartës të një kulture origjinale. Ata kanë ruajtur, përveç gjuhës, edhe folklorin, ornamentikën, zakonet, mendësinë kolektive etj. Në tërësinë e saj, kjo kulturë vendëse (sidomos në vektorët e kulturës shpirtërore) i afron goranët më tepër me maqedonasit dhe historikisht me bullgarët, në krahasim me serbët, ndërkohë që në disa aspekte të kulturës materiale dhe në folklorin koreografik, duket qartë integrimi në dimensionin kulturor shqiptar. Është jashtë çdo dyshimi që “prerja” kulturore e Opojës (në Kosovë) dhe e Shishtavecit (në Shqipëri), është e njëjtë, sepse grup-popullatat në të dy anët e kufirit shtetëror kanë ndarë të njëjtin fat historik disa-shekullor.
Popullsia e fshatrave të Gorës ruan një pasuri të madhe folklorike, kryesisht gojore, në formën e poezisë, ku funksionet etnike dhe estetike janë më të dukshme. Kjo rrethanë, e përplotësuar me elemente sinkronike, vokale, emocionale, metrike, ritmike e stilistike të këngës popullore, e vendosin këtë gjini në apogjeun e krijimtarisë artistike të zonës, mbasi ajo- mu pë shkak të karakterit krijues dhe ekzekutues- konsumohet nga të gjitha shtresat dhe grup-moshat sociale. Si e tillë, kënga popullore është integruar natyrshëm në mjedisin artistik të zonës.
Nga ana tjetër, elementet strukturore të përrallës, si abstragimi, personazhet irreale, mjedisi i papërcaktuar i zhvillimit të ngjarjeve- elemente të huazuar nga mitologjia– pasqyrojnë një “humbje” të kontaktit me botën rrethuese dhe mbeten disi larg interesave reale të bashkësisë dhe individit. Ndryshe qëndron puna me fjalët e urta, që përbëjnë “tharmin” e synimit edukativ moralo-estetik. Në krahasim me të gjitha zhanret e krijimtarisë gojore, ato janë në ndryshim të pandërprerë dhe elastike, sipas vendit dhe kohës kur përdoren.
Zbukurimorja e veshjeve popullore dhe e shtrojeve dallon qartë nga respondentët e krahinave kufitare: Lumës, Hasit (sidomos nga veshja e Vllahnës) dhe Rekës. Ngjyra bazë është e kuqja; ajo zotëron sfondin, në krahasim me motivet shumë të imta, por opozita e saj është binomi bardh’ e zi (te veshja e burrave) dhe bardh’ e kuq (te gratë). Kompozimi linear tipik janë motivet gjeometrike që nuk dalin jashtë figurës së rombit dhe derivateve të tij (në Lumë, këto lloj motivesh cilësohen si jernek shkine) dh aty mungojnë plotësisht motivet floreale, zoomorfe e antropomorfe. Modelet ornamentale (jernekët) përcaktohen sipas funksionit, moshës, gjinisë etj.
Martesat lidhen kryesisht brenda fshatit (natyrisht duke respektuar “largësinë” e duhur të lidhjeve farefisnore), për mundësi njohjeje personale dhe respekt të statusit të barabartë të gruas në jetën familjare, prandaj edhe divorcet janë shumë të rralla ndër goranët. Megjithatë, edhe lidhjet martesore me Lumën fqinje nuk janë të rralla (midis të tjerash, edhe për shkak të përkatësisë fetare të njëjtë), pavarësisht se aty ruhen më tepër traditat fisnore të kohëve të shkuara. Kjo indicie dëshmon njëherazi karakterin jo konfliktual “liberal”/ dhe tolerancën ndërkomunitare të goranëve.
Elemente të jehonës homerike gjenden, si kudo në Malësi, edhe në fshatrat e Gorës. Shembuj tipikë të besimeve të kësaj natyre në zonë janë: Mjelja e hënës (Borje); Kali i bardhë i nuses; Plakzat/ Karnavalet (Topojan); Xhamballa (Oreshkë), një manifestim i përafërt me plakzat. Nga ana tjetër, Beda (Zeusi i panteonit sllav) njihet ende në zonë: kryemallkimi popullor është sot kësaj dite “da te fati Bedova”. Po ashtu, merimanga– si tabù dhe si shenjë paralajmëruese kobndjellëse- vjen si jehonë e paganizmit sllav, ku ky insekt personifikonte “Perëndinë rrufehedhëse”.
Në vijim të parashtrimit të mësipërm, natyrshëm lindin pyetjet: si u krijua ky “ishull” sllav në “detin” etnik shqiptar dhe cila është prejardhja e këtij grupi popullsie?
Së pari, Gora është e shmangur nga “djepi” i parë ballkanik i sllavëve të jugut, të cilët viti 615 i gjeti të vendosur përreth luginave të lumenjve Lim, Drina, Ibër dhe në pjesën e sipërme të Moravës (serbët e parë) si dhe në luginën e Vardarit, me degët Strumica dhe Bistrica deri te gjiri i Solunit (maqedonasit e parë sllavë); andaj, krahina/ rrethina në fjalë s’kishte përse të ishte “vend i lakmuar” për ’ta.
Së dyti, popullsia vendase e kësaj rrethine periferike/ malore nuk mund t’i jetë nënshtruar bullgarizimit gjatë mbretërimit të Samuelit (998-1018) dhe serbizimit të dhunshëm në kushtet e mbretërive të para serbe. Së paku, ne nuk dimë të ketë një dokumentacion të mirëfilltë historik që ta vërtetojnë këtë hipotezë, ose të kundërtën e saj, me përjashtim të faktit se një pjesë e fshatrave të kësaj krahine t’i jenë dhuruar manastirit të Studenicës nga Stefan Nemanja, para lënies së fronit në vitin 1196.
Atëherë duhet t’i drejtohemi një hipoteze tjetër për vërtetim: që goranët janë të ardhur nga vise të tjera të Ballkanit qendror/ juglindor, të lidhur me lëvizjen Bogomile. Kjo lëvizje, që pati filluar në shek. XI-XII (në vitet 1018-1118) u përcoll me përndjekje, përkatësisht me zhvendosje popullsish në drejtime të ndryshme. Në viset perëndimore të Ballkanit, heretikët u quajtën babunë, patarinë, kallogjerë etj. Midis këtyre emërtimeve, bie në sy cilësimi torbesh (lypës), me të cilin Kisha ortodokse gjeti një pretekst përbuzës për t’i përndjekur ata, deri sa një pjesë e vogël e tyre zunë vend në “vende të qeta”, si në Gorë, larg vëmendjes së prelatëve kishtarë. Edhe sot, në Shishtavec ekzistojnë toponime të tilla, si barbulla e kudugjerë, që na kujtojnë nofkat pezhorative babunë e kallogjerë të kohëve të para të kësaj shpërnguljeje.
“Shtegtimi” i torbeshëve, sipas kësaj hipoteze, ndoqi tre drejtime: Shkup-Tikveš- Rekë-Gorë-Gjakovë-Bosnje (ku ata e “ndalën turin e tyre shtegtues”); Shkup-Manastir-Tërbaç (Gollobordë)-Tërbaç (Vlorë)-Napoli; Maqedoni-Azi e vogël. Në drejtimin e parë, torbeshët mbijetuan dhe krijuan ngulime kompakte, ndërsa në drejtimet e tjera lanë pas jehonën e heretizmit ballkanik. Nga urrejtja për Kishën ortodokse, që i kishte përndjekur (shembull: shprehja frazeologjike “ti gonim popa i kallugjera”, që i portretizon të dyja palët “të liga”), ata preferuan fillimisht Kishën katolike, në vazhdën e traditës vendëse, që gjallon së paku nga shek. VI e. sonë dhe duke ruajtur emrin e vjetër Funda; më pas, ata nuk vonuan të ktheheshin në myslimanë, nën presionin e administratës osmane. Në viset e reja ku u vendosën, goranët duhet ta kenë kuptuar shpejt se rrethoheshin prej një etnie tjetër, ndaj- për nevoja të kohezionit social brenda vendit- ata krijuan emrin našinec, našinci (shqip: i yni, tanët).
Nëse është e vërtetë kjo “zhvendosje”, a ka mbetur gjë nga botëkuptimi i “fesë së vjetër” të stërgjyshëve të tyre bogomilë? Këtë pyetje e shtrojnë, me të drejtë – posaçërisht për goranët- disa studiues. Gjurmët e Krishtërimit kanë mbetur “të fosilizuara” në disa toponime, emra fisesh dhe ditësh të shenjta, por edhe nga Islami- përveç disa lutjeve, agjërimit masiv dhe praktikave mortore- nuk njihet dogma e mirëfilltë e kësaj feje. Ndërsa verbalisht pranohet se ka një Zot të plotfuqishëm, në praktikë “etja shpirtërore” atje “shuhet” te burimi gnostik, ku magjia i paraprin religjionit, duke u zëvendësuar me praktika kultike të të parëve. Në banorët e Gorës, krahas emërtimeve ovaja duna (shqip: kjo botë [e të gjallëve]), përdoret edhe emërtimi bela duna (shqip: bota e bardhë), që nuk takohet te shqiptarët. Ky “dyzim i botëve” mund ta gjejë shpjegimin te doktrina bogomile, të mishëruar te maksima torbeshe ne greši Boga (shqip: mos fajëso Zotin), sepse dikush tjetër (“i keqi”, Satanai) është përgjegjës për fatkeqësinë tënde.
Vërtetimi i kësaj hipoteze të fundit kërkon domosdo krahasime me enklava të tjera të “grup-popullsive të shpërngulura” në vise të ndryshme të Ballkanit perëndimor, në radhë të parë me muhaxhirët e Borakës (shih më tej në kapitullin përkatës), të cilët duhet të cilësohen kësisoj pjesë e diasporës sllave.
* * *
Disa qarqe, vendase dhe të huaja, ngulin këmbë që kultura e Gorës nuk ka asgjë “më vete”, sepse arsyeja gjendet te kurbeti. Natyrisht, ky ndikim ndihet, por ai është anësor, sepse i takon mënyrës së jetesës në bashkëlidhje me kulturën materiale të shqiptarëve fqinj, por kurrsesi “tharmit” të kulturës shpirtërore, çka pasqyrohet në leksik, në veshjen e burrave, në organizimin e banesës etj. Një nga arsyet kryesore të këtij “ndikimi” lidhet me gjeografinë e kurbetit në shek. XIX (në Bosnje, Serbi, Maqedoni, Bullgari, Austri, Rumani, Greqi, Turqi, Egjipt etj), që i ballafaqonte goranët me larminë etnokulturore të popujve të tjerë të Perandorisë osmane dhe, për pasojë, nuk u lejonte atyre të shfaqnin lirisht tiparet e tyre kulturore.
Ndryshe qëndron puna me ndikimet orientale, që janë më të dukshme dhe më të thella në kulturën shpirtërore, sidomos në veshjet e grave: shumica e elementeve, si brezi i lartë, ngjyrat, ornamentika dhe zbukurimet plotësuese të tyre (por pa arritur te brezi e poshtë), sexhadet dhe shtrojet e tyre etj., lidhen patjetër me huazime orientale. Megjithatë, mjafton të lexosh disa historianë me emër dhe historikët e fshatrave të Gorës për t’u bindur se para dy-tre shekujsh situata etnike e goranëve, e folmja dhe kultura e tyre, i kishte të formuara tashmë tiparet e veta kulturore.
* Profesor i Antropologjisë në UET
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn