als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
-
Vdiq shqiptari i American Express-it
Vdiq shqiptari i American Express-it
Marre nga Koha Ditore
NEW YORK, 30 gusht - Arthur Lika, autor i logos s American Express-it, themelues i kompanis Lika Associates n New York m 1955, mes klientve t shumt t t cils ishin kompani si Gillette, General Electric, Japan Air Lines etj, vdiq t dieln e kaluar, m 21 gusht, n New York. I ndjeri u lind n Kosov t Prmetit, m 25 tetor 1925. Erdhi n Amerik me prindrit Kosta dhe Victoria Lika m 1937. Gjat Lufts s Dyt shrbeu n Ushtrin Amerikane. Mori pjes n t famshmen Betej t Pyks (Battle of Bulge) ndrsa m pas shrbeu si fotograf luftues dhe artist - korrespondent lufte pr gjeneralin George S. Patton. Pr shrbimin n luft u nderua me mimet m t larta t ushtris amerikane Bronze Star (Ylli i Bronzt) dhe Purple Heart (Zemra e Purpurt).
Pas Lufts Arthur Lika studioi n Universitetin Shrivenham n Angli dhe m pas vazhdoi studimet n Universitetin Columbia n New York.
Arthur Lika la pas vetes bashkshorten Hope, djalin A.J. dhe vajzn Victoria, motrn Mary Lika Natsu dhe bashkshortin e saj Michael Natsu.
Varrimi i t ndjerit u b t mrkurn e kaluar n Trumbull, Connecticut. Shrbimet fetare u kryen n Kishn Ortodokse Shqiptare Shn Gjergji n Trumbull.
Shkrimi n vijim u botua m par n gazetn Illyria n shkurt 1997 dhe m pas n librin n vitin 2003 n librin Shqiptart e Ameriks t Vehbi Bajramit.
Kush nuk ka dgjuar ose prdorur kartn American Express? sht mbretresha e kredit - kartave, jo vetm n Amerik, por edhe n Europ e kontinentet e tjer. Jam habitur kur nj miku im, lexues i pasionuar i shkrimeve per fatet e shqiptarve n Amerik, m befasoi me pyetjen q m bri.
- E di se kush e ka br disenjin e karts American Express?
- Jo, nuk e di, - ia ktheva.
- Si nuk e ditke? Po kt e din amerikant e mos ta dim ne! sht nj shqiptar, - m tha, - Arthur Lika. A nuk e vlen t shkruash pr t?
...Nj t diel t ftoht janari, para se t binte mugtira, Arthur Likn e takova n banesn e vet n UN Plaza. Ai banonte aty qkur u prurua kjo ndrtes gjigande, n East River afr pallatit t xhamt t Kombeve t Bashkuara.
N dhomn e qelqt t pritjes, prej nga New York-u me dritat llamburitse t befasonte me pamjen e nj bukurie prrallore, m pret Arthur Lika, veshur me eleganc. Pr or t tra m foli pr jetn e vet q kur mrgoi nga vendlindja n Amerik m 1937, pr jetn n ushtri e pr rrugn e suksesshme t tij n disenj e reklam.
Arthuri qe fmij vetm 11 vje kur la vendlindjen, katundin Kosov t Prmetit dhe erdhi n kontinentin e madh. I ati, Kosta, kishte mrguar disa vite m par. Arthuri nuk i harron detajet e atij udhtimi t gjat dhe tepr t vshtir me anijen Vullcania, nga Napoli n New York. Kujton se nuk mund ti hante ushqimet q shrbeheshin n anije ndaj ndihej thuajse tr kohn i uritur. Kur arriti n brigjet e Oqeanit Atlantik, n New York, iu duk sikur po zgjohej prej nj ndrre. I bn prshtypje t veant Statuja e Liris, ndrtesat e mdha, rrugt e gjera e makinat e shumta si pikat e shiut.
- Nuk u besoja syve nga ajo q shihja. Amerika mu duk si t ishte n nj planet tjetr, larg toks, - thot Arthuri.
Bashk me vllan Keneth, nnn Viktoria dhe baban Kosta, posa arritn n kontinentin e ri, u vendosn n nj banes t vogl n lindje t Manhattan-it.
Shprngulja e familjes Lika nga Shqipria nuk kishte kaluar pa trauma shpirtrore. Veanrisht pr nnn e Arthurit, ditt e para n mrgim ishin t skterrshme. Nuk shkputej dot nga Shqipria. Tr kohn ve atje i rrinte mendja. Me zemr t lnduar kujtonte vazhdimisht Prmetin, deri sa u nda nga jeta m 1981.
Po cila ishte rruga npr t cilin eci shkollimi dhe karriera e Arthurit?
Ai i prgjigjet pyetjes time me nje kujtes t freskt, sikur gjithka t kishte ndodhur dje.
- Nuk kaloi as nj muaj pasi kisha shkelur n Amerik dhe m regjistruan n shkoll. Merreni me mend sa vshtir ishte pr mua t ulesha n bangat e klass, pa ditur asnj fjal n gjuhn angleze. Por, nga ana tjetr, e dija se me vullnet do t arrihej do gj. E kisha t qart se pa anglishten do ti ngjaja atij memecit q krkon, por nuk e kuptojn, meq nuk mund t flas. Lodhja dhe strmundimi nisn t japin rezultatet e para, - thot Arthuri.
Ai jo vetm q e msoi shpejt gjuhn angleze, t shkruar e t folur, por arriti t jet ndr nxnsit m t mir.
Nj proverb kinez thot: Ai q t ka msuar nj dit, mbetet prgjithmon babai yt. Arthur Lika ishte njeri me fat, sepse pati nj msuese t mrekullueshme, zonjn Davis.
Kur Arthuri filloi msimet n New York, babait i erdhi nj letr nga Shqipria. Ish msuesi i Arthurit, nga Kosova e Prmetit, i shkruante Kosta Liks: Djali juaj, Arthuri, gjat kohs kur ishte nxns n shkolln ku jap msim, kishte nj talent t jashtzakonshm n vizatim. Bni prpjekje t ndikoni n mendjen e tij, q t ndjek kt rrug e t mos shuhet talenti i tij. I gjeni ndonj shkoll t artit, q delli i tij krijues t zhvillohet edhe m.
Kosta Lika, posa e lexoi letrn, vajti n shkoll te msuesja e Arthurit pr ti treguar se i shkruante msuesi nga ai fshat i largt. Zonja Davis, kur msoi nga ajo letr pr talentin e nxnsit shqiptar, filloi ti qndroj pran e ti jap atij msime t posame, e bindur se do ta ngjiste lart nj dit Arthurin, atje ku e kan vendin piktort e njohur t Ameriks. M von, disa nga veprat e djaloshit t ri, msuesja i vari n muret e klass.
Por, a mjaftonte q gjith talentin e tij Arthuri ta zhvillonte e ta prsoste vetm gjat orve t rregullta n shkoll? Dgjimi sht fillimi i do urtsie, thoshte Hegeli. Dhe Arthuri i ri dgjoi me vmendje kshillat e msuesit t Prmetit, t msueses s New York-ut dhe t babait. Pas orve t rregullta t msimit vazhdoi t thellonte njohurit n nj shkoll speciale t artit n Manhattan. Qysh n kt mosh t njom, nj pjes t kohs s lir ai filloi ta kalonte n muzet m t njohura t New York-ut dhe ra n dashuri me veprat e artistve t njohur botror. Harrohej me or t tra me sy t prqndruar tek tablot e portretet e piktorve t shquar duke ndjer brenda vetes se po rritej shpirtrisht piktori i ardhshm.
Lufta e Dyt Botrore Arthur Likn e gjeti me uniformn e Ushtris Amerikane. Ai shkoi n luft vullnetarisht, pa e detyruar kush, i shtyr nga ndjenja e atdhetarizimit amerikan. Nna e Arthurit ishte kategorike:
- Tu bft mamaja! Mos shko n luft, bir!
Babai i tij, po ashtu u mundua tia ndryshonte vendimin q kishte marr:
- Lufta nuk sht dasm. Mblidh mendjen, Arthur!
Por, Arthuri, i cili n kt koh jetonte me familje n Massachusetts, tashm e kishte mendjen top ti shrbente patriotizmit dhe liris. M n fund iu duk se i bindi prindrit: Nuk do t shkoj n luft t mbroj ve Amerikn, po edhe Shqiprin, u kishte thn atyre.
...Para se t nisej me anije pr n Evrop, Arthuri me shokt qndroi dy dit n New York. At pak koh t lir q kishte ai e shfrytzoi pr t vizituar msuesen e tij t dikurshme, zonjn Davis. Kur hyri n klasn ku ai kishte msuar vet dikur, u befasua kur pa pikturat e tij n muret e klass. Nuk gjeti dot fjal t rrfej se far tallazi shpirtror provoi n at moment. Ato nuk i kishin lvizur nga vendi. Ishin aty ku i kishte vendosur prej kohsh zonja Davis. Kto piktura t Arthurit ishin si ai fmija q prpiqet t ec kmbadoras, prpara se t ngrihet n kmb. Msuesja, q e kishte marr prdore n kopshtin e bukur t pikturs, n fillim nuk e njohu ish nxnsin e dikurshm, i cili tashm ishte br burr, kishte veshur uniformn ushtarake dhe po qndronte para saj i paprmbajtur nga emocionet, tek shihte at dhe pikturat e tij n mur. Por kjo ishte vetm pun asti.
- Ti je Arthur?! - kishte folur e habitur msuesja pas disa sekondash, duke vshtruar me lot n sy artistin e ri. Gjendja e tyre emocionale nuk kaloi pa u vn re nga fmijt e vegjl. U dukej se dikush po shfaqte pr ta nj sken filmi, ku njera nga aktoret ishte msuesja e tyre. Po ky tjetri i veshur ushtarak, cili ishte? Pastaj, prse i dridhej zri sa her q fliste dhe pse i binin lott?
Gjendja e elektrizuar nuk zgjati shum. Msuesja u tregoi nxnsve se kush ishte Arthur Lika, pikturat e t cilit ata i shihnin sa her q hynin n klas. M pas msuesja ia la fjaln Arthurit. Ai u tregoi nxnsve gjithka pr mirsit e msueses s talentuar, pr vullnetin me t cilin ajo e kishte udhhequr at drejt bots s magjishme t pikturs. Gjithka rrodhi shpejt, pasi anija nuk priste. Ai duhej t nisej me detyrn e ushtarit pr n kontinentin e vjetr, ku njerzit kishin drejtuar pushkt kundr njri- tjetrit. Lufta po bhej tmerri i popujve.
Fjalt e babait se nuk je duke shkuar n dasm dhe ki kujdes me t papriturat q mund t t sjell lufta, Arthur Liks iu kujtuan shum her gjat viteve q shrbeu ushtar n Franc e Gjermani, ku gjithandej vringllinin plumbat e armikut.
- N luft, - thot ai - njeriun e ndihmon edhe fati. - Plumbat nuk e gjetn dot rrugn drejt trupit tim. Ndoshta fati ua ndryshonte drejtimin.
Penelin ai nuk e braktisi as n luft.
- Gjat kohs kur shrbeja n batalionin e kmbsoris, - tregon ai, - bja portrete t ushtarve, t cilat u plqenin shum.
Talenti nuk kaloi pa u vn re nga oficert e lart t batalionit. Nj her, qendra e Armats s Tret e gjeneralit George S. Patton n Franc po krkonte nj piktor pr disa punime artistike, si ishin disenji i posterve propagandues, i broshurave speciale dhe i disa projekteve t tjera dhe mendimi qe se m i prshtatshmi pr kt ishte ve ai, Arthuri. E pyetn nse mund ta bnte dot kt pun dhe ai e pranoi menjher ofertn. Pasi kaloi me sukses testin e pranimit, u transferua n selin e Armats s Tret, ku i dhan titullin: Artist - korrespondent i lufts.
- Ishte nj knaqsi e veant q n luft t ushtroja profesionin e artistit, - thot Lika dhe m tregon nj fotografi ku ka dal me pushk n dor n nj rrug t Francs.
Pr Arthur Likn do t mbetet i paharruar takimi i tij gjat lufts me piktorin polak, Boleslaw Jan Czedekowski, i cili kishte br shum portrete t njerzve t shquar dhe ngulmonte t bnte portretin e gjeneralit Patton, gj q e arriti pas nj takimi me gjeneralin. Czedekowski, me prvojn e tij t pasur n art, u b m von msues i vlefshm i Arthurit. Artisti shqiptar fitoi nj prvoj t pasur duke par piktorin polak se si e realizonte n piktur figurn e gjeneralit t njohur, n 14 pozicione t ndryshme.
- M kujtohet, - thot Arthuri,- kur gjenerali Patton psoi nj aksident t rnd automobilistik. I shtrir n shtrat, i pshpriti gruas s vet, Beatrice-s: Pr festn e Krishtlindjeve kam nj shprblim t bukur pr ju q besoj se do ta plqeni, meq e plqej edhe un.
Gjenerali i tregoi zonjs portretin e vet, vepr e artistit polak...
...Pas katr vitesh, Arthur Lika u kthye n shtpi nga misioni ushtarak dhe srish vajti me vrap t takonte msuesen e dikurshme t tij. Por...sa u pikllua! Zonja Davis kishte ndrruar jet. Arthuri edhe sot e kujton me mallngjim t madh msuesen e tij, e cila e inkurajoi at n vitet m t vshtira e m t rndsishme, kur ai e ndjente veten si t humbur n mjedisin e ri amerikan.
M von, Arthuri shkoi n Angli pr t studiuar e pr t prsosur njohurit e aftsit n art. Kthehet prsri n SHBA, ku vazhdon studimet n degn e arteve t lira n The Arts Students League dhe Columbia University n New York. Po gjat ksaj kohe ai mori njkohsisht msime edhe n Advertising Club t po ktij qyteti. N kt klub Arthuri zuri miqsi e u lidh me njerz t artit, njri prej t cilve ishte drejtor i nj agjencie t reklams. Ky, pasi pa talentin dhe aftsit krijuese t Liks, i ofroi nj pun t rregullt. A jeni i gatshm t filloni? - i tha drejtori i agjencis. Pas dilemave t para, nse duhej t fillonte punn, apo t vazhdonte m tej studimet, Arthuri vendosi t shkoj pr tu testuar n Mack Truck Company, e cila prodhonte autobus, kamion dhe pjes t tjera t industris automobilistike.
- Zyrat e ksaj kompanie, - kujton Arthuri, - ishin n katin e 20 - t t ndrtess Empire State Building n Manhattan. Pasi testuan aftsit e mia krijuese, m pranuan n pun si drejtor artistik, prgjegjs pr disenjin e reklamave dhe literaturs promovuese pr kompanin.
Pas katr vitesh pune si drejtor artistik n disa kompani t New York-ut, m 1950 Arthur Lika vendosi t hap firmn e vet t reklams e disenjit: Lika Associates, Inc., e cila vazhdon edhe sot t punoj me shum sukses n New York. Ajo realizon t gjitha fazat e disenjit, t shtypjes, t paketimit, t promovimit e t shitjes dhe t identitetit t koorporatave t njohura. Hope Lika, zonja e Arthur Liks, me t ciln ai ka dy fmij, sht nnkryetare e kompanis.
Arthur Lika ka realizuar disenjin e disa kartave t kredis (credit cards) si ishte dhe American Express. Pr kompanin e njohur General Electric, ka realizuar disenjin e disa publikimeve. Ai ishte disenjator edhe i revists Monogram.
Kompania Gillette ishte njra nga klientt e tjer t Arthurit. Ai udhtonte shpesh nga New York-u n Boston pr t takuar prfaqsuesit e ksaj kompanie. Artisti tashm i njohur sht autor i disenjeve edhe pr Japan Air Lines, JC Penney Co., Merrill Lynch, US Army, US Air Force, The China Tourist Organization, Philip Morris, Chase Bank, Mbretrin e Arabis Saudite etj.
M 1948, disa aktivist shqiptar iu lutn Arthur Liks t bnte emblemn e shoqats Albanian American National Organization (AANO) si dhe disenjin e disa kopertinave t revists Shqiptari, organ i shoqats. Disenjatori yn nuk e fshehu knaqsin q iu dha rasti t krijoj kto dy vepra pr shoqatn, bashkthemelues i s cils ishte edhe ai.
M 1977, disa gra shqiptare t qytetit Worcester krkuan nga Arthuri t bnte disenjin e nj libri mbi kuzhinn shqiptare. Ai dhe zonja e tij punuan me dshir pr t dal n drit ky libr interesant e me vlera praktike n gjuhn angleze.
Prej nj kohe t gjat Arthuri sht antar i Society of Illustrators Club. Ai ka fituar shum mime pr punt e realizuara, t cilat jan vlersuar lart nga ekspertt e artit dhe t reklams.
Arthur Lika pr her t par vizitoi Shqiprin s bashku me prindrit m 1970. Tepr t malluar, kishin shum dshir t shihnin edhe njher vendlindjen e tyre. Hern e dyt, i ftuar nga qeveria shqiptare, Arthuri vajti n Shqipri m 1996, bashk me mikun e tij, regjizorin e filmave Stan Dragoti, pr t br nj projekt q do t trhiqte investitort e huaj n Shqipri. Lika dhe Dragoti jan miq t vjetr, si ishin edhe prindrit e tyre, Kosta e Asllani. Dy artistt u rritn bashk n pjesn lindore t Manhattan-it dhe po bashk vajtn n Tiran t ndihmonin Shqiprin.
- Jam krenar me sukseset q ka arritur Dragoti, - thot Lika dhe kujton kohn kur e takoi regjisorin ton me t mbaruar Lufta e Dyt Botrore. Ai n tavolinn e puns kishte ather nj projekt t vshtir dhe vendosi q tia besonte Dragotit. Por, regjisori yn, tepr i ri pr nj projekt t till, n fillim pranoi, por pastaj hoqi dor nga realizimi i tij.
- Edhe sot, - pohon Arthuri duke qeshur, - bisedojm shpesh me Dragotin pr at projekt q nuk e realizova dot as un, as ai.
- Nga reklama dhe disenji kam krijuar nj standard t mir jetsor. Por... kt pun nuk e bj me zemr. Dshira ime ishte t merresha vetm me piktur, sidomos n gjinin e portretit, - thot Arthuri duke lvizur nga nj dhom n tjetrn. M tregon pikturat q i kan dhuruar piktor t njohur amerikan, fotografit e familjes, orendit dhe librat. Pastaj nga kati i 20-t, ku sht apartamenti i tij, i hodhm edhe nj vshtrim Manhattan-it. Ktu mikpritsi pr shum vjet ka derdhur energjit e tij krijuese.
- Me New York-un sht lidhur jeta dhe karriera ime, - thot ai, duke par ndrtesn e Kombeve t Bashkuara.
- Nga t gjith flamujt q valojn para OKB-s, m afr e ndjej flamurin shqiptar, - pohon Arthur Lika, artisti i lufts dhe i paqes dhe tregon dosjen e tij me punime, n mesin e t cilave duket edhe shqipja dykrenare shqiptare. ( Shkurt, 1997)
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund t hapni tema t reja.
- Ju nuk mund t postoni n tema.
- Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
- Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sot_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn