als_Latn uzn_Latn ron_Latn
DOSSIER I
Historia e panjohur e familjes s vjetr shkodrane Sarai, ku pinjollt e saj pasi ishin diplomuar n universitetet e Vjens, prfunduan n burgjet e regjimit komunist t Enver Hoxhs
"Ja si e grabiti Sigurimi profesor Angjelin Sarain"
--------------------------------------------------------------------------------
Dashnor Kaloi
Nj nga ato familje t njohura intelektualre shkodrane e cila u godit rnd nga regjimi komunist i Enver Hoxhs q me ardhjen e tyre n pushtet n dhjetorin e vitit 1944, ka qen edhe familja Sarai, e cila ka banuar n rrugn me t njjtin emr, karshi hotel "Sokrati", ngjitur me Prefekturn, e cila q para viteve '90 sht e njohur me emrin: Rruga "Jorgji Karamitri". Po cila ishte origjina e familjes Sarai, q kur kan qen t njohur t part e saj n qytetin e Shkodrs dhe cilt ishin pinjollt q doln prej trungut t saj dhe e mbjtn gjall traditn e familjes? Ku u shkolluan djemt e Zef Sarait, me far punsh u morn ata gjat viteve t Monarkis s Zogut e n periudhn e pushtimit fashist t vndit dhe prse u godit ajo familje nga regjimi komunist i Enver Hoxhs menjher pas mbarimit t lufts? Kush ishte Profesor Angjelin Sarai, njri nga personat m t njohur t asaj familje, prse u arrestua ai nga Sigurimi i Shtetit dhe si iu grabit atij e gjith shtpia s bashku me bibliotkn e tij mjaft t pasur, t ciln ai vazhdoi ta krkonte duke iu shkruar her pas here autoriteteve komuniste q komandonin asokohe n qytetin e Shkodrs? Lidhur me historin e ksaj familje, na njeh dshmia e zonjs Fatbardha Sarai (Mulleti) bashkshortja e Kolindo Sarait, vllait t Angjelinit, m t njohurit t asaj familje q tashm nga ana mashkullore i kan mbetur vetm dy djem fare t rinj, t cilt pr vet moshn e tyre nuk e njohin mir t kaluarn e asaj familje.
Vllezrit Sarai, diplomohen n Vjen
Origjina e hershme e familjes Sarai, sht nga qyteti i Shkodrs dhe t part e saj mendohet q jan vendosur aty n at lagje ku ndodhen edhe sot shtpit e tyre, diku aty nga viti 1650. Ashtu si disa nga familjet e vjetra shkodrane me tradita t hershme edhe familja Sarai e ka ruajtur t plot pemn gjenealogjike t saj, e cila e ka zanafilln q n mesin e shekullit t XVI, ku i pari i tyre prmndet Ndrek Sarai, i lindur n vitin 1650. Pas Ndreks, q konsiderohet si i pari i asaj familje, kan qen t njohur edhe Nok e Gjok Sarai, t cilt u lindn prkatsisht n vitin 1680 dhe 1710. Q prej asaj periudh nga ajo familje e njohur shkodrane kan dal disa breza dhe nj nga m t fundmit e tyre, ka qen Zef Sarai, i cili me bashkshorten e tij, Roza Loro Gurakuqin, kan pasur katr djem: Pjetrin e Gasprin (binjak) dhe Angjelinin e Loron. Lidhur me t kaluarn e ksaj familje, Fatbardha Sarai (Mulleti) dshmon: "Familja Sarai ka qen nj familje ku t part e tyre prej shum vjetsh kan jetuar n nj gjendje ekonomike mjaft t mir, si rezultat i pasuris q kishin trashguar. Nisur nga ky fakt, Zef Sarai u kujdes pr shkollimin e t gjith fmijve t tij, n shkollat m t njohura si brenda ashtu dhe jasht vndit. Kshtu dy djemt binjak, Pjetrin me Gasprin, Zef Sarai i drgoi n kolegjin e fretnve t qytetit t Shkodrs, t cilin ata e mbaruan me rezultate mjaft t mira. Pas mbarimit t atij kolegji, dy vllezrit binjak shkuan me studime n Vjen t Austris, ku u regjistruan n fakultetin Ekonomik t cilin e mbaruan me rezultate shum t larta. Aty nga viti 1930 pasi Pjetri me Gasprin kishin mbrojtn diplomat, u kthyen n Shqipri dhe iu prkushtuan puns private, duke mos pranuar q t shrbenin n administratn shtetrore. Kshtu, Pjetr Sarai, q ishte dhe m i madhi nga vllezrit, filloi t punonte si komisjoner pr t gjith tregtart e Veriut t Shqipris, duke i lidhur ata n marrdhniet e ndrsjellta tregtare me Gjermanin, Austrin, Francn etj. At pun e cila i sillte fitime t mdha, Pjetr Sarai e ushtroi gjat gjith periudhs s Monarkis s Zogut e gjithashtu edhe gjat viteve t pushtimit nazi-fashist t vndit. At zanat s bashku me punn e prkthyesit, Pjetr Sarai e vazhdoi deri n vitin 1944, kur komunistt erdhn n pushtet dhe gjat gjith asaj kohe ai nuk ishte przier asnjhere n punt e politiks. Ndrsa Pjetri u mor me at pun q ia rregulloi ndjeshm gjndjen ekonomike, vllai tjetr binjak me t, Gaspri, q pas kthimit nga Vjena n vitin 1930, u vendos n qytetin e Tirans ku mor me riparim radiosh dhe po ashtu ai ka qen mjaft i njohur n t gjith qytetin e Shkodrs edhe si filatelist", kujton Fatbardha Sarai (Mulleti) pr dy vllezrit binjak Sarai, t cilt kan qen shum t njohur edhe pr humorin e tyre t holl.
Dnimi i vllezrve Sarai n 1945
Ashtu si shum familje t vjetra shkodrane me tradita intelektuale, edhe familja Sarai, menjher pas mbarimit t Lufts dhe ardhjes n pushtet t komunistve, u godit pa mshir prej tyre, duke u konsideruar familje borgjeze dhe reaksionare. E gjitha ajo erdhi pr t vetmin fakt se ishte familje e pasur dhe pinjollt e saj ishin shkolluar n universitetet e Perndimit. Lidhur me goditjen q psoi familja Sarai dhe kalvarin e burrave t saj n burgje e internime, Fatbardha Mulleti dshmon: "Q me ardhjen e komunistve n pushtet nga familja Sarai u arrestuan dy vllezrit, Pjetri me Angjelinin. Pjetri pasi u mbajt disa koh n hetuesi, u nxuarr n gjyq dhe u dnua me katr vjet burg, t cilat ai i vuajti n kampet e tmerrshme t Maliqit, Orman-Pojanit, Bedenit t Kavajs etj. Pas vuajtjes s dnimit t plot npr kampet e dnimit, Pjetr Sarai u lirua nga burgu n vitin 1950 dhe deri n vitin 1973 q ai ndrroi jet, vuajti nga lufta e egr e klasave, duke u konsideruar si nj ish i dnuar politik. Ndrsa vllai tjetr binjak, Gaspri i cili q pas kthimit nga studimet u vendos n Tiran duke punuar si radioteknik, ndrroi jet n 12 dhejtorin e vitit 1971, duke qen vazhdimisht i survejuar pr shkak t biografis s tij familjare. Ndryshe nga vllezrit e tij, rrodhi jeta e Angjelinit, i cili kishte mbaruar kolegjin e fretnve n qytetin e Shkodrs, dhe ishte diplomuar pr Histori-Gjeografi n Vjen t Austris".
Letra e Sarait, drguar Komands s Qarkut n Shkodr
Komands s Qarkut t Shkodrs. Un ish profesor Angjelin Sarai, n land msimi histori e gjeografi n licen e ktushm shtetnuer e banues prpara n rrugn 28 Nanduer (prball hotelit t Sokratos), mbasi u mbajta n burg (Burgu i Ri) pr ma se gjys vjet e u lirova pa gjygj, krkoj prej komands s naltprmendun q t m lirohet shpija e se edhe tash e pushtueme gjithnj prej njerzve t forcs partizane, t m shprblehet ndeja me ta, t m paguhet dami i saj qi asht ba n t - krahasoni edhe krkesat e mia Nr.1 faqe 4 e i shpies s vjetr qi asht njit me t, i ushqimit, i sakamit e i biblioteks s'eme qi jan marr prej shpies s'eme. N rast se kto t fundit nuk gjinden, t m shprblehen kryekput, n rast t kundrt, t m kthehen pr sesi tue u marr por gjithnj n shikim shprblimi dmet q mund t jen shkaktue atyre prej marrsave. Ndrkaq lajmoj se pjesa m e madhe e biblioteks s'eme gjendet n shpin e Rinis, e m asht vue n dorzim tem t plot prej s'asaj shpie, jam tue rregullue vet ka disa dit pr me e hjek. Shnjoj se flota e regishimit t materjalit tem prej ans s zyrtare qi po e qes bashkanitun ktu me dy flet t krkimeve t mija jo vetm qi nuk flet as pr ushqim as pr bibliotek, as pr pjesn m t madhe t Sakamit- Sakam i shnjiem prej saj asht krejt i pakt e i paprduruem, e qi n kto mungesa ishte dasht un me pas ndej n shpi qyqe vetm pa hangr e pa shtroje e mbloje fjetje, ku kam ndjej e fjet me vjet e kam hangr pr dit, por edhe pr ka ka diftue i ka kallzue t mangsa, a pr negligjenc a pr ndonj send tjetr t Malo (Ismajl) Tafilit, registruesit t pasuris s'ime t tundshme e t patundshme si e difton edhe regjistrimi i shpies s re, se nalt ka 1 (nj) od e 1 (nj) ardak ma trepr e posht 2 (dy) oda kah oborri, njra ndr kto asht kuzhin, kuzhina posht, qi jan lan pa shnjue. Ktu shihet pra se si asht sa regjistrimi e kur asht shkrue kjo shpi mangut, ku jan dasht e s'ka pas tjetr ve odat me si njeh, vjen prej vedit se mund t lshohet edhe pr ushqim, shum e Sakamit e pr bibliotekn teme- e cila e fundit i asht lyp prej shpies s Rinis, seksionit t III e prej ktu t registrue si e difton me goj Malo Tafili n fjal qi mund t jen lan e madje jan ln krejt mbas dore, jan lan krejt pa regjistrue. Po s kenunit e s ktyne gjanave n kohn e seguestrimit e t bartjes prej shtpie asht dishmi pas dshmis zyrtare n sektorin e VII t krkess s pjesshme t pasunis seme, se librano t mi prej kti sektori prej ans s Shpis s Rinis e pas pohimit me goj t krkess e t registrimit ksaj krkese n librin registries, prej ans s Malo Tafilit vet edhe nj pjes e madhe e Shkodrs o tue pa filmin me sy t vet, or goj pas goje pr kt, si gazet e pashkrueme u prgojn. Kt mungese regjistrimi edhe vet Malo Tafili, si dhe si u diftue qi aksh zyrtar ka t metuna, mue vet me goj me kto fjal regjistrimi i pasuris s 'uej asht negligjue, ma ka diftue. Prandaj dishmie zyrtare e lishueme mbi pasunin teme, qi edhe kjo ka t metuna, nuk duhet t merret si gur zyrtare e vetme, por do ti shtohen edhe krkesat e mija si ksaj, mbi t cillat pjesrisht t ligjueme (legalizueme) e ktu asht biblioteka pr tu shnjue, se krkue marr zyrtarisht e shnjue n protokoll zyrtar, edhe vet M. Tafili, ngishnuesi i pasunis e Sadik Rei, ekonom n Kshillin e II t lagjes "8 Nanduer", krahasoni posht kshillit pjesrisht s kenunit e tyne, gojarisht e kan tregue. Mbi t knunit e plot e t krkuemit e drejt t pasunis s shkrueme ln prej meje, sa lam n njnn an drejtsin e ndrgjegjes seme nd t cilln mund t prulet e le t prulet ose t prulen komanda partizane ose tjetr kush kush ka bie mbrenda ma par n shpi kur kjo asht zhberthye n mungese teme, ku ka ken gjithka e paprekun, ashtu kush ka dhan urdhna me u il me forc shpija, asht edhe kush asht kan pran nder zyrtar shteti civila, kryeplak a tjetrkush qi kan pas urdhnue me e pri, me kene pran n zhbrdhim e n kontrollim t shpies e ndoshta n t manunit e sakamit prnjiher a pjes mbas pjese, e ata kan me diftue e vrtetue. Kryeplaku i sundimit s prpanshm, Halil Teli, i cili asht marr pr shrbime krye plagosije prej kshillit t par t lagjes 1 asaj kohe t qeveris s sodshme, si aj vet m ka diftue, m ka than edhe vet se e din vet se katr her kan shkue me marr ma senjal n shpi teme e se aj ve nuk ka ken pran n kt veprim. Prandaj asht e nevojshme qi t merren n pyetje pa gjyrmim kryeplaku n fjal e njerz t kshillit t par t lagjes e n ras nevoje edhe asish t kshillit t dyt, t cillt po i shkruej ktu posht, asht t pvetun ata q kan bam n shpin teme, partizana e civila, qysh prej fillimit deri sa asht zhduk krejt materjali. Marko Dede, nieri i Korp. Armat. s III, si e difton letra zyrtare e naltprmendun n fjal mbi regjistrimin e pasunis seme edhe sado njoftime t pjesshme, ka me dit jo ma pk me diftue. Sa pr prvetsim materiali tem, gja q mund t ket noll-nga ana civile e pr gjetjen e tij komanda e naltprmendun ka me dit sesi fajtort me i gjet, materiale e n kjoft damshprblimin me ia marr e si vepruesa t paligjshm me i dnue e ka me dit jo pak me veprue, mbasi n dor t saj si mall i saj, s pafont prkohsisht, kjo pun n rast se asht ba, asht shkaktue. Kshilli I Dhimitr Bojaxhiu Kryetar tash kryetar bashkie, Taip Hilmija Nnkryetar, Shuajb Bilali (sekretar, ndoshta edhe Ndoc Prendushi e Maksut Bilali. Kshill i II: Taif Hilmija Kryetar, Rustem Lukja sekretar, Sadik Rei economist, Ndoc Prendushi, Maksut Bilali. Kujtoj se shpija e jeme asht zhbrthye si ma para shpie n Shkodr e prandaj shrbimi kundra materialit si i aratisun e kshtu reakcionar qi m kan pagzue, asht ken ma i madh, t hupunit ma i plot e regjistrimi i si i lamun (neglizhuem) edhe pr arsye se ma n fillim regullimi zyrtar ka pas alue. Tue shpresue se krkesat e t drejtat e mija kan me u marr parasysh, pr t cilat edhe Zotni kryetar i komands s naltdftueme faqini besim prkrahje, e kan me u ndjek pa mas, po nn shkruejme.
Shkodr m 9.X.1945. Angjelin Sarai
(vijon nesr)
dan_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn min_Latn uzn_Latn