als_Latn lit_Latn uzn_Latn
View Full Version : 100 Vite tė kongresit tė alfabetit shqip
braziljania
07-11-2008, 13:38
Mė 14 nėntor 2008 mbushen 100 vjet nga Kongresi i Manastirit, ose siē thuhet, Kongresi i alfabetit tė gjuhės shqipe Gjuha shqipe, njė ndėr gjuhėt mė tė lashta nė familjen e gjuhėve indoevropiane, ėshtė dėshmi e fuqishme e identitetit kombėtar dhe faktor kryesor nė mbijetesėn e vetė kombit.
Lashtėsia e gjuhės shqipe, e pranuar nga autoritetet shkencore dhe akademike botėrore, dėshmon njėkohėsisht lashtėsinė e kombit, popullit shqiptar, qė e ka krijuar, e ka folur, e ka zhvilluar dhe e ka ruajtur deri nė ditėt tona. Gjuha shqipe zotėron cilėsi tė larta linguistike dhe ėshtė e aftė tė japė shqip kryeveprat e letėrsisė botėrore; shqipja ėshtė gjuhė e njė kulture qytetėruese. ABC-ja shqipe e rrjedhimisht edhe shkrimi i gjuhės sonė kanė historinė e tyre.
Ato kanė ecur nė njė udhė tė gjatė dhe tė vėshtirė, kanė pėrshkruar shtigje tė rrezikshme, kanė kapėrcyer kurthe e pengesa tė panumėrta. Lėvizja pėr ABCnė dhe shkrimin shqip ka qenė pjesė pėrbėrėse e pėrpjekjeve mbarėshekullore tė kombit tonė, ka hasur nė kundėrshtime dhe qėndrime negative tė armiqve tanė kombėtarė dhe ka ēarė pėrpara duke pasur pishtarėt e vet. Lufta pėr ABC-nė dhe shkrimin shqip u ashpėrsua sidomos gjatė Rilindjes Kombėtare dhe pas saj. Pas daljes nė dritė tė "Abetares" sė Naum Bredhit, lėvizja pėr ABC-nė dhe shkrimin shqip u sulmuan pėrherė e mė rreptė nga oborri osman dhe athino-fanaritėt jo mė si njė dukuri gjuhėsore, por si njė dukuri politike. Konstandin Kristoforidhi, gjuhėtari ynė i njohur, do tė lėshonte alarmin: "Ndė mos u shkroftė gjuha shqipe nuk do tė shkojnė shumė vjet dhe nuk do tė ketė Shqipėri ndė faqe tė dheut, as nuk do tė shėnohet mė emri shqiptar ndė kartė tė botės" ("Nėpėr udhėn e penės shqiptare", f.7).
Pėrpjekjet e Rilindėsve pėr gjuhėn shqipe, pėr shkollėn shqipe, kishin si hallkė zgjidhjeje krijimin e njė ABC-je shqip. Kėrkesa kryesore ishte qė kjo ABC tu pėrgjigjej karakteristikave tė vetė gjuhės shqipe, veēorive tė saj fonetike dhe atyre tė shqiptimit. Njihen 4 lloj shkrimesh tė moēme, qė kohė pas kohe kanė zėvendėsuar njėritjetrin: vizatimori, kunjiformi, hieroglifiku dhe tingullori. Ishin fenikasit, 2 mijė vjet para erės sonė, qė bėnė hapin e madh tė parė, tė cilėt ndėrtuan shkronjat dhe shkrimin alfabetik, ku ēdo tingull paraqitej me njė shenjė tė posaēme. Sipas dėshmive prehistorike, kėto shkronja u sollėn nga detarėt fenikas nė Ballkan. Jani Vretoja, i cili mbėshtetet te Herodoti dhe Diodori, thotė se tė parėt qė morėn shkronjat nga kolonėt fenikas ishin "pellazgėt jonikė", qė mund tė ketė ndodhur aty nga fillimi i qindvjeēarit XVI para erės sė re.
Shkenca gjuhėsore shqiptare ka pranuar faktin historik se gjuha shqipe ėshtė shkruar qysh herėt dhe se janė pėrdorur disa lloje ABC-sh. Marin Barleti, nė librin "Rrethimi i Shkodrės" (1504), thotė se kishte pėrdorur burime historike qė flisnin pėr krijimin e Shkodrės tė shkruara "nė gjuhėn e popullit", pa pėrmendur se me ēlloj ABC-je ishin shkruar. Po tė merret me mend se nė ato burime ka qenė pėrdorur alfabeti latin, atėherė pohimi i dėshmitarit mė tė hershėm qė njihet gjer sot pėr kėtė ēėshtje, francezit Gulielm Adae, i njohur me emrin Brokard Monaku, ėshtė njė provė e fortė e shkrimit tė shqipes me shkronja latine qysh nė lashtėsi. Gulielm Adae, nė njė kumtim latinisht tė vitit 1332, shkruante se shqiptarėt, sado qė kishin "njė gjuhė krejt tė ndryshme nga ajo e latinėveā¦, nė librat e tyre pėrdorin shkronjat latine". Por nuk thotė nė cilėn mėnyrė pėrdoreshin dhe prej sa kohe ishin nė pėrdorim ato shkronja. Gjurma e parė qė haset mbi pėrdorimin e alfabetit latin nė Shqipėri ėshtė e vitit 1462. Nė kėtė alfabet ka qenė shkruar e ashtuquajtura "Formulė e Pagėzimit".
braziljania
07-11-2008, 13:39
Mendohet se ky dorėshkrim shqip, me shkronja latine, ėshtė lėnė prej dorės sė Pal Ėngjėllit, kryepeshkopit tė Ilirisė. Kryepeshkop Pal Ėngjėlli udhėzonte besnikėt qė t‘i pagėzonin vetė fėmijėt e tyre, kur nuk kishin mundėsi qė t‘i shpinin nėpėr kisha, duke pėrdorur shqip formulėn qė autori e shkruan kėshtu: "Unte‘ paghesont premenit Atit et birit et spertit senit" ("Unė tė pagėzoj nė emėr tė Atit e Birit e Shpirtit tė Shenjtė".) Ėshtė dokumenti mė i vjetėr i gjuhės sonė, qė dėshmon pėr pėrdorimin e alfabetit latin pėr shkrimin e shqipes. Kėtė dokument e zbuloi historiani rumun, Nicolae Jorga. Burimi i dytė ku pėrdoret alfabeti latin nė shkrimin e gjuhės shqipe ėshtė i vitit 1496 apo 1497. Ai ka qenė njė fjalorth, nė tė cilin udhėtari Arnold von Harff, gjatė kalimit nėpėr disa qytete bregdetare shqiptare, shėnon numėrorėt themelorė nga njėshi deri nė njėmijė; tetė fraza tė ndryshme (pėrshėndetje, pyetje e zotime), si dhe njėzetegjashtė fjalė. Me "Mesharin" (1555) e Gjon Dedė Buzukut shpaloset njė fazė e re dhe mė e gjerė e ABC-sė shqipe. Buzuku, edhe pse kryesisht pėrdori shkronjat e alfabetit latin, krijoi, pėrshtati apo huazoi edhe disa shenja a shkronja tė njė lloji tjetėr, sepse shqipja ka mė shumė tinguj e zėra se latinishtja.
Ndėrtimi dhe cilėsitė e veēanta tė ABC-sė tė pėrdorura nga Buzuku janė trajtuar shkencėrisht nga profesor Eqrem Ēabej nė transliterimin dhe transkriptimin e "Mesharit". Shkrimtari i dytė qė pėrdori gjerėsisht shkronjat e alfabetit latin nė njė vepėr tė plotė nė gjuhėn shqipe ka qenė Lekė Matrėnga, qė besohet se jetoi midis viteve 1560-1619. Ishte nga fshati Hora e Arbėreshėve, siē e quajnė banorėt e vet, apo Piana dei Greēi, siē e thėrresin italianėt. Ndryshe nga Gjon Buzuku, Lekė Matrėnga pėrdori vetėm shkronjat e alfabetit latino-italian. Shkrimtarė tė tjerė klerikė katolikė, si Pjetėr Budi, Pjetėr Bogdani, Frang Bardhi, e ndonjė tjetėr, u pėrpoqėn dhe e shkruan shqipen kryesisht me alfabetin latin, prandaj edhe ABC-tė e tyre shėmbėllejnė ku mė shumė e ku mė pak mė njėra-tjetrėn. Atdhetarėt tanė tė dijes dhe tė kulturės i panė tė papėrshtatshme ABC-tė e gjertanishme tė ndėrthurura me huazime tė pjesshme nga alfabetet e gjuhėve tė huaja, prandaj iu pėrveshėn punės pėr ndėrtimin e njė ABC-je tė veēantė tė shqipes.
ABC-tė e ndryshme pėr shkrimin e shqipes kanė qenė tė shumta dhe tė shumėllojshme. Ato u shtuan, sidomos gjatė gjysmės sė dytė tė shekullit XIX. Lidhja Shqiptare e Prizrenit, me programin politik e kulturor, u bė frymėzuesja e fuqishme pėr atdhetarėt e ditur qė tė krijonin njė ABC shqip, tė pėrshtatshme dhe tė lehtė pėr shqiptarėt. Njė vit e gjysmė pas themelimit tė kėsaj Lidhjeje, u ngrit nė Stamboll "Shoqėria e tė shtypurit shkronja shqip". Sipas njė burimi tė kohės pėrmenden si anėtarė tė kėsaj shoqėrie Sami Frashėri, Hasan Tahsini, Pashko Vasa, Jani Vreto, Koto Nase Hoxhi; ndėrsa njė burim tjetėr pėrmend edhe Zija dhe Ali Danishin nga Prishtina. Anastas Kulluriti shkruante: "Vetėm me anėn e shkronjave shqipe dhe tė gjuhės amtare kanė pėr t‘u pėrhapur dritat e shkencės, kanė pėr tė ndritur ditė tė lumturisė dhe idetė e qytetėrimit e tė pėrparimit dhe nė atdheun e shqiptarėve" (Vep. cit. f.138). "Shoqėria e tė shtypurit shkronja shqip", qė njihet edhe si Komisioni i ABCsė, pranoi njėzėri ABC-nė e Sami Frashėrit. Rreth pėrkatėsisė sė shkronjave tė kėsaj ABC-je, burimet e ndryshme nuk janė tė njėzėshme. Njėri prej tyre thotė se ajo ABC kishte 36 shkronja, ndėr tė cilat 26 ishin latine, 10 ishin tė pėrbėra, tė sendėrzuara a tė huajtura nga alfabeti grek, kurse njė burim tjetėr thotė se 25 prej shkronjave ishin latine, 6 sllave dhe 5 greke.
braziljania
07-11-2008, 13:39
Kjo ABC pėrbėhej pra nga 36 shkronja; nga kėto 7 zanore dhe 29 bashkėtingėllore. Nė gjysmėn e dytė tė vitit 1879, ajo ABC u pėrmblodh brenda njė abetareje prej 136 faqesh, e cila u quajt "ALFABETARE E GJUHĖS SHQIP". Kjo ABC u botua nė 20000 kopje dhe u shpėrnda nė gjithė Shqipėrinė dhe nė kolonitė shqiptare brenda dhe jashtė sulltanatit osman. Me tė u botuan fletoret "Drita" e "Dituria", librat e vėllezėrve Frashėri dhe plot vepra e fletore tė tjera. Kundėr ABC-sė sė "Shoqėrisė tė tė shtypurit tė shkronjave shqip" u sulėn nė njė front tė pėrbashkėt armiqėsor qė nga oborri osman, Patrikana e Fanarit dhe Papati i Romės, oborri carist rus, e deri te qeveritė frėnge, greke, serbe, malazeze etj.
Nuk mbetėn pas tyre as krerėt e "Shoqėrisė biblike britanike dhe pėr vendet e huaja". Mirėpo pėrpjekjet e tyre dhe tė gjithė armiqve tė tjerė, dėshtuan. Shoqėria e shkronjave ishte shoqėria e parė kombėtare shqiptare nė lėmin e penės shqiptare, "e para farė pėr njė punė tė tillė", siē i shkruante Sotir Kolesė, Jani Vretoja. Ēėshtja e ABC-sė, edhe pas shkatėrrimit tė Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit, mbeti e gjallė. Pėrpjekjet vazhduan tek arbėreshėt e Italisė dhe arianitasit nė Greqi. Nė fund tė shekullit XIX dhe fillim tė shekullit XX u dallua njė shtim i vrullshėm i veprimeve pėr hartimin e njė ABC-je me njė bazė tė gjerė kombėtare.
Kėshtu, mė 1899, njė grup atdhetarėsh shkodranė, me Preng Doēin nė krye, ngritėn shoqėrinė "Bashkimi" dhe krijuan njė ABC tė posaēme, tė quajtur "ABC-ja e Bashkimit". ABC-ja u botua nė librin "ABETARI". Njė grup tjetėr shkodranėsh tė penės, me Ndre Mjedėn nė krye, nė vitin 1901 krijoi shoqėrinė "Agimi"; po nė kėtė vit Mjeda ndėrtoi dhe pėrhapi njė ABC tė ndryshme nga ajo e "Bashkimit". ABC-ja nė fjalė, sipas Justin Rrotės, u vu menjėherė nė pėrdorim dhe zuri vend tė parė. "Kongresi i alfabetit tė gjuhės shqipe" u mbajt nė Manastir mė nėntor 1908. Ai kurorėzoi pėrpjekjet e shumė brezave atdhetarėsh dhe njerėzve tė penės. Thirrja e kongresit u prit me gėzim nga tė gjithė, siē dėshmon Mihal Gramenua nė njė reportazh tė gjatė pėr kėtė ngjarje historike: "Ah! Me sa gėzim dhe me sa padurim prisnim ditėn e Kongresit tė parė kombėtar, gėzimi dhe padurimi ishte nė delegatėt". "Tubimi historik i Manastirit nuk ishte thjesht njė mbledhje gjuhėtarėsh, por njė kongres kombėtar pėr ēėshtjet mė tė rėndėsishme tė lėvizjes sonė kombėtare", shkruan Uran Butka. Nė kongres morėn pjesė 32 delegatė, qė pėrfaqėsonin 22 klube dhe shoqėri tė ndryshme atdhetare e kulturore, brenda dhe jashtė vendit.
Mihal Gramenua pėrmend edhe Parashqevi Qirjazin, si e dėrguara e shkollės sė ēupave tė Korēės. Por Gramenua shton se ishte e pranishme edhe Filomena A. Bonati, mbesa e Pashko Vasės, e cila kishte shkuar me dėshirėn e vet pėr tė shoqėruar Parashqevi Qirjazin. Kryetar i Kongresit tė Manastirit u zgjodh me vota tė fshehta atdhetari i madh dhe erudit, Mit‘hat Frashėri, dhe si nėnkryetarė Luigj Gurakuqi dhe Gjerasim Qirjazi. Mit‘hati atėherė ishte 28 vjeē dhe nuk kishte ardhur ende nga Selaniku kur u zgjodh nė mungesė kryetar; u zgjodhėn edhe tre shkrues: Hilė Mosi, Nyzet Vrioni e Thoma Avrami. Ditėn e tretė tė punimeve tė kongresit i cili vazhdoi deri mė 22 nėntor, u zgjodh komisioni i ABC-sė. Kryetar i Komisionit tė Alfabetit u zgjodh poeti i shquar Gjergj Fishta; ndėrsa anėtarė Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Sotir Peci, Bajo Topulli etj. "Pikėrisht se Mit‘hat Frashėri ishte kryetar i Kongresit tė Manastirit dhe Gjergj Fishta kryetar i Komisionit tė Unifikimit tė Alfabetit tė Gjuhės Shqipe -shkruan studiuesi i njohur Uran Butkahistoriografia komuniste e anashkaloi dhe e censuroi kėtė kongres, vendimet dhe pjesėmarrėsit". Komisioni i Alfabetit u nda nė 4 grupe dhe gjatė 3 ditėve rresht punuan veēmas, nė mėnyrė tė pavarur. Grupet patėn diskutime tė ashpra pėr zgjedhjen e alfabetit tė pėrbashkėt. Debatet zgjatėn aq sa u rrezikua edhe kompromisi. Por, me kėmbėnguljen e Mjedės, u arrit kompromisi historik.
braziljania
07-11-2008, 13:40
Nė procesverbalin e mbledhjes lexohet: "Te nesėrmen nadje, para se tė fillonim mbledhjen e komisionit, Dom Ndre Mjeda vajti te Mit‘hat Frashėri dhe i paraqiti kėto dy alfabete. Zotnia, pas njė diskutimi tė shkurtėr, mbeti i kėnaqur dhe i tha t‘ia paraqiti vetė komisionit". Mjeda ia paraqiti alternativat komisionit, ndėrkohė qė Luigj Gurakuqi zbuloi dėrrasėn e zezė ku ishte shkruar ABC-ja. Fishta shkoqiti se ABC-ja e Stambollit ėshtė e mirė e mbi baza latine, por pėr tė shtypurit e librave shqip ka vėshtirėsi, ndaj duhet njė ABC thjesht latine.
Mė nė fund u vendos tė pėrdoreshin tė dyja ABC-tė paralelisht dhe pas dy vjetėsh tė mbahej njė kongres tjetėr nė Janinė, i cili do tė vendoste pėrfundimisht pėr ABC-nė dhe ortografinė e gjuhės shqipe. Nė fund, pas diskutimesh dhe polemikash tė shumta, shkruan studiuesi Ibrahim D. Hoxha, grupet u mblodhėn sė bashku dhe vendosėn tė mbahej ABC-ja e Shoqėrisė sė shkronjave "me nja dy ndryshime tė vogla" dhe krahas saj njė ABC "krejt me germa latine, duke bashkuar dy shkronja pėr ata tinguj qė kemi nevojė pėr gjuhėn shqipe".
Poshtė nėnshkrimeve tė anėtarėve tė komisionit tė posaēėm shėnohet: "Vendimin e Komisionit e pėlqyen tė gjithė zotėrinjtė delegatė, tė cilėt po e nėnshkruajnė duke dhėnė besėn se kanė pėr ta mbajtur" ("Nėpėr udhėn e penės shqiptare", 1984, f.2007). "Kongresi i alfabetit tė gjuhės shqipe" ėshtė ngjarja mė e shėnuar kombėtare nė prag tė shpalljes sė Pavarėsisė sė Shqipėrisė mė 28 nėntor 1912. "Njėsimi i ABC-ve, shkruante Mit‘hat Frashėri, ėshtė pema e parė e Kongresit. Por ka edhe njė pemė tjatėr, akoma mė tė madhe dhe mė tė bukur dhe kjo ėshtė bashkimi i shqiptarėve. Ish, pra, njė ngjarje e re pėr ne kjo mbledhje, ku pamė shqiptarėt tė ardhur nga veriu dhe jugu, nga lindja dhe nga perėndimi, ku pamė krah pėr krah gegė dhe toskė, tė krishterė dhe muslimanė, hoxhė dhe priftėr. Qoftė ky themeli i njė bashkimi tė pėrjetshėm tė shqiptarėve", pėrfundon Mit‘hat Frashėri.
Gazeta: Shqip
Nostra_22
27-11-2008, 09:55
Mė 14 deri 22 nėntor tė vitit 1908 nė qytetin e Manastirit u mbajt Kongresi i gjuhės shqipe. Ky Kongres ka zėnė njė
vend tė veēantė nė historinė e kombit shqiptar dhe nė veēanti nė historinė e shqiptarėve tė Maqedoni. Rruga e gjuhės shqipe pėr tė ardhur deri nė alfabetit e saj tė njėsuar ka qenė e vėshtirė. Lufta kundėr gjuhės shqipe ka qenė e ashpėr. Ky sulm ishte frontal dhe nė tė gjitha nivelet dhe drejtimet. Fanatikė fetarė ortodoksė dhe myslimanė injoronin gjuhėn shqipe, filluan tė ndryshonin emrat e fshatrave ku banonin shqiptarėt. Osmanėt i quanin shqiptarėt tė pa fe dhe tė paudhė, priftėrinjtė grekė e quanin gjuhėn shqipe gjuhė barbare.
Ligj kundėr gjuhės shqipe
Njė ligj kundėr gjuhės dhe kulturės shqipe ka lėshuar sulltani i Perandorisė osmane mė 31.maj.1779, Abdul Hamiti II, ku pėrcaktohej saktė marrja nė mbrojtje nga ana e turqve e kulturės dhe gjuhės greke, dhe se duhej luftuar gjuha shqipe. Ky dokument ėshtė nxjerrė nga arkivat greke dhe ėshtė botuar nė gazetėn Thessaloniki (14.korrik.1999). Pėr shekuj me radhė turqit qėllimisht dhe sistematikisht kishin pėrēarė popullsinė shqiptare nė grupe rivalėsh, armiqėsive fetare dhe zėvendėsimin e gjuhės amtare shqipe me gjuhė tė huaja. Ndonėse trashėgimia e panumėrt e poemave, baladave, pėrrallave dhe fjalėve tė urta ishin pėrcjellė gojarisht brez pas brezi, qeveria turke i kishte ndaluar rreptėsisht botimet nė gjuhėn shqipe. Kėshtu qė shqiptarėt shkolloheshin nė shkollat fetare qė ishin nė gjuhėn turke, greke, sllave, italiane, gjermane. Dhe ata qė shkolloheshin nuk e dinin mirė gjuhėn shqipen. Fėmijėt myslimanė duhet tė shkonin nė shkollėn e xhamisė, ku mėsonin turqisht, fėmijėt e krishterė duhet tė mėsonin greqisht. Kėshtu, nė ato pak shkolla fillore nė Shqipėri, asnjėra nuk pėrdorte gjuhėn shqipe. Propagandistė tė djallėzuar pėrpiqeshin tė shkombėtarizonin brezat e ardhshme tė rinisė shqiptare.Gjuha shqipe pėrdorej zakonisht nė jetėn e pėrditshme, prandaj arriti tė pėrcillej nga brezi nė brez.
Nė shekullin XIX interesimi i njerėzve pėr gjuhėn shqipe u rrit shumė dhe brenda pak vitesh u botuan katėr gramatika tė mira shqipe. Njėra u botua nė Firence nga Jeronin De Rada. Tjetra ishte gramatika e gjuhės shqipe nė greqisht, e botuar mė 1882 nga Kostandin Kristoforidhi. E treta ishte gramatika e Sami Frashėrit, e botuar nė Bukuresht mė 1886, nė shqip. Kurse mė 1887, Pashko Vasa nga Shkodra botoi nė Londėr njė gramatikė shqipe nė gjuhėn frėnge. Vėrshimi i letėrsisė kombėtare shqipe nė vend sigurisht qė inatosi qeverinė turke dhe Kishėn Ortodokse greke. Patriarku ortodoks grek lėshoi njė mallkim mbi letėrsinė shqipe dhe kėrcėnoi me shkishėrim tė gjithė ata besimtarė qė do tė guxonin tė mėsonin dhe lexonin nė gjuhėn shqipe. Sulltani urdhėroi tė gjitha postat doganore qė tė mos lejohej asnjė libėr nė gjuhėn shqipe tė futej nė Shqipėri. Dy armiqtė historikė kundėr njėri-tjetrit, tani po bashkėpunonin me zell pėr pėrndjekjen dhe burgosjen e gjithkujt qė kapej me libra tė gjuhės shqipe. Qeveritarėt turq me dhunė dhe prifti e hoxha me propagandė demagogjike u pėrpoqėn tė pėrēanin popullin shqiptar dhe ta linin nė errėsirė. Kėshtu kleri mysliman proturk nė rrugė fetare, ndalonte besimtarėt myslimanė tė ndiqnin shkollat shqipe bashkė me tė krishterėt, me pretekstin absurd se prishin besėn. Nga ana tjetėr, priftėrinj e dhespotė grekė thonin se vetėm greqishtja ėshtė gjuha e perėndisė, kurse shqipja ėshtė gjuhė shejtani dhe, nė kėtė mėnyrė, pėrpiqeshin tė ndalonin pėrhapjen e gjuhės shqipe nė shkolla, xhami, kisha e kudo.
Atdhetarėt dhe persekutimet
Por kundėr kėtyre forcave armike tė gjuhės shqipe dhe interesave kombėtare, tė turqve dhe grekėve, u ngritėn atdhetarėt shqiptarė. Ata u vunė nė krye tė masave popullore dhe i dhanė hov lėvizjes pėr gjuhėn dhe shkollėn shqipe. Prijėsit e Rilindjes Kombėtare e kishin kuptuar mirė se rruga drejt pavarėsisė shkonte drejt arsimit dhe shkollės shqipe. Hartimi i librave dhe ēelja e shkollės shqipe u bė problemi mė i ngushėm. Qėllimi ishte zgjimi i ndėrgjegjies kombėtare dhe pėr tė rritur vullnetin pėr tė luftuar pėr pavarėsinė pastaj. Vala antishqiptare ishte shtuar edhe mė shumė rreth fqinjėve tanė mbas formimit dhe programit tė Lidhjes sė Prizrenit. Lidhja kishte si qėllim kryesor ēeljen e shkollės shqipe, por me shkatėrrimin e Lidhjes, puna e pionierėve tė parė tė arsimit shqiptar u bė dhe mė i vėshtirė. Nė Shkodėr qytetarėt mund tė mėsonin nė shkollat e klerit katolik, tė cilat nė sy tė qeveritarėve turq, paraqiteshin si shkolla fetare. Mėsuesit shqiptarė u bėnė pararoja e nacionalizmit shqiptar, atėherė qeveria turke mori frikė dhe, pa u mbėshtetur nė asnjė ligj, mori masa tė rrepta duke persekutuar arsimtarėt shqiptarė.
Nė Shqipėrinė e jugut pėrhapja e arsimit shqiptar kombėtar u pengua edhe nga influenca shkatėrruese e propagandės greke. Pothuajse tė gjithė ata qė ēelėn shkolla shqipe nė jug ishin tė fesė ortodokse. Qeveria greke me anė tė Patriakanės sė Stambollit, Fanarit kishin siguruar tė drejtėn tė hapte shkolla pėr kristianėt. Pėr tiu mėsuar ortodoksėve tė Shqipėrisė vetėm gjuhėn greke. Qeveria greke, me anėn tė shoqatave arsimore tė ndryshme, ēeli me qindra shkolla greke nė Shqipėrinė Jugore, pėr tė futur ndjenjėn greke nė brezat e padjallėzuar shqiptarė. Shqiptarėt e krishterė qė nuk iu pėrulėn politikės sė Greqisė, u mallkuan dhe u luftuan me ēdo mjet. Mbas shumė botimesh, fjalorėsh, tė cilėt, shkollat myslimane kur bėnin mėsim nė shqip i shkruanin me shkronja arabe, shkollat ortodokse greke pėrdornin nė shqip shkronja greke. Dhe atdhetarėt klerikė katolikė dėshironin qė gjuha shqipe tė shkruhej me shkronja latine.
Drejt alfabetit
Gjatė zhvillimit tė letėrsisė shqipe u hartuan disa alfabete tė ndryshme. Njė nga mė tė fundit ishte ai i krijuar nė Stamboll. Megjithatė, mendimi i pėrgjithshėm ishte se shkronjat jolatine nuk ishin aspak tė pranueshme pėr prodhimin e letėrsisė shqipe
dhe gjuhės kombėtare shqipe. Pėr kėtė arsye, shoqėria aktive dhe idealiste Bashkimi nė Manastir, thirri Kongresin e Parė tė Pėrgjithshėm pėr diskutimin e njė alfabeti tė njėsuar. Njė alfabet i njėsuar do tė ishte fillimi i letėrsisė mbarėshqiptare. Mė 14 nėntor tė 1908-s, nė Manastir u mblodh Kongresi i Manastirit ose Kongresi i Alfabetit. Nė kėtė Kongres ishin tė pranishėm 150 delegatė, tė ardhur nga tė gjitha anėt e Shqipėrisė, si dhe nga komunitetet shqiptare nė Rumani, Itali, Greqi, Turqi, Egjipt, Amerikė etj. Kryetar i Kongresit u zgjodh Mithat Frashėri, i biri i Abdyl Frashėrit. Mithat Frashėri ishte nė atė kohė redaktor i dy revistave, qė botoheshin nė Selanik, Liria dhe Dituria. Sekretare e komisionit u zgjodh Parashqevi Qiriazi, mėsuese e shkollės sė vashave nė Korēė. Nėnkryetar u zgjodh Grigori Cilka, nga Korēa, si dhe 11 anėtarė tė tjerė. Nė atė Kongres merrnin pjesė shqiptarė tė fesė myslimane, katolikė, ortodoksė, protestantė, tė bashkuar si vėllezėr, pėr njė qėllim tė madh kombėtar. Kumtesa e mbajtur nga prifti katolik Gjergj Fishta, preku tė gjithė pjesėmarrėsit. Kėrkesa e nacionalistėve shqiptarė ishte qė gjuha jonė shqipe tė mos shkruhej as me shkronja arabe, as me shkronja greke, por me alfabetin latin, gjė qė nėnkupton mosnėnshtrimin qoftė ndaj turqve, qoftė ndaj grekėve. Kongresi vendosi me votė unanime tė lenė mėnjanė alfabetin e Stambollit, dhe ta shkruanin gjuhėn shqipe vetėm me alfabetin latin me 36 shkronja. Gjithashtu, u vendos qė pas dy vjetėsh tė mbahej njė Kongres i dytė nė Janinė, pėr tė shqyrtuar problemet drejtshkrimore e letrare, si dhe pėr tė bėrė pėrpjekje pėr shkrirjen e dialekteve gegė dhe toskė nė njė gjuhė tė njėsuar shqipe. Duke qenė se para Kongresit tė Manastirit, gjuha shqipe ishte shkruar me shkronja arabe, greke, sllave, apo pėrshtatjet e tyre, vendosmėria e delegatėve pėr ti kthyer sytė nga perėndimi ishte haptazi njė shpallje kulturore e pavarėsisė, qė nuk kaloi pa u vėnė re as nga qeveria turke e as nga kisha ortodokse greke dhe aleati i tyre sllav.
Nė Manastir u hap dhe shtypshkronja, e cila financohej nga njė grup tregtarėsh atdhetarė myslimanė shqiptarė. Shtypshkronja e Manastirit shpejt u bė e njohur nė tė gjithė Shqipėrisė si shpėrndarėse e librave dhe gazetave nė gjuhėn shqipe. Nė kėtė punishte ishin tė punėsuar 17 veta, tė cilėt punonin me njė makinė tė re elektrike, qė vihej nė lėvizje me dorė, pėr tė shtypur gazetėn e pėrjavshme Bashkimi i Kombit si dhe abetaret shqipe dhe tekstet shkollore. Ēėshtja e gjuhės shqipe shpesh bėhej shkas shpėrthimin e dhunės sė fanatikėve qė sulmonin pa mėshirė pėrparimin e gjuhės shqipe.
Qeveria turke dhe kisha greke
Mė 1909-n, qeveria turke, nė bashkėpunim me kishėn greke dhe sllavėt, mbylli tė gjitha shkollat shqipe, dhe dha urdhėr tė prerė tė shuhen nė zjarr tė gjuha librat, dokumentet dhe letėrsia shqipe. Gjendja politike nė vend nė atė kohė ishte kritike pėr tė marrė flakė nga ēasti nė ēast. Pėr atdhetarėt shqiptarė u bė mė se nuk do ti realizonin dot kurrė qėllimet e tyre tė larta pa hapur mė parė shkollat shqipe pėr formimin e rinisė. Deri nė atė kohė rinia shqiptare kishte qenė objekt i propagandės sė huaj nė shkollat e hapura nga qeveria turke dhe nga kisha greke, qė tė dyja kundėrshtarė fanatikė tė, gjuhės shqipe dhe tė ēdo ndjenjė atdhetare. Megjithatė, gjatė punės pėr krijimin e sistemit tė tyre shkollor, atdhetarėt shqiptar u ndeshėn me tri probleme tė mėdha, pengesa nga autoritetet turke dhe greke, mungesa e tė hollave dhe mungesa e mėsuesve tė kualifikuar. Shuma tė vogla, por tė dobishme tė hollash ishin mbledhur aty-kėtu brenda vendit, kurse ato mė tė mėdha kishin ardhur nga shoqėritė dhe klubet shqiptare nė vendet e tjera. Mirėpo kishte fare pak mėsues tė kualifikuar tė gjuhės shqipe.
Kongresi i 1909-ės
Pėr ti bėrė ballė kėsaj sfide arsimore, Klubi i Selanikut thirri njė tjetėr Kongres nė Elbasan, nė zemėr tė Shqipėrisė, nga data 20 deri 27 gusht tė 1909-s. Nė kėtė Kongres tetėditor, qė kishte synim zhvillimin e lėvizjes arsimore anembanė vendit, erdhėn delegatė nga 28 shoqėri e klube shqiptare. Nė Kongres u vendos qė tė themelohet Shkolla Normale nė Elbasan, njė shkollė gjashtėvjeēare pėr pėrgatitjen e mėsuesve tė rinj. Njerėz tė mėsuar nė universitetet e huaja europiane u gjetėn dhe u caktuan pėr tė formuar stafin pedagogjik. Klubi i Manastirit u caktua si qendra pėr krijimin e njė Federate tė Klubeve Shqiptare nė Shqipėri dhe nė kurbet. Qėllimi i Klubeve ishte pėrhapja e gjuhės dhe arsimit shqip, pa u pėrzier me politikė. Klubi korēar Pėrparimi u caktua si qendra financiare, qė do tė adimistronte ndihmat dhe shtimin e shkollave tė ditės dhe tė natės. Pėrgjegjėsia kryesore dhe prokupimi i madh ishte mbajtja e Shkollės Normale tė Elbasanit. Kongresi i Elbasanit nxiti tė gjithė shqiptarėt tė futnin gjuhėn shqipe nė shkollat e huaja, tė pėrhapura anembanė Shqipėrisė. Mė 18 nėntor 1909 u bė thirrja haptazi, Pėr mbajtjen e Shkollės Normale tė Elbasanit duhen, para, para e mė shumė para. Nuk ėshtė e vėshtirė tė pėrfytyrohet niveli i ulėt i jetesės sė njerėzve, qė u bėhej njė propozim i tillė! Mirėpo, me ose pa mjetet e pėrshtatshme, Shkolla Normale Elbasanit vazhdoi tė pėrgatiste pionierėt e arsimit pėr Shqipėrinė qė po rilindte. Drejtori i parė i Normales ishte Luigj Gurakuqi, qė vite mė vonė kjo shkollė u pagėzua me kėtė emėr. Shkolla Normale u hap mė dhjetor tė 1909-s, me 143 nxėnės. Shpėrthimi i shqiptarizmit i kaloi tė gjitha parashikimet e armiqve tė gjuhės shqipe.
Gazeta, revista dhe arrestime
Nė atė kohė dolėn nė dritė rreth 90 gazeta dhe revista shqipe, qė botoheshin nė Shqipėri dhe nė kolonitė shqiptare jashtė vendit. Xhonturqit tė frikėsuar nga ky shpėrthim i shpejtė i arsimit shqip, reaguan ashpėr, duke ndaluar shoqėritė, shkollat dhe botimet nė shqip. Nė Vlorė atdhetarėt arrestoheshin dhe internoheshin, shkolla e Vlorės u mbyll, kurse drejtori i saj Loni Naēi u largua nga Shqipėria, nga frika e vrasjes. Nė Gjirokastėr pionieri i arsimit shqip kombėtar, Koto Hoxhi, u internua nė kėshtjellėn e Bosforit. Pandeli Sotiri, themelues i sė parės shkollė shqipe nė Korēė, u internua nė Selanik. Xhonturqit i kishin vėnė detyrė vetes pėr tė rrjepur tė gjallė tė gjithė shqiptarėt qė punonin pėr pėrhapjen e gjuhės shqipe. Dalja nė pah e gjuhės shqipe, me shkronja latine, provokoi myslimanėt injorantė e konservatorė. Ata protestuan se shqipja, ashtu si turqishtja, duhen shkruar vetėm me shkronja arabe dhe se preferenca e atdhetarėve shqiptarė pėr shkronja latine perėndimore ishte njė pėrēmim pėr fenė myslimane. Njėrės tė paditur dhe injorantė formuan me mbėshtetjen edhe tė qeverisė sė xhonturqėve nė Stamboll shoqėrinė Mahfeli me synimin pėr pėrēarjen e shqiptarėve dhe frenimin e arsimit nė shqip. Nė fund tė vitit 1909, qeveria turke ndaloi pėrdorimin e gjuhės shqipe me shkronja kombėtare, nė tė gjitha shkollat anembanė vendit. Gjithashtu, nxori njė dekret, sipas tė cilit gjuha shqipe do tė shkruhet vetėm me shkronja arabe. Shoqėria reaksionare Mahfeti, me mbėshtetjen e qeverisė turke, shtypi dhe shpėrndau abetaret e para me shkronja arabe. Pėr kėtė arsye, nė shkurt tė 1910-s, u mbajt nė Elbasan njė miting proteste, ku 7.000 njėrės protestuan kundėr pėrdorimit tė shkronjave arabe pėr gjuhėn shqipe. Kėshtu po atė muaj protestat vazhduan nė Korēė, Berat, ku mbi 15.000 veta dogjėn nė qendėr tė qytetit abetaret shqiptare me shkronja arabe, tė dėrguara nga Stambolli. Telegrame tė shumta nga shoqėritė shqiptare tė Selanikut, Shkupit e Manastirit u shprehėn nė mbrojtje tė alfabetit shqip.
Kongresi i dytė i Manastirit
Nė mars tė 1910-s u thirr Kongresi i dytė i Manastirit. Aty u vendos qė tė vazhdojė pėrdorimi i alfabetit kombėtar me shkronja latine dhe protestat kundėr vendimit tė padrejtė tė qeverisė turke. Gazeta atdhetare Shkreptina e Kajros botoi njė memorandum tė hartuar nga kryengritėsit qė luftonin nė malet e Shqipėrisė. Nė tė theksohej se qėllimi i tyre nuk ishte pėr plaēkitur apo pėr tė vrarė, por pėr tė luftuar pėr lirinė e edukimit nė gjuhėn shqipe dhe me alfabetin kombėtar, lirinė pėr tė hapur tė gjitha shkollat shqipe tė mbyllura nga qeveria turke dhe vėnien nė punė tė shtypshkronjave, si dhe botimin e gazetave tė ndaluara, lirimin e tė burgosurve politikė. Dhe pėrfundonte me mesazhin. E gjithė bota e qytetėruar dhe veēanėrisht qeveria e Perandorisė otomane le ta dijė mirė se tė gjithė shqiptarėt, gegė e toskė, kristianė dhe myslimanė, nuk do ta pushojnė luftėn pėr kėto tri kėrkesa, derisa qeveria tė na i garantojė ato me siguri. Edhe nė kėtė luftė turke, greke dhe sllave, shkolla shqipe doli fitimtare. Me pak mjete dhe mėsues, por me dėshirėn nė shpirt pėr dituri shkollore shqiptare, midis pengimeve, sllave, greke dhe turke, shkolla shqipe fitoi nga veriu e deri nė jug tė Shqipėrisė dhe pėrgatiti breza tė rinj atdhedashės.
Njė zjarr i rrezikshėm
Megjithėse ky revolucion kulturor ishte pėrfytyruar si njė konfirmim jo i dhunshėm, shpejt ai ishte kthyer nė njė zjarr tė rrezikshėm. Qė shqiptarėt trima si Isa Boletini dhe burri i zoti Ismail Bej Qemal Vlora, do tė nxitonin hapat pėr tė shpallur pavarėsinė e Shqipėrisė mė 28 nėntor tė 1912 nė Vlorė. Mbas pak muajsh filloi Lufta Ballkanike dhe Manastiri e Shkupi, dy qytetet historikisht tė banuara nga shumica popullsi shqiptare, u pushtuan nga serbėt dhe kroatėt. Tė gjitha dyqanet dhe librat shqip u dogjėn dhe shumica e atdhetarėve shqiptarė u therėn nga serbėt, disa u burgosėn. Popullata myslimane shqiptare u detyrua tė braktiste qytetin e Shkupit dhe tė Manastirit, ata familje ortodokse shqiptare qė mbetėn aty, me kalimin e viteve dhe me dhunė u asimiluan duke humbur dinjitetin e tyre shqiptar.
G.Shqiptare
Nostra_22
27-11-2008, 10:09
Kongresi i Manastirit, nė historinė tonė, ėshtė pėrjetuar si tubimi qė solli alfabetimin e gjuhės shqipe, por njėkohėsisht edhe si ngjarja e madhe qė tregoi se shqiptarėt mund tė bashkohen dhe mund tė vendosnin pėr ēėshtje madhore tė fatit tė tyre kombėtar, e cila i parapriu edhe shpalljes sė pavarėsisė, qė do tė ndodhte 4 vjet mė vonė, mė 1912-n.
Duke patur njė rėndėsi tė tillė, e cila lidhet drejtpėrsėdrejti me faktin qė kodifikimi i alafabetit tė njė gjuhe ėshtė shprehje e pėrbashkėsisė dhe vetėdijes sė njė kombi, ėshtė e natyrshme qė kjo ngjarje tė bėhet objekt diskutimi dhe tė vihet nė qendėr tė studimeve tė shumta. Natyrshėm, pėr kėtė janė botuar studime tė plota, madje edhe libra me dokumente arkivore, tė cilat ndihmojnė nė ndriēimin e saj.
Por, ajo qė nuk ėshtė sqaruar dhe qė ka mbetur ende e pathėnė, ėshtė inkuadrimi i drejtė historik i kėsaj ngjarjeje nė kuadrin e zhvillimeve politike, sociale e kulturore qė po ndodhnin nė Perandorinė Osmane, pjesė e sė cilės, nė atė kohė, ishin dhe trojet shqiptare. Mungesa e kėtij kuadratimi historik, e cila ėshtė njė mangėsi qė karakterizon nė pėrgjithėsi historiografinė tonė, sjell njė trajtim tė izoluar dhe moskonceptimin e fenomenit nė tė gjithė tėrėsinė e tij.
Pėr ta konkretizuar mė tej kėtė mendim dhe pėr tė vėnė nė dukje rėndėsinė qė ka njė qasje e tillė, dua tė ndalem nė personalitetin e Sami Frashėrit, i cili ka qenė njė protagonist shumė aktiv dhe qendror, si nė lėvizjen nacionaliste shqiptare, ashtu edhe nė pėrpjekjet pėr reformimin e turqishtes osmane.
Pa dashur tė ndalem nė veprimtarinė dhe krijimtarinė qė Sami Frashėri ka kryer gjatė Rilindjes Kombėtare, e cila ėshtė dhėnė qartė nė librat e historisė tė ēdo lloj niveli, dua tė kujtoj qė Sami Frashėri ėshtė autor i manifestit politik tė Rilindjes Kombėtare. Ai ėshtė kryetar i Shoqėrisė sė tė Shtypurit Shkronja Shqip nė Stamboll dhe promotori i ravijėzimit tė alfabetit tė Stambollit, kryesisht me bazė latine, i cili pati njė pėrhapje shumė tė gjerė nė transmetimin e shkrimit shqip, deri nė Kongresin e Manastirit.
Ėshtė autor i shumė teksteve shkollore, pėrfshi kėtu edhe njė gramatikė tė shqipes, tė gjitha tė shkruara me alfabetin e Stambollit. Falė kontributit tė tij dhe pėrhapjes qė pati ky alfabet mes shqiptarėve, ai u pranua si njė ndėr dy alfabetet zyrtare tė aprovuara nga Kongresi i Manstirit.
Kjo veprimtari ka bėrė qė Sami Frashėri, ndonėse nuk ishte fizikisht prezent nė Kongres, pasi vdiq mė 1904-n, tė ishte i pranishėm me ato ēka kishte bėrė pėr nacionalizmin shqiptar dhe gjuhėn shqipe. Pėr mė tepėr qė mund tė themi qė, fizikisht, ai u pėrfaqėsua atje nga njė pinjoll i frashėrllinjve i rritur nga ai vete, Mithat Frashėri.
Por, Sami Frashėri, me vizionin e tij prej shkencėtari, reformatori, ka kontribuar jo pak dhe pėr kulturėn e gjuhėn turke. Kjo veprimtari nė historiografinė shqiptare, ose ėshtė anashkaluar, ose ėshtė vėnė nė dukje me gjysmė zėri, duke e paraqitur jo tė plotė dhe nė mėnyrė josistematike.
Janė tė paktė ata qė e dinė qė, nė historinė e gjuhės dhe kulturės turke, emri i Sami Frashėrit lidhet me shumė risi. Ai ėshtė i pari qė ka hartuar librin pėr ortografinė e turqishtes; ėshtė i pari qė ka paraqitur nė mėnyrė sistematike teoritė mbi shkencėn e gjuhėsisė dhe, nė kėtė kuadėr, ėshtė i pari qė pėrdor nė turqisht termin gjuhėsi e pėrgjithshme; ėshtė i pari qė harton njė fjalor tė plotė tė gjuhės turke, sipas parimeve tė leksikografisė perėndimore dhe qė e emėrton fjalor i turqishtes, duke shmangur pėrdorimin gjuha osmane. Pasi, termi osman, sipas Samiut, ka lidhje me emrin e njė dinastie dhe nuk ka tė bėjė me gjuhėn e folur dhe tė pėrdorur nga vetė populli turk.
Madje, edhe pikėpamjet e shprehura prej tij janė gjithashtu risi nė vetė historinė e mendimit dhe tė kulturės turke, pasi ėshtė i pari qė perspektivėn e zhvillimit tė turqishtes e sheh dhe e vendos nė kuadrin e gjuhėve turke qė fliten nė Azinė Qendrore, madje edhe purifikimin e pasurimin e saj e lidh ngushtė me perspektivėn brenda kėtij grupi gjuhėsh. Kjo pikėpamje, e cila nė kohėn kur jetoi Samiu nuk gjeti shumė jehonė, u mbėshtet dhe u zhvillua me politikat gjuhėsore qė u ndėrmorrėn nėn drejtimin e Ataturkut nė Turqinė republikane.
Duke pasur dhe njė dimension tė tillė tė mirėdukshėm, personaliteti i Sami Frashėrit ėshtė njė ndėr rastet mė tipike qė dėshmojnė pėr vetė kontekstin historik dhe social, nė tė cilin ndodheshin trojet shqiptare nė kėtė periudhė, e cila nė mėnyrė tė pashmangshme sillte dhe ndėrthurjet e realiteteve. Dhe, nė kėtė truall mendimi dhe shkence, lindėn dhe vepruan figurat madhore tė nacionalizmit shqiptar si Sami Frashėri, Pashko Vasa dhe Jani Vreto, qė, me mendimet dhe bėmat e tyre, i paraprinė pėrgatitjes sė Kongresit tė Manastirit.
Sė fundi, dua tė kujtoj se shqiptarėt kodifikuan alfabetin e tyre mė 1908-n, disa vjet para se tė ngrenė shtetin e tyre tė pavarur. Kurse turqit, megjithė ndikimin e fuqishėm qė pati mendimi shkencor i Sami Frashėrit, alfabetin latin arritėn ta vėnė nė pėrdorim mė 1928-n, vetėm disa vjet pasi krijuan shtetin e tyre republikan.
*Dr. Genciana Abazi (Egro), ėshtė studiuese nė Qendrėn e Studimeve Albanologjike.
Mundesuar nga vBulletin Versioni 4.2.5 Copyright © 2017 vBulletin Solutions, Inc. All rights
nno_Latn sot_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sot_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn sot_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sot_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cat_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cat_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hant