als_Latn dik_Latn sag_Latn
(Me rastin e 101 vjetorit të Kuvendit lab të Shtëpëzit)
Prof. Asoc. Dr. Zaho GOLEMI
Instituti i Studimeve Historike Ushtarake
Dr. Hekuran A. RAPAJ,
Pedagog në Universitetin e Prishtinës
Shtëpëzi është një copëz e historisë kombëtare shqiptare. 101 vjet më parë më 10 prill 1914, malet e Labërisë kishin hequr qeleshen e bardhë të dëborës. Në këmbët e tyre jeta rrjedhte “e qetë”, por e shqetësuar që në zhargonin popullor është quajtur “drithërtimat e katërmbëdhjetës”. Gjithë fshatrave të jugut dhe mbarë Labërisë i kanosej një prej gjëmave më të tmerrshme të shekujve. Qeveria e Ismail Qemal Vlorës ja kishte besuar kontrollin e vendit Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit (KNK). Vilhelm Vidi kishte disa ditë që kishte zbaritur në Durrës dhe “sundonte” në një zonë të papërfillshme në Durrës. Vendi ishte rrethuar me dhelpëri nga “uqër” të të gjitha ngjyrave. Gjarpërinjtë e kombit shqiptar ishin ngritur për të copëtuar trupin e një Shqipërie londineze ende pa unitetin e duhur. Jugut dhe veriut të vendit i ishte veshur ushtritë mercenare të lakmive të megaliidhesë dhe të naçertanjes të planifikuara në skutat më të errrëta të barbarisë ballkanike. Në Gjirokastër “shqiptari” famëkeq Zografos kishte ngritur një qeveri që trembej vetëm nga kapedanët e Labërisë. Dhe këta kapedanë fole e kishin në zonat më luftarake, ku në magje bashkë me bukën gatuhej liria, liria që rrugën e niste në odat dhe në kuvendet e Labërisë, atje ku lidhej besa dhe niste veprimi luftarak i kryengritjes së përgjithshme popullore. Në këto kushte ogurzeza për Shqipërinë e shqiptarët për t’i thënë “ndal” dorës kriminale pushtuese nga Jugu në Shtëpëzin historik, kemi një eveniment memorial për Labërinë, për Shqipërinë dhe për mbarë kombin shqiptar, që në gjuhën historiografike është i njohur si Kuvendi i besëlidhjes popullore të Shtëpëzit.
Kapedanët e Labërisë në Shtëpëzin historik
Kapedanët e Labërisë në Shtëpëzin historik, firmosën Kushtrimin e lirisë. Fshatrat, njerëzit dhe kapedanët e Labërisë ishin të gjithë gjerdan në kuvende. Kjo u vërtetua edhe në njoftimin gojë më gojë në gjithë Labërinë e më gjerë: “Kapedanët në takim në Shtëpëz, për t’i bërë ballë hasmit që ka ardhur tek dera”. Thirrjes ju përgjigjën të gjithë prijësat e çetave. Të gjithë shkuan në Shtëpëz në kuvendin historik të prillit 1914. Kapedanët lidhën besën për luftë ndaj andartëve. Ka kaluar 101 vjet dhe Shtëpëzi është po ai, mes gjelbërimit me kokën “pështetur” në faqe të malit dhe që ngjason me bedenat e një kalaje të stërlashtë. Edhe pse ka humbur gjallërinë ende ka vellon jeshile të hijeshisë e të qetësisë. Shtëpëzi të fton si në një ballkon ku lugina e Drinos duket në pëllëmbë të dorës, nga Lekëli deri në Kakavijë. Përballë tij qëndron hijerëndë manastiri i Cepos, vendi i Zotave, një karakoll mijravjeçar e mbushur me ngjarje heroike, me kuvende, ku “shkruhej” e ardhmja e gjithë trevës. Në të djathtë lugina e lumit të Kardhiqit që kullon bardhësi dhe që përfundon me qafën e Skërficës dhe atë të Shtufit. Mali i Gjerë, i Lucës, i Pusit mbyllnin horizontin me rryma ajri të freskëta mëngjesore, për t’ia lënë vendin ditës së ndritshme gjithë diell.
Si fishekë gjerdani
Është fakt se, sa herë binte briri i luftës lebrit, gjirokastritët, lunxhiotët, tepelenasit e përmetarët ishin bashkë, sikurse thotë polifonia, lidhur “si fishekë gjerdani”. Kështu ishin mbledhur edhe në fillim të prillit 1914 paria e kuvendi të kapedanëve dhe prijësave. Nga Fushëbardha Halil Sullo, legjenda e pushkës, burrërisë dhe mendjemprehtësisë së bashku me katër djem fushëbardhas: Dalip Kondi, Surja Tefa, Rizal Muho e Sejdi Baho. Nga Golëmi ishte kordinatori i katër çetave Solo Beqiri, luftëtar trim dhe i meçur, që me krismën e katër çetave që drejtonte shkroi epope lavdie. Po kështu nga Zhulati Hazhi Zeman Muxhai. Gjithashtu merrnin pjesë luftëtari kombëtar Çerçiz Topulli, që vinte nga fronti i përjetshëm i luftrave për liri. Çerçizi kishte shkruar me gjak historinë kur çeta e tij me Hito Labin (Lekdushin) dhe Bajram Ligun (Prongjia) shrinë përtokë bimbashin osman, troditën themelet osmane me betejën në Mashkullorë dhe kishin mbjellë farën e lirisë ë çdo fsahat. Në Kuvend kishte ardhur dhe trimi e luftëtari i paepur Hasan Xhiku, legjenda e të gjithë luftrave me osmanët, grekun e italianin e 20-tës. Nga Salaria kishte ardhur Selam Musa Salaria me një pjesë të çetës së tij etj. Prijësa e kapedanë të tjerë shkuan në kuvendimin e Shtëpëzit, ku ishin mbledhur përfaqësitë e gjithë fshatrave të Kurveleshit të sipërm dhe të Kardhiqit si dhe nga luftëtarë të Lunxhërisë si dhe fshatrave të tjera përreth kësaj krahine lirimbjellëse.
Pesë hollandezë në Shtëpëz
Kuvendi i Shtëpëzit ishte vlerësuar dhe nga ekipi hollandez që kishte ardhur në Shqipëri për ngritjen e xhandarmërisë ushtarake shqiptare me bekimin e Fuqive të Mëdha të kohës. Ishte koha kur Fuqitë Europiane ishin “bindur” se edhe Shqipëria duhej të krijonte Shtetin e vet sipas modelit Perëndimor. Gjithësesi, kufijtë territorialë shtetërorë do të ishin ata, që u përcaktuan nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër në vitin 1913. Është fakt i njohur historik se gjatë Luftrave Ballkanike 1912 – 1914, e sidomos pas largimit të pashmangshëm të Princit Vilhelm fon Vidd më 3 shtator 1914, por edhe gjatë shtjellimit të ngjarjeve të Luftës së Parë Botërore, Shteti Shqiptar u zhduk: territori i tij u shndërrua në fushëbeteje për fqinjët dhe objekt këmbimi për Fuqitë e Mëdha. Antanta e përdori këtë territor si karrem për të tërhequr në kampin e saj Greqinë, duke i dhënë “linçesën”, atë të pushtimit të Korçës e të Gjirokastrës, sikurse i premtoi Italisë se, do të lejohej të vendosej në portin e Vlorës dhe në ishullin e Sazanit. Pra, në këtë Kuvend shumë të rëndësishëm, ishin prezent kapiteni hollandez De Val (De Waal), lejtnanti Juljus Sonne, si dhe ekipi mjekësor i përbërë nga ushtarakët Tido Reddinguis, Van Vliet dhe civili De Groot. Takimi i Shtëpëzit u iniciua nga hollandezët, mbështetrur nga një batalion i xhandarmërisë shqiptare. Qëllimi ishte që të vëzhgohej nga afër tërheqja e ushtrisë greke dhe rivendosja e autoritetit të shtetit shqiptar nën drejtimin e Vilhelm Vidit. Në fakt ishte direktiva e Fuqive të Mëdha. Ushtria e grekut po tërhiqej nga Picari, Fushëbardha e Kardhiqi. Urdhëri i Fuqive të Mëdha ishte që ata të dilnin jashtë kufirit të njohur të “Shqipërisë londineze” të miratuar nga Konferenca e Ambasadorëve. Takimi i Shtëpëzit ishte përzgjedhur në kohën e vendin e duhur. Ishte në kohën e duhur, për arsye se operacionet e trupave greke përbënin një rrezik imediat tepër serioz. Për pasojë gjendja në frontin jugor ndiqej me shqetësim të madh nga Qeveria e Vlorës. Ismail Qemali, që me Shpalljen e Pavarësisë, kërkoi që popullsia e krahinave të kërcënuara të kundërvepronte me aksione të çetave vullnetare, duke përfshirë tërë popullsinë e krahinave të kërcënuara. Gjatë kësaj periudhe u krijuan “komisione të mbrojtjes” dhe u ndërmorën disa goditje në shpinë të trupave pushtuese. Por çetat vullnetare nuk mund të ndalonin marshimin e një ushtrie të rregullt e të pajisur mirë me personel, armë e municione, siç ishte ushtria greke. Përballë kësaj situate, Labëria dhe Kurveleshi ndodheshin në vijën e parë të qëndresës, lirisë, lavdisë apo vdekjes. Burrat trima dhe të zgjuar patriot e luftëtarë së bashku me përfaqësuesit hollandezë, zgjodhën vendin më të duhur për një vendimmarrje historike, Shtëpëzin, një fshat i Kurveleshit të Sipërm, në shpatin lindor të malit me të njëjtin emër. Pozicioni gjeo-strategjik i Shtëpëzit, i ngjan një ballkoni të vërtetë natyror, i etiketuar përherë si “Ballkoni i Labërisë”, nga ku mund të shohësh si në pëllëmbë të dorës gjithë luginën e Drinos, Gjirokastrën, zonën e Cepos, të Odries, të Zagorisë, Lunxhërinë, Mashkullorën e Libohovën e deri në Kakavi. Nga ai vend, çdo komandant operacioni nuk e ka patur të nevojshme përdorimin e instrumenteve optikë ushtrakë, që andej çdo lëvizje e mercenarëve grekë është e kontrolluar. Banorët e fshatit Shtëpëz, qysh kurse njihet, janë autoktonë. Shtëpëzi është një nga fshatrat më të lashtë të luginës së Drinos, i cili përfshihet në hartën arkeologjike të periudhës së Kaonisë. Shtëpëzi ka qenë që në periudhën e Perandorisë Bizantine një rrugë kalimi e ushtrive të ndryshme të kohrave, siç ka qenë një nyje kryesore ndërlidhjeje transporti aksi Tepelenë-Lekël-Derven (Shtëpëz)-Shtëpëz-Palokastër-Kardhiq, për të vazhduar më tej drejt Janinës. Si rezultat, shtëpëziotët i kanë mbijetuar kohrvave me luftë e sakrifica. Shtëpëzi ngjante si një vendkomandë lufte në faqe të malit, që priste e përcillte kapedanë, ku lidhej besa si gjerdan i gatshëm për beteja.
Kuvendi i Lisit të kishës në Shtëpëz – “Besë për lirinë, besë për Shqipërinë”
Burrat e bashkuar në idealin e lirisë lidhën besë që do të zinin pikësëpari të pesë shtigjet e Labërisë, ku shtegu i parë ishte qafa e Skërficës. Ata u bashkuan kundër synimeve të qeverisë autonomiste të Vorio-Epirit me seli në Gjirokastër. Oshëtiu zëri i kapedanit e kryeplakut të Fushëbardhës, Halil Sullo, i cili kërkoi nga hollandezët vetëm armë dhe municion se gjithë burrat e fshatit ishin të gatshëm për luftë. Kishin vetëm pak mauxer, maliher e disa nagantë. Një pjesë e tyre të fshehur në Qafë Dardhë që të mos i gjenin ushtarët e Xhavarrës (komandant i postës greke në 1914). Këto anë nuk kishin pasur ndonjëherë ndihmë shteti deri në këtë periudhë. Për herë të parë shikonin dhe mjekë hollandezë në Labëri. Personeli mjekësor tradicional kanë qenë nënat labe dhe ilaçet popullore, si melhem për plagët, si dhe shehlerët, hoxhallarët e ca “doktorë” pleq e plaka që mjekonin me mjete rrethanore. Në territorin e hapësirës së këtij fshati gjendeshin tre kisha të periudhës mesjetare, të cilat tregojnë për një jetë regjioze të hershme e me tradita të lashta, ku ushtarakët hollandezë nisur edhe nga ky fakt e përzgjodhën këtë vend të sigurtë. Në mbledhjen e Kuvendit të Labërisë e cila u zhvillua në hyrje të fshatit, pranë Kishës, tek Lisi i Kishës në Shtëpëz, ku me shumë përkujdesje e dashamirësi ishte shërbimi i nënave shtëpëziote së bashku me përfaqësuesit fetarë ortodoksë, myslimanë e bektashinj, të cilët siguruan mbështetjen me ushqime e kushte pune e strehimi për përfaqësuesit deh prijësat e Labërisë, së bashku me burrat e fshatit besnik e fjalëpakë të cilët dolën garant për sigurinë e zhvillimit të suksesshëm të këtij evenimenti historik. Foli Sulo Beqiri, Kapedan Çerçizi, Xhaferi nga Gusmari, Latifi nga Progonati… “Fermani i kuvendit të Shtëpëzit” ishte i qartë: “…të mbyllet me çdo kusht e me çdo sakrificë Skërfica, kjo portë e moçme e Labërisë, nga kapedan Halili dhe burrat e Fushëbardhës, Zhulatit e Rrëzomës, por edhe luftëtarë të tjerë. Kapedan Sulo Beqiri me çetat e tij u vendos nga Manastiri i Cepos, Qafa e Shtufit, Gryka e Kaparielit dhe Rehovës, Jomenin dhe me radhë.. gjithë shtigjet e Kurveleshit dhe të Labërisë”.
Vendimet e Kuvendit të Shtëpëzit
Në mbledhjen e Kuvendit të Labërisë tek Lisi i Kishës në Shtëpëz, kapedanët kishim menduar që më parë platformat e tyre dhe objektivat që do t’i kërkonin të arrinin me këtë përballje të pabarabartë e të përgjakshme. Kjo për gjithë trevën ishte një përballje e radhës në vargun e gjatë të betejave për liri. Vendimet e Kuvendit të Shtëpëzit ishin “sharte” si të Papa Zhulit dhe ligjvënësit Idriz Sulli. Pas debatesh të shumta dhe pas fjalës së kapedanëve u vendosën shtatë pikat e Kuvendit që kanë hyrë tashmë në histori si “Vendimet e Kuvendit të Shtëpëzit”. Ja çfarë vendosën kapedanët tek Lisi i Kishës në Shtëpëz më 10 prill 1914: “1.Ngritja e çetave të luftëtarëve në çdo fshat dhe luftë deri në fitore mbi andartëve pushtues. 2.Organizimi i ruajtjes së fshatrave me roje të armatosur 24 orëshe dhe nxjerrja e luftëtarëve pararojë në gjithë rrugëkalimet kyçe: në Skërficë, Cepo, Ura e Kardhiqit, Lunxhëri. 3.Bashkëpunim me xhandarmërine e qeverisë së Durrësit, me ushtarakët hollandeze si dhe furnizim me armatim e municion dhe barna mjekësore për luftëtarët e çetave. 4.Shpartallimi i qeverise antishqiptare të Zografos dhe përzënia jashtë trojeve shqiptare si dhe luftë kundër çdo aktiviteti diplomatik kundërshqiptar përfshi dhe të “Fuqive të Mëdha”. 5.Ndarja e zonave të përgjegjësisë luftarake midis çetave luftarake të fshatrave. 6.Ngritja e kadilereve ushtarakë si pleqësi e mençur dhe me autoritet të plotë për të gjykuar gjithë aktivitetin luftarak të luftës antiandarte. 7. U vendos që drejtimi i luftës do të bëhej nga një shtab luftarak që përbëhej nga Komandantët e çetave të fshatrave; ndërsa baza e furnizimit të luftës do të ishte populli dhe furnizimet që mund të vinin nga qeveria e Durrësit.”
Dyfeku-zanat i Labit
Krismat për lirinë përcjellin historinë në një krahinë e trevë luftarake të panënshtruar ndaj çdo pushtuesi. Ishin këta prijësa dhe çetat e tyre që përbaltën akademikët ushtarakë fqinjë, që hodhën në koshin e plehrave të historisë strategjitë e tyre, përfshi edhe ata ushtarakë grekë që kishin studiuar në akademitë gjermane. Kishin kaluar gjithë jetën me armë në dorë. Në Shtëpëz nuk munguan edhe rromuzet, kur oficerët hollandezë kërkonin t’u mësonin lebërve artin e luftës si dhe armët. Ata nuk e dinin se shqiptarët kishin lindur me armë. Lebërit ishin mjeshtra kur merrnin nishan në zemër dhe dinin t’i dërgonin plumbat në lule të ballit. Djalëria e labërisë këpuste edhe fijën e gjalmit me plumb. Dyfekun e kishin zanat. “Mësimi” i armëve në Shtëpëz nga lejtnanti Juljus Sonne i njohu me arsenalin e armëve të andartëve grekë që pothuaj ishin që të gjitha i markave bavareze gjermane me pushkë gjysëmautomatike, mitroloza e armë artilerie, topa të kalibrave të lehtë e të mesëm, por dhe thikat që mbanin në brez. Depërtimi në gojëdhënën popullore, në arkivën e përjetshe të shqiptarit, por dhe në fondet dokumentare gjejmë ende krismën e betejave popullore të 120 burrave në Fushëbardhë, 60 burrave në Zhulat, 170 luftëtarëve të Golemit, 100 luftëtarëve të Lekëdushit, 80 luftëtarë të Gusmarit, 46 burra të Rexhinit, 110 burra të Nivicës dhe të çdo fshati të Labërisë. Sigurinë dhe mbështetjen logjistike për furnizime e ushqime e gjetën në Shtëpëz, nga këta njerëz të qetë, bujarë e fjalëmajtës.
Në roje të tokës shqiptare
Kuvendi i Shtëpëzit ishte një odë burrash në ballkonin e luginës së Drinos. Atje lidhej besa për çdo pëllëmbë të tokës shqiptare të kthehej në xhephane lufte, për të shenjtëruar: “ruajtja e tokës shqiptare”. Shtegu i Fushëbardhës në Labëri përpara se të futej në bankoprovën e historisë kishte marrë bekimin e Kuvendit të Shtëpëzit. Po ashtu edhe xhephania e Cepos. Lufta në Skërficë dhe në Cepo janë prova më e mirë e besës së Shtëpëzit e këtij kuvendi historik, që i shërbeu denjësisht çështjes kombëtare shqiptare. Kështu Lufta e përgjakshme nga 20 deri më 26 qershor 1914 në Skërficë, ku Çeta e Fushëbardhës që kishte dhe djem luftëtarë nga Zhulati, Golemi, Picari, Libohova, Gjirokastra, Delvina, Rrëzoma që në total shkonin mbi 120 luftëtarë e që komandoheshin nga Halil Sullo në shtegun e parë të Labërisë shkruan epope lavdie. Luanët flisnin me grykën e maliherit ndaj pesëqind andartësh. “Kali i Trojës”, nuk mundi të mposhtë “Patkoin strategjik” të Skërficës, deri në largimin e gjithë banorëve drejt Vlorës. Fushëbardha e Skërfica ngelën të lidhura pazgjidhshmërisht nëpër shekuj, sikurse edhe në betejën me andartët. “Patkoin strategjik” të Skërficës e “zbuluan” për herë të parë dhe u ndeshën legjonet romake, Pirrrua i Epirit tregoi muskujt në emër të forcës dhe krenarisë kaone, duke bërë që të lartësohej lavdia e forca e madhështisë ilire. Në Skërficë me marrëveshje me Papa Zhulin kaloi Boemundi, por u bë shteg i pakalueshëm për gjithë hasmët e të pabesët e Shqipërisë. Skërfica dhe Fushëbardha si binjake historike në mbretërinë e Zotave. Shkalla e Bregu i Erëzës bashkë me qafën e pesë priftërëve janë mbushur me legjenda e mite që i pështjell Lëmëthi me mistere historike. Ato janë dëshmitare nga kaluan romakë, bizantinë, venecianë, osmanë, grekë etj. Vëndasit u ndeshën me perandoritë në Gjashtë, Lëkurës, Sarandë, Delvinë, Rrëzomë në të gjithë Kaoninë. Liria, dinjiteti, krenaria kanë shoqëruar në shekuj luftëtarët fushëbardhas, zhulatas… në gjithë Kurveleshin dhe Labërinë në barikadën e shekujve. Ndaj u bënë barikadë për andartët e 1914-ës. Nuk harrohet “përqafimi” bajonetë më bajonetë e thikë më thikë më pushtuesit në Skërficë. Kaonia, Labëria, Fushëbardha ecin… në rrugën e prosperitetit. Dëshmorët e djeshmja dhe e sotmja bashkë. Rruga aty këtu ndriçon nga gurët e shndërritshëm fosforikë, që Fushëbardha i ka me bollëk. Ngjan si bulevard pedonaleje e ndriçuar me drita të “mbira” nga dheu. Ato rrezatojnë vetëm lartë. Dëshmorët e 14-ës, luftëtarët e tjerë në Skërficës nuk bënë pakt me dredhinë, sepse nuk u zihej besë të pabesëve. Dëshmorët u trupëzuan me kalanë natyrore të Skërficës, portën e parë të Labërisë. Ata ngelën në panteonin e kombit e memorien popullore të Kardhiqit, Rëzomës, Labërisë, mbarë kombit shqiptar. Dhe gjithçka ka një fill që lidhi gjithë këtë histori. Ajo filloi atje në Shtëpëzin e bukur të Labërisë, nën besën, kujdesin dhe në zemrën mikëpritëse të shtëpëziotëve nën bekimin e të parëve, me betimin: “Trojet e të parëve nuk i lëshojmë. Këtu zotër jemi NE!”.
Kapedanë të Labërisë –pjesëmarrës në Kuvendin e Shtëpëzit
Selam Musai
Selam Musai lindi në vitin 1860 në fshatin Salari të Tepelenës nga një familje me tradita patriotike. Ai ka qeë udhëheqës i spikatur i kryengritjeve popullore. Ai ishte i lindur për dyfek, ishte një patriot i lindur, një shqiptar i pabindur ndaj qeveritarëve osmanë, kundërshtarë i të gjithë pushtuesve e rregjimeve. Mbasi u rekrutua nizamë (ushtar), kaloi 5 vjet në Jemen, ku mori dhe titullin Aga. Më pas shtëpia dhe stani i Selam Salarisë ishin shndërruar në qëndra të rëndësishme për çetat patriotike dhe pjestarë i çetës së Çerçiz Topullit. Në 1911 mori pjesë aktive në veprimtarinë patriotike të çetave që lëvizën kundë osmane e më pas kundër andarteve. Më 1912 i përgjigjet thirrjes së Qeverisë së Vlorës dhe në krye të çetave të Labërisë shkoi të mbronte Jugun e Shqipërisë nga forcat andarte ku edhe u plagos. Trimëria e shqiptarëve do të çudiste kolonelin Tomson të ardhur nga Hollanda. Në Hormovë lufta do të ishte e përgjakshme, ku Selam Musai do të plagosej. Bilbil Zekua nga Hormova do ta shpëtonte nga vdekja duke rrezikuar jetën e tij. Andartët grekë do të masakronin në pranverë të vitit 1914, 217 burra nga Hormova në një kishë. Në 10 prill 1914 Selami ishte pjesë e kapedanëve të Labërisë që lidhën besën për luftë ndaj andartëve në Shtëpëz. Pas betejash të përgjakshme, pjesa më e madhe e Labërisë do të shpërngulej drejt Vlorës. Por roli i Selam Musait do shpalosej edhe në 1920 si anëtar i Mbrojtjes Kombëtare me kryetar Osman Haxhiun. Ai kishte shkuar në Vlorë për të udhëhequr luftëtarët e Labërisë kundër forcave okupuese italiane me garnizonin e Kotës, Drashovicës, Kaninës e rrethinave të Vlorës. Në luftime, u shqua aftësia e tij udhëheqëse dhe trimëria e tij, në luftimet që shkuan deri në trup më trup në “Qafë të Koçiut” dha jetën për çlirimin e vendit më 12 qershor 1920, dhe u bë simbol i patriotizmit, vendosmërisë dhe heroizmit popullor të Labërisë dhe mbarë Shqipërisë. Me plotësisht të drejtë Selam Musait pas vdekjes i është akorduar titulli i lartë “Hero i Popullit”.
Halil Sullo
Halil Huto Sullo lindi në Fushëbardhë të rrethit Gjirokastër në qershor të vitit 1862. Ai ishte në këtë periudhë edhe kryeplak i fshatit dhe që kishte marrë pjesë në të gjitha përballjet luftarake me të huajt si me turkun ashtu edhe me grekun. Ai kishte qenë djalë i ri në moshë 16 vjeçare kur kish parë luftën me sy në Lëkurës. Më vonë e kishin marrë nizamë për shtatë vjet në Anadoll, ku ishte rritur e burrëruar dhe kish mësuar artin luftarak osman. Atje kishte mësuar edhe përdorimin me mjeshtëri të armës, të kamës dhe të thikës. Rridhte nga një familje me tradita të pasura luftarake dhe liridashëse. Të parët e tij kishte luftuar historikisht me pushtuesit. Aktiviteti i tij jetësor ka qenë kryesisht në fshat. Halil Sullo i bëri thirrje fshatit e krahinës për mbrojtjen e fshatit e të krahinës deri sa të tërhiqeshin në drejtime të siguruara të grave, fëmijëve e të pleqve deri në drejtim të Vlorës. Ishte mjaft aktiv në çetën e Fushëbardhës së bashku me luftëtarë të tjerë të fshatrave përreth. Kapedan Halil Sullo mori pjesë në Kuvendin e Shtëpëzit më 10 prill 1914 dhe u bashkua me besëlidhjen labe për luftë kundër andartëve. Ai ishte komandant i operacionit në Luftën e Skërficës për ta mbrojtur me çdo kusht atë. Luftoi trimërisht në Gurët e Bashe, tek Shpella e Dhespinës, në Vrahull e në Qafë të Skërficës. Pas një qëndrese heroike të përgjakshme ra dëshmor në qershor 1914 në Qafë të Skërficës, ku Ramiz Harxhi, “doktori” që lidhte plagët e të plagosurve në Qafë të Skërficës shruante: “…Betejë e Skërficës as mund të përshkruhet,/Këtu grekë u grinë, u grinë e u korrë;/Po dhe trimat tanë dhanë ca dëshmorë/ Dëshmor Halil Sullon, Dalip Kondin Burrë,/Kombi brez pas brezi nuk i harron kurrë…” Halil Huto Sullo me Vendim Nr. 162 datë 30.11.1979 të Komitetit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të Rrethit Gjirokastër është shpallur “Dëshmor i Atdheut”.
Çerçiz Topulli
Çerçiz Topulli lindi në qytetin e Gjirokastrës në vitin 1880 dhe ra dëshmor më 15 korrik 1915. Ai ishte atdhetar, luftëtar e veprimtar i shquar i Rilindjes, udhëheqës i luftës së armatosur të çetave kundër sunduesve osmanë për çlirimin kombëtar të vendit. Në prill të 1907 komandoi çetën e armatosur që vepronte në Shqipërinë e Jugut, e sidomos në krahinat e Gjirokastrës dhe të Korçës. Me vendim të Komitetit të Gjirokastrës, anëtarë të çetës së tij vranë në fillim të marsit 1908 në Gjirokastër komandantin turk të xhandarmërisë. Drejtoi Luftën e Mashkullorës më 18 mars 1908. Në thirrjen “Nga malet e Shqipërisë” drejtuar bashkatdhetarëve të tij dhe botuar në janar 1907 në gazetën “Shpresa e Shqipërisë” Çerçiz Topulli pasi dënonte grabitjet e administratës osmane kërkonte që Shqipëria të shkëputej nga Perandoria Osmane dhe të bëhej e lirë dhe e pavarur. Ai shprehte bindjen se e vetmja rrugë për çlirimin e Shqipërisë ishte ajo e kryengritjes së përgjithshme të armatosur, dhe ftonte gjithë shqiptarët të ngriheshin me armë në dorë në luftën për lirinë e Shqipërisë. Mjedisi familjar në të cilin u rrit e sidomos vëllai më i madh Bajo Topulli ndikuan në formimin e tij si atdhetar i vendosur. Mori pjesë në veprimtarinë e Komitetit të Fshehtë “Për lirinë e Shqipërisë” në Gjirokastër. Pas fitores së revolucionit xhonturk të 1908, Çerçiz Topulli punoi për formimin e klubeve shqiptare dhe për çeljen e shkollave shqipe në viset e ndryshme të vendit. Në shoqëritë dhe klubet patriotike mbrojti interesat e kombit dhe të vegjëlisë. Pas Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, më 28 nëntor 1912 u vu në shërbim të qeverisë së Ismail Qemalit dhe luftoi për mbrojtjen e tërësisë territoriale të atdheut. Në disa kryengritje tëa rmatosura, për sprapsjen e grekëve nga tokat e pushtuara në jug, pas konferencës së Londrës, por edhe kundër rebelimit të Haxhi Qamilit në Shqipërinë e Mesme. Në 10 prill 1914 merr pjesë në Kuvendin e Shtëpëzit ndërsa në shtator 1914 Çerçiz Topullin dhe Muço Qullin i gjejmë në Shkodër për t’ju bashkuar mbrojtjes së trojeve nga pushtimi serb e malazez. Më 7 korrik 1915 në Fushën e Shtoit arrestohet nga një togë malazeze rrugës për në Çetinë dhe pushkatohen. Për 20 vjet eshtrat e dy heronjve mbetën pa varr, në Shtoj të Shkodrës, deri sa u zbuluan në vitin 1936 nga Javer Hrushidi, mik fëminie me Çerçizin dhe prefekt i Shkodrës, i cili identifikoi dhe eshtrat e Çerçizit nga një dhemb floriri, që e kishin të dy të njëjtë.
Sulo Beqiri (1870-1945)
Kapedan Sulo Beqiri ishte një atdhetar, burrë zakoni, prijës luftëtarë popullorë që realisht shkroi histori suksesi në fillim të shekullit të XX. Ai lindi në Golem të kurveleshit rreth viti 1870. Në moshë të re emigroi në Anadoll të Turqisë. U kthye në vendlindje, ku hapi fillimisht një dyqan për tregti. Dërgohet përfaqësues në Vlorë, për shpalljen e Pavarësisë, më 28 Nëntor 1912 si përfaqësues i Kurveleshit. Që në rininë e tij u shqua për aftësitë drejtuese e komanduese, por edhe për trimëri e guxim në krye të forcave të Golemit, me 170 luftëtarë vullnetarë të ndarë në katër çeta, gjatë luftimeve kundër andartëve grekë në vitet 1913-1914. U njoh dhe si “Plaku me çepe të bardhë” dhe çetat antiandarte e njihnin që në zë që kumbonte sa në Cepo, në Jomen, në Skërficë, në Taronië, në Lunxhëri, në Virua etj. Përkrahu Kongresin e Lushnjës të vitit 1920 dhe vendimet e tij. Mori pjesë në luftën e Vlorës. Në Revolucionin e Qershorit (1924) qëndroi në krah të tij dhe të qeverisë së Fan Nolit. Si atdhetar edhe pse i moshuar, përkrahu fuqimisht Luftën Nacionalçlirimtare Shqiptare. Luftëtarët e çetave dhe batalioneve partizane e kishin Sulo Beqirin stacionin e sigurt të bekimit të kryeprijësit dhe kapedait të shquar të Labërisë heroit të të gjitha luftrave. Për aktivitetin e tij si luftëtarë i popullit të Golemit dhe i Kurveleshit e përjeton dhe në këngët e luftëtarëve të lirisë. Është dekoruar me medaljen e 50-vjetorit të Luftës së Vlorës në shtator të vitit 1970. Populli i këndon: “Në Cepo te Manastiri,/Sokëllin Sulo Beqiri, shokëni buxhet briri, zini shtigjet ngrehni armët, mos lini grekun qafirin…”. Deri sa u shua Sulo Beqiri ngeli një tribun popullor, një kapedan i Labërisë i spikatur në luftra dhe me një mençuri të lindur, një pjesëmarrës aktiv i Kuvendit të Besëlidhjes për luftë kundër andartëve grekë të 10 prillit 1914 në Shtëpëz të Gjirokastrës. Sulo Beqiri u shua në moshën 75 vjeçare duke ngelur një emër i ndritur në historinnë luftarake dhe traditën e mençurisë labe.
als_Latn run_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ewe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ilo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bug_Latn als_Latn