als_Latn dik_Latn sag_Latn
Emrat e shteteve dhe qyteteve gjithmonë kanë tërhequr vëmendje për shkak të kuptimit të tyre, apo shqiptimit.Faqja worth-seeing.com ka rradhitur 10 emrat më të çuditshëm në botë, ku mes tyre ka futur edhe një emër të një qyteti shqiptar. Bëhet fjalë për qytetin shqiptar të Pukës, që në anglisht Puke do të thotë “vjell”.
Më poshtë ju sjellim listën e plotë të kësaj faqeje:
1-Why not – (Pse jo) Mississippi
2-Why- (Pse) Arizona
3-Fail-(Dështim) Portugali
4-Puke- Shqipëri, në anglisht (Vjell)
5-Nowhere Else(Askund tjetër) Australi
6-Peculiar(I veçantë), Missouri
7-Acident( Aksident)-Maryland
8- Santa Klaus-Gjeorgji
9-Half.com-Oregon
10-Unlaska-(Jo Alaska)-Alaska
Puka është një qytet në Shqipëri. Bashkia e Pukës është qendra administrative e rrethit të Pukës. Puka ka si krahinë gjeoetnologjike shtrihet në pjesën qendrore të Shqipërisë Veriore: për gjatë krahut të majtë të Drinit, që nga Ura e Vezirit e Fusha e Dukagjinit në lindje dhe deri në afërsi të grykëderdhjes së Gomsiqes në perëndim. Nga jugu e ndajnë me Mirditën kreshtat malore: maja e Runës, Thirra, maja e Roshit, Bjeshkët e Tërbunit etj.
Gjakova,njëra ndër qytetet më të njohura të kulturës letrare në Kosovë e jo vetëm,vazhdon me traditën e çerdhës së krijuesve letrar me tradite të hershme,që nga Gjon Nikollë Kazazi e këndej. Nga ky qytet me traditë kulturore të të gjithave fushave të artit ,kanë dalë emra të mëdhenj,jo vetëm në nivel të Kosovës e atë kombëtar,por edhe me reputacion evropian,si Ali Podrimja, DinMehmeti,Enver Gjergjeku,Besim Bokshi,Teki Dervishi etj. Gjithë këta emra të mëdhenj,i dhanë nam vendit tonë kudo në botë,me krijimtarinë e tyre letrare të pamohueshme.
Kjo traditë krijuesish brilant, vazhdon edhe me gjeneratat të reja,pra, edhe me z. Muharrem Kurti, njëri ndër krijuesit e spikatur, që vjen nga shkolla e të mëdhenjve ; Ali Podrimja e Din Mehmetit,një krijues i afirmuar në prozë e poezi, rrugëtimi i të cilit ka vite që e dëshmohet edhe në arenën evropiane e jo vetëm. Poeti Kurti, është i përkthyer sot në nëntë gjuhë të popujve të ndryshëm të botës. Lexohet dhe vlerësohet në anglishte, greqishtë, kinezishtë,rumanishtë,spanjishtë etj. Është i prezantuar edhe në disa antologji brenda e jashtë vendit.
Për të gjitha këto suksese të arritura me punën e dëshmuar si krijues,këto ditë,pikërisht me 08.10.2017-të ,Muharrem Kurti, ishte i ftuar nga asociacioni i letrarëve ndërkombëtarë ,“Kafeneja e ideve”,të cilin e udhëheq poeti me reputacion ndërkombëtarë, zotëri Dino Kuobatis,arvanitas nga Athina.
Në Bashkinë e Salamines, poetit tonë të nderuar,zotit Kurti, iu ndanë dy Medalje të arta ndërkombëtare;
Bashkia e Salamines
Medalja e Artë “Aleksandëri i Madh”, ndarë nga “Kafeneja e Ideve” dhe diploma.
dhe Medalja tjetër e artë e Uneskos, asociacion ndërkombëtarë, që mbron trashëgiminë kulturore ndërkombëtare dhe kultivon kulturat e popujeve të mbarë botës.
Medalja e Artë e UNESKOS dhe diploma
Medaljet e Arta, të ndara nga “Kafeneja e Ideve” dhe nga Unesko, janë të shoqëruara me diploma përkatese të protokolluara nga personeli përkatës zyrtarë, sipas titujve.
Z.Muharrem Kurti i lauruar me dy Medalje të Arta
Gjatë ceremonisë së ndarjës së Madaljeve të Arta
Këto Medalje u jepen personaliteteve nga fusha të ndryshme të veprimtarisë,ndërsa në rastin konkret,zotit Kurti,i ndahen për cilësitë e shquara në fushën e krijimtarisë letrare.
Për pritjen dhe organizimin e solemnitetit me rastrin e ndarjes së Medaljeve të Arta të cekura më sipër ,zoti Kurti tregon ,për pritjen e organizuar,ku vërehej admirimi dhe prestigji për krijuesit shqiptarë, gjë për të cilën i falenderon nga zemra mikëpritësit. Gjithmonë do shprehë falënderimet e mia,thotë Kurti, për një pritje aq të ngrohtë e miqësore. Në veçanti Falënderoj z.Dino Kuobatis, Iliaz Bobaj,krijuesin dhe përkthyesin e njohur grek Kosta Valeta, poetet e mëdhenj , miq të shquar të shqiptarëve.
Interesimi i miqve të sinqertë për kushtet dhe rrethanat tona të kulturës.
Gjatë qëndrimit në Athinë, me rastin e pranimit të Dekoratave të larta nga asociacionet e kulturës greke dhe Uneskos, krijuesi Muharrem Kurti,në kohën e lirë,ka biseduar me Dino Kuobatisin,Kosta Valeta,si dhe me përkthyesin e shkëlqyer të letërsisë shqipe në greqishte dhe anasjellats Z.Iliaz Bobaj,për kushtet e punës sonë, stadin e kulturës , gjendjen e autorit shqiptar në aspektin financiar në vendin tonë,edhe të krijueseve të mirëfilltë me vlera të pranaura edhe jashtë vendit. Posaçërisht,nga miqtë atje, vlerësohet lartë qyteti i Gjakovës për kulturën letrare dhe artin në përgjithësi. Pos aspekteve të përgjithshme,ata janë interesuar për Mitingun e Poezisë,si vlerë themelore e qytetit të Gjakovës,Kosovës dhe mbarë kombit tonë,të cilët (krijuesit grek të latëpërmendur) kanë qenëpjesëmarrës në dy Mitingje, edhe atë të 50 vjetorit të themelimit të tij. Në Gjakovë ata qenë mirëpritur nga qytetarët e saj dhe artdashësit letrarë. Bile,qenë shpërblyer nga Klubi letrarë dhe nga komuna e Gjakovës me çmime dhe mirënjohje. Duke e njohur Gjakovën dhe kulturën e saj,poetët grekë, kanë shprehur habinë për një rënie kaq të shpejtë të aktivitetit letrarë në Gjakovë.Dhe ata shprehen me admirim duke thënë:“Dëshirojnë dhe kërkojnë që Mitingu i Poezisë, historikë, dhe Klubi letrar “Gjon Nikollë Kazazi” i Gjakovës”të mos shuhet. Ata shtojnë:”Nuk guxon të anashkalohet tradita e madhe e Mitingut dhe Klubit nga vet letrarët e Gjakovës, as nga strukturat e Komunës së Gjakovës. Mitingu dhe Klubi, kanë një histori ndër më të mëdhat e vendit, ka thënë Dino Kuobatis e Kosta Valeta. Vlerat e Mitingut të Poezisë në Gjakovë,me reputacion ndërkombëtarë,kanë dhënë dhe do japin mesazhin human e njerëzorë në të gjithë botën intelektuale e kulturore”. Kështu thonë miqtë nga Greqia,thotë laureati,Muharrem Kurti, i sapo kthyer nga ai vend me traditë të lashtë letrare.
Indiferenca vendore ndaj zotit Kurti pas marrjes së Medaljeve të arta ndërkombëtare, është për keqardhje
Kthimi në vendlindje, me dy Medalje të Arta ndërkombëtare, fituar në Greqi,nuk ishte një gëzim vetëm personal e familjarë,por ishte një krenari për Gjakovën,e për gjithë Kosovën e jo vetëm . Mirënjohjet e tilla, dekoratat, çdo afirmim tjetër ndërkombëtarë, nuk është më vetëm çështje personale, por edhe shoqërore,gëzim i të gjithë neve. Vlerësimet e tilla ndërkombëtare, e bëjnë qytetin tonë të afirmuar në jetën kulturore e letrare e intelektuale, në botë dhe i japin vendit reputacion e prestigj ndërkombëtarë.
Në këtë aspekt,z.Kurti ndihet pakës i anashkaluar edhe nga përgjegjësit institucional të Gjakovës, edhe nga kolegët e Klubit Letrarë “Gjon Nikollë Kazazi”,ku ishte drejtues për gati një dekadë . Askush, nga këta të përmendur nuk e ftoi, së paku, për një urim gojorë dhe falënderim, për ato të Mira që na i solli në Gjakovë. Gjatë mandatit të tij,si kryetar i Klubit “Gjon Nikollë Kazazi” të Gjakovës, bëri punë të shquar, mitingje të mëdha. E bëri ndërkombëtarizimin e Mitngut duke sjellë emra të shquar krijuesish me nam në botë, që pas tij nuk po ndodh.
Sot Klubi është në një amulli,para një shuarje dhe degradimi. Para një disfate, të papranueshme,për të cilin askush nuk po brengoset,askush nuk kërkon përgjegjësi, për këtë .Duket se do mij shikojnë birucave,e heshtin…. E gjithë vëmendja njerëzore është drejtuar kah politikat personale,ndërsa interesi për kulturën nuk duket askund. Një qytet pa kulturën letrare i ngjanë njeriut pa njërën mushkëri në trup.E sa jetohet e si jetohet,dihet!…..
Në vend se të mbështetet për në udhëtimin për në Greqi e anasjelltas, nga institucionet përkatese,zoti Kurti gjeti përkrahjen fisnike e njerëzore nga mjekët ,Bajram Zeqiri, Vllaznim Luzha e Gazmend Grezda. Një falënderim shkon në autoritetin e tyre nga zoti Kurti!.
Në këtë kuptim,zoti Kurti, nuk deshi ta përfundoi bisedën,pa e falënderuar kolektivin e tij të punës,shkollën e mesme të mjekësisë”Hysni Zajmi”, udhëheqësit e saj, kolegët dhe nxënësit,të cilët organizuan një pritje të përzemërt për z. Kurti, duke e falënderuar dhe uruar për Medaljet e Arta të sjella në Gjakovën tonë.
Edhe unë, shkruesi i këtyre rreshtave, i bashkëngjitëm kolegëve dhe nxënësve të shkollës së mjekësisë, ku punon z. Kurti, me urime të përzemërta për këto Dekorata të larta ndërkombëtare që ia solli vetës,Gjakovës dhe mbarë Kosovës.
Ka disa ditë që një grup i vogël njerëzish, pasi e lënë qytetin e Këlcyrës në pjesën perëndimore të tij, fillojnë t`i ngjiten shpatit të malit Trebeshinë. Po udhëtimi nuk zgjat shumë. Pikërisht sapo këmba shkel në shpat të malit, grupi i vogël ndalet dhe fillon nga puna. Në krye të grupit është znj. Hëna Këlcyra, tashmë një figurë publike e njohur në të gjithë vendin tonë për intervistat e saj televizive dhe në shtypin e printuar, në mbrojtje të vlerave të shoqërisë shqiptare. Po ajo është e njohur edhe si bija e Ali Këlcyrës, i cili ka qenë deputet i Përmetit në parlamentin e parë të vitit 1921 dhe me një veprimtari të ngjeshur politike. Tjetri është arkeologu i mirënjohur prof. Skënder Muçaj me prurjet e tij shkencore në fushë të arkeologjisë. Sarajet e Këlcyrës, pronë e Bejlerëve të Këlcyrës, e kanë tërhequr vazhdimisht dhe këto ditë iu krijua mundësia që të kryej një studim të plotë për strukturën arkitekturore dhe të hedhë dritë mbi mënyrën e jetesës të kësaj familje të dëgjuar në trojet shqiptare për atdhetarinë që ka treguar në mbrojtje të interesave kombëtare.
1-Një vizitë në shkollën 9-vjeçare “Kamber Bënja” Këlcyrë
Me dëshirën e Hënës që më ftoi t`i bëja një vizitë për të parë nga afër punimet që po kryheshin, por dhe me dëshirën time që ta bëja atë vizitë sa më shpejt, vendosa të shkoj nga Tirana deri në Këlcyrën e ëndrrave të mia. E gjeta Hënën në drejtorinë e shkollës 9-vjeçare “Kamber Bënja”. Aty gjeta drejtorin e kësaj shkolle, njeriun e përkushtuar në fushë të arsimit, z. Vladimir Aliaj. Hëna kishte shkuar dhe ditë më parë pranë kësaj shkolle dhe kishte ligjëruar me nxënësit për historinë e Sarajeve dhe të familjes së saj, për anën e panjohur të historisë sonë. Këtë radhë e gjeta të interesuar pranë drejtorisë, se do të shpërndante për nxënësit disa dhurata të vogla. Hëna kudo që shkon është e mirëpritur, sepse ajo gjithmonë të surprizon me veprimet dhe fjalën e saj, ku gjithmonë do të mësosh diçka të re. Këndvështrimi i Hënës për historinë shqiptare të shekullit të kaluar, nuk është ai që kanë të majtët në Shqipëri, as ai që kanë të djathtët, këndvështrime diametralisht të kundërta që krijohen nën presionin e interesave të ngushta dhe që e kanë deformuar historinë tonë. Këndvështrimi i Hënës pasqyron realitetin e historisë shqiptare, ndaj ajo është e mirëpritur nga të gjithë ata që kërkojnë të vërtetën. Të thuash të vërtetën, jo vetëm që je i mirëpritur në mjediset tona shoqërore, por je dhe më jetëgjati në kujtesën e njerëzore. Vite më parë, prof. Niko Tyto vlerësonte lart personalitetin e Hënës. Si dëshmi më solli qëndrimin e saj ndaj disa pronave-kullota që familja e Këlcyrajve kishte pasur në të majtë të Vjosës, në fshatin Brezhdan. Kur babai i saj, Ali Këlcyra, kandidonte në këtë zonë si deputet në parlamentin e parë shqiptar, u kishte thënë banorëve të fshatit se prona është e Juaja. Vetëm fjalë elektorale dhe asnjë ndryshim në kadastrën e pronave. Po Hëna e kishte ditur këtë bisedë të babait të saj dhe nuk kishte pranuar që këto kullota t`i ktheheshin. “Çudi,- më thoshte Nikoja,- njerëzit po manipulojnë dokumentet për të rrëmbyer atë që nuk i takon dhe ajo e dorëzon pronën me një fjalë goje”. Po këtë gjë e dëgjova dhe nga drejtori i shkollës z. Vladimir Aliaj, që Hëna nuk i kishte
Shkolla 9-vjeçare “Kamber Bënja” Këlcyrë
pranuar t`i ktheheshin shumë prona-kullota. Hëna i kishte falur pronat-kullota që lidheshin ngushtësisht me fshatrat, duke ua lënë atyre si një pronë kolektive. A ndodh ky veprim me çdo shqiptar? Ndodh, por rastet janë tepër të rralla. Janë të rralla, por tepër të çmuara dhe të vlerësuara për t`u marrë si gur kilometrik në udhëkryqet e formimit të ndërgjegjes sonë kombëtare. 2-Sarajet presin dhe përcjellin vizitorë Bashkë me Hënën, aty nga mesdita, arritëm tek Sarajet. Puna e arkeologut, është gjithmonë e shoqëruar nga befasia. Çfarë do të ketë pas çdo zhvendosje guri apo dheu? Të pariturat nuk munguan as asaj dite. Ishte një lugë salce që shërbente për të marrë salcën nga ena ku ruhej. Kjo tregon se ndodhemi në kuzhinë apo në mjediset e ngrënies. Gërmimet vazhdojnë me kujdes dhe pritet surpriza e radhës. Punimet do të vazhdojnë edhe disa ditë, kur dhe do të kemi një pasqyrim më të plotë të sendeve të gjetura në mjediset e Sarajeve. Gjatë këtyre ditëve Sarajet kanë pasur vizitorë të shumtë, që janë kryesisht banorë të qytetit të Këlcyrës. Në këto mjedise takova katër të rinj: Albano Allamani, Gentian Bega, Valentino Çoli dhe Moreno Allamani që ishin të interesuar jo vetëm për gjetjet arkeologjike, por dhe për historinë e fisit të Këlcyrajve. Hëna, si e zonja e këtyre Sarajeve, kryente dhe rolin e mikpritësit. Gjatë gjithë kohës që unë qëndrova aty, vizitorët ishin nën shoqërinë e saj, një zakon i yni, që miku nuk lihet vetëm, por pritet dhe përcillet nga i Zoti apo e Zonja e shtëpisë. Në pjesën e sipërme të sarajeve takova Selim Sheme vjeç 51 dhe djalin e tij Skerxhon Sheme 19 vjeç, të dy at dhe bir që ishin bërë pjesë e grupit të gërmimeve. Bisedova me ta dhe pashë një shenjë optimizmi se dhe Këlcyra do të mund të ndryshohej dhe do të fitonte në të ardhmen statusin e një qyteti që do të mbrohej dhe ruhej nga institucionet ndërkombëtare që ruajnë dhe mbrojnë vlerat kulturore të popujve dhe vendeve të ndryshme të botës. Ata
dëshironin që Këlcyra të merrte statusin që ka Berati dhe Gjirokastra, si qytete muzeale të mbrojtura nga UNESCO. Pse mund të mendojmë që kjo gjë nuk është e mundur që të ndodhë? Nëse një individ i bashkon përpjekjet dhe forcat me një grup njerëzish, madje dhe me një qytet të tërë, çdo gjë është e arritshme. Një qytet i tërë antik në shpat të malit, me një numër shtëpish rrënoja që mund të shkojë drejt numrit një mijë, me një kala 2300 vjeçare dhe me një grup ndërtesash siç janë Sarajet, nga më të bukurat që mund të ketë pasur shekulli XIX-të në këto territore të Shqipërisë jugore, ajo që mendohet mund dhe të bëhet realitet. Po biseda me Selimin më shkëputi për disa çaste nga puna që bëhej aty dhe më shpuri larg në histori. Midis të tjerash më tha se familja e Këlcyrajve kishte qenë vazhdimisht mbështetje për banorët e lagjes Guri, që është lagjia më e afërt e Sarajeve të Këlcyrës. Aq sa mbante mend nga tregimet e të parëve të tij, ata kur nuk kishin mundësi të punësoheshin vetë, apo kur puna e tyre nuk vazhdonte gjatë gjithë vitit, të parët e familjes së Këlcyrajve, nuk i linin pa punë. I punësonin në pronat e tyre edhe përkohësisht. Dhe kur mbeteshin edhe pa bukë, i ndihmonin që të kapërcenin vështirësitë. Lagjia e Gurit kishte qenë me fat që në fqinjësi kishte pasur këtë familje të madhe dhe bujare. Kjo ndjesi i ishte përforcuar mbase, se edhe Hëna i kishte punësuar babë e bir, qoftë dhe për disa ditë. Arben Poli, është një tjetër banor i Këlcyrës që ka fatin të shohë nga afër gjetjet arkeologjike që dalin nga Sarajet. Ai ka një histori të pazgjidhshme me familjen e bejlerëve të Këlcyrës. Të parët e tij kishin qenë admirues të kësaj familjeje të madhe, edhe pse vetë nuk zotëronin ndonjë pasuri që ta veçonte nga familjet e tjera dëshnicare. Muhamet Poli kishte qenë administrator i pronave të familjes Këlcyrajve. Dhe mbahet mend si një nga administratorët më të aftë, në vitet e para të shekullit të kaluar, kur familja e Këlcyrajve ka qenë në kohën më të mirë të rritjes së saj ekonomike. Aftësitë e tij si organizator, Muhamet Poli i tregoi dhe në vitet, kur pas Luftës së dytë Botërore u vendos në Amerikë dhe me disa lokale u bë shembull dhe për emigrantët e tjerë. Shembulli i tij vlen dhe në ditët e sotme se si mund të punohet, se je i nderuar dhe i respektuar kudo që të ndodhesh, nëse mbështetesh tek aftësitë e tua dhe puna jote. Ndaj dhe Arbeni ka aty nën ato rrënoja dhe një pjesë të historisë së fisit të tij, për të cilin ndihet krenar, se si të parët e tij u mësuan dhe të tjerëve se me punë dhe përkushtim mund të bëhesh i vlefshëm për shoqërinë në të cilën jeton. Në fund të fundit, shembulli gjendet aty ku të udhëheq guximi për të ndryshuar realitetin, aty ku dashuria për njerëzit bëhet motivi kryesor dhe njeriu e kupton se nuk jeton për veten e tij, por dhe për të tjerët. Punohej në të gjithë territorin e Sarajeve. Arkeologu, prof. Skënderi, shkonte sa në njërin grup tek tjetri. Profesorin e kam njohur disa vite më parë dhe ishte kënaqësi për mua që të kaloja rreth dy orë nën shoqërinë e tij. Ai më tregoi në detaje rezultatet që ishin arritur në ato pak ditë. Të gjitha ato rezultate do të bëhen të njohura për publikun në përfundim të punimeve, çka do t`na njohë me arkitekturën e ndërtesave dhe me sistemin e komunikimit të brendshëm të tyre. Do të doja që lexuesi dhe banori i Këlcyrës të mos mbetet me shuarjen e kureshtjes, por t`i konsiderojë këto punime si fillimin e një kërkimi të madh që do të zgjojë historinë dhe ta sjellë Këlcyrën në qendër të vëmendjes të opinionit publik dhe atij shkencor dhe të verë në lëvizje qeverisjen qendrore dhe atë vendore për të kryer investime që ia vlejnë në këtë hapësirë të Shqipërisë juglindore.
3–Pozicioni gjeografik Sarajet e Bejlerëve të Këlcyrës janë perëndim të qytetit të sotëm të Këlcyrës, në pjesën e poshtme të shpatit të malit Trebeshinë, poshtë të cilave kalon rruga automobilistike që lidh Këlcyrën me pjesën perëndimore të vendit, në veçanti Gjirokastrën dhe Tepelenën. Sipër Sarajeve deri tek kalaja antike, e datuar si ndërtim i shekullit të III-të para Krishtit, janë rrënojat e një qyteti, jetëgjatësia e të cilit erdhi deri në shekullin e kaluar, ku Sarajet e bejlerëve të Këlcyrës si pjesë e këtij qyteti, ishin ndërtimi arkitekturor më i bukur dhe më madhështor në Shqipërinë e jugut. Madje mund të themi se lagjia me emërtimin “Guri” pjesa më fundore e këtij qyteti është edhe në ditët e sotme, si pjesa e mbetur e një qyteti që shtrihej në shpat të malit. Ky qytet me disa qindra shtëpi-rrënoja, numri i të cilave drejtohet drejt shifrës një mijë dhe që sot përfaqësohet vetëm nga një lagje e vetme, siç është ajo e Gurit, mund të jetë ndoshta qyteti me jetëgjatësinë më të madhe, në harkun kohor të tre mijëvjeçarëve, çka e bën tërheqës për arkeologët, që çuditërisht nuk është vizituar nga ekspedita arkeologjike deri në ditët e sotme e ku mund të kryheshin gërmime e të hidhej më tepër dritë mbi gjenezën dhe historinë e tij. Rastësisht, arkeolog Skënderi që kryen gërmimet tek Sarajet, gjeti në pjesën fundore të këtij qyteti antik me jetëgjatësi deri në ditët e sotme, një sëpatë prej guri, e brimuar, që i përket eneolitit ose para fillimit të bronzit të hershëm, gjë që tregon se ky territor ka qenë i banuar në disa mijëvjeçarë para lindjes së Krishtit. Po atë që nuk e bën shteti, e bën një individ i përkushtuar, siç është znj. Hëna Këlcyra, që kërkon të hedhë dritë për historinë e të parëve tanë. Duhet shtuar se kjo zonjë e nderuar është me statusin e pensionistit, një pension modest që e ka siguruar nga puna e saj si emigrante. Po ajo e ka kursyer atë për një kohë të gjatë duke mos e shpenzuar të gjithin dhe më në fund ngre një ekspeditë dhe kryen gërmime tek një nga pjesët më të rëndësishme të këtij qyteti siç janë Sarajet.
4-Struktura ndërtimiore e Sarajeve. Sarajet e Bejlerëve të Këlcyrës janë ndërtim i shekullit të XIX. Në kohën e Ali Pashë Tepelenës, familja e Këlcyrajve ka qenë e internuar prej tij në Turqi. Me vdekjen e Pashait, familja u kthye përsëri në Këlcyrë. Para sundimit të Pashait të Janinës, familja e Këlcyrajve ka banuar tek kalaja antike e Këlcyrës. Por Ali Pasha ngriti aty ndërtimet e veta që do t`i shërbenin Pashallëkut të Janinës dhe siç duket prishi dhe ndërtimet e familjes së Këlcyrajve. Kur familja e Këlcyrajve u kthye nga internimi, vendosi të mos jetonte më e veçuar, në kala, por iu bashkëngjit qytetit ekzistues në pjesën e poshtme të tij, pikërisht në skajin më juglindor të shpatit të malit Trebeshinë. Vendi ku janë ngritur Sarajet ka qenë pa asnjë copëz shesh natyral. Por është copëtuar shkëmbi dhe janë krijuar gjashtë sheshe të vegjël ndërtimi, në kufijtë e njëri-tjetrit dhe në këtë mjedis janë ndërtuar gjashtë kulla madhështore, të cilat kanë pasur funksione të ndryshme. Kullat janë tre katëshe dhe çdonjëra prej tyre ka pasur funksione të veçanta. Gërmimet nuk kanë përfunduar ndaj dhe nuk mund të dilet në një përfundim të saktë, se në këtë ansambël kullash çfarë funksioni ka pasur secila prej tyre. Kulla që i përket pjesës së sipërme duhet të ketë shërbyer për fjetje. Në secilin kat, në pjesën jugore të kullës, janë banjat dhe dushet. Në kullën tjetër, ngjitur me të parën, muri në pjesën perëndimore është i zbukuruar me motive të shekullit të X-të pas Krishtit. Ky lloj zbukurimi duhet të jetë marrë nga ndonjë shtëpi apo kishë që ka ekzistuar akoma në pjesën e poshtme të qytetit, sipër Sarajeve. Sarajet, ashtu si dhe qyteti, janë furnizuar me ujë të rrjedhshëm, me tubacione, nga pjesa e sipërme e fshatit Katundishtë, lagjia e Muçejve. Në territorin e Sarajeve janë gjetur çezma uji që furnizonin mjedisin e jashtëm. Por në qendër të Sarajeve është gjetur dhe një sterë uji, që pavarësisht se uji ishte i rrjedhshëm, duhet të ketë shërbyer për furnizim në stinën e verës, kur burimet i ulin prurjet e tyre. Në mes të këtyre Sarajave, mbase njëra nga kullat, duhet të jetë përdorur si kuzhinë e familjes dhe si sallë e ngrënies. Sipas tregimit të Antonio Bladaçit në fundin e shekullit të XIX-të, i cili ka takuar vetë Beun e kësaj familjeje, Xhelalin, kishte një vend të posaçëm ku priteshin mysafirët dhe që sipas tij emërtohej selamllëk. Përveç kullave, aty ka dhe ndërtesa të tjera që duhet të jenë përdorur për personelin që shërbente në këtë familje. Sarajet janë të rrethuara nga një mur dekorativ. Në disa vende muret kanë qenë të zbukuruar me harqe.
5–Kontributi i Hënës në shoqërinë shqiptare
Në këtë dhjetëvjeçarin e fundit, Hëna e ka intensifikuar kontributin e saj në dokumentimin e shumë ngjarjeve historike, të cilat ajo i kishte dëgjuar nga goja e vetë Eqerem Bej Vlorës, të babait të saj Ali Bej Këlcyra, por dhe të mjaft personaliteteve të tjera. Edhe pse jashtë Atdheut, një emigrante në kërkim të sigurimit të mjeteve të jetesës si të gjithë emigrantët e kësaj bote, Hëna ka menduar vazhdimisht për Shqipërinë, për të ardhmen e vendit tonë, pjesë e të cilit ajo është ndjerë gjithmonë, edhe pse me punën e saj ajo i ka bërë vend vetes edhe në Austri. Edhe pse ajo e njeh mirë Austrinë, kulturën dhe historinë e saj, sidomos të qytetit të Vjenës ku dhe jeton, ajo prapëseprapë, shpirtin e saj e ka të tejbushur me Shqipërinë dhe shqiptarët, me ata njerëz që punojnë dhe luftojnë për begatinë e vendit tonë. Mban kontakte të vazhdueshme me njerëzit që njeh, komunikon me ta, debaton e kërkon të njohë më tepër nga ajo pjesë e historisë së kombit tonë që për të ka mbetur ende e panjohur për shkak të moskthimit në Shqipërisë përgjatë gjithë periudhës së sistemit komunist. Dëshnicës i ka munguar historia reale e familjes së Këlcyrajve. Njeriu gjykon drejt kur njihet e tëra. Nëse gjykon mbi fakte dhe dëshmi të cunguara apo të përzgjedhura në funksion të një qëllimi të caktuar, atëherë historia nuk është histori dhe gjykimi mbi të është i deformuar. Në tregimet e saj të shumta në bisedat me njerëzit, Hëna ka shpalosur një pasion të saj që është etnografia. Në tregimet e saj vend të veçantë zënë materialet e çmuara me të cilat zbukuroheshin gratë e krahinës së Dëshnicës, punimet në dru, në hekur, bakër, etj. Në Austri, njërën nga shtëpitë e saj, Hëna e kishte të mbushur pikërisht me këto materiale, që u përkisnin pothuaj të gjitha vendeve evropiane. Në tregimet e saj do të gjesh se ishte e organizuar familja e Këlcyrajve, do të shikosh se rregullat dhe normat të cilat rregullonin jetën në familje ishin të paprekshme, askush nuk mund t`i ndryshonte ato sipas interesit të tij. Tashmë Hëna e ka kuptuar mirë, se e gjithë kultura materiale dhe ajo shpirtërore janë përcaktueset e identitetit tonë kombëtar. Tashmë Hëna ka vendosur të sjellë para banorëve të trevës së saj dëshmi etnografike të familjes së saj, dëshmi që përfaqësojnë traditat dhe zakonet dëshnicare. Shumë fakte dhe dëshmi nuk të presin përjetësisht. Edhe ato kanë periudhën e tyre të ruajtjes në gjendje natyrore dhe pastaj zhduken si mijëra dëshmi të tjera. Ndaj dhe Hëna ka vendosur që dëshmitë etnografike që ruhen nën rrënojat ku kanë banuar të parët e saj, t`i zhvarrosë dhe t`i bëjë të njohura për publikun.
6- Këndvështrim pozitiv për familjen e Këlcyrajve
Znj. Hëna Këlcyra ka dhënë një kontribut të ndjeshëm në emancipimin e shoqërisë shqiptare. Një shoqëri, sado e emancipuar që të jetë, ka nevojë për kontributin e gjithsecilit. Debatojmë për atë çfarë kemi bërë dhe për atë që do të bëjmë. Hëna i ka bërë një skaner të plotë historisë së trungut të saj familjar. Shoqëria shqiptare e ka njohur familjen e Këlcyrajve nga jashtë, në marrëdhëniet e kësaj familjeje të njohur me shtresa të ndryshme të shoqërisë dhe në marrëdhëniet me familjet e pasura shqiptare. Një ndikim negative mbi këtë familje dha sistemi i kaluar politik në konceptin e tij antinjerëzore që njeriu i pasur është gjithmonë njeri i keq. Ky koncept ka bërë që shoqëria shqiptare e deri sotme të mos vlerësonte tek kjo familje gjërat pozitive që kishte mbartur në rrjedhë të shekujve. Nxjerrja në dritë e shumë dëshmive të kësaj familjeje që e lidhin atë ngushtësisht me interesat e vendit tonë, ka bërë që opinioni publik të ndryshojë mendim në lidhje me familjen e Këlcyrajve. Nga mjaft udhëtarë të shekullit të XIX dhe në fillimet e shekullit XX, kemi vlerësime nga më pozitivet: me kontribut të çmuar në përgatitjen e kryengritjeve antiosmane në fillimet e shekullit XX-të, në Shpalljen e Pavarësisë dhe, pas Shpalljes së Pavarësisë, në mbrojtjen e trojeve shqiptare. Mirëpo këto fakte ishin errësuar dhe ky kontribut nuk i njihej kësaj familjeje. Në këto vite të demokracisë dhe qëndrimi i shoqërisë ka ndryshuar, sepse ndryshoi koncepti me të cilin shoqëria e sotme i shikon marrëdhëniet midis shtresave të shoqërisë. I pasuri i sotëm që kontribuon në konsolidimin e shtetit shqiptar është njeri i nderuar dhe i respektuar. Në këtë këndvështrim edhe familjes së pasur të Këlcyrajve në fillimet e shekullit të kaluar dhe më tej, ka filluar t`i vlerësohet kontributi, qoftë në planin atdhetar, qoftë dhe në atë shoqëror
7-Nisma që nuk duhen të ndërpriten Hëna me këtë nismë, që duhet përkrahur dhe mbështetur, na jep një leksion nxitës dhe njëkohësisht qortues. Duhet të nxitojmë, të dokumentojnë identitetin tonë që është këtu poshtë nesh, në trojet tona, ku dëshnicari deri më sot nuk njeh asnjë gërmim arkeologjik, ku elementët e etnografisë që do të dalin nga këto gërmime do të sqarojnë shumë çështje që deri më sot kanë mbetur të errëta dhe që presin dorën e këlcyriotit dhe përmetarit që të zbardhen.Shembullin e Hënës duhet ta ndjekë çdo familje dëshnicare. Cilido ka të ruajtur në qilarët e shtëpisë së tij diçka që e konsideron të moçme. Të veçuara një e nga një, ato nuk thonë asgjë. Të mbledhura bashkë ato ndriçojnë historinë tonë, dëshmojnë identitetin tonë. Po nuk përjashtohet mundësia që themelet e vjetra të shtëpive tona, tashmë të braktisura në një masë të madhe, secili të gërmojë dhe të sjellë diçka nga historia e familjes së tij. I zoti i shtëpisë e di se ku mund të ruhet diçka që mund të ketë vlerë për atë vetë dhe për publikun. Secili duhet të bëjë maksimumin, kur bëhet fjalë për grumbullimin e pasurisë sonë etnografike. Themelet e shtëpive tona janë njëkohësisht dhe themelet e identitetit tonë kombëtar. Etnografia është elementi më i sigurt në identitetin e një kombi. Të gjithë pak e nga pak, le ta grumbullojmë këtë pasuri të çmuar, sepse nesër ajo do të bëhet e pamundshme për t`u sjellë para brezave, për shkak të shkatërrimit që mund të pësojë, nëse është jashtë kujdesit të specialistëve. Krijimi i një muzeu etnografik në qytetin e Këlcyrës, do të mund të ishte hap i duhur dhe i rëndësishëm në pasqyrimin e identitetit tonë. Ky muzeum do të jetë bërthama e një nisme të madhe që do të pasurohet vazhdimisht nga brezi ynë, por dhe nga brezat që do të vijnë. Le t`u lëmë brezave të ardhshëm themelet ku do të kontribuojnë në konsolidimin e identitetit tonë kombëtar.
Puna e mirë gjithmonë fletë vet. Në këto kohë të vështira jete, ai ose ajo, që e do punën ,mund ta siguroi edhe ekzistencën. Ende janë të rralla rastet kur në fshatrat tona kudo, në veçanti në Rekë të Keqe, femrat dalin prijatare të punëve në familje.
Drite Rexhaj Dobrosh-Gjakovë
Këtë radhë, veçuam njërën nga ato femra punëtore, e cila me guxim e sakrificë, punon të gjitha punët shtëpiake, por edhe ato të fushës. Quhet Drita Rexha e lindur ne vitin 1970 në familjen e madhe e te respektuar, Shala në Logjë të Pejës. Te prindërit e ka mësuar dhe ushtruar kultivimin e pemëve dhe perimeve, duke sjellë fitime në familje të babës. Të njëjtën punë, edhe ma me zell, e bën me shokun e jetës,Bekë Rexhaj nga Dobroshi i Gjakovës, të cilët në jetën bashkëshortore rrisin shtat fëmijë. Nga fëmijët,dy kanë mbaruar fakultetin, të tjerët mësojnë bukur, në shkolla të mesme e fakultete, në Gjakovë e Prishtinë. Ndryshe,Beka është arsimtarë i Gjuhës e Letërsisë shqipe në shkollën fillore”Dy Dëshmorët” në Sheremetaj të Gjakovës. Ditëve të lira,është krahu i djathtë i bashkëshortes së mrekulluar,Dritës.
Në verën që sapo iki,Drita ishte kultivuesja më e përmendur në fshat e jo vetëm,për kultivimin e specave,domates,lakrës etj. perimeve. Ajo kujdeset edhe për seren e sajë që e përdorë edhe në kohë dimri,duke ia kushtuar kujdesin dhe kohën e duhur. Nga këto punë fushore,ka edhe rezultate të mira, ani se kushtet klimatike ishin mjaft të vështira. Ajo me bashkëshortin Beken, kanë hapur puse për ujitjen e fushës së tyre, ashtu qe nuk e ka “prekë” kriza e thatësisë. Nga kjo veprimtari kanë nxjerrë përfitime sa për shkollimin e fëmijëve të tyre.
Nuk është vetëm kultivimi i pemëve e perimeve si e vetmja veprimtari . Ata kanë edhe 12 krerë lopë prej të cilave nxjerrin fitim të mirë nga produktet e qumështit. Si punë më e rëndë në stallë,e ka ndihmën edhe të fëmijëve dhe burrit. Por,ajo që të nxitë interesimin e elanit të punës së kësaj gruaje fisnike ,është se kryerjen e punëve kudo e bënë me përkushtim,plot dashuri, pa asnjë ngurrim,me shumë merak. Ajo tërë ditën e angazhuar,nuk ka as kohë të tregoi për lodhjen. Kur e pyetem se a ke kohë të hash bukë së paku,qeshi Drita e Beka dhe foli:” për Zotin,ka rast kur harroj edhe bukën. Punët duhet kryer mirë e me kohë që të prihet e mbara tërë ditën. Por,beso,nuk lodhem fort nga se e di se fëmijët e mi nuk ma hupin mundin, po mësojnë mirë. Edhe fundi do të vijë i mbarë….”,na tha Drita e buzëqeshur.
dashuria për bletën-bletaria
Drite Rexhaj, pos atyre punëve që cekëm ma lartë, ka edhe një profesion tjetër, atë të bletares së mirëfilltë . Me bletari ka tre vite që merret intensivisht. Deri këtë vit ka pas rreth 20 koshere bletësh, ndërsa tani, ajo ka rritur numrin në 86 koshere. Për këtë qëllim,ajo ka mbaruar disa kurse e seminare në Gjakovë, ka lexuar disa libra për bletën, për punën dhe jetën e sajë. Tani,në kuptimin e plotë të fjalës,ajo e njeh,e do dhe e kultivon bletën me shumë dashuri. Bile, bashkëshorti, Beka, në këtë drejtim, pak e ndihmon nga shkaku i thumbimit të bletës, alergjisë. Ajo gjatë tërë vitit,në katër stinët,kujdeset sepse e dinë se çfarë duhet bërë me bletën gjithë kohën.
Kur shkuam te shtëpia e Bekës,na mirëpriti si e ka traditë kjo familje,nga se babai i tij i ndjerë,Hysen Mala, ishte burrë odash në Rekë të Keqe e jo vetëm. Sapo u futem në oborr,pamë Dritën se punonte te bletët me tesha mbrojtëse. Kur u ofruam dhe pamë se me sa elegancë punonte me bletën,me shume kujdes e qetësi,si e do bleta,filloi të na tregoi se si i ka trajtuar dhe përgatitur për fazën dimërore. Me që ka një numër të madh kosheresh,herë pas here,kontrollon lëvizjet e tyre,përgjon zhurmën nga brenda.
Për kureshtje e pyetëm se sa pati fitim këtë vit,por ajo nuk e dëgjoi pyetjen tonë, ndërsa Beka foli ,se nga këto koshere duhet të kenë dalë 86o kg mjaltë, ndonëse, në enët që kemi,nuk i masim asnjëherë.
Kjo grua punëtore e palodhshme,është një shembull tipik i një emancipimi të femrës fshatare,të gruas në tërësi,një fakt që tregon për një civilizim me punë e jo me fjalë. Kjo grua komunikatave, me shumë respekt, të jepte me kuptua se ka një fakultet të mbaruar. Të folurit e sajë, modestia në veshje dhe qëndrimi korrekt, harmonia bashkëshortore, bujaria, ishin vetëm disa nga vlerat dhe virtytet njerëzore që duhet t’i ketë një grua tipike malësore. Le të shërbej kjo grua si një shembull për shumë e shumë gra tjera,nëna fëmijësh se puna është nderë për njeriun, në përgjithësi. Këtë e ka, barabarësia e gruas sot.
Nga një kafe me bashkëshortët,Rexhaj nga Dobroshi
Pasi mbaruam gjithë punën që kishim si qëllim,për një portret të merituar, të një gruaje me shumë vlera,e përshëndeta, ia zgjata dorën, por ajo e bashkëshorti më thanë,jo,pa një kafe,nuk dilet nga kjo shtëpi. Ashtu si e do ambienti fshatarë, na ofroi shkëmbat dhe në mes të oborrit, nën një hije kumbulle, pimë kafetë së bashku, duke u ndie si një familje, me shumë respekt e mirëkuptim.
Familja Golaj,njëra ndër familjet më të njohura në Komunën e Gjakovës,ka disa veçori dalluese gjatë rrugëtimit të saj historik. Kjo familje vjen nga Hasi i thatë i Shqipërisë, shpërngulur nga viti 1912 –të, vendosur në Has të Kosovës, pikërisht në fshatin Blinishtë(Lupavec),komuna e Gjakovës. Gjysma e kësaj familje,para 50 vitesh ,u shpërngul në fshatin Sheremetaj të Gjakovës.
Sot kjo familje,në gjirin e vet,numëron rreth 80 familjarë. Ani se të ndarë, Dash Golaj, vlerësohet kryefamiljari i të gjithëve, për faktin se din mirë t’iu sillet moshave të reja në kërkesat e tyre. Nga këta familjarë, një pjesë e madhe jetojnë në perëndim, pikërisht shumica në Zvicër.
Përherë e përndjekur nga pushtetet okupuese, andej e këndej kufirit me Shqipërinë,familja Golaj,me punën e vet, qëndresën, heroizmin e pashembull,kurrë nuk ra fli e orekseve pushtuese antishqiptare.Kjo familje e madhe, lindi e rriti djem të pushkës të cilët qenë të gatshëm kurdoherë me dhanë jetën për atdhe. Në luftën e fundit në Kosovë,lirisë ia dha shtatë anëtarë të familjes, njëri prej tyre dëshmor i kombit. Të parët e tyre i kanë “kërkuar” burgjet serbe që nga Krajli i Serbisë e këndej.
Po nga kjo familje e nderuar rrjedh personaliteti i Dash Golajt, një njeri punëtor, modest,me kulturë e dije të zgjeruar, falë trashëgimisë familjare, e mbi të gjitha, babait të tij të ndjerë,Halit Rexhep Golaj, fjala e të cilit dëgjohej odave me shumë vëmendje. Tani,si familje e zgjeruar,edhe në Sheremetaj të Rekës së Keqe, gëzojnë një respekt në tërë Dukagjin e jo vetëm. Dash Golën përherë e ka karakterizuar modestia, burrëria, bujaria, sinqeriteti, sakrifica për të tjerët, puna dhe djersa e vet e derdhur ndër vite, e shumë të tjera.
Puna në perëndim dhe sukseset e arritura.
Dash Golaj,si shumë familje të tjera shqiptare,që nga viti 1978 punon në Zvicër,si mjeshtër i njohur e me respekt të madh edhe nga vendasit,falë punës të tij të ndërgjegjshme. Dashi nuk përmendi edhe dy vite të kaluara në Francë,më duken si dy ditë thotë, por Ademi, kushërini i tij, ia sjell ndërmend që “mos t’i harroi”,se nuk ishin të lehta. Gjatë punës në Zvicër,Dashi ua siguroi punën e jetën,shkollimin e qëndrimin me letra,një pjese të familjes së tij,ku në qytetin Leibchtajt sot quhet lagja “Golaj”,nga se janë një shumicë familjare në atë rreth. Personalisht Dashi,pas një pune të gjatë e të lodhshme,të mundimshme,në vitin 1996 pensionohet si invalid e pastaj edhe me pension të plotë,ku sot e gëzon dhe shfrytëzon mrekullueshëm,më shumë në Kosovë se në Zvicër dhe të le përshtypjen se nuk i ka 78 vite jete të ngarkuara në kurrizin e tij.
Ka një standard evropian të jetës në këtë moshë. Lakmi për shumë kënd,por sukseset pa punë nuk vijnë…
Aktivitetit i dëshmuar në vitet 90-ta për lirinë e Kosovës.
Vitet 90-ta ishin vitet më të vështira(ndoshta) në historinë e popullit të Kosovës,kur falanga e çmendur serbe iu vërsul barbarisht ndaj një populli të pambrojtur,duke ia ndaluar edhe shkollimin në gjuhën e vet. Një segregacion i tillë ,me aq presion politik ,ushtarako-policorë,ishte i pa padurueshëm, andaj kërkonte sakrificën e popullit për t’u mbrojtur.
Ato vite ,në ballë të popullit doli njeriu i meritave historike, burrë shteti i madh, Dr.Ibrahim Rugova,i cili, me dijen vizionare diti të artikulojë e drejtojë kërkesat e popullit të vet,diti t’i prijë,ta bashkojë dhe unifikojë në rrugën e rezistencës, të fitores, drejtë lirisë dhe shtetit të pavarur. Një prijës me ide të tilla,nuk e ka vështirë ta bashkojë një popull që i mungon liria.Në këtë kuptim,rreth tij u mblodh i tërë kombi,e gjithë rinia, të gatshëm për sakrificën e fundit, për të realizuar të drejtën historike….
Dash Golaj me Dr.Ibrahim Rugoven,në vitet e bujshme të aktivitetit të tij.
Në këtë kuptim, të etjes për liri,sakrificave të kohës iu bashkëngjit, si shumë të tjerë, edhe Dash Halit Golaj, punëtor në Zvicër, i cili, me punën e vet të pamohueshme, dha kontribut të madh për çështjen kombëtare,duke u bërë antar i devotshëm i LDK-së ,nëndega në Leibchtrajt, dega në Dotingen,ku pandërprerë,dha maksimumin e dijes dhe të punës,për të mirën e vendit të tij,vite të tëra.
Në vitet 90-ta,në Argao, LDK-në e udhëhiqte me dinjitet të madh, Hajdar Sadria nga Ponosheci i Gjakovës, punëtor në atë qytet,atëbotë një djalë me guxim e dije për çështjen kombëtare.
Takimi parë me Rugovën ka qenë në Ollten të Zvicrës. Na u tha se Edita Tahiri do mbajë një takim me qytetarët në atë qytet dhe shkuam të gjithë,por lejonin brenda vetëm të ftuarit. Unë,thotë Dashi,shfrytëzova moshën dhe autoritetin tim personal,të krijuar vite të tëra atje dhe,u futa brenda. Edhe atje mbaja plisin e bardhë në kokë. Nuk vonoi shumë dhe hyri brenda Dr.Rugova. U stepëm të gjithë. Një pjesë nuk e dinim për ardhjen e tij. Na heshti madhështia e tij,qëndrimi,respekti,modestia,ajo dashuri njerëzore që i dilte nga goja,nga sytë,nga poret e trupit të tij. Pasi mbaroi takimi,ishim rreshtuar për ta përcjellur, por na thanë se nuk ka kohë të dorë përdoret me të gjithë. Ai burrë i madh,nuk hezitoi të më ofrohet dhe të më përshëndetë me një përqafim të rrallë.
Nuk kam fjalë të përshkruaj,por e di se nuk e harroj kurrë,sikur të jetoja edhe 100 vite . Pastaj,aktiviteti ishte në rritje gjithnjë. Mblodhëm paratë për vendin. Unë,me familjen time,kam dhënë me mija franga zvicerane,pa numëruar ato të mbledhura anekënd Zvicrës,në kuadër të aktiviteteve të përditshme. Edhe sot dua t’u falënderohem të gjithë atyre që më kanë përkrahur, dëgjuar e ndihmuar në rrugëtimin tonë të përbashkët. Koha ecte shpejtë, kërkonte të shpejtonim hapat edhe ne. Ai burrë i madh ishte bërë pjesë e jetës,pjesë e lirisë së ëndërruar të popullit tim. Pastaj njoha të gjithë liderët e LDK-ës,nga Dr.Rugova,deri te Aqif Shehu në Gjakovë. Kam qenë shumë herë në shtëpinë e presidentit Rugova,me ftesën e tij personale. Unë kam mbetur edhe sot mik i të madhit Rugova,në shtëpinë e të cilit shkoj edhe sot,vizitoj familjen e tij të respektuar, në shenjë respekti,për të mos e harruar kurrë.
Dash Golaj në njërin nga takimet me Sali Berishen.
Nga modestia e Dashit,në pyetjen tonë se a e ke takuar Dr. Sali Berishën,ai tha:” e kam takuar disa herë dhe kam të njëjtin respekt për atë burrë të madh ,sa për Rugovën. Në vitet 90-ta ata punonin si dy vëllezër për çështjen kombëtare.”…
Dash Golaj këndon bukur në melosin e Dervish Shaqës.
Dash Golaj me autorin e shkrimit,
Sheremet,8.10.2017
Si e mendon sot LDK-ën Dash Golaj?
Lidhja Demokratike e Kosovës është ma e mira parti politike. Ajo, edhe nëse mbetet me numrin ma të vogël të anëtarësisë, prapë është ma e madhja, ma e pastra,ma e ndershmja. Ajo është nismëtarja e lirisë së popullit në krye me vizionarin ,Dr. Ibrahim Rugovën.
Populli ka rënë në një stihi….
Nuk besoj se këtë nuk e dinë edhe partitë tjera,por vrapimi pas karrigeve,ka sjellë konflikte të paarsyeshme. Ne jemi një popull i vogël,na takon të kalitim unitetin dhe të rrënojmë barrierat që na i vejnë të tjerët përpara. Për neve nuk janë konfliktet që sjellin suksese,por e kundërta sjellë suksese.Sa do doja që ta lëmë LDK-në ta realizojë shtetësinë e Kosovës, duke menduar mirë në gjakun e derdhur të bijve e bijave tona .
Një tjetër grup prej 24 studentësh të Institutit Politeknik të Usterit (WIP), do të nisen së shpejti në Shqipëri për të zbatuar 6 fushat e projekteve të përzgjedhura. Skuadrat me nga 4 studentë paraqitën pasditen e së Hënës më 9 Tetor, punimet e tyre për:
1- Vlerësimi i mundësive të riqarkullimit të mbeturinave qytetase -Tiranë.(Mbështetur nga EDEN, Qendra Mjedisore për Zhvillim, Shtrirje dhe Edukim)
2. Vlerësimi i rreziqeve në pronat e trashigimnisë kulturore, Berat.(Mbështetur nga Trashigimia Kulturore Pakufij).
3.Përmirësimi i Mjediseve Publike në Stajkë të Rranxhës, rrethi i Shkodrës.(Mbështetur nga G02 Organizata e Planifikimit të Qendrueshëm).
4. Zbutja e rrezikut nga përmbytjet në Shkodër përmes pjesëmarrjes së bashkësisë.(Mbështetur nga GIZ- Përshtatshmëria e Ndryshimeve Klimatike në Zotërimin e Rrezikut nga Përmbytjet, Ballkani Perëndimor, Universiteti i Shkodrës).
5. Zhvillimi i një Plani të Integruar të Ujërave të Zeza për disa fshatra të rrethit të Korçës.(Mbështetur nga Ujësjellës-Kanalizimet Korçë).
6. Zhvillimi i Konkurencës në Robotët.(Mbështetur nga Shkolla Teknike Harry Fultz).
Takimin e çeli prof. Peter Christopher i cili spjegoi se kjo fazë përmbyllëse ngjason me përgatitjet si në katër vitet e shkuara ku studentët zgjedhin të zbatojnë dijet dhe zhvillojnë projektet në Shqipëri. Pra edhe këtë vit të pestë ata tregojnë se janë përgatitur mirë dhe pothuajse kanë përfunduar me kërkimet dhe mënyrat se ku do të gjejnë mbështetjen. Kujdestarë dhe këshillues të studentëve gjatë 7 javëve të qendrmit (21 Tetor-16 Dhjetor, 2017), do të jenë profesorët e tyre të WPI, Robert Hersh dhe Leslie Dodson.
Sejcili nga grupet shrytëzoi 15 minutëshin e paraqitjes së projektit duke shtruar qendrime se si ata janë njohur me Shqipërinë dhe si i shohin në një këndvështrim të ri përpjekjet e tyre për të realizuar projektet dhe bërë ndryshimin.
Auditori kishte mundësinë të drejtonte pyetje ç’ka përforëcoi nivelin e përgatitjeve dhe punën e çdo skuadre dhe studenti.
Në mbyllje profesorët kujdestarë treguan pritshmëritë nga kjo paraqitje e studentëve. Leslie Dodson tregoi se: “- Ju keni vendosur qëllime të larta dhe ne do të presim më shumë. Ju po hidheni në një aventurë të jashtëzakonshme, realisht me shumë shtresëzime të thella në anën personale pasi askush nuk mund të shpërngulë veten për shtatë javë në një vend pak të njohur dhe të kthehet pa ndryshime. Pra mbajeni veten në këtë pikë, kjo do të jetë njëaventurë e këndshmeme plot mbresa dhe që do t’ju shërbejë në jetën tuaj. Ndërsa në anën akademike ne shpresojmë se ju do të gjeni disa lidhje mes atyre që bëni këtu në shkoll ë (WPI) dhe terrenit atje, ju do ta vendosni veten n ë nj ë tjet ër lidhje. E ndoshta m ë e r ënd ësishmja ësht ë se juve jeni nj ë bashk ësiq ë po dilni n ë jet ë dhe do t ë sillni at ë q ë s ë shumti ne flasim tani, lidhjet me bashk ësin ë…Njohjet q ë do t ë krijoni andej miq ësit ë n ë Shqip ëri dhe k ëto k ëtu sjellin v ërtet ë
nj ë bashk ëveprim dhe nd ërthurje t ë bashk ësis ë.
Nga ana e tij prof. Robert Hersh tha se origjinaliteti dhe besimi tek vetja juaj mëbën të shoh se ku ishim me idetë më 2015 apo edhe 8 javë më parë. Ju tani sapo bëtë paraqitjet tuaja, vështirësitë që ndeshni dhe kjo punë ishte e shkëlqyer.
Vlen tëtheksojmëse bashkësia shqiptare nëUster përmes individëve të veçantë ka dhënë ndihma modeste me njohjen e Shqipërisë për grupet e studentëve në këto pesë vite.
Në çdo udhëtim të përshkruar është bërë zakon të prekim copëza përjetimesh të gjalla të natyrës, historinë e vendeve dhe kulturën e tyre të lashtë. Dendësia e përshtypjeve është aq e madhe saqë nuk di çfarë të shkruash më parë. Kështu ndodhi edhe në udhëtimin tonë drejt Ulqinit për të njohur këtë qytet të lashtë shqiptar me plot ngrohtësi e diell dhe me vlera të spikatura njerëzore, kulturore, historike e materiale. Edhe nëse e ke shkelur më parë dhe ke lexuar për historinë e tij, kur e viziton atë dhe trevat përqark, të befason përsëri natyra, arkitektura, deti, mikpritja gati proverbiale…
Megjithëse të përqendruar në rrugën me gjarpërimet e saj, panoramat e shumta, që parakalojnë përtej xhamave të autobusit, me sfond qielli e maja malesh shkëmbore, për ne ato reflektonin aq shumë pasuri natyrore. Autobusi vijon, herë kodrinave apo rrëzë tyre e herë luginave pjellore vende-vende me një rrezatim dendurie nga gjelbërimi, ku ndjehet aroma e frutave dhe fëshfërima e gjetheve të vjeshtës. Në hapësirat e sistemuara, si të qëndisura, të gëzon syrin pamja e vendbanimeve me shtëpitë që parakalojnë dhe si në një sfilatë mode, të dhurojnë pafundësi të tjera ndjesish.
Ulqini shquhet për historinë e vendbanimeve të lashta. Ngjitur tyre andej nga kalonte rruga të shfaqen tabela orientuese të vendeve me një të kaluar të largët historike. Shasi, qyteti antik i mbuluar nën rrënoja të trazon dhe vë në lëvizje mendimet tona me historinë dhe 365 kishat e tij.
Duke u përthithur në ca labirinte bisedash për udhëtimet në hapësirat shqiptare, ato mbështillen rreth motivimeve krijuese dhe takimeve me njerëzit e artit, kulturës e historisë sonë.
Bashkudhëtarja jonë nga Tirana, Luljeta Dano, poete dhe studiuese e njohur, flet me pasion për këto gjëra:
-E copëtuan kombin tonë dhe e ndanë në shtete të tjera. Ishin dhjetëra vite kur njerëzit e një gjaku dhe një gjuhe nuk mund të takoheshin, por tani erdhi koha t’i vizitojmë dhe të jemi të pranishëm në veprimtaritë e tyre, të lavdive tona të moçme në një mënyrë bashkëkohore, sepse kudo ku ndodhen trojet shqiptare, mund të udhëtojmë dhe të shijojmë trashëgiminë historike dhe shpirtërore .
Veçse ky udhëtim këtu krijon të tjera ndjesi kënaqësie për urtësinë dhe madhështinë ulqinake. Janë bisedat me miq të njohur dhe të rinj të këtij vendi që paraprijnë fjalët dhe u japin atyre të tjera përmasa.
Të prekësh Ulqinin
Të zhytur në ndjesitë e panoramave dhe bisedave mbresëlënëse, aty nga mesdita mbërritëm në Ulqin. Ashtu, me plot emocion, duke anashkaluar lodhjen, në orët në vijim shëtitëm qytetin. Ai shtrihet mbi ca bregore të gjelbërta dhe kalaja e lashtë buzë detit Adriatik me arkitekturën e veçantë të krijojnë ndjenja të papërsëritshme nderimi e respekti për banorët dhe për këtë trevë të njohur.
Ulqini është një nga qytetet turistike interesante të bregdetit Adriatik, i ashtuquajturi ‘‘ qytet i historisë së bujshme’’. Për të njohur më mirë në brendësi atë dhe rrethinat e tij, nga Ada e Krryçit deri në grykëderdhjen e Bunës, nuk mjafton një ditë.
Të mbetet në mendje peizazhi i papërsëritshëm i këtij qyteti. Kalojmë përmes qytetit në rrugët e potershme, që ngjajnë si në një panair me kolor përndritës. Limfa e turistëve dhe jona shkrihen në atmosferën e tij, duke e bërë të dukshme me ec e jaket karakteristike.
Ndërtimet në Ulqin kanë ruajtur të freskët vokacionin e kohëve të largëta me një urbanistikë tipike, një pjesë e të cilave u ngjiten kodrave. Aty bie në sy ndërthurja e tyre me ato moderne, sepse këtu ekziston mentaliteti pozitiv që e vjetra është relikte e duhet ruajtur. Vezullojnë reklamat e bar – kafeve, restoranteve, hoteleve dhe dyqaneve me punime artizanale, që të tundojnë për t’i blerë dhe t’i bësh pjesë të katalogut tënd.
Kronika e rrjedhës së jetës, ngjyrat e botës njerëzore dhe tabloja monumentale e tij janë imponuese, për t’u ndjerë i mrekulluar. Ndaj nuk mund të fshehësh kurrsesi kënaqësinë frymëzuese kur je edhe buzë detit ulqinak. Mjafton të soditësh pak çaste ato mes atyre reflekseve magjike, që hedhin rrezet e diellit dhe qyteti të duket sikur luan vallen e kaltërsive të detit me përplasjen e dallgëve. Re të bardha si pambuk pikturojnë panoramën, kur era shtyn tufën e tyre dhe shfaq e largon copëza qielli. Ca biseda vijnë te ne me rrokje fjalësh e pasthirrma gëzimi të fëmijëve. Varka dhe skafe të ankoruara lëkunden lehtë nën melodinë e dallgëve. Pushues të rrallë e shfrytëzojnë mundësinë e këtyre ditëve të vjeshtës që të marrin jodin e tij. Klithma si miklime të pulëbardhave me fluturimin e tyre marrin vështrimin tonë dhe shprushin emocione. Si një dëshmitar i këtyre çasteve, syri e shpirti, e ndjejnë të bukurën, hijeshinë, sidomos kur e prekin deri në rrënjë.
Në trokitje historike…
Faktet e përditësimit të kujtesës të bëjnë me dije dhe të nxisin kureshtjen për të depërtuar në terë dimensionin e së shkuarës ulqinake.
-Ulqinakët – thotë Nexhati, pronari i hotelit, ku bujtëm – shquhen për zejtari, për këngë, për kultivimin e ullirit, ku gjen ekzemplarë 700 vjeçarë, por më shumë ne jemi të njohur si detarë e tregtarë me të mirat materiale e jetike që përftonin, por edhe kusarë deti, që i sulmonin anijet e venedikasve, dalmatëve, francezëve, etj. Qyteti ynë i bujshëm, me kalanë, si një trashëgimi e shekujve, gjithmonë ka qenë i lidhur me rrënjë të thella shpirtërore me udhët e “paudha” të detit nga piratët e vjetër të anijeve liburne aq emërmëdhenj në botën antike dhe mesjetare.
Por, në truallin e Ulqinit historia ka hipotekuar lashtësinë autentike, që mund të lexohet shumë qartë, ndonëse e mbuluar me eklipse e dallgëzime kohësh. Por, po të hysh thellë në shekujt e tij, mëson shumë gjëra të reja. Herë duke u zmadhuar e herë duke u tkurrur, historiku i tij ka trashëguar mbishkrime, dorëshkrime dhe gjetje të hershmet që nga epoka e bronzit, edhe pse luftërat rrënuese ia kanë fshirë shumë gjurmë. Kur flasim për të gjitha këto, domosdo do të shkruajmë edhe për rrjedhat e jetës. Zanafillë e lidhur me periudhën plot labirinte të lashtësisë sonë ilire.
Këtu në këtë trevë të lashtë jetonin Ilirët e fisit të Labeatëve me madhështi emrash, kalash e vendesh historike. Është kalaja që mbreti i tyre, Genti, e vizitonte herë pas here. Ndërsa Balshajt në Mesjetë e kishin selinë e tyre.
Historia e Ulqinit me psiko-hapësirat e zhurmshme të luftërave dhe shkatërrimeve ka mbështjellë misteret, fatet njerëzore, përplasjet, kurthet, brengat, pabesitë, mugëtirat e moteve, zvenitjet dhe copëzimet e trojeve.
Në çdo kohë është lakmuar nga pabesitë e reve të zeza të stepave dhe erës së egërsuar përtej detit, e cila dhe përplaste me furi brigjeve të tij hieroglife fjalësh të religjioneve. Kjo bëri që një pjesë e popullatës, duke i u përballuar stuhive të fuqishme të historisë, kanë qenë të shtrënguar t’i lëshojnë vatrat e tyre shekullore. Ky detyrim buroi edhe si pasojë e represionit sllav, që më së shumti kërkonte të zhdukte jetesën, pasurinë dhe vetë shqiptarët në këto troje si kudo ku banonin ata. Por, jeta që ka rrjedhur mes vështirësive, sërish ulqinakët e mbanin gjallë shpresën dhe rigjenin veten dhe forcën të mbijetojnë, duke i qëndruar me besnikëri të pashoqe kësaj toke të bekuar.
Kalaja e Ulqinit, jehonë lashtësie
Kalaja Ilire e Ulqinit, që ngrihet në një kodër shkëmbore buzë detit, madhështore për nga pamja, është por po aq arkaike nga simbolet më të cilat është dekoruar. Ajo kulmon si një dëshmi e gjallë arkitekturore dhe të flet me zërin e heshtur të historisë. Madje vlerësohet si një ndër monumentet më të bukura të trashëgimisë kulturore, jo vetëm në Adriatik, por në gjithë Ballkanin. E ndërtuar në shekullin IV para erës sonë, tashmë është kthyer në një qendër historike e cila vizitohet çdo ditë nga turistë. Ajo është një muze i vërtetë i identitetit dhe kulturës ilire me histori edhe të periudhave të mëvonshme, të cilat nuk mungojnë dhje kanë rëndësi të veçantë.
Në kala ngjitim, shëtisim e zbresin shkallët e kalldrëmta me pllaka guri shumëngjyrëshe, nën shoqërinë e mikpritësit tonë, Arbenit. Kalaja është e banueshme dhe gjithandej aty shtëpitë, bar -kafetë, restorantet, kompleksi muzeal, janë ndërtuar me gurë të skalitur me aq shumë mjeshtëri, çka u kanë dhënë atyre qëndrueshmëri të lartë. Është e natyrshme që këtu do të ndeshësh edhe gjurmët e kulturave turke, veneciane, etj, si pasojë e pushtimeve në kohëra me ndërtime fragmentare të ruajtura mirë.
Duke u endur nga njëri cep në tjetrin e ndjejmë thellë madhështinë e historisë dhe mëndja, përmes mjegullës së shekujve e lexon atë në muret e lashta. Kërkojmë mes morisë të gurëve ciklopik të kalasë, Bindin e gdhendur, që i ngjan shqiponjës dhe e vështrojmë atë për një kohë të gjatë. Prej bedenave të saj mijëravjeçare, të shpëlara nga dallgët, por edhe në frëngjitë e portat e harkuara, të hapet si në një dritare të madhe sipërfaqja e detit me një shkëlqim marramendës. Që nga këtu në kohë me mot të kthjellët mund të shikohet Kepi i Rodonit, Kepi i Gjuhëzës, Ishulli i Sazanit dhe Gadishulli i Karaburunit.
Ciceronia e kalasë, Zenepe Draga e hap udhën nëpër ndërtesat muze të zbardhëlluara. Thesaret arkeologjike të zbuluara këtu gjatë gërmimeve, por edhe ornamentet mitike të veshjeve popullore, armët luftarake, etj, me objekte të llojeve të ndryshme, të ekspozuara në jo pak stenda, si vlera të mirëfillta tradicionale, shpalosen para nesh, të harmonizuara më së miri dhe të detajuara motive të jetës, thuajse të gjitha periudhat kohore.
Nëpër gjithë kompleksin muzeor, i plotëson njohjet tona mbi këtë qytet me aq histori, tradita e qytetërim të lashtë, shpjegimi në detaje i Zenepes, që për ne vizitorët është një gjë e rrallë dhe e çmuar. Me këtë rast ne u njohëm edhe me moketin e kalasë realizuar që në vitin 1956 nga punonjësit e saj dhe ringjalljen e ndërtesave mesjetare.
– Rreth kalasë ndërlidhen shumë histori, -të thotë Zenepja dhe, aq sa janë thurur për kalanë, aq edhe Ulqini është kthyer në një histori për kohën e largët dhe për ditët tona. Madje një nga historitë e shumta, e dokumentuar dhe shumë e njohur ka të bëjë edhe me Servantesin, shkrimtarin e njohur spanjoll, autorin e romanit “Don Kishoti i Mançes”. Servantesi ka qenë për disa kohë i burgosur në Ulqin. Për nder të atij vendi që e pëlqente shumë, të dashurës imagjinare të Don Kishotit, ia vuri emrin Dylqinjë, që rrjedh nga emri Ulqinj.
E shijojmë me kënaqësi një kafe në “Kullën e Balshajve” në kala, një kompleks interesant nga pikëpamja arkitekturore, ku modernia dhe antikja janë bashkuar më së miri në një harmoni të përkryer edhe elegancë.
Ne e vlerësojmë gjestin patriotik, të pashprehur me fjalë, për shqiptarin nga Kosova që e bleu këtë objekt. I bashkohet kësaj kënaqësie me bisedat e tij interesante Gazmend Kovaçi, zyrtari i kalasë së Ulqinit. Me mençurinë e dashurisë së madhe për qytetin e tij të lashtë ai i sintetizon aq bindshëm kohërat historike, që vijnë në një zinxhir të pashkëputur nga ilirët, arbërit gjer te shqiptarët e sotëm.
– Ulqini – të thotë Gazmendi – ka histori të lashtë arkitekturore, dhe tregues të vlerave, që janë ruajtur me fanatizëm. Ndaj është në nderin tonë që të hershmen ta ruajmë e ripërtërijmë, sikurse është detyrë të nxjerrim nga thellësia e shekujve të vërteta të tjera historike. Dhe është fakt që këtu po punohet në këtë drejtim, që Kalaja e Ulqinit të pranohet në UNESCO, si objekt historik i një rëndësie të veçantë. Sepse kurrë nuk është vonë për të dhënë kontributin tonë, për të vendosur një gur të rëndë në murin e historisë. E shkuara qartësohet kur e di se nga ke ardhur për ta kthyer në vlerë për të gjithë.
Ndaj, studiues, historianë, arkeologë të Ulqinit gjithmonë kanë intensifikuar misionet e tyre hulumtuese, duke tejkaluar vështirësitë dhe meritojnë vlerësim për pasionin, atdhedashurinë dhe profesionalizmin.
Në këtë kontekst, kohët e fundit po larmojnë në formë dhe në trajta idesh, të spikatura në organizim veprimtarish studimore, që besoj se më shumë vlera do kenë kërkimet në vazhdimësinë iliro-arbërore-shqiptare të jetës tonë këtu, për të cilën historianët sllavë duan të na e ndryshojnë. Përveç ruajtjes së trashëgimisë kulturore- historike, pasqyrimi dhe afirmimi risjell filozofinë e vet, si pjesë e ndërtimit të etnitetit tonë.
Trashëgimia e kulturës pagane deri më tani ka mbetur larg syrit të studiuesve dhe turistëve të huaj, ashtu siç mendon studiuesi i ri ulqinak, Arben Berjashi i cili mes të tjerash thekson: “… për të njohur dëshmitë arkeologjike, etnografike, etnologjike, etj, duhet ende shumë punë për të krijuar parakushtet e një pike të vizituar gjithnjë në rritje të trashëgimisë sonë”.
* * *
Ne, pranë mureve të kalasë shekullore, ku oshtijnë dallgët e detit, që përplasen me jehonë shkëmbinjve dhe të përgjuar me lashtësinë ndër sy, marrim udhën prej andej nga kemi ardhur.
Deti e përshpejton me pamjen dhe aromën depërtuese të tij rendjen tonë. Ndodh gjithmonë që kur largohemi nga një vend, mrekullitë që i shikojmë, i veshim si mantel mbi vete dhe i mbartim ato kudo ku shkojmë, duke thënë: Ah të jemi përsëri aty, të fotografojmë të veçantën që të magjeps.
Sepse i tillë është Ulqini, vend që flet me gjithçka: me detin, kalanë, diellin, ajrin dhe historinë e tij të rrallë shqiptare.
Pas kthimit të Zeqir Lushajt, poet, gazetar, publicist , nga Amerika, tani e tre vite, kam qenë disa herë në shtëpinë e tij në Shëngjin,me miq të tjerë si Sejdi Berisha,Lulzim Logu . Mikut i kemi uruar mirëseardhjen ne mëmëdheun e tij ,pas një periudhe të gjatë pune në tokën e “ ëndërruar.
Vizita e këtyre ditëve,pikërisht me 9 shtator 2017,ishte diçka e veçantë nga të parat ,për mbresat që fitova me këtë rast. Si zakonisht,nuk e preferoj të bëj shkrim sa herë shkoj te miku për dëshirë personale . Këtë radhë nuk kam kah t’ia mbajë pa i shkruar dy-tre rreshta. Pos pritjes së zakonshme të tij,më mahniten gjërat që i shikova ,të cilat nuk i kisha parë më parë. Duke shikuar,u mbështeta për muri dhe më tërhoqi tepër biblioteka dhe ca gjëra tjera rreth saj.Zeqir Lushaj, lindur e rritur në Gri të Malësisë së Gjakovës,i njohur për bujarinë tradicionale,trashëguar nga brezat, me zemër e do Tropojen,gjithë Malësinë. Babai i Zeqirit ,Sadik Selman Lushaj, para tri vitesh, nga Komuna Lekëbibaj, në Bajram Curri është shpallur “Qytetar Nderi” pas vdekjes, si një personalitet i rrallë i kohës me bamirësinë,mençurinë dhe fisnikërinë e rrallë.
Kur arrita te shtëpia e Zeqir Lushajt,në Shëngjin,m’u kujtua reportazhi i Sejdi Berishës ”Për derën e mbyllur me boçe kallamboqi”,si shenjë tradite e bujarie. Sapo e hapa,doli te dera Zeqiri me fjalët “Mirëseerdhe o burrë”!…
Pas kafeve dhe një pushimi,me dërgoi te biblioteka duke me thënë: ” E kam rregulluar pak, si te duket?!”
Vëreja atë që nuk e kisha vërejtur kurrë!…
BIBLIOTEKA E RE ME DEREN E ODËS SË BABAIT NGA GRIA E MALËSISË.
Dera e odës së burrave e Sadik Selman Lushaj.
Një hapësirë e madhe me tavolinë pritje,karrige të bukura për miq,një shishe me tre gota rakie,tavolina e kompjuterit, shumë objekte të kulturës tradicionale, që i pëlqen Zeqiri e miqtë e tij,ja shtonin bukurinë e bibliotekës. Në anën e djathtë të dhomës,i gjithë balli i murit,me rafte te reja prej druri ,jepte pamje madhështore asaj biblioteke plot me tituj autorësh dhe librash të njohur nga vendi dhe bota.Në mes të raftit,një derë,në dukje e vjetër,që nuk përshtatej me raftin e ri,por në kuptimin simbolik dhe përkujtimor ishte diçka fort e qëlluar me domethënie të thellë.
Duke shikuar derën ne mes biblioteke,të dukej se nuk hapej dhe shërbente si një dekor. Në fakt Zeqiri u ofrua dhe e hapi derën e bibliotekës,brenda,në dollap ishin palë-palë si në odë nusërie dhjetë meste me kokrra plumbi për lojë kapuçash, e cila ishte e preferuar në gjithë Malësinë e Gjakovës.Bashkë me to dhe llulla e duhanit për miqtë.
Mestet e ruajtura të lojës së kapuçave
Një dollap ku ruhen foto te babait dhe gjëra tjera me rëndësi historike për familjen; si llulla e duhanit etj.
Thëniet për derën e odës së Sadik Selmanit janë të shumta,por njëra që tregoi Zeqiri më la përshtypje të thellë:
”Pleqtë thoshin në Malësi se sikur të dinin njerëzit se çfarë ka dëgjuar kjo derë në odë të atij burri (për banën e Zeqirit) do të shkruheshin me mijra rreshta të librave të kohës sonë ”
Thënie filozofike siç ishte një filozof kohe Sadik Selman Lushaj i Grisë së Malësisë së Gjakovës.Rafti ishte mbushur me libra, vlera e gjitha atyre librave ishte e pakrahasueshme. …
Pas një kohe relativisht të gjatë në bibliotekë,kërkova të ulem dhe të bisedojmë duke pirë kafen e afruar nga zonja fisnike e shtëpisë, Sabria.Isha si i magjepsur nga reliket e rralla të ruajtura me fanatizëm dhe dashuri nga Zeqir Lushaj si pjesë e nderimit të vlerave tradicionale dhe e kujtimit të shtrenjtë të babait të tij. Më pas më duhej të shkoja te hotel Iliria,ku isha vendosur për një pushim të shkurtër.
Jo,më tha i zoti shtëpisë,e di unë kur shkon ti,eja freskohemi në oborr,shikoje edhe bahçen time. Aty i pimë kafetë,na shijojnë më mirë,më tha Zeqiri.
Ja çfarë bëjnë duart e vyera të një burri të kalitur në të gjitha format e jetës. Vetëm puna ta lulëzon jetën…
Në oborr shikova të gjitha llojet e pemëve,mbjellë e punuar nga duart e arta të Zeqir Lushajt. Pos ullinjve vendorë,në oborr kishte mbjellë edhe shumë pemë që ia kishin sjellë miqtë nga Kosova. Thuaja nga shumë fshatra ku kishte miq Zeqiri.
M’i tregonte me radhë,por nuk mund t’i mbaja mend të gjitha. Më bëri përshtypje një kumbull e marrë nga oborri i Ahmet Delisë,të cilën ia kishte sjellë nipi i Ahmetit. Kjo m’u duk më mira,më e shijshmja. Gjithçka ishte e punuar nga dora e Zeqir Lushajt, poet i mirënjohur,gazetar i spikatur, redaktor kulture i portalit të njohur “ Zemra shqiptare”,një njeri me kulturë evropiane.
MALLI PËR BLINAT OSE KUR VENDLINDJA TË VJEN PAS KUDO
Ulur mes oborri,në tryezën e punuar për merak e mjeshtërisht,biseda lodronte edhe në fusha të tjera të jetës,në probleme që janë të shumta në këtë kohë,për shumëkënd. Politiken e urrejmë te dytë,por ajo nuk po na le rahat i thashë Zeqirit. Qeshi gjatë e tha mirë e ke!….
Shikoi këta dy blina të rinj,në mundesh, qëlloja nga i kam marrë? -më tha Zeqiri në vazhdim bisede. Nuk është vështirë me ia goditë o mik,ia kthej Zeqirit. Nëse je ti që ke shkruar aq shumë për vëndlindjen tënde,Tropojën, për bjeshkën,ujin,krojet,rrugët, qafat e bjeshkëve,tufën e deleve,çka jo tjetër,atëherë edhe këta blina(ishin dy) i ke nga ajo anë,nga Grija jote.
Ia qëllove më tha miku i gëzuar,por disi i dukej se ishte në Gri për momentin….
Blina nga vendlindja Gri e Zeqir Lushajt,historia, frymëzimi i poetit në krijimtari.
Sa shikoja ata dy blina,simbol i dashurisë për vëndlindjen,kujtim i pamposhtur kurrë,kujtim i burrave që sillnin vendime,kujtim buke e kripe,kujtim i dashurisë mes njerëzve,po aq shikoja me shumë respekt,mikun tim të dashur Zeqir Lushaj,i cili gjithë jetën e tij,kurrë nuk e harroi origjinën dhe të parët e tij,ata njerëz të dashur e bujarë,trima e skofiarë.
Më ngelen akoma shumë gjëra pa i thënë. Borxh i mbetemi atij trualli gjithmonë. Emri kësaj familje u lartësoftë ndër mote!
E kishim vendosur! Do te iknim ne emigracion! Ajo qe beri ta mendojme seriozisht, ishte mungesa e nje shtepie te regullt banimi! Tashme ishim vendosur ne qytetin e Tiranes , ku ishte transferuar gruaja. Ideja per te ikur dhe nga Ulza , u nxit me shume nga deshira per t’u hapur nje perspektive shkollimi femijeve dhe te mos mbeteshin duke u ngritur doren skodave te kromit qe te shkonin Burrel per te ndjekur gjimnazin e asaj kohe!
Kishim bere ca para duke mbledhur shqemez , nje bime medicinale , qe ne ne jug , i themi cermedele! Bleme nje gomar , qe te transportonim shqemzen! Une qeshja me te , se ngjante vertet si gomari i Sanco Pances , tek romani ” Don Kishoti i Mances ” !E bleme se bashku me Bushin e shkrete , i cili iku i ri nga kjo jete !Shkemza eshte nje bime me arome qe te trulloste pak !Futnim.duart ne shkuret me shqemez dhe here – here , ne vend te shqemzes kapnim gjarperinj !Ne asnje vend tjeter gjate jetes time nuk kam pare gjarperinj sa ne Ulez dhe pyjet perreth !Nga murret anesore te diges , neper te carrat e tyre mund te kishte me qindra te tille !Ka patur raste , qe kur kaloje poshte plepave , ata te binin perpara kembeve !Me parate e fituara nga shitja e shqemzes dhe nje shume te mire te marre nga shtesat ne rrogat tona dhe bonuset qe na dhane me qe sherbenim ne zonat e veriut , bleme nje shtepi qerpici ne rrugen “Hoxha Tahsin “Por aty nuk mund te jetohej !Dhe pa shtepi nuk jetohej !Dhe morrem rruget e kurbetit !
Po u a them sinqerisht , une nuk doja qe te ikja !Dyshues dhe ngurues ndaj cdo.ndryshimi ne menyren e jeteses dhe vendit te punes nga njera ane dhe sidomos faktit , qe ishim munduar shume per te marre te drejten e studimit , kishim bere kaq endra dhe kishim dhe 15 vjete pune midis nxenesve , te gjitha keto me shtonin hezitimin per te marre vendimin per te ikur !Por ,” pas nje votimi demokratik” brenda familjes , fitoi 3 – 1 ideja e ikjes !
Ate vit isha caktuar ne rolin e drejtorit te shkolles !Dorezova shtepine qe kisha me qira ne Ulez , i dhashe celsat e drejtorise dhe shkova ne Tirane per te votuar ne zgjedhjet e 22 marsit 1992 !Me daten 25 isha ne fshat , ne Skore dhe me daten 26 , nepermjet kufirit midis Sopikut dhe Shen Martinit , i ka ne Greqi . Dhe qe nga ajo dite , u bera emigrant ekonomik !U sistemuam me shume veshtiresi !Kemi bere pune te rrendomta dhe ato me zor i gjenim !Nga te gjitha punet qe kam bere ne Greqi , ajo qe me lodhi me shume shpirterisht , ishte fakti qe, per 5 vjet pastrova ndertesen e Gjimnazit dhe Liceut klasik te Rafines , e cila , vetem tualeta , kishte 16 sosh !Ikja ne oren 6 , sipas ores lokale , nga Rafina me autobuz ne Athine , si portjer dhe sherbime te ndryshme , ne oren 13 merrja prap urbanin dhe , pasi kisha lene nje fshese ne ndretesen e firmes ku punoja , kapja ate te shkolles !Nuk me lodhte puna , se sa mendimi , se koleget e mi greke , me regjistrin nen sqetull dhe te ftuar nga zilja elektrike e shkolles , futeshin neper klasa , ndersa une , merrja fshesen per te pastruar klasat !Nuk mund ta haroj sjelljen e kulturuar dhe njerezore , bile here -here dhe meshiruese , nga disa mesues dhe dashamirese nga disa te tjerre dhe sidomos , te drejtoreve !Me shume takt me shprehnin ndonje vrejte per pastrimin !Prania ime si pastrues ne shkolle , nje ish mesues , hapi dhe debat te heshtur midis.kolegesh greke , ku sipas bindjeve politike mbanin qendrim ndaj kesaj te reje qe mesuan !Pra , ne pozite me te veshtire ishin mesuesit me bindje te majta , se te tjeret , dukej sikur u thoshnin ; Ja pra dhe komunizmi , e kthen mesuesin ne pastrues shkolle !
Nje dite me afrohet dikush dhe me thote me ze te ulet : ” O Berisha se edhjokse !? ( Berisha te deboi !? ) E kuptova se cilit segment te politikes i takonte !Ajo qe nuk mund te haroj nga koha kur pastroja shkollen eshte sjellja e disa nxenesve ne lidhje me librin shkollor !Te vinte keq kur ata luanin futboll ose qellonin njeri -tjetrin me libra te lidhur bukur , me leter speciale !U bera kurioz qe t’ i hedh nje sy tekstit ” Letersia antike greke ” .Ne brendesi te librit lexova :Me apofasi tu ipurjiu pedhias ke thrisqevmaton , ta skolika vivlia dhjanemonde dhorean “!A, mendova , ja thembra e Akilit , librat shkollore shperndahen falas !Dhe vetetimthi mendja me fluturoi ne Shqiperi !Me vinin ndermend ditet kur shperndanim librat ne gusht !Me kujtohej propaganta qe benim.me nxenesit , qe t’ i mirembanin librat , t ‘ i mbeshtillnin dhe t’ u a shisnin a falnin nxenesve pas ardhes !Vec interesit ekonomik per shtetin , pasi vlera reale e librit ishte me e madhe se cmimi i shitjes , por ky veprim kishte ndikim e dukativ te madh per nxenesit !Nuk m’ u durua dhe e bisedova me nendrejtorin !-Une vij nga nje vend me sistem socialist , me shkollen falas , por librat shkollore i blinin nxenesit !Dhe prandaj kujdeseshin per librin !Mundohesha te krahasoja te dy sistemet arsimore !Kishin secili karakteristiken e vet !Sistemi socialit i kishte dhene nje karakter te theksua ideologjik , fillin e kuq , sic thuhej , ndersa sistemi grek ka karakter te thelle kombetar !Kjo vihet re ne lenden e Letersise dhe te Historise.Kam vene re se nxenesit shqiptare njihnin me mire letrsine boterore.Ne Greqi , nisur dhe nga fakti se kane nje letersi te madhe , i jane dhene oret me te shumta asaj .Me thote nje dite mesuesi i Matematikes : -Si shpjegohet qe nxenesit nga Shqiperia njohin dhe zgjidhin teorema dhe ushtrime , qe ne do t’ trajtojme ne klasat me te larta !?-Kjo shpjegohet me faktin se ne Shqiperi ishte programi me i ngjeshur !Me kalimin e viteve shume nxenes shqiptare u dalluan ne mesime dhe u bene krenaria e klasave te tyre !Ne cdo fillim gushti ndalesha tek listat me fituesit e vendeve per shkollen e larte dhe gezohesha kur disa femije shqiptare merrnin deget me te mira !Ishikoja nxenesit dhe i krahasoja me ata qe kisha lene ne Shqiperi !Keta visheshin sejcili pas gustos se tij , me floke te gjata , vajzat me minifunde !Ata te mite ne Shqiperi vinin te qethur dhe vajzat me perparesen e zeze !Mua me pelqente disiplina e shkolles shqiptare !Ketu arsimin e demtojne grevat e zgjatura !
Ne vitet e para me dukej sikur degjoja zilen e shkolles , shpesh shikoja ne ender se me kishin gjetur pa bere ditarin!Do te me thote dikush : A ke nostalgji , .a te ka marre malli per mesuesine , per klasen , per mesimin.!?Po, shpesh kujtoj oret e bukura te mesimit , me merr malli per te dhene dhe nje here disa pjese letrare , disa biseda letrare !Nuk jam penduar qe e lashe profesionin , pasi pas vitit 1992 ai ndryshoi krejt si sistem arsimor !As nxenesit jane si ata qe kishim ne ne klase !E megjithate me merr malli per shkollen !Tani cdo gje eshte thjesht , nje kujtim , nje nostalgji , nje melankoli !Pra jam , nje ish mesues si mijera te tjerre, te cilet jane shperndare ne te gjithe boten !U a kushtoj keto shenime !
Ngjitja për në Llogara është një paralajmërim se diçka e bukur e madhështore do të shfaqet pas saj. Ajo portë mikpritëse është si një fortesë natyrore e cila meriton kujdes e vëmendje, gjakftohtësi e tendosje të muskujve, por edhe guxim në çdo rast udhëtimi.
Kur kalojmë përmes atyre pyjeve të reja e shekullore plot gjelbërim, të ruajtura nga sëpatat e motosharrat vrastare, na shfaqet poshtë saj një pamje e mrekullueshme: Deti Jon i mysët me ujin kristal, që duket aq afër, por edhe larg e i pamundur për t’u shijuar. Ajo rrugë zigzag e drithëruese, “thikë për të poshtë” me shumë kthesa të forta, është një sprovë trimërie e kujdesi, profesionalizmi e ekuilibri për çdo drejtues automjeti. Për të zbritur në këmbët e saj, në atë parajsë marramendëse, të ngjan sikur kalon portën e ferrit a në galeritë e thella nëntokësore (megjithëse plot dritë), për të kërkuar që kurrkund në botë zor se ka cilësi më të mirë, ujin magjik.
E gjithë Riviera, disi e ashpër dhe e bukur, mban brenda histori të lavdishme, por të falë edhe shumë ndjesi e emocion. Shkëmbinjtë e thepisur e majat e tyre përzier me retë, bokërimat e rrëpirat me bar të përskuqur në të zbehtë nga thatësira e verës, rrëgallat me gur e guralecë gri e tek tuk ca lisa si mriza ombrellë që janë sprovë e një mbijetese të vështirë nga kushtet atmosferike, shpate kodrash plot gjelbërim të dendur, (kryesisht mare e shqopë), e përballë tyre pjerrësira e pllaja pothuajse të zhveshura nga furtunat e thatësira që ndahen nga përrenj të shterur, i shfaqen më së pari çdo vizitori që merr atë rrugë. Shikon kala e suka karakoll prej nga mund të vrojtosh pa vështirësi pamje magjepsëse. Riviera në njërën anë e detin nën këmbët tua, vende-vende oaze të vërteta e ndërtime interesante që nuk kanë të sharë, bile të krahasueshme me çdo vend tjetër. Fshatra e plazhe njëri pas tjetrit deri në pjesën më fundore ngjajnë si një gjerdan me margaritarë. Është e pamundur të përmendesh të gjitha plazhet, por duhen veçuar disa prej tyre më në zë: Grama, Dhrale-Palasë, Dhërmi, Jalë, Livadh, Himarë, Llaman, Porto Palermo, Qeparo, Borsh, Bunec, Lukovë, Kakome, Sarandë, Ksamil etj. Bregdeti befasues e mbresëlënës për t’u vizituar, por i pamundur për t’u përshkruar i ka të gjitha tonalitetet e meloditë, me plazhe të krijuara butë mes kodrash që zbresin nga malet e futen thellë si thika gjigande në det. Ato ngjajnë si kurriz balenash, krokodilësh, devesh, zvarranikësh e diku diku si dema e rinoceront të ngrirë e pa koka. Përballë hapësirash të tilla, në mes reales e joreales, të ngjallet kënaqësi e huti , me perceptime konkrete, por edhe iluzione. Në plazhin e Livadheve të duket sikur dielli lindë në njërën kodër e perëndon në tjetrën. Bregdeti madhështor ruan në shpatullat e tij përpjekjet e mundimshme e dëshpëruese të heronjve të betonimit e bunkerizimit për ruajtjen e hapësirave tona të paprekshme, por edhe disa dëshmi të dukshme të brezareve të kthyera në pemëtore e toka pjellore. Një kafe në Jalë në Rezidencën Ushtarake, në atë kodër piktoreske që të afron pamje përrallore, është një relaks i vërtetë që të zgjatë jetën e të zgjon kujtime nga e kaluara jo fort e largët. Pranë e pranë janë harmonizuar e jetojnë prej mijëra vitesh këto gjire të bukura me shkëmbinjtë thikë të prerë si me sëpatë magjike, me pamje të frikshme e madhështore që shpesh bëhen sprovë trimërie e mençurie për heronjtë e detit.
Gjithfarë mrekullish e çudirash kanë krijuar dallgët e fuqishme në ato masivë me gurë të shumëllojshëm. Disi të pamundur e ka çdo piktor a skulptor për t’i pasqyruar me vërtetësi ato dukuri spektakolare të natyrës, por një kamera e ndjeshme dhe kujdesshme mund të na afrojë deri diku këtë realitet pothuajse të pabesueshëm. Sado të flasësh e të shkruash për bregdetin, për kalatë e ndërtuara në pikat më strategjike, për objektet e kultit, për monumentet e ngjarjet historike, për malet e shkëmbinjtë, kala mbi kalatë, dëshmi e një rruge të gjatë e të lavdishme për liri e pavarësi, përsëri mbetesh borxhli. Në Kalanë e Himarës, në të Ali Pashës Porto Palermo, në Borsh, në të Likursit, në Butrintin e famshëm e deri në Finiq pamë shumë vizitorë vendas e të huaj që interesoheshin e befasoheshin me monumentet e natyrës e kulturës, me vlerat e një trashëgimie të pasur e historinë e lavdishme që edukon e ngjallë krenari. Mirëmbajta, pasurimi, ripërtëritja e promovimi i këtyre vlerave kërkon më shumë kujdes nga Pushteti vendor e Qendror. Duhet të ketë edhe fletëpalosje e broshura me të dhëna për vizitorët, mundësisht edhe në gjuhë të huaj. Këto ditë kanë qene dëshmi e manifestimit të multi-kulturave e shumë gjuhëve të huaja të artikuluara nga vende të botës. Vizitorët e pushuesit kënaqen e entuziazmohen me ato që shohin e dëgjojnë, por edhe shprehin habi e mospajtim. Në disa raste pamë të huaj që mblidhnin me qese mbeturinat e hedhura vend e pa vend me të cilat syri ynë edhe është mësuar. Në pika të veçanta janë krijuar pirgje me gjithfarë mbeturinash me pasoja shumë të rënda për shëndetin e turizmin. Për të shkuar nga Livadhet në Jalë, ndonëse ecëm rreth një orë nëpër një rrugë makine plot gur të ngulur e të shkulur, gropa e pragje, nuk e ndjemë fare lodhjen. Më së fundi na irrituan shumë mbeturinat e hedhura pa asnjë kriter. U tronditëm para se të shkonim në Jalë kur pamë grumbuj me mbeturina plastike, gërryerje e shfrytëzim skandaloz të mjedisit. Raste analoge, ndonëse me përmasa më të vogla, pamë edhe gjetkë si në Porto Palermo, pa harruar të vlerësojmë edhe arritjet pozitive.
Qendra e Borshit, ajo perlë me ato burime uji Kristal, një pasuri e paçmuar e dhuruar nga zoti, që ruhej e mirëmbahej, është për t’u marrë shembull. Edhe për sistemimin e ujërave të bardha e të zeza mbetet shume për t’u bërë, veçanërisht në Himarë. Inspektorati i Mjedisit e i Shëndetësisë duhet të marrin masa të rrepta e efikase. Duhet paraprirë me masa paraprake, në verë duhet të jetë punë më intensive.
Fqinjësia e mirëkuptimi i popujve, bashkëpunimi ndërkulturor e vendosja e urave të miqësisë kanë qenë e mbeten vlera të çmuara. Pika me delikate dhe e ndjeshme janë minoritetet. Me shumë bisedues, sa herë hyja në histori e politike, vëreja një lloj stepje e frenimi, mendime te kujdesshme racionale nga pjesa dërrmuese shqiptare a minoritar.
“Jam himarjot, jam shqiptar e grek, prejardhjen e kam grek, banoj në Shqipëri”.
“Kjo tokë është shqiptare, me minoritetin jetojmë si vëllezër, jemi miq”
“Më dhemb njësoj si për Shqipërinë edhe për Greqinë”.
“Shkojmë si vëllezër, bëjmë krushqi, vizita e sebepe, jetojmë së bashku, nuk kemi probleme” -shprehen te gjithë.
– Po për liritë e të drejtat tuaja a keni vërejtje, – i pyes disa minoritarë.
– Jo, nuk kemi vërejtje. Të gjitha të drejtat i kemi sit ë gjithë shqiptarët: gjuhën, shkollën, besimin, të drejtën e fjalës, të votës, për t’u zgjedhur, barazinë para ligjit, etj.
– Po ata deputetët e politikanët grekë që vijnë?
– Është punë e tyre, është politika e këtej e andej kufirit që na ngatërron, punojnë për interesat e tyre.
Edhe në ndonjë rast të veçuar kur ndonjëri shprehet si nën zë se këto toka kanë qenë greke, është i pavendosur, i paargumentuar, e dyshues. Duket qartas se as vete nuk beson në atë që thotë.
Flasim e bisedojmë shtruar, shqiptarë e minoritarë, vizitorë vendas e të huaj, pimë kafe e raki, katolikë, myslimanë e ortodoks, pa dallime, si vëllezër, madje kujtojnë edhe martesa me besime të ndryshme. (në kafenë e kalasë, Himarë).
Në pamje gjithçka duket mirë dhe e përgjithshmja ashtu është. Meraku me shume sillet rreth ekonomisë e punësimit, për më shumë unitet e më pak korrupsion. Një gjë me bëri përshtypje: Nuk kishin dëshirë t’u shënojë emrat… më shumë ata te minoritetit, por edhe vendasit. Kjo nuk flet mirë për funksionimin e demokracisë. Në mes të tjerëve njeri më tha hapur se nuk ka problem. Vangjel Goro, 75 vjeç “Brez pas brezi kam qenë dhe jam shqiptar. Me minoritetin shkojmë si vëllezër. Himarën e prish politika. Toka ka qene dhe është shqiptare”.
– Po disa politikane greke ç’thonë?
– Kur duan për të marrë, e quajnë të tyren, kur duhet për të dhënë, na japin bërrylin.
Krahas zhvillimeve pozitive, diskutojnë edhe për ndërtimet e moslegalizimet, frikën e shembjeve për njerëzit e thjeshtë, për problemet e ujërave të zeza e të bardha, për rrugë e kanalizime, për punimet pa cilësi e shpërdorimet.
Rruga për në Livadh, e ndërtuar para pak vitesh, është shembur, e prishur tek përroi i Vishes.
Përballë rritjes së vështirësive të natyrshme, fryma është optimiste, plazhet janë pothuajse plot edhe këtë fillim shtatori e bizneset i kanë të ardhurat në rritje.
Flitet edhe për plane e projekte konkrete, për infrastrukturën nga sektori publik e privat.
Eshtë pothuajse katër vjec kjo historizë por mbart kaq shumë emra, personazhe,problematikë saqë natyrshëm më nxit të jem falenderuese që këtë komunitet të gjallë dhe aktiv media arrin ta përjetësojë duke jua transmetuar edhe brezave.
Dhe keshtu ka ndodhur në fakt, atë maj kur promovohej Charld Telford Erickson në Vatër me autor Mal Berishën , pikërisht aty do të nisnin kontaktet e para me televizionin Albanian Culture TV, me kronikat e pafundme mbi festat dhe gëzimet, tubimet dhe promovimet, sukseset dhe vështirësitë që janë sfida që jo pak herë i bëjnë bashkë shqiptarët e Amerikës.Ndodh që në momente të tilla të takosh miq që koha të bën ti njohësh pak nga pak e të mbeten të tillë përjetë.Dy bashkëthemeluesit e televizionit Albanian Culture Mimoza dhe Adem Hasanbelliu kishin ndërtuar jo vetëm një arkiv shumëvjecar por edhe kushtet për ti dhënë jetë lirisë time krijuese e cila ishte ndërprerë në kulmin e vet në atdheun tonë të dashur. Ata atëherë nuk e dinin këtë, nuk e dinin as që fjala mua më kishte mbetur në gojë , e pathënë, e gjallë, por në humnerën e harresës. Ata nuk e dinin atëherë këtë, ata thjesht i besuan zërit tim dhe më thanë:-krijo, cfarë të duash ndërto! Ndërkohë unë kisha ndjekur arkivate tyre plot, kisha ”takuar” personazhe që edhe pse me mundim ia kishin dalë në botën e lirisë e cila është kaq e pafundme dhe pa njerëzit me guxim dhe iniciativa do të ishte kaq bosh.Pa kuptuar isha futur nëpër atë galeri të pasur kulturore, historike, politike ku grupime dhe individë kishin mundur të ndërtojnë lidhjet Kosovë, Shqipëri, Mal I Zi, Maqedoni e ku ti nuk pyet” prej nga je” pasi merr përgjigjen ”jam shqiptar”. Kuptova se Shqipëria jonë e vogël këtu është kaq e madhe, e një gjuhë, himn e flamur nuk janë thjesht simbole,ato janë dashuri, janë detyrim, janë vlera që na bashkojnë jo për force nacionalizmash por me shpirtin e përmallimit që vetëm kur ikën prej atdheut mundesh ta kuptosh vërtet. Me kohë kuptova se pse një artist si Adem Belliu e ktheu shtëpinë e vet në Vatër të kulturës Shqiptare dhe pse një bujare si Mimoza me gen artisti(motra e te madhit Adrian Hila) ia ka vënë në dispozicion këtij televizioni kohën e vet dhe madje edhe dy fëmijët e vet te mrekullueshëm Vera dhe Gerti Belliu .Intelektualizmi nuk është thjesht një diplomë universitare, është një vullnet që s’ndalet, është një mision përtej detyrës dhe detyrimeve. Më vonë po aty takova fisnikun Beqir Sina që as dhuna e gjatë komuniste nuk ia ka zvetënuar butësinë e zërit dhe të shpirtit, takova të palodhurin e Diellit të Vatrës panshqiptare , gazetarin editorialist nga i cili ke aq shumë për të mësuar Z.Dalip Greca.
A ia kanë/kemi dalë?!
Janë dhjetra personazhe, qindra histori, mijëra problematika të diskutuara në atë studio që nuk ka qenë vetëm e shqiptarëve të Amerikës, por e cdo shqiptari brenda dhe jasht Amerikës.Kemi ndjerë atdheun më pranë dhe i kemi përcjellë atdheut jetën tonë këtu , me sfidat dhe gëzimet, sukseset dhe emocionet që janë të pandara nga ditët tona të këtushme. Jemi bërë bashkë edhe kur kohët dhe politikat e castit na kanë përcarë sepse në atë studio cdo ditë flitet për Shqipërinë, për diasporën, për cështjet që na bashkojnë, nderojnë, përjetësojnë.
Historia e ”Një jetë…disa histori” nis me rrëfimin shumëplanësh të profesoreshë Lumi Hadrit,e cila detyrohet të lërë Kosovën në vitin 1986 por në fakt nuk e la kurrë atë sepse kurrë nuk reshti së menduari dhe së punuari për Kosovën.
Nëpër ato fillime kujtoj edhe zonjën Vera Kurti , një intelektuale që përlotet teksa flet për autizmin, këtij fenomeni me përmasa të cuditëshme të cilit ajo i është përkushtuar profesionalisht, madje edhe përmes studimesh dhe publikimesh.
Prezenca e diplomatit dhe mjeshtrit të penës dhe humorit Z.Pëllumb Kulla do të mbetet e paharruar për larminë e përvojave që solli aty, sensit të humorit dhe mesazheve të forta drejtuar politikës, komunitetit shqiptaro-amerikan me mjeshtërinë ”made in Kulla”.
E madhja doktoreshë Shpresa Xhakli dhe pse ta fsheh frymëzimi im, është një pasuri e vecantë në studio , me atë komunikim brilant, rrëfimet prekëse, përjetimet e rralla dhe plot ngjyra jete ku emocionet jetësore mbartin edhe ngjyra trishtimi e gëzimi që Xhakli jonë i rrëfen aq bukur me lotët që i qeshin dhe që i qajnë.
Në Albanian Culture TV rinia ka qënë jetë dhe vitalitet, kjo është ndjerë jo vetëm nga prezenca e tyre por edhe nga energjia që të rinjtë edhe pse të edukuar në USA kanë për vendin ku u lindën të parët e vet Classmate forever dhe Zamane Bodini me Lendita Hoxhën , vajzat e mencura dhe humane që i dhanë dritë e bukuri ciklit ”Një jetë …disa histori”. Po kështu GranitLimani , djaloshi kosovar përpara të cilit ti thua…”sa me fat është ai shtet i ri me bij kaq të zgjuar”!
Personazhet sa vijnë dhe shtohen, natyrisht duke pasuruar komunikimet tona me të gjithë brenda dhe jasht studios.Disa komunikime u shndërruan në kujtime të paharruara…kujtoj të madhin kantautor dhe producent artistin Adi Hila, disa komunikime do ishin frymëzim dhe motiv për të ecur përpara nëpër kohë dhe me cilësi ,kam parasysh Ambasadorin shqiptar në Mbretërinë e Bashkuar në atë kohë Zotin Mal Berisha dy herë i pranishëm në studion tonë (skype dhe live).Ka patur edhe personazhe që janë hite nëpër komunitetet ku jetojnë dhe prezenca në studio është nderim reciprok si psh Kampioni i botës ne kick boks Ismail Keta.Zonja Ruki Kondaj autore dhe zbatuese e Ligjit për Trashëgimninë kulturore në Parlamentin e Ontarios. Kështu televizioni shkoi përtej komunitetit të shqiptarëve të Amerikës por duke përcjellë kontribute dhe vlera mbarëshqiptare ,ato të humanizmit, historisë dhe traditës, këtyre vlerave që rrojnë më gjatë se njeriu.
Nuk ka qenë e lehtë ,jo jo aspak e lehtë për mua të udhëtoja drejt asaj studioje , kush i din distancat që na ndajnë e kupton vetë mundimin prandaj unë po i shmang komentet e tepërta në këtë rrëfim rrëfimesh, por dua të kujtoj verën 2015 kur ime më pësoi një goditje në tru, për fat i mbijetoi, por për mua ishte aq e vështirë ti rikthehesha rrëfimeve të jetës te tjereve kur jeta e njeriut tim aq të shtrenjtë ishte në rrezik. Mimoza dhe Ademi më ftuan të shkonim te Pirro e Pavlina Mani…si mund t’u thoja jo. Ne ishim rritur me filmat e tyre.Shqipëria komuniste nuk na la asgjë tjetër trashëgim përvec kinemasë, me hijet dhe drithijet e veta .Atë fund vere times plot kalvare po shkonim drejt një ikone me histori pafund Pirro Mani. Në atë familje ku arti frymon art duke filluar që nga lulet në oborr, pikturat në mur,bisedat që nuk shterrojnë e deri te bujaria e aristokrates së skenës dhe familjes Pavlina Mani, ti mund të pohosh që jeta është një trajektore që duhet tia ndjekësh me sy ,me shpirt, me penë, me foto,me dashuri, cdo kilometër.
Sa jetë japin rrëfimet e Gjilberta Lucës, Pranvera Cobës, Luka Hajdinit…aq sa kur vijnë ato në studio duket sikur edhe muret këndojnë.
Nuk e kemi lënë jasht vemendjes as politikën megjithëse unë e quaj aksident…Aleksandër Mici , njërepublikan dinjitoz, Profesor Shenasi Rama , një shkollë e opozitarizmit, Grid Roi që analizon ftohtësisht politikën edhe pse mbetet i dashuruar me folklorin , Mimoza Hajdarmataj një tregues simbolik se si nganjëherë parlamenti i Shqipërise pati edhe fisnike si ajo.Profesor Enea Janko ishte aty duke folur për politikat ekonomike ,ato që do mund ta ndihmonin Shqipërinë në ditët e vështira. Në atë studio ndodh të takosh njerëz që nuk mundesh ti harrosh kurrë ,janë nga ato që nuk ndalojnë së shkëlqyeri profesionalisht por edhe përmes kontributeve vullnetare duke edukuar brezat që rriten në emigracion… Ana Kohen e Drita Gjongecaj falemnderit që ishit aty.
Revolucionaren në art, atë që ia ve vulën me mendim dhe me bojë duke e thënë hapur të vërtetën edhe kur ajo është pis ,Zake Prelvukaj në atë studio na e solli një mik , jurist, estetik dhe fotograf, nxënës i Gjon Milit dhe Fadil Berishës, mjeshtri fisnik Ilir Rizaj i cili është një aset i cmuar i komunitetit tonë.
Unë ndalem me respekt të thellë e me një memorje të kthjellët kur kujtoj praninë e artistes së Popullit Tinka Kurti në ACTV biseda me të cilën mbart të gjitha detajet e një jete plot dhe më shpie tek një nga ngjarjet më të bukura këtu ”Festivali i filmit shqiptar” me organizator Artiot Myrtaj, djali i talentuar prej Kosove që kosovës i thurr film.
Merita Halili e Raif Hyseni dy artistët që nderojnë cdo mjedis e kudo ku janë ato këndohet shqip, janë ato që i dhanë liri edhe muzikës shqiptare duke e shndërruar në subjekt dhe lëndë të programeve universitare…e kështu ”Një jetë …disa histori” përcjell falenderimet në emër të një komuniteti ,aktiv apo pasiv, gjërat që ndodhin përreth nesh janë edhe në këtë studio modeste.
Janë shumë shkrime e publikime, botime e promovime që rigorozisht drejtohen nga e talentuara Raimonda Moisiu,kryetare e Shoqatës së Shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë, ajo që ka një ftesë përherë -on- nga unë ,por Veneta Callpani e Pierre Semsia ia kanë transmetuar më së miri punën sistematike nëpërmjet ACTV si një thesar mendimi i publikuar apo që do ti shkojë lexuesit.Jane te paharrueshme ngjyrat e zerit dhe ato te mendimit te Frederik Ndocit, fotot gjithe art e shqipetari te Migen Priftit. Me mjaft dobi ka qene edhe prezantimi i doktoreshe Zana Nikolles ne muajin e perkujdesjes nga kanceri i zorres se trashe.
Nuk e kam shmangur dot lokalizmin edhe pse në një vend të madh si Amerika, nje dobesi apo cilesi kjo …nuk di , Dibrës time të vogël kam dashur ti bëj pak vend përmes zërit të Vera Lacit e rapsodive të Sherif Dervishit sepse Albanian Culture është mjeshtre në bujari dhe model në mikpritje. Këtë kemi dashur të mbajmë gjallë, atë cka na nderon pse te mos e amplifikojme?!.Duke qenë se vij nga një trevë e varfër materialisht por e pasur në histori shpesh pohoj me bindje se pasuri për ne janë njërëzit dhe historitë e tyre.Dhe kjo formule ka vlere edhe per shqiptaret e Shqiperise se vogel ne Ameriken e madhe. Le ti bëjmë bashkë ato.
Janë shumë e do jenë akoma më shumë… që të gjithë miq të ekranit të kulturës shqiptare, erdhën e do të vijnë aty për të mbetur të përhershëm në kujtesën vizive, atë të mendimit dhe problematikës.Dhe sapo ata largohen unë pohoj përsëri ;Po, jeta është një trajektore që duhet tia ndjekësh me sy ,me shpirt, me penë, me foto,me dashuri, cdo kilometër.
(Mbresa nga vizita një ditore në Mitrovicë, më 19 gusht 2017)
Më 19 gusht 2017, së bashku me sociologun e njohur shqiptar prof. dr. Zyhdi Dervishi, me studiuesin dhe gazetarin Nuri Dragoj, si dhe me publicistin Kadri Tarelli, u ndodhëm në Prishtinë ku na prisnin për një takim dhe vizitë miqësore z. Hysen Ibrahimi, kryetar i Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve Shqiptarë “Papa Klementi XI Albani, Suedi dhe z. Bajram Muharremi, zëvendëskryetar i kësaj shoqate. Kishim lënë ta takoheshim në hotel “Grand” në Prishtinë. Sapo ne mbërritëm, pamë nga xhamat e lokalit tek po vinin drejt nesh mikpritësit tanë.
Nga majta:K. Tarrelli, Z. Dervishi, V. Kona, H. Ibrahimi,
Dragoj, B. Muharremi
U përshëndetëm me dorë nga larg dhe, sa u afruan u përqafuam me mall dhe dashuri vëllazërore, duke shprehur me emocion dhe zemër fjalët e para të mirëseardhjes dhe të vëlla-pritjes. Fillimisht një kafe te “Grandi” dhe ndërkaq nisëm të bisedonim për vizitën tonë disa orësh-e. Por, duket ne kishim bërë të tjera plane, sepse me dëshirën e sinqertë dhe këmbëngulëse të mikpritësve Hysenit edhe Bajramit, pranuam me kënaqësi propozimin që, pas një shëtitje të shkurtër në Prishtinë, të shkonim për një vizitë më të gjatë në qytetin e Mitrovicës, atje do ta kalonim drekën, por dhe do të vizitonim qytetin, që është njëherazi edhe vendlindja e Hysen Ibrahimit e Bajram Muharremit e ku ata kanë kaluar fëmijërinë dhe rininë…Vëllezërit tanë, duke na befasuar krejt, i kishim menduar të gjitha deri në detaje. Edhe vizitën, edhe drekën, edhe bisedë në TV e Mitrovicës, edhe shëtitje e fotografi… Unë nuk kisha qenë tjetër herë në Mitrovicë, kështu që e prita me shumë kërshëri shkuarjen në atë qytet historik të kombit shqiptar, vendlindja e Isa Boletinit dhe e sa e sa figurave të tjera historike, simbole të luftërave për liri dhe pavarësi.
Mbijetesë dhe rezistencë e një populli heroik dhe vital 1).
Nga leximet dija se Mitrovica ishte qytet i dytë i Kosovës, i vendosur në pjesën veriore, i banuar historikisht nga shqiptarët, mes të dy lumenjve Ibër dhe Sitnicë. Kisha lexuar se emri Mitrovicë, rrjedh nga “Shën Dhimitri” bizantin. Historianët mendojnë se emri Mitrovicë, ka mbetur për shkak të ekzistencës së një kishe të vjetër paleokristiane, e njohur si “Kisha e Shën Dhimitrit”.
Dihet botërisht se banorët më të vjetër paraardhës të kësaj treve shqiptare, dardanët, fis ilirë, u morën kryesisht me bujqësi. Pas pushtimit nga Roma, vendi u shndërrua në një postë ushtarake dhe vend përpunimi i metaleve. Në vazhdim treva ra nën sundimin e Carit bullgar Simeonit, 879-927, teksa më pas sundimi u zëvendësua nga familja e Njemanjve. Gjatë sundimit të kësaj familje, territori dardan u mbushë me ardhacakë sllavë. Këtu fillon periudha më e vështirë për popullsinë shqiptare. Sundimtarët serbë e shndërruan këtë trevë në qendër politike, ekonomike, kishtare të shtetit të tyre, duke zbatuar fare hapur një politikë asimiluese… Shumë emërtime të vjetra ilire-shqiptare u zëvendësuan me emërtime të reja sllave…Ndërkaq zona dallohej për disa vlera të veçanta: në gjysmën e dytë të shek. XIX, në afërsi të Mitrovicës, në fshatin Boletin, prodhoheshin gurë mulliri “kosovar”. Është për t`u përmendur sidomos Albaniku (Monte Argentarum), i pasur me argjend e plumb. Këto minerale të çmuara janë shfrytëzuar nga paraardhësit tanë ilirët, më pas nga pushtuesit: bizantinët, turqit, serbët… Vendburimi polimetalor i Pb,(plumb) Zn(zink), Ag(argjend) dhe Au(ar) në Stantërg, është ndër vendburimet polimetalore më të njohura në Evropë, për nga madhësia, por dhe nga shumëllojshmëria e mineraleve si dhe bukuritë kristalore…
Arkeologjia dëshmon se në territorin e sotëm të trevës së Mitrovicës janë zbuluar gjurmë ndërtesash të lashta, një nekropol ilir, statuja të ndryshme prej balte e prej plumbi, një sarkofag, figura e Terpsikorës (Muzës së vallëzimit) etj.
Në shekullin XX janë të njohura luftërat për liri të popullatës shqiptare të kësaj treve të udhëhequra nga heronj dhe luftëtarë si Isa Boletini. Në fund të korrikut 1912 kryengritësit shqiptarë çliruan tërë Kosovën. Por, me fillimin e Luftës së Parë Ballkanike, Serbia e ndihmuar nga Rusia, arriti ta pushtojë Kosovën. Në Mitrovicë, e cila paraqiste një interes të veçantë politik dhe ekonomik, Serbia solli më shumë ushtarë se ç’kishte banorë. Në tokat dhe pasuritë shqiptare u vendosën dhunshëm kolonë serbë e malazezë. Shumë familje u shtrënguan që të braktisin vatrat e tyre stërgjyshore e të shpërngulen në Turqi e gjetiu. Më 1938, Konventa turko-jugosllave, parashikonte shpërnguljen masive të shqiptarëve, sidomos nga fshatrat e rrethit të Mitrovicës dhe nga vetë qyteti. Në vitin 1945 u vendos okupimi i Kosovës nga ushtria Jugosllave, okupim ky që u shoqërua me veprime terroriste, me operacione ndëshkimore, me masakra masive ndaj popullsisë shqiptare. Më 1966, pas shkarkimit të ministrit të punëve të brendshme të Jugosllavisë, Rankovicit, shqiptarët morën pakëz frymë dhe kërkuan të drejtat e tyre për arsim, për kulturë, për flamurin kombëtar, e deri rishikimin dhe ndryshimin e statusit politik të Kosovës. Më të indinjuar ishin shqiptarët e Mitrovicës, sidomos minatorët e Trepçës, të cilët punonin natë e ditë, ndërsa djersën e tyre e shfrytëzonte Beogradi. Më 27 nëntor 1968, në mesin e mijëra demonstruesve në Prishtinë ishin edhe studentët nga Mitrovica, të cilët, me flamurin kombëtar në duar kërkonin Kushtetutë, Vetëvendosje, Republikë, Universitet…Si rrjedhojë e pakënaqësisë, në Mitrovicë, si në të gjithë Kosovën, shpërthyen demonstratat e marsit të vitit 1981, ku morën pjesë qytetarët e Mitrovicës, nxënës, studentë, mësimdhënës, punëtorë, minatorë, bujq. Në këto demonstrata u vranë dhjetëra qytetarë, u burgosën qindra të tjerë. Ngjarjet e vitit 1981 u pasuan nga një fushatë e egër kundër shqiptarëve. Në fillim të vitit 1989, nën kërcënimin e armëve, Serbia likuidoi autonominë e Kosovës. Të parët që ngritën zërin kundër këtij vendimi ishin minatorët e Stantergut, të cilët u vetë-ngujuan në galeri të nëndheshme (22-28 shkurt 1989) dhe kështu sensibilizuan opinionin ndërkombëtar për gjithë atë që po ndodhte në Kosovë. Më 2 korrik 1990, Kuvendi i Kosovës shpalli “Republikën e Kosovës”. Në këtë drejtim kontribuuan edhe delegatët nga Mitrovica. Një vit më vonë, më 26-30 shtator 1991, si kudo në Kosovë, edhe në Mitrovicë u organizua referendumi për t’i dhënë Republikës së Kosovës legjitimitetin e nevojshëm. Pas grevës së përgjithshme më 3 shtator, mijëra punëtorë shqiptarë u dëbuan nga vendet e tyre të punës. U larguan me dhunë nga objektet shkollore edhe mijëra nxënës e mësimdhënës… Lëvizja çlirimtare në Mitrovicë e rrethinë mori hov në vitin 1998 me aksionet e para të UÇK-së. Populli rroku armët për t’iu kundërvënë agresionit serb …Më 24 mars, forcat e NATO-s filluan të godasin pozicionet ushtarake serbe, të cilët reaguan me krime të njëpasnjëshme, duke vrarë dhe djegur qytetin si dhe fshatrat, por dhe objekte kulturore, gjithçka, ndërkaq ata dëbuan nga qyteti dhe fshatrat të gjithë shqiptarët. Gjatë luftës dhe masakrave të tmerrshme u vranë qindra njerëz, madje edhe gra, fëmijë e pleq, u dëbuan në Shqipëri e gjetkë mijëra të tjerë. Pas luftës janë zbuluar dhjetëra varreza masive. Ende nuk dihet për fatin e shumë të zhdukurve. Vetëm pas luftës banorët shqiptarë u kthyen në vatrat e tyre stërgjyshore dhe filluan t’i rindërtojnë shtëpitë e tyre…
Shkoj nëpër mend të gjitha këto, ndërsa vijonim rrugën Prishtinë – Mitrovicë. Shihja me interes të veçantë fushat, kodrat, luginat, bregoret e zonës së Prishtinës, të Vushtrrisë-vendlindjes së Hasan Prishtinës, pastaj periferinë dhe më pas qytetin Mitrovicës. Ndihesha i prekur kur mendoja se sa gjak shqiptari ishte derdhur në ato treva, sa pushtime si dallgët e detit, sa krime dhe masakra çnjerëzore, ku shqiptari, ndonëse në shtëpinë e tij prej mijëra vjetësh, dhunohej, vritej, masakrohej, dëbohej dhe persekutohej. Ishte një rezistencë me përmasa gjigante, beteja pas betejash të vazhdueshme dhe të pandërprera, të atilla, që shekujt do t`i përcjellin me ankthe dhe dhembje tronditëse njëri-tjetrit. Ishin përpjekje të një populli vital, të pathyeshëm, ishte një luftë që kishte në themel të saj ëndrrën dhe veprimin për ta fituar doemos dhe me çdo çmim lirinë, pavarësinë…
Mitrovica një margaritar i vyer
Shihnim pamjet e Mitrovicës dhe bashkëbisedonim, duke treguar nderim për veprën e madhe heroike të popullit shqiptar, heroizmin e luftëtarëve dhe dëshmorëve të UCK-së, ndërsa flisnim edhe për pozicionin e shkëlqyer gjeografik dhe të lakmuar të të gjithë territorit të rrethinës së Mitrovicës. Në këtë trevë priten rrugë të rëndësishme që çojnë në brendinë e Gadishullit Ilirik, në bregdetin Adriatik, në Detin Egje dhe në Detin e Zi… Lumi kryesor është Ibri me degët e tij: Sitnica, Lushta, Trepça, Bistrica etj. Lugina e Ibrit ka peizazhe piktoreske. Përgjatë kësaj kalojnë rrugë komunikacioni. Më kryesorja është magjistralja e Adriatikut, e cila lidh Mitrovicën me Malin e Zi, teksa bukuri të veçantë paraqet liqeni i Gazivodës, burimi i Zhegovcit…
Treva e Mitrovicës është mjaft e pasur me ara, livadhe, kullosa dhe sipërfaqe malore, ku rriten bimë e drunj të ndryshëm, ahu, qarri, bungu, pisha, plepi, shelgje, në tokën buzë Ibrit kultivohet gruri, misri, tërshëra, thekra, elbi, pjepri, shalqiri, speci, lakra, trangulli, jonxha; ka kullota të pasura dhe ujëra të bollshme… Ndërkaq, Mitrovica ofron kushte të shkëlqyera për turizëm veror dhe dimëror, gjueti të kafshëve të egra dhe të peshkut në lumin Ibër,…Vend i begatë që Zoti ua dha shqiptarëve dhe janë ata të zotët, janë ata që e mbrojnë me jetë dhe gjak, që e begatojnë me djersë dhe me punë të jashtëzakonshme…
Disa monumente historike dhe institucione kulturore
Kisha lexuar për monumente të shumta me rëndësi historike të Mitrovicës, por edhe për vlerat e tyre të rralla me të cilat krenohet Mitrovica: “Muza e qytetit të Mitrovicës” e shekullit III-II para erës sonë, Manastiri i Sokolices, Hamami i Mitrovicës, Muzeu Shtetëror i Mineraleve në kompleksin Trepça, qyteza e vjetër e Stantërgut, kulla e Asllan Tupellës, kulla e Isa Boletinit në Boletin,
Kështjella dardane në Mitrovicë Kulla e Isa Boletinit në Boletin
kulla e Imer Imerit, kulla e Sali Kajtazit, kulla e Nezir Zasellës, kulla në Zhazha-kulla e Hajzer Ahmet Pecit, kisha katolike në Vinarc të epërm, kisha katolike “Shën Pjetri”, hotel “Jadran”, “Enti për punësim”, xhamia e Vllahisë, ‘Qyteti i Rashanit’, kështjella e Zveçanit, ura e Ibrit, peizazhet dhe bukuritë e shumta natyrore të rajonit të Mitrovicës, të cilat janë pa fund. Ndërkaq tërheqin vëmendjen shtatoret e Isa Boletinit, Shën Terezës, bustet e dëshmorëve të kombit, luftëtarë të UÇK-së si: Meh Uka, Shemsi Ahmeti, Avni Shabani…Në Mitrovicë funksionon Biblioteka “Latif Berisha”, Universiteti i Mitrovicës “Isa Boletini”, Muzeu i Qytetit, Shtëpia e Kulturës “Rexhep Mitrovica”, Teatri i qytetit “Sandër Prosi”, Teatri amator “Aleksandër Moisiu”, Qendra Kulturore për Komunitetet… Grupi i këngëve dhe valleve, Klubi letrar “Lumi i Bardhë”, Revista letrare “Fjalë e valë”…, funksionojnë disa radio, televizioni, stadiumi “Adem Jashari”… Mitrovica është edhe vendlindja e Bajram Rexhepit (3 qershor 1954 – 21 gusht 2017), kirurg dhe politikan, kryeministri i parë i Kosovës (Mars 2002). Qyteti ka emra të njohur në fushën e muzikës: Rona Nishliu, Teuta Kurti, Mc Kresha, Blerim Muharremi (BLERO), Vedat Ademi, Memli Krasniqi, Ferki Shala, grupi muzikor “Marigona” me këngëtarin Vullnet Sefaja. Skuadra e futbollit “Trepça `89” ishte surprizë këtë vit me rezultatet e saj; shfaqet përherë me talent të rrallë shahisti kampion Nderim Saraçi. Mitrovica ka dhjetëra personalitete të skenës, teatrit dhe filmit, ka emra të shquar në fushën e kulturës, të letërsisë, sporteve…Ata përbëjnë një enciklopedi të veçantë, një tjetër pasuri të vyer të kësaj treve të ndritshme dhe të zjarrtë, me njerëz heroik dhe liridashës, që duan punën, artin, kulturën, paqen, të ardhmen…
Mbërritja në Mitrovicë
Sapo iu afruam Mitrovicës, u mbusha me emocion, i cili më shoqëroi gjatë tërë vizitës. Ndjeja gjakun të më vërshonte në deje, ndjeja dashuri dhe nderim për çdo fije bari dhe gur të këtij trualli heroik, përfytyroja, bashkëbisedoja me veten, për ato ngjarje të mëdha, atë heroizëm të jashtëzakonshëm popullor…. Hyseni me të drejtën e të zotit të shtëpisë, duke manovruar Benzin e tij, herë na rrëfente lagjen Shpat, ku ai ka lindur në vitin 1962, herë vendndodhjen e shkollës fillore, mjedisin rreth e qark ku ai u rrit dhe kishte luajtur kur ishte fëmijë, na tregoi shtëpinë në ngjyrë të bardhë, ku kishte banuar e ku tani jetonin njerëz të fisit.
Hysen Ibrahimi
Kryetar i Shoqatës së Shkrimtarëve dhe
Artistëve Shqiptarë “Papa Klementi” XI Albani,Suedi
Hyseni vazhdonte të na tregonte me shumë dashuri gjithçka që ne shihnim me kërshëri nga xhamat e makinës, ndërkohë që unë përpiqesha ta përfytyroja këtë djalë Mitrovice në demonstratat e 3 dhe 4 prillit të vitit 1981 në Mitrovicë…një luftëtar të ri të lirisë, i cili edhe sot në emigracion në Veriun e largët të Evropës, nga Suedia e zhvilluar dhe e përparuar, sjellë përherë në vendlindje dhe mes miqve dhe shokëve të tij vlera të freskëta lirie dhe demokracie, duke dëshiruar me zemër dhe shpirt ta shikoj vendlindjen Mitrovicën dhe të gjithë Kosovën, të lulëzuar dhe të begatuar, ashti siç mijëra shqiptarë e kanë ëndërruar në shekuj, ashtu siç e meriton ky popull i shumë vuajtur nga shtypja, shfrytëzimi, luftërat dhe betejat e pandërprera për liri e pavarësi..
Shkollën e mesme e ekonomike Hyseni e kreu në Mitrovicë, ndërkaq në vitin 1988 ai emigroi në Suedi, ku u diplomua për Informatikë dhe Politikë Ndërkombëtare…Hyseni ka një begraund të pasur, të arritur me vullnet e pasion, të lakmueshëm nga kushdo. Krahas funksioneve drejtuese dhe organizuese si veprimtar dhe mbështetës i lëvizjeve të shqiptarëve të emigracionit për një Kosovë të lirë dhe të pavarur, demokratike dhe që ecën drejt zhvillimeve e sigurt dhe krenare, Hyseni në vitin 2011 në Förslöv të Suedisë u zgjodh kryetar i Kryesisë së Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve Shqiptarë “Papa Klementi XI – Albani“ për Suedinë, të cilën po e drejton me sukses edhe sot e në vazhdim. Ndërkaq ai ka shumë vepra të shkruara, por edhe me mençuri dhe modesti ai ka organizuar së bashku me kryesinë e shoqatës edhe botimin e librit madhor me shumë volume “Thesari Kombëtar”, i cili deri më sot shënon 8 libra, duke pasqyruar në mënyrë të vazhdueshme punën dhe veprimtarinë e gjallë dhe dinamike të shoqatës që ai drejton… I palodhur në punën me librat, ai në vitin 2013, në Koblenz të Gjermanisë, u zgjodh edhe Nënkryetar i Lidhjes së Krijuesve Shqiptarë për Mërgatë (LKSHM).
Janë shumë nisma e punë atdhetare që ky njeri me mendje dhe zemër Kosovën, kryen në dobi të paqes, lirisë dhe demokracisë, teksa sot ka në krah njërin nga zëvendëskryetarët e tij, Bajram Muharremin, veprimtarin aktiv dhe poetin, që, bashkë me shokët atje në mërgim, punojnë me penë dhe me veprimtari të palodhshme atdhetare për mbajtjen gjallë të gjuhës shqipe, për afirmimin e vlerave kombëtare të kombit shqiptar, për forcimin dhe shëndoshjen plotësisht të Kosovës.
Gjatë drekës
…Për drekë Hyseni kthehu makinën drejt lokalit modern “Ibri”, një ndërtim me arkitekturë alpine, me një pamje tërheqëse dhe një kombinim ngjyrash që shkonte aq shumë me mjedisin e gjelbër natyror të fushës dhe kodrave përqark. Ishte një bukuri e pasosur, një lokal ku shërbehej gjithë klas në mjediset e brendshme dhe ato në natyrë. Na u desh të lëviznim më shumë se dy herë për të vendosur se ku më në fund do të drekonim, ngaqë njëra pamje ishte më e bukur se tjetra, ndërkohë që vëmendjen na e tërhoqi numri i madh njerëzve që frekuentonin të qetë atë lokal, prania atje e një sheshi lojnash për fëmijë në barin dhe tapetin e gjelbër, po ashtu dhe një shatërvan i këndshëm dhe tërheqës. Na afruan pije, lëngje, verë të kuqe…Porosita verë, e cila siç më shpjegoi Hyseni, ishte prodhim nga shqiptarët e Malit të Zi, një verë e rrallë dhe me shije të shkëlqyer që mua më kujtoj verën e Nartës në Vlorë, të cilën e kemi konsideruar si një nga verërat më të mira në Shqipëri. Ndërkohë, mezet e shijshme, kuleçtë që më pëlqyen aq shumë, shërbimi me kulturë, teksa biseda jonë rridhte aq natyrshëm dhe ngrohtë, bisedë mes vëllezërish.
Flisnim për Kosovën dhe zhvillimet e saj, për Prishtinën, për Mitrovicën dhe gjendjen tani disi më të qetë pas konflikteve të vazhdueshme tek ura e lumit Ibër. Por nënvizonim dhe perspektivën e dukshme të Kosovës, e cila nga viti në vit po tregonte identitetin e saj si pjesë e shkëlqyer e kombit shqiptar. Ideja-ëndërr shqiptare, ajo e bashkimit të trojeve, ishte ndër temat që bisedohej, por që theksonim se, afrimi dhe bashkimi kulturor, e, veçmas ai i zhvillimit ekonomik, do të ishin ata që do t`çelnin udhën natyrshëm më vonë edhe bashkimit fizikë të trojeve të copëtuara padrejtësisht nga fuqitë e mëdha. Atë që shtetet përqark nesh e kanë dashur me të drejtë për veten dhe për kombet e tyre, lirinë dhe pavarësinë, pikërisht atë gjë aq të vyer, nuk ia kanë lejuar kombit shqiptar! Një absurditet dhe arrogancë e atyre, që e konsiderojnë veten më të fortë dhe më të fuqishëm! Doemos që Evropa e sotme duhet t`u japë fund përfundimisht këtyre lloj vendimeve absurde të përfaqësuesve të saj dekada më parë, që vendosën si të ishin kasap të vërtetë copëtimin mos më keq të Shqipërisë e që sot, mbase është i vetmi popull, që kufizohet thuajse nga të katër anët me vetveten.. E cili nga shtetet e tjerë evropianë, po të ishte i copëtuar dhe në pozitat që jemi sot ne shqiptarët, nuk do ta kërkonte bashkimin kombëtar?
Ishte një moment i veçantë kur njëri nga punëtorët e lokalit, shkoi te bahçja fare pranë nesh, e mbjellë me speca, domate dhe perime të tjera dhe ai, pasi këputi atje disa perime të freskëta, na i afroi në tavolinë. Zgjata dorën me padurim dhe mora një spec dhe një domate, duke i shijuar si fruta dhe prodhime të drejtpërdrejta nga toka e begatë e Mitrovicës. Ndërkaq, nga një mjedis tjetër i lokalit, disi më larg nesh, vinin tingujt e një muzike të ëmbël dasme: pritej të vinte helikopteri nga Tirana dhe të merrte vajzën-nuse nga Mitrovica, e cila po martohej në Tiranë…
Bisedë në TV “Mitrovica”
Pas drekës, Hyseni dhe Bajrami kishin planifikuar një emision të veçantë të TV “Mitrovica”, ku, gazetari i televizionit z. Muharremi, do të bisedonte me ne rreth përshtypjeve tona, si dhe do të zhvillohej një ceremoni e shkurtër ku do t`u dorëzohej dokumenti Anëtar Nderi të Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve Shqiptarë “Papa Klemendit XI Albani”, Suedi, dy personaliteteve të shkrimtarisë dhe të kulturës ardhur nga Tirana – prof. Zyhdi Dervishit dhe studiuesit Nuri Dragoj.
Ceremonia dhe bashkëbiseda ishin mbresëlënëse. Hysen Ibrahimi informoi rreth shoqatës që ai drejton, veprimtaritë që ajo kryen në Suedi dhe në mërgatë, si dhe shfaqi kënaqësinë që, aty në vendlindjen e tij, bashkëbisedoi aq ngrohtësisht me vëllezërit e ardhur nga Shqipëria. Folën aty dhe prof. Zyhdi Dervishi, studiuesi Nuri Dragoj, poeti dhe veprimtari Bajram Muharremi, si dhe publicisti i njohur shqiptar nga qyteti i Durrësit Kadri Tarelli. Ndër të tjera, edhe unë shpreha emocionin që ndodhesha në vendlindjen e Isa Boletinit dhe të popullit shqiptar të Mitrovicës që jetonte prej mijëra vjetësh në trojet e veta. Nënvizova se ishin luftëtarët e lirisë, që e hapën rrugën duke na e bërë më të lehtë ne shqiptarëve komunikimin mes njëri-tjetrit. -Ne erdhëm fare kollaj dhe lehtë me makinë nga Tiranë në Prishtinë e Mitrovicë, ndërsa Isa Boletinit dhe trimave të tij iu deshën përpjekje disa ditore e javore, beteja dhe sakrifica të jashtëzakonshme për të shkuar në Vlorë më 28 nëntor të vitit 1912, për të bashkuar atje duart rreth flamurit kombëtar së bashku me Ismail Qemalin dhe përfaqësuesit e tjerë të trojeve shqiptare e, që të gjithë bashkë, shpallën pavarësinë e Shqipërisë më 28 nëntor të vitit 1912. Rrugën që bëmë ne sot, e kanë bërë mijëra qytetarë të tjerë të Shqipërisë dhe të Kosovës, ndërkohë që rruga Mitrovicë-Vlorë, përbënë edhe një rrugë festash. Në kohët e sotme, të hapjes së Shqipërisë me botën, të lëvizjes së lirë të njerëzve, veçanërisht ne, që jemi banorë të truallit të përbashkët shqiptar, e bëjmë këtë rrugë edhe pa arsye, edhe pa shkaqe, e bëjmë ashtu siç shkon vëllai te vëllai, siç shkojnë bijtë te nënat dhe baballarët… Askush nuk na pyeti se ku po shkonim kur u nisëm për këtu, askush nuk na pengoi, përkundrazi gjetëm gjithandej ngrohtësi dhe buzëqeshje, dashuri vëllazërore, atë dashuri që ndjenë edhe mitrovicarët kur për 100-Vjetorin e Pavarësisë përshkuan rrugën Mitrovicë-Vlorë, si kalorës hipur në kuaj dhe festuan atje në Vlorën e Flamurit bashkërisht, në një festë të madhe, Pavarësinë e Shqipërisë…
Një foto pranë shtatores së Shën Terezës
Në vazhdim emocionet tona u shtuan kur nisëm të vizitojmë qytetin e Mitrovicës, rrugët, sheshet, godinat, institucionet, komunën e qytetit, bustet e heronjve dhe dëshmorëve të UCK-së dhe, veçanërisht shtatoren e Isa Boletinit, atë të Shën Terezës, urën mbi lumin Ibër, që zgjatet e bukur dhe moderne, që të afrojë më shumë dhe të bashkojë ngrohtësisht të gjithë banorët e Mitrovicës…
–Durim dhe shpresë,- thosha me vete, – do të vijë koha që edhe në këtë zonë kaq delikate, mosmarrëveshjet dhe konfliktet ndarëse, që janë shpesh herë më të fortë se muret dhe urat, do të sheshohen, do të treten dhe gjithçka të shkojë në rrjedhën normale, duke bashkëjetuar e punuar pranë e pranë shqiptarë e serbë….
Komuna Mitrovicë
U ndjeva më në paqe kur Amiri, kameramani i televizionit, më shpjegoi se, diku më tej, lumi Ibër formon disa liqene, që janë një pamje mrekullueshme për të kaluar çaste të këndshme pushimi dhe argëtimi, ndërsa shikoja lëvizjen e qetë të njerëzve, frekuentimin e lokaleve, buzëqeshjen e banorëve kur këmbenin shikime me ne, gjelbërimin dhe erën e ngrohtë që frynte nga lumi …
Ura
Siç dëgjuam ura në Mitrovicë mbi lumin Ibër është ndër urat më të mira në vend, ajo është projektuar nga ekspertët francezë menjëherë pas luftës.
Nga dokumentet del se ura ka qenë ndërtuar në shekullin e XV dhe ka shërbyer gjithnjë për qarkullimin e njerëzve dhe mallrave në të dyja anët e lumit. Si tërë urat e vjetra, ajo i është nënshtruar kohës, është prishur dhe ndërtuar disa herë, nga një lloj “viku” siç e përmend Pjetër Bogdani në shekullin e XVII. Në vazhdim, në shekullin e XVIII, kjo urë ka pësuar transformime dhe përmirësime të herëpashershme, kurse në vitin 1933, pranë saj u ndërtua ura e hekurit e cila mbijetoi deri në vitet 70’, kur u zëvendësua me një urë të re prej betoni në vitin 1975. Në vitin 2000 ura mori pamje tjetër.
U rindërtua me një donacion nga KFOR-i francez. Ata i dhanë emrin ura “Austerlitz”, në kujtim të betejës në Austerlitz, Bërno, Sllovaki, e ku më 1805 është zhvilluar një betejë e famshme në mes të Francezëve dhe Rusve -Austro-prusianëve, betejë kjo për të cilën flet edhe Leon Tolstoj te romani i tij i famshëm “Lufta dhe Paqja”. 2).
Diçka e mban ende të papërfunduar plotësisht mjedisin rreth urës, një rrethim, disa materiale ndërtuese dhe një punë e nisur dhe e pambaruar kush e di pse!? Si pasojë, hapësira dhe mjedisi i lirë i urës, nuk ka marrë formën e duhur dhe të plotë! Doemos që i zbehet bukuria atij vendi aq të begatë, e ku njerëzit, në të dy anët e urës me prirje tërësisht paqësore, me siguri, të gjithë, e duan atë hapësirë fare të lirë, sepse të gjithë e duan jetën, paqen, zhvillimin…Mbase disa paragjykime të pamotivuara, ndonjë “komedi” e sajuar, që ende ekzistojnë te njerëz të veçantë të pjesës së komunitetit serb apo gjetkë…?!
Pranë monumentit të Isa Boletinit: K. Tarelli,
Ibrahimi, N. Dragoj, B. Muharremi, V. Kona, Z. Dervishi
Shqiptarët, në vendin e vetë, banorë të fisit ilir të dardanëve, që banojnë aty prej mijëra vitesh, edhe në kushtet aktuale tregohen njerëz paqësorë. Me urën ata mbajnë të zgjatur dorën e miqësisë, të bashkëpunimit reciprok dhe presin me durim…Mbase Ibri me rrjedhjen e tij, që buron nga Alpet shqiptare, me bukurinë dhe shkëlqimin e bardhë të dëborës, do t`i marrë me vete dhe do t`i pastrojë përfundimisht ato pak mbetje dhe mentalitete dhe, në vazhdim jeta do të lulëzoj dhe do të shkumojë, ashtu si dhe vetë Ibri, emri i të cilit ka kuptimin ibardhë, shkumon…Mitologjia thotë se nga shkuma e bardhë e ujit, ka lindur perëndesha e bukurisë dhe e dashurisë… Le të priremi e të përfytyrojmë më mirë këtë legjendë, të bukurisë dhe të dashurisë, dhe jo atë të murosjes, që përmendet herë-herë në ndonjë artikull publicistikë…E, teksa ne largohemi, duket se Isa Boletini dhe Shën Tereza, nga piedestalet e shtatoreve të tyre, na shohin dhe na shoqërojnë me vështrime nga larg, na përshëndetin dhe duken sikur na porositin për qëndresë dhe paqe, se, ja, po vjen koha që edhe kombi ynë, më në fund, do të shndrit, jo më i copëtuar, por si një komb i bashkuar, vital…
1).Të dhënat historike janë mbështetur në Wikipedia.
2). Austerlitz është një vend 8 km në jug-perëndim të qytetit Bërno në Sllovaki ku më 2 dhjetor 1805 është zhvilluar një betejë në mes të Francezëve dhe koalicionit Rusve -Austro- prusianëve.Beteja njihet edhe si “Beteja e tre perandorëve”. Vetë Bërno nuk ishte përfshirë në betejë. Beteja është komanduar dhe fituar nga Napoleon Bonaparti, i cili kaloi disa net aty.Për hir të kësaj beteje, në kujtim të të rënëve, shumë urave u është vënë emri Austerlitz.
Ma e para shkollë fillore në krahinën e Plavë-Gucisë shenjohet më 1854 në fshatin Velika, në kohën e princit malazez Danilo I, pothuaj një çerek shekulli para Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Ishte në gjuhën serbe. Shkollë private, në shtëpinë e Arsenija Tatića Jokiq. Fillimisht, ndoshta, gjysëm-ilegale. Një ndër mësuesit e saj të parë ishte Stefan Mihajloviç, i ardhun aty më 1867 ngaPeja, me ndërmjetësim të Patriakanës së Pejës, pas kërkesës së popit Dhimitër Popoviç të Velikës.
Kjo shkolla e Velikës u hap edhe para shkollës fillore në gjuhën serbe e çelur në Guci (1868) apo tjetra pranë kishës prosllave në Brezovicë afër Plavës, etj.
Në vitin 1886, në kohën e princit malazez Nikolla I, fshati Velika e institucionalizoi shkollën e saj si shkollë fillore shtetërore në gjuhën serbe, nxënësit e të cilës shkonin për shkollim edhe në Çetinë e në Beograd. Ndër nxënësit e parë të kësaj shkolle të Velikës është edhe Ilija Vuçetiç – doktori i parë i shkencave në Malin e Zi.
Strategjia prosllave e Kishës Ortodokse Serbe, e Principatës të Malit të Zi në Çetinë, diktati i Vasojeviçëve fqinjë, veçanarisht hapja e kësaj shkolle në gjuhën serbe, ndikuan në asimilimin e shqiptarëve të Velikës, në kthimin e tyre nga katolikë në fenë ortodokse, në tjetërsimin në etni malazeze, u banë shkije. Dy nga faktet: Vllaznitë (barqet) e para ma të hershme në Velikë ishin Zhivaleviqët dhe Petroviqët, fatkeqësisht – shqiptarë të asimiluar, të origjinës nga fisi i madh shqiptar i Piperit. Gjysma e velikasve, 153 shtëpi, janë të origjinës shqiptare shaljanë, si Bërkoviqët, Gojkoviqët, Golluboviqët, Jokiqët, Knezheviqët, Kasumoviqët, Mikiqët, Llakiqeviqët, Radulloviqët, Simonoviqët.
Kaq i madh, i thellë, tragjik, ishte ky asimilim i shqiptarëve të Velikës sa që ata në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, në Luftën legjendare Nokshiq-Pepaj-Murino (1879-1880) ishin tejet aktiv në krah të malazezëve të ushtrisë të Mark Milan Popoviçit, ishin pararojë gjakatare kundër shqiptarëve, kundër vllaznëve të vet shqiptarë të krahinës së Plavë-Gucisë, të Rrafshit të Dukagjinit, të Malësive të Veriut, etj. Velikasit e sllavizuar, në formacione të ushtrisë malazeze, në çeta harambashësh, e kanë msy shpeshtas e açik vendlindjen time, Malësinë e Gjakovës, në vrri e në bjeshkë, tue i grabitë e vrarë, tue ua djegë shtëpijat e stanet, tue krye terror e masakra, aq sa dikur ndër malësorët e mi alpinë lëshohej thirrja përveçuese për keq: “ik, o shká Velike!”.
Në histori Velika nuk ceket astenjiherë para fisit të Hotit skej liqenit të Plavës. Përkundrazi, Krisobula e Manastirit të Deçanit e vitit 1330 i cilëson njëkohësisht edhe fisin e Hotit, edhe vendbanimin e Velikës.
Ndër shekuj fisi shqiptar i Hotit ishte e mbeti kompakt në territor-gjuhë-etni, krejt trojenik, pa e përzie gjakun e trollin e vet me serbë apo malazezë, ndërsa Velika ishte fshat i madh me disa fise shqiptare të ardhuna aty, si Piperi, Berisha, Vasojeviçët, Shaljanët, etj., të cilët u asimiluan nga bashkëvendasit e parë të atyshëm, e asimiluan njëri-tjetrin.
Në Velikë mund të ngrihej edhe shkollë në gjuhën shqipe, pasi atëherit kishte shumë shqiptarë, po u ngrit kjo shkollë në gjuhën serbe më 1854, pasi donin t’i kthenin edhe shqiptarët në sllavë. Siç ndodhi në të vërtetë.
Në Hotin e Vendit mbi Plavë po të ngrihej shkollë në gjuhën shqipe do t’i bante hotjanët e atyhit edhe ma shqiptarë se ç’ishin, edhe ma të ditur se ç’ishin. Dhe Hoti nuk do ta kishte doktorantin e parë të saj, Ukshin Hotin e Markëve të Hotit në gjysmën e dytë të shek. XX, nuk do të priste doktorantë të saj të rinj në shek. XXI, po do ta kishte doktorin e parë të shkencave edhe para Velikës, qyshce në shek. XIX.
2.
Shkolla, në Hotin e Alpeve, skej liqenit të Plavës, çelet për herë të parë në vitin shkollor 1946-1947, në kohën e Jugosllavisë së Tretë të Titos, rreth një shekull pas shkollës serbo-kroate në Velika. Ajo ishte katër klasëshe. Aty mësohej në gjuhën serbo-kroate dhe askush nga hotjanët – atdhetarë shqiptarë nuk mund të fliste në gjuhën shqipe.
Kisha kundërshqiptare Ortodokse Sllave, dy perandoritë e mëdha prosllave Rusia e Franca, me diktatet e tyre ndaj Portës së Lartë, me veprimet e tyre edhe në Kazanë e Gucisë, kërkonin zgjerimin e territoreve shtetërore të Malit të Zi e të Serbisë me toka etnike shqiptare, asimilimin e shqiptarëve në fenë Ortodokse Lindore, në etni të Sllavëve të Jugut.
Në burime dokumentare historike gjejmë fakte të pranisë në kohë të ndryshme të disa shkollave fillore serbe në Plavë-Guci, si më 1854, 1868, 1896-’97, 1909-‘10, etj. Ato ishin ngritë në një shtëpi private në Velika, në qytetet Plavë e Guci, në Brezovicë tek kisha ortodokse, etj.
Në këto shkolla fillore serbe u ndërpre përkohor mësimi në gjuhën serbe vetëm në vite të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, në kohën e Austro-Hungarisë (1916-‘18), në “Koha e Shqypnisë” (1941-‘44), por ka pasë raste që ndonjë prej tyre nuk ka punuar rregullisht përgjatë Kryengritjes së vitit 1893 në Kosovë, Kryengritjeve Kundërosmane të viteve 1910, 1911, 1912; Luftës së Parë Ballkanike (1912-’13), Kryengritjes Kundërserbe të shtatorit 1913, Kryengritjes së Rrafshit të Dukagjinit më 1919, etj.
Porta e Lartë nga gjysma e parë e shek. XIX e ngriti një shkollë në gjuhën osmane në Plavë-Guci, e njoftun si “Mejtepi i Vuthajve”, me vendndodhje diku në afri të xhamisë së Gjonbalajve.
Prapë, asnjë shkollë në gjuhën shqipe.
Ali Gucia, për sa kohë ishte Beg e Nënprefekt në Kaza të Gucisë dhe Pasha e Prefekt në Sanxhakun e Pejës, ndoshta mund të hapte një shkollë të vetme shqipe, por me sa duket e zgjodhi një tjetër rrugë: i çonte për çdo vjet në shkolla në Stamboll deri në mbi dhjetë të rinj nga Plavë-Gucia për t’u arsimuar për Perandorinë Otomane, ku disa prej tyre kur u kthyen në vendlindje dhanë kontribute të çmuara jo vetëm për arsimimin e shqiptarëve edhe në gjuhën shqipe, por edhe për Liri e Pavarësi të Shqipërisë Etnike.
Ndër shekuj, Perandoria Otomane në vend që të ndërtonte shkolla shqipe, u dha qëllimshëm pas ndërtimit e funksionimit të institucioneve të kultit islam, xhami për besimtarët muslimanë shqiptarë, si Xhamia Mbretërore ose e Vjetër në Plavë (1471), një xhami në Guci (1617, e djegë më 1764), xhamia e Çekajve në Guci (1687), xhamia e Vezirit – e Mehmet Pashë Bushatit të Sanxhakut të Shkodrës (1765), xhamia e Rexhepagajve (1774), xhamia e Gjyl Beut të Gucisë (1883), xhamia e Ali Pashë Gucisë (1899), etj.
Pra, u çelen shkolla në gjuhën serbe e otomane, por asnjë shkollë në gjuhën shqipe për arsimimin e shqiptarëve trojenikë në krahinën e Plavë-Gucisë, ndërkohë që në kazanë e Gucisë sipas vet statistikave turke në vitet 1908-’09 ishin shqiptarë etnikë 82.6 për qind e banorëve të saj.
3.
Shkolla e parë në gjuhën shqipe në Hot u hap në vjeshtën e vitit 1970. Në një shtëpi private. Ishte derëçelun për arsimimin në shqip në tre vite shkollore. Deri në fund pranverë 1973.
Kësokohe, kryekomunar ishte Hasan Meli Vuçetaj, me identitet, qëndrime e veprime shqiptare, që pati rol për mirë në arsimimin shqip të plavë-guciasve.
E para mësuese e kësaj shkolle në Hot ishte 21 vjeçarja këlmendase, Dushe Gjonbalaj, çika e Ramë e Gjyle Gjonbalajt të Vuthajve, që sapo kishte krye të Mesmen – Normalen në qytetin e Pejës të Kosovës. Ajo konkuroi e vetme për këtë vend pune mësimdhënëse në shqip, pasi ndikonin numri i të dilpomuarëve për mësuesi, largësia e shkollës, kushtet e punës, etj. Ajo, prej nga shtëpia e saj në Vuthaj, e kishte 20 km larg me rrugëtim në këmbë shkollën e Hotit.
Emri e puna e kësaj mësueseje shqiptare dhe shkolla fillore shqipe e Hotit morën jehonë në dy republikat jugosllave të kohës: në Mal të Zi e në Kosovë. Shkruanin gazetat e Prishtinës e të Podgoricës. Flitej gjithandej, edhe në radio. Ajo e donte shumë profesionin e mësueses dhe nxanësit e saj hotjanë. Edhe kullat e Hotit, burrnia e grania e Hotit, e vlerësonin e nderonin shumë mësuesen e fshatit të tyre, të fëmijëve të tyre. Hotjanët e Plavë-Gucia, mediat e atëherit, e thirrnin: “Afërdita e Hotit”. Ky emër e mbiemër lartësor i mbeti atë ditë e sot. Ndoshta, si çmimi ma i mirë i punës së saj të mësuesisë në Hot e në Plavë dhe në Malishevë e Rahovec. Dushe Gjonbalaj-Krasniqi, teksa jetnon në Gjakovë, nanë e tre djemve, mësuese në dy shtete, dituridhënëse për shkollat shqipe, e kujton me nostalgji e krenari Hotin e Alpeve, në ato lugina e male të komunës së Plavës.
E përdyjavshmja “Shkëndija”, gazetari i saj Jusuf Ferizi, e dveti në vitin 1971 mësuesen Dushe Gjonbalaj: “Më fort të duan nxënësit ty apo ti ata”?. E, ajo, i kthen përgjigje në atë intervistë shtypi: “T’ju them të drejtën sa i dua unë ata. Dashuria ndaj profesionit është moment më vete. Sentimentalizmi ndaj një fshati, që për herë të parë mëson në gjuhën e vet, është faktori i dytë i rëndësishëm. E fakti se unë jam mësuesja e parë e kësaj shkolle të re, më bën që përmbajtjen e jetës ta kuptoj më së miri kur gjendem në mesin e 38 luleve të mira”.
4.
Shkolla shqipe në Hot u hap tepër vonë: mbi një shekull pasi u çel në Velika shkolla në gjuhën serbe, mbi një gjysëm shekulli pas çeljes të shkollave të para shqipe në krahinën e Plavë-Gucisë.
Në “Kohën e Nemces” (1916-’18) kur krahina Plavë-Guci hyni nën pushtimin Austro-Hungarez, sipas Kushtetutës Perandorake Austriake dhe me kërkesë të shqiptarëve etnikë, qyshse më 1916 i hapën për herë të parë dyert shkollat shqipe në Guci, Vuthaj (në shtëpinë e Rexhë Fasli Ahmetaj e me mësues të parë arbëreshin Josip V. Rela nga Zara e Kroacisë), Plavë, Martinaj, etj. Këso kohe, thuhet se djemë hotjanë i kanë ndjekë mësimet në gjuhën shqipe kryesisht në Plavë e në shkolla të tjera tek të afërmit e vet, po nuk kemi ende të dhana të sakta, pasi disa prej këtyre edhe janë shpërngulë ndër treva të Kosovës e deri në Maqedoni. Njejtësisht, si në raste të tjera, kur pati gjithata hotjanë që ndoqën shkolla në gjuhën otomane dhe shumë sish ikën në Sanxhak (Tregu i Ri) e gjetkë, ndokush deri në vise të Anadollit.
Në “Koha e Shqypnisë” (1941-’44) në Plavë-Guci hapen disa shkolla shqipe, si në Guci (1941-’44), Plavë (1941-’43), Arzhanicë, Vojnosellë (Hakaj, 1943-‘44), Martinaj, etj. Disa prej tyre, si ato në Plavë e në Guci, u ngritën edhe në godina ku kishte pasë në funksionim shkolla serbe. Në ndonjerën kishte dy paralele: edhe në shqip, edhe në serbisht. Në këto shkolla shqipe jepnin mësim në gjuhën shqipe emra të mëdhenj të diturisë e shkrimtarisë panshqiptare, si Esad Mekuli, Shaban Ferri, Ragip Rexhepagaj, etj.
Në kohën e Jugosllavisë së Dytë të Titos dukej sikur do të kishte ditë të mbara për arsimimin e shqiptarëve në gjuhën shqipe edhe në trevat shqiptare në republikat e tjera si në Malin e Zi, edhe në krahinën etno-historike të Plavë-Gucisë, mirëpo ndër vite e dekada pati histori hapjeje e mbylljeje të tyre (!) Me urdhër të Komandës së Vendit në Guci u hap shkolla fillore në Vuthaj më 1 tetor 1944, e cila në vitin tjetër 1945-’46 kishte një klasë me 55 nxanës shqiptarë (30 meshkuj e 25 femra), ndërsa më 1 dhjetor 1944 u hap shkolla shqipe në Martinaj. Në vitin 1948-’49 u çelnë qytetin e Gucisë një paralele në gjuhën shqipe për nxënësit shqiptarë prej klasës së parë deri në të katërtën, ndërsa më 1949-’50 çelet aty klasa e pestë në gjuhën shqipe, që në vitin shkollor 1962-’63 u ngrit në 8-vjeçare. Edhe në qytetin e Plavës u hap shkollë në gjuhën shqipe, e cila më 1962-’63 ishte 8-vjeçare, ndërsa në vitin 1978 u çel paralelja në shqip edhe në shkollën e mesme të qytetit. Në tetor 1968 u hap shkolla shqipe në Vishnjevë, edhe për vllaznitë trojenike shqiptare Hakaj, Kukaj, etj.
Në këto shkolla shqipe pati dhjetra mësues të dalluar në mësimdhënien e tyre, që po i veçoj sipas njohjes time disa prej tyre, si Jusuf (Isuf) Sylë Balidemaj, Ahmet Rexhepagaj, Sylë ButiAhmetaj, Isa Elez Ulaj, Rexhep Gali Balidemaj, Rexhë M. Gjonbalaj, Dushe Gjonbalaj – Krasniqi në Hot, e të tjerë.
5.
-Më kujtohet si sot dita e parë e mësimit në shkollën e Hotit, – rrëfen së vomit në shtypin e Kosovës “Afërdita e Hotit”, e para mësuese e shqipes në këtë fshat, Dushe Gjonbalaj.- Një fëmijë m’u drejtua në serbisht “Uçitelice” dhe unë iu përgjigja me fjalën shqipe “Urdhëro”. Jo vetëm në fytyrën e atij nxënësi, por edhe te të gjithë nxënësit e tjerë vërehej një habi, e cila më pas u shndërrua në një gëzim të papërshkrueshëm”.
Jugosllavia e Titos, qyshce në të parat vite në pushtet, në vjeshtë 1946, e hapi shkollën e Hotit në gjuhën serbo-kroate, një çerek shekulli para shkollës në gjuhën shqipe në Hot në vjeshtë 1970. Shumkush ishte ambientuar me një realitet të tillë politik, arsimor, të shkeljes të të drejtave të shqiptarëve etnikë për mësimin në gjuhën etnike shqipe, në gjuhën e nanës e të trollit të vet. Kishte nga ata, ndonjë edhe nga Hoti, që thoshte: “Stace nama to”(!) që shqip ka domethanien: “Çka na duhet neve ajo”(!) ndoshta kjo po ngjet dukshëm edhe sot, gati një gjysëm shekulli nga hapja e shkollës shqipe në Hot të Alpeve, në Plavë.
“Afërdita e Hotit” ishte e dhanun me përkushtim të lartë pas shkollimit në shqip të fëmijëve të Hotit, të Jasenicës e Zabelit. Ajo iu kërkoi dhe shtëpive botuese, që çmimi i librave të ishte i arsyeshëm dhe i përballueshëm nga prindërit, të cilët dëshironin t’i shkollonin fëmijët e tyre në gjuhën shqipe. Dhimbje e madhe e kësaj mësuesje ishte dhe fakti që rregjimi sllav i kohës dhe emigrimi i madh e i vazhdueshëm i hotjanëve e banorëve të tjerë të rrethinave të atyhit, kryesisht për në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ndikuan në mbylljen e mësimit në gjuhën shqipe në Hot.
Ajo qëndroi në Hot në tre vite shkollore. Ndërkohë shkolla fillore e Hotit kaloi nga një shtëpi private në Hot tek një tjetër shtëpi private në Jasenicë, derisa u ndërtua shkolla e re kah gjysëm vjetori i dytë i vitit shkollor 1974-’75. Falë edhe interesimit të saj tek Sali Haxhaj i Hotit – referenti i Arsimit e Kulturës në komunën e Plavës, tek Hasan M. Vuçetaj – kryetari i komunës të Plavës, tek sekretari i Komitetit të LK të Komunës së Plavës, dërgimi i disa kërkesave në institucione të ndryshme, i dhanë shtysë faktit që në vitin shkollor 1974-’75 nxënësit shqiptarë të Hotit, Jasenicës e Zabelit të ndjekim mësimet në paralelen shqipe në shkollën e mesme të bashkuar të qytetit të Plavës.
Politikat gjeostrategjike sllave, kujdesi shtetëror malazez, emigrimet e nxënësve ndikuan që në vitin 1988, plot 18 vite nga hapja e saj, të mbyllet shkolla e Hotit, e cila fillimisht, në tre vite, ishte në gjuhën shqipe, pastaj e kthyen në dy paralele – dy gjuhëshe, në serbo-kroatisht e vetëm disa orë në gjuhën shqipe dhe, pastaj, vetëm në serbo-kroatisht. Tashti ajo shkollë është e shkatërruar krejtësisht edhe si godinë, si objekt arsimor e kulturor i hotjanëve të atyhit.Në rrjedhën e fundme të lumit të Hotit, tek bigimi i tij me lumin e Torkuzit, kam parë në një godinë të vogël njëkatëshe shkollen fillore e Jasenicës në gjuhë malazeze (serbo-kroate). Aty shkojnë fëmijët shqiptarë nga Hoti i Plavës dhe Lugina e Jasenicës.
Në kohën e shpërbërjes së Jugosllavisë së Tretë të Millosheviçit, kah viti 1993, Ministria e Arsimit dhe e Shkencës e Malit të Zi, e miratoi kërkesën e entuziastëve shqiptarë, kryesisht atyre që kanë jetuar në Hot, Zabel dhe Jasenicë, e tash banonin e punonin në Plavë dhe rrethinë, që fëmijët e tyre të mësojnë në gjuhën amtare si dikur në shkollën e Hotit, edhe pranë shkollës “Hajro Shahmanoviq” të Plavës në paralele me mësim në gjuhën shqipe.
Numri i shkollarëve shqiptarë në Plavë-Guci ka ra në 46.18 për qind krahasue me vitin shkollor 1974-’75. Sipas një statistike të vitit shkollor 2010-’11, të gjashtë viteve ma herët, në shkollat shqipe, në paralelet në gjuhën shqipe, rregjistrimi i nxanësve të klasës së parë e dëshmon një fakt të tillë të dhimbshëm për shqiptarët etnikë plavë-gucias, pasi kishte vetëm 25 fillestarë, nga të cilët: 10 në Plavë, 6 në Guci, 3 në Vuthaj, 4 në Vishnjevë, 2 në Martinaj.
6.
-Kena lyp shkollë shqip e ata dojshin me na mshilë burgjeve – po më kallxon 75 vjeçari Ahmet Murat Sinanaj i Hotit në shtëpinë e tij në Nju Jork të Amerikës, atë ditë të 5 shtatorit 2012. Ai folke e mendjen e kisha tek shkrimtari i madh frëng Viktor Hygo, tek thënia e tij e përbotshme: Kush hap një shkollë, mbyll një burg.
Ahmet Sinanaj më flet me mall të madh për shtëpinë e tij të parë në Hotin e Plavës. Njëherash, ndjen dhimbje edhe për shtëpinë e dijes në fshatin e vet, për shkollën e hapur përkohor në gjuhën shqipe në vitet ’70 të shekullit XX. Në kit’ gusht 2014 isha vet atje dhe pashë godinën e shkollës së dikurshme shqipe të kthyeme në gërmadhë. Si shumçka shqiptare në trevat etnike shqiptare nën Malin e Zi.
-Kur jam kanë shkollar në Hot e kena pasë një mësues të vështirë. Ishte i mbushun me urrejtje kundër shqiptarëve. Aleksa Arsoviç i thoshin atij. Nuk na lanke me fol shqip as me njani-tjetrin. Sapo ndijke nji fjalë shqip i rrehke nxanësit. Shpesh fyente me egërsi të madhe. Edhe në kofsh i mirë në mësime shpesh ta jepke Njishin, notën ma të vogël të asaj kohe, për me të mbajtë tek të dobtit. Malazezët donin jo vetëm me i lanë të paditur, po edhe me i trajtue si të paditur hotjanët. Edhe në qytetin e Plavës, kur e ndjekshim shkollën me plot sakrifica gjejshim shpesh të njëjtën gjendje e qëndrime ndaj nesh si shqiptarë e si hotjanë. A kanë plani i shkjaut me të mbajt poshtë si raja – e mbyll bisedën e tij Ahmet Sinani i Hotit.
Në kërkim të diturisë në gjuhën e nanës, hotjanët me sakrifica e përkushtim e kanë hapë një shkollë fillore pesëvjeçare në qytetin e Plavës, pranë shkollës qëndrore të atyshme ma të hershme dhe ka mbi dy dekada, prej vitit 1993, që e mbajnë gjallë, që frymon shqip. Tashti u hap klasa e nëntë në gjuhën shqipe.
Hotjanët mbetën gjithë jetën e vet duke sakrifikue për gjuhën shqipe, për shkollën shqipe. Sot, hotjanët në Hot e vise të tjera të Plavë-Gucisë e kanë rritjen ma të madhe të popullësisë në të gjithë krahinën e ndarë në dy komuna. Janë pothuaj 110 djemë e vajza nën moshën 25 vjeçare. Janë të dhanun edhe pas arsimimit në gjuhën gjuhën. Dhjetra të rinj hotjanë janë të diplomuar në dekadat e fundit. Ma shumë se gjashtë të rinj e të reja hotjanë i ndjekin studimet e larta si në Universitetin e Prishtinës e gjetkë. E njoh në komunikim elektronik nga larg njanin prej tyre: Grosh Sinanaj i thonë – student i Prishtinës. Tani ka ardhë koha që edhe në arsimim Hoti poimerr në duar fatet e veta.
als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn est_Latn als_Latn als_Latn ast_Latn als_Latn vec_Latn eng_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slk_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eus_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn