als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Bashkimi i Republikave Sovjetike Socialiste (shkurt BRSS)i njohur edhe si Bashkimi Sovjetik ishte sipas kushtetutės shtet socialist qė shtrihej nė Euroazi prej vitit 1922 deri mė 1991. Sidoqoftė, me pėrjashtim tė disa periudha kalimtare (nė veēanti pas vdekjes sė Leninit mė 1924 dhe tė Stalinit mė 1953), Bashkimi Sovjetik ishte de facto diktaturė, me pushtet tė pėrqendruar rreth Sekretarit tė Pėrgjithshėm tė Partisė Komuniste, qė u bė parakusht pėr udhėheqje tė vendit.
Dalė nga Perandoria Ruse pas Revolucionit Rus tė 1917-ės dhe Luftės Civile Ruse (1918-1921), BRSS-ja ishte bashkim i disa republikave sovjetike, por sinekdoka Rusi njėsia federale mė e madhe dhe mbizotėruese vazhdoi tė pėrdorej pėrgjatė gjithė ekzistencės sė shtetit. Kufijtė gjeografikė tė BRSS-sė ndryshuan me kohė, por pas aneksimeve madhore territoriale tė vendeve baltike, Polonisė dhe Besarabisė, si dhe territoreve tė tjera gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, prej 1945 deri nė shpėrbėrje, kufijtė pėrputheshin me ata tė Rusisė sė vonė perandorake, me pėrjashtim tė Polonisė, gati gjithė Finlandės dhe Alaskės. Bashkimi Sovjetik shėrbeu si model parėsor pėr shtete tė ardhshme komuniste gjatė Luftės sė Ftohtė; qeverisja dhe organizimi politik i vendit pėrkufizoheshin nga partia e vetme politike, Partia Komuniste e Bashkimit Sovjetik.
Prej 1945 deri nė shpėrbėrje mė 1991 periudha e njohur si Lufta e Ftohtė Bashkimi Sovjetik dhe Shtetet e Bashkuara tė Amerikės ishin dy superfuqitė botėrore qė mbizotėruan agjendėn botėrore tė politikave ekonomike, punėve tė jashtme, operacioneve ushtarake, kėmbimeve kulturore, pėrparimeve shkencore, pėrfshirė kėtu edhe nisjen e eksplorimit tė gjithėsisė, si dhe garave sportive (olimpiadave dhe kampionateve tė ndryshme botėrore).
Themeluar fillimisht si bashkim i katėr republikave sovjetike socialiste, BRSS-ja u nda nė 15 "republika bashkimi" mė 1956: RSS Armene, RSS Azerbajxhanase, RSS Bjelloruse, RSS Estoneze, RSS Gjeorgjiane, RSS Kazake, RSS Kirgize, RSS Letoneze, RSS Lituaneze, RSS Moldave, RSFS Ruse, RSS Taxhike, RSS Ukrainase, dhe RSS Uzbeke. (Prej aneksimit tė RSS Estoneze mė 6 gusht 1940 deri nė riorganizimit e RSS Karelo-Finlandeze nė RASS Kareliane mė 16 korrik 1956, numri i "republikave tė bashkimit" ishte 16.)
Historia
Historia e Bashkimit Sovjetik fillon mė 7/8 nėntor 1917 me Revolucionin e Tetorit (sipas kalendarit tė vjetėr 25/26 tetor 1917). Nė 1918 nga bolshevikėt proklamohet Federata Socialiste Ruse e Republikave Sovjetike, nxjerra e Kushtetutės sė parė dhe mė 17 korrik vrasja e familjes sė Carit. Mė 3 mars 1918 nėnshkruhet marrėveshja e paqes me tė cilėn Bashkimi Sovjetik heq dorė nga sundimi nė Poloni, vendet Baltike, Ukrainė, Finlandė dhe nga vendet e kėrkuara nė Kazakistan nga ana e Turqisė. Nė maj tė po kėtij viti pason krijimi i shteteve jugore, Armenisė, Azerbajxhanit dhe Gjeorgjisė.
Armata e Kuqe del si fituese kundėr Armatės sė Bardhė (Gardistėt e Bardhė) dhe trupave nga jashtė. Gjatė viteve 1919/20 Armata e Kuqe ri-pushton Ukrainėn, mė 1920 pushton Armenin, Azerbajxhanin, mė 1921 edhe Gjeorgjinė ndėrsa fillon luftėn me Poloninė qė zgjatė deri mė 1921. Mė 1919 themelohet Kominterna. Bashkimi Sovjetik mė 1920 nėnshkruan marrėveshjen pėr paqe me Estonin, Letonin dhe Finlandėn, armėpushimin me Poloninė me tė cilėn edhe ri-tėrheq kufirin.
Gjatė vitit 1921 shtypja e kryengritjes kundėr bolshevikėve katastrofa e urisė merr 4-5 milion jeta tė banorėve. Lenini ndėrmerr reforma ekonomike pėr mėnjanimin e pasojave tė luftės. Mė 1922 Bashkimi i Federatės Ruse me Ukrainė, Bjellorusinė, Transkauzinė nė Bashkimin e Republikave Socialiste Sovjetike. Po nė kėtė vit Stalin vije nė postin e Sekretarit Gjeneral tė Partisė Komuniste tė Rusisė, krijo njė grup dhe eliminon kundėrshtarėt (Trockij, Sinovjen, Kamenev, Buharin) dhe merr pozicione e tė parit tė Sovjetėve. Mė 1924 vdesė Lenini, krijohen disa republika dhe disa ndryshime me karaktere tė zgjedhjes sė problemeve etnike.
Sistemi Shtetėror
Sipas Kushtetutės bashkimi Sovjetik ishte Bashkėsisė Shtetėrore Shumė Nacionale Komuniste e cila kuptohej si diktaturė e proletariatit dhe qė paraqitej me veprime totalitare me ndikime tė ndryshme. Qė me Kushtetutėn e vitit 1936 (e bazuar nė atė tė 1924-ės) sigurohej roli prirės i Partisė Komuniste d.m.th Partisė Komuniste tė BRSS-sė nė tė gjitha lėmit shtetėrore dhe shoqėrore. Kjo e bėnte qė Bashkimi Sovjetik tė kishte futur thellė sistemin shtetėror njė partiakė qė nga 1924-ta i cili ishte centralizuar dhe diktonte administratėn, ekonominė dhe sistemin qeverisės.
Pas Kushtetutės sė vitit 1977 (me ndryshime tė shumėfishta; para sė gjithash mė 1 dhjetor 1988 dhe 1 mars e 26 dhjetorė 1990) sinjalizohej qė Kryesia e Lartė Ekzekutive Sovjetike tė kalonte nė Kryesi kolektive. Kėshtu parashihej qė funksioni i kryetarit tė shtetit tė i jepej tė zgjedhurit drejt pėr drejt pėr njė mandat pesė vjeēar. "De facto" praktikohej qė Sekretari Gjeneral i Partisė Komuniste tė BRSS-sė tė ishte prezantuesi mė i lartė i shtetit, krye pari i shtetit.
Mė 1990 presidenti i zgjedhur drejtė pėr drejtė pėr njė mandat pesė vjeēar kishte njė funksion tė fuqishėm dhe merrte pozitėn mė tė lartė, funksionin e krye parit tė shtetit ndėrsa veprimet e larta shtetėrore dhe legjislative qė nga 1989-ta i merrte Kongresi i Deputetėve tė Popullit (2250 anėtarė, me mandate 5 vjeēare). Nė kompetenca tė kongresit ndėr tė tjera ishin edhe ndryshimet e Kushtetutės, ēėshtjet themelore tė brendshme dhe tė jashtme si dhe zgjedhja e Krye Parit tė Sovjetėve.
Si aktivist ligjvėnės dhe organ kontrollues sinjalizohej Krye Pari i Sovjetėve (deri mė 1989 Organi mė i lartė/fuqiplotė) i pėrbėrė nga dy dhoma me tė drejta tė barabarta dhe qė secila kishte nga 271 deputet me mandat 5 vjeēar (tė Bashkimit dhe tė Kombeve). Nėn kompetencat e tyre ishin ndėr tė tjerat edhe emėrimi i kabinetit nėn udhėheqjen e kryeministrit dhe tė gjykatės kushtetues tė Bashkimit Sovjetik. Punėt e qeveris ishin nė duar tė Kėshillit tė Ministrave (deri mė 1946 Kėshilli i Komisionarėve tė Popullit) nėn udhėheqjen e kryeministrit.
Me fshirjen e tė drejtės udhėheqėse tė Partisė Komuniste tė BRSS-sė nga Kushtetuta nė vitin 1990 u krijuan rrethanat e krijimit tė sistemit shumė partiak. E drejta kushtetute e BRSS-sė, 15 Republikat i shikonte si shtete tė pavarura me tė drejtė shkėputje, nė tė vėrtet gjitha kompetencat gjendeshin nė duar tė Bashkėsisė, shteti dhe kisha ishin tė ndara. Kushtetuta i garantonte qytetarėve lirinė fetare dhe ateistėve propagandėn kundėr fesė. Feja ishte e kufizuar nė lėmin kulturorė ndėrsa veprimet fetare me fėmijėt dhe tė rinjtė ishin tė ndaluara.
CdoDite
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn est_Latn