als_Latn dik_Latn sag_Latn
Atëherë kur qielli nuk premtonte diell, kur shpresa ishte një qiri i fikur, ai duhej të mbante ndezur dritën brenda vetes. Duhej të mbetej njeri, atëherë, kur më shumë se kurrë po luftohej humanizmi.
I tillë ishte Pjetër Arbnori, i riu që humbi rininë e u burrërua në burg. Plot 28 vjet. E hodhën prapa hekurave kur ishte 26 vjeç dhe doli prej andej 54. Sa e vështirë për të mbijetuar, sa e vështirë të mbetej njeri. “Lufta për të mbetur njeri”, kështu titullohej takimi i zhvilluar dje për nder të Pjetër Arbnorit-shkrimtar, në Qendrën për hapje dhe dialog, COD.
Shumë është folur për dimensionin e Arbnorit si “Mandela shqiptar”, për të mbijetuarin e ferrit komunist, për politikanin e urtë, por shumë pak si shkrimtar, edhe pse ai është autor i disa romaneve e novelave, veprave memuaristike e përkthimeve.
Mund të përmendim novelën “Kur dynden vikingët”, romanin “Mugujt e mesjetës”, novelën “Bukuroshja me hijen”, romanin “E bardha dhe e zeza”, “Shtëpia e mbetur përgjysmë”, roman për të cilin Pjetër Arbnorit iu shtuan dhjetë vjet burg, romanin “Vorbulla”, studimet historike “Nga jeta në burgjet komuniste” etj.
PERSONALITETI QË EKLIPSOI SHKRIMTARIN
Sipas shkrimtarit e studiues it Agron Tufa, kur lexon veprën e Arbnorit, e cila është e konsiderueshme, habitesh se përse “ai nuk hyri në dyert ballore të letërsisë shqipe në mënyrë triumfuese ashtu si ai e meritonte”. Sipas Tufës, janë shumë të paktë ata që njohin veprën e Arbnorit, madje edhe studiuesit e letërsisë e njohin fare pak. Ai do të ndante me të pranishmit se përpara se të radhiste referatin që do të mbante me këtë rast, u kishte dërguar nga një e-mail rreth 20 studiuesve e njerëzve të letrave mbi veprën e Pjetër Arbnorit dhe vetëm fare pak prej tyre kishin lexuar disa vepra, ndërsa të tjerët asgjë.
Tufa tha se fatkeqësisht vepra e Arbnorit ka mbetur jashtë vë- mendjes së studiuesve, kurrikulave mësimore, por më e keqja është se vepra e tij tashmë është e pagjendshme. Është e vështirë të gjesh veprat e Pjetër Arbnorit nëpër librari, ndaj do të duhej një ribotim i tyre. Sipas Tufës, pengu i madh i Arbnorit ishte se nuk u mor seriozisht si shkrimtar. Arbnori e dinte dhe përpiqej ta kalonte këtë me ironi.
Tufa ndau me të pranishmit një nga ato episodet e shumta, kur Arbnori me atë qetësinë e tij olimpike ua bënte me dije të gjithëve se e dinte se sa të paktë ishin ata që e lexonin. Në një nga ato promovimet kur edhe referuesit ia ngatërruan disa herë emrin titullit të librit (“Mugujt e mesjetës”), për të cilin po flisnin, dimensionit trishtues e hipokrit të tyre, Arbnori do t’u përgjigjej me një dozë ironie:
“E kuptoj që shumë prej jush mund të mos e kenë pëlqye librin, por keni me e pëlqye fort kokteilin që do mbahet më pas…”. “Ishte personaliteti i tij që eklipsoi veprën”, tha Tufa, duke shtuar se është folur shumë për “Mandelën e burgjeve shqiptare”, ndërsa vepra është konsideruar si një komplementare e figurës së tij. “Kjo e ka penalizuar shkrimtarin, sepse ne jemi më- suar që i caktojmë role tjetrit. Nëse ai del diku tjetër, e konsiderojmë si tradhtar”, tha Tufa.
DRITË NË MES TË ERRËSIRËS
Sipas moderatorit të takimit, Blendi Salaj, ajo që bie në sy është fakti që një njeri si Arbnori, të cilit i vodhën rininë, nuk shpreh për asnjë moment zemërim, inat, urrejtje… Këtë do të vinte në dukje edhe kritiku Agim Baçi, i cili, duke iu drejtuar publikut të ri në sallë, tha se nëse duam të kuptojmë më mirë të kaluarën, rëndësinë e saj për të kuptuar të tashmen, duhet të lexojmë veprën e Pjetër Arbnorit.
Sipas Baçit, përmes veprës së tij, Arbnori tregon se njeriu mundet, se edhe kur përpara teje është një errësirë e thellë, duhet të ndezim dritat brenda teje, të ruash dinjitetin edhe në kushtet më ekstreme. Duke iu referuar novelës “E panjohura vdekja e Gebelsit”, ai do të shprehej se “Gëbelsët e diktaturës nuk linin asnjë Gëbels t’u shpëtonte”. Ai e quajti letërsinë si kujtesën më të mirë dhe amanetin e Arbnorit.
Duke u ndalur në disa prej veprave të Arbnorit, studiuesi dhe shkrimtari Agron Tufa do të kujtonte se sa shumë sakrifica iu deshën Arbnorit për të ruajtur veprën e tij, e cila nuk lindi thjesht si një dimension lirie, pasi ajo kishte lindur më herët tek ai; se si gjatë periudhës së dënimit i fshihte nëpër kapakë fjalorësh, që gjithsesi ia gjenin e ia grisnin e përpara hetuesve që i thoshin se do t’i grisnin shkrimet, ai do të thoshte se
“Ju edhe mund t’i grisni, por detyra ime është me shkrue”. Sipas Tufës, ai donte të tregonte se nuk ishte ai që u lodh i pari. Sa i përket të shkruarit, Tufa thotë se ai ishte realist, madje vepra e tij mbush atë boshllëk të llahtarshëm të realizmit të para viteve ’90.
Tinka Kurti: Përplasja me Arbnorin për filmat e komunizmit
Aktorja Tinka Kurti do ta njihte vonë Pjetër Arbnorin, atëherë kur ai do të dilte nga burgu. Njohu familjen e tij, nanën dhe motrat, i preku bibliotekën që nuk e kuptonte se si kishte mujt me e ndërtu aq të larmishme e me aq shumë tituj të rrallë. E në ato takime i kujton do shprehje të tij, që kishin humorin dhe dhimbjen brenda. Por më së shumti i kujtohet një citat nga romani “Brajtoni, një vetëtimë e largët”:
“Të ecësh përpara është mirë, por mos i pështy shkallët që kapërcen. Ajo majë ku dëshiron të ngjitesh, do të ta marrë frymën. Dhe kur të ngopesh duke soditur së largu ato bukuri që pandehe se i arrite, do të vish prapë te ne. Ashtu siç guxove të ngjitesh, guxo edhe të zbresësh”. Po aq i ka mbetur në mendje edhe romani “Shtëpia përgjysmë”, që ajo do të kishte dashur të bëhej një film dhe ia kishte shprehur edhe Pjetrit, por ai kishte pas frikë se ashtu si rinia e tij e mbetur përgjysmë, jeta politike, po ashtu, mund të mbetej edhe filmi. Por në njohjen e tyre ka pas edhe përplasje dhe ka qenë pikërisht për ndalimin e filmave të komunizmit, temë e cila u ringjall para do muajsh sërish.
Aktorja kishte qenë kundër propozimit për ndalimin e filmave, që konsideroheshin si propagandistikë. Ajo kthehet pas në kohë, gjatë një takimi ku merrnin pjesë edhe aktorë të tjerë si Kadri Roshi etj., të cilët dhanë mendimet e tyre. Duke ia imituar disi zërin, Kurti kujton si Arbnori kishte thënë se qe gati t’i tregonte një listë me emra aktorësh që ishin dakord me ndalimin e filmit.
“I thashë këta janë aktorë që nuk kanë luajtur asnjë film! E ma ktheu: Për ça janë kta, për stol rezervash a?”. Por pavarësisht përplasjeve, e tyrja ishte një miqësi që vazhdoi të mbetej gjallë edhe pas vdekjes, falë veprave të tij, që Tinka Kurti thotë se ua ka nisur t’i lexojnë edhe nipërve që jetojnë në Kanada.
ALMA MILE
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn gla_Latn