als_Latn dik_Latn sag_Latn
Shahist çek, natyralizuar si amerikan nga viti 1888 (dhe vdekur më 12 gusht 1900, në Nju- Jork), Shtainici është kampioni i parë botëror zyrtar i shahut. Me `të fillon era e shahut modern. Ndihmesa i kampionit të parë botëror në evolucionin e shahut është e krahasueshme me zbulimet e mëdha shkencore të shekullit XIX. Është quajtur “babai i shahut modern”.
Biografia
U lind më 18 maj 1836 në Pragë (atëhere pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze, sot kryeqytet i Republikës Çeke), në një familje ebrenjsh të respektuar. I ati, Jozef Solomon Shtainic, ishte tregtar i vogël.
Vilhelmi e filloi shahun në moshën 12-vjeçare, por interesi i tij për lojën u zhvillua gjatë studimeve në Vienë. Pas shpërthimit të Pol Morfit dhe organizimit të turneve të parë të mëdhenj ndërkombëtarë, në kapërcyell të mesit të viteve `800, shahu po njihte një popullaritet gjithnjë e më të madh ndërmjet shtresave të ndryshme shoqërore. Shtainici mendoi të shfrytëzonte aftësitë e tij shahistike duke luajtur nëpër kafenetë e Vienës, për të fituar paratë e nevojshme për përballimin e shpenzimeve për studimet universitare.
Karriera shahistike
Në moshën 26-vjeçare shpallet kampion i Vienës dhe falë ndihmave të mbledhura nga bashkëqytetarët e tij, regjistrohet në turneun e Londrës të vitit 1862.
Turneu u fitua nga Adolf Anderseni, me 11 pikë nga 12 të mundshme, kurse Shtainici doli i gjashti dhe fitoi çmimin e bukurisë për lojën kundër Augustus Mongredien. Pas turneut, luajti një matç me italianin Serafino Dubois, që ishte renditur i pesti. Fitorja e këtij matçi (+5-3=1) ishte vendimtare – siç e ka deklaruar vazhdimisht – në zgjedhjen për t`iu kushtuar tërësisht shahut dhe mu për këtë transferohet në Londër, që ishte qendra më e rëndësishme e shahut europian të kohës.
Më 1866 i kërkoi duel Andersenit, që, megjithëse nuk kishte një titull zyrtar, çmohej si kampion botëror, pasi kishte fituar turneun e parë të madh ndërkombëtar të historinë së shahut (Londër, 1851). Matçi u luajt në kryeqytetin anglez dhe u fitua nga Shtainici (8 fitore, ndaj 6 të Andersenit). Data 10 gusht, dita e fundit e këtij matçi, është konsideruar si data prej nga llogaritet fillimi i mbretërimit të tij.
Meritë shumë e madhe e tij ishte krijimi i shkollës pozicionale të shahut, nëpërmjet formulimit të ligjeve të strategjisë së shahut. Pasi e kishte filluar karrierën me një stil thellësisht sulmues, e ndërroi atë, duke synuar në grumbullimin e epërsive pozicionale dhe duke e lënë qëllimisht kundërshtarin ta sulmonte, duke besuar në epërsinë e mbrojtjes ndaj sulmit. Shtainici zbuloi se loja e shahut zhvillohet sipas ligjeve logjike të fshehta të lojës pozicionale. Debati ishte aq i ashpër, i mprehtë (madje, nganjëherë edhe fyes), sa që u quajt edhe “Lufta e Bojës”.
Shtainici ishte edhe një lojtar i fortë i shahut “me sy mbyllur” (luante deri në gjashtë lojëra simultane (njëkohësisht) pa e parë fushën e shahut), duke u kaluar mbase në këtë disiplinë, në kohën e tij, vetëm nga Pol Morfi, Josef Blekbërn e Harri Nelson Pilsbëri.
Më 1883, në Londër organizohet një turne historik, ku për herë të parë përdorej një orë mekanike. Kjo garë e 14 shahistëve më të mirë të kohës nxorri fitues nxënësin e Andersenit, Johan Cukertort, që e kaloi me tri pikë Shtainicin. Pas këtij turneu, Shtainici u transferua në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe filloi përgatitjet për matçin e vlefshëm për titullin botëror. Merr shtetësinë amerikane më 23 nëntor 1888 dhe ndryshon zyrtarisht emrin nga Wilhelm (Vilhelm) në William (Uilliam). Në janar 1885 nxjerr në Nju Jork (duke qenë edhe kryeredaktor) periodiken shahistike The International Chess Magazine, që vazhdoi të botohej deri në fund të vitit 1895. Më 11 janar 1886 filloi në Nju Jork matçi Shtainic-Cukertort. Në bazë të regullores, do të luhej në qytete të ndryshme merikane: Nju Jork, St. Luis dhe Nju Orlins. Titulli zyrtar i kampionit të botës do t`i shkonte shahistit që do të arrinte i pari 10 fitore.
Pas pjesës së parë të matçit, Cukertorti ishte në epërsi 4 – 1, por në fazën e dytë, në St. Luis, Shtainici barazoi llogaritë në 4 – 4. Transferuar në Nju Orlins, matçi vazhdoi në baraspeshë deri në lojën e pesëmbëdhjetë, kur Shtainici e kaloi me një fitore kundërshtarin: 6 – 5.
Pesë ndeshjet që vijuan, u karakterizuan nga një rënie psikofizike e Cukertortit, që në fund dorëzohet i shkatërruar me rezultatin përfundimtar 5 – 10. Pas matçit, Cukertort kthehet në Evropë, ku vdes pas dy vjetësh, vetëm 46-vjeçar.
Sundimi i Shtainicit zgjati deri në vitin 1894, kohë gjatë së cilës fitoi edhe tre matçe për titull: kundër rusit Mihail Çigorin (Havanë 1889), ndaj hungarezit Isidor Gunsberg (Havanë 1890) dhe përsëri kundër Çigorinit (Havanë 1891).
Më 1894, në një matç të zhvilluar në Nju Jork, Filadelfia dhe Montreal, humbet dyluftimin me gjermanin E. Lasker (+5 -10 =4). Data 26 maj, kur është zhvilluar loja e nëntëmbëdhjetë, përkon me fundin e mbretërimit të kampionit të parë të botës, që zgjati zyrtarisht tetë vjet, por më shumë se 27 vjet, po të nisemi që nga fitorja e matçit të tij me Andersenin, më 1866.
Gjithsesi, Laskeri bëri deklarata vlerësuese për kundërshtarin e tij, duke pohuar se: “Shtainici nuk është më i ri; në moshën 58-vjeçare nuk ke më energji të mjaftueshme për të përballuar një sfidë të këtij niveli. Lojërat e tij do të mbeten gjithmonë klasike”.
Vitet e fundit
Stresi i shkaktuar nga loja në nivele shumë të larta mendohet të ketë pasur efekte shkatërruese në trurin e tij, saqë pjesën e fundit të jetës e kaloi nëpër institucione të sëmundjeve nervore. Gjithashtu, ai nuk shquhej në administrimin e parasë.
Më 1867, gruaja e tij, Karolinë (lindur më 1846) i dha një vajzë, Florën, e cila vdiq më 1888, në moshën 21-vjeçare. Pasi i vdiq edhe gruaja (1892), pati një martesë të dytë, që i solli edhe dy fëmijë të tjerë. Sidoqoftë, më 1897 ai i kushtoi një pamflet kujtimit të gruas së parë dhe vajzës së tyre.
Në fillim të vitit 1896, Shtainici fiton matçin me Emanuel Shifers-in (+6=1-4), kurse në nëntor deri në janar 1897 u ndesh edhe një herë me Laskerin (+2=5-10), në atë që ishte matçi i fundit botëror në 11 vjet. Shpejt pas matçit pati çrregullime mendore dhe u mbyll për 40 ditë në një sanatorium të Moskës, ku luante shah me të shtruarit e tjerë.
Në shkurt 1897 “New Jork Times” raportonte (para kohe) vdekjen e tij në një spital mendor të Nju Jorkut. Disa autorë mendojnë se ai ishte me sifilis, që mund të ketë qenë edhe shkak i rënies mendore të viteve të fundit.
Në të vërtetë, Shtajnici ka vdekur më 12 gusht të vitit 1900 në spitalin shtetëror të Manhatenit në ishullin Ward, në varfëri të plotë.
Ai hyri në historinë e shahut si krijues i mësimeve të reja mbi lojën pozicionale, thelbi i të cilave përmblidhet në sa më poshtë: çdo plan në ndeshjen e shahut duhet të ketë një bazë; atë lipset ta kërkosh jo në personin apo dëshirat e shahistit, të aftë që në një farë frymëzimi të pikasë lëvizjen e duhur apo drejtimin e sulmit, por në gjendjen reale në fushë, në vlerësimin e saj. Me vlera të veçanta ka qenë edhe lufta me shahistin e madh rus Mihail Çigorin, që nuk ndante të njëjtin mendim lidhur me epërsinë e mbrojtjes ndaj sulmit. Edhe pse Shtainici i fitoi të dy matçet me shahistin rus, me debatin krijues ndërmjet dy rivalëve të papajtueshëm, që e donin shahun në mënyrë të pakufishme dhe e nderonin thellësisht njeri – tjetrin, lindi e vërteta shahistike.
Laskeri, që i mori titullin Shtainicit, shkruante: “Unë që e munda atë them se duhet të shihni arritjet e tij të mëdha; teoritë e tij duhet të gjejnë drejtësi dhe unë duhet të marr hak për vuajtjet e tij.”
Për nivelin e lojës dhe shkrimeve, Shtainici, së bashku me Pol Morfin janë konsideruar nga shumë komentatorë si themelues të shahut modern.
Vladimir Kramnik e quan rëndësinë e Shtainicit si të një pionieri të teorisë së shahut : “Shtainici, thoshte ai, – ishte i pari që e kuptoi se shahu, pavarësisht të qenit një lojë e ndërlikuar, mbështetet në disa parime të përgjithshme…Por, siç ndodh shpesh, hera e parë është vetëm një përpjekje…Unë nuk mund të them se ai është themelues i teorisë së shahut. Ai ishte një eksperimentues dhe vuri në dukje që shahu mbështetet në ligje që duhen marrë parasysh.”
V. Shtainic – Augustus MongredienLondër, 1863 1.e4 g6 2.d4 Lg7 3.c3 b6 4.Le3 Lb7 5.Nd2 d6 6.Ngf3 e5 7.dxe5 dxe5 8.Lc4 Ne7 9.Qe2 O-O 10.h4 Nd7 11.h5 Nf6 12.hxg6 Nxg6 13.O-O-O c5 14.Ng5 a6 15.Nxh7 Nxh7
16.Rxh7 Kxh7 17.Qh5+ Kg8 18.Rh1 Re8 19.Qxg6 Qf6 20.Lxf7+ Qxf7 21.Rh8+ Kxh8 22.Qxf7 1-0
V. Shtainic – Augustus MongredienLondër, 1863 1.e4 g6 2.d4 Fg7 3.c3 b6 4.Fe3 Fb7 5.Kd2 d6 6.Kgf3 e5 7.dxe5 dxe5 8.Fc4 Ke7 9.De2 O-O 10.h4 Kd7 11.h5 Kf6 12.hxg6 Kxg6 13.O-O-O c5 14. Kg5 a6 15. Kxh7 Kxh7
16.Txh7 Mxh7 17.Dh5+ Mg8 18.Th1 Te8 19.Dxg6 Df6 20.Fxf7+ Dxf7 21.Th8+ Mxh8 22.Dxf7 1-0
als_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn kor_Hang vec_Latn nus_Latn