als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Komisioni qė u zgjodh nga kongresi pėr tė paraqitur njė projekt mbi ēėshtjen e alfabetit, nuk mundi tė caktonte njė alfabet tė vetėm pėr gjuhėn shqipe. Por Kongresi e pranoi vendimin e komisionit qė tė merret Abeceja e Stambollit e me tė bashkė edhe njė Abece thjesht latine, qė tė mėsohen e tė pėrdoren bashkarisht nė mes tė shqiptarėve. Tė dy alfabetet do tė mėsoheshin detyrimisht nė shkollė. Ky vendim, siē e pranoj vetė kongresi, nuk i shėrbente sa duhej pėrparimit tė gjuhės shqipe dhe ishte njė hap prapa nė krahasim me qėllimin e kongresit, por u muar, me sa duket, pėr tė mos shkaktuar pėrēarje nė radhėt e delegatėve.
Mė vonė jeta e bėri tė nevojshme mbajtjen e njė alfabeti, tė alfabetit tė mbėshtetur krejtėsisht nė karakteret latine. (H.P.SH. 1979:28-6).
Edhe pse nuk mori pjesė gjatė diskutimeve, mėsuesja Parashqevi Qiriazi pati nderin qė tė materializojė dhe ti jetėsojė vendimet e kėtij kuvendi tė madh gjithėkombėtar. Kėshtu, ajo do ti pėrvishet punės pėr tė shkruar Abetaren e parė disa muaj mė vonė pasi kishte pėrfunduar punimet me sukses Kongresi i Manastirit.
Shoqėritė e shumta tė kohės qė ishin themeluar dhe qė u themeluan anė e kėnd vendit nėpėr qytete tė ndryshme i drejtoheshin shoqėrisė Bashkimi tė Bukureshtit me qėllim qė kjo shoqėri ti furnizonte me libra tė botuara para dhe pas Kongresit.
Qerim Gunbardhi nga Vlora kėrkon nga shoqėria Bashkimi ti dėrgojė libra tė botuara pas Kongresit pėr ti pėrhapur kėto nėpėrmes librarisė. (Dėrmaku, 1983:350).
Nga 14 titujt e librave tė kėrkuar si: Lulet e Verės, Iliada e Homerit, Erveheja, Istori e pėrgjithshme, Shqipėria ēka qėnė , Bagėti e bujqėsia etj. (Dėrmaku, 1983:350), nuk pėrmendet Abetarja e Parashqevisė. Atėherė shtrohet pyetja: kur u botua Abetarja e Parashqevi Qiriazit? Pedagoges sė shquar iu desh njė motmot pėr ta pėrgatitur Abetaren sepse nuk e ka pasur tė lehtė, mbase mund tė ishte teksti i parė qė pėrgatitej me dy alfabete! Pra siē mund tė shihet vėshtirėsitė pėr pėrpilimin e tekstit kanė qenė tė natyrave tė ndryshme. Sihariqin pėr daljen e Abetares nga shtypi njė vit pas Kongresit e ka dhėnė gazeta Bashkimi i Kombit, mė 5 nėntor 1909. Kjo gazetė midis tjerash shkruan: Ky libėr i vogėl me 32 faqe dhe 18 fytyra ėshtė radhitur bukur e pas metodės sė re me abecenė qė vendosi Kongresi i Manastirit (Dishnica,1997:74-75). Si mund tė shohim edhe nga lajmi i mė sipėrm i gazetės "Bashkimi i Kombit", kėto vepra didaktike u shkruan sipas metodave mė tė reja dhe u botuan sipas tė gjitha standardeve tė kohės qoftė nga ana teknike qoftė nga ana pėrmbajtėsore e profesionale.
Nė bazė tė njėsive mėsimore qė janė pėrfshirė nė kėto tekste shkollore, nuk ėshtė vėshtirė tė konstatohet se Parashqevia ka pasur ndikim tė drejtpėrdrejtė nga autorė tė njohur perėndimorė.
Jo vetėm kaq. Ajo nuk ka qenė vetėm e ndikuar nga metodat e tė huajve, por Parashqevia ka pasur edhe kėrkesa tė tjera tė saja. Njė nga kėrkesat mė thelbėsore qė shtronte Parashqevia, ishte krijimi i arsimit tė barabartė pėr tė gjithė shtresat shoqėrore, sipas tė cilit djemtė dhe vajzat do tė pėrfitonin njė edukatė komplekse intelektuale, fizike e morale. Ajo, veē kėsaj, propozonte edhe rrugėt qė duheshin ndjekur pėr realizimin e tij nė njė kohė sa mė tė shkurtėr. Nė tė njėjtėn kohė shtronte si njė kėrkesė tė domosdoshme krijimin e njė sistemi administrativ tė centralizuar, sipas modelit tė vendeve mė tė pėrparuara tė kohės siē ishte Gjermania. (Dishnica, 1997:88) Libri didaktik Abetare pėr shkollat e para, u botua nė pėrkujdesjen e shoqėrisė Botonjėse Literare nė shtypshkronjėn Bashkimi i Kombit mė 1909 nė Manastir.Nė faqen e dytė ka emblemėn e shoqėrisė Botonjėse Literare dhe shėnimin mbi tė: Ēdo vivllė do tė sjellė vulėn e shoqėrisė edhe tė pėrshtypurit ėshtė ndaluarė.
Po, kjo Abetare do ta ketė edhe njė botim tė dytė mė 1911 nė Manastir, kėtė vit teksti do tė shtypet nė shtypshkronjėn Tregėtare ndėrkombėtare. Botimi i dytė i vitit 1911 do tė ketė disa ndryshime sa i pėrketė pėrmbajtjes sė tekstit, hiqen disa njėsi mėsimore, shtohen njėsi tė reja, hiqet dhe vjersha e vetme nga libri etj. Kėshtu, botimi i dytė del mė i plotė qoftė nga ana pėrmbajtėsore qoftė nga ana teknike.
Nė tė dy tekstet didaktike, alfabetit tė Stambollit i ka dhėnė hapėsirė mė tė madhe, kurse alfabetit tė shoqėrisė sė Shkodrės apo siē e quan Parashqevia Abeceja me shkronjat e bashkuara, i ka dhėnė njė hapėsirė mė tė kufizuar. Hapėsira mė e madhe qė i ėshtė lėnė alfabetit tė Stambollit mbase ėshtė e natyrshme dhe e arsyeshme sepse alfabeti i Stambollit ishte mė i pėrhapur ndėr shqiptarėt dhe njėherit ishte bėrė traditė nė shkrimin e shqipes.
Si duket pėrdorimi i dy alfabeteve paralelisht, jo vetėm pėr nxėnėsit , por edhe pėr vetė Parashqevinė dhe mėsuesit e tjerė paraqiste vėshtirėsi nė shkrimin e shqipes, nga aspekti praktik. Nė tė dy tekstet e abetareve, ka ndonjė fjali, ku gėrshetohen tė dy alfabetet. Fjali tė tilla ka te faqja 30 botimi i 1909-ės dhe te faqja 25 botimi i 1911-ės, te njėsia mėsimore Letrė babajt nga biri.
Mėsuesja Parashqevi Qiriazi te abetaret, ndjek traditėn e rilindėsve dhe vėllait tė saj Gjerasim Qiriazit pėr krijimin e neologjizmave. Neologjizmat qė ka pėrdorur Parashqevia nė shkrimet e saj janė: avullore, te botimi i dytė avullanija pėr anija me avull, udhė e hekurt pėr hekurudhė, bashkė folje pėr bashkėbisedim, gjishte pėr gishtėz, zgjasur pėr matur-peshuar, ziq pėr peshore-kandar(zigj) etj.
Njėsitė mėsimore janė zgjedhur me kujdes nga pedagogia Parashqevi Qiriazi, ato janė njėsi tė shkurtra, duke pasur gjithmonė parasysh moshėn dhe intelektin e fėmijėve. Pėrveē asaj qė njėsitė mėsimore kanė karakter arsimor ato kanė edhe karakter edukativ-atdhetar. Mėsimi i katėrt te faqja 22 e botimit tė 1909-ės ka kėtė pėrmbajtje: Shqipėria ėshtė mėmėdheu im, sa e dua atė! Ay qė do mėmėdhenė ėshtė njeri i nderuarė. Duhet mė parė tė duam kombin tonė, pa pastaj tė tjerėt. Ata qė zduanė kombin e tyre, janė njerėz tė pabesė. Kėshtu kanė menduar po thuaj tė gjithė rilindėsit, kurse sot nė ditėt tona neve shqiptarėve na ėshtė ngulitur nė kokė ksenomania dhe sna hiqet dot. Prandaj, nga mėsimi i pestė po nė faqen 25 veēojmė kėto fjali: Epni gjithė besa besėn edhe lithni dashuri. Sa tė muntni tė pėrpiqi pėr tė mjerėn Shqipėri.
Siē vumė re edhe nga shembujt e mė sipėrm, pothuaj tė gjitha njėsitė mėsimore ,pastaj anekdotat siē i quan ajo disa njėsi dhe njėsitė e tjera mėsimore fund e krye kanė thjesht karakter edukativ dhe arsimor.
Tek faqja 32 e Abetares sė 1909- ės ėshtė botuar njė vjershė patriotike tė cilėn e ka shkruar Gjerasim Qiriazi, qė nė Krestomacinė e tij mban titullin Detyrat e mėmėdhetarit tė vėrtetė. Parashqevia, kėsaj poezie nuk ia ndrron vetėm titullin dhe shėnon titull tjetėr Vjershė, por ia heq edhe strofėn refren:
O vėllezėr shqiptarė,
Merrni sot udhėn e mbarė,
Punėn tuaj mos e harroni,
Koha shkon edhe prapė svjen.
Dhe e ndryshon vargun e parė tė strofės sė fundit tė poezisė, sepse aty nga prilli i vitit 1909 sulltan Hamiti u rrėzua nga froni. Vendin e tij e zuri sulltan Mehmet Reshati V, i cili ishte vetėm njė kukull nė duart e xhonturqve.(H.P.SH.,1979:290). Nė vend tė vargut:Rroftė mbret sulltan Hamiti(Qiriazi,1991:113) ajo shėnon:
Rroftė mbret Mehmet Reshati,
Qė na ep kėtė liri,
E tė mėsojmė gjuhėn tonė,
Si ēdo komp ndė hije tė ti.
Mė 1911 kur botohet Abetarja pėr herė tė dytė, kjo poezi hiqet nga teksti, nuk do ti kėndohej mė mbretėrve e sulltanėve sepse pushkėt e kryengritėsve shqiptarė paralajmėronin lirinė kaq shumė tė pritur nė shekuj.
Alfabetin e shoqėrisė sė Shkodrės, Parashqevia e quan Abeceja me shkronjat e bashkuara, pėr shkak tė dy germave tė bashkuara qė pėrbėnin njė tingull. Shkronja tė tilla si: dh,gj,ll,nj,rr,sh,th,xh,zh. Po, vitet kalonin e gjuhės shqipe i duhej njė alfabet. Dhe ajo ditė arriti qė shqiptarėt tė pėrdorinin nė shkrimet e tyre njė alfabet tė vetėm. Kjo barrė sa e rėndė por aq fisnike e sublime i ra Komisisė Letrare tė Shkodrės.
Breza tė tėrė lėvruesish e studiuesish tė gjuhės, arsimtarėsh e atdhetarėsh kanė punuar e janė pėrpjekur pareshtur pėr njė gjuhė letrare e pėr njė drejtshkrim tė njėsuar, duke pėrkrahur vijėn konvergjente tė procesit gjuhėsor, duke kundėrshtuar e kapėrcyer qėndrimet e ngushta, lokaliste e reaksionare.
Vendosja e njė alfabeti tė vetėm pas kongresit tė Manastirit ishte njė hap i rėndėsishėm pėrpara nė kėtė rrugė dhe njė bazė e domosdoshme qė i dha mundėsi Komisisė Letrare tė Shkodrės (1916-1917) tė kodifikonte pėrfundimet kryesore tė pėrpjekjeve tė bėra gjatė Rilindjes pėr gjuhėn letrare kombėtare, duke ruajtur sa mė shumė tė pėrbashkėtėn, atė qė i ofronte variantet letrare tė shqipes, e duke lėnė mėnjanė atė qė i largonte. Vendimet e Komisisė Letrare tė miratuara dhe nga Kongresi Arsimor i Lushnjės (1920) u bėnė baza e drejtshkrimit tė shqipes deri ne vitet e para pėr Ēlirimit. (D.Gj.Sh.1974.f.4)
Parashqevia nuk ishte vetėm njė pedagoge e shquar, por ajo ishte edhe njė intelektuale e madhe e kohės. Atė e karakterizonte guximi, durimi, zgjuarsia, intelegjenca, urtėsia. Ajo ishte njė mėsuese e cila njihte mirė metodikėn e pėrpilimit tė teksteve didaktike shkollore. I dha vetes njė detyrė tė vėshtirė dhe tė rėndė dhe tė gjitha kėto vėshtėrsi i sfidoi. I jetėsoj vendimet e Kongresit, edukoi dhe arsimoi brezin e ri, e kreu me nder detyrėn qė i dha vetes kjo pishtare e shquar e arsimit shqiptar. /strugalajm
LITERATURA
Dėrmaku, dr. Ismet ( 1983) Rilindja kombėtare shqiptare dhe kolonitė shqiptare tė mėrgimit nė Rumani dhe nė Bullgari. Enti i teksteve dhe i mjeteve mėsimore i krahinės socialiste autonome tė Kosovės, Prishtinė.
Dishnica, Dhimitėr (1997) Motrat Qiriazi (Monografi) Shtėpia botuese Enciklopedike, Tiranė.
Drejtshkrimi i gjuhės shqipe (1974) Instituti Albanologjik i Prishtinės, Prishtinė.
Historia e popullit shqiptar II (1979) Enti i teksteve dhe i mjeteve mėsimore i krahinės socialiste autonome tė Kosovės, Prishtinė.
Qiriazi. Gjerasim (1991) Kristomaci, Illirykum, Zagreb dhe Rilindja , Prishtinė.
Qirias, P.D.(1909) Abetare pėr shkollat e para, Shtypshkronja Bashkimi i Kombit Manastir
Qirias, P.D (1911) Abetare pėr shkollat e para, Shtypshkronja Tregėtare ndėrkombėtare, Manastir.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn