als_Latn dik_Latn sag_Latn
“Para një pajtimi shqiptaro-serb që do të reflektojë edhe në Maqedoni, shqiptarët duhet të dinë se çfarë Maqedonie dhe maqedonas duan. Pasi shtetet përreth i kanë definuar këto pozicione, pse shqiptarët të mos e kenë qëndrimin e tyre? Nëse pozicioni i Greqisë mund të definohet si: Maqedoni PO, por maqedonas JO, ai i Bullgarisë si një popull me dy shtete, gjegjësisht dy shtet një gjuhë, serbët dy shtete me një kishë, pyetja që shtrohet është: çfarë Maqedonie dhe çfarë maqedonas duan shqiptarët?”, thotë Sulejmani.
Intervistoi: Ismail SINANI
Me prof. Rizvan Sulejmanin, dikur deputet e pastaj ministër si politikan shumëvjeçar, ndërsa aktualisht profesor i shkencave politike në USHT, biseduam për shumë tema të politikës jo vetëm në Maqedoni. Ai, si rallëkush ndër ne, flet detajisht për zhvillimet globale dhe implikimet e tilla në Ballkan dhe te shqiptarët, flet për (mos)implementimin e Marrëveshjes së Ohrit dhe për mundësinë e një marrëveshje të re shqiptaro-maqedonase, por nuk përton të kujtohet edhe në kohën kur ai ishte pjesë e zhvillimeve politike, që nga vitet e ’90-ta deri më 2006.
SHENJA: Keni bërë mjaft analiza në lidhje me zhvillimet globale dhe impaktin e tyre në rajon. Cila mendoni se do të jetë e ardhmja e Ballkanit në këtë botë zero-polare?
R. SULEJMANI: Termin zero-polare nuk e kam shpik unë, por e kam huazuar nga ish Komisionari për Zgjerim, Fyle. Mua më ka pëlqyer si përshkrim i situatës në cilën gjendet rendi botëror, edhe se me marrëveshjen e fundit me Iranin duket se instalohet një trup jashtëinstitucional me fuqi vendimmarrëse, i quajtur P5+1, që vendos për çështje globale. Unë do ta kisha quajtur si përpjekje për një rend të ri botëror. Rend i ri, por jo i drejtë. Nuk është i drejtë, ngase për çështje globale vendosin shtete që kanë fuqi ushtarake dhe ekonomike, por jo edhe drejtësi, e cila duhet të burojë nga parimi i barabarësisë së shteteve në vendimmarrje. Kjo mund të prodhojë një luftë ndërmjet të fortëve dhe të dobëtëve, atë që Noam Çomski e quan luftë ndërmjet “korporatave gjigante dhe shërbëtorëve të tyre intelektual e politik dhe instinktit gjenetik të njerëzve për liri”. Sido që të jetë, duket se për një kohë duhet të mësohemi të jetojmë me ligjet e të fortit që t’i ikim “luftës së secilit kundër secilit”. Të kthehemi në Ballkan! Sot është shumë rëndë të jepet një parashikim se cila do të jetë e ardhmja e regjionit për një periudhë afatmesme, e ku më afatgjate, kjo për shkak të dinamikës shumë të madhe politike dhe jo vetëm politike, që zhvillohet në regjion dhe më gjerë.
Për mua dy faktorë do ta determinojnë të ardhmen e këtij rejoni; një, kriza e Greqisë dhe dy, kriza e refugjatëve dhe pasojat nga këto. E di se dikush do të thotë se çështja e Greqisë është në zgjidhje e sipër, por unë nuk pajtohem plotësisht. Evropa, më saktë Gjermania, e nxori Greqinë nga një vdekje klinike në një gjendje të vdekjes natyrore. Kjo u imponua për shkak të rezultateve nga referendumi. Ajo, duke llogaritur në memorien historike të grekëve dhe popujve të tjerë nga Lufta e Dytë Botërore, nuk deshi t’u ringjallë atyre trauma dhe kujtime të errëta për Gjermaninë dhe popullin gjerman, duke e lënë Greqinë të bëjë vetëvrasje ekonomike dhe politike. Duket se është shpëtim, por me çmim të lartë. Këtu kemi shkelje klasike të sovranitetit të shtetit. Kjo nuk është pa pasoja. Bazuar në kulturën strategjike, rreziku është i madh që ardhmëria evropiane të shihet në dioptri të ndryshme. Fuqizimi i Gjermanisë, nga disa shtete, të duket si rrezik për Evropën, kurse kundërshtimi i politikave kursyese nga shtetet e prekura me krizën të shihet si aleancë joparimore ndaj Gjermanisë. Kjo mund ta ngarkojë vendimmarrjen në Evropë dhe ta ngadalësojë zgjerimin: popujt aspirantë të ndjejnë lodhje dhe ta humbin interesimin për anëtarësim. Te shqiptarët kjo mund të lexohet edhe si refuzim për shkak të përkatësisë së tyre fetare. Problemi i refugjatëve është testi i dytë serioz për Evropën dhe Ballkanin. Tanimë ky fenomen, nga disa njohës të rrethanave, ka filluar të quhet fenomeni i zhvendosjes, dyndjes së popujve. Njerëzit që sot ia kanë mësyer Evropës nuk janë vetëm nga vendet e luftës, por ka shumë edhe nga vendet e varfra. Kam përshtypje se Evropa nuk ka strategji, por as forcë që të ballafaqohet vetë me këtë fenomen. Projektet e murosjes, si ai i Orbanit, në fund mund ta shndërrojë edhe projektin Evropa pa kufi në projekt të barrikadimit evropian. Kjo nuk është zgjidhje, por është frustracion, paaftësi që mund ta rrënojë gjithë projektin integrues. Kuptohet, të parët që do ta pësojnë janë shtetet e Ballkanit perëndimor. Nisur nga kjo, unë i parashoh tre skenarë të mundshëm për regjioni: skenari evropian, skenari i Ukrainës dhe ai sirian. I pari është integrimi evropian, i dyti është përçarja mbi vijat civilizuese dhe i treti është kaosi.
SHENJA: Kur flasim për këtë, a do të kemi shtyrje të kufijve të BE-së drejt Lindjes, duke përfshirë edhe Ballkanin apo këto vende mbeten jashtë dhe do të kemi shtyrje të Lindjes drejt Perëndimit?
R. SULEJMANI: Historia e deritanishme flet për atë se, kurdo që Lindja e Largët, Kina, ka zhvillim ekonomik e politik përafërsisht sa Evropa, Lindja e Afërme penetron në Perëndim. Kjo baraspeshë ekonomike ishte në shekujt kalimtarë prej kohës së vjetër në të renë, në shekullin e pesëmbëdhjetë, dhe pritjet janë që të ndodhë diku ka viti 2050. Atëherë zhvillimi ekonomik i Kinës pritet të barazohet me nivelin e zhvillimit ekonomik të Evropës dhe Amerikës bashkë. Në rastin e parë, përveçse ndodhi “rruga e mëndafshit” me një distancë kohore, në Evropë fiset barbare i thyen kufijtë e Romës nën presion të mongolëve të shtyrë prej kinezëve. Paraprakisht Krishterimi i Lindjes zuri vend në Romë. Në shekullin e pesëmbëdhjetë Konstatinopoja ra nën Perandorinë Osmane, edhe pse më herët turqit kishin depërtuar në Ballkan, ndërsa më vonë do të zgjerohen edh enë Evropë. Tani në vitin 2015 kemi prodhime dhe investime kineze, investime dhe shkolla turke, por kemi edhe dyndjen e popujve të Lindjes kah Perëndimi. Gjithashtu kemi edhe grupe ekstremiste dhe shikime alternative kundrejt demokracisë liberale. Pra, nisur nga kjo, pritet është që në një periudhë afatmesme do të kemi një Evropë më të tkurrur, por më të thellë dhe një Lindje më të cekët, por më të gjerë.
SHENJA: Në kontekst të këtyre zhvillimeve, si e shihni pozicionin e shqiptarëve në të ardhmen? Këtu do të kishim dashur të përgjigjeni veçmas për të ardhmen e Shqipërisë, të Kosovës, por edhe të Shqiptarëve të Maqedonisë?
R. SULEJMANI: Duke pasur parasysh se shqiptarët janë një popull i veçantë që ka përthithur në vete tri religjionet kryesore monoteiste, por dominojnë shqiptarët myslimanë, në kontekstin e kohës mund të vihen para shumë sfidave. Në Evropë kemi në një atmosferë të tendosur me një anti-islamizëm në rritje, kurse i gjithë diskursi i kombit shqiptar bazohet në arratisjen prej Lindjes për në Perëndim. Nëse Evropa nuk gjen forca ta zbusë këtë atmosferë dhe, për pasojë, ndodhë që Perëndimi i shqiptarëve të mbetet Serbia dhe kjo do t’i vë në siklet politikëbërësit shqiptarë, që ta mbajnë kursin pro-perëndimor dhe ta ruajnë unitetin kombëtar. Kjo mund të krijojë përçarje dhe huti në orientimet strategjike. Përçarja e kombit mbi vija fetare rreth orientimeve strategjike është tragjike dhe e paparashikueshme. Pra, sipas meje, shqiptarët i kanë tre opsione: të shndërrohen në ishull të vdekur, as në Lindje as në Perëndim, si në kohën e Enver Hoxhës, të jenë udhëkryq, ku do të përplasen civilizimet sipas Hantingtonit, ose të shndërrohen në nyje lidhëse, bashkimi i civilizimeve. Unë e preferoj këtë të fundit.
SHENJA: Në Maqedoni po bëhen 14 vjet nga nënshkrimi i Marrëveshjes së Ohrit dhe ajo vazhdon të mos jetë e implementuar. A mund të na thoni se cilat janë arsyet e kësaj? Dhe, tjetra, nëse ka dështuar implementimi i MO-së, sa janë gjasat që shqiptarët dhe maqedonasit të arrijnë një marrëveshje të re?
R. SULEJMANI: Pikësëpari ngecja në implementim e MKO-së është rezultat i një sërë defektesh serioze të kësaj marrëveshjeje. Në vitin 2001 u arrit marrëveshja, por jo edhe pajtimi i shqiptarëve dhe maqedonasve. Një marrëveshje pa pajtim zor implementohet, sepse implementimi varet prej vullnetit politik, kurse vullnet politik te maqedonasit nuk ka, kështu që u mbetet shqiptarëve ta shtyjnë me krah. A dështoi Marrëveshja? Marrëveshja i ka disa mangësi, që implementimin e bën të varet nga rrethanat brenda dhe jashtë vendit. Dështimi që me Marrëveshjen në mënyrë eksplicite të rregullohet çështja e reintegrimit të ish-ushtarëve të UÇK-së, për arsye objektive dhe subjektive, ka çmim shumë të lartë. Maqedonasit bënë demilitarizimin e politikës së vet, duke e ndarë pjesën ushtarake prej asaj politike. Të gjithë të mobilizuarit, veçanërisht familjet e të vrarëve dhe të plagosurve në anën e policisë dhe ushtrisë, i sistemuan me banesa, pensione dhe ndihma, kurse të tjerët i punësuan sipas kualifikimit. Pjesëmarrësit shqiptarë në konflikt, pas demobilizimit, u lanë pa mbështetje institucionale. Kjo e bëri politikën shqiptare, veçanërisht BDI-në, të funksionojë si një ushtri e demobilizuar ose si një partie e pakonsoliduar. Partitë politike maqedonase i mbyllnin sytë para disa veprimeve të BDI-së, që kishte për qëllim zgjidhjen e problemeve banesore dhe përkujdesjen e familjeve të dëshmorëve, për të plagosurit dhe pjesëmarrësit në luftës. Kjo i dha korrupsionit dimension moral, mos të them patriotik. Por, kur bëhet fjalë për korrupsion sado që qëllimet mund të jenë të mira, pasojat janë shumë të këqija. Maqedonasit sikur luanin lojën. Atë që nuk e fituam në luftë, do ta fitojmë në paqe. Ose, atë që nuk e shpon pushka e topi, e shpon paraja. Mbetet pyetja: çka luanin shqiptarët?! Kjo, nga këndvështrimi maqedonas, mund të duket sukses, por prodhoi shumë efekte anësore negative. Mbi gjitha, e bllokoi procesin e demilitarizimit të politikës shqiptare. BDI-ja, duke qenë në mospajtim me VMRO-DPMNE-në, kur nuk bëri shkëputjen prej ushtarakes kah politikja, vazhdoi të bënte veprime sa institucionale aq edhe jashtë institucionale. Në instancë të fundit, kjo prodhonte një politikë sa paqësore aq konfliktuoze. Me këtë pamundësohej pajtimi, por edhe realizimi i Marrëveshjes. Këto janë vetëm disa lëshime strukturore, pa hyrë në detaje për dobësitë subjektive, kapacitetet kadrovike dhe morale të partive dhe individëve të caktuar në politike. A ka vend për marrëveshje të re? Para se të flasim për marrëveshje të re, duhet të dimë si konceptohet kjo ekzistuesja. Për mua jorastësisht bëhet fjalë për Kornizë të Marrëveshjes së Ohrit. Derisa është kornizë, ajo është si një ballon, sa e fryni, aq zgjerohet. Normalisht, duke mbajtur llogari që të mos pëlcasë. Çështjet e njohura, si përdorimi i gjuhës, shfrytëzimi i buxhetit, por edhe funksionet me rotacion e konsensus, mund të gjejnë zgjidhje edhe brenda kornizës ekzistuese, por nevojitet vullnet politik. Pasi ta kemi fryrë ballonin, mund ta shtrojmë pyetjen: Pse dhe Si deri te marrëveshja e re? Të përkujtojmë, baza për MKO-së ishte përvoja dhjetëvjeçare e pluralizmit politik në Maqedonisë dhe e eliminimit të grykave të ngushta, që u paraqitën në atë periudhë kohore në marrëdhëniet ndëretnike. Kjo marrëveshje nuk ka qenë e dizajnuar për t’i zgjidhur padrejtësitë historike, madje as i ka pasur në konsideratë efektet pozitive që do t’i prodhojë implementimi te shqiptarët, ndërsa ato do të kenë pasoja negative psikologjik te maqedonasit. Si padrejtësi historike mund të llogaritet strategjia e aprovuar pas demonstratave të 1981-shit në Prishtinë, “shqiptari i pa shkolluar është shqiptar i kontrolluar”, që në Maqedoni kulmoi me mbylljen e shkollave të mesme dhe fakulteteve, gjë që vazhdoi deri në vitin 2005, kur u legalizua Universiteti i Tetovës. Po ashtu edhe privatizimi i privoi shqiptarët nga çdo pasuri shoqërore. Shqiptarët sot nuk kanë problem vetëm me ndarjen e buxhetit në mënyrë të drejtë, por ata kanë probleme në shpërndarjen primare. Ata nuk kanë qasje në tregun bankar, në tregun e telekomunikacionit, në sistemin energjetik dhe në lëmenj të tjerë, që janë shumë më dobiprurëse e që veprojnë në tregun e lirë. Pra, për arsye të padrejtësive historike shqiptarët janë jokonkurrentë në tregun e punës dhe janë të kufizuar në shfrytëzimin e resurseve të përbashkëta. Këto çështje nuk trajtohen, kurse maqedonasit për t’i amortizuar goditjet sociale, me vetëdije ua lëshojnë shqiptarëve tregun e zi, nëntokën dhe trafikimin. Si pasojë, sot kemi kriminalizimin e shoqërisë shqiptare deri në degjenerim. Kjo ndikon në shkatërrimin e qelizës shoqërore, familjes. Individi i formuar në këso rrethana e humb sensin e të mirës dhe të keqes, të ligjshmes dhe të paligjshmes, krenarisë dhe përuljes, meritokracisë dhe hajnisë. Me një fjalë, humbet forca reaktive ndaj padrejtësisë. Por, maqedonasit harrojnë se nëse gjysma e shtëpisë rrënohet, nuk mund të shpëtojë gjysma tjetër. Të konkludoj: përgjigja e pyetjes “Pse na duhet marrëveshje e re?”, duhet kërkuar në përgjigjen e pyetjes “A mundet kjo marrëveshje ta ndalojë këtë proces të degjenerimit shoqëror apo ndoshta duhet menduar për alternativa?”. Mangësia e dytë është se marrëveshja nuk parasheh mekanizma për menaxhim me efektet pozitive të MKO-së. Marrëveshja mundësoi edukim universitar dhe inkuadrim të shqiptarëve në institucionet shtetërore. Me këtë filloi procesi i urbanizimit dhe modernizimit të shqiptarëve, që për pasojë ka paraqitjen e të ashtuquajturit “shoku kulturor” te maqedonasit. Këtë goditje ata mundohen ta amortizojnë duke ngjallë projekte të vjetra, si mësimi i gjuhës maqedonishte prej klasës së parë, projekti “Shkupi 2014” etj., që te shqiptarët i ngjallë “traumat e fjetura”. Këto gjëra i përkujtojnë në shumë projekte anti-shqiptare, që u përmendën më lart. Kjo krijon tension, i ushqen forcat etnocentrike te komunitetet dhe nuk lejon të ndodhë demilitarizimi politikës dhe demokratizimi i shoqërisë. Këtu dua të potencoj se një nga shkaqet e shokut kulturor është edhe disbalnaci demografik që zhvillohet mbi baza etnike. Derisa te maqedonasit ka tendenca negative në natalitet, te shqiptarët ai ka rënie, por ende është pozitiv. Nevojitet kohë që kjo të stabilizohet, ngase nataliteti është i lidhur drejtpërsëdrejti me arsimimin dhe urbanizimin. Për arsye të padrejtësive historike shqiptarët kanë tkurrje territoriale, saqë ata sot si popullatë janë shumicë diku në 13,9% të territorit. Nga ana tjetër, proceset në zhvillim tek ata kërkojnë shtirje ma komode territoriale. Parashtruesit e pyetjes “Pse nevojitet marrëveshje e re?”, duhet të kalkulojnë me momentin kur duhet të shtrohet kjo pyetje. Tani, në proces të urbanizimit dhe akomodimit territorial apo pasi të jenë balancuar parametrat demografikë dhe territorialë. Këto faktorë bëjnë që polarizimi etnik të mbetet, por mbeten edhe tensionet dhe rreziku për destabilizim. Nëse vlerësimi është se këto lëshime nuk mund të zgjidhen brenda kornizës së Marrëveshjes së Ohrit dhe ia vlen të rrezikohet shtrirja territoriale për të fituar në dinamikë procesi i barazimit, atëherë duhet të kërkojmë marrëveshje të re por, paraprakisht mbetet t’i përgjigjemi pyetjes “Si?”. Përgjigjja në këtë pyetje duhet dalë nga analiza e faktorëve të brendshëm dhe të jashtëm, që u përmendën paraprakisht.
SHENJA: Cili mendoni se do të jetë epilogu i krizës që po mbretëron në këtë kohë në Maqedoni? Në këtë kontekst, cili është gjeneratori i kësaj krize dhe, nëse zgjidhet ajo, çfarë mund të ndryshojë për Maqedoninë dhe për shqiptarët në Maqedoni veçmas?
R. SULEJMANI: Kriza politike duket se është vënë në binarë. Por, kam përshtypjen se u lëshua një shans i madh, që në këtë kontekst të krijuar, të hapet dialog i sinqertë se kush e gjeneron krizën. Për momentin duken tre këndvështrime për daljen prej saj. I pari është optimist, që thotë se gjenerator i krizës është vetë Gruevski dhe me ikjen e tij zgjidhen të gjitha problemit. Tjetri është pesimist, që thotë se ikja e Gruevskit nuk do të zgjidhë asgjë, pasi që gruevizmi do të mbetet përgjithmonë: “Shkupi 2014”, sistemi arsimor që gjeneron një maqedonoid të ri, do të mbeten. Unë i takoj klasës së skeptikëve, që gjykon se nuk janë analizuar sa duhet shkaqet e krizës. Për mua ekzistojnë më shumë faktorë, që e sollën dhe e mbajnë Maqedoninë në ngërç. Kriza është shumë nivelesh. Unë do t’i përmendi vetëm tre. Nivelin e parë e përbëjnë lëvizjet e mëdha gjeopolitike, që diçka theksuam në pyetjet paraprake, ai regjional, dhe së fundi faktorët e brendshëm. Në lëvizjet globale do ta përmendi edhe luftën e tri shteteve, tri ish kurorave, Gjermani, Rusi, Turqi, për ndikim në këtë regjion. Pa u ndalur në detaje, si faktor regjional do ta përmend mungesën e një pajtimi historik ndërmjet dy popujve më të mëdhenj në regjion, shqiptarëve dhe serbëve. Përplasja e koncepteve për paqe, që kanë këta dy popuj ka ndikim edhe në situatën në Maqedoni. Nëse serbët e humbën Jugosllavinë, ata prej luftës dolën me një shtet kompakt etnik, që bën përpjekje t’i përkufizojë kufijtë e saj të jashtëm në Bosnjë dhe Kosovë. Shqiptarët, edhe pas kësaj, mbetën të shpërndarë në pesë shtete. Duke mos e pasur fuqinë e përmbylljes së shtetit etnik, ata u përcaktuan për integrimin euroatlantik, kjo si mundësi për bashkim. Serbët, para proceseve integruese, i dhanë përparësi rrumbullakimit të kompaktësisë territoriale. Ata e ngrinë anëtarësimin në NATO, e ruajtën ushtrinë kombëtare dhe bëjnë shantazhe në orientimet strategjike, për dallim prej shqiptarëve që kanë vetëm një drejtim: mbrojtje kolektive dhe anëtarësim në UE. Në këtë rivalitet shqiptarët tentojnë ta nxjerrin fuqinë nga kooperativiteti me UE-në dhe Amerikën, kurse serbët nga forca ushtarake, kompaktësia territoriale dhe manovrimet gjeopolitike. Kjo reflekton edhe në Maqedoni. Shqiptarët sakrifikojnë çdo interes kombëtar për integrimet, për dallim prej maqedonasve që e ndjekin vijën serbe, identitetin para integrimeve. Në këtë luftë pa vijë fronti, në shumë raste arena për matjen e forcave të këtyre dy popujve ka qenë Maqedonia. Mendoj se beteja e fundit, por edhe pajtimi, duhet të ndodhë mu në Maqedoni. Faktorët e brendshëm, që gjenerojnë konflikte, janë marrëdhëniet ndëretnike dhe identiteti maqedonas (problemi i emrit). Për shkak të këtyre dy çështjeve të hapura, partitë politike maqedonase, pa marrë parasysh cilit krah i takojnë, në konstruktin shtetëror gjithmonë përparësi i kanë dhënë sigurisë karshi lirisë. Pra, në Maqedoni kemi statikë politike (kushtetutë, ligje), që prodhon dinamikë, parti politike maqedonase të fuqishme, që t’u bëjë ballë presioneve të partive politike shqiptare, por edhe ndikimeve të jashtme. Kjo strategji do të vijë në shprehje pas MKO-së, ngase u krijuan mundësi për ndikim të shqiptarëve në sistem. Kulmi i këtij koncepti është Gruevski me partinë e vet, kur i gjithë pushteti është përqendruar në një vend. Duke favorizuar policinë dhe shërbimet sekrete, ku shqiptarët nuk kanë qasje, ky pushtet tani nuk është i rrezikshëm vetëm për shqiptarët, por edhe për vet maqedonasit. Për të dalë prej kësaj situate, duhet të debllokohet sistemi që prodhon pushtet të fuqishëm dhe, në vend të sigurisë, t’i jepet përparësi lirisë. Që kjo të ndodhë, duhet të zgjidhen problemet ndëretnike, por duhet të eliminohen edhe faktorët regjionalë, që kanë ndikim në vend, si çështja e emrit, por edhe të ndodhë një pajtim shqiptaro-serb, që do të prodhojë një pajtim shqiptaro-maqedonas. Me këtë do të eliminohen shkaqet për pushtetin e fortë. Ndryshimet që propozohen, nëse nuk i zgjedhin këto probleme, nuk jam i bindur se kriza nuk do të përsëritet.
SHENJA: I pari, publikisht, përmes shkrimeve dhe analizave tuaja keni shprehur dilemën për atë se çfarë Maqedonie duan shqiptarët. Pse kjo mungesë e vizionit politik ndër shqiptarët? Pasi e keni shtruar dilemën, a keni edhe zgjidhjen për këtë dilemë?
R. SULEJMANI: Kjo pyetje në mënyrë indirekte lidhet me atë paraprake. Para një pajtimi shqiptaro-serbë që do të reflektojë edhe në Maqedoni, shqiptarët duhet të dinë se çfarë Maqedonie dhe maqedonas duan. Pasi shtetet përreth i kanë definuar këto pozicione, pse shqiptarët të mos e kenë qëndrimin e tyre? Nëse pozicioni i Greqisë mund të definohet si: Maqedoni PO, por maqedonas JO, ai i Bullgarisë si një popull me dy shtete, gjegjësisht dy shtet një gjuhë, serbët dy shtete me një kishë, pyetja që shtrohet është: çfarë Maqedonie dhe çfarë maqedonas duan shqiptarët? Kur flas për shqiptarët, flas për Tiranën, Prishtinën, por edhe për Shkupin. Nëse nuk i kemi dhënë përgjigje kësaj pyetje, nuk mund të vlerësohet se sa e suksesshme është politika e shqiptarëve në përgjithësi, e veçmas në Maqedoni. Si pasojë e kësaj, kemi shqiptarët faktikë në shtet, por pa pozicion shqiptar dhe popujt të tjerë përreth, që nuk jetojnë në Maqedoni, por që kanë pozicione të definuara për Maqedoninë.
SHENJA: Si e kujtoni inkuadrimin tuaj në politikë? Në çfarë kohe dhe në çfarë rrethanash ndodhi kjo kyçje? Po të ishit sot para atij çasti, a do ta bënin të njëjtën gjë?
R. SULEJMANI: Inkuadrimi im në politikë pikësëpari është një premtim i thyer, që të mos merrem me politikë. Babi im i ndjeri më porosiste se “Dikush duhet të bëhet polic, por ti mos u bën, rri larg politikës!”. Këtë premtim e mbajta derisa nuk lindi shpresa e demokracisë dhe e zgjidhjes së çështjes kombëtare. Atëherë më tha: “Tani, nëse mund të ndihmosh, ndihmo!”, por më porositi për dy gjëra: “Mos të ta marrë mendjen paraja dhe pushteti dhe mos u fut në punë që mund të koritesh!”. Ishte ajo kohë e entuziazmit, shpresës, por edhe naivitetit. Shumë vullnet e pak mundësi. Megjithatë, “fajtor” i drejtpërdrejtë për angazhimin profesional në politik është Abdurrahman Aliti. Ai insistonte me çdo kusht të kandidohem për deputet. Baba nuk arriti të më shohë si politikan profesionist. Shpresoj të shihem në botën tjetër dhe mos të më qortojë. Atëherë do ta dijë sa i kam mbajtur premtimet. A do ta kisha bërë të njëjtën punë? Shpesh e shtroj këtë pyetje. Kam humbur shumë si njeri prej politikës, por kam mësuar shumë për njerëzit nga politika. Duket se do ta kisha bërë të njëjtën.
SHENJA: Me çfarë sy e keni parë në fillim PPD-në dhe si e shihni atë nga kjo distancë? Si ishte gjendja e shqiptarëve asokohe dhe sa ka ecur procesi i përmirësimit të gjendjes së shqiptarëve deri sot?
R. SULEJMANI: PPD-në e kam pa si një grup njerëzish me vullnet të mirë, me shumë shpresa në demokraci, madje deri në naivitet. Më kujtohet themelimi i degës së parë në nivel Shkupi. Eufori, entuziazëm dhe pritje pa kufi. Unë, edhe pse nuk kisha fare eksperiencë në politikë, mora kurajë dhe dola në foltore. Nga trema e derdha edhe ujin. U thashë: “Kjo si ju e kuptoni demokracinë do të sjellë luftë”. Në eufori përfitova përshtypjen se askush nuk ma vuri veshin. Vetëm pasi kishte filluar lufta në Kroaci, një shok i ushtrisë më ndaloi në qytet dhe më përkujtoi “T the se demokracia do të bie luftë, por askush nuk të kuptoi. Ja që filloi lufta”. Kjo përvojë kërkon një libër të tërë. Shpresoj të kem kohë diçka të shkruaj për këtë. PPD-ja më ka shkaktuar shumë dhimbje e momente të hidhëta, por ka mbetur si dashuria e parë që nuk harrohet. Tragjike është se në kohën e përçarjes pothuajse u humb i gjithë dokumentacioni i partisë. Do të jetë keq të mos u lëmë brezave prapa diçka të shkruar. Duhet mësuar nga punët, por edhe nga gabimet tona. Nëse mendoni për ribërjen, mendoj se vlen e thëna greke: “Nuk kalohet lumi dy herë në të njëjtin vend”. Gjendja e shqiptarëve është ndryshuar, prej një pozicioni të gjithë njësoj të padrejtësuar në një pozicion në padrejtësi jo të barabartë. MKO-ja ka ndikim serioz në këtë situatë të re, por mos harroni se kjo marrëveshje rrënjët i ka në letrën e grupit parlamentar të kësaj partie dërguar Vander Brukut.
SHENJA: Shqiptarët e Maqedonisë, përkatësisht PPD-ja, nuk e votoi kushtetutën e vitit 1991. Çfarë konteksti politik krijoi ky akt i juaji atëherë?
R. SULEJMANI: Kishte shumë debate për këtë, bile edhe të ashpra. Nuk kishte dilema rreth asaj se a duhet të votohet, por shumë më tepër sesi duhet të sillen deputetët në aktin e votimit. Mendoj se vendimi për mosvotim ishte i qëlluar. Me këtë u hap konteksti shqiptaro-maqedonas. Paraprakisht në Deklaratën e Pavarësisë dhe në pyetjen e referendumit lufta ishte infra-maqedonase, se a duhet a nuk duhet shteti të pavarësohet, gjë për të cilët shqiptarët nuk kishin dilema, por në kërkim të konsensusit brenda llojit formuluan një pyetje kontroverse që përmbante mundësinë e bashkëngjitjes me republikat e dala nga ish Jugosllavia. Pyetja e referendumit, në vend që të kërkoj pajtim ndëretnik në vend, kërkonte mundësi si të mos konfrontohet me Serbinë ose si të mbetet afër saj. Këtu paraqiten përplasjet e para, që kulmuan me aktin e mosvotimit të kushtetutës, pasi që nuk u morën parasysh kërkesat e grupit parlamentar të PPD-së. Kjo i la çështjet ndëretnike të hapura deri në një rast të ri. Faktori ndërkombëtar e ngriu konfliktin ndëretnik me demilitarizimin e saj, duke e detyruar ushtrinë serbe të tërhiqet, kurse në kufirin Kosovë-Shqipëri me Maqedoninë u prunë forca të Kombeve të bashkuara. Ndërkaq aktivitetet ushtarake brenda PPD-së i ndaloi me të ashtuquajturën “afera e armëve”. Frika ishte që të mos hapet i ashtuquajturi Front i Jugut, që e dëshironin kroatët. Një luftë eventuale rrezikonte që konflikti në Maqedoni t’i futë në zjarr edhe vendet përreth dhe të dalë jashtë kontrollit. Pra, Maqedonia mbeti një konflikt i ngrirë që pritej momenti kur do të shkrihet.
SHENJA: Si erdhi deri te lufta e vitit 2001? Cili është shpjegimi juaj për arsyet pse ndodhi ajo luftë? A ishte e domosdoshme apo mund të tejkalohej?
R. SULEJMANI: Ka shumë të thëna e të pathëna se si erdhi te lufta. Unë do të mundohem të jap argumente politike pse ndodhi ajo. PPD-ja, si gjenerator të krizës e kishte notuar kushtetutën, kurse pjesëmarrjen e vet në qeveri e arsyetonte me të ashtuquajturën “qeveri konfliktuoze”. Kjo nënkuptonte se do të bëjmë ç’të mundemi, por do t’i kundërshtojmë të gjitha veprimet, që nuk janë në kuadër të kërkesave shqiptare. Lufta do të bëhet në institucion me taktikën hap pas hapi, deri në një kontekst të ri. Në PPD vlerësohej se radhitja e aktiviteteve duhet të jetë: stabilizimi i Shqipërisë pas komunizmit të rreptë, zgjidhja e statusit të Kosovës dhe pastaj duhet të vijë në rend Maqedonia. Pas mbarimit të luftës në Kosovë dhe vendosjes së forcave të NATO-s, ishte e qartë se konflikti i ngrirë duhej të nxirrej nga frigoriferi dhe të testohet qëndrueshmëria e këtij shteti. Në vitin 1998 dy partitë politike shqiptare, PPD-ja dhe krahu i saj i dalë pas përçarjes e i transferuar në PDSH, hynë në koalicion parazgjedhor për t’i riafirmuar kërkesat shqiptare dhe për të treguar se nuk ka dallime ndërmjet partive për çështje esenciale. PPD-ja nga ajo marrëveshje i fitoi 14 deputetë, kurse PDSH-ja i fitoi 11 deputetë. PDSH-ja paraprakisht e kundërshtonte qasjen e PPD-së për zgjidhje institucionale të problemeve dhe promovonte të ashtuquajturën “marrëveshje historike”. Pasi në vitin 1998 në kampin politik maqedonas VMRO-DPMNE-ja i fitoi zgjedhjet, PDSH-ja – me më pak deputetë – u fut në qeveri, duke e zëvendësuar konceptin e “marrëveshjes historike” me “partneritet strategjik”. Kjo parti bëri disa depërtime shtesë në institucione nga PPD-ja, që paraprakisht ishte në pushtet, por çështjet madhore i la pa mbyllur. Ndër kryesorët ishin Universiteti i Tetovës, që veç ishte themeluar dhe funksiononte me kontribute të vetë shqiptarëve dhe nuk arriti ta eliminojë majorizimin në parlament. Për më tepër, kjo bëri gabim e madh kur problemet ndëretnike i shpalli për të mbyllura. Nëse PPD-ja nuk i zgjidhi problemet, por e ruante shpresën, PDSH-ja i la pa të. Kjo bëri që shqiptarët t’i humbin shpresat në zgjidhjen institucionale të problemeve ndëretnike dhe ta arsyetojë luftën si mënyrë të zgjidhjes së problemeve. Detaje të tjera se kush i pari nisi dhe si, nga aspekti politik, nuk janë shumë relevante.
SHENJA: Marrëveshja e Ohrit erdhi si rezultat i kësaj lufte. Si e perceptoni efektin që ajo e ka arritur kur edhe sot flasim për mosimplementimin e saj? (këtë pyetje e kisha hequr, se ka folë për këtë pikë në fillim; ose të bashkohet me atë në fillim)
R. SULEJMANI: Që ta bëni vlerësimin e efekteve të kësaj marrëveshje, duhet ta dini se cilat janë qëllimet që duhet të arrihen me të. Për shkak se nuk ka as pajtim politik e as intelektual për këtë çështje, unë zakonisht për ta bërë vlerësimin i referohem preambulës së MKO-së. Nëse mund ta parafrazoj, ajo duhej të garantojë demokracinë në vend dhe ta përgatitë vendin për integrimet euro-atlantike nëpërmjet të një shoqërie harmonike, ku komunitetet do të mund të ruajnë dhe kultivojnë identitetin e tyre etnik. Nëse këto ishin qëllimet, atëherë gjendja momentale është larg qëllimeve. Kemi demokraci e jo stabilitetit, proceset integruese janë bllokuar, nuk mund të flasim për shoqëri harmonike dhe kemi tendenca të një hegjemonie kulturore maqedonase karshi komuniteteve tjera. Nga ky këndvështrim duket si jo e suksesshme. Nëse këtë e vendosim në kontekst kohor, kur dhe në cilat rrethana u bë kjo marrëveshje dhe në çfarë rrethana jetojmë sot, vlerësimi merr një dimension tjetër. Të përkujtojmë se të gjitha marrëveshjet, që prej Dejtonit, Rambujes e deri kjo e Ohrit, u nënshkruan në kohën e botës unipolare, nën menaxhimin amerikan me një Rusi në kolaps dhe me një bindje për triumfin e demokracisë liberale dhe ekonomisë së tregut. Ndërkaq Evropa e bashkuar ishte ngritur në mit, ku zgjidhen gjitha problemet. Pra, marrëveshja nuk ishte e dizajnuar dhe nuk është e mjaftueshme vetë pa komponentët “integrim dhe sigurim” për t’i zgjidhur të gjitha problemet ndëretnike. Ajo ishte paramenduar si një sandviç MKO, NATO dhe UE. Njëra duhet të garantojë drejtësi, tjetra siguri, ndërsa e treta ekonomi. Sot kemi një Evropë të dezorientuar, një Rusi që këndellet, një Amerikë të shpërndarë gjithandej dhe një krizë të thellë ekonomike. Nga ky këndvështrim mund të them se MKO-ja nuk i zgjidhi problemet, por relativisht mirë menaxhon me ta.
SHENJA: Keni qenë ndër aktorët kryesorë në ato kohë të vështira (2001). Cila ngjarje ju rrëqeth kur e kujtoni dhe për cilën gëzoheni edhe sot kur e sillni në kujtime?
R. SULEJMANI: Ka shumë momente që kanë mbetur përgjithmonë në memorien time. E kam të vështirë ta veçoj, por megjithatë do t’i përmend disa. Më kujtohet ardhja e Frovikut, në një moment shumë të rëndë kur kishte filluar djegia e shtëpive dhe e pasurisë së shqiptarëve në Manastir dhe Prilep dhe spekulohej se do të fillohej me djegien edhe në Kumanovë. Unë duhej ta pres në zyrat e OSBE-së, në rrugën “Makedonia”. Pasi unë ia shpreha shqetësimin tim dhe kërkova të angazhohet dhe të ndikojë te autoritete maqedonase për ta parandaluar këtë, ai, pasi më dha një gjysmë-premtim se do të angazhohet, m’u drejtua me fjalët: “Çka mendoni ju shqiptarët, që i përkrahni ata rebelë dhe hajdutë? Mendoni se Amerika është me ju. Flamuri i Amerikës është me flamurin e Maqedonisë.” Këto fjalë më goditën pa masë. Kisha një përvojë politike që më bënte ta kuptoj se ai ushtronte presion ndaj meje që të mos e përkrahim luftën. Më vonë u vërtetua se ai kishte qenë në funksion të ndihmës së kryetarit të atëhershëm, Trajkovski, i kamufluar në funksionar të OSBE-së. Nuk mund t’i harroj as momentet kur grupet e armatosura nga fshatrat përreth Nigishtanit bëheshin gati ta sulmojnë këtë fshat dhe tendenca për të depërtuar në forcat policore dhe ushtarake në Saraj pas një incidenti që ndodhi në Gjorçe Petrov. Definitivisht dita më e gjatë, ka qenë, pas ngjarjes së Karpallëkut, në prag të parafimit të MKO në Ohër më 11 gusht. Që në mëngjes filloi sulmi përreth fshatit Kopanicë me pretendime hakmarrje për vrasjen e 8 policëve në Karpallëk. Radusha sulmohej me të gjitha mjetet. Sot e bëj publike se Dervenit nuk i ndodhi Luboteni falë ambasadorit të NATO-s në atë kohë Hajf, me të cilin kisha raporte shumë të mira prej luftës së Kosovës. Ajo ka qenë dita më e gjatë për mua. Me dy telefona të hapur të shtëpisë dhe telefonin personal mundohesha ta menaxhoj situatën. Së paku 10 herë jam dëgjuar me ambasadorin dhe shumë herë me OSBE-në dhe kryetarin e komunës në atë kohë, Imer Selmanin. Të mos flas për fshatarë dhe aktivistë të Dervenit. Kisha linjën e hapur në çdo moment nëpërmjet radio Vatit t’i drejtohem popullatës, gjë që e kam bërë disa herë. Çdo moment vinin informata dhe dezinformata nga terreni: “Popullata është nisur, e lëshuan vendin prej këtij apo atij fshati, ky apo ai autoritet ka ikur….” e shumë spekulime ogurzeza. Ambasadori Hajf, të cilit i bëja presion, më thoshte se ka AKSH në Bojanë, duke më dhënë edhe lokacionet, garazhet dhe shtëpitë se ku gjenden. Unë kisha informata se një grup i armatosur, që paraprakisht kishte qëndruar përreth atyre fshatrave, ishte tërhequr prandaj e bindja se nuk ka njerëz të uniformuar në fshat. Në një moment i thashë se unë jam i gatshëm bashkë me te të futemi në fshat dhe ta bind se nuk është e vërtetë. Diku në ora 13 më garantoi se sulmet do të ndalen rreth orës 17-të. Në atë moment kërkova të futem në program në radio Vati, haptazi nuk u garantova, por u thashë se së shpejti mund të ndalen sulmet dhe se nuk duhet t’i braktisin fshatrat. Diku në orën 17-të, kur ambasadori më garantoi se do ketë ndërprerje të sulmeve, nëpërmjet radios iu drejtova popullatës që të jenë të qetë. Sulmet u ndërprenë diku kah ora 19. Gëzim më të madh përjetova kur e kërkova Mësuesin (Rafiz Alitin, i njohur me atë nofkë në luftë – shënimi i redaksisë) diku ka ora 21 dhe në pyetjen “Si jeni?”, më tha: “Jemi krejt në numër.”. E kisha të qartë pas gjithë asaj që ndodhi nuk kishte humbje njerëzore.
SHENJA: Karriera juaj politike vazhdoi në BDI. Si dhe pse e morët këtë vendim? Cili ishte vizioni dhe pritja juaj nga ky inkuadrim?
R. SULEJMANI: Afrimi im me BDI-në është sa incidental, aq edhe pasojë e rrethanave. Unë paraprakisht kisha vendosur të largohem prej politikës, pas një zhgënjimi që përjetova nga ajo. I regjistrova studimet posdiplomike, me qëllim që të gjej profesion, pasi atë të parin e kisha humbur. Lufta ma vriste ndërgjegjen dhe më detyroj të afrohem me partinë dhe të mundohem të kontribuoj sa të mundem. Kisha disa oferta dhe sugjerime për ekspozim më eksplicit në anën e luftës së 2001-it, për të cilën do të flas ndonjëherë tjetër. Unë u përcaktova që kontributin tim ta jap nga pozicioni në të cilin u gjenda. Në kuadër të delegacionit të Maqedonisë në Asamblenë Parlamentare të NATO-s në Otavë të Kanadasë, me shumë angazhim dhe luftë arrita ta shlyej fjalën “terrorist” nga rezoluta e propozuar një herë prej anëtarëve maqedonas të delegacionit, e pastaj edhe nga delegacioni grek. Kisha raporte shumë të afërta me ambasadorin e NATO-s në Maqedoni, Hajf, që prej luftës së Kosovës dhe me shumë përkushtim arrita t’i organizoj një takim të fshehtë me Ali Ahmetin në Prizren. Ky do të ishte takimi i parë i një diplomati zyrtar me kreun e UÇK-së. Anëtarët e grupit parlamentarë të PPD-s këtë nuk e dinin, përveç kryetarit të atëhershëm, Abduraman Aliti, që e informova në momentin e fundit. Ali Ahmetin më herët nuk e kisha njohur. Si duket, njerëzit e Kosovës që ndihmuan në realizimin e këtij takimi, deshën të më njoftojnë me të dhe më organizuam një takim në Prizren. Nuk më kujtohet data e saktë, por duhet të ketë qenë fundi i prillit dhe fillimi i majit 2001. Në takim ishim unë me Abduraman Alitin dhe R.L, asokohe gjeneral në TMK, tani ambasador i Kosovës dhe R.T., atëherë udhëheqës gazete e tani këshilltar i presidentes Atifete Jajaga. Ishte ditë e shtunë dhe gjenerali special shkoi të blej aparat në Prizren për ta shënuar këtë takim. Grupi parlamentar do ta kuptojë shumë më vonë. Kur Ali Ahmeti veç kishte ardhur në Shipkovicë, pasi ishte nënshkruar Marrëveshja. Olloman Sulejmani, asokohe nënkryetar i Parlamentit më tha se Aliu më kishte kërkuar dhe ai më kishte caktuar takim. Pasi nga komandantët e njihja vetëm Rafis Alitin (Mësuesin) si shok shkolle dhe bashkëpartiak të PPD-së, shkova nëpër Tetovë në Radushë, që ta informoj dhe t’i them se nuk kamë ambicie politike. U ndava me bindje se, nëse nuk është caktuar takimi, nuk kam pse të takohem. Kur më informuan se takimi veç ishte caktuar, vendosa të shkoj. Ky ka qenë takim i dyti. Kemi diskutuar për problemet dhe qëndrimin tim për implementim të Marrëveshjes. Atë bisedë më gjatë do ta shkruaj në ndonjë rast tjetër. Më informoj për idenë e Këshillit Koordinues me qëllim që të mos përsëriten gabimet e Kosovës. Unë e përshëndeta këtë në princip dhe u mundova ta arsyetoj nevojën për një trup të tillë. Siç e dini, konstituimi i këtij grupi shkonte me vështirësi për shkak të disa emrave që propozoheshin prej partive politike. Pasi ky proces u bllokua, më caktuan një takim, nuk më kujtohet saktë kur, por përsëri në Shipkovicë. Nuk e di cili ishte qëllimi, por në një mënyrë më informuan ose kërkuan pëlqim se a do të kishte problem sikur unë të mos jem pjesë atij grupi. Thashë se ajo fare nuk është problem – vetëm le të vazhdojë procesi. Pasi dështoi iniciativa e Këshillit Koordinues u konsultova se çka mendoj nëse do të themelohej parti e re. Koha ishte e shkurtër, por nuk kishte shumë alternativa. Pastaj u kërkua që partia të jetë institucionale, gjegjësisht parlamentare, dhe unë të jem një nga deputetët që do të prezantohem në emër të kësaj partie. Prapë shkova në Radushë dhe u takova me Mësuesin. I thashë se, nëse ajo do të jetë në interes të situatës, unë jam i gatshëm ta bëj një veprim të tillë, por paraprakisht ata të bëjnë vlerësimin për vlerat e mia morale, njerëzore e profesionale dhe se nuk dua që dikush të më mbajë ligjërata për përshtatshmëri. Kam qenë në Bullgari në samit të Asamblesë Parlamentare të NATO-s kur e kanë kërkuar pëlqimin e fundit nëse dua të jem një nga themeluesit zyrtar të partisë. Kam pranuar, por prapë pa ambicie të vazhdoj në politikë.
SHENJA: Në fillim u bëtë deputet i PPD-së, ndërsa pas vitit 2001 u emëruat zv.ministër i Mbrojtjes e më pas edhe ministër i Pushtetit Lokal, ndërsa në vitin 2006 e mbaruat karrierën politike. Si e kujtoni dhe vlerësoni ecjen tuaj në ujërat politike?
R. SULEJMANI: Kjo periudhë ka qenë me shumë sfida dhe cik-cake. Kur më kanë propozuar për zëvendës-ministër të Mbrojtjes, nëse diku kanë mbetur incizimet nga ajo mbledhje, kam thënë: “Nëse mendojnë se me këtë më shpërblejnë për kontributin tim, atë nuk e pranoj, por nëse vlerësojnë se është e nevojshme për shkak të situatës dhe krijimit të besimit, unë do të pranoj”. Tani për së pari herë e bëj publike se pas nja një viti e gjysmë kam dhënë dorëheqje te Ali Ahmetit. Tekstin e dorëheqjes do ta bëj publik nëse do të kem kohë të shkruaj memoare ose diçka ngjashme. Me një moment e kam ndaluar pjesëmarrjen dhe e kam kërkuar shkarkimin tim, pasi Vllado Buçkovski më tradhtoi. Kishim planifikuar një takim të fshehtë me qeverinë e përkohshme të Kosovë të Bajram Raxhepit, me ndihmën e këshilltarit të Robertsonit, Ceri. Takimi duhej të ishte sekret, por ditën para nisjes për Prishtinë u pa Buçkovsi të takohet me Tadiqin, atëherë ministër i Mbrojtjes i Serbisë, më duket në Vërnjaçka Banjë. Kjo më revoltoi dhe në orën 10 të natës kam shkuar ta informoj Ali Ahmetin se unë refuzoj të shkoj në Prishtinë. Patëm një bisedë të gjatë me të. Unë mbeta në qëndrimin tim dhe takimi nuk u realizua. Pas kësaj kisha kërkuar që në momentin më të volitshëm të largohem dhe të vazhdoj studimet e doktoratës, që i kisha filluar. M’u ofrua të jem ambasador në Bullgari, që mua më konvenonte për shkak të rrethanave familjare që kisha atëherë. Ministër u bëra me valixhe në dorë. Më kishin arritur akreditivat, kisha parë shtëpinë dhe e kisha takuar stafin e ambasadës në Sofje. Ditën kur u vendos formimi i qeverisë Buçkovski, kah ora 15.00 më paraqitet Ali Ahmeti dhe më njofton se më parasheh në kabinet. I thashë se është vonë dhe se unë të gjitha përgatitjet, edhe psikike edhe familjare e teknike, i kisha bërë për t’u nisur. Prisja të mbarojë gjysmëviti shkollor i fëmijëve. Fjala e fundit e tij ishte: “Të lutem mos ma prish, do të paraqitem për nja dy orë”. Kjo ishte kohë shumë e ndjeshme për procesin e decentralizimin. Ju kujtohet, ishte koha pas referendumeve, demonstratave dhe tendencat për djegie të Buçkovskit në Strugë. Ishte kohë e një politizimi maksimal të këtij procesi. Nuk kisha kohë as të mendohem, por as hapësirë ta refuzoj. Unë atë natë isha në darkë familjare lamtumire dhe shenjë respekti për bashkëpunim te atasheu ushtarak i SHBA-ve. Përsëri për së pari herë e bëj publike se pas nja një viti e gjysmë, pas një përjetimi jo shumë të këndshëm, kërkova dorëheqjen. U morëm vesh që ta mbaroj mandatin dhe pastaj të tërhiqem, gjë që edhe ndodhi. Me 5 korrik të 2006 ishin zgjedhjet parlamentare, kurse unë me 8 korrik 2006 u nisa për Universitetin e Atalantës, SHBA, në një specializim të shkurtër, që paraprakisht e kisha aranzhuar. Para mandatit nga Buçkovski, atëherë si kryeministër dhe Ilinka Mitreva si ministre e Jashtme, u kërkua prej Ali Ametit të bëhem ambasador në Bruksel, si përfaqësues në Bashkimin e Evropian. Ata nuk dinin për vendimin tim për largim nga politika. Kisha edhe një ofertë tjetër për ambasador, që po ashtu nuk e pranova. Ky ishte fundi i karrierës sime politike.
SHENJA: Vazhdoni të kontribuoni në jetën shoqërore duke punuar si profesor në USHT. Si e vlerësoni këtë punë që e ushtroni aktualisht?
R. SULEJMANI: Unë në karrierën time kam ndërruar shumë punë dhe profesione. Zakonisht më pyesin njerëzit se cili është profesion më i mirë. Përgjigjja ime është: “Nuk ka profesion të keq e të mirë, por ka profesionistë të këqij e të mirë”. Puna me studentët është një punë që më plotësonte më së shumti. Kam pasur një porosi për politikanët: nuk u duhet konsensus as për gjuhë e as për flamur, konsensus gjithëshqiptar, por na duhet konsensus për arsim të mirë dhe cilësor. Një popull i arsimuar mund t’i realizojë të gjitha synimet politike dhe jopolitike. Ne kemi resurs më strategjik, që i nevojitet një populli, rinisë. Nëse ky resurs pajiset me dije cilësore, ardhmëria është e sigurt. Fatkeqësisht na duhet edhe shumë për të bërë.
SHENJA: Si e vlerësoni në përgjithësi politikëbërjen shqiptare në Maqedoni? Si ka qenë, si është dhe cilat janë parashikimet tuaja për këtë proces në të ardhmen?
R. SULEJMANI: Politika më duket shumë sterile. Politikës shqiptare, para së gjithash, i mungon ideali. Cili është ideali i politikanit të sotëm? Ne e kishim idealin e lirisë, të demokracisë, të kombit … Të gjitha këto sot janë devalvuar, bastarduar e përdhosur. Pa ideal nuk mund të zhvilloni ide dhe ideologji. Pa orientim dhe pa qëllim nuk ka përparim. Në fillim nuk kemi pasur shumë dije, por kemi pasur ideal, kemi pasur më shumë vullnet, përkushtim dhe angazhim. Tani kjo mungon. Njerëzit, që sot janë në politikë, kanë qëllime personale materiale, por jo edhe një ideal që mund t’i mobilizojë masat dhe t’i vë në lëvizje forcat e fjetura në shoqëri, që mund ta bëjnë ndryshimin. Shumë energji harxhojnë për t’u arsyetuar pse nuk mund t’i bëjnë punët në vend që të angazhohen si t’i bëjnë. E di se ka ligj për mbrojtje të konsumatorët nga prodhime jocilësore, por nuk ka ligj që na mbron prej politikave jocilësore. Po, kjo nuk do të thotë se në politikë nuk ka përgjegjësi. Përkundrazi, në politikë gjithmonë keni përgjegjësi për dështime. Nëse nuk e ke ditur, pse nuk e ditur, ndërsa nëse e ke ditur, pse e lejove?! Të merresh me politikë nënkupton të jesh shërbëtor, e jo zotëri. Zotëri është ai që ta jep votën. Sot kemi politikanë të pasur dhe popull të varfër, në vend që të jetë e kundërta. Një politikë, që nuk bie një vlerë shtesë, është politikë sterile. Nuk ka politikë që mbijeton vetëm me fuqinë e pushtetit. Politika është kombinim, vlerë dhe pushtet. Nëse politikës i mungon vlera dhe mbetet vetëm pushteti, ajo shndërrohet në dhunë. Fatkeqësisht sot politika ka deficit të vlerave, që prodhon suficit të dhunës.
BOX
SHENJA: Njeriu jeton sipas atyre librave që i lexon. Cilat libra kanë pasur ndikim më të madh në ndërtimin e karakterit tuaj?
R. SULEJMANI: Po, unë dua të lexoj dhe vazhdoj të lexoj, por librat që më së shumti kanë pasur ndikim në karakterin tim kanë qenë prindërit e mi të ndjerë, nëna Sadike dhe babai Zulfi. Nëna ma përsëriste në vazhdimësi: “Ruaju bir kancës (të kajtmes – në të folurit e Dervenit) se ajo të korit!”, ndërsa babai më porosiste “Larg politikës, por nëse futesh ruaju të mos koritesh!. Kur ta shohësh se paraja dhe pushteti ta marrin mendjen, largohu prej saj!”
SHENJA: Cila është familja juaj?
R. SULEJMANI: Familjen e ngushtë e përbëjmë unë me bashkëshorten dhe dy djemtë. Janë në rrugë të mbarë, që ta përmbushin porosinë që ua kam dhënë: “Nuk dua të mbeteni djemtë e Rizvan Sulejmanit”. Do të jem i lumtur kur unë të jem babai i Artanit dhe Fatonit. Janë në rrugë të mbarë. Meritat më të mëdha për ta i takojnë nënës së tyre.
SHENJA: Cila është dilema më e madhe filozofike e juaja?
R. SULEJMANI: Determinizmi dhe in-determinizmi. Çka është e parapërcaktuar dhe çka varet prej vullnetit të lirë në jetën tonë. Pyetja që më preokupon është: “A mundet njeriu rob i Zotit të jetë zot i vetvetes?”.
als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn shn_Mymr als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn