als_Latn uzn_Latn ron_Latn
Postuar m par nga fegi
N Shqipri nuk u dmtua asnj hebre
Saimir Lolja
Sipas dokumentimeve, 409 hebrenj ishin vendas n Kosov deri n pushtimin e ish-Jugosllavis n prill t vitit 1941. Kta, bashk me hebrenjt e ardhur, shptuan duke u zhvendosur n Shqipri.
Me fillimin e Lufts II Botrore e deri n fund t saj, pr miliona hebrenjt evropian e rn nn pushtimin nazist u zbatuan ethshm arrestimet, shkatrrimet e pasurive, dhuna, largimet nga vendbanimet, ndarje familjesh, vrasjet masive dhe drgimet n kampe prqendrimi e pune t cilt shpejt u kthyen n kampe shfarosje. Kampe t till kryesor kishte n Gjermani 20, Poloni 11, Franc e Norvegji nga 4, Serbi e Holland nga 3, Itali, Estoni e Letoni nga 2, Austri, Belgjik, Rumani, Ukrain, Kroaci, Lituani, Rusi e Bardh, eki e Ishujt n La Mansh nga 1. Ajo situat e zymt racore, e sidomos Nata e Xhamave t Thyer, i shtynte hebrenjt t largoheshin me fardolloj mnyre, t iknin ku t mundnin, t shptonin si t mundnin vetveten, familjen, e bile jo t gjith fmijt. N at periudh, kush nuk qndronte indiferent mundohej t ndihmonte me sa mundej kt popullat q po prballej me gjmn e madhe. Diplomat t huaj n Gjermani dhe shoqata jo-qeveritare nga Britania, etj., ishin n qendr t prpjekjeve t shptimit t hebrenjve. Po ashtu, projekte qeveritare ose qytetare n Britani e ShBA zbatoheshin me qllim t'i merrnin dhe t'i sistemonin hebrenjt n Angli, ShBA, etj.
Dy anije me hebrenj m 30 dhjetor 1939 u bllokua n Danub dhe ata u burgosn n Shabac- Serbi
N ato kushte, mundimet e hebrenjve pr t'u larguar dhe pr t arritur t vendoseshin diku jan t gjithanshme, me vuajtje e dhimbje familjare t mdha. M 30 Dhjetor 1939, nj anije n Danub me 1310 hebrenj q udhtonin fshehtas drejt Palestins britanike, u bllokua nga autoritetet jugosllave me krkesn britanike dhe hebrenjt u burgosn n qytezn Shabac. Pas gjasht muajsh, 207 t rinj nn moshn 16 vje morn certifikatat pr n Palestin dhe u nisn me tren; 1003 t mbeturit u shfarosn prej ushtris naziste me pushtimin e Jugosllavis. Hebrenjt e Maqedonis dhe Greqis s pushtuar nga Bullgaria si dhe hebrenjt e Greqis s pushtuar nga ushtria naziste u tretn n kampet shfarosse t Polonis. Nga kta, nj pjes e madhe vdiqn rrugs me tren pr shkak t ngushtsis n vagon dhe ushqimit q ishte vetm nj cop mishi e thar e kryposur, e jo uj pr t pir.
Shqipria qndron si zonj e rnd n kt histori, sepse shqiptart e Evrops Juglindore shptuan jo vetm hebrenjt vendas por edhe t gjith ato q mundn ta arrinin Shqiprin nga vendet e tjera t Evrops. Fakti sht se n Shqipri u shptuan t gjith hebrenjt dhe ato nuk u cenuan, nuk u dorzuan, nuk u penguan t hynin, nuk u grabitn, nuk iu mor pasuria, nuk u prekn nga ndonj ligj qeveritar, dhe si t till ato u shptuan prej t gjithve gjat viteve 1933-1944. Domethn ato u shptuan nga kushdo q i takoi, nga kushdo q iu hapi dern e trokitur, nga kushdo zyrtar shqiptar q iu preku letrat, nga do qeveritar q kishte listat e tyre, nga kushdo q nuk qndroi indiferent ndaj tyre n at periudh t kobshme. Pas kapitullimit t ushtris italiane n Shtator 1943, dhjetra mija ushtar italian u fshehn n familjet shqiptare (kjo sht nj histori tjetr madhshtore pr tu treguar) dhe ishte e zakonshme q nj familje shqiptare t kishte t fshehur ose italian ose hebrenj. Pra, ishte nj popullat e tr shqiptare, q veproi drejtprsdrejti (shptuesi) dhe trthorazi (p.sh. familjet fqinje), pavarsisht nga besimet fetare ose jo t tilla, dhe si nj kulture e bashkuar e kundrshtoi holokaustin dhe shptoi tr hebrenjt ku ajo arrinte. N Shqipri nuk ka hebrenj t humbur pr shkak t holokaustit.
Hebrenjt e dinin se shqiptart asnjher nuk kishin br gjenocid ndaj nj populli tjetr
Shqipria ishte nj ark shptimi pr hebrenjt e prndjekur, ku nj pjes qndruan aty deri sa mbaroi Lufta II Botrore e nj pjes kaloi matan drejt vendeve t tjera. Kudo n Evropn Juglindore, shqiptart u prpoqn dhe i shptuan hebrenjt q kishin pran. Gjurmt e shptimit gjenden n qytetet e fshatrat e Mitrovics, Prishtins, Gjilanit, Deanit, Pejs, Gjakovs, Shkodrs, Krujs, Tirans, Beratit, Kavajs, Durrsit, Elbasanit, Librazhdit, Kors, Dibrs, Burrelit, Fierit, Lushnjes, Vlors, Delvins, Prmetit, Gjirokastrs, etj. Hebrenjt drejtoheshin drejt Shqipris e tokave shqiptare, sepse e dinin se aty si nga populli ashtu edhe nga qeveria nuk kishte prndjekje t tyre, nuk kishte kuota pranimi, nuk kishte prbuzje fetare apo kombtare, nuk kishte gjenocid ndaj kombeve t tjer, se Shqipria ishte streh e sigurt. Ato e dinin se shqiptart kishin bes, se i hapnin dern mikut dhe kujtdo qe ishte n nevoj, se qeveria e tyre dshironte prparimin e vendit dhe t ekonomis, dhe se hebrenjt vendas jetonin si gjith t tjert. Sipas regjistrimit t popullats n vitin 1931, Shqipria kishte 200 hebrenj. Sipas dokumentimeve, 409 hebrenj ishin vendas n Kosov deri n pushtimin e ish-Jugosllavis n Prill t vitit 1941. Kta, bashk me hebrenjt e ardhur, shptuan duke u zhvendosur n Shqipri.
Nj dije e prbr nga dy pjes q plotsosjn njra-tjetrn n lidhje me hebrenjt e shptuar n Shqipri vjen nga historiant Apostol Kotani dhe Shaban Sinani. Apostol Kotani ka shkrir n librin "Shqiptart dhe hebrenjt n shekuj; botimi 4rt, 2011 (n shtyp)" punn e tij 40 vjeare pr t mbledhur rrfimet e njerzve n vendbanime t ndryshme, historit e jetuara, faktet e shprndara dhe dokumentet e arkivuara. Shaban Sinani ka hulumtuar n detin e dokumenteve t arkivuara n Shqipri dhe i ka prmbledhur prfundimet ato n librin "Hebrenjt n Shqipri: prania dhe shptimi, 2009. Shqiptart i shptuan hebrenjt pa m t voglin interes, pa m t voglin kusht, pa m t voglin prfitim apo shprblim, dhe gjithmon duke ruajtur kujtimet e tyre. Kta hebrenj t shptuar jan ato q i mbijetuan holokaustit nprmjet ndihms shqiptare, q u martuan, lindn e vazhduan rrjedhn e tyre t jets n Shqipri e vendet e tjera. Hebrenjt q mbetn n Shqipri pas mbarimit t Lufts II Botrore lan gjurm n fusha t ndryshme t jets shqiptare dhe kujtohen me respekt.
Hasan Rrem Xerxa nga Gjakova sillte hebrenj nga Shkupi n Dean e m thell n Shqipri
wol_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn