als_Latn lit_Latn uzn_Latn
E RRALLĖ: Ēpanė ekspertėt e FIAT-it nė Shqipėrinė e vitit 1939
Me vendosjen e autoriteteve italiane nė Shqipėri pas pushtimit fashist, nė datat 2,3,4,5 qershor 1939 vendi u vizitua nga njė grup specialistėsh tė firmės sė prodhimit tė automjeteve FIAT, tė cilėt do tė bėnin njė gjurmim tė gjendjes sė pėrgjithshme tė infrastrukturės rrugore tė vendit, ēmimi i karburanteve, ofiēinat e riparimit, markat e makinave nė pėrdorim, ēmimi i tyre, pra ēdo gjė qė kishte tė bėnte me industrinė e makinave. Ky grup vizitoi qytetet e Tiranės, Durrėsit, Beratit, Vlorės dhe rrethin e Devollit.
Ky grup specialistėsh bėri dhe njė pėrshkrim tė shkurtėr mbi aparaturat dhe nivelin e teknologjisė nė vend. Nė Shqipėri llogaritej qė tė kishte rreth 1000 pėrdorues privatė tė telefonave. Numri i biēikletave tė pėrdorura ishte gjithashtu 1000 nė tė gjithė vendin. Radiot e pėrdorura ishin tė markave amerikane dhe llogaritej qė tė kishte nga 500 deri nė 600 aparate. Ndėrsa nė tė gjithė vendin kishte vetėm dy kasa fiskale.
Shqipėria kishte njė sistem rrugor tė krijuar me minimumin e ndėrhyrjeve nga njeriu, kryesisht rrugė gjarpėruese tė hapura me funksion ushtarak. Rrugėt jashtė qyteteve ishin nė gjendje jo tė mirė dhe shumė herė me gropa; mund tė thuhet se nuk ishin tė pėrshtatshme pėr automjetet. Rrugėt kryesore brenda nė qendrat e banuara kishin njė gjerėsi nga 5 deri 7 metra. Gjendja e rėnduar i bėnte me pluhur nė kohė tė thatė dhe me baltė kur binte shi. Nė kėtė kohė ashtu siē dhe ky grup vuri re, sapo kishte nisur njė program pėr ndėrtimin e pothuajse tė gjithė rrjetit rrugor nė vend. Masa e parė ishte hedhja nė ēdo rrugė e ēakullit. Por edhe me kėtė masė automjetet (sugjeronte ky grup) duhet tė pėrforcoheshin pėr tė pėrballuar vėshtirėsitė.
Shqipėria nė kėtė kohė kishte njė trafik automobilistik modest. Pėr tė futur njė makinė nė Shqipėri taksa ishte e pandryshuar qoftė pėr pėrdorim personal, qoftė pėr biznes, po ashtu edhe pėr fuqinė motorike. Njė makinė zhdoganohej me 50 franga shqiptare. Ndėrsa taksa e qarkullimit ishte 5 franga nė muaj dhe dyfish pėr makinat me 7 vende. Kamionėt me benzinė ishin tė pėrjashtuar nga taksa e qarkullimit, ndėrsa ata me naftė taksoheshin 1 frangė pėr ēdo kuaj fuqi. Kjo favorizonte shumė kamionėt e prodhimit amerikan, duke lėnė mėnjanė kamionėt qė punonin me naftė dhe ishin shumė herė mė efektivė nė raport me fuqinė motorike.
Benzina kushtonte 2 lekė litri dhe nafta 0.25 franga, ndėrsa vaji lubrifikant kushtonte njė bidon 5 kg pėr 6.50 franga. Konsumi vjetor i karburantit ishte pėr benzinėn 3.5 milionė franga dhe pėr naftėn 2.2 milionė. Pikat e shitjes sė karburanteve nuk ishin shumė tė pėrhapur, nė gjithė vendin ekzistonin 22 tė qėndrueshėm dhe 120 tė lėvizshėm. Nė raport me vende si Italia ēmimi i karburantit ishte mė i lirė.
Nė Shqipėri deri nė vitin 1938 kishte 404 makina pėr pėrdorim personal, 124 autobuzė dhe 442 kamionė. Vetėm nė vitin 1938 kishin hyrė nė vend 205 automjete, nga tė cilat 64 vetura dhe 141 makina pune. Asnjė prodhues automjetesh nuk kishte konēensionar tė vetin nė vend. Tregtia e automjeteve u ishte besuar sipėrmarrėsve privatė tė cilėt nuk garantonin asnjė riparim tė sigurt dhe tė besueshėm nga firma prodhuese. Ofiēinat mungonin totalisht dhe nė tė gjithė vendin ishte vetėm njė vend me njė urė ku mund tė ngrije makinėn. Pjesėt e kėmbimit ishin shumė tė pakta pėr tė mos thėnė qė nuk ekzistonin fare.
Llojet e makinave nė vend ishin Shevrolet veturė De Luxe Master qė kushtonte 4.800 franga, Kraisler veturė Royal Six qė kushtonte 5007 fr.; Ford veturė De Lux V.8 qė kushtonte 4700 fr., NASH veturė qė kushtonte 5200 fr., dhe Fiat 1100 me ēmimin mė tė lirė 3200 fr. Ndėrsa markat e kamionėve ishin katėr, me Fordin V.8 qė kushtonte 4750 franga, Shevrolet 1.5 ton qė kushtonte 4700 franga, REO 14 qė kushtonte 5900 fr. dhe Doxh Seria TH mė e shtrenjta me 6200 franga. Kėto ēmime i kishte pėrcaktuar vetė tregu, makinat plotėsonin krejtėsisht kėrkesat e tregut shqiptar. Shitja bėhej gjithmonė me kėste nga 1 deri nė 2 vjet.
(Pėr tė dhėnė njė shembull tė vlerės sė parasė, ēmimi i Shevroletit De Luxe Master, qė kushtonte 4800 franga shqiptare ose 30 mijė lireta italiane tė kohės, me vlerėn e sotme do tė ishte rreth 26 mijė euro; nė vitin 1939, njė mijė lireta kishin vlerėn e sotme tė 870 eurove).
002001Shėrbimi publik ishte i padisiplinuar, nuk kishte orare tė sakta, tarifa dhe vendqėndrime. Nuk kishte asnjė shoqėri transporti, ēdo linjė drejtohej nga persona privatė. Autobuzėt ishit nė pjesėn mė tė madhe tė prodhimit amerikan dhe mund tė arrinin nga 12 deri 30 vende. Udhėtimi ishte shumė i parehatshėm por tė paktėn nga kryeqyteti kishte udhėtime ēdo ditė pėr ēdo qendėr tė madhe tė banuar. Shėrbimi taksi nuk ekzistonte fare.
Masat qė propozohen nga FIAT
Pasi u krye njė kqyrje e detajuar e gjendjes, ky grup vėzhgimi italian zhvilloi njė takim me Franēesko Jakomonin, mėkėmbėsin e Mbretit Viktor Emanuel nė Shqipėri, dhe hierarkė tė tjerė fashistė. Nga takimi u arrit nė pėrfundimin se duheshin marrė masa nė disiplinimin e tregtisė sė automjeteve, ēmimet etj. Duhej ngritur njė ofiēinė qėndrore pėr rregullime dhe asistencė dhe masa tjetėr tė disiplinohej transporti urban dhe interurban.
Pėr disiplinimin dhe ndėrhyrjen nė tregtinė e automjeteve, kuptohet se u gjykua qė tė kundėrshtohej opinioni se vetėm makinat tė prodhimit amerikan janė tė suksesshme. Pėr kėtė kėrkohej qė firmat europiane dhe mė saktė FIAT-i tė rishikonin ēmimet e shitjes pėr tė paktėn modelin 1100 (Millecento) pėr tė konkurruar ēmimet e markave amerikane, edhe pse firma italiane e kishte tė vėshtirė pasi makinat e destinuara pėr pėrdorim nė Shqipėri kėrkonin pėrforcime ekstra pėr tė pėrballuar qarkullimin nė rrugėt e dėmtuara.
U vendos krijimi i njė Ofiēine Qėndrore nė Tiranė e cila do tė kryente punėn pėr riparimin e automjeteve. Kjo ofiēinė do tė shėrbente edhe si pikėnisje pėr tė hapur degė nė disa qytete tė cilat do tė kryenin riparimet mė urgjente. Nėse hapet kjo ofiēinė (mendonin specialistėt) do tė kthehet padyshim nė bėrthamėn e pranisė sė FIAT nė Shqipėri. Pėr kėtė arsye ajo mund tė dėrgonte nė vend njė drejtues tė lartė tė sajin i cili mund tė bėnte njė raport tė hollėsishėm pėr nevojat nė vend. Ky raport do tu paraqitej autoriteteve mė tė larta me qėllim realizimin e nevojave.
Ēėshtja e parė pėr disiplinimin e transportit urban ishte krijimi i njė shoqėrie transporti. Kjo gjė nuk vonoi shumė dhe nė Shqipėri u krijua e mirėnjohura Societa Automobilistica Transporti Albanesi, shkurt S.A.T.A.
Veturė FIAT Modeli 1100Firma italiane e prodhimit tė automjeteve FIAT mund tė hynte nė tregun e Shqipėrisė me dy modele tė veturave tė saj, Berlina dhe Torpedo me fuqi motorike 1100 dhe 2800. Por tė dyja kėto modele tė pėrforcuara nė llamarina dhe balestra. Ndėrsa mund tė sillte tri modele kamionėsh dhe njė autobuzi. Ēmimet pėr kėto automjete do tė ishin ndryshe nga lista e ēmimeve nė Itali, gjithashtu FIAT garantonte praninė e saj edhe me pjesėt e kėmbimit. Transporti i automjeteve do tė merrej pėrsipėr nga vetė firma deri nė portin e Durrėsit. Por kjo barrė kapitali pėr firmėn italiane ishte e madhe prandaj kėrkonte qė nė pjesėn mė tė madhe tė rimbursohej nga Shteti.
FIAT, shpresonte qė makina qė do tė kishte sukses nė vend do tė ishte modeli 1100. Ky model kishte tė gjitha karakteristikat pėr njė vend si Shqipėria, ishte i fortė, me kosto tė lirė dhe lehtėsisht i manovrueshėm. Ky model nuk kishte nevojė pėr shumė ndėrhyrje pėr tu pėrshtatur me mjedisin shqiptar, gjithashtu ky model para 1939 ishte shitur nė vend me tė njėjtin ēmim si nė Itali, dhe me ndėrhyrjen nė ēmim vetėm pėr tregun shqiptar ky model do tė bėhej mė tėrheqės. Sigurisht qė kėrkesat pėr kėtė model kishin ardhur mė parė nga shtetasit italianė tė vendosur nė Shqipėri.
Veturat nė fuqi motorike dhe shasi mė tė mėdha si modeli 2800 po gjente pėrdorim tek funksionarėt e lartė tė huaj dhe shqiptarė. Ky model i pėrforcuar po konkurronte makinat e prodhimit amerikan. Ishte shumė i pėrshtatshėm pėr qarkullimin nė distanca tė largėta. Ēmimi i kėtij modeli ishte i shtrenjtė, por firma gjykonte qė nėse do tė kishte rimbursim nga Shteti Shqiptar nuk do ishte problem.
Sigurisht qė nėse FIAT do tė investonte dhe do tė sillte modelet e saj nė Shqipėri, duhej parandaluar qė automjetet qė shiteshin me njė ēmim tė ulėt kėtu tė mos qarkullonin nė hapėsirėn e Perandorisė, kjo sepse do tė ishte njė humbje pėr firmėn. Siē del nga dokumenti, ishte llogaritur qė vetura Fiat Millecento tė shitej 20 mijė lireta (me vlerėn e sotme, diku tek 17 mijė euro)
Vetė firma FIAT njoftoi pas takimit se ka ngarkuar specialistė nga njė prej konēesionarėve tė saj, qė do drejtohet nga njė inxhinier. Ky grup do kontaktojė me autoritetet shqiptare pėr tė diskutuar mbi nevojat urgjente qė mund tė ketė nė vend. Firma kėrkonte gjithashtu qė tė krijoheshin edhe kushtet normale tė punės, marrėdhėnie tė mira me autoritetet lokale dhe siguri pėr njerėzit dhe kapitalet.
Ashtu siē ėshtė e njohur pėr tė gjithė, kompanitė gjigante si FIAT do shfrytėzonin pushtimet e Italisė fashiste pėr tė zgjeruar tregun e tyre. Pėr kėtė dokument interesant qė po botojmė, vlera e tij qėndron nė skanimin qė i bėhet situatės sė rrugėve, infrastrukturės dhe ēmimet e makinave e karburanteve nė Shqipėrinė e 1939-s. Aq primitiv ishte ky sektor, saqė vetėm me ardhjen e fashistėve dhe, kuptohet, pėr interesat e tyre, nė Shqipėri u formuan mekanikėt e parė, shoferėt e parė tė specializuar. Nuk ėshtė aspak e ēuditshme, pėrse pėr shumė kohė nė vend, edhe pas luftės, linjės sė autobuzėve shqiptarėt i thoshin SATA. Nga ana tjetėr, pikėrisht kėtu e ka shpjegimin edhe fakti qė sot e kėsaj dite, terminologjia nė manualet e drejtimit tė automjeteve si dhe nė tė folmen e pėrditshme, fjalėt italisht janė shumė tė pranishme, si kamio (kambio), volanti, indietro, sotokarti, kofano, pulexho, kushineta etj etj.
Nga Armando Boēe
Burimi: AQSH i RSh, F. 197, V. 1939, D. 17
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn wol_Latn uzn_Latn