als_Latn dik_Latn sag_Latn
Pazari i Ri – “New Deal”Postuar më: 24 February 2017 18:42
Rifitimi i Shtëpive të Kultit si Rilindje Urbane e vërtetë. Projekti për rivitalizimin e pazarit të ri është një përpjekje për t’u lavdëruar dhe mjaft e nevojshme. Minelli, një urbanist shqiptar që jeton në SHBA mendon se ai mund të inkorporojë edhe elemente të tjera të rëndësishme.
Nga Dr. Arban Minelli*
Në gjithë vendin tonë mjaft prona të Komunitetit Mysliman e komuniteteve të tjera fetare u shtetëzuan, shkatërruan a shndërruan në ndërtesa të ndryshme publike. Veç në kryeqytet:
“Në qendër ku sot ndodhet Teatri i Operës dhe Baletit ka qenë Xhamia e Karapicit,
-tek Ushtari i Panjohur ka qenë Xhamia e Sulejman Pashës,
-te Tregu Çam Xhamia e Zelve, sot shkolla Kostandin Kristoforidhi,
-Xhamia e Beshirëve, sot shkolla Sami Frashëri,
-Xhamia e Haxhi Jasës, sot Materiniteti Geraldinë,
-Xhamia e Islam Allës, sot shkolla Jeronim De Rada,
e shumë të tjera në vend të të cilave janë ndërtuar godina shumëkatëshe”,
tregon myftiu i Tiranës Ylli Gurra.
Përditë
Jeta e sotme qytetëse ka ritëm tejet të përshpejtuar e gulçues. Shndërrimi i tejzgjatur e lëngues në gjithë marrëdhëniet shoqërore (ekonomike, politike e shpirtërore) ka sjellë paqëndrueshmëri e hutim te gjithë shtresat. Vijon plogështi në sistemin e vlerave. 1944 dhe 1967 lënduan rëndë 2 rrjedhat në trashëgiminë e vlerave (Materiale e Shpirtërore) e vijimin e natyrshëm të tyre në breza.
Dobësia e bashkësive në mjediset tona e ka përjashtuar dobinë e lëvizjes së lirë të njerëzve. Mungesa e “punishteve” që prodhojnë e forcojnë bashkësi ka thelluar copëtimin e prurjeve njerëzore nga fshati drejt qytetit, duke e zvogëluar përfshirjen e shkrirjen me indet e popullatës vendëse. Boshllëku i bashkësisë së vlerave mbushet lehtë me neuroza të përbashkëta, sidomos në hapësirat e arnuara qytetëse. Qullësia morale gërshetuar me ligjin e më të fortit prodhojnë reaksione me pasoja afatgjata, për ne bashkëjetuesit e sotëm dhe pasardhësit tanë.
Kundërthënie
Gjithçka materiale është rritur me ritëm thuajse tumoral në Tiranë e qytetet shqiptare. Vetëm një statistikë nuk po arrin të kapë kohën. Numri i institucioneve të grupit më të madh fetar në Shqipëri nuk po arrin dot as atë të vitit 1967! Nga 850 xhami të vitit 1966 sot pavarësisht rritjes së popullatës ne ende mbetemi larg, jo veç përpjesëtimit, por edhe barazimit të shifrës.
Institucionet e kultit do ta luanin me shumë dobi rolin e baraspeshave shpirtërore të banorëve në qytete. Banorët e një qyteti e kanë domosdoshmëri përdorimin e burimeve të sigurta të periudhës shoqërore e shpirtërore. Institucionet fetare janë e mbeten të pazëvendësueshme në këtë shërbim. Në Shqipëri po vërehet gjithnjë e më shumë lidhja e njerëzve me shtëpitë e kultit. Mirësia e dobia e pranisë së një ndërtese të kultit krijon një magnetizëm vullnetar të shëndetshëm. Pasja e tyre i shton një përmasë krejt ndryshe e të re përballë ngutjeve e nevojave të përditës materiale.
Është shumë e vështirë dhe e kushtueshme në ngutin e jetës sot të mbledhësh njerëz siç ndodh në shtëpitë e kultit. Jo veç mbledhja, por dhe dëgjimi i vullnetshëm e i durueshëm i një narrative pa joshje të cekëta e kurthe thashethemesh zbavitëse, ngrohja shpirtërore dhe temperimi moral, janë vlera që s’i gjen lehtë në asnjë mjedis a medium tjetër.
Borxhi moral e material që elitat politike shqiptare kanë ndaj bashkësive fetare e besimtarëve u shndërrua në një ferment tejet kriminalizues shoqëror. Hutia shpirtërore dhe babëzia materiale pas absolutizmit komunist ishte e kuptueshme në fillimet e viteve ’90. Përndryshe këmbëngulja, tejzgjatja e zvarritja në përpjekjet për baraspeshim shoqëror përmes pasurimit material po prodhon vetëm dëshpërim. Kjo plogëti dritëshkurtër po e thur krimin deri në indin e familjes dhe lakminë pa fre për fitim deri në kurrikulat akademike. Vëmendja për shërim nuk iu takon veç përfaqësuesve të kërcënuar, të beftë, të ndrojtur, të ende-panatyrizuar të mjediseve fetare në Shqipëri. Vullneti i politikëbërësve e vendimmarrësve do ishte mirëseardhur si një qasje “fitoj-fiton”.
Kështu dhe projekti i sendërtuar i Bashkisë Tiranë për rimendimin e gjurmës urbane të Pazarit të Ri duket një rast i thirrur të sprovojë palët. Fondi Shqiptaro-Amerikan ka mirëpritur e është investuar për përfshirjen në projekt të ndërtesës e mjediseve (vakfit) të Xhamisë së Pazarit të Ri. Gatishmëria për ndërhyrje me pasurim kulturor të shërbimeve që do rrjedhin nga rivlerësimi inxhinierik i kësaj pjese të qytetit është i mirëseardhur.
Përfituesit
-Përdoruesit e mjediseve të Xhamisë-besimtarët myslimanë, kanë rastin fatlum të shmangies së torturës sorollatëse të përditshme për të mbërritur në Strehën e tyre Shpirtërore.
-Komuniteti Mysliman mund të kërkojë, përmes një ndërhyrjeje të mençur, të krijojë një vlerë të shtuar të vakfit të shpërdorur e penguar çerekshekullor të këtij mjedisi.
-Bashkia e Tiranës si ent politik, shoqëror dhe ekonomik rrit e plotëson gjithë spektrin e të kënaqurve nga kjo ndërhyrje. Politikisht kuron një marrëdhënie me besimtarët, përfituesit e përditshëm-shumica. Hap mençurisht një valvul shkarkimi për “mistikën negative” e spekulimet që kanë mbështjellë e mbështjellin ndërtesat e xhamive për pjesë të painformuara të popullatës apo vizitorëve të huaj. Me pak ndërhyrje e përmirësime planimetrike krijon një përmasë të re kulturore e tërheqëse për turistët, vizitorët, banorët e përdoruesit e kësaj gjurme plot gjallëri qytetëse. Rindërton e forcon përmasën e përfitimit të natyrshëm e marrëdhënieve tregtare që kanë prodhuar sinergjinë e shëndetshme historike mes tregjeve dhe faltoreve.
Fondacioni i Zhvillimit Shqiptaro-Amerikan lë dëshminë e dytë më të dukshme të një zhvillimi që prek të gjithë përbërësit e baraspeshimit e qëndrueshmërisë afatgjatë shoqërore në Shqipëri pas ndërhyrjes mbresëlënëse në Pazarin e Korçës. Kjo dëshmi tashmë vjen në Kryeqytetin e Shqiptarëve, por në një pjesë që nuk ka prodhuar kontestime politike si ato të sheshit “Skënderbej” e Shëtitores.
Si të bëhet?
– Zgjerohet sa më shumë të jetë e mundur sipërfaqja e faljes brenda ndërtimeve të qena.
– Shpërblehet Vakfi i xhamisë me koeficient lartësie (brenda kushteve qytetëse) pa dëmtuar siluetin e sotëm të pamjes nga sheshi i Pazarit. Mundësohet Leja e një Ndërtimi të ri zgjerues për falje dhe hapësira shërbimi në pjesën verilindore e rindërtimi cilësor i mjediseve të ish-klasave mbi të njëjtën njollë ndërtimi pa cenuar pamjen nga sheshi i Pazarit.
– Rimendohen mjediset e tjera të vakfit në lindje dhe veri të ndërtesës së xhamisë së vjetër për të mundësuar sa më shumë sipërfaqe shtesë për një xhami qendre si kjo e Pazarit.
– Zgjerohet sa më shumë të jetë e mundur sipërfaqja e mjediseve të hapura për falje, duke përshtatur e trajtuar dyshemenë për një oborr të thatë e të pastrueshëm dhe Tenda të hapura xhami për mbrojtje nga shiu.
Lehtësimi i mbërritjes në xhami duke:
– Krijuar mundësi për prurjet me rrotakë (auto, moto, biçikleta) e ndarjen nga prurjet këmbësore përmes rihapjes së rrugës në pjesën lindore të saj (mbyllur njëanshëm nga interesa privatë).
– Krijuar një hapësirë të sigurt që strehon mjete të lehta udhëtimi (biçikletë, moto, karroca) ndaj kushteve të motit (në pjesën lindore).
– Rivendosur (si në fillesë) derën e hyrjes për këmbësorët në anën perëndimore nga sheshi i pazarit, duke përdorur një rrugëkalim me gjerësi deri 2 m në një prej harkadave të ndërtesës së ndërtuar në perëndim të vakfit.
Lehtësimi i mbërritjes te vendi i faljes duke:
– Shmangur shkallëzimet aty ku mundet e vendosur pjerrina aty ku ato nuk mund të shmangen në nderim të kushteve për paraplegjikët, fëmijët e të moshuarit. Kjo do t’iu shërbejë jo vetëm besimtarëve, por dhe vizitorëve të jashtëm të kësaj ndërtese kulturore.
-Përmirësuar infrastrukturën e lëvizjes, radhitjes, qëndrimit e ritualit për kushte të ndryshme moti (shi, diell, ftohtë, nxehtë).
– Përmirësuar infrastrukturën e zbrazjes në Kushtet e Sigurisë dhe në Raste Fatkeqësish natyrore a njerëzore- (zjarr, tërmete etj).
Studioja Arkitektonike Atelier 4 ka punuar me skrupulozitet në gjithë detyrat e paracaktuara prej porositësve. Mendimi për ta përfshirë Xhaminë e Pazarit në ripërtëritjen e kësaj njolle urbane është i mëvonshëm, por mjaft i hijshëm e i dobishëm për të gjithë. Ai kërkon njohje e përkorësi mbi hollësitë e teknologjinë e ritualit islam, si dhe një shpagim ndaj pasojave ekonomike që rrjedhin nga ndërhyrja për rivlerësim. Xhamia nuk është në inventarin e Institutit të Monumenteve të Kulturës. Kjo sidoqoftë nuk e përjashton nga vlerat si nyje qytetëse dhe ato arkitektonike brenda e jashtë ndërtesës.
-Vendndodhja e saj është tejet e rëndësishme në trupin e qytetit.
-Nxënësia e saj lë për të dëshiruar e kërkon një zgjerim të mençur.
-Ajo ka një oborr krahasimisht të këndshëm, që mund të pasurohet me zgjidhje të kujdesshme e të hijshme si gjelbërim, shatërvanë, ujëvara, strehë të lehta e të tejdukshme.
Ndërtesa kryesore e Xhamisë ka hollësi të veçanta arkitektonike, si:
– Harqet me majë të dyer dritareve.
– Kubeja e Brendshme e vizatuar me hollësi lulore zbukuruese.
– Muret e brendshme të zanafillës të vizatuar.
– Mihrabi me punime të hijshme lulore e zbukuruese.
– Dritaret e drurit me xhama verbuar e të ngjyrosur.
– Mafili me parmakët e gdhendur të drurit etj.
Kritere ndërhyrjeje:
Plotësimi me kthina të dobishme e përbërës arkitektonikë të hijshëm.
Pas këtyre kushteve themelore vendndodhja e Xhamisë sjell natyrshëm një larmi kërkesash me dobi. Krijimi i mjediseve e kthinave për shërbime të ndryshme që kënaqin nevojat e xhematit, bashkësisë së banorëve përreth dhe vizitorëve të huaj. Shndërrimi i vakfit (përrethit të ndërtesës) në një shembull kulturor e oaz të përtëritjes shpirtërore e hijeshisë (estetikës) ndërtimore.
- Ruajtja e intimitetit dhe tërësisë së kohës e vendit për besimtarët e ritualet.
- Krijimi i lehtësive për bujtësit e kureshtarët.
- Krijimi i hapësirave për tregtime mallrash të lehta e suvenirëve në hyrjen e re të Xhamisë.
- Krijimi i hapësirave për çlodhje të gjelbër e të ujshme edhe për banorët.
- Lidhja, nderimi e bashkëpërfitimi me/nga ndërtimet fqinje (Bar-restorant Peshku, Harkada e Dyqaneve, Banesa nga Lindja, dhe rrugëkalimet (hapja e shtegut të mbyllur nga rruga “Hoxha Tahsin” dhe zgjerimi i hyrjes së sotme).
- Ndarja e prurjeve këmbësore nga ato me rrota.
Përmes:
-Krijimit të një hapësire për gjelbërim të ulët bari e lulesh stinore në gjerësinë e Minares.
-Përshtatjes së një ujëvare a rrjedhë uji (shatërvani) të vogël në murin perimetral verior me ndriçimin përkatës.
-Ndërtimit të një mjedisi për abdes dhe sqolla për burra e gra, duke shfrytëzuar ndoshta nivele nëntokësore-(podrum me tarracë tullash xhami-në pjesën e oborrit të hapur), për të kursyer e ruajtur sipërfaqen.
-Saktësimit të një mjedisi e rafti për zhveshjen, ruajtjen e veshjen e këpucëve.
-Mundësimit të një mjedisi popullor shumëvlerësh në afri e lehtësi me hyrjet, për mësimdhënie, takime dialogu ndërfetar e tubime të ndryshme urëndërtuese, sa më ftues e tërheqës për vizitorë të larmishëm.
-Mbjelljes së disa selvive në pjesën e mbetur jugore të murit rrethues, duke ruajtur hapjet e dritareve e veshur murin me gjelbërim gjithëvjetor.
-Mundësimit të mjediseve, përmes zgjidhjeve të kujdesshme, të mençura e tërësore planimetrike, për një hapësirë me pije të ngrohta dhe takime (ekspozime), çaj, libërshitje, tregtime mallrash të lehta, tezga suvenirësh nga krahu Perëndimor dhe parkime rrotakësh (biçi-auto) nga krahu Lindor etj.
– Riforcimit të mureve mbajtëse të Ndërtesës së Xhamisë.
– Riforcimit të çatisë, strehëve e ulluqeve të Ndërtesës së Xhamisë.
– Përpunimit e ruajtës së ballinës në endje e ngjyrë në përshtatje me gjatësivalën (tonin) e ngjyrave e ngjyrimeve të gjithë përrethit e tubës së ndërtesave të trajtuara. Trajtimin e kujdesshëm me ndriçim zbukurues (projektorë) gjatë natës.
– Ripunimit, përafrimit e pasurimit të hijes së minares në endje e ngjyrë në përshtatje me gjatësivalën e ngjyrave e zbukurimeve në përputhje me traditën e atij vëllimi spikatës. Trajtimin e kujdesshëm me ndriçim zbukurues (projektorë) gjatë natës.
– Rikthimit të plotë (a të përafruar) të brendisë së mjedisit të faljes (dyer, mure, dritare, shkallë, parmakë, rafte, kube e brendshme e afreskuar, Mihrabi, Minberi e Qoshku, shënjuesit-minare e çati) në endje e ngjyrë me gjendjen fillestare, si vlera historike dhe të hijeshisë së posaçme të Xhamisë së Pazarit.
– Përftimit të një projekti tërësor me Leje Ndërtimi të ligjshme, që mund të kryhet edhe në shtrirje kohore por që përjashton çdo sajim, shtojcë a qasje banale të mëvonshme.
Të tjera:
Përtëritjen e ndërtesës e mjedisit përreth në një shembull (pilot) që rimendohet e projektohet si eko-ndërtesë, ku zbatohen pragje (standarde) me këndvështrim miqësor ndaj mjedisit që të ketë:
- 0 (zero) ndotje e jo plehra a mbetje të dëmshme për rrethinën e qytetin.
- Ndriçim sa më natyral të përshtatur nga dritaret e përdorim mjetesh bashkëkohore ndriçimi me frytshmëri të lartë (LED).
- 0 (zero) gjurmë karboni përmes trajtimit të mureve, dyerve e dritareve me hollësi e shtresa që ulin nevojën për energji elektrike në ngrohje-ftohje.
- Hapësira të posaçme për biçiklistët.
- Pajisje e zë ezani në përpjesëtim e nderim të një hapësire me larmi banimi e shërbimi.
Përkatësisht
-Në vija të prekshme kemi mundësimin e ndarjes së prurjeve këmbësore me ato rrotake si në Fig. 1
dhe lehtësimin e skajshëm të mbërritjes në xhami përmes hapjes së harkadës.
-Njolla planimetrike e ndërtimeve në sipërfaqen e përgjithshme të vakfit (pronës së xhamisë) prej 2318 m2 nga 32% rritet në vetëm 38% pa krijuar ndotje vëllimesh në sheshin e sotëm të tregut-Fig. 2
-Hapja e hyrjes së filtruar të xhamisë nga harkada do ta lehtësojë e mundësojë përfshirjen e mjediseve të xhamisë në tërësinë e ansamblit e vizitueshmërinë e saj-Fig. 3. Nga kjo foto duket qartë se vëllimet shtesë e plotësimet ndërtimore që do ketë vakfi i xhamisë janë krejt të padukshme e nuk cenojnë vijën e sotme qiellore të lindjes së sheshit.
-Në Fig. 4 tregohen pamjet e vëllimeve nga veriu që merr i gjithë rivlerësimi i vakfit, pa krijuar asnjë ndotje në lartësi për sheshin kryesor në perëndim. Këto do të jenë mjedise që do shërbejnë si zgjerim i hapësirës së faljes, hapësira shërbimesh, zyra për Myftininë dhe mjedise të tjera të përdorshme me qira për sipërmarrje të përshtatshme si prona të patundshme etj.
-Vini re shembjen e një vëllimi të sotëm (duke zvogëluar ndotjen ndërtimore) nga shtojca lindore e xhamisë. Ndërtimi do të përgjysmohet duke hapur vendin me hajat të ngushtë për një oborr të brendshëm me shtigje çakëlli a tullash në trajta gjeometrike. (Kjo hapësirë do t’i japë frymëmarrje e diellzim edhe apartamenteve të poshtme të pallatit ndërtuar mbi vakfin e Xhamisë që tashmë janë nën murin e shtesës). Në mes të kopshtit do ketë një shatërvan rrethuar me pemë qershie. Kopshti do jetë i mbërritshëm edhe nga prapa (jugu) i xhamisë, duke e bërë të lehtë e të lirë lëvizjen në perimetrin e saj.
Në murin e veriut që është edhe perspektiva e oborrit mendohet vendosja e një ujëvare me ndriçim e gjelbërim në gjatësinë e dukshme të murit. Fig. 5, 6.
-Mbulimi i oborrit të brendshëm me xhama mbi kolona të holla metalike mund të krijonte një hajat virtual. Kjo do bërë me kujdes e pa cënuar ndriçimin qiellor a rënduar oborrin me ndërtime të tjera-Fig.7.
-Pamja e brendshme e xhamisë mund t’i rikthehej zanafillës ose mund të ripunohej më lehtë për ta zmadhuar përfytyrimthi brendinë e saj. Fig. 8.
Gjithë sa më sipër është një qasje dashamirëse e me dobi të përbashkët, e cila mund të përmirësohet. Ajo ka nevojë të derdhet në një projekt solid e skrupuloz të zbërthyer e miratuar nga gjithë pragjet vendimmarrëse për të shmangur përcipjen e dëshirave të mira.
U përpoqëm thjesht të qartësojmë “PSE” dhe “SI” ky është një hap që i shërben gjithkujt dhe dukshëm i qaset një “Pazari të Ri” WIN-WIN “FITOJ-FITON2”(=Unë Fitoj, Ti+Ai Fiton…).
*Urbanist, SHBA
als_Latn als_Latn ilo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn