als_Latn lit_Latn bos_Latn
Budizmi Tibetian
Budizmi Tibetian
= vetura e xhevahirit = Tantra tibetane
Idetė-bazė janė si nė Budizmin Mahajana, por Vaxhrajana synon ndriēimin e shpejtė, brena kėsaj jete.
Tantrizmi ėshtė ēlirimi i shpejtė, gati i dhunshėm, i njeriut. Qėllimi ėshtė identifikimi me natyrėn e Budės.
Idetė kryesore:
- Samsara dhe nirvana janė njėlloj
- Secili ka natyrėn e Budės
- Duhet udhėheqja e njė mjeshtri (sidha, lama).
Metodat:
- Vizualizimi (pėrfytyrimi) i njė Bude apo Bodisatve
- Mantra (kėndime tė fjalėve apo fjalive tė shenjta)
- Mudra (gjeste me duart)
- Meditimi
- Kėndimi
Tė bėhesh njėsh me atė qė vizualizon tė ēon drejt ndriēimit.
Pėr tė arritur ndriēimin, duhet praxhna = urtėsi dhe upaja = metodė.
Tantra ėshtė e njohur sidomos pėr pėrfshirjen e seksualitetit. Mirėpo, gjatė ritualeve, bashkimi seksual ndodh rrallė. Atėherė shėrben pėr tė transformuar energjitė seksuale nė ato spirituale pėr ta arritur kėshtu ndriēimin.
4 shkollat bazė tė Budizmit tibetan:
- Njingma
- Shakja
- Kagjy mė e pėrhapur nė perėndim
- Gelug shkolla e Dalai Lamės, qė megjithatė respektohet si udhėheqės fetar nga tė gjithė tibetanėt.
4 klasat e Tantrės:
- Krija Tantra: rituale
- Ēarja Tantra: veprimi ritual bashkė me pėrqėndrim tė brendshėm
Njeriu ushtron si lutės, qė i drejtohet hyjnisė sė pėrfytyruar sikur tė ishte qenie mė e lartė
- Joga Tantra: meditim, vizualizim i mandalave (simbole pėrreth njė qendre), identifikim me aspektet e Budave
- Anutara Joga Tantra: bashkimi i tė gjitha polariteteve, kuptimi qė nė gjithēka ndodhet zbrazėtia
Njeriu duhet tė praktikohet me bodiēita = njė shpirt drejtuar ndriēimit, bashkė me mėshirė. Bodiēita ėshtė dashuri dhe mėshirė pėr tė gjitha qeniet.
Hyjnitė janė ndihmės. Njeriu u drejtohet nėpėrmjet vizualizimeve, mudrave, mantrave dhe mandalave.
Pėrfshihen 5 Buda transcendentė = Tatagata. Tė gjithė Budat e tjerė janė emanacione (manifestime, shfaqje konkrete) tė tyre.
Mjeshtrat janė lama (mėsues spiritual) dhe tulku (njė mėsues qė ėshtė rilindja e njė mjeshtri tė vdekur). Shumė funksione fetare pėrcaktohen me parimin e tulkus.
Kėshtu, Dalai Lama ėshtė rilindja e paraardhėsit te tij, e kėshtu me radhė. Dmth. nė tė vėrtetė ka vetėm njė Dalai Lama nė rimishėrimet e tij.
Kozmosi ėshtė manifestimi i polariteteve.
Ka vetėm njė zbrazėti nirvana, por kėtu gjithēka manifestohet nė polaritete.
Kėto klasifikohen sipas koncepteve simbolike mashkullor femėror.
Kėshtu, metoda e shkathėt ėshtė mashkullore, ndėrsa urtėsia femėrore.
Nė ritual, femėrorja simbolizohet nga kėmbana, ndėrsa mashkullorja nga vaxhra.
Mėsimi Trikaja: Ēdo Buda paraqitet nė tre trupa njėkohėsisht.
- Nirmanakaja: trupi tokėsor, qė e kemi edhe ne
- Sambogakaja: trupi i lumturisė. Ai pėrbėhet nga njė substancė si dritė, qė manifestohet nė nivelet e ndryshme tė Budave.
- Darmakaja: trupi i sė vėrtetės. Ėshtė njė trup i palindur = zbrazėtia = gjendja e hapur e ekzistencės = vetė ekzistenca (tatva) = kuptimi qė nuk ka ndonjė Vete nė asgjė qė ėshtė = njėsh me tė gjitha Budat, sidomos me 5 Tatagatat = natyra e Budės
Neo
- "Njėshmėria - mund tė njihet vetėm duke u bashkuar me tė."
1469
-
Re: Budizmi Tibetian
HYRJE
Budizmi tibetan paraqitet ne perendim shpesh i tjetersuar (p.sh. ne filma). Tregohen aspektet ezoterike, valle ne manastir, rituale te rralla, simbolizimi seksual. Fokusi eshte dituria e specializuar e nje elite te vogel dhe te shkolluar murgjerish. Ana tjeter e neglizhuar eshte jeta e perditshme jo aq mbreselenese e murgjerve, murgeshave, nomadeve dhe fshatareve te thjeshte. Sot nje pyetje e rendesishme eshte: Budizmi tibetan a eshte "vetem religjion" apo nje element vendimtar i identitetit te rrezikuar kombetar dhe kulturor tibetan?
BUDIZMI TIBETAN DHE PRAKTIKA TANTRIKE
Budizmi tibetan eshte budizmi i rrymes Vaxhrajana (Vajrayana) me elementet e religjionit Bön. Bön ishte feja e Tibetit para ardhjes se Budizmit, ndersa sot ka marre shume elemente te Budizmit dhe eshte njera nga pese shkollat e Budizmit tibetan.
Ne Budizmin tibetan, mesuesi, "guru", luan nje rol te madh duke udhezuar nxenesit per kryerjen e ritualeve. Vetem "lama", mesuesi i larte, garanton per autenticitetin e mesimit, sepse ai e ka marre nga lama i tij e ashtu me radhe, deri ne kohen e hershme tek themeluesit e rrymave budiste tibetane.
Tantra eshte nje forme e Budizmit verior, qe bazohet ne shkrime te quajtura po ashtu "tantra". Shkrimet e hershme tantrike vijne nga shekulli IV. Tantrat permbajne cdo lloj shkrimesh rituale dhe veprimesh meditative. Teknikat kryesore tantrike jane sisteme te komplikuara nga rituale, vizializime dhe meditime. Qellimi eshte cberja e idese se unit, pervoja e mosdualitetit te te gjitha dukurive dhe te trupit te vet. Dmth. ne te vertete, qe ne zakonisht nuk shohim dot, gjithcka eshte nje, nuk ka dallim midis subjektit dhe objektit, dhe uni dhe trupi jane iluzion. Kuptimi i kesaj con deri te "ndricimi" - njeriu realizon natyren e tij te Budes dhe behet vete Buda.
MURGERIA DHE MANASTIRET
Manastiret ishin shume te rendesishem ne shoqerine tibetane. Manastiri i pare u ndertua ne vitin 779. Nga qendra te vogla, u rriten ne komplekse te medha manastiresh. Mirepo, murgjerit tibetane nuk mbeshteteshin plotesisht nga manastiret. Hyrja ne manastir nuk siguronte dot jetesen. Prandaj murgjerit mbeshteteshin nga familjet, merreshin me tregti ose kryenin rituale kundrejt pageses. Vetem nje perqindje e vogel e murgjerve mund te merrej me meditim dhe doktrinen budiste. Ne pergjithesi, jeta ne manastir ishte e veshtire dhe e mundimshme. Por murgjerit kishin nje status te larte dhe respektoheshin shume ne shoqeri. Rreth 15 % te popullsise mashkullore tibetane ishin murgjer! Numri i murgeshave ishte me i ulet. Shumica e manastireve ne Tibet ndodheshin ne vende te izoluara dhe perfshinin disa dhjetera murgjerish, qe kryenin rituale per bashkesine lokale.
Ne shoqerine tibetane, lamat dhe murgjerit kane nje pozite te privilegjuar. Me gjithe veshtiresite, murgeria idealizohet si hapi me i mire per t'u cliruar nga gjithe jeta tokesore.
REVOLUCIONI KULTUROR DHE SHTYPJA E LIRISE FETARE
Ne vitin 1951, Ushtria Popullore Clirimtare Kineze hyri ne Tibet dhe e pushtoi. Mao Zedong deklaroi qe feja qenka helm. Me 1959, Dalai Lama u detyrua per t'u arratisur ne Indi. Masat politike te ndermarra nga kinezet, indoktrinimi dhe reforma tokesore me shtetezimin e hapesirave bujqesore shkaterroi bazen materiale te ekzistences se manastireve. Prej kesaj, manastiret mund te kryejne funksionet e tyre vetem ne menyre te kufizuar. Nje goditje tjeter qe Revolucioni Kulturor i vitit 1966. U ndalua praktika e fese ne publik, u ndaluan festat fetare dhe shenjat e jashtme e religjiozitetit budist. Pothuajse te gjithe 6000 manastire dhe tempuj u plackiten dhe u shkaterruan (disa u rihapen pastaj ne menyre shume te kufizar). Revolucioni Kulturor ishte perpjekja e shkaterrimit te identitetit kulturor te Tibetit. Qellimi ishte shtypja e ndikimit te religjionit ne jeten e perditshme.
Ushtrimi publik i praktikes fetare eshte i ndaluar ne Tibet, ndersa ne mergim praktikohet feja tibetane. Per tibetanet e qendruar ne vendin e tyre, religjioni eshte nje mbeshtetje e rendesishme ne jeten e perditshme. Ushtrimi i fese kontrollohet rreptesisht nga autoritetet kineze. Ka fushata riedukimi, sidomos ne manastire, qe [sic u pa vjet] konsiderohen si qendrat e levizjes tibetane per pavaresi. Kinezet perdorin edhe spiune. Eshte e ndaluar te kesh nje fotografi te Dalai Lames. Kush kundervepron, denohet me gjobe ose burg dhe torture, edhe sot.
Keshtu po zhduket religjioni i perditshem nga publiku. Megjithate, shume tibetane ruajne traditen e tyre. Festat dhe ritualet mbahen fshehurazi. Ndersa ceremonite fetare qe mbahen ne publik kane vetem rendesi folklorike dhe vihen ne skene per turistet.
Qeveria mergimtare e Tibetit, e kryesuar nga Dalai Lama, pretendon ta perfaqesoje popullin tibetan ne teresi. E perfaqeson ne menyre simbolike edhe kulturen dhe fene tibetane autentike. Historia tibetane tregohet si historia e nje populli paqesor [qe nuk ka qene gjithmone ashtu], qe i perkushtohet ushtrimit te fese se tij dhe per te cilin dhuna nuk ka qene opsion per zgjidhjen e konflikteve. Ky imazh pelqehet sidomos nga simpatizuesit perendimore te Budizmit tibetan.
GJENDJA AKTUALE
Per murgjerit, manastiri perfaqesonte lojalitetin dhe identitetin e bashkesise. Ende nuk kishin nje vetedije kombetare ose nje mendim ne kategorite e nje shteti kombetar ne kuptimin modern. Sipas Dalai Lames, elementi i qendrueshem i Tibetit eshte Budizmi. Per te, qellimi paresor nuk eshte pavaresia, por ruajtja e kultures se Budizmit tibetan. Kjo perputhet me funksionin e Dalai Lames si mbrojtes i nje tradite fetare.
Por brezi i ri nuk gjen dot me shume kuptim ne konceptet dhe ritualet tradicionale duke perfshire edhe parimin e refuzimit te dhunes per te arritur qellime politike. Nga ana tjeter, europianet dhe amerikanet kane nje interes te mirefillte per Budizmin tibetan. Prandaj Dalai Lama deshiron te perfshije boten ne ceshtjen e tij, duke shpresuar per mbeshtetje financiare dhe politike. Por brezi i ri dyshon gjithmone e me shume qe me normen e heqjes dore nga dhuna mund te arrije qellimet politike dhe ve ne pyetje imazhin e perhapur nga qeveria mergimtare te Tibetit tradicional si "Shangri-La" [edhe Shambala, nje vend utopik burim i urtesise]. Nuk pajtohen me pohimin e Dalai Lames qe pavaresia e Tibetit nuk qenka aq e rendesishme sa ruajtja e kultures budisto-tibetane.
gjilanasi
- 415
-
min_Latn min_Latn bug_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bam_Latn lin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nya_Latn kac_Latn lit_Latn als_Latn fur_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn gla_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ayr_Latn unk unk