als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Gruaja e Tuk Jakovs: Fjalia pr t ciln Enver Hoxha urdhroi zhdukjen e tim shoqi
“Guxoi t thoshte t vrtetn dhe u kryqzua barbarisht. Pohoi haptas se Enver Hoxha nuk u zgjodh Kryetar i PKSH-s n mbledhjen themeluese dhe prfundoi n ferrin e burgjeve t komunizmit”.
Ajo q ndodhi me Tuk Jakovn, njrin nga protagonistt kryesor t fillimit t lvizjes komuniste n Shqipri, sht sa e dhimbshme aq dhe e mizore. Mita Jakova e shoqja e tij, n nj rrfim pr emisionin “Histori me zhurmues”, t gazetarit Pandi Lao n TV “Klan”, zbulon pr her t par nj retrospektiv t plot t tragjedis q prjetoi ish komisari i Brigads s Par Sulmuese.
Me nj kujtes t admirueshme pr moshn dhe kalvarin e vuajtjeve, bashkshortja e Tuk Jakovs flet pr rrethanat n t cilat lidhi jetn me t, kush i besoi detyrn e kreut t njsis s par partizane, cilat ishin marrdhniet e tij me Mehmet Shehun kur ndanin prgjegjsit e komandantit dhe komisarit t Brigads s Par Sulmuese, si lindn konfliktet e para me Enverin dhe kush e inicionte qndrimin sektar t liderve komunist ndaj tij pr zbutje t lufts s klasave dhe marrdhnie kompromentuese me klerin katolik etj. Pjesa e vuajtjeve dhe drams pas dnimit t t shoqit pr tradhti t lart ndaj atdheut, z nj vend t veant n tregimin e Mita Jakovs, t cils i sht dashur t mbijetoj bashk katr fmijt me shum mundime dhe sakrifica t jashtzakonshme. Gjithsesi, nga gjith prjetimet e atij kalvari t tmerrshm, kjo grua fisnike ka peng kushtet n t cilat i ndrroi jet njra nga vajzat dhe enigmn ende t pazbardhur pr mnyrn si vdiq n spitalin e burgut i shoqi, n mbrmjen e von t 26 gushtit 1959...
Zonja Mita! Ju jeni bashkshortja e Tuk Jakovs dhe jeni lidhur me t qysh n vitet e lufts. Si e kujtoni momentin e themelimit t Partis Komuniste Shqiptare?
Me Tuk Jakovn jam njohur n ceremonin e krijimit t Brigads s Par Sulmuese, q u zhvillua m 15 gusht 1943. Atje e pash Tukun pr her t par, q foli si Komisar i Brigads. Un isha nj e re komuniste q isha lidhur me lvizjen antifashiste qysh n vitin 1942 dhe punoja brenda n qytet. Ne ishim 15 shoqe, kryesisht t reja q ishim inkuadruar n nj et. Komandante e ets ton ishte Kleopatra Mulliqi, nj grua prparimtare q kishte prqafuar lvizjen q n fillimet e veta. Pasi mbaroi ceremonia e inaugurimit t Brigads, Tuku me cilsin e komisarit t saj, na thirri ne vajzave dhe na vuri n dijeni se brigada do t fillonte t lvizte n t gjith Shqiprin. Aty pr aty na porositi pr t lajmruar familjet dhe na sistemoi n adrn e shtabit t brigads. Sakaq ne lajmruam familjet dhe morm teshat e u sistemuam n adrs e shtabit. Ky ishte si t thuash takimi i par me Tukun. Gjat ditve n vijim na lidhi puna dhe komunikuam disa her. Pata rastin t flisja nga afr me t, ta njihja konkretisht dhe pa e kuptuar prfundova n lidhjen e ngusht. N maj t vitit 44 bm fejesn.
far cilsish kishte Tuk Jakova, q u caktua komisar i Brigads s Par?
Tuku ishte nj nga t rinjt e njohur n jetn ilegale t qytetit t Shkodrs. Emri i tij ishte br i dgjuar sidomos pr mjaft aksione t guximshme ndaj okupatorit. N Shkodrn e asaj periudhe flitej sidomos pr nj rast ku Tuku me Sadik Bekteshin kishin mundur t anin nj rrethim t rrezikshm, n kohn kur shumkush i dinte t asgjsuar. Prmbledhtazi do t thosha se jeta ilegale e kishte br t njohur emrin e tij edhe prtej qytetit t Shkodrs. Pikrisht gjat aktivitetit n radht e lvizjes ilegale, Tuku u dallua pr trimri dhe guxim. Ai kishte nj inteligjenc natyrale shum t zhvilluar. Prsa i prket shkollimit, kishte br arsimin 9-vjear, si mund t’i themi sot. E vrteta sht se prtej dshirs s madhe t tij pr dije, nuk pati mundsi pr t’u arsimuar pr arsye ekonomike. Nga familja e tyre u shkolluan tre vllezrit e tjer...
Tuku ishte nj nga figurat qendrore t PKSH, pse nuk shkoi pr t’u shkolluar n Bashkimin Sovjetik si pjesa tjetr e liderve komunist t asaj periudhe?
Tukut asnjher nuk ia ofruan shkollimin n BS pas lirimit, n kohn kur shumkush nga kolegt e tij shkuan aty disa her. Pikrisht kt e kemi pasur merak familjarisht. Nj dit i kam thn Enverit, kur ishte n shtpin ton. “Si sht e mundur q Tuku ende nuk po shkon si gjith t tjert pr t’u shkolluar n BS”. Ai qeshi, m vuri dorn n supe dhe mu kthye si me qesndi: “N qoftse t tjert kan br shkolla t ndryshme, Tuku ka shkolln e jets, ka akademin e prvojs”
Tuku drejtoi Brigadn e Par Sulmuese me nj figur tjetr historike, si ishte Mehmet Shehu. Cilat ishin marrdhniet me t?
E vrteta sht se ata kishin shum gjra t prbashkta. T dy dalloheshin pr trimri dhe aftsi organizuese. T dy kishin simpatin dhe mbshtetjen e tr partizanve t Brigads. Ndrkaq kishin dhe dallime midis tyre. Mehmeti p.sh ishte tip shum i ashpr, shum impulsiv. Tuku ishte i but prej natyre. Ishte i qet dhe i shtruar. Mbi t gjitha ishte shum tolerant. Ka qen nj rast p.sh gjat luftimeve n Pogradec, ku u zu nj mas e konsiderueshme me ballist t cilt mbetn robr n duart e partizanve. Pikrisht n momentin kur pritej pushkatimi, Tuku urdhroi lirimin e tyre! Po kshtu Tuku ishte nj njeri q kishte shum influenc n popull dhe njerzit flisnin para tij me zemr n dor. Veanrisht pjesa katolike, nga e cila ishte e vetmja figur prfaqsuese n ato nivele, e respektonte shum dhe i besonte pr do gj. Tuku kishte marrdhnie shum t mira me klerin katolik dhe siguronte bashkpunim t frytshm me t n t gjitha situatat. Pikrisht pr kto marrdhnie shpirtrore sht kritikuar rnd m von. Ndodhi n nj rast q takoi nj prift katolik n Tiran ,q ishte n gjendje shum t keqe ekonomike. I dha nj mij lek pr ta ndihmuar, s paku pr t shkuar n shtpin e tij n Shkodr. Qlloi q kt ja tha Enverit. Enverit me sa dukej nuk i plqeu, po si e kishte zakon nuk bri gj ballasi. Sidoqoft nuk mund t’ia falte, e rezervoi me at mnyrn e tij djallzore dhe nj dit e penalizoi rnd. E vrteta sht se Tukun, kuptohet me porosin e Enverit, kolegt e goditn jo vetm pr simpatin pr klerin katolik por edhe pr mbshtetje materiale ndaj tij.
Ktu fillojn kritikat e para ndaj tij, apo jo?
Tuku pr her t par sht kritikuar n plenumin e shkurtit t vitit ’51, si zbuts i lufts s klasave. Kjo vinte nga vet natyra e tij. Ai takohej me t gjith. I priste t gjith q i vinin n zyr. Dgjonte hallet e tyre dhe mundohej tua zgjidhte. Ishte i hapur me do njeri, pavarsisht profileve politike t tyre dhe ndasive fetare. Po le t qndrojm te kritika e par q iu b n at plenum, pr zbutje t lufts s klasave. Kjo kishte zn vend qysh n raportin e mbajtur n fillim t plenumit. I vetmi q u ua pr t folur pas prezantimit t ksaj kritike ishte Mehmet Shehu. Pas nj heshtje t gjat, ai u ua duke ju drejtuar salls: far keni q nuk flisni pr Tukun. Pr trimrin e tij un v duart n zjarr. Po Tuku sht trim vetm kur e ka armikun prball! Me nj fjal krijoi mendimin se Tuku toleron nga pozita jo t shndosha. Gjat ksaj kohe, Tuku ishte deputet n Shkodr. Sipas rregullit bnte takime t shpeshta me zgjedhsit. I dgjonte me vmendje hallet e tyre. Ishte nj periudh q kishte shum ankesa pr papunsin. Ja ngiten kt shqetsim n takime t ndryshe. Ai u angazhua me mish e me shpirt pr t vn n lvizje strukturat e shtetit pr t’i dhn zgjidhje ktij shqetsimi, pa pasur parasysh biografit e njerzve q krkonin pun. I shkoi nj dit n zyr mbesa e Patr Andon Arapit. Ajo pasi i sqaroi pozicionin politik t familjes, i tha se s paku i duhej nj vend pune i rndomt sa pr t prballuar varfrin familjare. Tuku pa marr parasysh se nga cila familje vinte kjo vajz, ndrhyri dhe e sistemoi me pun n rrobaqepsin e qytetit. Aty kishin filluar pun po me ndrhyrjen e tij dhe 15 vajza t tjera q kishin nj status politik t kontesueshm pr kohn. Mirpo ndodhi q ende pa kaluar shum koh, t gjitha kto vajza bashk me mbesn e Pater Andon Arapit i hoqn nga puna. Vigjilenca e njerzve t Partis me sa duket e kishte br t veten. Kur Tuku e mori vesh, u indinjua shum. Takoi menjher Enverin dhe i tha se ka ndodhur nj ngjarje q ka tronditur krejt Shkodrn. Po a mund t ndrhynte Enveri q e ideonte vet kt marrzi?!
Cilat ishin detyrat me t cilat u ngarkua Tuk Jakova pas lirimit?
Pr nj periudh, pas lirimit u caktua president i sindikatave dhe prej andej, aty nga fundi i vitit 1946, e drguan si t ngarkuar me pun n Federatn Jugosllave. Ky, si t thuash ishte nj largim nga qendra, nga Tirana. U kthye nga Beogradi n vitin 1948, n kohn kur u zhvillua Kongresi i par i Partis. N at Kongres, ai u zgjodh n nj post shum t rndsishm, si ishte ai i Sekretarit t KQ t Partis pr kuadrin...
Cilat kan qen paknaqsit e para t Tukut pr mnyrn si kishte nisur drejtimi dhe zhvillimi i Shqipris?
Paknaqsit kan qen t ndryshme. Kan qen paknaqsit politike, kan qen paknaqsit ekonomike, kan qen paknaqsit n lidhje me luftn e klasave, n lidhje me klerin, n lidhje me shkrimin e historis s partis etj. Mbaj mend kritikn e par pr faktin q ishte kundr ngritjes s industris s rnd. Ishte vrtet nj rrethan interesante. Tuku n kohn q bnte detyrn e zvendskryeministrit bri disa vizita rresht n vendet e demokracive popullore, t destinuara kto n fushn e ekonomis. I befasuar nga zhvillimet e tyre, ai pyeste jo pa habi, se far kishin m tepr ato vende q ishin m t prparuara nga vendi yn. I qlloi q gjat nj delegacioni n eki kishte par mjaft qendra t industris s leht dhe ushqimore, t cilat po i zvendsonin teknologjit ekzistuese me teknologji t reja. Ktu i lindi ideja q pr konditat tona, e kishim shum t nevojshme t’i merrnim e t’i instalonim ato n Shqipri. Sa mbrriti n Tiran e propozoi n qeveri. Njherazi me kt rekomandim, Tuku kundrshtoi projektin pr t ngritur industrin e rnd. Kur nuk kemi kllqe, pse duhet t’i futemi nj aventure t till, kmbnguli ai duke ofruar zgjerimin e industris s leht dhe sidomos asaj ushqimore.
Pastaj erdhi goditja n Plenumin e prillit 1955, ku do t diskutohej pr t shkruar pr her t par historin e Partis. Para se t flas pr at q ndodhi n at plenum, desha t kujtoj dika para punimeve t tij. Un n at koh isha me shkoll t mesme dhe kisha dshir t vazhdoja shkolln e lart. Pavarsisht se isha nn me katr fmij, mendoja se i kisha mundsit e shkollimit. Teksa kmbngula pr kt n rrug zyrtare, m caktuan t vazhdoja shkolln e partis. Aty bnim leksione ku ndr t tjera ato pr themelimin e partis ishin ndr m t preferuarat. Po si trajtohej n leksione kjo shtje? Prmendej data e 8 nntorit 41 dhe fund e krye do gj i dedikohej Enver Hoxhs. Sipas tyre, akti i themelimit ishte vepr e tij. Themeluesi ishte Enveri. Po ai dhe Sekretar i Prgjithshm q nga 8 nntori 41, etj. Nj mbrmje teksa bisedoja me Tukun i thash pr kt mnyr si trajtohej n shkoll akti i themelimit t partis. Ai u indinjua dhe aty pr aty ma ktheu. “Nuk duhet lidhur do merit e partis me emrin e Enverit” “Nuk sht kshtu e vrteta” Pastaj Tuku m shpjegoi me qetsi si e kujtonte ai kt akt historik. N mbledhjen pr themelimin e partis ishte zgjedhur nj komitet provizor prej shtat vetash. Pra, nga ajo mbledhje nuk ishte caktuar asnj udhheqs i vetm. Enveri u zgjodh kujdestar pr financat. Tuku, Kristo Themelkua dhe Koci Xoxja u caktuan t merreshin me formimin e celulave n qytete t ndryshme. Qemal Stafa u caktua t merrej me rinin. Gjin Marku me ushtrin. Rrahman Perllaku me lvizjen. Kshtu q mbledhja nuk doli me nj person udhheqs por me nj organ kolegjial provizor.
Pikrisht kt ngriti Tuku n mbledhjen e Plenumit t prillit 55. Pr gjithka foli aty i referohej kujtess si dshmitar okular i ngjarjes historike. Mirpo kjo ishte goditse pr Enver Hoxhn. Deri n at periudh, ai nuk kishte qlluar t debatonte me njerz q shfaqnin pikpamje n kundrshtim me ato t tijat. Tuku foli hapur duke shpjeguar se Enveri n mbledhjen themeluese nuk u zgjodh as kryetar dhe as sekretar i prgjithshm i partis. E vrteta sht, tha Tuku, se q nga krijimi i partis dhe deri n vitin 1942 partia drejtohej nga komiteti provizor. N prill t vitit ‘42 u caktuan detyra t tjera dhe aty pr her t par u hodh ideja e krijimit t etave partizane. Ndrkaq, n mars t vitit ‘43 n Labinot t Elbasanit u b Konferenca e Par e Vendit, ku Enver Hoxha u zgjodh pr her t par Sekretar i Prgjithshm i Partis, i propozuar drejtprdrejt nga Miladin Popovii, i cili kishte dhn nj ndihm shum t madhe pr shkrirjen e grupeve komuniste dhe krijimin e partis. Pr t gjith protagonistt kryesor t aktit t themelimit t partis ishte e njohur marrdhnia e ngusht e Enverit me Miladinin. Ata kudo i shikoje bashk. N qytet, n fshat, n mbledhje t ndryshme. Madje ndanin t dy gati t njjtin qndrim pr shtjet q dilnin. Padyshim q ky reagim i Tukut pr t thn t vrtetn nuk mund t kalonte pa kosto. Po nuk ishte vetm kjo prplasja e par.
Vijon nesr...
Kush ishte Tuk Jakova
Tuk Jakova, i lindur n qytetin e Shkodrs n vitin 1914, ishte nj nga pjestart kryesor t grupeve komuniste t qytetit t tij. Ai bashk me Qemal Stafn, Zef Malajn dhe Vasil Shanton morn pjes n themelimin e Partis m 8 nntor 41. Aty u zgjodh nj nga shtat antart e Komitetit Qendror provizor. Gjat lufts Nacionallirimtare u caktua komisari Brigads s par Sulmuese, i Divizionit t Par dhe i Kopramats s tret. Pas lirimit u zgjodh antar i Byros Politike dhe KQ t Partis, deputet, zvendskryeministr, gjeneral, Kryetar i Kuvendit Popullor. Nga viti 1946, deri n vitin 1950, ishte nj nga njerzit m me pozit t kohs. Pr qndrimin dhe pikpamjet e tij n vitin 1951, Tuk Jakova u prjashtua si antar i Byros Politike, ndrsa n vitin 1955 u prjashtua nga posti i antarit t KQ dhe u la pr tu diskutuar qndrimi si antar i partis. N nntor t po ktij viti, bashk me familjen e internuan n Berat ku vetm pas dy muajsh, n vitin 1957, e izoluan n kalan e Kanins. N vitin 1958 akuzohet pr tradhti t lart ndaj atdheut, pr agjitacion e propagand dhe n bashkim t akuzave dnohet me 20 vjet heqje lirie. Vdes n vitin 1959 n rrethana q mbeten ende t dyshimta.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn uzn_Latn als_Latn als_Latn