als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Konflikti m shum se 2500 vjear ndrmjet Lindjes dhe Perndimit
06/08/2009
Anthony Pagden
Diku aty nga shekulli i 5, nj tregtar grek dhe udhtar q ne e njohim me emrin Herodot shkroi ato q i quajti Historit hetimet n origjinn e armiqsis s prjetshme mes grekve dhe persve. Historit jan e para vepr historie n do lloj gjuhe, dhe ato rrfejn historin e luftrave mes qyteteve-shtete t Greqis dhe perandoris s madhe perse q vazhduan me pushime t herpashershm q nga 498 deri n 479 para Krishtit. Prapa t gjith ktyre konflikteve real qndronte nj mitik, ndoshta lufta m e famshme n histori, e luftuar ndrmjet grekve dhe nj populli thuajse legjend n Azin e Vogl t quajtur trojan, nj luft q zhvillohej pr t rivendosur nderin e nj mbreti spartan t quajtur Menela, bashkshortja e t cilit, Helena ishte rrmbyer nga nj plejboj trojan, i quajtur Paris Aleksandr. Ashtu si lufta trojane, luftrat perse erdhn e u pan si nj betej mes dy botve, mes Azis dhe Evrops.
Fillesat e lufts ishin shum t qarta. N vitin 99, qytete grek t Jonias, ather nn sundimin pers ishin ngritur kundr sundimtarve. Vitin tjetr athinasit kishin drguar nj flot n Jonia. Ushtria greke arriti t shkoj larg deri n kryeqytetin pers t Sardis, aty ku shkatrroi tempullin e perndeshs Cibel. Sipas Herodotit, ky ishte fillimi i t kqijave pr grekt dhe barbart. Kur perandori pers Dari dgjoi pr kt mizori, ai u betua se do t hakmerrej kundr grekve dhe urdhroi nj prej shrbyesve t tij q ti prsriste tre her do dit q ulej pr t darkuar fjalt: Zotri, mos harroni athinasit. Q ather, deri n betejn e Plateas n vitin 479 para Krishtit nj seri ushtrish perse, n fillim nn komandn e Darit I dhe m pas birit t tij Kserksit do t prpiqeshin t pushtonin Greqin. do her u sprapsn nga forca greke shum m t pakta n numr: fillimisht n Maraton, n vitin 490 para Krishtit dhe m pas n betejn e madhe detare t Salamins dhjet vjet m von. (Beteja e Termopileve n gusht 480, ndonse sht kremtuar n shekuj si nj triumf i grekve, e si pasoj heroizm evropian, n fakt ia doli vetm t vonoj pr disa dit Kserksin.
Gjat luftrave, doli n pah nj imazh i thjesht i dy palve t paktn n Evrop. Pr grekt, popujt e Azis ngjanin si hordhi t nnshtruarish, q nderonin mbretrit sikur kta t ishin perndi. Ata ishin gjithashtu shum t pasur, shum mir t veshur dhe disi t femrzuar. Vet grekt, ndonse t ndar dhe shpesh her mes znkave e sherreve, adhuronin lirin dhe barazin dhe ata jetonin sipas ligjeve q kishin br vet dhe jo sipas tekave arbitrare t mbretrve. Virtytet e tyre kishin siguruar lirin e Evrops, apo, si do t quhej m von teksa zgjerohej pr t prfshir popullsit e vendbanimeve t Evrops prtej detit Perndimin. Ai q kish nisur si nj konflikt pr sovranitetin, u zhvillua n nj betej titanike mes dy kulturave, dy mnyrave t jetess, dy mnyrave t kuptimit t marrdhnies mes njerzores dhe hyjnores. Si mendohet t ket thn Kserksi, mes Evrops dhe Azis nuk mund t ket nj rrug t mesme. Kur filozofi liberal i shekullit 19, John Stuart Mill vrejti se beteja e Maratons kish qen nj ngjarje m e rndsishme n historin e Anglis se sa Beteja e Hastings, ai donte t thoshte se pa Maratonn, t gjith vlerat e lidhura me lirin angleze dhe q ai besonte se buronin nga Greqia, nuk do t kishin ekzistuar asnjher.
Praktikisht, grekt kishin fituar luftrat perse. Kur n vitin 334, Aleksandri i Madh prmbysi situatat duke pushtuar Azin, e bri kt duke imituar heroin e tij t preferuar Homerian, Akilin, armaturn e t cilit t paktn kshtu besohej ai e vishte n beteja n krkim t hakmarrjes ndaj djegies prej Kserksit t Akropolit n Athin. Megjithat, Aleksandri dshironte m shum se hakmarrje. Ai kish ardhur gjithashtu n Azi t paktn kshtu ka thn biografi i tij romak i shekullit t dyt, Plutarku pr t shruar armiqsin e prjetshme mes grekve dhe persve dhe pr t transformuar Lindjen dhe Perndimin n nj bot t vetme kozmopolitane. Ishte Aleksandri, sipas Plutarkut q i bnte thirrje njerzimit t konsiderojn si tok mm t gjith Tokn e banuar. Ndoshta nj imazh i pamundur; por ai ka rezistuar n versione t ndryshm dhe vazhdon edhe sot e ksaj dite.
Por prpjekjet e Aleksandrit pr pajtim dhe unifikim nuk i mbijetuan vdekjes s tij n 323 para Krishtit. N shekujt q do t pasonin, dallimet mes Evrops dhe Azis mes perndimit dhe lindjes u bn gjithnj e m t dukshme deri kur n shekullin e dyt para Krishtit, studiuesi romak Varro e pati t mundur t shprehet kategorikisht se bota sht e ndar n tok dhe ajr, ndrsa e gjith toka sht e ndar n Azi dhe Evrop.
Perandoria romake solli nj far paqeje dhe bashkimi n Evrop dhe nj pjes t madhe t Azis. Edhe n kulmin e saj n shekullin e dyt, ajo prballej ende me nj kundrshtar t frikshm aziatik, partiant por deri n shekullin e shtat, rreziku i vrtet ndaj siguris s Evrops vinte jo nga Lindja por nga Veriu. Ishin tribut nomade gjermanike q shkatrruan perandorin romake dhe bashk me t edhe kohezionin kulturor dhe politik t perndimit. Pjesa lindore e perandoris romake perandoria bizantine mbeti kryesisht e paarritshme pr kta plakits dhe pavarsisht konflikteve kufitar t vazhdueshm, edhe e sigurt nga fqinjt e vet aziatik, deri n fillim t shekullit t shtat.
N vitin 628, nj njeri me emrin Dihya bin Khalifa al-Kalbi u paraqit tek perandori bizantin Heraklius n Jeruzalem. Ai kish me vete nj letr q prmbante nj mesazh t thjesht nga padroni i tij, nj profet me emrin Muhamed dhe lider i nj komuniteti t panjohur n gadishullin arab. Mesazhi thoshte q nse perandori do t pranonte fen e ktij profeti, q quhej thjesht Islam ose bindje, ai dhe mbretria e tij do t jen t sigurt dhe Zoti do ti ofroj nj shprblim t dyfisht. Nse jo, ai do t shkatrrohej. Mbreti t mbretrve n Persi iu drgua nj letr e ngjashme; po kshtu edhe Negusit t Etiopis. Ajo q kish qen nj konflikt kulturash mes Azis dhe Evrops po transformohej tashm n nj konflikt mes feve.
Ndoshta historia sht e sajuar, dhe e kot t thuhet se asnjri prej tri sundimtarve nuk i kushtoi vmendje krkesave t Mohamedit. Megjithat, pas m pak se nj shekulli, ushtrit myslimane kishin vrshuar n pjesn m t madhe t bots bizantine, absorbuar perandorin e madhe perse dhe kushin pushtuar Gadishullin Iberik deri n Narbon, n Francn jugore. Duke hedhur syt pas m shum se nj mij vjear m von, Edmund Gibon reflektonte se deri n mesin e shekullit t tret, e ardhmja e Evrops dukej e till q shum shpejt ...interpretimi i Kuranit do t msohej tashm n shkollat e Oksfordit dhe studentt do t ishin n gjendje tu msonin njerzve shenjtrin e t vrtets s zbulimit t Muhamedit.
Pr t krishtert, Muhamedi nuk ishte asgj m shum se sa nj profet fals, q adhurohej nga ndjeksit e tij si nj perndi n nj panteon q ndonjher prfshinte edhe Kuranin. Sipas nj rrfimi, ai ishte madje nj kardinal i hidhruar q, pasi nuk ishte preferuar dhe votuar pr tu br pap kish krijuar fen e tij n shkrettir. Myslimant, nga ana e tyre i bnin kristiant prgjegjs se kishin shtrembruar msimet e Jezusit (i cili n Kuran pranohet si nj profet i vrtet), duke e br at nj njeri-perndi si dhe pr shpikjen e nj prralle pr kryqzimin e tij. Pavarsisht prpjekjeve aty-ktu pr pajtim, deri n shekullin 18 asnjra pal nuk shprehu ndonj interes t veant n kulturn e tjetrs. Kurani u prkthye n latinisht q n 1143, por dorshkrimi mbeti i harruar n librarin e madhe n kishn e Klnit pr m shum se 500 vite.
Ndonse kujtimi i tyre sht shum i gjall n Lindjen e Mesme sot e ksaj dite, kryqzatat, xhihadi i t Krishtrimit monumenti m i qndrueshm i marrzis njerzore q sht shfaqur n ndonj epok apo komb, si i ka quajtur Dejvid Hume kishin nj impakt relativisht jetshkurtr n marrdhnien mes dy palve. Ishte mbrritja e turqve otoman q do t rezultonte vendimtare n ndryshimin e ekuilibrit mes Lindjes dhe Perndimit. Deri n 1453, otomant kishin pushtuar gjith sa mbetej nga perandoria bizantine dhe ishin vendosur tashm n kryeqytetin dikur madhshtor, Kostandinopoj. Kur n vitin 1462, sulltani otoman Mehmeti II pushtues i Kostandinopojs vizitoi vendin ku mendohej se qe zhvilluar Lufta e Trojs, ai qndroi n bregun ku pushtuesit grek kishin ankoruar anijet e tyre dhe deklaroi se, fal tij, pasardhsit e po atyre grekve ishin detyruar t merrnin ndshkimin e duhur , pas nj periudhe t gjat vitesh, pr padrejtsin e tyre ndaj ne aziatikve n at koh dhe shum shpesh n kohra t mvonshme. Tani, ai dhe pasardhsit e tij, do ta shtrinin kt ndshkim n pjesn tjetr t Evrops.
Deri n fund t shekullit 16, otomant kishin pushtuar t gjith Evropn Lindore deri n Beograd dhe Bud. N 1529 ata kishin rrethuar Vjenn. Deri n 1577, ata kishin privuar Venecian nga pjesa m e madhe e ishujve q ajo kontrollonte dikur n Mesdhe, dhe n ver flotat e tyre sulmonin vazhdimisht brigjet e Spanjs dhe Italis. Deri lart n Island, t krishtert luteshin q t shptonin nga terrori i turqve. Deri n fund t shekullit t gjashtmbdhjet, shanset pr nj Evrop myslimane t dominuar nga turqit dukej po aq real sa imazhi i nj Evrope t dominuar nga arabt tet shekuj m hert. Perandoria e lavdishme e turqve, shkruante ather historiani bashkkohor anglez Ricard Knols, ishte br terrori aktual i bots.
N syt e evropianve, turqit shfaqeshin, ashtu si arabt dhe perst para tyre, si nj popull i fuqishm por i nnshtruar. Mendohej se sulltani qe pronar i atyre q udhhiqte. Ligji otoman thjesht reflektonte tekat e sundimtarit. Turqit, ka thn Volteri (i cili n trsi kish nj pikpamje pozitive pr Perandorin Osmane) gjithashtu nuk dinin asgj pr ekonomin moderne, taksimin e jashtzakonshm apo huat e avancuara. Kta, thoshte ai pr osmant n 1740, din vetm si t grumbullojn flori dhe gur t muar, si kan br q n kohn e Kirit . E tyrja ishte nj perandori e bazuar n plakitjen, gjithnj n stanjacion dhe e pandryshueshme. Pavarsisht gjith fuqis s tyre, popujt e Azis nuk kishin msuar kurr, ashtu si popujt luftdashs t perndimit, se si t ndryshonin. N fund do t qe pikrisht ky faktori q do t shkaktonte shthurjen e tyre.
N vitin 1682, Sulltani Mehmet IV bri nj prpjekje t dyt pr t pushtuar Vjenn. Kjo rezultoi n nj humbje spektakolare pr ushtrin m t madhe q osmant kishin br ndonjher bashk. Nj historian bashkkohs osman shkruante se qe sprapsja m e madhe q ish par q nga dita e par kur ish shfaqur shteti osman. Dhe bashk me kt, era nisi t fryj n drejtim t kundrt. Ushtrit osmane psuan humbje t tjera n Buda n 1686 dhe dhjet vjet m von n portin e Azvit n Detin e Zi. N dekadat e fundit t shekullit XVII, perandoria osmane dikur e gjithfuqishme dukej qart se kish marr pozicion mbrojts. N t njjtn koh, nisi t shfaqet nj fuqi e re, gjithashtu kristian por m pak Perndimore: Rusia, Turku i Veriut, si e quante filozofi gjerman Laibnic (1646-1716).
N 26 janar 1699, n Karlovic, Sulltan Mustafai II u detyrua t firmoste nj marrveshje paqeje me Rusin dhe aleatt e saj perndimor. Traktati i Karlovicit nuk ishte nj dorzim total. Por ai privonte osmant nga pjesa m e madhe e Hungaris dhe Transilvanis. Ishte hera e par n histori q Sulltani, Komandanti i besimtarve dhe pasardhs i supozuar i kalifatit ishte detyruar t firmoste nj marrveshje me armiqt e tij. Duke br kt, Mustafai kish rn praktikisht dakord q tu bindej parimeve t ligjit ndrkombtar si kuptoheshin n perndim. Ishte nj lvizje e paprecedent pr nj kultur politike dhe fetare pr t ciln lufta kundr t gjith jobesimtarve ishte nj detyr e domosdoshme si dhe detyrim i prjetshm i do sundimtari.
Karlovici u solli osmanve nj vetdije t re pr fuqin e mundshme t Perndimit dhe bashk me t nj qasje t re n perandorin osmane kundrejt armikut t lasht. Nj seri sulltansh nisn t reformojn shtetin prgjat linjave perndimore. N 1719, Veziri i Madh, Damad Ibrahim Pasha drgoi nj ambasador n Paris me udhzime pr t br nj studim trsor t mnyrave t qytetrimit dhe arsimit si dhe t raportonte pr ato q mund t zbatheshin. Taktika t reja ushtarake si dhe arm t reja nisn t futen n prdorim. U ndrtua n shtypshkronj n 1727 si dhe nj punishte pr prodhim orsh (sipas t birit, babai i Zhan Zhak Rusos ka qen i pari orprodhues zyrtar i Pallatit). M e rndsishme nga t gjitha, kodet e ligjeve u ndryshuan, duke i distancuar vazhdimisht nga ligji islamik, deri kur n 1839 Sulltan AbdylmecidI inauguroi ato q do t quheshin Reformat e Tanzimatit. Kto futn nj kod t ri penal i cili pretendonte se ofronte pr bariun n mal dhe ministrin (ndonse jo ende jo sulltanin) barazi para ligjit, si dhe prezantoi nj sistem parimesh n mos tamam t drejtash pr jet, dinjitet dhe t drejt prone, si dhe t drejtn pr nj gjyq t drejt pr t gjith. Tanzimati vendosi barazi t t gjith feve, duke shfuqizuar n kt mnyr pozicionin ligjor dhe fiskal t privilegjuar q gzonin t gjith myslimant. Kulmi ishte krijimi, pr her t par n nj shtet islamik t nj kodi civil.
Tanzimati prfshinte nj ndarje mes drejtsis dhe fes. Ishte n fakt shkelja e parimit m t shenjt t Islamit: q ligji sht, dhe mund t jet vetm komandat e Perndis si i jan transmetuar njerzimit prmes t fundmit t profetve t tij. Kur n vitin 1841, ministri Mustafa Rashid Pasha futi nj kod t ri tregtar q buronte pothuajse trsisht nga modelet francez, atij iu krkua nga pjestart e komunitetit t studiuesve fetar, njohu si Ulema, nse ishte n pajtim me Ligjin e Shenjt. Ligji i Shenjt nuk ka aspak t bj me kt shtje, u prgjigj ai shkujdesur. Blasfemi, thrriti Ulema. Poterja e shkaktuar detyroi Sulltanin t shkarkoj Rashid Pashn, dhe procesi i reformave u pezullua pr pak koh, por ai nuk mund t ndalej. N 1847 u krijuan gjykata t prziera civile dhe penale, me nj numr t barabart gjykatsish evropian dhe osman si dhe me rregulla provash dhe procedurash t marra nga praktika evropiane dhe jo islamike.
Nj transformim i ngjashm kish pushtuar provincn e vetme m t rndsishme t perandoris osmane. Pushtimi i Egjiptit nga Napoleoni n vitin 1798, nj ngjarje donkishoteske dhe me shum buj, n t cilin, pas Aleksandrit, Napoleoni kish pr qllim t bashkonte Lindjen dhe Perndimin, ishte jetshkurtr. Por ai la pas nj elit t fuqishme t udhhequr nga nj shpirt me emrin Mehmet Ali (pasardhsit e t cilit do t qeverisnin Egjiptin deri kur t dboheshin nga revolucioni i Naserit n 1952) vendosi t transformoj Egjiptin n nj shtet modern perndimor. N prag t Lufts s Par Botrore, perndimi dukej se kish fituar luftn kulturore, dhe shum shpejt do t fitonte edhe at politike.
Mposhtja e osmanve gjat Lufts s Par rezultoi faza prfundimtare n shembjen e asaj q tashm thirrej i smuri i Evrops. Kur, n fundin e lufts trupat britanike dhe italiane hyn n Stamboll, shumkush mes tyre Uinston Churchilli mendoi se kjo qe Rnia e dyt e Kostandinopojs, q do t shnonte fundin e armiqsis s prjetshme mes Evrops dhe Azis. Aleatt u larguan srish pas vetm pes vitesh, por perandoria osmane nuk ekzistonte m. N vend t saj u shfaq nj koleksion i shprndar varsish perndimore n t gjith Lindjen e Mesme, t cilt brenda pak viteve do t shndrroheshin n kombe t stilit perndimor.
Modernizimi ose Perndimizimi i Azis ka marr shum forma, disa prej t cilave, si pr shembull pranimi i teknologjive t reja jan prthithur n mnyr relativisht t leht pa ndryshuar shum edhe shoqrit m tradicionale. (N fund t fundit, talebant nuk kan pasur vshtirsi me raket hedhsit dhe fuoristradat Toyota). Por n qendr t betejs pr modernizimin qndron shtja e fes. T jesh modern, si e dinin mir sulltant reformues osman dhe vezirt e tyre, do t thot praktikisht t jesh perndimor, dhe kjo nnkuptonte krijimin e nj shoqrie laike. Teokracia dhe moderniteti ishin t papajtueshme. Askush nuk e kupto m mir kt, apo nuk e oi procesin aq larg, se sa themeluesi i Republiks moderne t Turqis: Qemal Ataturku. Ai prezantoi nj sistem ligjor q, m s fundi pastroi t gjith gjurmt e mbetura t ligjit islamik. Laicizmi i vendos si nj prej gjasht parimeve kryesor t shtetit t ri, grat ndaloheshin t mbuloheshin me vello n publik dhe burrave nuk u lejohej t mbanin festen. Popujt e ish perandoris do t merrnin nj identitet t ri kombtar si turq pavarsisht se kujt besimi fetar apo etnie i prkisnin. Kryeqyteti u transferua nga Stambolli n qytetin ather jo shum premtues t Ankaras. Shkrimi arab u braktis n favor t nj versioni t modifikuar t alfabetit latin, dhe t gjith turqve iu krkua t ken emra dhe mbiemra. Askush nga shtetet e tjer mysliman q u krijuan pas lufts s par nuk shkuan kaq larg. Por shumica u shtyn t miratojn disa masa laicizimi, me shpresn se kjo do ti lejonte t konkurronin me fuqit perndimore.
Sidoqoft, nuk funksionoi. Nacionalizmi rezultoi nj transplantim perndimor po aq i paqndrueshm sa t tjert. Ai ekziston edhe sot, por si ka treguar lufta e sotme n Irak (nj komb i br bashk prej britanikve nga ish provincat osmane t Basrs, Bagdadit dhe Mosulit) nuk sht aspak n gjendje q t mbaj t bashkuar grupe etnik dhe fetar t tjetrllojshm n nj komunitet t vetm politik.
Lvizjet moderne xhihadiste dhe islamiciste jan kapur fort pas ksaj teorie. Pr ta, t gjith telashet aktuale t bots myslimane duket se burojn nga refuzimi i mnyrave t vjetra, mbi t gjitha refuzimi i ligjit islamik n favor t kodeve laik. Islami, u kujtojn ata pasuesve t tyre, u krijua nga ligji i Perndis.
Eksponenti m i fuqishm dhe me ndikim i ksaj pikpamjeje ka qen Said Kutb, nj egjiptian i cili u ekzekutua nga Naseri n vitin 1966. Kutbi sht n shum drejtime shenjti mbrojts i lvizjes moderne xhihadiste, dhe vepra e tij m radikale Moment historik (1864) mbetet nj bestseller n botn myslimane. Pr Kutb, armiku i vrtet i bots islamike nuk sht vet Evropa, aq m pak feja kristiane; sht shteti nacionalist q perndimi ka krijuar dhe eksportuar n Lindje. Islami kish zvendsuar t gjith traditat e mparshme, pagane, kristiane apo hebreje. Kish qen, sipas Kutb nj krijim spontan, nj lindje e re dhe nj realitet i veant. Tradita m e rndsishme q islami kish zvendsuar ishte nocioni fillimisht kristiane m pas prgjithsisht perndimor i ndarjes s fes dhe shoqris. Duke pranuar nj dallim t till mes ligjeve t njeriut dhe komandave t Perndis, nacionalistt mysliman e kishin zhytur prsri botn myslimane n gjendjen q kish qen prpara ardhjes s Profetit dhe q tani paraqitej n formn e jetess n skllavri prej qytetrimit perndimor.
Sipas Kutb, myslimant q favorizonin perndimin kishin ... krijuar versionin e tyre t islamit, t ndryshm nga ai q Perndia dhe Mesazheri i Tij kish urdhruar dhe shpjeguar dhe e quajn at, pr shembull, Islam progresist.
Kutb nuk ishte aspak armiqsor ndaj shkencs perndimore. Gjenia e Evrops, pranonte me gatishmri ai, kish krijuar vepra t mrekullueshme n shkenca, kultur, ligje dhe prodhime materiale, fal t cilave njerzimi ka prparuar n lartsi t reja krijueshmria dhe rehatie materiale. Pr t, nuk sht e leht t bsh fajtor shpiksit e gjrave t tilla t mrekullueshme. Problemi ishte se ato kishin qen t gjitha t bazuara n tradita t krijuara prej njeriut dhe kishin larguar t gjith ato vlera jetsore q jan t domosdoshme pr progres real, vlera q gjenden vetm tek Islami. Pavarsisht t gjith t mirave materiale q i kan dhn njerzimit, vlerat e versionit modern t sistemit q ekzistonte para ardhjes s Profetit jan gjithsesi rrnjsisht t ndryshme nga Islami, argumentonte ai dhe kto me ndihmn e forcs dhe shtypjes, nuk po na lejojn q t jetojm at lloj jete q na e krkon Krijuesi.
Detyra e brezit t ri Kuranor, q Kutb kish frymzuar, do t ishte t shpallte natyrn hyjnore vetm t Zotit de t merrte pushtetin nga duart e uzurpatorve human dhe tia rikthente Zotit si dhe t shpallte supremacin e ligjit hyjnor dhe anulimin e t gjith ligjeve njerzor. Ai pranonte se do t duhet koh q brezi i ri islamist t arrij nivelet e sukseseve material e shkencor t arritur nga perndimi. Por ai qe i sigurt se kjo do t ndodh. Distanca mes ringjalljes s Islamit dhe udhheqjes botrore, paralajmronte ai, mund t jet shum e madhe dhe mund t ket vshtirsi t mdha rrugs; por duhet t ndrmerret hapi i par pr rigjallrimin e Islamit.
Par n sfondin e historis s gjat t armiqsive mes Evrops dhe Azis, mes Lindjes dhe Perndimit, ndjenja t tilla nuk jan absurde. Ato reflektojn ambiciet jo vetm t grupeve t ndryshm terrorist por edhe t Iranit modern, programi brthamor i t cilit sht po aq shum nj prpjekje pr t sfiduar supremacin ushtarake t perndimit, sa edhe pr t vrtetuar se nj shtet islamik i qeverisur sipas vetm supremacis s ligjit hyjnor mund t jet gjithashtu nj fuqi teknologjike moderne si dhe nj lider potencial botror.
Sigurisht, kjo nuk sht ajo far dshiron perndimi modern qoft edhe po t supozosh se sht e mundur. Por do t ishte gabim t supozonim se Irani, apo shteti i ri Shiit iraken kur m n fund t nis t ekzistoj, apo xhihadistt do t heqin dor s afrmi nga kjo prpjekje.
Vijat e betejs q u hoqn gjat luftrave perse m shum se 25 shekuj m par jan ende, n po at qoshe t bots, t pandryshuara.
Metropol.
als_Latn unk war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn