als_Latn lit_Latn fin_Latn
Astma bronkiale ėshtė sėmundje kronike qė karakterizohet me rritjen e sensibilitetit tė trakesė, bronkeve dhe bronkioleve ndaj shkaktarėve tė ndryshėm, e cila shoqėrohet me ngushtim tė fortė tė rrugėve tė frymėmarrjes.Mr. sci. dr. Fatmir Ismaili,
Pulmolog
Shkaktarėt astmės bronkiale atopike janė :
* alergjenėt e ambientit jetėsor dhe tė disa llojeve tė ushqimit, (pluhuri i shtėpisė, ku gjendet njė lloj tenje)
* trashėgimia
* poleni (pluhuri i disa luleve, qimet e bagėtive, pendlat, pluhuri kur i pastrojmė rrobat me furēė, pastaj edhe pluhuri i shtėpisė).
* Pirja e duhanin, kafja, alkooli, lėngjet e gazuara, etj.
Shkaktarėt e astmės bronkiale joatopike janė :
* ngacmuesit jospecifikė si, infeksionet, inhalimet ngacmuese tė gazrave
* mikroorganizmat, qė ndodhen te pluhurat e shtėpisė
* lagėshtia, presioni atmosferik, tymrat dhe ndotėsit e ndryshėm
* streset emocionale
* ilaēet
* ushqimet, viruset e ndryshme
Mekanizmi i sulmit akut astmatik shoqėrohet me:
* ngushtim tė rrugėve tė frymėmarrjes,
* hipersekretim tė gjėndrave tė mukozės
* ėnjtje tė membranės mukozale dhe tė murit bronkial.
Astma bronkiale shoqėrohet me triasin e simptomave
* tajitje e tepruar e sekretit nė rrugėt e frymėmarrjes
* frymėmarrje e vėshtirėsuar
* kollė me kėlbazė
* zhurmė fishkėllyese, gurgulluese.
Statusi astmatik
Statusi astmatik paraqet formėn mė tė rėndė tė sulmeve astmatike e cila zgjat mė tepėr se 24 orė dhe ėshtė rezistent nė pėrdorimin e medikamenteve-bronkodilatatorė.
Shkaktarėt e sulmeve astmatike mund tė janė si pasojė e obstruksionit tė bronkeve tė vogla ose bronkioleve.
Obstruksionin bronkial e shkaktojnė tre faktorė:
* kontraksioni
* hiperaktivitetit i muskulaturės bronkiale, (Bronkospazmus)
* edema mukozės bronkiale
* hipersekretimi
Faktorėt produktivė tė cilėt favorizojnė sulmin asmatik janė: infeksionet e traktit respirator (infeksionet virusale), thithja e mjeteve irrituese (ajri i ndotur tymi i cigares) pluhuri dhe gazrat, thithja e polenit dhe e substancave dėmtuese kimike, thithja e ajrit tė ftohtė, ngarkesat emolionale, streset, medikamentet (salicilatet, antireumatikėt josteroidė).
Bronkospazmi paraqitet pėr shkak tė ngacmimit refleksiv tė n. Vagusit (ose nėse shkaktari vepron nė muskulaturėn e bronkeve). Ėshtė i mundshėm kombinimi i dy mekanizmave. Status asmatikus e ndeshim shpesh te tė rriturit me shenja tė keqėsimit progredient tė bronkospazmit edhe krahas mjekimit, nė kėto mund tė zhvillohet: hipoventilimi pulmonal, dhe insuficienca respiratore.
Ekzistojnė dy forma statusi astmatik:
* Forma e parė paraqitet si pasojė e infeksionit, paraprak janė gjendjet febrile, dhe
* Forma e dytė fillon shpejt me atak astmatik frymėzėnie dhe nuk mund ta prevenojnė as mjetet e rėndomta qė pėrdoren pėr mjekimin e sulmit astmatik.
Qė tė dy format shoqėrohen me pamjaftueshmėri tė rrugėve tė frymėmarrjes dhe me ndryshime tė rėnda nė pėrmbajtjen e gazrave nė gjakun arterial, si dhe me ndryshime kardiovaskulare, neurologjike dhe psikiatrike.
Simptomat dhe shenjat e sėmundjes
I sėmuri ėshtė nė gjendje tė rėndė, me frymėmarrje tė theksuar, i shqetėsuar, merr pozitė tė detyruar, pozitė gjysmė ulur, lėkura ėshtė e zbehtė cianotike, shpesh kollitet pa mundėsi tė nxjerrjes sė sekretit. Frymėmarrja ėshtė e dėgjueshme, fishkėllyese, gurgulluese me eksperium tė zgjatur. Me shfaqjen e pėrgjumėsisė, shumė shpejt paraqitet cianoza, me ndryshime nė ritmin e zemrės takikardia dhe me rėnie tė shtypjes arteriale, kėto janė shenja paralajmėruese pėr rrezikimin e jetės sė tė sėmurit.
Te format e lehta tė sulmit astmatik zhvillohet dispnea, shqetėsimi, i sėmuri ėshtė i drejtuar nė kohė dhe nė hapėsirė:
Te format e rėnda tė sulmit astmatik i sėmuri ėshtė shumė i shqetėsuar, nuk ėshtė i orientuar nė kohė dhe nė hapėsirė ose ėshtė somolentė, ndėrsa.
Te format mė tė rėnda tė sulmit astmatik i sėmuri ndodhet nė gjendje kome.
Pulsi ėshtė i shpejtuar rreth 100 nė minutė, frekuenca e punės sė zemrės ėshtė nėn 80 nė minutė dhe paraqet si njė parashenjė pėr arrest kardiopulmonal ose frekuenca e punės sė zemrės mund tė arrijė deri nė 110 min. Frekuenca e frymėmarrjes mund tė arrijė mbi 25 respiracione nė minutė. Shtypja e i gjakut mund tė jetė pak e ngritur ose nė vlera normale. Mund tė paraqitet hipotensioni qė ėshtė shenjė e keqe. Nėse fėmija ose personat e rinj nga tė dhėnat e marra, qė edhe mė parė kanė pasur herė disa sulme astmatike si: frymėmarrje tė vėshtiruar e dėgjueshme, fishkėllyese, gurgulluese me eksperium tė zgjatur mund tė bėhet fjalė pėr astmė. Por duhet tė kemi kujdes te fėmijėt dhe tė personat e moshuar sulm astmatik, duhet tė jemi shumė tė kujdesshėm, se mund tė bėhet pėr mbyllje tė rrugėve tė frymėmarrjes nga trupat e huaj, bronhitisi, etj. Trupat e huaj nė rrugėve tė frymėmarrjes tek fėmijėt mund tė japin pasqyrėn klinike tė sulmit astmatik.
Ndihma e parė
* ABC
* Vlerėsoni shkallėn e pėrkeqėsimit tė gjendjes shėndetėsore tė tė sėmurit
* Vlerėsoni shkallėn e gjendjes sė vetėdijes
* Masat parandaluese tė sulmeve astmatike pėrfshijnė mėnjanimin prej tė gjithė shkaktuesve tė mundshėm.
* Hapeni dritaret dhe siguroni ajėr tė pastėr
* Tė sėmurin vendosni nė pozitė gjysmė ulur
* Bėni pyetje, se mos ka pėrdorė aspirinė beta bllokatorė.
* Eliminoni lagėshtirėn, sidomos nė dhomat e gjumit, ambientet e pa ajrosura mirė dhe me myk
* Gratė shtatzėna nuk duhet tė qėndrojnė nė ambiente me tym duhani
* Fėmijėt e vegjėl nuk duhet tė qėndrojnė nė ambiente ku pihet duhan
* Lėngjet e frutave dhe ēajet e shumėllojshme me prejardhje bimore japin efekte lehtėsuese nė rrugėt e frymėmarrjes dhe nė fyt, duke bėrė qė kolla tė zbutet.
* Tė sėmurėt qė kanė kollė tė pinė ujė tė ėmbėlsuar me mjaltė. Sipas tyre kjo ėshtė njė kurė mjaft e mirė pėr tė larguar kollėn.
* Jepni tė pėrdor pompėn inhaluese, nė kėto momente mund ti ndihmojė tė sėmurit shumė.
* Ftoni nė ndihmė Entin e Ndihmės sė Shpejtė qė tė sėmurin me sulm astmatik ta dėrgoni nė Entin shėndetėsor pėr trajtim tė mėtutjeshėm.
als_Latn bug_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn spa_Latn ceb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn est_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn sag_Latn tur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn