als_Latn uzn_Latn ron_Latn
“E vrteta e promemories s Trebeshins pr Enver Hoxhn”
Na ishte s’na ishte nj promemorie shtja e Kasm Trebeshins shfaqet e rishfaqet n mnyr ciklike.
Nga dr. Sadik Bejko
Kshtu ndodhi n vjeshtn e vitit 2006, kur kundr Kadares dhe familjes s tij u organizua nj nga fushatat m t pamoralshme n historin e kulturs shqiptare. Pikrisht n ditt kur kjo fushat, q indinjoi pjesn m t madhe t publikut shqiptar, ishte n kulmin e saj, K. Trebeshina, m aktiv se kurr, filloi t dal n shtypin dhe n ekranet e TV-ve n Shqipri e n Kosov, pr t hedhur edhe ai baltn e vet kundr Kadares. Ky qndrim meskin kundr nj kolegu do t ngjallte padyshim reagime t ashpra. Dhe ato nuk vonuan. Bomba fatale kundr Trebeshins ishte botimi i lists s themeluesve t fsheht t Sigurimit shqiptar m 1943. Lista tregonte se Kasm Trebeshina jo vetm kishte qen nj oficer i Sigurimit, si ishte folur prej kohsh, por ai kishte qen themelues i tij. Ai bnte pjes n stafin e ngusht t famkeqit Koi Xoxe, krimet e t cilit kishin marr dhen. N at koh, Sigurimi, i cili drejtohej m shum nga jugosllavt se sa nga komunistt shqiptar, ishte zyrtarisht mbi partin. Ai bnte ’t donte pa pyetur asknd. Kasm Trebeshina, i reklamuar si “disident numr nj” i letrsis shqipe, kishte qen pjesmarrs aktiv n kt organ shtyps, duke u prlyer, si do ta shohim m posht, n krimet e tij.
Nj shkrim i gjat, i ashpr, e tepr trondits u botua n shtyp dhe u prhap gjersisht n internet nga Sknder Gjoni, pas emrit t t cilit sht, me sa duket, nj mjek i vjetr. Nga t dhnat e shkrimit kuptohet se njeriu kishte dijeni t thella mbi t kaluarn jo vetm t Trebeshins, por edhe t zyrtarve t tjer t Sigurimit q, si del, bnin vizita mjeksore tek ai. Kshtu ai tregon bisedat me nj tjetr themelues t Sigurimit, Thoma Karamello, nj personazh i harruar prej kohsh, por q n at koh, ashtu si Trebeshina, ishte hetues. Komentet e Thoma Karamellos pr egrsin e kolegut t vet, Trebeshins, jan ngjethse.
N shtyp sht shkruar pr shkrimtarin Sotir Andoni, i arrestuar fill pas lufts dhe i marr n pyetje dit dhe net prej Trebeshins. Kjo pjes e errt e biografis s “disidentit”, do t vinte n dyshim gjith versionin e reklamuar t heroizmave t tij. Do t kujtoheshin periudha q ai nuk i prmendte, si dy vjett e shrbimit n Beograd etj. Por dyshimi kryesor do t binte mbi “Promemorien” e tij, at pr t ciln ai mburrej dhe mbi t ciln ishte ngritur legjenda e tij. Asnj arkiv nuk vrtetonte vrtetsin e ksaj “promemorieje”. N asnj dokument tjetr hetimor, apo vendim gjyqi, ose kritik kundr Trebeshins, nuk prmendet kjo “promemorie” si faj i ktij shkrimtari. Nj analiz logjike e saj t onte n prfundimin se ajo ishte e sajuar, pra e rreme. “Promemoria” ka datn tetor 1953. Ndrkaq, disa muaj m par, autori i promemories ka botuar n “Zri i Popullit” poemn pr Stalinin, veprn m servile t letrsis shqipe, pr kt tiran.
Shum njerz me t drejt bn pyetjen: si sht e mundur q nj autor disident t shkruaj kt poem kaq servile pr diktatorin komunist, Stalinin? Dhe pyetja tjetr; si sht e mundur q autori q i thot Stalinit “Promete”, sht i njjti me autorin e promemories, ku i thot Enver Hoxhs “vrass”?!
Kto dy gjra nuk mund t rrin bashk. Njra duhet t bjer. Poema sht e botuar n “Zri i Popullit” m 1953, kurse promemoria na doli n shesh pas rnies s komunizmit. Pra, ajo q bije, q sht e rreme, sht promemoria.
Pyetje t tjera e rrzojn t ashtuquajturn promemorie. Si sht e mundur q ky udhheqsi yn, pasi t’i thuash “vrass”, na qenka kaq liberal saq nuk ta quan pr t madhe, por t dnon si me pupla? Ne e dim ’t bnte Enver Hoxha pr nj t qindtn e akuzs s promemories.
Pas prjashtimit nga partia dhe ca ecejakeve nga burgu n spital, e nga spitali n internim, Trebeshina, m 1960, pra disa vite m pas, na qenka i rehabilituar, bile ka fituar t drejtn e botimit dhe boton njra pas tjetrs poema e drama, si “Artani e Minja”, “Kruja e rrethuar” etj. Vrtet liberal i madh ky Enver Hoxha!
Por ne e dim se sa liberal ishte Enver Hoxha, e sidomos po t’i thoshe se do ta mbytsh Shqiprin n gjak.
Por udia s’mbaron me kaq. Kasm Trebeshina na reklamohet si nj i burgosur politik i statusit t madh, ndrkaq, vllai i tij, Myzafer Trebeshina, vazhdon t jet antar i Komitetit Qendror t Partis dhe, familja e tij, gjysma vazhdon t jet n Sigurim e gjysma n aparatin e partis. udira, udira t mdha! Ne e dim mir se ’ndodhte me nj familje ku kishte nj t burgosur t vrtet politik. Ajo shtpi ishte m e izoluar se sa shtpia ku ka rn murtaja. Mirpo kjo shtpi e Trebeshins pasksh qen ndryshe!
Kaq e vrtet sht kjo, saq n librin biografik mbi Trebeshinn, t hartuar nga Nuri Dragoi, tregohet se kur erdhi puna t kryhej nj nga ndalimet e Trebeshins, ishte nipi i tij, Fatos Trebeshina, hetues kryesor i Ministris s Brendshme n kryeqytet q duhej t bnte arrestimin. Ksaj i thon lodr kukamshefti brenda familjes! Lodr me disidenc e me arrestime. Por ne e dim se e vrteta pr arrestime dhe ekzekutime ka qen fare e ndryshme.
Ka edhe m. N nj intervist t tij, Trebeshina vet pohon se gjat kohs q ishte i dnuar, Enver Hoxha i vinte pr vizit n familje, n festa! Dhe, pr udi, kjo nuk sht fantazi, por e vrtet, po ta lidhim me ato q tham m lart.
Ne e dim se ’ndodhte me familjet ku kishte pasur arrestime politike. Jo Enver Hoxha, por nj antar i thjesht partie nuk afrohej m. Jo nj antar partie, por as fqinji i shkalls nuk guxonte t trokiste.
Ather si shpjegohet e gjith kjo?
Shpjegimi sht i thjesht: Kasm Trebeshina n shumicn e kohs s regjimit komunist nuk sht konsideruar i burgosur politik, por nj njeri me probleme shndetsore. Ai, pavarsisht se mund t bnte proka, konsiderohej gjithmon “i yni”, “i partis”. Ndaj i faleshin prokat dhe familja nuk psonte asgj. Ai, e shumta quhej nj “dele e zez”, q, ndoshta, mund t prmirsohej. Atij i lejoheshin nazet, sepse fisi i tij i kishte br shrbime t mdha partis. Ai vet kishte br shrbime tepr speciale, ndaj ndihej i prkdhelur. Pr disa nga kto shrbime, prej t cilave lexuesit do t’i ngjethet misht, do t flasim m tutje.
Prpara se t vijm tek ato, na duhet t themi se kan plotsisht t drejt ata q mendojn se “promemoria” e Trebeshins s’sht gj tjetr, vese nj trillim, nj sajes e prodhuar prej atij vet dhe kushririt t tij, Ardian Klosi, n fillim t viteve ‘90.
N letrat e Kasm Trebeshins t vitit 1962 dhe 1963 drejtuar Byros Politike dhe vet Enver Hoxhs, botuar s fundi n nj “dossier” special nga gazeta “55”, thuhet se ai sht nj qytetar i bindur, q e respekton shtetin dhe autoritetet e tij, q nuk ka asgj kundr partis dhe pushtetit, q ka shkruar vepra t realizmit socialist, q do t’i djeg veprat e tij t gabuara, q do t mbyllet e struket n shtpi, vetm q t kthehet n Tiran. Vall i ka harruar Trebeshina kto letra e lutje t prulura drejtuar diktatorit, atij q n “promemorien” fantazm e paska quajtur vrass? Po vall Haxhi Kroi, sekretari personal i diktatorit, i ln nga trut ishte, kur n prgjigjen pr letrat e Trebeshins prmend ndaj tij vetm dy akuza: ka ikur nga partia, ka dashur t shkoj n nj vend kapitalist? Si e kishte harruar ai promemorien, ku shefi i tij, Enver Hoxha, quhej vrass? Trebeshinn e takojn gjeneralt famkeq t Sigurimit, t till si: Hakani, Haznedari dhe i thon “ti je shoku yn”. Edhe kta e kishin harruar promemorien? Ramiz Alia, Rita Marko, Haki Toska, Vangjelo Sotiriadhi, gati gjith kupola e lart e partis, merren me letrat e Kasm Trebeshins. Ata nuk harrojn t japin deri porosi q mund t’i konsiderosh stringla, pr shembull, at q ai “t mos jap letrsi n Gramsh”, por e harrojn promemorien. Pse kshtu? Sepse pr turp e pr faqe t zez promemoria sht vetm e sajuar, se me t sht spekuluar ndyrsisht. Nga kjo ngritje e shtetit dhe e partis n kmb n vitet 1960 pr problemet e letrave t Trebeshins, mund t kuptohet dika tjetr: far gjje me rndsi dinte Trebeshina, pr t ciln Kupola e lart e Partis dhe e Sigurimit ishte aq e interesuar? Me ’shrbime e ka paguar Trebeshina largimin e tij nga internimi n Gramsh? Normalisht ai ishte kaq i zn pisk prej tyre, sa gjithka t rnd t radhs mund ta pranonte. Pr kto nj dit do t flasin arkivat. Dika do ta themi dhe n vazhdim t ktij shkrimi.
Himnizimi i nj t vetshpalluri antishqiptar
Nga vitet 2000 figura e “disidentit dhe e shkrimtarit t madh” po venitej dhe po merrte prher e m me kokposht. Reagimi i pals tjetr, i mbshtetsve t Trebeshins, nuk do t vononte. Prve ndonj emisioni televiziv pr letrsin, ndonj shkrimi a interviste aty-ktu do t botohej nj libr biografik aq shum himnizues, saq vshtir t merret seriozisht. Parathnien e ekzaltuar, si gjithmon, e ka shkruar panegjeristi i tij, Ardian Klosi. Ktij tani do t’i shfaqet n krah dhe nj shok armsh i ri, nj far Dilaver Bengasi, ish-kryetar i hetuesis s Ministris s Brendshme n Tiran, ish-drejtor i Prgjithshm i Policis m 1990. I akuzuar pr krime dhe dhun kundr studentve t dhjetorit. I akuzuar pr vrasje n Shkodr dhe n Tiran. S fundi, i dnuar me burgim t rnd pr krime kundr njerzimit, pas rnies s komunizmit. Shoqri t bukur zgjedh Ardian Klosi pr t’i br lobing Trebeshins! N vazhdim t ktij shkrimi, do t sjellim ca dokumente shum bezdisse pr A.Klosin dhe kjo shoqri s’do t na duket aq e papritur!
Libri biografik i N.Dragoit sht himnizues, por, pr udi, pikrisht n kt libr, si do t tregohet m pas, dalin disa nga njollat m t errta t biografis s Trebeshins.
Para se t merremi me kto njolla, do t shohim dy-tri aste t tjera, gjithmon t lidhura me kt libr.
Ka koh q sht br e njohur shpallja prej vet Kasm Trebeshins si shkrimtar turk, ose me origjin turke. Asgj t keqe nuk ka n kt identifikim. Letrsit evropiane e botrore jan t mbushura me shembuj shkrimtarsh q lvrojn nj gjuh, por origjinn e kan n nj komb tjetr. Tek ne gjithashtu ka e mund t ket prap shembuj t till.
Problemi me Trebeshinn ndrlikohet kur ai, duke u shpallur turk, nis e shan Shqiprin dhe shqiptart. Edhe pr kt sht i lir n nj shtet ligjor demokratik. Ndrkaq, duhet thn, se ndrsa sht i lir ligjrisht, nuk sht i till moralisht.
Urrejtja e Kasm Trebeshins kundr shkrimtarve shqiptar, sharjet e tij, shpifjet, nuk njohin asnj kufi. Kjo urrejtje zgjerohet e drejtohet kundr Shqipris, kundr kombit shqiptar, dhe sidomos kundr ikonave t tij si Gjergj Kastrioti Sknderbeu etj.
Toleranca ndaj tij, natyrisht, sht e mir dhe shqiptart bjn mir q tregohen tolerant. Mirpo, n kt rast, nuk do t bnin keq po t’i drejtoheshin Trebeshins, “zoti turk, n qoft se paske kaq urrejtje pr kt vend, s’do t bje keq t ikje n vendin q e ke shpallur atdheun tnd, n Turqi”.
Antishqiptarizmi i ktij njeriu sht i padurueshm. N librin e Dragoit tregohet episodi kur Trebeshina mburret prpara gazetarve italian. Habis s nj far profesori italian q pretendon se i njeh mir shqiptart, dhe q haptas l t kuptoj se ata nuk jan t guximshm, ndrsa Trebeshina na qenka i till, Kasmi i prgjigjet se ai sht trim ngaq sht turk! “Ndryshoj ia ktheva, se jam me origjin turke. Ne kemi br nj perandori t tr q u shtri n tre kontinente” (fq.302).
Por antishqiptarizmi shpallet n mnyr t plot n librin e tij “Mekami”. Ky libr sht fyerja m e pabes q i sht br kombit shqiptar nga nj shkrimtar q, kur ia do interesi paraqitet si shqiptar, e kur i leverdis, kthehet n turk. Novela e gjat flet pr pushtimin e Shqipris prej turqve. Turqit paraqiten n novel si trima e fisnik e q po qytetrojn Shqiprin. Mirpo shqiptart, si “kaur t pabes” q jan, nuk e mojn fisnikrin turke. Dhe me djallzi prpiqen t’i mashtrojn ata. Shqiptart frikacak iu servirin grat dhe vajzat e tyre azganve turq, me qllim q t’i vn n gjunj e pr t’i goditur pabesisht. N krye t shqiptarve sht nj far Sknderbeu, nj hajdut kuajsh dhe spiun i Italis. Por dredhit e shqiptarve demaskohen dhe turqit trima u japin nj msim q ta mbajn mend gjith jetn.
Kjo sht prmbajtja e ktij libri, q autori me shum krenari ua kushton strgjyshrve t tij turq.
Nj pyetje del: si e justifikojn n ndrgjegjen e tyre tifozt e Trebeshins kt pamflet antishqiptar? Pr ne t tjert kjo nuk duket kaq shum e papritur. Po t kujtosh biografin e Trebeshins, pjesmarrjen e tij n grupin themelues t Sigurimit, i cili drejtohej nga jugosllavt, stafin e Koi Xoxes, ku Trebeshina ka br pjes, urrejtjen e jugosllavve, e veanrisht t Koi Xoxes pr Gjergj Kastriotin, del se n t gjitha kto ka nj fill t pandrprer antishqiptar.
Panorama
09/08/2007
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn unk