als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Iliria z n botn e mesdheut nj vend shum t nderuar n fushn e numizmatiks. Prerjet e argjendta, monetare t cilat qarkulluan pr nj koh t gjat n Dyrrah, Apolloni, Lis, Shkodr jan mjaft interesante, t vlersueshme e me nj tematik mjaft t gjer.
Gjon MARKU
Zotrimi i shtetit ilir n mnyr t njpasnjshme nga mbretrit, Monun, Mytil, Genth e Ballo u shoqrua me prerje t shumta monetare, me legjenda mjaft t pasura e me emblema t shumta ku m s miri shprehet zhvillimi ekonomik dhe emancipimi i marrdhnive ilire.
Prerjet e para monetare t vna n qarkullim n Iliri jan monedhat e Dyrrahut, i cili n at periudh prbnte njren ndr trevat m t zhvilluara t Iliris. Kto monedha u vun n qarkullim n vitet 430 para Krishtit. Ndrsa n Apoloni monedhat u vun n qarkullim disa vite m von.
Duke filluar nga kjo periudh trevat ilire arrin n shkalln m t lart t zhvillimit ekonomik dhe shoqror.
Zhvillimi i madh politik e ekonomik n fund t shekullit t III dhe n fillim t shekullit t II flasin edhe pr ngritjen e punishteve t para t prodhimit t monedhave.
N periudhn kohore n mes t viteve 279-189 Apollonia bn prerje monetare t bronzta mbi t cilat ishte vendosur koka e Artemids kurse n shpin t saj ka ve legjends dhe nofull derri me nj hesht n pozicionin horizantal prsipr.
Vitet ecin drejt vitit nj. Trevat shqiptare filluan t lulzonin njra pas tjetrs duke u br qendra t mdha ekonomike e kulturore. Vihet re n kt koh lulzimi i tri krahinave autonome. Secila prej tyre me nj punisht t prodhimit t monedhave. Pra, krahas Dyrrahit e Apollonis zhvillohen edhe punisht e Lisit. Mbreti Genth, Shkodra, Lisi, japin monedhn e bronxit me figurn e nj t riu nga njra an dhe me anije lundruese nga ana tjetr.
Punishta e Dyrrahut e vazhdoi aktivitetin deri n 50 vjearin e fundit para Krishtit, kur kjo qendr e madhe tregtare e kulturore u vu nn sundimin e Perandorit August, i cili e kolonizoi kt trev.
N t njjten koh ju la liri Apollonis e cila vazhdonte prodhimin e monedhave t saj. Ky qytet ishte kthyer n qytet t paprekshm. Prerjet monetare mbetn konservatore prsa i takon pamjes dhe emblems s tyre po ashtu edhe materiali me t cilin u punuan kto monedha ishte srish bronzi. M von po kjo punisht nxori dy prerje monetare t reja me nj emblem t re.
Nj emblem t re jep pas rnies s Dyrahut edhe Lisi e cila qet mbi monedh kokn e nj t riu me kusi mbi kok.
Gjithka i prkiste periudhs para vitit nj t ers s Krishtit tashm ishin dhn dhjetra monedha ilire me dhjetra emblema, shtrirja e t cilave ishte mjaft e gjer dhe shkonte deri n Detin e ZI.
Shekujt linin vendin njri tjetrit po ashtu edhe trevat ilire i linin vendin lulzimit her t njrs trev e her t tjetrs. Monedha shqiptare pasurohet derisa vijm n vitet 395-408 ku Perandori Arkad do t bnte t lzonte srish monedha shqiptare e cila sht e fuqishme deri n fundin e shekullit VII (viti 668) kur fillon t zotroj monedha bizantine n trojet shqiptare. Kjo e fundit ka pasuruar gjithashtu n mnyr t ndjeshme koleksionin numizmatik shqiptar gj q tregon pr nj zhvillim intensiv t ekonomis pr nj stabilitet t qndrueshm politik i cili fillon t bie n shekullin e VII.
Vendosja e sllavve n Ballkan dhe krijimi i shtetit Bullgar n vitet 670-680 ka qen edhe fillimi i rnies s qarkullimit t monedhs bizantine. Por si faktor mbetet gjithmon dobsimi dhe kriza ekonomike.
Periudhat e m vonshme kan nj larmi t madhe monedhash, me larmi t madhe temash mbi to. Prerjet monetare t periudhave t ndryshme mbajn mbi to figura princash, perandorsh, mbretrish por nuk jan t pakta prerjet me figura kafshsh (kuaj, luan, shpend), iniciale, shkrime, simbole shtetesh etj. Po ashtu n monedh vend t veant ka zn Mitologjia. Jo i pakt ka qen ndikimi i fes sidomos n mesjet e n periudhat e m vonshme n monedh. Kjo spikat mjaft qart n vendosjen mbi monedh t figurave fetare.
Mjaft e larmishme sht edhe madhsia dhe forma e monedhs. Jan prer monedha n forma t rrumbullakt, n form petzash shumkndshe, eliptike etj. Akoma m i larmishm sht numri i metaleve me t cilat jan br monedhat. Mjaft interesante e t vlefshme jan monedhat e arit e t argjendit t cilat qarkulluan pr nj periudh t gjat kohe. Po ashtu monedhat jan br edhe me metale t tjera. Tashm pothuajse pjesa m e madhe e monedhave t vna n qarkullim jan t bra nga kombinime metalsh.
Njerz t shumt n bot merren me grumbullimin dhe koleksionimin e monedhave dhe kjo gj jo pr vlern n gram t metaleve me t cilat ato jan t bra por s pari pr t'u njohur m mir me gjeografin, zakonet, traditat kulturore etj; por aspekti m specifik, q mbizotron mbi numizmatik sht lidhja q ka numizmatika me historin. Historia sht shkenca baz mbi t ciln mbshtetet studimi i monedhave.
Gjithsesi, monedha e nj kombi, hedh drit mbi identitetin e tij, kulturn e tij, mbi zhvillimin e tij. Ajo nuk sht vetm nj mjet njsi tregtimi midis njerzve.
Vendi yn me nj kultur t lasht evropiane, madjje ndr m t vjetrit e Evrops e ka mjaft t pasur koleksionin e vet q n lashtsi, i cili sht grumbulluar nga gjetjet arkeologjike dhe nga koleksionet private.
Pr her t par n vitin 1880, Preng Bib Doda bri t mundur q koleksioni shqiptar i monedhave t arit t grumbulluar nga zoti Ndoc Xhuxha t ekspozohej n ekspozitn numizmatike t organizuar n Vatikan. Natyrisht kjo sht dhe nj nga ngjarjet m t rndsishme n historin e numizmatiks shqiptare.
Numizmatika jon e pasur e rendit vendin ton krahas vendeve m t vjetra t Evrops. Ndrsa numizmatika vet z nj vend t rndsishm krahas disiplinave t tjera artistike, ose m mir n mnyr t plot mund t thuhet se numizmatika sht edhe art.
als_Latn cjk_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn