als_Latn bos_Latn uzn_Latn
Varrosjet dhe Besimi te Iliret
Ne i njohim ilirt kryesisht nga varret e tyre, n t cilat ata kan investuar shum, sikur shpirtrisht ashtu fizikisht.
Ne menyre te veqant karakteristike e Ceremonies e varrimit ilir ishte nj grumbull gursh dhe dheun mbi varr.
Edhe pse varret e tilla nn tuma gjetur ne disa rajone t Evrops, Epoka e Bronxit, ilirt kane vazhduar edhe jasht pr vazhdimin e praktikave t tilla edhe n disa zona, edhe n periudhn romake.
N munges t fragmenteve t kockave, vetm te varrosurit objekte mund t tregojn dallimin n mes t nj mashkulli dhe nj varr femr, si sht rasti me varret mbretrore n Atenica pran Qacakut. 28
Kalimi gradual nga rituali pr vendosje trupi rituale djegje, n koht romake prgjithsisht interpretohet si nj shenj respekti t madh pr jetn e prtejme.
Por pas t gjitha t dhnat n dispozicion, adhurimit te mishrimin e gjarprit e Nns s Madhe, Thane dhe Vidasusit ishin t zakonshme pr t gjitha fiset ilire kryesisht pr shkak se kjo hyjni t lidhura me kultin e bujqsis dhe pjellshmris.
Sipase gjetjeve jane te regjistruar mbi 66 Perendi e Perendesha ilire
Perendit dhe Perndeshat Ilire
Bindi (zot i detit dhe ujit n prgjithsi, t ngjashme me Neptunit Romak ),
Vidasus (zot i kullotave, e cila ishte e ngjashme me zotin Silvan),
Draconi dhe Draccena: ift hyjnor.
Perndesh Nutrika: mbrojts i fmijve.
Sentona - perndesh q ishte i lidhur me kultin e bujqsis.
Ika- Nimfa e nj lumi n Liburni (po dhe n Flamona)
perndesh e pjelloris.
HistrijA (Histria) - perndesh mbrojts i t gjith zonn gjeografike t Istrise.
Mezana ka qen hyjni supreme e daunve dhe mesapve
Boria - zot i ers.
Nebra - perndesh e stuhive dhe mjegullave.
Trita - perndesh e shndetit.
Emri i saj nuk ka ne zonen prkatsia te Istrias tashm mund t shihet n emrat e territorit t Bosnjs dhe Hercegovins n format Tritan, Tritanon ose Traitan.
Melosoka - ilire lokale zot mbrojts .
Anzotika-Hyjnesh e liburnve me atribute t hyjneshs s bukuris dhe t dashuris (Afrdits, Prende: perndesh e dashuris.
Boa: gjarpri hyjnore.).
Verbti: Perndi i zjarrit dhe eres veriore q shkakton zjarret.
(n shqip: Bukuri e qiellit) n koh t lashta ilire tre perndit q ndan botn n qiell, deti dhe nntoks.
Thana, Tana, Thiana ose Zana (te shqiptart): perndesh ilire barazohet me Diana romake,ata kishin tri dhi me brir t art.
Dioni Duali ishte hyjni e ilirve paion.
Derroni sht hyjni e ilirve peion
Andini apo Deus Andinus ishte hyjni e trevave dardane.
N malet shqiptare Zana jeton si ora e malit, stolisur me guxim dhe bukuri.
Medauri ose Armatosi: zot i lufts,kan emra etnikisht ilir.
Paraqitur hipur nj kali, me nj shtiz n dorn e majt.
Deo Andin dhe se jan gjetur vetm n veanti ne rajonin Dardan -
perndi ilire dedikuar Tatu
Redon: mbrojts i marinarve.
Epidamni sht hyjni i taulantve
Perndi n fytyrn e djalit afere pr t ciln duket delfin.
Perendi ose Shurda: zot thunder, burri i perndeshs Prende.
Tadenus (perndi i bukuris, muziks dhe i shrimit, e cila sht identifikuar me Apollonin greke),
Parthinusi (ndoshta zot suprem i fisit Parthinian) dhe disa perndi t tjera dhe perndesha.
Perndia Zbeltiurdus (Zbeltiurdud, Zbelsurdus) prmendet n tre mbishkrimet e gjetura n monumente n Dardani (monumente t dedikuara pr zot Zbeltiurdus u gjetn n Kaanik (Kaanikut), Lubanci afr Shkupit (Shkup) dhe n Dovezencu pran Kumanovs (Kumanov).
"Megjithat, pavarsisht nga fakti se ai ishte zot suprem i fiseve trak Denteleta.
i cili ishte identifikuar me Zeusin dhe Jupiterin romake, beson se ai mund t adhurohet si Perndi vendase dardane
1.lloj ene prej balte nga Donje Doline Bosne
2.Altar nga Vedenisa pran Podujeves dedikim perendeshese Dardane
3.Altar nga fshati Smire Viti, Kosove dedikuar perendeshes vendase Dardane
4.Fig. 4. Monument perndi ilire dedikuar Tatu
N Buljesovce ( Vranj) (Bulesovc Vramjes) gjetur nj monument (Fig. 4) e cila sht ngritur nga nj oficer i ushtris, i cili ka nj shfaqje t mir dhe ka nj prkushtim Deo Attonipal, q sht, prve n kt mbishkrim t panjohur.
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 29-12-2016 m 17:32
Fotoja gjarpri ishte nj simbol i fuqis seksuale sidomos n mesin e ilirve t jugut.
Edhe n koht romake ato prdoren gjithashtu perkushtim altaret n Dardani (afr Shkupit) dueti gjarper (boa) Drakonu dhe Drakoni.
Ato ishne te zakonshme dekorim pr kmbt,qafore,duarrve etj.
Simbol i pjelloris dhe nivelet seksuale, gjarpri me von u sfiduar nga autoritet krishtere mbi jetn shpirtrore t ilirve.
Ky buron nga prshkrimi i Shn Jeromit (i lindur n Iliri) Jeta e Shn Hilarionit, i cili erdhi n Epidauru n vitin 365 pas krisht.pr t liruar popullin e tij nga ndshkuese nga gjarpri gjigante Boe, i cili e ngrke shtazet dhe popullin.
I Shenjeti vrau gjarprin, dhe krishtert kan prkujtuar shume kohsh mbi fitoren (Life S. Hilarion 9).
Ne ate rajon fotoja gjarprit jo vetm t kujton legjendn e Cadmusit. por edhe lidhja midis Epidaurust ilire dhe kultit hyjni Asklepit, perndis se sherimit Epidaurus n Greqi. ku ka gjithashtu nj rol t rndsishm.
Vrasja e gjarprinjt e kryer nga St. Hilarion. duhet t ket pasur nj ndikim simbolik t njerzeve n kt rajon.
Listat e figurave dhe paraqitjet te ilirt kishin nj lloj t nj rndsie shpirtrore do t prfshij m shum se 60 emra(personazh) nga para-romake dhe periudhes romake.
Disa erdhn nga zona t tjera,svastika n veri me kokn e nj kal, nga Egjeu koha e bronzit, spat dyfisht pllumbat, luani dhe maska e varrimit, dhe nga lindja dhe Sfinks dhe maca .
Fuqia mbrojtse dhe qetsues t Amulets sht e qart nga shum shembuj t formave t tilla, t tilla si nj falusi, dora, kmb dhe dhmbt e kafshve.
Hyjnit ilire jan t shnuara n monumentet nga periudha romake. t barabart me perndit e panteonit klasike (shih Figurn 34).
Me sa duket ka pasur nj hyjni ilire e vetme apo dominuese , dhe disa jan padyshim vetume ne zona t vetm t caktuara.
Pra, pr disa hyjni gjenden vetm n Istri, t tilla si Eia,Melesok, BorIa dhe Iria. Anzotica ishte liburne
Venera dhe shfaqet n imazhin tradicional t perndeshs klasike.
Hyjnesha e dyte vendase ishte Latra, Sentona dhe nimfa Ica.
te cilen e perkujshtuar ne Istrin lindore ne burimi t ujit e cila sht tani ende e njohur me kt emr.
N mesin e Japodeve, udhheqsit e fiseve jan altart perkushtimit n burim Privilica afr Blhaćit me hyjnin vendase Bindu, i cili identifikohet me Neptunin, perndi klasike e burimeve te detit.
FIG.34.Reliefi Dianes dhe tjera perendesha nga Bosne
Fig. 5. Altar kushtuar perndeshs Atti
Fig.6.Altar kushtuar e nje perendi te panjohur Mund(...)
Mbishkrim n nj monument, i gjetur n Shkup, referuar hyjnise Dracco dhe Draccena, i cili mund t jene hyjni autentik autoktone jan t lidhur me adhurimin e gjarprinjeve, shum e prhapur n mesin e Ilirima.
Perendesha Quadrivia sht prmendur edhe n t njjtn monument n Shkup, megjithat, ajo q, s bashku me Perndeshen Bivio dhe Triviom, adhurohej n Gjermani, Pannoni, Dalmaci dhe Dakia, ku si perndesh e udhkryq qndronte s bashku me Perendin Silvan dhe perndit tjera ilire.
N rajonin dardan sht gjetur vetm kjo monument ne Bardovc pran Shkupit, n t ciln kjo perndesh prmendet "Quadriviasacra'.
Naser Ferri. Besimet dhe adhurimet e perndive para krishtere ne Dardani / Kultet dhe besimet e para-krishter Dardanis http://www.anubih.ba/godisnjak/god41...jak%2041-8.pdf
Prve adhurimin e ktyre perndive, n lidhje me adhurimin e perndive vendase sht i njohur shum mir dhe respekti version lokal i adhurimit Jupiter, por kur Jupiteri shfaqet me nj prkushtim IOMVPP, e cila mund t lexohet si: Jovi Optima Maxima Ulpianensi-35
(Monumenti u gjet n Batush (Batush) n fund t fshatit e Graanics (Graanic), n afrsi Ulpiane (Ulpiana) dhe daton n shekullin e III pas Krishtit)
Njra sht monumenti i dyt, megjithat, kushtuar Jupiterit, e cila sht ka prmendur si Jupiter Aepilafius, megjithat, ajo sht konsideruar te jet perendi vendase dardane apo thraken me Zeusin apo Jupiterin romake Culminalisoni. "
faqe 140
N territorin e sotme e Kosovs (Kosova), gjat disa viteve t fundit jan gjetur monumente me nj prkushtim: Jom Propulsatori, (Nj altar dedikuar pr Jupiterin Propulsatoru (Propulsator - nj q korrupsioni largon rrezikun) sht gjetur n fshatin Bajska (Bajski) fund Vuiterns (Vushtrri).
Fig. 7. Altari i dedikuar pr perndit e treshIt Capitoline
dhe sikur JOM COH (ortale) pr t cilat mund t supozohet se ato ishin perndi vendase identifikuar me Jupiterin romak pr "interpretationin romak (monumentet t dedikuara pr Jupiterin Cohortalisu jan gjetur n fshatin vllahi (Vllahi e Bajgores ) e (Mitrovic te Kosovs) n fshatin Vrbov (Vrbovc) Viti te Kosoves dhe jasht Kosovs monumentet me prkushtimit t till jan gjetur n fund t Naissus (Petroviq 1979 77))(monumente q diskutojn geniuse mbrojts i vendbanim ilir dhe stacion jan gjetur n fshatrat Batush (Batush), Laplje Selo (Llapnasell) (Turićev)dhe Slatina (Sllatin).
Disa monumente kan prkushtimin Domen et Domnae, si mbiemrat rrjedh nga Dominus fjala latine.
Adhurimi i perndive te pateonit zyrtare Romak
T romake mjetet zyrtare fetare, para s gjithash, adhurojn perndit Capitoline Troika jupiter, Junon dhe Minerva, Fig. 7), dhe perndive t tjera dhe perndesha t cilt
Jupiteri sht prmendur n dhjetra monumente, kryesisht vetm, dhe tributes mbart atribut pr: jom (catch Optimo Maximo), IOM Sacra (Sacro), ose atribut tjetr n t tilla si:
CapitolinusP paternus / "Depulsorć" dhe Fulgurator ose Fulminator
(Ky atribut sht prmendur n monumentet q jan gjetur n fshatin Kostrc (Kostrc) n drejtim t Mitrovics (Mitrovic e Kosovs) t Pejs (Pej) dhe rreth Naissus)
47.Shenja nj nga monumentet e gjetura n Ulpiani prmendur n kt form jo-tradicionale t Jupiterit atribut Depolsor. 48 atribut Fulgurator ose Fulminator prmendur n mbishkrimin e nj monumenti n Nish (Nishi).
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 30-12-2016 m 04:21
Fig. 8. Altar kushtuar perndeshs Junoni
Fig. 9. Relievi me imazhin e perndeshs Diana
Capitoline Troika Juno dhe Minerva.
(monumente t dedikuara pr Capitoline Trijad u gjetn n fshatin Bllac (2 kopje) dhe n Creševu afr Shkupit, n Prizren (Prizren), (Mitrovica e Kosoves), dhe n disa vende t tjera)
me perndive t tjera dhe perndesha apo pr t gjith perndive (DIIS Deabusque omnibus) panteonin zyrtare romake, si dhe n disa shembuj, dhe s bashku me perndit dardane lokale.
Jupiter dhe t gjith perendit jan t dedikuar pr monumentet e gjetura n Graanic (Graanic), Novopazar Banja, Nish, dhe monumentet e dedikuara pr Jupiter, Herculesin dhe Neptuni jan t prkushtuar altart e gjetur n Mitrovic (Mitrovica e Kosoves), Jupiteri, Libero dhe Hylari dedikoi nj monument n Nish , Jupiteri dhe perndit Caelus dhe Teni dedikuar monument u gjet n fshatin Brazda pran Shkupit, Jupiteri dhe geniuses monumentet gjenden n fshatrat e Turićevac (Turiqevc) dhe Slatina (Sllatin), perndit Dracco dhe Draccena monumentin q gjendur n fshatin Bllac afr Shkupit, etj
Si pjes e Capitoline Trojks dhe monumentet epigrafik t zbuluara n gjith pjesen te Dardanis romak, prmend Minerva, perndesh e dituris dhe mbrojts i artit, zanatet dhe aftsi t ndryshme, e cila ishte identifikuar me vet me Athinen PaIadom.55
Minerva vete ne rajonin dardan dedikuar pr vetm nj monument n t ciln fjala sht prmendur si Minerva Augusta, ( Monumenti u gjet n fshatin Lauscha (Laush) fund Srbica (Skenderaj) dhe daton nga shekulli i par pas Krishtit.)
dhe nga ana tjetr, monumentet e prmendur s bashku me Jupiter, Junon dhe Heraklit.(Monumentet i gjetur n Mitrovic (Mitrovic), Bllac afr Shkupit dhe Prizrenit (Prizren
Perndesh e drits, , lindjes, muaj, dhe aftsit e gjuetis pr t trajtuar armve, e cila ishte identifikuar me Artemisin, Diana (Fig. 9)
n Dardanin romake shfaqet n monumentet epigrafik nga shekullin e dyt pas Krishtit.
N disa shembuj t monumenteve dedikuar pr Dianen dhe pastaj ajo mbart atribut Augusta.(n t dedikuar pr Diana e 3 monumenteve gjenden n nivelet n zonat veriore Dardan)
dhe nj monument i dedikuar pr Dianen dhe Apollonin se bashku .
Pas pushtimit romak t Dardanise, Diana romake filloi t identifikohet me Dianen ilire, dhe ata t dy adhuruan njjtin emer.60
N pjes t ndryshme t zonave Dardane Diana u adhuronin s bashku me Perndin Silvanin.61
Marsi ishte perndin supreme romake t lufts dhe mbrojts t lufts, lufttar dhe luftn se fatit q sht identifikuar me Arejom (Aresom 62
Perndia Mars ne rajonin dardan prmendur n monumentet epigrafik nga shekullin e dyt pas krishtit, q gjendet n zonn edhe ka Campestris atribut, dhe n disa t gjeturave t tjera ka Equitum atribut, i cili sht dshmi e shenjs s tij luftarak dhe kuajve .
Monumentet Dedicant dedikuar pr zotin Mars, ishin kryesisht ushtar dhe oficer, si dhe nj njsi e tr ushtarake: Cohors II Aurelia Dardanorum t cilat jan rekrutuar dhe ku ata shrbyen ne Dardani.
Perendesha Belloni, e cila n koht e lashta ishte perciellse e perndis Mars, dhe adhurimi i saj u ndal gjat kohes Sule (Cornelius Sulla, 138 t 78 pes), sht i prkushtuar pr nj monument q gjendet n nj fshat pran Shkupit Bardovc (Fig. 10).
Ajo sht e njohur vetm pr sot, ai dedikoi nj monument n Moesia Eprme, dhe zona dardane, por n t njjtn koh sht nj nga disa monumenteve t dedikuar Belloni dhe provincat tjeera Danubit.
Pr shkak t rolit t saj lufttar, Mars dhe Belloni u sakrifikuan robrit e lufte. "
Mercury, zot e preferuar e tregtis, ekonomis, kube dhe hajdut dhe mbrojts i t drguarit, i cili me te njejtin Hermesin
Fig. 10.Altar kushtuar perndeshs Bellon
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 30-12-2016 m 04:54
Fig. 11. Altar dedikuar pr Jupiteri, Neptuni dhe perndive t tjera
Ne rajonin dardan sht prmendur vetm n mbishkrimet n dy monumente q jan gjetur n fshatrat Kosh te Klin (Kline) Pejs (Pej) dhe fshatit Staradran fund t Istog (t njjt), t cilt jan t dedikuar pr Mercurin gjithashtu.
Ne monumenti nga fshati Kosh prkushtimit sht shkruar si Mercurio, pa shoqrues atribut pr t. 66 dhe personi i dmtuar nga monument Staradran ai prmendet si Mercur ... Allator.67
N Ulpiani u zbuluan dhe dy statuj bronzi e lartsis te zotit Mercury e 6 dhe 12.8 cm.68
Ndryshe nga zonat Dardan dhe krahina t tjera n rajonin e Danubit dhe Poanju Mercury ishte nj zot shum i nderuar, i cili shpesh barazohet me disa perndi vendase 69?
Fig. 12. altar kushtuar perndis Liber
Perndia e ujit, sidomos detit dhe oqeanit '' e cila barazohet me Poseidonit , dhe t ilir Japodet me Bindin, me zotin romak Neptune "n Dardani sht prmendur n disa mbishkrime nga monumenti nga shekulli i dyt n brigjet e lumit Ibr (iber) dhe Drina (Drini), ne t Kosovn e sotme (Kosova).
Monument i pare prkushtuar pr Neptunin dhe Jupiterin, Minerven dhe Herculesin, (foto 72) dhe tjetra sht nj monument i dedikuar pr vet Neptuni, dhe mbi t nj prkushtim t lexuar (Fig 11.): Neptune Augusto Sacra (73 altari u gjet n Prizren (Prizren)
Gjithashtu, si hyjnia e ujit n monumentet epigrafik prmendi nimf, percijells i perndeshs Artemides, q jan shenjtruar monumente pran burimet shruese q ndihmojn prmirsimin e
70 Colonna 2003 287
7L Kukoc 2.005,125-134; Ferri 2009 231-24l.
72 Altari u gjet n Mitrovic (Mitrovica e Kosoves) (Mirdit 1981.263, n. 310)
(Vulic 1931 325, Mirdita 1981 261, n 299.).
143
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 30-12-2016 m 06:09
shenjtro apo familjart e tyre, si dshmohet nga pas shenjtrimit:
Deabus Sacrum Virginibus dhe Nymphis Salutaribus
Gjetjet arkeologjike dshmojn se monumentet dedikuar pr nimfat mjaft t zakonshme n krahinaT t tjera te banuar nga Iliret75
Adhurimi i Herakliut ose Herkulit, heroit dhe gjysmperndi
N monumentet e Romake ne Dardani dedikuar pr Herakliut vijn nga shekujt e dyt dhe t tret pas Krishtit, dhe n disa shembuj q kan qen t prkushtuar pr vet Heraklen , ku ai atribut gjer pr: kujdestarit, Sanctus dhe Naissatus, por jan shembuj m t zakonshme ku monumentet e dedikuara t Herakliut, s bashku me Jupiterin, Minerven, Asklepin dhe Neptuni (Monumenteve dedikuar Herkulit u gjetn n fshatin Milladinovci pran Shkupit (Shkup), n Gazdare (2 monumente) ne Žukovcu afr Nishit, dhe monumentet e dedikuara pr Hercules s bashku me t perndive t tjera, jan gjetur n Studenica (Studenice) Istog (t njjt) n Prizren (Prizren, 2 monumente
74
u gjetn dy monumente t dedikuara pr nymphs n Dardani qendrore n Kaanik (Kaanikut) dhe n Kuršumlijska Banj (Baja e Kursbumlise) (Čerškov 1969 66, Mirdita 1981 253, n 240.).
Liber, perendi i pjelloris, bujqsi, veanrisht vreshtaris, lvizja rrethore e kohs n natyr dhe liris, s bashku me perndeshn Libera sht nj nga m t vjetr e ifteve hyjnore t panteonin romak. 78
N Liberu ne mes t marsit, fests Liberalia, e ndjekur nga percijellsit rituale dhe Libera adhurohej bashk me Jupiterorn, i cili ishte m i vjetri perndia romak i hardhis dhe vines.79
Libera dhe Liberum adhurohej n provincat e Danubit n Pannoni, Dalmaci, Moesia, Daki dhe Thraki, ku u adhuronin te varfrit?
Nj monument pr shekuj II gjendet n Naissus, i dedikuar pr zot Libero bashku me Jupiterin, Junon dhe perndesh Hylarom, i cili zvendsoi perndesh atje dhe nj monument nga shekulli i III, gjendet n Luboten n afrsi t Shkupit (Shkup), Liber I prmendur dedikim vet Libero Patri (Liber Pater,
Libero dhe LiberoM adhurohej n provincat e Danubit n Pannonia, Dalmaci, Moesia, Dakia dhe Traki, ku u adhuronin te varfrit? Nj monument pr shekuj II
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 30-12-2016 m 07:42
Pr nj tjetr, monumenti i shekullit t III, gjendet n Luboten n afrsi t Shkupit (Shkup), Liber I prmendur n dedikim: Libero Patri .82 (Liber Pater, Fig 12).
Perndesha Terra Mater, e cila sht, prve tjerash, ishte mbrojts i minatorve. 83 ne rajonin dardan e prmendur vetm ne nj monument i gjetur n fshatin Brazda pran Shkupit (Shkup) bashke me Perndin Caelus, mishruar qiellin dhe ishte i nderuar n Lindje, dhe perndin i Pontit, i cili mishruar detin 84
N nj numr t krahinave t Perandoris Romake kt Krishtlindje shenjtruar monumente pr shndetin e perandorve ose ata q kan monumentet ngritur dhe t shenjtruar.
Perndesh e fatit dhe progresit barazohet numrimin j sht perndesh Tyche (Fig. 14), por ka pasur fantazmat mbrojts quajtur Fortunae.85
N rajonin dardani zbuluar disa monumente t dedikuara pr perndesh Fortuna (Fig. 13), n t ciln sht prmendur si numrimin Sacra, Salutaris, Aeterna Domina ose Dea Portuna (monumente t dedikuara pr perndeshs Fortuna gjendet n fshatin Gorno Nerezi pran Shkupit (Shkup), n Barovu, Kumanov (Kumanov) Lipjan, fshati Čiflak (ifllak) pran Rahovecit (Rahovec) dhe Nish , nj origjin kronologjike nga I, II dhe shekullit t III pas Krishtit)
N nj monument nga Ulpiana, Fortuna sht prmendur si nj mbrojts familjes i Furiusit , e cila ishte e madh dhe e pasur n nje pronsi t familjes n posedimin e t cilit ishte e mdha rreth Ulpians.(monumente t dedikuara pr nimfat u gjetn n Kaanik, ku nj monument kushtuar Deabus Sacre Virginibus, dhe n Kurshumliji Banj, ku dedikuar Nymphis Salutaribus.)
Nimfate , hyjnit femra dhe mbrojtsit e natyrs dhe fenomeneve natyrore q kan pasur forma t ndryshme dhe emra t ndryshm t prbashkta (najade, drijade, oreade dhe druga) 88 n Dardani romake t referuara si mbrojts i shndetit (Fig. 15) .
Genii, edhe pse ata nuk ishin perndi, n kuptimin e mirfillt t fjals, megjithat, jan pjes e fes s vjetr romake. Ato ishin qenie, t cilat nuk kane egzistu.
perndi, por ata mund t japin jetn e njeriut, pr t mbrojtur gjat jets s tij dhe s bashku me at t vuaj.
Sipas ktij besimi, secili njeri kishte gjeniin e tij, dhe do grua mbrojts saj Junon.
N shoqrin romake ishte secili betuar gjenin e tij. 90
Nga jeta personale e njeriut, gjenet jan transferuar me kalimin e kohs n fushn e jets familjare, dhe m pas n jetn publike, n mnyr q do njeri, do gj, kafsh, do fshat, n do qytet, kamp ushtarak, ushtarake 91 njsi t ngjashme pati gjenin e tyre, t cilt ata i mbroni .92
N rajonin dardan monumentet te qenieve te shenjtruar filluan t shfaqen n shekullin e dyt pas eres sone, dhe shumica e tyre t prkushtuar e monumentve jane nga shek. III. (monumente nga shekulli i dyt, dedikuar geniit , jan gjetur n Prizren, dhe ata q vijn nga shekulli i tret jan gjetur n fshatrat Dobrushe .Batush,Laplje Selo (Lllapnaselle) Turićevce dhe Slatine)
Per ta prmendin geniit ilire stacionuar ne vendbanimet, njsit ushtarake, dhe dy her gjenive municionetcipija D. D. (Municipium D. D.) dhe Ilirika geniuses (stationis Genii, Genii municipii DD Genii Illyric te njejta (Mirdita 1981 279, n. 353.)
90 Robinson / Wilson 1976,227. 91 Webster 1969 266
92 Speidell984, 355
Fig. 15. Altari i dedikuar pr nimfat
145
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 30-12-2016 m 10:09
Q ne te ardhmen ne rajonin dardan, si dhe n pjes t tjera t Perandoris Romake, genij t fituara karakteristika lokale 95 pr shkak se nderimi disa nga geniit ishte duke zene vende n besimet dardani vendase dhe mitologjike.
Adhurimi i perandorit mbizotron lidhje e qart n mes perandorit n njrn an dhe ushtris dhe popullats s krahinave, nga ana tjetr, dhe e shfaqi, prve portreteve t parave.96
Vendosja edhe ne te veshur shifrat perandorake n kampe ushtarake dhe vendosjen mbishkrimet prkushtuese n monumentet n ndrtesat publik dhe madje edhe objektet e muara t prditshm (EN 16).
Zakoni i adhurimit te perandorve vjen nga Lindja, ku ai u paraqiti dhe zhvilluar pasardhsit e Aleksandrit t Madh (356 - 323 pes), dhe ne Perndimi adhurimet e perandorve n pushtet nuk ishte thelbsore gjeri ne shekullin III t pas Krishtit.
Duhet t theksohet se t krishtert nuk e adhuronin perandoret, dhe madje ase edhe titullin Kyrios q perandor veshur, sepse sipas krishterve msuar kt titull mund t ndahet vetm per Perndin dhe Krishtin. 97
Monumentet me mbishkrime kushtuar perandorve romak jan gjetur n t gjith rajonet e dardanve, dhe data nga shekullin e dyt dhe t tret pas Krishtit Mbishkrimet qe bartin monumentet e dedikuara pr perandor, mund t shihet se kto monumente jan gjetur n zonn dardane shenjtruar perandort :. Trajan, Hadrian, Caracalla, Septimius Severus, Galien, Gordian, Alexander Severus, Antoninus Pius dhe perandort e tjer romak.
N lidhje me adhurimin e perandorve, duhet prmendur se, pavarsisht nga fakti se perandort nderuar dhe adhuruar, kur ata ishin gjall, dhe i njohur shembuj t ashtu-quajtur. "Damnatio memoriae", apo emrat e fshirjes.
98
monumente t dedikuara adhurimin e perandorve t shekullit t dyt u gjetn n Shkup (Shkup),Hani Elezit (Hani, dy monumenteve), Graanic (Graanic), Soanic (Socanica, 3 monumente), dhe kto monumente nga shekulli i tret jan gjetur n fshatrat Bardov dhe Brazda afr Shkupit, pastaj n Katllanov dhe Lopat n afrsi t Kumanovs dhe Batush,Kaanik (Kaanikut, dy monumenteve), Laplje Selo (Llapnasell) iSočanici (Socanica) Kosova ka (Kosov) dhe nivelet n Serbi sot (Serbi )
Fig. 16. Ene Silveri (domesticum Instrumentum) i dedikuar per perandorin Konstantinin
Fig. 17. Altari sht i dedikuar pr t gjith perndive dhe perndeshave
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 30-12-2016 m 14:13
]lidhja midis perandorve dhe ushtris konfirmon se dedicators monumentet e dedikuara pr t perandorit dhe romaket ne Dardani ishin ushtar, oficer dhe madje edhe njsit ushtarake, t tilla si ajo ishte n nivele ku shum monumente si iniciator prmendur Cohors II Aurelia Dardanorum Miliaria Equitata e cila prbhej nga vetm ushtar Dardan.100
N kontekstin e hyjnive adhurimit zyrtare Roman duhet t prmenden dhe disa monumente t gjenden n zonn dardane te cilt ishin dedikuar pr t gjith perndive dhe perndeshave s bashku. (monumente t tilla t zbuluara n Zlokućane pran Shkupit (I/II shekullit), Sibovc (Sibovc, shek II), Nish (Nish, 1 / II e shekullit),Lipjan, shekulli II/III), Vushtrri, shekulli i III) dhe Bllac ( Bllaca, shekulli i III).
Kto monumente kan mbishkrime DD (DIIS deabusque), D ET D (DIIS deabus) dhe DD OMNIBVS (DIIS deabusque ) (Fig. 17).
Disa nga kto monumente q jan t nj hara pr t aplikuar pr Jupiterin si zot suprem, t tilla si nj monument u gjet n Graanic: IOM ET DIS DEABVSQ OMNIBVS), 102 n monumentet e gjetura n Prokuplje (IOM CETERISQVE DIIS DEABVSQVE OMNIBVS) 103 dhe t Svrljig (Sverlig: IOM CETERISQVE DLLs DEABVSQVE lMMORTALIBVS) .104
Te ndryshme nga fetare , shumica e nen varreve (m shum se 200 kopje) Takimi prkushtim DM (DIIS manibus) versionet me DMS (DIIS Manibus Sacrum) dhe DIM (DIIS Manibus), i cili i prmban prkushtimin dhe rekomandimin pr t'u kujdesur pr shpirtrat e t ndjerit me nj lutje perndive Dii Manes, t cilt besonin se jetojn n nentoke, bots se ulte dhe se jane te pavdekshem.
Ky prkushtim, i cili nuk sht e njohur n shekullin e par pas Krishtit, filloi t prdorej n shekullin e dyt, dhe prdorimin e saj, m shum apo me pake dhe ka vazhduar gjeri te fillimi t formuls epigrafik krishter n monumetet e varreve.
Ne mese te adhurimit zyrtar Romak mund t klasifikohen dhe t numrohen adhurimin brendshme Lara (Lares domestici), 107 mbrojts shpirtror dhe t shtpis s familjes, t cilat jan t sigurta dhe t respektuar n Dardanin romake, edhe pse, n kt zon nuk ka prova epigrafik i adhurimit t tyre.(Čerškov 1969 68; thesar arkeologjik n vitin 1998, 597, pllaka me relief u gjeten n Ulpian)
Gjurmt e adhurimit "kalorsit thrak '(
dhe', jan gjetur kalorse Danubian '109 q ishin universale dhe mjaft te respektuar n Ballkan n Dardanin romake, edhe pse m pak n krahasim me zonat fqinje.
Prve adhurimin te perndive lokale dhe perndive panteonit zyrtarit romake , n krahinat e Perandoris Romake n mnyr t veant kan zn nj vend t besimit dhe t adhurimeve te perndive te Lindjes, nga Egjipti dhe Siria, dhe adhurimin i perndive, gjysmeperendi dhe vdekjet e njerzve, t cilt kan t interpretation romak, i barabart me perndit e panteonit romak, ose jan t nderuar n format origjinale.
Nga ky adhurim ka qen m e prhapur adhurimi Jupiter Dolichenus (luppiter Dolichenus), i cili ishte nga vendi Doliche n veri t Siris, dhe ishte e lidhur me zotin lindor Baal, i cili ishte fillimisht perndia i kohs, dhe m von adhuruar si zotri te bots.
Ushtart romak, t cilt kan shrbyer n njsit ushtarake n Lindje, e kan pranuar dhe prshtatur pr t adhuruar,kshtu, nga Baal Lindore dhe Jupiteri romake , dhe kane krijuar Jupiter Dolichenus , prej t cilave jan adhuruar dhe zgjeruara n provincat e tjera t Perandoris Romake.
Ushtart ishin t lidhura n veanti me Dolichenus dhe e adhuruan, sepse emri i tij do t thot: ai q sht i lindur, ku edhe hekuri, dhe pr shkak se ai mishruar forcn dhe fuqin.
Ky adhurim shpejt u prhape n t gjith Perandorin Romake, dhe sidomos provincat e Danubit ku sollen Ushtart Romak qe erdhen nga Dalmacia, dhe para se te shrbenin n legjionet e Lindjes), dhe ne rajonin dardane erdhen gjat mbretrimit t perandorit Septimius Severus (193-21l.,
1.Altar Jupiter /Dolichenus (Kroaci)
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 30-12-2016 m 17:36
Q nga bartsit e ktij adhurimit, apo ata t cilt kan prhapur, ishin ushtar dhe oficer t origjins Lindore te cilit kan shrbyer n njsit shtes ushtaraka apo tregtar t ushtris romake , ne nuk duhet t habitem qe ne rajonin dardan ka pak dshmi epigrafik t adhurimit t Jupiterit Dolichenus, 113
sepse n kohn e prhapjes s adhurimit t tij t ushtris dhe tregtart ishin n zonat lindore dhe veriore kufitare t provincs s Moesia Eprme ose zonat jasht Dardan etnike
Prve si mbajts atribut pr Dolihenus, Jupiteri sht n disa monumente t Dardanis n kohen romake t referuara si IOM-it dhe IOM MELAN01l4 MELClD.1l5
T dy kushtimit nj t prbashkt atribut Melano, mel-,per te cilen sht menduar
se si shenj e perndis Zeus Melenos, e cila u konfirmua si mbrojts i Mela-s n Bitini.
Forma e kushtimit (MELCID) prve atribut pr: MEL (ANO) ka nj tjetr: CID (iesso), e cila mund t jet nj form e latinizuar lidhur me perendin Zeus Kidnessosom, e cila ishte e lidhur me qytetin e Kidnessos n Frigiji.116
Nj tjetr adhurimi vendase , me origjin nga Frigjis, prmendet n nj mbishkrim n nj altarin te Ulpians e cila sht e vendosur n mes t shekullit te par dhe te dyt pas Krishtit.
Ky monument sht i prkushtuar pr Zeusin, i cili n kt mbishkrim mbart atribut Ezaio (Fig. 18) dhe kjo sht, me sa duket, ishte mbrojts i minierave dhe minatorve. 117
Prve ktyre perndive, monumentet epigrafik nga koha e sundimit romak n rajonin dardan dhe ka prkushtime per perndi dhe perndeshave: Heri, Mithri, Apollon, Asclepit, Hygeia, Dionisi, Nemezi, Hylari, Sabaziju, Serapis, dhe jan gjetur gjurm t adhurimit he-
LL5 Mirdita 1980 186,11.2; Mirdita 1981 251 11 236 1I6GMKM-LAB 1984 59
Fig. 18. Altar kushtuar Perendis Zeus Ezaiosu
Fig. 19.Altar i Mithras nga Ražanj afr Nishit
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 31-12-2016 m 08:55
Adhurimi i perndis persian Mithra (Mithra, Mitra, Mitra) e zgjeruar n Rom s bashku me adhurimin e perndis Jupiter Dolichenus, n shekullin e par pas Krista.119 dhe ai kishte qen gjate dhe i vetmi rival i krishterimit fe zyrtare e perandoris romake
Ajo ishte adhurimi misterioze me t vrtet dhe doktrinal, e cila sht e bazuar n sistemin e gjeoqendror, ose perkatsisht ne perkatsi Toka t tre sistemet planetare, t cilat jan prfshir planetet: Saturn, Jupiter, Mars, Venus dhe Hna, me theks t veant n marrdhniet e Toks, Diellit dhe Hnes, 121
Mjaft hert, sipas prshkrimeve nga fillimi i shekullit t II pas Krishtit, adhurimi i Mithras u prhap n krahinat e Danubit, dhe prkushtime t prshkrimeve e mithras, monumente jan konfirmuar ne dy variante varur n paraqitjen : SALT INVICTO MITHRAE, e cila sht nj version m I vjetr, dhe DEO SOLI INVICTO MITHRAE, q sht versioni q strehim n periudhn pas 180 vjet pas eres sone.
Gjetjet arkeologjike dshmojn se monumentet e dedikuar pr Perendin Mithra ishte e zakonshme prgjat Danubit, veanrisht n Viminacij dhe rreth kampit ushtarak, t vendosura ne monumentet mithras n brendsi jan m pak t zakonshme, si dshmohet nga numri i vogl i gjetjeve t ktyre monumenteve t rajonit dardan (Fig. 19) .123
123 ne rajonin dardan monumentet e Mithraes jan gjetur n fshatrat ellopek dhe lopata (Llopat, 2 monumente) n afrsi t Kumanovs (Kumano), Klecovce, Ražanj, Remesian dhe ne Ravnoj dhe n Kosoven e sotme) u gjet vetm nj pllak guri relief me imazhin e perndise Mithraes, n Janjev afer Prishtines
Fig. 20. Plallak nga Janjeva me pamjen e Perendise Mithra
Foto.21. Statuja e perndis Asklepit,
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 31-12-2016 m 14:46
Monumentet Mithraimit, gjenden n rajonin dardan, q i prkasin shekullit t tret pas Krishtit, por vetum nji monument nga Ravne, i cili daton nga shekulli i dyt, dhe ata jan duke ndjekur prkushtimin: D (eo) S (oli) M (Ithrae) DEA INVIC (to ) DEO SANCTO MITHRAE, SALT INVICTO i INVICTO DEO
N lidhje me adhurimin e perndis Mithra, sipas mendimit E. Cerska, ajo mund t jet adhuruar si kalors Danubian"124
Adhurimi i t cilit sht prova t jet e vendosur n qendr t Dardanise.125
(Kjo sht nj pllak kushtim q tregon kalorsin, dhe u gjet n fshatin Studenan ne fune te Suhareks (Reka). 126 Ferri 2012 27-48.)
sht shum interesante pllaka apo ikon guri , gjendur n Janjev prane Prishtins (fig. 20), e cila nuk ka mbishkrim, paraqet perendeshes Mithras q flijon nj ka sht i pasur me skena qe shoqron tregon luft t vazhdueshme mes t mirs dhe t keqes dhe triumfin e te mires mbi t keqen, ashtu si esht mitraizmi.126
Perendia Apollon sht mjaft i thjesht n fillim n panteonin romakn ne mnyr q n Rom, si dhe t krahinave u adhurua si nj hyjni romake t drits, t profesionit mjeksor dhe muzikes. 127
N territorin dardan ky perendi ne monumente e adhurimit gjat shekullit te dyt dhe t tret pas eres sone, dhe gjendet kryesisht n skajet e jug t Dardanis romake, 128
(monumente t dedikuara pr Apollonin jan gjetur n Dumanovce pran Kumanovs (Kumano) dhe Katllanov n afrsi t Shkupit (Shkup).
ku njri prej ktyre monumenteve nga shekulli i dyt sht kushtuar Apollonit dhe Dianes, 129, ndrsa t tjert datimit t shekullit III e prkushtuar n 130
Adhurimit te kultit Apollonit n Dardanin jugor dshmohet nga gjetjet e statuj bronzi ne Ulpian, qe prshkruan peredin Apollon. 131
Djali i Apollonit Asclepius ( Asclepios) ose Eskulap (Aeskulapiusit) ishte perndi e shrimit (Fig. 21), dhe ka nj aftsi, sipas besimit, msoi nga Centaur Chiron dhe prsosi at n mnyr q ai mund njerzit me rigjalle, dhe arsyeja pse Zeusi dnohe vdekje, adhurimi i Asklepios erdhi n Rom n shekullin e tret pes, n formn e vet origjinale, dhe ne Roma u prhape gjith Perandorin Romake, ku shrbeu me antart e t gjitha klasave shoqrore
128 monumente t dedikuara pr Apollonit jan gjetur n Dumanovce pran Kumanovs dhe Katllanov n afrsi t Shkupit (Shkup).
129 M6csy, 1970, 71; Dušanić 1965, 252; Mirdita 1981 224, N.68.
Fig. 22 Statuja e perndeshs Hygeia
Fig. 23 Statuja e perndis Herakliut
N rajonin dardan jane zbuluar tre monumente t dedikuara pr Asklepit-Aeskulapiusit, dy prej t cilave jan nga shekulli i dyt, q gjendet n sotme Dukagjin n Kosov, n Pej dhe Prizren, dhe i treti u gjet n Ravn t cilet u vendosen n shekullin I.
Monumenti u gjet n Pej,sht i prkushtuar pr Eskullapu dhe Higjenn, 134
dhe ai n Prizren,Asklepit, Herculesit dhe geniusesit Dolichenus dhe kohorte.135
dhe nj nga Ravn Aeskulapiusit dhe perndesh Salus, 136
e cila, sipas mendimit t Mariqevit, duhet t jet emri i perndeshs Hygeia, si sht prkthyer n gjuhen Latine,137
Hygeia (Yvleic, HYGIA, Salus, Fig. 22) sht n mosh m t vjetr t mishruara shndetin fizik dhe shpirtror.
Ne Arte sht Higija paraqitet si nj vajz e re q mbart nj shkop rreth t cilit sht mbshtjellur nj gjarpr, i cili u b edhe ne ditn e sotme e ln nj shenj profesionit mjeksor.
N mbishkrimet latine ajo prmendi emrin e saj origjinale si HYGIA, por edhe si Salus.
134 Vulic 1931 n. 274; Mirdita 1981.257, n. 269; Ferri 2011 277-292 (Peja-Pej).
135 Mirdita 1980 182; Mirdita 1981.261, n. 297; Ferri 2011 277-292 (Prizren).
Disa vjet m par n Vrell Istog(Burimi) gjetur nj pjat t bukur n relifin e te cils me pamjen Perendis Dioniz.141
Ne pllake paraqiten 5 karaktere ,ne karakterine mesem esht Dionisi i cili vallzon dhe Pan i bie shiring (flautit).
Perendia Frigias i henes Sabasius (Sabasius), i biri i perndeshs Cibel, i cili m von sht identifikuar me Dionisin, 142 sht mjaft i nderuar ne rajonet ilire, vetm ose s bashku me kultin t Magna Mater, Jupiter Amonit dhe Dionisit, prve n tempujt dhe faltoret m t vogla t quajtur sacella 143
(latin: sacellum, mn sacellal.143.
dhe monumentet epigrafik te Dardanis romake prmendur vetm nj paraqitet, nj monumentin i gjetur pran Ravne.145
N rajonin dardani gjat sundimit romak, n adhurimin joformal, adhuronin perndeshn Nemesis (Nćueoic, Nemesis).
Ajo sht e mbrojtur nga komunitetet e ndryshme, vendbanime t mdha, gladiatorve, minatorve dhe etj.147
Duket se ne zonat dardane fillimisht adhuronin si mbrojts i qyteteve t mdha, pasi ajo sht nj monument kushtuar asaj ne fillim t shekullit t II pas Krishtit u gjet n afrsi t Scupija, dhe m von, n shekullin e dyt dhe t tret, ajo sht m e nderuar si mbrojts minatorve, si dshmohet nga ka qen e prkushtuar ne monumentet n Mitrovice te Kosovs, 2 monumente n Sllatin pran Soqanica 149
n kshilla e kesaj perndeshes barte atribut pr Augusta Sacra ose Regina Sacra, pra n zonn e rrethit t vjetr minierave Metalli Dardani, i cili ishte pjes e Metalli Ulpiani q nuk ishin n pronsi t shtetit, por ishin patrimonium te perandorve romak . 150
shtojce nga une Disa te dhena te fundit per Dionisin
Dionisi me prejardhjen e vet nuk sht grek, si duket sht hyjni lindore.
Emri tjetr i tij, Bakkho, Bakusi, sht me origjin indiase.
Ne studimeve te fundit mbas prmbytjes, Dionisi i Riu, i cili shpesh shfaqet n anije, ka udhtuar nga Atlantisi ne Evrop n Indi, duke synuar gjith bota te msojn artin punuar token, kultivimin e rrushi dhe shkrimit.
Arka e Noes
Tregimet kureshtar te Libres se Zanafills, n t ciln bijt e Nout, babai i tij zbuloi organet gjenitale ndrsa ai po flinte gjum te dehur gjithashtu na tregon pr vdekjen e ngadalt t procesit.
Ne kemi par se organet gjenitale pjes e fundit e anatomis njerzore q evoluar n kt form, por bijt pra t doja t di dika n lidhje me origjinn e tyre.
A ishin kta bijt e nj njeri apo gjysmperndi apo engjll?
Asnj nga dijetart nuk e konteston se disa nga tregimet e kulturave m t vjetra kane shrbyer si nj material pr historin biblike.
Elemente t njohura nga pikpamja biblike, t tilla si pr shembull Arka,e pllumbave dhe dega e ullirit, jane shfaqur me heret me pare te sumerianet, vetume si Nuhu eshte thirrur Ziusudra.
I njjti hero esht shfaqur n historin n tregimet ne Mesopotami i quajtur Atrahasis, si dhe n Babiloni, q ai u quajti Upnapishtimom.
1.Monedha tjetr argjendi ka profilin relievite me kok me mjekr te perndies Dionisit me nj shirite t gjer rrethe kokes mbi flokt e tij, duke treguar degze dredhk.
Ne anen tjeter te monedhes me pamje lakuriq, me mjekr Silenius, me kmbt te larguar, koken e kthye n nj an, ndrsa n dorn e djatht duke mbajtur nje trofe.
Foto 2. kup Dionysus , e shekullit 6 pes.Dionisit me anije
sikur Noa (Nuhi)
Noah sht krejt natyrshm u b nj fermer, sepse arkeologjia na tregon se bujqsia,ka filluar vetm ather, n periudhn neolitike.
Foto.3.Mozaik i Dionisit ne (Serbi)
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 01-01-2017 m 07:56
Adhurimi i perndeshs Hilare (Hylara) e cila sht mishruar kushtet njohse, t tilla si gzim dhe lumturi. 151
nuk ishte shum e prhapur ne rajonin dardan ishte e panjohur, pasi u gjet vetm nj monument t dedikuar pr t.
Ky monument, i cili u vendose n shekullin II pas Krishtit, u gjet n Nish dhe sht i prkushtuar pr Jupiterin, Junon, Libera dhe Hilari.152
Besohet se Hillary, e cila ishte n t qe u prmend nga Libero ne vend perndeshs Libera, pr disa arsye zvendsohet me perendeshen Liber, e cila sht gjithmon n monumentet epigrafik e prmendura n art prfaqson Liberon.
Adhurimi i perndive egjiptiane Isis (lotc, Isis) dhe Serapis ne zonen dardane ardhur prej Roms, dhe pavarsisht nga fakti se provat epigrafik i adhurimit e ktyre perndive n pjes t tjera t Mesise Eprme, si n krahinat m fqinje me prjashtim Dalmaci 153 dhe Istria, 154 mjaft t rralla, megjithat, dhe n prgjithsi t panjohur, ne rajonin dardan jane gjetur disa monumente t dedikuara pr Serapis dhe vetm nj Izid.
Shumica e tyre u gjetn n Dardani jugore: n Zlokućan Skoplja.156 n fshatrat: Dresnik i Zlakućan ne funde te Klines dhe n fshatin Llukavc i That n fund t Istoge.157
T gjitha kto monumente prkasin shek II dhe t atribuojn atyre Serapis mbartin Invictus dhe Conservator, dhe mbishkrimin nga Zlokućani pran Shkupit
Bazuar n gjetjet arkeologjike dhe dshmive tjera relevante, sht supozuar se Scupi antik ishte nj nga qendrat n t ciln ata adhuronin perendin Serapis, 158 dhe tjerat n qendr t adhurimit Serapis mund t jet fshati Zllakuqan -Kline
ku ata u zbuluan altart dhe mbetjet arkitektonike e tempullit (fotot 24 dhe 25), n t cilat ata mund t adhurojn s bashku Izide dhe Serapis.159
Adhurimi i perndeshs sirian Atargatis, i njohur si Dea Siria dhe Dea Syriae, se ka dshmi te disa monumenteve epigrafik nga Scupija (fotot 27) .160
Fig. 24 Vendi i gjetjes shenjtrores dhe altarit dedikuar pr Isis dhe Serapis n fshatin Zlakućan (Zllakuqan) me Klin (Kline)
-Llamb balte q prshkruan hyjnit,gjiptiane Isis dhe Serapis dhe atributet e tyre (briri i bollkut, loj me birila, gjarpr). 3 shek 2 pes -Issa Kroaci
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 03-01-2017 m 12:13
Besohet se ne Scupi ka egistu i shenjt kushtuar perndeshs Atargatis dhe Scupi ishte nj nga qendrat e adhurimit t saj n Ballkan.
Perndesh Atargatis fillimisht ishte perndesh e toks, si Cybele dhe Demeter.
Ajo ishte mbrojts i shoqris, perndesh e natyrs, ujit, pjelloris, shoqrise dhe jetes fetare dhe i fatit. (Morford / Lenardon 1994 309 162 Mirdita)
Ne t gjith Perandorin Romake ishte i njohur si Dea Siri, dhe adhurimi i saj ishte sinkretik.162
Ajo sht prhapur n t gjitha ant e bots dhe sht n pjes t ndryshme t njohur me emra t ndryshm: Atargatis, Derecet, Ataratha, Deasura, Iasura dhe u identifikua si me perndeshen Astarte, Ishtar, 163 Venus Urania, Hera, Rhea, Kybele, Afrdita dhe Arthemida Azzanathcona 164
Prve monumenteve epigrafik, mbishkrimet e t cilve dshmojn pr adhurimin e perndive t ndryshme dhe gjysme te perendive, ne rajonin dardan jane gjetur dhe monumentet tekstet e t cilave dshmojn se ata jan t prkushtuar pr vdekjen e njerzve.
Nj monument i vendosur n shekullin II pas Krishtit, dhe u gjet ne Soanic jo large Mitrovics (Kosove), ka nj prkushtim: ANTINOO HEROI(foto 26), dhe ishte dedikuar pr Antinoju, shok i perandorit Hadrian (117 n 138 pas Krishtit)
AI djal shum i ri u mbytn n lumin Nil,Hadriani sht merzitur shume dhe respektit q ai e ngriti at n nivelin e adhurimit hyjnor.
Hadriani per Antinoj ngriti disa tempuj n Egjipt (ku fatkeqsisht vdiq i riu) dhe n Azin e Vogl, dhe mbetjet e tempullit dhe pllakat jan t vetmet gjurm t adhurimit t Antinous n Balkanu.165
Monumenti i gjetur n Bllac pran Shkupit, e cila sht dedikuar IOVI ET IVNONAE, DRACCONI ET DRACCENAE ET ALEXANDRO mund t klasifikohet si monumente t dedikuara pr njerzit, ashtu si sht, prve perndive, dhe i dedikuar pr Alexander, apo njeri i vdekshm, i cili pas vdekjes s tij prfshinte ndr perendite t pavdekshm.166
Mythology 164 2003 325
165 De Ruggiero 1.895,493-496; Čerškov 1973,215. 166 Maric 1933,85 n 86.
153
Fig. 25 Mbetjet te shenjt arkitektonike te Isis dhe Serapis
Fig. 26. Pllaka te shenjt shenjtruar vdekshm Antinous
vijon nga faqja 153
ishte i prhapur n mesin e ilirve dhe n mesin e popujve t tjer t lasht te botes .167
Nj monument ne kalimin nga shekullit I deri II era jone , i cili u gjet pran Leskovcit, ka nj mbishkrim kushtimi : Omphalae (. Fig 28) duke iu referuar gruas s vdekshme OMFALA q sipas mitologjis, ishte mbretresha e Lidias dhe ishte njrat nga grat e Herculesit. 168
Prfaqsimet vizuale te Omfalinise mund t gjenden n piktur, unaza me vul 170
dhe kjo shte e vetmja epigrafik e adhurimit per OMFALA n rajonin dardan dhe m gjer.
Prandaj, zona dardane, gjat katr shekujve t par pas Krishtit, zbuluar shum prova epigrafik, artistike dhe arkitektonike t adhurimit t perndive t panteonit zyrtar romak, perndive jozyrtare me origjin t huajt (kryesisht lindore) dhe disa perndive vendase , t cilt ishin mbetjet e besimeve vendase , q nga koha para pushtimit romak mbretria Dardane, qendra e t cilit ishte n Scupi, ne zona Ulpianae dhe Municipija DD n Naissus, Timacum minusu dhe disa qendra t tjera t mdha n kt zon q ishte para pushtimit romak te Mbretrive Dardane.
Shfaqja dhe prhapja e krishterimit n fillim t antikitetit ishte fillimi i vogl superioritetit msimet monoteiste mbi shume perendi, ndrsa Krishterimi, paralel me persekutimet romake e cila mbrojti besimin shume perendi, ndr t tjera, kishte pr t luftuar pr pozitn e Mithraismit sht feja zyrtare e Perandoris Romake, disa shekuj, megjithat, pase shpalljes te perandorit Galiri (260 n 268), nga 260 vjet m von pase Krisht..171 pastaj urdhron perandor Galeria (305th pr 311th) n prill t vitit 311. godine.172 komandat pr tolerancn fetare e perandorit Konstandinit t Madh (306-337 gjeri te udhresa e perandorit Teodosit I (379th n 395), prej 380 (q krishterimi sht deklaruar i detyrueshm me an t besimit
172 Veh 2001 37; Shkoni 2006 267
173 Jovi 1994,20; Đakovac / Bigovi 20
Fig. 27. Pjat me nj mbishkrim kushtuar perndeshs Atargatis
Fig. 28.Altar kushtuar OMFALES, nj nga grat e Herakleut
FisI ilir i Liburnve n dritn e t till etnike, kufirin dhe ndarjet administrative q nuk mund t injorohet n zhvillimin historik, fenomenin e fes dhe kultit n mes besimeve t vjetra parahistorike t lvizjeve fetare romake mund t gjurmohen unik n t gjith rajonin e Istrias n koht e lashta?
Shumica e kulteve vendase t njohura pr mbishkrimet e gjetura dhe t ruajtura n monumentet kushtimor ngritura n koht romake, dhe nj prjashtim, monumentale skulptur parahistorike t nj gruaje duke lindur (Magna Mater) dhe hyjnia mashkullor (kalorsi) nga shekulli i 5-t para Kr.8
Kjo skulptur guri zbuluar n Nesactium (Nesactiumy)
i organizuar dhe vertetuar ne venbanimin e siperfaqjes vazhdimsi nga Epoka e Bronzit gjeri te faza m i re e Epoks s Hekurit (3.2. BC), kur fillon, Sipas burimeve t disponueshme, baza i aleancs fisnore Histra.
Si qendra administrative ka ruajtur rndsin e saj jo vetm shpirtrore, por edhe n kuptimin kulturor, e cila sht bazuar n traditn e saj me t vjetr e njohur autoktone kulturore dhe kultit t mesit te Istrias, me nj krijimtari t zhvilluar artistike q prej kohes se Bronzit dhe t kohes se Hekurit.
Krijimin te ksaj traditave kronike konfirmuar me skulptur e nj grua qe lind, fragmenti i skulptures e nje t ri t zhveshur - Kouros(i riu) dhe pllaka guri t zbukuruara me motive gjeometrike.
Para se t analizuar specifikisht dhe rndsin e kulteve indigjene Nesactium, sht e nevojshme t theksohet se edhe Nezakcij i vetmi vendbanim historik n Istria.
ma (shtylla) 12 tashm veq ne shekullin e 11-t para Krishtit. dhe sikur edhe qeramika Histriane provenijenciaanale
M themelorja e keti simbiozi arritur n elementet interpolational te kultit te pjelloris, i cili sht i pranishm n t gjitha kombet e njohura prehistorike dhe m pas klasike, sigurisht n interpretimin e tyre specifike individuale (psh. Gea-Cybele, Magna Mater ose GEA Tellus, Bona Dea, Magna Mater-Ops etj). Fig 1.Nezakcija, skulptur e nj grua gjate lindjes dhe kalorsi, shek. 5 para eres sone. Prve kultit fertilitetit, jane zhvilluar edhe versione t ndryshme dominuese t njohuri specifike fetare, n kohn e lasht ne Istria jane festuar kulte t shumta femrore, t cilat kan mbijetuar vetm n prshkrimet n form t pastr ose n pjesn interpretimiy nominale romake .
Keshtu shfaqen hyjnit dhe festohen n traditn vendase Histriane: Borija (Boria), Trita, Nebra (Nebres) Sentona dhe Eja (Eia) dhe Ika ose Ica dhe Irija
Ndryshuar pr her t fundit nga fegi II : 08-01-2017 m 10:07
Forumi Shqiptar sht komuniteti shqiptar m i vjetr dhe i madh n Internet. Ai u hap pr her t par n vitin 1998 si pjes e projektit Albasoul. Forumi sht nj nism private e nj grupi emigrantsh shqiptar q ka pr qllim t'iu ofroj t gjith shqiptarve nj platform pr t shprehur zrin e mendimin e tyre n liri t plot. Forumi sht nj siprmarrje jo-fitimprurse dhe t gjitha shrbimet tona ofrohen falas e pr t gjith. Stafi i forumit sht staf vullnetar dhe pa pages. Shpenzimet e forumit mbulohen nga nismtart, donacionet e antarve dhe t ardhurat nga reklamat.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn twi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sun_Latn als_Latn smo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ilo_Latn als_Latn sun_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn spa_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn mlt_Latn als_Latn mos_Latn unk als_Latn als_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans ltg_Latn dan_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn ast_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mos_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn wol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ewe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltz_Latn lim_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn