als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Akademik Qosja, pse nuk e pranoni realitetin pr dshtimin e gjuhs standarde shqipe te gegt ?!
28 mars 2006 /TN
Shkruan: Rifat Buzhala, Frankfurt (Gjermani)
sht br tradit tashm q ata t cilt kan marr pjes n Kongresin e Drejtshkrimit t Gjuhs Shqipe, m 1972, n Tiran, pra tridhjet e katr vite m par, kurr nuk jan n gjendje t lshojn pe nga gabimet q kan br, sepse po u bhet, kshtu kuptohet nga fjalt e tyre, se po u zhbhet historia q gjoja ata kan br kur kan nnshkruar rregullat drejtshkrimore t gjuhs shqipe q, sikundr kan dshmuar disa pjesmarrs dhe jopjesmarrs n Kongres, jan vendosur me diktatin e ideologjis sunduese t kohs dhe pikrisht me dshirn e diktatorit Enver Hoxha.
Un kam bindjen se po t mos vendosej ashtu si dshironte vet diktatori, njri nga antart e komisionit hartues t atyre rregullave, gjuhtari m i madh shqiptar i t gjitha kohrave deri sot, Eqrem abej, kurr nuk do t kishte vn nnshkrimin e tij n hartimin dhe vnien n jet t atyre rregullave drejtshkrimore q morn rrug q nga 1972 e ktej.
Mirpo, pa vnien e atij nnshkrimi, Eqrem abej nuk do t mund t punonte m pr gjuhn shqipe dhe t bnte at pun kolosale q e bri, e cila pr t ishte m shum se jeta, m shum se do gj tjetr n jetn e tij, ndrkaq gjuhsis shqiptare me siguri do t'i mungonte fjalori etimologjik q na e la ai,mjerisht i paprfunduar nga vdekja q e mori autorin n kulmin e krijimtaris s tij. Dhe krejt me vend m duket mendimi se ishte abej ai i cili la mendimin, edhe pse n rrethana t vshtira pr kohn, pr "prmirsimet e nevojshme n t ardhmen", kur t krijohen kushtet pr t diskutuar m demokratikisht, t atyre rregullave drejtshkrimore.
N at Kongres morn pjes edhe disa studiues shqiptar nga Kosova dhe nga trojet e tjera etnike shqiptare, t cilt e nnshkruan vnien n jet t atij drejtshkrimi kryesisht duke u bazuar n parulln ather t kuptueshme dhe t dshirueshme ather e sot politike e kombtare "Nj komb - nj gjuh letrare".
Pr kohn kur u venndos q shqiptart t ken nj gjuh gjithandej nga flitet shqipja, pra nj gjuh t njsuar, mund t kuptohet disi shkelja q iu b dialektit m t zhvilluar dhe m t pasur t gjuhs shqipe n at koh - gegrishtes, nn emrin e parulls "Nj komb - nj gjuh letrare" nga studiuesit e Kosovs dhe t trojeve t tjera etnike shqiptare, por sot kur kan kaluar m shum se tri dekada dhe vendimi i athershm ka dal i dshtuar me vet faktin se gjuha e njsuar nuk po prvetsohet dot prej shtatdhjet pr qind t popullsis shqiptare, kmbngulja pr t mos ndryshuar gj n drejtshkrimin e gjuhs shqipe, n prmirsimin e atyre rregullave drejtshkrimore sa m shpejt q t jet e mundshme, mund t quhet nj veprim arrogant me t cilin i bhet dm m s shumti vet gjuhs shqipe. Lumi q fryhet, del nga shtrati dhe bn rrmuj, shkakton dme t paparashikueshme. Por puna sht q t mos e lm kt lum ta lshoj shtratin. Kt m s miri mund ta bjn edhe ata q vun nnshkrimin e tyre pr miratimin e atyre rregullave.
Sa m shum dhe gjat q shprfillen krkesat e arsyeshme t gegve q n gjuhn standarde t ngriten n norm edhe disa nga elementet kryesore t dialektit t tyre, sepse do t ishin n t mir t gegve e t toskve njkohsisht dhe t cilat do t lehtsonin komunikimin mes tyre, aq m shum do t shtohen zrat pr nj gjuh t dyt standarde shqipe me baz kt dialekt. Shenjat jan tashm. Por shtja sht t mos shkohet aq larg, sepse nuk jemi popull q kemi nevoj pr dy gjuh standarde, aq m tepr kur jemi nj popull jo dhe aq i madh dhe jo me ndryshime t mdha dialektore.
Njrit prej tyre, pra njrit prej atyre q ka marr pjes vullnetshm n at Kongres, Rexhep Qosjes, si njri prej atyre q nuk duan t dgjojn dhe t marrin parasysh dshtimin e synimit t atij Kongresi, sepse ashtu u flet "mendja historike", i nxitur nga artikulli i tij "Identiteti kombtar dhe gjuha standarde", n t cilin shkruan aq autoritetshm, sikur "gjuha letrare, n t vrtet standarde shqipe" t jet prvetsuar nga m shum se nntdhjet pr qind e popullsis shqiptare, pra si pun q nuk duhet diskutuar m pr t, si pun tashm e kryer prgjithmon, duke mos dashur t shoh qllimisht dshtimin (realitetin) e atij Kongresi, do t kisha dshiruar t'i shtroj disa pyetje, aq sa mund t pyetet n kt mnyr, se pse kmbngul kaq shum n t tijn, n nj gj q ka dshtuar, edhe pse ai ndoshta kurr n jetn e tij nuk do t ndryshoj mendje.
Rexhep Qosja nuk sht gjuhtar, por flet pr gjuhn m shum se gjuhtart, sepse "gjuht standarde nuk jan fryt i prirjeve dhe i puns s gjuhtarve", - thot ai! T vazhdojm, pra, edhe pse q tash e di se ai do t vazhdoj t kmbngul prjetshm n t tijn...
Shum her ju, i nderuar Rexhep Qosja, keni thn se jeni, natyrisht politikisht, me popullin, por praktikisht ju ka ngjar e kundrta, nuk keni qen me popullin! Edhe n pun gjuhe mendoni se jeni me historin dhe me t ardhmen historike, rrjedhimisht edhe me popullin, dmth. me at q do t'i qndroj historis, por praktikisht historia po dshmon edhe n pun gjuhe kundr mendimeve tuaja, sepse pjess m t madhe t popullsis shqiptare, shtatdhjet pr qind t saj, i sht mohuar t shprehurit me brthamn e dialektit t saj, me shpirtin e saj.
sht mohuar pa t drejt kategoria foljore e paskajores gege, si forma kryesore gramatikore e prdorur nga gegt. Paskajorja (infinitivi geg), dhe jo vetm ajo, sht m shum se shpirti pr gegn, m shum se brthama pr shprehjen, prandaj pse bheni penges pr integrimin e saj ose pse nuk ndrmerrni dika pr integrimin e saj n gjuhn stndarde, por na flitni vetm pr "thesar leksikor dhe frazeologjik pak a shum t ln pas dore" t trevave veriore n gjuhn shqipe, kur edhe vet e dini se pa t gega nuk di nga t'ia nis dhe si ta mbaroj shprehjen, mendimin, fjalin, ligjraten, shakan etj.
Rrethanat dhe koha ather kan br q ju t jeni njri nga nnshkruesit n Kongresin e Drejtshkrimit t Gjuhs Shqipe, n cilsin e drejtorit t Institutit Albanologjik t Prishtins, por sot, pas gati tridhjet e katr viteve, t kmbngulni q kjo gjymtyr e gjall gramatikore gege t mos integrohet n gjuhn shqipe, sht vrtet pr t'u habitur. Madje ju e quani integrim kt shtje prderisa nuk e prmendi fare n artikullin tuaj "Identiteti kombtar dhe gjuha standarde", dmth. dika q vjen nga gegt domosdo sipas jush duhet t quhet integrim, kur gegt po duan hi m pak dhe hi m shum sesa edhe ata t integrohen s paku n shtje gjuhe, sepse mjaft jan mohuar n fusha t tjera t rndsishme dhe m pak t rndsishme, n jetn shqiptare.
Ajo q thuani ju se nse bhet ndryshimi i drejtshkrimit, dalja pra nga toskrishtja, edhe pse hartuesit e atyre rregullave gjithnj jan munduar t thon se gjuha e njsuar prbhet nga elementet gjuhsore gege e toske, pra te mashtrojn opinionin publik se gjoja edhe gegrishtja sht e prfaqsuar me nj prqindje mjaft t madhe ( e kjo n vetvete prmban prgjigjen pr padrejtsin q i sht br gegrishtes, pra donit t na e mbushnit mendjen me prdhun pr nj gj q nuk ishte e sakt, duke na e rritur prfaqsimin e gegrishtes deri n tridhjet pr qind n standard, edhe pse n t vrtet nuk ishte m shum se 5 %), mund t humbas e gjith ajo pasuri letrare q sht shkruar q nga miratimi i rregullave t drejtshkrimit, sht e pakuptueshme si thnie, sidomos nga ju q shum her jeni shquar pr mendime t qndrueshme edhe pr diakronin, edhe pr sinkronin n kulturn shqiptare n prgjithsi.
Por jo, kur ka qen puna pr shtje politike, atje keni gabuar shum dhe shumher rnd dhe pafalshm, por ajo sht nj tem tjetr pr t ciln do t shkruajn gjeneratat e ardhshme, ata q do t merren me biografin tuaj n prgjithsi dhe at politike n veanti, sepse keni br gjurm n jetn ton edhe politike, edhe kulturore sa pr t shkruar mbi ato q ju i keni thn pr do fush jetsore shqiptare, sado shum mendime e vlersime tuaja do t quhen anakronike, sepse vrtet jan anakronike.
Them politike, sepse edhe gjuhn doni ta shikoni nga aspektet politike, jo thjesht gjuhsore, bile duke na e przier me atdhetarizm, si shtje kombtare, q, si thuani, do ta ket t ardhmen ashtu si e pati vendosur Kongresi historik, nnshkrues i t cilit jeni edhe ju, prandaj gaboni edhe ksaj radhe! Nuk e mendoni, i nderuar Qosje, se kshtu, si geg q jemi, na keni ln pa goj, pa ditur si t'ia nisim shprehjes, t'ia marrim letrare apo si na ka msuar nna, t'ia marrim toskrisht apo me gjuhn e fmijris son, t mendohemi pr t gjetur shprehjen apo ashtu si na ka msuar jeta t flasim, pra me lehtsin e pasjes s gjuhs n vetvete!
Edhe n shkoll, i nderuar Qosje, msuesit e mi kan folur gjithnj gegrisht, megjithse Kongresi e kishte br punn e tij, i kishit firmosur ju dhe t tjert ato rregulla q nuk qen kurr pr dhe me popullin, pr shumicn e tij! Madje jo vetm msuesit e lndve t tjera, por, pr habin tuajn dhe tonn, edhe msuesit e gjuhs shqipe nuk dinin t flitnin gjuhn e normuar, gjuhn e njsuar, gjuhn letrare madje, si thuhej dhe thuhet dhe sot, "t sotme shqipe" edhe pse ata mund ta kishin studjuar!
E pse thuhej "e sotme shqipe" i nderuar Qosje? Pr ta harruar t djeshmen, at gjuh q kishte br historin, at gjuh me t ciln kishte filluar t shkruhej kjo gjuh hyjnore, gjuha shqipe pra, gegrisht, me Buzukun n krye, me Budin n vazhdim, me Bardhin e Bogdanin e shum e shum t tjer, t cilt na ishin dhe jan shkrimtart e par shqiptar, dialektin e t cilve ju, baballart e kombit, doni ta vdisni me nj grumbull rregullash gjuhsore, me dekret komunist (diktatori vshtronte nga nj pozit e mir n sall t Kongresit se mos po i luhej ndonj presje asaj q kishte vendosur ai), t prkrahur fuqishm edhe nga ju vet, i nderuar Qosje.
Pse, i nderuar, bni kshtu, pse ngulni kmb n nj pun q po dshmon e tashmja kundr dshirs suaj t zjarrt pr ta br zap gjuhn me t ciln na shkruanin shkrimtart m t mir shqiptar? Pse? Pse ia zni frymn Mjedjes, poezia e t cilit na ka mahnitur me thellsin e iltrsin e saj, na mahnit edhe sot ?! Pse i nderuar Qosje, na e ndaloni gjuhn e Fishts, mu t njatij shpirti kombtar t cilin deshi t na e ndaloj raca sllave, t prkrahur shum edhe nga dashamirt e asaj race mbrenda shqiptarve, dashamir i t cilve jeni dhe bhuni edhe ju ! Pse?!
Pse nuk doni, si njohs i mir i shkrimeve shqipe, ta pranoni se me vnien e nnshkrimit tuaj e keni vdekur penn e shum shkrimtarve, poetve, dramaturgve, satirikve, komediografve etj. t sotm pr s gjalli, t cilt rastsisht i ka falur Zoti geg? Pra e keni vdekur Letrsin e madhe shqipe. Pse?! Pse nuk doni ta pranoni gabimin q keni br ather, q pr kohn mund t arsyetohej disi, dhe t mbroni tani nj pun m me mend, t shptoni gjuhn n t ciln keni shkruar nj jet t tr?
Them gjuhn, sepse gegrishtja sht vet gjuha shqipe po aq sa edhe toskrishtja, e cila u vu pa kriteret e duhura gjuhsore si gjuh standarde pr shqiptart. Pse?! A keni harruar se veprat tuaja i keni filluar n dialektin kundr t cilit sot jeni me aq kmbngulje dhe madje t cilat lexohen m me qejf nga lexuesit sesa kto t tjerat n gjuhn e normuar, t sotme shqipe, gjuhn letrare, standardin apo gjuhn kombtare, sikundr na e quani ju dhe adhuruesit e tjer t Kongresit t Drejtshkrimit!
Nj dialekt bhet dhe vendoset si gjuh standarde kur at dialekt apo t folme e prkrah dhe e prqafon shumica e atij populli. Ndrkaq kjo nuk po ngjet te ne shqiptart. Kshtu bhuni edhe pas kaq viteve nj vazhdues i denj i diktatit edhe pas shembjes s komunizmit, vazhdues i dhuns gjuhsore me kt rast edhe pas vdekjes s diktatorit - diktaturs, vazhdues i njmendsis edhe pas shtrirjes s shummendsi n trojet shqiptare. Dhuna nuk vihet n jet vetm me dajak, shumher sht m e keqe kur vihet me laps, sepse mund ta kt jetgjatsin m t madhe, mbetet e shkruar. Dhe ju po vazhdoni ta prforconi vendimin e dhuns ne stilin se ne e kemi vendosur ather, qoft mir apo keq, dhe ashtu duhet t mbetet...
I nderuari Qosje, nse nuk e keni par deri tash, nuk e shihni sot dhe nuk parashihni hi pr t ardhmen pr gjuhn, pr gjendjen e saj n trojet shqiptare andej nga flitet gegrisht se sa mbrapa ka mbetur gjuha standarde dhe se edhe sa koh nuk do t prqafohet ajo n t ardhmen nga shumica e shqiptarve, q tash m shtohet edhe m dyshimi pr shum vlersime q keni dhn pr t kaluarn historike, pr t tashmen dhe shum m shum pr t nesrmen.
Ju me siguri mendoni se un dua t shkoj drejt nj identiteti t ri, sepse tash kjo sht n mod pr t'ia mbyllur gojn tjetrit, por un ju them q prpara se nuk keni t drejt. Un po dua t integrohem n Shqipri, n rrnjt e gjuhs shqipe edhe me kto elementet e mia gjuhsore, me brthamn e dialektit tim, me infinitivin e shqipes ( e pse jo edhe me disa elemente t tjera gjuhsore t domosdoshme t dialektit tim), sepse shqipja standarde nuk ka infinitiv, at ia hoqn asaj me diktat, pa kritere gjuhsore, ia hoqn me dhun pa fije dhimbje, sikur t kishte qen i nj gjuhe armike, i nj gjuhe q ka sjell krcnim pr gjuhn shqipe dhe jo i nj dialekti me t cilin ka filluar t shkruhet gjuha shqipe dhe nga i cili vrtet ka dal Letrsia e madhe n gjuhn shqipe!
Kaq dua un, t shprehem me gjuhn n t ciln u shprehen ata q lan gjurm n gjuhn dhe letrsin shqipe, korifenjt e saj: Kristoforidhi, Mjedja, Fishta, Shiroka, Gurakuqi, Xhuvani, Prenushi, Koliqi, Camaj etj., t cilt doni t'i vdisni me prdhun, sepse doni t'ua ndaloni fmijve shqiptar dialektin me t cilin ata i dhan shqipes m shum se shum shkrimtar t tjer n dialektin ton, t shqipes gjithashtu, po aq t rndsishm e t respektuar - toskrisht. T jeni i bindur, i nderuar Qosje, se un jam pr nj gjuh standarde (letrare) ku do t mund t prfshiheshin t gjitha elementet gjuhsore q e mbajn gjall shqipen jo vetm nga gegrishtja, por dhe nga toskrishtja.
Gegrishten dhe toskrishten nuk mund t'i ndaj. Dhe as t shkel njrn prej tyre. Pasurin gjuhsore, ngado q t vij ajo, nuk e kemi pr ta hedhur, pr ta nnvlersuar, por pr ta shfrytzuar maksimalisht... E njra ndr to, q sht brthama e saj, sht paskajorja gege, e cila do t'ua mundsonte t gjith shqiptarve t kuptohen shum m leht mes tyre dhe t'i kuptojn me lehtsin m t madhe veprat e letrsis shqipe t shkruara dhe q do t shkruhen. Pastaj vjen thesari dhe frazeologjia gege, q duhen t futen n standard, sepse nuk mund t ket frazeologji gege n standard pa paskajoren gege, e cila ka lidhje t pandashme me t.
Them t letrsis shqipe, sepse veprat m t mira letrare vrtet jan shkruar n dialektin geg, deshm ne apo nuk deshm ta pranojm. Por dika e till nuk u shkrua q prej Kongresit, prvese me prjashtime t rralla. Martin Camaj dhe ndonj tjetr shkruan, por shkruan n diaspor, atje ku nuk mund t mbrrinte dora e zgjatur e nomenklaturs s kuqe. Ndrkaq, n t gjitha trojet shqiptare kjo gj qe br e pamundshme. Pse nuk ndrmerrni gj pr ta ngritur infinitivin n standard, i nderuar, pse e leni kt pun pr gjeneratat e ardhshme kur ju, q e frenuat, jeni ende gjall, prandaj prmirsojeni kt gabim para se t ikni nga kjo bot.
Ju jeni shtatdhjet vjear, prandaj, nse ju jep Zoti shndet, e un jua dshiroj kt shum, mund t bni ende dika pr shpirtin e gjuhs shqipe, pa t cilin, pa infinitivin pra, shqipja standarde do t jet e destinuar t thahet, t vyshket, t mos jap mblsin e saj, bukurin e saj, t largohet nga masat e popullit, "t bhet nj gjuh letre, nj gjuh atificiale". Ju jeni njeri i vendosur kur doni t thoni dika, t bni dika, qoft kjo shtje politike, qoft kulturore, prandaj edhe gjuhsore, edhe nse nuk prputhet me t vrtetn, por edhe kur prputhet me t.
Kujtojeni shkatrrimin e Shqipris q e quajtt "revolucion" m 1997, "revolucion" q ia dha namin e zi ather Shqipris! T prkrahurit nga ju ishin ata q edhe n pun gjuhe frenojn shum, pra prkrahej ajo linj...! Ju dini t jeni i rrept n vlersime, ju dini t'i thuani t bardhs e zez dhe t zezs e bardh, prandaj bjeni ksaj radhe t zezn t bardh, thuajeni se keni gabuar n Kongresin e Drejtshkrimit t Gjuhs Shqipe kur i dhat udh shqipes gjoja letrare, q ishte e destinuar q n fillim t dshtoj.
Kt e them me dhimbje, jo pse dua t mohoj dika, por se edhe pas gati tridhjet e katr viteve (n nntor t ktij viti bhen 34 vite ) pas Kongresit, q ju e quani me siguri dat historike, sepse vut firmn pr t, ende fmijt shqiptar, pra shtatdhjet pr qind t fmijve shqiptar, nuk mund t thon kur flasin nn, por thon nan. Nn thon vetm kur e lexojn n librat letrar, kur duhet ta shqiptojn me domosdo.
Dhe sht kshtu, sepse jo vetm ata e kan vshtir t thon nn, por edhe nnat e tyre ende edhe pas gati tridhjet e katr viteve jet t drejtshkrimit t njsuar nuk mund t thon "eja te nna", por thon "eja te nana", nuk din t thon "Djali i nns zgjohu se t ka ardhur koha pr t shkuar / t shkosh n shkoll!", por thon "Djali i nans zgjohu se t ka ardh koha me shkue ne shkoll!".
Dhe jo vetm nnat, por as msuesit e tyre n shkoll, pas kaq viteve drejtshkrim t njsuar, nuk thon nna, por nana, nuk thon pr t shkuar, pr t ardhur, pr t msuar, pr t punuar etj., por thon me shkue, me ardh, me msue, me punue etj. Zbritni njher te msuesit tan dhe vrtetojeni kt, madje te msuest e gjuhs shqipe, aty afr diku n Prishtin, nse nuk e dini deri tani!
Thon, sepse kjo, paskajorja e mirfillt shqipe, sht shpirti i gjuhs shqipe, pa t ciln nuk mund t flas nj geg. Destan Bajraktari n nj libr t tij "Fjal t urta dhe thnie popullore shqipe", botuar m 1994 n Prishtin, shnon mbi 800 shembuj me fjal t urta dhe thnie popullore shqipe q nisin me paskajoren gege, pa numruar t tjert n mbrendsin e tyre (shih Paskajorja... e Dr.Nuhi Veselajt).
Pa t, pra, jan t rrezikuara themelet e saj. Dhe jo vetm nxnsit, prindrit, msuesit, profesort, por edhe akademikt shqiptar n Kosov, madje ata t cilt nj jet t tr merren me gjuhn shqipe, n shtpit e tyre nuk e flasin gjuhn standarde, sepse duan n radh t par t kuptohen m leht nga bashkbiseduesit: nga vllai, nga motra, nga prindrit, nga fqinjt etj.
A nuk na e tha kt kryeakademiku shqiptar n Kosov se kur flet n shtpi prdor nj gjuh (dialekt) tjetr me fmijt e tij, kur flet me preshevart, flet nndialektin e atjeshm, ndrkaq me kolegt e tij prdor edhe gjuhn standarde! "Un prdor tri variacione n jetn time, - thot ai. - Prdor shqipen standarde, si po bj tash. Prdor nj gegrishte q nuk sht standarde, por q sht e kultivuar.
Dhe, prdor edhe nj gegrishte dialektore. Me fmijt e mi gegrishten dialektore nuk e prdor, sepse ata nuk e din. Kur flas me t afrmit e mi n Preshev, flas dialektin e Preshevs. Ka dallim midis gegrishtes q flas n shtpi (pra, gegrisht flet kryeakademiku yn n shtpi e kjo tregon se gjuha standarde sht br "nj gjuh letre" !) dhe gegrishtes q flas atje" - fjal t Rexhep Ismajlit, aktualisht kryetar i ASHAK dhe i konsideruar si njri ndr gjuhtart shqiptar m t mir t gjall!
E kuptoni, i nderuari Qosje, ku sht problemi?! Kjo ndodh te shtatdhjet pr qind e popullsis shqiptare! Ndrkaq ju pritni lumin t fryhet q t marr rrug krye n vete, ta lshoj shtratin dhe ta bj rrmuj gjuhn, kt gjuh sa t bukur aq dhe t pafajshme pr tekat e t tjerve, njri prej t cilve jeni edhe ju. Se nuk ka shkuar puna si duhet n at Kongres, t cilin e mbikqyrte diktatori, natyrisht me ndihmn e gjuhtarve partiak si puna e gjuhtarit kostar Kostallari, mentorit tuaj, por dhe me qndrimin q mbajtn dy korifenjt e gjuhs shqipe ather t gjall Eqrem abej dhe Selman Riza, t cilt ishin profesort tuaj, pr nga dija them, kjo nuk do shum mend...
As abej nuk ishte aq entuziast pr far vendosej n at Kongres, dhe kjo shihet nga qndrimi q mbajti ndaj drejtshkrimit ather, as Selman Riza, gjuhtari m i shquar pas abejt n historin e gjuhs shqipe... abej nuk i gzohej hi asgjsimit ashtu padrejtsisht t dialektit geg, sepse ishte ai q ia dinte vlern ktij dialekti m mir se dokush tjetr. Ai e kishte studjuar me themel kt dialekt dhe e dinte mir se ashtu, me diktat, nuk mund t'u merrej goja shtatdhjet pr qind t shqiptarve.
Ndrkaq Selman Riza, i cili i rrekej gjuhs me "kmbngulsi dhe sevda", nuk mund ta merrte fjaln pr t shprehur pikpamjet e tij pr nj shtje ndr m kryesoret q kishte t bnte pr dhe me gjuhn shqipe pr kohn, gjuh t cils ia kushtoi nj jet t tr prej shkenctari kmbnguls q t'ia njoh m t fshehtat e saj. Dhe kjo thot mjaft. Kur ishte puna te nnvlersimi i toskrishtes n nj koh m t hershme, ishte mu ky Selman Riza q ngriti zrin dhe tha se shqiponja jon ka dy krer, prandaj dhe shqipja do t ket dy variante! Ishte puna e mbrojtjes s toskrishtes ather, jo dika tjetr.
E mu ky Selman Riza nuk mundi ta marr fjaln n Kongresin e Drejtshkrimit t Gjuhs Shqipe n nntorin e 1972-s, por dgjoi sesi t tjert, jokompetentt, me urdhr nga lart, sakatosnin pasurin e gjall t gjuhs shqipe, dialektin geg, krejt padrejtsisht, ndrkaq ju si i ardhur n Kongres nga Kosova, mburreshit me vnien e nnshkrimit tuaj mu pr kt sakatim ! Por edhe njri ndr gramatikologt m t mir t asaj kohe, gramatikologu i gegrishtes, Martin Camaj, nuk mund t merrte pjes n at Kongres prderisa n t merrnin pjes edhe msues fshati!
Keni dgjuar se Lasgush Poradeci nuk e ka vn nshkrimin pr zhdukjen e gegrishtes n at Kongres edhe pse emri i tij figuronte me numr rendor 54 dhe edhe sot figuron si nnshkrues i atyre vendimeve pr habin e t gjithve n librin "Drejtshkrimi i gjuhs shqipe" (Tiran 1973)?! Dhe nuk e ka vn sepse ai ishte nj shijues i holl i i poezis shqipe q vinte nga gegrishtja dhe sidomos i miqve t tij Fishta, Mjedja etj.
Pse i nderuar Qosje, dini t na tregoni? Po kur t na tregoni, e un pak besoj se ju do t na tregoni, se jemi t vegjl ne pr t'ju br pyetje t tilla juve, si "baba" i kombit q mendoni dhe dshironi t jeni, lerini pak arsyet jashtgjuhsore anash dhe kredhuni n shkencn gjuhsore m shum, por, amani ju qoft, mos na e przieni prgjigjen me patriotizm, se nuk po shitet m! Vet e keni thn njher e nj koh se ndjenjat patriotike jan te shum kush, prandaj mund t jen t thella e jo t thella, bindse e jo bindse.
Para gjuhs nuk pranoj t m shitet patriotizm, sepse nuk mund t m jet asgj m e dhimbshme se gjuha q po bdaret, po e humb ndjenjen e po mbetet e that n shprehjen e saj me kto rregulla q ju i keni nnshkruar. Ku jan poezit e mira shqipe q do t duhej t shkruheshin gegrisht q nuk po mund t'i lexojm m, pra t krijuara rishtaz, prve atyre q u shkruan para Kongresit?! A nuk ju thot gj kjo munges letrsie? E ju jeni shkrimtar, kritik dhe sidomos historian i letrsis shqipe dhe duhej ta kuptonit dhe ta ndienit m dhimbshm se dokush tjetr kt plag q u sht shkaktuar shtatdhjet pr qind t shqiptarve.
Pr fund, dikush q mund ta lexoj kt shkrim timin, do t thot se pse un pikrisht Rexhep Qosjes iu kam drejtuar. Nuk sht vshtir t merret me mend pse. Po pse, a duhej un t'i drejtohesha Isa Bajincs, gjithashtu nnshkrues n Kongres, q rri me kamxhik n dor pr t ruajtur gjuhn e sotme shqipe, pra t sotmen se pr t djeshmen dhe t nesrmen nuk an kokn fare! A mos duhej t'i drejtohesha Shefkije Islamajt, e cila mund t thot se po krkoj t flas me gjuhn time mahallishte, sikundr i tha Migjen Kelmendit n nj shkrim q shkrim i thnin!
Do t m vinte keq t harxhoja koh e fjal me ta, kur pasurin m t madhe t gjuhs shqipe - gegrishten, si studiues me alamet titujsh pr gjuhn shqipe, e prbuzin dhe e quajn gjuh mahallishte! A mos duhej t'i drejtohesha Idriz Ajetit pr kt shtje n kt mosh t shtyr t tij? Dorn n zemr, mjaft ka punuar ai pr gjuhn shqipe. Me punn e tij pr shqipen e ka radhitur veten te ajka e gjuhtarve shqiptar: abej, Riza, Demiraj etj. Por mjaft ka br edhe pr gjuhn kostallare ai. A mos duhej t'i drejtohesha profesorit tim t nderuar, Rexhep Ismajli, kur dihet se ai nuk ka kaluar nga pozitat q ka pasur qysh n kohn e Kongresit pr drejtshkrimin, por ka mbetur n t njjtat kritika pr t, pa e shtyr shtjen aspak prpara!
Prandaj, ngritjen e nj Komisioni nga Akademia e Shkencave dhe e Atreve t Kosovs, komision q e quan veten "komosion rishikimi", dhe lshimin pr diskutim t nj dokumenti t quajtur "Orientime" nga kjo Akademi, prderisa antar t atij komisioni jan edhe disa nga mbrojtsit e gjuhs "s sotme" shqipe, do par me skepticizm t madh.
Tek e fundit asgj deri m sot nga ai Komision, i cili, po t ishte kmbnguls, do t bnte m shum. Ky paralajmrim sht br m dat 22.VI. 2004, por asgj deri m sot. Prandaj jeni ju Rexhep Qosja q pr kt problem, q sht edhe shtje mbrenda gjuhs, mund t bni dika pr t'i dhn udh ksaj pune, pra pr t integruar s paku infinitivin geg n gjuhn standarde shqipe, sidomos kur dihet ndikimi juaj te frenuesit (njri prej t cilve jeni mjerisht edhe ju vet) e integrimeve gjuhsore, prandaj edhe kombtare, n Tiran...
Ju pra jeni nj frenues dhe prkrahs i madh i linjs n Tiran, e cila sht kundr integrimeve t elementeve gjuhsore nga dilaketi geg n gjuhn standarde shqipe. Por puna sht q ta shihni realitetin me sy, t lshoni pe. Vetm kshtu mund t kemi nj gjuh shqipe, e cila pastaj as duhet t quhet e sotme, as e djeshme, por thjesht gjuha shqipe. Pr ironi t fatit, dy fjalort normativ t gjuhs shqipe, ai i 1980-s dhe ai i 1984 - s, q pretendojn t jen gjithkombtar, quhen fjalor "t sotm" t shqipes. E djeshmja sht harruar qllimisht!
"Gjermani duhet ta msoj do gjuh, - thot Gtja, shkrimtar i madh gjerman dhe botror, q i huaji n shtpin ton t mos e ndiej veten si i huaj, por si n shtpin e tij", ndrkaq ne shqiptart e Kosovs (gegt n prgjithsi) n Tiran, n mjedisin e gjuhs shqipe, po e ndiejm veten bukur si t huaj, sepse si gegve, si toskve, po sidomos ktyre t fundit, po na mungon paskajorja gege n gjuhn standarde shqipe, gj q do ta bnte m t leht komunikimin mes nesh.
Kongresi na bri t hauj, jo gjuha shqipe, i nderuari Qosje! Faji sht te ju, jo te gjuha shqipe! Gjuha jon sht shum e pasur dhe e zhvilluar. Pse t kursejm mu ktu, n gjuh? Gjuha na sht dhuruar neve pr t'i shprehur mendimet, ndrkaq ju, nnshkruesit e atyre vendimeve gjuhsore n Kongres, na e vodht gjuhn, gati se na e ndaluat pasurin m t madhe gjuhsore shqipe!
Prandaj, t mbroni edhe m tej vendimet e Kongresit t nnshkruar edhe nga ju, sht m se anakronike! I mbroni ju apo nuk i mbroni vendimet e Kongresit, procesi do t ec prpara, gegrishtja do t prfaqsohet hert a von me elementet e saj fonetike e sidomos morfologjiko-sintaksore n gjuhn standarde shqipe. Kjo pun do dhe duhet t bhet nga gjuhtart dhe jo nga dikush tjetr.
Krejt n fund, katr mendime nga personalitete shqiptare, q kan emr secili n fushat e tyre krijuese - t gjuhsis dhe t letrsis, q jan pr t'u pasur parasysh dhe q n nj mnyr a n nj tjetr lidhen me vendimet e Kongresit :
Eqrem abej: "Gjuha popullore prbn rrnjn q ushqen n mnyr t pareshtur gjuhn e shkrimit. Kur kjo largohet nga ligjrimi popullor, largohet njkohsisht edhe nga masat popullore, dhe rrezikon t bhet nj gjuh letre, nj gjuh artificiale. N qoft se gjuha e shkrimit mbyllet n vetvete dhe largimi i saj nga t folt popullor theksohet edhe m tepr, me koh paraqitet mundsia e nj diglosie, nj dygjuhsie, gj q ka ndodhur n disa gjuh t bots, edhe t Evrops. Pr disa arsye sociolinguistike, t cilat nuk sht vendi t shtjellohen ktu, edhe kalimi nga dialektet territoriale n gjuhn e shkrimit duhet t jet i ngadalshm e i harmonishm. Gjuha e shkrimit nuk duhet t jet dialektofobe... "
Ismail Kadare: "Gabimet q u bn n Kongres kan qene se nj grup shkenctarsh stalinist, gjuhtar stalinist, pr fat t keq ka pasur t till, u prpoqen aq sa mundnin t ndikonin, n do mnyr, q ta nnvleftsonin fondin, pasurin e fjalorit, t njrit prej dy dialekteve kryesore, at t gegrishtes. N mnyr gati tinzare, duke br sikur harruan, duke br sikur u shptoi, duke br sikur nuk u ra n sy, lan jasht fjalorit, q u hartua fill pas Kongresit t Drejtshkrimit, nj pjes t madhe t pasuris gjuhsore."
Engjll Sedaj: "shtja sht mjaft e ndrlikuar pikrisht te paskajorja, sepse nuk e prek vetm gjuhn e folur n sistemin e saj morfosintaksor, por edhe elementin m t rndsishm etnosociologjik t popullit shqiptar."
Fadil Sulejmani: "Pse mos t ngrihet n normn letrare n gjuhn shqipe edhe paskajorja e ish-variantit geg? 't keqe do t'i sillte gjuhs s sotme shqipe letrare edhe prdorimi i paskajores gege me punue? Kurrnj t keqe, vetm mir. 'dm do t psonte gjuha jon letrare, po t miratonte edhe miratimin e paskajores gege me punue. Asnj dm, prvese dobi. Mosprdorimi i paskajores gege me punue n gjuhn e sotme letrare do ta varfronte at, si nga ana gramatikore, ashtu edhe nga ana stilistike. Prkundrazi, prdorimi i ktij tipi t paskajores do ta pasuronte gjuhn e sotme letrare shqipe: strukturn gramtikore dhe mnyrn e shprehjes s saj stilistike e kuptimore... N kt mnyr do t'ua bnim m t leht msimin e gjuhs letrare shqipe, si tanve, ashtu edhe t huajve, pr ta prvetsuar at m leht e m shpejt."
Shpresoj se nuk do t m quani nj njeri q po krkon nj identitet t ri, nj gjuh t re, nj gjuh standarde t re pr gegt, por nj njeri q dshiron t mbetet n dhe me gjuhn shqipe, n rrnjt...
Me nderime!
M 28.3.2006
als_Latn taq_Latn sot_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ibo_Latn