als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Gjatė dy dekadave tė demokracisė, jo rrallė ėshtė cekur tema e “tjetėrsimit tė veprave intelektuale”. Pėrvetėsim i punės shumėvjeēare tė tė tjerėve, shfrytėzimi i autorėveanonimė, plagjiaturat, humbjet… Dhe nuk kishte si tė ndodhte ndryshe, elitat intelektuale tė viteve ’30-’40 u shpallėn “reaksionarė” nga pushteti i ri komunist, nė vitet e para tė ēlirimit dhe u zėvendėsuan nga njerėz qė nuk e kishin kapacitetin e nevojshėm. Ndaj edhe u pėrdor “taktika” e pėrvetėsimit… madje nga vetė Enver Hoxha, i cili sigurisht shfrytėzonte njė aparat tė tėrė pėr kėtė qėllim. Edhe pse nuk ėshtė njė temė e panjohur, pikėrisht kėtij fenomeni i ėshtė kushtuar njė vepėr e plotė, e promovuar pak kohė mė parė nga Instituti i Studimeve tė Krimeve dhe Pasojave tė Komunizmit. Bėhet fjalė pėr librin “Tjetėrsimi i veprės intelektuale gjatė komunizmit nė Shqipėri (1944-1990)” i autorit Leka Ndoja. Pėr tė na dhėnė njė panoramė sa mė tė plotė tė kėsaj “masakre” 45-vjeēare, Ndoja na sjell rezultatin e njė hulumtimi tė gjatė nėpėr arkiva dhe dėshmi tė njerėzve tė pėrfshirė nė kėtė “proces”, duke gjetur fillesat e veprave, si janė transformuar ato, deri nė daljen nėpėr librari nėn emrin e njė autori tė “rremė”.
Studiuesi na njeh me fatin e qindra-mijėra veprave, filozofike, fjalorėve, pėrkthimeve, studimeve… qė kishin pėr autorė klerikė e intelektualė qė u degdisėn burgjeve, internimeve apo edhe u eliminuan. Njė nga rastet e shumta tė numėruara nga Ndoja nė librin e tij ėshtė edhe ai i veprės “Rreziku anglo-amerikan pėr Shqipėrinė” i Enver Hoxhės. Sipas dokumentacioneve tė gjetura nė Arkivin e Shtetit dhe sipas dėshmive tė ish-punonjėsve tė shtėpisė botuese “8 Nėntori”, kjo vepėr ėshtė njė plagjiaturė e librit “Shpartallimi” tė Alqi Kristos.
Materialet arkivore tregojnė se Kristo kishte paraqitur pėr botim librin e tij, qysh para se tė dilte nga shtypi libri i diktatorit, por, ēuditėrisht, ai ishte vazhdimisht nė listėn e pritjes. Dhe nuk doli kurrė. Aq mė tepėr pas daljes sė librit “Rreziku anglo-amerikan pėr Shqipėrinė”, shpresat u shuan pėrfundimisht. Pėr tė kuptuar mė mirė gjithė kėtė mekanizėm pėrvetėsimi dhe tjetėrsimi, Ndoja na tregon se si funksiononte struktura e shtėpisė botuese “8 Nėntori”, nga ku dolėn tė gjitha veprat e Enver Hoxhės dhe ato marksiste–leniniste. al.mi
LEKA NDOJA
TJETĖRSIMI INSTITUCIONAL
Tjetėrsimet mė tė mėdha tė punės intelektuale janė kryer nė Institutin Marksist- Leninist, nė shtėpitė botuese qė nga “Mesagjeritė”, “Naim Frashėri” dhe “8 Nėntori”, prej nga janė pėrgatitur qindra vepra pėr “pėrdorim tė brendshėm”, kryesisht pėr Ministrinė e Brendshme e tė Jashtme, por edhe tė Enver Hoxhės, Mehmet Shehut, Ramiz Alisė, vepra anonimate nė vetvete, pasi i pėrgatisnin “komisionet” pa pėrmendur qindra pėrkthime nė anonimat. Diēka e tillė ka ndodhur edhe nė Lindjen komuniste, ku ruhej anonimati sidomos nė pėrkthimet marksiste, kjo procedurė ishte e miratuar, por ka pasur edhe raste kur shprehej e drejta e autorit, duke u shfrytėzuar studimi i mirėfilltė, si rasti i Alqi Kristos me veprėn e tij “Shpartallimi” qė shėrbeu si lėndė e parė pėr pėrgatitjen e njėrit prej librave mė famėkeq tė Enver Hoxhės, “Rreziku anglo-amerikan pėr Shqipėrinė”. Pėr kėtė vepėr u morėn pėr bazė ditarėt e botuar tė “misioneve” tė sjellė nė trajtė tė pėrshtatur nga Alqi Kristo.
Nė kėtė ēėshtje kemi si provė rastin e Alqi Kristos redaktor nė sh.b. “Naim Frashėri”, i cili ka dorėzuar nė shtėpinė botuese “8 Nėntori” njė dorėshkrim 800 fq. nė mes tė viteve ’70, tė titulluar “Shpartallimi i organizatave tradhtare gjatė luftės Nc.Ēl”. Nė kėtė vepėr me titull tė ēuditshėm, merren nė analizė dhe shfrytėzohet fondi i botimeve nė Perėndim, kryesisht nga anglishtja, i autorėve protagonistė gjatė Luftės Botėrore nė Shqipėri, tė autorėve anglezė David Smajli, Margaret Hasluck dhe G j e n e r a l i t Deivis (Edmund Frank Davies), gjatė misioneve tė tyre nė shėrbim tė vendit tė vet dhe nė ēlirimin e Shqipėrisė nga nazifashistėt. Nisur nga indikacioni i redaktorit tė sh.b. shoqėrore politike “8 Nėntori”, Petrit Bezhani, arritėm tė identifikojmė nė AQSH titullin e veprės sė pabotuar tė Alqi Kristos dhe planifikimin e botimit tė saj. Ky studim ėshtė dorėzuar disa vjet pėrpara veprės “Rreziku anglo-amerikan”. Kėshtu ėshtė shfrytėzuar nga zyra e shtypit tė Komitetit Qendror pėr pėrgatitjen e veprės sė Enver Hoxhės, “Rreziku anglo-amerikan pėr Shqipėrinė”, qė u botua si klon i veprės sė Alqi Kristos nė 1981-shin.
Vepra e shkrimtarit dhe pėrkthyesit, i cili ndonėse ishte nė pozitėn e nėndrejtorit tė shtėpisė botuese “Naim Frashėri”, pas zvarritjeve trevjeēare, mė sė fundi u vendos nė planin e botimit tė shtėpisė botuese “8 Nėntori” nė 1982-shit. Edhe ky parashikim pėr t’u botuar nė vitin 1982, me tirazhin 6 mijė kopje, u bllokua pėr tė mos u botuar kurrė, qė tė mos i bėnte “hije” plagjiaturės sė punuar nga njė grup autorėsh: “Rreziku anglo-amerikan pėr Shqipėrinė”, Tiranė 1981, ku shkruesit e veprės, pas shfrytėzimit tė materialeve tė pėrkthyera nga misionet angleze prej Alqi Kristos, me gjasė i shtonin ndonjė koment ose vinin nė lojė qėndrimin e anglezėve ndaj shqiptarėve dhe ndaj luftės nė pėrgjithėsi. Drejtori i shtėpisė botuese “8 Nėntori”, Kristo Sharra, e kishte nėnshkruar miratimin e botimit tė studimit tė Alqi Kristos, po ashtu edhe Drejtoria e Botimeve pranė Ministrisė sė Arsimit dhe Kulturės, por u bllokua pėrfundimisht nga aparati i shtypit tė KQ pranė Enver Hoxhės. Ndėrkohė, redaktor i veprave tė Enver Hoxhės nė redaksinė politiko-shoqėrore tė shtėpisė botuese “8 Nėntori” ishte Ali Basha, ndėrsa Rexhep Hida ishte shef i sektorit tė literaturės politikeshoqėrore. Ky i fundit i kritikuar nė mbledhjet e hapura tė redaksisė pėr “neglizhencė”.
Kėshtu, temat e studiuesve duhej qė t’i shėrbenin aparatit tė shtypit tė KQ-sė, ashtu si edhe Institutit Marksist- Leninist, i cili i paraqiste si prodhim i gatshėm veprat e Enver Hoxhės. Madje, nė tabelat e planeve tė miratuara nga shtėpia botuese “8 Nėntori”, nė kolonėn e autorit tė veprave, ku duhej tė shkruhej “Enver Hoxha”, nuk shkruhej kėshtu, por shkruhej rregullisht “Instituti M.L”, duke e bėrė tė pagjasė autorin edhe nė anėn formale tė paraqitjes sė dorėshkrimeve, sipas planeve redaktuese dhe botuese. Procesi i pėrgatitjes sė veprave tė Enver Hoxhės kalonte pėrmes njė pune kolektive, dhe shkrimtarėt hije tė tyre, pėrveē pagės, nuk kishin ndonjė tė drejtė tjetėr pėrveē heshtjes fatale tė kėtyre autorėve-hije, qė do tė ndihmonin, ashtu sikundėr edhe botuesi i njohur Rexhep Hida, pėr zbardhjen e historisė sė tjetėrsimit tė intelektit.
G. Panorama
als_Latn als_Latn als_Latn tsn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn spa_Latn