als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Dr. Murat Murati
Sėmundjet joinfektive
Gjatė kontrolleve mjekėsore te fėmijėt janė konstatuar mjaft sėmundje joinfektuese dhe tė meta truporeanomali. Nėse nė kohė zbulohen ato mund tė shėrohen dhe tė evitohen.
Disa prej tyre mund tė pengohen nėse respektohen masat e higjienės shkollore-shėrimi nė kohė. Nga kėto sėmundje dhe tė meta do tė pėrmendim: tė ushqyerit e dobėt, trashėsia, prishja e dhėmbėve, deformimet e kurrizit, tė metat e syrit, anemia, epilepsia, sėmundjet alergjike, tė pirėt e duhanit, alkooli, narkomania etj.
Tė ushqyerit e dobėt
Ushqimi shėrben pėr kryerjen e funksioneve jetėsore dhe pėr rritjen dhe zhvillimin e organizmit. Zgjedhja e tij ėshtė punė me rėndėsi; nga ajo varet jeta, shėndeti dhe aftėsia pėr punė. Pėr kėtė duhet njohur veēoritė dhe pėrbėrjet ushqimore tė produkteve tė ndryshme dhe t'i pėrmbahemi higjienės ushqimore prej nė fėmijėri: ushqimi tė jetė i shumėllojshėm, i freskėt dhe i pastėr, tė merret nė kohė tė caktuar dhe nė sasi mesatare.
Pra,vetė ushqimi duhet t'i pėrmbajė tė gjithė materiet e nevojshme pėr fuqi, ndėrtim dhe rritje: yndyra, proteina dhe karbohidrate, por edhe materie mbrojtėse: vitamina, kripėra minerale dhe ujė. Nėse ushqimi nuk i pėrmban kėto materie mund tė shfaqen sėmundje tė ndryshme, me ēka humben aftėsitė punuese dhe bėhet ērregullimi nė rritje dhe zhvillim.
Pėrveē ushqimit normal,kemi edhe tė ushqyerit tė dobėt i cili kap njė pėrqindje tė nxėnėsve tė shkollave fillore dhe tė mesme. Kėta nxėnės lodhen shpejt, nuk janė tė qetė, pėrqendrohen rėndė, janė tė zbehtė, nuk kanė vullnet, janė tė plogėsht dhe pasiv, rezistenca imunobiologjike ėshtė dobėsuar, mund tė sėmuren shpejt.
Nomeklatura e sėmundjeve pėr shkak tė ushqimit tė dobėt si dhe ndarja e tyre nuk ėshtė definitivisht e caktuar. Nė kohėn e fundit kėto sėmundje ndahen nė dy grupe: a) sėmundjet qė shkaktohen pėr shkak tė mungesės kalorike dhe b) sėmundjet qė shkaktohen pėr shkak tė ndonjė pėrbėrėsi ushqimor, proteinave, vitaminave etj.
Prishja e baraspeshės nė ushqim bėhet pėr shkak tė shkaqeve primare dhe sekundare. Gjatė shkaqeve primare organizmi pranon sasi jo tė mjaftueshme tė ushqimit, kurse gjatė shkaqeve sekundare organizmi pranon sasi tė mjaftueshme tė ushqimit, por gjendja e brendshme nė organizėm nuk lejon qė ai tė shfrytėzohet nė mėnyrė tė drejtė. Nė tė dyja rastet, pėr shkak tė mungesės sė ushqimit, organizmi i shfrytėzon rezervat e veta.
Kur organizmi i shfrytėzon rezervat, atėherė vjen deri te dėmtimi i indeve. Gjatė kėtyre dėmtimeve, nė fillim vjen deri te prishja e proceseve biokimike, kurse mė vonė paraqiten ndryshime funksionale dhe anatomike. Nė kėtė mėnyrė ndėrpritet rritja dhe zhvillimi.
Mungesa e ushqimit nuk do tė thotė gjithmonė sėmundje, por ajo e ndihmon zhvillimin e shumė sėmundjeve. Nėse ushqimi pėrmisohet,tė gjitha kėto procese evitohen dhe vėrehet njė pėrmirėsim i dukshėm fizik dhe psikik te fėmijėt dhe nxėnėsit, si dhe pėrparimi i tyre nė mėsim.
Shėndoshja (majmėria)
Pėrkundėr fėmijėve tė cilėt ushqehen dobėt, ka edhe tė tillė qė janė tė mbushur, sidomos nė kohėn e adoleshencės. Ėshtė e vėshtirė tė japim diagnozė pėr shėndoshjen nė bazė tė lartėsisė dhe tė peshės sė nxėnėsit. Por, megjithatė kėto nxėnės dallohen nga tė tjerėt pėr nga pesha, vėllimi i trupit, shtresat e mėdha dhjamore dhe plogėshtia.
Nxėnėsve u duhet mė tepėr energji pėr punė, rritje dhe zhvillim. Nėse marrim mė tepėr materie ushqimore sesa i nevojitet organizmit, atėherė kėto shndėrrohen nė yndyra-shtresė dhjamore. Kėta nxėnės kanė shprehi tė kėqija dietale, sepse marrin mjaft ushqim, ose jetojnė nė familje ku tė gjithė anėtarėt kanė dėshirė dhe kėnaqen me ushqim tė pasur pėr nga pėrbėrja dhe sasia.
Nė kohėn e adoleshencės, pėr shkak tė pamjes, ata janė fatkeq, tė tėrhequr, largohen nga aktivitetet fizike dhe kėshtu edhe mė tepėr e keqėsojnė gjendjen e tyre.
Prishja e dhėmbėve
Prishja e dhėmbėve ėshtė sėmundja mė masovike e cila varet nga mėnyra e jetesės dhe kushtet materiale dhe kulturore. Shkaktarėt e kėsaj sėmundjeje duhet kėrkuar nė mėnyrėn e tė ushqyerit. Ushqimi i sotėm ėshtė i butė dhe dhėmbėve nuk u nevojitet fortėsi e madhe, prandaj duke u bazuar nė ligjet e natyrės ata e humbin kėtė veēori.
Dhėmbėt e prishur e pengojnė tretjen dhe janė shkaktarė tė shumė sėmundjeve tė rėnda nė organizėm: nyjave, zemrės, veshkave, syve, etj. Pėr kėtė shkak zbulimi dhe shėrimi ėshtė me rėndėsi tė madhe pėr zhvillimin e tėrė organizmit.
Kjo sėmundje ėshtė mjaft e pėrhapur sidomos nė vendet e civilizuara (90-95% ) kurse, sipas disa tė dhėnave statistikore, fėmijėt qė kanė mbaruar 6 vjet kapen afėr 99%. Kjo sėmundje zbėrthen dhe prish (shkatėrron) dhėmbin. Zmalti i kurorės nė disa vende zbutet - prishet gradualisht. Nėse nuk shėrohet prishja mund tė vazhdojė deri nė pulpėn e dhėmbit.
Prishja e dhėmbėve (kariesi) ėshtė njė prej sėmundjeve e cila paraqitet mjaft edhe te nxėnėsit dhe nė organizėm krijon komplikime tė ndryshme,sėmundjen e organeve tė tjera, ndikon nė humorin subjektiv, pengon gjumin dhe zvogėlon aftėsinė punuese. Mbrojtja dhe rezistenca e dhėmbėve varet nga fakti se nėna, gjatė kohės sė shtatzėnisė ėshtė ushqyer me produkte tė nevojshme pėr zhvillimin e eshtrave dhe dhėmbėve (materie minerale, Ca, Pe, Cu, Zn, Fe, dhe vitamina B,C,A,D).
Prej vitit tė parė tė shkollės fillore ēdo vit duhet kontrolluar dhėmbėt te stomatologu, nė mėnyrė qė sa mė herėt tė zbulohet prishjakariesi dhe me anėn e mbushjes tė shėrohet, pėrndryshe mund tė shfaqen komplikime tė ndryshme dhe atėherė shėrimi zgjat mė tepėr. Te fėmijėt e moshės mė tė re ky kontroll duhet bėrė ēdo 3 muaj, sepse te ata kariesi zhvillohet shpejt. Po ashtu shėrimi bėhet edhe me shtimin e fluorit nė ujė, nė pastėn e dhėmbėve. Pėr kėtė qėllim ka tableta tė veēanta tė fluorit.
Rakiti
Kjo sėmundje shkaktohet nė mungesė tė vitaminės D, pamundėsisė tė shndėrrimit tė provitaminės D nė vitaminė D nėn ndikimin e rrezeve ultraviolete, ose nė ushqim mungon kalciumi dhe fosfori. Vitamina D luan rol tė rėndėsishėm nė metabolizmin e kalciumit dhe fosforit nė gjak.
Lartėsia e kalciumit nė fillim ėshtė normale, kurse mė vonė ajo zvogėlohet nė gjak. Me kėtė rast nxjerrja jashtė e kalciumit dhe fosforit nėpėrmjet tė fekaleve ėshtė e madhe. Baza patologjike-anatomike e sėmundjes ėshtė aftėsia jo e mjaftueshme e organizmit pėr ashtėrim. Ashti rakitik ka mė tepėr pėrbėrės organik se sa jo organik, ėshtė i butė dhe lakohet.
Kjo sėmundje mė tepėr paraqitet te fėmijėt e vegjėl 1-2 vjeēar - rakiti florit ose te fėmijėt mė tė rritur - rakiti i vonuar. Poashtu sėmundja paraqitet te gratė shtatzėne, tė cilat lindin fėmijė me rakit fetal. Te nxėnėsit e moshės 6-14 vjeēare paraqitet rakiti renal.
Pėr pengimin e kėsaj sėmundje duhet tė merren masa pėrkatėse me kohė qysh nė fazėn intrauterine kur gruas shtatzėne duhet dhėnė ushqimi i cili pėrmban sasi tė mjaftueshme tė kalciumit dhe fosforit, vitamina D, proteina me gjenezė shtazore dhe duhet rrezitur. Kjo masė vlen edhe pėr fėmijėt parashkollorė dhe tė tjerėt.
Skorbuti
Kjo ėshtė njė sėmundje e njohur qysh moti, pėrpara disa qindra vitesh. Ėshtė konstatuar te ata popuj qė udhėtonin nėpėr dete. Te detarėt qė kanė udhėtuar njė kohė tė gjatė ėshtė paraqitur sėmundja e cila ėshtė manifestuar me gjakrrjedhje nė lėkurė, grykėn e gojės, dhembje nė nyje etj.
Kėto simptome pothuaj janė zhdukur krejtėsisht kur detarėt kanė arritur nė bregun e detit, nė tokė dhe kanė filluar tė ushqehen me pemė dhe perime. Paraqitet sidomos te ta persona qė jetojnė nėpėr institucione tė mbyllura, ku ushqimi kryesisht pėrbėhet nga qumėshti, sheqeri dhe mielli.
Te fėmijėt e porsalindur mė tepėr paraqitet prej muajit 6-15. Sėmundja sidomos paraqitet nė muajt e pranverės (prill dhe maj), kur ushqimi pėrmban mė pak pemė dhe perime, kurse ushqimi i konservuar pėrmban sasi tė vogėl tė kėsaj vitamine.
Pėr ta penguar sėmundjen, respektivisht C-hipotavitaminozėn, merren masa tė duhura tė cilat pėrbėhen nga sigurimi i ushqimit, respektivisht i pemėve dhe perimeve qė pėrmbajnė sasi tė mjaftueshme tė vitaminės C. Zakonisht kėta duhet tė konsumohen nė gjendje tė freskėt, kurse pėrgatitja termike duhet tė zgjasė sa mė pak, nė mėnyrė qė tė mos bėhet zbėrthimi i vitaminės. /Telegrafi/
bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn uzn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ayr_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kon_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn