als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Themelimi dhe islamizimi i Elbasanit
E.Sharka
http://www.dritaislame.al/themelet-e...-te-elbasanit/
Sulltan Mehmetit II (Muhamed el-Fatih), pas betejave tė fituara nga ushtria e tij, nė ekspeditėn ushtarake nė Ballkanin Perėndimor, vendosi qė: Nė pranverėn e vitit 870 H. (1466) nė fushėn e Jundit (fusha ku ėshtė vendosur Elbasani sot) qė ėshtė kėrthiza e atij vendi, do tė ndėrtohej njė fortesė e pathyeshme. Sakaq mėkėmbėsit fisnikė, hodhėn themelet e njė fortese tė qėndrueshme katėrkėndėshe, siē qenė urdhėruar, dhe brenda njė kohe tė shkurtėr e kryen ndėrtimin. Dhe arsyeja pse pikėrisht vendosėn ta bėnin kėtė ndėrtim nė kėtė fushė tė gjerė ėshtė se: Ai vend ishte rrethuar nga tė gjitha anėt me male tė palėkundshme e gryka, por jo-myslimanėt, qė jetonin nė ato lartėsi sbėnin dot pa fushėn ku rrjedh ujė i bollshėm dhe ku tokat e bukės janė pjellore e tė pasura, dhe pėr kėtė arsye u dyndėn nga tė katėr anėt nga ku ndodhej popullsia islame, emrin ia vunė El Basan; qė ka kuptimin e parė vend qė sundon dhe nga kėtu drejtoheshin ushtritė osmane pėr tė zgjeruar sundimin e tyre nė Ballkanin Perėndimor. Kjo shėnon themelimin e qytetit tė ri me emrin Elbasan.Elbasani ėshtė njė nga qytetet shqiptare tė njohura pėr traditat, kulturėn, arsimin, dhe me vlera tė mėdha pėr mbarė shqiptarėt. Qyteti nismėtar i shumė ngjarjeve tė mėdha (Shkolla Normale 1909, Shpallja e Pavarėsisė 25.11.1912, etj.). Veprimtari tė shumta tė shekullit tė fundit, kanė lėnė disi nė harresė vitet e mėhershme edhe pse dashamirėsia e banorėve tė kėtij qyteti pėr tė mėsuar tė shkuarėn nuk ka munguar kurrsesi.
Mbas themelimit tė kėtij vendbanimi, popullsia u shtua shpejt, mė sė shumti aty u vendosėn myslimanė, por edhe vendasit e krishterė dalėngadalė filluan tė pranojnė Islamin. Depėrtimi nė shkallė tė gjerė i fesė islame nė radhėt e popullit shqiptar gjeti shprehje pikėsėpari nė qytet. Tė dhėnat e para pėr qytetin e Elbasanit janė ato tė fillim dhe gjatė gjithė shekullit XVI, ku qytetet shqiptare pothuajse islamizohen nė tėrėsi, konkretisht popullsia e qytetit tė Elbasanit ishte islamizuar nė masėn 79% dhe nė shek. XVII shkon nė 100%.
Pėr periudhėn 1520-1533 nė Sanxhakun e Elbasanit kishte 8916 familje tė krishtera dhe 526 muslimane, d.m.th. popullsia ishte pothuajse 95% e krishterė. Studiuesi Machiel Chiel tregon se: Nė shek. XVIII popullsia e qytetit tė Elbasanit ishte rritur shumė duke u bėrė qyteti i dytė mbas Shkodrės, me njė popullsi prej 30.000 banorė. Gjithashtuudhėtarėt qė shkelėn Elbasanin si: Ambasadori venecian Bernardo, gjatė kėtij shekulli tregojnė se: Nė vitin 1591 Elbasani ėshtė selia e Sanxhakut tė krahinės, kėtė e vėrteton udhėtari tjetėr Mejkroh nė vitin 1609 kur shkruan pėr Elbasanin se ėshtė Kryeqyteti i Shqipėrisė sė mesme, qytet me popullsi tė madhe e lagje tė shumta, pa dhėnė numėr tė popullsisė.
Popullsia e Elbasanit do tė pėsojė njė rritje tė konsiderueshme gjatė shek. XVI, po ashtu edhe procesi i islamizimit nė qytete rritet ndjeshėm, nė fund tė shek. XVI, mbas kėtij shekulli popullsia myslimane do tė rritej akoma mė shumė veēanėrisht nga tė ardhurit qė vendoseshin nė Elbasan pėr shumė arsye, por myslimanėt shtoheshin gjithashtu nga tė konvertuarit nė fenė islame nga fshatrat rrotull tij. Sipas Mark Skurės, nė fund tė shek. XVII (1680-90) Elbasani ishte islamizuar pothuajse 100%.
Tė dhėnat mė tė vyera pėr Elbasanin dhe mbarė trojet shqiptare janė ato tė udhėtarit tė njohur osman Evlija Ēelebiut, i cili kur e vizitoi Elbasanin rreth viteve 1670, e konsideroi kėtė qytet si: Nusja e Rumelisė, ashtu si qyteti i Antepit nė Anadoll, vetėm brenda Kalasė kishte 460 shtėpi, ndėrsa jashtė mureve tė kalasė kishte 18 mėhalla (lagje) muslimane dhe 10 mėhalla me tė pafe grekė, shqiptarė e latinė (pra Ortodoksė & Katolikė), ndėrkohė qė nė qytet kishte dhe serbė, bullgarė, hebrenj, etj., por qė ishin udhėtarė ose tregtarė pasi nuk u lejoheshin tė nguleshin nė qytet.
Islamizimi i shqiptarėve sipas njė tjetėr studiuesi tė krishterė tė kohės, Vinēenc Zmajeviēit (1703), eci me hapa tė shpejtė dhe pothuajse e pėrfshiu tėrė popullsinė, ku Elbasani si Kaza kishte 31 shtėpi tė krishtera, 784 shtėpi myslimane, me 96% tė popullsisė tė islamizuar, ndėrsa vetėm qytetikishte 35 shtėpi tė krishtera, 655 myslimane, sėrish me 96 % tė popullsisė tė islamizuar, gjithashtu dhe kazaja e Kėrrabės kishte 322 shtėpi dhe ajo e Sulovės 137 shtėpi, tė cilat ishin islamizuar 100%, dhe Kazaja e Shpatit qė kishte 151 tė krishtera dhe 618 myslimane, ishte e vetmja Kaza qė kishte pėrqafuar Islamin nė masėn 80%.
Vitet kalojnė dhe shekujt osmanė nė Elbasan gjithashtu sjellin rritjen dhe zhvillimin e mėtejshėm tė qytetit. Me rritjen e numrit tė popullsisė u ndėrtuan edhe vepra tė mėdha arkitekturore, veēanėrisht Xhamitė. Pėr sa i pėrketpopullsisė, nė shek. XIX tė dhėnat historike tregojnė se: Nė fund tė viteve 1830 Elbasani kishte 8000 banorė dhe me ndryshimet administrative tė bėra gjatė kėsaj periudhe Elbasani ishte njė Sanxhak i vilajetit tė Manastirit, i cili kishte 4 kaza nėn administrim (Kazanė e Elbasanit, Peqinit, Gramshit dhe Ēermenikės). Mbresat e udhėtarit J. G. von Hani nė vitin 1854, pėr qytetin ishin tė mrekullueshme ku ai vlerėson se: Ky asht njė qytet nga ata qė nuk gjen dot me lehtėsi; tė tillė qytete nė Evropė po zhduken sot pak nga pak prej hekurudhave. Posa tė hysh nė fushėn e Elbasanit, qyteti duket kaq mirė nė skajin verior dhe ajri i pastėr i mbramjes i afron kaq shumė minaretė e holla dhe kullėn e trashė tė sahatit. Nė fakt vlerėsime tė tilla pėr Elbasanin nga udhėtarėt e huaj qė kanė kaluar nė kėtė qytet ka patur edhe mė herėt edhe mė vonė, ku ata janė mrekulluar nga qyteti dhe nga pastėrtia e ajrit, qetėsia dhe harmonia qė kishte qyteti me banesat, xhamitė, minaret dhe malet qė e rrethonin, kjo ka ndodhur deri para ndėrtimit tė metalurgjikut, qė e ka ndryshuar opinionin e vizitorėve anasjelltas.
Gjatė fundit tė shek. XIX (1889-1899) Sami Frashėri do tė shkruante: Nėn administrim kishte 2 Kaza (Peqinin dhe Gramshin) dhe 312 fshatra, qyteti ka rreth 20.000 banorė, prej tė cilėve 3500 janė tė krishterė e tė tjerėt myslimanė.Nė vitin 1906-1907 Elbasani kishte 38.874 banorė, (30.364M, 7692F) myslimanė, 818 bullgarė (ose Ortodoksė).
Edith Durham gjatė qėndrimit tė saj nė Shqipėri thotė se: Nė Elbasan prekesh nga pėrpjekjet qė bėhen pėr dijen dhe kulturėn.dhe kjo gjė vėrtetohet me Kongresin e Elbasanit (2 Gusht 1908) direkt mbas Kongresit tė Manastirit, ku u diskutua mė sė shumti mbi Alfabetin dhe hapjen e Shkollave nė gjuhėn shqipe, dhe nuk vonoi shumė pėr hapjen e Shkollės Shqipe, NORMALES (1909) e cila do tė ishte shkolla qė do tė arsimonte tė rinj e tė reja nė gjuhėn e tyre amtare.
Elbasani ishte i pari qytet qė mė 25.11.1912 parapriu pavarėsisė sė vendit, teksa ngriti flamurin, ku dhe u nėnshkrua edhe pėrmbajtja e aktit tė shpalljes sė pavarėsisė sė Elbasanit, nė tė cilėn thuhej: Gjithė populli ynė, muslimanė e tė krishterė, me njė za kanė pranue indipendencėn e Shqipėnisė. Nė emėr tė tė gjithė popullit tė Prefekturės sė Elbasanit.
Ndėrsa nė regjistrimet paraprake tė popullsisė, tė bėra nga shteti shqiptar nė vitin 1921, Prefektura e Elbasanit kishte 87.288 banorė, prej tė cilėve 80.640 ishin myslimanė, 6.648 banorė tė krishterė, dhe vetėm mbas dy viteve kur bėhen regjistrimet e pėrgjithshme nė vend, nė vitin 1923 numėronte njė popullsi prej 83.627 banorė, 77.444 myslimanė, ortodoksė 6.183 banorė, 0 katolikė, qyteti nė kėtė regjistrim ka patur 10.399 banorė, ndėrsa nė regjistrimet e 25 majit tė vitit 1930 kishte 13.796 banorė (?).
XHAMITĖ
Paralelisht me historinė e Perandorisė Osmane nuk mund tė mos pėrmenden veprat arkitekturore qė ndėrtoi Perandoria nė trojet shqiptare, veēanėrisht xhamitė, ndoshta ndėr mė madhėshtoret dhe mė tė bukurat ndėrtime, pasi: Xhamia ishte ndėrtesa kryesore e qendrės sė qytetit apo fshatit, rreth sė cilės formohej bėrthama e qytetit, ndėrtoheshin objekte publike dhe private gjatė sundimit osman.
E para xhami e ndėrtuar nė Elbasan deri mė tani rezulton tė jetė Xhamia Mbret e vitit 1492 (duke bėrė krahasimet arkitekturore mė xhami tė tjera qė janė tė kėsaj periudhe), por disa autorė e kanė vendosur datėn e ndėrtimit tė kėsaj xhamie nė vitin 1464, ndėrsa mė shumė gjasa e vėrteta ėshtė se ndėrtimi i kėsaj xhamie datohet nga viti 1466, me ndėrtimin e Kalasė nga ushtria osmane. Mė pas janė ndėrtuar Xhamia e Nazireshės (1599), Xhamia e Ballies (1604), Xhamia e Aga Biēakēi Zadesė (1640/50), e tė tjera me radhė.
Nė periudhėn mė kulmore tė Fesė Islame nė kėtė qytet (shek. XVII), kohė nė tė cilėn ėshtė vizituar dhe nga Evlija Ēelebiu, Elbasani kishte 46 xhami, ku mė e vjetra ėshtė ajo e Muhamed El-Fatihut (pra Xhamia Mbret) e ndėrtuar sipėr portės sė Kalasė, njė godinė dykatėshe, me numėr tė madh besimtarėsh qė kryejnė ritet fetare. Ndėrsa albanologu i njohur G. Babinger, i cili mbas studimeve tė bėra ka gjetur njė dokument tė Lef Nosit, ku pėrmenden 31 xhami me emrat e tyre, nė vitin 1931,nga 46 xhami dhe 20 mesxhide qė kanė qenė mė herėt. Nė fund tė shek., njė tjetėr vepėr arkitekturore i shtohet qytetit, pikėrisht Kulla e Sahatit, e cila ndėrtohet nė vitin 1899 me njė lartėsi prej 30 metra.
Fatkeqėsisht ato qė u ndėrtuan nga Ushtria Osmane qė nga viti 1466, mė pas nga administrata osmane dhe mė pas edhe nga vetė arkitektėt shqiptarė tė arsimuar nė Turqi, deri nė fillim tė shek. XX, pra pėr rreth 446 vite, do tė shkatėrroheshin pėr vetėm 45 vite (1912-1967), ku viti fatal do tė ishte pikėrisht viti 1967. Vetė profesorėt e Elbasanit konstatojnė se nė vitin 1967 nė luftėn kundėr fesė dhe objekteve tė kultit, Xhamia e Ballies u shkatėrrua plotėsisht, ashtu si Pazari i vjetėr mesjetar me vlera tė veēanta historike.
Nga tė thėnat e deritanishme dokumentohet qė Elbasani ka pasur 46 Xhami dhe 20 mesxhide, prej tė cilave 31 janė pėrmendur me emėr nė vitin 1931 nga Lef Nosi, dhe mbas kėsaj periudhe numri i tyre ēdo ditė qė kalonte pakėsoheshin.
Viti 1967 do tė ishte viti i mbrapshtė pėr mbarė vendin, vit nė tė cilin do tė fushoheshin jo vetėm dhjetėra xhami nė Elbasan, por qindra e mijėra tė tilla nė mbarė Shqipėrinė. Veē objekteve tė kultit, do tė prishej Pazari, qendra e qytetit e gjithēka tjetėr, pėr tu ndėrtuar vepra tė tjera, si Uzina Metalurgjike, Fabrika e Ēimentos, etj.
Aktualisht sa i pėrket Xhamive nė Elbasan, ka njė numėr tė konsiderueshėm, ku pothuajse ēdo komunė ka nga 3-4 xhami. Nuk ka asnjė fshat pa xhami, ndėrsa vetė qyteti ka 7 xhami dhe e teta ėshtė nė ndėrtim, nė vendin kur dikur ngrihej Xhamia e Ballies, e cila shquhej pėr bukurinė e saj. Dekadėn e fundit, nė shumė fshatra dhe 3 qytete qė pėrfshin Rrethi i Elbasanit, janė ndėrtuar mjaft xhami tė reja.
(Revista Drita Islame, Janar 2014)
als_Latn som_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn