als_Latn lit_Latn mlt_Latn
Demokriti
Demokriti lindi nė Thraki nė qytetin Abder rreth vitit 460 p.e.s. « I shtyrė nga dėshira pėr tė nxėnė », thot Aristoteli, udhtoi shum dhe ariti tė bėj spjegime racionale mbi natyrėn dhe u bė burim i rėndėsishėm pėr pasardhėsit e ndėr ta mė i njohuri ėshtė Epikuri. Besohet tė ketė shkruajtur pesėdhjetė e dy vepra por kjo duhet tė meret me shum kujdes sepse tė ruajtura janė vetėm dis kalime e nga citimet mbi tė qė gjejmė sot, janė tė njerėzve qė nuk pėrputheshin me idetė e Demokritit kėshtuqė, dėshmitė e tyre nuk janė tejet tė besueshme.
Nga mungesa e byrimeve tė sigurta, nė kohėt vijuese tź antikės, sa nė Greqi aq sa edhe nė Romė u krijuan anekdota nga tė cilat sė paku arijmė tė krijojmė njė pasqyrė mbi atė se ēqe Demokriti nė kohėt nė fjalė. Plutarku thot se ai ėshtė verbuar vet pėr tė ju shmangur shqetsimve dhe pengesave qė vijnė nga jashtė e sidomos nga femrat, tė cilat pėrndryshe dikur nė jetėn e vet ka dashur ti ketė tė gjitha.
Sa i pėrket veprimtarisė mendimtare, Demokriti pranonte dy principe tė krijimit tė gjithėsisė dhe pėr hėrė tė parė, flitet pėr njė sistem tė krijimit tė gjithėsisė pa ndėrhyrje tė forcave mbinatyrore. Kėtu kemi me tė vėrtetė njė mundim, njė punė mendimit mė tė ri dhe jo pse pėr herė tė parė pėrmendet fjala atom, po pse bėhet njė hulumtim pėr ndėrtimin e asaj qė egziston me principe tė reja dhe mbėshtetur nė baza tė reja materiale.
Demokriti pra zhvillon, do tė kisha thėnė njė teori materialiste mekanike ku materjen e quan tė formuar nga grimca tė pazzhdukshme dhe tė pandashme mė tej (atom). Ēdo trup formohet me lėvizjen e grimcave lirė nė shprazėtirėn qė egziston dhe qė mundėson kėtė levizshmėri. Pra kėshtu formohen trupėra mė komplekse dhe tė njėjtat grimcohen pas vdekjes.
Dihet gjithashtu se Demokriti nuk ishte njė materialiste i shterur dhe pa idealizėm nė vehte. Ai me hutaqėri kėrkonte qetėsi shpirtėrore dhe morale. Kėrkonte pastrimin shpirtėror nga friga dhe bestytnitė. Pėr tu mbrojtur nga dėshirat e ndryshme, si qė pėrmenda edhe mė parė ai e verboi vehten
Nga veprat e tia (52 nė numėr) nuk gjemė vetem njė pakicė shum tė vogė se pjesa tjetėr ėshtė shkatruar ose humbur. Fragmente, citate dhe pjesė mbi jetėn e tij transmetohen mė vonė nga Aristoteli, Simpliciusi, Ciceroni, Plutarku
Njė shekull mė vonė, teorinė e bazuar mbi atomet e mer dhe e zhvillon
Epikuri, qė njihet njiherit edhe si pasardhės mė i denjė dhe mė besnik i Demokritit.
Disa citate tė Demokritit :
« Asgjė nuk vjen nga hiēi, dhe asgjė, pasiqė tė jetė shkatėruarnuk i kėthehet hiēit. Atomet lėvizin nė gjithėsi duke prodhuar vorbulla dhe nga kjo formohen komponimet : zjarri, uji, ajri dhe toka. »
«Krejt ēka egziston nė gjithėsi ėshtė frut i rastit dhe domosdoshmėrisė. »
«Gjithėsia ėshtė e pafund pasiqė nuk ėshtė vepėr e asnjė krijuesi. »
Empedokli
Empedokli rradhitet ndėr figurat mė tė shquara tė filozofėve tė kohės parasokratiane tė shkollės sė Parmenidhit. Ėshtė i influencuar nga tri idetė tė cilat edhe i mėsoi, ata tė Pitagorės dhe besimet Orfeike ; idetė Eleatike : dhe ndikimet nga Herakliti. Mbron tezėn e Njėshes dhe mėtej, pasiqė nxen edhe mėsimet e vijuesve tė Pitagorės, pėrpilon kosmologjine e vet. Zjarri, toka uji dhe ajri janė elementet qė formojnė ēdo gjė nė gjithėsinė e paraqitur nė njė sferė ku bashkimi dhe ndarja e elementeve vihet nė lėvizje nga dy forca tė vetme : Dashuria dhe urrejtja. E para ėshtė forcė bashkuese kurse e dyta forcė qė sjellė ndarje. Pėrveē interesit mbi natyrėn Empedokli merret me jetėn politike dhe ėshtė mbrojtės i zjarrtė i demokracisė. Ėshtė poashtu i njohur si idhtar i doktrinės sė migrimit tė shpirtėrave dhe si shėrues, gjė qė bėri tė konsiderohet si hyjni nga bashkėkohanikėt e tij. Pėr tė vėrtetuar pavdekshmėrinė e tij, por mė tepėr nga krenaria joracionale, pas njė banketi ndėr besimtarė e miq, dėgjon njė zė qė e thėrret dhe ai zhduket pėrgjithmonė. U gjuajt nė flakėt e Etnės nga i ngelėn pa u djegur vetėm bronza e kėpucėve. Apotheozė pak edhe e stėrritur por sidoqoftė, dėshira Empedoklit u plotėsua mė sė miri Pretendonte tė jetė Hyjni dhe i pavdekshėm ( « Pastrimet » unė kam arrdhur tek ju si njė Perendi i pavdekshėm ) Kėtė e ariti gjatė jetės e sidomos duke ju sakrifikuar Etnės. Kjo ishte dėshira e tij
Empedokli fizikant dhe magjistar :
Nė poemėn « Natyra » flet pėr ushtrimin e forcės sė magjisė mbi ēdo gjė. Aty i drejtohet nxėnėsit tė vet Posanias me fjalėt : « Ti do ti mėsosh tė gjitha ilaēet kundėr dhimbjeve dhe pleqėrisė. Ti do tė qetėsosh vrullin e errėrave tė palodhshme Pėr tė mirėn e njeriut ti, kur do tė duhet, do tė bėshė qė thatėsia tė zėvendsoj shiun dhe tė kundėrtėn ».
Pėrndryshe te Empedokli qė nė fillim verejmė vendosjen e materjes unike tė pėrhershme. Ēdo gjė e gjithkah ėshtė rrėnjė e tė qenurit. Asgjė nuk nuk vjen dhe asgjė nuk shkatrohet. Ēdo gjė qė ėshtė, ka qenė dhe do tė jetė. Katėr janė « rrėnjėt » qė kanė egsistuar dhe do tė egzistojnė : Zjarri (nė formėn e hyjnizuar Empedokli e quan Zeus), Uji, Ajri dhe Toka : kėto janė bazat e Qenies dhe qėndrojnė nė gjithėsi dhe qė kanė madhėsinė e tyre edhe pse ai nuk ka njohurinė e rėndėsisė sė tyre. Dielli dhe yjet janė aty nga djithėmonė dhe nuk ska ētė kėrkojmė jasht kėsaj. Tė gjithė kanė tė njejtėn moshė. Kanė qenė gjithmonė dhe do tė jenė pėrēdoherė.
Shohim se nė njė mėnyrė Empedokli pranon shumėsin e vetive tė spcifikuara tė pandryshueshme dhe spjegon pėrzierjen e elementeve nėpėrmjet procesive mekanike. Pėrzierja bėhet mes elementeve me afinitete tė pėrafėrta dhe nuk ka asnjė lloj tranfsormimi. Lumenjt e mėdhej gjithashtu mund tė kalojnė nėpėr pore tė ngushta (kėtu Empedokle bėnė hapat e para nė fushėn e atomit). Toka mori lėndėt e shumta nga uji e zjarri dhe kėshtu u prodhuan eshtėrat, tuli, dyelli dhe gjaku.
Principet dhe mekanizmi sipas sė cilit prodhohen kėta pėrzierje dhe ndėrrime, janė dy veti (elemente) tė rėndėsishme : Pėrēarja (armiqsia) dhe nga ana tjetėr : Dashuria (harmonia, gėzimi).
Tash shtrohet pyetja a ėshtė Empedokle i bindur nė Njishen e materies apo pati tendenca tė ndėrlidh idetė e shumėfishit kaotik. A ėshtė pra Pėrēarja njė rrjedhė e Mėrisė dhe Dashuria njė betejė kundėr mbretėrisė sė Pėrēarjes ?
Gorgias
Gorgias, nxėnės i Empedolkit nga i cili e mėsoi retorikėn, ėshtė nga Leontium i Sicilisė dhe sipas disave jetoi 108-109 vjet. Njihet bashkė me Protagorėn, si njėri nga sofistėt e parė dhe mė tė njohurit nė historinė e filozofisė. Nė Athinė erdhi nė moshėn gjashtėdhjetė vjaēare me urdhėr tė qytetit tė vet si ambasador. Nė njė fjalim tė mbajtur para Kuvendit Popullor, ariti tė bind athinasit ta ndihmojnė kundėr Sirakuzės. Vdiq nė vitin 374 p.a.s. nė Larisė.
« Fjala ėshtė despot i plotėfuqishėm » pat thėnė Gorgias nė njė fjalim tjetėr tė vetin nė Athinė. Pėr tė, arti i tė folurit dhe manipulimit janė « ēelsi i pushtetit politik ». Thėnia e tij se : Gojėtari ka mundėsinė e tė folurit qė tė gjithėve pa dallim dhe mbi ēdo pyetje, nė atė mėnyrė qė nė prani tė turmės tė jetė mė bindės se ēdokush tjetėr. » Tė kėtilla deklarime ngjallėn bujė nė Athinė dhe njėherit ndihmuan qė retorika, pra arti pėr tė bindur, tė pajiset me petk famėkeq. Sulmet mė tė « egra » erdhėn nga Sokrati dhe nxėnėsi i tij Platoni nė Dialogun e tij sa bėnė qė edhe sot fjala sofist tė ketė domethėnie fyese. Pėr Platonin, sofistėt, e nderonin (ēmonin) mė shum tė mundshmen se sa tė vėrtetėn , kjo ėshtė e pajelueshme. Por, edhe pa Platonin, retorika, vendin e ka nė nė mes tė lejueshmes dhe pėrēmimit. Ajo lindi krysisht si pasojė e nevojės dhe e dėshirės pėr mbisundim politik dhe pėr tė bindur gjykatėsit gjatė njė procesi gjyqėsor.
Gorgias dhe sofizmi nė pėrgjithėsi mbrojnė « tezėn e tė fortit ». Pėr ta, drejtėsia ėshtė ēpikje e tė dobtive qė e pėrqafojnė njė masė e madhe, tė cytur nga friga se mos vallė do tė pėsojnė nga tė fortit. Pėr sofistėt drejtėsia ėshtė forcė dhe lejohet tė pėrdoret pėr epėrsim
Pėrfundimet kryesore dhe mė tė dalluara tė Gorgias janė :
*
a. E vėrteta nuk egziston ;
*
b. Qenia nuk egziston e « nėse diēka egziston, ėshtė qenia ose jo-qenia, ose njėherit qenia dhe jo-qenia. » ;
*
c. « Edhe nėse diē egziston, njeriu nuk mund ta dalloj e as ta spjegoj » ; n
Gorgias, nxėnės mė tė famshėm pati Isokratin, qė u bė njėri ndėr gojėtarėt mė tė njohur tė Athinės por qė njėherit u sulmua shum ashpėr nga Plutarku « se kaloi njė tė nėntėn e jetės se vet pėr tė shkruar njė fjalim ».
Herakliti
Herakliti lindi nė Efez nė brigjet e Egjeut nė njė familje, sipas legjendės, priftėrinjsh dhe mbretėrish, por vet i la mbėnė titujt e klasės dhe rangut.
Privilegjohet tė besohet se la pas tij njė libėr nga i cili neve na kanė aritur dis fragmente tė shkruara nė stil poetik ku mendimet janė vėshtirė tė kuptuesheme nga edhe e fitoi llagapin « i errėti ».
Jean Brun e cilėson nė mėnyrė tė mrekulluar Heraklitin kur thot :
« Filozofķ e pėrleshjes dhe harmonisė, Filozofķ e Bėrjes dhe Kėthimit tė Pėrjetshėm, filozofķ e jetės dhe katastrofės, filozofķ e Logosit qė flet dhe e numrit tė vulosur, mendimi i Heraklitit, ėshtė nė tė njėjtėn kohė edhe shumė i vjetėr edhe aktual, pėrbėn nė vehte shumė mė tepėr se sa qė pėrshkruan. Ajo ėshtė nė mėnyrė tė veten, filozofķ e limitit dhe pragut qė na ēon nė kėtė pėrpara qė ndalet. »
Tri janė temat qė reflektojnė nė veprėn e Heraklitit : hulumtimi i themeleve tė vetme tė botės si njė e plotė ; njėsia e tė kundėrtės dhe rrjedhoja e gjėrave. Njėherit vėrrejmė se hulumtimet nė principe tė materjes dhe se ai mer pėr pėr elemnte kyqe tokėn, ujin ajrin dhe zjarrin. Pėr te, nė fillim ishte krejt zjarr por qė mėtej me dėshirėn hyjnore u shėndrrua nė det e nga gjysma e tė cilit u krijua dheu.
Nė qėndrimin e tij mbi principin e tė njejtės dhe tė kundėrtės nė tė njejtėn njėsi, pason principi themelor i ndryshimit tė vazhdueshėm, e tė pėrhershėm. « Nuk lahemi dy herė nė tė njėjtin lum » ėshtė shkruar nga nga Herakliti qė na bėne tė kuptojmė se uji i lumit qė hyme njėherė, pėr sė dyti nuk ėshtė mė i njėjti megjithėse jemi nė tė njejtin lum. Ky princip ėshtė ai qė na shtin ti kundėrvėmė Heraklitin Parmenidhit dhe teorisė sė tij tė Njė Qenie, pandashmėri, i pėrjetshėm homogjen dhe pandryshueshėm.
Sa i pėrket kohės, Herakliti ėshtė akoma nė fazėn e arkaizmit dhe nė kėtė epokė, jemi akoma nė mes tė ndjenjės dhe resonimit nga edhe mendimi i adoptuar mbi konceptin ciklik tė kohės e jo nė atė linear. Pra kėtu kemi tė bėjmė me njė dialektike tė hapur sepse ai injoron kohėn lineare tė zhvillimit, tė ecjes sepse kalimi i kohės nė formė spirale ėshtė rrikėthim i pafund nė kohė ciklike qė pėrfundon nė kaos tė hapur. Hegeli ėshtė ai qė u largua nga kjo kohė ciklike nė njė spjegim tė saktė modern tė kohės lineare
Herakliti me idetė e veta, influencoi numėr tė madh mendimtarėsh nėpėr shekuj, ndėr ta Platonin dhe stoikėt si dhe Hegelin qė integroi sistemin e tij nė veprėn e vet.
Orfeu
Orfeu,ėshtė personazh mitologjik, djal i mbretit tė Thrakisė, Oeagre dhe i Kaliopės.
Sipas legjendės, Orfeu ėshtė themelues dhe njėherit ngushtė i lidhur me bestytninė e mistereve. Ai me lirėn e tij ju fliste dhe i mahniste shtazėt ; trondiste tė vdekurit Kėto dhunti, ia dhuroi Apolloni e nga kėtej, Orfeu ia shtoi dy kordha lirės pėr nderė tė nėntė muzave.
Pas fitores sė Argonautėve mbi sirenat nė ishullin Lesbos, ai shkon nė Egjipt. Me tė kėthuer prap, themeloi Misteret e Eleuzisit dhe mė sė fundi u instalua nė mbretėrinė e atit tė vet nė Thraki.
Miti i Orfeut dhe shkrimet pas tij, ngjallėn interes tė madh dhe sipas disa tė dhėnave, janė tė lidhura edhe me origjinėn e krishtenizmit.
Pjesmarja nė ekspeditėn e Argonautėve dhe qėndrimi nė Egjipt, ishin rast i volitshėm pėr bariun Ariste qė ti afrohet Euridisė, grues sė Orfeut. Ajo i refuzoi ofertat dhe duke ikur, nuk pa gjarpėrin i cili e kafshoi kėmbė. E zbritur nė fer, Orfeu shkoi ta mar duke e venduar nė gjum me muzikėn e kėndshme tė tij, qenin-roje me tri kokė. Megjithate, duke dalur nga feri ai u kėthye pėr tė parė tė shoqen a e ndiqte dhe kushti i caktuar nga perėndia Hades pėr shpėtimin e tyre, nuk u plotėsua. Dėshprimi qe i shum i madh. Menadėt e pezmatuar, e coptuan dhe e hodhėn nė Hebros uji i tė cilit bartėn pjesėt e trupit dhe gjer nė brigjet e Lesbosit. Koka e tij notonte mbi valėt e detit duke kėnduar me lirė. Muzat i gjetėn pjesėt e trupit, i bashkuan dhe bėnė varimin nė malin Olimp.
Edhe pse figure mitologjike, Orfeu dhe literatura e lėnė pas, meren si fillim i largimit nga tjeshtė irealja, pra nismė drejt mendimit shkencor dhe fillimit tė epokės sė filozofisė sot tė njohur me emrin « parasokratėt ».
Ky mit, ngjallė interes gjatė gjithė shekujve gjer nė ditėt tona. Kompozitorė me famė, letrarė, regjisorė, piktorė dhe vizatues tė filmave tė animuar, krijuan vepra tė jashtėzakonshme pėr Orfeun dhe mitin mbi tė. Kėtu, mund tė premendim nė pikė tė parė kompozitorė me famė botėrore si Monteverdi-n, Hajdn-in Offenbach-un
Parmenidhi
Parmenidhi, Mendimtar grek filozofinė e tė cilit nuk e njofim aq sa duhet e disa herė mbi tė janė shkruar gjėna thellėsisht tė pasakta.
Nga vepra sot njohim me saktėsi vargjet « Mbi natyrėn » ėshtė e tepėrt dhe e pabazė pohimi se Parmenidi shkroi edhe nė prozė pasiqė pėr tė vėrtetuar kėtė, nuk kemi asnjė dokument tė besueshėm tė gjetur gjer mė tani.
Lindi nė Ele nė njė familje tė pasur dhe mendohet se nė moshėn 65vj. Kaloi nė Athinė ku edhe pat takuar Sokratin.
Pėr tė hapur mundėsitė e studimit tė Parmenidhit, ėshtė mirė tė tėrhiqet njė rezyme nė disa pika kyqe. Pėr te, Qenia ėshtė kryesore, e domosdoshme, pa zanafillė dhe e pėrjetshme, e vazhdimshme dhe jashtė ēdo dyndjeje kohore, e pandrysheshme dhe homogjene, njė Krejt ėshtė mirė e lidhur dhe e arsyeshme, dhe si pėrfundim : Qenia Ėshtė e Mos Qenia nuk Ėshtė apo e kundėrta, Mos Qenia Ėshtė e Qenia nuk Ėshtė. Duke u nisur nga kjo se nuk qėndron Mos-Qenia, Parmenidhi arin tė vėrtetėn e pėrkryer tė mendimit tė tij mbi Qenien.
Kėshtu, duke injoruar Hiēin, ai ngriti bazat e fjalės dhe logjikės racionale. Por kjo, nuk do tė thotė se Parmenidi nuk ėshtė jokeherent. Qenia ėshtė, koha Jo Ja nga ku edhe ideja e palėvizshmėrisė ; krejtė ēėshtė, do tė jetė pėrgjithmonė. Ja kėtu QENIA parmenid tejkalohet nga zanafilla dhe shpėrbėrja (shkatrimi) (genesis dhe phthora).
Tė pa qenėn nuk mund ta njohim se ėshtė pamundur e pra as nuk mund ta shprehim me fjalė sepse mendimi ėshtė i njejtė me Qenien, qė do tė thotė se fjala dhe mendimi duhet tė jenė Qenie. Ata egzistojnė e hiēi jo, ai ėshtė asgjė.
Parmenidi e konsideron Qenien si njė trung dhe pėr ta arsyetuar ėshtin e saj nė botė ai nuk lodhet shum e kjo sqarohet me Doksėn (greqisht : doxe,es*) e tij.
Nė fund mund tė themi se Qenia a Parmenidit ėshtė grimcė e Kaosit e e me kėte ėshtė botė nė vehte pasiqė njėherit ėshtė njėshe e tjeshtė edhe njė gjithėsi e tėrė, me njė fjalė, Zot.
Nė kaos nuk egziston koha, Qenia ėshtė njė ekstrem monolitik. Athua Parmenidi donte nė mendimet e tija tė quajtura pak sa me tė drejtė tė errėta, tė shoh qenien e tij mė lartė se qenien dhe hiēin mbi tė cilat flet.
Pitagora
Pitagora ėshtė matematicient e filozof grek qė jetoi nga fundi i shekullit VI p.e.s. Lindi nė ishullin Samos nga ku u largua pėr pėr tė bėrė shum udhtime e ndėr ta vizitoi edhe Egjiptin por pjesėn mė tė madfhe tė jetės e kaloi nė Crotone, (foto poshtė) nė jug i Italisė sė sotshme . Kėtu krijoi shkollėn e tij tė afėrt me njė sekt.
Pitagora studjoi matematikėn, muzikėn dhe filozofinė. Njihet si kreator i filozofisė sepse e kuptoi dhe vu nė pah ndjenjėn pėr kėrkimin e pambarimit tė njeriut dhe njėherit ofron njė pėrfundim tė kėtij hulumtimi : realiteti i pėrjetshėm qė spjegon shfaqjen e tė qenurit relatif dhe nxitjen qė pėrbėn ajo pėr pėrkryrje. Pitagora pra, merret edhe me metempsikozė ; mundėsi pėr rilindje apo ringjallje pas vdekjes nė njė qenie tė ndryshuar dhe kėshtu nė vazhimėsi, qė do tė thotė, mundėsi pėr tė patur mė tepėr jetėra.
Pėrndryshe, sot parashtrohet pyetja se ēfar do tė qe niveli dhe rruga e mendimit grek pa Pitagorėn? Ku do tė kishin aritur Parmenidi, Platoni apo Aristoteli?
Tre dhunti, spiritualizmi, dija dhe filozofia harmonizohen nė vepren e Pitagorės dhe kjo ėshtė vetia kryesore, dhe elementi kryesor qė bėnte madhėshtinė e tij e qė lidhi pas tij njė numėr tė jashtėzakonshėm pasuesish pa lėnė asnjė gjurmė egėrsie por as edhe pengese pėr lulzimin e personaliteteve si Milon apo Fiasi.
Nxėnėsit fillestar nė pesė vjetėt e para mėsonin dhe ushtronin heshtjen. Nė kėtė kohė ata quheshin auditorė (dėgjues). Pas pesė vjetėve, fillonte studimi i lėmive tė mjekėsisė, astronomisė dhe gjeografisė.
Lufta kundėr qytetit tė afėrt Sibaris (foto djathtas) dhe suksesi i komuninetit tė Pitagorės ngjallėn armiq kėshtu ai u detyrua tė tėrhiqet nė Metapontė ku edhe vdiq. Besonte metampsikozėn por na nuk dijmė a u ringjall ndonjėherė Dijmė vetėm se filozofė tė rėndėsishėm pas tij, nė Greqi, nė Romė e gjetiu, lanė dėshmi tė qarta pėr se frutet e urtėsisė sė Pitagorės jetonin akoma.
Pas zbulimit tė blloqeve tė gravuara targjilit nga Babilonasit qė datojnė nga viti 1800 p.e.s., dijmė se Pitagora nuk ėshtė mė zbuluesi por thurrėsi i teoremės sė njohur « Shuma e katrorėve tė masave tė kateteve tė trekėndeshit kėndėdrejtė ėshtė e barabartė me katrorin e masės sė hipotenuzės ». Pitagora dhe nxėnėsit e tij zbuluan se seriali i numrave katrorė : 4, 9, 16, 25, 36 dhe me rradhė formohet nga shtimi i numrit tek qė vijon nė brėnda njėsisė pra : 1+3 ; 4+5 ; 9+7 ; 16+9 ; 25+11 e kėshtu me rradhė. Ky zbulim i rėndėsishėm, jo vetėm qė ka fuqine e njė ligji, po krijon edhe njė harmoni tė kėndėshme vizuale tė numrave nė shpirtin e njeriut.
Nė muzikė, njohim « Gamėn e Pitagorės ». Gama natyrore qė pėrdorej nė mėnyrė empirike egzistonte ėshtė e qartė. Njeriu i njihte notat pa e ditur se i pėrdor gjatė rėnies sė instrumenteve (shqip dėndėneve) dhe kėndimit. Pitagora ka meritat pėr zbulimin dhe vendosjen e bazave tė teorisė se muzikės (gama) dhe tė fizikės sepse spjegoi bazat e intervaleve natyrore : oktavė, kintin dhe kvartetin qė janė nė pėrputhje me raportet numrave tė thjeshta.
Kėto intervale themelore u zhvilluan gjatė shekujve dhe sot na kemi gamėn e njohur : do, re, mi, fa, sol, la.
Stobe : « Pitagora thot se bota ka lindur (ėshtė krijuar) nga mendimi e jo nga koha ».
Protagora
Protagora lindi nė Abder tė Thrakisė nga viti 480 p.e.s. Njihet si sofisti i pėrkryer si dhe relativist e skeptik. Udhtoi shum, nga qyteti nė qytet ku ligjėronte tė pasurve si tė mbrojnė ēdo tezė, ēfarė do qoftė ajo si dhe si ti kundėrvihen tė njejtės tezė. Vizitoi edhe Athinėn, u largua dhe pėrsėri u kėthye aty nga viti 431. Besohet se kėtu ėshtė ngritur padi kundėr tij pasiqė mohoi perenditė. Nė tė vėrtetė Protagora nuk ėshtė ateist si qė pretendohet tė paraqitet nga disa studjues. Ai kėtu shpreh mė tepėr paftėsine e njeriut tė kohės pėr tė ditur dhe kuptuar ējanė perėnditė... Sidoqoftė, ai iku para procesit dhe duke lundruar pėr nė Sicili anija u fundos... Duhet vėnė re se kjo ėshtė mė tepėr gojėdhanė se njė e vėrtetė, e mė poshtė do tė parashtrojmė disa variante mė tė afėrta me tė vėrtetat historike rreth kėtij procesi.
Pasi vizitoi pės tė disatėn herė Athinėn, aty edhe publikoi traktatin mbi perenditė qė shkaktoi tronditje dhe qė pasoi me procesin aq tė pėrfolur. « Mbi perėnditė une as nuk mund tė dis a egzistojnė e as se nuk egzistojnė ; pasiqė shum pengesa pamundėsojnė ta dijmė kėtė, errėsira e pyetjes dhe shkurtėsia e jetės sė njeriut. »
Shumė shekuj. Kėrcėnimi pėr mbajtje tė procesit nuk u vėndua nė dyshim. Vetėm nga gjusma e qindveēarit tė XX historianėt filluen ta gjykojnė njė qėndrim tė tillė duke e quajtur tė pastudjuar mirė dhe naif. Nė fillim do tė ndalem nė njė kronologji kohore pėr tė lėvizur nė periudhė mė tė vonshme procesin eventual. Protagora ishte mik i Perikleut dhe ai e angazhoi ti krijoj ligjet e Turioit. Kjo daton nga viti 443 qė njiherit e vonon ndjekjen e diku gjer nga vitet 418-415.
Mbi tė tjera duhet tė dijmė se gjithashtu se burimet janė pak tė besueshme kur tė kemi parasyshė se athinasit e ndoqėn nga qyteti me dekret tė sjellur nØče proces, kurse tė tjera burime thone se ai iku para procesit.
Mėtej dyshimet mbi kėtė vijnė edhe nga fakti se gjatė kohė ėshtė heshtur pėr kėtė ngjarje. Ndoshta nga ajo se Protagora nuk pati nxėnės tė kalibrit tė nxėnėsve tė Sokratit pėr tė evidentuar njė gjė tė tillė si qė bėrė Platoni dhe Tucididhi pėr mėsusin e tyre. Mėtej mendohet gjithashtu se heshtja e procesit vjen edhe nga fakti se Protagora ishte vetėm njė i huaj nė Athinė !? Ndoshta heshtja ėshtė frut i mendimit tė asaj kohe se kjo ngjarje nuk pati rėndėsi pėr historinė dhe askush nuk mori mundimin tė shkruaj pasiqė nė kėtė kohė vėndin kyq tė interesave e zė Lufta e Peloponezit.
Heshtja ndėrpritet nga Aristoteli njė shekull mė vonė. Ai pėrmend procesin dhe jep emrin e akuzuesit qė nė tė vėrtet ėshtė edhe prova mė e fortė se ngjarja ka ndodhur.
Sa i pėrket shkatėrrimit tė librave faktet janė mė tė moēme se datojnė nga fillimi i shekullit III p.e.s. Filozofi skeptik Timoni thot se « kanė dashur ti asgjėsojnė nė hi veprat pasiqė kishte shkruajtur se nuk dinte dhe nuk mundeshte kuptoj si janė dhe kush janė perėnditė. »
Nga « Koha Romake », nė shekullin e parė p.e.s., Ciceroni e pėrmend djegjen si njė gjė « reale ».
Sido qė tė jetė unė, pėr tė pėrfunduar do tė them se krejtė procesi egzistoi apo jo, nuk ėshtė edhe aq i rėndėsishėm sa qė ėshtė i kėndshėm fakti se sofizmi i Protagorės qė qe shpesh i pėrbuzur si nga Sokrati, Platoni e gjer mė sot, nuk u ndal asnjėherė tė ngrej debate qė janė mė sofizėm se sofizmi i Protagorės e pėr mė tepėr, kur vetė kundėrsofistėt pėr tė thėnė tė vėrtetėn e tyre mbi kėtė ngjarje, kaplohen nga sofizmi Protagorian. Dhuratė mė tė madhe as qė nuk ka paramenduar Protagora
* * *
Disa nga citatet mė famė tė Protagorės :
Njeriu ėshtė mas e ēdo gjėje, pėr ējanė, pėr egzistimin e tyre ; pėr ēka nuk janė, pėr mos egzistimin e tyre. »
« Ēquan njeriu tė vėrtetė, ėshtė e vėrteta e tij, do tė thot aspekti nga i cili atij i shfaqen gjėrat. »
« Mbi ēdo gjė mund tė bėjmė dy pohime plotėsishtė tė kundėrta. »
« Pėr ēdo subjekt ka dy ligjėrime tė kundėrta mes vehte. »
hat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn nus_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cym_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nus_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn