als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Shqiptar
Registered User
(7/10/00 7:47:07 am)
--------------------------------------------------------------------------------
Dr. Engjll SEDAJ
Universiteti i Prishtins
KONSIDERATA DHE VLERSIME T EQREM ABEJT
PR T GJERGJ FISHTN
Hyrje
Prej vitit 1929, kur kishte botuar punimin e par, me titull "Mbi poezin e Lasgush Poradecit"1, e deri te prfundimi i Lufts Dyt Botrore, Eqrem abej (1908-1980) ka shfaqur konsiderata dhe vlersime mbi personalitetin dhe poezin e Gjergj Fishts (1871-1940), sikur n dy punimet e veanta: Poeti shqiptar Gjergj Fishta dhe Epika e Gjergj Fishts2, ashtu edhe n punimet historiko - letraro dhe kritiko - letrare t tij: Elemente t gjuhsis e t literaturs shqipe3 dhe Romantizimi n Europn lindore e juglindore dhe n literaturn shqiptare4, kurse n disa punime t tjera vetm n mnyr t trthort5. N fakt, edhe n manualin shkollor Elememte t gjuhsis e t literaturs shqipe ai shkruan n nj kapitull t veant (pp. 50-52) pr Gj. Fishtn, duke dhn "pjes t zgjedhura" t teksteve t tij letrare m tepr (pp. 132-141) s t Naimit, Mjeds dhe ajupit s bashku (pp. 125-131). Kto pjes t zgjedhura jan dhn me shije t letrarit pr t ilustruar vlerat m t larta dhe m tipike t poezis shqipe6.
Interesimi pr personalitetin e Fishts dhe sidomos pr poezin e tij sht gjithsesi i madh dhe mjaft obligativ te ky filolog shqiptar edhe tek fakti se ai kishte marr prsipr paraqitjen e tij edhe jasht vendit, n Gjermani dhe Kroaci (Jugosllavi). Prandaj edhe mund t thuhet se punimi i tij me titull "Der albanischer Dichter Gjergj Fishta" (Poeti shqiptar Gjergj Fishta) sht m i plot, me t dhna bibliografike t mjafta dhe me vlersime teoriko - letrare dhe kritike t pranueshme, kurse krahasuar edhe me punimet e tjera t tij pr Fishtn, mund t thuhet se figura e ktij poeti dhe personaliteti t shquar shqiptar sht dhn edhe me mendime t sintetizuara n do pikpamje, madje edhe nga aspekti i pamjes fizike, duke thn se "ky burr me pamje madhshtore, q n t folur i dashur dhe i kthjellt, mik i kallzimeve t kndshme aq trheqse si njri, sa ka qn origjinal e i madh edhe si shkrimtar"7.
Q n fillim duhet thn gjithashtu se E. abej, n kohn kur i ka shkruar kto punime, ishte i afirmuar dhe i pranuar mir nga t gjith albanologt e vendit dhe t huajt dhe dallohej pr aftsin e tij t sintetizimit t rezultateve t arritura t lnds s shtruar, kurse ex offisso qysh kur u kthye nga studimet ai "vazhdoi lndn e letrsis shqipe pran Gjimnazit t Shkodrs", madje edhe m von, kur nga Ministria e Arsimit u transferua n kt ministri, ai krkoi q t riemrohet si profesor i letrsis n liceun e Tirans8. Kjo dshir nuk do t'i plotsohej, por, megjithat, ai do t jap prsri letrsi shqipe n Gjirokastr n vitin shk. 1938/39, q do t thot se fillimisht pikrisht letrsin shqipe e kishte lnd t veten.
Edhe pse nga ngjarjet e mvonshme t Lufts s Dyt Botrore, e sidomos nga ndryshimet e mdha shoqrore, ai do t psoj shum si intelektual dhe si njri bashk me intelektualt e tjer t kohs s regjimit komunist, konsideratat dhe vlersimet e E. abej pr Fishtn do t ken peshn e tyre dhe do t zgjojn interes t shtuar dhe tani n kohn kur mendimi shkencor i ktij dijetari shqiptar sht br tem e veant dhe e mirpritur n kt tubim shkencor, q po mbahet me rastin e 90-vjetorit t lindjes s tij.
Ky njeri i shekullit ton ishte hallk e studimeve shqiptare nga koha e paralufts me periudhn e paslufts, sikur q n nj mnyr tjetr ishte hallk ndrlidhse dhe mjaft sintetizuese e zhvillimit t mendimit letrar krijues edhe Gjergj Fishta nga koha e Rilindjes Kombtare me periudhn e realizimit dhe t pavarsis, me gjith historin e popullit shqiptar dhe me kulturn e tij. N kt mnyr, Gj. Fishta dhe E. abej, n mnyrat e tjera t krijimtaris i plotsonin ato kritere t nevojshme q i kishte preferuar edhe Horaci, duke thn: "Scribendi recte sapere est et principium et fons"9.
Vendosja e Fishts n historin e letrsis
Duke qn hartues i historis s letrsis shqiptare, por edhe nga prirja e tij pr t'i vshtruar gjrat sa m drejt dhe sa m mir, E. abej e koncepton figurn e shkrimtarit n rrjedhn e zhvillimit t letrsis shqiptare (dhe evropiane) n vend dhe n koh. Kshtu, vendosja e Fishts bhet mjaft realisht n tokn shqiptare, q do t thot se ai vendoset midis Perndimit dhe Lindjes10, n nj "qndrim t ndrmjem midis Perndimit dhe Lindjes", prkatsisht as n Perndim, e as n Lindje, ku do ta ken vendin e tyre dy poett e tjer shqiptar, De Rada dhe Naimi, t cilt, pikrisht pr kt arsye, s'do t jen n gjendje ta kndojn ngrohtsin e realitetit shqiptar, por do t'i paraqesin ndjenjat romantike shpeshher krejt t mjegulluara dhe t ngjyrosura me aromn e atyre vendeve ku kishin jetuar dhe vepruar.
Meq, sipas E. abej, "De Rada ishte romantik shqiptar i zhvilluar n tokn dhe kulturn latine", kurse "Naim Frashri pasqyron tipikisht zhvillimin shqiptar pas influencs s gjat osmane", Fishta do t dallohet prej tyre, sepse ishte "rrnjosur thell n vendin e tij" dhe "fuqit e tija njerzore i thithi prej ksaj toke"11. Vendosja e Fishts n "tokn shqiptare" arbresh, me Zef Skiroin (1865-1927), i cili n poemn e tij "Te dheu i huaj" kishte knduar jetn epike shqiptare qysh prej lashtsis s kohs s ndrtimit t kalas s Shkodrs e deri te Ali Pash Tepelena, por nga nj shikim gjithashtu mjaft i largt nga toka shqiptare.
Te kta dy poet arbresh kndohet realiteti shqiptar sipas vijs s ruajtjes s asaj vetdije kombtare, q ishte shum mallngjyese dhe e zjarrt, por tepr e mangt q do t thot vetm aq sa ishte ruajtur n diasporn e Italis dhe pr kohn kur i kishin shkruar veprat e tyre, realitetit shqiptar ndryshonte krejtsisht. Ky realitet manifestohej m s miri n kohn e Fishts trthorazi asaj vetdijeje shqiptare t malsorve rezistues, q kishin ruajtur kanun dhe trsin m t plot t jets s t parve.
Krahasimi i Fishts me poet t tjer shqiptar
Krahasimi i Fishts me kta tre poet shqiptar12, me De Radn, Zef Skiroin dhe Naimin, E. abej e bn jo vetm pr shkak t mnyrs s thurjes s teksteve t tyre letrare, sidomos pr shkak t zgjatjes s tepruar, monotone dhe t mrzitshme t Istoris s Skndrbeut (dhe Qerbelas) t Naimit, te i cili "bota historike sht nj realitet", por edhe pr arsye se poezia e tyre nuk kishte lindur n tokn shqiptare dhe nuk dilte nga kjo tok. Poezia e Naimit kishte "nj ngjyr religjoze" dhe "dashuri mistike pr islamizmin", si nj "edukim etik" i tij, q do t ndikonte n prcaktimet nacionale t nj populli ende t paformuar mir kombtarisht. Me nj fjal, "Orienti pr Naimin sht tok prej nga thithi fuqit e tij poetike. Ai nuk sht Europiani q shkel kt bot si nj i huaj dhe pr t cilin kjo ka magjin e vendit ekzotik: ai rron n t, sht i saj"13.
Prandaj, i nxitur edhe nga prcaktimet zhvillimore t mendimit letrar dhe kulturor, me nj preferenc shum t qart patriotike, me qllim q t ndrionte sa m mir poetin kombtar, si faktor edukativ, ai e vlerson veprn e Naimit edhe me shum mangsi t tjera q kishin ndikuar, si thot ai, "q eposi i tij dshtoi dhe nga fakti se Naimit i mungoi talenti i poetit epik"14. Megjithat, kur ai bn nj krahasim m t ngusht n mes t Naimit dhe t tjerve, thot se "Naimi ndryshon krejt nga poett e tjer italo-shqiptar, si dhe nga Fishta", si pasoj e mungess s poezis popullore te ky poet, sepse tek e fundit, shkruan E. abej, "se me prjashtim t disa pak vjershave, vlera letrare e poezis s tij sht e pakt"15.
N kt krahasim dallohen mjaft mir dy koncepte fondamentale t shprehura me termat vatra dhe ndikimi, q jan n lidhje me formimin e "njsis etnike dhe kulturo-historike, rrjedhur nga njsia gjeografike". Vatra sht toka shqiptare n kuptim t burimsis letrare, kurse ndikimet tek shkrimtart paraqesin forma n plotsimin sa m t madh t komponenteve t njsis etnokulturore t ktij populli. N kt drejtim, sikur n aspektin e vatrs, ashtu edhe n aspektin e ndikimeve, Fishta i prmbushte m s miri t gjitha kriteret e njsis etnike dhe etnokulturore.
Krahasimi i poezis epike t Fishts me poezin e Naimit bhet jo vetm n punimet e veanta mbi Fishtn, por edhe n punimet e tjera t E. abej, duke prqndruar vmndjen m tepr te kta dy poet sesa n krahasimin q ai do t'i bnte n mes t Fishts dhe poetve t tjer shqiptar. Kshtu, bie fjala, n punimin e tij Romantizmi... ndonse nuk e merr n shqyrtim t veant Fishtn, por kryesisht De Radn dhe Naimin, ai ka br krahasimin n nj mnyr shum t qart n mes t Naimit dhe Fishts, duke thn se "ky epos (sc. Istoria e Skndrbeut) nuk u b dot epos kombtar, kt shqiptarve ua fali m von Gjergj Fishta".
Kto paralele dicizive sidomos n mes ktyre dy poetve q na vijn nga ky njohs i mir i letrsis dhe i kulturs shqiptare, mund t kuptohen edhe si prcaktime t drejta n vlersimin e prgjithshm t zhvillimit t historis s letrsis shqiptare, t atyre divergjencave t mdha t formimit t ktyre personaliteteve edhe t jets kulturore dhe politike shqiptare. Pr E. abejn ka rndsi formanti i ktyre dy poetve si modele t prcaktimeve t tyre n krijimin e veprs letrare dhe kundrthniet e mdha n kritikn letrare prkitazi me kta dy poet16. Ai sht plotsisht i vetdijshm se Gj. Fishta e ka vazhduar besnikrisht traditn letrare shqiptare edhe n vijn e nj tradite t pashkputur skenderbegiane trthorazi malsorve shqiptar, t kngve popullore t tyre, t gjuhs dhe t t gjitha vlerave t tjera etnike t tyre pr t'i njohur dhe dalluar bota sa m mir. Ktu qndron burimsia, por edhe eprsia e vlers artistiko-letrare saq Lahuta e Malcis s tij, sipas E. abej, "sht vepr arti e plot, e prsosur dhe e prkryer n vetvete".
Prandaj edhe mund t thuhet se E. abej qysh ather e kishte situatn mjaft t qart t vlerave letrare shqiptare, sikur n prcaktimin e periudhave dhe t "qarqeve letrare"17, ashtu edhe t personaliteteve dhe t krahasimeve t mundshme n mes veti dhe t atyre vet me letrsin evropiane. Ky prcaktim i drejt i vendosjes s Fishts n letrsin dhe kulturn shqiptare do t jet i prshtatshm q trthorazi ksaj figure t paraqitet n nj form m t plot dhe tipike edhe bota shqiptare prgjithsisht n mjedise t tjera sipas kritereve t pranueshme. Artin letrar t Fishts do ta pranonte bota kurdoher m mir pr shkak t plotsis m t madhe t vlerave etnike dhe kulturore t nj populli, ngase, sipas E. abejt sikur n letrsin gojore, ashtu edhe n gjinit dhe zhanret letrare t letrsis s shkruar, mund t shfaqet njsia kombtare, e cila duhet ta ket edhe poetin kombtar.
N kt drejtim "Poeti kombtar" meritonte paraqitjen m dinjitoze edhe n botn e jashtme, sidomos n gjuhn gjermane, ku kishte kryer shkollimin E. abej dhe ku ekzistonte interesimi i shtuar pr poezin e Fishts18. Dhe kjo paraqitje bhet me kompetenc t filologut dhe t studiuesit t veprave t Fishts n gjrsin dhe thellsin e tyre, q do t thot duke studiuar korpusin letrar t plot t tij, sipas t gjitha gjasave, pr t vazhduar edhe m tutje punn n kt drejtim.
Motivet e ndrprerjes s puns n kritikn letrare
Megjithat, ktu duhet thn se ky studiues i madh i historis s gjuhs shqipe, vetm n periudhn e par t veprimtaris s vet sht marr me tema nga letrsia, kurse prej shkrimtarve shqiptar me punime t veanta, pothuajse, vetm me poezin e Fishts dhe t Lazgushit (1889-1987), t cilt edhe ishin bashkkohanik t tij m t moshuar.
Mirpo, as sot as ksaj dite nuk jemi n gjendje t konstatojm saktsisht, se prve ndryshimeve t mdha t jets shoqrore, cilat do t ken qn motivet kryesore pr ndrprerjen e puns s tij n kritikn letrare dhe pr t kaluar n albanistik, si n leksikografi (dhe leksikologji), ashtu edhe n historin e gjuhs shqipe19. Kjo ka rndsi t konstatohet pse konsideratat dhe vlersimet e tij pr poetin kombtar nuk ishin t prkohshme ose, si t thuash, t mods, por t mbshtetura dhe t arsyetuara mir, q pas atij konfrontimi t madh e t hidhur q ky poet do ta ket me elementet antikombtare t prmbrndshme shqiptare, do ta ken vlern e shtuar, duke qn ndihmesa e madhe pr studiuesit e rinj.
Me fjal t tjera, edhe n periudhn e paralufts, E. abej ishte i nivelit t vet dhe mbetet i pakontestueshm n shum pikpamje sikur edhe n studimet e mvonshme albanistike, kshtu q ndrprerja e puns s tij n veprn madhore t Fishts, nuk nnkupton edhe refuzimin e tij20.
'sht e vrteta, E. abej edhe pas lufts do t merret me disa shkrimtar shqiptar, sidomos me autor t letrsis s vjetr shqiptare, e n mnyr t veant me Gjon Buzukun21, por kryesisht me studimet e gjuhs s veprave t tyre. Prandaj, shikuar nga aspekti i korpusit t plot t veprave t botuara t tij, edhe mund t thuhet se poezia e Fishts, sidomos Lahuta e Malcis, e ka trhequr vmndjen e ktij filologu m tepr se poezia e De Rads, e Naimit, e ajupit dhe e Nolit22, jo vetm pr shkak t vlerave m t mdha artistiko-letrare t saj, por mbase edhe pr arsye t krahasimeve t mundshme me poezin popullore dhe me folklorin shqiptar n prgjithsi, q ishte pothuajse tem e prhershme e studimeve shqiptare t tij23.
Lahuta e Malcis dhe folklori shqiptar
Ktu qndron edhe bindja e E. abej se "poett kan dal prej toks s natyrshme t poezis popullore"24. Ai mendon se n Lahutn e Malcis "ky poet sht influencuar prej poezis popullore t Gegris s Veriut", dhe se sado q "talenti satirik i Fishts i afrohet sigursht fuqis s tij si poet epik"25, dhe se ai sht gjithsesi poeti m i madh satirik i letrsis shqiptare, kngt lirike e satirike nuk do ta zgjojn interesimin te ky studiues sa epika e tij26. Kjo epik sht pasqyr besnike e folklorit shqiptar, sepse fryma popullore e prshkon eposin q n krye e deri n fund, sikur me zrin tingllues e shum t gjall t jets s prditshme t popullit, t zakoneve t tij, mitologjis, t prrallave dhe t legjendave, ashtu edhe prmes prsuris artistike t mass s vargut dhe t forms s jashtme prgjithsisht.
E. abej shkruan pr rolin e folklorit n ngjizjen e veprs s poetve dhe pr mnyrn se si e kan frymzuar ata traditn e poezis popullore, sidomos n kohn kur kishte filluar t merrej me letrsi krijuese Gj. Fishta, sepse, thot ai, "n Shqipri n koh t Naimit nuk kishte lindur ende interesi pr poezin popullore" dhe "se poezia popullore nuk pati ndonj pjes n zgjimin nacional t Shqipris n shek. XIX, si ndodhi p.sh. me kroat e me serb"27. N kt mnyr mund t thuhet se edhe konsideratat e E. abej pr Fishtn, si "poet kombtar i Shqipris", si "prfaqsues m i pari i leteraturs s sotme shqiptare"28 dhe sidomos si poet m i avancuar epik ballkanik i shekullit, i mbshtet kryesisht n Lahutn e Malcis.
Kto konsiderata dhe vlersime ai do t'i mbshtes edhe n momentet integruese ballkanike t poezis epike dhe t burimsis s ksaj poezie t Fishts, duke krahasuar n disa momente edhe me Njegoshin (1813-1851) dhe me disa poet t tjer m t mdhenj evropian. N kt mnyr ai vepron sipas parimeve q i kishte parapar edhe Faik Konica mbi kritikn letrare se "kryeveprat jan pikat e prkrahjes (les points de comparaison) pas t cilave, shpesh edhe pa ditur vet, kritiktari gjykon veprat e reja29. Ky parim n vlersimin e kryeveprave sht n pajtim edhe me artin poetik t Horacit, i cili thot se poeti sjell kulturn vetm duke mbrojtur trsin, q thn me fjalt e E. abej, "kjo shprehet n krejt mnyrn e jetess, n historin dhe n historin kishtare, n zakonet dhe n poezin popullore dhe artistike t popullit shqiptar30. N fakt, n poezin epike t Fishts sht knduar thelbi i shpirtit t shqiptarve, elementi i konservuar i popullit q njherit m s mir dshmon njsin e kombit.
Fishta - poet kombtar i Shqipris
Argumentin kryesor t eprsis artistike, sidomos n krahasim me poett e mparshm De Rada dhe Naimi, E. abej e shikon n faktin se n "ngjarjet e nj natyre m shum lokale, q prbn bazn historike pr veprn", Fishta, "prej ksaj bri nj epope kombtare", kshtu q "kjo epope nganjher i kalon kufijt e shqiptaris, duke qn njkohsisht n nj far kuptimi edhe nj epos ballkanik"31.
Ky aspekt i kryeveprs s Fishts n gjrsin ballkanike pse aty dalin jo vetm shqiptart, por edhe slllavt e turqit e Gadishullit Ballkanik, vetm sa i fuqizon tiparet shqiptare t saj, t ndriuara n krahasimet e tyre edhe si m t vjetra e m tipike se t sllavve jugor. Kjo gjrsi tregon edhe momentin e rndsishm integrues me sllavt e kohrave m t lashta, t shtrirjes dinarike32, sepse "kjo bot nuk mund t ishte krejt sllave, kurse u mungon pr nj pjes t madhe sllavve t tjer". E. abej mendon se ktu "mund t kemi me nnshtres ilire, q mjerisht nuk njihet e q me rikonstruksione mbrrijm te copa - copa, nnshtres q vazhdon t jetoj me nj veshje shpeshher t sllavizuar".
Prandaj, edhe krahasimi q ka br E. abej n mes Fishts dhe Njegoshit, sidomos kur evokon titujt e kryeveprave t tyre me kuptimin Mal (Gorski vijenac - Lahuta e Malcis), nuk duhet kuptuar vetm si nj krahasim me veprn madhore t poetit malazez, por edhe t lidhjeve t shumta etnike dhe letrare, sikur n substratin, ashtu edhe n adstratin dhe superstratin e folklorit ballkanik, sidomos t atij dinarik.
N poezin epike t Fishts konfliktet ndretnike dhe luftrat jan vetm mjet i prshtatshm dhe madje i domosdoshm pr t paraqitur trimrin, si nj lulzim t natyrshm t heroizmit dhe t nj drejtpeshimi midis urtsis dhe guximit, q aspak nuk largohet nga parimet e drejtsis dhe t humanizmit. N kt aspekt paraqiten vlerat, si t thuash, homerike t objektivitetit historik, pikrisht, si i kishte knduar Homeri vlerat morale dhe heroike t t dy palve t konfrontuara n Luftn e Trojs, t trojanve dhe t grekve.
* * *
Duke prfunduar kt paraqitje t shkurtr mbi konsideratat dhe vlersimet e E. abejt pr Fishtn, mund t thuhet se ky dijetar i madh n punn shkencore t tij nuk ishte njeri i mods, e as i politiks s dits, por klasik i vrtet i studimeve shqiptare. Vlersimet e tij pr poezin e Fishts, sidomos pr Lahutn e Malcis, jan t qndrueshme, kurse krahasimet e bra me poezin e Naimit dhe t disa poetve t tjer shqiptar, q kishin jetuar dhe vepruar n Lindje ose n Perndim, e bjn poetin kombtar dhe porosin e madhe t tij m t bindshme, duke ia dhn nj kahje t drejt dhe t pranueshme edhe gjith zhvillimit t mendimit letrar shqiptar. Konceptet e Lindjes dhe t Perendimit, sikundr edhe koncepti i vatrs ose i "toks shqiptare" n poezin e De Rads, t Naimit dhe t Fishts n punimet e E. abej, jan paraqitur me argumentin e shkenctarit dhe t studiuesit t letrsis shqiptare.
........
als_Latn eng_Latn ltz_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk