als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
N Shqipri njihen dy grupime t mdha etnografike, t konsoliduar q nga mesi i shek.XVIII, q jan: Gegria n veri t lumit Shkumbin dhe Toskria n jug t tij. Gegria prbhej nga Gegria e mirfillt, Dukagjini apo Leknia, Malsia dhe Fushat Bregdetare t Veriut, kurse n Toskri bnin pjes: Toskria e mirfillt, Myzeqeja, Labria e amria. Natyrisht, prbrenda ktyre krahinave etnografike ekzistonin edhe ndarje t tjera m t vogla.
Mnyra e jetess n fshat Doke e zakone
Vendbanimet n Shqipri, qysh n mesjet, kishin arritur nj stabilitet dhe kishin kufij t prcaktuar mir, q ndanin nj fshat nga t tjert. Kufijt shnoheshin me gur t mdhenj t ngulur n tok, me grumbuj plisash, me rrjedhn e prrenjve e t lumenjve, me shenja n trungjet e drurve, atje ku kishte pyll, etj. Lvizja e ktyre shenjave konsiderohej nj faj shum i rnd. do fshatar i njihte mir kufijt e fshatit t vet dhe mund ti tregonte me lehtsi, duke prmendur toponimet prkatse.
Prbrenda kufijve t fshatit, prfshiheshin trojet e banesave e prqark tyre oborret e kopshtijet, pastaj vinin arat ose tokat e punuara dhe m tej kullotat dhe pjesa e malit a e pyllit, q i prkiste fshatit. Kjo ndarje e territoreve t fshatit, n shum zona t Shqipris, ruhej ende mjaft mir deri n vitet e Lufts s Par Botrore, sidomos atje ku mbizotronte fshatarsia e lir. Pron plotsisht private, mbi t ciln fshatari dispononte krejtsisht, ishin trojet e banesave dhe kopshtijet, kurse tokat e mbjella ishin n disponim t tij, deri sa ishin nen kultur. Pasi mblidhej prodhimi bujqsor, tokat liroheshin dhe kushdo mund t lshonte bagtin pr ti kullotur, t tjera toka q shfrytzoheshin s bashku, pra fshate, ishin toka djerr n vrri, kullotat e mali dhe sidomos, burimet ujore pr vaditjen e tokave t mbjella, q bhej sipas nj rradhe rreptsisht t caktuar pr do familje.
Vendbanimet fshatare, n prgjithsi, i jan prshtatur klims dhe relievit ku jan vendosur. Fshatrat m t ulta jan ato t Fushave Bregdetare, kurse fshatrat m t larta arrijn deri n 1400 metra mbi nivelin e detit dhe ndodhen n rrethin e Kors e at t Kuksit. Banesat e nj fshati mund t ishin t grumbulluara ose t shprndara, madje n disa zona edhe shum t shprndara. Sidoqoft, fshati kishte nj qendr shoqrore, rreth s cils gravitonte aktiviteti i njerzve n kohn jasht puns dhe kjo mund t ishte nj shesh i vogl pran nj rrapi a nj lisi shekullor, dyqani i ndonj bakalli ose oborri i nj ndrtese kulti (kishe a xhamie). N gjysmn e dyt t shek.XX, n shumicn e fshatrave, fondi i banesave pothuaj u prtri, duke ndryshuar tipet e banesave tradicionale t mparshme. U bn edhe shum ndrtime social-kulturore, si shkolla e kopshte fmijsh, shtpi e vatra kulture, njsi tregtare, etj.
Nga prllogaritjet e historianve ka dal se, n shek.XV, n Shqipri, mesatarja e shtpive pr do fshat, ishte 21; mesataren m t lart e kishte rrethi i Elbasanit, me 38 shtpi, i ndjekur nga rrethi i Kors, me 28 shtpi pr fshat. Deri n erekun e par t shek.XX, rreth 80% e popullsis punonte e jetonte n fshatra, shumica e t cilave kishin nga 20 shtpi afrsisht, dhe 3% e fshatrave kishin mbi 1000 banor. N 50-60 vitet e fundit, prqindja e popullsis fshatare ndaj popullsis s prgjithshme, ra ne 64%, megjithse qeveria e kohs synonte q fshati t mos braktisej. Pra, mund t pohojm, se pesha e kulturs fshatare ndaj asaj qytetare, sht ende e ndjeshme.
Gjat shek.XX e sidomos pas Lufts s Par Botrore, mnyra e jetess n fshatin shqiptar psoi ndryshime t rndsishme. E megjithat, n jetn familjare, si edhe n jetn shoqrore, vazhduan t ruhen festa popullore me forma t ndryshme argtimi dhe n ndrgjegjen e njerzve u ruajtn shum pasuri shpirtrore, t manifestuara n folklorin gojor e muzikor t krahinave t ndryshme, sidomos n epikn legjendare e at historike, edhe pse hynin vazhdimisht shum ide e shije t reja, me an t mjeteve t reja t komunikimit masiv.
N ambientin fshatar shqiptar, familja ka ende stabilitet t mir dhe kohezion t bazuar n jetn ekonomike t saj. Prsa i prket strukturs s saj, mund t thuhet se ajo tashm, sht thjeshtuar mjaft. N pjesn m t madhe t vendit, familja prbhet nga ifti i t martuarve me fmijt e tyre beqar. Vajzat e martuara jetojn n familjen e burrit. Djemt e martuar, pak koh pas martese, veohen nga familja e prindrve dhe jetojn m vete, por n shum raste, djali m i vogl mbetet n shtpin e prindrve dhe jeton me ta. Kshtu, mesatarja e frymve pr familje sht 5-6 vet, por ka fshatra, ku kjo mesatare sht m e ult. Megjithat, n kujtesn e njerzve t moshuar, ruhen raste familjesh t mdha, ku vllezrit e martuar e fmijt e tyre jetonin s bashku. N kto familje kishte detyrimisht nj rregull strikt n ndarjen e punve dhe t detyrave pr t gjith. Atje ruheshin m gjat edhe doke e zakone t dikurshme t jets familjare, praktika e rite pagane, etj.
N ritet e besimet q kan t bjn me ciklin e jets, pra me lindjen, martesn e vdekjen, studjuesit q jan marr me to, kan mundur t hetojn edhe rite t lashta, t cilat, sado t zbehta, jetojn aty-ktu. Kto jan kryesisht rite pr t ndjell mbarsi pr familjen e iftuar e iftet e reja, q t shtohen e t ken sidomos trashgimtar meshkuj. Ndr zakonet e vdekjes, mund t shnojm se deri n Luftn e Dyt Botrore, n disa krahina ruhej vajtimi me ligje (kng mortore).
Mjaft rite e besime t tjera lidhen me data t caktuara t nj kalendari t vjetr popullor dhe sipas studjuesve, kan t bjn me kulte t hershme blegtorale e bujqsore. Bie fjala, Dita e vers apo 1 Marsi, shnohej nga nj pastrim i prgjithshm ritual i banesave dhe i oborreve dhe m n fund, jo vetm u vihej zjarri plehrave t mbledhura gjat ktij pastrimi, por n at zjarr hidheshin edhe vet fshesat e vjetra, pr t filluar stinn e re me fshesat e reja, pra sht fjala pr nj rit purifikator, Dikur, n fshatra, Dita e vers pritej me shum gzim, sidomos nga fmijt. Dita e Shn Gjergjit (23 Prill), ishte gjithashtu nje fest e shoqruar me rite e praktika zbavitse. Atmosfer gzimi e hareje n fshat krijonin edhe zjarret e mdhenj, q ndizeshin npr oborre e n kryqzime t rrugve m 22 Qershor, Ditn e Shn Gjonit. Rite shum interesante shoqronin dikur npr malsi festn e buzmit n natn e solsticit t dimrit.
Shum festa t motmotit lidheshin me javn bujqsore e blegtorale, si ishin prfundimi korrjeve, qethja e dhnve, kthimi i barinjve nga kullotat verore, etj.
Mite e besime popullore
Nj aspekt me interes i kulturs popullore shqiptare kan qen padyshim, mitet, supersticionet e besimet fetare. Dihet historikisht, se feja e krishter filloi t prhapej ilegalisht n Iliri, q n shekullin e par t ers son. Ungjillzimin e saj e filloi Shn Pali dhe e prfunduan misionart latin. Kjo shpjegon faktin, se prse n gjuhn shqipe, terminologjia fetare e krishter sht e burimit latin, si n Veri e n Jug. Me prhapjen e myslimanizmit, e sidomos nga shek.XVII e ktej, lindn disa fenomene t veanta, si kriptokristianizmi n disa fshatra n rrethin e Elbasanit (n krahinn e Shpatit), q vazhdoi deri n Shpalljen e Pavarsis m 1912. Por n shek.XIX, edhe n disa zona t Shqipris Veriore (psh n Lur), kishte familje t prziera n pikpamje fetare: disa pjesrisht katolik e disa t tjer mysliman. Nga Lufta e Par Botrore ka ardhur duke u rritur edhe numri i atyre, q nuk i ndjekin rregullisht praktikat fetare. N kt kuadr historik, nuk sht e vshtir t kuptohet, se si u b e mundur q t ruhej deri n shekullin ton nj przierje e traditave t lashta pagane, me element t krishtrimit e t myslimanizmit.
Ndr mitet m t lashta t ruajtura aty-ktu deri n fillim t shek.XX, ishte sigurisht
kulti i diellit, i cili ka lidhje me kultin e zjarrit e t vatrs (sepse vet dielli sht burim drite e ngrohtsie), si edhe me kultet bujqsore e blegtorale (sepse jeta e do gjallese n tok varet nga dielli). Ruhej gjithashtu, nderimi pr disa maja malesh, q adhuroheshin, si maja t diellit. Kshtu, n data t caktuara, bheshin pelegrinazhe n disa maja malesh, si Maja e Rumies, Gjalica e Lums, uka e Tomorrit, kndravica, etj. N kto festa ndizeshin zjarre t mdhenj n pritje t lindjes s diellit dhe besohej se ata ia shtonin fuqin diellit. Le t kujtojm ktu, se mallkimi m i fort q ndeshim n epikn legjendare pr kundrshtarin e heroit, sht: Tu shkimt hisja e diellit.
N shum vise shqiptare ka patur gjurm t nj kulti t gjarprit, veanrisht, pr gjarprin e bolls e shtpis q konsiderohej si nj hyjni mbrojtse. Kulti i gjarprit ka qen shum i njohur edhe tek Ilirt e lashtsis e sidomos tek dalmatt. N malsit tona, dikur mendohej se do shtpi e kishte gjarprin e vet mbrojts.
N epikn legjendare flitet edhe pr figura t tjera mitologjike mbrojtse t njeriut, si ishin ort dhe zanat a shtojzovallet. Ora mund t merrte n mrojtje personin, familjen, por edhe gjith fisin. Zanat ishin gra t bukura, por edhe trime e lufttare. Besohej, se ato banonin n shpella mes pyjesh, pushonin n mrize, pran burimeve ose n maja malesh. Studjuesit e mitologjis mendojn, se zana ka lidhje me nj perndi ilire t pyjeve e t burimeve q, n interpretimin romak mori emrin Diana.
Dragoi prfytyrohej si nj qenie e mbinatyrshme, me fuqi t jashtzakonshme. Bma e tij kryesore ishte t lironte ujrat, q i kishte zn kuedra. Besohej, se dragojt luftonin sidomos n koh furtunash t mdha, duke prdorur topuzat, heshtat, shigjetat, gurt me brima, por sidomos parmendat e zgjedhat. Ata mund t shkulnin edhe drur t mdhenj e gur t malit.
Kuedra, prfytyrohej si nj qenie mitologjike, q mishronte forcat e verbra shkatrruese t natyrs. Thuhej, se ajo ishte si nj gjarpr i madh me 3, 7, 9 ose 12 koka, q mund t villnin zjarr. Zinte vend pran burimeve, ndalonte ujin dhe i linte njerzit t vuanin.
Ka pasur padyshim edhe figura t tjera interesante n mitologjin shqiptare, q nuk mund t arrijm ti prmendim ktu, ashtu si ka patur edhe supersticione mbi magjit, syrin e keq, parashikimin e s ardhmes, etj.
Arti fshatar e zejtarit artistike
Zhvillimi i artit fshatar dhe i zejtarive artistike n tre-katr shekujt e fundit n Shqipri, ka qn i lidhur ngusht me kushtet historike e shoqrore t vendit, si ishin pushtimi i gjat osman me pasoja t rnda n plan fetar e kulturor, shtypja kombtare e shoqrore e ushtruar gjat ktij sundimi t huaj, etj. Kto kushte t vshtira penguan lulzimin e artit n shum fusha, si n arkitekturn monumentale, n skulptur, etj. dhe e ndrydhn pr nj koh artin vendas n sfera m t kufizuara si jan artet minore. N pamundsi pr t trajtuar t gjitha fushat e arteve t aplikuara popullore, m posht, po flasim shkurtimisht vetm pr disa prej tyre.
N fshatin shqiptar, tradita e punimit dhe e zbukurimit t objekteve t vogla prej druri nga vet fshatart pr nevoja t jets s prditshme, aty-ktu, u ruajt e gjall edhe n gjysmn e par t shekkullit XX. Kshtu, barinjt zbukuronin krraba e kupac, furka, boshte, etj. Ndrsa t tjer, fshatar m t stervitur, punonin shkambe e karrige me forma tradicionale, si ishin ato t Dukagjinit, t Puks, t Mirdits, etj., apo djepa pr fmij, vegla muzikore e sidomos arka pr paj.
N disa krahina t vendit, punimi i drurit kishte arritur t ngrihej n zejtari artistike.
Nga shekujt XIII-XIX, kemi ekzemplar gdhndjesh n dru, q trheqin edhe sot admirimin ton, si interiore ndrtesash kulti, interiore banesash fshatare e qytetare, etj. Nj nga ekzemplart m t prkryer sht padyshim ikonostasi i kishs ortodokse t fshatit Leus t Prmetit, i punuar n fund t shekullit XVIII. Atje, sfondi vegjetal sht mbizotrues, por me degt e gjethet e shumta, ndrthuren edhe figura kafshsh reale e fantastike, zogj e simbole t ndryshme kristiane.
Punime t shquara n dru gjenden edhe n interiore banesash, kryesisht tavane, dollap muri. kapak dritaresh, trapazane, n qytete si Gjirokastra, Berati, Elbasani, Shkodra, Prizreni, etj.
Traditn e punimit t argjendit e gjejm n lulzim t plot n shekujt XVII-XVIII. Edhe sot, ruhen veanrisht n koleksione muzeale, objekte argjendi me mbishkrime t datuara e me prejardhje nga qendra t ndryshme qytetare t vendit, si Shkodra, Elbasani, Berati, Voskopoja, etj. Ato jan shum her t nj cilsise t lart artistike, qofshin kulti, si kryqe, potir, kapak ungjijsh, etj., qofshin objekte laike, si stoli trupi, pajisje shtpiake, etj.
Mjeshtrat e talentuar argjendar t qyteteve, gjat shekujve XVIII-XIX, kan punuar pr t veshur me pafta argjendi nj numur shum t madh pushksh t gjata, koburesh, jatagansh, vezmesh, qe konsideroheshin si pajisje t nevojshme t do burri, nga t cilat, nj numur i mir ruhet ende npr muzet e vendit. Madje, ka shum prej tyre, q jan edhe t lara me ar.
Midis t gjitha objekteve prej argjendi t ekzekutuara me teknika t ndryshme (me t rrahur, me t derdhur, etj), fines t veant paraqesin punimet me filigran, qe ishin m fort nj specialitet i mjeshtrve argjendar t qyteteve t veriut se sa i atyre t jugut.
Grat fshatare n Shqipri, prej shekujsh jan marr me endjen e plhurave t ndryshme, q shrbenin qoft si pjes veshjeje, qoft si pajisje shtpiake (dyshek, peshqir, shtroje, mbulesa, piceta duarsh, msalla tryeze, etj).
N Shqipri, plhurat e mndafshta jan punuar e prdorur m shum se n vende t tjera t Ballkanit, ndoshta sepse edhe klima e favorizonte rritjen e krimbit t mndafshit, meqense n disa zona ishte mjaft i prhapur mani i bardh.
Tekstilet e leshta, t ekzekutuara me nj varg teknikash t ndryshme pune, prdoreshin gjersisht dhe ruanin shum karakteristika lokale, q i bnin punimet e nj krahine t dalloheshin nga ato t krahinave t tjera.
T tjera pundore me interes, ishin thurjet e ndryshme me shtiza, ojat e dantelat e sidomos qendisjet e shumllojshme, q nga qendisjet e thjeshta fshatare deri tek qendisjet e mahnitshme e virtuoze, me fije mndafshi ose ari t mjeshtrave qendistar t disa qyteteve, dhe m hert, edhe pran manastireve t kohs. Midis punve t tyre, kemi edhe ekzemplar t rrall, si sht rasti i Epitafit t madh t Glavenics (pran Beratit), q mban datn 1373, si dhe t tjera qendisje laike e fetare me interes t veant.
Kostumet tradicionale
Veshjet popullore, jan pa dyshim nj nga manifestimet m t fuqishme t kulturs tradicionale. Ato jan trashguese e transmetuese t shum elementve, q vijn nga lashtsia dhe nga koha e mesme, por jan njkohsisht edhe shprehje e marrdhnieve kulturore me popuj t tjer gjat shekujve.
Tipet kryesore t veshjeve popullore shqiptare pr burra jan: kostumi me fustanell, kostumi me kmish t gjat e dollam (cibun), sipr kostumi me tirq dhe ai me poture (pantallona t shkurtra deri te gjuri). Pra, n Shqipri, burrat kan mbajtur si veshjet n formn e nj fundi t gjer, ashtu edhe ato n form pantallonash, por t parat kan dal nga prdorimi m hert se t tjerat. Pjest m t zbukuruara ishin jelekt dhe xhamadant e kostumit festiv. Burrat shqiptar mbanin edhe stoli t ndryshme argjendi, si jastek gjoksi, sumbulla dekorative tek jelekt, unaza, pipa e kuti cigaresh, por mbi t gjitha, armt e brezit e t krahut, q ishin gjithnj t stolisura pasurisht.
Pr gra, tipet kryesore t veshjeve, ishin: kostumi me xhublet (nj fund n form kmbane), kostumi m kmish t gjat e xhok shajaku sipr, kostumi me dy futa t vendosura mbi kmishn e gjat, njra prpara e tjetra prapa dhe kostumi me mbshtjellse (nj fund i hapur, i mbledhur tek beli me rrudha ose pala).
N veshje, ngjyrat e zbukurimet ndryshonin simbas moshs. Pr t vegjlit e t rinjt, kostumi krahinor mund t ishte m i thjesht. Ndryshe nga popuj t tjer t Ballkanit, n Shqipri, vajza q kishte arritur moshn e martess, duhet t vishej thjesht e pa stoli, flokt ti mbulonte mir me nj shami dhe t mos vishte rrob t kuqe. Kostumi i martess ishte varianti m i pasur i veshjes s krahins, si pr nuset edhe pr dhndurt. Pr nuset, stolit metalike ishin t pamungueshme, madje, prdoreshin edhe me tepri, sepse ktu, me sa duket, kishte rendsi jo vetm funksioni i tyre estetik, por edhe funksioni magjik q u atribuohej. Pr nuset, rndsi t veant kishte zbukurimi i koks. Disa vjet pas martese, veshja fillonte t lehtsohej nga zbukurimet.
T vdekurit i visheshin, sipas zakonit, ish rrobat m t mira. N veshjet popullore, shenjat e zis ishin t pakta, grat mund t vishnin praptas ndonj nga pjest m t zbukuruara t kostumit, psh. xhokn a prparjen.
Studimet e deritanishme, kan treguar se pjest prbrese t veshjeve tradicionale, nuk kan t gjitha t njejtn mosh. Ka pjes, q t kujtojn veshjet mesjetare, me ndikime bizantine e orientale, t tjera q vijn si nj jehon e kohs antike, por ka edhe element, q mund t lidhen me kulturn ilire. Mund t prmendim kshtu analogjit e verejtura midis linjs popullore dhe dalmatiks ilire, apo midis kapuave, strukave (shalleve), opingave, etj. dhe elementeve respektiv, t prdorur nga ilirt. Fal ktyre elementeve t trashguar nga kultura ilire dhe ajo e arbrve t mesjets, gjat zhvillimit t tyre historik, veshjet popullore kan arritur t fitojn nj varg tiparesh origjinale, q marrin vlerat e nj treguesi etnik, i cili i dallon veshjet shqiptare nga ato t popujve t tjer.
Prof.Dr.Andromaqi GJERGJI
Etnologe
http://www.al-today.com/KULTURA_TRAD...E_SHQIPERI.htm
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hant ltg_Latn als_Latn