als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Shkruan: Hamdi NUHIJU
Demokracia ėshtė njė sistem i hapur politik ( por jo vetėm politik) i cili momentalisht gjenė aplikim nė komplet rruzullin tokėsor. Depėrtimin e saj nėpėr botė ky sistem e pati nė formė tė eliminimit tė ish-sistemit, ose edhe tė inkorporimit tė ideve tė sistemit socialist nė rrafshe dhe segmente tė caktuara ,e tė pėrpunimit tė atyre ideve dhe mendimeve edhe mė thellė dhe pėrvetėsimin e tyre me njė petk avangard. Nėse do tė ndaleshim dhe do tė analizonim detajisht dallimet dhe ngjajshmėritė midis demokracisė dhe sistemeve tjera nė rruzullin tokėsor do tė kishim nevojė tė themelonim njė akademi studimi nė kėtė ēėshtje.
Fjalori version i shkurtuar- i Enciklopedisė Britaneze na jep kėtė pėrkufizim pėr demokracinė: Demokracia ėshtė formė e udhėheqjes nė tė cilėn fuqia e udhėheqjes i jepet njerėzve, tė cilėt kanė tė drejtė ta aplikojnė dhe t`i pėrjetojnė frutat e tyre nė formė ndėrmjetėsuese ose jo pėrmes sistemit tė pėrfaqėsimit tė interesave, gjegjėsisht me aplikimin e zgjedhjeve tė lira periodike. Nėse demokracia ėshtė e kėtillė atėherė ekziston edhe modeli i thirrjes sė njerėzimit nė bashkėjetesė. Por, kjo thirrje nuk d.t.th. thirrje nė asimilim ose nė standarde tė dyfishta tė cilat ekzistojnė qėmoti nė Republikėn e Maqedonisė, e kjo thirrje nuk do tė thotė pranimi i principeve dhe vlerave tė demokracisė duke cėnuar integritetin dhe vetėdijen prej ku rrjedh ose buron identiteti i ēdo race, ngjyre e feje. Nga kjo mund tė kuptojmė nevojėn e demokratizimit tė popujve dhe realizimit tė frymymit tė jetės sė tyre nė formė normale e pa presione tė jashtme e tė brendshme ndaj individėve dhe popujve tė ndryshėm. Kjo nevojė nė vete nuk ngėrthen kolonizimin e popujve e as nėnshtrimin e tyre si nė kohėn e aplikimit tė imperializmit anglez nė Egjipt. Me vet termin demokraci dhe pėrkufizimin e tij, nėnkuptojmė formėn e udhėheqjes sė popujve, racave, ngjyrave tė ndryshme nė rruzullin tokėsor nė njė vend tė vetėm duke ruajtur tė gjithė karakteristikat dhe interesat e tyre tė cilat dallojnė prej njėri-tjetrit. Edhe pse gjithmonė nė historinė e njerėzimit kanė ekzistuar tendeca tė ndryshme tė asimilimit dhe zhdukjes sė popujve tė ndryshėm, ose edhe tė pėrvetėsimit tė kulturave, dokeve e traditave tė ndryshme nė formė tė imponimit dhe dhunės, demokracia nė esencė nuk duhet tė luaj kėtė rrol. Demokracia duhet tė luaj rrolin e tubimit tė vlerave tė ndryshme nė rruzullin tokėsor dhe tė eliminoj anomalitė pėr tė cilat anomali ekziston unanimitet nė rruzullin tokėsor midis popujve. Kjo nuk do tė thotė dominim i mė tė fortit dhe shtypje e mė tė dobtit si e kuptojnė disa demokracinė. Normalisht njė kuptim i kėtillė lind nga dėshira e tyre mesjetare pėr tė shtuar ambiciet e tyre tė egra pėr sundim mė rruzullin tokėsor nė formė tė padrejtė. Pėr t`i kuptuar mirė dhe qartė rrafshet e demokracisė duhet qė sė pari tė bėjmė thirrje pėr bashkėjetesė midis popujve nė rruzullin tokėsor. Nė vazhdim kėto rrafshe do i analizojmė nėn prizmin e 10 parimeve tė Imam Shafiut nė thirrjen e tij pėr bashkėjetesė tė pasqyruara nė librin e Amėr Halidit qė mban tė njejtin titull.
Kėto parime janė shpikje e Imam Shafiut dhe nėse i realizojmė ose i jetėsojmė nė jetė shumė larg nesh do tė ishte pėrēarja, dhunimi dhe lufta. Do e kuptojmė se edhe demokracia ka njė synim tė atillė! Ajo nuk interesohet pėr zhdukjen e popujve e as pėr nėnshtrimin e tyre, por thjesht rrafshet e demokracisė janė thirrje pėr bashkėjetesė normale midis popujve.
Fillojmė nga e para:
1. Mundohu tė gjesh vendin( metodėn) pėr tė jetuar bashkė me tjetrin.
Njerėzit ndėrmjet veti duhet tė kuptohėn dhe tė gjejnė njė rrugė pėr tė bashkėjetuar midis veti. Por, nėse gjithmonė prej tjerėve presim qė ato tė kenė mirkuptim ndaj nesh ndėrsa ne nuk e posedojmė njė mirėkuptim tė kėtillė ndaj tyre atėherė bashkėjetesa nuk ekziston, por shtetet rrezikohen prej shteteve, kombet rrezikohen prej kombeve, ideologjitė rrezikohen prej ideologjive. Kjo thirrje i drejtohet kombeve, shteteve, ideologjive, religjioneve tė ndryshme qė janė nė petkun e pėrbashkėt tė demokracisė. Sikur Maqedonia tė gjende metodėn ose mėnyrėn pėr tė bashkėjetuar me fqinjtė e saj Kosovėn dhe Greqinė edhe komplet gadishulli Ballkanik do tė frymonte ma lirshėm. Pėr tė arritur njė gjė tė kėtillė duhet qė tė eliminohet dominimi i Serbisė mbi politikėn e Maqedonisė dhe mbajtja e raporteve tė mira tė popullit maqedonas me atė shqiptar. Mesiguri se edhe Greqia po tė dėshironte tė bashkėjetojė rehat me fqinjin e saj Maqedoninė moti kohė do tė ishte zgjidhur kontesti i emrit midis Greqisė dhe Maqedonisė e kutadi kjo pjesė e Evropės ndoshta moti do tė ishte e integruar nė Unionin Evropian dhe nė Nato.
2. Lyp ēdo shkencė qė tė tė ndihmojė tė gjesh gjuhėn( hapėsirėn) e pėrbashkėt me tjetrin.
Nėse vėrtet shteti i Maqedonisė do tė interesoheshte pėr bashkėjetes me Greqinė dhe Kosovėn nuk do tė kishte nevojė qė Greqinė ta provokojė pėrmes emėrtimit tė aeroportit maqedonas nė Aleksandėr Veliki, e as nuk do tė sjellej me njė pėrbuzje tė kėtillė ndaj procesit tė njohjes sė pavarsisė sė Kosovės. Por, nga njė mosinteresim i kėtillė i palės maqedonase pėrveē problemeve ekzistuese i lindėn kėtij shteti edhe probleme tjera me Shqipėrinė dhe Serbinė nė rrafshe tė caktuara. Synimi i demokracisė ėshtė bashkėjetesa me tė tjerėt, dhe metoda e mėnyra e pėrafrimit tė popujve. Bile kėshtu ėshtė teoritikisht. Po burimi i praktikės ėshtė teoria, ndėrsa nė praktik duhet gjithmonė tė ekzistojė vullneti i pėrafrimit tė interesave tė popujve tė ndryshėm. Me njė gjest tė vogėl si rezultat i vullnetit tė lirė tė dy popujve sot nė Evropė ekzistojnė shtetet e Bashkuara nėn Unionin Evropian, me njė gjest tė kėtillė Amerika dhe shtetet e saj prej njė katund tė madh u shėndėrruan nė motor tė teknologjisė nė botė. Edhe vendet arabe pėrfundimisht duhet qė ti kthehen principeve prej ku burojnė idetė e tyre, tė mėsojnė prej atyre principeve dhe tė jetojnė tė lirė e jo tė nėnshtruara karshi hordhive qė po e keqpėrdorin demokracinė. Demokracia asnjėherė nuk ka qenė kundėr qė tė krishterėt ti kthehen parimeve tė krishterizmit e muslimanėt t`i jetėsojnė parimet e Islamit. Demokracia ka shkuar aq larg sa ėshtė munduar qė t`i pėrafrojė kėto njerėz nė suaza tė parimeve tė tyre doktrinare. Kemi shumė shembuj bashkėkohor qė shumė budist bėhen tė krishter e shumė tė krishter bėhen budistė, shumė krishter e budistė bėhen musliman, dhe shumė ateist i kthehen Krishterizmit e Islamit. Kjo ėshtė arritja mė e madhe e demokracisė, ajo interesohet vazhdimisht pėr lirinė e zgjedhjes dhe jetesės me tė tjerėt.
3.Jeto nė mesin e shoqėrisė, mos jeto i vetmuar.
Rregulli i tretė ėshtė njėri prej rregullave mė me rėndėsi prej dhjetė rregullave qė ky Imam i shpiki. Nė kuadėr tė kėtij rregulli pėrfshihen tė gjitha asociacionet ndėrkombėtare qė kanė qėllime zhvillimi i popujve tė ndryshėm, ose zhvillimi i ekonomive tė caktuara. Kėtė gjė moti kohė po e synon edhe Republika e Maqedonisė. Ajo nuk po dėshiron qė tė jetoj i vetmuar, por po do qė tė bėhet pjesė e shoqėrisė shumėkombėshe. Por, nė kėtė synim mjaft po e pengon Greqia dhe politikat e saj diskriminuese jo vetėm ndaj Maqedonisė por edhe ndaj shumicės sė shteteve tė Gadishullit Ballkanik.
4.Mos i rrefuzo idetė e tjerėve nė tėrėsi, derisa tė mundohesh e tė nxjerrėsh dobinė prej idesė sė tyre qė ta kanė paraqitur.
Rektori i Univerzitetit tė Durrėsit as qė po lejon tė paraqiten idetė e tė mos flasim tė shoh dobinė e atyre ideve qė bartin ato studentė dhe studentesha nė veti. Kjo ėshtė njė shembull i keq i ideve tė ish-sistemit qė ekzistonte nė Shqipėri dhe nė pjesė tė mėdha tė rruzullit tokėsor ku detyroheshe qė edhe frymėn ta japėsh me lejen e tyre e tė mos flasim tė bėhesh pjesė e sistemit tė tyre duke jetuar principet dhe parimet e tua jetėsore. Parashtrojmė njė pyetje logjike prej tė cilės mund tė konstatojmė shumė gjėra, a mund qė rektori i Univerzitetit tė Durrėsit nė shenjė tė aplikimit tė vlerave tė demokracisė edhe nė atė univerzitet tė bashkėjetojė me femrat qė mbajnė shami, dhe me djemtė qė mbajnė kryqa e mjekėrr?
5.Mos i bėn dėm atij qė kundėrshton mendimin tėnd, sepse ke pėr ta shėndėrruar nė armik.
Nga popujt e njerėzit qė nuk thėrrasin nė bashkejetesė kemi shembuj plotė ku dėmtohet ēdo njeri , e ēdo popull qė nuk mendon si ai. Njerėzit nė Maqedoni kishin frikė t`ia thonin hapur gabimet qė bėnte qeveria qė ishte nė pushtet ngase i frikėsoheshin persekutimit dhe sulmeve tė egra dhe trishtuese qė ishin nė gjendje pjesėmarrėsit nė atė qeveri ti bėnin. Njė gjė e kėtillė u dėshmua para do kohėsh me njė publicist shqiptar i cili haptazi u kėrcėnua nga kreu i njė subjekti politik shqiptar nė Maqedoni. Nėse kėtė parim partitė politike shqiptare nė Maqedoni dhe gjetiu do e jetėsonin mesiguri se do tė ishin shumė tė fuqishme dhe do tė ishin faktor stabilizues nė Ballkan dhe mė gjėrė.
6.Bėhu real nė qėllimet e tua qė i ke pėr t`i bashkuar njerėzit dhe tė kesh qėllimin e drejtė.
Cfarė qėllime tė sinqerta dhe tė drejta mund tė kishin politikat e SHBA-ve nė Irak kur nė kontigjentet e tyre imprializuese dhe kolonizuese me veti kishin njė mori misionarėsh tė krishter? Nėse me tė vėrtet i intereson SHBA-ve qė Iraku tė krishterizohet atėherė atė gjė mund ta bėjė edhe pėrmes rrugevė tjera qė thėrrasin nė bashkėjetesė dhe jo nė dhunim dhe cėnim edhe tė drejtave esenciale pėr jetė. Shembull mund tė bėshin kėmbim misionarėsh, Iraku tė dėrgonte misionar musliman nė SHBA, dhe SHBA-tė tė dėrgonin misionar tė krishter nė Irak dhe ato nė paqe dhe formė tė organizuar ta kryenin detyrėn dhe punėn e tyre. Askush askend nuk guxon qė ta ndalojė prej idesė sė vet qė t`ia paraqes tjetrit , por nė kushte normale dhe jo pėrmes luftės dhe pushtimit.SHBA-tė bijnė nė kundėrshtim edhe me parimet e demokracisė parime kėto qė thėrrasin nė bashkėjetesė dhe jo luftė.
7. Nė qoftė se e ke pėr qėllim bashkėjetesėn, atėherė rrespektoji njerėzit qė t`ua pėrfitosh zemrat.
Si mund tė bashkėjetojnė njerėzit nė njė vend kur nuk rrespektojnė njėri-tjetrin dhe bien nė kundėrshtim me demokracinė. Nuk ėshtė bashkėjetesė tė bėhet njė ndarje midis hoxhallarėve dhe intelektualėve e as priftėrinjve dhe intelektuave, por kjo ėshtė njė formė e pėrēarjes dhe nėnēmimit tė vlerave civilizuese tė ndryshme qė ekzistojnė nė vend dhe kohė tė caktuar. Nėse nuk mėsohemi qė t`i rrespektojmė njerėzit atėherė shumė vėshtirė e kemi qė t`ia plasojmė idenė tonė pėr bashkėjetesė. Ndėrsa nėse i rrespektojmė ato dhe i nderojmė, ndoshta nuk do tė arrijmė qė t`i bindim nė idenė tonė, por bile do tė kemi ndikim pozitiv tek ato grupe njerėzish qė nuk mendojnė si ne.
8.Bėhu i butė dhe i sjellshėm.
Butėsia dhe sjellja e mirė janė ēelėsi i bashkėjetesės midis popujve , shteteve, kombeve, kontinenteve, njerėzve tė feve tė ndryshme. Kam kontaktuar me shumė maqedonas qė i pėrkasin religjionit ortodoks, edhe pse mendimet e tyre mbi jetėn dhe konceptimin e jetės nuk ishin tė njejta me tė miat, por butėsia e tyre dhe sjellja mė ka bėrė qė tė bashkėjetojė me to dhe gjatė vikendeve tė jemi bashkė pėrmes rrugės sė sportit e bisedave tė lira.
9.Bėhu njeri.
Njerėzorja tek njerėzit ėshtė shumė e rėndėsishme dhe nėse ajo mungon atėherė komplet rruzulli tokėsor do tė marrė kahje jo tė mirė dhe jo tė drejtė. Njerėzorja e njerėzve i ēel edhe ato dyer qė janė tė mbyllura me shekuj dhe se askush nuk ka guxuar dhe nuk ka tentuar qė tė vazhdoj e tė trokas pėr t`i hapur. Njerėzorja jote mund tė jetė shkak pėr bashkėjetesė me mu.
10. Bashkėjetesė nuk do tė thotė qė ti tė asimilohesh, ose ta humbėsh identitetin dhe nderin tėnd.
Fatkeqėsisht nė kėtė pikė kanė ra prej provimit tė gjithė shqiptarėt e gadishullit Ballkanik me disa pėrjashtime tė vogla. Kur nė Perėndim gjenė vajza dhe gra qė janė tė veshura nė mėnyrė njerėzore, tek ne gjenė shumė femra dhe burra qė garojnė njėri me tjetrin nė zhveshje dhe duke u arsyetuar se kėshtu po ndjekim vlerat civilizuese tė Perėndimit. Oj vajza, demokracia nuk kėrkon qė ta hjekni shaminė qė ua ruan nderin tuaj dhe tė familjes, demokracia nuk ėshtė kundėr qė ju tė identifikoheni si muslimane. Bile demokracia e kėrkon njė gjė tė kėtillė nga ju. Por, ju jeni ata qė ēoheni kundėr demokracisė. Nėse sheh vajza tjera qė veshen ndryshe nga ti dhe qė ndikimi i tyre nė shoqėri ėshtė negativ nuk ke pse imiton ato, kur vlerat e tua morale janė mė tė larta se tė saj. Imito anglezet, gjermanet e francezet qė mbajnė shami, se ato janė shembull pozitiv nė shoqėri. Po, kjo nuk do tė thotė se edhe tjerėt nuk duhet tė bashkėjetojnė me kėto qė mbajnė shami. Thjeshtė ėshtė liri pėrzgjedhjeje.
ewe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn