als_Latn uzn_Latn mlt_Latn
Reportazh nga Laureta Petoshati
Nuk ka motiv m t bukur se sa t shkosh n Himar pr nj promovim libri e aq m tepr kur ky libr sht i nj autori si Kristo ipa q njkohsisht sht poet dhe kngtar i Bregut, t ksaj treve q sht e shquar pr penat e shenjtruara t vjershrimit dhe t ligjrimit shqip. Dhe nuk jan pak...Bregu sht panteon i apostujve t letrave shqipe, i atyre njerzve q magjepsjen e natyrs s Bregut e shndrruan n nj tjetr magjepsje, n nj tjetr dehje, n at t kngs, n at t shkronjave dhe t letrave shqipe. Shpirti i Lek Matrngs, Petro Markos, Andrea Varfit, Aleks ait, Spiro omors, Odhise Grillos, Enriko Veizit, Janko Palit, Anastas Kondos s bashku me kngt e pavdekshme t Neo Mukos, Nase Benit e Jani Janjajt, vijn dhe zgjojn nga gjumi t gjallt e pafjetur pr t dhn m shum, pr t knduar m shum. Dhe ja tashm pas princit t polifonis Lefter ipa, nj tjetr vlla i tij m i vogl, Kristo, jo vetm q ka hyr n botn e kngs, por tashm dhe n at t poezis me an t librit “Guri i rnd n vend t vet”. “N Jal do ta bj promovimin”- m thot Kristoja kur m bri ftesn. Dhe nuk ka vend m t bukur n t gjith Bregun se Jali q ka mbledhur bashk gjith yjet e bukuris : t detit, t toks, s shpirtit e q nuk t l vend pr refuzime. Gjith rrugs pr tek ky vend madhshtor n gji t detit, m ngeli n buz, ajo knga polifonike q i ka knduar populli q kur nuk mbahet mend: “O Jali gryk me derte, / Gryk’ e bukur n Bregdete, / Gjith ’i bre pr vete / O nuri n vilajete.” Me librin e Kristos n dor, kur lexon, fjal pas fjale, ato poezi t mrekullueshme dhe sheh rrugn gjarpruese mbasi kalon Qafn e Llogoras q kreh qiellin me pishat e gjelbra, po aq reale sa dhe mitike, aty, ku fillon t vagllohet dhe t firoj pak nga pak mjegulla, t del prpara nj det i mrekullueshm dhe mendon se jan pikrisht dallgt e tij, me t cilat ka shkruar ky poet. Vishat, ilqet, fiqt e detit, selvit, valanidhet dhe vetullorja e brezareve q bregasit e quajn Gajtanika, shklqejn nga shiu i disa ditve m par t ktij fundshtatori e n kt shklqim bashkshoqrojn diellin q varet mbi ujrat e paqme t Palass e zgjaten prfund prtej Dhmiut t Petro Markos, tek Shpella e Piratve pr t vazhduar m tej me at t Parashqevis q humbet n shkmb, tek stalagmitet e Shpells s Qiricit, e zhytet thell npr thellsit e koraleve e xhixhivalleve t fjetura ku gjallon e lvrin natyra. “Hapu vettim se shkova / Pritmni malet e flaks / Si zogu nga deti dola / Un jam Damjani i Himars. / Dhe guri m njeh / Shpirt e gjak i ksaj nne / Amanet pr kto vnde” – shkruan e kndon Kristo ipa, i cili padyshim ka pasur n mend kto bukuri t pafre q kan nxjerr trima t pafre si Damjan Himarjoti. Me kto mendime arrijm n Vuno, q dikur, sipas kadastrave turke quhej “Vun”, pikrisht se shtpit jan t vendosura njra mbi tjetrn, aq sa t kujtojn Beratin. Shohim bokrimat e zhveshura dhe t thata, t cilat tek – tuk kuqojn nga shqopa q prthyhet me maret e gjelbra e me lule t bardha t mbledhura vile. Kanionet mbi val t detit t shoqrojn n rrugn pr n Jal, nj rrug e ngusht npr ullinjt q sapo kan lidhur kokrra, e cila her-pas here kalonte npr livadhe t vegjl e me bagti t imta q przienin zilet e kmbort me flladin dhe ern e detit.
N Jal, n nj mjedis t hapur, por trsisht mahnits, n nj tavolin t rrumbullakt si ato t burrshtetasve, poeti Kristo ipa, kishte ftuar n promovimin e librit t tij poet, shkrimtar, artist, kngtar t polifonis, familjar, madje dhe njerz t politiks, dashamirs t kulturs dhe t Bregut, si deputett Bujar Leskaj dhe Nikollaq Nerenxi, kryetarin e PDK-dega Vlor, zotin Baki Jazaj, etj. Nj takim n nj monument natyror, q t detyronte t dgjoj me shum prfillje do fjal q thuhej pr librin poetik me prmbajtje trsisht atdhetare “Guri i rnd n vend t vet”. Botuesi i librit dhe njkohsisht president i Shtpis Botuese “Toena”, zoti Fatmir Toi, i cili bri dhe hapjen e ktij tubimi, tha ndrmjet t tjerash se “Kristo ipa e ka shkruar vllimin poetik me nj ndjesi t jashtzakonshme, duke thn se sht nj vzhgues i shklqyer i fenomeneve shoqrore q ka shoqria shqiptare sot. Ka nj ndjesi tepr t madhe ndaj njerzve, ndaj personave t ndryshm, ndaj trevave, q ktu, n kt libr, jan t shprehura edhe me vende t veanta, duke filluar q nga Piluri i tij i famshm, por dhe Himara, dhe Vlora, dhe Saranda, edhe Kosova nuk mungojn n kt libr, dhe qytete t tjera, dhe Labria n trsi pjes e s cils sht dhe Himara pr ata q nuk jan shum t qart n kt pik. ...Kristo ipa duket si nj njeri q ka hipur n maj t Pilurit, atje ka marr nj grusht dh dhe e ka hedhur mbi fushn ku shtrihet Himara.” Ndrsa sekretari i Lidhjes s Shkrimtarve dhe Artistve –dega Vlor, zoti Albert Abazi, n diskutimin e tij mbi kt libr, foli dhe pr vlerat letrare, personalitetet e prmasave t mdha q Bregu ka dhn n kulturn shqiptare dhe jan udhrrfyes jo vetm pr bregasit, por pr t gjith poett dhe shkrimtart e kombit ton, duke thn m tej se “Kristo ipa shkroi librin “Gur i rnd n vend t vet”, por ky libr nuk sht m i Kristos, ai sht yni, sepse ne po i shijojm poezit e tij, t iltra, t ngarkuara me ndjenja t pastra, t mbushura me figuracione q prcjellin mesazhe t larta njerzore, artistike dhe atdhetare.”
I kujdesshm, pr t mos munguar asnjher n takimet ku flitet pr artin dhe kulturn shqiptare, aq m tepr n promovimin e librit t Kristo ips, i dgjuar tashm pr kngt e tij legjend kushtuar kombit, Kosovs, amris, Shqipris natyrale, e sidomos me strofn legjend “Ne s’kemi ndrr t madhe / aq sa ka folen Shqiponja/ Shqipria natyrale / katr vilajetet tona” deputeti Bujar Leskaj, u shpreh se “pr nj moment imagjinoja debatet q mund t ket pasur botuesi me poetin ipa pr titullin e ktij libri “Guri i rnd n vend t vet”. N fakt, natyrshm, ka triumfuar poeti. Ka triumfuar se ky titull sht thelbi i poezis s Kristo ips, sht thelbi i epizmit dhe i lirizmit t tij, por mbi t gjitha sht thelbi i njerzve t ndritur t Himars dhe krejt Bregdetit, ndaj n kt vllim padyshim spikat mbi t gjitha poema “Himar o dheu im.” Me nj iltrsi mjaft t przemrt, q i shkon m tepr nj poeti se sa nj politikani, me nj shaka e holl, pr t vn n sedr dhe n gar dy vllezrit Lefter e Kristo ipa, deputeti Leskaj, thot se “N thelb problemi q ne kemi sot me njri-tjetrin, pavarsisht se ne nuk e shprehim, sht ajo q ne n vetvete pyesim q a po e arrin, e ka arritur, apo do ta arrij Kristo ipa patriarkun e kngs labe, vllain e tij t madh, Lefter ipa?! Un mendoj se edhe dy, edhe tre jet t ket Kristo ipa, Lefterin nuk e arrin dot.” Kjo ishte nj shaka q bri t shprthejn n duartrokitje dhe t qeshura t pranishmit n promovimin, q her pas here shoqrohej nga kngt e mrekullueshme t grupit t Himars, ku kndonte edhe vet Kristo ipa e vargjet e tij shoqroheshin edhe nga dy kngtar, tejet t njohur t polifonis si Nazif ela i grupit t Lapardhas dhe Hyso Xhaferi i grupit t Kallaratit, tashm t dy me banim n Tiran. Deputeti i LSI, Nikollaq Nernxi, i cili kishte qen shok fmijrie e shkolle me poetin Kristo ipa tregoi se “q Kristo ipa do t bhej poet, un e dija shum vite para, pr t mos thn se sa vite para. Kam qen n shkoll t mesme, n gjimnaz me Kriston dhe ia kam shprehur :”- Kristo ipa, - i kam thn-do t bhesh nj dit poet i dgjuar.” Kndonim kng himarjote dhe kishte momente q harronim tekstin dhe Kristoja bnte bejte aty pr aty, q na trhiqnin vmendjen dhe n ato momente, i kam thn se do t bhej i dgjuar. M lejoni, q n emr t qytetarit t Himars, ta falnderoj przemrsisht Kristo ipn se ai shkruan pr vendin e tij dhe nprmjet poezis, bn t njohur kt vendlindje, q quhet Himar.” N kt takim u prcolln prshndetjet e deputetit dhe shkrimtarit Besnik Mustafaj, i cili ka br parathnien e librit, t Pr. As. Dr Bardhosh Gaes, q ka shkruar pasthnien, u lexua nga msuesi i letrsis Pirro Mrkuri dhe shkrimi i zotit Enver Memishaj pr librin e Kristo ips, i botuar n nj t prditshme. Zakonisht, n zonn e Bregut, gzimi i botimit t nj libri, sht si gzimi i lindjes s nj fmije, apo si hareja e nj dasme q i mbledh t gjith. N kt promovim ishte pothuajse gjith familja e madhe e ipajve, madje dhe nna e Kristos, nipat e tij, gazetari i mirnjohur Aleksandr ipa me disa koleg t vet q kishin ardhur q nga Tirana, ndrsa Arben ipa kishte ardhur enkas q nga Korfuzi. “Ju falnderoj njher n emr t Pilurit, fshatit tim dhe t familjes son nga kemi origjinn, n emr t Bregdetit se sht nj nder i madh i Bregut sot. (Flas pak me rezerva, se kam hnn prball, se m erdhi hna e m dgjon) sht, nj nder i madh, jo i neve, poetve, sht nj nder i madh i patriotizmit himarjot, i shqiptarizmit himarjot. Ne jemi poet, poezia nuk krahzohet, nuk i takon partive dhe as politiks. Poezia sht e kombit, knga sht e kombit dhe i ngelet trashgimi kombit. Dhe ta lavdrojm njri-tjetrin dhe ta prgzojm njri-tjetrin, por kur jemi t dobishm pr kombin dhe Atdheun, t gjith jemi t lavdrueshm.”- thot Lefter ipa, i emocionuar. Ndrsa protagonisti i ktij aktiviteti, Kristo ipa, pasi falnderoi t pranishmit, sponsorizuesin e librit, zotin Agron Sharra dhe t gjith ata njerz q e kan ndihmuar n realizimin e tij, pr t shpjeguar m mir, pse ishte kaq e selitur krijimtaria e bregasve, tha : “Para disa kohsh ishte nj emision n nj nga TV-t dhe kishte debate. Po them dika pikante, pr t shpjeguar se si vjen problemi q ne n Himar kemi nj krijimtari m brilante. Ishin pr debat dy pal shum t njohura, nj pal ishin gazetart tan dhe nj pjes nga PBDNJ. Midis tyre ishte kryetari aktual i Bashkis s Himars, Vasil Bollano dhe nj nga Gjirokastra q quhej Orfea Beci. Ishte dhe nj gazetar tjetr, emri i t cilit nuk m kujtohet pr momentin, po nga PBDNJ. Ishte n emision dhe Artur Zheji dhe nj gazetar tjetr. T gjith flisnin n shqip. Bollanua e fliste shqipen m t mir nga t gjith t tjert. Nga ky emision kaluam n nj mendim tjetr: T gjith spikert q kemi pasur ne n televizion, q nga Kio Fotjadhi nga Dhrmiu, Dhimitr Gjoka q sht sot, Ilir Pao q sht sot, nuk e di n se harroj t tjer, shikoni sa bukur q e flasin gjuhn shqipe? Ai , Orfea Beci, nuk e fliste dot shqipen, ata nuk e flasin dot shqipen si ne, se ata nuk i kan n gjuhn greke t gjitha shkronjat q i ka shqipja, ata e kan problem t folurit dhe t shkruarit n shqip. Neo Mukua q ishte paraardhsi i kngs polifonike ka shklqyer n shqip aq bukur sa vshtir t krahasohet me ndonj poet tjetr nga vendi yn.” Nuk e di, po sa her q prmendej fjala det, t gjith i hidhnin syt nga valt si pr tu ardhur e gjall knga “Vajz e valve” e Neo Muko-Himarjotit. Aty, n gji t detit, n at ndrtes t flots detare ku flitej pr libr t ri, por me vlera t mdha, ishin przgjedhur n diskutim, dy element t fort t himarjotve : trimria dhe shpirti i madh poetik. Tr krahina e Himars, e tkurrur nga 50 n 7 fshatra, sht e dgjuar pr bukurin dhe pr kapedant e saj, si u kndonte dhe Nase Beni : “ Kush sht lule vilajetit/ q i ka bota sevdan? /Himara n breg t detit,/ Stisur n’Akroqeran/ Rreth e rreth ans s detit, / shtat fshatra q jan /T pens e t dyfekut /Aman trima, kapedan”. Kapedant e Bregut, njerzit e zot e me shpirt luftarak jan nderuar n t gjitha kohrat. “Un t desha e ti m deshe / Un t mora pr nam q keshe / Pr at palln q zhveshje / Mbi taborr e shesh pr sheshe”- kshtu e qau kapedan Gjik Thanasin nga Qeparoi, gruaja e tij, Sotirea, se nuk kishte kuptim shtpia pa kapedan, por nuk ka kuptim as Bregu pa kta trima. Ata jan t gjall edhe sot, ruajn akoma virtytet luftarake s t parve t tyre. Aleksandr ipa m prezanton nj t till, ai quhet Kio Bollano. “Un, ata q dalin nga rruga e Zotit, q duan t m ndryshojn mua gjakun, nuk i dua, ata un, n nj koh tjetr, do t’i kisha vrar”- thot burri i mom me syt blu si qielli e si kmisha q mbante veshur. “Punt nuk zgjidhen me t vrar, xha Kio”- i prgjigjem un. “Hudhrat, moj bij, sa m t rralla t jen, aq m t mira e t shndetshme bhen”- ma kthen plaku me nj filozofi popullore q m la t kuptohej se asgj nuk e eklipson dot shqiptarizmin e bregasve, madje as kryetari i Bashkis s Himars kushriri i tij Bollano, nuk mund ta tjetrsonte dot fisin e vet me prejardhje labe. Dhe kur fliste pr udhn e Zotit, babaxhani Bollano, m kujtoi ato q kishte shkruar nj njeri i Zotit, msuesi shpirtror i At Gjergj Fishts dhe At Shtjefn Gjeovit, At Lovro Mihaeviq, nga Bosnja, mbi nj shekull m par kur kishte ardhur n Himar. “Himara numron vetm 2 mij banor, t gjith jan shqiptar. N secilin qytet bregdetar ka himarjot, pasi shumica e tyre jan marinar lundrtar.”- shkruan ai n librin e tij “Npr Shqipri” (1883-1907) . Kjo, sht nj e vrtet e florinjt. Por dhe dollit n Himar kan nj tjetr tingllim, ashtu si peshku ka tjetr shije, ashtu si mishi i rritur n mer t kripura.
Studiuesi nga Dhrmiu, Foto Bixhili, tashm dhe botues i shum librave q flasin pr prejardhjen e Himars, na shpjegon aq shum gjra sa na l gojhapur. Ai thot se “Himera nuk sht Kimera. Himera apo Himara me kto ndryshimet fonetike dhe tingllore t gjuhs, sht nj fjal q vjen nga gegrishtja. Hi vjen nga Hyu, q n gegrisht i thon Perndis, kur thon gegt se i falen Hyut, pra i falen Perndis. Dhe Hyu t merr, pra Hyu t djeg, Hyu t vdes, Hyu t shuan, pra Perndia t shuan. Pra hyu, ajo kuedra q nxjerr zjarr nga goja q tek Mali i Qorres n Dukat dhe Maja e iks, prandaj quhet ik- shkndij q niset zjarri, pra Zeusi kundrshtart e tij i digjte me an t rrufeve dhe i shuante.” Nuk ka t prshkruar dita n Jal t Himars, po ashtu dhe rruga pr n kthim. “Bregu i ka shtpit, njra mbi tjetrn me fytyr nga deti dhe nga Europa” – m thot poeti Albert Abazi. Ajo q m uditi m shum ishte se n Himar ndodhej nj humner me emrin Zallongu, si humnera e famshme me t njjtin emr n Sul t amris, ku grat me foshnjat u hodhn nga shkmbi pr t mos rn n duart e armikut. Po n Himar ka dhe nj prrua q quhet Thyami, si lumi me t njjtin emr n pjesn jugore t amris. Po e dini far kishte t shkruar n muret prgjat rrugs q ktheheshe pr n Llogora?! E fiksova n aparatin fotografik shprehjen : “Nga Mitrovica n Prevez – Shqipri Etnike”, apo “amria – jasht grekt” apo “Duam shkolla shqipe n amri”. Aty kuptova dhe arsyen nga kishte ardhur zmbrapsja e turravrapit e Janullatosit, pr t hapur shkolla publike greke e pr ti zvendsuar ato me private, gj, q kritikohej nga publicisti i minoritetit grek, Panajot Barka. Buzqeshur, padashur, nis e kndoj kngn e Kristo ips q thot se “Edhe bota t humbas /Dielli t mbyll syn, / E drejta dorn do zgjas / Ta ribjm amrin / amria, amria, / Bie n gjunj perndia,/ Mkatet lan historia / Guri shkon n vend t tija.” I buzqeshur si un dhe Dhrmiu, vendi i t mdhenjve Petro Marko e Lek Matrnga. “Bashk me deputetin Nerenxi ia kemi prgatitur varroshin Neo Mukos”- m thot Aleksandr ipa, duke m ftuar n ceremonin q do t zhvillohet s shpejti, po ashtu ai m thot se sht duke mbledhur fonde pr t br nj shtatore mbi nj rrnj ulliri, n Dhrmi, pr Nderin e Kombit Petro Marko. Nuk kishte lajme m t mira se kto. Ashtu si dhe kjo dit n Himar, n Himarn q tundet n shum dete : n at t historis, n at t trimris, n at t kngs dhe t bukuris. “Flake tutje ti, Himar/ Valzimin e mendimit,/ Vet dilemn e tundimit / Turbullim i detit /T ka rrudhur shpirtin,/ T marr amanetin / Por jo identitetin” – kndon Kristo ipa pr Himarn e tij. Ai ka t drejt. Identitetin e saj, nuk ia tjetrson dhe nuk ia merr dot askush. Ajo, duket dhe shklqen shqip n do gj, n do fjal, n do gur, n do kng. Por ky identitet shklqente kuq e zi, atje n Maj t Fajes, ku n bordin e rrugs ishte shkruar, po n at gegrishte, pr t ciln fliste Foto Bixhili : “O sa mir me ken shqiptar!” Por ishte shkruar edhe anglisht “Welcome to Albania”, si pr tu treguar t huajve se ktu sht tok shqiptare, dhe kshtu do t ngelet sa t jet jeta.
war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn