als_Latn lit_Latn uzn_Latn
SOT 95 VJETORI
Poeti Petraq Kolevica sjell kujtimet e tij pėr shkrimtarin e madh shqiptar Mitrush Kutelin nė ditėn e 95 vjetorit tė lindjes sė tij, trishtime dhe poezi, brengosje dhe pėrsosmėri profesionale
Kuteli, shkrimtari qė sfidoi diktaturėn dhe ringjalli shpresėn
Petraq KOLEVICA
Me Mitrush Kutelin pata miqėsi pothuaj dhjetėvjeēare (vitet 1958-1967). Ai - mjeshtėr i njohur, nė moshė tė pjekur. Unė-njė inxhinier i ri qė vraponte pas muzave, por qė ai, me zemrėn e tij tė gjerė, gjithmonė mė ngrinte e mė vinte pranė, nė vendin e shokut… Te Mitrushi vija shpesh sepse atje-siē thotė Lumo Skėndo pėr Naimin- "I varfėr vinja, i pasur shkonja, i urėt vinja, i nginjėt shkonja; pa shpresė vinja, plot shpresė shkonja; me shpirt tė sėmurė vinja, kur shkonja ndjenja veten tė gjallė e me shpirt".
Po sot, nė kėtė 13 shtator-nėntėdhjetė e pesėvjetorin e lindjes sė tij- ē'tė them mė tepėr nga sa kam thėnė mė parė e nga sa kanė thėnė mė shumė tė tjerėt? Megjithatė, pėr tė mėdhenjtė, gjithmonė ka diēka pėr tė treguar: Nė ato nja njėzet vjet jetė qė kaloi nėn diktaturėn komuniste nė Shqipėri, Mitrush Kuteli u mor (nga halli, jo nga malli) kryesisht me pėrkthime, prandaj dua tė them diēka mė shumė mbi ndihmesėn e tij nė kėtė fushė.
Pėrkthyesi
Qė nė maj 1939, ėshtė i pari qė ia bėri tė njohur lexuesit shqiptar poetin e madh kombėtar tė Rumanisė, Mihail Emineskun, duke botuar librin me 24 poezi tė pėrkthyera prej tij sėbashku me njė pėrshkrim tė krijimtarisė dhe biografisė sė poetit ku ka guximin tė mbrojė idenė, deri diku tė argumentuar, mbi prejardhjen shqiptare tė kolosit rumun, prej tė cilit, poezinė e parė e kishte pėrkthyer e botuar qė nė moshėn njėzet e dy vjeēare.
Katėr vjet mė vonė, pėrmes flakės sė Luftės sė Dytė Botėrore dhe pėrvojės sė vet tė hidhur nė atė luftė, ėshtė i pari qė ia bėri tė njohur lexuesit shqiptar tė madhin poet tė Ukrahinės, Taras Shevēenko. Tė kėsaj kohe janė dhe vėrejtet e tij tė ēmuara mbi saktėsinė apo vlerat e pėrkthimeve si dhe mbi pastėrtinė e gjuhės shqipe. Nga kėto fjalė tė thėna prej tij na ndajnė gjashtėdhjetė vjet, por mė duket se sot janė edhe mė tė vlefshme. Dėgjojini:
"Duhet tė themi se ne na duhen shqipėrime, jo pėrkthime fjalė pėr fjalė. Ata qė kanė dėshirė pėr tė pasuruar shqipen me kryeveprat e letraturės sė pėrbotėshme, lipset tė zgjedhėn rrugėn e parė dhe jo tė dytėn".
- (Nė pėrkthimet) kemi penda varfanjake e sidomos kaleme anonimė qė nuk njohėn ligjet e shqipes edhe, shumė herė, as gjuhėn nga e cila mburon vepra. Shumė pėrkthime, ku shqipja ka dalė e therrur me gisht".
- "Dhe do t'u lutesha atyre qė bėjnė ligje, tė shtojnė njė paragraf tė ri nė Kodin Penal pėr ndėshkimin e gjith atyre, tė cilėt, me qė kanė njė makinė shkrimi e njė pėrkthim greqisht ose italisht tė bėrė pas njė teksti frėngjisht, tallen me shqipen e me lėēitėsin shqiptar".
- "Shtypi ka njė mision tė rėndė dhe njė pėrgjegjėsi nė raport me kėtė mision. Pėr ndryshe shtypi, editori, bėhet pėrgjegjės krah pėr krah me pėrkthenjėsin, si shkatėronjės tė gjuhės".
Mbi kėto parime tė qarta e tė shėndosha e pati bazuar, qysh herėt e deri nė fund, punėn e vet si pėrkthyes dhe me gjithė sa nxori nga dora, na dha shembuj tė paarritshėm pėrkushtimi e cilėsie tė lartė. Kjo ėshtė krejt e natyrshme, sepse ai qė e ka treguar veten me vepra origjinale tė klasės sė parė, nuk e ndyn dot dorėn tė bėjė pėrkthime tė kėqija. Kėtu ka dhe diēka tė veēantė. Siē dihet, nė tė gjithė "kampin e socializmit" tė atėhershėm, kur pllakosėn akullnajat e diktaturės komuniste, disa shkrimtarė tė talentuar nuk bėnė pakt me djallin, po gjetėn strehė te pėrkthimet dhe shkrimet pėr fėmijė. Kėshtu p.sh. nė Rusi, Samuel Marshaku pėrktheu Robert Bėrs-in e shkrimtarė tė tjerė dhe bėri shkrime tė kėndshme pėr fėmijė. Valeri Brjusovi pėrktheu poezinė klasike armene. Boris Pasternaku, ndėrsa punonte fshehtas Zhivagon e tij, pėrkthente pjesėn e dytė, aq tė vėshtirė, tė Faustit tė J.V. Gėte - dhe pjesė nga Shekspiri.
Dhe tek ne, shkrimtarėt qė kishin pasur vepra origjinale para luftės dhe kishin bėrė emėr, pasi shpėtuan gjallė nga tajfuni Xoxe, gjetėn strehė gjithashtu te pėrkthimet dhe shkrimet pėr fėmijė. Lasgushi bėri punėn kolosale tė pėrkthimit tė "Eugjen Oniegin-it" dhe tė gjithė atyre poezive nga Hajne, Gėte, Mickieviē, Bėrn etj. Mitrush Kuteli bėri pėrkthimet pėr tė cilat do tė flasim mė poshtė. Kėtu dua tė vė nė dukje diēka tė rėndėsishme qė tregon se sa mė e ashpėr ka qenė diktatura tek ne dhe se sa mė e egėr ishte cmira, ambicja, madje, ligėsia e kolegėve.
Nė Rusi, d.m.th. nė ish Bashkimin Sovjetik, V. Brjusovi, S. Marshaku dhe B. Pasternaku morėn ēmimet mė tė larta tė asaj kohe nė vendin e tyre pėr ato pėrkthime qė bėnė.
Tek ne, pėr asnjėrin prej atij brezi tė shquar pėrkthyesish tė cilėt ishin shtyllat e vetme qė mbajtėn mė kėmbė kulturėn shqiptare, nuk u dha asnjė ēmim. As atėhere pėr sė gjalli, as sot, pas vdekjes. Mitrush Kuteli i dalė pas dy vjet burgimi tė rėndė, i papranuar, madje i dėbuar, si ekonomist, i sharė, i pėrbuzur e i pėrtallur si shkrimtar, me se ta nxirrte bukėn e gojės, pėr vete e pėr ata qė kishte mbi kurriz, ky njohės i disa gjuhėve tė huaja?
b]S'mbetej veēse fusha e gjerė e pėrkthimeve![/b]
Dhe Mitrush Kuteli, me kularin e rėndė tė normės sė atėhershme, pėr pesėmbėdhjetė vjet me radhė (1952-1967) lėvroi e branisi ējornozjomin e pafundmė tė pėrkthimeve. Nga rusishtja pėrktheu mbi njėzet vėllime, nga rumanishtja (katėr a pesė) vėllime, pėrktheu disa vėllime me prozė turke, kineze, persiane, arabe, mongole, polake, mblodhi e pėrktheu pėrralla tė popujve tė ndryshėm si dhe poezi tė Elyarit dhe P. Nerudės (vėllimi "Zgjohu druvar"). Tė gjitha kėto bėjnė mbi shtatė mijė faqe librash tė shtypura me gėrma tė vogla.
Nuk duhet tė harrojmė ama, se gjatė kėsaj kohe, ai bėri dhe libra me shkrime origjinale tė pranueshme pėr atė kohė si p.sh. "Pylli i gėshtenjave", "Xinxifilloja", "Tregime tė moēme shqiptare" dhe "Nė njė cep tė Ilirisė sė poshtme" dhe poemėn e pabotuar "Rrjedhin lumenjtė" qė sėbashku bėjnė mė shumė se njėmijė faqe. Gjithkush e kupton nga kėto pak shifra tė thata, se ēfarė pune tė rėndė ka bėrė ai njeri aq i sėmurė!
Pėr cilėsinė e lartė tė pėrkthimeve tė Mitrush Kutelit kanė folur e flasin me admirim tė gjithė, veēanėrisht pėr pėrkthimin e librit "Frymė tė vdekura" (apo shpirtra tė vdekur) tė N. Gogolit, po ndonjė studim i mirėfilltė ende nuk ėshtė bėrė. Kultura shqiptare kėtu ka njė borxh siē ka dhe pėr mosbėrjen e njė studimi mbi vlerėsimin apo rėndėsinė e shtatėmbėdhjetė librave e broshurave me shkrime ekonomike tė Dhimitri Paskos-ekonomist. Kushedi, ndoshta dėgjon dikush nga Fakulteti i Shkencave Ekonomike tė U.T.
Dhimitėr Pasko (Mitrush Kuteli) ishte ekonomist i shquar, pėrkthyes i rrallė, por mbi tė gjitha, ai do tė mbetet si shkrimtar shqiptar, nė njė nga vendet e krejit e tė nderit tė letėrsisė shqipe, mjeshtėr i veēantė i prozės dhe i fjalės shqipe.
Mitrushit, pėr atė frymėzim tė pashoq me shpirt thellėsisht shqiptar tė shkrimeve tė tia, mund tė themi se i kishte hije, si askujt tjetėr ndėr shkrimtarėt tanė, tė pėrsėriste fjalėt e francezit tė madh Pierre-Jan Beranger:
"Le peuple c'est ma muse" (Populli ėshtė muza ime).
Dhe sepse populli ka qenė muza e tij, ai lexohet e do tė lexohet me ėndje nga njerėz tė thjeshtė, nga intelektualė tė lartė si dhe nga shkencėtarė tė ftohtė dhe pėr tė gjithė do tė jetė njė minierė e begatė.
I burgosuri
Eshtė shkruar pėr disa prej atyre burrave shqiptarė, njerėz tė shquar tė kulturės qė u burgosėn, u internuan apo u pushkatuan gjatė kohės sė diktaturės komuniste nė Shqipėri. Mjaft prej atyre burrave patėn gra qė tė heshtura i ndoqėn pas, i mbajtėn gjallė, vojtėn bashkė me ta dhe ashtu, tė papėrkrahura, madje tė shara e tė pėrbuzura, me burrat nė burg, tė internuar apo tė pushkatuar, dijtėn tė rritin e tė edukojnė fėmijė pėr Shqipėrinė e sė nesėrmes dhe nėse rėnkuan e derdhėn lot, nuk i dėgjoi e nuk i pa njeri. Tė tilla s'kanė qenė pak, por pėr to mė duket se s'ėshtė shkruar aspak. Unė di tė flas diēka vetėm pėr disa.
Di njė grua tė nderuar nga Korēa qė me dy vajza ende tė parritura mirė, shkonte tė shihte burrin e saj tė pafajshėm tė mbyllur nė burgun e Burrelit. Dhe ishte shqiptar ai qė i pėshtyu atje tek prisnin, kur mori vesh se ishin gruaja dhe vajzat e njė tė burgosuri.
Ishte shqiptar dhe ai qė donte t'i zbriste nga makina e t'i linte nė mes tė katėr udhėve ato qėnie tė pambrojtura, po atė grua tė pafjalė s'e ndalonte dot kush tė kryente detyrėn e bashkėshortes sė denjė. Dij dhe gruan e njė shkrimtari qė nė fillim tė vitit 1991, e kthyer drejt e nga internimi, ngjitej nė shkallėt e zyrave tė atėhershme tė gazetės RD. Jo! Atė fytyrė gruaje shqiptare nuk do ta harroj kurrė! S'besoj tė ketė nė botė fytyrė gruaje tė racės sė bardhė me aq shumė vija tė thella, vraga, rrudha, zhubra. Shenja sa tė shėmtuara aq tė dhimbshme kėto tė vojtjeve tė saj tė patreguara. Kam njohur dhe njė grua tė moshuar, ndjesė pastė, e shquar fort pėr bukuri femėrore tė rrallė nė tė ri tė saj, e cila u pat dashuruar e martuar me njė shkrimtar tė ri tė talentuar qė e burgosėn dhe kur e liruan, s'e lanė tė bėhej mė shumė sesa bojaxhi i komunales, po ajo nuse e re e mė vonė grua, nuk iu nda kurrė burrit tė vet, rroi e voi bashkė me tė zezat e asaj kohe qė nuk do tė mjaftonin as tė njėmijė e njė netėt pėr t'i treguar. Nga kjo trumbė fisnike grash tė heshtura, tė pafjala, tė vojtura e tė palodhura ėshtė edhe Efterpi Skendi (Pasko) bashkėshortja e denjė e shkrimtarit Dhimitri Pasko (Mitrush Kuteli). Ajo rrjedh nga njė familje e vjetėr dhe e njohur nė Korēė pėr sjellje, miqėsi e ndershmėri tė papėrfolur. Nė vitet tridhjetė tė shekullit tė kaluar, mbaroi shkollėn e atėhershme "qytetse" qė i pėrgatiste vajzat me arsim dhe mjeshtėri shtėpiake pėr t'i bėrė tė ishin tė afta si bashkėshorte tė denja, zonja shtėpie dhe nėna tė shkolluara qė do tė rrisnin fėmijė tė edukuar. Me Dhimitri Paskon u martua mė 1946. Mesa duket, ata ishin bėrė pėr njėri tjetrin, sepse kanė lindur nė tė njėjtėn ditė tė vitit, mė 13 shtator. Sivjet, 95 vjetori i lindjes sė Dhimitėr Paskos (Mitrush Kutelit) pėrputhet me 81 vjetorin e gruas sė tij tė nderuar, Zonjės Efterpi, sė cilės, me kėtė rast i urojmė jetė tė gjatė e tė gėzuar sė bashku me fėmijėt, nipėrit e mbesat e saj.
Thamė se u martuan mė 1946, por gati plot pas njė viti martese (16 maj 1947) Mitrush Kutelin e burgosėn dhe e dėrguan nė kampin shfarosės tė Vloēishtit (nė Maliq) ku, gjithashtu, vuante dėnimin e kotė si "tregtar i pasur" babai i saj dhe vėllai, zoti Foqi Skendi, i cili mė ka treguar:"Kur e sollėn Mitrushin, e mbyllėn nė njė kotec derri. Ai kamp ishte lemeri. Nė mėngjes-vetėm njė si ēaj-bukė, si baltė-vetėm njė herė nė ditė, mė drekė. Nė punė na detyronin tė shkonim duke rendur. Rendnim zbathur nėpėr baltrat, pėrmbi gjunjė e gjer nė mes. Poshtė na pinin ushujzat, sipėr na grinin mushkonjat. Dizanteria bėnte kredinė. Kur ktheheshim nga puna, nė mbrėmje, ecnim me kėmbė e duar si bagėtia, sepse nuk qėndronim dot mė kėmbė nga lodhja. Njė tregtar nga Korēa, Koci Misrasi, nuk duronte dot mė dhe vari veten.
Alfred Ashikun e rrahėn pėr vdekje se hėngri njė panxhar qė e gjeti aty, nėpėr baltrat. Njė tjetėr, Niko Kirkėn, e lanė tė lidhur me tel me gjemba te njė shtyllė pėrkundrejt diellit. Atje e lanė si Krishtin nė kryq dy ditė e dy net dhe ne, nja 1500 tė burgosur, na detyruan tė shkonim pranė tij e ta pėshtynim. Ky qe kampi i Maliqit".
Nėpėr kėtė ferr kaloi dhe Mitrush Kuteli. Duke parė gjendjen e tij tė pashpresė nė burg e nė kamp, i shkruante sė shoqes:
Kaq afėr jemi, por kaqė larg,
Tė lutem mos mė prit
Na ndajnė terre rreth e qark
Dhe yll pėr mua s'ndrit.
Pėrse ta lidhėsh fatin tėnd
Me njė pafat si unė,
Kur di se emri im u shemb
Me dhunė e pėrdhunė?
Pra hidhe hapin guximtar
Ndaj jetės sė gėzuar
Dhe mė harro kėtu, nė varr,
Tė vdekur pa mbuluar.
Po zonja Efterpi qė kishte themele tė shėndosha morale personale e fisnore, prej asaj klithme dėshpėrimi tė burrit tė vet u forcua edhe mė tepėr dhe pėr dy vjet rrjesht e ndoqi atė burg mė burg deri sa u lirua nė prill 1949.
Pas kėsaj filloi koha e njė farė shkrehje mbas terrorit gjakatar tė viteve tė para tė pasluftės dhe filloi hareja e miqėsisė me Bashkimin Sovjetik.
Atėhere duheshin pėrkthyes nga rusishtja dhe Mitrushi, i dalė gjallė nga burgu, mundi tė gjejė punė si pėrkthyes nga kjo gjuhė pėr artikujt propagandistikė tė gazetave sovjetike qė i duheshin ti botonte shtypi shtetėror shqiptar.
Qė nga viti 1952 filloi tė punonte si pėrkthyes nė shtėpinė Botuese "Naim Frashėri", por erdhi viti 1956. Kishin filluar lėvizjet nė disa "Demokraci Popullore" tė Kampit Socialist. Emri i Mitrush Kutelit ende figuronte si "Armik i popullit" nėpėr listat e vjetra tė sigurimit, prandaj qė tė garantohej qetėsia e kryeqytetit, duhej larguar familjarisht nga Tirana nė bazė tė ligjit hipokrit tė "Urbanizmit". Se ē'hoqėn atėhere ata tė dy, ma ka treguar zonja Efterpi:
"Sa mė kujtohet, ka qenė muaji mars, kur na erdhi njė polic me njė shkresė e na tha:"Ju ka dalė urbanizmi!" Kėshtu u thuhej atėhere atyre qė dėboheshin nga qyteti. Ne na thanė se do tė shkonim nė Kavajė, po se ku do tė rrinim, nuk ta caktonin. Pasaportat dhe atė qė quhej "Libri i shtėpisė" na i damkosėn me vulėn A.P. d.m.th. armik i popullit. Dhimitri nuk u tremb. Do tė shkojmė, tha. Nuk vete t'i lutem njeriu. Ku do tė shkojmė more burrė?- thashė. Kemi tre fėmijė, ku do t'i mbysim nė Kavajė? Thuamė ku duhet vajtur dhe vete unė.
Bėmė lutje nė Kryeministri, nė Ministrinė e Brendshme, po s'na kthente askush pėrgjigje. Ne prisnim me ankth. Kur ngrysej thosha: Shyqyr qė u bė natė dhe sa fillonte tė bėhej ditė, thosha:Bobo, si do tė jetė kjo ditė, sepse polici vinte e na kėrcėnonte: Kur do tė shkoni. Njė ditė na tha se do tė vinin tė na merrnin me kamion.
U ngritėm qė nė ora tre tė mėngjesit, ishte ende natė, shkuam me gjithė fėmijė nė shtėpinė e babait tim. Gjatė ditės i vinim rrotull shtėpisė dhe e shihnim nga larg ē'bėhej…"
Tregimi ėshtė i gjatė, po dhe kaq mjafton pėr t'u kuptuar disi vojtjet e asaj kohe. Nejse. Le tė themi se filloi jeta "normale". Mitrush Kuteli punonte si pėrkthyes nė Shtėpinė Botuese, bashkė me atė trumbė pėrkthyesish tė shquar qė Lasgushi i quante me dhimbje "Hamenjtė e pėrkthimeve". Me punėn e lodhshme tė pėrkthyesit, pėr shtatėmbėdhjetė vjet me rradhė, Mitrush Kuteli nxorri bukėn e fėmijėve, por pėrkrah gjithmonė i qėndronte Efterpi. Deri sa u rritėn vajzat ajo, e vetme, lante, pastronte, fshinte dhe e kishte shtėpinė dritė. Kėtė shtėpi-thoshte shpesh Mitrushi-e mban Efterpi me thonj. Nė atė kuzhinėn e tyre tė vogėl e kam parė vetė sesi Efterpi, nga vendi pranė makinės, ku qepte gjithēka qė i duhej shtėpisė e fėmijėve, ndiqte me vėmendje gjellėn qė ziente pėrmbi sobė. Kur mbaronte me kėto dy punė, kthente karriken nga tryeza, ku ishte makina e shkrimit dhe ia niste daktilografimet e pėrkthimeve tė pėrgatitura nga Mitrushi, nė mėnyrė qė edhe ajo tė nxirrte ndonjė lekė mė shumė pėr ato shtatė gojė tė asaj familje. Pas vdekjes sė parakohėshme tė Mitrushit ajo punoi pėr disa vjet si daktilografiste pėr tė nxjerrė bukėn e fėmijėve ende tė parritur.
Pėrkujtimi
Tė gjithė sot e pėrkujtojnė me admirim U. Shekspirin, po s'ka qenė gjithnjė kėshtu. Kur ai dilte nga theatri "Globus" vėshtirė se gjendej njeri tė hiqte kapelen pėr ta nderuar. Dhe po kėshtu pėr shumė kohė… Ishte Victor Hugo ai qė tha:"U. Shekspiri nuk ka nevojė pėr monument. Anglia ka nevojė pėr monumentin e tij!".
Ne, sot, pėrkujtojmė nėntėdhjetė e pesė vjetorin e lindjes tė Mitrush Kutelit. Shumė shpejt, pas pesė vjetėsh, vjen njėqindvjetori. Nėse Shqipėria ka Ministėr tė Kulturės dhe njerėz tė kulturės, po kėshtu dhe Kosova, me gjithė hallet e saj, duhet tė ēelin konkursin pėr bėrjen e monumentit tė Mitrush Kutelit nė mėnyrė qė tė pėrurohet nė atė njėqindvjetor tė ardhshėm. Duke marrė shkas nga fjalėt e tė madhit Victor Hygo themi: Mitrush Kuteli nuk ka nevojė pėr monument. Shqipėria, Kosova dhe ca mė shumė Pogradeci, kanė nevojė pėr monumentin e tij. Nėse tė gjithė do tė bėjnė veshin e shurdhėr, atje u qoftė!
Mitrushi do tė jetė kėtu, nė Tiranė, do tė ecė rrugėve nėpėr shi e do tė kėndojė:
O, sa ēudi,
Tė duash tė mos jesh njeri
Dhe gurėve t'u kesh zili
Se gurėt s'vuajn'kur bie shi
Pėrmbi Tiranė.
Do tė jetė nė Pogradec, nė atė trollin e djegur tė shtėpisė, duke ngritur potirin e lavdisė pėrplot me atė lėngun e sertė tė fshatit qė e pi rakinė.
Izedin Jashar Kutrulia do tė jetė pėrherė nė Prizren e gjithandej nė Kosovė, nė mes tė gjallėve e tė vdekurve.
als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fra_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sot_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn