als_Latn uzn_Latn ron_Latn
Shqipja, gjuha q lindi gjuht indo-europiane...
Nga pellazgjishtia n ilirishte dhe pastaj n shqipe u shtrashgua dhe u ruajt gjuha m e vjetr e Europs. Esht vrtetuar me argumenta t forta se gjuha shqipe sht gjuha mm indoevropiane dhe n ndihm pr t vrtetuar vjetrsin e gjuhs dhe historis vijne shkencat e gjuhesise dhe arkeologjise.
Po pse nuk u shkruajt gjuha shqipe ashtu si latinishtja dhe greqishtja? Edhe kjo nuk eshte e vertete, sepse ka dokumenta te shkruajtura te mbetura nga djegjet porse nuk jane zbuluar akoma dhe se gjuha shqipe eshte shkruajtur edhe me germat latine edhe ato greke. N lashtsi letrarve dhe klerikve u interesonte latinishtja dhe greqishtja sepse ato ishin gjuht adminsitrative apo zyrtare. Kshtu q dijetart e lasht grek dhe romak shkruajtn pr ato ngjarje t kohs q ata mund ti vrtetonin dhe ti ruanin pr brezat e tyre t ardhshm.
Shkenctart e gjuhs na kan br t njohim t fshehtat e gjuhve, sepse analiza gjuhsore mund t ndjek nj gjuh t shkruar q nga fillesat e saj m t hershme dhe t zbulojm lidhjet e saj me gjuht e tjera dhe me burimin familjar t prbashkt. Pra gjuha njihet si nj nga tiparet etnike themelore t nj populli. Fjala Gjuhsi sht prkufizuar si studim i ligjrrimit njerzor. Pjes t rndsishme t nj studimi gjuhsor jan: klasifikimi i tingujve t gjuhs s folur, fjal formimi, duke prfshir gjinin, rrnjn, kompozimi, prkufizimi i sakt i fjalve, renditja e duhur e fjalve brenda nj fjalie, gjurmimi i prejardhjes s nj fjalie n gjuhn e origjins, zhvillimi dhe ndryshimi i fjals nprmes viteve, si dhe transmetimi i fjals nga nj gjuh n tjetrn. N kt drejtim, studimi historik i nj gjuhe n proesin e ndryshimit npr vite e zgjidh arkeologjia duke hedhur drit mbi nj kultur parahistorike.
Ashtu si n arkeologji edhe n krkimet shkencore t gjuhs shqipe u morrn t huajt dhe jo vet shqiptart. Sepse shqiptarve u duhet t mbroheshin nga pushtuesit e ndryshm q nuk e linin t diturohej. N shekujt XIX dhe XX shkenca e gjuhsis krahasuese bri t mundur q studiuesit t prcaktonin origjinn e gjuhs shqipe dhe lidhjet e saj me gjuht e tjera indoeuropjane. Shkenctare qe bene emr ne kt drejtim permenden:
Gotfrik Lajbnik 1646-1717, ishte filolog dhe deklaroi se gjuha shqipe rrjedh nga ilirishtja.
Hans Tunman 1746-1778, historian suedez profesor n Universitetin e Halles t Gjermanis, ishte albanologji i par q studioi shkencrisht origjininn e gjuhs s popullit shqiptar. Ai bri krkime n burrimet greke, latine, bizante dhe studioi fjalorin tre gjuhsh sllav-grek-shqip t Theodhor Kavaliotit t vitit 1770.
Hans Tunman arriti n prfundimin se shqiptart jan vazhdues autokton t popullsis s lasht ilire, q as u romanizuan e as u asimiluan nga dyndjet e mvonshme.
Johan Fon Han 1811-1869, austriak i diplomuar pr drejtsi n Universitetin e Haidelbergut, i cili shrbeu si gjykats i shtetit t ri grek, dhe m von si nnkonsull n Janin, Johani iu fut studimeve t gjuhs shqipe bashk me t ndriturin gjuhtarin shqiptar Kostandin Kristoforidhin. Botoi tre vllime Studime shqiptare mbi kulturn, gjuhn dhe historin dhe nxorri prfundimin se shqipja rrjedh nga ilirishtja dhe ilirishtja nga pellazgjishtja.
Franc Bop 1791-1867, profesor i Universitetit t Berlinit dhe themeluesi kryesor i gjuhsis s krahasuar historike indoeuropjane. Botoi n vitin 1854 veprn e tij dhe nxorri prfundimin se shqipja bn pjes n familjen indoeuropjane dhe sht gjuh e veant pa simotr gjuh tjetr.
Dhimitr Kamarda filolog italian me origjin shqiptare botoi veprn Nj ese e gramatiks krahasuese rreth gjuhs shqipe m 1864, vrtetoi me dokumenta lashtsin e gjuhs shqipe. Si nj gjuh ndr m t vjetra n bot.
Gustav Majer 1850-1900, profesor austriak n Universitetin e Gracit, antar i akademis s shkencave t Vjens, i cili u specializua n fushn e studimit t gjuhve shqipe, greke dhe turke. Botoi librin Mbi pozitn e gjuhs shqipe n rrethin e gjuhve indoeuropjane n vitin 1883, q m von u pasua me 8 vllime shkencore mbi historin, gjuhn, poezin, prrallat popullore shqipe dhe ngulmimet e arbreshve n Itali dhe Greqi.
Eduard Shnajder nj studiues francez q shrbeu n qeverin osmane t Shkodrs, shtoi n librin e tij pr Pellazgjt dhe pasardhsit e tyre m 1894 nj leksion i hollsishm teknik, ku gjuha shqipe paraqitet si tingllimi m i pastr e m besnik i gjuhs pellazgje.
Holder Pedersen 1867-1953, danez i cili punoi 35 vjet si profesor i gjuhsis s krahasuese indoeuropjane n Universitetin e Kopenhags. Pr 35 vjet me rradh botoi nj varg punimesh shkencore mbi gjuhn shqipe, duke dhn analiza t vleshme. Gjithashtu mblodhi e botoi folklorin shqiptar.
Norbert Jokli 1887-1942, gjuhtar austriak me origjin gjermano-ifute, biblotekar n Universitetin e Vjens i kushtoi gjith jetn studimeve t gjuhs shqipe. Para se t fillonte lufta e dyt botrore, at e ftuan tu msonte albanologjin studiuesve shqiptar, mirpo vdekja e tij n nj kamp prqndrimi nazist e privoi Shqipnin nga shrbimet e ktij studiuesi t madh.
Zef Skiroi 1865-1927, filolog i shquar italian me origjin shqiptare bashk me, Joklin dhe danezin Pedersen, jan cilsuar si tre albanologjt m t shquar. Studimet e profesor Skiroi nxorrn n drit librin e tij Gjuha shqipe n Rom m 1932.
Mbas studimeve t shkenctarve t huaj rreth gjuhs dhe historis t shqiptarve doln dhe studiuesit e par shqiptar n drejtim t gjuhs shqipe si De Rada, Pashko Vasa, Kostandin ekrezi, Kristo Dako, Profesori i madh dhe i shquar Eqerem abej, Androkli Kostallari, Aleks Buda, Shaban Demiraj, Mahir Domi, etj.
Kshtu mbas shum studimesh duke u bindur mbi nj varg argumentesh, shkenctar apo gjuhtar t huaj dhe shqiptar nxorrn prfundimin se populli shqiptar dhe gjuha shqipe e tij e kan prejardhjen nga ilirt dhe ilirt nga pellazgt parahistorik. N krahasimin gjuhsor midis shqipes, greqishtes dhe latinishtes s vjetr, sht vrtetuar se shqipja si gjuh sht formuar m hert se kto t dy gjuh t vjetra. Nje vertetim i pamohushem per vjetersin e gjuhes shqipe jane emertimet e qyteteve, maleve dhe lumenjeve qe jane trasheguar deri me sot duke iu qendruar edhe pushtimeve te gjata nga popujt e tjere, si p.sh; SCUPI-SHKUPI, SCODRA-SHKODRA, LISSUS-LEZHA, DURRACKIUM-DURRAS, MATHI-MATI, lumi DRINUS-DRINI, mali TOMORRIS-TOMORRI etj. Trashegimin nga pellazgjishtja ne ilirishte dhe me pas ne shqipe e kemi dhe nga emrat e vjeter qe jane edhe sot tek emertimi i njerezve si; HEKTOR, ALKET, TOMOR, DRINI, ILIR, TEUTA, GENTI, BARDHYLI etj. Te tilla emra jane mbi 800, qe ka mbledhur studiuesi Mahir Domi.
Po ti hedhim nj vshtrim t shpejt harts t Europs, do t vm re se shum qytete dhe krahina kan emrtime t kuptimit n gjuhn shqipe dhe vetm n gjuhn shqipe si per shembull:
Toskana n Itali qe e ka marr kt emr prej banorve t saj, se ata ishin tosk te njejte me ato t Shqipris.
Brindizi lexohet ne shqip: bri ndezur.
Kryeqyteti i Francs Parisi sht n shqip: i pari ose si i pari.
Marrsiella, qytet i Francs e ka marr kt emr nga shqiptart n lashtsi sepse ai ka qen dhe eshte qytet bregdetar tregtar, pra marr dhe sjell.
Po t vrejm emrtimet e qyteteve t lashta greke edhe keta kan emra t kuptimit shqiptar, per shembull, Athina a thn, Edessa e desha, Thiva - theva.
Po ashtu Homeri rrjedh nga fjal shqipe, duke patur parasysh q ai ishte i verbr, pellazgjikt i vun emrin i Mjer, Homer. Veprat e tij Iliada dhe Odisea (Udh sheh) jan legjenda pellazgje ose shqiptare, q u shkruajtn nga Homeri dhe gjat shekujve u prvetsuan nga shkruesit e mvonshm bizantine. Tek Iliada, t gjith kryetart e fiseve, pjesmarrs n betejn e Trojs dhe vendet nga vinin kan emra t kuptimit n shqip, per shembull:
Mikena - mik kena/kemi, mbret ishte Agamenoni..
Menelao - mndja e la, ishte mbret i Sparts, vllai i Agamemnonit.
Mirmidont - mirditort, kishin mbret Aqilean ose Akilin, q do t thot-aq i leht.
Elena - e lan mend.
Priami i par jam ose prij jam, mbreti i Trojs.
Paridi - i pari q di, etj.
N t gjitha kohrat bizantint kan pasur manin pr t prshtatur fjalet jo-greke n fjale greke. Kjo mnyr veprimi ka ndryshuar deridiku dhe mnyrn e shqiptimit t fjaleve ose emrave. Megjithat, po te shohim perendite e lashta te Olimpit ku besonin greket ne lashtesi, do verejme se ato perendi lexohen apo kuptohen vetem ne gjuhen shqipe si pershembul: Zeus - Z, eshte perendia me e fuqishme qe kishte per grua perendin Hera - Era. Perendia tjeter Letos Leton. Zeusi me vone u martua me perendeshen Mentis - mend dhe linden Athinane. Marsi, ishte perendia e luftes dhe shume here nxiste grindje midis njerezve prandaj e pat marre emrin nga shqipja i marr뒒. Perendia Apollon mendoj se e ka marre kete emer nga shqipja, apo-loni, dhe vertet Apolloni ishte perendi i muzikes, poezise dhe harqeve, dhe far bente Apolloni! Luante muzik, i ndryshonte drejtimin shigjetave. Loja me e dashur per te luajtur per femijet ishte shigjeta. Perendia e detit quhej Tetis, qe shume lehte ne shqipe T zevendesohet me D.
Po t shohim dits e javs n gjuhn shqipe vrejm se kan nj kuptim t plot shqiptar dhe t perndive ku besonin pellazgjt. E Diela, sht dita q prfaqson Diellin ngaq e Diela sht dita m me shum diell. E Hna prfaqson Hnn. E Marta sht dita e Marsit dhe quhet si dit e marr. E Mrkura sht dita e Mrkurit. E Enjta nuk sht zbuluar akoma. E Premtja sht dita e zez, t pren, e pren. E Shtuna prfaqson Saturnin.
Nderkoh, grekt bizantin ditt e javs i emrtojn keshtu: e diela prfaqson Zotin, e hna sht dyshi, e marta, sht treshi, e mrkura, sht katra, e enjtia, sht e pesta, e premtja, sht dita e shn Mris, te shtunn e kan mar nga hebrejt.
Si shihet shqipart emrtimin e ditve t javs e kan m t vjetr se grekt, gj q tregon se shqiptart jan m t vjetr si popull n Ballkan. Edhe betimin pellazgjt e bnin pr kokn e nns, babait, ashtu si betohen dhe shqiptart sot, pr kokn e nns dhe t babait. Pellazgjt me zakonet, muzikn, veshjen dhe veanrisht me gjuhn e tyre shqipe, i kan qndruar kohs n tokat e tyre.
Shum t dhna historike greke, latine prmendin rastsisht ndonj kontakt ushtarak, diplomat, tregtar dhe fetar me shqiptart. M von udhtar europian, dijetar, aventurier shkruajtn pr ashprsin malore t vendit, pr lufttart krenar apo pr veshjet karakteristike. Uliam Shekspir nuk e pat vizituar kurr Shqiprin, por ai vendosi komedin e tij Nata e Dymbdhjet뒒 n Iliri, pra n Shqipri. Lordi Bajron ngeli kaq i gzuar dhe i lumtur n takimet me shqiptart, sa q i shkruante nns s tij se do t blinte nj kostum shqiptar dhe do ta vishte; fatkeqsisht kjo veshje u prvetsua nga grekrit dhe njihet sot si kostumi kombtar grek (!?)
Prrallat, legjendat dhe trimria shqiptare do arrinin deri n Filipine, ku historia e dashuris diku n mbretrin e Shqipris me titull FLORANT AT LAURA do t shkruej n gjuhn tagaloge nga autori filipinas Leonard Tugjy. Legjenda e heroit kombtar Sknderbeut, tregohet nga ifuti spanjoll n veprn e Leongfellout me titull Prrallat e hanit buz rrugs.
N prfundim duhet theksuar se mendimi i prgjithshm shkencor sht se populli shqiptar dhe gjuha shqipe jan pasardhsit modern t Ilirve dhe Pellazgjikve, dhe fillesave indoeuropjane. Kjo e bn edhe m t qart arsyjen prse populli shqiptar i vjetr sht mbajtur i patundur pas gjuhs dhe kulturs s tij t lasht. Ndonse atdheu i yn sht pushtuar shpesh nga grekrit, romakt, sllavt dhe turqit, edhe ndonse shpesh kemi prdorur gjuhra tregtie, t ardhura nga larg, njerzit q sot njihen si shqiptar kan ruajtur me vendosmri e sukses, zakonet, traditat dhe dallimin ton t lasht Ilir e Pellazgjik. Por q t ruhen edhe n t ardhmen duhet q shqiptart t kujdesen sa me shume pr zhvillimin e m tejshm arsimor-shkencor, t ndrtojn institucione, universitete t tyre kombtare dhe ti ruajn me fanatizm nga armiqt shekullor t popullit shqiptar.
Pr kt studim u shfrytzuan libri Enigma i autorit francez Robert DAngly; libri i autorit amerikan Edvin E. Zhak Shqiptart; librat e autorit arvanitas Aristidh Kolia Arvanitt dhe preardhja e grekve dhe Gjuha e Zotit; revista Ekskluzive botim i Prishtins; libri Iliada i autorit Homeri; biblioteka e at Antonio Bellushit dhe revista italiane-greke-shqiptare Lidhja 1980-2003, organ i Lidhjes s Arbreshve t Italis s Jugut.
- - - - - - - - - - - - - - - - -
Prgatitur nga Teuta Llalla
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn