als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Atė ditė nė mėngjes sapo dolėm nga trageti nė Bari tė Italisė, binte shi, shi qė edhe mė shumė na e shtonte zymtėsinė, mėrzitjen dhe dhembjen.
Gjithnjė nė atė port ndjehem i gėzuar dhe i kėnaqur sa herė nisem pėr nė Shqipėri, por ēdo herė kam ndjerė dhembje, mėrzitje e shqetėsime tė mėdha, kur jam kthyer nga Durrėsi pėr nė Bari.
Durrėsi mė kujton dhembjen e madhe shpirtėrore, shkrehjen time me vaj dhe shpėrthimin e lotėve ēurg, kur unė pėr herė tė parė po ndahesha nga Atdheu im pėr tė kėrkuar strehim politik, nė ndonjėrin nga vendet e Evropės perėndimore. Sa herė e kujtoj atė gjendje mė shkakton njė ligėshtim, njė dhembje tė madhe dhe pėrmallim. Mbase kjo ėshtė njė histori e gjatė, por diēka tė ngjashme mė shkon nė mendje, sigurisht edhe pėr atė dhembjen e madhe arbėreshe, qė e kishin lėnė tokėn e tė parėve, pėr tė kėrkuar shpėtim nė Itali. Kush e di sa dhembje tė madhe, sa lot, sa mall, pasiguri e huti kanė pėrjetuar arbėreshėt, ata arbėreshė pjesė e tė parėve tanė, qė kishin ikur nė Itali pas vdekjes sė Heroit, tonė Kombėtar Gjergj Kastrioti Skėnderbeu, qė kishin luftuar pėr njėzetepesė vite me radhė pėr tė mbrojtur Arbėrinė, nga Perandoria Osmane. Po a ka laps dhe letėr qė mund t`i pėrshkruajė ato pėrjetime?! Jo dhe jo e madhe. Megjithėkėtė, ne pėrpiqemi dhe shkruajmė e flasim dhe duhet tė bėjmė kėshtu, se shpirti i arbrit rron e do tė rrojė, se brezat e rinj duhet dhe do tė kujtojnė se arbėreshėt janė gjaku ynė i damarėve tė pėrbashkėt.
Bari mė kujton vargjet e famshme tė Zef Serembes: Arbėria matanė detit na kujton/ se ne tė huaj jemi te ky dhe.
Atė ditė mė thėrriste gjaku i arbrit, atė ditė mė thėrriste Jeronim de Rada dhe nė vesh mė tingėllonte ėmbėl vargu i tij: Gjaku arbrit rron.
Ne e kujtojmė De Radėn si flakadanin e udhėrrėfyesin e Rilindjės sonė Kombėtare Kanė kaluar vite, por tė gjalla i kam kujtimet e shkollės sė mesme e sidomos njė kujtim nuk mė hiqet nga mendja, kur profesor Xhemail Pllana po e pyeste nė fund tė vitit njė nga shokėt tanė, i cili ishte shumė i dobėt nė mėsime. Pasi atij i ranė disa pyetje nga gramatika, profesori i tha tė kalonte nė pyetje tė tjera dhe atij i ra tema pėr jetėn dhe biografinė e Jeronim de Radės. Por shoku ynė nuk e dinte as atė. Atėherė profesori ynė me atė shikimin e tij tė mprehtė dhe ngrohtėsinė e dashurisė atdhetare i tha: Po sikur tė kishte mundėsi De Rada tė ngjallej e tė na dėgjonte, do tė na thoshte: Po unė tėrė jetėn time e kam shkrirė pėr arbėreshėt, pra pėr shqiptarėt, pėr Shqipėrinė, po tė paktėn, pėrse biografinė time nuk ma mėsoni?! Kėto fjalė tė profesorit na bėnė pėrshtypje tė mėdha, ishin jo vetėm mėsim i zakonshėm, por edhe prush i atdhetarizmit dhe krenari e gjakut tė pastėr e tė pashuar arbėresh.
Pra atė ditė mė buēitnin veshėt, nga veprat e De Radės, Zef Serembės, nga vetė arbėreshėt qė kanė njė gjallėri e pėrkushtim atdhetar.
Isha nisur pėr nė Zvicėr, por mendja mė rrinte tek arbėreshėt nė Itali. Ndaloj makinėn dhe gruas e fėmijėve tė mi ju thashė:
Zemra ma do, sonte tė shkojmė tek ndonjėri katund arbėresh, si thoni ju? -Sytė mi kishin marrė njė shkėlqim gėzimi tė veēantė. Ime shoqe mė thotė:
Po ty edhe sytė po tė qeshin.- Kėshtu edhe ime shoqe edhe fėmijėt ranė nė
njė mendje. Shikoj njė hartė tė Italisė dhe fillova tė merrja tė dhėnat e udhėtimit. Ia dhashė treguesit tė rrugėve,aparatit satelitor katundin Frasnita. Tanimė u nisėm dhe morėm rrugėn nė drejtim tė Napolit. Nga vende tė sheshta filluan tė dukeshin bregoret dhe malet, ne natyrisht kishim gėzim tė madh, por edhe njė farė shqetėsimi herė- herė na vinte, ne po kalonim, pėr herė tė parė atyre rrugėve, shi binte dhe thosha me vete se mos e ngatėrronim rrugėn. Nga rrugėt mė shumė bujqėsore, pamė autostradėn, u futėn nė autostradėn e Kalabrisė. Tanimė ishim mė tė sigurt, se ishim nė rrugėn e duhur. Njė reliev interesant na bėnte pėrshtypje, kurora kodrash a malesh tė ulėta dukeshin me shtėpi dhe me kėshtjella. Filluam tė ngjiteshim kodrinave por edhe maleve, lartėsia mbidetare e tė cilave shkonte deri nė njėmijė metra, andej nga kalonte rruga. Ndaluam nė njė vend dhe tanimė nuk ishim larg, katundit Frasnita. U nisėm nė drejtim tė Frasnitės, nė drejtim tė kėtij fshati ose siē i thonė arbėreshėt, por edhe shqiptarėt nė Kosovė katund, katund nė tė cilin gjuha, gjaku dhe shpirti arbėresh rrojnė me njė gjallėri tė fortė e tė lidhur me njė dashuri tė madhe e tė freskėt, natyrisht edhe krenare.
Po zbrisnim ngadalė me veturėn tonė, nė hyrje tė katundit lexojmė tabelėn Frasnita.
Arritėm nė Frasnita, - iu thashė gruas time dhe fėmijėve.
Tė gjithė u gėzuam pamasė. Vazhduam rrugėn me veturė, rrugė tė ngushta dhe ndėrtime tė vjetra shtėpish, por tė mbajtura mirė. Nė njė vend ndalojmė dhe lexojmė: SHESHI GJERGJ KASTRIOTI SKANDERBEGU HERO KOMBĖTAR SHQIPTAR 1405 1468
Ndaluam dhe fotografuam atė mbishkrim, neve na qeshnin zemrat tona dhe ndjeheshim shumė tė gėzuar. Nė njė gjendje tė tillė arritėm pranė kishės sė fshatit, apo qisha siē i thonė arbėreshėt. Aty afėr njė kafene, nė tė cilėn e pranė sė cilės kishte shumė arbėreshė. Donim ta parkonim veturėn tonė dhe ne e gjetėm njė vend tė pėrshtatshėm, aty pranė kishės e parkuam. Pranė kishės ishte njė krua dhe aty piva pak ujė, kur shikoj tė vinin dy veta tė moshuar pranė nesh.
Mė falni, ju lutem, a jeni ju arbėreshė? i pyeta nė gjuhėn shqipe.
Po na jemi arbėreshė, - mė tha njėri mė i moshuari dhe nė sytė tyre lexohej qartė njė gėzim i papritur.
Jua zgjasim duart dhe i shtrėngojmė fort sikur tė ishim njohur edhe mė parė.
Ne vijmė nga Shqipėria dhe shprehėm dėshirėn t`ju vizitojmė.
Ai burri mė i moshuar e vuri dorėn te zemra dhe na tha: - Neve na gėzon zemra, kur vijnė njerėz nga mėmėdheu.- Ai e tha kėtė aq natyrshėm sa ēdo tipar i fytyrės sė tij mori njė shkėlqim ngazėllimi e dashurie. Atėherė unė e pėrqafova ngrohtėsisht, sikur tė ishte im at.
Nuk mund tė imagjinohej takim mė i ngrohtė vėllazėror. Pėr mua ishte njė gėzim i pa- pėrshkruar, qė mė bėri tė mė shumėfishohet dashuria dhe nderimi pėr ata njerėz.
Si jua thonė emrin, - i thashė?
Benito Marino, - ma ktheu.
Do t`ju qeras nė atė kafenenė aty,- dhe ne pranuam me gjithė dėshirė.
Hymė brenda nė kafene, unė e ime shoqe morėm kafe, ndėrsa dy fėmijėt morėn akullore, Bemnito dhe Gjuzepe birrė.
Ne duke ju pėrmbajtur gjuhės letrare me pėrpikėri, dhe ai duke e folur arbėrishten e vjetėr, merreshim vesh mirė, edhe pse Benito kishte vėshtirėsi ndonjėherė tė na kuptonte, por ne me ngadalė i shpjegonim dhe pastaj ai na kuptonte.
Shoku tij, edhe ai arbėresh, e kishte harruar shumė arbėrishten, prandaj fare pak e fliste, fliste mė shumė italisht dhe ne me atė tė folurėn e ēalė nė italishte merreshim vesh. Ai quhet Gjuzepe Viēekane, i cili na shikonte me dashuri dhe i bėhej shumė qejfi qė po rrinim bashkė.
Unė i pyesja pėr shkollat , pėr gjuhėn, pėr kulturėn dhe pėr jetėn nė pėrgjithėsi se si e bėnin.
Kėtu nė katund e kemi edhe bibliotekėn, tė cilėn e mban at Antonio Bellushi, mbi katund e kemi muzeun etnografik, ju shkoni t`i vizitoni, at Atonio e flet mirė edhe gjuhėn e sotme shqipe, - mė tha Benito.
Binte shi, por neve nuk na bėnte pėrshtypje fare, ishim ngrohur me biseda vėllazėrore dhe dashurinė prej gjakut tė pėrbashkėt.
Kėtu afėr ka ndonjė hotel ku mund tė kalojmė natėn, - i thashė Atonios?
Ėhė, ka, ja aty ėshtė njėri qė e ka njė hotel tė mirė edhe ai arbėresh ėshtė.
Tė tjerė arbėreshė rrinin nė strehėn e kafenesė , i pėrshėndesim nė gjuhėn shqipe dhe ata zgjasnin duart e na i shtrėngonin, tregoheshin tė gatshėm tė na ndihmonin. Erdhi i zoti hotelit, hotelin e kishte mbi katund, nė pjesėn e sipėrme tė fshatit do tė thoshim ne gjuhėn e sotme shqipe. Rrugėve tė ngushta duke udhėtuar me makinė na tregon ku gjendej biblioteka dhe shtėpia e Antonio Bellushit dhe afėr hotelit tė tij muzeu etnografikė. Pranė fshatit ėshtė njė mal i lartė mbi njėmijė metra. Njė bukuri dhe harmoni natyrore sė bashku e pastėrtinė e rregullsinė e katundit, na e krijonte njė gjendje edhe mė tė mirė shpirtėrore. Shkuan te hoteli, njė zonjė e nderuar na priti dhe na ēoi deri tek dhoma e hotelit , ku do tė flinim.
Tanimė ne donin tė dilnim nga qendra e katundit dhe shkuam pėrsėri afėr kafenesė, nė anėn tjetėr shikoj bustin e Skėnderbeut, afrohem ngadalė dhe e shikoj me njė kureshtje tė madhe, emocione tė mėdha e pėrshkonin trupin tim, ndjehesha edhe i gėzuar, por edhe i mėrzitur. I gėzuar se shpirti i arbėreshėve ishte lidhur fortė me Kryetrimin Legjendar me Heroin tonė tė pėrbashkėt Kombėtar me qenėsinė arbėreshe me gjuhėn e kulturėn e me dashurinė vėllazėrore pėr shqiptarėt, kudo qė ndodhen, pėr Arbėrinė e imagjinuar pėr Shqipėrinė e tėrėsishme e tė sotme, pėr... I mėrzitur sepse e shikoja qė ne si shqiptarė, si vėllezėrit e tyre nuk po mund tė bėnim pothuajse asgjė, se shteti shqiptar dhe institucionet nė Kosovė nuk arrijnė tė bėjnė asgjė pėr kėta njerėz. Ata do tė duhej tė kishin mbėshtetjen e plotė tė institucioneve tė Republikės sė Shqipėrisė dhe tė Kosovės, nė kuptimin e kulturor dhe arsimor.
Ne u nisėm nė drejtim tė bibliotekės, njė rrugė e ngushtė, por e rregullt, shtėpi tė rregullta dhe njė arkitekturė harmonike.
Binte nga pak shi, ashtu arritėm deri te biblioteka, shtėpia muze nė Frasnita. Njė ndėrtesė e bukur e mbajtur mirė, nga jashtė dukej e ndėrtuar me gur, njė derė e madhe nga druri, e lustruar dhe pėrshtatur mirė nė harmoni me muret, na krijoji njė pėrshtypje tė mirė, sepse njeriut lėre qė nuk ia vrasin syrin laramania e ndėrtimeve me gurė e dru, por pėrkundrazi i krijojnė njė gjendje kėnaqėsie, njė harmoni natyrore. Trokitėm nė derė, nuk vonoi shumė dhe derėn na e hapi njė grua e moshuar e thinjur me njė paraqitje shumė tė rregullt, qė aspak s`ishte vėshtirė pėr tė lexuar nderimin, shkėlqimin njerėzor, pastėrtinė shpirtėrore dhe mikpritjen e pėrzemėrt. Siē thotė edhe njė fjalė arbėrore: Qė nga facja duket njeriu i mirė. prandaj edhe ajo grua qė na e hapi derėn, qė nga paraqitja e saj, qė nga fytyra dukej njė njeri i mirė. E kush tjetėr mund tė ishte pėrveē motrės Rina, njė plakė qė rrezatonte e tėra dashuri arbėreshe e njerėzore.
Mirė se erdhėt, - na uroi e zonja e shtėpisė! Hyni brenda!
Hymė brenda, njė dhomė e madhe ku rrinin, e ndėrtuar shumė bukur, nė tavan trarėt e drurit i japin njė bukuri edhe mė tė kėndshme, harmonike tė gjithė ambientit tė dhomės, sė bashku edhe me tavolinėn e madhe nė mes tė dhomės. Njė bufe, ku kishte gota, filxhanė, verė e raki, filxhanėt e kuq me shqiponja tė pikturuara i kishin dhuratė nga Shqipėria. U ulėm pėrreth tavolinės dhe po e shikonim me kėnaqėsi herė - herė ambientin e kėndshėm, por edhe zonjėn e shtėpisė, atė motėr arbėreshe, e cila u ul pėrballė nesh.
Ajo na e krijoi njė ambient aq tė rehatshėm dhe aq tė ngrohtė, sa ne ndjeheshim aq tė kėnaqur e aq tė gėzuar, ashtu siē takohet njeriu me nėnėn pas nė kohe tė gjatė. Aq e lirė aq e dashur sillej me ne, aq sa nė sytė e saj, nė tiparet e fytyrės dhe nė fjalėt qė i fliste kishte padyshim dashuri njerėzore prej nėne a prej motre. Ajo na bėri tė ishim plotėsisht tė lirė, sikur tė ishim njohur edhe mė parė,
Ne vijmė nga Shqipėria dhe ndjehemi shumė tė kėnaqur nė kėtė mes vėllazėrish e motrash arbėreshe.
Ju mirė se erdhėt ! Kėtu vijnė shumė shqiptarė, madje edhe nga Amerika, pastaj edhe arbėreshė nga Greqia. Neve na gėzon zemra kur takohemi me shqiptarė. Tė rrojė Shqipėria!
Nga bufeja nxori rakinė apo grapėn siē i thonė italisht rakisė dhe na iu vuri pėrpara me gota tė vogla.
Do t`ju bėj kafe me filxhanė shqiptarė, - na tha motra Rinė.
Tė tė ndihmoj unė,- i thotė ime shoqe
Jo, jo, do t`jua bėjė unė, - thotė motra Rinė. Pikėrisht tė njėjtat tradita si tek ne, vazhdimėsia e njėjtė arbėrore.
Sa tė bukura kėto vashat, - tha dhe filloi tė kėndoj me atė timbrin e melodinė e bukur arbėreshe.
E bukura katundit mė je ti
E bukura katundit mė je ti
Ajo na tha se at Antonio i kishte mbushur tė tetėdhjetat dhe na e tregoi fotografinė e tij, na tha se ai kishte vajtur nė njė festė diku nė Romė, prandaj nuk patėm fatin ta takonim. Duke biseduar me tė dhe duke dėgjuar me vėmendje mė bėri pėrshtypje tė madhe e folura e saj, gjuha arbėrore, gjuha e Kastriotit, gjuha jonė, rrėnja jonė.
Si pa pritur ngrihet nė kėmbė motra Rinė dhe filloi e kėndoi, ne bėmė sy e vesh e po dėgjonim tė mahnitur.
Kur dy arbėreshė gjenden bashkė,
Kur dy arbėreshė japėn dorėn,
Skėnderbegu vjen nga qielli,
Vjen e ri bashkė me ne,
Japėmi dorė oj vėllezėr,
Se na jemi gjaku i shprishtė
Mos harroni gjuhėn tonė,
Mos e bjermi rrethin tonė,
Brenda tek zėmrat e tona
Skėnderbegun na kujtomi
Japėmi dorėn oj vėllezėr,
se na jemi gjaku i shprishtė.
Tė rrojė Shqipėria, - tha pasi e mbaroi kėngėn.
Mos tė bjermi, ka kuptimin mos ta shuajmė rrethinė tonė dhe gjaku i shprishtė ka kuptimin gjaku i shpėrndarė arbėresh, arbėreshėt e shpėrndarė.
Sa kuptimplote shprehjet, sa tė bukura, sa peshė mbajnė nė vetveten e tyre, sa mall, sa fuqi shpirtėrore e bartur nė shekuj pėr tė mos e harruar gjuhėn, pėr t`u mos harruar si popull, si qenie arbėrore, pėr t`u njėjtėsuar kudo me arbėreshėt nė botė. Racė e fortė, e pastėr arbėrore, tė kalojnė shekujt, gati gjashtė shekuj e tė na bashkojė gjuha, tė na bashkojė gjaku ynė, rrėnja jonė e pėrbashkėt arbėrore, kujtimi i Heroit tonė Kombėtar Gjergj Kastrioti, Skėnderbeu. A nuk ja vlen tė bėsh edhe tė pamundurėn pėr kėta njerėz, pėr kėta vėllezėr! Si mund tė harrohen arbėreshėt! Si mund tė harrohen kėta njerėz qė me dashurinė e pastėr tė zemrave tė tyre thonė: Tė rrojė Shqipėria, ashtu siē recitonim dhe recitojmė vargjet e Naimit tonė tė madh
Ti Shqipėri mė jep nder, / mė jep emrin shqiptar.
Si mund tė harrohet Jeronim de Rada pėr tė cilin shkruan njė arbėresh:
Shqipėria para se tė bėhej njė etnitet i politik i pavarur, qe njė realitet poetik nė veprėn e De Radės. Jo, jo kurrė nuk do tė harrohen.
Motra Rinė na ēoi nė ambientet e shtėpisė muze, ku kishte bėrė punime artizanale me tezgjah, na udhėhoqi nė katin e dytė ku ishte njė bibliotekė e pasur e zotit Antonio Bellushi me vepra tė shumta tė ndryshme, mė pas na ēoi nė dhomėn ku kishte skulptura e piktura , skulptura e Skėnderbeut shquhej dhe njė pikturė e Adem Jasharit , shquhej flamuri shqiptar dhe njė flamur tjetėr shqiptar me shkronjat e famshme UĒK. At Antonio Bellushi kishte ndėrtuar nė atė shtėpi shpirtėrisht njė kala tė pamposhtur arbėrore, qė rrezatonte tė gjitha trojet shqiptare, tė tėrė Shqipėrinė etnike.
Tė nesėrmen ikėm herėt nga Frasnita se duhej tė bėnim rrugė tė gjatė, por me vete morėm emocione tė forta,dhe nga pas na ndiqnin shprehjet dhe urimet, sidomos shprehjet: Tė rrojė Shqipėria! dhe Na gėzon zemra. kur vijnė njerėz nga mėmėdheu.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn