als_Latn lit_Latn est_Latn
Ekstrat. Prej rėzimit tė sistemit politik monist nė vendin tonė, faktet kanė treguar dhe tregojnė se zonat rurale janė jasht kontrollit tė shtetit, gjė qė ka krijuar kushte pėr aktivitete tė paligjshme, tė cilat kanė sjellė edhe shkelie ligjore tė tė gjitha llojeve, qė nė shumė raste kanė pėrfunduar nė krime. Kjo ndoshta edhe pėr arsye se, edhe pse ndėroi sistemi ekonomiko-shoqėror, shtetit ligjor nuk iu pėrshtatėn disa struktura qė koha po tregon se nuk janė plotėsisht tė efekshme pėr tė mbajtur nėn kontroll edhe zonat rurale sikundėr qytetet.
Hyrje. Krahas policisė sė shtetit, e cila ka funksionuar kryesisht nė qytete, nė vendin tonė ka ekzistuar edhe xhandarnmėria, pavarėsisht se termi Xhandarmėri ka qenė jo i pėlqyer prej popullit, si nė periudhėn e sundimit turk, ashtu edhe gjatė periudhės sė Mbretėrisė Shqiptare, ku xhandarmėria ish shndėruar nė gogol. Nė Shqipėri termi xhandar ėshtė i njohur shumė herėt me emrin subash dhe mė vonė xhandarmėri, e kryer nga jeniēerėt.
Xhandarmėria shqiptare e ka fillesėn nė vitin 1914, e shndėruar nė xhandarmėri moderne nė vitet 1925-1939, me ndihmėn e specialistėve anglezė, me njė efektiv prej 3000 vetė dhe 131 oficerė, nė varėsi tė Shtabit tė Pėrgjithshėm tė Ushtrisė, duke u ndarė nė katėr zona, me qendra: Shkodrėn, Peshkopinė, Tiranėn dhe Pėrmetin, me komandėn e pėrgjithshme nė Tiranė. Nė secilėn zonė kishte nga njė inspektor anglez. Komandanti dhe inspektori i pėrgjithshėm ishin drejtpėrdrejt nėn urdhėrat e Mbretit. Prej 7 prillit 1939 deri nė 29 Nwntor 1944 ajo u zėvendėsua nga karabineria italiane dhe pėr demagogji u ringrit nga pushtuesit gjermanė. Pas ēlirimit kemi forca qė kryejnė detyra tė xhandarmėrisė, por me emėrtim tjetėr. Dhe kėto ishin katėr brigada tė Divizionit tė Mbrojtjes Popullore, tė vendosura nė Pukė, Peshkopi, Librazhd dhe Tepelenė, qė mė vonė morėn emrin Forcat e Ndjekjes dhe u shkrinė nė fund tė viteve 60-tė, kur ushtria kaloi nė Pika Hapjeje dhe kur gjithēka u bė pronė shtetėrore. Nė ato kushte shteti u bė jashtzakonisht arbitrar, me dhunė anonime, pasi u shndėrua nė shoqėri tė ekonomisė sė planifikuar nė formėn e njė ndėrmarrje tė stėrmadhe, ku tė gjithė dhe pėr gjithēka vareshin nga shteti, dhe i gjithė populli u shndėrua nė popull ushtar. Si rjedhojė, Forcat e Ndjekjes dolėn tė panevojshme.
Fjala xhandarmėri vjen prej fjalės franceze gens d armes, qė do tė thotė burra tė armatosur. Historikisht, si nė kohėt e Mesjetės edhe nė ato moderne, ky term i referohej kavalerisė tė armatosur rėndė, tė cilėt vinin prej familjesh fisnike dhe qė shėrbenin nė ushtri. Napoleon Bonoparti e filloi organizimin e xhandarmėrisė vetėm katėr muaj pas grushtit tė shtetit. Prej atij, ajo shndėrohet pėr herė tė parė nė njė lloj force e armatosur, e cila nuk kish si qėllim tė vetėm pacifikimin e zonave rurale, por njėkohėsishtė shėrbente pėr zhvillimin e shtetit dhe shoqėrisė edhe nė ato zona, gjė qė policia nuk mund ta realizonte pėrsosmėrisht.)
Xhandarmėria ekziston nė shumė shtete tė Evropės: Francė, Zvicėr, Itali, Vatikan, Austri, Portugali, Spanjė, Serbi, Rumani, Turqi, Poloni, me emėrtime tė ndryshme: xhandarmėri, karabineri, roja e financės, roja kombėtare, mbrojtja popullore, etj., madhėsia e sėcilės varjon kudo nė raportin mesatar: njė xhandar pėr ēdo 600 banorė ose pėr ēdo 5-7 km2. Nė korrik 2006 ėshtė lanēuar marrėveshja pėr njė xhandarmėri europine midis Francės, Spanjės, Italisė, Portugalisė, Hollandės dhe, nė vitin 2009 ėshtė bashkuar edhe Rumania, sė shpejti pritet edhe Polonia. Qėllimi: krijimi i njė force ndėrhyrėse europiane qė do tė ketė funksione ushtarake tė policisė si dhe tė specializuar nė menaxhimin e krizave, statusi i sėcilės ėshtė pėrcaktuar nė Traktatin e Velsenit, nė 18 tetor 2007.
Rikaktivizimi xhandarmėisė-njė nevojė e kohės
Ēdo lloj reforme ekonomiko-shoqėrore, nė ēdo sistem shoqėror dhe ai i pronės. Aktualisht jetojmė nė njė shoqėri komplekse ku shpėrndarja jo e barabartė e pushtetit dhe e pasurisė, si dhe rivaliteti mes njerėzve dhe grupeve tė ndryshme pėr tė shtėnė dorė sa mė shumė tė mira, sjellin anarki dhe nismave vetjake, hile dhe mashtrime, ndaj kėrkohet njė policim mė i efekshėm pėr gjithė territorin e vendit. Nė kėto kushte qė shteti ende nuk e ka autoritin e vetė pėr tė vėnė nė jetė programin e tij, ku dihet qė planifikuesit privatė dėshirojnė tė kenė hapėsira dhe mjete tė pamata dhe, pėr ta ēuar shtetin ligjor edhe nė skajin mė tė largėt, atij i duhet njė lloj strukture e sigurtė, tepėr efikase dhe e pėrherėshme. Aktualisht kemi vetėm njė polic pėr dhjetra fshatra malorė e kodrinorė, (76% e territorit tonė ėshtė kodrinor dhe malor tepėr i thyer), ku policit i duhet tė lėvizi vetėm nė kėmbė, ndėrkohė qė kontrabandistėve, sikundėr e shohim pėr ditė, u mungon vetėm helikopteri, bėn qė jeta e qytetarit dhe llojet e pronave nė zonat fshatare tė jenė tėrėsisht tė pambrojtura. Ngaqė nė ato zona gjithēka ėshtė jashtė syrit tė shtetit, ndaj dhe kultivimi i bimėve narkotike, pėrpunimi dhe trafikimi i tyre po lulėzon gjithnjė e mė shumė, kontrabandohet jashtė traut tė doganave, duke qarkulluar nėpėr rrugėt rurale e nacionale. Rjedhimisht qė ka sjellė shtim tė krimit tė organizuar e tė paorganizuar, edhe pse Ministria e Brendshme ėshtė fuqizuar me Forcat RENEA dhe FNSH, gjė qė e tregon edhe dėnimi i 124 personave me burgime tė pėrjetėshėm, vetėm nė dekadėn e fundit), pėrveē vrasjeve. Mungesa e policisė rurale ka sjellė edhe mosmbrojtjen e pasurisė kombėtare si, kullotat, pyjet, liqenet dhe lumenjtė si dhe mos mbajtjen nėn kontroll tė gjuetisė dhe tė peshkimit. Si rezultat kemi shfarrosje tė pyjeve sėbashku me florėn tonė kombėtare,; humbjen e mijėra hektarėve toké arė gjatė rjedhės sė lumenjve dhe nė bregdet, si rjedhojė e aluvioneve nga shfrytėzimi pakriter i lumenjve, dhe shfarrosjen e gjithė faunės tokėsore, ujore e detare, gjė qė tregon se sistemi policor aktual ėshtė i paefekshėm, sidomos pėr zonat rurale. Dhe, qė tė parandalohet e gjithė kjo veprimtari kriminale, tė mbrohet pasuria kombėtare dhe tė kontrollohet ēdo veprimtari ekonomike njerėzore, edhe nė skajin mė tė largėt tė vendit, del domosdoshme krijimi i njė strukture tjetėr policore, krahas policisė aktuale tė shtetit. Dhe kjo ėshtė Xhandarmėria.
Ēėshtė Xhandarmėria? Ajo ėshtė njė lloj force ushtarako-policore e pėrherėshme, e ngarkuar me detyra policore midis popullatės civile dhe nė repartet ushtarake, pėr tė siguruar qetėsinė publike, kufijtė, si edhe me detyra tė Gardės Kombėtare,etj., nė bashkpunuar me institucionet e tjera ligjore.
Xhandarmėria - forcė parandaluese e rėndėsisė sė veēantė
Nė nenin 4 tė Ligjit pėr Policinė e Shtetit thuhet se kjo pėrgjigjet pėr mbrojtjen e gjithēkaje nė tė gjithė territorin e vendit, pėrfshi edhe kufijtė tokėsorė e detarė. Mirėpo, sikundėr e prekėm mė lartė, mosefektiviteti i mbrojtjes sė jetės sė njerėzve, (ku nuk ka ditė pa vrasje makabre nė fshat dhe qytet), kryesisht pėr shkaqe pronėsie dhe pėrfitimi, tregon se Policisė sė Shtetit i ėshtė dhėnė njė ngarkesė jashtė mundėsive tė saj, sado tė pėrkushtuar tė jenė drejtuesit dhe pjestarėt e saj, pavarėsisht se ajo ėshtė fuqizuar dhe fuqizohet ēdo ditė. Pėr tė qenė garante e jetės sė njerėve, e demokracisė dhe e pushtetit, nė kushtet e njė demokracie tė gjithanshme dhe tė njė pluralizmi politik nė luftė tė pėrherėshme pėr tė marrė me ēdo kusht pushtetin, ku edhe format me dhunė nuk kanė munguar, nė kushtet e njė konkurenca gjithnjė e mė tė egėr nė aktivitetet prodhuese e tregėtare, me pjesmarrjen edhe tė investitorėve tė huaj, ku edhe kontrabanda gjallėrohet, ndėrkohė qė korrupsioni po shndėrohet nė mėnyrė jetese, nė duart e Policisė sė Shtetit ėshtė pėrqėndruar njė fuqi e tejskajshme. Ēdo gjė ka kufi. A duhet kufizuar kjo fuqi, pėr parandalimin e ndonjė tė keqe edhe mė tė madhe? Ngritja e xhandarmėrisė bėn tė mundur qė kjo fuqi tė mos jetė nė njė dorė tė vetme, pasi nė njė moment tė caktuar, mos na duket ēudi, mund tė shkaktoi edhe grusht shteti, sikundėr ka ndodhur me xhandarmėrinė nė vitin 1935, kryengrita e Fierit dhe nė vitin 1937, ajo e Delvinės, tė cilat u shtypėn nga ushtria dhe forcat rezerviste, tė cilat paguheshin mirė dhe regullisht, pasi mbaheshin vetėm pėr atė qėllim. Kėto dy forca ėshtė mirė tė kontrollojnė dhe kundėrbalancojnė njėra-tjetrėn. Mbajtja e gjithė kėsaj fuqie nė njė dorė tė vetme policore, duam apo nuk duam, tė ēon nė abuzime. Ekzistenca e dy policive, por me varėsi tė ndryshme, i parandalon kėto abuzime dhe njėkohėsisht shton konkurencėn midis dy kėtyre institucioneve. Nė tė gjitha vendet ku ekzistojnė xhandarmėria dhe policia e shtetit, gjithnjė ka rivalitet dhe tension midis tyre si dhe ekzistojnė edhe reputacione tė ndryshme, ku Xhandarmėria del gjithnjė mė e vlerėsuar nga ana e popullatės, pėr shkaqet e mėposhtme. Pėr shembull, nė datėn 01.10.2010, nė Ekuador, policia, duke qenė e fuqishme, si nė rastin aktual tonin, bėri pėrpjekje pėr grusht shteti, por dėshtoi si rjedhojė e ndėrhyrjes sė ushtrisė, e cila ishte mė e fuqishme. Mirėpo, faktikisht ushtria jonė ėshtė mė e dobėt se policia e shtetit, pasi edhe forcat elitė i ka jashtė vendit. Nė rastin e ekzistencės sė xhandarmėrisė nuk mund tė bėjnė grusht shteti as ushtria, as policia e shtetit, sado tė fuqishme tė jenė, pasi janė tre lloj forcash dhe ėshtė e pamundur tė bien nė ujdi. Njėkohėsisht, ushtria nuk e ka tė lehtė tė ndeshet me xhandarmėrinė. Gjithashtu, duke qenė se xhandarmėria ka varėsi nga dy Ministri, e ka shunė tė vėshtirė qė ajo vetė tė bėjė grusht shteti, ndaj dhe del garante nė kėtė drejtim.
Krijimi i qyteteve tė mėdha, imponon pėrqėndrimin e policisė nė tņ
Policia e Shtetit ėshtė njė forcė civile nėn kontrollin e MB, ku objektiva parėsorė tė saj duhet tė jenė vetėm qytetet me 10 mijė banorė e lart, e cila tė ketė vetėm dy priritete kryesore: sigurinė dhe paqen publike nė ato qytete, si dhe misionin juridik pėr tė siguruar provat pėr personat dhe organizatat qė shkelin ligjet ose Kushtetutėn dhe tia paraqesė ato drejtėsisė. Koha ka treguar se probabiliteti i ndodhjes sė shkelieve ligjore ėshtė shumė i shpeshtė dhe i madh nė qytetet e mėdha, pasi kemi popullsi tė madhe, prona dhe pronarė jashtzakonisht tė shumtė, qarkullim tė madh dhe, si rjedhojė, gjithė vėmendia e policies pėr mbrojtjen e ligjit dhe kėrkimin e arrestimin e shkelsave tė ligjit ėshtė pėrqėndruar nė kėto qytete, gjė qė kanė mbetur jashtė kontrollit tė saj zonat rurale, madje edhe ato nė afėrsi tė qyteteve tė mėdha. Nė kushtet e ekzistencės sė xhandarmėrisė, policia e shtetit do tė pėrqėndrohet vetėm nė qytete, duke rritur shkallėn e sigurisė sė njerėzve dhe tė pronės, qė do tė sjellė edhe parandalimin e grabitjeve spektakulare tė bankave dhe dyqaneve qė po na ndodhin shpesh edhe nė mes tė ditės.
Xhnadarmėria - forcė ushtarake
Kėtė veēori xhandarmėria e merr prej misioneve tė saj, tė cilat janė: patrullon nė tė gjitha zonat e banuara rurale dhe qyteza, rrugėt nacionale dhe ato dytėsore, bregdetin, kullotat, pyjet, lumenjtė, zonat kufitare dhe kufijtė shtetėrorė, (pėrfshi kėtu edhe ndėrhyrjet e jashtme), kryen sigurinė e aeroporteve civile dhe ushtarake si dhe tė gjitha llojet e investigimit qė kanė lidhje me ushtrinė; kryen shėrbimin e vėzhgimit pėr ujrat detare; mbron vendet kulturore; mbron mjedisin e gjithė territorit si dhe punon edhe pėr nevoja tė ministrive tė tjera me kėrkesė tė tyre, gjė qė do tė thotė se ajo ėshtė kompetente pėr tė gjithė territorin e vendit, ku parėsore ka zonat rurale, tė cilat nuk mund tė kontrollohen vetėm nga policia aktuale e shtetit. Nė situata lufte, xhandarmėrisė i duhet tė veproi si forcė e veēantė ushtarake, kundėr forcave armike tė hedhura apo tė depėrtuara nė shpinė tė ushtrisė apo nė thellėsi tė vendit, gjė qė ėshtė krejt ndryshe nga policia e shtetit, e cila nuk e ka mundėsinė pėr njė ndeshje tė tillė.
Pė tė kryer tė gjitha kėto detyra, ėshtė e nevojshme qė xhandarmėria tė organizohet, tė armatoset, tė pajiset dhe tė stėrvitet si dhe ushtria. Si e tillė, xhandarmėria, duke u shtrirė nė tė gjithė territorin e vendit, mė shumė edhe se vet ushtria, ajo merr tiparet e njė ushtrie territoriale, duke siguruar shėrbime policore, speciale dhe tė pėrgjithėshme, pavarėsisht se kėto tė fundit i kryen nė bazė tė instruksioneve tė Ministrisė sė Brendshme. Pėr kėtė qėllim, kuadrot si dhe tė gjithė rekrutėt e xhandarmėrisė vinė nga kontigjentet dhe rekrutimet qė bėn sistemi i ushtrisė. Ndaj dhe gjithė pjestarėt e xhandarmėrisė, nė rezervė apo nė detyrė, llogariten si pjestarė tė FA dhe janė subjekt i kodit dhe drejtėsisė ushtarake dhe kanė tė njėtin sistem edukimi, trajnimi, gradimi dhe financimi si FA. Xhandarmėria pėrfshin njė shtab qė mbulon forcat kufitare, kontrollin e administratės, policimin ushtarak nė kazermat ushtarake si dhe monitoron trafikun dhe shėrbimin logjistik tė ushtrisė dhe tė shtetit,pėrfshi stafin e trajnimit tė tyre, pėr parandalimin e korrupsionit. Si rezultat i detyrave tė mėsipėrme, xhandarmėria nganjėherė pėrshkruhet edhe si forcė paraushtarake. Si rjedhojė, ajo ėshtė e nevojshme tė organizohet nė batalione, me efektivė 300-400 vetė, tė pėrqėndruar nė periferi tė qyteteve tė mėdha, si dhe nė kompani, pranė prefekturave,si dhe nė toga e posta nėpėr qyteza, komuna dhe fshatra. Prandaj dhe duhet qė ajo tė komandohet nga Shtabi i Pėrgjithshėm i MM, pėrfshi dhe anėn financiare tė saj.
Nė detyrat ushtarake tė xhandarmėrisė pėrfshihen edhe asistimi si forcė sigurie nė raste emėrgjencash, por edhe dhune civile; pėrballimi me tė gjitha llojet e demostratave; forcimin dhe vėnien nė zbatim tė ligjit pėr detyrimin e mobilizimit nė rastet kur urdhėrohet; lufton dhe shtyp kriminelėt dhe grupet e dhunshme tė armatosura, si dhe zbaton me pėrpikmėri detyrat qė mund ti jepen mbi bazėn e dekreteve presidenciale dhe vendimeve qeveritare.
Xhandarmėria polici rurale
Xhandarmėria, duke qenė njė forcė me strukturė tėrėsisht ushtarake dhe e paisur me armatim tė fuqishėm si vetw ushtaria, kuptohet qė ėshtė mirė ti ngarkohet ruajtja dhe mbajtja e sigurisė publike dhe e regullit publik nė qytetet e vogla dhe nė tė gjithė hapėsirėn rurale tė vendit. Si e tillė, ajo nuk mund tė veproi nė qendrat e mėdha tė banimit me lirshmėrinė e policisė, pėrveē rasteve kur policia nuk mund tė pėrballoi demostratat dhe grumbullimet e mėdha tė dhunshme, sikundėr ishte rasti i 21 janarit 2011. Xhandarmėria, duke qenė mė e pėrqėndruar, mė e disiplinuar dhe mė e fuqishme se policia ėshtė mė e aftė pėr tu pėrballur jo vetėm nė raste demostratatash dhe grumbullime tė mėdha e tė dhunshme, por edhe kundėr grupeve tė armatosura dhe shumė tė armatosura, qofshin ato tė njė natyre ushtarake ose jo ushtarake.
Ekzistencėn e xhandarmėrisė, krahas Policisė sė Shtetit, e imponon edhe diferenca qė ekziston midis qytetit dhe fshatit, pasi ekzistojnė mentaliteteve tė ndryshme tė formuara me kohė. Nė kushtet e sotme, ku pothuaj gjithēka ėshtė private, dhe ku qytetet e mėdha po rriten me shpejtėsi, ndėrsa qytetet e vogla po zvogėlohen, kuptohet qė vėmendia e policisė sė shtetit tė pėrqėndrohet nė kėta qytete, gjė qė lė mbeten jashtė kontrollit qytezat, pa folur pėr komunat e thella tė vendit, tė cilat kanė nevojė pėr njė kontroll tė tipit ushtarak. Kjo ėshtė arsyeja pse historikisht forcat e xhandarmėrisė i kanė postat e tyre nėpėr fshatra, prandaj dhe ajo ėshtė nė gjendie ta kryej shumė mė mirė se policia vendosjen e regullit e tė qetėsisė nė fshat sepse ėshtė nė kontakt tė pėrditshėm dhe tė drejtpėrdrejt me popullsinė nė tą, duke marrė pjesė nė tė gjitha aktivitetet komunitare por edhe ato familjare tė zonės, pasi efektivi i postave nuk jeton as nė qytet dhe as nė kazerma. Kontakti i tyre ditė e natė me popullin kontribon nė sigurinė publike, si policia e shtetit, ashtu edhe nė atė tė Kėrkim-Shpėtimit (SAR), e cila e bėn shumė mė lehtė.
Si e tillė, xhandarmėria funksionon si njė polici kombėtare, ngaqė kryen detyra edhe mė shumė, edhe mė gjerė se policia e shtetit. Njėkohėsishtė ajo ka edhe disa degė speciale si: mbrojtja e konsumatorit, pėrfshi edhe shėrbimin shėndetėsor (pėr tė cilat ngre hetim), duke u mbėshtetur nė ligjin pėr prokurorinė dhe kodet ligjore.
Gjithashtu, xhandarmėria kryen edhe shėrbimin e vėzhgimit nė lumenj, liqene, nė pyje dhe mund tė funksionojė edhe si roje bregdetare, (si p.sh. nė SHBA); ushtron kontrollin e sigurisė nė aeroporte e porte, duke mos pėrjashtuar edhe policimin ajror; po ashtu, ajo bėn sigurinė e Presidentit, Presidencės dhe Qeveritarėve, roje nderi si dhe roje tė godinave qeveritare me anė tė Gardės sė Republikės, e cila ėshtė pjesė e saj, si dhe shėrbime tė tjera tė karakterit policor. Pėr kėto arsye, pėrfshi edhe ēėshtjet administrative dhe ato pėr zbatimin me rigorozitet tė ligjeve tė gjuetisė e tė peshkimit, e bėjnė qė xhandarmėria tė jetė edhe nė shėrbim tė Ministrisė sė Brendėshme, (sikundėr janė rastet emėrgjente), dhe qė MB ushtron kontroll mbi to, pavarėsisht se xhandarmėria i raporton direkt edhe MM. Lidhjet e saj me Ministrinė e Brendėshme kanė tė bėjnė me ēėshtjet qė i pėrkasin sigurisė dhe rendit publik, tė cilat pėrbėjnė detyrat civile tė xhandarmėrisė.
A ka dallime midis xhandarmėrisė dhe ushtrisė?
Dihet qė ushtria si detyrė parėsore ka mbrojtjen e sistemit shoqėror, mbrojtjen e armatosur tė territorit kombėtar, si dhe kryen detyra luftarake jashtė kufujve, nė kuadrin e NATO-s, ndėrkohė qė mbrojtja dhe rivendosja e ligjit nuk ėshtė detyrė e saj, por e njė lloj force tjetėr policore-ushtarake, dhe qė ėshtė xhandarmėria, pavarėsisht se njė pjesė e forcave tė ushtrisė kanė nė kėtė drejtim njė nivel tė kėnaqshėm eksperience, tė fituar gjatė pjesmarrjes nė operacionet paqėsore. Ndryshe nga Ushtria, Xhandarmėria ka edhe detyra tė sigurisė kombėtare ndaj revoltave tė dhunshme tė brendėshme; tė sigurisė elektorale, veēanėrisht nė zonat rurale, ku edhe na kanė ndodhur paregullsi tė pėrherėshme; siguron mos-shkeljen e kufijve si dhe eleminimin e pasojave nė raste inondatash.
Veēori tė tė tjera tė xhandarmėrisė si lloj force e veēantė
Duke patur natyrė tė dyfishtė, policore dhe ushtarake, xhandarmėria ka mundėsinė dhe aftėsinė tė marrė pjesė nė tė gjitha llojet e operacioneve, si nė fazėn ushtarake tė krizave brenda dhe jashtė vendit, por edhe tė veproi nė periudhat tranzitore, nga ato ushtarake nė ato civile. Njėsoj si ushtria, ajo mund tė marrė pjesė nė stėrvitjet e mėdha dhe operacionet e tjera tė NATO-s, por edhe nė operacionet paqėsore tė OKB dhe tė OSBE-sė, ku nuk shkon ushtria. Ndryshe nga ushtria, ajo ka edhe detyra tė njė natyre civile (administrative, sociale, ekonomike, juridike dhe trafiku rrugor), duke patur tė drejtė tė ekzekutoi mandate arresti, si dhe policia, por edhe tė kryej arrestime pa mandate arresti, kur personi ėshtė duke shkelur ligjin ose kryen krim nė prezencė tė pjestarėve tė xhandarmėrisė. Pra, xhandarmėria 60% tė kohės, tė resurseve dhe tė fuqisė sė saj e harxhon nė misione sigurie kombėtare dhe civile, ndėrsa 40% tjetėr e harxhon pėr detyra juridike. Nė kėtė 40% pėrfshihen raportimi i krimeve dhe i shkeljeve tė ndryshme tė ligjit, mbledhja e tė dhėnave faktike dhe provave pėr kėto shkelje, kėrkimi dhe kapja e kėtyre shkelsave nė zonat e juridiksionit tė saj si dhe ēka folėm mė lartė. Tė gjitha kėto bėjnė qė xhandarmėria tė vendoset nėn autoritetin e dy ministrive, MM dhe MB, sikundėr ėshtė nė Francė, Serbi dhe Portogali ose edhe vetėm nėn juridiksionin e MM, sikundėr ėshtė nė Itali e Turqi.
Brenda xhandarmėrisė ka edhe rendime speciale, tė cilat ndahen nė: roja bregdetare, rendimi presidencial pėr sigurimin e Presidentit dhe Presidencės, shkolla e xhandarmėrisė; dega gjyqėsore e xhandarmėrisė, e cila pėrfshin ruajtjen e burgjeve, transferimin dhe shoqėrimin e tė burgosurve, ndėrhyrjet speciale nė raste tė nevojshme nėpėr burgje, asistimin nė hetimin e ēėshtjeve penale dhe pėrgatitjen e tyre pėr gjyq dhe pėr gjykatat ushtarake; dega e hetimit ushtarak dhe dega e hetimit civil si dhe dega pėr detyrat e policimit administrativ, etj.
Duke qenė se ėshtė forcė e armatosur pėr aplikimin e ligjit tė natyrės ushtarake, xhandarmėria nė kohė paqe ka pėr detyrė tė mbajė regullin, paqen dhe bindjen publike si dhe ti rivendosi ato nė rast se humbasin ose dėmtohen rėndė; ti shėrbejė komunitetit; tė kryej detyra antiterrorizmi; tė shtypi ēdo revoltė tė paligjshme tė popullatės; tė zbatoi gjėndien e jashtėzakonshme tė shpallur nga Kuvendi ose ligjin e luftės; tė zbatoi mobilizimin e detyruar dhe detyrat qė dalin nga dekretet presidencialė, duke zbatuar detyrat e saj civile dhe ushtarake qė rjedhin nga kėta dekrete dhe ligje; tė ndihmojė oficerat e policisė; tė shoqėroi paratė publike si dhe municionet e ushtrisė; mbron ambasadat tona dhe personelin e tyre jashtė vendit, atje ku del e nevojshme; kryen detyra tė mbledhjes sė informacionit pėr nevoja tė shėrbimeve inteligjente; kontrollon dhe jep lejet e armėve dhe tė gjuetisė si dhe ruan ambasadat dhe objektet historiko-kulturore e fetare. Ajo qė ėshtė mė kryesorja, xhandarmėria shėrben si konjukturė lidhėse midis FA dhe ēdo lloj force tjetėr ose entiteti jashtė ushtrisė, nė rastet qė i kėrkohet; merret me arrestimin dhe ndalimin e dezertorėve nga radhėt e ushtrisė, gjė qė policia ushtarake e ka shumė tė vėshtirė ta kryejė kėtė detyrė nė zonat rurale; afron ndaj autoriteteve civile tė dhėna tė inteligjencės, por jo tė njė natyre politike, e cila hyn nė atė qė quhet policim administrativ dhe bėhet me qėllim pėr tė llogaritur akte tė mėdha tė dhunės, etj.
Aktualisht mbi vendin tonė kryejnė mbikalime mbi 600 avjonė pasagjerės pėrveē 12 kompanive ajrore qė ulen dhe ngrihen nga Rinasi, gjė qė ka dalė e novojshme edhe krijimi i forcave tė SAR-it dhe kėtė detyrė xhandarmėria mund ta kryej me sukses dhe nė kohėn e duhur, pasi ajo ėshtė e vetmia forcė e pėrqėndruar e shtrirė nė tė gjithė thellėsitė e territorit tė vendit, ku edhe probabiliteti i pėrfundimit tė aksidentet ajrore ėshtė shumė mė i madh.
Pėrzgjedhja e kuadrove tė Xhandarmėrisė
Bazuar nė sistemin tonė aktual tė pėrgatitjes sė oficerit, kuadrot pėr xhandarmėrinė zgjidhen nė mbarimin e vitit tė tretė tė Fakultetit Juridik dhe pėrgatiten 6 muaj nė Shkollėn e Trupės pėr nivelinvitin komandantit tė togės dhe pas kėsaj dėrgohen 4 muaj pėr tė bėrė stėrvitje intensive pėr forca komando dhe vetėm pas kėsaj ata emėrohen me detyrė nė xhandarmėri. Pas 2-3 vjetėsh rikthehet pėrsėri nė Shkollėn e trupės dhe pėr 4 muaj pėrgatitet pėr komandant kompanie, ndėrsa pėr tė komanduar batalionin dhe pėr tė marrė edhe gradėn e majorit pėrgatitet 6 muaj nė Akademinė e Mbrojtjes. Edhe pėr nivele mė tė larta rikthehet pėrsėri nė Akademinė e mbrojtjes. Nė rastin kur funksionon Universiteti Ushtarak, kandidatėt pėr oficera xhandarmėrie, pasi mbarojnė vitin e dytė tė universitetit ēohen nė Fakultetin Juridik pėr dy vitet e tjera. Pas mbarimit tė kėtij katėrvjeēari shkojnė nė Shkollėn e Trupės dhe vijohet si mė sipėr. Por mundet tė ndiqet edhe njė pėrvojė tjetėr, ku oficerat qė mbarojnė Akademinė ushtarake me gradė nėntoger ēohen nė njė shkollė xhandarmėrie njė vit ku marrin njė trajnim profesional pėr edukim juridik e administrativ dhe, pasi mbarojnė kėtė ēohen 4 muaj pėr kursin e forcave komando, dhe ata qė e mbarojnė me sukses kėtė kurs emėrohen me detyrė nė xhandarmėri. Pėrsa u pėrket nėnoficerave tė xhandarmėrisė, edhe ata zgjidhen me konkurs nga radhėt e ushtrisė. Kushti i vetėm ėshtė qė tė kenė shėrbyer minimalisht dy vite si nėnoficerė nė ushtri dhe pas kėtij seleksionimi dėrgohen 4 muaj nė Shkollėn e Trupės ose nė njė shkollė xhandarmėrie pėr tu pėrgatitur pėr specialitete tė ndryshme tė saj. Gjithmonė nė pėrshtatje me sistemin e arsimimit tė kuadrove tė ushtrisė.
Pėrfundime
Xhandarmėria ėshtė njė lloj force ushtarako-policore territoriale e gjithėkohėshme multifunksionale, e cila pėrfshihet nė Forcat e Armatosura. Nė rast se ajo krijohet, nė tė do tė pėrfshihen Policia Rurale, FNSH, Policia Ushtarake, Garda, Shėrbimi SAR, Policia e Burgjeve, Kufitre, Pyjore, Lumore, Kulturore, Mjedisit, Bregdetare, Qėndra Kombėtare e Emėrgjencave si dhe funksionet elektorale nė ato zona.
Edukimi i saj ushtarak dhe vartėsia e dyfishtė e mėnjanojnė atė nga tepėrimet e dikurshme policore, ndaj dhe mund tė emėrtohet edhe ndryshe.
Ekzistenca e saj garanton ekuilibrimin e forcave dhe parandalon ēdo lloj abuzimi nga secila forcė e armatosur dhe parandalon ngjarjet si ajo e Gėrdecit apo e 21 janarit 2011. Nė rast se do tė ekzistonte xhandarmėria nė vitin 1997, nuk do tė ndodhte tragjedia e dėrgimi tė Gardės Kombėtare nė Cėrrik, sepse oficerat e xhandarmėrisė, pėrveē qė janė ushtarakė tė mirėfilltė, janė edhe juristė tė pajisur edhe me edukim administrativ. Ngjarjet e mėsipėrme treguan nevojėn e kėsaj lloj force me varėsi tė dyfishtė, si dhe paaftėsinė e Policisė pėr ato lloj situatash.
Bibliografia
1. Fletore Zyrtare Nr. 40, datė 23 korrik 1929, mbi Dekret-ligjin organik tė Gjindarmėrisė.
2. Historia e Shqipėrisė, v.3, Tiranė 1984
3. Ligji Nr.9749, datė 4.6.2007 pėr Policinė e Shtetit
4. Ligji Nr.10 142, datė 15.5.2009, pėr ndryshime nė Ligjin Nr.9749, datė 4.6.2007.
5. Ligji Nr. 8869, datė 22.05.2003 pėr Gardėn e Republikės sė Shqipėerisė.
6. Ligji Nr. 9445, datė 16.11.2005, pėr disa ndryshime nė ligjin nr. 8869, datė 22.5.2003.
7. Ligji Nr.9069, datė 15.5.2003 pėr Policinė Ushtarake nė FA tė Republikės sė Shqipėrisė
8. TV Channel One, 12.3.2012
9. Michel de Weger, Res Militares, Vol.I, nr.2, 2011
13.3.2012.
(Dilaver Goxhaj ėshtė pedagog nė KDS)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn por_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn lit_Latn lit_Latn eng_Latn lim_Latn unk lit_Latn