als_Latn dik_Latn sag_Latn
GJERAK KARAISKAJ
PESË MIJË VJET
FORTIFIKIME
NË SHQIPËRI
SHTËPIA BOTUESE «8 NËNTORI»
Redaktor:
JANI TOÇKA
«.... që nga kohërat e Ninevisë dhe të Babilonisë
deri në fund të mesjetës muret prej guri ndër
kombet e qytetëruara ishin i vetmi mjet
fortifikimi»
F. ENGELS
H Y R J E
Në fushën e fortifikimeve, studimet që kanë bërë të mundur
një trajtim përgjithësues të kësaj teme janë kryer thuajse tërësisht
mbas Çlirimit nga studiuesit shqiptarë. Kushtet shumë të favorshme
të krijuara gjatë pushtetit popullor, me kujdesin e vazhdueshëm të
Partisë dhe shokut Enver Hoxha, për studimin dhe vlerësimin. e
trashëgimisë arkitektonike të së kaluarës, bënë të mundur që brenda
një kohe relativisht të shkurtër, të gjurmohet një numër i madh
ndërtimesh mbrojtëse, të grumbullohet një material i gjere dokumen-
tar dhe të publikohen një sërë artikujsh që trajtojnë këto probleme.
Deri para Çlirimit dihej fare pak mbi fortifikimet prehistorike dhe
antike të vendit tonë. Arkeologë të huaj, që janë marrë përciptas
me këtë problem, ua atribuonin ndërtimet e fortifikimeve antike ilire
mjeshtrave grekë, gjë që vinte jo vetëm nga mungesa e materialit
dhe e gërmimeve arkeologjike sistematike, por kryesisht nga metodo-
logjia e gabuar shkencore, që mbështetej në teorinë e «importimit të
fenomeneve kulturore» dhe të ndarjes në «popuj krijues» dhe «përvetë-
sues». Për sa u përket fortifikimeve mesjetare, studimet për to në të
kaluarën janë jo vetëm të pakta, por vuajnë dhe nga mungesa e kom-
petencës. Për këtë arsye, në ato studime të pakta që kemi trashëguar
për këtë fushë nuk bëhet fjalë pothuajse aspak për arkitekturën e
këtyre ndërtimeve, por vetëm sa radhiten të dhënat historike për to.
Një gjini krejt e palëvruar ka qenë ajo e fortifikimeve të shek.
XVIII-XIX, që lidhen me periudhën e krijimit dhe fuqizimit të pa-
shallëqeve të mëdha shqiptare. Këto ndërtime janë parë me përbuzje
nga studiuesit e huaj dhe janë konsideruar anakronike dhe të padenja
për t'u studiuar.
Studimet shqiptare dhe materiali i mbledhur, sidomos në dy de-
kadat e fundit, tregojnë se në artin e fortifikimit vendi ynë jo vetëm nuk
qëndron mbrapa vendeve të tjera, po ai paraqitet me tiparet e veta
të veçanta, që krahas përpunimit krijues të ndikimeve të jashtme,
dha dhe kontributin e vet në thesarin e përbashkët të arkitekturës së
popujve të Ballkanit. Në këtë punim, duke u mbështetur në metodo-
logjinë marksiste-leniniste, fortifikimet nuk janë parë të izoluara, vetëm
si vepra ndërtimi dhe mbrojtëse, por në radhë të parë këto fenomene
arkitektonike janë parë si refleks i kushteve ekonomiko-shoqërore, të
formacioneve të ndryshme të shoqërisë në vendin tonë.
5
Fortifikimet më të hershme në vendin tonë i përkasin neolitit të
vonë, rreth viteve 2800-2700 p.e.r. Në këtë permdhë hasen fortifikime
me ledhe guri e druri, si në Kamnik të Kolonjës dhe Maliq. Por për-
hapjen më të madhe ato e patën gjatë periudhës së vonë të bronzit
dhe të hekurit të hershëm (1500-500 p.e.r.). Ky fenomen është i lidhur
me diferencimin shoqëror dhe lindjen e shoqërisë me klasa. Në këtë
periudhë konsolidohen fedaratat fisnore dhe lufta për grabitje midis
fiseve apo federatave bëhet një fenomen i zakonshëm.
Vendbanimi i fortifikuar bëhet vendbanimi më karakteristik për
ilirët. Tipari më dallues i ndërtimeve mbrojtëse të kësaj periudhe nga
alo paraardhëse, janë muret e fuqishme të ndërtuara me gurë të
mëdhenj të palatuar, që rrethonin krejt vendbanimin ose pjesët me
mbrojtje natyrore më të dobët. Teknika e re u jepte një qëndrue-shmëri
më të madhe mureve mbrojtëse. Trashësia e tyre ishte 2-4 m, ndërsa
lartësia mbi 4 m. Fortifikimet vendoseshin gjithmonë në pika strate-
gjike, pranë rrugëve natyrore dhe luginave që përshkojnë territorin e
vendit tonë apo të krahinave të tjera të banuara dikur nga ilirët.
Për sa i përket formulimit planimetrik, fortifikimet prehistorike
varen shumë nga terreni ku janë ngritur, që ka kushtëzuar dhe format
e ndryshme të tyre. Por vendbanimet e mbrojtura, me shumë mure
rrethuese, janë në këtë kohë një tipar karakteristik për fortifikimet e
hershme ilire. Ato i gjejmë kudo në territorin e Ilirisë me nga dy deri
në pesë rrethime, në një kohë kur në Greqi, vetëm pas shek. VII ose
VI p.e.r., fillojnë të rrethohen me mure shtrirjet e vendbanimeve jashtë
mbrojtjeve fillestare të tyre.
Në një shkallë më të zhvilluar të shoqërisë prehistorike lindin
sisteme fortifikimi për krahina të tëra, duke krijuar në këtë mënyrë
një rezistencë të organizuar kundrejt një armiku të jashtëm.
Gjatë shek. V-IV p.e.r., në një pjesë të vendbanimeve të fortifi-
kuara, që vazhdojnë të jetojnë nga periudha e parë e hekurit, zhvillohet
jeta qytetare. Lindin edhe qytete të reja, fizionomia e të cilave
përcaktohet nga marrëdhëniet skllavopronare që zotërojnë në jetën
e Ilirisë në këtë kohë. Jeta qytetare me kërkesat e saj të veçanta për-
caktoi dhe pamjet e ndryshme të qyteteve dhe fortifikimeve antike,
në krahasim me qendrat e fortifikuara të rendit fisnor.
Muret mbrojtëse të qyteteve me gurë të latuar me kujdes në
formë poligonale, trapezoidale apo katërkëndëshe ishin një shfaqje e
fuqisë ekonomike dhe e nivelit kulturor të qytetit. Për herë të parë
lindin në fortifikime kullat, perfeksionohet mbrojtja e hyrjeve, muret
bëhen më të larta dhe pajisen me parapete dhe bedena, ndërsa kullat
me frëngji.
Pushtimi romak ndërpreu për një kohë zhvillimin normal të jetës
ekonomike, politike dhe kulturore të Ilirisë. Rrënohet një numër i
madh qytetesh të fortifikuara dhe kështjellash, sidomos në Epir.
Fortifikimet kufizohen vetëm në disa nga qytetet kryesore të breg-
detit, si Butrinti, Apolonia, Durrësi, Lezha etj.
iNë teknikën e ndërtimit të mureve mbrojtëse futen elemente të
reja, si llaçi për lidhjen e gurëve dhe tulla e pjekur.
Shthurja e sistemit skllavopronar dhe dyndjet e popujve në shek.
IV-VI, sjellin si pasojë një shtim të aktivitetit ndërtimor në drejtim të
fortifikimeve. Fortifikohen në fillim qendrat e banuara pranë rrugëve
6
kryesore dhe qytetet më të rëndësishme. Ndërtohen gjithashtu kështjella
të vogla, që bënin pjesë në sistemin fortifikues të qyteteve të mëdha
dhe të rrugëve kryesore të komunikacionit. Ky aktivitet ndërtimor mori
një përpjesëtim më të madh sidomos në shek VI, në kohën e sundimit
të perandorit me origjinë ilire, Justinianit I.
Një zhvillim të dukshëm pati arkitektura ushtarake edhe gjatë
mesjetës së hershme dhe asaj të zhvilluar. Ecurinë e saj mund ta
ndajmë në dy etapa kryesore, e para që përfshin shek. VII-XIII dhe e
dyta shek. XIV-XV. Në periudhën e parë, fortifikimet shqiptare kishin
arritur një shkallë të lartë zhvillimi. Mjafton të përmendim se ndërsa
në vendin tonë, në shek. IX-XI kishte kështjella të fuqishme, me
mure guri dhe qytete të mëdha të fortifikuara, si Durrësi, Berati,
Kanina, Lezha, Himara etj., në Evropën Perëndimore vazhdonin të për-
doreshin fortesat prej druri. Mjaft elemente të fortifikimeve, që u
përhapën nga kryqtarët në Evropë gjatë shek. XII-XIII, i hasim në
fortifikimet tona në një periudhë më të hershme. Por edhe pas shfaq-
jes së artilerisë dhe kalimit të qendrës së gravitetit nga Lindja në
Perëndim, ato ndoqën hap pas hapi përparimet e artit të fortifikimit,
qc kushtëzohej nga zhvillimi i mjeteve dhe mënyrave të sulmit.
Zhvillimi i mëtejshëm i fortifikimeve shqiptare pas shek. XV u
ndërpre nga pushtimi turk. Në periudhën e parë të pushtimit turk, për
vendo'sjen e garnizoneve të pushtuesit u përdor një pjesë e mirë e ka-
lave të vjetra ekzistuese, ndërsa kalatë e tjera, që u gjykuan të pa-
përshtatshme, u prishën, për të mos u kthyer në qendra rezistence
të popullsisë kryengritëse. Në radhë të parë, u shfrytëzuan kalatë e
qyteteve, të cilat u kthyen më vonë në qendra administrativo-ushtarake,
të vilajeteve si dhe disa kështjella që kishin rëndësi të veçantë strate-
gjike. Duke shfrytëzuar kalatë e vjetra dhe duke ndërtuar edhe të reja,
turqit krijuan në Shqipëri, që ishte një qendër e vazhdueshme kryengri-
tjesh, një sistem të tërë fortifikimesh, ku vendin kryesor e zinin kalatë
ekzistuese.
Në ndërtimin e kalave morën pjesë, me punë të detyruar e teknikë,
dhe punëtorë vendas. Në ndonjë rast ato janë projektuar edhe nga arki-
tektë me origjinë shqiptare, siç është kalaja e Vlorës e projektuar nga
arkitekt Sinani. e cila është një nga arritjet më të shquara të arkitekturës
ushtarake osmane.
Shthurja e regjimit feudal-ushtarak, që kishte filluar në Shqi-
përi që nga fillimi i shek. XVII, solli si pasojë dobësimin e pushtetit
turk dhe shthurjen e administratës shtetërore. Kjo u dha rast feudalëve
të fuqishëm shqiptarë që të fuqizoheshin ekonomikisht dhe politikisht
dhe dalngadalë të kthehen në sundimtarë autonomë të territoreve të
mëdha apo të vogla, të quajtura pashallëqe, të cilat zëvendësuan nda-
rjen e vjetër administrative të sanxhaqeve. Kjo periudhë karakterizo-
het nga konflikte dhe luftëra të vazhdueshme midis feudalëve shqip-
tarë dhe sulltanit, në të cilat morën pjesë dhe masat e gjera të popu-
llit, që aspironin çlirimin kombëtar, midis vetë feudalëve si dhe midis
feudalëve nga njëra anë dhe shtresave të varfëra dhe të shtypura të
qytetarëve dhe fshatarëve në anën tjetër.
Luftërat feudale morën përpjesëtime më të mëdha sidomos në
pashallëqet e Shkodrës, Beratit dhe Janinës, të cilat shërbyen edhe
si bërthamë për krijimin e pashallëqeve të mëdha shqiptare. Në funk-
7
sion të kësaj gjendjeje ishin ngritur dhe fortifikimet. Zakonisht, në
qytetin kryesor të pashallëkut, ku ishte dhe rezidenca e sundimtarit,
vërehen gjurmët më të rëndësishme të ndërtimeve mbrojtëse të kësaj
periudhe. Ato i takojmë në kalanë e Shkodrës, Beratit, Peqinit etj.
Por midis gjithë sundimtarëve të pashallëqeve, u dallua për
ngritje fortifikimesh Ali pashë Tepelena, i cili nga fundi i sundimit të
tij mundi të krijojë një shtet thuajse të pavarur me kryeqendër Janinën,
që përfshinte Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut dhe zinte një pjesë të
tokave të Maqedonisë e të Greqisë. Veç kalave, që ai ndërtoi jashtë
territorit të sotëm të Shqipërisë, si në Janinë, Prevezë, Artë, Sul etj.,
Aliu ngriti shumë fortifikime edhe brenda territorit të sotëm të Shqi-
përisë së Jugut dhe të Mesme, si në Tepelenë, Gjirokastër, Shën-Triadhë,
Butrint, Mahalla, Libohovë, Shën-Vasi, Porto-Palermo dhe Berat.
Me ndërtimet ushtarake të tij, Aliu diti t'u kundërvihet përpari-
mit të mjeteve dhe mënyrave të sulmit të armiqve të tij të mundshëm.
Këtë e treguan ato fortifikime, të cilat në përpjekjet me pushtuesit
osmanë u rezistuan rrethimeve të gjata dhe sulmeve të egra të armiqve.
Qëllimi i këtij punimi është që të ndiqet zhvillimi i artit të fortifiki-
mit në Shqipëri, që nga kohët më të lashta deri afër kohës sonë. Këtë
evolucion e kemi ilustruar me shembuj tipikë, duke vlerësuar njëko-
hësisht edhe anën sasiore të këtij problemi, që lidhet me shpërndarjen
e fortifikimeve në kohë.
Ndërtimet mbrojtëse janë parë kryesisht në pikëpamje ushta-
rake si fortesa, pa u lënë mënjanë teknika e ndërtimit, edhe kur kjo
e fundit nuk lidhej me qëndrueshmërinë e mureve, por më tepër ki-
shte karakter estetik. Në anën tjetër, jemi përpjekur që gjithë këto
aspekte t'i inkuadrojmë në kontekstin historik, i cili shpesh ka kushtë-
zuar në një masë të madhe zgjidhjen dhe tiparet e këtyre ndërtimeve.
Autori ka vrojtuar në vend shumicën e fortifikimeve, ndërsa një
pjesë e tyre janë studiuar prej tij, por ai është mbështetur edhe në një
sërë artikujsh të studiuesve shqiptarë si të F. Prendit e M. Korkutit
për fortifikimet prehistorike; të prof. S. Islamit, N. Cekës. Dh. Budinës e
K. Zhekut për antikitetin; të A. Baçes, S. Anamalit e D. Komatës për
fortifikimet mesjetare, etj; të E. Rizës e P. Thomos për banesat e for-
tifikuara dhe kullat e shek. XVII-XVIII etj. Disa vështirësi, që lidhen
me materialin që kemi pasur në dispozicion, si dhe me nivelin e ndry-
shëm të studimeve për fusha të veçanta, kanë bërë që jo të gjithë
kapitujt të kenë një shtrirje të barabartë në prekjen e problemeve dhe
në nxjerrjen e përfundimeve përkatëse. Gjithashtu janë lënë jashtë kë-
tij punimi, për mungesë të dhënash e studimesh, ndërtime mbrojtëse
shqiptare nga krahinat e Kosovës, Çamërisë si dhe fortifikime të tjera të
ndërtuara nga Ali pashë Tepelena, jashtë territorit të sotëm të Shqipërisë.
Interpretimet e ndryshme nga studiuesit e tjerë, për të mos cë-
nuar rrjedhshmërinë e leximit, janë dhënë në shënimet.
Për të dalë më qartë përhapja dhe rëndësia e ndërtimeve mbroj-
tëse, janë shqyrtuar edhe kategori të tjera, mjaft që ato të kenë pa-
sur karakter mbrojtës, si banesat dhe manastiret e fortifikuara. Gji-
thashtu, kapitulli i fundit mbi armët dhe rrethimet do të bëjë më të
lehtë të kuptuarit e kësaj teme. Ilustrimet, skicat dhe fotografitë
janë marrë kryesisht nga artikujt e cituar në këtë punim, ndërsa vi-
zatimet janë punuar nga F. Zarshati.
8
kac_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nld_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ewe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk