als_Latn dik_Latn sag_Latn
Genc Burimi
Zoti ambasador, në radhë të parë ju falenderojmë ngrohtësisht për këtë intervistë për të na qartësuar, aq sa e shihni të mundur, mbi progresin e legalizimit të kanabisit në SHBA. Është thuajse një dosje “negociatash diplomatike” edhe për vetë amerikanët. Të paktën kështu na duket nga larg, kur shohim sesi legalizimi i kanabisit në këtë vend të madh po përfshin njëri pas tjetrit shtetet amerikane si në një teori dominosh, por shteti federal vazhdon të rezistojë në jo-në e tij. Kjo shoqëri duhet të jetë në negociatë të përhershme midis governatorëve lokalë dhe përfaqësuesve federalë? Si po ndodh në terren dhe çfarë i motivon para se gjithash amerikanët te lejimi i kanabisit?
Temat Kryesore
- Diplomati shqiptar në OKB i bën “autopsinë” zhvillimeve më të fundit në SHBA
- Si po zgjerohet ditë pas dite harta e shteteve që legalizuan kanabisin, kontrolli dhe monitorimi prej autoriteteve dhe përfitimet që kanë shtetet federale
Përgjegjësitë e mia janë në OKB, një organizatë ndërkombëtare e cila ka një pozicion të prerë ndaj produkteve të cilësuara si droga në tërësi-përfshirë kanabisin-dhe ka struktura të posaçme ndërqeveritare që ndjekin e analizojnë në vijimësi situatën në vende të ndryshme. Por, duke jetuar në SHBA, nuk mund të jem kurrsesi indiferent ndaj një procesi të tillë shoqëror me përmasat të tilla sa vetë ky vend i madh e kaq divers. Në fakt ajo që po ndodh në Amerikë në këtë aspekt është jo më pak se një revolucion i llojit.
Është e saktë se ligji federal e ndalon përdorimin, posedimin dhe tregtinë e kanabisit. Kjo do të thotë se në çdo çast, strukturat ligjvënëse federale amerikane mund të vendosin të marrin masat që i gjejnë të përshtatshme në mbështetje të ligjit. Por, duke pasur parasysh evoluimin e shpejtë të këtij problemi, realitetin eklektik në SHBA, ku pothuajse gjysma e shteteve amerikane e kanë shpenalizuar tashmë kanabisin, tërësisht ose pjesërisht, kundërveprimi i shtetit federal po duket tashmë si një mundësi gjithnjë e më shumë teorike sesa reale. Penalizimi në planin federal duket si një letër që po vjetërohet me shpejtësi. Vetë fakti që kanabisi është legalizuar pjesërisht edhe në kryeqytetin amerikan, Uashington D.C., pra atje ku i kanë zyrat qeveria dhe ligjvënësit, është një sinjal i fortë e që tregon për një tendencë të qartë e vështirësisht të kthyeshme.
A mund të na jepni një vështrim situatës në shtete të ndryshme?
Ajo është një mozaik kompleks ku bashkëjetojnë situata të ndryshme përfshirë ato krejt të skajshme. Tre shtete (Kolorado, Uashington dhe së fundmi, para dy ditësh, Alaska) janë në pararojë dhe kanë liberalizuar tërësisht kanabisin (e kanë rregulluar përdorimin e lirë kanabisit, do të ishte shprehja më e saktë, pasi shpenalizimi është i shoqëruar me rregulla strikte). 6 shtete (Montana, Arizona, Nju Meksiko, Illinois, Michigan dhe Nju Hampshire) lejojnë përdorimin mjeksor të kanabisit. 8 shtete (Kalifornia, Oregon, Nevada, Maine, Vermont, Masachusets, Konektikat dhe Maryland) lejojnë perdorimin mjekësor, por edhe e kanë dekriminalizuar përdorimin e kanabisit, pra një person që kapet me kanabis për përdorim personal nuk ndalohet më nga policia. 6 shtete (Nju Jork, Ohio, Minesota, Karolina e Veriut, Misisipi dhe Nebraska) e kanë dekriminalizuar përdorimin dhe posedimin e kanabisit. Në shtetet e tjera, kanabisi është i paligjshëm. Eshtë kësisoj e kuptueshme që FBI-ja të jetë në një pozicion pasiv, duke pritur të shohë se nga do të anojë përfundimisht peshorja në planin federal, duke ua lënë struktutrave të shteve të veçantë të merren me situatat ligjore në shtetet përkatëse, sipas ligjit lokal.
Si është pozicionuar opinioni publik amerikan në këtë lëvizje pro-kanabis?
Eshtë interesante dhe e habitshme të shihet se si ka avancuar drejt shpenalizimit një opinion e një shoqëri e cila është historikisht e njohur për puritanizmin dhe, në masë të madhe, për konservatorizmin e saj. Sipas një sondazhi më të fundit, opinioni vazhdon të jetë i ndarë, por avancimi drejt shpenalizimit është i dukshëm. Sot janë 52 për qind e amerikanëve që janë në favor të shpenalizimit të kanabisit në krahasim me 45 % që duan që ai të vazhdojë të jetë i paligjshëm. Opinioni amerikan ka ndryshuar në mënyrë drastike që prej vitit 1969, kur për herë të parë pyetjes së Gallup iu përgjigjen pozitivisht vetëm 12 %. Por në masë të madhe, ndryshimi i opinionit ka ndodhur gjatë viteve të fundit. P.sh., në tre vitet mes 2010 dhe 2013 mbështetja për shpenalizim u rrit me 11 pikë. Sipas një ankete të Qendrës Pew Research, 76 % e të anketuarve theksojnë se njerëz të dënuar për posedim të vogël të kanabisit nuk duhet të dënohen me burg (siç ndodhte deri para disa muajsh edhe në Nju Jork). Po ashtu, i njëjti sondazh tregon se 47% e amerikanëve pranojnë se kanë provuar të paktën një herë kanabisin edhe pse ai ishte ilegal. Pra, fakti që kanabis është instaluar tashmë si pjesë e jetës së përditshme, se shoqëria, forca publike, pavarësisht nga mjetet jashtëzakonisht të mëdha që ka përdorur, nuk ia ka dalë dot për ta penalizuar dhe ndaluar, si dhe studime e raporte që kanë treguar vetitë mjekësore dhe kanë relativizuar shkallën e dëmshmërisë së përdorimit vetjak të kontrolluar, janë faktorë të rëndësishëm që kanë çuar në animin e opinionit drejt një qëndrimi krejt tjetër ndaj kësaj substance.
Në këtë proces ka ndikuar padyshim edhe shtypi serioz. Në një editorial të pazakontë, para disa muajsh, gazeta The New York Times, me titullin “Hiqeni Prohibicionin, përsëri”, shoqëruar me një foto gjithë domethënëse, ku yjet e flamurit amerikan shndërrohen në gjethe marihuane, bënte thirrje, me një argumentim serioz e solid, për shpenalizimin e kanabisit, pasi politka e deritanishme e represionit 40 vjeçar, sipas saj “ka shkaktuar një kosto sociale të madhe, ka rrënuar padrejtësisht sa e sa jetë dhe ka krijuar breza të tërë kriminelësh për hiçgjë, për një substancë më pak të dëmshme se alkoli dhe duhani”.
Do të ishte interesante sikur të na paraqisnit më në detaje rastin e Kolorados që amerikanët e cilësojnë si në pararojë dhe me një histori më të gjatë se shtetet e tjera në fushën e pranueshmërisë së kanabisit. Si paraqitet situata, a ka pasur probleme të natyrave të ndryshme, përfshirë ato që lidhen me rendin publik dhe shëndetin e popullsisë? Po shtypi dhe njerëzit si reagojnë pasi, fundi i fundit, bëhet fjalë për një produkt që botërisht konsiderohet si drogë ?
Duhet thënë se, duke qenë shteti i parë që guxoi të tentonte të pamundurën, të lundronte kundër rrymës, pra të thyente “prohibicionin e dytë” në historinë amerikane, autoritetet e Kolorados e kanë parasysh se ato janë nën vëzhgim nga të gjitha anët, përshirë nga FBI-ja. Për këtë arsye procesi është rregulluar, do të thoja, në mënyrë të paqortueshme, gati ekzemplare. Kanabisi, ashtu si edhe duhani, nuk mund të konsumohet në vende publike, përfshirë kafenetë dhe parqet publike. Blerjet janë të kufizuara: një ons (28,34 gramë) për person për banorët e Kolorados dhe vetëm 7gramë për vizitorët. Banorët kanë të drejtë të kultivojnë vetë jo më shumë se 5 rrënjë. Fermat e prodhimit dhe dyqanet e tregtimit janë të licencuara nga autoritetet publike dhe janë nën vëzhgim të përhershëm prej tyre. Ka një kontroll informatik jashtëzakonisht rigoroz dhe çdo bimë ka një kod specifik informatik të regjistruar në një bazë të dhënash qendrore të kompjuterizuar, çdo lëvizje është e regjistruar dhe çdo ponunjës që është i punësur në këtë industri është i regjistruar po ashtu në një bazë të dhënash qendrore. Nuk ka dyshim se eksperianca prej dhjetë vjetësh e lejimit të përdorimit të kanabisit për qëllime mjekësore i ka dhënë këtij shteti një eksperiencë të pasur e që i lejon, të paktën deri tani, të manaxhojë me sukses këtë fazë të mëtejshme të përdorimit të kanabisit.
Shteti dhe autoritetet publike nuk janë të përfshira në prodhimin e kanabisit, por lëshojnë leje për prodhim, tregtim, caktojnë numrin e bimeve të kultivueshme çka u lejon të ushtrojnë kontroll të përhershëm mbi sasinë në treg. Shteti po ashtu nuk përzihet në përcaktimin e çmimit për tregtimin e kanabisit, por përdor mjetet tatimore (28% TVSH), për të luftuar luhatjet që mund të çojnë në ringjalljen e tregut të zi. Sipas Institutit Brookings, ai që tashmë quhet "Modeli Kolorado", nuk ka për qëllim të ndalojë ose të dekurajojë konsumin, por ta rregullojë atë në të njëjtën formë si alkoolin, për të mbledhur më shumë të ardhura nga një veprimtari, e cila më parë ishte në të zezë dhe ushqente kriminalitetin dhe paligjshmërinë.
Çdo parametër i analizuar deri tani flet për një iniciativë të suksesshme dhe me përfitim për të gjithë. Deri tani shteti e ka fituar bastin: Nuk ka ndonjë re tym kanabisi mbi qytet (sic shpreheshin kritikët dhe kundërshtuesit, në mes të të cilëve ishte edhe Guvernatori i Kolorados), aktet kriminale kanë rënë me 10%, sipas të dhënave të vetë FBI dhe numri i aksidenteve rrugore, çka përbënte edhe frikën kryesore, ka rënë edhe më shumë.
Sipas autoriteteve, çka konfirmohet edhe nga analiza të pavarura dhe nga shtypi, përfitimi nga liberalizimi është i trefishtë: I pari është punësimi. Më shumë se 15 000 njerëz punojnë në sera dhe dyqanet e atorizuara/licensuara, sipas shifrave zyrtare. Këtyre u duhen shtuar edhe rritja e punësimit në profesionet e lidhura me gjithë linjën e industrisë. P.sh., ndër profesionet më të kërkuara është ai i elektricistit – duke qenë bimë tropikale kanabisi kërkon shumë dritë. Po ashtu, ndryshe nga parashikimet alarmiste, turizmi është rritur dhe ka diversifikuar ofertat, duke përfshirë oferta të ndryshme të lidhura edhe me kanabisin. Së dyti, situata e rendit publik është përmirësuar, duke sjellë një përfitim të dyfishtë: ka më pak kriminalitet dhe situata ka krijuar mundësi për t’i alokur energjitë e ruajtjes së rendit në fusha e aspekte të tjera; së treti, nga rreth 60 milionë dollarë përfitim nga taksa gjatë vitit 2014, pjesa më e madhe (40 milionë) shkon për arsimin, duke i sjellë këtij sektori jetik të ardhura shtesë.
Autoritetet theksojnë se motoja e tyre janë tre parime: të shmangin që kanabisi të bjerë në duart e fëmijëve; në duart e kriminelëve dhe të ndalojnë tregtinë e paautorizuar dhe pa kontrolluar në shtetet e tjera ku ai është i ndaluar. Me pak fjalë, nga çdo këndvështrim, eksperienca e deritanishme ka sjellë pakrahasueshëm pak ose aspak probleme (edhe ai i dozimit të pranisë së kanabisit në produktet derivate, i cili në filim rezultoi kaotik, u rregullua në mënyrë strikte në një kohë rekord) me avantazhe të dukshme.Në shakanë popullore Kolorado thirret rëndom Eldorado. Nuk ka dyshim se eksperienca pozitive e Kolorado-s do të jetë një shembull për tu ndjekur edhe nga shtete të tjerë të SHBA-ve.
Në harkun kohor të një viti situata ka avancuar shumë në SHBA dhe opinioni publik, larg së qeni konsensual mbi këtë çështje, ka gjithsesi një vështrim shumë më pranues ndaj kanabisit. Një mendim pothuajse unanim e shkencërisht i pranuar për vetitë e përdorimit mjekësor të kësaj substance ka ndikuar në këtë drejtim. Fakt tjetër interesant, një botim i para dy ditëve në “Scientific Report” e cilëson kanabisin 114 herë më pak të dëmshëm sesa alkooli dhe shumë më pak të dëmshëm se duhani apo produkte të tjera që hyjnë në kategorinë e substancave të dëmshme.
Por, analistët seriozë pajtohen se ka ende shumë për të hulumtuar dhe analizuar mbi efektet e konsumit të lirë të kanabisit e për më tepër të konsumit të tepruar, efektet tek fëmijët apo përdorues në moshat e reja, gjatë shtatzanisë apo kushte të tjera specifike. Prandaj, ato vende që kanë avancuar në shpenalizmin e pjesshëm apo tërësor të canabisit kanë vendosur një kuadër rregullativ të rreptë dhe nën monitorim strikt.
"Dhjetëra milionë njerëz e kanë jetuar "ëndrrën amerikane"
Legalizimi i mbajtjes së armëve, lejimi i prodhimit të naftës përmes procesit të çarjes (fracking), dënimi me vdekje me gjeografi variabël sipas shteteve, e njëjtja gjë tani dhe me kanabisin. Kjo shoqëri amerikane vërtetë që nuk ngjan me asnjë tjetër nga shoqëritë e tjera të demokracive perëndimore. Ka ndonjë shpjegim racional në mënyrën e të funksionuarit të demokracisë amerikane zoti ambasador, apo është thjesht një atribut i mentalitetit amerikan dhe i asaj që ata e quajnë “american way of life”?
Po e filloj nga fundi: “American way of life” është një koncept specifik. Sricto sensu është mënyrë jetese unike, e vërtetë për shumë amerikanë apo e imagjinuar për jo pak te tjere. Ajo i referohet një etike patriotike (nacionaliste për disa) që u përmbahet parimeve të "jetës, lirisë dhe kërkimit të lumturisë." Ajo mbështetet në të ashtuquajturën Endrra Amerikane, pra në mundësinë e gjithkujt për të arritur begatinë personale e familjare dhe për të arritur çdo majë. Nuk ka pikë dyshimi se dhjetra milionë amerikanë e kanë prekur dhe jetuar vërtetë atë që ata e konsiderojnë ëndrra amerikane, por si në çdo vend, realiteti nuk është i njëngjyrshëm dhe industria kinematografike dhe buldozeri mediatik ia kanë dalë që të injektojnë një imazh jashtëzakonisht të fuqishëm të këtij realiteti apo miti si diçka që e arrin gjithkush, vetëm duke zgjatur dorën. E vërteta është shumë më e nuacuar. Por të kthehemi tek thelbi i pyetjes tuaj.
Realiteti administrativ amerikan është i tillë që nuk ka të krahasuar me asnjë situatë tjetër në ndonjë vend tjetër në botë dhe pse federalizmi nuk është atribut thjesht e vetëm amerikan. Por mënyra se si është decentralizuar dhe funksionon shteti dhe pushteti në Amerikë e bën atë të veçantë dhe pa dyshim një model të qëndrueshëm suksesi, një lloj formule e arrirë, që i kënaq dhe i respekton të gjithë e që ka kontribuar esencialisht për t’i dhënë këtij vendi rolin dhe peshën që ka në botë. Personalisht mendoj se ka shumë gjera që vendet dhe shoqëritë multietnike mund të huazojnë e përshtasin suksesshëm nga realiteti dhe eksperienca amerikane pasi ajo ka në thelb atë që natyra njerëzore e ka më të afërt e të shtrenjtë: lirinë, dhe atë që njeriu e konsideron si kërkesë parësore, barazinë. Të dyja këto nuk kanë qenë të dhëna në SHBA, por janë fituar më shumë mund e kanë triumfuar me një çmim jashtëzakonisht të lartë.
Për qytetarin amerikan, shteti federal “ekziston” për disa fusha të veçanta e që do të përmblidheshin kryesisht, pa hyrë në detaje të imta, tek politika e jashtme, ajo e mbrojtjes, në ligjvënien në nivel federal, përfshirë pagesën e taksave federale. Përgjithësisht pothuajse gjithçka tjetër, pra të gjithë aspektet jetike janë në kompetencë të shtetit, autononia e të cilëve është maksimale. Natyrshëm, kjo shkallë autonomie sjell një situatë ku, për çështjet të cilat janë kompetencë e shtetit, situatat nga një shtet në një tjetër të jenë nga më të ndryshmet e më kontrastueset, në përputhje me aspekte kulturore e fetare, përbërjen demografike, historinë e trashëgiminë, shkallën e zhvillimit ekonomik, aksesin në teknologji, lidhjet e ndërveprimin me jashtë etj., sic është aktualisht edhe trajtimi i kanabisit.
Përtej situatave të shumta anekdotike, ka dallime shpesh thelbësore mes shteteve si p.sh.: Luiziana zbaton ligjin Napoleonian dhe atë Spanjoll, ndërsa pjesa tjetër ligjin anglez (common law); Nju Jorku, p.sh., ka tatim në nivel shteti për të ardhurat personale, ndërsa Florida e Nevada nuk kanë; karburanti kushton gjithnjë më lirë në Nju Xhersi sesa në Nju Jork pasi niveli i taksimit është i ndryshëm etj, etj. Nëse do të guxoja një krahasim të mangët, madje çalaman, do të ishte në një farë shkalle e në disa aspekte, me diferencat mes vendeve të Bashkimit Evropian. Por, sigurisht, situatat janë krejt të ndryshme pasi BE-ja nuk është shtet, nuk ka kushtetutë, por është organizëm ndërqeveritar.
Është kësisoj e paevitueshme që mes shteteve amerikane, për çështje madhore shoqërore siç janë dënimi me vdekje, posedimi i llojeve të ndryshme të armëve (pasja e një arme është e drejtë kushtetuese dhe si e tillë e pacënueshme dhe shtetet mund të rregullojnë aspekte të ndryshme), martesat mes personave të të njëjtit seks apo aspekte të tjera të rëndësishme të jetës sociale e publike, të ketë dallime kaq të mëdha. Në përgjithësi, shtetet pranë brigjeve, si në bregun lindor ashtu edhe në atë perëndimor janë më liberale dhe shoqërisht më të avancuara sesa ato në brendësi të vendit.
Në dy Dakotat milionat e “po bien nga qielli” si rrjedhojë e shfrytëzimit ekstensiv të nxjerrjes së naftës përmes procesit të çarjes (fracking), por në Nju Jork, i cili ka gjithashtu rezerva të mëdha, kjo është e ndaluar për arsye mjedisore e ku ndjeshmëria e po ashtu edhe avokatia për këto çështje është shumë më e madhe. Në shtete të veçantë janë referendumet ato që u vënë vulën finale iniciativave legjislative, si në Kaliforni, Florida, Kolorado etj; në të tjerë janë përgjithësisht autoritetet dhe strukturat ekzekutive apo ligjvënëse të zgjedhura siç është në Nju Jork apo shtete të tjerë të bregut lindor.
Eshtë kësisoj e qartë se asnjë demokraci tjetër perëndimore nuk i ngjan asaj amerikane. Respektimi absolut i iniciativës private brenda kontureve të respektimit të ligjit, qoftë edhe në limitet e tij, siç bën jo rallë biznesi i babëzitur apo korporatat e fuqishme, pragmatizmi-pra aftësia për të gjetur e adoptuar rregullat dhe procedurat që janë më efektive duke kapërcyer shpejt ato që në vende të tjera do të ishin pengesa jo të vogla burokratike apo kulturore; guximi për të ndërmarrë qoftë edhe duke gabuar, duke u rrëzuar për t’u ngritur menjëherë e për të vrapuar edhe më shpejt; kultura e lobimit me një forcë goditëse të pakrahasueshme, pothuajse gjithnjë e sukesshme edhe pse jo gjithnjë për kauza moralisht të përqafueshme apo në interes të publikut; shpejtësia e vendimarrjes në përgjithësi në respekt të kostos së kohës, janë atribute gati ekskluzive të shoqërisë dhe mentalitetit amerikan që e bëjnë atë të veçantë, që i bëjnë SHBA-të “the Fantastic Puzzle” ku prej më shumë se një shekulli tashmë, vazhdon të evoluojë dhe të zhvillohet një shoqëri aq heterogjene, kurrsesi perfekte, por përherë dinamike dhe në kërkim, me kujdesin për të qenë në avangardë të progresit në pothuajse të gjitha fushat, atë shkencore e teknologjike në rradhë të parë. Dhe, për t’iu përgjigjur pyetjes tuaj në mënyrë të drejpërdrejtë, në themel të ketij modeli qëndron pikërisht diçka krejt racionale, aftësia për të përcaktuar rregulla loje dhe për t’i respektuar ato apo për të mbikqyrur respektin e tyre me anë të asaj që amerikanët e quajnë me krenari: “checks and balance”, pra një ndarje reale e pushteteve që kontrollojnë njëri-tjetrin në bazë të kushtetutës.
Kolorado
Shteti i Kolorados ka fituar më shumë se 52 milionë dollarë nga taksat për shitjet e kanabisit vitin e shkuar, duke krijuar në këtë mënyrë që biznese tepër të vogla të bëhet fitimprurëse. Investitorë nga të gjitha anët e vendit, po dynden të marrin një copëz nga torta e madhe e industrisë së kanabisit në këtë vend.
Tregtia
Një studim i bërë nga Departamenti i Tatimeve në Kolorado thotë se në vitin 2014, rezidentët e këtij shteti kanë blerë 121,4 tonë kanabis. Ndërsa turistët që e kanë vizituar këtë shtet, kanë blerë 8,9 tonë kanabis. Totali i kanabisit që është shitur në Kolorado në vitin 2014 arrin në 130,3 tonë.
Uashington D.C. legalizon kanabisin
Uashingtoni, kryeqyteti i SHBA-ve, që i përket distriktit të Kolumbias, është vendi më i fundit në SHBA që legalizon përdorimin e kanabisit në sasi të vogla. Që pas mesnatës të së mërkurës, qytetarët që do të konsumojnë kanabis privatisht nuk ndiqen më penalisht. Ky ndryshim ligjor ka krijuar një tension mes kryebashkiakes dhe Kongresit. Uashington D.C., u bashkohet kështu shteteve që e kanë legalizuar kanabisin, Alaskës, Kolorados dhe shtetit të Uashingtonit (ndodhet në Veriperëndim të SHBA-ve me kryeqytet Siatëllin). Tashmë, rezidentët dhe turistët e Uashingtonit, që janë mbi 21 vjeç, do të lejohen të mbajnë jo më shumë se 56 g kanabis, si edhe të kultivojnë kanabis në kushte shtëpiake.
Legalizimi
Kanabisi u shpall i jashtëligjshëm në vitin 1930, por lufta ndaj prohibicionit nisi në vitin 1996, kur Oregoni dhe Kalifornia legalizuan kanabisin për qëllime mjekësore. Që nga ajo kohë, 23 shtete të SHBA-ve e kanë legalizuar kanabisin për qëllime mjekësore, ndërsa katër prej tyre e kanë legalizuar edhe për përdorim vetjak.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn szl_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mlt_Latn als_Latn als_Latn als_Latn