als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Cili ėshtė portreti i mirėfilltė historik i A. Zogut si burrė shteti? Ēvend zė ai dhe regjimi i tij nė historinė e re tė Shqipėrisė? Kėtyre pyetjeve u pėrgjigjet historiani Kristo Frashėri nė njėrin nga seria e shkrimeve tė publikuara nė portalin Shqiptarja, kushtuar kėsaj figure historike shqiptare.
Panegjiristėt e regjimit zogist i mbushin vlerėsimet e tyre pa u ndikuar nga retorika, kryesisht me argumente pėr reformat qė ndėrmori A. Zogu nė fushėn administrative, juridike dhe arsimore. Pėr tė gjykuar rėndėsinė qė tri reformat patėn nė procesin politik shtetėror tė Shqipėrisė drejt qytetėrimit evropian, ato janė tė pamjaftueshme. Ato kanė rėndėsi sektoriale, por nuk pėrfaqėsojnė krejt regjimin.
Edhe penelatat e tre bashkėpunėtorėve tė Zogut tepėr kritike kanė gjithashtu karakter sektorial. Ato pėrvijėzojnė portretin e A. Zogut si person dhe jo si regjim. Si person qė tė tre e portretizojnė A. Zogun vetėm nga pikėpamja morale, politike dhe intelektuale. Edhe ky portretizim sado i dommosdoshėm qė ėshtė nė historinė politike tė njė shtetari ėshtė gjithashtu i pamjaftueshėm. Ata i mėshojnė shumė lakmisė sė A. Zogut pėr tė vjelur me ēdo mjet pasuri monetare. Kjo lakmi pa dyshim e dėnueshme shpjegon shumė akte politike tė Zogut si shtetar. Megjithatė, jo gjithė aktet politike tė Ahmet Zogut shpjegohen me prirjen pėr tė siguruar nė mėnyrė tė pamerituar dhe tė pandershme pasuri monetare. Nė kėtė ēėshtje tre bashkėpunėtorėt e Zogut flasin si moralistė dhe jo si historianė.
Historia kritike nuk kufizohet vetėm me cilėsitė morale, politike dhe intelektuale tė njė udhėheqėsi qė i ka vėnė vulėn njė epoke. Historia ka nevojė tė shqyrtojė dhe tė vlerėsojė rezultatet qė ka arritur shoqėria e vendit gjatė periudhės sė kėtij apo atij regjimi apo sundimtari nga dy kėndvėshtrime. E para, nėse rezultatet e arritura kanė shėnuar hapa para ose hapa prapa nė krahasim me gjendjen qė sundonte para se tė vinte nė fuqi ai regjim ose ai personalitet; e dyta, nėse rezultatet e arritura ishin hapa pėrpara ose hapa prapa nė raport me mundėsitė reale qė ekzistonin pėr atė vend.
Tė dėnosh A. Zogun nga pikėpamja morale, siē e kanė dėnuar tė tre bashkėpunėtorėt e tij, ėshtė diēka. Por ta dėnosh nė vėshtrimin historik ėshtė gjithēka.
Pėrkundrazi, gjykimi i B. Fischer-it pėr regjimin e A. Zogut ka vlerė tė veēantė mbasi ai arsyeton si historian. Pėr mė tepėr, ai ėshtė historian i njė vendi siē ėshtė ShBA, qė nuk ka arsye ta mbivlerėsojė pėr oportunitet, as ta dėnojė pa tė drejtė veprėn e njė mbreti shqiptar, i cili kur ai u mor me tė nuk ishte sovran dhe, ca mė tepėr, ksihte vdekur. Megjithatė, historiani amerikan ėshtė treguar tepėr i ngurtė nė kuptimin se ai duket se nuk e ka vėnė fare nė peshė faktorin moral. Duket se pėr tė nuk ka ēuar peshė prirja e Zogut pėr tė zhvatur para nga kushdo dhe pėr ti shpėrblyer donatorėt nė dėm tė sovranitetit dhe tė pavarėsisė sė atdheut. Ndoshta ai nuk i jep rėndėsi faktit se njė nga faktorėt qė i siguroi Zogut pushtetin e pamerituar ishte pėrdorimi nė shkallė tė gjerė i ryshfetit.
Burimet dokumentare dhe dėshmitė personale qė njihen deri sot tregojnė se Zogu ka siguruar mbėshtetjen e forcave tė armatosura tė krerėve lokalė duke u dhėnė grada ushtarake tė pamerituara dhe duke i subvencionuar nė mėnyrė tė pajustifikuar me tė holla. Nė Shqipėrinė e varfėr dhe tė prapambetur kjo ka qenė njė praktikė e zakonshme, e cila ka dominuar edhe ligjin. Njė historian amerikan duket se e ka vėshtirė ta besojė dhe ta pranojė se ryshfeti ka qenė, ndoshta vazhdon tė jetė edhe sot, gjeneratori qė ka vėnė nė lėvizje motorin politik nė Shqipėri. Dy shekuj e ca mė parė njė poet shqiptar Hasan Zyko Kamberi nė njė poezi kushtuar parasė, thotė nė njė varg proverbial: Paraja kėtu vėrtit edhe Sheriatin (ligjin e shenjtė islamik). Paranė si mjet korruptimi politik kanė pėrdorur edhe fuqitė e huaja tė interesuara pėr tė shkallmuar themelet e shtetit shqiptar. Nė Kujtimet e diktuara kolonelit Hysen Selmani, mbreti Zog pėrshkruan njė rast interesant qė ndodhi nė pragun e okupacionit tė 7 prillit 1939.
Nė njė takim tė fshehtė qė agjenti i njohur italian Giovanni Giro organizoi me ndihmėn e Jak Koēit, agjenti i Italisė nė oborrin mbretėror shqiptar, nė Tiranė mė 12 shkurt 1939, me dy krerė dibranė Murat Kaloshin dhe Miftar Kaloshin ai u dha atyre 5000 napolona ar ryshfet me qėllim qė ata tė vrisnin mbretin Zog. Tė dy krerėt dibranė pasi morėn shumėn e majme me vete shkuan natėn vonė te mbreti Zog. Nė Kujtimet e tij tė botuara nga Hysen Selmani thuhet tekstualisht: Me tu takuar me Mbretin, Murat Kaloshi i paraqiti Mbretit Zog 5000 napolona, duke i deklaruar se ua kishte dhėnė G. Giro pėr tė vrarė mbretin Zog. Mbreti qeshi dhe u tha: Ju merrini paratė dhe ju bėfshin mirė. Mos besoni fare nė kėto propaganda, se qeveria i ka marrė masat kundėr Giro-s e tė tjerėve. (Nga notimet e Zogut I mbretit tė shqiptarėve, f. 290). Ky ėshtė njė rast mė tepėr qė tė bind se ryshfeti ishte njė praktikė e zakonshme. Pėr kėtė arsye, historiani nuk duhet tė rrijė pa e stigmatizuar. Pėrkundrazi, duhet ta nėnvizojė si faktor qė gėrryente themelet e mbretėrisė zogiste dhe nevojėn qė ka ky vend pėr tė pastruar veten nga kjo sėmundje.
Nuk kuptohet arsyeja pėrse historiani B. Fischer e kalon sipėrfaqėsisht cedimin e Shėn Naumit dhe tė Velipojės sė Vermoshit qė Zogu ia dha si dhuratė Jugosllavisė pėr ndihmat qė mori nga Beogradi pėr interesa personale, pėr tė rimarrė pushtetin nė Shqipėri. Opinioni publik amerikan do tė shqetėsohej me siguri nėse presidenti i ShBA-sė do ti dhuronte njė territor qoftė edhe tė vogėl sa fusha e njė stadiumi njė fuqie tė huaj pėr pėrfitime personale. E njėjta pyetje mund tė bėhet edhe nė rast se cilido president qoftė do tė shkelte pėr interesa personale betimin qė kishte dhėnė pėr tė respektuar integritetin tokėsor tė vendit tė vet. Pėrgjigjen e jep ish-presidenti R. Nikson, i cili dha menjėherė dorėheqjen mė 1974 kur me skandalin e Ėatergate kishte shkelur kushtetutėn amerikane. Edhe tek ne dhurimin nga Zogu tė Manastirit tė Shėn Naumit dhe tė kullotės sė Vermoshit opinioni publik shqiptar e ka stigmatizuar me tė drejtė dhe vazhdon ta stigmatizojė si njė tradhti kombėtare.
Njė ēėshtje tjetėr, e cila ka njė peshė tepėr tė rėndėsishme nė biografinė politike tė A. Zogut ėshtė qėndrimi i tij ndaj pavarėsisė kombėtare tė Shqipėrisė. Mbrojtja e Pavarėsisė sė Shqipėrisė, e cila u realizua pas mijėra vjet pėrpjekjesh, ishte pėrparėsi mbi tė gjitha pėrparėsitė pėr ēdo qytetar tė thjeshtė, ca mė tepėr pėr kryetarin e shtetit. Edhe pohimet qė dėgjojmė poshtė e pėrpjetė se mbreti Zog e mbrojti pavarėsinė e Shqipėrisė, mbeten deklarata pa vlerė kur mendojmė se lėshimet qė ai i bėri qeverisė italiane sollėn jo ruajtjen e pavarėsisė, por fundin e saj.
E pėrsėrisim edhe njė herė se regjimi i Zogut nuk mund tė mbulohet fund e krye me ngjyrė tė zezė. Ndėr meritat e tij mund tė pėrsėritim reformėn administrative, e cila krijoi njė stabilitet deri diku tė konsoliduar nė njė masė tė panjohur deri atėherė; reformėn juridike, e cila e shkėputi Shqipėrinė nga e kaluara feudale apo gjysmėfeudale; reformėn arsimore, e cila e pajisi shkollėn shqiptare me program kombėtar, laik, shkencor dhe iluminist dhe njė varg reformash tė tjera: ndalimi i mbulesės sė gruas me perēe, ndalimi i pėrdorimit tė qylafit turk nga burrat, liria e komunikimit me botėn e jashtme, etj.
Jo pak vėzhguesa shqiptarė dhe tė huaj vėnė nė dukje se njė nga meritat e politikės zogiste ishte lėvrimi i ndjenjės nacionaliste. Para sė gjithash, duhet sqaruar se ēfarė nėnkuptojmė me nacionalizmin si fenomen, tė cilin duhet ta dallojmė nga patriotizmi si ideologji. Tė dyja kėto fenomene nacionalizmi si ideologji qė frymėzon bashkimin e mbarė trojeve etnike nė njė kupolė tė pėrbashkėt shtetėrore, ashtu dhe patriotizmi si ideologji qė frymėzon ēlirimin e atdheut nga zgjedha e huaj kanė tek shqiptarėt njė origjinė mė tė hershme se regjimi i Zogut. Ajo qė ka lidhje me prirjen pėr njė Shqipėri moderne, tė paktėn sipas botėkuptimit tė shqiptarėve, nuk ėshtė nacionalizmi, por patriotizmi, mė saktė patriotizmi i kulturuar. Nė bazė tė kėtij kėndvėshtrimi, Lidhja Shqiptare e Prizrenit ishte para sė gjithash pjellė e nacionalizmit, mbasi synonte bashkimin e mbarė trojeve etnike nė njė formacion tė vetėm shtetėror (nė Vilajetin e Shqipėrisė). Ajo ishte nė tė njėjtėn kohė, edhe pjellė e patriotizmit, madje tė patriotizmit tė kulturuar pėrderisa ideologėt e ndritur tė saj kėrkonin qė shteti shqiptar, qoftė autonom, qoftė i pavarur, tė kishte karakter laik, demokratik dhe iluminist. Nėse mbėshtetemi nė kėto koncepte, mendojmė se ėshtė i pasaktė pohimi i B. Fischer-it se kur Zogu u largua prej pushtetit nė vitin 1939, nė Shqipėri ishte vėnė nė lėvizje procesi i krijimit tė njė forme rudimentale nacionalizmi, tė domosdoshme pėr krijimin e njė shteti modern. (Po aty, f. 321).
Nga ana tjetėr, nuk duhen lėnė pas dore problemet serioze tė pazgjidhura, nga tė cilat vazhdoi tė vuante vendi deri nė fund tė regjimit zogist. Vendin mė kryesor midis kėtyre problemeve e zinte gjendja e vajtueshme ekonomike e Shqipėrisė. Shqipėria me shumicėn dėrrmuese tė popullsisė fshatare, nuk zgjidhi dot as krizėn e bukės. Ndonėse 80% e popullsisė merrej me bujėsi, me grurin dhe misrin e prodhuar nė vend, nė vitet me korriet mė tė mira, zakonisht plotėsoheshin nevojat e bukės vetėm pėr 7 muajt e vitit. Njė nga mangėsitė, madje nga ato mangėsi qė peshojnė mė rėndė se tė tjerat, ishte ngurrimi i A. Zogut pėr tė zgjidhur nė mėnyrė radikale problemin mė tė mprehtė ekonomik-shoqėror qė kishte trashėguar Shqipėria nga sundimi shekullor osman, tė paktėn nė atė masė sa e kishin zgjidhur shtetet e tjera tė Gadishullit Ballkanik, kur ato u ēliruan nga zgjedha e gjatė e Gjysmė-hėnės turke.
Fjala ėshtė pėr ēėshtjen agrare, e cila kishte bllokuar si pėrparimin e ekonomisė sė Shqipėrisė nė pėrgjithėsi, ashtu dhe atė tė individit fshatar nė veēanti. Fshatari i ēifligjeve nuk u ēlirua dot nga diktati i beut. Fshatari i malėsisė pėr mungesė toke mbeti i lidhur pas varfėrisė shekullore. Nė qytete mbizotėroi prodhimi zejtar, ku pronari ishte vetė prodhues. Nė njė kohė kur nė Europė mbizotėronte proshimi industrial modern, pėr shkak tė konkurrencės sė saj, prodhimi zejtar nė Shqipėri hyri nė krizė. Shteti nuk mori asnjė masė pėr tė rregulluar deri diku papunėsinė gjithnjė nė rritje tė fuqisė punėtore. Nga mungesa e pėrkrahjes nga shteti, i cili ndoqi politikėn e dyerve tė hapura, edhe industria vendėse pėrveēse u rrit ngadalė, mbeti nė pėrgjithėsi nė nivelin e shekullit XVIII. Prodhimi i saj zinte rreth 4% tė prodhimit tė pėrgjithshėm. Bilanci tregtar mbeti vazhdimisht negativ. Nga niveli i ulėt i eksportit nė krahasim me mallrat e importuara, burimet monetare tė Shqipėrisė shteronin ēdo ditė e mė tepėr.
Edhe dy fjalė pėr vetitė personale qė bashkėpunėtorėt dhe panegjiristėt i atribuojnė Ahmet Zogut si njeri i pajisur me inteligjencė tė jashtėzakonshme, e cila i dha atij mundėsinė tė arrijė shumė shpejt nė majėn e hierarkisė pushtetore. Kjo veti, edhe pse nuk duket se ka qenė e jashtėzakonshme, nuk mund tė mohohet, por nė tė njėjtėn kohė duhet tė qartėsohet. Vetia pėr tė ngjitur shkallėt e hierarkisė nuk ėshtė e njėjtė me aftėsinė pėr tė qeverisur mirė vendin. Dihet se nga aftėsia e parė, e cila quhet karrierizėm, pėrfiton individi; nga aftėsia e dytė, e cila kur ėshtė e mirė, pėrfiton vendi. Nga kjo pikėpamje, A. Zogu, siē e cilėsojnė tre bashkėpunėtorėt e tij tė ngushtė, u takon atyre karrieristėve qė ka plot historia, tė cilėt tregohen tė shkathėt pėr tė ardhur nė pushtet, por dalin tė paaftė pėr ta ruajtur fitoren e arritur.
Si pėrfundim, nga sundimi i Zogut si ministėr, kryeministėr, kryetar republike dhe si mbret i Shqipėrisė, vendi pati shumė pak pėrfitime, madje mund tė thuhet se Shqipėria humbi shansin qė nėn njė udhėheqje mė patriotike, mė tė kulturuar, mė tė ndershme, mė largpamėse, ti afrohej mė tepėr qytetėrimit evropian. Pėr kėtė kohė tė humbur pėrgjegjėsinė kryesore, e ka pėr shkak tė vetive personale, vetė Ahmet Zogu dhe jo populli shqiptar.
Nė pėrfundim tė kėtij trajtimi tė shkurtėr kushtuar veprimtarisė sė A. Zogut si personalitet politik dhe si sovran i shtetit shqiptar, ai ka nė bilancin e vet pa dyshim veprime pozitive dhe negative. Si veprime pozitive mund tė numėrohen: mėkėmbja e administratės sė rregullt shtetėrore; miratimi i korpusit juridik pėrparimtar; mėkėmbja e arsimit kombėtar; prestigji i lekut shqiptar nė arenėn ndėrkombėtare e ndonjė tjetėr. Nga ana tjetėr, ai ka veprime negative pėr Shqipėrinė. Ahmet Zogu dhunoi pėr interesa personale integritetin kombėtar tė atdheut; cenoi pavarėsinė e Shqipėrisė me traktatet qė lidhi me Italinė fashiste; dėmtoi prestigjin e Shqipėrisė si shtet i pavarur nė arenėn ndėrkombėtare; la pa pėrmirėsuar gjendjen ekonomike tė popullsisė; praktikoi gjerėsisht ryshfetin pėr tė shtėnė nė dorė pushtetin; grabiti arkėn e financės shtetėrore nė momentin e largimit nga Shqipėria.
Para se tė japim njė gjykim pėrfundimtar se nga cila anė e peshores shkon gjykimi historik, le tė pyesim dhe vlerėsimin popullor. Gjatė gjashtė fushatave tė lira elektorale qė janė zhvilluar pas vitit 1991 deri sot, partia Lėvizja e Legalitetit, e cila ngul kėmbė pėr tė rivendosur kushtetutėn e mbretėrisė zogiste, nuk ka fituar asnjė deputet. Ky fakt pa dyshim ka vlerėn e njė gjykimi popullor, i cili e ka shprehur kaq herė haptazi se nuk e mbiēmon trashėgiminė e mbretit Zog pėrballė bilancit politik negativ tė tij. Me kėtė vendim, i cili ka vlerėn e njė verdikti historik, pajtohemi dhe ne.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn