als_Latn dik_Latn sag_Latn
Ajo çka do të them, i mbështet së tepërmi çështjet në vijim: Kritika letrare duhet të plotësohet nga kritika, e parë në një pikëvështrim tërësisht etik dhe teologjik. Për aq kohë sa do të ketë një marrëveshje të thjeshtë mbi çështjet etike dhe teologjike, për aq dhe kritika letrare do të jetë e pavarur. Në një kohë si kjo e jona, ku nuk ka një marrëveshje të tillë të thjeshtë, është shumë e nevojshme për lexuesit e krishterë që të qëmtojnë leximet e tyre, sidomos punët krijuese me standarte të qashtra etike e teologjike. “Madhështia” e letërsisë nuk mund të përcaktohet vetëm nga standartet letrare; gjithsesi, duhet të kemi parasysh se është a nuk është letërsi, mund të përcaktohet vetëm nga standardet letrare.
Heshturazi kemi pranuar, për disa shekuj me radhë, se nuk ka asnjë marrëdhënie mes letërsisë dhe teologjisë. Por me këtë, nuk duhet hedhur poshtë që letërsia – dua të përsëris, puna krijuese – ka qenë, është dhe ndoshta gjithmonë do të gjykohet nga disa standarte morale. Por gjykimet morale të punëve letrare bëhen vetëm në marrëveshje me kodin moral të pranuar nga çdo gjeneratë, pavarësisht nëse kjo e fundit jeton sipas këtij kodi apo jo. Në një kohë e cila pranon njëfarë teologjie kristiane të saktë, kodi i zakonshëm mund të kapërcejë koncepte të tilla si “nder”, “lavdi”, apo “hakmarrje” në një pozicion mjaft të patolerueshëm për krishtërimin. Etika dramatike e periudhës elizabetiane ofron një studim interesant. Por kur kodi i zakonshëm shkëputet nga prejardhja e tij teologjike dhe vazhdimisht bëhet shumë e më shumë një çështje zakoni, është i ekspozuar njëherësh ndaj paragjykimit dhe ndryshimit. Në kohë të tilla, moralet janë të hapura ndaj të qënit të këmbyer nga letërsia; zbulojmë kështu në praktikë se ajo që është “e kundërshtueshme” në letërsi, është thjesht ajo me të cilën brezi i tanishëm nuk është mësuar. Eshtë diçka e zakonshme që ajo që trondit një brezni, pranohet mëse qetësisht nga tjetra. Kjo përshtatje ndryshimi ndaj standarteve morale, ndonjëherë pritet me kënaqësi të madhe si një provë e përsosurisë njerëzore; megjithatë, është veç një provë se sa themele josubstanciale kanë gjykimet morale të njerëzve.
Nuk shqetësohem këtu për letërsinë religjioze, po për përdorimin e religjionit tonë në kritikën e ndonjë letërsie. Kjo mund të jetë gjithashtu, për të dalluar së pari, ato që mendoj se janë tre kuptimet në të cilat mund të flasim për “letërsinë religjioze”. I pari është ai për të cilin themi se është letërsi religjioze në atë mënyrë që flasim për “letërsi historike” apo për “letërsi shkencore”. Dua të them që mund ta konsiderojmë përkthimin e autorizuar të Biblës, apo veprat e Jeremy Taylor-it si letërsi, në po atë mënyrë që konsiderojmë shkrimet historike të Clarendon-it apo Gibbon-it – dy historianët tanë të mëdhenj anglezë – letërsi; apo Logjikën e Bradley-it a Historia natyrore e Buffon-it. Gjithë këta shkrimtarë ishin njerëz që, pavarësisht nga qëllimet e tyre religjioze, historike apo filozofike, kishin një dhuratë të gjuhës që i bën mjaft të ëndshëm për t’u lexuar për të gjithë ata që munden të shijojnë gjuhën e shkruar mirë, edhe pse mund të jenë të painteresuar ndaj objekteve për të cilat mund të bëjë fjalë autori. Do të shtoja gjithashtu që, edhe një vepër filozofike, që është gjithashtu letërsi, është shkencore, historike, teologjike apo filozofike, prapë nuk mund të jetë “letërsi” deri sa t’i njihen vlerat e saj shkencore apo të tjera vlera, në kohën e saj. Ndërkohë që bëj të ditur legjitimitetin e kësaj kënaqësie, jam po aq shumë i kujdesshëm mbi abuzimet e tij. Njerëzit që i shijojnë këto shkrime vetëm për meritat e tyre letrare, në thelb janë parazitë; dhe ne e dimë që parazitët, kur shtohen në numër, bëhen të bezdisshëm. Unë mund t’i kundërshtoj me forcë ata njerëz të letrave që kanë kaluar në ekstazë nga “Bibla si letërsi”, Bibla si “monumenti më fisnik i prozës në anglisht”. Ata që flasin për Biblën si “monument i prozës në anglisht” e admirojnë atë thjesht si një monument mbi varrin e krishtërimit. Do të përpiqem të shmang shtigjet e ligjëratës sime: mjaft të sugjeroj se ashtu siç veprat e Clarendon-it, Gibbon-it, Buffon-it apo Bradley-t do të kishin vlera letrare inferiore po të ishte padomethënie përkatësisht si histori, shkencë dhe filozofi, ashtu dhe Bibla ka pasur një ndikim letrar mbi anglishten letrare jo sespe konsiderohej si letërsi, por sepse kosiderohej si përmbledhje e Fjalës së Zotit. Dhe fakti që njerëz të letrave tani diskutojnë për të “letërsi”, tregon me gjasë, fundin e ndikimit te saj “letrar”.
Lloji i dytë i marrëdhënies së religjionit me letërsinë është ai që gjendet në atë që quhet poezi “religjioze” apo “të devotshme”. Cili është tani qëndrimi i zakonshëm i dashamirësit të poezisë – këtu e kam fjalën personi që është shijuesi i sinqertë dhe i dorës së parë, si dhe vlerësuesi i poezisë, jo personi i cili ndjek admirimet e të tjerëve – kundrejt këtij lloji të poezisë? Besoj, e gjithë ajo që mund të përfshihet në të quajturin lloj të tij. Ai beson, jo gjithmonë në mënyrë të qartë, se kur e cilëson poezinë “religjioze”, po tregon kufizime shumë të pastra. Për shumë nga njerëzit që adhurojnë poezinë, “poezia religjioze” është një varietet i poezisë minore: poeti religjioz nuk është poeti që po trajton gjithë lëndën e nënshtruar poetike me një shpirt religjioz, por një poet që po bën marrëveshje me një pjesë të izoluar të kësaj lënde të nënshtruar: i cili po përjashton atë që njerëzit quajnë pasionet e tyre të mëdha, dhe në të njëjtën kohë, duke u rrëfyer atyre paditurinë e vet. Mendoj se ky është qëndrimi i vërtetë i pjesë më të madhe të adhuruesve të poezisë kundrejt poetëve të tillë, si: Vaughan, Southwell, Crashaw, George Herbert apo Gerard Hopkins.
Për më tepër, jam gati të pranoj se deri në një farë pike këta kritikë kanë të drejtë. Sepse është një lloj poezie, si ajo e shumë prej poetëve që përmenda, e cila është rrjedhim i një kujdesie të veçantë religjioze, e cila mund të ekzistojë pa kujdesinë e përgjithshme që presim nga poeti më i madh. Te disa poetë, apo në disa prej veprave të tyre, kjo kujdesi e përgjithshme mund të ketë ekzistuar; por hapat paraprakë përfaqësojnë atë, mund të kenë qenë të ndrydhur dhe është paraqitur vetëm produkti përfundimtar. Mes këtyre, por dhe atyre në të cilat gjenia religjioze apo e devotshme përfaqëson kujdesinë e veçantë dh të kufizuar, do të jetë shumë i vështirë dallimi. Nuk pretendoj që Vaughan-in, Southwell-in, George Herbert-in apo Hopkins-in t’i quaj si poetët më të mëdhenj1: jam i sigurt se tre të parët të paktën, janë poetë të kësaj kujdesie të kufizuar. Ata nuk janë poetë të mëdhenj religjiozë në kuptimin që janë Dante, Corneille apo Racine, edhe në veprat që nuk prekin tema të tilla të krishtera. Madje as në kuptimin në të cilin Villon dhe Baudelaire, me gjithë papërsosjet dhe fajet e tyre, jan poetë poetë të krishterë. Që në kohën e Chaucer-it, poezia e krishterë (në kuptimin që dua të tregoj) është kufizuar në Angli thuajse posaçërisht në poezinë minore.
Them sërish që kur po marr në shqyrtim Religjionin dhe Letërsinë, flas për to vetëm për të qartësuar se nuk po merrem në radhë të parë me Letërsisë religjioze. Po merrem me atë që duhet të jetë lidhja mes Religjionit dhe gjithë Letërsisë. Prandaj, lloji i tretë i “letërsisë religjioze” mund të shqyrtohet më shkurt. Veprat letrare të njerëzve që sinqerisht kanë dëshirë të paraprijnë çështjen e religjionit: gjë që mund të qëndrojë në krye të Propagandës. Mendoj, sigurisht, për një vepër mjaft të kënshme, si “Man who was Thursday” apo “Father brown” e z.Chesterton. Askush më shumë se unë i adhuron apo i shijon këto gjëra; por vetëm do të vëreja që, kur po ky efekt shenjohet nga njerëz të zellshëm me më pak talent se z.Chesterton, efekti është negativ. Por ajo ku dua të dal është se për shkrime të tilla, nuk mund të ketë konsideratë serioze të marrëdhënieve mes religjionit dhe letërsisë, sepse ato janë veprime të ndërgjegjshme në një botë ku merret si e mirëqenë që religjioni dhe letërsia nuk kanë lidhje. Eshtë një marrëdhënie e vetëdijshme dhe e kufizuar. Ajo që dua është një letërsi që duhet të jetë pavetëdijshëm, më shumë se paramendueshëm dhe papërfillshëm, e krishterë: sepse vepra e z.Chesterton ka pikëpamjet e veta të shfaqjes në një botë që përfundimisht nuk është e krishterë.
Jam i bindur se ne nuk arrijmë të kuptojmë sa tërëisht dhe sa irracionalisht, i ndajmë gjykimet tona letrare pre atyre religjioze. Po të kishte qenë një ndarje e plotë, ndoshta nuk do të kishte rëndësi: por ndarja nuk është, dhe nuk mund të jetë kurrë e plotë. Nëse për letërsinë japim shembull romanin – sepse romani është forma me të cilën letërsia tërheq një numër të madh njerëzish – mund të vërejmë këtë sekularizim të shkallëshkallshëm të letërsisë gjatë, të paktën, treqind viteve të fundit. Bunyan, dhe në disa raste Defoe, kishin qëllime morale: sa më parë të jetë nën dyshim, aq më vonë mund të dyshohet. Por, qysh prej Defoe-s, sekularizimi i romanit ka qenë i vazhdueshëm. Ka kaluar nëpër tre faza kryesore. Në të parën, romani e mori për të vërtetë Besimin në versionin e tij bashkëkohor dhe e braktisi pasqyrimin e jetës. Fielding, Dickens dhe Thackeray bëjnë pjesë në këtë fazë. Në të dytën, romani dyshonte, shqetësohej apo e kundërshtonte Besimin. Kësaj faze i përkasin George Elliot, George Meredith dhe Thomas Hardy. Faza e tretë, në të cilën po jetojmë ne, u përket pothuaj gjithë romancierëve bashkëkohorë, përveç z. James Joyce. Eshta faza e atyre që besimin e Krishterë e kanë dëgjuar të flitet vetëm si anakronizëm.
Po tani, a kanë njerëzit në përgjithësi një mendim të përgjithshëm. Pra, religjioz dhe kundër-religjioz; dhe a lexojnë ata romane, apo poezi, me një seksion të ndarë të mendjeve të tyre? E përbashkëta mes religjionit dhe krijimit, është sjellja. Religjioni ynë na imponon etikën tonë, gjykimet tona dhe kritikën ndaj vetvetes dhe sjelljen tonë ndaj shoqërisë. Fiksioni që lexojmë, ndikon në sjelljet tona kundrejt shoqërisë sonë, ndikon në shembujt e vetvetes sonë. Kur lexojmë për qenie njerëzore që sillen në disa mënyra, me miratimin e autorit, i cili jep bekimin e vet ndaj kësaj sjelljeje me qëndrimin ndaj rezultateve, mund të ndikohemi drejt të sjellurit në të njëjtën mënyrë2. Kur romancieri bashkëkohor është një mendim individual për veten e tij në izolim, ai mund të ketë diçka të rëndësishme për t’u ofruar atyre që janë të aftë ta marrin. Ai që është vetëm, mund t’i flasë individit. Por shumica e romancierëve janë njerëz që shkojnë me rrymën, veçse pak më shpejt. Ata kanë ca ndjeshmëri, por pak intelekt. Pretendojmë që duhet të jemi tolerantë në mendime, të lëmë mënjanë paragjykimet apo bindjet dhe ta shohim fiksionin si fiksion dhe dramën si dramë. Atë që pakujdesshëm quhet “censurë” në këtë vend – atë që është shumë më e vështirë të kesh pasoja sesa censura zyrtare, sepse përfaqëson opinionet e individëve në një demokraci të papërgjegjshme – nuk e kam fort për zemër; pjesërisht sepse është shumë më pak efektive sesa Ndalimi i Pijeve Alkoolike; pjesërisht sepse është një shfaqje dëshire që kontrolli i shtetit duhet të zërë vendin e një ndikimi të përshtatshëm shtëpiak; dhe tërësisht ngase vepron vetëm se është bërë zakon dhe jo nga parimet e vendosura morale dhe teologjike. Padashur, kjo u jep njerëzve një ndjenjë të gënjeshtërt sigurie kur i çon ata të besojnë se librat që nuk janë të çensuruar, nuk janë të dëmshëm. A ka gjëra të tilla, p.sh. libra të padëmshëm apo jo, për këtë nuk jam i sigurt: por po kaq mirë ka libra kaq të palexueshëm, saqë nuk janë të aftë të dëmtojnë askënd. Por është e sigurt se një libër nuk është i dëmshëm thjesht sepse askush nuk është i fyer në mënyrë të ndërgjegjshme nga ai. Dhe nëse ne, ashtu si lexuesit, i mbajmë bindjet tona morale dhe religjioze brenda një ndarjeje, si dhe leximet që bëjmë i marrim thjesht si zbavitje apo në një rrafsh më të ngritur për kënaqësi asketike, do të nxirrja si përfundim se autori, çfarëdo qofshin qëllimet e tij të vetëdijshme në të shkruar, në praktikë nuk mund të bëjë dallime të tilla. Autori i një pune krijuese përpiqet të na afrojë tërësisht, si qenie njerëzorë, pavarësisht nëse ai e di këtë apo jo; dhe ne afrohemi prej saj, si qenie njerëzore, pavarësisht nëse e kemi si qëllim të tërhiqemi apo jo. Mendoj se çdo gjë që hamë ka një tjetër efekt tek ne sesa thjesht kënaqësia e shijes dhe përtypjes; kjo ndikon në procesin e ngrënies dhe tretjes; dhe besoj se pikërisht e njëjta gjë është e vërtetë për çdo gjë që lexojmë.
Fakti që lexojmë nuk ka të bëjë thjesht me diçka që quhet shija jonë letrare, por që ndikon drejtpërdrejt, edhe pse midis shumë ndikimeve të tjera, në tërësinë e asaj që jemi, është përftuar në mënyrën më të mirë, besoj, nga një qëmtim i ndërgjegjshëm i historisë së edukimit tonë letrar individual. Merrni për shembull leximet e adoleshencës së një personi me pak ndjeshmëri letrare. Çdokush, besoj, që është plotësisht i ndjeshëm nga joshja e poezisë, mban mend ndonjë çast në rini kur ai apo ajo ka qenë tërësisht i pushtuar vetëm nga poezitë e një poeti. Po kështu magjepsej ai nga poetë të tjerë, njëri pas tjetrit. Arsyeja e kësaj magjepsjeje kalimtare nuk është thjesht se ndjeshmëria jonë ndaj poezisë është më e theksuar në adoleshencë sesa në moshë të pjekur. Ajo që ndodh është njëfarë rrjedhjeje, pushtimi i personalitetit të pazhvilluar nga personaliteti më i fortë i poetit. E njëjta gjë mund të ndodhë në një moshë më të madhe tek personat që nuk kanë lexuar shumë. Për njëfarë kohe një shkrimtar na pushton të tërin; pastaj një tjetër; dhe më në fund, ata fillojnë të ndikojnë te njëri-tjetri në mendjen tonë. I vëmë në peshë; shohim që secili ka cilësi që u mungojnë të tjerëve, dhe cilësi të papërputhura me ato të të tjerëve: fillojmë të jemi, në të vërtetë, kritikë; dhe është pikërisht fuqia jonë kritike në rritje që na mbron nga “pushtimi” i tepruar nga ndonjë personalitet letrar. Kritiku i mirë – dhe duhet të mundohemi të jemi të gjithë kritikë e jo t’ua lëmë kritikën atyre djelmoshave që shkruajnë përmbledhje në gazeta – është ai që, me një ndjeshmëri të çiltër dhe të përunjur, përfshihet në mënyrë të gjerë dhe në rritje në leximet diskriminuese. Leximet në shkallë të gjerë nuk vlerësohen si një lloj pasurie, një grumbullim dijesh apo si ajo që ndonjëherë shprehet nga fjala “mendje me qëllime të mira”. Vlerësohet sepse në procesin e ndikimit nga një personalitet i fortë pas një tjetri, heqim dorë nga të qenit të dominuar nga ndonjëri prej tyre, ose nga një numër i vogël. Pamjet shumë të ndryshme të jetës, duke u rehatuar në mendjen tonë, ndikojnë te njëra-tjetra dhe vetë personaliteti ynë vetërealizohet dhe i jep secilës një hapësirë me një rregullsi që mund të na ngjajë e çuditshme.
Tjhjesht nuk është e vërtetë që fiksioni, prozë apo vargje, çka do të thotë krijime që lidhen me veprimet, mendimet, fjalët dhe pasionet e qenieve njerëzore të trilluara, zgjerojnë vetvetiu dijet tona për jetën. Dija e drejtpërdrejtë e jetës është dije drejtpërsëdrejti në lidhje me vetveten, është dija jonë se si sillen njerëzit në përgjithësi, si janë ata në përgjithësi, për aq sa ajo pjesë e jetës në të cilën ne vetë kemi qenë pjesëmarrës, na jep material për përgjithësim. Dija për jetën, e përftuar nëpërmjet fiksionit, është vetëm e mundshme nga një tjetër shkallë vetëndërgjegjësimi. Pra, ajo mund të jetë vetëm një dije e dijes së jetës së njerëzve të tjerë, jo të jetës vetë. Për aq kohë sa merremi me ngjarjet në një roman në atë mënyrë që merremi me atë çka ndodh në sytë tanë, përftojmë, në fund të fundit, më shumë falsitet se të vërteta. Por, kur të jemi aq të zhvilluar sa të themi: “Kjo është pamja e jetës e një njeriu që ishte vëzhgues i mirë brenda mundësive të tij, Dikensi, Thekerei, Xhorxh Eliot apo Balzak; por ai e shihte ndryshe nga unë, sepse ishte një njeri i ndryshëm; madje ai zgjidhte gjëra të ndryshme për t’i vrojtuar ose gjëra të njëjta me një rregull të ndryshëm rëndësie, sepse ai ishte një njeri i ndryshëm; kështu që, ajo që shoh unë është një botë e vështruar nga një mendje e veçantë” – atëherë jemi në një pozicion për të përftuar diçka nga leximi i fiksionit. Ne mësojmë diçka rreth jetës drejtpërdrejt nga këta autorë, ashtu sikurse mësojmë diçka nga leximi i historisë drejtpërdrejt; por këta autorë vetëm se po na ndihmojnë kur ne mund të shohim dhe të mbushim, ndryshimet e tyre prej vetes sonë.
Ajo që përvetësojmë, gjatë kohës që rritemi dhe lexojmë shumë e më shumë, dhe lexojmë shumë autorë të ndryshëm, është një ndryshueshmëri pamjesh të jetës. Por ajo që njerëzit paramendojnë zakonisht, dyshoj, është se ne e përftojmë këtë përvojë të njerëzve të tjerë për pamjen e jetës, vetëm duke “lexuar gjithnjë e më shumë”. Ky, mendohet, është çmimi që marrim pasi i edukojmë vetes Shekspirin, Danten, Gëten, Emersonin dhe Karlajlin, si dhe shumë shkrimtarë të tjerë të respektuar. Pjesa e leximeve tona për zbavitje, është thjesht vrarje kohe. Por prirem të arrij në përfundimin shqetësues se është pikërisht letërsia që lexojmë për “zbavitje” apo “thjeshtësisht për kënaqësi” që mund të ketë ndikimin më të madh dhe më pak të dyshuar mbi ne. Letërsia që lexojmë me më pak qejf mund të ketë ndikimin më të lehtë dhe dinak mbi ne. Kështu që ndikimi i romancierëve më të njohur dhe dramave më të njohura të jetës bashkëkohore, kërkon të shihet më me vëmendje. Dhe kryesisht është letërsiabashkëkohore ajo që lexon pjesa më e madhe e njerëzve në këtë qëndrim të “thjesht për kënaqësi” apo në pasivitet të plotë.
Lidhja me qëllimin tim, për aq sa fola, tani duhet të jenë më të qarta. Edhe pse ne mund të lexojmë letërsi thjesht për kënaqësi, “zbavitje” apo “shije asketike”, ky lexim asnjëherë nuk ndikon vetëm në një kuptim të veçantë: ndikon tek ne si qenie njerëzore e plotë, ndikon në ekzisencën tonë religjioze dhe morale. Dhe them që ndërsa shkrimtarët modernë individualë me famë mund të përmirësohen, letërsia bashkëkohoresi e tërë priret të degradojë. Madje dhe efekti i shkrimtarëve më të mirë, në një moshë si kjo e jona, mund të jetë degradues për disa lexues; sepse nuk duhet të harrojmë se ajo që një shkrimtar mund t’u bëjë njerëzve nuk është patjetër ajo që ai ka për qëllim të bëjë. Mund të jetë vetëm ajo që njerëzit janë të aftë për ta marrë këtë. Një shkrimtar si D.H.Lawrence mund të ketë njëherësh efekte bamirësie dhe të dëmshme. Nuk jam i sigurt nëse kam patur edhe vetë ndonjë ndikim të dëmshëm.
Në këtë pikë, parashikoj një replikë nga liberalët, nga të gjithë ata që janë të bindur se nëse çdokush do të thoshte atë që mendon dhe do të bënte atë që do, nga ndonjë rregullim i vetvetishëm, gjërat do të ishin ndryshe. “Provojini të gjitha”, thonë ata, “dhe nëse është gabim, atëherë do të mësojmë nga përvoja”. Ky arsyetim edhe mund të ketë ndonjë vlerë, po të ishim i njëjti brez mbi tokë; ose, sikurse e dimë që nuk jemi të tillë, po të mësonin njerëzit nga përvojat e të parëve të tyre. Këta liberalë janë të bindur se e vërteta do të dalë në sipërfaqe vetëm prej atij që quhet individualizëm i pasforcuar. Idetë, pamjet e jetës, mendojnë ata, bëjnë dallimin nga mendjet e pavarura, dhe si pasojë e goditjes njëra me tjetrën në mënyrë të dhunshme, do të fitojë më e përshtatshmja dhe e vërteta do të çohet triumfuese. Çdokush që i shmanget kësaj pikëpamjeje, është një mesjetar, me dëshirë që ora të ecë vetëm prapa, ose një fashist dhe mundësisht të dyja këto njëherësh.
Nëse autorët bashkëkohorë do të ishin me të vërtetë individualistë, secili syresh do të kishte frymëzuar Blakes-in, secili me vizione të ndara dhe nëse publiku bashkëkohor do të ishte me të vërtetë një masë individësh, për këtë qëndrim do të mbetej diçka për të thënë. Por kjo nuk është, kurrë nuk ka qenë dhe kurrë nuk do të jetë. Dhe kjo jo vetëm sepse të lexuarit individual sot (apo në çdo ditë tjetër) nuk është një individ në gjendje për të thithur të gjitha “pamjet për jetën” të autorëve që na imponohen nga reklamat e botuesve dhe recensuesve, dhe të jetë në gjendje të arrijë mençurinë duke i ballafaquar njëri me tjetrin. Por dhe sepse autorët bashkëkohorë nuk janë individualë tamam. Jo sepse bota e individëve të veçantë e liberaldemokratëve është e padëshirë; fakti është se thjesht
Jam i bindur se ne nuk arrijmë të kuptojmë sa tërësisht dhe sa irracionalisht, i ndajmë gjykimet tona letrare prej atyre religjioze. Po të kishte qenë një ndarje e plotë, ndoshta nuk do të kishte rëndësi: por nuk është dhe nuk mund të jetë kurrë e plotë. Nëse për letërsinë japim shembull romanin – sepse romani është forma me të cilën letërsia tërheq një numër të madh njerëzish – mund të vërejmë këtë sekularizim të shkallëshkallshëm të letërsisë gjatë, të paktën, treqind viteve të fundit. Bunian dhe në disa raste Defo, kishin qëllime morale: sa më parë të jetë nën dyshim, aq më vonë mund të dyshohet. Por, qysh prej Defosë, sekularizimi i romanit ka qenë i vazhdueshëm. Ka kaluar nëpër tre faza kryesore. Në të parën, romani e mori për të vërtetë Besimin në versionin e tij bashkëkohor dhe e braktisi pasqyrimin e jetës. Filding, Dikens dhe Thekerej bëjnë pjesë në këtë fazë. Në të dytën, romani dyshonte, shqetësohej apo e kundërshtonte Besimin. Kësaj faze i përkasin Xhorxh Eliot, Xhorxh Meredith dhe Tomas Hardi. Faza e tretë, në të cilën jetojmë ne, u përket pothuaj gjithë romancierëve bashkëkohorë, përveç z. Xhejms Xhojs. Është faza e atyre që për besimin e krishterë kanë dëgjuar të flitet vetëm si anakronizëm.
Po tani, a kanë njerëzit në përgjithësi një mendim të përgjithshëm? Pra, religjioz dhe kundër-religjioz; dhe a lexojnë ata romane apo poezi, me një seksion të ndarë të mendjeve të tyre? E përbashkëta mes religjionit dhe krijimit është sjellja. Religjioni ynë na imponon etikën tonë, gjykimet tona dhe kritikën ndaj vetvetes, si dhe sjelljen tonë ndaj shoqërisë. Fiksioni që lexojmë ndikon në sjelljet tona kundrejt shoqërisë sonë, ndikon në shembujt e vetvetes sonë. Kur lexojmë për qenie njerëzore që sillen në disa mënyra, me miratimin e autorit, i cili jep bekimin e vet ndaj kësaj sjelljeje me qëndrimin ndaj rezultateve, mund të ndikohemi drejt të sjellurit në të njëjtën mënyrë. Kur romancieri bashkëkohor është një mendim individual për veten e tij në izolim, ai mund të ketë diçka të rëndësishme për t’u ofruar atyre që janë të aftë ta marrin. Ai që është vetëm, mund t’i flasë individit. Por shumica e romancierëve janë njerëz që shkojnë me rrymën, veçse pak më shpejt. Ata kanë dofarë ndjeshmërie, por pak intelekt. Pretendojmë se duhet të jemi tolerantë në mendime, të lëmë mënjanë paragjykimet apo bindjet dhe ta shohim fiksionin si fiksion dhe dramën si dramë. Atë që pakujdesshëm quhet “censurë” në këtë vend – atë që është shumë më e vështirë të kesh pasoja sesa censura zyrtare, sepse përfaqëson opinionet e individëve në një demokraci të papërgjegjshme – nuk e kam fort për zemër; pjesërisht sepse është shumë më pak efektive sesa Ndalimi i Pijeve Alkoolike; pjesërisht sepse është një shfaqje dëshire që kontrolli i shtetit duhet të zërë vendin e një ndikimi të përshtatshëm shtëpiak; dhe tërësisht ngase vepron vetëm nga fakti se është bërë zakon dhe jo nga parimet e vendosura morale dhe teologjike. Padashur, kjo u jep njerëzve një ndjenjë të gënjeshtërt sigurie kur i çon ata të besojnë se librat që nuk janë të çensuruar, nuk janë të dëmshëm. A ka gjëra të tilla, p.sh., libra të padëmshëm apo jo, për këtë nuk jam i sigurt: por po kaq mirë ka libra kaq të palexueshëm, saqë nuk janë të aftë të dëmtojnë askënd. Por është e sigurt se një libër nuk është i dëmshëm thjesht sepse askush nuk është i fyer në mënyrë të ndërgjegjshme nga ai. Dhe nëse ne, ashtu si lexuesit, i mbajmë bindjet tona morale dhe religjioze brenda një ndarjeje, si dhe leximet që bëjmë i marrim thjesht si zbavitje apo në një rrafsh më të ngritur për kënaqësi asketike, do të nxirrja si përfundim se autori, çfarëdo qofshin qëllimet e tij të vetëdijshme në të shkruar, në praktikë nuk mund të bëjë dallime të tilla. Autori i një pune krijuese përpiqet të na afrojë tërësisht, si qenie njerëzore, pavarësisht a e di ai këtë apo jo; dhe ne afrohemi prej saj, si qenie njerëzore, pavarësisht nëse kemi qëllimin të tërhiqemi apo jo. Mendoj se çdo gjë që hamë ka një tjetër efekt tek ne sesa thjesht kënaqësia e shijes dhe përtypjes; kjo ndikon në procesin e ngrënies dhe tretjes; dhe besoj se pikërisht e njëjta gjë është e vërtetë për çdo gjë që lexojmë.
Fakti që lexojmë nuk ka të bëjë thjesht me diçka që quhet shija jonë letrare, por që ndikon drejtpërdrejt, edhe pse midis shumë ndikimeve të tjera, në tërësinë e asaj që jemi, është përftuar në mënyrën më të mirë, besoj, nga një qëmtim i ndërgjegjshëm i historisë së edukimit tonë letrar individual. Merrni për shembull leximet e adoleshencës së një personi me pak ndjeshmëri letrare. Çdokush, besoj, që është plotësisht i ndjeshëm nga joshja e poezisë, mban mend ndonjë çast në rini kur ai apo ajo ka qenë tërësisht i pushtuar vetëm nga poezitë e një poeti. Po kështu magjepsej ai nga poetë të tjerë, njëri pas tjetrit. Arsyeja e kësaj magjepsjeje kalimtare nuk është thjesht se ndjeshmëria jonë ndaj poezisë është më e theksuar në adoleshencë sesa në moshë të pjekur. Ajo që ndodh është njëfarë rrjedhjeje, pushtim i personalitetit të pazhvilluar nga personaliteti më i fortë i poetit. E njëjta gjë mund të ndodhë në një moshë më të madhe tek personat që nuk kanë lexuar shumë. Për njëfarë kohe, një shkrimtar na pushton të tërin; pastaj një tjetër; dhe më në fund, ata fillojnë të ndikojnë te njëri-tjetri në mendjen tonë. I vëmë në peshë; shohim që secili ka cilësi që u mungojnë të tjerëve dhe cilësi të papërputhura me ato të të tjerëve: fillojmë të jemi, në të vërtetë, kritikë; dhe është pikërisht fuqia jonë kritike në rritje që na mbron nga “pushtimi” i tepruar nga ndonjë personalitet letrar. Kritiku i mirë – dhe duhet të mundohemi të jemi të gjithë kritikë e jo t’ua lëmë kritikën atyre djelmoshave që shkruajnë përmbledhje në gazeta – është ai që, me një ndjeshmëri të çiltër dhe të përunjur, përfshihet në mënyrë të gjerë dhe në rritje në leximet diskriminuese. Leximet në shkallë të gjerë nuk vlerësohen si një lloj pasurie, një grumbullim dijesh apo si ajo që ndonjëherë shprehet nga fjala “mendje me qëllime të mira”. Vlerësohet sepse në procesin e ndikimit nga një personalitet i fortë pas një tjetri, heqim dorë nga të qenit të dominuar nga ndonjëri prej tyre ose nga një numër i vogël. Pamjet shumë të ndryshme të jetës, duke u rehatuar në mendjen tonë, ndikojnë te njëra-tjetra dhe vetë personaliteti ynë vetërealizohet dhe i jep secilës një hapësirë me një rregullsi që mund të na ngjajë e çuditshme.
Thjesht nuk është e vërtetë që fiksioni, prozë apo vargje, çka do të thotë krijime që lidhen me veprimet, mendimet, fjalët dhe pasionet e qenieve njerëzore të trilluara, zgjeron vetvetiu dijet tona për jetën. Dija e drejtpërdrejtë e jetës është dije drejtpërsëdrejti në lidhje me vetveten, është dija jonë se si sillen njerëzit në përgjithësi, si janë ata në përgjithësi, për aq sa ajo pjesë e jetës në të cilën vetë kemi qenë pjesëmarrës, na jep material për përgjithësim. Dija për jetën, e përftuar nëpërmjet fiksionit, është vetëm e mundshme nga një tjetër shkallë vetëndërgjegjësimi. Pra, ajo mund të jetë vetëm një dije e dijes së jetës së njerëzve të tjerë, jo të jetës vetë. Për aq kohë sa merremi me ngjarjet në një roman në atë mënyrë që merremi me atë çka ndodh në sytë tanë, përftojmë, në fund të fundit, më shumë falsitet se të vërteta. Por, kur të jemi aq të zhvilluar sa të themi: “Kjo është pamja e jetës e një njeriu që ishte vëzhgues i mirë brenda mundësive të tij, Dikensi, Thekerei, Xhorxh Eliot apo Balzak; por ai e shihte ndryshe nga unë, sepse ishte një njeri i ndryshëm; madje ai zgjidhte gjëra të ndryshme për t’i vrojtuar ose gjëra të njëjta me një rregull të ndryshëm rëndësie, sepse ai ishte një njeri i ndryshëm; kështu që, ajo që shoh unë është një botë e vështruar nga një mendje e veçantë” – atëherë jemi në një pozicion për të përftuar diçka nga leximi i fiksionit. Ne mësojmë diçka rreth jetës drejtpërdrejt nga këta autorë, ashtu sikurse mësojmë diçka nga leximi i historisë drejtpërdrejt; por këta autorë vetëm se po na ndihmojnë kur mund të shohim dhe të mbushim ndryshimet e tyre prej vetes sonë.
Ajo që përvetësojmë, gjatë kohës që rritemi dhe lexojmë shumë e më shumë, dhe lexojmë shumë autorë të ndryshëm, është një ndryshueshmëri pamjesh të jetës. Por ajo që njerëzit paramendojnë zakonisht, dyshoj, është se ne e përftojmë këtë përvojë të njerëzve të tjerë për pamjen e jetës, vetëm duke “lexuar gjithnjë e më shumë”. Ky, mendohet, është çmimi që marrim pasi i edukojmë vetes Shekspirin, Danten, Gëten, Emersonin dhe Karlajlin, si dhe shumë shkrimtarë të tjerë të respektuar. Pjesa e leximeve tona për zbavitje, është thjesht vrarje kohe. Por prirem të arrij në përfundimin shqetësues se është pikërisht letërsia që lexojmë për “zbavitje” apo “thjeshtësisht për kënaqësi” që mund të ketë ndikimin më të madh dhe më pak të dyshuar mbi ne. Letërsia që lexojmë me më pak qejf mund të ketë ndikimin më të lehtë dhe dinak mbi ne. Kështu që ndikimi i romancierëve më të njohur dhe dramave më të njohura të jetës bashkëkohore, kërkon të shihet më me vëmendje. Dhe kryesisht është letërsiabashkëkohore ajo që lexon pjesa më e madhe e njerëzve në këtë qëndrim të “thjesht për kënaqësi” apo në pasivitet të plotë.
Lidhja me qëllimin tim, për aq sa fola, tani duhet të jetë më e qartë. Edhe pse ne mund të lexojmë letërsi thjesht për kënaqësi, “zbavitje” apo “shije asketike”, ky lexim asnjëherë nuk ndikon vetëm në një kuptim të veçantë: ndikon tek ne si qenie njerëzore e plotë, ndikon në ekzisencën tonë religjioze dhe morale. Dhe them që ndërsa shkrimtarët modernë individualë me famë mund të përmirësohen, letërsia bashkëkohore si e tërë priret të degradojë. Madje dhe efekti i shkrimtarëve më të mirë, në një moshë si kjo e jona, mund të jetë degradues për disa lexues; sepse nuk duhet të harrojmë se ajo që një shkrimtar mund t’u bëjë njerëzve nuk është patjetër ajo që ai ka për qëllim të bëjë. Mund të jetë vetëm ajo të cilën njerëzit janë të aftë ta marrin. Një shkrimtar si D. H. Lorens mund të ketë njëherësh efekte bamirësie dhe të dëmshme. Nuk jam i sigurt nëse kam patur edhe vetë ndonjë ndikim të dëmshëm.
Në këtë pikë, parashikoj një replikë nga liberalët, nga të gjithë ata që janë të bindur se nëse çdokush do të thoshte atë që mendon dhe do të bënte atë që do, nga ndonjë rregullim i vetvetishëm, gjërat do të ishin ndryshe. “Provojini të gjitha”, thonë ata, “dhe nëse është gabim, atëherë do të mësojmë nga përvoja”. Ky arsyetim edhe mund të ketë ndonjë vlerë, po të ishim i njëjti brez mbi tokë; ose, sikurse e dimë që nuk jemi të tillë, po të mësonin njerëzit nga përvojat e të parëve të tyre. Këta liberalë janë të bindur se e vërteta do të dalë në sipërfaqe vetëm prej atij që quhet individualizëm i pasforcuar. Idetë, pamjet e jetës, mendojnë ata, bëjnë dallimin nga mendjet e pavarura, dhe si pasojë e goditjes njëra me tjetrën në mënyrë të dhunshme, do të fitojë më e përshtatshmja dhe e vërteta do të çohet triumfuese. Çdokush që i shmanget kësaj pikëpamjeje, është një mesjetar, me dëshirë që ora të ecë vetëm prapa, ose një fashist dhe mundësisht të dyja këto njëherësh.
Nëse autorët bashkëkohorë do të ishin me të vërtetë individualistë, secili syresh do të kishte frymëzuar Blejkun, secili me vizione të ndara dhe nëse publiku bashkëkohor do të ishte me të vërtetë një masë individësh, për këtë qëndrim do të mbetej diçka për të thënë. Por kjo nuk është, kurrë nuk ka qenë dhe kurrë nuk do të jetë. Dhe kjo jo vetëm sepse të lexuarit individual sot (apo në çdo ditë tjetër) nuk është një individ në gjendje për të thithur të gjitha “pamjet për jetën” të autorëve që na imponohen nga reklamat e botuesve dhe recensuesve, dhe të jetë në gjendje të arrijë mençurinë duke i ballafaquar njëri me tjetrin. Por dhe sepse autorët bashkëkohorë nuk janë tamam-tamam individualë. Nuk është fakti se bota e individëve të veçantë e liberal-demokratëve është e padëshirueshme; por thjesht kjo botë nuk ekziston. Sepse lexuesi i letërsisë bashkëkohore, ashtu si lexuesi i letërsisë së madhe të afirmuar të të gjitha kohërave, nuk e vë veten para ndikimit të personaliteteve të ndryshme dhe kundërthënëse; ai vendoset para një lëvizjeje shkrimtarësh ku, secili syresh, mendon se ka diçka të veçantë për të ofruar, por në të vërtetë punojnë të gjithë bashkë në të njëjtin drejtim. Dhe nuk ka pasur kurrë një kohë, besoj, kur ata që lexonin shumë, lexonin duke i jetuar autorët më shumë se librat, si autorë të vdekur; nuk ka pasur asnjëherë një kohë kaq tërësisht provinciale, kaq të izoluar nga e kaluara. Mund të ketë shumë botues; me siguri janë botuar shumë libra; dhe gazetat kurrë nuk e nxisnin lexuesin të “ishte në kontakt” me ato që botoheshin. Ka vërshuar demokracia individualiste; dhe është shumë më e vështirë të jesh individualist në kohët e sotme nga sa ka qenë më parë. Brenda vetes, letërsia moderne i ka shumë të qarta dallimet e saj të vlefshme nga e mira dhe e keqja: dhe nuk dua të krijohet ideja që ngatërroj z.Bernard Shou me z. Noel Kauard, znj.Ulf me miss Maninin. Nga ana tjetër, dua të jetë e qartë se nuk po mbroj një letërsi “ballëlartë” kundrejt një tjetre “ballë ulur”. Ajo që dua të pohoj është se gjithë letërsia moderne ëhstë e korruptuar nga ai që e quaj sekularizim, që thjesht nuk njeh, thjesht nuk kupton domethënien, epërsinë e të mbinatyrshmes mbi jetën normale: e diçkaje që e quaj si shqetësimin tonë parësor. Nuk dua të jap përshtypjen se kam shkarkuar një fjalim irritues të qëllimshëm kundër letërsisë bashkëkohore. Duke marrë me mend një sjellje të zakonshme dnër lexuesit e mi apo ndër disa syresh, – dhe unë vetë këtu, – pyetja nuk është e vështirë, çfarë duhet bërë rreth kësaj? Si dhe tjetra – si duhet të sillemi në lidhje me të? Dhashë mendimin se sjellja liberale në letërsi nuk do të japë rezultate. Edhe po të ishin individë të veçantë, shkrimtarët që përpiqen në nxjerrin në pah “pamjen e tyre për jetën”, sikurse ne si lexues do të ishim individë të veçantë, cili do të ishte përfundimi? Me siguri, ai që çdo lexuesi, gjatë leximit, do t’i bënte përshtypje thjesht ajo që ishte parapërgatitur t’i bënte përshtypje; ai do të ndiqte “vijën e rezistencës më të vogël” dhe nuk do të ishte i sigurtë a do të bëhej apo jo një njeri më i mirë. Për gjykimet letrare duhet të jemi shumë të kujdesshëm për dy gjëra njëherësh: nga “ajo që pëlqejmë” dhe nga “ajo që duhet të pëlqejmë”. Pak veta janë aq të ndershëm sa t’i dinë të dyja. E para do të thotë të dish atë që ndjejmë vërtet: shumë pak e dinë këtë. E dyta përfshin të kuptuarit e të metave tona; sepse nuk e dima aspak pfarë duhet të pëlqejmë, derikur ta kuptojmë pse duhet ta pëlqejmë, gjë që përfshin dhe faktin që të dimë pse nuk e pëlqejmë ende. Nuk mjafton të kuptojmë çfarë duhet të jemi po qe se nuk dimë çfarë jemi dhe, nuk e kuptojmë çfarë jemi po qe se çfarë duhet të jemi. Të dy trajtat e vetëndërgjegjësimit, të dimë çfarë jemi dhe çfarë duhet të jemi, duhet të shkojnë bashkë. Është detyra jonë si lexues letërsie, të dimë çfrë pëlqejmë. Është detyra jonë, si të krishterë, po aq sa lexues letërsie, të dimë çfarë duhet të pëlqejmë. Është detyra jonë si njerëz të ndershëm të pranojmë se çfarëdo që pëlqejmë është ajo që duhet të pëlqejmë; dhe ëhstë detyra jonë si të krishterë të ndershëm të mos pranojmë se pëlqejmë atë që duhet të pëlqejmë. Dhe gjëja e fundit q do të doja, do të ishte ekzistenca e dy letërsive, një për përdorim të krishterë dhe tjetra për botën pagane. Ajo që besoj se ëhstë detyrë e të gjithë të krishterëve, është pasja e vetëdijshme e disa standardeve dhe kritereve të kritikës mbi dhe rretha tyre që ndiqen nga pjesa tjetër e botës; dhe që nga këto kritere e standarde duhet të testohet çdo gjë që lexojmë.
Duhet të kemi parasysh se pjesa më e madhe e leximeve tona të vazhdueshme shkruhet për ne nga njerëz që nuk kanë besim të njëmendët në fuqi mbinatyrore, edhepse një pjesë e tyre mund të shkruhen nga njerëz me nocione vetjake të një fuqie të mbinatyrshme që nuk na përkasin neve. Dhe pjesa më e madhe e leximeve tona del se shkruhet nga njerëz që jo vetëm nuk kanë besime të tilla, por madje lënë mënjanë dhe faktin se ka ende në botë njerëz kaq “të prapambetur” apo “ekcentrikë”, sa vazhdojnë të besojnë. Për sa kohë jemi të vetëdijshëm për humnerën që qëndron mes nesh dhe pjesës më të madhe të letërsisë bashkëkohore, pak a shumë jemi të mbrojtur nga dëmet prej saj, dhe jemi në një pozicion të marrim prej kësaj pfarëdo të mire të na ofrojë. Sot ka shumë njerëz në botë të cilët besojnë se të gjitha të këqijat janë thelbësisht ekonomike. Disa besojnë se ndryshime ekonomike të veçanta e të natyrave të ndryshme do të mund të rregullonin botën; të tjerë kërkojnë pak a shumë ndryshime të menjëhershme edhe në shoqëri, më së tepërmi ndryshime të llojeve të kundërta. Këto ndryshime të kërkuara dhe, në disa raste, të krijuara vetë, nuk janë të ngjashme në një drejtim, për të cilin ata mbajnë përgjegjësitë e atij që unë e quaj sekularizim: ato përfshijnë veten vetëm në ndryshime të një natyre të përkohshme, materiale dhe të jashtme; ato e përfshijnë veten vetëm me moral të një natyre kolektive. Në një ekspozitë të njëbesimi të tillë të ri, lexova fjalët në vijim: “Në moralitetin tonë, prova e vetme e ndonjë pyetjeje morale është nëse pengon apo shkatërron, në nëjfarë mënyre, fuqia e një individi për t’i shërbyer shtetit. (Individi) duhet t’u jap përgjigje pyetjeve: “A e cënon ky veprim kombin? A cënon pjesëtarë të tjerë të kombit? A cënon aftësinë time për t’i shërbyer kombit?” Dhe nëse përgjigja është e qartë për të gjitha këto pyetje, individi nuk ka liri absoulte të veprojë ashtu si duhet të veprojë”. Unë nuk mohoj që ky është një lloj moraliteti dhe se ka shumë të mira pa kufi; por mendoj se të gjithë ne duhet të hedhim poshtë një moralitet që nuk ka pasur ideal më të lartë për t’u paraqitur para nesh më shumë se aq. Sigurisht, ai përfaqëson një nga reaksionet e dhunshme, të të cilit jemi dëshmitarë, kundrejt pamjes që komuniteti është veç në të mirë të individit, por është thuajse një ungjill i kësaj bote dhe vetëm i kësaj bote. Pakënaqësia ime kundrejt letërsisë moderne është e këtij lloji.
Nuk është fakti që letërsia moderne është “imorale”, a më tepër, “amorale”, në kuptimin e rëndomtë; dhe nëse rasti e sjell që ky cilësim të më pëlqejë, nuk do të ishte i mjaftueshëm. Thjesht ajo hedh poshtë ose lë tërësisht mënjanë besimet tona më themelore dhe thelbësore; si pasojë, prirja e saj është të nxisë lexuesit e saj të marrin ç’të munden nga jeta për aq sa zgjat, të mos humbasin asnjë “përvojë” që mishëron jetën, si dhe të vetësakrifikohen, nëse mund të sakrifikojnë, vetëm për hir të përfitimeve të prekshme të të tjerëve në këtë botë, tani apo dhe në të ardhmen. Sigurisht, ne duhet të vazhdojmë të lexojmë më të mirën e llojit të saj, me aq sa na mundëson koha; por edhe duhet ta kritikojmë pareshtur, duke u mbështetur në parimet tona vetjake dhe jo në parimet e vendosura nga shkrimtarët dhe kritikët që diskutojnë për të në shtypin publik.
Përktheu Elvana Zaimi
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn smo_Latn