als_Latn dik_Latn sag_Latn
Aplikimi i dy standardeve në përdorimin e dyshkronjëshave, përbën çështje në teorinë e fjalëkryqit dhe parimi për këtë dallon sipas gjuhëve. Kjo, tashmë përbën temë të veçantë në teorinë e fjalëkryqit në gjuhën shqipe e cila ka nëntë shkronja të tilla - dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh dhe zh - për çfarë ende nuk është arritur një pajtim mes botuesve.
Sikur jemi të njohur, në botimet e fjalëkryqeve në gjuhën shqipe janë ndjekur dy parime të përdorimit të dyshkronjëshave. Në botimet në Shqipëri, dyshkronjëshi shkruhet në dy katrorë fqinj, teksa në fjalëkryqet që botohen në Kosovë, dyshkronjëshat përfshihen në një katror.
Pse ky rregull dallon mes botimeve të Kosovës dhe atyre të Shqipërisë
Kur bëhet fjalë për dallimin e kritereve për fjalëkryqin shqip në Kosovë dhe në Shqipëri, duhet të kihet parasysh thelbi i dallimeve në këtë pikë. E vërteta është se fjalëkryqi që botohet në Shqipëri u ndikua nga botimet italiane dhe ndjek po ato rregulla, ndërsa fjalëkryqet që u botuan në Kosovë ishin të ndikuar për të mos thënë produkt i botimeve dhe i shkollave (asociacioneve) jugosllave të enigmatikës. Këtu është esenca e dallimit të parimeve, që shqiptarët e Kosovës dhe ata të Shqipërisë ndjekin në përpilimin e fjalëkryqit.
Prandaj, pajtimi për përdorimin e dyshkronjëshave ndaras apo bashkë, mund të themi se paraqet temë të veçantë në teorinë e fjalëkryqit shqip.
Si e zgjidhën të tjerët këtë problem
Në frëngjisht dhe italisht, shenja e theksit mbi shkronjë dhe shumë shenja të pikësimit diakritike injorohen, si në Frëngjisht ÊTRE, në fjalëkryq shkruhet vetëm ETRE, pasi ajo mund të lidhet me fjalën tjetër CONGÉ, e cila gjithashtu do të injorojë shenjën për shkak të përputhjes dhe do të shkruhet vetëm CONGE.
Në gjermanisht, në fjalëkryq, "ä", "ö", dhe "ü" u zëvendësuan me "ae", "oe", "ue" dhe ß shkruhet "ss" dhe këto zëvendësime shkruhen në katrorë të ndarë, pavarësisht faktit se përfaqësojnë një tingull. Ndërsa në spanjisht, me gjithsej “ch” dhe “ll”, njëherë janë konsideruar si një shkronjë e vetme, sot, secila prej tyre mbush nga një katror, apo thënë me mirë "ch" shkruhet në dy katrorë edhe pse përbën një shkronjë. Në rumanisht, shenjat diakritike janë injoruar.
Në fjalëkryqin irlandez, theksi mbi shkronjat Á É Í Ó Ú është gjithherë i respektuar, kështu që (për shembull), Í në SÍB nuk mund të përputhet apo kryqëzohet me I nga fjala SLIABH.
Në fjalëkryqin në holandisht, dyshkronjëshi "ij" është konsideruar si një shkronjë dhe duhet të plotësojë një katror. Por rregullat mund të ndryshojnë në lojëra të tjera.
Në gjuhën hungareze, shenjat diakritike respektohen, me përjashtim të Ö dhe Ü, të cilat janë konsideruar të ngjashme me O dhe U, edhe pse diferenca e këtyre shkronjave është një tipar karakteristik në hungarisht.
Por ka edhe të atillë si çekët dhe sllovakët, në gjuhët e të cilëve shkronja “ch” konsiderohet si një shkronjë dhe përfshinë vetëm një katror.
Linku në wikipedia ku jepet kjo informatë
Krejt kjo nuk do të thotë që përdorimi i shkronjave dyshe në një katror, sikur është aplikuar deri tani në botimet në Kosovë, duhet të hidhet poshtë, por kjo solli një problem në kohën tonë.
Si u gjendëm ne në këtë nyjë
Kur jemi te programet kompjuterike të shërbimit të fjalëkryqit në internet, përsëri praktika e vjetër na sjell probleme për shkak të pamundësisë së shtypjes së dy shkronjave në një katror. Këto fakte janë të pranueshme për ata që kanë njohuri teknike për shërbimin e fjalëkryqeve në këtë formë. Sot janë futur në përdorim edhe programe të shërbimit të fjalëkryqit në PC, Android, iOS, prandaj ndarja është zgjidhja e domosdoshme, nëse duam të ndjekim këtë trend.
Në disa faqe interneti në gjuhën shqipe u provua të botoheshin fjalëkryqe duke i qëndruar besnik rregullit të Kosovës, por botuesit ishin të detyruar që të botonin fjalëkryqe të kushtëzuar, duke mos përdorur dyshkronjësha, më saktë thënë, duke përjashtuar fjalët që përmbanin dyshkronjësha. Kjo, jo për dëshirën apo paaftësinë e përpiluesve, por për pamundësinë e programit dhe shtoi kësaj edhe këmbënguljen e tyre që të mos i ndanin shkronjat.
Zgjidhja më e mirë për këtë do të gjendej në analogjinë e gjuhëve të tjera të cilat kanë probleme të tilla, siç u dhanë shembujt më lartë. Duke mos pranuar këtë zgjidhje, ata mbetën të kushtëzuar dhe të ngujuar në këtë problem.
Federata e Enigmatëve e Kosovës asnjëherë nuk kishte botuar një gazetë zyrtare apo një rregullore për fjalëkryqin. Redaksia e revistës së enigmatëve "HORIZONTI" bazohej në veçanti në traditën kroate dhe jugosllave në përgjithësi, me të cilët bashkëpunuan në nivel shoqatash dhe nga të cilët trashëguan literaturë profesionale të kësaj fushe.
Më vonë filloi bashkëpunimi edhe me Federatën Botërore të Enigmatikës dhe literatura profesionale u zgjerua, por në pjesën e enigmave logjike. Pas pauzës së daljes së revistës "HORIZONTI", gjithçka në këtë fushë ishte e bazuar në të kaluarën dhe në praktikën e krijuar. Por a kishte FEK një rregullore për fjalëkryqin? - nuk kishte!
A jemi dakord që nëse fjalëkryqin e plotësojmë me shkronja të vogla të shtypit, një emër i përveçëm mund të ketë shkronjën me iniciale kapitale, por ai përputhet me atë fjalë që ka shkronjën e vogël nga drejtimi i kundërt? A nuk paskemi këtu një shkelje të rregullit nëse flasim për rregullat e gjuhës? Kjo thuhet edhe në literaturën e huaj për fjalëkryqin.
Nuk duhet të na hutojë fakti nëse një shkronjë dyshe rrjedh në dy katrorë, sepse ajo nuk humb tingullin as kuptimin e vetë fjalës, fundja të gjithë e dimë që shkronja apo tingulli "zh" në gjuhën tonë shkruhet nga shkronja "z" dhe "h". Fjala nuk preket gjuhësisht dhe ajo duhet të lexohet si e plotë në shtrirjen e saj në rrjedhën e katrorëve. Edhe në tastierën e kompjuterit, për të shkruar një dyshkronjësh ne duhet të rrahim gishtërinjtë dy herë, p.sh. "z" dhe "h" për të formuar "zh", madje janë larg njëra nga tjetra.
Fjalëkryqi është lojë me fjalë, me shkronja, me shpërndarje, me lidhje e ndërlidhje të tyre. Nënllojet e fjalëkryqit janë të panumërta dhe këmbëngulja për të ruajtur rregullin e Kosovës nuk çon askund.
Përdorimi i shkronjës "W"
Temë në vete, në teorinë e fjalëkryqit, janë edhe emrat e vendeve dhe të njerëzve. Këtu kemi një praktikë të mirë të mbështetur në praktikën spanjolle dhe në atë kroate. Sikur spanjollët, ashtu edhe kroatët, nuk kanë shkronjë W në alfabetin e tyre, por ata e përdorin këtë shkronjë vetëm për t'i shënuar saktësisht fjalët Washington, Hollywood, West etj.
Përdorimi i emrave nga gjuhë të huaja
Përdorimi i emrave në origjinal apo në shqiptim, gjithashtu është një çështje në vete në fushën e gazetarisë, një parim konvencional që dallon nga gazeta në gazetë. Disa i shkruajnë emrat në shqiptim, disa të tjera në origjinal (më shumë nga gjuhët, kushtimisht, internacionale). Kjo duhet të pranohet edhe në fjalëkryq si rregull konvencional. Komunikimi me botën sot është i atillë, dinamika e jetës, numri i emrave nga fusha të ndryshme etj., sa nuk të lë mundësinë e shqipërimit të gjithçkaje që ndodh në botë, prandaj duhet hapur ndaj këtyre zhvillimeve. Ja edhe pse!
Kujtoni vetëm emrin e pilotit të "Formula 1", Michael Schumacher, i cili është shqiptuar në shumë variante si: Majkëll Shumaher, Mihael Shumaha, Mikel Shumaker etj. Është më se normale që emrat të shkruhen në origjinal. Gjuhëtarët fanatikë mund të kundërshtojnë, por as ata s’po ia dalin të zgjidhin këtë.
Përdorimi i shkronjës "Ë"
Në anën tjetër, në disa nga fjalëkryqet që botohen në Shqipëri, shkronja "Ë" është përdorur si ekuivalente me shkronjën "E", - një gjë logjikisht e papranueshme për botuesit kosovarë. Sot, kur flasim për fjalëkryqin interaktiv të shërbyer përmes programeve kompjuterike, shkronjat Ë dhe Ç nuk paraqesin problem, pasi tastiera shqipe tashmë njihet edhe nga programet operative kompjuterike dhe gjendet në tastierë - pra, mund të përdoren.
Këshilla për t'i dhënë dum problemit
Sugjerimi im është që dyshkronjëshat të shkruhen në dy katrorë; emrat e huaj të shkruhen origjinal - madje duke përdorur edhe shkronjën W; ndërsa shkronja "Ë", të mos konsiderohet ekuivalente me shkronjën "E", e as "Ç" me "C", sepse bëhet fjalë për shkronja të ndryshme.
Teoritë nuk mbrohen duke mos pranuar të diskutohen, por duke ofruar argumente gjatë diskutimit - ky ka qenë parimi im personal, kur i jam qasur kësaj teme. Me idetë që kam ofruar, po mund të ecet përpara, në përputhje me ecjen teknologjike - ndryshe, kjo fushë na mbetet mbrapa - në nivelin e botimeve në letër.
Botuesit mund të vazhdojnë praktikat e vjetra, gjithashtu nuk bëjnë ndonjë shkelje, por kjo që u pasqyrua, analogjia me gjuhët e tjera, thjeshtë është këshilla ime për përparimin edhe të fjalëkryqit shqip. Për këtë, nuk më duket që botuesit kanë të drejtë kur insistojnë të qëndrojmë në rregullin e vjetër përderisa kemi një sfidë për ta tejkaluar e ajo nuk tejkalohet duke këmbëngulur në variantin e Kosovës ose për sa kohë nuk jepen alternativa apo zgjidhje teknike.
Fundja, teoricienët i vënë vetes barrën e zgjidhjes së një çështjeje praktike të një fushe dhe nuk janë ata që japin urdhrin apo të vendosin për zbatimin e rregullit domosdo, përpos të këshillojnë dhe arsyetojnë idenë e ofruar.
Unë personalisht, kam aplikuar të dyja standardet. Në botimet e shtypura kam aplikuar variantin e Kosovës ndërsa në variantin online kam aplikuar variantin e Shqipërisë. Kjo është një vendosje konvencionale mes botuesit dhe zgjidhësve.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn