als_Latn dik_Latn sag_Latn
Një mëngjes të ngrohët gushti të vitit 1908 — atëbotë kur Kosova akoma ishte një vilajet turk — një grua e huaj, e veshur me një kapelë prej kashte, po ecte rrugëve të Gjakovës me një fletore në dorë dhe merrte shënime mbi qytetin e çuditshëm që ajo po e vizitonte. "Gjakova”, shkruante ajo, “si shumë qyteza turke që nuk janë ndërtuar nga guri, është një qytet i bërë nga balta...të gjitha plehrat e nevojtoreve, dhe çdo lloj mbeturine tjetër, hidhen kudo nëpër ambient, në rrugë e kryqëzime, dhe në shtratin e lumit — dhe lihen aty për t'u qelbëzuar. Kufoma e një kali të ngordhur kalbej në diell, derisa sorrat e zeza shqyenin brinjët e tij thatanike".
Emri i kësaj gruaje ishte Edith Durham, shkrimtarja angleze Viktoriane e cila u bë e njohur me shkrimet e saj për Shqipërinë dhe Ballkanin në fillim të shekullit 20-të. Dy javë pasi që ajo vizitoi Gjakovën, Durham udhëtoi për në Prishtinë në një ditë të freskët shtatorit. Derisa ajo ecte nëpër rrugët me baltë dhe mbi kodrën e Veternikut, pjesën jugore të qytetit, ajo vështronte se "Prishtina është një qytet gazmorë me çati të kuqe, drunjë të gjelbërt, dhe minare të bardha". Megjithatë, qyteti brenda, asaj i’u duk "i pistë, i fëlliqur dhe i rrënuar — pak më i mirë se Gjakova", shkruante Durham.
Sot, Gjakova nuk është më e ndërtuar nga balta, por historia ka pasoja të mëdha. Më shumë se njëqind vjet kanë kaluar që prej atij mëngjesi të gushtit dhe gati gjysma e mbeturinaveqë qyteti i Gjakovës prodhonë sot ende përfundonë në mjedisin e hapur, në rrugët e qytetit, buzë lumit, në park, e kudo të shpërndara gjithandej në diell, në shi, e në borë. Sa për Prishtinën, sikur Durham të udhëtonte atje në fillim të shekullit 21, ajo do të shihte edhe më shumë nga ato dy gjëra që kishte parë atë ditë shtatori: çati të kuqe me më shumë ngjyrë hiri, dhe minare të bardha, por sytë e saj do të shikonin më kot për drunjtë e gjelbër që dikur shiheshin prej kodrave të ulta përreth qytetit. Durham gjithashtu do të mund të shihte atë që Paula Huntley, autorja e "The Hemingway Book Club of Kosovo", kishte parë kur shkroi se, "Prishtina e shekullit 21-të i ngjan një qyteti mesjetar ku i vetmi qëllim është që të hedhen mbeturinat jashtë shtëpisë — dhe askush nuk interesohet më se çfarë ndodh me to".
Historia e Kosovës shpesh rrëfehet si një tregim i heronjëve, tradhtarëve, luftërave, ndërhyrjeve të jashtme ushtarake, refugjatëve, dhe peripecive të mëdha politike. Por përtej këtyre trazirave sociale, ekziston një histori e parrëfyer e drunjëve të zhdukur, pyjeve të shkatërruara, dhe ripërtëritjes së plehrave para dyerve dhe dritareve tona, në rrugë, sheshe lojërash, dhe lugina të ngulfatura të Kosovës. Sikur kufoma e atij kalit të ngordhur që Durham kishte parë atë mëngjes të largët, fëmijët e Kosovës sot ende rriten duke parë sorrat e zeza mbi trupat e fryrë të kafshëve të ngordhura, mbeturinave kutërbuese, dhe tërbimin e qenëve të uritur të rrugës. Kjo është një histori e dhimbshme, një rrëfim pisllëku, i zbehtë nën hijen madhështore të një historie që gufon me heronj të mëdhenj, liderë me statuse kulti, vuajtje të tmerrshme, heroizma, dhe mërgim, përgjatë shekujve. Është një histori që askush nuk ka dëshirë ta dëgjojë.
Por, ne, si kosovarë, kemi nevojë të dëgjojmë këtë histori. Nuk duhet të mbyllim sytë para saj, por duhet të përballemi me të vërtetën e dhimbshme mbi shkatërrimin që ia kemi bërë mjedisit tonë; vendeve ku fëmijët tanë luajnë, kronjëve ku njerëzit pinin ujë dikur (dhe ende pijnë) dhe pyjeve ku kafshët e egra po numrojnë ditët e tyre të fundit. Por mbi të gjitha, tragjedia ndaj mjedisit më së miri shihet në mënyrën se si e trajtojmë pisllëkun dhe mbeturinat tona. "Janë dy vende ku i hedhim mbeturinat", një mik i imi i thoshte një ushtari të KFOR-it para disa viteve. "A po a? Ku ashtu?", pyeti ushtari. Miku im, me një buzëqeshje ironike, e shikoi dhe u pergjegj: "majtas dhe djathtas. Këto janë vendet e vetme ku hedhim mbeturina, majtas dhe djathtas".
Kjo shaka është një alegori e mënyrës karakteristike në të cilën merremi me mbeturina, që janë gjithmonë para dyerve tona, dritareve, poshtë rrugës, dhe pranë ulësve në park, të shpërndara gjithandej, duke pritur që bakteriet t'i shpërbëjnë në ambient të hapur. Është zakon i çuditshëm që ne mendojmë se i mbajmë mbeturinat jashtë jetërave tona duke i shkelmuar jashtë derës dhe duke ia lënë natyrës që të luftojë me to. Thuhet se edhe Bernard Kouchner, ish-përfaqësuesi i OKB në Kosovë, vuri re se si kosovarët kanë shtëpitë të pastra brenda, por kur del jashtë, ka një oqean të mbeturinave çdokund.
Të kuptohet saktësisht problemi i mbeturinave komunale në Kosovë është i vështirë për shkak të mungesës së të dhënave. Mbeturinat komunale janë kryesisht mbeturina nga shtëpitë, por gjithashtu edhe nga dyqanet e vogla dhe bizneset, dhe kështu shpeshherë përzihen të gjitha së bashku. Në Bashkimin Evropian, mbeturinat komunale përbëjnë 10% të mbeturinave të përgjithshme, por në Kosovë aktiviteti industrial nuk është aq intenziv dhe proporcioni i mbeturinave komunale mund të jetë më i lartë. Ato pak studime e analiza që kanë tentuar të kapin problemin e mbeturinave komunale në Kosovë nuk janë gjithëpërfshirëse, por japin një pamje të një vendi tjetër, një vend ekzistencën e të cilit kosovarët duan ta mohojnë, ose thjeshtë duan të shtiren sikur do të largohet në mënyrë magjike.
Sipas raportit vjetor të vitit 2012 të Agjencionit për Mbrojtje të Mjedisit të Kosovës, Kosova prodhoi 334 kilogram mbeturina për person për vit. Mesatarja për Bashkimin Evropian në 2012 ishte 492 kilogramë për person. Në sipërfaqe, kjo statistikë nuk duket tepër keq pasi që Kosova prodhon më pak mbeturina për person se vendet e BE-së. Por në BE, mbledhja e mbeturinave mbulon 97% të popullsisë në krahasim me rreth 41% në Kosovë. Përveç kësaj, mbeturinat që prodhohen në BE u zvogëluan për 5% gjatë periudhës 2007-2012 ndërsa në Kosovë u rritën për 100% në periudhën 2008-12. Pasi që shkalla e mbledhjes në saje të popullsisë së mbuluar nuk ka ndryshuar shumë, kjo do të thotë vetëm një gjë: kosovarët po prodhojnë mbeturina në një shkallë alarmuese. Kjo gjithashtu shpjegon se mesatarja aktuale e prodhimit të 334 kilogramë mbeturina për person është e pasaktë. Nëse më shumë se 90% e popullsisë do të ishte mbuluar, mesatarja e prodhimit të mbeturinave do të rritej dhe me gjasë do të kalonte ehe mesatarën rajonale dhe asaj së BE-së. Duke u parë nga kjo pikëpamje, Kosova mund të ketë një prej shkallëve më të larta të prodhimit të mbeturinave për kokë banori në Evropë.
Shkallët e larta të prodhimit të mbeturinave shpeshherë shihen si pasojë e pasurisë dhe nivelit të konsumit. Vendet e pasura prodhojnë më shumë mbeturina për person se ato të varfërat. Danimarka, për shembull, prodhoi 668 kilogramë mbeturina për person në 2012, Gjermania, 611, Franca, 534. Vendet e varfëra si Maqedonia prodhuan 331, Bosnja, 346, Serbia, 364, dhe kështu me radhë. Por përderisa vendet si Danimarka dhe Gjermania prodhojnë kaq shumë mbeturina, ato gjithashtu kanë zhvilluar disa nga metodat më të sofistikuara të trajtimit të mbeturinave ku më pak se 3% të mbeturinave shkojnë në deponi— forma më e keqe e trajtimit të mbeturinave.
Në kontrast, në Kosovë dhe Maqedoni mbi 95% të mbeturinave përfundojnë në deponi. Problemi me Kosovën është se mbeturinat 60% të popullsisë mbesin pa u mbledhur dhe përfundojnë në rrugë ose në vende tjera ku bëhet hudhja e paligjshme, gjë që ndot rrymat ujore dhe ushqimin, duke shpërndarë kështu sëmundje, duke ngulfatur jetën dhe duke shkatërruar biodiversitetin e bimëve dhe kafshëve. Është veçanërisht e vështirë për shkak se Kosova ka një ndër dendësitë më të larta të popullsisë në Evropë, dhe gjithë ato mbeturina të pambledhura asnjëherë nuk zhduken, por gjithmonë përfundojnë diku jo shumë larg prej neve.
Mbeturinat e pambledhura dukshëm janë problem i një shteti të dobët ose i një komune me mjete të limituara financiare dhe mungesë administrative menaxhuese. Por mbi të gjitha, në këtë shoqëri ekziston diçka thellësisht çoroditëse për marrëdhënien kolektive me mjedisin që na rrethon. Diçka ngjashëm me një patologji morale që refuzon t’i nënshtohet progresit njerëzor dhe kalimit të kohës. Për shekuj të tërë kemi luftuar dhe sakrifikuar për të pasur vendin tonë të vogël, për të qenë zot në shtëpinë tonë, pēr ta ruajtur dhe për t'u kujdesur për dhuratën që na ka falur natyra, në mënyrë që fëmijët tonë një ditë ta shijojnë atë. Por nëse e kaluara dhe e tashmja janë udhërrëfyes për të ardhmën, njëqind vjet prej sot në ardhmëri një shkrimtar i panjohur do të ulet dhe do të shkruajë një histori të ngjashme. Një histori të pisllëkut. Një histori të një shoqërie e cila vazhdone traditën e një qëndrim armiqësor ndaj ambientit prej gjenerate në gjeneratë. Vetëm shikoni jashtë dritares suaj. Dilni dhe ecni pak jashtë, shikoni përreth, dhe ju vetem se jeni duke e lexuar atë rrëfim të qelbur.
Ky artikull u shkrua fillimisht në anglisht.
Iu pëlqeu ky shkrim? Shiqoni edhe këto shkrime.
Mjaft Më Të Heshtur: Të Flasim Për Bujqësi
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn