als_Latn dik_Latn sag_Latn
VARRET KOSOVARE TË VITEVE 1914-18 NË ZAJAZ DO TË MBETEN TË MBULUARA NËN KEMBËT E NËNËS SHQIPTARE
Nga Dr,sc, Ilmi VELIU,
Historian dhe drejtor i Muzeut regjional të MP-Kërçovë
EDHE PSE UNË REAGOVA ASHPËR DHE KËRKOVA QË VARRET E MBULUARA TË KOSOVARËVE TË VRARË GJATË VITEVE 1914-18 NGA BULLGARËT TË ZBULOHEN DHE VEHET NJË MBISHKRIM I PËRBASHKËT, KRYETARI I ZAJAZIT MUSLI MUSLIU DHE ORTAKU I TIJ QAMIL VELIU KËRKOJNË NGA UNË EMRAT E KOSOVARËVE TË VRARË, SI KUSHT QË ATA PASTAJ TI ZBOLOJNË VARRET; KURSE HISTORIANËT KOSOVARË DHE AMBASADORI I KOSOVËS NË SHKUP NUK JAN TË INTERESUAR DHE NUK BESOJ TË KENË NJOHURI NËSE KA VARRE KOSOVARËSH NË RRETHINAT E KËRÇOVËS TË VRARË MË 1914-1918, SEPSE ATA ENDE NUK I KAN GJETUR DHE EVIDENTUAR EMRAT E TË MASAKRUARËVE NË VITIN 1998.
Që kryetari i ,,Këshillit për ndërtimin e memorialit ,,Nëna Shqiptare,, në Zajaz,, Musli Musliu dhe antarët e këtij këshilli me të cilët unë kamë debatuar rreth këti problemi, Qamil Veliu, Adem Xheladini, Burim Sejdini dhe Xhelal Ademi, ta kuptojnë dhe të binden se unë kam qenë shumë i interesuar dhe kam hulumtuar vite me rradhë për ti lokalizuar ,,varret kosovare,, të viteve 1914-18 në rrethinat e Kërçovës, nga të cilat zbulime kamë berë dy filma dokumentarë, (Allsat dhe MTV2),dhe materijale të botuara në faqe të internetit, e ribotojmë shkrimin me gjithë komentet e kosovarëve që e lexuan shkrimin që edhe zotërinjëtë e lartëpërmendur ta lexojnë.Kengetari i mirënjohur në këta anë Demir Krasniqi thuri edhe nje kenge per ngjarjen në fjalë….
Shkrim i botuar në “Zemrashqiptare”
| E Enjte, 10.06.2010,|
ZBULOVA DHE LOKALIZOVA VARRE TË KOSOVARËVE NË RRETHINAT E KERÇOVËS NGA VITI 1914-1918
Nga Dr.sc.Ilmi VELIU
Në vitin 1970 isha musafir në fshatin LLoçan, komuna e Deçanit-Kosovë, te familja Stojkaj. Në konakun e burrave, plaku mustaqegjatë e që rrinte kembkryq rreth oxhakut, pasi i tregova se isha nga Kerçova, me tha: “….paj shumë burra na i ka ngrenë Kërçova”. Duke mos kuptuar se per çka ishte fjala, pyeta i hutuar: “Si pasaka ndodhur ajo pune mixha Binak, si i paska hanger Kërçova e Sefer Zajazit burrat e Kosovës së Isë Boletinit e Shote Galicës ”.
Ishte koha e bugarit biro, dhe shumë burra nga Kosova i zunë rob, i derguan në Kërçovë dhe pak-kush ose askush nuk u këthye i gjalle. Dihet se mbeten në Kërçovë por askush nuk ua din varret.
Une, në ate kohë, i moshes 16 vjet, sa kisha filluar shkollën e Mesme në Prishtinë dhe e kisha veshtirë ta kuptoja plakun, po edhe disi i frigohesha pamjes kreshnike të tij, dhe nuk i bena pyetje tjera që ai të më skjaronte për fatin e atyre burrave që eshtrat u treteshin në rrethinat e Kërçovës.
Një vit më vonë u ndodha musafir në fshatrat Bajicë e Damanek të Komunës së Gllogovcit (Drenicë). Edhe Haxhi Hamza nga Bajica mu ankua dhe ma tregoi te njetin muhabet, se në Kërçovë u kishin mbetur eshtart shumë kosovarëve.
Pas kthimit në Kerçovë, e takova Emin Çelikun e Izer Dogën nga Cervica, Ali Ramë Deden nga Llagjet, Dan Ilazin nga Llapkidolli, Lez Beshku e Beqir Tufka nga Zajazi, pleqë të mbi 100-tat dhe ua parashtrova problemin e kosovarëve që i kishte ngrenë Kërçova. Si kishte ndodhur kjo punë, a kishin pasur këtu gisht kërçovarët dhe në cilën kohë kishte ndodhur tragjedia.
Pyetjet qe unë i beja vetes ishin se përse dikush eshtë dashur ti zinte robër kosovarët dhe ti sillte deri në Kerçovë per ti zhdukur, pasiqë ata kanë mundur ti ekzekutonin edhe aty në vendin e vet. Përse në kujtesën e shqiptarëve të Kosovës emri i Kërçovës ishte rrënjosur si sinonim i së keqes dhe nje kujtim kaq i hidhur. Përse, përse, përse…
Plaku Izer Doga nga Cervica skjaronte se në kohën e Bugarit askeri (ushtarët) ua kanë marrë miellin, drithin, bukën dhe gjithçka që kanë pasur për të ngrenë dhe numër i madh njerëzish kan vdekur nga uria edhe nga shqiptarët vendas edhepse nuk janë llogaritur si robër lufte.Vetëm kosovarët llogariteshin si robër lufte, të cilët punonin në ndërtimin e hekurudhës ku disa i vritnin e disa vdisnin nga uria, lodhja e semundja e tifos. Ka varre kosovarësh gjithandej ku kalon hekurudha e vjetër, më tha xha Izeri.
Ali Ramë Dedja që në atë kohë ka pasur mulli, tregonte se aty vazhdimisht ka pasur rojtar nga ushtria bullgare dhe ka qenë e pa mundur që dikush ta sillte drithin dhe ta bluante në mulli. Keshtu që popullata që ka pasur drithë në shtepi ka qenë e detyruar ta hante pa e bluar, duke e zier misrin në zjarr ose edhe duke e bluar me ,,gurë bunguri,, ne menyrë primitive. Babai i tij -Mulla Ramë Dedja, hoxha i fshatit Llagje i kishte treguar se në kohën e bugarit të parë (1914-1918) shumë kosovarë që kishin qenë të sjellur si robër lufte për të punuar te hekurudha në Bukoqë (Bukovik) kishin mbetur të vrarë nga ushtarët bullgarë sepse nga uria lodhja dhe semundja nuk kishin mundur që të punonin, kishin vdekur nga uria dhe tifoja ose ashtu të alivanosur i kishin varrosur edhe të gjall. Ata që kishin qenë të semurë nga tifoja edhe i kishin djegur në zjarr.
Gjatë hulumtimeve të mia për ,,Historinë e Kërçovës,, në Arhivin e Beogradit, Stambollit e Sofjes, dhe sidomos të Sofjes, nuk hasa në ndonjë dokument arhival ku do të mund të shihej numri i kosovarëve të vrarë dhe vendëvarrimi i tyre. Kamë gjetur të dhena të përgjithëshme se bullagrët nuk janë sjellur keq vetëm ndaj shqiptarëve por edhe kundër populatës sllavomaqedone në tokat shqiptare të Maqedonisë së sotme.
Në maj të vitit 2010, zyrtarët e komunës shqiptare ,,Osllome,, më lajmëruan se te fshati Jagoll, dikush duke dashur ta rrafshonte një tokë të veten kishte hasur në disa varre shumë të vjetra. E vizitova terrenin dhe u vërtetova se bëhej fjalë për një varrezë tumulare e kohës së vonë ilire, kohë kjo kur ilirët kanë qenë nën sundimin romak.
Duke biseduar me plakun 90 vjeçar të fshatit Jagoll, Haxhi Ademin dhe duke i skjaruar se për çka behet fjalë, më pyeti nese do te doja të shkonim te ,,Varret Kosovare,, aty mbi fshat.
Ky lajm më erdhi si rrufe nga qielli, sepse mua vazhdonin të më tingëllonin në vesh fjalët e plakut Binak Stojkaj nga Lloçani i Deçanit dhe të Haxhi Hamzës nga Bajica e Gllogovcit se ,,…..shumë burrat na i ka ngrenë Kerçova,,. Shkuam dhe e vizituam vendin që popullata vendase e quante ,,Varret Kosovare,, ku pamë se varret ishin të vjetra dhe të mbuluara me therra, drunjë e lisa.
Kontaktova edhe me kolegun dhe shokun tim, Profesorin e anglishtes Afmet Mora i cili është i lindur dhe rritur në ketë fshat, e që më tragoi ate që e kishte degjuar nga gjyshja Rabie Mora, te ciles burrin ia kishin vrare komitët bullagrë në vitin 1913. Ka qenë koha e vjeshtës dhe ajo me kerrin e kieve kishte sjellur disa kunguj nga ara e sajë. Për rruge një kungull i kishte renë nga kerri dhe ishte ndare në dy copa. Nga friga, ajo nuk ishte ndalur për ta mere kungullin e thyer. Në një moment kishin ngarendur dy kosovarë që kishin qenë duke punuar te hekurudha, i kishin marrë copat e kungullit, i kishin ngrenë pa pjekur, dhe me të shpejte kishin ikur qe të mos i shihte roja që i kishte pasur nen kontrollë.
Unë do tu kisha dhenë edhe ndonjë kungull tjetër, kishte thenë plaka, por as ata guxonin që të ndaleshin më tepër e as unë guxova që tu afrohem, nga friga se do të na shihnin bullgarët dhe do te na vrisnin që të gjithëve, bile edhe fshatin do ta kishin kallur.
Po sa shumë paskan qene
keto kosovaret, thash me vedi. Sa shumë varre kanë lenë, anëembanë tokave
shqiptare, duke filluar nga Kryengritja kunder Tanzimatit, lufta e
udhehequr nga Lidhja e Prizrenit, Kryengritjet e 1909-1910-1911-1912, Masakrat
serbe te vitit 1913, dy lufterat Ballkanike, Lufta e I Boterore, Levizja Kaçake
në mes të dy luftërave, Lufta e II Botërore, lufta kundër Rankoviqit, lufta
kundër Millosheviqit. Po sa i madh dhe sa i
Historia i pranon edhe burimet gojore të mbëledhura në terren nëse mungojnë ata arhivale. E si të mos mungojnë arhivalet, kur asnjë pushtues nuk ka evidentuar sa shqiptarë ka vrarë dhe sa varreza massive ka mbushur me shqiptarë. Plani ka qenë që të zhdukeshte kjo racë që eshtë më e vjetra në Ballkan dhe nuk kishte nevoj që dikush ti shënonte dhe evidentonte, që ne të kishim dokumente arhivale.
Pasi u ketheva nga Jagolli shkova në Zajaz dhe takova pleqtë më të vjetër të kësajë ane. Xheza i Dautit Liles, Beqir Tufka, Zyli i Bajram Metës, Lez Beshku, poashtu me treguan dhe ishen të një fjale se hekurudhën e vjetër në Bukoçë e kanë berë shqiptarët e zenë rob nga Kosova dhe se një pjesë ka vdekur nga uria e madhe qe ka mbretëruar atëherë, një pjesë kanë vdekur nga semundja e tifos, sepse kanë punuar dhe banuar në kushte shumë të vështira higjenike dhe pjesa tjetër janë vrarë nga ushtarët bullgarë në momentin kur nuk kanë mundur të ecnin nga lodhja ose semundja. Shumica e kosovarëve nuk janë varrosur , thane ata, por janë grumbulluar në grumbuj dhe janë kallur si turra drunjësh. Por ka pasur edhe asish që janë varrosur nga vendasit dhe varre kosovare ka brënda mëhallëas Tufkaj,(Tufkallarë), ke vorret e Babunecit dhe te vorret e vjetra të Drogomishtit Vogël, më thane një zeri pleqtë e Zajazit.
Në lidhje me ketë problem konsulltova edhe hoxhën e fshatit Drogomisht i Vogël- Ali Ademi, të cilit babai i tij po edhe plaku shumë i njohur i fshatit, Idriz Rrushi i kishin thenë se te vendi ku janë disa varreza të vjetra e quajtur ,,Juria,, ka edhe varre kosovare të kohës së bugarit.
Në vazhdim inçizuam një film dokumentarë me aktorin Dritro Ame të televizionin Allsat dhe një film tjetër dokumentar me regjisorin e mirënjohur Afet Jashari të MTV2 .
Filmat dokumentar i kishte përcjellur edhe nena Xife Arif Dalja nga Llapkidolli i Kerçovës të cilës burrin ia kishin zhdukur pa nam e nishan ne vitin 1950. Me lot ne sy me tha; “Biro, edhe unë nuk ja di varrin burrit tim dhe ajo më ka brengosur dhe renduar terë jetën. Bile të dija se ku i dergjen eshtrat, që unë dhe femitë ta vizitonim herë pas here.
Edhe nenat e atyre kosovarëve, grave e femive të tyre u eshtë djegur zamra që sëpaku të dinin se ku i kanë varret të dashurit e tyre, po ta kishin ditur se ata qenkan në vendin tonë do të kishin ardhur ti shihnin ose edhe ti bartënin eshtrat në vendin e tyre.
Nëna Xife më tregoi se edhe gjatë ekzodit Kosovarë të
vitit 1998, numer i madh kosovarësh u vendosën nepër shtëpitë e kerçovarëve,
dhe brënda asajë kohe nderruan jetë një nënë plakë dhe një person tjetër që i
Popullata e ketij fshati i kishte percjellur dhe varrosur me nderime te medha. Këta pra janë varre më të reja kosovare që janë ende ketu ose ndoshta më vonë janë xhvarrosur dhe bartur ne vendlindjen e tyre, thote nena Xife.
Une propozoj që te “Varret e Kosovarëve” ne Jagoll, Tuhin, Drogomisht e Zajaz, të vendosen nga një pllakë përkujtiomore nga ku gjeneratat e sotme do të dinë se si dhe pse kosovarët kan mbetur të varrosur në këto troje dhe familjet e pasardhësit e tyre do të mund tu bënin homazhe në të ardhmen.
Sdo mend se edhe keto troje janë shqiptare, tha nana Xife që tash i ka mbi 90 vjet por dëshira e fundit e secilit eshtë që eshtrat ti dergjen në vendin ku eshte lindur, tha ajo. Këtyre kosovarëve që kanë mbetur të varrosur ketu, si edhe burrit tim me shokë, kjo deshire u ka mbetur e pa plotesuar, sepse eshtrat e tyre nuk dergjen në tokën ku u ka renë koka.
===================================================================================
Komente:
1.Qazim Rrushaj-USA
[
Friday, 11.06.2010,
Vorret e kosovarëve
I ndershmi Ilmi,
Në lidhje me vorret e kosovarëve duhet shtuar se pse ata i kishin prue aty. Ata dhe të tjerë i kishin sjell apo zënë gjoja si robë lufte gjatë Luftës së Parë Botënore. Atë botë Bullgaria ishte aleat i Gjermanisë; kjo e fundit ishte në luftë në Greqi, dhe për t'iu lehtësuar transportimit të armëve ose mjeteve të luftës, ingjinjerët bullgar dhe Gjermanë kishin trasuar planin e ndërtimit të Hekurudhës së trenit që nga Kërcova deri në Ohër; dhe ajo u krye, por edhe Lufta e Parë mbaroi. Kosovarë dhe të tjerë vdiqën në Bukojqë te pushkatuar ose nga tifoja, njëkohësisht edhe nga uria ose ushqimi i dobët, ku Zajazasit detyroheshin nga qeveria bullgare për të ushqyer të burgosurit. Mustafa Limanhoxha dikur kallzonte se ushqimin që ua kam dërguar, me sytë e mi i kam pa se rojet bullgare u jepnin një sasi të vogël të ushqimit, dhe tjetrat ua grabitnin nga duarët. Një herë kur një shqiptar po hante bukën, roja ia mori nga dora; i mjeri duke e kundërshtuar, roja e vrau aty për aty. Aty janë vramë e kanë vdekur në kushte jashtëzakonishtë të këqija.
2. Qazim Namani
[ Friday,
11.06.2010,
Vrasje me qekiq ne koke
I nderuari Ilmi nga te dhenat, qe une i
posedoi nga njw kusheri i gjyshit tim i cili ka qene me kosovaret tjerw ne
Kerçovë gjate luftes se pare boterore; kane shpetuar vetem një pakicë që kan
pasur LIRA-DUKAT me vete me ju dhane ushtareve bullgar. Ai ka treguar se
bullgaret i
3. Qazim Namani-Kosve
[
Saturday, 12.06.2010,
Falenderim
I nderuari z. Ilmi, te falenderoj për respektin e treguar ne shkrimin tuaj shumë interesant dhe shumë me rëndësi per ne kosovarët . Per ti plotesuar te dhenat për kit ngjarje e ndiej obligim qe te ju jap emerin e kusheririt te gjyshit tim babi I te cilit ka qene ne atë kohe ne Kerçovë dhe ka shpetuar I gjallë. Ai eshte Rexhepi i Bilallit nga lagjeja e Balajve ne fshatin Prapashtice, komuna e Prishtines, malesia e Gallapit. Do te ishte shum mire qe çdo kosovar qe ka te dhena per kete ngjarje te ju ofroj te dhena per kosovarët. Te uroj shendet dhe suksese ne pune.
4.Skënder Krasniqi, Bellaçevc i Madh
[
Friday, 12.06.2010,
Falënderim.
Pershendetje z. Ilmi. Ka shumë kosovarë të vrarë atje, ku janë edhe eshtrat e stërgjyshit tim. Do te vite ti vizitoj ato vende. Kjo pune e jotja eshte nje permendore per ato te ngratë që kanë vdekur me mendjen drejt Kosoves nenë.
5.Xhemal Hoxha, Budakovë,
[
Friday, 12.06.2010,
Lëvdatë
I nderuar zotëri Ilmi….Shyqyr Zotit që dikush qenka kujtuar të hulumtoi dhe shkruaj ne lidhje me ata të ngartë që eshtrat u kanë mbetur atje. Vendosni nje shenje përkujtimore ku ne do te mundemi të orjentohemi dhe të mundemi ti vizitojmë. Vërtetë kjo eshtë punë shumë e madhe dhe për tu lëvduar.
als_Latn ceb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ceb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn ceb_Latn unk eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tum_Latn eng_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn unk eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk eng_Latn ltg_Latn als_Latn sun_Latn unk eng_Latn als_Latn als_Latn