als_Latn uzn_Latn slv_Latn
INTERVISTA/ Flet Drejtori i Institutit t Studimeve Arkeologjike, Prof. Luan Przhita
Bylisi, Butrinti, Finiqi, Antigonea, Sofratika, Komani dhe Finiqi, n fokus t arkeologjis
Problem, moskryerja n koh e restaurimeve dhe konservimeve. Duhet investuar m shum pr arkeologjin
Albert ZHOLI
Ky vit prkon me 65-vjetorin e themelimit t Institutit t Studimeve Arkeologjis shqiptare. N kt 65-vjetor Instituti i Arkeologjis do t zhvilloj n muajin nntor nj konferenc dy ditore, ku do t marrin pjes shum studiues t huaj europian dhe amerikan. Sipas Drejtorit t Institutit t Studimeve Arkeologjike, koht e fundit ky institut ka punuar n mnyr sistematike, pr t br zbulime t reja si dhe pr prqasjen e Monumenteve t Kulturs si zona t mirfillta turistike. Sot, arkeologjia shqiptare sht partnere me t gjith botimet shkencore q botohen n t gjitha vendet e Europs n fushn e arkeologjis. Nj spektr tjetr pr arkeologjin shqiptare, pasi t gjitha t dhnat q merren dhe prftohen nga krkimi arkeologjik shkencor n terren apo n kabinet sot ato ballafaqohen me t gjitha krkimet apo zbulimet europiane. Ndr pikat apo monumentet e Kulturs q kan br jehon sht qyteti antik i Grazhdanit t Maqellars, Peshkopi dhe ai i Komanit n Puk. Por problemet m t mdha ngelen n Durrs, ku shum ndrtesa moderne kan zhytur prfundimisht shum rrnoja t Dyrrahut t lasht q tashm kurrsesi nuk mund t dalin n drit.
Si po pritet 65- vjetori i formimit t Institutit t Studimeve t Arkeologjis shqiptare?
Ky vit prkon me 65-vjetorin e Arkeologjis Shqiptare dhe mbetet nj vit, ku ne kemi n fokusin ton, disa aktivitet q lidhen me kt 65-vjetor, kshtu q sht menduar q n fund t viti pra n muajin nntor, t zhvillojm nj Konferenc Ndrkombtare, ku do t marrin pjes, prve studiuesve shqiptar nga Shqipria, Kosova, Maqedonia dhe Mali i Zi dhe shum studiues shum t njohur t fushs s arkeologjis me t cilt ne bashkpunojm n Europ dhe n SHBA. sht parapar nj aktivitet ndrkombtar dy ditor, ku m pas do t vizitojm nj ndr qendrat m atraktive q ka n territorin ton.
Cilat jan zhvillimet e fundit n arkeologjin shqiptare?
Vet zhvillimi ekonomik i Shqipris, ndryshimet e mdha q kan ndodhur tek ne kan sjell dhe ndryshimet e mdha dhe n arkeologjin shqiptare. Nga nj krkim arkeologjik q ishte i orientuar brenda vendit, pra gjeografikisht mbyllur, n nj krkim t hapur. Pra, zbulimet arkeologjike nuk jan vetm pjes e Shqipris, por jan pjes e t gjith zbulimeve arkeologjike europiane. Kjo vjen mbas nj sr bashkpunimesh q ne si Institut kemi me nj sr institutesh t tjera europiane, ku kt vit kemi dhe 100-vjetorin e bashkpunimit arkeologjik me Francn. Kemi bashkpunime tradicionale me arkeologjin italiane, me at angleze, si dhe me universitet arkeologjike amerikane, franceze, gjermane, etj...Nga 22 projekte arkeologjike q bn aktualisht instituti yn rreth 90 pr qind jan me kto institucione arkeologjike q prmenda. Kshtu na hapen disa hapsira q metodologjia e jon t jet e prafrt me at t vendeve t tjera. S dyti, arkeologjia shqiptare sht partnere me t gjith botimet shkencore q botohen n t gjitha vendet e Europs n fushn e arkeologjis. E treta, kemi nj spektr tjetr pr arkeologjin shqiptare, pasi t gjitha t dhnat q merren dhe prftohen nga krkimi arkeologjik shkencor n terren apo n kabinet sot ato ballafaqohen me t gjitha krkimet apo zbulimet europiane. Kjo sht nj sfid q arkeologt shqiptar e realizojn me shum sukses, jan atraktiv dhe shum krkues n arkeologjin evropiane. Po ashtu nj rrug tjetr q ndryshon shum me t kaluarn ka t bj me prgatitjen e kuadrove t rinj t arkeologjis. sht fjala pr shkolln Doktoriale t Arkeologjis, master dhe doktoratura, q jan n kuadr t studimeve arkeologjike, ku e veanta e ksaj shkolle sht se kta student n auditor marrin pjesn teorike ndrsa t gjith praktikn e bjn n shum qytete ton t lashtsis s bashku me grupe t huaja, ku kan dhe laborator t prbashkt. Qendra t tilla si: Butrinti, Apollonia, Bylisi, jan kthyer n shkolla t huaja pr studentt e huaj q vijn e bjn praktikn n Shqipri. Kshtu kemi shkolln Ndrkombtare t Butrintit, ku student t vendeve t ndryshme edhe prtej oqeanit vijn dhe bjn praktika 3 apo m shum javore, pasi kultura jon e arkeologjis nuk ekziston n shum vende t bots.
Le t flasim pak pr problemet q ka arkeologjia shqiptare?
Problemet e arkeologjis lidhen shum me sitet e arkeologjis, sht fjala q ne si institut mbulojm krkimin shkencor t qendrave arkeologjike, ndrsa a mbrojtja sigurimi, lidhen me Institutin e Monumenteve t Kulturs dhe jan njsi tjetr q varen nga Ministria e Kulturs dhe q kan pr detyr ruajtjen dhe sigurimin e ktyre monumenteve arkeologjike t shpallura Monument Kulture. N kt kuadr ne bashkpunojm me kto njsi si dhe me drejtorit e Parqeve kombtare npr zona. Problemet kryesore jan apo lidhen me moskryerjen n koh t restaurimeve dhe t konservimeve pas grmimeve arkeologjike, n mnyr q ato t jen t unifikuara, njehsuara q do vizitor apo turist, q bn nj vizit n nj qendr arkeologjike t shoh edhe ann estetike dhe jo vetm ann shkencore dhe historike.
Pse nuk bhen n koh kto konservime?
Po ka shum apo nj sr faktorsh. Gama n t ciln, veprohet n kto grmime jan q nga lashtsia dhe deri n koht e sotme, kshtu q kemi monumente q fal dhe zhvillimeve t vrullshme, ekonomike jan n fokusin e goditjeve t ndryshme dhe duhet nj ndrhyrje emergjente n shum nga kto site arkeologjike dhe sitet e tjera q kan t bjn me trashgimin kulturore. Por mendoj se duhet t investohet m shum nga ana ekonomike, duhet t ket investime, duhet t ket nj orientim m t drejt porsa i takon, kthimit t ktyre siteve, t ktyre qendrave t Trashgimis kulturore n qendra t vizitueshme, q ti shrbejn turizmit shqiptar.
Orientimi n kto site dhe kto mnyra reklamimi do t rrisin shum numrin e turistve?
Besoj se po. Ja kemi nj shembull shum konkret n Shqiprin Juglindore sht zbuluar nj qytet antik me siprfaqe 40 ha, q ndodhet n fshatin Grazhdan t Maqellars, Peshkopi. Ky qytet sht rrethuar me mure rreth 5 km mure. Ku muret jan 3,5 metr t gjra dhe ka tre porta me rreth 1200 metr katror secila port hapsir dhe rreth 40 e ca kulla t mdha. Punimet sapo kan filluar dhe na kan dhn nj hapsir t mir pasi ne sapo kemi fituar nj grand nga Ambasada Amerikane, ku ne kemi arritur q me kt grand, t bjm pastrimet, rregullimet, sistemimet, konservimet si dhe infrastrukturn e nevojshme pr tu lidhur dhe pr t par rndsin e madhe q ka ky zbulim n jugperndim t Shqipris. Kjo fal edhe Rrugs s re t Arbrit, e cila kalon shum afr rrugs nacionale, ku evidentohet ky zbulim arkeologjik. Ky zbulim i prket fundit t shekullit t tret dhe fillimit t shekullit t katrt, pas Krishtit, ka dhe disa ndryshime q i takojn shekullit t IX dhe t XI-t, ku ndodhen dhe varrezat m t mdha t ksaj kulture me rreth 400 varre t mdhenj q jan vendosur n form nivelesh. E rndsime sht se bashkpunimi q bm ne edhe me Institutin e Ruajtjes s Monumenteve edhe me Institucione t tjera na rezultoj q fituam nj Monument t vizitueshm, q sot kur po flasim, ajo sht futur n objektet e vizitueshm, ku shum vizitor q dalin pr natyrn shkojn dhe aty. Pra mundsia pr ti kthyer kto Monumente t Kulturs n pika t vizitueshme jan shum t mdha.
Po tentativa t tjera pr pika t tjera arkeologjike q t kthehen n pika t vizitueshme a ka?
Po ashtu tentojm t kthejm n pik t vizitueshme s bashku me kolegt tan t monumenteve dhe grmimet e fundit q po bhen n Koman t Puks. Kjo sht nj nga qendrat m t mdha nga ka marr edhe emrin, Kultura e Komanit ose Kultura arbrore shqiptare, ku ne po bjm prpjekje t mdha me ambasadat e huaja, me Institucione Evropiane, pasi ka gjra shum interesante. Aty prve varrezave jan zbuluar nj sr kishash, t mesjets, q jan zbulime shum fantastike. Por q natyrisht q kto kan pasur nj njohje t mparshme, por krkimet e fundit kan nj dinamik m t madhe. Sidomos kto 4 vjett e fundit kan dal n drit zbulime shum t rndsishme q i kan dhn nj mbshtetje shum t madhe asaj trashgimie q lidhte me kulturn arbrore shqiptare.
Ku insiston m shum puna juaj n drejtim t punimeve t ktyre monumenteve apo pikave arkeologjike?
Gama e punimeve t Institutit Arkeologjik sht shum e madhe, pasi mbulojm gjith territorin e Shqipris pasi dhe mbulimi kohor i ktyre siteve sht shum e madhe, q nga Paleoloti, q do t thot 40 mij vjet m par, dhe vijm deri n periudhn mesjetare pra at t pushtimit, osman. Gjithka sht e rndsishme n kto zbulime pasi punohet n disa pika apo Monumente t Kulturs. Gjithashtu q nga viti 2000 ne kemi bashkpunime shum t ngushta edhe me Kosovn. me Maqedonin, Malin e Zi pra kemi nj shtrirje shum t madhe edhe n aspektin gjeografik. Por prioritet kryesore shkojn n ato qytete tradicionale, q kan n vazhdimsin e tyre punime serioze si n Apolloni, po ashtu me po aq rndsi n kt zon sht dhe Bylisi, Butrinti, Finiqi, Antigonea, Sofratika, n Vlor kemi hapat e para t zbulimit t murit (rrethues t qytetit t vjetr t Aulons) q ndodhet n lulishten q ndodhet prapa, Memorialit t Pavarsis, kemi krkime n Durrs, ku bhen krkime t reja pr murin rrethues, krkime pr qytetet e kohs ilire t Mbretit Gent q bhet n bashkpunim me nj ekip polak q bhen n qytetin e Shkodrs dhe t Lezhs. Pra, kemi nj sr krkimesh q kan n fokusin e tyre, prve ans shkencore dhe historike edhe sistemimin e ktyre Monumenteve pr lejimin e turizmit n kto zona.
Ju rrokt m lart prioritet pr Dyrrahun e vjetr. Por shtypi vazhdimisht ka br prezent se shum objekte t rndsishme t ktij qyteti jan mbuluar me beton dhe hekur. A do dalin ndonjher n drit kto betonime? Si di veprohet n Durrs?
sht e vrtet kjo q that, pasi Durrsi sht nj ndr qendrat kryesore t trashgimis Kulturore shqiptare, madje studiuesit e huaj e kan quajtur q n lashtsi porta hyrse pr n zonn e Kostadinopulit, kaq rndsi ka pasur. Durrsi n krkimet arkeologjike ka qen n qendr t vmendjes s arkeologve shqiptar dhe t huaj, ashtu si dihen dhe dmtimet e fundit, q kan ndodhur n kt qytet t lasht. Por jo pr t anashkaluar por po jap nj sinjal q ekziston De facto tani, sht prgatitur harta zonale e qytetit antik t Durrsit, e cila ndahet n dy pika q jan pika A e ksaj harte, ku nuk lejohen t bhen ndrtime t reja moderne dhe pika B, ku edhe pse jepen lejet, nuk lejohen t bhen nderime t reja pa br m par krkimin arkeologjik. N.q.s rezulton se aty ndodhen rrnoja q japin vler pr qytetin e lasht t Durrsit menjher ndrpritet leja e ndrtimit. Pra kushti i vazhdimit t ndrtimit sht mos pasja e rrnojave t qytetit antik Dyrrah. Ndrsa ato q jan zhytur nga ndrtimet sht nj problem i madh, ku vetm komuniteti q ndodhet n ato objekte mund ta zgjidh. Ato jan br me lejet e ndrtimeve t pa studiuara. Por n kto 5 vjet nuk jan dhn kurr leje pa pasur parasysh dy pikat e msiprme A dhe B.
als_Latn als_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn