als_Latn dik_Latn sna_Latn
Një vështrim kritik Projekt-Ligjit për Dhomat e Specializuara dhe Prokurorinë e Specializuar
Koment
Shkruan: Riza Smaka
Gjykata Speciale, deshëm apo nuk deshëm, do të themelohet
Në terminologjinë e jurisprudencës dhe praktikat e judikaturës pothuajse në të gjitha shtetet demokratike e të përparuara të kohës, gjyqësori konsiston në gjykatat e jurisdiksionit të përgjithshëm dhe në gjykata të jurisdiksionit të posaçëm të veçantë “special”, në një anë si dhe në prokuroritë publike a shtetërore përkatëse referuar atyre gjykatave, në anën tjetër!
Gjykata të jurisdiksionit të përgjithshëm, kudo, zakonisht janë gjykatat e faktit - komunale apo themelore, gjykatat e qarqeve apo të apeleve dhe gjykata eventualisht gjykatat supreme referuar instancave gjyqësore më të ulëta.
Në anën tjetër, gjykata të themeluara për kompetenca reale, personale e territoriale të caktuara praktikohet të emërtohen gjykata për kompetenca të caktuara, siç mund të jetë gjykata komerciale, gjykata ushtarake, gjykata e arbitrazhit, etj. Këto e këso gjykatash quhen gjykata speciale për aq sa nuk hyjnë në grupin e gjykatave të kompetencave të përgjithshme. Ndryshe, asnjëra sosh paraprakisht nuk quhet gjykatë speciale por me emërtim të plotë referuar fushës së kompetencave për të cilën themelohet¸ organizohet e funksionalizohet.
Së andejmi, edhe Ligji për Dhomat e Specializuara dhe Prokurorinë e Specializuar do të duhej të emërtohej Ligji për Gjykatat dhe Prokuroritë Publike për Krimet e Rënda të Luftës apo Ligji për Kolegjet dhe Prokuroritë për Krime të Rënda, por gjithsesi jo të quhet Gjykatë e Specializuar dhe Prokurori e Specializuar pa përcaktimin e fushëveprimit konkreṭ të funksionit të përcaktuar!
Aq më parë kur edhe me nenin 24 të po këtij Projektligji është përcaktuar organizimi, struktura dhe kompetencat e dhomave ( kolegjeve) speciale në nivele të gjykatave themelore, të apeleve dhe të Gjykatës Supreme e ngjashëm edhe për kolegjet (dhomat) e prokurorive përkatëse!
“Gjykata Speciale”, pasojë e dështimeve institucionale të Kosovës
Nga paragrafi i dytë i nenit të parë të Propozim- Ligjit për Dhomat e Specializuara dhe Prokuroritë e Specializuara (LDHSPS) kur ndër të tjera theksohet se – Dhomat e Specializuara dhe Prokuroritë e Specializuara ( DHSPS) janë të domosdoshme për përmbushjen e obligimeve ndërkombëtare të përcaktuara me Ligjin nr 04- L- 274 për Garantimin e Mbrojtjes së të Drejtave Themelore ̣ si dhe procedurave penale të sigurta, të pavarura e të paanshme rezulton qartë se institucionet kosovare në radhë të parë Gjyqësori nuk i paska sendërtuar objektivat në fjalë në funksion të ligjshmërisë!
LDHSPS-ja në interesin e “shumë shteteve”, por jo edhe të Kosovës!
Konkluzioni se LDHPS-ja është përgatitur dhe është imponuar “Take It Or Leave It” -ose ju e themeloni GJSPS –në ose neve pa ju madje pa u apostrofuar interesi i Kosovës, por përkundrazi dhe vetëm interesi i “shumë shteteve tjera” del edhe nga formulimi i dispozitës së nenit 1 par. 3 të po atij aktit juridik ku, nder të tjera, theksohet: “ Nisur nga natyra, shkalla dhe kompleksiteti ndërkombëtar i krimeve të raportuara, aspektet dhe implikimet e tyre ndërkufitare e shumë kombëtare, masa e dëshmive, viktimat dhe dëshmitarët që gjenden jashtë Kosovës ...” ! Nga teksti në fjalë del qartë së DHSPS –ja kryesisht formohet për interesin e shumë shteteve të cilat nuk konkretizohen por rezultojnë të jenë ato shtete të cilat gjithnjë lobojnë propagandojnë dhe agjitojnë kundër Kosovës shtetësisë kosovare dhe interesave shtetërore të saj! Në atë kontekst dot nuk theksohet interesi i shtetit as i popullit viktimë të Kosovës!
LDHSPS-ja, akt ligjor “Lex Specialis” dominues për ligjin aplikativ kosovar
Edhe në tekstin e LDHSPS –së, shprehimisht theksohet në disa vende se ai akt ligjor është i karakterit special “Lex Specialis Derogat Lex Generalis” që do të thotë se si i tillë i mbivihet cilitdo akt ligjor kosovar në aplikim! Në këtë kontekst nga aspekti i jurisprudencës rezulton se formulimi i tillë është së pakut problematik, ngase përderisa ligji special përballë ligjit të përgjithshëm ka përparësi në zbatim një gjë e tillë nuk mund të praktikohet edhe në raporte reciproke të dy apo më shumë akteve ligjore speciale pos kur me aktin ligjor të pastajmë modifikohet ndonjë dispozitë e aktit ligjor special të mëparshëm! Në vendin tonë referuar procedimeve dhe persekutimeve penale ekziston akti ligjor special “ =Lex Specialis” – Ligji për Procedurën Penale, i cili, ndër të tjera, është në harmoni të plotë me legjislacionin juridik – penal të vendeve të EU-së dhe të vetë EU-së!
LDHSPS-ja përmban zgjidhje kundërthënëse me statusin e Sistemit Gjyqësor të Kosovës
Në kapitullin e pestë përkatësisht nenin 2 par. 1 të LDHSPS- së theksohet “ Dhomat e specializuara janë pjesë përbërëse, por edhe të pavarura në çdo nivel të sistemit të gjykatave kosovare...“ Nga formulimi i tillë rezulton kundërthënia interne e aktit ligjor në fjalë, ngase një klausë potencon unitetin e Sistemit Gjyqësor të Kosovës, por tjetra, madje shprehimisht, e abrogon të parën! Formulimi i tillë, padyshim, është bërë “për t’i hedhur hi syve “ opinionit kosovar, ndërsa, klausa tjetër e modifikon të njëjtin duke ia garantuar DHSPS –së funksionimin plotësisht të pavarur nga institucionet dhe aktet ligjore kosovare! Aq më parë kur në vijim të po asaj dispozite apostrofohet se LDHSPS –i gjatë funksionimit do të aplikojë Kushtetutën e Kosovës (siç) dhe LDHSPS si “Les Specialis”! Dihet fare mirë se Kushtetuta e vendit tonë, sikundër cilado kushtetutë e shteteve bashkëkohore referuar çështjeve penale, përmban parime themelore e universale, por të njëjtat aplikohen nëpërmjet dispozitave respektive të kodeve penale e të kodeve penale procedurale! Së andejmi explicite edhe sipas diksionit të LDHSPS –së po ai akt ligjor do të aplikohet pavarshëm nga cilido akt ligjor kosovar nga institucione gjyqësore e prokuroriale jashtëkosovare ashtu që Sistemi Gjyqësor i Kosovës në jurisdiksionet e DHSPS –së nuk do të këtë asnjë farë autoriteti jurisdiksioni as qasjeje!
Burimet juridike janë problematike, sipas LDHSPS-së
Konform me doktrinën juridike dhe me praktikat juridike të mira të Sistemit Juridik Evropian Kontinental, burim i së drejtës, në përgjithësi, e veçanërisht i së drejtës penale janë aktet ligjore të shkruara (kodet penale, kodet e procedurave penale) të miratuara dhe të aplikuara konform me rendet juridike të shteteve përkatëse!
Ndërkaq, sipas LDHSPS –së, DHSPS-ja gjatë procedimeve të rasteve penale do të bazohen në Kushtetutën e Kosovës (sic- sa për sy e faqe thënë ), Lex Sepcialis –in LDHSPS-në, dispozitat juridike të tjera të ligjeve të Kosovës (prapë sa për sy e faqe thënë në një anë dhe vihet pyetja se të cilat na qenkan ato akte ligjore tjera!) dhe në të drejtën zakonore ndërkombëtare (sic)!
Dihet fare mirë, për dallim nga Sistemi Juridik Anglo-Sakson dhe Common Law-i i tij, në vendet e Sistemit Juridik Eu Kontinental në të cilin hyn edhe Kosova e drejta zakonore nuk trajtohet burimi juridik pos burim juridik ndihmës dhe eventual madje me rezerva të theksuara edhe si burim juridik suplementar!
Zgjidhja juridike e tillë e LDHSPS –së është edhe më bizare kur apelohet në nenin 19 par. 2 të Kushtetutës së RK-së me të cilin nuk trajtohet e drejta ndërkombëtare zakonore por përkundrazi marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara nga Kuvendi i RK-së pra e drejta e shkruar e në procedurë të caktuar e njëjtësuar me aktet ligjore – infrastrukturën legale aplikative gjithsesi të shkruar e kurrsesi orale, zakonore etj!
Me LDHSPS-në mohohet Gjyqësori dhe Gjykata Kushtetuese e Kosovës
Me nenin 3 par. 4 dhe nenin 19 të LDHSPS-së ( si dhe me disa dispozita tjera të po këtij akti ligjor), përballë institucioneve gjyqësore të jurisdiksionit të përgjithshëm dhe special të Kosovës, përparësi absolute dhe ekskluzive i garantohet “Gjykatës Speciale”, përkatësisht dhomave gjyqësore e prokuroriale speciale të saj! Në anën tjetër, çështjet kushtetuese që do të mund të tangojnë tema të dhomave gjyqësore e prokuroriale speciale, në vend të Gjykatës Kushtetuese të Kosovës, kurdoherë dhe ekskluzivisht, duke e zbatuar të drejtën zakonore ndërkombëtare ( sic), do të vendosë “Gjykata Kushtetuese Speciale “ e përbërë nga tre gjykatës të proveniencës ndërkombëtare!
Për “Gjykatën Speciale” nuk vlen “Res Iudicata”, as amnistia, as Ligji për Procedurën Penale i Kosovës
Një nga parimet juridike të mirënjohura edhe gjatë historisë së të drejtës e veçanërisht pas revolucioneve borgjeze sikundër në Sistemin Juridik EU Kontinental ashtu edhe në Sistemin Juridik Anglo-Sakson, është Res Iudiciata qe e ndalon rigjykimin e personit të gjykuar plotfuqishëm për të njëjtën vepër penale apo përgjithësisht për të njëjtin rast juridik ( Non Bis In Idem); po ashtu instituti juridik amnestimi kurdoherë dhe kudo trajtohet çështje juridike e përfunduar dhe e pakontestuar !
Ndërkaq, me dispozitat e neneve 17 dhe 18 të LDHSPS –së, “Gjykatës Speciale “ përkatësisht dhomave gjyqësore e prokuroriale të saj i jepen autorizime që sipas vlerësimit diskrecional të rishikojë, revizionojë, pra t’i rigjykojë edhe rastet juridike përfundimisht të mbyllura e të absolvuara në procedura legale të caktuara!
Për të qenë ironia edhe më e madhe sipas propozimit të LDHSPS –së, në vend të aplikimit të Ligjit për Procedurën Penale të Kosovës, që është në konformitet të plotë me të drejtën ndërkombëtare ¸ gjykatësve dh e prokurorëve të dhomave speciale të “Gjykatës Speciale” u janë dhënë autorizime për t’i stipuluar rregullat procedurore të veta!
Përfundime dhe propozime
Ligji për Dhomat Speciale e Prokuroritë Speciale ( LDHSPS)¸ do të ishte më përshtatshëm të emërtohej “Ligji për Kolegjet Gjyqësore e Prokuroriale”¸ ngase si i tillë del edhe nga përmbajtja dhe zgjidhjet juridike të po atij akti ligjor. Në anën tjetër, pasi në disa dispozita të LDHSPS –së, explicite, theksohet se i njëjti akt është Ligj Special - Lex Specialis, së andejmi, nuk do të nevojitej as arsyetohej qe të suplementohej edhe me kualifikativin “special”, “të specializuar”, etj.
LDHSPS –ja e rrjedhimisht¸ dhomat gjyqësore e prokuroriale speciale, përkatësisht“Gjykata Speciale”, ndër të tjera, është pasojë e shtetit, gjithsesi pa të drejtë,të fusnotuar ( në masë të konsideruar edhe nga dobësia e negociatores kosovare Edita Tahirit ), inefikasitetit të administratës publike dhe e gjyqësorit kosovar, sikundër explicite apostrofohet edhe në këtë akt ligjor.
Së andejmi, formimi i “Gjykatës Speciale” (e cila si e tillë askund nuk formulohet në LDHSPS-në), Nolens Volens apo, deshëm apo nuk deshëm, do të themelohet dhe do të funksionalizohet, madje nëse jo nga institucionet kosovare në procedurë të caktuar, atëherë nga Këshilli i Sigurimit të OKB-së!
Te gjendja e tillë do të angazhohesha që kjo Gjykatë të formohet në procedurë të caktuar nga institucionet kosovare, sepse, ndër të tjera, së pakut, në një etapë kohore racionale, do të mund të suprimohej në të njëjtën procedurë!
Në anën tjetër, po qe se kjo gjykatë do të themelohej nga KS i OKB-së, atëherë pa asnjë farë dyshimi suprimimi i saj do të mund të problematizohej dhe të zhagohej, kryesisht nga obstruksionet e pritshme nëse jo të dy, atëherë padyshim të një shteti anëtar i përhershëm e me të drejtë të vetos në atë institucion ndërkombëtar relevant!
Paraprakisht, gjatë diskursit për Projektligjin për Dhomat e Specializuara dhe Prokurorinë e Specializuar ( ashtu është titulluar !), medoemos do të duhej që i njëjti të modifikohej në dispozitat e të cilit mohohen, abstraktohen dhe anashkalohen institucionet gjyqësore kosovare – gjykatat e prokuroritë si dhe Gjykata Kushtetuese!
Aq më parë kur infrastruktura legale kosovare është në harmoni me të Drejtën Ndërkombëtare ( A,C) në një anë dhe institucionet publike kosovare janë formuar në konformitet me Rendin Juridik, përkatësisht me po atë infrastrukturë legale.
als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn