als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Linguistja dhe historiania ukrainase, Nadjezhda N. Gicko-Shamova, hedh dritė mbi kontributin e shqiptarėve, pėrkrah kombėsive tė tjera, nė zhvillimet historike tė formimit tė rajonit tė Odesės nė Ukrainė.
Bazuar nė lidhjet e saj me Shqipėrinė dhe shqiptarėt gjatė periudhės 1955-1960, si dhe nė fakte historike e referenca letrare tė kohės, znj. Gicko-Shamova pėrshkruan me njė ndjenjė dashurie e me realizėm figurėn e shqiptarit dhe rolin e tyre nė hedhjen e themeleve tė kėtij rajoni tė pasur buzė Detit tė Zi. Mendimet mbi historikun e themelimit tė Odesės, znj. Gicko-Shamova i shtjellon gjerėsisht nė esenė e saj historiko-letrare E njoh vendin..., dedikuar vendlindjes sė saj, Odesės, botuar nė gjuhėn ukrainase nė vitin 2004, nė Odesė, Ukrainė.
Nė kėtė ese tė shkurtėr historiko-letrare bėhet fjalė pėr atė rajon, qė shtrihet veēmas kryqėzimit tė rrugėve botėrore. Ēdo lloj ngjarje qė ndodhte nė botė, nė vendin tonė dėgjohej si jehonė. Pėr kėtė cep tė rruzullit askush nuk e shkroi historinė konkretisht dhe tė dhėnat pėr kėtė vend na u desh ti mblidhnim pak nga pak, e kur u mblodhėn atėherė para nesh u shfaq njė histori ēuditėrisht interesante.
Shqiptarėt
Nga tė gjithė emigrantėt unė do tė ndaloj mė hollėsisht nė ata qė vinin nga Greqia, Shqipėria, Gjermania, sepse ata pėrbėnin pjesėn mė tė madhe tė emigrantėve. Nė periudhėn e luftės me Turqinė, qeveria ruse vendosi tė dėrgonte flotėn ushtarake detare nė Detin e Zi, qė tė dilnin nė prapavijat e armikut. Kjo flotė u formua dhe nė krye tė saj qėndronte konti Grigor Orllov. Flota detare ruse arriti Arkipelagun nė vitin 1768 dhe nė atė kohė aty zhvillonin luftėn me turqit grekėt dhe shqiptarėt. Nė kohėn e qėndrimit nė Arkipelag flota ruse e kontit Orllov i ftoi grekėt dhe shqiptarėt tė bashkėpunonin me trupat e tij kundėr armikut. Grekėt dhe shqiptarėt e lanė atdheun e tyre dhe kaluan nėn flamujt rusė. Ata krijuan njė milici detare me emrin batalioni greko-shqiptar, komandant i parė i tė cilit ishte majori Kostandin Naponi. Nė betejė grekėt dhe shqiptarėt shquheshin pėr trimėri dhe burrėri. Me kėtė ata tėrhoqėn vėmendjen e Suvorit dhe Potjemkinit, tė cilėt ndėrmorėn mbrojtjen e tyre dhe kujdeseshin plotėsisht pėr ta. Pasi mori vesh pėr luftėrat e tyre guximtare edhe Ekaterina II tregoi kujdes tė veēantė pėr ta. Pėr grekėt ne dimė shumė, ndėrsa pėr shqiptarėt, qė janė kaq larg, nuk dimė pothuajse asgjė. Shqipėria ėshtė njė vend i vogėl malor, e pozicionuar nė vendbashkimin e Evropės me Ballkanin. Kufizohet nė veri me Jugosllavinė, ndėrsa pėrmes detit Adriatik, nė jug me Italinė. Lidhur me madhėsinė e vendit tė tyre shqiptarėt bėjnė shaka: e vogėl dhe e rrudhosur, por nėse e sheshon ajo zė gjithė Evropėn. Ata e quajnė veten shqiptarė nga emri i vendit Shqipėri, qė nė pėrkthim do tė thotė vendi i shqiponjave. Kjo ėshtė e vėrtetė dhe nė kuptimin e drejtpėrdrejtė dhe nė kuptimin figurativ: tė gjithė shqiptarėt janė shumė kurajozė, guximtarė dhe sypatrembur, gjė pėr tė cilėn i donte dhe Potjemkin, Suvorov, siē do ta shohim mė tej. Lidhur me kombėsinė e shqiptarėve A. Skalkovski shkruan: Ata e quajnė veten shqiptarė, sepse pjesa mė e madhe pėrbėhet nga arnautė dhe shqiptarė tė emėrtuar shqiptarė. Shqiptarėt kanė njė veshje kombėtare tė jashtėzakonshme, qė ngjan shumė me veshjen kombėtare tė grekėve.
Shqiptarėt kanė hyrė nė histori me emėrtimin arnautė. Fjala arnautė vjen nga emri Arianit, zotit tė fundit tė shqiptarisė, qė pas vdekjes sė Skėnderbeut (1467) pak nga pak e pushtoi Muhamedi - sundues turk. Prandaj, shqiptarėt nuk e nderojnė Arianitin, sepse mendojnė se ai ėshtė fajtor qė turqit pushtuan Shqipėrinė. Shqiptarėve qė shėrbenin nė trupat e portit Otoman, turqit i quanin arnautė. Turqit i quanin shqiptarėt arnautė me pėrbuzje, sepse e konsideronin popull i nėnshtruar. Kjo ėshtė arsyeja pse shqiptarėt fyhen kur i quajnė arnautė. Pasi luftuan nėn flamurin rus, ata fituan njė autoritet tė madh. Nė vitin 1778, nė gadishullin e Krimesė, mes tatarėve shpėrtheu njė revoltė. Pėr qetėsimin e saj u dėrguan forca ruse dhe shqiptare. Gjatė betejės shqiptarėt treguan shembuj tė ēuditshėm tė trimėrisė dhe kurajos. Ja, dikur ata u bėnė tė njohur pėr Potjemkin dhe Suvorovin. Qė nga ajo kohė Suvorov i mori nėn mbikėqyrjen e vet dhe kujdesej mbi organizimin e trupave shqiptare, madje iu drejtua edhe Ekaterinės II, qė atyre ti jepej tokė, rrogė, ti ndihmonin nė ndėrtimin e banesave.
Nė vitin 1778, Suvorov iu drejtua Ministrisė Ushtarake me kėrkesėn: Pėr hir tė Zotit, shumojini shqiptarėt, ose nė fund ata do tė zhduken si ushtria e lashtė e Maklemburit. Me kė tė martohen ata kėtu? Njė lule nuk sjell pranverėn, ata janė trima, janė tė paktė nė numėr, le tė shumohen.
Vendosja
Shqiptarėt, me dėshirėn e tyre, aty ku emigruan grekėt e Mariupolit, nė Qarkun e Azovit, lidhėn krushqi me ish-krishterėt e Krimesė pėr ripėrtėritje. Greko-shqiptarėt emigruan nė grykėn e lumit Kalmica (nė lashtėsi Kallka) nė epiqendrėn aktuale tė zjarrit tė qytetit tė lashtė Adamak dhe themeluan qytetin-port Mariopul, ndėrsa nė rrethinėn e tij ndėrtuan mė shumė se 20 fshatra tė bukur. Shqiptarėt ndihmuan Sovorovin aktivisht nė pėrkthimin e grekėve dhe ushtrisė nė rajonin e Novorosiskut. Kur pushtetarėt u dėbuan nga Krimeja nė vitin 1784 ata i porositėn tė ruajnė brigjet jugore tė Krimesė. Pėr kėtė atyre iu dhanė toka nė Ballakllavė, ku iu prezantua edhe ky qytet, i cili, pas dėbimit tė hirejve, ra pėrfundimisht. Shqiptarėt emigruan nė kėtė qytet dhe nė rrethinat e tij. Pėrveē kėtij qyteti ata ndėrtuan edhe shtatė fshatra tė vegjėl mes Ballakllavės dhe Jaltės, nė tokėn qė i dhuruan bashkė me rrogėn. Po nė kėtė tokė ndodheshin rreth 6000 (djesjatin) tė kėtij pylli tė shtrenjtė kaq tė rrallė nė kėto vende. Nė rrethinat e Ballakllavės dhe Jaltės ata krijuan fshatra tė tillė si: Kadėjka, Karani, Alsi, Kaka, Kamari, Ballta-Cokrak, Autka, Kjermjenēik. Pasi emigruan nė kėtė rajon, shqiptarėt u fuqizuan. Pėrgjithėsisht merreshin me ekonomi bujqėsore. Ata kultivuan, e ndoshta sollėn nga Shqipėria, farėn e grurit tė tyre. Ky lloj gruri u ruajt deri nė kohėn tonė dhe u emėrtua arnautka. Ky grurė pėrdoret te ne me shumė ekonomi, sepse ėshtė lloji i grurit qė rron mė shumė. Nga kėto anė numėrohen mė shumė se 2660 shqiptarė luftarakė. Nė provincėn e Tavriēeskit numėroheshin 1308 burra dhe 1194 gra. Nė stafin e administrimit tė qytetit Taganrogsk ishin 67 burra dhe 67 gra. Ata kishin detyrė ruajtjen karantino-kufitare tė bregut jugor tė bregdetit tė Krimesė. Shqiptarėt ishin besnikė tė traditave dhe zakoneve tė veta kombėtare. Ata ishin shkolluar nė jugun luftarak. Visheshin nė njė mėnyrė tė lirshme: fustanella tė shkurtra, tė zbukuruara, shallvare shumė tė ngushta, opinga (si tipi i opingave ruse), nė kokė mbanin kėsula me lajle dhe jelekė tė qėndisur.. Shqiptarėt dallohen dhe nga gjuha, qė nuk futet nė asnjė grup gjuhėsor. Shqiptarėt qė emigruan nė Ballakllavė i quanin batalion i kėmbėsorisė sė Ballakllavės greke. Nė kėtė batalion pas pėrfundimit tė luftės nė vitet 1828-1829 u bashkua njė numėr i vogėl i grekėve, qė ishin rob lufte.
Lufta me turqit
Kur u zhvillua lufta me turqit, oficerėt rusė nuk dalluan nuancat: greke-shqiptare. Prandaj pėrdornin atė emėr qė ishte mė i njohur. Qė kėtej edhe grekėt dhe shqiptarėt i quanin thjesht grekė, pėr mė tepėr se nga pamja e jashtme ata ngjanin shumė. Nė disa dokumente ne hasim emėrtimin e batalionit greko-shqiptar, thjesht grek, nė tė tjerat thjesht shqiptar. Nga kėtu duhet tė mbajmė parasysh se nėse bėhet fjalė pėr kėtė batalion, atėherė duhet tė kujtojmė se ai pėrbėhej nga dy popuj: grekė dhe shqiptarė. Pėr kėtė batalion, A. Skalkovsi nė librin e pėrmendur tregon: Njė pjesė e emigrantėve grekė, qė kishin ardhur nga Arkipelagu, shėrbenin nė flotėn e Detit tė Zi, pjesa tjetėr nė tokė. Nė tė gjithė kompaninė, nė vitet 1787-1791, grekėt dhe shqiptarėt u bėnė tė njohur dhe pėr De-Ribasin pėr zellin e kryerjes sė shėrbimit dhe trimėrinė nė beteja, i cili komandonte flotiljen vozitėse tė Detit tė Zi dhe nė tė kishte oficerė e timonierė grekė. Edhe Potjomki i pėrkrahte shqiptarėt, i respektonte pėr burrėrinė e tyre, pėr zellin dhe kujdesej shumė pėr ta. Kėshtu, kur u mor Haxhibeu, ai u kujdes qė tokat rreth tij tu jepeshin shqiptarėve dhe ata u vendosėn qė tė shėrbenin nė ushtri. Shqiptarėt, falė pėrkujdesjeve tė Suvorovit dhe Potjomkit, ishin tė favorizuar dhe nga Ekaterina II, e cila nxori jo vetėm njė shkresė, siē do ta shohim mė vonė, pėr pėrkujdesje ndaj tyre. Batalioni shqiptaro-grek filloi tė formohej nga shqiptarėt e grekėt qė ndodheshin atėherė nė Odesė. 90 veta i zgjodhėn pėr shėrbim luftarak, detar nė njė divizion tė veēantė, pjesa tjetėr populloi rrethinat e Odesės, madje deri nė Ovidiopol. Grekėve dhe shqiptarėve iu dhanė 75 000 djesjatin tokė.
Nga kjo kohė divizioni filloi tė shkrihej, sepse shumė kėrkonin tė largoheshin nga shėrbimi ushtarak dhe tė shkonin nė vendbanime. Vetėm nė Odesė me lekėt e arkės sė shtetit pėr banesa tė pėrkohshme shqiptarėve iu ndėrtuan mė shumė se 50 shtėpi dhe baraka tė veēanta. Siē dėshmojnė dokumentet, kėto shtėpi dhe barake ishin tė ndėrtuara nė rrugėt qė tani quhen Mallaja dhe Bolshaja Arnautskaya nė Odesė. Po nė kėto rrugė ishin ndėrtuar dhe baraka pėr kėtė divizion. Po pėrse i quanin kėto rrugė Balshaja dhe Mallaja Arnautska? Aurnautska, sepse kėshtu i quanin shqiptarėt, arnautė. Po pse Bolshaja dhe Mallaja? Sigurisht, jo pėr nga gjatėsia e rrugėve, por krejt pėr njė arsye tjetėr. Shqipėria ėshtė njė vend i vogėl malor, fusha pothuajse nuk ka. Nė kėtė vend ka njė sėrė kontrastesh: veriu dallon nga jugu pėr nga klima, zakonet, traditat, nga gjuha, nga kostumet popullore, nė karakterin e njerėzve, nė shtat. Kėshtu, nė veri njerėzit janė tė gjatė, me njė shtat tė plotė dhe tė shėndetshėm, nė jug janė tė shkurtėr, tė imėt, por tė gjithė ata janė tė fuqishėm, trima dhe me karakter tė fortė. Nė batalionin greko-shqiptar ata i dallonin vetėm nga gjatėsia. Tė gjatėt dhe trupmėdhenjtė i pėrzgjidhnin pėr lundrim, tė shkurtrit pėr shėrbim ushtarak. Sipas shtatit ata i ndanė edhe nė rrugėt e Odesės. Tė mėdhenjtė (shtatlartėt) nė njė rrugė, tė vegjlit (shtatshkurtrit) nė tjetrėn. Rrugėt ishin bėrė dhe nuk kishin akoma emra. Mė vonė filluan ti quanin rruga e arnautėve tė vegjėl dhe rruga e arnautėve tė mėdhenj. Kėshtu, qyteti i ri, i sapolindur, jo vetėm u popullua, por edhe iu vunė emrat rrugėve.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn