als_Latn uzn_Latn ron_Latn
Baktashinjtë edhe KrishtiPostuar tek: Islamizmi, Misioni Ungjillor
NĂ« vitet e hershme tĂ« shekullit tĂ« 20tĂ«, njĂ« numĂ«r i madh shqiptarĂ«sh s’u kushtonin shumĂ« vĂ«mendje as priftĂ«rve tĂ« kishave romake dhe greke, as hoxhallarĂ«ve myslimanĂ«. Ata shqiptarĂ« qĂ« sinqerisht e kĂ«rkonin PerĂ«ndinĂ« ishin shpesh anĂ«tarĂ« tĂ« ndonjĂ« sekti dervishĂ«sh, sidomos tĂ« bektashinjve. A kishte ngjashmĂ«ri midis tyre dhe besimtarĂ«ve nĂ« ungjillin e vĂ«rtetĂ« tĂ« krishterĂ«?.
Haxhi Bektashi Veliu ishte një dervish i shekullit 13të prej provincës së Horasanit, i cili shtegtoi në Anatolli. Është një figurë gjysmë-mitologjik, i aftë për mrekulli të mahnitshme dhe për punë fuqie, prej të cilave disa u përgjajnë mrekullive të Jezusit dhe të profetëve të Dhiatës së Vjetër. Evidenca e tri mrekullive të tij u tregohej vizitorëve në Shqipëri deri në ndalimin e gjithfarë religjioni në vitin 1967.
Prej fillimit të shekullit 14të lëvizja iu bashkua jeniçerëve, rojës personale të Sulltanit, dhe me fund të shekullit 16të, kleri bektashian kudo i përcillte patjetër jeniçerët. Ishte i vetmi sekt fetar të cilit i lejohej zyrtarisht asaj dege të ushtrisë. Nën mbrojtjen e jeniçerëve bektashizmi pati rast të përhapej dhe të lulëzonte me gjithë natyrën e tij heretike.
Studimi i përhapjes së bektashizmit në Shqipëri bëhet i vështirë prej mungesës së të dhënave historike të shkruara. Disa mendojnë se u paraqit prej një dervishi me emër Sari Salltëku ardhur që nga Korfuzi, i cili jetoi në shekullin e 14të; tradita e bektashinjve vetë është se disa baballarë bektashianë erdhën në Shqipëri me ushtrinë e Muratit II (1421-1451), dhe se shumë prej tyre u vendosën atje.
Është e mundur që dervishët bektashinj, të dëbuar prej teqesë së lulëzuar të Xizirliqit afër Adrianopolit më kohën e shkatërrimit të saj afër vitit 1644, siguruan një vatër të re larg prej vendit të atyre ngjarjeve në një qytet të vogël shqiptar, ku Evlija Çelepiu gjeti një teqe bektashiane më 1662. Në Krujë, Bektashizmi daton me siguri prej viteve të hershme të shekullit 17të; gjithashtu kishte teqe të hershme në Tepelenë, Gjirokastër, Konicë dhe Janinë.
Ali Pashë Tepelena, vezir i Epirit 1788-1822, i ka dhënë me siguri përkrahjen e vet përhapjes së urdhrit. Ai përkrahu fshehtazi babanë Shemimi të Krujës, dhe Shemimiu e rivendosi bektashizmin në Krujë ky themeloi edhe teqenë e Melçanit afër Korçës. Disa misionarë bektashinj ishin posaçërisht me influencë për të tërhequr anëmbajtës dhe për të hapur teqe.
Më 1826, Sulltan Mahmuti II urdhëroi një masakër të përgjithshme të jeniçerëve nga frika se ata mos përmbysin shtetin. I shkatërroi teqetë e tyre dhe i dëboi dervishët. Urdhri u bë klandestin, dhe shumë dervishë mërguan në Shqipëri. Më vitet 1880-të, numerikisht, bektashinjtë ishin mjaft të fortë; ata u dalluan në lëvizjen për pavarësinë shqiptare.
Në Shqipëri, bektashizmi lulëzoi më së shumti në jug. Filloi të përhapej në Shqipërinë e veriut, por në fund të shekullit 18të Kara Mahmut Bushati i dëboi prej Shkodrës, Krujës dhe Tiranës dhe i shkatërroi teqetë e tyre.
NĂ« kohĂ«n moderne, ShqipĂ«ria Ă«shtĂ« pikĂ«risht vendi ku bektashizmi u pranua mĂ« ngrohtĂ«sisht, dhe mbeti i fortĂ« deri nĂ« luftĂ«n e dytĂ« botĂ«rore, kur pĂ«rmbante afĂ«r 15% tĂ« popullsisĂ« (150,000 anĂ«tarĂ«), kryesisht nĂ« jug. NĂ« janar 1922, bektashi kryesor ishte njĂ« shqiptar. PesĂ«qind delegatĂ« u vendosĂ«n pĂ«r t’u ndarĂ« prej ndorjes sĂ« AnkarĂ«s, dhe qendra e urdhrit u transferua nĂ« TiranĂ«. MĂ« 1925, bektashizmi u shtyp nĂ« Turqi, kur qeveria i mposhti urdhrat e dervishĂ«ve dhe i mbylli teqetĂ« bektashiane.
Në vitet 1930të, Bektashinjtë përparonin ndër myslimanët suni si dhe ndër ortodoksë grekë, të cilët miratonin mungesën e ceremonisë, thjeshtësinë, korrektesën dhe mikpritjen e tyre. Ndikimi i tyre për të mirën pothuajse ishte i njohur në viset ku mbizotëronin fetarisht.
Bektashizmi njihej gjithandej si njëri prej sekteve fetare më të denja të shoqërisë shqiptare. A mund të ketë qenë një lëvizje e shpirtit njërëzor, lëvizje frymore por e rremë, ngase nuk e kishte Krishtin në qendër, i cili është i vetmi Shpëtimtar dhe i vetmi zot i drejtë i njeriut?
Zgjedhja e kandidatëve për anëtarësi ishte e kujdesshme, se jo gjithkush mund të bëhej bektashi. Një dorëzënës duhej ta garantonte besimin e kandidatit në Perëndinë, si dhe karakterin e tij moral. Jetat e dervishëve bektashinj ishin altruiste. Ushtronin një ndikim të mirë të fuqishëm, duke tërhequr në këtë mënyrë shumë anëmbajtës. Predikonin një mesazh dashurie, duke mësuar se Perëndia është shpirti hyjnor i mirësisë, por edhe se është keq të mburresh për drejtësinë e vet duke mohuar të mirën në të tjerët. Përpiqeshin të bënin një jetë të thjeshtë me dashuri vëllezërore dhe zemërbutësi.
NjĂ« kandidat duhej ta kishte arritur moshĂ«n e urtĂ«sisĂ« si dhe t’i kuptonte betimet e tij. AnĂ«tarĂ« bĂ«heshin dervishĂ« vetĂ«m pas ca viteve prove nĂ«n mbikĂ«qyrjen dhe mĂ«simin e njĂ« babai.Doktrina ishte mistike, dhe pĂ«rmbante elemente pagane. Praktikonte mrekulli dhe yshtje nĂ« tĂ« cilat bestytĂ«t mund tĂ« besonin. NĂ« gostinĂ« qĂ« mbahej pĂ«rpara pranimit tĂ« njĂ« laiku, bisedohej shumĂ« pĂ«r misterin nĂ« tĂ« cilin kishte pĂ«r t’u paraqitur. NjĂ« dozĂ« opiumi, e dhĂ«nĂ« fshehtazi, e transportonte nĂ« njĂ« gjendje ekstaze, ku ndoshta merrte me mend qĂ« po e shihte PerĂ«ndinĂ« vetĂ«.
MĂ«nyra e tyre e adhurimit mbetej e fshehur pĂ«r tĂ« tjerĂ«t, pĂ«rveç anĂ«tarĂ«ve, pra nuk e njohim nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« papĂ«rsosur. Kishte vetĂ«m pak ceremoni tĂ« jashtme. Bektashizmi i refuzonte doktrinat e ashpra, rregullat e rrepta dhe qĂ«ndrimet pa tolerancĂ« tĂ« islamit suni. AnĂ«tarĂ«t kishin liri pĂ«r tĂ« pirĂ« alkool. Lutja e pĂ«rditshme formale s’kĂ«rkohej hiç. GratĂ« shkonin pa vel njĂ« cilĂ«si e dalluar e bektashizmit, qĂ« s’gjendet gjetiu nĂ« islamizĂ«m, Ă«shtĂ« se gratĂ« trajtoheshin si tĂ« barabarta. Merrnin pjesĂ« nĂ« tĂ« gjitha ceremonitĂ«, gostitĂ« kremtimore dhe mbledhjet, dhe bisedonin lirisht me burrat. Ato kalonin nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n ceremoni pranimi.As pabarasia shoqĂ«rore s’mirrej parasysh. MĂ«sohej se Ă«shtĂ« e padrejtĂ« tĂ« jesh i pasur ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ«t mbeten tĂ« varfĂ«r. Puna konsiderohej si njĂ« detyrĂ« me anĂ« tĂ« sĂ« cilĂ«s njeriu e fiton tĂ« drejtĂ«n pĂ«r bukĂ«n e gojĂ«s.
MyslimanĂ«t suni, qĂ« pĂ«rbĂ«nin palĂ«n mĂ« tĂ« madhe myslimane nĂ« ShqipĂ«ri, i kishin mĂ«ri anĂ«tarĂ«t bektashianĂ«, qĂ« i ishin disaherĂ« tĂ« nĂ«nshtruar edhe fyerjeve, pĂ«rbuzjeve dhe pĂ«rndjekjeve. Pyesim pra prapĂ«: a mund bektashizmi tĂ« ketĂ« qenĂ« njĂ« lĂ«vizje e shpirtit njĂ«rĂ«zor, frymore por e rreme, ngase nuk e kishte Krishtin nĂ« qendĂ«r, i cili Ă«shtĂ« i vetmi ShpĂ«timtar dhe i vetmi zot i drejtĂ« i njeriut? NjĂ« numĂ«r i madh i tipareve tĂ« tij kishin shumĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t me Krishterimin biblik: vĂ«llazĂ«rim tĂ« ngushtĂ«; standarde tĂ« larta morale; mĂ«sim serioz; pĂ«rvojĂ« “shpirtĂ«rore”; mospranim tĂ« ligjĂ«ve tĂ« rrepta; liri ndĂ«rgjegjeje; kundĂ«rshtim tĂ« religjionit zyrtar. Nxjerrjet qĂ« vijnĂ« poshtĂ« prej raporteve tĂ« pĂ«rvitshme tĂ« ShoqatĂ«s sĂ« BiblĂ«s (British and Foreign Bible Society – BFBS) pĂ«r Turqi e tregojnĂ« tĂ«rheqjen qĂ« disa bektashinj tĂ« sinqertĂ« kishin nganjĂ«herĂ« pĂ«r ungjillin:
Tani vonĂ«, shenjti kryesor i dervishĂ«ve bektashianĂ«, burrĂ« nja 80 vjeç para tĂ« cilit gjithĂ« pashallarĂ«t çohen pĂ«r t’ia puthur duart, mbajti njĂ« mbledhje nĂ« shtĂ«pinĂ« e vet me 18 dervishĂ« tĂ« dalluar. MĂ« para ai i ishte drejtuar Zotit Williams duke i kĂ«rkuar njĂ« BibĂ«l. Prej atij libri i lexoi tĂ« mbledhurve, duke ua lavdĂ«ruar librin gjithĂ« tĂ« pranishĂ«mve, dhe u tha se Selim Effendi [term nderi pĂ«r z. Williams] e njeh rrugĂ«n pĂ«r nĂ« qiell: pĂ«r mĂ« tepĂ«r ua mbushi mendjen qĂ« ta dĂ«gjonin, dhe dĂ«rgoi njĂ«rin te z. Williams pĂ«r t’ia puthur duart nga ana e tij. Jam i siguruar se fakte tĂ« kĂ«tilla ndodhin shpesh, dhe tregojnĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« shumĂ« tĂ« qartĂ« ndĂ«rrimin qĂ« po ngjan ngadalĂ« nĂ« mendjen myslimane pĂ«r sa i pĂ«rket Krishterimit. Besim nĂ« Kuranin po bĂ«het pĂ«rditĂ« mĂ« i dobĂ«t, adhuruesit nĂ« xhamitĂ« po pakĂ«sohen, kĂ«shtu qĂ« simboli i hĂ«nĂ«s sĂ« re venitet para atij tĂ« kryqit.
I dhashĂ« njĂ« DhiatĂ« tĂ« Re njĂ« pashai… dhe njĂ« kopje secilit prej dy baballarĂ«ve ose dervishĂ«ve bektashinj prej anĂ«s sĂ« brendshme, qĂ« janĂ« tĂ« dy tĂ« vendosur t’ua mĂ«suar tĂ« vĂ«rtetat e bekuara tĂ« atij libri dervishĂ«ve tĂ« tyre… Para shumĂ« muajve, u njoftova me anĂ« tĂ« babait tĂ« ca dervishĂ«ve me tre baballarĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« tĂ« njĂ«tit sekt. Disa herĂ« i vizitova, dhe disa herĂ« ata erdhĂ«n tek unĂ«. Disa prej tyre u ndodhĂ«n nĂ« mbledhjet e mia, dhe i lexuan Biblat e tyre me kujdes. U gĂ«zova shumĂ« kur i pashĂ« kĂ«ta katĂ«r burra para disa ditĂ«ve nĂ« shtĂ«pinĂ« e babait kryesor me njĂ« BibĂ«l tĂ« hapur para tyre duke biseduar pĂ«r doktrinĂ«n e madhe themelore tĂ« Krishterimit, pajtimin e njeriut me PerĂ«ndinĂ«. TĂ« gjithĂ« mĂ« uruan pĂ«rzemĂ«rsisht mirĂ«seardhjen, dhe m’u lutĂ«n t’u flisja pĂ«r kĂ«tĂ« doktrinĂ« tĂ« ndritur. Mbasi kisha bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, babai kryesor e rekomandoi vendimin e tyre, e cila ishte, siç mĂ«sova mĂ« vonĂ«, pĂ«r ta paraqitur BiblĂ«n nĂ« teqetĂ« e tyre si dhe miqve dhe popullit nĂ« Suas (Anatolli) dhe nĂ« Ezrum (Armeni). Babai tha se ishte i bindur pĂ«r tĂ« vĂ«rtetĂ«n e BiblĂ«s… por tha se ishte e nevojshme qĂ« tĂ« tregohej njĂ« kujdes mĂ« i pĂ«rpikĂ«t. NjĂ«ri prej kĂ«tyre burrave tha mbasandaj se donte tĂ« pagĂ«zohej…
Ja pra bektashizmi: një kërkim i njerëzve seriozë ose të sinqertë për Perëndinë, duke u nisur prej urisë së zemrës për realitet shpirtëror. Ku nuk predikohej ungjilli i Krishtit, bektashizmi ishte një zëvendësim i tij në zemrat e burrave dhe grave të sinqerta. Sot e kësaj dite në Shqipëri po predikohet ungjilli i Zotit Jezu Krisht. Çfarë është ky ungjilli, ky lajm i mirë?
Jezus Krishti tha: Unë jam i Pari dhe i Pastajmi, I Gjalli! Isha i vdekur dhe, ja, jam i gjallë për shekuj të shekujve dhe unë i kam çelësat e Vdekjes dhe të Nëntokës.
Dhe: Unë jam Ringjallja dhe Jeta: kush beson në mua, edhe nëse vdes, do të jetojë. Edhe kush jeton e beson në mua, nuk do të vdesë askurrë. A e beson ti këtë? Jezusi është Biri i Perëndisë, Mesia. Shpëtimtari ynë duhet të jetë Biri i Perëndisë, jo vetëm njëfarë shpëtimtar njerëzor. Përse?
NĂ« BibĂ«l lexojmĂ«: “Paga e mĂ«katit Ă«shtĂ« vdekja.” Kur PerĂ«ndia flet pĂ«r vdekjen, shpeshherĂ« kuptohet vdekje e pĂ«rjetshme, e pĂ«rhershme, nĂ« tĂ« cilĂ«n njeriu Ă«shtĂ« i ndarĂ« prej PerĂ«ndisĂ« nĂ« ferr; kjo vdekje Ă«shtĂ« dĂ«nimi i mĂ«katit. Dhe tĂ« gjithĂ« mĂ«katuan. Por PerĂ«ndia aq fort e deshi botĂ«n sa qĂ« e dha tĂ« vetmin Birin e vet kĂ«shtu qĂ«, secili qĂ« beson nĂ« tĂ«, mos tĂ« humbet, por ta ketĂ« jetĂ«n e pasosur. E dĂ«rgoi Birin qĂ« bota tĂ« shpĂ«tojĂ« nĂ«pĂ«r tĂ«. Kush beson nĂ« tĂ«, nuk dĂ«nohet, por ka jetĂ«n e pasosur.
Ne jemi njerëz; është njeriu që ka mëkatuar, pra duhet që një njeri të vdesë për mëkatin njerëzor. Jezusi, burrë i vërtetë dhe plotësisht njerëzor (por pa mëkat), e mori vendin e mëkatarëve kur vdiq mbi kryq, dhe e pranoi dënimin dhe gjykimin e Perëndisë kundër mëkateve të tyre. Ja përse i është e mundur Perëndisë, i cili është krejtësisht i drejtë, që të falë mëkate. Besimtarët pranojnë ndjesë, me anë të besimit në Jezusin, sepse të gjitha mëkatet e tyre u dënuan plotësisht kur vdiq Zoti Jezus mbi kryq. Ai është Zëvendësi i tyre. Ndoshta në teori, do të kishte qenë e mundur që një burrë i përsosur, d.m.th. pa mëkat, të vdiste në vend të një mëkatari të vetëm; nëse Jezusi kishte qenë vetëm njeri, vetëm një mëkatar do të kishte shpëtuar me anë të vdekjes së tij nën gjykimin e Perëndisë: një jetë për një jetë.
Por PerĂ«ndia donte tĂ« shpĂ«tonte me miliona mĂ«katarĂ«: kjo qe e mundur, vetĂ«m nĂ«se vlefta e vdekjes sĂ« ofruar nĂ« vend tonĂ« qe e pakufishme, e pasosur – d.m.th. aq e madhe sa PerĂ«ndia vetĂ«. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, ishte e nevojshme qĂ« Ai qĂ« vdiq nĂ« vend tĂ« mĂ«katarĂ«ve tĂ« ishte jo vetĂ«m njeri por edhe PerĂ«ndi: Biri i PerĂ«ndisĂ«. Ja pĂ«rse ishte patjetĂ«r e nevojshme qĂ« Dikush tĂ« vdiste nĂ« vend tonĂ« i cili ishte edhe njeri edhe PerĂ«ndi: pa Birin e PerĂ«ndisĂ« s’do tĂ« kishte qenĂ« e mundur qĂ« me miliona mĂ«katarĂ« tĂ« pranojnĂ« ndjesĂ«n e mĂ«kateve dhe jetĂ«n e pasosur afĂ«r PerĂ«ndisĂ«. S’mund ta shpĂ«tojmĂ« veten prej dĂ«nimit tĂ« mĂ«kateve: Ai mund tĂ« na shpĂ«tojĂ« falas, sepse Ai Ă«shtĂ« Zot dhe Biri i PerĂ«ndisĂ«, i cili vdiq dhe u ngjall prej sĂ« vdekurish, dhe jeton pĂ«rgjithmonĂ«.
MĂ« lart shkruam se shqiptarĂ« qĂ« ishin besimtarĂ« tĂ« sinqertĂ« nĂ« PerĂ«ndi, dhe qĂ« kĂ«rkonin pĂ«rvojĂ« personale tĂ« brendshme tĂ« atij, shpesh ishin anĂ«tarĂ« sidomos tĂ« bektashinjve. Ju, lexues, nĂ«qoftĂ«se po e kĂ«rkoni PerĂ«ndinĂ« sinqerisht, mos kĂ«rkoni atje ku s’gjendet dot, por kĂ«rkojeni nĂ« Birin e tij, Zotin Jezu Krisht dhe Zoti ka premtuar se do tĂ« gjeni jetĂ« tĂ« pĂ«rjetshme.
NĂ«se kĂ«to fjalĂ« ju kanĂ« shtyrĂ« tĂ« mendoni mbi problemet e shpirtit, ju ftojme tĂ« na shkruani, dhe do tĂ« na vijĂ« mirĂ« t’ju ndimojmĂ«.
Albanian Evangelical Mission
29 Bridge Street, Penybryn, Wrexham LL13 7HP,
Britania e Madhe.
email: office [©] aemission.org (Shënim)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn zho_Hant