als_Latn lit_Latn est_Latn
Nezir Myrtaj: Njė dhuratė pėr lexuesit-pasthėnia e librit Nga fėmijėria deri te liria
Lexuesit shqiptar, bibliotekės shqiptare dhe fondit tė literaturės shqiptare tė zhanrit tė memoareve i shtohet edhe njė libėr me vlerė tė veēantė, i titulluar Nga fėmijėria deri te liria. Autori Jashar Alia, nė kėtė libėr ka shpalosur njė thesar tė ēmuar kujtimesh pėr periudhat, ngjarjet, momentet dhe pėrjetimet mė tė rėndėsishme tė jetės sė tij. Ai ka skalitur me daltėn e kujtesės, episode jetėsore tė shtresuara nė mbamendjen e tij duke i nxjerrė ato nė dritė, siē nxirren me mjeshtėri e durim, margaritarėt nga thellėsitė e detit.
I prejardhur nga njė familje e ndershme e atdhedashėse fshatare shqiptare, me gjendje ekonomike tė varfėr si shumica dėrmuese e popullsisė fshatare nė Kosovė nė dekadat e para tė Pasluftės sė Dytė Botėrore, qė rropateshin pėr kafshatėn e gojės dhe mbijetesėn ekonomike, si dhe duke qenė pjesė e njė populli tė ripushtuar e tė shtypur, qė rezistonte e pėrpėlitej pėr mbijetesė kombėtare, Jashar Alia ka pėrshkruar nė mėnyrė brilante, me njė gjuhė tė pastėr, tė thjeshtė e tė kuptueshme, pa retorikė bombastike, mburravece e fallse, situatat qė kanė tė bėjnė me jetėn e tij, tė familjes, tė kombit e tė Kosovės, ashtu siē janė fiksuar nė kujtesėn e tij, qė nga momenti kur ajo ka qenė nė gjendje ti absorbojė e regjistrojė ato. Situatat e pėrshkruara janė tipike e reale. Ato nuk janė tė trilluara, apo tė shpikura, por as tė ilustruara e tė kamufluara. Prandaj, janė pikėrisht kėto cilėsi e aspekte tė rrėfimit qė e bėjnė atė me karakter, moral, besueshmėri e forcė, tė pėlqyeshėm e tėrheqės pėr tė gjitha nivelet dhe gjeneratat e lexuesve.
Libri Nga fėmijėria deri te liria, si rrallė ndonjė libėr tjetėr kujtimesh, karakterizohet me njė forcė tė theksuar kohezioni e identifikimi. Duke lexuar kėtė libėr, brezi i autorit, por jo vetėm ai, do tė kthehet nė vitet e fėmijėrisė dhe do ti rikujtojė tė gjitha ato segmente tė jetės sė tij fėmijėrore, qė nga raportet me anėtarėt e familjes, ēapkėnllėqet e ndryshme, lozja me shokėt me top leckash, varfėria ekonomike dhe mungesa e veshmbathjes, ėndrrat fėmijėrore, gėzimet e hidhėrimet e zakonshme, pastaj dita e parė e shkollės, raportet me mėsuesit, ambiciet dhe vėshtirėsitė e ndryshme gjatė viteve tė shkollimit etj., etj.. Ky brez do tė kthehet te mosha e rinisė dhe do ti rikujtojė momentet fillestare tė kthesave tė karakterit dhe pjekurisė sė tyre, fillet e kuptimit tė mirėfilltė tė problemeve shoqėrore e kombėtare dhe tė preokupimit me ēėshtje tė mėdha e tė karakterit tė pėrgjithshėm.
Nė kujtimet e librit Nga fėmijėria deri te liria do ta gjejnė dhe identifikojnė veten nė mėnyrė pėrfekte sidomos veprimtarėt e lėvizjes sė organizuar e tė fshehtė kombėtare, tė cilėt, me shembullin e autorit ecėn pandalshėm, duke rėnė e duke u ngritur. Nė to do ta gjejnė veten idealistėt e vėrtetė, pėr tė cilėt mbi interesin e kombit, atdheut dhe lirisė nuk mund tė vendoset asnjė interes tjetėr. Do ta gjejnė veten revolucionarėt e vendosur, pėr tė cilėt jeta ėshtė luftė e pėrhershme dhe ajo ka kuptim vetėm kur vėhet nė shėrbim tė cilėsisė sė lirisė sė njeriut dhe tė kombit. Me autorin dhe rrėfimet e tij do tė identifikohet secili prej atyre qė shkoi nė luftė dhe qe i gatshėm tė luftojė edhe me armė nė dorė pėr lirinė e Kosovės. Aty e gjejnė veten tė gjithė ata qė hyjnizojnė dashurinė pėr prindėrit, familjen, shokėt dhe gjithė njerėzit e zemrės. Gjejnė veten ata qė kanė pėrjetuar dashurinė e qiltėr tė nipave e mbesave, duke ua shpėrblyer atė me kujdesin dhe dashurinė prej gjyshi, siē bėn autori i librit Nga fėmijėria deri te liria.
Autori i kujtimeve, Jashar Alia ėshtė personalitet me njė pėrvojė tė pasur jetėsore dhe nė veēanti me njė veprimtari shumė tė begatshme atdhetare. Ai ėshtė ndėr ata veprimtarė tė rrallė tė papėrkulur qė kanė ruajtur epitetin e mirėfilltė tė revolucionarit dhe luftėtarit tė lirisė, tė cilėt dinė ta dallojnė pėrkushtimin e vėrtetė nga demagogjia, si dhe atdhetarin nga pseudoatdhetari qė aspiron karrierizmin dhe interesin personal. Ai i ka qėndruar besnik pikėpamjes, idealit, pėrcaktimit dhe betimit tė tij, pavarėsisht prej koniunkturave politike e ideologjike tė kohės. Prandaj, duke pasur njė edukatė dhe karakter tė tillė, Jashari ka arritur ta paraqesė nė mėnyrė autentike edhe segmentin mjaft interesant tė kujtimeve tė tij kushtuar burgosjes sė trefishtė nga UDB-a jugosllave dhe procesit tė hetimeve pėr shkak tė aktivitetit tė organizuar atdhetar. Nė kėtė pėrshkrim, udbashėt shqipfolės dhe ata joshqipfolės ai i ka cilėsuar kriminelė, kurse veprimet e tyre, kriminale, ashtu siē ishin nė tė vėrtetė.
Pa ndjenjėn e kompleksit tė cilėn mund ta imponojnė rrethanat e diktuara nga distanca historike e ngjarjeve dhe pa kompromis, autori e ka cilėsuar me terma pėrkatės, si tradhtarė e kolaboracionistė tė pushtuesit serb edhe klikėn e pushtetarėve shqiptarė nga Kosova tė asaj periudhe, siē ishin Fadil Hoxha me kompani e deri te Azem Vllasi. Po ashtu pa pikėn e kompleksit e ka pėrshkruar edhe respektin e madh qė kishte ushqyer pėr Enver Hoxhėn dhe Shqipėrinė e asaj kohe. Kėto fakte i japin librit njė vlerė autentike, sepse ato spikatin identitetin intelektual e njerėzor tė autorit tė kujtimeve, i cili merr guximin ti thotė troē tė zezės e zezė dhe tė bardhės e bardhė edhe atėherė kur moda kėrkon tė thuhet e kundėrta.
Ndonėse ėshtė quajtur libėr kujtimesh, nė realitet libri Nga fėmijėria deri te liria ėshtė mė shumė se kaq. Ai mund tė konsiderohet si njė pėrmbledhje e publicistikės politike tė kohės, nė tė cilėn autori ka trajtuar, analizuar e vlerėsar nga kėndvėshtrimi i tij ngjarjet mė kulmore politike qė kanė tė bėjnė me Kosovėn dhe shqiptarėt nė gjysmėn e dytė tė shekullit 20, siē janė aksioni famėkeq i armėve, demonstratat e vitit 1968, zhvillimet e viteve `70, demonstratat e vitit 1981, roli i Shqipėrisė nė mbėshtetjen e kėrkesė pėr Republikėn e Kosovės e deri te lufta e lavdishme e Ushtrisė Ēlirimtare e Kosovės. Analiza dhe vlerėsimi i kėtyre ngjarjeve ėshtė bėrė me njė thellėsi tė theksuar mendimi dhe me qartėsi shprehjeje e argumentuese. Madje pėr tė qenė i saktė e bindės, autori ka paraqitur shpesh edhe burimin e informacionit tė cilit i ėshtė refereuar, faksimilet dhe materiale tė tjera faktografike. Prandaj, duke qenė tė thella, tė qarta e tė sakta, kėto vlerėsime mund tė konsiderohen perla tė vėrteta tė mendimit politik pėr ēėshtjen shqiptare dhe tė Kosovės.
Njė segment i veēantė i librit Nga fėmijėria deri te liria i kushtohet luftės sė Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės dhe gatishmėrisė sė autorit pėr t`u rreshtuar nė radhėt e saj. Nė kujtimet e tij ai pėrshkruan pasionin e madh qė ka pasur pėr tė veshur uniformėn e UĒK-sė dhe pėr tė dhėnė betimin e ushtarit tė saj.
Pa dyshim, ky libėr kujtimesh pasqyron edhe botėn ndjenjore tė autorit, emocionet dhe dashurinė qė ai ka pėr fshatin e lindjes, pėr vatrėn, pėr Kosovėn dhe pėr Shqipėrinė. Trinia e shenjtė e idealizmit atdhetar tė autorit Jashar Alia: vendlindja-Kosova-Shqipėria, ėshtė shprehur me simbolikė tė rrallė edhe nė mestitujt e librit: Syrigana-vendlindja ime e dashur; Kovraga-vatra ime e djegur; Kosova-Shqipėria ime e vuajtur. Kjo simbolikė nuk ka si tė mos shprehė botėn shpirtėrore tė autorit, i cili pjesėn mė tė madhe tė jetės ia ka kushtuar kombit e atdheut, duke mos u zbrapsur as pėrkulur para sprovave tė rėnda tė burgut e tė luftės kundėr pushtuesit dhe duke mos u lodhur e dėshpėruar as nga jeta e rėndė nė mėrgim.
Vėmendjen e lexuesit, pa dyshim do ta tėrheqė edhe titulli mjaft karakteristik e mbase edhe i rrallė, nė formė e nė pėrmbajtje, i librit me kujtime tė Jashar Alisė. Nė kuptim tė formės, ai ėshtė njė titull simbolik, melodioz, i rimuar e artistik. Ndėrsa, nė kuptim tė pėrmbajtjes ai paraqet limitet kohore tė kujtimeve tė sjella nga autori, tė cilat fillojnė qė nė moshėn e fėmijėrisė dhe mbarojnė me triumfin e lirisė kombėtare tė popullit shqiptar tė Kosovės, pėrkatėsisht me dekolonizimin e Kosovės prej pushtuesit serb pėrmes luftės sė armatosur tė Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės, nė vitin 1999. Pėrjashtuar dromcat e ditarit tė njė dekade mė vonė, tė cilat po ashtu janė pėrfshirė nė pjesėn e fundit tė librit, lėvizja e shiritit tė kujtesės sė autorit ėshtė ndėrprerė pas kthimit triumfues tė tij bashkė me familjen e ngushtė, nga emigracioni dhjetėvjeēar nė Zvicėr, nė Atdheun e lirė. Kjo, jo pse ai nuk do tė ketė pasur ēka tė thotė edhe pėr periudhėn, tashmė mbi dhjetėvjeēare tė pasluftės ēlirimtare, por duket sikur ai tė jetė rezervuar ta cenojė shijen e ėmbėl tė lirisė sė shumėndėrruar, shumėgjakuar, shumėpritur e tė shumėkėrkuar tė Kosovės. Ngjarjet e shumta tė erės sė re nė Kosovė, gjithnjė e mė sfiduese pėr lirinė e pakonsoliduar tė saj, siē janė standardet para statusit, multietniciteti i kamufluar, dorėheqja nga simbolet kombėtare dhe kujtesa historike, majorizimi i tė drejtave kushtetuese tė popullsisė serbe, duke pėrfshirė edhe pėrfaqėsimin nė Kuvendin e Republikės sė Kosovės pėrmes vendeve tė rezervuara, tolerimi dhe legjitimimi i pranisė sė institucioneve shtetėrore tė Serbisė nė vendbanimet me popullsi serbe dhe formimi de fakto i entitetit tė veēantė serb, heqja dorė edhe nga disa simbolika tė cilat janė prerrogativa tė shtetit, siē ėshtė stema, emri zyrtar etj., procesi i negociatave me shtetin e Serbisė pėr ēėshtje tė brendshme tė Kosovės, e tė tjera, pa dyshim mund tė jenė objekt i kujtimeve tė autorit tė kėtij libri nė tė ardhmen.
Sidoqoftė, Jashar Alia, me librin Nga fėmijėria deri te liria na ka freskuar me njė dhuratė tė mirė, duke e pasuruar njėkohėsisht edhe letėrsinė e llojit tė memoareve. Unė si redaktor i librit kam pėrjetuar kėnaqėsi tė veēantė, duke pasur nė dorė materialin bruto tė kėtyre kujtimeve, tė ngjeshura me shumė situata interesante, shpeshherė tė pėrshkruara me njė ndjesi tė thellė narrative.
Mehmet Hajrizi: Konikė e njė veprimtari (Recension pėr librin Nga fėmijėria deri te liria, e autorit Jashar Alia)
Libri i kujtimeve tė veprimtarit Jashar Alia Nga lindja deri te liria paraqet njė vepėr interesante dhe pasqyruese, jo vetėm tė jetės sė autorit e tė familjes sė tij, por edhe tė gjendjes sė Kosovės e tė Lėvizjes sė saj Kombėtare nė njė hark kohor mė shumė se gjysmė shekulli.
I lindur mė 1949, Jashar Alia i pėrket brezit qė u rrit e u formua nė kohė tė rėnda robėrie, por qė e mbajti me nder tė ndezur pishtarin e lirisė dhe e organizoi rezistencėn masive kundėr pushtuesit, deri nė fitoren pėrfundimtare, duke pėrjetuar aktin historik tė ndėrrimit tė epokave nga robėria nė liri.
Autori ka arritur mjeshtėrisht tė gėrshetojė nė kujtime jetėn e tij dhe tė familjes me zhvillimet historike tė atdheut tė vet, midis tė cilave kishte ngjashmėri dhe fat tė njėjtė. Jashar Alia, si njė kronist i kujdesshėm, i ka regjistruar ngjarjet mė tė rėndėsishme tė Kosovės pėrgjatė jetės sė tij personale dhe pėrtej saj, nė retrospektivė tė thellė historike, duke u bėrė vlerėsime e analiza politike, tė cilat ia shtojnė librit vlerat studiuese dhe faktografike.
Historia e vuajtjeve, e mjerimit dhe e raprezalieve mbi popullin e robėruar shqiptar ėshtė pėrsėritur tragjikisht gjatė njė shekulli tė tėrė nėn sundimin serb. Skena e pėrshkruar nė libėr me gjyshen Dudė, e cila diku mė 1919 e ndjekur barbarisht nga forcat serbe, mbante dy djem, njėrin ngrykė dhe tjetrin mbėshtjellė me pėshtjellakun e saj tė kapur me dhėmbėt qė u thyen rrugės, pėrsėritet nė tėrė pamjen e tmerrshme edhe mė 1945, mė 1999 apo nė vite tjera tė golgotės sė dhembshme shqiptare.
Lėvizja Kombėtare e Kosovės e viteve shtatėdhjetė tė shekullit tė kaluar dhe Kryengritja e madhe e vitit 1981, shėnojnė fillimin e fundit tė regjimit pushtues nė Kosovė. Jashar Alia, i lindur, i rritur dhe i edukuar nė njė familje me traditė patriotike, nuk mund tė mos ndodhej nė radhėt e Lėvizjes, nė moshėn e tij mė tė mirė prej studenti, mė 1972. Nė jetėn e tij revolucionare, ai u arrestua tri herė nga regjimi dhe u dėnua me gjithsej 11 vjet burg, por sa herė dilte nga burgu edhe pse i survejuar nga policia, e vazhdonte veprimtarinė deri kur erdhi koha tė bėhej ushtar i UĒK-sė sė lavdishme, e cila e nxori pėrfundimisht ēizmen pushtuese nga Kosova.
Nė kujtesėn e autorit kanė mbetur tė freskėta dhe tė pashlyeshme vuajtjet nėpėr tė cilat ka kaluar familja e tij, Kosova dhe ai vetė: Aksioni famėkeq i armėve i dimrit 1955/56, shpėrngulja me dhunė e shqiptarėve nė Turqi, Shqipėri e gjetkė, demonstratat popullore tė vitit 1968, e sidomos ato tė vitit 1981, nė tė cilat ishte edhe vetė pjesėmarrės aktiv, fillimi i organizimit tė tij nė Lėvizjen Kombėtare, arrestimet dhe torturimi i tė rinjve nė burgjet serbe e jugosllave, qėndresa dhe jeta e organizuar klandestine nė burg, detyrimi pėr tu arratisur nga Kosova e dashur dhe mė nė fund kthimi nė frontin e luftės e nė Atdheun e ēliruar. Kėto shėnime kujtimesh janė dėshmi e njė ideali e preokupimi tė rinisė sė Kosovės nė kohė tė rėnda tė robėrisė qė po kalonte.
Janė me interes tė veēantė kujtimet e autorit pėr kohėn e fillimit tė angazhimit tė tij nė jetėn prej militanti ēlirimtar dhe pėr raportet e reja nė rrethin shoqėror. Si ēdo libėr kujtimesh, vepra e Jasharit ka brenda shprehjen e ndjenjave subjektive dhe emocioneve tė fuqishme personale. Nėpėrmjet tė paraqitjes sė ndjesive dhe gjendjeve tė tij shpirtėrore, tė evokuara nga ditėt e para tė organizimit nė Lėvizjen Kombėtare, Jashar Alia hyn nė fakt nė botėn e brendshme tė veprimtarėve gjatė procesit shpėrthyes tė transformimit tė madh e tė gjithanshėm qė pėsonin kur pėrcaktoheshin pėr lėvizjen ēlirimtare, pėr njė rrugė tė pashkelur deri atėherė, me shumė tė panjohura dhe rreziqe, por qė i bėnte tė ndjeheshin mė tė fuqishėm e mė tė guximshėm, mė tė pjekur e mė seriozė, mė tė pėrgjegjshėm e mė tė vlefshėm pėr shoqėrinė, mė tė rėndėsishėm e mė vetėbesues, mė tė lartė nė vlera e nė moral, nė virtyte e me parime. Pėr njė ēast ndjeheshin ndryshe dhe tjerė nga ata qė ishin para betimit solemn. Fuqia e ndryshimit, e edukimit sistematik dhe e formimit tė personalitetit tė ri, duket qartė qė vepronte nė tė gjitha qelizat e qenies nė mėnyrė intensive dhe tė pareshtur. Librat qė lexonin, filmat qė shikonin, shtatorėt nė bronz, nuk i perceptonin mė thjeshtė si njė kureshtje dhe interes pėr syzheun e pėr artin qė mbajnė nė vete, por akoma mė shumė: si njė pėrjetim i bashkėdyzimit dhe shkrirjes sė personit nė to, si identifikim me heronjtė pozitivė. Perceptimi i letėrsisė dhe artit nė pėrgjithėsi merrte tjetėr kuptim, sepse edhe vetė jeta kishte kuptim tė ri. Njė jetė pothuajse e zbrazėt, mbushej pėrnjėherė me pėrmbajtje dhe kuptim, me idealin madh tė lirisė e tė bashkimit kombėtar.
Jashari paraqet lumturinė qė ndiente i riu i organizuar i asaj kohe, ndjenjėn e solidaritetit me tė vuajturit dhe angazhimin pėr tė sjellė lumturinė kolektive, lumturinė pėr tė tjerėt. Veprimtaria ēlirimtare i bashkon dhe i lidh fort militantėt, duke i bėrė njė dhe tė pandarė, solidarė deri nė vetėmohim tė pashembullt. Lidhjet shpirtėrore, tė sinqerta, tė dhembshme, me dashuri, respekt e kujdes, tė farkėtuara nė bashkėveprim e nė qėndresė, i kalojnė kufijtė e relatave midis vėllezėrve e motrave, midis fėmijėve dhe prindėrve. Ato ndėrtohen me dhembje dhe larg qoftė, prishen me dhembjen e njė tėrmeti tė tėrė nė qenien qė goditet pėr tė mos u ngritur kurrė mė.
Shumė veprimtarėve u ka ndodhur qė veprimtarinė e sinqertė e tė pėrkushtuar, tua abuzojnė qarqe tė ndryshme dhe individė matrapazė politikė, duke i zhgėnjyer dhe madje thyer shpirtėrisht. As Jashari nuk i ka shpėtuar kėtij fati tė keq nė jetėn e tij tė organizimit kombėtar. Pėr mė keq, ai e ka pėrjetuar edhe pėrēarjen e radhėve tė organizuara tė Lėvizjes Kombėtare, si njė nėmė dhe gjėmė personale dhe kolektive, me refleksione afatgjata dhe dėme historike njėkohėsisht.
Nga fundi i viteve shtatėdhjetė, pas mbajtjes sė dėnimit tė parė, Jashari njihet me njė grup tė rinjsh patriotė nga Dardana dhe me njė nga vajzat e organizuara nė radhėt e tij, me Vaxhide Morinėn. Tė dy veprimtarėt i bashkoi kauza e lartė e lirisė, por edhe ndjenja e dashurisė sė sinqertė e besnike. Ajo si bashkudhėtare e autorit, zė vend tė konsiderueshėm nė libėr. Kujtimet e tij autori i pėrfundon me disa copa ditari, ku paraqet moshėn e tij tė tretė me nipēen dhe mbesėn e tij tė dashur.
Libri i Jasharit, i shkruar me njė gjuhė tė lehtė pėr tu lexuar e me sintaksė tė goditur, ka njė rrėfim tė rrjedhshėm, tė natyrshėm dhe tė sinqertė. Ai pėrbėn njė dėshmi objektive pėr aspekte tė Lėvizjes sė re Kombėtare tė Kosovės, shikuar nga kėndi i njė veprimtari veteran tė saj.
Prishtinė, mė 2 korrik 2013
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn