als_Latn ron_Latn bos_Latn
Letersia e Vjeter
Letersia e vjeter shqiptare lindi dhe u zhvillua ne mesjete, kur vendi yne nen zgjedhen osmane, ne kushtet e shoqerise feudale, ku ideologjia sunduese ishte ideologjia fetare. Prandaj edhe permbajtja e saj eshte kryesisht fetare. Te nisur nisur nga qellime atdhetare, shkrimtaret e kesaj periudhe shkruan edhe vepra mesimore e didaktike, si:
“Fjalori latinisht-shqip„ i F.Bardhit , “Gramatika„ e Andrea Bogdanit, madje edhe krijime teresisht laike si ndonje poezi e Budit, shume vjersha te bejtexhinjve etj.
Ate qe s’mund ta bente letersia e shkruar, e beri vete populli me letersine gojore, me krijimet e bukura folklorike, qe perbejne nje monument kulture te panderprere gjate gjithe qenies se tij, qe nga kohet me te lashta.
Shkrimi me i vjeter shqip qe njohim deri me sot, i perket vitit 1462 dhe libri i shkruar ne gjuhen shqipe, me sa dime deri tani, eshte “Meshari„ i Gjon Buzukut, botuar me 1555. Ky eshte libri i pare i shkruar ne gjuhen shqipe, por jo libri i pare i letersise shqiptare. Letersi shqiptare te shkruar ne gjuhe te tjera ka pasur edhe me pare. Vepra me e rendesishme e ketij lloji eshte “Historia e Skenderbeut„ e Marin Barletit botuar rreth viteve 1508-1510 .
Me letersi te vjeter shqiptare kuptojme letersine e tre shekujve. Ne qofte se ne shekullin XVI u shkrua vetem “Meshari”, ne shekullin XVII ai ndiqet nga librat ne gjuhen shqipe te Pjeter Budit, Frang Bardhit, Pjeter Bogdanit etj., ne Veri.
Nje grup tjeter perben prodhimi letrar qe u zhvillua ne qendra te ndryshme te Shqiperise se Jugut dhe te Shqiperise se Mesme si: ne Voskopoje, Elbasan, Gjirokaster dhe Janine. Sidomos ne shekullin e XVIII dhe ne gjysmen e pare te shekullit te XIX, ky prodhim perfaqeson kryesisht shtresat e zanatçinjve, te tregetareve dhe te fshataresise se lire dhe lidhet me zhvillimin ekonomik e kulturor te qyteteve te ketyre aneve. Keshtu p.sh., Voskopoja gjate viteve 1720-1770
Ishte nje qytet i begatshem me rreth 20.000 banore, nje nga qendrat kryesore ekonomike dhe kulturore te vendit. Ketu lulezoi nje veprimtari e gjere arsimore, me kisha e shkolla te shumta; nder to edhe nje shkolle e nivelit te mesem, e quajtur Akademia e Re, e ngritur nga Bushatllinjte e Shkodres. Kishte, gjithashtu, nje bibloteke dhe nje shtypshkronje, te njohura per kohen. Rendesi te veçante jo vetem politike, por edhe kulturore mori Janina sidomos ne kohen e Ali Pashe Tepelenes.
Shkrimtaret kryesore te ketij prodhimi jane Theodor Kavaljoti nga Voskopoja (sh.XVIII). Koste Beratasi (nga fundi i shk.XVIII), Anonimi i Elbasanit (gjysma e pare e shekullit XVIII), trimi suliot Marco Boçari, peshkopi Grigor Gjirokastriti etj. Veprat e tyre kane kryesisht karakter fetar ose mesimor, jane fjalore disagjuhesh ose perkthime. Ata vete kane nje formim greko-bizantin , ndaj dhe ne shkrimet e tyre perdorin kryesisht alfabetin grek, por pati edhe nga ata, si Anonimi i Elbasanit, Koste Beratasi, Theodhor Haxhifilipi e ndonje tjeter, qe krijuan edhe alfabete te veçanta te shqipes, duke dashur te vene ne dukje individualitetin e gjuhes shqipe dhe dallimin e saj nga gjuhet e tjera.
Fakt i rendesishem i jetes letrare te shekullit te XVIII dhe fillimit te shekullit te XIX eshte krijimtaria e bejtexhinjve (letersi shqiptare me alfabet arab) me perfaqesues kryesore: Hasan Zyko Kamberi nga Kolonja; Nezim Frakulla, nga Berati: Zenel Bastari nga Tirana; Muhamet Cami, nga Konispoli; Dalip e Shahin Frasheri, nga Frasheri; Salih Pata e Mulla Hysen Dobraci, nga Shkodra etj.
Nje degezim te veçante te letersise se vjeter shqiptare perbente letersia arbereshe, prodhim i shqipetareve te emigruar ne Itali para dhe pas vdekjes se Skenderbeut.
Kjo letersi njohu nje rruge te gjate zhvillimi , qe nga shekulli XVI deri ner ditet tona. Nder autoret e saj me te degjuar, mund te permendim Leke Matrenga (1560-1619); Niko Katalano (1637-1694); Nikolla Brankati (1675-1741); Nikolle Filja (1682-1769). Nje etape te re ne letersine e vjeter arbereshe shenuan veprat e Jul Varibobes (shek XVIII), ku bie ne sy jo vetem origjinaliteti i trajtimit te materialit, por edhe cilesia e larte artistike, tradite e qe u çua pastaj me perpara nga shkrimtaret arbereshe te Rilindjes Kombetare (De Rada , Dara (i riu), Santori, Serembe, Stratiko etj.).
Ndonese e kufizuar ne tematike dhe e perfaqesuar me nje numer te vogel veprash, rendesia e letersise se vjeter qendron, ne rradhe te pare, ne faktin se ajo eshte shprehje e vitalitetit te popullit shqiptar, e qendreses se tij kunder pushtuesit e kultures se huaj. Nepermjet veprave te kesaj letersie u ruajt e gjalle dashuria per gjuhen shqipe dhe tradita per shkrimin e saj.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn