als_Latn dik_Latn sag_Latn
Shefilld, 15 prill 1989. Është një pasdite e thatë, pavarësisht se jemi në periudhën e vitit në të cilën zakonisht bie shumë shi në South Jorkshair. Ndeshja e ditës është ajo që parashikohet të jetë epokale: një gjysmëfinale e Kupës FA, mes Liverpulit dhe Notingem Forrestit, të cilët triumfi në kompeticionin më antik të botës I mungon prej vitit të largët 1959, pra më shumë kohë nga vetëm 3 vjet të kaluar në suksesin e fundit të “reds” kundër kushërinjve “Toffees” në finalen e vitit 1986. Pavarësisht kësaj, të kuqtë e asaj periudhe, të përjashtuar nga Kupa e Kampionëve dhe nga çdo kompeticion europian për shkak të fakteve të “Heysel”, kanë më shumë uri fitoresh se kurrë, pasi flitet sidoqoftë për Liverpulin më të madh të historisë qindravjeçare të klubit të lavdishëm. Ka një atmosferë të bukur dhe festë jashtë stadiumit “Hillsborough”, ndërsa në sfond nuk duket as hija e kërcënimit “Huligan”. Duket thjesht një pasdite si gjithë të tjerat, për festë dhe qetësi, për t’u kaluar në mbështetje të benjaminëve. Dikush është në shoqëri të miqëve, dikush me familjen. Por, askush nuk është i vetëdijshëm për atë që do të ndodhë… Jetë dhe histori që kryqëzohen, bëhen “gonxhe”, dhe përbëhen si një përmbajtje e një libri “horror”. Persona që nuk njiheshin, që nuk e dinin se, nga ajo ditë, emri i tyre do të mbetej njollë në lëkurën e një populli të tërë, pjesë e një dizenjoje edhe më të madh se ata. Shumë jetë, padrejtësisht, të shkëputura në atë që duhet të ishte vetëm një eveniment sportive që u konfirmua të ishte një dramë me dimensione tragjike.
Artefaktet
Jo të gjithë e dinë se Lepings Lein, vendi ku gjetën vdekjen 96 ëngjëjt në fjalë, kishte qenë përpara vitit 1989, teatër i episodeve të diskutueshme. Pasi u intensifikuan episodet e tifos së dhunshme, trishtueshëm i njohur si fenomeni “hooligan”, në atë kohë kryeministrja britanike, “Zonja e Hekurt”, Margaret Theçer, mori masa drastike për të “prerë këmbët” e fenomenit, ose për ta reduktuar shumë. Në vitin 1985, u lëshua “Sporting Event Act”, me të cilin u ndalua shitja e alkoolit në stadiume dhe parkinge. Në vitin 1986, u lëshua “Public order act”, që konsideronte fajtor këdo që me sjelljen e tij shkakonte sado pak probleme në stadiume, por edhe jashtë tij. Masa të duhura, por të gabuara dhe thellësisht të rrezikshme në terma. Theçer, që në atë periudhë duhet t’i bënte ballë problemeve të ndryshme, nga erërat e luftës që vinin nga Falkland tek veprimtaria aktive e IRAs. Pa harruar faktin se raporti i saj me Mbretëreshën e Anglisë, Elisabeta II, nuk ishte ndër më të mirët (“E urrej”, tha sovrania). Theçer e dinte shumë mirë se s’duhet të krijonte alarmizma të kotë dhe të kishte kujdes për ndonjë përshkallëzim në të keq të situatës. Në të gjithë këtë pjesë, “Hillsborough”, për fat të keq, kishte një traditë të hidhur. Në vitin 1981, në një gjysmëfinale gjithmonë të FA-së, mes Totenhamit dhe Uollves, ndodhi një aksident i njëjtë në dinamika (por, fatmirësisht, jo në bilanc) që pati një “faturë” prej 38 të plagosurish, diçka që çoi Shefilld Uensdei, pronar i impiantit, të ndërhynte në strukturën e tribunës së rrezikshme të tifozëve. Ndërkaq, vetëm 12 muaj përpara asaj dite tragjike, në 1988 me rastin e gjysmëfinales së FA (ironi e fatit!) mes Liverpulit dhe Notingam Forestit, pati edhe disa lajmërime, që për fat të keq tingëlluan si një shenjë ogurzi: disa tifozë të Liverpulit u ankuan për episode “shtrydhje”, për shkak të numrit të personave, i tepërt, që kishte akses në tribunë, por edhe për shkak se dizenjimi i kësaj tribune ishte i keqmenduar dhe i projektuar gabim. Alarmizmi i ekzagjeruar, paniku, por edhe terma të tjerë do të ndihmonin për të përshkruar gjendjen dhe ankthin e paranojën e cila kishte pushtuar popullin dhe mbi të gjitha forcat e rendit, sa herë që bëhej fjalë për huliganë, bëri diferencën atë ditë të mallkuar. Ishin pikërisht këto ato që “ndezën fitilin” për tragjedinë që do të ndodhte.
Kronika e hidhur
Ashtu si të gjithë ndeshjet, edhe gjysmëfinalja e FA Cup, sidomos e luajtur mes dy ekipesh, tifozeritë e të cilave nuk kishin ndonjë raport të mirë, kërkonte që dy tifozeritë që të mos binin në kontakt mes tyre. Dhe këtu u vendos guri i pare i tragjedisë: në mënyrë të pashpjegueshme, u vendos që t’i jepej zona “Spion Kop End” (21 000 vende të akredituara) tifozëve më pak të numërt të “Triki Tris” (Notingemit), ndërsa të kuqëve të Liverpulit, “Travelling Kop” i qëlloi “Leppings Lane”, me një kapacitet prej 14 600 vendesh. Klima e tensionuar, e terrorit, e frikës së vendosur nga dora e Theçerit, që vërtitej si një “hije” mbi ndeshjet e futbollit, dhe të Liverpulit në veçanti, dukej, sipas dëshmive të shumta të asaj epoke, e pajustifikuar në atë ditë të zezë: pjesët e tjera të stadiumit, atë ditë, ishin të mbushura me fëmijë, familje, të rinj dhe femra. Një festë e bukur e sportit dhe futbollit, pra. Klima ishte e tensionuar dhe asgjë, apo askush, s’e mendonte se çfarë do të kishte ndodhur. Njerëzit mbanin radhë pas postoblloqeve. Tifozëve i ishte kërkuar që të prezantoheshin, të pajisur me biletë, jo më vonë se një çerek ore përpara fillimit të ndeshjes, që do të luhej në orën 15:00. Për fat të keq, rastësia ishte ajo që nisi të vendoste gjithçka, me punimet në vijim në autostradën M62 që ngadalësoi trafikun e makinave, duke vendosur kalimin nga Shefilld për ata që vinin nga Lindja ose, e thënë ndryshe, nga Liverpuli. Shumë tifozë u gjetën me vonesë për shkak të këtyre ngadalësimeve dhe devijimeve të rrugës, saqë 30 minuta përpara fërshëllimës së fillimit të ndeshjes, tribuna “Leppings Lane” dukej gjysmë e boshatisur. Kjo pati pasoja dramatike: turma jashtë stadiumit, e shumtë që në orën 14:40, u rrit kur tifozët e ardhur nga autostrada M62 u shtuan. Flitej për rreth 5000 persona në radhë përpara vetëm 6 pikash kalimi (minisportele) që të çonin në tribunën “Leppings Lane” ndërsa në anën tjetër ishin plot 60 sportele që të çonin në tribunën “Spion Kop End”. Të paduruar për t’u futur, me stadiumin që niste të thërriste kore, gjë që nuk bëri veçse rriti panikun dhe papritshmërinë e atrye që ishin bllokuar jashtë. Tensioni rritej, kishte nga ata që nisnin të shtynin dhe ankoheshin për turmën e ekzagjeruar. Policia, e tendosur dhe e axhituar, nuk priste që do t’i duhej të administronte një situatë të tillë dhe e humbi toruan: në orën 14:45, forcat e rendit vendosën që të hapnin një portë të madhe çeliku, “Gate C”, për të reduktuar turmën që po krijohej jashtë gjashtë pikave të postobllokut që të çonin në tribunën “Lepping Lane”.
Fillimi i fundit
Është fillimi i fundit… “Gate C” të çonte në një tunel të ngushtë, që në fund të tij kishte dy ndarje të vogla: dega kryesore e tunelit të çonte në sektorin qendror të tribunës, ndërsa ato kolaterale të çonin në sektoret periferikë të “Leppings Lane”. Një numër i madh personash, sipas disa vlerësimeve një numër i përafërt me 5000, të tërhequr nga ideja për të kaluar më shpejt në rrugën e re dhe të shtyrë edhe nga ankthi për të kapur në kohë ndeshjen, që do të nise nga minuta në minutë, iu drejtuan tunelit dhe ndarjeve të tij, duke mos kuptuar se pjesa qendrore e tribunës “Leppings Lane” ishte mbushur dhe hapësira tashmë s’kishte më. Zakonisht, në këto situate, dy apo tre zyrtarë të policies me kuaj pozicionohen në hyrje të tribunës, me funksionin për të lajmëruar tifozët që mbërrijnë për tejmbushjen e hapësirës dhe të shmangin “shtrydhjen” Brenda saj, por të gjejnë një sektor tjetër.
Paniku i policisë
Për shkaqe që nuk janë sqaruar kurrë, kjo gjë që nuk ndodhi atë dhe numri i madh i tifozëve që donin të futeshin në “Gate C” ishte absolutisht i panjohur me situatën që ndodheshin sektoret e tjerë (dhe në veçanti ato qendrorë) të “Leppings Lane”. Pra, e thënë shkurt, nuk dinin se turma ishte vendosur e gjitha në qendër dhe se fluski i tepërt kishte nisur t’i merrte frymën dhe të sillte një dramë. Në pak kohë u krijua një “qafë shishe”. Tribuna nuk mund “të mbante” më ardhjen e tifozëve, dhe ato që ndodheshin aty nisin që të shtynin njëri-tjetrin, ndërsa të tjerë vazhdonin që të vinin ng tuneli, sidomos ai qendror, ndërsa forcat e policisë qëndronin të pafuqishme dhe në heshtje, duke mos e ndaluar atë që po ndodhte. Ishte një masakër autentike. Shumë persona, në panik e sipër, tentuan që të strehoheshin në sektorin verior të tribunës, ndërsa të tjerë drejt tribunës jugore, ku ndodheshin gardhet famëkeqe që Thaçer kishte kërkuar për të ndarë sektoret. Ndërkohë, tifozë të tjerë shtrydheshin njëri me tjetrin, duke gjetur kështu një vdekje të tmerrshme. Disa në sektorin qendror të tribunës, disa në tunele dhe në dy anësoret. Ndërkaq, ndeshja kishte nisur dhe askush në fushë apo në sektoret e tjera të “Hillsborough” nuk dalloi që drama po konsumohej në “Leppings Lane” deri kur, pasi ishin luajtur gjashtë minura, një zyrtar i policisë lajmëroi gjyqtarin Rei Ljuis dhe i bëri të ditur se shumë tifozë të këtij sektori kishin nisur të futeshin në fushë. Kështu Rei Ljuis (gjyqtari I ndeshjes), ndërpreu takimin dhe i dha kohë forcave të rendit që të organizoheshin, por këtu futet në lojë “psikoza” prej “Huliganësh” që frikësonte forcat e policisë në atë periudhë: zyrtarët e policisë keqkuptuan situatën, duke menduar se pushtimi I fushës ishte një akt që kërkonte
prishjen e ndeshjes, duke shtyrë sërish brenda “ferrit” ata të paktë që përpiqeshin t’i largoheshin atij… Të pafatët u gjetën kështu të mbyllur në krahë nga turma që vazhdonte të shtynte brutalisht, ndërsa policia vazhdonte të ushtronte presion nga jashtë.
Arratisje nga vdekja
Gjithçka përreth njerëzve nisi të vdiste për asfiksi “kompresuese”, një vdekje e dhimbshme dhe të mbijetuarit mund të shihnin trupat e tyre pa ndjenja dhe kufoma në pozicione të drejtë nga turma që vazhdonte t’i shkelte. Ndërkaq, një derë e vogël u shkatërrua dhe prej saj dolën disa tifozë, duke iu larguar tmerrit, ndërsa të tjerë u ndihmuan nga tifozët e ndodhur në “West Stand”, që ndodhej pikërisht mbi “Leppings Lane”. Intensiteti i turmës nisi të thyente gardhet ndarëse (në anglisht, “Fences”) dhe të tjerë u munduan që të dilnin në ato pak dalje të vogla, njësoj sikur po arratiseshin nga burgu. Vetëm në këtë moment, policia kuptoi vërtet arsyet e pushtimit të fushës nga ana e tifozëve, që kërkonin të shpëtonin jetën. Pasi u kuptua drama, paniku u bë edhe më I madh. Vetëm kaos Nisi një rrëmujë e vërtetë, si brenda tunelit, ashtu edhe në tribunë. Mjekët u organizuan në mënyrë që të futeshin mes njerëzve dhe t’i jepnin ndihmën e parë, sidomos duke i dhënë oksigjen. Të gjithë ato që dolën mrekullisht pa pasoja nga ai ferr kërkonin të ndihmonin ato që gjendeshin ende brenda vorbullës. Ndërkaq, ambulancat nisën që të vinin në vendin e tragjedisë, por operacionet transportit të të plagosurve, në atë pikë, edhe njëherë, në mënyrë të pashpjegueshme u ngadalësuan nga forcat e policisë, që formuan një kordon ndarjes mes tifozëve të Liverpulit dhe atyre të Notingem Forestit, pasi kishin frikë për përplasjen mes palëve.
Bilanci i luftës
E kotë të thuash që ishte një katastrofë. 94 titozë, mes moshës 7 dhe 67-vjeç, gjetën vdekjen e tmerrshme. Më 19 prill bilanci shkoi në 95 kur i riu Li Nikoll, 14-vjeç, u nda nga jeta për shkak të plagëve të marra. Në marsin e vitit 1993 u arrit përfundimisht bilanci i 96 tifozëve të vdekur, kur edhe Toni Blend, 22-vjeç, u dorëzua. Bilanci i të plagosurve ishte 766, nga të cilët 300 për marrje fryme, ndërsa njëri mbeti i paralizuar gjatë gjitë jetës. 79 nga 96 viktimat ishin më pak se 30- vjeç. Familja të tëra u fshinë nga ky shkatërrim: një baba dhe një fëmijë, tre çifte vëllezërish dhe një çift motrash iu bashkuan vdekjes dhe një fati tragjik.
Raporti Tejlor
Shumë shpejt, pjesa më e madhe e vendit (edhe pse, duhet thënë, jo gjithçka) iu bashkua ngushëllimit për viktimat të një incidenti që tronditi opinionin public. Dhoma e Lordëve i dorëzoi Lord Piter Tejlorit detyrën për të hetuar atë që ndodhi, diçka që u bë dhe që mbi të cilën u stilua I famshmi “Raporti Tejlor” që sot, ndër të tjera, përcakton standartet e sigurisë në stadiumet angleze. Veç kësaj, Lord Tejlor pranoi keqmenaxhimin e situatës nga ana e forcave të rendit, atë pasdite. Vendimi për të hapur “Gate C”, mungesa e tifozëve në fund të tunelit, që duhet të lajmëronin tifozët se s’mund të futeshin më, pasi hapësirat ishin zënë, presioni për t’i futur brenda sektorit kur ata donin të dilnin, kordoni që pengoi fluksin e të plagosurve për t’u transportuar në ambulancë u konsideruan nga Lord Tejlor si shkaku i shkatërrimit, e gjitha e bashkuar me vendimin e pakuptueshëm për të vendosur tifozët e Liverpulit, normalisht më të shumtë, në tribunën “Leppings Lane” që kishte vetëm 14 600 vende dhe vetëm 6 sportele për hyrjen. Ndërkaq, sektori qendror kishte një kapacitet prej 2000 vendesh, kur kjo duhet të ishte vetëm 1600 konform me standartet e kohës, sipas hetimeve në vijim, ndërsa vlerësohet që, duke përjashtuar tifozët në tunel (rreth 2000), plot 3000 në momentin e tragjedisë, po popullonin sektorin qendror të “Leppings Lane”. Disa akuzuan tifozët për sjelljen e tyre dhe për konsumimin e alkoolit si përgjegjës të tragjedisë. Të tjerë futën në pjesë një kospiracion hipotetik në akt nga tifozët e Liverpulit, që kishin mbërritur me vetëdije me vonesë, për të krijuar një situatë tensioni jashtë stadiumit dhe të detyronin policinë për të hapur dyert që do t’i jepnin mundësi atyre që të ndiqnin ndeshjen pa biletë. Në të vërtetë, do të konfirmohet se mazhoranca e tifozvëe kishte biletë të rregullt dhe, madje, një ditë përpara tragjedisë, në “Anfield Road”, stadiumi i “reds”, shiteshin bileta. Në lidhje me alkoolin, u konfirmua, nga hetimi dhe analizat, se vetëm 5% ishin në gjendje të dehuri. Në fund, u vendosën standartet mbi ndërtimin dhe ristrukturimin e stadiumeve, si heqja e barrierave dhe vendeve në këmbë. Stadiumi i parë që u përshtat ishte ai i Milluollit, “New Den”, në vitin 1993.
Hetimet
Pavarësisht raportit “Tejlor” ishte një gisht drejtuar policisë, hetimet që vijuan nuk vunë kurrë drejtësi për 96 viktimat. Stefa Poper, mjeku ligjor që mori hetimin, u detyrua që ta ndiqte deri në orën 15:15, pra deri kur tifozët nisën “shtrydhjen” e parë, duke anashkaluar pjesën kur policia ushtroi presion duke shtyrë tifozët që dilnin nga turma brenda
saj dhe duke penguar transportimin në ambulanca. Vendimi solli shumë polemika, por policia u shfajësua nga çdo gjë. Akuza private u drejtuan për David Dakëllfilld dhe Bernard Marrei, dy zyrtarë të policisë në shërbim ditën e tragjedisë. Sipas prokurorit Alun Xhons, ishte Dakënfilld ai që urdhëroi hapjen e Gate C, duke dënuar me vdekje 96 tifozët e “Hillsborough”, duke gënjyer më pas tek funksionarët e FA-së duke zbuluar se ishin tifozeritë ato që forcuan kangjellat (gënjeshtra të konfirmuara nga vetë Dakënfilld), ndërsa Marrei dhe funksionarë të tjerë si Betison u akuzuan për manipulim të provave. Akuza të konfirmuara, por krimi mbeti i pandëshkuar për shkak të kushteve të shëndetit të funksionarëve, ndërsa Dakënfilld u shfajësua dhe sot merr edhe pension të majmë si ish-funksionar i policisë.
Çështja “The Sun” dhe versioni i turpshëm
Ashtu si ishte e parashikueshme, tabloidet angleze u sullen si shkaba tek ngjarja, duke u “ushqyer me mishin” e familjarëve të bashkuar në dhimbje. Më 19 prill doli një edicion i “The Sun” që shokoi të gjithë: “The Truth”, pra “E Vërteta”. Në këtë dossier- farsë, akuzoheshin tifozët “reds”. Sipas pseudogazetarit Kevin MekKeniz, tifozët e kuq sulmuan ekipet e shpëtimit, forcat e policisë dhe stafin e stadiumit, të cilët po mundoheshin të ndihmonin të plagosurit (kur dihet se ndodhi e kundërta), por kishin vjedhur edhe portofolat e viktimave, orat dhe, madje, kishin abuzuar edhe seksualisht tek viktimat e reja. MekKeniz kërkoi falje, por në 2007, tha: “Faljet që kërkova në atë kohë m’u kërkuan nga Mërdok (pronari i “The Sun”) me kërcënime. Në të vërtetë, s’më erdhi keq për atë që shkruajta”.
als_Latn nob_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn