als_Latn dik_Latn sag_Latn
Elbasani, qyteti i arsimit, patriotizmit...
Kur përmend Elbasanin menjëherë të shkojnë ndër mend Via Egnatia, e para rrugë që e lidhte vendin tonë me botën, me kryeqendrën e Perandorisë Osmane, Stambollin. Të vijnë në mend Dhaskal Todri, Kostandin Kristoforidhi, si dhe patriotët Lef Nosi e Aqif pashë Elbasani. Madhështia e këtij qyteti të vjetër që vazhdon të përfaqësojë më së miri madhështinë e Skampës së dikurshme.
Shkruan: Fabjola BRAMO, Tiranë
Ka qenë përgjatë gjithë historisë së Shqipërisë një nga qytetet më të famshëm dhe ka luajtur një rol të rëndësishëm në fatet e kombit. Është qyteti i arsimit, kulturës, patriotizmit, zhvillimit dhe gatimit. Rrallëherë në ndonjë vend mund të gjesh kaq shumë karakteristika në një qytet të vetëm. E kush mund të jetë tjetër veçse Elbasani? Sikurse mund ta merrni me mend, udhëtimi ynë nëpër shqiptari, kësaj radhe do të ndalet në zemër të vendit, aty ku dikur Rruga Egnatia i kalonte përmes. Aty ku shtrihet ndoshta e vetmja kala fushore e Shqipërisë, nga e cila mori dhe emrin që mban dhe sot pas kaq shekujsh.
Për të shkuar në Elbasan janë dy rrugë. E para kalon nga bregdeti. Një turist që niset nga Tirana mund të zgjedhë të udhëtojë nga Tirana për atje përmes Durrësit dhe udhëtim është piktoresk, por zgjat rreth 1 orë e 40 minuta. Prej më pak se një viti, Elbasani është më pranë Tiranës se asnjëherë tjetër. Rruga e re fushore, tuneli dhe shmangia e Qafës së Krrabës, e kanë bërë distancën vetëm 30 minuta. Kjo ka bërë që qyteti të njohë më tepër zhvillim.
Elbasani në histori
Elbasani është një nga qytetet tonë më të njohura dhe shtrihet në Shqipërinë e mesme, buzë lumit Shkumbin. Ky lumë vjen vrullshëm nga malet e Librazhdit dhe, më pas, rrjedh shtruar anë këtij qyteti, duke i dhënë një pamje fisnike. Historitë e tyre janë të lidhura ngushtësisht, pasi dihet se aty ku rridhte një lumë dhe vendi mbrohet nga malet e kodrat përreth, mund të ndërtohej një qytet.
Emri i Elbasanit dëgjohet për herë të parë 2 shekuj para erës së re, me emrin Skampus, si një vendbanim ilir. Bashkëjetesa e Shkumbinit dhe Elbasanit është historikisht po aq e fortë dhe me Via Egnatian. Kjo rrugë, që vjen nga Durrësi, e pret në mes qytetin, duke marrë më pas drejtimin për Stamboll. Kalorës ilirë kanë kaluar në të që në kohërat e Skampit, më pas karvanë me kafshë që shkonin në qytetet e perandorisë së madhe osmane. Rëndësia e kësaj rruge qëndron në faktin se ajo lidhte kryeqendrën e Romës me atë bizantine, Kostandinopojën (Stambollin), por dhe me qytet-shtetet shqiptare Apolonia dhe Dyrrahu. Egnatia kishte rëndësi ekonomike po aq sa strategjike, pasi bënte të mundur shkëmbimet tregtare, por dhe ekspansionet luftarake. Sot rruga e lashtë është zëvendësuar me asfalt, por madhështinë e saj mund ta ndjesh në çdo hap ku shkel nëpër Elbasan. Via Egnatia u mbyll nga dyndjet e fiseve sllave dhe bullgare, të cilat e shkatërruan tërësisht qytetin e Skampës në shekujt e 6-të dhe 7-të të erës sonë.
Qyteti i Elbasanit ka qenë i njohur përgjatë shekujve si një vend ku tregtia ishte mjaft e zhvilluar. Në shekullin e 18-të, gjatë një regjistrimi të kryer nga autoritetet osmane, rezultoi se ekzistonin rreth 900 dyqane, ku ushtroheshin 90 lloje zejesh. Më të njohurit ndër ta ishin përpunimi i lëkurës, argjendit, mëndafshit, e shumë metaleve. Rrugët e qytetit ishin emërtuar duke u bazuar në këto zeje, të cilat bënin të mundur jetesën e banorëve. Edhe në ditët tona shumë rrugë dhe lagje mbajnë emrat e zejeve, por nuk ushtrohen më, si Tabakët, Opingarët, Çibukxhinjtë, Saraçët e tjerë.
Lidhja me islamizmin
Elbasani që shohim sot është ndërtuar në shekullin e 15-të. Nisi me kalanë e qytetit, të cilën e ndërtoi vetë Sulltan Mehmeti II, tek kthehej nga rrethimi i dytë i Krujës. Sulltanit i duhej një kala për t’u vendosur, andaj urdhëroi që të rindërtohej ajo kala. Për më pak se 1 muaj ajo ishte gati dhe ai nënshkroi në hyrje të saj “vura dorë”, në turqisht “el-basam”. Rreth kalasë së sulltanit nisën të ndërtoheshin shtëpitë e para, dyqanet e kështu nisi popullimi i tij. Qyteti mori emrin sipas kalasë. Dhe, pas më se 6 shekujsh, qyteti mban emrin Elbasan për nder të krijuesit të tij, Sulltanit osman.
Zhvillimin e mëtejshëm qyteti e mori pas ndërtimit të xhamisë Mbret, në fundin e shekullit të 15-të nga Sulltan Bajaziti. Ajo është aktualisht një nga më të vjetrat në Shqipëri dhe është ndërtuar në zemër të kalasë. Xhamia ndodhet në distancë të afërt me portën e kalasë. Ajo përfaqëson tipin e faltores me sallë të mbuluar me çati druri dhe me hajat përpara. Kjo xhami është e ngjashme me xhamitë e qyteteve të Beratit, Gjirokastrës dhe Shkodrës. Ndonëse janë ndërtuar shumë xhami të tjera në këtë qytet, ajo është më e njohura dhe më e frekuentuara në Elbasan.
Patriotizmi dhe arsimi
Qyteti nuk është vetëm djep i tregtisë dhe i zhvillimit, por njëkohësisht edhe i patriotizmit dhe arsimdashjes. Në shekullin e 18-të e më pas, Elbasani konsiderohet si një nga vatrat më të rëndësishme të shtetndërtimit. Ngjarja më e rëndësishme është shpallja e parë e pavarësisë më 25 nëntor të vitit 1928. Personazhet më të njohura në këtë ngjarje ishin Aqif Pashë Elbasani e Lef Nosi, të cilët njihen ndër patriotët më të mëdhenj shqiptarë.
Ndër personalitetet më të njohur në fushën e arsimit mund të përmendim edhe Kostandin Krostoforidhin. Mësuesi i njohur nga Elbasani, ndër të tjera, mban autorësinë e abetares së parë në gegnisht e toskërisht në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të. Kristoforidhi ka qenë gjithashtu hartuesi i fjalorit të parë të gjuhës shqipe dhe i gramatikës. Në periudhën kur ishte duke kryer studimet në Janinë ai asiston albanologun Han, asokohe diplomat në Austri, në hartimin e fjalorit shqip-gjermanisht.
Dhaskal Todri ishte gjithashtu një emër i njohur i arsimit shqiptar. E kush nuk e mban mend plakun fisnik që solli në Shqipëri shkronjat shqipe për të shtypur librat e parë në gjuhën tonë? Ai arriti të siguronte në diasporë të ardhura të mjaftueshme për të shtypur këto shkronja, por qarqet e kishës ortodokse arritën ta vrisnin Todrin, për të penguar përhapjen e gjuhës shqipe.
Qyteti ka një nga bibliotekat më të njohura në Shqipëri. Ajo daton në vitin 1934 dhe u ndërtua nga mbështetja e familjes filantropike Baholli. Sot kjo bibliotekë ka mijëra tituj dhe frekuentohet nga një numër i madh lexuesish.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn