als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Shaban Palluzha 1871-1945
Mė 21 shkurt tė vitit 1945 nė fshatin Tėrstenik tė Drenicės ka rėnė nė luftė kundėr forcave partizane e ēetnike jugosllave kryetrimi i Drenicės, atdhetari dhe luftėtari konsekuent i lirisė dhe bashkimit kombėtar, Shaban Polluzha. Nė Luftėrat Ballkanike, tė cilat copėtuan trojet e Shqipėrisė, Shaba Palluzha me trima tė tjerė tė Drenicės organizo rezistencė me armė. Gjatė luftės se Dyte Botėrore ishte komandant i njė pjesė tė frontit nė Mal tė Zi, Kollashin Pazari i Ri e Sanxhaku. Ai me trimat e tij i kishte shkruar nė ndihmė sanxhaklinjve tė Asim Blytės dhe kishte luftuar kundėr bandave ēetnike e partizane, tė cilat masakronin popullatėn e kėsaj ane.
Heroi i historisė sonė, tė dhimbshme, Shaban Mustafė Kastrati u lind nė Palluzhė tė Drenicės, mė 1871, nė njė familje tė kame. Nė periudhėn e rinisė mori pjesė nė kryengritjet antiosmane, kurse gjatė Luftės sė Parė Botėrore u ndesh me forcat pushtuese bullgare dhe austro-hungareze. Kjo i hapi udhė pėr pushtet nė fillet e ripushtimit serbo-jugosllav, nga fundviti 1918. Ngritjen nė hierarkinė e krerėve popullorė, duke marrė pėr mbiemėr emrin e fshatit, e arriti pėrmes ngritjes nė pushtet nga kapteri i xhandarmėrisė nė kryetar komune nė vitet e Jugosllavisė Versajase.
Ndonėse i pashkolluar, Shaban Palluzha, i dalluar me guxim pėr tė marrė vendime tė rėndėsishme, kishte njė intelekt qė e veēonte nga personalitetet e lagjes sė tij, pėr tė zgjedhur rrugėn mė tė ndershme nė situata tė ndera pėr vendin dhe pėr popullin. Kjo i siguroi respektin e krerėve dhe tė masave. Nuk rrinte nė distancė me rivalėt, as puthadorė me miqtė. Edhe para rrezikut pėr jetėn, bėhej jorgan apo mburojė pėr adhuruesit dhe pėr kundėrshtarėt. I tillė ishte Shaban Palluzha - burrė i pashėm, i shėndetshėm, krerė autoritar. Ishte fetar i mirė dhe shumė i vendosur. Mbante veshmbathje tipike tė krero-aristokracisė drenicase tė kohės sė tij.
Burri i Dheut, Shaban Palluzha, nė mjedisin e tij, nė Drenicėn Veriore, mbėshtetej kryesisht nė Miftar Bajraktarin e Llaushės dhe nė Mulla Ibrahimin e Hasaprishtinės (ish-Palaci). I pari ishte personalitet i pėrkorė dhe shumė i menēur, kurse i dyti intelektual shumė i dijshėm. Tė dytė ishin tė guximshėm, patriotė tė kulluar dhe pėr Shabanin, gjatė tėrė shekullit tė tij, ishin kėshilltarėt mė besnikė. Midis rivalėve, por jo kundėrshtarė nė dėm tė shqiptarizmės, kishte Sadik Zenelin e Abrisė, personalitet ky me ndikim mė tė madh nė masat dhe Isuf Gradicėn, mjeshtėr pėr pushtet. Kėta, Sadiku dhe Isufi, kur ishte fjala pėr interesat e vendit, nė Shabanin kishin pushkėn plot, kishin pusinė. Dhe, dhjetėra krerė dhe burra, urtakė, pleqnarė dhe trima, qė pėrbėnin rrethin e dytė tė personaliteteve, mbi tė cilėt u mbėshtetėn: Shabani, Miftari, Sadiku e Isufi, nė periudhėn e Luftės sė Dytė Botėrore, pikėrisht nė Mbrojtjen Kombėtare tė Kosovės, nė Luftėn e Shaban Palluzhės dhe nė Lėvizjen e Rezistencės sė NDSH-sė, u bėnė komandantė ushtarakė e udhėheqės politikė nė pėrpjekjet pėr ēlirimin e Kosovės dhe ribashkimin e Shqipėrisė Etnike.
Gjatė Luftės sė Dytė Botėrore kreu detyra tė rėndėsishme me interes pėr vendin: krerė popullor, kryetar komune, komandant i forcave tė Mbrojtjes Kombėtare tė Kosovės dhe kryetar i Gjyqit Pajtues (Islihatit) pėr nėnprefekturėn e Skenderajt. Nga fillimi i vitit 1942 mbajti lidhje tė afėrta, politike e veprimi, me organizatėn antifashiste nacionalēlirimtare, me antifashistėt shqiptarė kominternistė, dhe kjo i hapi rrugė tė emėrohet, komandant i njėsisė sė Drenicės nė pėrbėrje tė Brigadės VII tė Kosovės, e formuar me direktivė tė Shtabit Operativ tė AP dhe UNĒ tė Kosmetit, nga fundi i nėntorit dhe fillimi i dhjetorit tė vitit 1944.
Tė themi qartė: nė vitet e Luftės sė Dytė Botėrore, midis nėpunėsve, mėsuesve dhe ushtarakėve qė kishin ardhur nga Shqipėria nė Drenicė, me tė cilėt kishte kontakt zyrtar kreu, kryetari dhe komandanti Shaban Palluzha, 22 ishin antifashistė. Nga dashuria drenicase e virgjėr pėr Shqipėrinė, kėta antifashistė kishin ndikim absolut tė thuash nė tė gjithė krerėt dhe hoxhallarėt e Drenicės. Ata i ushqenin me tė dhėna pėr fundin tragjik tė paevitueshėm tė nazifashimit. Si rrjedhim fitoren e sigurt tė Luftės Antifashiste Nacionalirimtare Shqiptare. Sė kėndejmi, sikur tė na fliste, sot, Shabani pėr vetėn, do tė parapėlqente urtinė e Isak Njutonit: Nėse kam parė larg, kjo ngaqė kam qėndruar mbi supet e gjigantėve.
Vėrtet, nga ditėt e para tė formimit, Brigada Partizane e Shaban Palluzhės shfaqi indinjatėn dhe revoltėn ndaj vrasjeve pa gjyq tė personaliteteve shqiptare nė Drenicė dhe nė Kosovė. Brigadat partizane tė Jugosllavisė dhe tė Shqipėrisė, qė morėn pėr detyrė tė spastronin terrenin nga bandat fashiste tė ushtarakut Mehmet Gradica me bashkėveprimtarėt, u treguan jo vetėm antishqiptare por edhe antiislame tė tėrbuara. Kėto mjaftonin pėr tė irrituar komandantėt dhe ushtarėt e njėsisė sė Shaban Palluzhės. Sė kėndejmi, nga mesi i janarit 1945, Brigada e Shaban Palluzhės shpalli mosbindjen ndaj urdhėresave tė Shtabit Kryesor tė UNĒ tė Kosovės-Metohisė dhe nga Besiana (ish-Podjeva) u kthye, mė 24 janar 1945, pėr nė Drenicė, si eshkė e ndezur kjo pėr zjarrin e rezistencės dhe tė luftės shqiptare kundėr ripushtimin komunist jugosllav tė Kosovės. Por, duhet tė theksohet fakti se Revolta e Brigadės sė Shaban Palluzhės nė themele tė Luftės sė Drenicės 21 janar 21 shkurt 1945, nuk mund tė shikohet vazhdim, as korrigjim, i Mbrojtjes Kombėtare Shqiptare tė Kosovės, as i Luftės Antifashiste Nacionalēlirimtare Shqiptare, por si fill i qartė i njė epoke tė re, tė pėrpjekjeve me tė gjitha mjetet tė popullit shqiptar pėr tė zgjidhur ēėshtjen shqiptare mbi parimin universal tė demokracisė - me vetėvendosje.
Nė Shtabin Drejtues tė Luftės sė Drenicės komandanti Shaban Palluzha, i pėrcjellė nga bashkėfshatari besnik, Hamėz Hetem Istogu, ka pasur rreth vetės, nė takime dhe nė kohė mė tė gjata, personalitete popullorė e luftarakė tė shquar, intelektualė e ushtarakė. Kėtu kam vend vetėm ti pėrmend. Imer Fazliun nga Shqiponjasi (ish-Radisheva), Isa Zymerin nga Prekazi, Ramė Sejdiun nga Llausha, Bajram Bajraktarin nga Drenasi, Miftar Bajraktarin nga Llausha, Mulla Ibrahimin nga Hasaprishtina, Mulla Ilaz Burojen, Rexhep Gjelin nga Likashani, Azem Aruēin nga Makėrmali, Beqė Ēubrelin, Jetullah Muharremin nga Rrezalla, Sadik Zenelin nga Abria, Feriz Bojiqin nga Luftari (ish-Kėrnica), Sadik Lutanin nga Turiqeci, Adem Dushin, Shaban e Rifat Kotorrin, Hazir Gjakjen nga Akrashtica, Istref Temėn nga Dritani (ish-Dabrashevc), Bedri Gjinin e Abdyl Zhubin nga Mitrovica, Orleanėn shqiptare Marie Shllakun e Profesor Ymer Berishėn dhe sė fundi edhe Isuf Gjilanin, toger Mehmet Gradicėn, Brahim Lutėn nga Shkabaj (ish-Gllanasellė), Osman Bunjakun nga Lumkuqi (ish-Samadrexhė) etj.
Tė theksojmė faktin se Programin e Luftės sė Drenicės mund ta perceptojmė nga kundėrshtimi qė Shaban Palluzha u bėri, nė Skenderaj, nga mesi i janarit 1945, pėrfaqėsuesve tė Shtabit Operativ tė Kosmetit: Fadil Hoxhės dhe Kėrsta Filipoviqit, kundėr vrasjeve e plaēkitjeve tė brigadave jugosllave:
Nuk jemi kundėr pushtetit tė partizanėve, as kundėr komunistėve. Nė kėtė luftė asht edhe Shqypnia, e ne nuk mund ti kundėrvihemi nanės. Jemi luftarė pėr liri dhe pėr nderin e familjeve e tė popullit
!. Me kėtė frymė frymoi Takimi i jashtėzakonshėm i Shtabit tė Brigadės sė Shaban Palluzhės nė Liridon (ish-Lupēi) tė Grykės sė Llapit, nė natėn e 20/21 janarit 1945, ku u mor vendimi definitiv pėr moslėnien e Kosovės nė duart e okupatorit pa njė qėndresė epike legjendare, qoftė ajo edhe ndeshje e Moisiut me Goliatin.
Nė Shpjegimet e nxjerra me tradhti nga Nazmi Kursani, oficer i OZN-ės, Marie Shllaku saktėsoi: Bemė njė bisedė paria, pėr gjendjen e ngushtė qė na paraqitej, tė vdesim dhe tė mos biem nėn Serbi. Edhe nė paēim mundėsi tė shpėtojmė pa luftė. Nė qoftė se jo, tė ēohemi tė gjithė dhe tė mbrojmė, por tė mos e lėshojmė (Kosovėn). Nė Aktakuzėn kundėr saj, pjesėmarrės nė Takimin e Liridonit, pėrmenden edhe Profesor Ymer Berisha, kapter Mehmet Gradica, Adem Shala, Ukė Sadiku, Major Qinisi, kapiten Rexhep Ismaili, Metė Dina, major Kutova etj. dhe saktėsohej se nė atė takim u mor vendimi qė tė sulmoheshin njėsitė e UNĒ nė Drenicė dhe nė minierėn Trepēa, si dhe tė formohej udhėheqėsia qė do ta drejtonte kėtė luftė.
Komandanti largpamės, Shaban Palluzha, vetėm tashti, nė kėtė Takim, pranoi tė kthente Brigadėn nė Drenicė, i vetėdijshėm se lufta nėpėr fėmijė e gra, ėshtė e pėrgjakshme dhe e dhembshme.
Tėrheqja taktike nga Gryka e Llapit, e mė se 4000 vetave, pjesa mė e madhe pa armė, u bė nga mėngjesi i datės 24 janar, kurse ndeshja e parė ndodhi nė Artakoll. Realisht mė 24 dhe 25 janar 1945, ndodhi shkapėrderdhja e madhe e tė mobilizuarėve pėr partizanė nė vise tė Llapit, tė Pėrmalinės dhe tė Artakollit dhe, mė 26 janar 1945, Shaban Palluzhėn e gjejmė nė Drenicėn Qendrore, me 500-700 luftėtarė. Kėta janė pjesa mė e pandryshueshme e numrit tė luftėtarėve tė Luftės sė Drenicės deri mė 18 shkurt 1945, kur sipas udhėzimeve tashti tė komandantit ushtarak tė Shtabit tė Shabanit, togerit Mehmet Gradica (i bashkuar me Shabanin mė 12 shkurt, pak orė para se tė vdiste Myftar Bajraktari), u shpėrnda pjesa mė e madhe e bashkėluftėtarėve, pėr tė bėrė zgjidhje individuale pėr fatin e tyre tė mėtutjeshėm, mbėshtetur nė amnistinė e shpallur, ditė mė parė, nga Josip Broz Tito. Ishte ky fund tragjik por krenar, sepse, krahas dimrit tė egėr, mė nuk kishte as bukė nė popull, as veshmbathje, as municion nė xhepat e luftėtarėve. Kurrė nuk pati ilaēe dhe as mjek.
Dhe, kėtu shumė telegrafisht, detyrohem tė pėrmbledh: Kundėr forcave tė revoltuara, kryengritėse dhe luftarake nė arealin e Drenicės nėn udhėheqjen e Shaban Palluzhės, dhe pėr shtruarjen e Kosovės me strategjinė serbe tė tokės sė djegur, Shtabi i Pėrgjithshėm i Ushtrisė sė Jugosllavisė dėrgoi 40-50 mijė ushtarė. Nė raportet e batalioneve, tė brigadave dhe tė shtabeve tė kėsaj ushtrie, numri i efektivit tė luftėtarėve pėrreth Shaban Palluzhės paraqitej tepėr i zmadhuar: 2000, 5000, e madje mė 9 shkurt 1945, pėr tė arsyetuar vendosjen e pushtetit ushtarak, mė 8 shkurt 1945, atė numėr e ngritėn nė 10 000 veta, pra pėr rreth 18 - 20 herė mė tė madh.
Tė konstatojmė edhe faktin se, sipas strategjisė sė zbatuar gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, pėr tė siguruar fitore mbi palėn ndėrluftuese, duhej tė dėrgoheshin tre ushtarė ndaj njė ushtari tė armikut. Mirėpo, Tito nė Kosovė, kundėr Shaban Palluzhės, dėrgoi njė numėr enorm: 20-25 ushtarė pėr njė kryengritės, sikur Palluzha pėr tėrė kohėn tė kishte dy mijė tė armatosur. Por, meqė nė Luftėn e Drenicės, prej 25 janarit 18 shkurt 1945, luftėtarė efektivė ishin vetėm 500-700 veta, del se kundėr njė kryengritėsi janė dėrguar 40 - 50 ushtarė me armatim e logjistikė moderne.
Vėrtet, nga 19 shkurti 1945, nė Bezhenik, paralagje e fshatit Qėndresė (ish-Tėrstenik) tė Drenicės, tė lidhur me Shtrabin e Shaban Palluzhės ishin vetėm rreth 70-100 veta dhe sa filloi rrethimi dhe lufta, u tėrhoq pjesa absolute e tyre. Shaban Palluzha dhe Mehmet Gradica me njė efektiv prej rreth 17-29 bashkėluftėtarėsh, e pėrballuan luftėn rreth tri orėsh nga Kullat e Fekė Zenunit. Dolėn nga rrethimi me luftė flaka-flakė, me njė tė plagosur, duke lėnė tė vrarė 6 ushtarė tė armikut. Pėrshpejtuan pėr nė Kullat e Hasan Sylė Dvoranit nė Qėndresė dhe aty, me njė efektiv prej rreth 20 vetash, nė natėn e 21/22 shkurtit 1945, i rezistuan nga tri kulla Divizionit 52 tė Ushtrisė sė Jugosllavisė.
Ndėr bashkėluftėtarėt e orėve tė fundit tė Shaban Palluzhės dhe tė Mehmet Gradica, ishin: Isuf Gjilani me dy-tre bashkėluftėtarė, Rexhep, Qerim e Mehmet Gjeli, Bajrush Qazimi, Muharrem e Musli Mehmeti dhe Halil Zeqiri tė Dodonės (ish Gradicė), Hazir Gjakja, Brahim Luta, Ajet Qirezi, Hamėz Istogu me tet, Hetemin, Asllan Lladroci, etj. Sipas Marie Shllakut, nė orėt e fundit tė luftės heroike ishin 32 bashkėluftėtarė dhe kundėr tyre ishin tė angazhuar 17.864 (e ndoshta edhe ma
) - ushtarė jugosllavė. Do tė thotė, kundėr njė luftėtari efektiv tė Shtabit tė Luftės sė Drenicės pushtuesi angazhoi mė shumė se 558 ushtarė, tė mbėshtetur me artileri. Mė 22 shkurt 1945 u kuptua se ushtria jugosllave pati rreth 50 veta tė vrarė dhe tė humbur. Dėmet mė tė mėdha armikut i shkaktoi strategu i pashoq, Mehmet Gradica.
Lufta do tė zhvillohet nė distancėn mė ideale pėr artilerinė e pushtuesit kundėr Kullės - fortifikatė e fundit e Shtabit tė Luftės sė Drenicės. Nė kėtė rrethim ranė dy bashkėluftėtarė tė Isuf Gjilanit dhe u plagosėn Hamzė Istogu, Shabani dhe Mehmeti. Dy tė fundit, morėn plagė tė rėndė nga copat e predhave artilerie dhe trarėt e kullės qė po u shembej mbi kokė.
Zėvendėskomandanti i Shtabit tė Luftės sė Drenicės, Rexhep Xheli, i shquar pėr shkathtėsi luftarake, i ndihmuar nga ana e bashkėluftėtarėve qė u pėrmendėn, me sukses e shpėrtheu rrethimin e hekurt, duke bartur mbi kuaj Shaban Palluzhėn, Mehmet Gradicėn dhe Hamzė Istogun. Gjatė tėrheqjes do tė vdesin Shabani dhe Mehmeti, kurse kufomat e tyre do tė fshihen, pėr tė mbajtur nėn ethe tė frikės ushtrinė pushtuese, edhe pėr njė kohė u vranė apo jetojnė
!?
Vlerėsimin e parė politik, dhe shkencor, tė kėsaj kthese tė luftės ēlirimtare e bėri simboli i rezistencės dhe i mendimit politik shqiptar tė lirė, nga fundvitet 50-ta tė shekullit XX, Adem Demaēi, nė Programin e Lėvizjes Revolucionare tė Bashkimit tė Shqiptarėve, nga fundviti 1963 pranverė 1964, ku, midis tė tjerash, konstatoi: Shqiptarėt e viseve tė robnueme deri dje, nė saje tė instiktit tė vet tė aprovuem, tue pa se ajo qė u ishte premtue se do tė bashkoheshin me nanėn e vet Shqipninė po lihej me nji anė ngadal e me mjeshtri nė mėnyrė tė vetėvetishme dhe pa kurrfarė organizimi paraprak nė Drenicėn Kreshnike me shpresė se do tė tėrhiqte vemendjen e tė tjerėve jashtė dhe naltė, u ngrit nė kryengritje popullore pėr tė mundė me realizue premtimin e dhanun nė Dokumentin e 31 dhetorit tė vjetit 1943, nxjerrė nga Kėshilli Nacionalēlirimtar i Kosovė - Metohisė.
Mė tutje, Mendela ynė, do tė konstatojė se zemra e Kryengritjes sė Drenicės ka rrjedhė prej popullit dhe ka pasė tė vetmin qėllim bashkimin e popullit shqiptar dhe, pėrfundonte: Gjaku i trimave shqiptarė nuk shkoi kot sepse la mbas vetes gjurma tė pashlyeshme pėr brezat e ardhshėm, pėr rrugėn qė ēon kah bashkimi pėrfundimtar i popullit tonė.
Tė pėrfundojmė: Lufta e Drenicės nėn udhėheqjen e Shaban Palluzhės, 21 janar -21 shkurt 1945, ishte luftė mbrojtėse e drejtė, e fundit nė historinė shqiptare e pa planifikuar paraprakisht dhe e drejtuar nga krerė analfabet. Kjo luftė, me pėrmasat e saj nė hapėsirė dhe nė kohė, shėnoi kthesėn historike nė pėrpjekjet dhe nė luftėn e popullit shqiptar pėr liri dhe pėr vetėvendosje pėr njėsinė e shtetit shqiptar ku bukės i thuhet bukė dhe ujit ujė, tė riaktualizuar me Luftėn Ēlirimtare tė UĒK-sė dhe tė idealistėve.
( Nga libri i dr. Muhamet Pirrakut, Pėr kauzėn e UĒK-sė, Botoi RKL, Prishtinė, 2006)
scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn