als_Latn lit_Latn dan_Latn
Nė njė shkrim, tė botuar nė Kosova sot mė 31 maj 2008, tė titulluar Drejtėsia tranzicionale nė Republikėn e Kosovės, kam trajtuar dhe vlerėsuar tė dėshtuar reformėn dhe drejtėsinė e UNMIK-ut, duke argumentuar se me drejtėsi tė tillė janė tė pakėnaqur jo vetėm viktimat e shumta tė luftės dhe tė shkeljes sė tė drejtave tė njeriut para, gjatė dhe pas luftės, por janė tė pakėnaqur tė gjithė qytetarėt, tė gjitha grupet shoqėrore dhe tė gjitha organizmat ndėrkombėtare tė cilat e monitorojnė dhe pėrcjellin veprimtarinė e drejtėsisė. Pakėnaqėsinė ndaj gjyqėsorit tė UNMIK-ut e ilustroja me tregues konkret: se akoma nuk janė gjykuar krimet dhe kriminelėt, as nga aspekti politik, as moral, as penal, as civil; se pėrfaqėsuesit e industrisė sė krimeve (Serbisė) kurrė nuk kanė kėrkuar falje publike pėr krimet e kryera nė Kosovė; se nė aspektin penal ka dėshtuar politika ndėshkimore dhe efikasiteti i gjykatave; se askush nuk e ka iniciuar ēėshtjen e reparacioneve dhe kompensimit tė dėmeve materiale e jomateriale viktimave dhe familjeve pėr vrasjet, plagosjet, torturat dhe mizoritė tjera tė kryera gjatė luftės apo tė vrarėve e tė plagosurve pas luftės nga minat qė ka lėnė ushtria serbe, as pėr plaēkitjet, djegėjen dhe shkatėrrimin e pasurisė private e shoqėrore, as pėr ushtarėt shqiptarė tė vrarė nė ushtrinė jugosllave para lufte. Pėr tė gjitha ato drejtėsia tranzicionale ėshtė dashur tua kompensojė humbjet materiale dhe satisfaksionin pėr vuajtet shpirtėrore, dhembjet fizike, humbjet e tjera.
Mė 10 nėntor 2010, nė gazetėn e pėrmendur kam botuar shkrimin me titull: Nė dialogun Kosovė Serbi, reparacionet duhet tė jenė ndėr temat e para tė bisedimeve. Nė atė shkrim kam shpjeguar nė hollėsi nocionin, historikun, rėndėsinė, format dhe llojet e reparacioneve, bazėn juridike kombėtare e ndėrkombėtare, viktimat (individėt, familjet, komunitetet), procedurat, afatet dhe rrezikun e parashkrimit tė kėrkesave pėr disa lloje tė reparacioneve. Tė dy shkrimet e pėrmendura, si dhe shumė shkrime tjera tė kėsaj natyre, tė kompensimit tė dėmeve pėr personat e burgosur apo tė izoluar, pėr tė vrarėt nė ushtri, pėr punėtorėt e pėrjashtuar prej pune, pėr shtesat fėminore tė mė se 274.000 fėmijėve, pėr pensionet dhe dėmet e tjera qė na ka shkaktuar regjimi okupues i Serbisė,- ishin ngritje e zėrit dhe udhėzime pėr tė dėmtuarit dhe organizmat kompetente, pėr tė kėrkuar dėmshpėrblim prej shtetit i cili kishte kryer krimet dhe shkeljen e tė drejtave tė caktuara. Duke konsideruar se tema e kompensimit tė dėmeve dhe reparacionet do tė jenė aktuale edhe pėr shumė kohė, shkrimet e botuara tė kėsaj natyre i kam pėrfshi nė librin Nė mbrojtje tė drejtės dhe drejtėsisė (2014).
Moskompensimi i dėmeve ėshtė vazhdim i krimeve
Kam bindjen se nė Kosovė akoma nuk ėshtė kuptuar as nuk ka zėnė vendin e merituar tema, gjuha dhe problemi i reparacioneve, as nė segmentin e politikės as tė drejtėsisė. Thuase u harruan krimet monstruoze, masakrat, vrasjet, plagosjet, dhunimet, burgosjet, torturat, tė zhdukurit, plaēkitjet, djegėjet, shkatėrrimet, pastrimi etnik, krimet e luftės, krimet kundėr njerėzimit, gjenocidi, dhe viktimat e shumta e dėmi i shkaktuar. Nė kėtė heshtje tė pakuptimtė, reparacionet nuk kanė zėnė vend as nuk kanė marrė kurrėfar statusi politik, shoqėror as juridik, poqese abastrahojmė ligjin pėr veteranėt dhe atė pėr viktimat civile tė luftės, por qė ato reparacione do tiu paguhen nga buxheti zajf i Kosovės dhe xhepi i taksapaguesve tė varfėr shqiptarė, e jo nga Serbia e cila i ka shkaktuar ato krime e ato dėme. Ēdo ditė qė kalon, harresa dhe mosinteresimi rriten, zhduken provat dhe informacionet, kėrkesat pėr dėmshpėrblim janė mė tė parealizueshme. Ndėrkaq, viktimat e shumta dhe pjesėtarėt e familjeve tė tyre, gjithnjė i vuajnė pasojat e shkaktuara, dhembjet, streset, varfėrinė. Jo vetėm ata qė jetojnė nė Kosovė, por edhe shumė tjerė qė gjendėn nė emigracion nė shtete tė ndryshme. Moskompensimi i dėmit ėshtė vazhdim i krimit.
Edhe viktimat dhe familjarėt e viktimave tė shqiptarėve nga luftėrat e zhvilluara nė Maqedoni e nė Luginėn e Preshevės, kanė tė drejtė tė kėrkojnė dėmshpėrblim pėr krimet dhe shkeljen e tė drejtave tė njeriut tė kryera nga regjimi i atyre shteteve, para, gjatė luftės ose pas luftės sė zhvilluara atje (2001).
Korniza juridike pėr reparacionet
Reparacionet dhe kompensimi i dėmeve pėr lloje dhe forma tė ndryshme tė krimeve e tė shkeljes sė tė drejtave tė njeriut, janė paraparė me parime dhe norma tė ligjeve kombėtare dhe ato ndėrkombėtare. Duke krahasuar ligjin aktual tė Kosovės (nr.04/L-054; Gazeta Zyrtare e RK, nr.30, dt.31 dhjetor 2011), pėr statusin dhe tė drejtat e dėshmorėve, invalidėve, veteranėve, pjesėtarėve tė UĒK-sė, viktimave civile dhe familjeve tė tyre, me ligjet e shteteve tjera (Kroaci, Bosnje-Hercegovinė, Serbi), mund tė vėrehet se ligji i Kosovės ėshtė mė i avancuar dhe ka njė program tė reparacioneve administrative pėr kategoritė e caktuara, me beneficione e favore mė tė shumta se ligjet e shteteve pėrreth. Me Ligjin Nr.04/L-172 (Gazeta Zyrtare e RK, nr.26, dt.23 prill 2014), janė bėrė ndryshime e plotėsime tė ligjit paraprak, duke shtuar edhe viktimat e dhunės seksuale. Kur analizon e llogaritė efektet financiare tė beneficioneve dhe favoreve tė parapara me ligj, len pėr tė dyshuar nėse mund ti pėrballojė ato buxheti i varfėr i Kosovės, por ligjvėnėsi e ka relativizuar realizimin e tė drejtave tė parapara me mundėsitė financiare tė disponueshme dhe me vendimet e Qeverisė (neni 24-25). Ligji i Kosovės ėshtė i vetmi nė rajon qė tė drejta tė njėjta ua njeh si qytetarėve tė Kosovės, ashtu edhe shtetasve tė huaj, tė cilėt kanė fituar statusin e kategorisė pėrkatėse (neni 16 par.1). Por, njė vėrejtje serioze qė mund ti bėhet ligjit, ėshtė afati prekluziv njėvjeēar pėr paraqitjen e kėrkesave pėr realizimin e tė drejtave tė parapara pėr pensione e beneficione tė ndryshme. Kemi parasysh kėtu se qytetarėt e Kosovės nė emigrim, apo shtetas tė huaj, mund tė mos jenė tė informuar pėr afatin ligjor, prandaj atyre qė i plotėsojnė kushtet, duhet tu njihet e drejta prej ditės kur paraqesin kėrkesat, e jo kėtė tė drejtė ta humbasin pėrgjithmonė.
Nė Serbi reparacionet administrative janė tė caktuara me tri ligje pėr kategori tė ndryshme: l) Ligji mbi tė drejtat e invalidėve civil tė luftės (1996); 2) Ligji mbi tė drejtat themelore tė luftėtarėve, invalidėve ushtarakė dhe familjeve tė luftėtarėve tė rėnė (1998); dhe 3) Ligji mbi tė drejtat e luftėtarėve, invalidėve ushtarakė dhe anėtarėve tė familjeve tė tyre (...2004). Por, atje reparacionet administrative janė tė kushtėzuara me statusin e shtetėsisė sė Serbisė, gjė qė automatikisht i pėrjashton qytetarėt e Kosovės tė cilėt nuk e kanė atė shtetėsi. Atje reparacionet vėshtirė se do tė mund ti realizojnė as shqiptarėt e Luginės sė Preshevės, tė cilėt kanė qenė viktima gjatė luftės sė UĒPMB-sė dhe kanė pėsuar krime, tortura e dėme gjatė dhe pas luftės. Sikur qė as shqiptarėt e Maqedonisė nuk realizojnė tė drejta reparacioni nga lufta e zhvilluar atje (2001) dhe krimet, torturat e shkelja e tė drejtave gjatė dhe pas luftės. Sepse, nė tė dy ato shtete shqiptarėt janė tmerrėsisht tė diskriminuar.
Ėshtė njė listė e gjatė e akteve dhe instrumenteve ndėrkombėtare me tė cilat janė pėrcaktuar standardet dhe obligimet lidhur me reparacionet, duke filluar nga Deklarata e Pėrgjithshme pėr tė Drejtat dhe Liritė Themelore tė Njeriut, tė pakteve, konventave e rezolutave tė shumta tė OKB-sė. Ndėr tė tjera, Rezoluta e AP tė KB (21 mars 2006) mbi parimet themelore dhe orientimet pėr realizimin e tė drejtave nė mjete juridike dhe reparacione tė viktimave tė shkeljes sė rėndė tė tė drejtės ndėrkombėtare mbi tė drejtat e njeriut dhe shkeljeve serioze tė drejtės ndėrkombėtare humanitare, edhepse si rezolutė nuk ka fuqi obliguese, me autoritetin e AP tė OKB-sė ka ndikim te shtetet anėtare sa u pėrket reparacioneve materiale dhe satisfaksionit moral pėr individėt ose grupet e viktimave. Edhe Konventa Evropiane pėr mbrojtjen e tė drejtave dhe lirive tė njeriut parasheh reparacionet (nė formė tė kompensimit me tė holla) viktimave tė shkeljes sė tė drejtave tė njeriut tė parapara me Konventė (neni 41). Njė konventė tjetėr evropiane pėr dėmshpėrblimin e viktimave tė dhunės (1983) ėshtė edhe mė konkrete sa u pėrket formave tė reparacioneve, dhe Gjykata Evropiane pėr tė Drejtat e Njeriut, por edhe gjykatat dhe institucionet e tjera evropiane nė vendimet e tyre lidhur me dėmshpėrblimet gjithnjė iu referohen dispozitave tė konventave tė pėrmendura. Rezoluta nr.1670 (2009) e Asamblesė Parlamentare tė Kėshillit tė Evropės, mbi dhunėn seksuale ndaj femrave gjatė konfliktit tė armatosur, shprehė brengosje pėr mosndėshkimin dhe moskompensimin e dėmit pėr viktimat.
Gjykatat e Serbisė i refuzojnė kėrkesat e shqiptarėve pėr reparacione
Tė drejtat dhe beneficionet e caktuara me ligjet nacionale, kryesisht u pėrkasin sferės sė reparacioneve administrative, tė cilat, nė kushte dhe nė procedura tė caktuara me ligj, realizohen individualisht pėrmes organeve tė administratės shtetėrore apo lokale. Mėnyra tjetėr e realizimit tė reparacioneve ėshtė ajo pėrmes procedurės gjyqėsore, dhe kjo mėnyrė ėshtė shumė mė e komplikuar, mė e mundimshme, mė e pasigurt, me kohėzgjatje e shpenzime tė konsiderueshme. Kjo mėnyrė e realizimit tė reparacioneve arrihet qoftė nė procedurė penale, kur gjykohen subjektet pėrgjegjėse, qoftė nė procedurė civile (kontest civil). Tribunali i Hagės pėr gjykimin e kriminelėve nga ish-Jugosllavia, nuk e ka praktikuar qė pėr viktimat tė caktojė reparacione, as tė natyrės materiale as morale. Ndėrkaq, nė kompetencat e gjykatės speciale pėr Kosovėn, qė do tė themelohet sė shpejti, ėshtė paraparė se ajo gjykatė me aktgjykimet e saj mund tė vendos edhe pėr reparacionet kompensimin e dėmeve viktimave.
Problemi kryesor i (mos)realizimit tė reparacioneve gjyqėsore pėr viktimat kosovare, qoftė nė gjykatat e Serbisė apo tė Kosovės, konsiston nė faktin se nuk janė identifikuar as nuk janė gjykuar penalisht kriminelėt e shumtė nga radhėt e ushtrisė, policisė, paramilitarėve apo civilėve serbė. Nė gjykatat e Serbisė ėshtė iniciuar njė numėr i vogėl i kėrkesave pėr kompensimin e dėmeve materiale ose (edhe) jomateriale, dhe ato kryesisht i ka iniciuar Fondi pėr tė Drejtėn Humanitare (Natash Kandiq me ekipin e bashkėpunėtorėve dhe avokatėve). Mirėpo, aq sa kemi informacione pėr ecurinė e atyre procedurave dhe vendimeve gjyqėsore, vėrejmė se drejtėsia nuk ka shkuar nė favor tė viktimave, por nė favor tė ruajtjes sė interesit nacional tė institucioneve (ushtrisė e policisė) tė Serbisė. Nga paditė qė ka ngritur dhe pėrfaqėsuar FDH nė gjykatat e Serbisė pėr kompensimin e dėmeve pėr 179 viktima, deri mė tash gjykatat kanė vendosur pėr njė numėr tė vogėl tė rasteve, dhe vetėm nė gjashtė raste vendimet e shkallės sė parė janė pozitive, por ato nuk janė pėrfundimtare. Nga analiza e aktgjykimeve, FDH ka konstatuar se ndaj viktimave shqiptare gjykatat kanė bėrė diskriminim tė hapur. Me pretekste tė ndryshme zvarriten proceset gjyqėsore; ndaj viktimave, anėtarėve tė familjeve apo dėshmitarėve shqiptarė ka sjellje jokorrekte; gjykata nuk iu beson deklaratave tė viktimave e tė dėshmitarėve shqiptarė, madje as dokumentacionit mjekėsor tė lėshuar nga mjekėt shqiptarė; haptas mbrohet interesi nacional i shtetit (Serbisė); kėrkesė-paditė refuzohen si tė parashkruara. Nė raste tė rralla kur miratohet ndonjė kėrkesė-padi, shuma e dėmshpėrblimit caktohet enormė e vogėl. Pėr shembull, Gjykata e Parė Themelore e Beogradit, nė njė aktgjykim (tetor 2013), i kishte caktuar 70.000 dinarė (rreth 6000 euro, me kursin e atėhershėm) dėmshpėrblim njė shqiptari, pėr shkak se ishte mbajtur nė burg pa bazė ligjore prej 29 maj 1999 deri mė 18 prill 2000. Gjykata fare nuk ka marrė parasysh maltretimet dhe vuajtjet fizike e psikike tė palės gjatė njėmbėdhjetė muajve tė mbajtjes dhe sorollatjet nėpėr burgjet e Serbisė!
Ngritja e zėrit ėshtė e vetmja OJQ nė Kosovė qė u ka dalė krah viktimave tė luftės
Nė Kosovė janė tė regjistruara mė se 5000 tė ashtuquajtura organizata joqeveritare, por rrallė ndonjė sosh i dėgjohet zėri qė tiu del nė ndihmė nevojave tė qytetarėve. Shumica janė themeluar sa pėr tė promovuar dhe vetėpunėsuar themeluesit e ndonjė aktivist tjetėr nga rrethi i tyre, pėr tė thithur fonde nga burime e donatorė tė ndryshėm, madje edhe tė dyshimta. Sa u pėrket viktimave tė luftės, OJQ Ngritja e Zėrit, me seli nė Skenderaj, ėshtė e vetmja organizatė qė ka bėrė njė punė tė madhe nė identifikimin e viktimave, grumbullimin e provave dhe formimin e dosjeve me prova tė nevojshme, sistemimin dhe ruajtjen e tyre, dhe ngritjen e padive nė gjykatat e Kosovės pėr kompensimin e dėmeve materiale dhe jomateriale tė viktimave tė shumta, kryesisht civile, tė luftės. Ajo organizatė, falė punės sė zellshme profesionale tė udhėheqėsit tė saj, Jahir Bejta, me bashkėpunėtorėt, aktivitetin e saj e ka shtrirė edhe nė shumė komuna tjera tė Kosovės. Natyrisht, ajo nuk ka mund tė identifikojė dhe individualizojė kryesit e krimeve dhe dėmeve tė shkaktuara, por ka paditur NN, dhe shtetin e Serbisė. Paditė me kėrkesa pėr dėmshpėrblim i ka dorėzuar nė gjykatat e Kosovės, duke u bazuar nė parimin universal tė kompetencės territoriale, dhe duke pasur parasysh se krimet-dėmtimet janė bėrė nė Kosovė dhe palėt e dėmtuara, paditėsit, janė qytetarė e banorė tė Kosovės. Kjo organizatė meriton pėrkrahje pėr vazhdimin e punės dhe shtrirjen e aktivitetit nė gjithė Kosovėn. Instituti pėr Krime tė Luftės, tė cilin e ka themeluar Qeveria e Kosovės, duhet ti ndihmojė dhe tė bashkėpunojė me kėtė Organizatė.
Sido qė tė jetė, viktimat, organizatat dhe institucionet e shtetit tė Kosovės janė vonuar shumė pėr tė kėrkuar reparacionet dhe kompensimin e dėmeve tė shkaktuara gjatė luftės nė Kosovė, dhe se gjasat pėr realizimin e kompensimit janė tejet tė vogla. Kompensimi i dėmeve ka do rregulla dhe afate tė caktuara ligjore. Deklaratat qė japin zyrtarėt, pėr paditjen e Serbisė kur tė vjen koha, janė kryesisht pėr konsum tė brendshėm dhe pa ndonjė efekt praktik. Sado qė krimet e luftės dhe shkeljet e tė drejtės humanitare nuk parashkruhen,- pėr shkak tė statusit ndėrkombėtar Kosova nuk ėshtė nė pozitė tė volitshme pėr realizimin e reparacioneve.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn