als_Latn lit_Latn dan_Latn
Edhe nė kėtė shtator, si edhe nė shtatorėt qė ikėn, ndiejmė obligim tė bėjmė homazhe pėr njerėzit e lirisė, pėr ata qė mposhtėn errėsirėn serbe dhe pėr ata qė bėnė kthesė historike nė zhvillimet politike nė dhe rreth Kosovės, Gursel dhe e Bajram Sylejmanin, pėr Fehmi e Xhevė Lladrovcin, si dhe e shumė e shumė luftėtarėve tė tjerė tė merituar tė UĒK-sė. Ata artikuluan bazėn politike dhe filozofinė e lėvizjes kombėtare nė Kosovė qė kishte nė themel refuzimin ndaj nėnshtrimit serb, duke vlerėsuar potencialin e brendshėm pėr tė bėrė qė proceset politike nė Kosovė tė marrin kthesė pozitive.
Rrethanat nė tė cilat u vranė Gurseli e Bajrami, mė 28 shtator 1998, janė njė material pėr krijimin e eposit heroik, i cili do t“u pėrcillet gjeneratave tė ardhshme. Megjithėse, bashkėluftėtarėt e Gurselit e Bajramit nuk donin t“i linin sė bashku, afėr njėri-tjetrit pėr shkak tė ndonjė tė papriture dhe rreziku, kur ushtria dhe policia serbe, superiore nė armatim, po marshonte drejt maleve tė Jezercit, aty ku vepronin trupat kryesore tė Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės tė Nėnzonės Operative tė Nerodimes, vdekja i gjeti nė njė front dhe nė njė betejė. Ndodhi kjo me 28 shtator tė vitit 1998..
Duke ecur nė gjurmėt e figurave tė shquara tė lėvizjes kombėtare, Gurseli e Bajrami u pėrpoqėn jo vetėm tė luftonin pėr realizimin e aspiratave kombėtare, por mundėsisht t“i ēonin ato pėrpara mė tej, nė pėrputhje me rrethanat e reja historike qė kalonte Kosova. Vec kėsaj, ata vinin nga njė familje me traditė patriotike dhe bujare, qė kaherė kishte bėrė emėr nė rajonin e Anamoravės. Nė kėtė kontekst, veprimtaria patriotike Bejta e Mexhit Sylejmanit, antikomunistėve tė pėrbetuar dhe luftėtarė tė devotshėm tė lėvizjes kombėtare pėr mėvetėsi, influencuan fuqishėm tek Hetemi, babai i Gurselit e Bajramit, i cili qysh nė rini tė hershme do tė radhitet nė formacionet e rezistencės antiserbe, qė nė ato anė drejtoheshin nga patrioti i njohur Hysen Terpeza. Kjo traditė atdhetare nė familjen Sylejmani ishte kultivuar brez pas brezi, duke u bėrė gjithsesi njė burim frymėzimi edhe pėr tė dy pjesėtarėt e familjes Sylejmani, Gurselin dhe Bajramin.
Shpėrthimi i demonstratave nė pranverė tė vitit 1981 nė Kosovė, tė cilat tronditėn sistemin federalist jugosllav dhe ia hapėn udhėn procesit tė shpėrbėrjes sė Jugosllavisė, Gurselin dhe Bajramin, edhe pse nė moshė tė njomė, i gjeti tė pėrgatitur politikisht. Si Gurseli, qė atėbotė ishte student i Akademisė sė Artit nė Shkup, ashtu edhe Bajrami, nxėnės i shkollės sė mesme, prej fillimit do tė angazhohen nė demonstratat e prillit 1981 dhe nė tė gjitha organizimet e atėhershme ilegale, duke marrė mbi veta angazhime dhe detyra tė caktuara pėr sensibilizimin dhe mobilizimin e opinionit publik brenda dhe jashtė vendit, me synim qė tė shpėrfaqen mė objektivisht objektivat historike tė shqiptarėve tė Kosovės nė luftė kundėr shtypjes dhe represionit jugosllav. Pėr kėtė arsye pasojnė burgosjet e njėpasnjėshme: Gurseli burgoset nė 1982 pastaj me 1987 burgoset sė bashku me tė vėllanė e tij tė vetėm Bajramin, atėherė student i gjeologjisė nė Fakultetin Xehtaro-Metalurgjik nė Mitrovicė, dhe mė pas ndodhi burgosja e tretė mė 27 mars 1989, ndėrsa e katėrta, nė gjysmėn e parė tė vitit 1992. Vėllezėrit Sylejmani nuk zmbrapseshin nga ideja e tyre, pėr jetėsimin e idesė sė lėvizjes kombėtare shtetėformuese, pėr nxjerrjen e Kosovės jashtė Serbisė, e cila nė qershor tė vitit 1999 u bė pothuaj realitet, falė projektit vizionar tė UĒK-sė, lufta e sė cilės meriton dhe duhet tė ndriēohet nė mėnyrė gjithėpėrfshirėse mirėfilltė shkencore.
Shpėrbėrja e sistemit komunist jugosllav dhe pozita e shqiptarėve
Fundi i shekullit XX i gjeti shqiptarėt me probleme shumė tė mėdha tė pazgjidhura dhe me njė perspektivė shumė tė paqartė. Ekonomikisht ata mbetėn populli mė i varfėr i Evropės dhe politikisht mjaft tė pėrēarė. Shqiptarėt, pėrkatėsisht klasa e tyre politike, nė kėtė situatė nuk ishte nė gjendje t“u pėrgjigjej sfidave zhvillimore tė kėsaj kohe. Pėrfundimi i Luftės sė Ftohtė dhe shpėrbėrja e sistemit komunist nė Lindje tė Evropės dhe nė Jugosllavi, fenomene kėto qė shqiptarėve u shkaktuan vuajtje tė tmerrshme, pėrveē qė hapėn perspektivė tė re si pėr popujt tjerė tė Lindjes, nxorėn nė dritė edhe nevojėn pėr njė zgjidhje tė ēėshtjeve tė pazgjidhura. Por, pozita e shqiptarėve tė Kosovės pas rėnies sė komunizmit nė ish-jugosllavi u keqėsua edhe mė, nė vend qė tė ndryshonte pėr tė mirė. Nacional-shovinistėt serbė, tė prirė nga liderėt ish-komunistė, pėrdorėn tėrė infrastrukturėn e shtetit pėr tė degraduar statusin e Kosovės.
Pas mungesės sė rezultateve tė politikės joviolente, ideja pėr t“u organizuar nė aspektin ushtarak merr njė dimension tė ri, si nė organizimet klandestine, po ashtu edhe nga subjektet politike tė etabluara nė fillimvitet 90-ta. Ndėrkohė, Gurseli dhe Bajrami vazhdojnė tė mbajnė lidhjet e tyre me organizatat klandestine tė kohės, brenda dhe jashtė Kosovės, duke qenė pėrherė tė gatshėm t“i bashkėngjiten rezistencės sė armatosur, si alternativė pėr bėrjen e lirisė evropiane nė Kosovė, aty ku, me dekada tė tėra, u pėrthyen dy ide e filozofi antipode, bėrja e lirisė nga shqiptarėt, dhe mbytja e kėsaj ideje nga regjimet represive serbe. Nė anėn tjetėr, faktori ndėrkombėtar dhe qendrat e vendosjes, nė kėtė mes edhe NATO-ja, nuk vepruan pėr aq kohė nė Kosovė deri sa faktori i brendshėm prishi status quonė politike, e cila ishte konservuar nga klasa politike nė Prishtinė, qė refuzimin dhe humbjen e dinjitetit i kishte bėrė si normė tė sjelljes sė shqiptarit kundrejt infrastrukturės represive serbe.
Bashkėsia ndėrkombėtare, veēmas disa vende tė rėndėsishme evropiane ende mbėshtesnin idenė e hapave tė vegjėl, qė do tė ēonin drejt pėrmirėsimit gradual tė situatės nė Kosovė. Nė kėtė kontekst, nuk qenė tė pakta ato qendra ndėrkombėtare tė vendosjes qė shqiptarėve u sugjeronin tė hiqnin dorė nga ideja e pavarėsisė dhe tė pranonin njė lloj autonomie nė kuadėr tė Jugosllavisė sė mbetur, duke varur shpresėn se gjatė fazės sė ristrukturimit tė Ballkanit e tė hapėsirave tė ish-Jugosllavisė mund tė demokratizohej Serbia. Ndodhi kėshtu njė deformim dhe zhvendosje idesh dhe parimesh: Kosova kėrkonte pėrkufizimin e vijės sė ndarjes me Serbinė, kurse njė pjesė e bashkėsisė ndėrkombėtare kėrkonte ndryshimin e regjimit nė Beograd. Natyrisht, kėto ishin dy alternativa tė ndryshme me njėra-tjetrėn, jo vetėm pėr shkak tė ngarkesave historike, por edhe pėr faktin se nė Kosovė ishte krijuar bindja se jeta e pėrbashkėt me serbėt nė kuadrin e Jugosllavisė sė mbetur ishte bėrė e pamundur, pavarėsisht nga regjimi qė ndodhej nė pushtet.
Po kėshtu, njė pjesa e shqiptarėve tė Kosovės, tė prirė nga partitė e atėhershme politike, alternativėn e luftės e shihnin si tė pamundur, madje vetėvrasėse. Nė kėtė rrethanė, nė Kosovė u krijua njė atmosferė e brendshme antiluftarake, duke justifikuar se njė konfrontim i shqiptarėve me shtetin serb do tė shkaktonte katastrofė me pėrmasa mė tragjike se nė Bosnjė. Me kėtė qėndrim, u krijua njė ndasi e madhe brenda vetė Kosovės dhe vunė nė dilemė bashkėsinė ndėrkombėtare. Disa, edhe sot, duan tė thonė se njė faktor limitues ishte qėndrimi i bashkėsisė ndėrkombėtare kundėr opsionit luftarak nė Kosovė deri nė fund tė viteve nėntėdhjeta. Por, zhvillimet e mėvonshme argumentuan se pėrkrahja ndėrkombėtare ishte nė pėrpjesėtim tė drejtė me atė qė ndodhte nė Kosovė dhe me zhvillimet qė ndodhnin kėtu. Parimisht, askush nuk do tė jepte mbėshtetje pėr luftė, nėse faktori vendor dhe klasa politike, si faktor vendimmarrės, nuk ishte e gatshme tė radikalizonte format e veprimit dhe t“i hynte rreziqeve qė mund tė sillte njė luftė eventuale.
Optimizmi i rremė dhe iluzioni se po bėhej diēka pėr bėrjen e lirisė sė Kosovės, morėn goditje pėrfundimtare me Konferencėn e Dejtonit, me ē“rast Kosova jo vetėm qė u anashkalua nė kėtė konferencė, por ajo shėrbeu si mjet kompromisi pėr tė arritur marrėveshje me Milosheviqin rreth Bosnjės. Bashkėsia ndėrkombėtare u tregua e pandjeshme me Kosovėn. U bė e qartė se shpresat e bashkėsisė ndėrkombėtare pėr paqen nė ish-Jugosllavi nuk u linin shumė vend kėrkesės sė kosovarėve pėr pavarėsi. Nė bisedime nuk u ftua asnjė pėrfaqėsues i shqiptarėve tė Kosovės dhe u injorua tėrėsisht fakti se ēėshtja e Kosovės kishte nevojė pėr zgjidhje tė ngutshme. Defaktorizimi i Kosovės ishte i frikshėm, ndėrsa klasa politike mundohej edhe mė tej tė ruante pozicionin e saj me retorikė eufemiste. Nė kėtė fazė, zhvillimet politike nė Kosovė ishin tepėr tė ngadalshme dhe aspak premtuese. Por, nė anėn tjetėr, nė ilegalitet tashmė kishte filluar konsolidimi i strukturave tė Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės. Pėr kėtė arsye, mund tė thuhet se Dejtoni u bė pikė kthese pėr zhvillimet nė Kosovė.
Fillimi i luftės
Nė shkurt tė vitit 1996 nė shumė qytete u bėnė njėkohėsisht sulme me bomba, pėrgjegjėsinė e tė cilave e mori Ushtria Ēlirimtare e Kosovės (UĒK), e cila deri atėherė ishte e panjohur pėr shumicėn e shqiptarėve, madje, edhe pėr lidershipin politik nė Prishtinė. Sipas shumė vėzhguesve, shtytjen kryesore tė ngjitjes nė skenė tė UĒK-sė ia dhanė trazirat nė Shqipėri, pas kolapsit tė firmave dubioze priramidale. Nė vitin 1997 UĒK-ja kishte konsoliduar pozicionet e saj nė zonat malore tė padepėrtueshme. Mė nė fund, mė 28 nėntor 1997 luftėtarėt e maskuar tė UĒK-sė u shfaqėn pėr herė tė parė botėrisht nė varrimin e njė mėsuesi shqiptar, i cili ishte vrarė nga njėsitet serbe, pėr tė shpallur se UĒK-ja ishte e vetmja forcė qė luftonte pėr ēlirimin e Kosovės.
Nė janar tė vitit 1998, UĒK-ja zgjeroi radhėt dhe ndėrmori njė varg sulmesh, tė cilat shkaktuan kundėrpėrgjigjen e njėsiteve serbe. Nė kėtė kohė ndodhi edhe sulmi i parė mbi familjen Jashari nė Prekaz tė Drenicės. Njėsitė e policisė speciale serbe, tė ashtuquajturat njėsitet speciale antiterroriste sulmuan fshatrat dhe pozicionet e UĒK-sė. Nė Drenicė, nė qendėr tė zonės sė kryengritėsve, me tanke, artileri, helikopterė dhe mitralozė. Veprimet e forcave serbe u drejtuan drejtpėrdrejt kundėr popullsisė civile shqiptare. Pėrmes ndėshkimit kolektiv dhe frikėsimit synohej tė pengohej rritja e radhėve tė Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės. Popullsisė synohej t“i bėhej e qartė se ēdo pėrkrahje e kryengritėsve do tė ndėshkohej ashpėr, dhe se lufta e armatosur nuk kishte asnjė perspektivė. Mirėpo, edhe pas masakrės sė 28 shkurtit nė fshatin Likoshan dhe masakrės tjetėr mė 5 mars nė Prekaz tė Ulėt, ku u vranė afro 60 pjesėtarė tė familjes Jashari, ku nė mesin e tyre ishte edhe Adem Jashari, i njohur si njė nga themeluesit e Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės dhe qė gėzonte respekt tė madh nė radhėt e luftėtarėve tė qėndresės. Sulmet e ashpra serbe synonin tė shuanin nga faqja e dheut familje tė tėra tė lidhura me UĒK-nė.
Vdekjet nė familjen Jashari e lanė Kosovėn tejet tė tronditur. Vite tė tėra tė zemėrimit tė grumbulluar tashmė shpėrthyen dhe nė tė gjithė Kosovėn filluan demonstratat. Brenda pak javėsh gjithēka filloi tė ndryshonte: statuskuoja qė kishte qėndruar qė nga viti 1990, filloi tė shembej dhe tė gjithė u befasuan nga ajo qė po ndodhte... , shkruan analisti i njohur Tim Judah. Pėrveē Drenicės UĒK-ja filloi tė zgjerohej edhe nė zonat tjera nė Kosovė.
Nė kėtė periudhė, shumė veprimtarė dhe luftėtarė tė rrethinės sė Ferizajt, Kaēanikut dhe tė rrethanave tė tjera, menduan se kishte ardhur momenti pėr ngritjen dhe konsolidimin e njėsiteteve tė UĒK-sė nė kėto anė. Nė fillim tė gjysmės sė dytė tė vitit 1998, kur nė Kosovė ishin shtuar veprimet dhe konfrontimet e kryengritėsve shqiptarė me trupat qeveritare serbe, edhe nė rrethinėn e Ferizajt formohen njėsitet e parė tė UĒK-sė tė Nėnzonės Operative tė Nerodimes.
Gurseli dhe Bajrami ishin ndėr tė parėt dhe ndėr njerėzit mė kyē pėr ngritjen e kėtyre njėsiteve, pėr konsolidimin e tyre, pėr zgjerimin e radhėve me ushtarė tė rinj tė UĒK-sė, qė nga qarqe tė caktuara vendore dhe ndėrkombėtare nė fillimin e saj shikohej me mosbesim, gradualisht vazhdoj tė ndėrtonte rrjetin e saj, jo vetėm nė regjionin e Drenicės, por edhe nė regjionet tjera tė Kosovės. Pas ēdo lagjeje, pas ēdo shtėpie tė rrėnuar vėzhgonin tė gatshėm luftėtarėt e UĒK-sė pėr tė goditur ēdo depėrtim tė mėtutjeshėm tė forcave serbe.
Mbi tė gjitha, ofensivat e njėpasnjėshme serbe nė fillim tė verės 1998 krijuan njė situate tė re nė hapėsirėn e Kosovės. Njėsitet ushtarake dhe paraushtarake, si dhe policore serbe depėrtojnė nėpėr vendbanimet shqiptare, artileria e trupave serbe pamėshirshėm shkatėrron ēdo gjė qė qėllon pėrpara. Nė anėn tjetėr popullata shqiptare, e pambrojtur nga askush, lėshon vendbanimet dhe ia mėsynė malit apo vendeve jashtė zonave tė luftės.
Ofensivat e Beogradit pėrpiqeshin tė arrijnė efekte shumėdimensionale, demostrimin e potencės ushtarake, thyerjen e moralit tė shqiptarit, mbjelljen e frikės kudo, futjen e zhgėnjimit dhe humbjen e shpresės se mund tė bėhet liria me mjete luftarake kundėr Serbisė dhe infrastrukkturės sė saj ushtarake e policore.
Nė kėtė fazė, veprimet strategjike nuk janė tė orientuar vetėm kundėr popullatės civile, por edhe nė shpėrbėrjen e dhunshme tė faktorit ushtarak shqiptar, qė nga dita nė ditė po fitonte njė identitet dhe legjitimitet ndėrkombėtar.
Atėherė kur ushtria serbe po marshonte nė drejtim tė Jezercit, Gurseli dhe Bajrami qėndronin nė pozicionet e tyre, mbi njė kilometėr larg njėri tjetrit. Por, si nė legjendė, vetėm pak kohė pasi kishte gjetur vdekjen Bajrami nga plumbat e ushtrisė serbe, Gurseli vazhdonte rezistencėn e tij, pa ditur se nė pjesėn tjetėr tė fushėbetejės kishte humbur vėllanė e tij tė vetėm dhe vetėm pas pak minutash vdekja e mori edhe Gurselin.
Pėrfundim
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn