als_Latn dik_Latn sag_Latn
PËR MËMËDHENË – MOTOJA E NJË ATDHETARI NË NJË STUDIM MONUMENTAL
NGA ILIA S. KARANXHA
Në prill të këtij viti, në kuadrin e
100-vjetorit të shpalljes së Pavarsisë, studjuesi i mirënjohur Prof. Asc. Dr.
Thanas L. Gjika, i dha publikut shqiptar studimin monografik Mihal Grameno – jeta dhe vepra 1871-1931
(
Nga njëra anë figura e kulluar e një atdhetari si Mihal
Grmanoja dhe nga ana tjetër pena e një
studiuesi e hulumtuesi të palodhur e të kualifikuar si z. Gjika, që jeton prej
vitesh në SHBA, pasuruan shkencën dhe kulturën tonë me një vepër monumetale.
Binomi Grameno-Gjika i është prezantuar publikut shqiptar
më shumë se 30 vjet më parë fillimsht me një sërë studimesh në revistën Studime
filologjike e pastaj me botimin e veprës Mihal Grameno - publicist demokrat (1980,
Si rezultat i kësaj pune studimore shkencore në vitin 1984
u përfundua varianti i parë i kësaj monografie, i cili, si na sqaron autori,
nuk mundi të shikonte dritën e botimit. U duk se gjithçka do të humbiste, por
ndryshimet rënjësore në strukturat politike, sociale e kulturale të vëndit, si
dhe të vetë studjuesit, krijuan mundësi që ky, jo vetëm të thellohej e të
zgjeronte më tej shkallën e njohjes mbi Mihal Gramenon me dokumenta, shkrime e
studime të reja, por njëkohësisht të rishikonte gjithë punën e bërë më parë
duke e ndriçuar tashmë figurën e atdhetarit
dhe shkrimtarit korçar nën një këndvështrim të ri, më objektiv dhe
jashtë kufizimeve apo paragjykimeve ideore të imponuara e të diktuara nga
regjimi totalitar.
Vepra është shkruar me një gjuhë të rrjedhshme, të pastër
e të pasur. Jetëshkrimi i familjes Grameno harmonizohet me një kompetencë të
plotë brenda kontekstit historik e
social-ekonomik qysh kur të parët e
kësaj familje me stërgjyshin Papa Nasto, u larguan prej fshatit Plasë dhe u vendosën
në qytetin e Korçës rreth vitit 1830.
Nëpërmjet ndërtimit të jetës së heroit, kemi kënaqësinë të
ndjekim rritjen e përpjekjeve të popullit shqiptar, në trevat jug-lindore dhe
nëpër kolonitë, për çlirim nga zgjedha osmane. Banorët e qytetit dhe të krahinës
së Korçës, sidomos emigrantët e saj në Rumani, fillojnë të luajnë rol parësor,
i cili dalngadale nis të ndikojë e rezatojë mbarë lëvizjen kombëtre shqiptare.
Në këto ambjente atdhetare rritet dhe formohet Mihali ynë,
i cili aktivizohet që herët në shoqatat atdhetare Drita e Shpresa të
Bukureshtit dhe mbasi mbush të tridhjetat fillon të botojë krijimet e veta në
fushën e letrave, poezi, prozë, komedi e tragjedi në vargje, hymne luftarake,
të cilat ishin të frymëzuara kryekëput
nga lufta e popullit shqiptar për një ringjallje kombëtare. Është kjo
krijimtari letrare dhe publicistike tepër e angazhuar me rrjedhat historike të
kohës që e vendos Mihal Gramenon mes figurave më të shquara të kolonisë
shqiptare të Bukureshtit e të mbarë letërsisë e të gazetarisë shqiptare të
viteve 1900-1924. Studjuesi Gjika ia ka dalë ta analizojë këtë krijimtari me
një përkujdesje të veçantë në kapitujt
II-III (fq. 188-415), duke i dhënë asaj me kompetencë vendin që meriton, brenda
konteksit të letërsisë shqiptare të periudhës së Rilindjes e mbas saj deri në
dhjetorin e vitit 1924. Shumë i goditur është vlerësimi i Gramenos si një
nga shkrimtarët e rëndësishëm të letresise shqiptare te cerekut të parë të
shek. XX-të me arsyetimin: Po t’i
kishin munguar vepra e shumllojshme letrare e publicistike dhe jeta plot
aktivitet e Mihal Gramenos, letërsia jonë dhe historia jonë kombëtare do të
ndjeheshin më të varfra. Letërsia do të ndjehej më e varfër, sepse asaj do t’i
mungonin tragjedia e parë historike Vdekja
e Pirros, një nga komeditë e para Mallkim’
i gjuhës shqipe, novelat e para Oxhaku,
Varr’ i pagëzimit dhe E Puthura, himnet kryengritëse Për Mëmëdhenë, Uratë për liri, Lamtumirë,
etj, kënga dashurore Muaj’ i Majit,
do t’i mungonin skicat realiste me të cilat ai u bëri autopsinë e përbërjes
shoqërore të qeverive të para shqiptare, do të mungonte vepra memuaristike
Kryengritja Shqiptare me bëmat e çetës së Çerçiz Topullit. Gazetaria shqiptare do të ndjehej më e varfër sepse do t’i
mungonte sasia e madhe e artikujve, fejtoneve, pamfleteve dhe portreteve të
pashoqe, me të cilat u vlerësuan drejt ngjarjet, klasat dhe veprimtarë të
viteve 1908-1924. Historia jonë kombëtare dhe ajo demokratike do të ndjeheshin
më të varfra, sepse do t’u mungonte luftëtari i maleve, veprimtari ilegal i
lëvizjes së armatosur dhe agjitatori demokrat. Shoqërisë shqiptare do t’i
mungonte shëmbulli i njeriut të ndershëm, të ekuilibruar, i cili kritikoi me
fakte dhe nuk feu e nuk shau askënd, njeriu që i priti me gjakftohtësi kritikat
dhe u përgjigj me argumenta (f.434).
Mihal Gramenoja është shëmbulli më i spikatur i poetit
luftëtar shqiptar që shkëlqen midis grupit të rilindësve tanë si L. Gurakuqi,
H. Mosi, R. Siliqi etj, të cilët ndoqën shembullin e poetëve ballkanas Kristo
Botev i bullgarëve, Mihal Eminesku i rumunëve, etj, të cilët luftuan me pushkë
e penë për lirinë e atdheut të tyre nga zgjedha osmane.
Për gati 15 muaj (maj 1907- 25 korrik 1908) çeta e Çerçiz Topullit dhe Mihal Grameons shkelën
dhjetra e dhjetra fshatra, ku krahas agjitacionit nuk nguruan të ndesheshin me
armë edhe kundra forcave policore e ushtarake osmane, si në Mashkullorë,
Libofshë e në Vodicë të Kolonjës. Keto fakte tërheqëse Gramenoja i riprodhoi me
detaje në veprën Kryngritja Shqiptare, të cilën ai mundi ta botonte më 1927 në Vlorë.
Kjo faqe e lavdishme e luftës së popullit shqiptar gjatë
Rilindjes zë vendin përkatës në vprën e Th. Gjikës, ku burimet për trajtimin e
saj nuk kufizohen vetëm në memorialistikën e kohës por edhe në burime arkivore
e studime monografike, të cilat venë në dukje efektet e shqetësimet e
autoriteteve osmane, si dhe ato të huaja, duke theksuar se lëvizja e popullit
shqiptar për liri e pavarsi zhvillohej jashtë diktateve e interesave të të
huajve.
Vitet 1908-1912, ashtu si vitet 1878-1881, përbëjnë vitet
më intensive në luftën për zgjimin kombëtar dhe në luftën për liri dhe pavarësi
të popullit tonë. Për herë të parë brënda në atdhe në mënyrë legale u krijuan
shoqata e klube atdhetare, filluan të botoheshin gazeta në gjuhën amtare, u
çelën e riçelën shkolla shqipe dhe mbi të gjitha u bë frymëzuese psikologjia e
luftës për liri. Numëri i veprimtarëve të çështjes kombëtare në qytete e
fashatra të ndryshme u qindrafishua.
Studjuesi sqaron përmes një materiali të bollshëm se kjo
luftë tashmë vazhdohet si në planin legal dhe në atë ilegal, ku Mihal Gramenoja
luante një rol parësor si kryetar i Komitetit të Fshehtë të Stambollit për
zonën e Korcës. Jepet e plotë lëvizja kulturale-arsimore dhe ajo e armatosur në
zonën e Korçës ku u zhvillua një luftë shumë e ashpër kundër pushtuesit, si dhe
shovenizmit të huaj dhe kishës greke, e cila prej vitesh i ishte kundërvënë
lëvizjez kombëtare shqiptare.
Duke lënë mënjanë premtimet e pavlera të xhonturqve për
barazi e përparim mes popujve të
Perandorisë, atdhetarët më të shquar shqiptarë iu përveshën punës për
organizimin e luftës së armatosur. Zbulohen e dokumentohen kontaktet e
drejtpërdrejta të Gramenos me anëtarët e Komitetit të Fshehtë që vepronte në
Stamboll, ku ai takohet e diskuton me I. Qemalin, L. Gurakuqin, D. Himën, Hil
Mosin, Baki Gjionokastrën, Hasan Prishtinën e shumë të tjerë.
Madhështia e figurës të Grameons në dobi të çështjes
kombëtere është lidhur pazgjithshmërisht dhe me
veprimtarinë e tij publicistike. Ai drejtoi personalisht gazetat Lidhja Orthodhokse (1909-1910) dhe Koha (1911-1926), të cilat me punën dhe
talentin e tij kanë zënë një vend nderi në historinë e gazetarisë shqiptare të
Rilindjes dhe të Pavarsisë. Vlerat e shquara të kësaj veprimtarie letrare e
publiçistike Gjika i sjell para lexuesit përmes analizash shkencore që shquhen
për zbulimin e vlerave ideo-artistike të para me sy kritik. Ai nuk iu ndahet
për asnjë momet rrugëve të ndjekura prej Gramenos në skakierën e mpleksur
shqiptrae të shkaktuar nga armiqtë e shumtë që iu vërsulën trojeve arbërore pas shpalljes të Pavarsisë
të Shqipërisë më 1912.
E gjejmë Gramenon të lëvizë në trekëndëshin
Korçë-Vlorë-Durrës, të hidhet në Shkodër e Pogradec, të kapërxejë Adriatikun e
të veprojë në Itali e më pas të shkojë përtej Oqeanit Atllantik për tu vendosur
në ShBA, ku vijoi botimin e gazetës së tij Koha
(1915-1919) e të kthehet në atdhe më 1920. Qartë dhe me argumente jepet jeta
dhe karakteri i këtij veprimtari, i cili për asnjë moment nuk u përkul nga
vështirësitë ekonomike, nga rreziqet për jetën dhe as nga joshjet e majme për
t'u shërbyer të huajve. Jane sqaruar me fakte të panumurta se si edhe në
situatat më të turbullta që kalonte vëndi, Gramenoja nuk e humbi orientimin,
duke ruajtur gjithmonë identitetin dhe personalitein e tij si mëmëdhetar.
Vepra në tërësinë e saj trasmeton jo vetëm vlera të mëdha
njohëse dhe edukative, por në këtë vit të veçantë jubilar të 100- vjetorit të
Pavarsisë është një dëshmi e gjallë, një dokumet i pakundërshtueshëm i
përpjekjeve titanike të popullit tonë për çlirim nga zgjedha osmane, për liri e
përparim shoqëror, ku Gramenoja gjithë jetën u reshtua në ballë të këtyre
përpjekjeve.
Puna këmbëngulse e studiuesit Thanas Gjika me veprën
monografike Mihal Grameo jeta dhe
vepra ka dhënë frutet e dëshiruara jo vetëm për intelektualin e
shkolluar shqiptar të të gjitha niveleve, por edhe për njerëzit e thjeshtë
atdhedashës.
Vepra është e paisiur me një përmbledhje konkluzive në
anglisht, me një tregues të emrave, me
mjaft fotografi ilustruese të heroit e të kohës dhe me një bibliografi të
pasur. Personalitete të shquara e të
mirënjohura të shkencës shqiptare si
Prof. Dr. Jorgo Bulo (Tiranë) dhe Prof. Dr. Agim Vinca (Prishtinë), të
cilët u njohën me këtë vepër para botimit, kanë dhënë gjykime shumë pozitive
mbi vlerat dhe rëndësinë e saj, vlerësime që publikonen në kapakun e prapmë të
veprës dhe të përkthyera anglisht në f. 455-456.
Jeta dhe veprimtaria e studiuesit Thanas Gjika për gati
gjysmë shekulli, qysh kur la bankat e shkollës i është kushtuar kryekëput shkencës albanollogjike. Veç
punimeve të sipërcituara mbi Mihal
Gramenon, janë të shumtë artikujt, referatet, kumtesat nëpër sesione shkencore
të realizuar nga ky studiues brenda dhe jashtë atdheut. Ndër veprat
monografike, vlera të veçantë deri në nivel botëror paraqet punimi Kur dhe ku u shkrua Dhiata e Re ( 2008,
Emigracioni dhe vështirësitë e jetës në dhe të huaj nuk e
kanë thyer studiuesin Thanas Gjika ashtu siç nuk i thyen as Rilindasit
tanë të cilët ai i studion me dashuri e një pasion të admirueshëm. Kjo vepër na tregon se intelektualët shqiptarë duhet ta presin këtë jubile duke sjellë rezultate të reja, duke zbuluar meritat e rilindësve tanë dhe jo duke pritur që qeveria dhe shoqëria të na nderojnë neve.
Arritjet e kësaj vepre të kompletuar shkencore kanë për të ndikuar në studimet e ardhshme historiko-letrare për të sjellë vlerësime të reja për një varg dukurish dhe autorësh e veprimtarësh politikë të Rilindjes sonë e mbas saj.
als_Latn mri_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn