als_Latn dik_Latn sag_Latn
Pasi lexova disa prej komenteve, më duket se është e nevojshme të sqaroj disa pika të shkrimit tim, të cilat kam frikë se nuk janë kuptuar si do të dëshiroja unë.
Unë jam gjuhëtar me profesion dhe merrem përditë me tekste shqip: herë i shkruaj, herë i përkthej, herë i redaktoj e herë i studioj. Për fat të keq, kur merrem me tekste të tilla, shpesh e kap veten duke qëmtuar fjalë të huaja ose “të papërshtatshme” dhe, sipas rastit, zëvendësuar ato me një të rënë të lapsit.
Këtë e bëj sepse kështu më kanë mësuar në shkollë; kështu më kanë stërvitur; kështu më kanë kushtëzuar. Njeriut mund t’i evoluojnë pikëpamjet dhe qëndrimet dhe bindjet, por disa shprehi nuk i shkul dot lehtë – dhe kështu ndodh edhe me mua.
Megjithatë, unë besoj se ky qëndrim ndaj gjuhës nuk është për t’u përkrahur, përkundrazi. Jo se fjalët e huaja duhen mirëpritur dhe u duhen hapur dyert; por sepse sado fjalë të huaja të hyjnë në përdorim, dëmi që i bëjnë këto shqipes është më i vogël sesa dëmi që sjell disiplinimi i teksteve, nëpërmjet zëvendësimit të fjalëve.
Natyrisht, shkrimi im më lart nuk synon ta shterojë problemin; madje edhe në vetvete është satirë. Disa lexues nuk e kuptuan se “kokëtuli”, me të cilin jap e marr unë në shkrim jam unë vetë; ose ajo pjesë e formimit tim profesional, që i referohet purizmit gjuhësor për të siguruar, ndaj meje, epërsinë prej autoriteti.
Pasojat e purizmit në gjuhë dhe sidomos në komunikim nuk mund të trajtohen me një shkrim online; po kufizohem vetëm duke vërejtur se këmbëngulja për të verifikuar fjalët sipas prejardhjes ose “biografisë” është dyfish e dëmshme: (1) sepse tërheq vëmendjen nga çështje shumë më të rëndësishme të shqipes publike dhe (2) sepse ua dobëson statusin fjalëve në tekste, duke krijuar vetvetiu përshtypjen se këto mund të zëvendësohen sipas dëshirës ose politikës kulturore në fuqi.
Shqipja nuk po shkruhet mirë. Këtë nuk ka nevojë të jesh as shkrimtar, as gjuhëtar, që ta vësh re. Arsyet pse po është sëmurur kështu shqipja publike nuk janë dhe aq të qarta; por gjithsesi, depërtimi i fjalëve të huaja nuk është shkak, por pasojë e rrëgjimit të gjuhës; me një metaforë nga mjekësia, do të thosha se infektimi i leksikut ka natyrë oportuniste.
Përmenda më lart lëkundjen e statusit të fjalës, ose, siç e quajnë gjuhëtarët, dobësimin e normës leksikore. Fjalët e huaja “të panevojshme” janë vetëm një aspekt i kësaj patologjie; ka edhe aspekte të tjera, p.sh. varfërimi i regjistrave të shqipes publike, në krahasim edhe vetëm me vitet 1960. Qëllon që dikush të ketë mbaruar shkollën e mesme, dhe të mos e kuptojë se ndryshe flitet në rrugë, ndryshe në një dhomë chat-i në Internet, ndryshe në një intervistë televizive, ndryshe në një bisedë me punëdhënësin dhe ndryshe kur mban fjalimin në një funeral. Shumë përdorues të shqipes në publik ende i referohen një koncepti të mjegullt të “të shkruarit bukur”, por kaq nuk mjafton. Një shoqëri moderne dhe e artikuluar në shumë forma kërkon edhe një gjuhë që t’i përgjigjet këtij moderniteti dhe këtij pluralizmi social dhe kulturor.
Të merresh me fjalët e huaja është shumë kollaj: çdo gjysmak mund ta bëjë këtë – dhe me gjysmak këtu kam parasysh dikë që ka mësuar dy-tre gjëra për prejardhjen e fjalëve shqipe. Mirëpo censurimi, qoftë edhe vetëm me opinion, i teksteve të shkruara nuk ka asnjë efekt ndaj përdorimit të gjuhës, dhe as ndaj gjuhës vetë. Përkundrazi, ai veç u jep një alibi morale të gjithë atyre që, në rrethana të tjera, do të ushtronin trysni mbi institucionet, që kujdesi ndaj shqipes publike të shprehej me forma të tjera, më të efektshme dhe më të arsyeshme.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn