als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Ilir Yzeiri ėshtė njė krijues i njohur dhe njohės mjaft i thellė i letėrsisė shqipe, por edhe i realitetit shoqėror, nė Shqipėri, por aspak nė Kosovė e Maqedoni sikur pretendon herė pas herė. Ishte shkolluar dhe ishte bėrė i njohur pikėrisht nė kohėn e Enver Hoxhės, ashtu sikur tė gjithė intelektualėt, shkrimtarėt dhe artistėt e Shqipėrisė sė asaj kohe. Pėr nga prejardhja ideologjike, ashtu si tė gjithė krijuesit nė Shqipėri, me ndonjė pėrjashtim tė rrallė, i pėrket kohės sė socializmit, tė cilėn tani e quan soc-realizėm vulgar, me pėrpjekje pėr ta varrosur krejt krijimtarinė e sė kaluarės dhe atė tė veten, bashkė.
Ilir Yzeiri dhe shumė tė tjerė, tė cilėt me vetė-dėshirė, nė kushte dhe rrethana tė reja shoqėrore, u divorcuan nga realizmi socialist duhet t iu pėrkujtojmė se kjo metodė letrare, e aplikuar fillimisht nė Bashkimin Sovjetik dhe nė vendet socialiste kudo nė botė, ka dhėnė emra ndėr mė tė njohurit tė letėrsisė botėrore, por edhe tė letėrsisė shqiptare nė pėrgjithėsi. Nuk mund tė mendohet literatura botėrore pa veprat e Maksim Gorkit, Majakovskit, Shollohovit, Loenovit, Brehtit, e qindra tė tjerėve ashtu sikur nuk mund tė mohohen veprat mė tė arrira tė shkrimtarėve shqiptarė tė kohės sė socializmit socialist si ato tė Sterjo Spasses, Jakov Xoxės, Dritėro Agollit, Ismail Kadaresė, Shefqet Musarajt, Petro Markos, Fatmir Gjatės, Fatos Arapit dhe tėrė njė plejadė krijuesish tė njėmendtė dhe tė papėrsėritshėm nė letėrsinė, kulturėn dhe artet shqiptare. Mohimi i realizmit socialist, apo pretendimi pėr ta deformuar atė realitet historik, qė solli vlera tė shumta tė afėrta me shqiptarin e katandisur nėpėr shekuj, nuk ėshtė as mė shumė e as mė pak sesa mohim i vetvetes, sikur bėjnė sot apologjetėt e tė ashtuquajturit anti-soc-realizėm, nė kėtė rast, ekzemplari, Ilir Yzeiri.
Nė pėrpjekje pėr tė hedhur baltė mbi tė kaluarėn, ai nė shkrimin e tij De Rada dhe hapėsira pasive e identifikimit (botuar nė Gazeta shqip 8.6. 2014) thotė se gjatė diktaturės, historiografia dhe shkenca letrare e sociologjizmit i patėn kushtuar njė vėmendje tė posaēme ( De Radės) dhe ai ishte pikė referimi e identifikimit shqiptar nė kohėn historike. Nga kjo pikėpamje, De Rada duket i vendosur nė njė artefakt tė ngrirė dhe aty ai qėndron si nė njė reklamė tė ditėve tona dhe pėr tė cilin thuhen tė gjitha lavdėrimet e vlerėsimet pozitive me tone tė ngritura qė, nga pikėpamja e hapėsirės, siē mund tė thoshte Fukoja, nuk paraqesin De Radėn, por idetė tona pėr tė, ndjenjat tona dhe dėshirat, ėndrrat dhe besimet...
Ėshtė pėr keqardhje, por ėshtė vėshtirė tė besohet se krijuesi dhe analisti i njohur, Ilir Yzeiri u beson njėmend konstatimeve tė veta. Tė konstatosh se nė rastin e De Radės, realizmi socialist qenka pėrpjekur pėr ta paraqitur, jo atė, ( de Radėn) por idetė tona pėr tė, ndjenjat dhe dėshirat tona pėr tė, ėndrrat e besimet, kjo nuk qėndron nė asnjė segment. De Rada, nuk ishte reklamė e realizmit socialit dhe krijimtaria e tij nuk kishte as ka diēka, nga shkolla e realizmit socialist. Ai ishte shkrimtar i njohur romantik, i cili i dha shumė letėrsisė shqiptare, tutje larg, nga Kalabria, kur ajo kulturė apo letėrsi nė trojet tona kishte ngelur nė belbėzimet turko arabe tė disa dervishėve, qė kėndonin dhe tėrė nge, thurnin bejte, ilahi, mevlude, ndėrsa shkrimtarėt katolikė tė veriut pėrkthenin tekste nga gjuha latine e italiane. Ishte pikėrisht De Rada, pastaj, Zef Sermebe, Gavril Dara dhe tėrė njė plejadė krijuesish arbėreshė, qė u bėnė zėdhėnės tė aspiratave ēlirimtare tė shqiptarėve nė kohėn e Rilindjes sonė Kombėtare, vendin meritor tė cilėve ua dha pikėrisht Shqipėria socialiste e cila ka ngritur dhe ka shkolluar edhe yzeirėt e sotėm.
Kjo krijimtari ka qėndruar nė vendin e nderit, nė Shqipėri dhe ėshtė studiuar pikė pėr pikė, nė kohėn e realizmit socialist, edhe pse ajo nuk kishte fare pėrmbajtje socialiste, por pranohej, studiohej, mėsohej si trashėgimi kombėtare, ashtu sikur ishte pranuar, mėsuar e studiuar tėrė trashėgimia e sė kaluarės. Kėtė e di fare mirė Yzeiri dhe krejt yzeirėt e sotėm, por ja qė e do koha njė gėzof tjetėr dhe kėta tashmė e kanė shpalosur njėrin nga 100 flamurėt e tė huajve.
Ilir Yzeiri konstaton:
Nisur nga thelbi i mendimit socialist se historia duhet pėrzgjedhur, se ajo duhet ridimensionuar sipas parimit klasor, De Rada, i ndodhur jashtė territorit fizik tė Shqipėrisė dhe autor i njė vepre qė ndėrtonte njė ngjarje tė njė kohe shumė tė largėt, ishte komod qė, nė artefaktin ku rrinte portreti i tij, tė vendoseshin lloj-lloj tekstesh, tė cilat, ashtu siē ndodh me reklamat, e ndriēojnė produktin nga tė gjitha anėt.
Nė kėtė aventurė, vepra e De Radės, gjatė diktaturės, shėrbente si njė motiv pėr tė ndėrtuar njė tekst tjetėr qė e shpėrbėnte veprėn e tij dhe e kthente atė nė njė lėndė pėr tė ndėrtuar tekstin e identifikimit nacional me hapėsirėn utopike tė romantikės komuniste tė glorifikimit tė vlerave tė sė shkuarės...
Sa ėshtė i qėndrueshėm ky konstatim? Pėrse kishte nevojė diktatura tė shėrbehej me veprėn e De Radės pėr tė ndėrtuar tekstin e identifikimit nacional me hapėsirėn utopike tė romantikės komuniste tė glorifikimit tė vlerave tė sė shkuarės, kur dihet mirėfilli se glorifikimi i sė kaluarės ishte njėra ndėr shtyllat e letėrsisė romantike, kudo nė Evropė dhe nė botė. Nuk kishte ēka tė glorifikonte mė shumė socializmi, pėrveē glorifikimit qė i kishte bėrė De Rada kohės sė Skėnderbeut. Glorifikimi nuk ishte metodė e realizmit socialist, pėrkundrazi glorifikimi i miteve tė kaluara ishte shėnjestėr, ku ka goditur pa mėshirė ky realizėm, qė identifikohej me realitetin objektiv dhe me nevojėn pėr krijimin e botės sė re, me perspektive revolucionare, klasore.
Vepra e De Radės ka ndikuar shumė nė emancipimin kombėtar tė shqiptarėve, ka vėnė themelet e identitetit rezistent, nė kohėn kur Perandoria Osmane po mbante nėn okupim katėr vilajetet e Shqipėrisė, nė kohėn kur shqiptarėt kishin nevojė shpirtėrore tė lidhnin fijet e shkėputura tė sė kaluarės, pėr tė luftuar pėr liri e pavarėsi.
De Rada dhe krejt shkrimtarėt e Rilindjes janė nxjerrė nė dritė nė mėnyrė masive sidomos nė kohėn e socializmit, kur popullata e dalė nga Lufta e Dytė Botėrore me 90 pėr qind analfabetė, ishte shkolluar dhe emancipuar, duke zhdukur analfabetizmin dhe idiolatrinė kanunore e regresive tė segmenteve tė sė kaluarės. Ky krijues i madh i romantizmit shqiptar, ka qenė dhe ėshtė i pranishėm nė tė gjitha tekstet shkollore, kudo ku ka shqiptarė dhe kudo ku mėsohet e flitet shqip. Porosia e veprės sė tij rron edhe sot, sepse krijimtaria e tij nuk ishte as social-realiste, as moderniste, as nihiliste e futuriste, por thjesht njė krijimtari me pėrmbajtje kombėtare, tė cilėn nuk e censuroi realizmi socialist por e hodhi nė harresė realizmi i verbėr dhe i mjegulluar i kėsaj demokracie eunuke dhe kaotike tė Ilir Yzeirit dhe tė tillėve si ai.
Gjithnjė duke u vėnė forcėrisht nė mohimin e vlerave tė sė kaluarės, me faktin pse ato i paska pranuar si tė tilla shkolla socialiste, dhe pėrpjekjeve pėr tė demitizuar ato si vlera utopike, Yzeiri bėn fjalė edhe pėr njė si utopi. Dhe, si kulm i kėsaj utopie ėshtė njė dėshirė e Dora DIstrias, qė i shkruan De Radės se ndoshta do tė takohen njė ditė, nė Shkodėr dhe tė valėvisin flamurin e Skėnderbeut nė Kalanė e Rozafės.
Pse ky studiues e quan utopi njė dėshirė tė tillė, njė aspiratė tė dy personaliteteve shqiptare, De Radės dhe Dora D Istrias pėr ta valėvitur nė kalanė e Shkodrės Flamurin e Skėnderbeut, pėrderisa ata dy, nė mendjet dhe shpirtin e tyre projektonin ēlirimin e Shqipėrisė, ēlirim, i cili edhe ndodhi me shumė sakrifica, jo si utopi por si realitet historik. Por natyrshėm lind pyetja ēka ka tė bėjė soc-realizmi vulgar, sipas Ilir Yzeirit, me idenė e ēlirimit dhe bashkimit kombėtar? Pse qenka fajtor ky soc realizmi vulgar, qė ka trajtuar shkencėrisht dhe me njė metodologji shumė tė avancuar shkencore krejt tė kaluarėn, identitetin e mirėfilltė tė shqiptarėve, kulturėn, trashėgiminė pozitive, bashkėkohėsinė dhe mbi tė gjitha ēlirimin e njeriut prej dogmave zakonore, prej prapambetjes shekullore dhe prej reaksionarizmit aziatik?
Yzeirit dhe yzeirėve nuk iu intereson kjo. Ata kanė rrojtur dhe kanė pėrfituar mirė nė kohėn e komunizmit, dhe tani, pėr tė vazhduar tė rrojnė dhe tė majmen nė kohėn e kėsaj demonkracie, janė tė gatshėm tė shajnė e tė pėrdhosin tė djeshmen, qė vetė e kishin ndėrtuar, e kishin glorifikuar, dhe tani janė tė gatshėm te heqin dorė edhe nga vetvetja, nga fytyra e tyre, nga gjuha e kultura, vetėm qė tė iu shkojė kungulli mi ujė, ashtu sikur ka konstatuar, filozofi, Kristė Maloku duke folur pėr Lindorin shqiptar, qė nuk njeh turp dhe nuk skuqet nga asgjė, mjafton tė majmet dhe tė rrojė nė gjirizet qė i sjellin fitime.
Ėshtė pėr t u habitur pėrse ky studiues, dhe tė tillėt si ky, me shkrimet e tė cilėt janė mbushur letrat shqipe, turret aq shumė nė mohimin e identitetit kombėtar, nė mohimin e trashėgimisė pozitive, nė mohimin e vlerave mė sublim tė kombit, vetėm sepse mbi trashėgiminė qindra vjeēare, paska kaluar, nė kohė dhe rrethana tė caktuara edhe soc-realizmi vulgar, i cili paska prishur gjithēka, por ky soji i menēur i dalė nga po ajo pjellė, po nga ai gjiriz, tani ndihet i ēliruar dhe i lirė pėr tia vėnė kazmėn sė kaluarės, sepse paska qenė dhe paska mbetur utopike.
Duke vendosur pika barazimi mes sė kaluarės serbe dhe asaj shqiptare, nė Ballkan, Ilir Yzeiri i jep vetes liri tė identifikojė pika barazimi mes asaj qė ai e quan sėmurje serbe dhe sėmundjes shqiptare. Ai konstaton se Mania pėr tu projektuar nė tė shkuarėn ėshtė njė sėmundje fatale pėr Ballkanin nė tėrėsi. Serbėt nxjerrin Kishėn dhe fenė, ne shqiptarėt gjuhėn dhe idhujt e nacionalizmit letrar. Mirėpo, nė kėtė mėnyrė, ne kėnaqim egon tonė tė parealizuar dhe tė paarrirė dhe i dėmtojmė kėshtu edhe mė shumė gjigantėt e letėrsisė shqiptare, pėr tė cilėt nga njė anė, themi se janė modernė dhe nga ana tjetėr, i trajtojmė si modele tė shtrembėrimit tonė etnologjik.
Shtrembėrimi etnologjik ėshtė pikėrisht metoda e tanishme e kėtij kritiku. Pėrpjekjet pėr ta barazuar ekspansionin sllav e serb duke u mbėshtetur nė fe dhe nė mitet e sė kaluarės, me pėrpjekjet e shqiptarėve pėr ta ruajtur gjuhėn dhe atė qė ai e quan nacionalizėm letrar, jo vetėm qė janė krejtėsisht tė paqėndrueshme, por janė krejtėsisht tė kundėrta dhe krejtėsisht jashtė standardeve tė historisė, sė kaluarės dhe tė tanishmes. Duket se Yzeiri nuk i disponon as edhe njohuritė elementare tė nacionalizmit kulturor e letrar serbe, andaj edhe bėn krahasime tė tilla, pa asnjė bazė, krahasime krejtėsisht tė paqėndrueshme.
Barazimi mes nacionalizmit letrar tė shqiptarėve me Kishėn serbe, e cila ka bekuar dhe bekon krimin, sidomos kundėr shqiptarėve, por edhe kundėr boshnjakėve dhe kroatėve, ėshtė njė nonsens sui generis, qė nuk meriton ndonjė koment, sepse ėshtė njė verbėri e llojit tė vet, ėshtė njė mungesė totale e njohjes sė rrethanave, tė cilat, Ilir Yzeiri, i ka nxjerrė vetė nė sipėrfaqe nė shkrimin e tij, titulluar: De Rada dhe hapėsira pasive e identifikimit (botuar nė Gazeta shqip, 8.6. 2014).
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn isl_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn