als_Latn uzn_Latn slv_Latn
ASPEKTI NDRKOMBTAR I LVIZJES KOMBTARE GREKE
Nj nga problemet kryesore n diplomacin e prgjithshme evropiane, gjat viteve 1820, u b revolta greke. Ndrhyrja nga jasht do t ishte m ndikuese n prcaktimin e rezultateve prfundimtare sesa veprimet e vet prijsve grek. N t njjtn mnyr, evolucioni i jets politike greke q do t pasonte, do t mbetej thellsisht i varur nga qndrimi i Fuqive t Mdha.
Hapat e par t drejtprdrejt drejt revolucionit qen ndrmarr nga grekt q rronin jasht Greqis, tregatr n qytetet dhe komunitetet e Detit t Zi dhe Mesdheut, fanariott e Kosntandinopojs dhe grekt q rronin n principatat. Kto grupe qen bashkuar nga disa prej parive dhe nn klerin e Greqis. Sapo revolucioni po niste n Peloponez dhe Rumeli (Greqia kontinentale), ai prfshiu ushtarak dhe pasues fshatar.
Veprimet e grekve jasht vendit u prqndruan n at pjes q ishte m e shquar dhe m e susksesshme n organizimet revolucionare ballkanike, Filike Hetaria ose Shoqria e Miqve. Themeluar nga tre tregtar t rrnuar n Odes m 1814, ky grup siguroi mbshtetje t gjer, veanrisht mes tregatrve dhe grupimeve profesionale n nivelin e ult.
Shprthimi i revolucionit grek tronditi status kuon q ishte vendosur n Evrop nga Kongresi i Vjens dhe Lidhja e Shenjt. Ai gjeti t paprgatitura Fuqit e Mdha pr t prballuar krizn ndrkombtare n Lindje. Ky revolucion u konsideruar si nj shtje e ndrlikuar politike.
LVIZJA GREKE PR PAVARSI DHE POLITIKA E FUQIVE T MDHA
Kongresi i Vjens nuk bri ndryshim n statusin e popujve t Ballkanit. Teorikisht, Perandoria Osmane, e ruajti t paprekur trsin territoriale, por n t vrtet autoriteti i saj u trondit fort gjat kohs s luftrave t Napoleon Bonapartit.
Kryengritja e popullit grek kundr sundimit osman kish karakteristikat e nj lvizjeje nacionale. Ajo ishte protest spontane e nj popullsie e cila, pr nga gjuha, feja, kujtesa historike, ndjenjat, interesat ekonomike ndryshonte shum nga Perandoria Osmane. Intelektualt n Greqi ishin t ndrgjegjshm pr eprsin e trashgimis s tyre kulturore, ndrsa fshatart vuanin nga nj regjim diskriminues fiskal pr t krishtert, si dhe nga nj regjim agrar, ku 2/3 e toks u prkasin pronarve osman.
Tregtart grek, t cilt u pasuruan me vendet Levantine gjat luftrave napoloniane, ankoheshin pr tekat sfilitse t administrats perandorake. Protesta e tyre u nxit nga nj varg faktorsh:
• Nga veprimtaria e “vatrave greke” n Stamboll dhe n Bukuresht, q luajtn nj rol me rndsi n jetn ekonomike t vendit;
• Nga kontakti i popullsis greke t ishujve jonian me ide liberale (Kshtu ishujt pas vitit 1815 ishin nn regjimin anglez);
• Nga mbshtetja e kolonive t emigrantve grek t vendosur n Odes, Trieste, Vjen, Paris etj.
Shenjat e para t nj lvizjeje kombtare u dukn q kur Kongresi i Vjens mori prsipr misionin pr “rindrtimin” e Evrops. N shtator t vitit 1814, tre tregtar –Ksantos nga ishulli Patmos dhe dy nga Epiri, Skufas nga Arta dhe Cakallov nga Janina- formuan n Odes shoqrin e fsheht Filiqi Heteria (Shoqria e Miqve), q duke qen kshtu e fsheht frymzohej nga modeli masonik me betimin, ritualin, gradat prkatse dhe pozicionet n vij t drejt me politikn tradicionale ruse, e cila kish si qllim ta lironte Greqin nga sundimi osman, ose t paktn t`i siguronte autonomin nn nj princ t krishter. Nj nga drejtuesit e saj, Aleksandr Ipsilanti, nga familja e njohur e gospodarve t Vllahis, adjutant i car Aleksandrit, pasi formoi nj trup prej disa qindra ushtarsh n territorin rus, n shkurt t vitit 1821 kaprceu kufirin osman, duke dhn kshtu shenjn e fillimit t Revolucionit grek.
Me gjith prkrahjen e dobt t elementve grek n provincat danubiane dhe t mosinteresimit nga ana e carit rus, lvizja u prhap shum shpejt n territorin grek. Peshkopi i Patrasit, Germanos, kishte br thirrje pr revolt e cila u shtri n t gjitha trevat dhe n ishujt grek, si: Hidra, Psara, Specia. U lirua Peloponezi dhe Atika. Pastaj n janar t vitit 1822 kuvendi i mbledhur n Epidaur, hartoi nj kushtetut sipas modelit francez t vitit 1795, e cila i jepte pushtetin ekzekutiv nj qeverie me n krye fanariotin Aleksandr Mavrokordato. Kshtu ishte shpallur pavarsia e Greqis.
Lufta me Portn e Lart qe e ashpr dhe u shoqrua me masakra nga t dyja palt. Drejtimi i saj mori nj rrjedh tjetr, kur sulltani i bri thirrje pashait t Egjiptit, Mehmet Aliut, i cili n vitin 1825 zbarkoi n Peloponez, pushtoi Misolongjin n prill t vitit 1826, ku kishte selin qeveria greke dhe n qershor 1827 mori edhe Athinn. Me kt rast dmtoheshin interesat e fuqive evropiane, t cilat reaguan n favor t grekve.
INTERESAT E PALVE N KONFLIKT
Lvizja pr pavarsin e Greqis shtronte nj shtje parimore n politikn e fuqive t mdha. Kshtu, fuqit kontinentale, duke respektuar parimet e Lidhjes s Shenjt pr t ruajtur status quon, e dnonin do lloj prpjekje kryengritse t popullsive kundr sovranve t tyre “t ligjshm”.
Por grekt, si nj popullsi e krishter q ish ngritur kundr sundimit mysliman, po gjenin kudo simpati dhe prkrahje, madje edhe n at pjes t opinionit publik evropian t lidhur fort pas ides s “ruajtjes s rendit” dhe t respektit t ligjshmris, nj mbshtetje q nuk e kishin fituar lvizjet e tjera kryengritse. Por kjo shtje parimore nuk luajti rol me rndsi n procesin e vendimmarrjes t qeverive evropiane. Reagimi i shteteve t mdha u prcaktua nga interesat e tyre: suksesi i lvizjes greke pr pavarsi oi n dobsim t Perandoris Osmane dhe ndoshta n shembjen e saj.
Rusia ishte n favor t kryengritjes greke dhe dshironte suksesin e saj. N orientimin e politiks ruse, interesat ekonomike luanin nj rol t dors s dyt. Tregtart dhe lundrtart grek deri n vitin 1821 ishin partnert kryesor n tregtin ruse n Detin e Zi; prej fillimit t kryengritjes, aktiviteti i tyre kombtar ishte ndalur; marrdhniet tregtare ruse n kt zon ishin paralizuar. Kjo prbnte dhe arsyen q qeveria e carit t dshironte nj zgjidhje t shpejt t konfliktit. Por kjo zgjidhje duhej t ishte n prputhje me interesat e Perandoris Ruse dhe fitorja e grekve u shrbente ktyre interesave, meqense Rusia ishte ajo q mund t prfitonte m tepr n pikpamje politike e territoriale nga shprbrja e Perandoris Osmane.
Prspektivat e kryengritjes greke qen t rnda pr Austrin, meqense ajo nuk mund ta linte Ballkanin nn ndikimin e Rusis. Por ato ishin shqetsuese edhe pr Britanin e Madhe, eprsia e s cils n Mesdhe tronditej drejtprsdrejti. Gjithashtu britanikt i friksoheshin edhe nj deprtimi rus n rajonin e Lindjes s Mesme, q vinte n rrezik sigurimin e Indis. Britanis mund t`i vinte pr mbar nj dobsim i Perandoris Osmane, n qoft se ajo siguronte nj eprsi n ndikimin mbi shtetin e pavarur grek. N kt mnyr interesat britanike nuk prputheshin me ato austriake.
Ndikimet e lvizjes greke pr pavarsi ishin m pak shqetsuese pr Francn. Statusi territorial i Evrops u vendos m 1815, pa marr parasysh interesat franceze, madje dhe n kundrshtim me to. N kto rrethana, shembja e Perandoris Osmane mund t shrbente pr t`i hapur rrugn ndryshimeve ktij statusi pr Francn, ku, me an t t nj sitemi kompensimesh midis fuqive t mdha, mund t krijoheshin rrethana t favorshme pr t`i rishikuar pjesrisht traktatet e Vjens.
shtja greke, n vetvete, nuk shkaktonte tensione n marrdhniet ndrkombtare, por pasojat q mund t kishte ajo n fatin e Perandoris Osmane, prbnin shqetsim pr fuqit e mdha. Porta e Lart ishte e ndrgjegjshme pr kto pasoja. N politikn ndaj lvizjes greke pr pavarsi, ajo shpresonte se fuqit e mdha nuk do t guxonin t merrnin masa q do t vinin n rrezik qenien e perandoris dhe, nse ndonjra prej tyre do t vepronte n kt drejtim, ather do t ndeshej n rezistencn e fuqive t tjera. Qeveria osmane mbante shpresa t mdha n kontradiktat midis Rusis, Austris dhe Britanis, si dhe n dshirn e tyre pr t mos e ln shtjen greke t shkaktonte nj konflikt t prgjithshm.
Gjat tet vjetve q zgjati zgjidhja ndrkombtare e shtjes greke, ajo shrbeu si rast pr manovra t ndryshme diplomatike, ku, me gjith ndikimin e lvizjes filohelenike q u shfaqn n Rusi, Franc dhe Angli, interesat e revolucionarve grek peshuan fare pak n politikn e qeverive evropiane. Ndrkoh nismat ruse ndikuan n drejtimin e zhvillimit t konfliktit dhe prcaktuan qndrimin e fuqive t tjera ndaj tij.
POLITIKA E FUQIVE T INTERESUARA PR SHTJEN GREKE
Deri n vitin 1825 (At vit vdiq car Aleksandri) politika ruse nuk ishte e angazhuar seriozisht n zgjidhjen e shtjes greke. N nj kongres q u mbajt n Lubjan t Sllovenis n janar t vitit 1821, cari rus ishte n nj mendim me Meternikun q kryengritsit grek t`i trajtonin si rebel dhe t mos i ndihmonin. Nn ndikimin e ngjarjeve t marsit 1821, kur n Stamboll ditn e Pashkve u masakruan priftrinj dhe shum t krishter grek, qeveria ruse u detyrua t vepronte, pr t mos e humbur ndikimin mbi ortodokst grek. Duke u bazuar n t drejtat q i jepte Traktati i Kuuk Kajnarxhis (1774), me an t nj note m 21 korrik 1821 ku bhej fjal pr lirin e kultit dhe pr rindrtimin e kishave greke t shkatrruara, qeveria ruse e krcnoi Portn e Lart me ndrhyrje. Megjithat, car Aleksandri nuk mendonte t ndrmerrte seriozisht veprime konkrete.
Kujdesi i carit qe i nevojshm, pasi Austria dhe Britania e treguan vullnetin e tyre pr t`iu kundrvn ndrhyrjes ruse dhe pr t shmangur nj luft ruso-turke, e cila do ta vinte n rrezik ekuilibrin evropian. Meterniku dhe Kaslrei nuk e dshironin zgjerimin e fuqis ruse n Ballkan, prandaj, me an t nj memorandumi m 22 tetor 1821, ata prcaktuan bazat e nj politike t prbashkt: ruajtjen e status quos n Lindjen e Afrme. Ndrkoh cari i ofroi Francs mundsin pr nj plan t prbashkt veprimi n Mesdhe, me qllim q t shmangej rezistenca austro-britanike. Por diplomacia franceze nuk dshironte t angazhohej n nj aventur t till.
Pr ta evituar luftn, Rusia duhet t trhiqej; m 9 dhjetor 1821 cari deklaroi se “i kushtoj m shum rndsi unitetit t qeverive evropiane, sesa shtjes greke”. Rusia u mjaftua me prpjekjet pr t organizuar nj aksion diplomatik kolektiv. Kshtu, me an t nj projekti, n janar 1824, ajo -sugjeroi sipas modelit t Moldavis dhe Vllahis- formimin e tri principatave autonome nn sovranitetin e sulltanit, n vend t nj shteti t pavarur grek. Ishte e qart se projketi parashikonte protektoratin rus mbi principatat. Porta e Lart e gjykoi si t papranueshm projektin e qeveris ruse, ndrsa grekt si t pamjaftueshm; Mavrokordati protestoi duke thn se nuk mund ta pranonte nj “gospodarizim t Greqis”.
N kto rrethana, nuk ishte e vshtir q diplomacia evropiane ta sabotonte projektin rus, i cili u mnjanua nga Austria dhe Britania. Car Aleksandri nuk nguli kmb dhe n shkurt 1825 deklaroi se “nuk do t ndahem nga Evropa” dhe se nuk do t bnte luft me Turqin. N kto rrethana, Porta e Lart, me ndihmn e flots dhe t ushtris s vasalit t saj egjiptian, rivendosi sundimin e saj n Greqi.
Por po at vit (1825) tre faktor prcaktuan prmbysjen e papritur t situats n favor t grekve, t cilt, t drrmuar dhe me forca t shterura, ishin n prag t nnshtrimit.
1. N dhjetor t 1825 hipi n fron car Nikolla I, i cili u tregua m i vendosur se paraardhsi i tij, duke i dhn nj kurs t ri politiks ruse. Ai nuk pranoi t vepronte n baz t solidaritetit evropian, por ndoqi nj politik sipas interesave ruse, t cilat e orientonin drejt nj ndrhyrjeje energjike n Ballkan. Carit t ri nuk i interesont shtja pr t ciln luftonin grekt; njlloj si kancelari austriak, ai i konsideronte ata rebel. Nikolla I dshironte vetm vendosjen e ndikimit rus mbi principatat danubiane dhe pr kt arsye i drgonte sulltanit, m 17 mars 1826, nj ultimatum n lidhje me ato principata - nj shtje q nuk i prekte drejtprdrejt interesat britanike n Mesdhe. Kshtu doli n pah rreziku i mundshm i nj lufte ruso-turke me pasoja serioze pr ekuilibrin n Evrop.
2. Reagimi i fuqive t mdha u kushtzua nga nj fakt i ri: zhvillimi i filohelenizmit, q e detyroi diplomacin evropiane ta merrte parasysh opinionin publik. Faktor t ndryshm ndikuan n simpatit e shumllojshme pr shtjen greke: adhurimi i kulturs antike, dshira romantike pr aventura ekzotike te shum individ, pas mbarimit t luftrave napoloniane, prhapja e ideve liberale, thirrja pr nj kryqzat kundr islamit etj. shtja greke e bri pr vete opinionin evropian, liberal dhe konservator s bashku. Kshtu shkrimtar t njohur, si: Hygo, Bajron, Lamartin etj, shkruan vepra t ndryshme, q nxitn entuziazmin e shum vullnetarve evropian dhe amerikan pr t`i ndihmuar kryengritsit grek.
3. Forca me t ciln grekt bn thirrje pr ndihm, nxiti dhe ndrhyrjen evropiane. Q n ver t 1825-s, prfaqsues t lvizjes greke krkuan mbrojtje n formn e nj protektorati nga Britania e Madhe; m von (Prill 1826) iu lutn ambasadorit britanik n Stamboll pr ndrmjetsim n zgjidhjen e konfliktit. Forcat politike greke qen t prira pr ta njohur suzerenitetin e sulltanit, por qeveria osmane, e paknaqur nga ndrhyrja evropiane n punt e saj t brendshme, nuk pranoi.
N kto kushte, politika britanike mori nj orientim t ri, duke iu prshtatur situats s re. Sekretari britanik, Kaning, e kish shprehur vullnetin e tij “pr ta ruajtur Perandorin Osmane”, por aq koh sa kjo mund t bhej pa shkaktuar nj konflikt t prgjithshm. N vend q t prpiqej t`i kundrvihej Rusis, duke formuar aleanc me Austrin, ai mendoi se mjeti m i mir pr ta “frenuar” politikn ruse, ishte nj marrveshje me carin.
Bisedimet anglo-ruse, q u zhvilluan nga misioni i duks Uelington n Shn Petrburg, prfunduan me nnshkrimin e nj protokolli m 4 prill 1826. Me an t tij Britania dhe Rusia i ndanin rolet n Ballkan; kshtu:
• Rusia do ta rregullonte vet shtjen danubiane;
• Britania do t vepronte n Mesdhe, duke shrbyer si ndrmjetse mes Ports s Lart dhe kryengritsve grek, nj prpjekje q do t mbshtetej nga Rusia.
Qllimi kryesor i protokollit ishte q Greqis t`i sigurohej statusi i autonomis: shtet vassal i Perandoris Osmane, i qeverisur nga vet grekt; kreu i tij do t miratohej nga Porta e Lart.
Kshtu, diplomacia britanike besonte se ua kish lidhur duart rusve dhe i kishte frenuar ambiciet e tyre. Ajo ia doli mban ta izolonte shtjen greke, d.m.th. t evitonte rrezikimin e evidencs s Perandoris Osmane dhe, si shkruante Kaningu, ta pengoj Rusin pr ta plakitur.
Franca ndoqi nj politik t kujdesshme n fillim ndaj shtjes greke, por q shprehte m shum simpati ndaj perandoris sesa ndaj kryengritsve grek. Motivet e ktij qndrimi lidheshin me prkrahjen franceze ndaj bashksis katolike, prball asaj ortodokse, q kishte nj pozit m t mir n perandori; politika franceze n Mesdhe e kishte drejtuar shnjestrn mbi Egjiptin, ku pashai shqiptar Mehmet Aliu kishte filluar riorganizimin e administrats shtetrore me ndihmn e specialistve francez.
Diplomacia franceze e shihte Mehmet Aliun si nj personalitet q mund t merrte n dor drejtimin e Perandoris Osmane. Pas vitit 1825, me aktivizimin e opinionit publik, qeveria franceze u detyrua ta rishikonte politikn e saj n Ballkan. Porta e Lart u kshillua t bnte lshime ndaj Rusis n shtjen e principatave danubiane. Franca, e cila nuk dshironte t mbetej jasht protokollit t 4 prillit 1826, kundr t cilit kishte protestuar n Londr dhe n Shn Petrburg, synonte t rivendoste shtjen greke n planin e vendimeve n nivel evropian. Ndrkoh Britania, e cila donte t`i shmangej nj politike ball pr ball vetm me Rusin, i mirpriti propozimet franceze.
KONFLIKTI DHE ZGJIDHJA E TIJ
N kto rrethana t komplikuara, qeveria osmane, nga ana e saj, u prpoq t manovronte dhe t`i prante kundrshtart e vet. Me an t konvents Akerman, e prfunduar m 7 tetor 1826, Porta e Lart i plotsoi krkesat ruse pr principatat danubiane (Plqimi i Rusis pr heqjen e gospodarve t zgjedhur nga bojart vends, liria e tregtis npr Detin e Zi dhe n Ngushticat turke, si dhe premtimi pr autonomin e Serbis), por nuk e pranoi ndrmjetsimin pr shtjen greke. Megjithat kjo qe manovr e kot, pasi me traktatin e nnshkruar n Londr, m 6 korrik 1827, Britania, Rusia me t cilat u bashkua dhe Franca, vendosn t`u diktonin, me an t nj bllokade detare, turqve dhe grekve prfundimin e armpushimit.
Traktati parashikonte:
- sovranitetin e sulltanit mbi Greqin, kufijt e s cils do t caktoheshin m von;
- q tri fuqit t ofronin ndrmjetsimin e tyre n zgjidhjen e konfliktit, por pa marr pjes vet n konflikt.
Demonstrimi detar i flots anglo-franceze n gjirin e Navarinos n Peloponez, ku ishte prqndruar flota turko-egjiptiane, u shndrrua m 20 tetor 1827 n nj ndeshje, ku flota perandorake u shkatrrua plotsisht. Ushtria egjiptiane e shkputur nga prapavijat e saj, u paralizua n Greqi.
Ndrmjetsimi paqsor u shndrrua kshtu n nj ndrhyrje t armatosur kundr Perandoris Osmane. Pr grekt kjo do t thoshte lirim, ndrsa te turqit ngjalli nj zemrim t madh. Flota turke u shkatrrua nga fuqit me t cilt Porta e Lart ishte n paqe. Stambolli u prfshi nga nj val e fuqishme fetare antiperndimore, sulltani bri thirrje pr “luft t shenjt” kundr t krishterve. N marrdhniet mes fuqive t mdha pasojat ishin t rnda.
Ngjarjet n Navarin, t cilat u konsideruan t “paplqyeshme” n Londr, i thelluan divergjencat midis Britanis q krkonte ta ruante status quon dhe t mbronte integritetin e Perandoris Osmane, si dhe Rusis, q ishte e prir pr nj aksion t menjhershm dhe vendimtar. N pranvern e vitit 1828, kur Rusia i shpalli luft Turqis, prpspektiva e nj konflikti anglo-rus dukej mjaft e afrt. Diplomacia franceze prfitoi nga rasti dhe ndrmjetsoi midis Londrs dhe Shn Petrburgut pr t arritur nj kompromis. Plani francez i prpunuar nga ministri i Jashtm Laferone, artizan i rimkmbjes s Francs n vitet e fundit t Restaurimit, i sugjeronte Britanis q t`i linte Rusis liri veprimi n rajonin danubian, por ta privonte at nga rregullimi i shtjes greke. Pr kt mjaftonte t drgohej nj ekspedit ushtarake franko-angleze q t`i detyronte trupat egjiptiane t largoheshin nga Peloponezi.
N kt mnyr ndahej fusha e veprimit. Franca dhe Britania do t luanin nj rol mbizotrues n rregullimin e shtjes greke dhe do t ekuilibronin veprimtarin ruse n Ballkan. Rusia, duke mos pasur asnj mundsi pr ta imponuar vullnetin e saj n zgjedhjen diplomatike-ushtarake t situats, m 19 korrik 1828 u detyrua t`i pranonte kto propozime.
Pasi u largua ushtria egjiptiane, e komanduar nga Ibrahim Pasha, pa pritur ardhjen e trupave franko-angleze, n ishullin grek t Poros u mblodh m 12 dhjetor 1828 Konferenca e Ambasadorve t tri fuqive t mdha, ku mori pjes dhe nj delegacion grek i kryesuar nga Kapo D`Itria. Konferenca vendosi formimin e shtetit grek nn vasalitetin e sulltanit. Vija q shkonte nga gjiri i Arts nn gjirin e Volos shrbente si kufi verior i ktij minishteti grek. T tri qeverit, pas disa debatesh miratuan m 22 mars 1829 n Londr nj protokoll mbi bazn e vendimeve t marra n Poros. Shteti i ri grek u konceptua si nj monarki e trashgueshme, q do t`i paguante Ports s Lart nj tribut vjetor si shenj vasaliteti ndaj sulltanit; aty u parashikua dhe nj shkmbim i mundshm i popullsis myslimane me grek.
Kto rezultatte iu paraqitn qeveris osmane n formn e nj ultimatumi, e cila n fillim i refuzoi. Qeveria britanike hezitoi ta detyronte paln turke, pasi ajo ishte kundr zgjerimit t territorit grek karshi ishujve Joninan, ku gjendej baza detare britanike. Ky ishte rasti q priste Rusia pr t vepruar vetm, e cila, duke luftuar me Turqin, merrte rolin e protektorit t shtjes greke.
Franca luajti nj rol aktiv n zgjidhjen e konfliktit. Operacionet n Peloponez, t parashikuara si nj ekspedit franko-britanike, u realizuan vetm nga trupat franceze. Prspektivat q hapeshin n politikn ndrkombtare pr diplomacin franceze, ishin m t rndsishme se fati i Greqis. Q n Konferencn e Poros u dukn shenjat e nj nisme franceze, e cila n momentin kur ushtria ruse krcnonte Stambollin (Shtator 1829), mori tiparet e nj projekti pr ndarjen e Perandoris Osmane, kryesisht n favor t Rusis dhe Austris. I hartuar nga qeveria e ultra-monarkistit Polinjak, plani shoqrohej me rregullime territoriale n Evropn Qendrore dhe n Renani, duke synuar t`i rishikonte traktatet e 1815-s dhe ta lehtsonte kshtu pozitn e Francs.
Por plani dshtoi, pasi binte ndesh me interesat e Britanis dhe t Prusis, t cilat e shihnin at si nj iniciativ aventureske dhe t paparanueshme. Madje dhe Rusia, kundrshtari m i vendosur i osmanve, nuk e shihte me interes faktin q Bosfori dhe Dardanelet t zotroheshin nga nj shtet i ri, n vend q t mbeteshin nn nj perandori t pafuqishme n prag t rnies dhe e prir pr t`i br lshim carit.
N Traktatin e Adrianopojs, i nnshkruar m 14 shtator 1829, Perandoria Osmane, e thyer nga lufta me Rusin, u detyrua t`i pranonte krkesat e tri fuqive t mdha. Kshtu:
- Rusia fitoi avantazhe t rndsishme territoriale n Armeni dhe Kaukaz;
- Rusia fitoi privilegje tregtare: anijet ruse lejoheshin t kalonin Ngushticat turke;
- Rusia siguroi prfitime politike: Moldavia dhe Vllahia u bn autonome nn protektoratin e Rusis, por vasale t sulltanit;
- Bregu i djatht i Danubit u militarizua.
shtja greke u rregullua sipas vendimeve t protokollit t 22 marsit 1830, ku Britania, e shqetsuar nga statusi i shtetit t ri grek dhe afrsia e tij me ishujt jonian, sugjeroi nj zgjidhje prfundimtare. N Traktatin e nnshkruar n Londr m 3 shkurt 1830, Greqia siguroi pavarsin, por me nj zvoglim t territorit kombtar, e prqndruar kryesisht n Atik, Beoti, Peloponez dhe n disa ishuj, ku banonte nj popullsi prej 800.000 banorsh, e popullsis greke q banonte n tr Perandorin Osmane.
Traktati i Londrs ishte marrveshja m e rndsishme pr formimin e shtetit modern grek. Tri fuqit prcaktuan kufijt dhe vendosn formn e qeverisjes. Me nxitjen britanike, u vendos q shteti t mos ishte autonom, por i mosvarur. Diplomacia britanike druhej se mos Greqia binte nn ndikimin rus. Gjasat pr kt ishin m t vogla, po t shkputeshin t gjitha lidhjet mes Greqis dhe Ports s Lart. Pr kto arsye u krkua dhe kufizimi i skajshm i territorit t shtetit. Pr t ruajtur interesat e tyre, t tri fuqit vendosn t bheshin mbrojtse dhe garante t shtetit t ri grek.
N vitin 1832 Greqia u shpall monarki me n krye princin Oto nga oborri bavarez dhe sht i pari shtet ballkanik q fitoi pavarsin nga Perandoria Osmane. Greqia e pavarur ndryshonte shum nga Greqia e ndrrave t nacionalistve grek pr nj ringjallje t perandoris bizantine, ideal jo vetm i fanariotve por edhe i shumics s udhheqsve politik grek.
N planin ndrkombtar, zgjidhja e shtjes greke i dha nj goditje Aleancs s Shenjt, sepse traktatet e saj nuk u zbatuan ashtu si kishte vendosur ajo. Rusia, Britania e Madhe dhe Franca nuk ndoqn politik unike ndaj shtjes greke, t gjith vepronin konform interesave t tyre dhe iu prshtatn situats s krizs. Rolin kryesor ndaj ksaj shtje padyshim se e luanin Rusia dhe Britania, t cilat u trhoqn prball rrezikut t nj konflikti t prgjithshm. Anglezt mund t konsideronin n prparsin e tyre se evituan shembjen e Perandoris Osmane. Ndrsa Rusia edhe pse nuk prfitoi aq, ajo vazhdonte me kmbngulje t gjente pretekste q t vazhdonte presionin dhe rrugn e saj drejt ngushticave t shumlakmuara prej saj. Franca e luante rolin e ndrmjetses duke forcuar edhe m pozitn e saj n rolin e marrdhnieve ndrkombtare. Greqia u b e pavarur n saj t prkrahjes nga jasht t Fuqive t Mdha. Ajo futi n funksion Fuqit e Mdha (Rusin, Britanin e Madhe e Francn), q t merrnin veprime konform interesave t tyre politiko-strategjike. Prfundimisht, ishin kto forca politike q kurorzuan revolucionin grek me pavarsin e plot t Greqis dhe shkputjen e saj nga sundimi shekullor osman.
LITERATURA:
AKADEMIA E SHKENCAVE E SHQIPRIS, Instituti i Historis – Histiria e Pupullit Shqiptar I. Toena, Tiran, 2002.
Castellan, Georges. Histori e Ballkanit (shekulli XVI-XX). ABEJ, 1991.
Charles dhe Barbara Jelavich, Themelimi i Shteteve Kombtare t Ballkanit, 1804-1920. DITURIA, Tiran, 2004.
Glenny, Misha. HISTORI E BALLKANIT 1804 – 1999 Nacionalizmi, Luftrat dhe Fuqit e Mdha. TOENA, Tiran.
Jelavich, Barbara, Historia e Ballkanit (Shekulli i tetmbdhjet dhe nntmbdhjet), Volumi I, Prpjekja, Tiran, 1999.
Kissinger, Henry, Diplomacia, Shtpia Botuese e Lidhjes s Shkrimtarve, Tiran, 1999.
Mullai, Abaz. Historia e Ballkanit shek. XIX-1918. SHBLU, Tiran, 2008.
Murzaku, Thoma. HISTORIA E VENDEVE T BALLKANIT II. Universiteti i Tirans – Fakulteti Histori-Filologji. Tiran, 1973.
Nathanaili, Petrit. Marrdhniet ndrkombtare nga origjina deri m sot. Vllimi i par. FILARA, Tiran, 2009.
Rich, Norman, Diplomacia e Fuqive t Mdha (1814-1914), TOENA, Tiran, 2006.
Schevill, Ferdinand. BALLKANI – HISTORIA DHE QYTETRIMI. EUGEN, Tiran, 2002.
Dar_di
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn scn_Latn