als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Gjuha letrare shqipe dhe flamuri kombėtar shqiptar na kanė njėjtėsuar, na njėjtėsojnė dhe do tė na njėjtėsojnė pikėrisht si popull e si komb, si njė Shqipėri e tėrė e natyrshme kudo ku shqiptarėt kanė gjallėruar e gjallėrojnė brez pas brezi nė viset shqiptare tė trashėguara nga stėrgjyshėrit iliro arbėreshė.
Dashuria pėr mėmėdheun, pėr Shqipėrinė tonė tė dashur, pėr flamurin kombėtar i ka mbajtur gjallė e tė fortė, tė pastėr e tė shėndetshėm kombėtarisht e njerėzisht shqiptarėt patriotė e liridashės, tė ndershėm e fisnikė, tė sakrificės e flijimit, sė pari duke pasur qėllimin pėr ta bėrė Shqipėrinė e natyrshme me krahė e degė tė bashkuar cep mė cep e pastaj pėr ta pėrparuar e zhvilluar, pėr ta bėrė njėsoj si dhe shtetet e tjera tė zhvilluara evropiane.
Bijtė dhe bijat mė tė mirė tė kombit shqiptar janė pėrpjekur nė forma e mėnyra tė ndryshme, kanė vepruar ditėn dhe natėn, kanė luftuar e derdhur gjakun deri edhe nė kohėn tonė, dėshmitarė tė sė cilės, pra jemi edhe ne, pikėrisht pėr gjuhė e flamur pėr liri e drejtėsi dhe Shqipėrinė e bashkuar. Ky ishte edhe pikėsynimi i famėmadhes UĒK.
Por mjerisht janė dėgjuar e po dėgjohen herė pas here zėra tė ējerrė, si njė kor korbash kundėr gjuhės letrare, pėr ndryshimin e flamurit, pėr krijimin e kombit kosovar, kundėr ribashkimit tė drejtė e tė natyrshėm tė popullit dhe Atdheut tonė.
Ai qė pėrpiqet ta pėshtyejė diellin, pėrpiqet kot, sepse pėshtyma duke mos arritur diellin i bie mu nė fytyrėn e tij, - thotė: Sami Frashėri.
Gjuha letrare shqipe nuk mund bėhet sallat variantesh krahinore sipas dialekteve, a lokalizmeve pėr t`u copėzuar kėshtu , sipas qejfeve , dėshirave, prirjeve a kokėfortėsive tė njerėzve tė ndryshėm qofshin kėta nė Tiranė, nė Prishtinė , nė Shkodėr apo nė qytetet tė tjera shqiptare.
Gjithashtu, nė asnjė mėnyrė ajo nuk mund tė copėzohet nė variante letrare, sipas tendencave politike e kundėrnjėsuese qė i shfaqin njerėz me prirje politike, pa pikėpamje aspak shkencore e kombėtare, tė cilėt nuk i ha meraku pėr gjuhėn shqipe dhe kulturėn shqiptare, po pėr paratė qė i marrin nga padronėt e tyre qofshin kėta serbė, grekė a tė tjerė e qė pėrmblidhen nė qarkun e antishqiptarizmit.
Ėshtė mjerim i madh politik e kombėtar, tė merret njeriu me tendenca politike antikombėtare kundėr gjuhės sė njėsuar letrare shqipe, kur dihet fakti se rėndom njėsimi i gjuhės ėshtė edhe shprehje shpirtėrore e njėsimit dhe bashkimit kombėtar.
Nė qoftė se ka synime mbarėshqiptare tė jetėsuara gjer mė tani, mund tė themi se dritėn e jetėsimit e kanė parė vetėm alfabeti dhe gjuha letrare shqipe apo standarde. Tė tjera synime nė rrafshin gjithėshqiptar presin pėr t`u jetėsuar. Por, nuk mund tė ecim pėrpara, nė qoftė se kthehemi prapa duke i shkatėrruar tė arriturat kombėtare. Nė qoftė se veprojmė me prapakthime shkatėrruese, kėsaj i thonė: tė luftosh kundėr vetvetes.
Shqetėsim i disa gjuhėtarėve, a gazetarėve se gjuha letrare shqipe e ka shpėrfillur fare dialektin e gegėrishtes nuk mund tė qėndrojė fare, sepse qė tė dy dialektet e gjuhės shqipe janė pjesė e tė njėjtit brumė. Ju ngjajnė dy vėllezėrve, tė cilėt kanė tė njėjtėn nėnė, kanė tė njėjtin gjak dhe gati tė gjitha tiparet e pėrbashkėta , por natyrshėm kanė edhe disa veēanti. Nė qoftė se vėllai nga Toskėria i paraqiti ato veēanti mė tė qėndrueshme, mė tė pranueshme se tė atij nga Gegėria nuk u bė kijameti, sepse jemi brenda tė tė njėjtit oborr.
Ėshtė njė e vėrtetė e pamohueshme se dialekti i toskėrishtes u paraqit mė i konsoliduar nga ana fonetike, morfologjike e sintaksore se ai gegėrishtes, prandaj prej kėndej u nis burimi bazė pėr njėsimin e shqipes letrare. Ėshtė antishkencore, pohimi i ca gazetarėve a intelektualėve, por edhe i ca gjuhėtarėve se njėsimi i shqipes letrare u bė mbi baza politike, meqė Enver Hoxha ishte nga Gjirokastra dhe se ai e ka folur toskėrishten, prandaj gjoja politika dhe Enver Hoxha paskan bėrė trysni tė madhe mbi gjuhėtarėt qė ata tė marrin si bazė tė vendosjes pėr formimin e gjuhės letrare dialektin e toskėrishtes.
Pohime tė tilla janė sa tragjike aq edhe komike. Ėshtė shumė e vėtetė se formimi i gjuhės letrare ėshtė dhe akt politik, por gjithnjė nė kuptimin e mirė tė fjalės dhe aspak me diktat.
Ėshtė mirė tė sjellim nė vėmendjen e lexuesit disa nga dhėnat shkencore tė marra nga libri : Dialektologjia shqiptare e botuar nė Tiranė, mė 1988, autor i sė cilės ėshtė profesori i nderuar, Jorgji Gjinari dhe nga ribotimi i kėtij libri po nė Tiranė, nė vitin 2000, autorė tė sė cilės janė dialektologėt e shquar: Jorgji Gjinari e Gjovalin Shkurtaj, ku ndėr tė tjera thuhet : Shumė tė afėrta midis tyre janė edhe dy dialektet e gjuhės shqipe. Ndryshimet dialektore humbasin dhe zhduken nė shumėsinė e elementeve tė pėrbashkėta nė sistemin e gjuhės.
Ėshtė shumė e kuptueshme qė njėsimi i gjuhės letrare shqipe ėshtė edhe shprehje qartė e bashkimit tė popullit shqiptar dhe Shqipėrisė sė natyrshme me tė gjitha degėt e pjesėt e saj. Pastaj natyrshėm politikanėt, administratorėt, gazetarėt etj, kanė nevojė pėr njė gjuhė tė njėsuar, pėr njė gjuhė sa mė tė kuptueshme, tė bukur e tė rrjedhshme. Gjithashtu tė shprehurit e pėrmbajtjeve politike sa mė natyrshėm e kuptueshėm nė tė gjitha hapėsirat shqiptare bėhet nėpėrmjet gjuhės sė njėsuar letrare. Por ēfarė i pengon njė shqiptari verior pėr ta folur dhe shkruar gjuhėn njėsuar letrare shqipe?!
Do tė thosha pa hamendje se shkolla, politika dhe mediet kudo nė viset shqiptare do tė duhej tė ishin shumė tė pėrgjegjshėm\me e tė shkėlqyera e kėshtu do tė duhej tė ishin shembujt mė tė mirė se si flitet dhe shkruhet gjuha letrare shqipe dhe natyrisht duhet ta nxisin pėrvetėsimin e saj. Njėkohėsisht, duhet ta zhdukim pėrtacinė dhe fodullėkun krahinor e lokalist, qė nuk do mend, ėshtė arkaik dhe fare e panevojshėm. Nuk ėshtė e thėnė, nė asnjė mėnyrė qė shqiptari nga Prishtina apo ai nga Shkodra tė flasin njėlloj, me theksime tė veēanta fonemash siē flasin, fjala vjen, vlonjatėt. Por, ėshtė e domosdoshmėri, aq sa ka mundėsi ta flasim gjuhėn letrare sipas rregullave tė njėsuara gjuhėsore por edhe ėshtė frytdhėnėse dėshira e mirė pėr t`ju pėrmbajtur me pėrpikėri rregullave tė drejtshkrimit, kur shkruajmė. Janė bėrė, bėhen e do tė bėhen edhe nė tė ardhmen gabime edhe nė tė folur edhe nė tė shkruar, por kur janė dėshira e mirė dhe vullneti pėr ta pėrvetėsuar gjuhėn letrare shqipe, pėr tė mos thėnė s`bėhen fare gabime duhet thėnė se ato do tė jenė shumė tė pakta.
Ėshtė i paqėndrueshėm pohimi se nuk mund tė pėrvetėsohet gjuha letrare nga tė rinjtė shqiptarė tė viseve veriore shqiptare, siē ėshtė fjala vjen Kosova, kur dihet fakti se njė pjesė e madhe e kėtyre tė rinjve pėrpiqen e disa edhe arrijnė ta mėsojnė mirė gjuhėn angleze, madje edhe fonetikisht nė rregull dhe s`arritkan ta pėrvetėsojnė gjuhėn letrare shqipe veē tė tjerash edhe fonetikisht siē duhet!
Pohime antishkencore dhe antikombėtare pėr gjuhėn, dėgjohen nga Migjen Kelmendi, nga disa gazetarė tė cekėt, nga disa tė vetėquajtur gjuhėtarė e shkencėtarė qofshin tiranas, prishtinas a shkodranė qė aspak nuk janė kompetentė tė flasin a tė shkruajnė pėr tė vėnė nė dyshim njėsimin gjuhėsor e letrar tė shqipes, madje kėshtu bėhen edhe shumė tė neveritshėm e aq mė i neveritshėm bėhet gazetari i llastuar Migjen Kelmendi, kur edhe mundohet tė japė kėshilla se u dashka qė gegėrishtja tė mėsohet nė shkolla, me qėllim qė tė zėvendėsohet me letrarishten e njėsuar!
Pėrsėri do tė sjellim nė vėmendjen e lexuesit argumentet shkencore nga dialektologėt e nderuar profesorėt Jaorgji Gjinari, e Gjovalin Shkurtaj po nga i njėjėti tekst ku ndėr tė tjera thuhet: Dialekti pasqyron para sė gjithash leksikun e pėrditshėm dhe u pėrgjigjet funksioneve mė tė thjeshta tė bisedės sė pėrditshme, kryesisht familjare, nė punėt e fshatit a tė zejeve etj., kurse nė gjuhėn letrare kombėtare zhvillohen edhe shumė shtresa tė reja tė leksikut politiko-shoqėror, letrar e artistik, shkencor etj., tė cilat rrezatojnė kryesisht jetėn moderne e qytetarizmin (urbanizmin) qė parakupton edhe njė larmi tė madhe tė funksioneve tė komunikimit: gjuha e mjeteve tė komunikimit masiv, gjuha e shtetit dhe zyrave, gjuha e botimeve shkencore etj.
Njerėzit qė pėrpiqen tė shkruajnė a tė shprehen vetėm me anėn e dialektit tė tyre do tė kenė pengesa tė mėdha e kufizime komunikuese, pa e plotėsuar tėrėsisht atė qė ėshtė e domosdoshme pėr t`u thėnė apo pėr t`u shkruar, meqė dialekti pėrbėn e njė bote tė vjetėr kulturore, tė kufizuar nė kuadrin e njė rrethi a krahine. Kush synon tė ketė njohje gjithėkombėtare dhe t`i drejtohet tė gjithė bashkatdhetarėve padyshim do tė zgjedhė si mjet komunikimi gjuhėn letrare, qė i pėrket tė gjithė kombit. Ēmenduri tė shumta, qoftė nga Migjen Kelmendi, qoftė nga njėfarė Zylo shkencėtari i ashtuquajtur Nexhmedin Spahiu pėr kombin kosovare ndryshimin e Flamurit, qoftė edhe nga tė tjerė si kėta, dėgjohen herė pas here, e qė padyshim kanė nė themel antishqiptarizmin e cytur nga qarku armiqėsor serb, nga qarqe tė tjera armiqėsore dhe nga rryma interesash ekonomike, politike, demagogjike e tradhtare nė viset e tona shqiptare. Ky shkencėtar Spahiu duke i vėrtitur fjalėt nėpėr mjegullėn e dendur antishqiptare qė ėshtė krijuar kudo nė viset shqiptare, pa ngurrim e shfaq miopinė e tij, madje duke iu bėrė pyetje edhe akademikėve tė nderuar e atdhetarė si Rexhep Qoses e atdhetarėve tė tjerė, se ē`ėshtė kombi e ē`ėshtė etnia?
Tė mos harrojė ky farė Zylua i zellshėm, Nexhmedin Spahiu, tė shfletojė literaturėn kombėtare dhe shkencore shqiptare, nga cila do tė mėsojė shumė e tė mos bėhet: gazi i botės siē thotė populli. Kėtij dhe bashkėmendimtarėve e bashkėpunėtorėve tė tyre jua dhamė dhe do t`jua japim disa argumente shkencore. Ja njė prej tyre po e marrim nga dialektologjia shqiptare:
Pėr tė dalluar kufirin midis dialekteve tė njė gjuhe dhe gjuhėve tė ndryshme, qofshin ato edhe shumė tė afėrta duhet pasur parasysh si kriter fakti nėse bartėsit e tyre ruajnė apo nuk e ruajnė nė ndėrgjegjen e vet ndjenjėn se i pėrkasin njė kombi e njė populli. Nė qoftė se bartėsit e tyre kanė ndjenjėn se i pėrkasin njė kombi, atėherė s`kemi gjuhė tė veēantė, por dialekte, nė rast tė kundėrt, kemi tė bėjmė me gjuhė tė veēantė kombėtare. Pėr rastin e parė mund tė sjellim si shembull dialektet e gjuhės shqipe qė shtrihen sot brenda dhe jashtė territorit tė Republikės sė Shqipėrisė, sepse me pėrjashtim tė diasporės, shqiptarėt kudo erdhėn sė bashku nė formimin e kombit, kurse pėr rastin e dytė mund tė sjellim si shembull rusishten, ukrainishten dhe bjellorusishten, qė u pėrkasin kombeve tė ndryshme. Siē shihet edhe mė sipėr argumentet bashkėveprojnė nė lidhshmėri me idenė se shqiptarėt e Kosovės nuk mund tė kenė asnjė lloj tjetėr identiteti e kombi veē atij shqiptar, pra ata ruajnė nė ndėrgjegjen e tyre se i pėrkasin tė njėjtit komb si edhe shqiptarėt e viseve tė tjera shqiptare.
Pra, nė qoftė se Nexhmedin Spahiu, Migjen Kelmendi e disa tė tjerė si kėta arrijnė t`ia mbushin mendjen shqiptarėve tė Kosovės se nuk janė shqiptarė, atėherė le tė ndėrrojnė gjuhė e flamur, himn e komb, por mos tė harrojnė se nė shpirtin, mendjen e zemrėn e tė gjithė atdhetarėve, e kėta nuk janė pak, kudo nė trojet shqiptare, Kosova ėshtė Shqipėri, sė bashku me tė gjitha viset tė tjera shqiptare.
Meqė pėr Shqipėrinė e natyrshme etnike kanė punuar e kanė vepruar shqiptarėt dhe ėshtė mbrojtur me zjarr e dashuri tė madhe ideja e jetėsimit tė saj nė kohė shumė mė tė vėshtira se sot, do tė mbrohet dhe punohet e veprohet edhe sot e edhe nė tė ardhmen, sepse gjaku i bijve dhe bijave mė tė mira tė kombit shqiptar deri edhe nė ditėt tona siē qe edhe heroizmi i Komandantit Legjendar Adem Jashari, i Komandant Kumanovės, Ismet Jashari, i Indrit Carės e i gjithė heronjve e dėshmorėve tė kombit tonė, si dhe i veprimtarive patriotike siē ėshtė vepra e Naim e Sami Frashėrit e Rexhep Qoses dhe e tė tjerėve i kanė vėnė themelet e forta tė kėsaj Shqipėrie nė ndėrgjegjen tonė, nė ndėrgjegjen e brezave qė vijnė, prandaj ribashkimi do tė jetėsohet, sepse fundja kjo ėshtė edhe rruga e vetme e mbijetesės shqiptare.
Ja sa e plotė kuptimshme bėhet kjo qė u tha mė lart e shoqėruar edhe me vargjet e njė kėnge polifonike, nėpėrmes sė cilės kėngėtari popullor thėrret me zė tė fuqishėm pėr bashkim kombėtar:
Sot qė tundet rruzullimi,
ėshtė dita vetėm sot,
rruga jonė ėshtė bashkimi,
ndryshe mbaruam si komb.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn