als_Latn uzn_Latn bos_Latn
Milo rishkruan historin: Enver Hoxha smund t fshihet nga historia
Paskal Milo kryetar n Komisionin e Rishkrimit t Historis, pr ciklin shkollor parauniversitar, ka deklaruar se historia e popullit shqiptar ka nevoj pr tu rishkruar, pasi duhet armatosur nga politizimi q i sht br ndr vite. Milo n nj intervist me gazetaren Klementina Cenkollari, tha se duhet vlersuar historia dhe figurat historike ndr vite. Ndrsa shtoi se periudha e komunizmit krkon m tepr objektivitet. Pas pasur frik se dikush mund ta gjykonte, historiani u shpreh se Enver Hoxha ka qn nj prsonalitet i Shqipris dhe se mnyra si mund ta interpretojn shqiptart periudhn e tij, nuk e bn at q t largohet n mnyr t dhunshme nga historia.
Intervista e plot:
Paskal Milo: Procesi i t shkruarit t historis, sht nj proces i natyrshm, i vazhdueshm. Historia rishkruhet vazhdimisht. Nuk ndodh vetm n Shqipri, por ka ndodhur dhe do t ndodh gjithnj. Procesi i t shkruarit t histroris duhet kuptuar n mnyr dialektike dhe ajo ka po bhet sot n Shqipri, sht pjes e ktij procesi, sht e natyrshme, aq m tepr kur konstatohet, pr fat t keq, q n Shqipri, ka nvoj pr nj ekuilibr. Ka nvoj q n kt rast historia t depolitizohet, t armatoset nga mjetet e ndeshjes politike, q pr fat t keq transpetohen tek fmijt dhe tek brezi i ri.
Klementina Cenkollari: Politika ka ndrhyr dhe sht prdorur qellimisht, edhe n rastet kur fqinjt tan konsiderohen t till. Mund t prmendim ndonj rast konkret n tekstet q ju keni lexuar? Takste konkrete ku sht prdorur qellimisht pr qellime politike?
Paskal Milo: Prpara se tu jap prgjigje direkte, me lejoni q tju them, se vitet e fundit n Shqipri vihen re 2 tendenca. Q jan t rrezikshm. E para sht tendenca e nihilizmit t tradits kombtare shqiptare. Ka nj numr njerzish, shumica e tyre johistorian, t cilt prpiqen t mohojn ose t zhbjn historin shqiptare n shekuj. Godasin pa asnj arsye, pa emocione ose pr t qn modern, figurat qendrore t historis s kombit duke filluar nga Skndrbeu dhe deri tek Ismail Qemali shtrembrojn historin e kombit shqiptar, mbi t gjitha duam q historin shqiptare nn Perandorin Osmane, q ka qn nj histori dhe nj realitet hisrorik i pakontestueshm, n nj marrdhnie midis sunduesve osman dhe shqiptarve t sunduar. Pra, nj sjellje e till, q sht vn re gjat ktyre viteve t fundit, sht me t vrtet shqetsuese.
Problemi i dyt sht ajo q nism bisedn, q ka nj politizim ekstrem n tekste t ndryshme t histories, n prputhje me rrotacionin politik q ka ndodhur n Shqipri n kto 20 vite. sht pa dyshim nevoj q tekstet e historis dhe vet historia e shqiptare e shekullit t XX t shikohet n mnyr sa m objektive. Qoft pr periudhn nga viti 1912 deri n periudhn 1939, ose si njihet ndryshe periudha e mbretit Zog. Qoft pr periudhn e Lufts s Dyt Botrore ose t Lufts antifashiste Nacional-lirimtare, q prsri ka vend dhe duhet t rishkruhet me objektivitet. Qoft periudha e Komunizmit e cila sht edhe periudha m e vshtir pr tu shkruar, m delikate, sepse n t shkruarit e histroris ka nj parim baz, q sa m larg ngjarjes , aq m mir sht. Sepse e shikon, e percepton dhe e studion ngjarjen nga nje largsi vitesh, q ju japin mundsi pr tiu larguar emocioneve q mund t ket edhe vet ai q e shkruan historin.
Por mbi t gjitha se me largsin e viteve dalin edhe burimet arkivore q kan afatet e tyre t ruajtjes. N kt mnyr studiuesi, historiani, ka n dor t gjitha elementt dokumentare pr t studiuar dhe pr t br nj interpretim objektiv, pr t treguar historin larg pasioneve, larg trysnive t ditve. Po kshtu edhe n periudhn komuniste. Pr historiant shqiptar do t jet pjesa m e vshtir pr tu interpretuar, pse tashm sht n gjykimin e nj numri t madh njerzish pr periudhn komuniste, fshihet gjithka, shumzohet me zero, quhet nj periudh e errt nga t gjitha pikpamjet, q nuk sht e drejt. Jo se dikush mund t vhet apologjet i saja periudhe, i atij regjimi kohor n t ciln shqiptart kan vuajtur shum. Objektiviteti historik, krkon q edhe n kt periudh historike t shqyrtohen me kujdes, t bhen analiza t hollsishme pr t mos mohuar tendencn e zhvillimit historik.
Njerzimi ecn prpara gjithnj, problemi sht ritmi t cilin ecn prpara edhe gjat periudhs s komunizmit. Ktu nuk sht rasti pr t prmendur fushat ku ka pasur progres mjat t rndsishm. Por e nnvizova kt fakt, pr t arguementuar se periudha e Komunizmit krkon m tepr vemndje, m tepr interes dhe m tepr produktivitet.
Klementina Cenkollari: Do t rishikohet edhe periudha e Enver Hoxhs?
Paskal Milo: Enver Hoxha, Ahmet Zogu, Sali Berisha dhe t gjith politikant shqiptar, jan n nj mnyr ose n nj tjetr, tashm personalitete t fondit historik shqiptar. Kur prmenden kto emra, dikush mund t buzqesh, dikush mund ti shtrembroj buzt, por historia kshtu zhvillohet. Po t kemi parasysh dhe figurat historike t s kaluars dhe po tu hedhim nj sy gazetave t asaj kohe, qoft t viteve t 20 apo t viteve 30, do t shikoni mjaft portrete, nga analist, gazetar dhe studiues t kohs, t cilt vizatohen n mnyr m ekstreme. Ose glorifikohen ose poshtrohen. Kjo ka ndodhur n Shqipri edhe gjat periudhs s tranzicionit. Prandaj nuk duhet t gjykojm ngjarjen e s kaluars s afrt. Tani kemi nj prceptim jo dhe aq realist sepse nisemi nga ajo far na ka ndodhur neve si individ, nisemi nga ajo far i ka ndodhur familjes, fisit, apo gjith shqiptarve. Prandaj un them q sht e nevojshme koha, pr t cilt ne duhet t vizatojm portretet historike sa m realiste.
Enver Hoxha nuk kam ndrojtje se dikush mund t m akuzoj, se jam historian ka qn nj personalitet i historis shqiptare, ka drejtuar vendin, kt Shqipri q kemi sot, nga viti 1945 1985. Pra pr 40 vjet ai ka qn drejtuesi unik i ktij vendi. Dhe nuk mundt t fshihet nga kujtesa histoike e shqiptarve emri i tij. Se si do t vlersohet, kjo i takon njerzve dhe historianve, nuk mund ta largosh n mnyr t dhunshme nga historia, ai nuk mund t zhbhet me vullnet politik se do apo nuk do njri apo tjetri. Dhe vijm tek ngjarja qe dits, kemi 70 vjetorin e lirimin e Shqipris nga nazifashizmi, sht nj ngjarje shum e rndsishme historike pr Shqiprin dhe shaqiptart. Pavarsisht se nj pjes e shqiptarve trashgimtar t atyre prfaqsuesve t forcave politike, q n Luftn e Dyt Botrore nuk ishin n gjndje t orientoheshin drejt dhe n vend q t shkonin me fituesit, me Fuqit e Mdha aleate, shkuan dhe u bashkua, tradhtuan shtjen e liris.
Ktu nuk sht fakti i shumics s Shqiptarve q u orientuan drejt. Por kjo ngjarje duhet interpretuar tani pa pasione. Ne duhet t shikojm q luftn Nacional-lirimtare e kemi pasuri kombtare, nuk sht pasuri e komunistve shqiptar, sht pasuri e t gjith shqptarve. 2000 2500 komunist kishte Shqipria n vitin 1944 n fund t lufts, ndrkoh q kishte rreth 70.000 lufttar, nga t cilt ishin 6000 mij gra dhe vajza t reja. Shikoni far kontrasti . Pra luftn e bn shqiptart, komunistt patn meritn q e udhhoqn. Po kshtu n kt kuadr duhet vlersuar pa patur frik se dikush mund t t emrtoj enverist, komunist, ballist apo zogist. Historia sht br, faktet jan t njohura, prandaj duhet t gjejm guximin, jo vetm intelektual, por edhe at shkencor, krijues, q ti themi si ka qn e vrteta.
Duke pranuar rolin e komunistve n Luftn e Dyt Botrore, pavarsisht nga qellimet q kishin pr t ardhur n pushtet, sepse do parti lufton pr t ardhur n pushtet. Edhe Balli luftonte q t vinte n pushtet, edhe zogistt luftonin q t kthehej Zogu n pushtet. T trija aktort kryesor n luftn e dyt botrore at synonin, por mnyra se si e synuar dhe se si e konceptuan, metodat q prdorn ishin t ndryshme. N qoft se komunistt synonin pushtetin pas luft dhe kjo sht shum e sakt ata gjetn mnyrn dhe rrugn m t mir pr t ardhur n pushtet. Kjo sht nj merite e tyre, por n t njjtn koh sht nj gabim fatal i nacionalistve q i lan komunistt t merrnin inciativ, t bashkoheshin me kualicionin e madh botror t popujve antifashist, ndrkoh q nacionalistt prisnin kafeneve, ose t paktn bn sikur luftuan, disa prej tyre edhe luftuan, por ishin n minoranc.
Sepse nuk e kapn problemin seriozisht, shpresonin shum pr nj ndrhyrje t Fuqive Aleate n Ballkan q tjua sillte atyre fitoren n pjatn e art. Po kshtu edhe zogistt q ishin m t pakt si n influenc dhe si forca. Pra me pak fjal, duhen njohur kontributet e t gjithve. Un jam duke shkruar nj libr pr shqiptart n Luftn e Dyt Botrore dhe po bj prpjekje q ti shoh me objektivitetin maksimal ngjarjet. Si po shoh edhe themelimin e Partis Komuniste t Shqipris, si po shoh konferencn e Mukies, si po shoh edhe marrdhniet midis forcave politike, gjithnj n baz t dokumentave t reja q kam gjetur n arkivat shqiptare dhe ato t huaja, por edhe n baz t nj vshtrimi kritik, me nj piksynim objektiv t domentacionit ekzistues dhe vte ngjarjeve.
Nuk jan zhvilluar ngjarjet ashtu si i ka paraqitur Enver Hoxha n librat e tij t shumta n Luftn e Dyt Botrore. Ka mjaft manipulime t cilat duhen sqaruar. Ky libr do t sjell vshtrime t reja, kritike edhe ndaj atyre q ka shkruar Enver Hoxha, por n t njjtn koh do t ndrioj dhe do t prpiqet t sjell at ka edhe t tjer mund ta ken br, at kontribut pozitv, objektiv q patn edhe forcat e tjera politike n kt luft. Vija e tyre e prgjithshme ishte e gabuar , kt e vrttoi koha, por kjo nuk do t thot q n kuadrin e t gjith strategjin e Ballit Kombtar n Luftn e Dyt Botrore, t mos gjenden fakte dhe ngjarje q meritojn t vlersohen, meritojn t respektohen dhe t zn vend n histori. Edhe hisoria e Lufts s Dyt Botrore nuk ka qn nj histori bardh e zi, si jemi msuar ta dgjojm dhe ta interpretojm, nga njra an partizant, fitimtart, t drejtt, nga ana tjetr zogistt, ballistt, tradhtart, bashpuntort e fashizmit. Nuk ka qn kshtu historia, kaq e ndar, kaq ekstreme.
Po t lexohen me kujdes dokumentat dhe ato pr fat jan, ekzistojn. Ka patur individ t ktyre forcave politike q kan qn atdhetar, por n nj moment t caktuar kan ecur drejt. Ka patur takime bisedime dhe prpjekje pr bashkpunim. Se flitet pr Mukien gjithnj. Ka patur takime, bisedime edhe n koh t tjera, para Mukies, q nga viti 1942, q nga janari i vitit 1943, ndrkoh q Mukia u b nga Gushti i vitit 1943. Midis komunistve dhe nacionalistve pr t arritur n nj marrveshje, jan mjaft tentative para Mukies pr t biseduar. Abaz Kupi ka qn antar i Kshillit t Prgjithshm Nacional-lirimtare, ka qn antar i Shtabit t Prgjithshm t ushtris Nacional-lirimtare. Pra kryezogisti ka qn me komunistt, pavarsisht se kishte bindjet e veta politike.
Ktu flitet pr nj bashkim n funksion t lirimit t Shqipris nga pushtimi fashist. Ka shum lnd dhe shum hapris pr t gjetur at ka ishte e prbashkt pr t gjitha forcat politike n Luftn e Dyt Botrore. U zgjata pak ktu meq ishte dhe tem e dits dhe q do t ishte me interes q 70 vjetori i lirimit t Shqipris t mos prkujtohet si nj ngjarje q i ndan shqiptart, por prkundrazi sht koha q t gjith shqiptart t ndihen komod me prvjetorin e 70-t t lufts. Sepse sht pikrisht ajo q i vendosi shqiptart n ann e drejt t historis, sht ajo luft q i radhiti shqiptart me fitimtart m t mdhenj me Shtete e Bashkuara t Ameriks, me Britanin e Madhe, me Bashkimin Sovjetik, me Francn dhe shum kombe t tjera q dhan kontribut n luftn kundr fashizmit. Pra shqiptart kan arsye t krenohen.
Nse disa shqiptar gabuan n kt betej t madhe q mbetet ende e madhe n kujtesn e popujve, kjo nuk ka asgj t keq q ta vuajn t gjith shqiptart. Por edhe q quhen fitimtar duhet t jen t kujdeshm, q t mos jua kujtojn ort e minut atyre q gabuan, gabimin q ata bn n at koh. Aq m tepr q ai gabim t ket pasoja negative tek trashgimtart e tyre, te familjet e yre, gj q krijoi at klime t papapranueshme dhe at luft klasash, q e kemi dhe e kemi jetuar nj pjes prej nesh q jemi t vjetr. sht momenti q rishkrimi i historis t shnoj nj kufi t qart ndars, midis interpretimeve t vjetra, q reflektojn mentalitete e vjetra dhe mnyrs s re me t ciln shqiptart duhet, ta gjykojn, ta interpretojn historin dhe ta rishkruajn histrorin.
Klementina Cenkollari: Do t rishikohet edhe figura e Zogut dhe kur do t jet periudha e fundit q do t rishkruhet historia?
Paskal Milo: Figura e mbretit Zog ka vite q sht ridimensionuar, q sht rishkruar. Periudha por edhe ai si person. Rishkrimi i historis, riinterpretimi i ngjarjeve dhe i veprs s prsonaliteteve historike, nuk do t thot q t kalohet nga nj ekstrem, n tjetrin. Q do t thot se mbreti Zog gjat gjith periudhs s komunizmit sht anatemuar dhe konsideruar si nj figur e zez e historis kombtare, sot nuk duhet shkuar n ekstremin tjetr si sht br pr fat t keq n mjaft raste. Edhe 100 vjetorin e shpalljes s pavarsis kombtare q glorifikohet mbreti Zog n ekstrem, thuhen gjra t pathna pr t nxjerr kontributet e tij, kudo dhe n t gjitha fushat dhe harrohen dhe fshihen qellimisht gabimet e tij, krimet e tij dhe mbi t gjitha braktisja q ai ju bri shqiptarve dhe atdheut t vet n nj moment delikat, kur m tepr se kurr ai duhet t ishte aty.
Do t ket patjetr edhe msime pr historin e viteve t fundit. Pr historin e post diktaturs , pr historin e demoktracis shqiptare pas vitit 1990 deri n vitin 2012, meq prkon edhe me 100 vjetorin e shtetit shqiptar. Kjo do t jet m tepr nj kronologji politike sesa nj histori e mirfillt dhe gjithanshm. Sepse jemi n periudhn q ne po e jetojm. Nuk jemi t paimunizuar nga influenca t ndryshme dhe para s gjithash politike. E dyta nuk sht n dispoziocion dokumentacioni i nevojshm pr t br interpretimin e qart, t sakt t atyre far ka ndodhur.
ORA NEWS
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn