als_Latn dik_Latn sag_Latn
PIRRO NË PALAZO CARRARA NË PADOVA (1367-1379)
Marin Beçikemi (Barleti) e ikonografia e Pirros.
Nga Ilia S. Karanxha, Firenze
Në Itali zanafillat historiografike e ikonografike të Pirros duken të lidhura me emrin e poetit e shkrimtari të madh italian Françesko Petrarka(1304-1374) i cili duke filluar nga viti 1338 apo '39 filloj të shkruajë edhe një vepër me karakter historik - biografik mbi Burrat e shquar (De viris illustribus) të kohëve antike.
Në vitet 1341-1343 Petrarka përfundoi jetët e 23 personalitetve të shquar mes të cilve bënte pjesë edhe Pirroja. Në këtë jetëshkrim ndjehet ndikimi i madh i Petrarkës nga Tit Livi ku Pirroja shikohet nën prizmin e një udhëheqësi të jashtëzakonshëm kundrejt të cilit Roma arriti të dilte fitimtare.
Mbas vitit 1358 Petrarka u afrua me oborrin princor të Françeskos nga Karrara ose Plakut (Francesco da Carrara il Vecchio (? -1388) në Padova të cilit më vonë do t'i dedikonte pikërisht veprën e tij mbi Burrat e shquar ndërsa Françeskoja nga ana e tij do të ndërmerte zbukurimin e pallatit të vet princor (sot Universiteti i Padovës) në bazë të veprës së Petrarkës. Studiuesi Th. Mommsen fillimin e kësaj veprimtarie e argumenton në vitet 1367-1374. Me përpilimin e kodeve të shkrojtura nga Petrarka u mor më vonë nxënësi i tij Lombardo della Seta (kodi i Parizit
Si një adhurues i zjartë i virtytit , ju i keni lëshuar vend këtyre burrave të shqauar, jo vetëm në zemrën e mëndjen tuaj, por gjithashtu në një formë të madhërishme në pjesët më të bukura të pallatit tuaj. Sipas zakoneve të vjetra ju i keni nderuar ata me ar e purpur, me imazhe dhe me mbishkrime (tituli) për t'u admiruar...sigurisht që ju do t'i kini gjithmonë para syve ata për të cilët (juve) u impenjuat dhe u dashuruat mbi madhështinë e veprave të tyre.
Aty nga viti 1379 duhet të ketë mbaruar edhe ndërmarja pikturuese e sallave të pallatit dhe si pikturues përmënden me radhë Altichiero nga Verona ( ? - 1385), Ottaviano Prandino(aktiv 1370-1420) nga Breshia, Guariento(? - 1370) dhe Jacopo Avanzo (aktiv në gjysmën e dytë të shek. XIV).
Ky informacion vjen kryesisht nga letra latinisht që Girolamo Campagnola i kishte dërguar Nikolla Leonik Tomeos. Emërtimi që i është dhënë asaj: Sala Virorum Illustrium (Salla e Burrave të Shquar) takohet në dy dokumenta të kohës edhe pse më vonë pati edhe emërtime të tjera.
Sipas dëshmive të kohës Pirroja duhej të kishte zënë vend në të ashtuquajturën Salla e Tebës të cilat mbetën aty deri nga fillimi i shek XVI kur një zjarr i madh shkatërovi piktuarta e treqindshit.
Nuk jemi larg të vërtetës që të shënojmë si një admiruaes të apasionuar të këtyre afreskove në Padova umanistin tonë më të shquar Marin Beçikemin (Barleti) i cili si student apo si profesor kalovi aty një pjesë të jetës së tij duke na folur më vonë me aq pasion për Pirron e Epirit apo Aleksandrin e Madh në veprat e tij të shquara të historiografisë shqiptare Rrethimi i Shkodrës(1504) dhe Historia e Skëndërbeut(1522).
Emërtimin Salla e Gjigandëve të cilin ajo e mban edhe sot e kësaj dite ajo e mori aty mbas viteve 1539- 1540. Në programi i ri pikturues nuk figurojnë më portretet e Aleksandrit të Madh i Pirros dhe i Hannibalit por edhe gjashtë burra të shquar nga historia romake.
Se cili ishte aspekti ikonografik i Pirros të Epirit mes burrave të tjerë të shquar në këtë pallat sot nuk është e mundur të përcaktohet megjithëatë është meritë e J. van Schlosser i cili mundi të vendoste një paralele mes Sala virorum illustribus të pallatit Carrara në Padova me dorëshkrimin e Donato degli Albanzani-t i cili kishte përkthyer në italisht De viris illustribus të Petrarkës. Dorëshkrimi origjinal (ms. 101) në fjalë ndodhet në Bibliotekën Shtetërore(Landesbibliothek ) të
Vepra e D. Albanzanit: Jetët e burrave të shquar të F. Petrarkës mendohet se mund të jetë shkrojtur më 1397. Në këtë rast duhet të kemi pasur të bëjmë me një variant të shkurtuar ndërsa varianti i plotë i përkthyer nga Donato degli Albanzani u botua për herë të parë më 1476 në
Përsa i përket ikonografisë në lidhje me Pirron në kodi i Darmstadt-it (fleta 18r)është paraqitur momenti i ndrimit të robërve të luftës mes përfaqësuesit të romakëve Fabricios dhe Pirros . Kjo skenë duhet të ketë bërë pjesë edhe sallat e pallatit Carrara të Padovës dhe vetë Petrarka këtë fakt e ka theksuar edhe në jetëshkrimin që kishte pregatur për Pirron:
Ekspert i luftës po ashtu edhe me shpirtmadhësinë, ai (Pirroia- shënimi I.K.) bëri të madhërishme fisnikërinë mbretërore duke dërguar në Romë pa asnjë shpërblim 200 robër që i kishin zënë në luftë...
Me jetëshkrimin e grave dhe burrave të shquar të kohëve të ndryshme u mor edhe Giovanni Boccaccio i cili ndërkohë ishte i bërë i famshëm në gjithë botën me veprën e tij Dekameroni. Veprën e tij Fataliteti i burrave të shquar (De casibus virorum illustrium) e shkrojti latinisht në vitet 1356-1360 dhe më vonë e ripunovia atë(1473). Ajo ndahet në 8 libra e përmbledh 56 biografi të njerzve të shquar të cilët fati i ka ngritur në lavdinë e tyre për të përfunduar më tej jetën në një tragjedi. Mes tyre në librin e katërt Boccaccio futi Alessandrin I, Mberti i Epirit, Olimbinë dhe Pirron të cilët patën gjithashtu një përfundim tragjik.
Edhe kjo vepër e Boccacios u mirëprit dhe u shumëfishua në një sërë kodesh të cilat u zbukuruan me minatiura. Më i famshëm mes tyre është kodi i München, (Bayerische Staatsbibliothek, Cod. gall. 6) që përfaqëson në të njëjtën kohë edhe një nga kodet më të bukura të rilindjes evropiane. Ky kod (40x29cm) u ndriçua nga piktori e miniaturisti i famshëm francez Jean Fouquet (rreth 1420-1481) me 91 miniatura për mbretin e Francës Luigjin XI. Në jetëshkrimi i Pirros (f. 157 recto) është paraqitur një betejë e tij kundra romakve ku për tokë shikohen simbolet e famshme të saj : S.P.Q.R. (Senatus PopulusQue Romanus ). Një kod tjetër i Boccaccios që ruhet në bibliotekën municipale të Rouen ( Francë) jetëshkrimi i Pirros (f. 143) që fillon me gërmën P është ndriçuar me momentin tragjik në Argo i prerjes të kokës.
Ndërsa në Padova deri nga viti 1380 pallati princor ishte zbukuruar me jetën e një sërë burrash të shquar nuk mbeti indeferent as rrethi i umanistëve fiorentinë i kryesuar nga Lino Coluccio Salutati (1331-1406) i cili po këtë vit mori një kopje të veprës së Petrarkës De viris illustribus. Projekti mbi rikujtimin e burrave të shquar në Firence u konceptua ndryshe nga ai i Padovës dhe në Palazo Vecchio në një nga sallat e saj (Aula Minore) bashkë me burrat e shquar të antikitetit zunë vend edhe poetët bashkëkohës. Nga ikonografia e asja kohe nuk ka mbritut asnjë imazh përveç emrave të personave të shquar dhe mbishkrimeve që qëndronin poshtë tyre. Ky projekt ikonografik në Firence supozohet të ketë qënë sipas kësaj mënyre:
1.Brutto Maggiore / 2. Furio Camillo; Scipione Africano; Curio Dentato. ¦ DANTE ¦ 3. Pirro ; Annibale. ¦ PETRARKA ¦ 4. Fabio Massimo; Marco Marcello ./ 5a. Nino; Aleksandri i Madh.¦ CLAUDIANO; ZANOBI DA STRADA ; BOCCACCIO ¦5b. Qezari; Augusti; Kostandini; Karli i Madh (Carlomagno). / 6. Ciceroni; Fabrizio Luscinio; Catone Uticense.
Rradha dhe grupimi i personave të shquar nuk është i rastësishëm. Për më tepër kemi një ndërthurje të koncepteve të Petrarkës në De viris.. me veprën: De origine civitatis Florentiae et eiusdem famosis civibus (Mbi origjinën e qytetit të Firences e qytetarët e saj të famshëm) të umanistit fiorentin Filippo Villani e shkrojtur rreth viteve 1381-1382 sidomos përsa i përket bashkimit të poetëvë me strategët e shquar.
Përsa i përket Pirros dhe Anibalit ata shikoheshin si strategët më të mëdhenj me të cilët ishte ndeshur Roma dhe kishte dalë fitimtare. Ndërsa Nino mbreti i Asirisë dhe Aleksandri i Madh si pushtuesit e botës të cilët u tejkaluan nga fuqia e Romës.
Jo rastësisht Pirroja paraprihet nga Manio Curio Dentato (330 p. K. - 270 p. K.) konsulli romak që konsiderohet si fituesi mbi Pirron ndërsa në luftën punike kundra Hanibalit u angazhua Quinto Fabio Massimo(275 p. K. - 203 p. K.)
Mirëpo Coluccio Salutati ka merita të veçanta për interesimin e tij për sjelljen dhe bërjen të njohur të veprës së Plutarkut: Jetët paralele në Firence prej nga u përhap më pas në të gjithë Evropën.
Me kodet dorëshkrim, me incunabulat e botimet e pamunumurta të kësaj veprë të Pluturkut në harkun kohor prej më se 600 vjetësh kemi sot një bibliotekë të veçantë që është objekt i qindra e qindra studiuesve nga pikpamja historiografike, filologjike dhe ikonografike në mbarë botën.
Varianti i parë i Jetëve paralele që mbriti në Firence aty nga viti 1395 ishte ai aragonez i realizuar nën kujdesin e Juan Fernandez de Hereida në Rodi dhe u përkthye menjëherë në gjuhën toskane. Aty nga viti 1400 filloi përkthimi i Jetëve të Plutarkut direkt nga gjuha greke në latinisht e pëkthimi i plotë i tyre zgjati deri nga vitet 60 të shek. XV.
Jeta e Pirros u kthye në latinisht nga Leonardo Bruni ose Aretino (1370 – 1444). Mospërputhjet në lidhje me datën e përkthimit të kësaj Jete duket se kanë gjetur një zgjidhje me studimin e M. Pade(2007) e cila e vendos atë para vitit 1413. Nga pikpamja filologjike nga Bruni kemi jo vetëm Jetën e plotë të Pirros por në disa kode del fjalimi i Appio Kaludit para senatit romak ose letra të Fabrizios e të P. Emilio që denoncojnë komplolotin e mjekut të Pirros. Paralel me kodet e Brunit qarkulluan në shek. e xv edhe variantet e përmbledhura(epitome-t) ku u dallua Pier Candito Decembrio(1392-1477) . Mund të përmëndim këtu edhe një Giovanni Albino (lat. Ioannis Albini Lucani por edhe Albinium) i cili një përmbledhje të Jetëve të Plutarkut ja dedikoj mbertit Ferante I të Napolit.
Ndër kodet dorëshkrim që përmbajnë jetën e Pirros kemi mundur të indentifikojmë rreth 100 të tillë dhe mjaft prej tyre janë të famshëm me zbukurimet në minaturë që ato mbartin e në veçanti për ikonografinë e Pirros. Mund të përmëndim këtu kodin e Cesenës në Malatestian ( S.XV.2), kodin vetëm me jetën e Pirros në Chantilly (Musée Condé n* 855), kodet në Laurenziana të Firenzes (Plut. 69.1.; Plut. 61.11; Plut. 65.26 etj.) ose në bib. Nazionale ( Conv. Soppr. B. 3.874; Palat. 689 etj.) në Fribourg (në Couvent des P.P. Capuchins: Z. 105); në British Library ( Add. MS 22318 ) në Madrid : Biblioteca Nacional ( Res. 211), në Modena: Biblioteca Estense ( lat. 429.) në Oxford: Bodleian (Canon. Class. Lat. 294.) në Vatican: Biblioteca Apostolica (Ms. Vat. Barb. Lat. 112) etj.
Në vitin 1470 në tipografinë e Ulrich Hahn në Romë u botua edhe editio princeps në latinisht i veprës të Plutarkut nën kujdesin e historianit, oratorin dhe poetin umanist Giovanni Antonio Campano që për gati 90 vjet me radhë mbeti instrumenti kryesore për trashëgiminë e Plutarkut në umanizmin e Evropës perendimore. Më pas dolën variantet latinisht më të sakta të G. Xylander(1532-1576) profesor në Heidelberg më 1561 dhe ajo e ollandezit H. Cruserius(?- 1574) në Basel më 1564. Megjithëkëtë varianti frëngjisht i Jacques Amyot(1513-1593) botuar më 1559 u bë nga pikpamja filologjike strumbullari kryesor në gjithë rilindjen evropiane për trashëgiminë e Plutrakut ribotimet e të cilës nuk mungojnë as në ditët e sotme.
Në tërësinë e tyre botimet e Jetëve paralele mbeten akoma edhe sot e kësaj dite një teren i pashkelur e tepër i çmuar për të gjyrmuar ikonografinë e Pirros të Epirit ku artistë të ndryshëm si
miniaturistë (incunabolat) apo si grafistë(nga shek. XVI e mëtej) kanë dhënë kontributin e vet të çmuara për ilustrimin e kësaj vepre në shumë edicione e në shumë vende të Evropës.
Me bazën historrike që qarkullonte në Evropë u krijuna kushte shumë të favorshme që ajo të reflektonte edhe në artet figurative. Ka një pamje mjaft magjepëse dizenjoja e Agostino Karaçi-t (1557-1602) i cili na përcjell lindjen e Pirros. Riprodhohet kjo dizenjo edhe nga Françesko Bartolozzi(1728 – 1815).
Mirëpo fëminija e Pirros e treguar nga Plutarku me detaje ka tërhequr vëmëndjen e një sërë artistësh të shquarsh. Ndërsa kodi në British Library na fikson me ngjyra të ndezura momentin e kalimit të përoit në qytezën Megara piktori i shquar francez Nicolas Poussin (1594 - 1665) me zell të papërtuar i dedikohet momentit të ndeshjes mes mbrojtësve të Pirros dhe ndjeksve të dërguar nga Kasandri. Një sërë dizenjosh që kanë mbritur deri sot tregojnë për impenjimin e studimet e tij në gjetjen e variantit më ideal. Tablloja me ngjyra vaji që ruhet sot në Luover shpreh qartë jo vetëm talentin e jashtëzakonshëm të këtij piktori por edhe një realizim magjepës që e bën të gjallë e të vërtetë tregimin plutarkian. Audran Gérard nëpërmjet stampave e bëri këtë kryevepër shumë popullore.
Mbritja e Pirros së vogël 2 vjeçar tek mbreti ilir Glauki është gjithashtu mjaft emocionate dhe e gjejmë të trajtuar nga një sërë artistësh. Fillimisht e takojmë në formën e ksilografive tek vetë vepra e Plutarkut :Jetët paralele (1516,1518, 1525, 1958) më pas një tabllo të bukur në ngjyra vaji na ka lënë piktori i shquar francez François-André Vincent(1746 - 1816) ndërsa Agustin Pajou (1730-1809) i ka dhënë jetë këtij momenti nëpërmjet një basorelievi.
Trataivat mes Pirros dhe konsulluti romak Gaio Fabrizio Luscino të treguara nga Plutarku janë ato që tërhoqën edhe numurin më të madh të krijueseve. Fabrizio i përmëndur nga Virgjili dhe nga Dante shikohej si tipi i konsullit romak të pakoruptueshëm.
Ikonografija paraqet ose refuzimin e dhuratave që i bën Pirroja ose mos trembjen e Fabrizios nga pamja e papritur e elefantit. Si më të hershme mund të përmëndim dizenjon e piktorit hollandez Pieter Koecke van Aelst më 1533 i cili na e paraqet Pirron me një turban në kokë. Më tej kemi një
afresko nga Jörg Breu i Riu (pas 1516-1547) të realizuar në një murale (afresko) në
Për luftrat e Pirros që kanë qënë pjesë e pandarë e jetës së tij ikonografia nuk paraqitet kaq e bollshme. E gjemë atë kodet dorëshkrim që përmündëm por edhe Jörg Breu ka realizuar një grafikë. Piktori italian Ilario Mercanti i ashtuqojturi 'Lo Spolverini' (1656 - 1734) i famshëm në gjininë e 'betejave' i dedikojë një prej krijimeve të tij këtyre luftimeve të Pirros. Vdekjen tragjike në Argo e takojmë shpesh si në kodet po ashtu edhe në veprat e shtypura në formë grafikash. Portretin e Pirros e gjejmë në një numur të madh variantesh ku mes artistëve mund të përmëndim Francisco de Hollanda (1517-1584); Iacob Bosse; Giovanni Battista Cavalieri(rreth 1525 – 1601)
Alphonse Reverdy, Tobias Stimmer,(1539-1584): Cristofano degli Altissimo (aktiv 1552-1605),
Ferdinad Bol e shumë të tjerë.
Një hap drejt njohjes të ikonografisë të Pirros do të thotë një hap drejt njohjes të kulturës evropine Në Shqipëri ajo paraqitet jo vetëm shumë mungesore por në ndonjë rast iluzore e jashtë kritereve mbi historinë e artit.
als_Latn lij_Latn mri_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn