als_Latn lit_Latn dan_Latn
Edhe pas gjashtė vjetėve nga shpallja e pavarėsisė sė Kosovės, Qeveria e Kuvendi i Republikės sė Kosovės nuk e pėrcaktuan statusin juridik, organizativ e pronėsor tė Kombinatit Trepēa. Nė kėtė hapėsirė tė pambuluar nga autoritetet e Kosovės, Serbia pėrmes strukturave paralele tė saj, po krijon realitete tė reja nė terren, nė njė proces tė privatizimit tė gjigantit tė dikurshėm tė ekonomisė sė Kosovės e tė ish-Jugosllavisė. Deri sa Qeveria dhe Kuvendi i Kosovės nuk po mund tė merren vesh, ose nuk po dinė se si ta pėrcaktojnė statusin e Trepēės, me njė amendament nė ligjin ekzistues mbi ndėrmarrjet publike, apo me njė ligj tė veēantė pėr Trepēėn, Serbia arrin marrėveshje e lidhė kontrata me firma tė jashtme, pėr eksploatimin e resurseve, zgjerimin dhe shfrytėzimin e kapaciteteve tė Trepēės. Kėshtu, mė 17 maj 2013, nė Qeverinė e Serbisė, nė Beograd, u nėnshkrua kontrata midis udhėheqjes serbe tė Trepēės dhe Konzorciumit amerikan NGP (New Generation Pover) nga Ilinoisi (ShBA), pėr bashkėpunim afarist-tekniko-teknologjik. Mediat serbe i dhanė publicitet tė madh asaj marrėveshje, qė hapė dyert pėr investime, zgjerim tė kapaciteteve, shtim tė prodhimit dhe punėsim tė serbėve.
Ministri serb pėr resurse natyre e xehtari (Millan Baēeviq), qė mori pjesė nė nėnshkrimin e kontratės, deklaroi se kjo kontratė rritė investimet, shton prodhimin dhe punėsimin, forcon pozitėn e serbėve nė veri tė Mitrovicės dhe pozicionin e Serbisė nė bisedimet me Prishtinėn qė po zhvillohen nė Bruksel. Ndėrkaq, kryetari i Konzorciumit NGP, indusi Ēirivaxhi Koturia, premtoi se Konzorciumi do tė sjell teknologji tė reja dhe do ti shfrytėzojė maksimalisht kapacitetet e Trepēės, dhe shtoi se sėbashku me Departamentin e Shtetit do tė bisedojnė (edhe) me Kosovėn pėr investime edhe nė pjesėn jugore tė Trepēės. Kjo ėshtė e kuptueshme, pasi nė pjesėn jugore gjenden shumica e kapaciteteve tė Trepēės. Sipas Koturia-s, ideja e NGP-sė ėshtė qė nė Trepēė tė krijojė partneritet publiko-privat, nė tė cilin qeveritė (e Serbisė dhe e Kosovės!) do tė jenė pronare tė shumicės (51% ) tė aksioneve. Qėllimi ynė ėshtė qė Trepēa tė bėhet njė nga kapacitetet mė tė mėdha tė xehetarisė nė botė, deklaroi Koturia. Sipas tij, hapi i parė ėshtė nėnshkrimi i kontratės me Serbinė dhe Trepēėn, ndėrsa hapi tjetėr do tė jetė puna paralele me Departamentin e Shtetit dhe me Kosovėn. Nė pyetjen e gazetarėve , se si do tė reagojė Kosova ndaj asaj kontrate, ministri serb, Baēeviq, theksoi se tėrė xehja qė eksploatohet nė Trepēė, nxirret nė pjesėn veriore, jashtė kufirit administrativ tė Kosovės e Metohisė, dhe se Kosova nuk mund ta pengojė realizimin e kontratės.
Po pėrgatitet marrėveshje e re strategjike midis Serbisė dhe NGP-sė
Drejtuesit serbė tė Trepēės mė 27 mars k.v, ishin te kryetari i Serbisė (Tomisllav Nikoliq) pėr tė kėrkuar ndihmėn e shtetit pėr arritjen dhe nėnshkrimin e marrėveshjes sė re strategjike me Konsorciumin NGP, pėr partneritet publiko-privat mbi Kombinatin Trepēa, sipas sė cilės NGP do bėhej pronare e 49%, ndėrsa Serbia 51% tė aksioneve tė Trepēės. Natyrisht, se Nikoliqi u premtoi atyre ndihmėn e gjithanshme tė shtetit tė tij, pėr realizimin e kėtij synimi strategjik, por i porositi qė ta realizojnė me pėrpikmėri kontratėn e nėnshkruar vitin e kaluar, nė mėnyrė qė ta fitojnė besimni e partnerit amerikan pėr tė lidhur marrėveshjen e re.
Derisa Serbia realizon planet e veta strategjike dhe krijon realitete tė reja nė terren, Qeveria dhe Kuvendi i Kosovės dhe Agjensia e Privatizimit, nuk dinė si tia lidhin kryet statusit tė Trepēės, ftojnė kreditorėt e saj pėr ti paraqitur kėrkesat dhe zotohen se tė gjitha borxhet qė do tė verifikohen, do tiu paguhen! Po, a janė nė vete kėta, ore, cilėve kreditorė iu paska borxh Kosova?! Atyre kreditorėve, tė cilėt duke lidhur kontrata me organet e dhunshme e thyen embargon e caktuar nga OKB-ja kundėr Serbisė, dhe i ndihmuan Serbisė tė mbledh valutė pėr ta financuar luftėn shkatėrruese nė Bosnje, Kroaci e Kosovė!
Pėr tua hapur sytė e veshėt qeveritarėve tanė pėr borxhet ndaj kreditorėve tė Trepēės (qė Kosova nuk ua ka), kėtu po e reprodukoj njė shkrim timin analitik, tė botuar nė gazetėn Koha ditore tė datės 3 dhjetor 1999, me mbititull: Nė Trepēė u ngatėrruan shumė kompani, prej tė cilit kėta tė painformuar mund mėsojnė shumė gjėra se si qėndron puna me kreditorėt dhe kėrkesat e tyre ndaj Trepēės. Ja teksti i plotė i shkrimit tim tė botuar atėherė:
Pos grekėve, kėtu janė edhe amerikanėt, suedezėt, rusėt...
Pas miratimit tė Rezolutės 1244 tė OKB-sė, Rozan bleu 51% tė aksioneve tė Jugobankės sė Mitrovicės dhe bėri kontrata me udhėheqėsit e dhunshėm tė Trepēės
Pushtimi gati njėqindaveēar i Kosovės nga Serbia, krahas apetiteve ekspansioniste pėr zgjerimin e shtetit serb nė dėm tė vendeve fqinje, pėr motiv kryesor ka pasur lakminė pėr eksploatimin e pasurive natyre tė Kosovės, gjė qė u vėrtetua nė praktikė.
Importi i dėshtuar i minatorėve
Njė ndėr synimet e miteve serbe pėr Kosovėn tokė e shenjtė serbe, konsiston mu nė pasuritė dhe fitimet e mėdha qė i ka nxjerrė prej Trepēės. Ky ėshtė edhe qėllimi dhe kėmbėngulja qė rreth Trepēės tė krijohet enklava e madhe serbe. Parulla e njohur qėmoti Trepēa punon, Beogradi ndėrton, ishte pasqyrim i realitetit tė shfrytėzimit tė resurseve tė Trepēės dhe tė resurseve tjera tė Kosovės nga okupatori.
Se ēfarė rėndėsie ekonomike ka Trepēa pėr Kosovėn (apo pėr eksploatuesit), mund tė ilustrohet me faktin se ajo gjithnjė ishte nė krye tė listės sė dhjetė ekspertuesve mė tė mėdhenjė nga firmat jugosllave tė ish-Jugosllavisė. Nė vitin 1988, i cili merret si kulmi i zhvillimit ekonomik tė Kosovės, eksporti i Kosovės ishte 220 milionė dollarė, ndėrsa njė vit mė vonė vetėm Trepēa realizoi 111,7 miionė dollarė nga eksporti.
Nė kohėn e sanksioneve ekonomike ndaj federatės serbo-malazeze, disa firma tė shteteve anėtare tė Bashkimit Evropian dhe tė NATO-s, thyen embargon, duke e ndihmuar regjimin e Beogradit pėrmes kontratave tė lidhura pėr blerjen e prodhimeve tė Trepēės. Me qenė se prodhimi i saj kishte stagnuar pėr shkak tė pėrjashtimit prej pune tė ekspertėve dhe punėtorėve shqiptarė, regjimi serb bleu ekspertė e punėtorė nga shtetet e jashtme. Kėshtu, nė korrik tė vitit 1996 erdhėn 20 minatorė nga Kompania minerare Kopex nga Katovica (Poloni), me tė gjitha pajimet e tyre pėr eksploatimin e xehes, pėr tė cilėt thuhej se nė minierėn Lece nxirrnin nga 5000 tonė xehe nė muaj. Nė prill tė vitit 1997 erdhėn nė Hajvali 25 minatorė nga Ēekia, nė Staritėrg 30 minatorė nga Polonia, kurse nė maj tė atij viti erdhėn edhe 35 minatorė tjerė nga Minstroj e Sofjes, tė cilėt punonin nė Cėrnac tė Leposaviqit. Organet e dhunshme serbe kishin planifikuar qė nga 14 minierat e Trepēės, nė vitin 1997 tė nxirrnin 2.350.000 tonė xehe, pėr tė pėrmbushur nevojat e industrisė pėrpunuese tė Serbisė dhe kontratat e lidhura me firmat e hueja (me tė cilat ishte thyer embargoja!).
Shtetet tė cilat pėrmes Trepēės thyen embargon
Njė pjesė e opinionit kosovar ėshtė e njohur vetėm me njė aranzhuan midis organeve tė dhunshme serbe tė Trepēės dhe firmės greke Mytilineos, por nuk ėshtė e njohur me aranzhmanet e tjera, tė cilat e ngatėrrojnė lėmshin e Trepēės me interesa e tendenca pėr ndarjen e Mitrovicės me rrethinė.
Mė 20 prill 1996, nė Beograd ėshtė lidhur kontratė pesėvjeēare midis RFJ dhe Rusisė. Vlera e kontratės kapė shumėn 60 milionė dollarė amerikanė. Nga ana jugosllave si palė kontraktuese ishin: Trepēa, Genex dhe Braēa Kariq, ndėrsa nga pala ruse ishte firma Krasnodarglabsnab. Parashihej eksporti i 2 milionė akumulatorėve, por edhe i prodhimeve tė tjera tė Trepēės etj, si: ngjyra, llaēe, stoli ari dhe argjendi, poliester, etj.
Kompania amerikane Tragiduri, mė 1 tetor 1996, nė lokalet e Trepēės, ka lidhur kontratė trevjeēare, me njė vlerė 76,3 milionė dollarė. Parashihej eksporti i 50.000 tonė koncentrat plumbi, poaq koncentrat zinku, 20.000 tonė plumb tė rafinuar dhe 20.000 tonė elektrolit zinku. Kompania Tragiduri obligohej qė deri mė 20 tetor tė paguante 10 milionė dollarė, ndėrsa pjesėn tjetėr, nga 10 milionė dollarė pėr ēdo tre muaj. Lidhjen e asaj kontrate e kishte ndėrmjetėsuar ministri serb i financave, Jovan Zebiq.
Mė 5 maj 1997, nė Athinė u nėnshkrua njė kontratė pesėvjeēare midis Trepēės dhe Kompanisė greke Mytilineos. Nėnshkrimin e vet e vunė drejtori i kompanisė greke, Evangellos Mitilineos dhe drejtori i dhunshėm i Trepēės Novak Bjelliq, ndėrkaq me kėtė rast aty merrnin pjesė autoritetet e larta shtetėrore jugosllave dhe greke. Kjo dėshmonte se nuk ishte fjala pėr aranzhmane tė firmave private, porse shteti grek e kishte thyer embargon. Garantues dhe pėrcjellės tė kontratės nga pala jugosllave ishte Jugobanka dhe Genexi nga Beogradi. Vlera e kontratės ka qenė 519 milionė dollarė amerikanė. Sipas asaj kontrate, Trepēa obligohej ti dėrgonte kompanisė greke plumb e zink,nė njė vlerė prej 350 milionė dollarė, kurse firma greke ti dėrgojė Trepēės koncentrat plumbi e zinku, nė vlerė prej 150 milionė dollarė, si dhe pajime pėr xehetari dhe pjesė rezervė, nė vlerė prej 19 milionė dollarė.
Nė muajin gusht tė vitit 1997, Trepēa kishte lidhur kontratė gjashtėvjeēare me Kompaninė suedeze prodhuese e pajimeve xehtare Atlas-Copk, e cila obligohej tė dėrgojė pajime nė vlerė prej 20 milion dollarėsh. Kurse, mė 16 tetor 1997, nė Zveēan u lidh kontrata midis Kompanisė suedeze Volvo dhe Kombantit Trepēa, nė vlerė prej 2,5 milionė dollarėsh, ashtu qė Volvo gjatė nėntorit tė atij viti tė dėrgonte pajimet mė bashkėkohore pėr mihje sipėrfaqėsore dhe transport tė brendshėm (sigurisht tė thėngjillit?), kurse Trepēa si kundėrvlerė jepte aparate ftohėse dhe akumulatorė.
Flitet, jo pa bazė, se afaristi francez Jean-Pierre Rozan, gjatė tri vjetėve tė fundit ishte eksportuesi (tregtari) kryesor me argjendin e Trepēės, nga 4 tonė nė muaj. Ai mė 14 korrik 1999 ishte nė Kosovė, me ērast i paska blerė 51% tė aksioneve tė Jugobankės sė Mitrovicės. Ndėrkaq, gjatė shtatorit 1999 paska nėnshkruar kontratė me udhėheqėsit e dhunshėm tė Trepēės. Poashtu, ka shkrime qė vėrtetojnė se Banka Komerciale Ndėrkombėtare ėshtė pronare e 8% tė aksioneve tė Trepēės?
UNMIK-u ka droje tė hyjė nė lojė
Tė gjitha kėto qė dihen, e ndoshta shumė tė tjera qė nuk dihen, mund tė jenė shpjegimi mė i mirė se, pėrse ushtarėt francezė nė pėrbėrjen e KFOR-it e kanė zhvendosur kufirin e Kosovės me Serbinė dhe e kanė ndarė Mitrovicėn, pėrse i ruajnė serbėt e armatosur, ndėrsa i rrahin shqiptarėt duarthatė, kurse UNMIK-u nuk ndėrmerr asgjė pėr kthimin e punėtorėve shqiptarė nė punishtet e Trepēės, me arsyetime tė paqėndrueshme, duke marrė parasysh se me aktet ndėrkombėtare, pasuritė natyrore qė janė nė territorin e Kosovės i takojnė Kosovės, popullit tė Kosovės, e jo Serbisė apo dikujt tjetėr. Kontratat e lidhura me organet e dhunshme tė okupatorit serb nuk janė valide. Pėr obligimet nga ato kontrata, le tė pėrgjigjen e zhvillojnė konteste ata qė i kanė nėnshkruar e garantuar.
Prandaj, as Kosova dhe as regjimi i tashėm i Administratės Ndėrkombėtare (civil as ushtarak) nė Kosovė, nuk kanė asnjė obligim ndaj asnjė firme, apo subjekti tė jashtėm, tė cilat i kanė krijuar organet e dhunshme tė regjimit tė Serbisė....
* * *
Bashkimi i Sindikatave tė Pavarura tė Kosovės, pėrmes kanaleve tė sindikatave evropiane dhe botėrore, apelonte te firmat e hueja qė tė mos lidhin kontrata me organet e dhunshme serbe ne Kosovė, sepse ashtu rrezikojnė tė humbin mjetet e tyre, pasi qė ato kontrata do tė konsiderohen tė pavlefshme. Edhe Qeveria e Kosovės, qė asokohe ishte nė ekzil, mori dhe publikoi njė vendim, me tė cilin kishte vendosur se: (1) Tė gjitha kontratat dhe aktet e tjera qė kanė tė bėjnė me tjetėrsimin e pasurisė sė patundshme tė ndėrmarrjeve shoqėrore nė territorin e Republikės sė Kosovės, tė cilat i kanė ndėrmarrė organet e dhunshme tė pushtetit tė Serbisė nga data 5 korrik 1990, konsiderohen joligjore dhe tė pavlefshme; (2) Qeveria i konsideron tė pavlefshme edhe tė gjitha aktet e tjera qė janė ndėrmarrė apo do tė ndėrmerren nė ristrukturimin e pronės sė ndėrmarrjeve shoqėrore, nė dhėnien e koncesioneve firmave tė hueja nė territorin dhe pasuritė natyrore e materiale tė Kosovės; (3) Tjetėrsimi i pronės shoqėrore, respektivisht shtetėrore, u ndalohet edhe ndėrmarrjeve dhe pėrfaqėsive tė ndėrmarrjeve tė Kosovės qė veprojnė nė botėn e jashtme; (4) Ristrukturimi dhe tjetėrsimi i pasurisė shoqėrore mund tė bėhet vetėm nė bazė tė Kushtetutės dhe tė ligjeve tė Republikės sė Kosovės; (5) Obligohen ministrisė republikane qė, secila nga kompetenca e vet tė pėrcjell dukuritė eventuale tė tjetėrsimit tė pronės shoqėrore e shtetėrore dhe lidhur me kėtė tė ndėrmarrin tė gjitha veprimet ligjore dhe tė informojnė Qeverinė; (6) Obligohen udhėheqėsit legalė tė ndėrmarrjeve ekonomike tė Kosovės qė ta pėrcjellin gjendjen e pasurisė sė ndėrmarrjeve tė tyre, rrjedhat ekonomike, situatėn e kuadrove, derdhjen e mjeteve financiare dhe ecuritė e tjera dhe pėr kėtė ēdo muaj ta informojnė Ministrinė Republikane tė Ekonomisė dhe tė Financave nė Prishtinė; (7) Udhėheqėsit legalė tė ndėrmarrjeve ekonomike nė Republikėn e Kosovės nė ēdo rast duhet tua tėrheqin vėrejtjen organeve tė dhunshme tė Serbisė lidhur me pasojat qė u shkaktojnė kolektiveve, si dhe pėr kėtė ti njoftojnė partnerėt afaristė dhe institucionet bankare e financiare nė botėn e jashtme (ky vendim i Qeverisė u publikua nė gazetėn Bujku, tė datės 19 mars 1992).
Siē shihet, nė kushtet e okupimit tė egėr serb, individėt, sindikata dhe Qeveria kanė qenė shumė mė vigjilentė, tė pėrkushtuar e mė tė kujdesshme nė pėrcjelljen e gjendjes dhe mbrojtjėn e pronės shoqėrore tė ndėrmarrjeve tė Kosovės, se sa janė sot organet e Kosovės sė pavarur, tė cilat na sigurojnė sovranitet tė plotė, derisa Serbia pėrmes strukturave tė saj paralele nė Kosovė dhe qeverisė sė vet nė Beograd, e shkelė dhe pėrdhosė kėtė sovranitet. Organet tona kompetente duhet ta dinė, se Kosova nuk duhet tė merr obligim pėr pagesėn e asnjė borxhi tė krijuar nga organet e dhunshme tė Serbisė ndaj ndėrmarrjeve tė Kosovės nė kohėn e okupimit (prej 5 korrikut 1990 deri mė 12 qershor 1999), dhe as ndonjė borxhi qė tash krijojnė strukturat paralele serbe ose Qeveria e Serbisė nė llogari tė ndėrmarrjeve dhe resurseve tė Kosovės. Ato borxhe le ti paguajnė ata qė i kanė kontraktuar e garantuar, por jo Kosova.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn