als_Latn uzn_Latn bos_Latn
“Lufta e ftohtë” dhe amerikanizimi i Evropës Perendimore
Me përfundimin e Luftës së Dytë Botërore, SHBA mendonin të tërhiqnin menjëherë ushtrinë e tyre nga Evropa dhe ta vinin atë në shërbim të paqes dhe të OKB. Por vendet e Evropës perendimore ishin në kaos, të rënuara nga lufta dhe të zhytura në varfëri, ndërsa vendet e Evropës lindore gjëndeshin nën kontrollin e BS.
¨ Bazat filozofike të politikës së jashtme amerikane : strategjia e “frenimit të komunizmit”
Qeveria amerikane që në fillim të vitit 1946 përpiqej të gjente mjetet e përshtatshme për të ndaluar përparimin e komunizmit në Evropë. Diplomati amerikan Kennan, në telegramin e tij të gjatë (shkurt 1946), evidenton rrënjët ideologjike të poltikës sovjetike. Ai thekson me forcë idenë se BS ishte një forcë fanatike që i shikonte marrëdhëniet me botën kapitaliste në mënyrë krejt anatgoniste. Sipas Kenanit, në konceptimin ne botës Stalini në zemër kishte ideologjinë komuniste dhe vendet perendimore i shihte si armiq. Për këtë arsye, fërkimet midis BS dhe SHBA nuk ishin rezultat i ndonjë keqkuptimi, por diçka e natyrshme në perceptimin e botës së jashtme nga Kremlini. Politika e jashtme i shërbente drejtuesëve sovjetikë për të legjitimuar sundimin e tyre duke përdorur si preteks kërcënimin e jashtëm. Përfundimi ishte se SHBA po përballeshin me problemin më të madhe që kishte ndeshur ndonjëherë diplomacia amerikane në historinë e saj, pasi vihej në pikpyetje autoritetit i tyre në botën e re që po lindte pas luftës.
Në këto kushte cili do të ishte qëndrimi i SHBA në politikën ndërkombëtare ? Diplomati amerikan i rekomandonte qeverisë së SHBA të mbante një qëndrim të vendosur dhe të prerë. Politika e jashtme sovjetike, sipas tij, ishte një amalgamë e dëshirës ideologjike komuniste me ekspansionizmin e vjetër carist. Ajo nuk karaketrizohej nga aventura dhe, ndryshe nga ajo naziste, BRSS nuk kishte plane të për- -caktuara veprimi. Për të qënë të suksshëm në poltikën e tyre të jashtme, Kenan mendon se SHBA mjaftonte të tregohej e vendosur për ta detyruar kundërshtarin të tërhiqej, pa qënë nevoja për të bërë luftë.
Politika sovjetike, sipas Kennan, mbështetej më shumë në metoda subversive dhe përdorimin e mjeteve të një strategjie të tërthortë për të shfrytëzuar dobësitë e përçarë vendet perendimore. Prandaj kryesorja ishte që bota perendimore të ishte e bashkuar dhe e fortë. Këto ide, Kennan i konfirmoi e i zhvilloi më tepër në një artikull të botuar në revistën amerikane Foreign Affairs në korrik 1947, i cili shërbeu si pike referimi dhe bazë teorike për strategjinë e frenimit “containment” të komunizmit. ShBA tash e tutje nuk mund të mbanin më marrëdhënie miqësore me BS, por duhet ta konsideronin atë si rival e kundërshtar. Teksti i Kenanit përgjithësisht është konsideruar si Bibla e strategjisë amerikane të “ frenimit të komunizmit”. Idetë e tij në drejtimet kryesore, shprehin filozofinë e qëndrimit të SHBA gjatë Luftës së Ftohtë.
Papjtushmëria ideologjike dhe divergjencat e interesave gjeopolitike sovjeto-amerikane rezultuan me ndarjen lindje – perëndim të Evropës. Në 5 mars 1946 në Fullton të Misurit, Çërçilli dhe alarmin për ekspansionin sovjetik, duke përshkruar një “Perde të Hekurt”, që kishte rënë mes përmes kontientit evropian, nga Stetin në Balltik deri në Trieste në Adriatik. Sovjetikët, theksonte ai, kishin vendosur regjime prokomuniste në të gjitha ato vende ku ishte vendosur Ushtria e Kuqe. Unë nuk besoj se Rusia sovjetike do luftë, vazhdonte Çërçilli, ajo që ata duan janë frytet e luftës dhe ekspansioni i pafund i pushtetit dhe doktrinave të tyre. Por ajo që duhet të shqyrtojmë…është parandalimi i përhershëm i luftës dhe krijimi i kushteve të lirisë dhe demokracisë…në të gjitha vendet. Ai përfundonte duke thenë se, për të përballuar rrezikun imediat, ishte e nevojshme një aleancë e SHBA me Komunuelthin Britanik. Megjithatë, zgjidhja afatgjatë ishte uniteti evropian, nga i cili nuk duhet të mbetej jashtë asnjë vend evropian.
Çërçilli, si kundërshtari kryesor i Gjermanisë naziste në vitet 30–të, i kishte kërkuar vendit të tij të armatosej, në një kohë që bashkëkohësit kërkonin bisedime; në vitet 40-të dhe 50-të, ai u bë mbrojtësi kryesor i bashkimit të Gjermanisë dhe i ballafaqimit diplomatik, ndërsa bahkëkohësit, të hutuar dhe të drobitur nga lufta, ishim më shumë të interesuar për poltikën e forcës. Ky është roli profetik i shtetarëve largpamës, të cilët tejkalojnë përvojën dhe imagjinatën e bashkëkohësve të tyre.
Vendin e mirkuptimit në marrëdhëniet ndërkombëtare e kishte zënë tashmë mosbesimi dhe ndoshta armiqësia mes palëve. Nga periudha e presidecës së Rusveltit tek ajo e Trumanit, u bë edhe kalimi nga fryma e bisedimeve dhe marrëveshjeve tek kundërvënia dhe konfliktet. Koha e kompromiseve tashmë kishte kaluar. Përballë poltikës sovjetike, nga ana e SHBA duhej vendosmëri dhe forcë. Këto dy tekste (Kenan & Çërçill) shprehin plotësisht frymën dhe llogjikën e Luftës së ftohtë. SHBA vihen në pozita force për të ndalur zgjerimin e ndikimit sovjetik në Evropë.
Politika e jashtme amerikane ka tashmë në qëndër të vëmendjes Evropën, ku ajo është e angazhuar seriozisht në zgjidhjen e çështjes gjermane. Sekretari amerikan i Shtetit Bërns (Byrnes) deklaron (shtator 1946) se dëshiron të shoh Gjermaninë të bashkuar dhe të integruar në gjirin e kombeve paqedashës. Ky orientim i politikës jashtme amerikane ndryshon shume me pasivitetin dhe izolacionizmin e SHBA pas mbarimit të Luftës së parë Botërore.
¨ Organizimi i Luftës së ftohtë dhe pasojat e saj
Në krye të Departamentit të Shtetit në janar 1947 u vu një ushtarak, gjenerali Xhorxh Marshall. Ky ishte një orientim i ri i diplomacisë amerikane. Në shkurt 1947, qeveria britanike deklaroi se nuk ishte më në gjendje të mbështeste forcat monarkiste në Greqi. Tërheqja e Britanisë së Madhe nga një zonë me rëndësi gjeopolitike u plotësua me rolin në rritje të SHBA në politikën ndërkombëtare.
Në këto rrethana, në pranverë të vitit 1947, tre çështje mund të konsiderohen si momentet kryesore të fillimit të Luftës së ftohtë:
Lufta kundër urisë, varfërisë, rënies morale dhe kaosit, si kundër deklaronte Sekretari i Shtetit në 5 maj 1947, me rastin e diplomimit të studenteve në Universitetin Harvard, nënkuptonte vullnetin e SHBA për të rivendosur demokracinë dhe për ta konsoliduar atë në Evropë. Por në këtë plan, nuk mungojnë dhe interesat ekonomike amerikane.
SHBA kishin nevojë për të eksportuar mallrat e tyre në tregun evropian, pra përmirësimi i gjendjes ekonomike në Evropë kishte rëndësi. Reziku sovjetik nga jashte duhej mënjanuar, por njëkohësisht dhe reziku i destabilizimit të brendshëm, që vinte nga lëvizja e fuqishme komuniste në disa vende evropianoperendimore, gjithashtu duhaj shmangur.
SHBA, si pasojë e kësaj politike i dhanë fund izolimit të tyre të gjatë brenda hemisferës perendimore. Ato e orientuan fuqimisht politikën dhe interesat e tyre nga Evropa. Rajonet e tjera të botës, si Kina dhe Amerika Latine, të cilat kishin po kaq nevoj për ndihmën amerikane sa edhe Evropa, nuk u vështruan me përparësi nga SHBA. Në Evropë, si rezultat i organizimit të ndihmave në kuadrin e planit Marshall, më 1948 u krijuan institucionet e para evropiane, si Organizata Evropiane Bashkëpunimit Ekonomik, Bashkimi Evropian i Pagesave. SHBA u bënë në këtë mënyrë nismëtarë të politikës së integrimit evropian. Por ky proçes përfshiu vetëm një pjesë të Evropës, atë perendimore, e cila pranoi ndihmat amerikane. Plani Marshall nxiti kështu përçarjen e Evropës dhe ndarjen Lindje-Perëndim.
Plani Marshall u refuzua nga BRSS dhe vendet e tjera të Evropës Lindore që ishin nën ndikimin sovjetik, me arsyen se cënonte pavarësinë kombëtare te shteteve evropiane në lëmin e vendimarrjes për çëshjte me rëndësi jetike të zhivillimit të tyre ekonomik dhe politik. Sipas modaliteteve të zbatimit të planit, vendet që do të mernin pjesë në të, duhej të informonin me hollësi për vështirësitë e tyre, gjë që për sovjetikët do të thoshte cënim i autoritetit të tyre në zonën e tyre të ndikimit. Që prej atij momenti, pavarësisht se çfarë shpresonin amerikanët, strategjia e “frenimit të komunizmit” u zhvendos shpejt nga fusha ekonomike-financiare, në atë të sigurimit, ku Evropa ishte në pozita tepër të dobta.
Për SHBA, përparësitë e zbatimit të strategjisë së “frenimit të komunizmit” ishin të rëndësishme. Midis SHBA dhe Evropës Perendimore u krijuan lidhje të forta dhe të shumëllojshme, ku përparësi patën interesat amerikane. Midis të dy palëve u vendos një lloj
“solidaritetit atlantik”, i cili dha një ndihmesë të fuqishme në ndalimin e përhapjes së komunizmit dhe sovjetizimin e vendeve evropiane. Evropa perendimore, megjithë përfitimet që nxorri nga politika amerikane, në drejtim të modernizimit ekonomik dhe konsolidimit të demokracisë liberale, ju desh të përballej me rolin hegjemonist të SHBA dhe me ndikimin përherë e më të madh mbi shoqërinë evropiane të mënyrës amerikane të jetesës, kulturës dhe ideve që vinin përtej Atlantikut. Roli dominues i SHBA dhe amerikanizimi i vendeve të Evropës perendimore që rezultoi që këtej, ishte çmimi që Evropa perendimore pagoi për të shpëtuar nga komunizmi dhe sovjetizimi.
¨ Bazat institucionale të politikës së jashtme amerikane : aleancat politike dhe ushtarake
Përkeqësimi i gjendjes ndërkombëtare detyruan SHBA të zhvillonte aspektin ushtarak të strategjisë së containment. « Grushti shtetit » në shkurt të 1948 në Pragë, i cili solli në fuqi Partinë Komuniste çeke nuk shkaktoi ndonjë kundërpërgjigje të Washingtonit, por në Evropë, si masë sigurie mbrojtëse, Anglia, Franca së bashku me Belgjikën, Holandën dhe Luksenburgun, formuan në mars të 1948 Paktin e Brukselit. Kjo aleancë politike, në bazë të nenit 4 të traktatit, parashikonte ndihmë ushtarake automatike për të 5 antarët në rast agresioni, i cili nënkuptohej se rezikonte të vinte nga ana e BS. Në bazë të marrëveshjes së Parisit në vitin 1954, në Paktin e Brukselit u pranuan Italia dhe Gjermania Federale dhe ai u shëndrua në Bashkimin e Evropës perendimore. Bllokada e Berlinit në qershor të 1948 nga sovjetikët, u perceptua nga një pjesë e madhe e opinionit publik perendimor si pragu i një lufte të re botërore. Në SHBA, kjo ngjarje shkaktoi vendosmërinë e Washingtonit për të mbrojtur kampin perendimor me çmimin e krijimit të një ure lidhëse ajrore për të furnizuar qytetin e Berlinit, të rrethuar nga ushtria sovjetike.
Si rrjedhojë e këtyre ngjarjeve, SHBA filluan të anagazhohen në planin ushtarak për të marrë përsipër rolin drejtues të kampit perendimor. Departamenti amerikan i Shtetit i propozoi aleatëve evropianë hapjen e bisedimeve tepër sekrete rreth një « pakti atlantik të sigurimit ». Në 4 prill 1949 u nënshkrua në Washington Traktati i Atalantikut të Veriut, me 12 antarë i cili plotësonte Paktin e Brukselit, të krijuar një vit më parë. Në bazë të nenit 5 të traktatit palët nënshkruese, në rast sulmi ndaj njërit prej tyre, angazhoheshin të ndërmernin veprime që ata gjykonin të nevojshme, përshi këtu edhe përdorimin e forcave ushtarake, për të rivendosur dhe garantuar sigurimin e tyre. Antarët e alencës ishin të lirë në përcaktimin e mënyrës së kundërveprimit. Në rast agresioni ushtarak nuk bëhet fjalë për një ndihmë të menjëhershme. Në këtë pikë Traktati i Washingtonit (neni 5) është më shumë më pak impenjues se neni 4 i Traktatit të Brukselit. Kjo erdhi si rezultat i rezervave të Senatit amerikan për të dhënë garaci ushtarake automatike për aleatët evropianë.
Gjatë bisedimeve për krijimin e Paktit të Atlantikut (NATO), dy çështje mbetën të paqarta dhe u bënë objekt debati mes SHBA nga njëra anë dhe Francës dhe Anglisë nga ana tjetër. Problemi ishte se si SHBA do të përmbushnin angazhimet e tyre ndaj aleatëve evropianë, duke përdorur flotën ushtarake ajrore dhe detare, apo trupat tokësore amerikane në Evropë ? Problemi tjetër kishte të bënte me mënyrën se si Gjermania do të integrohej në strukturat euro-atlantike. Këto dy çështje, më vonë, gjatë luftës në Indokine dhe diskutimeve mbi krijimin e një ushtrie të përbashkët evropiane, do të shkaktonin tensione të forta në marrëdhëniet franko-amerikane.
Në traktatin e Washingtonit parashikohej krijimi i një strukture ushtarake, e cila mori formë konkrete vetëm pas luftës së Koresë (1950).
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn