als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Bisedė me poetin Pjetėr Jaku, botues i sė pėrmuajshmes " Kuvendi" nė Detroit. >br> Botoi Tirana Observer 12 Janar 2008
Intervistoi: Rajmonda Moisiu
Nė bisedat jo tė pakta qė kam pasur, mė ka pėlqyer tė jem e drejtėpėrdrejtė: mund tė na thuash diēka pėr origjinėn tuaj dhe fėmijėrinė?
Tė lindėsh njeri dhe tė mbetesh njeri, ėshtė origjina e tė gjitha origjinave. Nuk ka rėndėsi ku ke lindur, nga ē'prindėr, nga ē'rracė. Rėndėsia e vetme ėshtė, se je lindur pėr tė marrė mbi vete njė detyrim njerėzor, pėr t'i shėrbyer bindshėm, duke menduar se, vėrtetė ka qėnė njė lindje qė duhej lindur, pasi ka lindje, qė nuk e meritojnė asnjė shtėrngim barku. Ku kam lindur? Herė herė mė ngjan se jam lindur gjithėku ka njerėz. Kur shkoj nė vendlindje, mendoj se kam lindur nga shkėmbi, nė tė majtė tė kullės, matanė Pėrroit tė Bardhė. Kur kam lindur? E di se ka qėnė kohė e ftohtė, shekull i ftohtė, me luftra qė kishin pėrfunduar, pa mbaruar. Ju doni tė jemė i drejtėpėrdrejtė? Ok! Jam lindur nė njė nga fshatrat mė tė thella tė Mirditės, nė Mollė Kuqe, krejt nė rrėzė tė Munellės. Shpesh dragojtė dhe dreqnit, siē mė thoshte gjyshja nė netėt e gjatė tė dimrit, vinin Pėrroit tė Bardhė, nė ditėt dhe netėt me furtunė, sidomos pranverave, kur uji bėhėj i kaftė nga gėrryerjet dhe trungjet, qė sillte me vete. Jam lindur dhe rritur nė atė fshat, pėr tė pasė pasurinė mė tė madhe tė nėnave bujare, tė njė jete shumė tė vėshtirė. Pėr fatin e mirė, gjyshi im, emrin dhe mbiemrin e tė cilit mbaj, kishte blerė shumė tokė, pėr t'u lėnė katėr djemėve, para se tė ikte nė botėn e pakthyeshme, edhe pse nuk i kishte mbushur ende tė 38-tat. Babai im, me tre vėllezrit, kishin tokė, fiks njė tė tretėn e fshatit dhe pemė tė panumėrta. Kishin njė kullė dykatėshe, nje shtėpi njėkatėshe, me furrėn e bukės brenda dhe, njė objekt me ēati, qė pėrdorej pėr tė ruajtur ushqimet. Mbaj mend , qė sipėr tavanit tė kullės, do tė gjėje 12 muajt e viti arra, ndėrsa nė arėn e sipėrme ( dmth sipėr kullės) do tė ruheshin lakrat dhe patatet, nė frigoriferin natyral tė asaj kohe. Edhe pse i gėzonim jo pak prona, prap se prap jeta ishte tepėr e vėshtirė. Babai punonte afro 3 orė larg nga shtėpia dhe flinte nė shtėpitė e punėtorėve ( baraka u thonin ) e, kthehej vetėm 2 -3 herė nė javė. Shpesh punonin edhe tė dielave. Pėr nė fshat i kishim kushtet jo tė kėqia. Ma do mendja ishim tė parėt, qė kishim njė gramafon dhe degjonim Marie Krajen, Bik Nojėn, Fitnete Rexhen e shume e shume kėngėtarė tė tjerė. Nė raste festash, ishte kėnaqėsia mė e madhe pėr ne, pasi kulla jonė do mbushej me miq e, ne ndjeheshim mire.
Nė biseda me krijues mė pėlqen t'i ngacmoj qė tė pėrshkruajne paksa edhe vendin ku janė rritur, shokėt e fėmijėrisė, prirjet e tyre tė para. Mund tė na thuash diēka rreth kėtyre kėrkesave?
Gjysmėn e rritjes e mora aty ku u linda. Gjysmėn tjetėr e mbyti terri peradnorak ruso-kinezo-shqiptar. Rritur? Rritur nuk jam. Kam mbetur ai shkėmbori i imėt, qė kėrkonte tė arrinte qiellin, por njė re e zezė, sterr e zezė mė rrinte mbi krye dhe mė shtypte. Duhet t'i pėrulesh tiranit dhe tiranėve , - mė thonte, por unė isha dhe mbeta lisi, qė nuk i pėrulet as rrufesė. Konkrertisht,-thoni ju? Fshati im vinte diku nė juglindje tė krahinės sė Fanit. Historikisht, tė parėt e mi kishin ardhur nė atė fshat nga Domgjoni,( njė fshat mė nė qendėr tė Fanit ), pėr tė veruar. Mirėpo, pak nga pak filluan tė punojnė djerrinat, tė ngrenė shtėpitė e para dhe tė ikin nga Domgjoni. Deri afėr viteve 40-tė, fshati im nuk ka pasur varreza ( varri i gjyshit tim dhe i gjyshes se babait, janė nė Domgjon, (mė shumė se dy orė nė kėmbė nga Molla e Kuqe)! Eshte nje fshat, qė e ndajnė dy pėrrenj tė vegjėl dhe, nė mes ka njė kodėr, qė fillon te shtėpia e lal Vorfit dhe ngjitet deri nė Drushtė tė Munellės. Mbi shtėpinė e Ēun Frrokut kodrina ka njė shesh tė vogėl , ku mblidheshin burrat e fshatit nė kuvende tė ndryshme, ndaj edhe sot e kėsaj dite thirret " Kodra e Kuvendit". Pėrrenjtė, nga tė dy anat, janė tė veshur me arra, mė shumė se njėqind vjeēe. Nė fundet e arave, qė zakonisht mbillen me misėr, fasule, lakra e patate, ka hardhi, qė ngjiten nė ca krikėza prej dėllinje, njė lloj druri shumė i fortė, si dhe nėpėr drurė tė tjerė, ka qershia si dhe nė ēdo oborr shtėpie ka mana tė kuq , tė zi dhe tė bardhė. Krejt fshati nuk kishte mė shumė se dhjetė hektarė tokė tė punueshme, por me qindra hektarė pyje, ku secila familje kishte pyjet e saj, nga ku kish tė drejtė tė siguronte drutė e dimrit, lėndėt e shtėpive, gjethin e thatė pėr dimėrimin e bagėtive. Punėt bėhėshin kolektivisht, edhe pa qėnė nė koopertivė si: prashitjet, ushqimi i bagėtive, ndėrtimi i shtėpive tė reja, korrjet dhe grumbullimi i tyre, pa bėrė fjalė pėr fatkeqėsitė. Nejse. Dolėm nga tema. I gjithė fshati nuk kishte mė shumė se 50 hektarė qiell dhe, diellin nuk e preknim ma shume se 4-5 orė nė ditė. Pranvera, vera dhe vjeshta ishin tė mrekullueshme, ndonėse pranvera dhe vjeshta ishin vetėm dy muajshe, pasi nga njė muaj ua merrte dimri secilės. Dimri , deri vonė ishte jetė "parazitare", por shumė emocionuese. Lojnat e ndryshme tė tė rriturve, mė kanė mbetur nė mendje. Burrat e fshatit mblidheshin me radhė te shtėpitė e njėri tjetrit, pėr tė luajtur kapuēash dhe lojna tė tjera, tė cilat mbylleshin me kėngė tė improvizuara nga pala fituese. Dimrat ishin, pothuajse pesė muaj. Pesė muaj qė nuk tė linin tė bėje asnje punė. Rrugėt e kėmbėsorėve hapeshin nga burra tė fortė. Herė herė, bora i mbulonte dritaret e kateve tė para. Gjuetarėt, nė tė shumtėn e rasteve pėrgaditnin ca rrathė prej thuprash, pėr t'i vėnė nė kėmbė, qė tė ecnin mbi dėborė, ( pasi bora do t'i mbulonte), pėr tė gjuajtur dhi e derra tė egėr, kaproj e kafshė tė tjera. Ēdo shtėpi kishte njė ose dy pushkė gjermane, tė cilat ishin mė tė mirat pėr gjueti. Jetonim si nė balada. Ushqeheshim pa dietė dhe, askush nuk ruhej nga dhjamosja. Ishin njerėz legjendar, tė gjithė tė fortė. U mungonin veē krahėt pėr tė fluturuar, se majat i kapėrcenin me njė hap. Ti do tė pyetėsh me tė drejtė: Po sot?
Ata burra janė pėrgjysmuar. Legjendat u vodhėn nga modernizmi anadollaku-primitiv. Shtėpitė?! Asnjė oxhak nuk nxerr tym, asnjė shtėpi nuk banohet. Hardhitė, arrat, qershitė, manat, thanat dhe kumbullat janė egėrsuar e bėrė bisha. Ato i tradhėtoj njeriu dhe kullat i kanė mbuluar ferrat. Pemėt i shijojnė arinjtė, korbat, sorrat... Gjithėēka ndodhi aty po harrohet!
Megjithėse vite fėmijėrie pasi, mesa di unė, rininė e ke jetuar nė Lezhė, cili ka qėnė momenti qė tė ėshtė fiksuar?
Festat! Krishtlindjet dhe Pashkėt por, sidomos Krishtlindjet! Krishtlindjet i prisnim me padurim, deri kur regjimi ndalues i ndaloi. Ato ishin njė festė e veēantė qė, edhe ne femijėt tė dukeshim tė rritur, tė rrinim deri nė mesnatė zgjuar, pėr tė pritur Lindjen e Krishtit. Tė dilnim me tė mėdhenjėt dhe tė bėnim me dorzat e kashtės njė rreth si sofėr, me njė kryq nė mes, nė arėn mė afėr shtėpisė dhe, mbi atė kryq tė shtronim darkėn: raki, djath, lakror me arra etj. Natėn, mes dėborės, ku gjithė fshati bėhėj dritė nga tė shtėnat e armėve, qė lajmėronin lindjen e Jezusit. Pashkėt ishin njė festė mė e gjatė dhe, qė na bėntė me rroba tė reja, por pėrsėri atė festė nuk e perjetoj si Krishtlindjet. Imazhet e atyre viteve mė pėrcjellin dhe do udhėtojnė me mua gjithė jetėn.
Meqė jemi akoma te femijėria: kujton ndonjė rast tė frikshėm dhe nga se kishe frikė mė shumė?
Nata mė trembte, edhe pse ishte e bukur. Nė dimėr ndriēohej nga dėbora dhe hėna. Nė verė nuk errej, ose errej me bulkthit kėngėtar. Nė vendin tim lejoheshin edhe fėmijėt tė merrnin pjesė nė ceremonitė mortore. Ata dhe unė nuk e kuptonim vdekjen, ose e kuptonim Jul Qezarēe " Mė mirė tė vdesėsh njėherė, se sa tė rritesh gjithė jetėn me frikėn e vdekjes". Megjithėse vdekja nuk ėshtė ndjenjė e mirė. Vetėm ditėt, qė njeriu shkon nė vdekje tė tė tjerėve, kujtohet se duhet tė jetė i mirė, biles i pėrkryer. Sa herė kaloja pranė varrezave, mė dukej se krejt pleqtė e fshatit, ( ata qė kisha njohur ), ishin ngritur dhe qėndronin mbi varre, kėmbėkyq, duke biseduar dhe pirė duhan. Ju kėrkoni njė rast konkret tė frikės? Kam pasė njė rast. Se si isha ngjitur nė mes njė shkėmbi, as atėherė, as sot nuk e di, por nuk mund tė zbrisja mė. Shihja andej kėndej dhe nuk gjėja asnjė shteg, ndėrsa sipėr meje rrokulliseshin ca gurė, qė mė rrezikonin jetėn. Kur kam rrėshqitur, pa fluturuar mbi gurė, kam qėnė njeriu mė i lumtur.Megjithėse isha fėmijė, mendoja:"Pse duhej tė vdisja aq kot?"
Ē'tė ka bėrė pėrshtypje mė shumė nga ritet e asaj ane?
Huh, sa shumė janė, por nė mua kanė mbetur vetėm dy: dasmat dhe vdekjet. Dasmat ishin tė bukura. Nusja vinte e mbuluar me duvak, njė shami e kuqe e ndezur dhe mbi kalė. Krushqit, mesa mbaj mend kanė qėnė pėrherė 12 ose 13 veta, nė pėrgjithėsi burra, veē krushkės, qė ishte nėna e nuses dhe ndonjė shoqėruese tjetėr. Kur krushqit i ishin afruar shtėpisė, vinte me vrap mėshllukgjija, qė lajmėronte se krushqit po vijnė. Me tė ardhur lajmi, gratė dilnin nė oborr dhe viheshin nė rresht e kėndonin. Krushqit, ndėrkohė lajmėronin mė njė tė shtėnė arme, pasi kishin llogaritur kohėn, qė lajmėtari e kishte kryer detyrėn. Pasi mbrrinte nusja, e zbrisnin nga kali, e merrnin pėrdore dhe qendronte nė vendin mė tė dukshėm, qė tė shihej nga tė gjithė, shoqėruar me tė shtėna armėsh. I ngrinin duvakun, pėr t'i zbuluar fytyrėn dhe tė dy duart i mbante nė dy cepat e njė bluze tė qėndisur( antari quhej ), ku i vareshin dy shamia tė kuqe, nė dy duart. Kėndohej dhe kėrcehej pėr afro gjysem ore, kurse krushqėve u prinin brenda, pėr tė pirė kafet e mirėseardhjes, duke i pyetur se si e kishin kaluar te miku dhe gjatė udhėtimit. Mbaj mend, qė shpeshė herė nuses i rrėshqisnin lotėt deri te mjekra, kur gratė i kėndonin kėngė, qė i kujtonin tė afėrmit e saj dhe shtėpinė, qė e kishte lėnė. Te vdekjet mė ka mbetur nė mendje, vendosja e tė vdekurit ne karrige, britmat dhe ējerrjet, kur vdekjet ishin tė moshave tė reja, si dhe vajtimet poetike.
Diēka pėr shkollėn?
Shkolla pėr mua ėshtė vetėm libėr. Njė zanat dhe aq. Nuk mendoj se kam mėsuar ndonjė gjė tė madhe, nė vitet e diplomimit. Kam hyrė nė klasėn e parė 6 vjeē dhe mesova shumė shpejt tė shkruaj e lexoj. Nė fshatin tonė bėhėsh mėsimi nė klasė kolektive ( nga klasa e parė deri te e katėrta bashkė).Nota mė e mirė ishte 5-sa dhe, une nuk kam njohur notė tjetėr veē maksimales. Mėsuesi im i klasės sė tretė, Pjetėr Kola, i cili tani jeton nė Lezhė, mė jepte shpesh herė tė kopjoja pjesė nga ditari dhe tekste tė njė klase mė sipėr. Nė klasėn e katėrt mbaj mend tė mė ketė rėne nė dorė dy vėllime tė keqpėrdorura tė Tolstoit " Lufta dhe Paqa", mė vonė romani " Tradhėtia" me njė kopertinė tė zezė nė kaf dhe romani "Qyteti i fundit" i Petro Markos, qė unė vonė e mėsova se i kujt autor ishte, pasi i mungonin shumė faqe. Kur mė pyesnin fshatarėt se ēdo dėshiroja tė bėhėsha kur tė rritesha, u thoja doktor. Mėsuesi qė unė kam adhuruar nė 8 vjeēare, ka qėnė Mark Paci nga Domgjoni. Mėsues Marku ishte piktor edhe pse, mesa mora vesh vinte nė arsim nga ushtria. E shihja shpesh, se si punonte nė restaurimin e fotografive tė vjetra dhe mė jepte detyra t'i pėrgadisja tė bardhėn e vezės, pėr luster tė letrės sė ashpėr. Ishte shumė i kujdes'shėm dhe i ditur. Mė pėlqente dhe mėnyra se si vishej, si fliste, sa rėndėsi i kushtonte pėrgaditjes pėr mėsim. Pėr mua ishte njeriu mė i ditur nė atė zonė. Unė mėsova prej tij se Fishta i madh ishte i tė njėjtit fis me Markun, gjė qė e kanė spjeguar tė afėrtit e poetit, qė sot jetojnė nė Lezhė. Me shkollat e mesme nuk mė ėshtė realizuar deshira. Pas dėshtimit, tė mos paraqitjes nė shkollėn e mesme mjekėsore nė Vlorė, mbasi unė isha fėmija i parė nė familje dhe babai punonte larg shtėpisė, u desh qė tė mos shkoja aq larg, sa e konsideronin Vlorėn gjyshja dhe nėna. Qė kėtu, gjėrat u rrokullisen mbrapsht dhe unė mbarova shkollė tė mesme profesionale, veē pėr t'u bėrė ndihmė nė njė familje si e jona.
Keni kryer studimet e jeni diplomuar nė letėrsi. Ēfare u nxiti pėr tė studiuar nė kėtė degė?
Ka qėnė njė odise e gjatė deri tek e drejta e studimit, qė nuk ia vlen tė thuhet. Kryetari i Komitetit Ekzekutiv tė Lezhės sė atyre viteve, Dodė Gjika, njė nga tė vetmit kuadro tė atij niveli, qė nuk ndjehej keq, kur rrinte me krijuesit. Shumė tė tjerė vetėm i pėrshendesnin, se nuk mund tė rrinin mė shumė se pak minuta me Ndoc Gjetjen, Rudolf Markun, Agim Isakun, Remzi Lanin, Agustin Shytin etj.. pasi nuk kishin lexuar asgjė mė shumė, se raportet partiake. Tė kishin lexuar Balzakun, as qė bėhėj fjalė. Falė ndihmės sė Dodės, e kam filluar dhe mbaruar nė kohė rekord Universitetin " Luigj Gurakuqi" tė Shkodrės. Ka diēka shumė interesante pėr kėtė. Ishte rastėsi takimi me kryetarin, njė mėngjes gushti, tek po dilte nga resoranti i Hotel " Lissit". Mė pyeti pėr shkollėn. E mbarove universitetin? - mė tha. - As qė e kam filluar, - iu pėrgjigja. Hajde me mua,-vazhdoi ai. Pasi u ngjitem nė katin e dytė, ku kishte zyrėn, thirri shefin e arsimit, mori dosjen time dhe mė dha njė letėr dore, pėr tė shkuar nė Ministrinė e Arsimit. - Do takosh,zv/ministrin, Nazim Skuqi dhe do mė kthesh pėrgjigje,- mė tha. Nga shkallėt e komitetit, jam nisė me biēikletė pėr Tiranė, nė orėn 8 e 30 dhe, kam qėnė nė ministri, nė orėn 11 e 30. A nuk ėshtė ky njė udhėtim epik, qė as Gjergj Elez Alia nuk do ta bėnte? Pasi unė e kisha humbur shkollėn e mjekėsisė, letėrsia ishte pasioni im dhe mundėsia pėr ta mbaruar mė lehtė, pasi gjithė veprat e rekomanduara tė letėrsisė i kisha lexuar pa imponim, qė pa shkuar nė universitet, ndėrsa gjuha ishte tepėr e veshtirė.
Pa hyrė gjatė nė vitet e mėpasme, pėr tė cilat dimė sadopak, punėn qė keni bėrė nė arsim dhe nė Degėn e Librit Lezhė, a mund tė na thoni diēka lidhur me ndikimet nė formimin tuaj?
Njeriu formohet deri nė ditėn qė harron tė marrė frymė, por formimi im ka qėnė nė moshėn e rinisė, deri nė adoloshencė. Nga ajo moshė e mbas, nuk kam ndryshuar asgjė formuese. Njeriu nuk ėshtė njė qenie prej balte, qė mund t'i japėsh disa forma. Ai pranon vetėm njė formim, ose njė ēthurje formuese, qė nuk formohet kurrė. Por, ndikimet janė tė pranueshme. Tek unė, mė shumė se askush ka qėnė ndikimi i nėnės. Nėna ime ėshtė modeli i durimit dhe i kėmbėnguljes. Kėto cilėsi, besoj se i kam edhe unė. Babai ka qėnė shumė punėtor, nevrik dhe tepėr bujar. Besoj se edhe keto cilėsi i kam marrė. Edhe pse nuk dukem nevrik, vetėm unė e di si i pėrmbaj nervat, mesa zor i bėj zap. E kam adhuruar xhaxhan, Preng Jaku, i cili ka jetuar e punuar nė Durrės, pėr njohurit qė zotėronte, edhe pse ishte mekanik. Nga babai tė gjithė janė shumė punėtorė, shumė tė saktė dhe shumė bujarė. Nuk i pėrulen, veē tė Plofuqishmit! Nga nėna dalloheshin ndjeshmėria dhe vėzhgimet psikologjike, pėrcaktimet precize tė pėrsonalitetit. Nėna mė thotė, se kam njė kombimin mids gjyshit tė dajės ( babait tė nėnės) dhe babait tim, tė cilit edhe i ngjaj shumė. Shpesh'herė e kujtoj njė thėnie japoneze: "Mė jep njė nėnė tė mirė, tė tė jap Atdheun e mirė." Mėsuesit dhe shkolla luajn njė rol tė rėndėsishėm nė formimin e njeriut. Bindem, se karakteri i njeriut formohet, para moshės 25 vjeēare.
Cila ėshtė gjėja mė e rėndėsishme, qė ju keni mėsuar, qėkur keni filluar tė kuptoni se ēfarė ėshtė jeta?
Sa vjen e shkojnė vitet, po kuptoj se nuk kam mėsuar asgjė por, nėse ka tė bėjė me formimin, mund tė pėrgjigjem, pa u menduar fare " korrektėsia". Pėr mua je njeri, aq sa je korrekt!
Prinderit?
Mendoj se pėr kėtė pyetje, jo pak folėm nė pėrgjigjen e formimit. Babai vinte nga njė baba mjeshtėr, i cili ishte djalė i vetėm dhe, nga njė nėnė prej njė familje shumė tė njohur, siē janė Kocajt. Gjyshi im kishte dy byrazer nė Lurė, tė njohurin Dodė Vladi dhe Dedė Kolė Mariseni, tė cilėt ishin edhe ata djemė tė vetėm. Ngaqė ishin secili nga njė, vendosen tė bėhėshin tre vėllezer. Akoma edhe sot, pėr afro 80 vjetė, nė kullėn moderne tė Nikollė Vladit e kanė ruajtur njė pjesė tė tavanit, qė e kishte gdhendur gjyshi im. Kam qėnė nė Lurė 20 vjetė mė parė. Kam shkuar pėr dy ditė e, Lura mė ka mbajtur njė javė. Nėna vinte nga shtėpia e njohur e Frrok Preng Mushtės, njė nga familjet mė nė zė nė Mirditė, mė mė shumė se 60 anėtarė, pėr tė cilėn s'ėshtė shkruar fare. Gjyshja kishte 6 motra, njėra prej tyre, Dila, vuajti disa vite internimi me dy djemtė, Pjetrin dhe Gjonin, sepse burri i saj, i njohuri Ndue Bib Perndocaj ishte arratisur nė Amerikė me dy djemtė, Biben dhe Zefin. E kujtoj kur vinte dhe ikte natėn nga shtėpia jonė! Prej babės kam njė devizė, tė cilėn e mėsova, pa ma thėnė ai kurrė : " Thuja vetėm tė vėrtetėn, dhe nėse tė rrezikohet jeta". Ai bėri 10 muaj hetuesi, vetėm pėr tė mos dalė deshmitar nė rrenė. E dini ēdo tė thotė dhjetė muaj hetuesi, nė kohėn pa asnjė lloj mbrojtjeje?! Shumė vite pas burgut, ma ka treguar tė vėrtetėn. Ish shefi i hetuesisė, i rrezikshmi Gjolek Lajthia, " Brezhnjevi", siē i thonin nė Lezhė, e kishte "ftuar pėr njė kafe" te Hoteli i Gjuetisė, nė Ishull Lezhė dhe i kishte thėnė: " Mė nėnshkruaj, se pėrgjegjėsi tė ka urdhėruar tė shtosh fiktivisht rezultatet e misrit tė grumbulluar nė magazinė, dhe nuk do tė bėsh asnjė ditė burg." Babai, atė nuk e tha kurrė, sepse nuk mund ta thonte njė gjė, qė nuk ia kishin thėnė! Nuk besoj se nė njė intervistė si kjo, mund tė thuhen tė gjitha, sepse janė aq shumė, sa nuk mjafton njė libėr.
Veē librave poetik " Harrimi i vetes" dhe "Ankthe", tė vlerėsuar nga kritika, jeni edhe autor i studimit " Vlerat letrare ne Lahuten e Malcis", si ju lindi ideja dhe ēfarė u nxiti per ta shkruar kėtė vepėr ?
Sa pėr librat poetik, mund tė thėm bindshėm, se ata mund tė ishin botuar, tė paktėn 10 vjetė mė parė se u botuan, po tė mos punonin nė shtėpinė botuese " Naim Frashėri", redaktorė tė tipit, Stavri Daja, edhe pse mund tė ishte njeri i mirė, ai nuk zotėronte gjuhėn shqipe e para dhe, e dyta se njihte fare krijimtarinė, aq sa nė njė pėrgjigje tė viteve 80-tė mė shkruante afėrsisht kėshtu: " Tani pėr tani libri juaj nuk mund tė botohet, pasi pėr fatin tuaj tė keq, libri analizohet fill pas plenumit tė 8-tė, ndėrsa ju keni disa poezi kundėr burokratėve, qė mund tė nėnkuptohen edhe pėr drejtuesit e partisė..." Unė nuk kisha dėrguar nė shtėpinė botuese libėr politik, qė tė vlerėsohej me kėtė frymė. Pokėshtu, nė redaksitė letrare si te gazeta "Drita", revista " Nėntori" dhe "Zėri i Rinisė", pėrveē viteve tė fundit, qė punuan Preē Zogaj e Rudolf Marku, ka pasė redaktor, qė nuk spikasnin si krijues, edhe pse botonin nga njė libėr nė vit. Sa i takon, sprovės me libėrthin " Vlerat letrare nė Lahutėn e Malcis", ajo nuk ėshtė vepėr dhe nuk ėshtė pretenduar si e tillė. Ajo ėshtė vetėm njė sprovė, qė cek njė temė shumė tė pėrfolur. Pikėrisht pėr kėtė, mora njė temė tė tillė, qė besoj nė tė arthmen e shpejtė do ta plotėsoj, sidomos me fjalorin fishtian, pėr tė cilin kam marrė edhe sugjerime me shumė vlerė nga ish pedagogu im, Dr. Tomorr Osmani.
Botimi i revistės sė pėrmuajshme " Kuvendi", si u realizua, kur dhe pse?
Ishte njė deshirė e mundėsuar nga parat, qė m'i kishin dėrguar vėllezrit nga Gjermania, tė cilėt ishin pjestarė tė ikjeve biblike tė marsit 91. Fillimisht " Kuvendi" u botua nė Lezhė, nė vitin 1993. Kishte drejtim tjetėr nga ēka sot dhe ishte nė formatin e revistave tė zakonshme, nė A-4. Atje nuk pati fatin tė jetonte. E shtypnim nė shtypshkronjėn e dhomės sė tregtisė nė Tiranė dhe e ruanim bashkė me "Spektrin" te ministria e kulturės, por me mbylljen e "Spektrit", ne na humbėn afro 1500 kopje, qė nuk mundem t'i gjėjmė asnjėherė. Nuk kishim shtypshkronjė nė Lezhė dhe e ndėrpremė. Kur erdha nė Detroit, ka qėnė miku im Zef Brozi dhe poetja Elinda Marku qė, pėr afro njė vit e gjysėm mė nxiten vazhdimisht, aq sa nė Maj tė vitit 2001 mundi tė dalė numri i parė, me shumė vėshtirėsi. Kur po pėrgaditej numri i parė, mbaj mend qė miku im, Dr. Dedė Kolndreu, i cili mė ndihmon vazhdimisht nė punėt e programet kompjuterike, me sinqeritet mė tha: " Vetėm ne tė dy e besojmė, se keto ditė do dalė revista." "Kuvendin" e kanė ndihmuar dhe ndihmojnė, aq shumė krijues dhe lexues, sa do duhej njė bisedė vetėm pėr kėtė temė. Eshtė njė revistė informative dhe kulturore, nė formatin e njė libri, me afro 200 faqe nė muaj, pa ndėrprerė. Nė tė kanė dhėnė mendimet e tyre shumė pėrsonalitete, tė politikės, kulturės dhe historisė. Janė botuar qindra e qindra faqe krijimtari. Janė fiksuar evenimentet mė tė rėndėsishme tė komunitetit shqiptar kėtu, etj etj
Pėr " Kuvendin" kemi kohė tė flasim.
Nga " Kuvendi", mesa di unė, doli libri juaj " Shqiptarėt nė Detroit", njė vepėr qė e plotėson shumė komunitetin shqiptar tė Detroitit, si njė nga komunitetet mė tė vjetra nė Amerikė. Ju e keni lėnė hapur vazhdimin e tij. Ē'mund tė na thoni pėr kėtė?
Komuniteti shqiptar i Detroitit, ėshtė njė komunitet shumė i njohur, qė ka pasur dhe ka pėrsonalitete me emėr dhe, qė kanė ndihmuar ēeshtjen shqiptare. Qė unė do ta vazhdoj kėtė libėr, kjo ėshtė afėr mendėsh dhe, besoj qė pas njė ose dy vitesh, ndoshta edhe nė 2008-tėn. Ka pasė vrejtje me vend, qė unė kam pėrfshi nė atė pėrmbledhje intervistash, si dhe kemi bėrė intervista, qė teprojnė, ose qė duheshin lėnė jashtė kėti libri. Por, e shkruara ka njė tė mirė, mund tė korigjohet, megjithėse unė nuk jam penduar kurrė pėr ēfarė kam bėrė. Nė njė komunitet prej afro 150 mijė shqiptarėsh, ka vend dhe mundėsi pėr mė shumė, nėse tė pamundurit pėr tė shkruar, kanė mundėsi tė ndihmojnė. Nė mos jo tė ndihmojnė, tė mos pretendojnė tė jenė nė vepra patriotike, kur nuk kanė bėrė asgjė pėr Atėdheun e tyre, qoftė edhe tė mendojnė njė moment pėr tė. Tė paktėn t'u mbetet emri si pėrkrahės tė kėtyre veprave se, edhe ashtu do tė bėjnė diēka patriotike. Libri i dytė do tė konceptohet ndryshe, jo duke u pėrqendruar nė biseda. Ai do tė pėrshkruaj nė etapa, ecurinė dhe zhvillimet nė komunitet, lidhur pėrherė me trojet shqiptare, prej nga vijmė.
Cila ėshtė gjinia e preferuar dhe, nga i merr frymėzimet nė krijimtarinė tuaj?
Mė josh poezia, megjithėse ėshtė krijimtaria mė munduese, qė kėrkon tė thuash nė pak vargje njė mendim, njė kuptim, tė transmetosh mesazhe, tė krijosh emocione, pėrjetime etj et
qė edhe ju i dini dhe i keni provuar.Shpesh sjellė ndėrmend, dy vargje tė Eseninit: " Qė tė jeshė poet, kjo do tė thotė/ tė plagosėsh veten kurdoherė.." Tė botosh njė libėr me poezi, do tė thotė t'i keshė situr nja tre libra dhe, tė keshė lėnė me njė anė dhjetra poezi, qė ndonjėherė edhe tė dhimbin. Jo ēdo gjė e shkruar,ėshtė e botueshme. Pėr kėtė duhet tė binden vetė autorėt. Poetėt e viteve tė fundit ( disa ), zor tė kenė nė arshivėn e tyre njė poezi tė pabotuar, duke u kthyer vėrtetė nė Zhurdenin e Molierit. Kėshtu nuk ka ndodhur as me nobelistėt, as me Neruden, as me Lorkėn, as me Bėrnsin..etj
etj.. Kam provuar tė shkruaj edhe nė prozė, por mė duhet edhe ca kohė tė kemė njė krijim qė t'i rezistojė kohės. Frymėzimet nė poezi janė tė rralla. Duhet tė jenė emocione shumė tė forta, qė diēka tė tė nxit pėr tė shkruar. Tani, me zhvillimin e njohjes, shumė ndodhi kalojnė pa emocione, nuk kanė aq forcė fenomenet, sa tė tė mbajnė lidhur, pas mendimit, tė tė ngarkojnė me impresione, qė kėrkojnė shkarkime tė rrufeshme nė letėr. Poezia ėshtė krijimtari e moshės, qė duhet tė shmangė proliksitetin. Atė e shkruan mosha, vuajtjet, pėrjetimet e forta, dhimbja e fenomene tė tjera rėnduese, qė duhet t'i heqėsh nga pesha jote. Por, nė radhė tė parė , poezinė e shkruan mendja. Kur e shkruan poezinė dhe e mendon tė realizuar, ndjehėsh krejt i lehtėsuar. Poeti nuk duhet tė bėjė tregti me fjalėn, tė shkruaj vetėm pėr ta shitur. Nėse je vėrtetė poet, poezia do tė shitet.
Ka 3-4 vjet qė jeni marrė edhe me kritikėn, duke guxuar t'u bini tė mėdhenjėve ( e kam fjalėn pėr kundėrshtimin e reēensės sė Qosjes pėr librin e Rudina Xhungės, etj
Mė kujtohet qė analizėn e parė e kam bėrė pėr librin poetik tė Flora Brovinės. Kam shkruar herė mbas here pėr libra tė lexuar. Pothuajse pėr tė gjithė librat qė lexoja kam mbajtur shėnime. Mė vonė shkrova njė analizė pėr vėllimin poetik " Koha" tė Kadaresė, ku poeti Rudolf Marku, do mė shkruante njė letėr tė gjatė, ku mė thonte ndėr tė tjera: " Atė qė nuk e bėnė kritika letrare, e bėni ju. Ėshtė njė guxim dhe njė punė pėr t'u admiruar..etj." ndėrsa me shkrimin e Rexhep Qosjes pėr romanin e parė tė Rudina Xhungės vėrtetė jam befasuar, aq sa nuk mund ta besoja se mendime te tilla i ka dhėnė nje kritik si ai. Herė mbas here kam marrė nė analizė libra poetik, por asnjėherė me tendencė. Nė fund tė fundit, kritika ėshtė mjeti mė i mire, qė e ndihmon krijimtarinė. Kurse, miku im Ndoc Gjetja, do tė ishte kritku im i parė. I kisha dėrguar nė vitinn 1974 dy fletore 64 fletshe me poezi dhe, mbasi i lexoi mė shkruante : " Ka ndonjė poezi tė realizuar, dhe sidomos vargje tė realizuara, por assesi, nuk je gati pėr tė dalė me libėr". Pra, nė ato fletore mund tė ishin mė shumė se 100 poezi dhe mė shume se 5 vjetė krijimtari. Fillimisht u ndjeva keq, por ajo ishte ndihma e parė dhe mė e mire, qė mė dha miku im, i cili donte qė unė tė paraqitesha para lexuesit, ndoshta mė mirė nga ē'unė mendoja.
Cilėn ėndėrr nuk keni realizuar ?
As qė bėhėt fjalė pėr ėndrra. Ato do tė mbetėn tė tilla, megjithėse nuk kam qėnė tip ėndrrimtar. Asnjėherė nuk kam parė pėrtej mundėsive. Nė tė shumtėn e rasteve, pėr mua, ėndrrat janė mite. As Herkuli nuk e vrau Hidren me 9 koka. Atė e krijoj njeriu, pėr t'u bėrė i fortė, pėr t'i besuar vetes nė forcėn qė ka, nė atė qė mund tė bėjė!
Mendoni se " jeton" poezia me politikėn dhe , ē mendim keni pėr pastėrtinė e figurės sė politikanit?
Poezia ėshtė ndjenjė, politika ėshtė qėllim. Qė tė arrish diku, duhet tė shkelėsh mbi ndjenjėn, mbi lodhjen, mbi mundėsite, nė dėm tė dikujt, tė diēkaje. Pra, janė dy kahje te kundėrta. Poezia mund tė pėrshkruaj momente, qė vijnė pėr rrjedhojė tė politikės, por jo tė jenė bashkudhėtare. Politika, sado njerėzore tė jetė, nuk ėshtė poezi. Poezia ėshtė gjithėmonė opozita e politikės. Nuk kam ėndėrruar dhe nuk ėndėrroj tė jemė politikan. Nuk ėshtė keq, pasi ashtu jetohet mė mirė. Tė paktėn kėshtu mė thonė. Kujtoj njė ish ministėr, qė mė thonte para njė viti: " Po deshe tė lodhėsh dhe tė mos fitosh sa kėtu, rri nė Amerikė." E dija se kishte tė drejtė, por nuk mund tė isha nė atė mėndje. Sa pėr dosjet, le ta ndėrmarrė parlamenti njė inisiativė tė tillė, se ėshtė vėrtetė i vonuar. Tani edhe hapja e tyre nuk vlen shumė, pasi 17 vjetė kanė penetruar, deri nė majat e pushtetit, spiunė me dobėsi karakteri tė dukshme, e jo se i shėrbyen shtetit pėr aftėsi. Spiunat ordinerė,sidomos krijuesit, qė i shėrbyen me devotshmėri, qė bėnė padi, pa iu dridhur dora, kur nuk u rrezikohej jeta, nuk duhen toleruar fare. Eshtė mėkat qė ata pėr 17 vjetė, kanė pėrfituar aq shumė, disa prej tyre duke thėnė me paturpėsi: " ata qė nuk i shėrbyen Atdheut ( spiunuan ), ishin merhuma." Dhe, i mjeri popull i duron mbi krye. Ketė, jo vetėm qė duhen demaskuar, por duhen ndaluar me ligj, tė kenė njė detyrė, sado tė vogėl nė jetėn publike. Aq mė tepėr, ata qė i kanė shėrbyer nė moshėn e pjekurisė sė plotė.
Keni preferenca nė kėtė fushė?
Nuk kam preferencė nė politikė, sepse si Zhozef Fushe, si Maksimilian Robespier mė kanė lėnė shije tė keqe, pasi i kam lexuar. Shije tė mirė mė ka lėnė " Utopia" e Thomas More, ku sipas tij, vyrtyt ėshtė tė ndihmosh tė tjerėt. Ju do tė habiteni,kur une te zbresė nga Robespieri te Vorf Nikolli ( Lalė Vorfi ) , njė murator, pa asnjė klasė shkollė, qė shumė shpesh e dėgjoja tek fliste pėr inglizin, gjermanin dhe moskovin etj
, ishte politikani i parė, qė kam njohur nė jeten time. Ishin disa moshatarė tė tij, qė mblidheshin nė kodrinėn e rrumbullaktė mbi shpinė e Lalė Vorfit dhe ai fliste pėr luftėn. Unė nuk e di as sot pse u gjindėsha aty, ose afėr tyre. Nė politikėn e sotme nuk mund tė pėrmend asnjė, pėrveē fiksimit qė mė ka mbetur nga Helmut Kol dhe, deri diku Henry Ksinger. Ndėrsa tek shqiptarėt, edhe pse nuk qe njė plolitikan karriere, Pjetėr Arbnori mė ka lėnė mbresa tė paharrueshme. E kam njohur nė njė datė qė mbahet mend, me 5 janar 1991, tek po shpėrndante numrin e parė tė gazetės " Rlindja Demokratike", para ndėrmarrjes artistike " Migjeni, nė Shkodėr. Isha me mikun tim, Kolė Prela, i cili ia mori gazetat, pėr ta ndihmuar, pasi rreth tij u bė njė grumbull shumė i madh njerėzish. Kam pasė rastin ta takoj mė vonė, edhe kur ishte nė detyrė, edhe kur nuk ishte. Pjetri, pėrherė mbeti i njėjti. Pėr " Kuvendin" kam pasė njė intervistė me tė, pak mė shumė se njė vit para se tė ndrronte jetė. Po sot?-do thuash ti. Nė Shqipėri nuk ka politikanė tė paindoktrinuar tė moshės mbi 40 vjeē.
Si i shikoni pėrpjekjet e diplomacisė ndėrkombėtare ,kosovare dhe shqiptare ,pėr ēeshtjen e Pavarėsisė sė Kosovės?
Politika shqiptare ( Kosovė Shqipėri ) ka qėnė pėrherė e mbėshtetur tek Perėndimi, ndaj dhe ne na ėshtė dukur e lėkundur. Nė fakt, nuk kishte si tė ndodhte ndryshe. U kritikua njė nga miqtė e mi, Besnik Mustafaj, sapo mori detyrėn e ministrit tė jashtėm, nė qeverinė demokratike, por tė gjithė po e shohim, se nuk mund tė kėrkohej mė shumė, kur nuk donin tė na jepnin asgjė. Kompleksiteti i fenomeneve tė tilla, e pėrbėn shumė tė vėshtirė problemin kosovar, megjithėse ėshtė njė rast i paprecedent nė historinė botėrore, njė popull me 90 pėrqind tė njė gjuhe, tė njė rrace, nė trojet e tyre autoktone, tė mund tė mbahet me dhunė nėn zgjedhėn e njė kombi, qė nuk e lidh asgjė me tė. Ndaj, ka ardhur koha qė, edhe historia botėrore duhet rishikuar. Mbi kurrizin e shumė popujve, janė bėrė shumė padrejtėsi. Pse tė mos riparohen?
Mund tė kalojmė nė njė plan mė intim: a urren Pjetri?
Nuk mė pėlqen fjala urrejtje. Tė urresh, do tė thotė tė mbash brenda vetes, njė zemrim shumė tė gjatė, i cili kthehėt nė urrejtje tė pėrhershme. Nuk urrej, as nuk u kthehėm gjėrave tė prishura. Secili ka jetėn e vetė, ashtu siē e koncepton ai. Mund tė jetė i mire, kur nuk ėshtė, mund tė jetė i matur, por nuk mendon gjatė dhe, nuk e ka tė kalitur durimin. Ka vetėm njė test pėr njeriun e kulturuar. Sa ai ėshtė i kujdes'shėm dhe i pėrmbajtur nė njė grindje. Kam pasė njė rast, qė ajo pak simpati, qė kisha pėr njė tė njohur intelektual, u kthye nė urrejtje. Gjatė njė grindje, qė isha i pranishėm, nuk dinte gjė tjetėr, veē tė shante. A mund tė jenė kėshtu pėrjetėsisht. Jo. Njerėzit mund tė ndryshojnė. Megjithė forcėn time urrej thashethėmexhinjtė burra dhe mosmirėnjohėsit! "Gjarprit, edhe qumėsht t'i japėsh, nxjerrė helm".- thotė populli.
Dashuria me e madhe e Juaja?
Nuk kam asnjė dashuri mė tė madhe, se atė pėr fėmijėt.
A keni armiq?
"Njeriu nuk mund tė jetė shumė i kujdesshėm nė zgjedhjen e armiqėve tė tij"- thotė shkrimtari i njohur Oskar Wilde. Per fatin tim tė" keq " armiqtė e mi tė hapur janė mė pak se mediokėr, qė nuk kanė asnjė lidhje me letėrsinė, nė veēanti. Ata filluan tė kenė vetėm inate, kur mėsuan se, nė letėrsi u beka njėfarė emri e, jo me mashtrimet dhe genjeshtrat e tyre
ndėrsa armiqtė e fshehur janė ata, qė nuk thonė asnjė fjalė pėr punėn qė bėjmė, pėr krijimtarinė e tjetrit, nė disa raste duke na lavdėruar e, mbas shpine, tė jenė pėrsonazhe tė Shekspirit.. Nuk mendoj se ėshtė hakmarrje, t'u thuash tė vėrtetėn edhe miqėve mė tė mirė, edhe pse e din, se ata do tė bėhėn armiqtė e tu. A nuk u hakmuar princi Hamlet, vetėm ngaqė fantazma e tė atit i tha, se ėshtė vrarė nga Klaudius? Po sikur princi ta kishte parė?
A fal Pjetri?
Pjetri toleron. Krijon hapsirė pėr vete dhe tė tjerėt. Kur vijmė tek falja,kjo ėshtė dhe e meta mė e madhe, qė ia njoh vetes. Nuk kėrkoj falje, as pėr veprime qė do t'ia vlente, jo vetėm tė kėrkoja falje, por edhe tė mė falnin. Kur nuk di e nuk mundem tė fal Pjetrin, a falka Pjetri?!
Cilėt janė miqtė tuaj ,mė tė mirė?
Librat. Librat dhe vetėm librat. Me ata kėshillohem shpesh. Kur dua te gjėjė modelin e politkanit tė pafytyrė, tė krijuesit qarraman, qė nuk u mjaftonin as lakrimarėt e madonave franceze, tė sharalatanėve tė pacipė, tė burrave kurva, tė heronjėve tė vėrtetė dhe nobelistėve, pėrsėri thėrras nė ndihmė librat. Nė rastin konkret, konsultohem shpeshė me disa shokė, qė nuk arrinė as gishtat e njerės dorė. T'i permend? Besoj nuk ėshtė nevoja. Pėr gjėra kryesore konsultohem edhe me miken, kolegen, gruan, qė ėshtė gjithėmonė e dashura ime, Elinda Marku ( ndaj dhe ka zgjedhur tė mos e marrė mbiemrin tim, pėr tė mbetur, gjithėsesi e dashura ime, dhe unė i dashuri i saj), me fėmijėt, tė cilėt nuk i konsideroj vetėm fėmijė, por ēdo ditė e mė tepėr, ata janė edhe miqtė e mi mė tė sinqertė. Kush janė shkrimtarėt tuaj tė preferuar ,brenda dhe jashtė atdheut? Martin Idenin e kosideroj libėr jasteku. Qė do tė thotė, se njėri prej tyre ėshtė Xhekė Londoni. Nė ditėt e sotme ka aq shumė shkrimtar, sa vėshtirė tė pėrcaktosh por, pėr mua, Gabriel Markesi mbetet shumė i madh. Paolo Coelho, pas viteve 90-tė, po shkruan prozėn mė tė pėlqyeshme. Mua " Alkimisti" mė ka rėnė nė kokė. E pra, ėshtė njė prozė, pa shumė ngarkesa filozofike e metaforike, ėshtė njė prozė e drejtėpėrdrejtė, qė tė rrėmben, pa tė lodhur, nėpėr sallone e pėrshkrime tė panevojshme. Mė ka mbetė nė mendje ngashmėria e tė mėdhenjėve. A nuk ngjanė " Anabel Li" e Adgar Allen Po me " Gruaja e qymyrtarit" tė Robert Berns?
Jeni dhe punoni nė vendin me njė demokraci tė mirėfilltė; ēfarė do tė deshironit tė kishte Shqipėria jonė nga ky vend?
Demokracinė, ligjet dhe zbatimin e tyre.
A ka pasur momente qė jeni ndjerė i dyzuar pėr tė marrė njė vendim ?
Ka pasur raste, qė jam matur, por jo lėkundur. Natyra e njė krijuesi nuk pėrshtatet me vendimet. Krijuesit nuk kanė natyrė ekzekutive. Ata ekzekutojnė me harresen, pėrēmimin dhe nuk e pėrdorin fjalėn pėr tė dėnuar.
Ke bėrė ndonjė gabim, qė ia sheh gjurmėt edhe sot?
Materialistėt thonė, se dashuria ėshtė gabim. Nėse ėshtė ky gabim, une kam "gabuar". Shumė herė gabimet nuk varen nga ne. Gabimet qė mund tė kemė bėrė, duheshin bėrė, edhe pse dhimbin. Ato janė gabime, pėr tė cilat nuk pendohem.
Ēfarė u lidh me Mirditėn?
Me Mirditėn mė lidh vendlindja, varret e tė parėve tė mi, gjithēka.
Nėse do tė kishit mundėsi tė ktheheshit edhe njėherė pas nė kohe, ēfarė do tė ndryshonit?
Do studjoja pėr mjekėsi.
A do te kthehet Pjetri ne atdhe?
Atdheu ėshtė pėrherė me njeriun. Edhe nėse ai ( njeriu) mundohet ta largojė, e ka tė ngjitur pas vetes dhe, thjesht nuk e sheh, se ai nuk i shqitet. Nuk e kam mohuar Atdheun, pse kam marrė nėnshtetėsi amerikane. Nė Atėdhe jemi ēdo ditė, nga mėngjesi deri kur flemė. Zgjohemi nė mėngjes, pa pirė kafen hapim internetin, para se tė flemė poashtu. A nuk jemi nė Atėdhe?! Edhe pse jemi aq larg tij, duke qėnė me njėri tjetrin, ndjehemi si nė vendin tonė. Atdheu nuk ėshtė vetėm vendi, Atėdhe ėshtė gjuha, tradita, njeriu qė i mbart kėto. Duke i ruajtur veēoritė e tij, jemi njė pjesė e Shqipėrisė, qė lamė atje tokėn dhe ėndrrat.
Ju Faleminderit !
Intervistoi:
Raimonda Moisiu,SHBA
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn