als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Po pėrzihet Prizereni
Na u kanė qartė zotėrinjtė mes veti
Shaqir aga e Rrustė Rexhepi...
Nė kėngėt historike, tė cilat ilustrojnė fragmente tė ngjarjeve tė caktuara tė kohės, bėn pjesė edhe kėnga e Rrustė Rexhepit tė Kabashit, e pėrshkruar si figurė kontroverse nė Historinė e Popullit Shqiptar, por mbi tė gjitha njė burrė trim, i cili nė rrethana tė caktuara tė koniukturave politike tė kohės ose ishte luhatur, ose nuk kishte pasur pozicion tė caktuar politik, ndėrkohė qė nuk mund tė kontestohet pozicioni i tij kombėtar.
Nė mesin e personaliteteve kontroverse tė kohės sė Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit, por edhe mė vonė, janė shquar edhe disa personazhe, tė cilat pavarėsisht se kanė pėsuar nga regjimi turk, veprimtaria e tyre e luhatshme gjatė dhe pas Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit, nė njė kohė tė caktuar, ka ndikuar nė qartėsimin dhe vlerėsimin definitiv tė vendit tė tyre nė tekstet e historisė. Nė mesin e figurave tė pėrfolur pėr mungesė tė pozicionit tė qartė kombėtar dhe politik radhiten: Rrustė Rexhepi nga fshati Kabash i Prizrenit, Hasan Hysen Budakova nga fshati Budakovė, pastaj Shaban Binaku e Sulejman Batusha, Shaqir agė Nishi, Mulla Brahimi i Semetishtit tė Therandės, Familja e Mulla Sylės nga Shtimja, familja e Mulla Nurės nga Shala, ish Sedllar, Emin, Brahim dhe Sadik Hallaqi nga fshati Hallaq i Lypjanit, Januz Ēupi nga Vukoci i Drenicės, Miftar Shema nga Krojmiri, Brahim Uka, Bebė Ēaushi nga Ribari Madh, Imer Devetaku, Adem Ilaz Reēaku e shumė tė tjerė. Tė gjitha kėto personalitete dalin tė shėnuar nėpėr kėngė historike apo kėngė tė trimėrisė, tė cilat ndihmojnė pėr tė ndriēuar segmente tė caktuara tė jetės dhe veprės sė tyre, jo kurdoherė nė shėrbim tė popullit, ashtu sikur kanė qenė kurdoherė me popullin pjesa tjetėr e atdhetarėve tė dėshmuar dhe tė pakontestueshėm, pėrveē kontestimeve, qė kohėve tė fundit po i bėn Sali Berisha dhe qarqe tė caktuara tė studiuesve nė Kosovė, tė cilėt po shkruajnė me porosi dhe pėr para, madje duke pretenduar tė ndėrrojnė edhe gjenealogjinė e figurave tė shquara kombėtare.
Studiuesi Shefqet Hoxha , nė shkrimin e tij: Rrustė Kabashi nė kryengritjen antiosmane 1884-1885 (1) konstaton se Rrustė Rexhepi ka qenė ndėr burrat me vlerė tė Kosovės e tė Shqipėrisė, i njohur si veprimtar besnik i Lidhjes sė Prizrenit, pleqnar, organizues e prijės kuvendesh dhe tubimesh popullore nė visin e tij e mė gjerė, si mbrojtės i vendosur i fistarėve dhe i etnisė sė vet nga paudhėsitė e pushtetit osman dhe tė shkjaut, si luftėtar pėr lirinė dhe pavarėsinė e atdheut, si njė ndėr udhėheqėsit e njohur tė kryengritjeve antiosmane 1884-1885 e 1910, i pėrfolur nga armiqtė, por i dashur nga populli dhe i pėrjetėsuar nė kėngėt e tij, katėr herė i burgosur, synuar pėr tu internuar, i shkrumbuar me shtėpi e pasuri disa herė nga pushtuesi osman, por edhe i fyer nga disa burime historike. Rrustė Kabashi ka qenė krah i djathtė i krerėve tė Lidhjes sė Prizrenit (1878-1881). Nė vitin 1882 ai sė bashku me Ukė Berishėn i dolėn zot visit tė tyre, Kabashit, qė po rrėnohej nga banda kusarėsh, ndėrkohė qė mytesarifi, Hasan Pasha i kėrkonte kėshillit administrativ tė sanxhakut qė tė miratonte dėnimin e tyre. Nė ato ditė, nė marrėveshje me Sulejman Vokshin e Ali Ibrėn, dy krerėt e Kabashit, pasi siguruan njė besė tė pėrgjithshme, thirrėn mė 10 tetor 1882 njė kuvend te Lisi i Zojzit, i cili vendosi ti kėrkojė Stambollit largimin e mytesarrifit tė Prizrenit. Vendimi shqetėsoi pushtetarėt e Sanxhakut, prandaj u dėrguan nė Zojz forca ushtarake: njė tabor kėmbėsorėsh, njė bylyk kalorėsish dhe dy topa.
Pėr figurėn e Rrustė Kabashit, nė tekstet tona tė historisė ka edhe mjaft rezerva, sidomos sa i pėrket veprimtarisė, por sikur thuhet edhe mungesės sė konsekuencės gjatė kohės sė Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit. Meqė me kėtė rast, nuk kam objekt studimi figurėn e tij, unė do tė kufizohem nė kėngėn historike pėr Rrustė Kabashin, duke sjellė pėr herė tė parė edhe dy dėshmi faktografike tė kohės, tė shkruara nė gjuhėn turke dhe qė kanė tė bėjnė me Mulla Brahimin e Semetishtit, pėr tė cilėn kėnga thotė se ka qenė bashkėpjesėmarrės i kryengritjes sė Rrustė Kabashit.
Kėnga e popullit, qoftė ajo historike apo e trimėrisė, nuk mund tė merret si burim primar pėr njė ngjarje tė caktuar historike, por nė shumė raste ajo pėrputhet, nė disa raste pėrputhet nė tėrėsi me ngjarjet historike, madje nė raste tė veēanta ajo ofron edhe detale qė e cytin studiuesin pėr tė thelluar hulumtimet.
Kėngėtari popullor, hartues i kėngėve, nė tė shumtėn e rasteve anonim, ka pozicion asnjėrės dhe ky ėshtė njė element jashtėzakonisht i rėndėsishėm, qė i karakterizon shumicėn dėrrmuese tė krijuesve e kėngėtarėve tė hershėm, brezi i tė cilėve tashmė nuk jeton, me ndonjė pėrjashtim tė rrallė.
Njė rapsod i tillė duhet ta kishte hartuar edhe kėngėn e Rrustė Rexhepit, kėngė kjo tė cilėn do ta analizojmė pėr tė hedhė dritė mbi shtypjen e njė revolte popullore, e cila kishte nisur pėr shkak tė mosmarrėveshjeve tė krerėve nė njė, Kuvend, (nė njė Mexhlis), nė Prizren.
Kėnga nė fillim paraqet atmosferėn e rėnduar nė Prizren, pėr shkak se tė parėt e qytetit, apo tė parisė kanė paraqitur kundėrshtime tė papajtueshme mes veti, gjatė njė Kuvendi tė mbajtur nė qytetin historik tė shqiptarėve. Kėnga nuk e saktėson dot vitin, por ngjarja duhet tė ketė ndodhur gjatė kohės sė Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit, apo pas saj. Krijuesi i kėngės qė nė fillim na bėn tė ditur se ngjarja qė do tė rrėfehet bėn fjalė pėr dy zotėrinj qė janė ēartur mes veti, pėr shkaqe individuale dhe jo pėr ēėshtje tė kombit apo Atdheut.
Po pėrzihet Prizereni
Na u kanė qartė zotnitė mes veti,
Shaqir aga, Rrustė Rexhepi,
Shaqir aga i hypi atit,
Gjan e gat ja lėshon sokakit,
Shkon sakakut, shkon qarshisė
Shkon tuj ble barut shahisė,
Blen barutin te Ukshini.
Kjo ėshtė atmosfera e nderė ku shihet se Shaqir agė Nishi, (pėr tė cilin supozohet se ishte nja aga i pasur me origjinė nga Nishi, por nė rrethana tė panjohura ishte vendosur nė Prizren), ditėn kritike sė bashku me ēaush e zapti ishte parė nė shitoret e qytetit, duke demonstruar forcė dhe duke blerė barot, me qėllim pėr t u pėrgatitur pėr mbrojtje, apo pėr ndonjė sulm tė mundshėm mbi ata qė do tė mund ta befasonin.
Nė vargjet e mėposhtme, njė person tė cilit nuk i pėrmendet emri, por qė thuhet se kishte qenė njė imamxhi, hjeksaxhi, muhaxhir, njė njeri qė njihte Rrustė Kabashin dhe qė e kishte kuptuar qėllimin e tij e kishte drejtuar atė te Xhamia.
-A ma patė at Shaqir agėn?
-Te xhamia pe falė xhenazen!
-Falė xhenazen te xhamia,
-Niman agės i vdiq e bija!
Po e hjeksojke ai imamxhija,
Imamxhija ai muhaxhiri...
Pasi Rrustė Kabashi kishte besuar se Shaqir agė Nishi ndodhej te xhamia, duke marrė pjesė nė njė ceremoni varrimi tė bijės sė njė agai tė Prizrenit, ai me trimat e tij duket se bie nė pritė tė forcave tė Shaqir Agė Nishit dhe godet pamėshirshėm. Luftimet tė ashpra zhvillohen lagjen Bazhdarhane tė Prizrenit, me ē rast, sipas kėngės, kishte ndodhur njė gjakderdhje e tmerrshme, tė cilėn kėngėtari popullor e krahason, sikur rėndom ndodh te kasapi, nė kasaphane.
Lufton Rrusta, Ukė Imeri,
Lufton Rrusta nam po ban
Kriske pushka n bazhdarhane
-Aman Rrustė pashė jetėn tane
-shumė xhenazet sot na i bane
Po shkon gjaku si n kasaphane
N kasaphane, te kasapi.
Pas luftimeve tė pėrgjakshme ku nėnkuptohet se ishte vrarė edhe vetė Shaqir agė Nishi, tė cilin kėngėtari e pėrshkruan si njė tregtar (tyxhar) prej qytetit tė Nishit, Rrustė Kabashi lajmėron autoritetet turke, duke bėrė tė ditur edhe motivin e vrasjes. Duket se kohė mė parė, nuk e saktėsojmė dot vitin, nė njė Kuvend tė parisė nė Prizren, Shaqir aga kishte pėrjashtuar nga mexhlisi Rrustė Kabashin dhe e kishte hedhur nė rrugė. Nė, shenj hakmarrje pėr njė pėrēmim dhe pėrulje tė tij karshi burrave nė Kuvend, Rrustė Kabashi kishte bėrė namin nė Prizren.
I shkoj haberi Sulltan Hamitit
-Ta kam pre nji tyxhar prej Nishi,
-se m ka nxjerrun prej mexhlisi,
-se m ka nxjerrė ma ka qitė n sakak.
Duke konsideruar se Rrustė Kabashi nuk kishte pasur motiv pėr njė sulm tė tillė tė pėrgjakshėm, Stambolli cakton Hafiz Pashėn nė krye tė njė ekspedite hakmarrėse, me qėllim pėr ta ndjekur dhe pėr ta likuiduar Rrustė kabashin dhe sejmenėt e tij. Nė ekspeditėn shkatėrruese, Hafiz Pasha vė nė veprim edhe topat me tė cilėt bombardon jo vetėm kullėn me qemerė dhe me bedena tė Rrustė Kabashit, por e kallė nė flakė edhe tėrė Kabashin. Kėngėtari anonim popullor pėrshkruan edhe disponimin e Rrustė Kabashit, i cili nuk pendohet fare pėr konfliktin nė Prizren, por me njė krenari tė ligjshme pranon se ka nisur luftė me Memleqet, me pushtetin turk dhe nuk pendohet pėr pasojat.
Hafiz pasha nji burrė plak
Po i qet topat n at Muhlak
Kallė kabashin tym e flakė,
Tym e flakė e gacė tė verdhė,
Kulla Rustės me qemer,
Me qemer e rreth me xhama,
Po thotė Rrusta vet e bana,
Vet e bana s po kam dert,
Kam nisė luftė me Meleqet.
Nė pėrmbyllje tė kėngės, madje nė tė gjitha variantet e shėnuara, del edhe njė si shtojcė, pėr tė sjellė nė skenė edhe njė emėr tjetėr tė rezistencės, njė mik apo bashkėveprimtar tė Rrustė Kabashit, i cili ishte Mulla Brahimi i Semetishtit, njė hoxhė, qė kishte qenė i ndėshkuar por jo i vrarė as i burgosur, as i varur nė litar.
Zot kėsaj lufte kush i prini
Rrustė Kabashi e Mulla Brahimi.
(Kėngė popullore historike I, Prishtinė, 2007, faqe 410- 411)
Mulla Ibrahimi ėshtė ndėr hoxhallarėt e rrallė tė asaj kohe qė kishte pėrkrahur kryengritėsin, Rrustė Kabashi. Duket se hoxha e kishte mik atė, por mund tė ketė qenė edhe pėrkrahės i veprimeve tė tij atiosmane. Mulla Brahimit, nuk dihet viti i saktė i lindjes, por duhet tė ketė qenė bashkėmoshatar i Rrustė Rexhepit. Ai ka qenė nga fshati Semetisht i Therandės, (ish Suharekė). Familja e tij i pėrket fisit Bytyē, pėr tė cilėt thuhet se nė fund tė shekullit 18 tė parėt e tij ishin shpėrngulur nga Bytyēi i Malėsisė dhe ishin vendosur nė Semetisht, nė kohėn kur njė shumicė e banorėve ende kishin qenė tė krishterė. Nuk ka dėshmi tė besueshme se kjo familje mund tė ketė ushtruar dhunė ndaj tė krishterėve, pėr ta pranuar islamin, sikur pėrflitet nė disa shkrime serbe tė kohės, meqė tė krishterėt ishin shqiptarė, ortodoks. Duket se shqiptarėt ortodoksė ka pasur edhe nė fshatin fqinj, Peēan, ku ka mbijetuar edhe ekzemplari i fundit, familja e avokatit, Tadija Rodiqit.
Mulla Ibrahimi ishte djali i Mulla Halilit, po ashtu hoxhė i njohur, i cili kishte kryer detyrėn e imamit nė xhaminė e fshatit. Familja Hoxha, nė kohėn e Perandorisė Osmane ishte nė gjendje tė mirė ekonomike dhe me kohė kishte zgjeruar pronat, duke blerė edhe shtėpi nga pjesėtarėt e njė lagje, e cila e kishte lėshuar fshatin dhe ishte vendosur nė Prizren.
Ky fakt dėshmohet edhe nga njė kontratė shitblerjeje e vitit 1908, tė cilėn e posedojnė trashėgimtarėt e tij, nė fshatin Semetisht, tė Therandės.
I. Kontratė shitblerje e vitit 1908 (1326 hixh.)
Kontrata e shitblerjes ėshtė bėrė nė mes tė mulla Ibrahimit tė birit tė mulla Halilit nga fshati Semetisht dhe gruas sė Haxhi Bahtijarit nė Prizren. Bijat e Haxhi Bahtijarit i kanė shitur mulla Brahimit njė shtėpi nė Semetisht, me vlerė 25 lira tė Turqisė.
Nė kėtė kontratė i kanė vėnė firmat dhe vulat e tyre: Gruaja e Haxhi Bajtijarit, Anjishahja nga lagjja Katib Sinan, nė Prizren, pastaj bijat e Haxhi Bahtijarit: Herzemja, Gjylshahja, Zymrytja, dhe Shemsija.
Dėshminė e kėsaj kontrate e kanė vėrtetuar:
Shaban Efendiu, i biri i Abaz agės nga lagjja Katib Sinan nė Prizren,
Jashari i biri i mulla Jahės nga lagja e Ilaz Kukės, nė Prizren,
Mujihedin Veseli po ashtu nga lagja e Ilaz Kukės, nė Prizren.
Dėshmitarėt i kanė vendosur vulat e tyre nė gjuhėn turke.
II.
Letėr dėshmi
1905 (1323)
Nė kėtė letėr dėshmi janė prezantuar emrat e dėshmitarėve, mbase edhe tė dorėzanėve tė kontratės. Ata janė: Shaqir Rexhepi dhe
Sherif mulla Ademi.
Mbi vulėn e rrumbullakėt janė shėnuar emrat e Mustafa Caravranės dhe Selman Rahavecialiut.
(Pėrmbajtjen e kontratės nga gjuha turke e ka zbėrthyer orientalisti, Sadik Mehmeti, punėtor shkencor nė Arkivin e Kosovės).
Pas varjes nė Prizren tė Rrustė Kabashit, familja e tij e madhe cila pėrbėhej prej 25 anėtarėve ėshtė dėrguar nė internim nė Turqi. Djemtė e tij i depėrtuan tė lidhur me pranga me shtatė serema (qerre me kuaj). Ata i kishin nisur prej Korishės, nė relacion: Ferizaj, Shkup, Selanik, nė Stamboll dhe mė nė fund ishin vendosur nė rajonin e qytetit Brusa tė Anadolisė.
Fshati Kabash gjatė viteve 1912-1914 ka qenė i sulmuar nga forcat okupatore serbe me ē rast ata kanė vrarė dhe kanė masakruar rreth 150 banorė tė kėtij fshati. Armata e Tretė serbe gjatė operacioneve pushtuese nė Kosovė nė tetor-dhjetor 1912,vrau e masakroi barbarisht, burra, gra, pleq e fėmijė si dhe dogji e shkretoi po thuajse tėrė fshatin.
Kanga e Rrustė Kabashit
Po pėrzihet Prizereni
Na u kanė qartė zoritnit mes veti,
Shaqir aga Rrustė Rexhepi,
Shaqir aga i hypi atit,
Gjan e gat ja lėshon sokakit,
Shkon sakakut, shkon qarshisė
Shkon tuj ble barut shahisė,
Blen barutin te Ukshini,
-A ma patė Shaqir agė Nishin
-A ma patė at Shaqir agėn?
-Te xhamia pe falė xhenazen!
-Falė xhenazen te xhamia,
-Niman agės i vdiq e bija!
Po e hjeksojke ai imamxhija,
Imamxhija ai muhaxhiri,
Lufton Rrusta, Ukė Imeri,
Lufton Rrusta nam po ban
Kriske pushka n bazhdarhane
-Aman Rrustė pashė jetėn tane
-shumė xhenazet sot na i bane
Po shkon gjaku si n kasaphane
N kasaphane te kasapi
I shkoj haberi Sulltan Hamitit
-Ta kam pre nji tyxhar prej Nishi,
-se m ka nxjerrun prej mexhlisi,
-se m ka nxjerrė ma ka qitė n sakak.
Hafiz pasha nji burrė plak
Po i qet topat n at Muhlak
Kallė kabashin tym e flakė,
Tym e flakė e gacė tė verdhė,
Kulla Rustės me qemer
Me qemer e rreth me xhama
Po thotė Rrusta vet e baba
Vet e bana nuk po kam dert
Kam nisė luftė me meleqet
Zot kėsaj lufte kush i prini
Rrustė Kabashi e Mulla Brahimi.
Literatura:
1. Kėngė popullore historike I, Prishtinė, 2007. faqe: 410- 411.
2. Shefqet Hoxha: Rrustė Kabashi nė kryengritjen antiosmane 1884-1885.
3. Historia e fshati Kabash, Internet.
4. Kontratė shitblerje e vitit 1908 (1326 hixh.)
5. Kontratė shitblerje e vitit 1908 (1326 hixh.)
6. Fotot: Youtube, Leonard Gjakova, kėnga e Rrustė Kabashit.
als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn smo_Latn als_Latn als_Latn ibo_Latn bos_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn knc_Latn als_Latn kea_Latn als_Latn tuk_Latn kab_Latn fao_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn unk als_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bem_Latn smo_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn smo_Latn als_Latn ibo_Latn bos_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn knc_Latn als_Latn kea_Latn tuk_Latn kab_Latn fao_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn