als_Latn dik_Latn sag_Latn
Është e premte, mbrëmje, fundi i javës sime të dytë në Kosovë, dhe jam duke e pirë një birrë në një prej kafeneve të njohura të Prishtinës, Dit' e Nat'. Arrita pakëz vonë kështu që ka vend vetëm për të qëndruar në këmbë, dhjetëra të rinj duke zënë çdo hapësirë të lirë. Pas një jave të tensionuar në rrugë dhe në korridorët politik, atmosfera në dhomë është dukshëm e relaksuar. Përkundër ambientit gazmor, megjithatë çështjet që po diskutohen janë serioze; marrëdhëniet Kosovë-Serbi, historitë e kontestuara dhe identitetet kombëtare e personale.
Ky eveniment është debat publik i quajtur "Face the Reality Through Facing Each Other". Është organizuar nga Nisma e të Rinjve për të Drejtat e Njeriut si pjesë e vizitës së njëzet aktivistëve të rinj nga Beogradi në kryeqytetin e Kosovës. Të rinjtë, shumica studentë të juridikut dhe shkencave politike në mes të moshave 23 dhe 25, kaluan tre ditë në Prishtinë duke u takuar me liderë politik dhe duke vizituar komuna të ndryshme, por edhe duke takuar të rinj e duke u kënaqur. Është e qartë prej bashkëveprimeve të tyre se ndihen rehat në rrethinën e tyre dhe me moshatarët e tyre shqiptar; kohë pas kohe kontribuesit ndajnë histori thellësisht personale për shkatërrimin e marrëdhënieve familjare apo pranimin dhe përballimin e padrejtësive të së kaluarës.
Më herët gjatë asaj dite lexova një artikull, të publikuar në këtë faqe të internetit, që kritikonte vlerat e programeve multikulturore. Në Kosovë këto iniciativa marrin forma të ndryshme, prej programeve të shkëmbimit formal në mes të vendeve të Ballkanit, në hapësira të relaksuara ku të rinjtë me prapavija të ndryshme etnike mund të kalojnë kohë së bashku. Artikulli i paraqiti programet e tilla si mjet neo-kolonial i shtypjes raciste perendimore, nënvleftësoi rolin e tyre kundër sfondit të pabarazive të thella strukturore politike dhe ekonomike, dhe sugjeroi se mbështetja për iniciativa multikulturore nga misionet ndërkombëtare të Kosovës ka për qëllim krijimin e "lëvozhgave të depolitizuara, të zbrazëta dhe të idealizuara njerëzore". Por deri sa po qëndroj këtu në këtë dhomë të mbushur, i rrethuar nga aktivistë të rinj nga të dy anët e kufirit Kosovë-Serbi, vështirë po më vjen të përputhi gjithë ato që lexova me gjithë këto që po i shoh.
Fillimisht dhe rrënjësisht, zvogëlimi i nxitjes së marrëdhënieve pozitive nëpërmjet programeve multikulturore rinore duke e cilësuar si "formë e fshehur e racizmit drejt njerëzve, e udhëhequr nga periferiu", është disi i pasinqertë. Paraqitja e shkëmbimeve të tilla kulturore në këtë mënyrë injoron më shumë se gjysmë shekulli të iniciativave të ngjashme në mes të të rinjve me prapavija të ndryshme përgjatë tërë botës.
Stërgjyshi im, një mësues, u rrit gjatë Luftës së Parë Botërore dhe ishte në shërbim aktiv gjatë Luftës së Dytë Botërore si pjesë e shërbimeve të intelegjencës britaneze. Pas efektit kataklizmik të këtyre luftërave në çdo aspekt të shoqërisë - mos të harrojmë miliona vdekjet, njerëzit e zhvendosur dhe mizoritë e shkaktuara nga të dy palët - ai u bind se mënyra për të parandaluar një luftë tjetër madhore evropiane ishte duke i sjellur shtetet më afër njëra tjetrës. Përveç se që ishte mbështetës pasionant i tregut të përbashkët, ai, së bashku me mijëra tjerë, filloi të ndihmonte shkëmbimet private ndërmjet të rinjve nga Mbretëria e Bashkuar dhe të rinjve nga vendet tjera evropiane. Përgjatë kohës, me mbështetje të qeverisë dhe institucioneve civile, ai ndihmoi themelimin e "grupeve ndërkombëtare të binjakëzimit": programe formale që lidhën fshatra e qyteza evropiane dhe ndihmuan qytetarët e tyre të mos shohin njëri tjetrin si të huaj, por si miq.
Të kalojmë një gjeneratë, në 1980-at, njerku im, vikar në Kishën protestante të Anglisë, themeloi një program të shkëmbimit me grupin rinor katolik në Gjermani. Për dhjetë vite ai ndihmoi bashkimin e të rinjve me histori të kundërta dhe besime të ndryshme. Ai organizoi aktivitete për ta, prej ndërtimit të kështjellave të rërës në plazh, te vizita në kampin e përqëndrimit Bergen Belsen. Në mbrëmje mbanin diskutime për çështje dhe marrëdhënie evropiane, si dhe çështje të besimit. Në një kohë kur kishte ende mosbesim në mes të njerëzve nga Britania e Gjermania, programi i njerkut tim ndihmoi në mënyrën e vet modeste largimin e një pjese të këtij mosbesimi, në mesin e adoleshentëve dhe familjeve të tyre.
Rrethanat në Kosovë në 2015 padyshim se janë shumë më ndryshe nga ato në Evropën Perendimore pas luftërave botërore. Unë i përdori këto ilustrime personale për t'u munduar të demaskojë çfarëdo nocioni që programet multikulturore për të rinj janë disi të reja apo ekskluzivisht të eksportuara për vendet këtu në Ballkan (apo kudo tjetër në botë). Mbështetja për programet si vizitat e YIHR ose Mitrovica Rock School - hapsirë "neutrale" për muzikantë të rinj në qytetin e ndarë etnikisht - në asnjë mënyrë nuk nënkupton se të rinjtë nga Kosova, Serbia apo kudo tjetër janë më pak ose më shumë të aftë t'i shmangen "bërjes së përgjithësimeve të nxituara". Larg të qenit mjet patronizues i menduar nga fuqitë në perendim për të imponuar në shtetet që ata i shohin si "më të prirur për konflikt etnik", bashkimi i të rinjve të tyre me ata të përvojave tjera në fakt është praktikuar gjerësisht prej qeverive, shoqërive dhe qytetarëve privat që prej fundit të Luftës së Dytë Botërore.
Është një ideal që vazhdon të përkrahet përgjatë tërë Evropës edhe përtej kësaj dite. Në mes të 2007 dhe 2013, 2.5 milion studentëve iu sigurua mundësia e studimit jashtë vendit të tyre nëpërmjet skemës së BE Erasmus. 19 miliard euro tjera kohëve të fundit janë lajmëruar, që do ta dyfishojnë programin në madhësi përgjatë gjashtë viteve të ardhshme. Për studentët kosovar, pengesat e vizave dhe barra ekonomike e çmimeve evropiane të universiteteve bëjnë që mundësitë e studimit jashtë vendit të jenë të pakta. Nëpërmjet bursave dhe ndihmës së negocimit të pengesave të vizave, programi Erasmus siguron mundësi që përndryshe do të ishin të paarritshme. Por janë të limituara: në mes të 2004 dhe 2014, vetëm 32 studentë kosovar siguruan bursa Erasmus Mundus për të përfunduar studimet masters jashtë vendit. Është problem që YIHR po lufton ta adresojë me propozim të formimit të programit regjional universitar të shkëmbimit në Ballkanin Perendimor.
Mundësitë e limituara për t'u lidhur përtej sferave normale janë problematike, pasi që mësimi se si të ndërveprojmë me njerëz tjerë që mund të kenë idea dhe besime të ndryshme është pjesë themelore e zhvillimit në një vend demokratik. Para se të vija në Kosovë, punova me të rinj për dy vite e gjysmë në një qarkrural në verilindje të Anglisë. Roli im ishte të ndihmojë të rinjtë t'i zhvillojnë aftësitë që do t'i ndihmonin ata në jetën e tyre si të rritur, në punë dhe në shoqëri. Në gjithë atë kohë, gjëja më e fortëqë e mësova ishte se kur të largohemi nga zona jonë e rehatisë - kur e sfidojmë vetën të përjetojmë diçka të re - vetëm atëherë mësojmë diçka me të vërtetë.
Për të arritur këtë ne organizonim vizita në vendbanime, duke bashkuar adoleshentë prej pjesëve të ndryshme të qarkuttë vogël për të kaluar një fundjavë duke bërë aktivitete të ndryshme së bashku. Për shumicën ishte mundësia e parë për të udhëtuar jashtë vendlindjës. Edhe pse të gjithë ishin prej të njejtit qark, në një regjion me ndjenjën më të fuqishmë të identitetit kulturor të përbashkët, të rinjtë gjithmonë refuzonin fillimisht të ndërvepronin më këdo jashtë fshatit të tyre. Por si të rinj që ishin, poaq e mrekullueshme ishte se sa shpejtë i thenin ato pengesa, i lënin anash paragjykimet dhe formonin miqësi të reja.
Kjo situatë bën jehonë edhe në Kosovë, jo çuditërisht. Jasmina Lazovic e cila punon për YIHR në Beograd ka udhëhequr vizita në Prishtinë për tetë vite dhe thotë se përvoja e saj është gjithmonë e njejtë. "Herën e parë kur e sjelli ndonjë serb/e të ri/re [në Prishtinë], shoh frikë", tha Jasmina në evenimentin në Dit' e Nat' "Por është e panjohura ajo nga e cila frikësohen; pas 10 minutave kjo gjë ndryshon".
Përkundër gjitha gjërave pozitive, do të ishte e çlirët dhe naive deri në ekstrem të sugjerojë se programet e tilla janë ndonjë formë e shërimit dhe mrekullisë, dhe se çdokush që merr pjesë menjëherë mrekullisht ndryshohet përgjithmonë, dhe se po të merrnin të gjithë pjesë në programe të tilla, çdo gjë do të ishte në rregull. Miqësitë prishen, njerëzit humbin kontaktet, djem e vajza të reja vijnë në skenë: kur je i/e ri/re (dhe në jetë në përgjithësi), c'est la vie. Për disa njerëz është e pamohueshme se, përveç se bëjnë disa shokë e shoqe të reja në Facebook, pjesëmarrja e tyre në programe me të rinj prej vendeve të ndryshme len shumë pak mbresa në jetët e tyre.
Në një mjedis plot përforcime shoqërore e strukturore të ndryshimit, aftësia e programeve rinore për të bërë ndikim të rëndësishëm zvogëlohet edhe më tej. Kufizimin e veprave të tyre Jasmina dhe organizatat rinore si YIHR e njohin shumë mirë. "Nuk është boll", Jasmina më tha më vonë në një intervistë. "Nuk mund të bëhesh aktivist brenda natës, e as nuk është mjaftuese një vizitë në Kosovë ose Beograd. Idea është të vazhdojmë punën me ta, t'i frymëzojmë ata, t'i inkurajojmë - të gjitha gjërat që mediat, qeveria dhe sistemi i arsimit nuk po i bëjnë".
Pikërisht për shkak se iniciativat rinore si YIHR nuk operojnë në vakuumin politik, rëndësia e tyre zmadhohet. "Qeveria jonë [serbe] po sillet sikur asgjë nuk ka ndodhur", vazhdoi Jasmina. "Në lidhje me deklarimin e pavarësisë së Kosovës, ata e shfaqin sikur "na morrën diçka që është e jona". Në mediat serbe, nuk mund të gjeni se çfarë ndodhi në Gjakovë në 1999 dhe se pse këta njerëz protestuan kur serbët u munduan të vizitojnë kishën ortodokse serbe. Dëgjojmë vetëm për njerëz që u munduan t'i ndalin serbët, dhe që përdorën gurë, por nuk dëgjojmë për arsyet se pse e bëjnë këtë. Por në mediat tona, në sistemin tonë arsimor, në politikën tonë... po i shmangemi diskutimit për atë që ndodhi në 1990-at. Nëse po i shmangemi kësaj, nuk mund të ndërtojmë marrëdhënie të bazuara në besim. Nëse duam të ndërtojmë atë besim, duhet të flasim për çfarë ka ndodhur".
Fjalët e Jasminës nuk janë vetëm retorikë e zbrazët. Vizita e fundit e të rinjve serb në Prishtinë solli diskutime me figura politike të profilit të lartë, si Albin Kurti i Vetëvendosjës, Kryetari i Komunës së Prishtinës, Shpend Ahmeti, Aleksandar Jablanovic dhe Branimir Stojanovic të Listës Serbe, dhe kryenegociatorja e Kosovës në Bruksel, Edita Tahiri. Jasmina shpjegoi se këto diskutime janë pjesa më e rëndësishme e vizitave të tyre.
"Mund të lexoni libra dhe raporte, por nuk është njejtë si kur ke mundësi të flasësh; ato takime ishin shumë informuese. Një djalë, pasi u takua me Vetëvendosjen, tha se ai ishte viktimë e gjithë kësaj propagande mediale në lidhje me Lëvizjën Vetëvendosje sepse gjithë çka dinte për lëvizjën ishte nga mediat serbe, dhe për atë ideologjia e Vetëvendosjës, kauza dhe protestat vetvetiu, në mënyrë të përkryer përshtaten në një ideologji shumë të qëndrueshme".
Në kontrast, Jasmina përshkruan se si atmosfera në dhomë gjatë takimit me politikanët e Listës Serbe ishte dukshëm e pakëndshme. "I përmirësonin kur thonin 'Kosova" në vend të "Kosova e Metohija", ose kur thonin se e njohin pavarësinë e Kosovës. Studentët po mundoheshin të kuptojnë se si është e mundur që dikush që është i ulur para flamurit të Republikës së Kosovës me gjithë ato simbole të Kosovës si Republikë pastaj po pretendon se është diçka krejtësisht tjetër".
Takime të tilla sfiduese janë përgatitje perfekte për të rinjtë kur kthehen në vendlindje. Në Dit' e Nat', të rinjtë ndajnë histori të problemeve që i kanë kur mundohen t'i bindin shokët dhe familjën për atë që e kanë përjetuar "në anën tjetër" në një atmosferë të mosbesimit të nxitur nga shteti. Një grua e re përshkruan vetën si "person me identitet katastrofë që jeton në Prishtinë" - nëna e saj është serbe, babai i saj është shqiptar - i tregon shokëve të saj se "është përgjegjësi e secilit prej neve... t'i lëjmë tjerët të shohin se asgjë nuk është ashtu siç na kanë thënë". Por aktivizmi i tillë mund të vijë me një çmim. Masha, një serbe e re në vizitën e saj të dytë në Prishtinë, tregon për tentimet e saj të përsëritura për të bindur babain e saj që asnjëherë nuk ka dalur nga Beogradi, se shqiptarët nuk janë njerëz të tmerrshëm. "Përfundova duke qarë", tha ajo. "Tani nuk flasim më me njëri tjetrin".
Nuk janë vetëm betejat personale me të cilat çdo pjesëmarrës duhet të përballet. Serbët e rinj të cilët u takuan me liderët e Vetëvendosjes u markuan si tradhëtarë të vendit të tyre në disa grupe nacionaliste të Facebookut. "Është atmosfera në të cilën funksionojmë", shpjegoi Jasmina.
Të patrazuar nga reagimet e tilla dhe të trimëruar nga përvojat e tyre personale gjatë vizitave në Kosovë, aktivistëve të YIHR në Beograd nuk iu vjen keq të marrin qëndrim politik. Për t'u përputhur me ditën e parë të Serbisë të kryesimit të OSCE (Organizimi i Sigurisë dhe Bashkëpunimit në Evropë), YIHR i dërgoi qeverisë së tyre dy raporte të OSCE-s ku përshkruheshin në detaje shkeljet e të drejtave të njeriut që u kryen nga serbët në Kosovë në 1990-at. Një letër shoqëruese nxiti qeverinë serbe të "kërkojë falje për pjesëmarrje në spastrimin etnik në Kosovë" dhe t'i shpjegojë një gjeneratës së hutuar "arsyet pse jetuam nën bomba [të NATO-s] për 78 ditë". Edhe pse letra iu dërgua mediave dy herë, mediave që shkruajnë rregullisht për aktivitetet e YIHR, nuk morri asnjë raport të vetëm brenda Serbisë.
Shembulli i OSCE demonstron se bashkimi i të rinjve me të tjerë me të cilët përndrsyhe ndoshta nuk do të zgjedhnin të kalonin kohë mund të shkaktojë diskutim dhe debat të informuar politik. Një ekspozim më i gjërë ndaj pikëpamjeve të ndryshme i lejon të rinjtë të shtrojnë pyetje, të ekzaminojnë në mënyrë kritike dhe të sfidojnë rrëfenjat e homogjenizuara politike duke i parë çështjet nga një perspektivë e rifreskuar. Dhe pikërisht kur njerëzit janë të rinj, para se të rrënjosen pikëpamjet e tyre, sfidimi i kuptimit të tyre të pranuar të botës mund të jetë më i fuqishëm. Duhet të ndërtojmë besimin e të rinjve që të kenë qëndrim mbi këto gjëra".
Jo të gjitha programet ndërkomunitare rinore kanë nevojë të kenë dimension të hapur politik në mënyrë që të kenë vlerë. Iniciativat si Mitrovica Rock School që sigurojnë "platformë neutrale" për muzikantë të rinj nga të dyja anët e qytetit të ndarë mund të luajnë rol gjithashtu. Thyerja e pengesave gjithmonë është proces tepër i kujdesshëm që merr kohë; për çdo histori të suksesit mund të jenë dhjetë të dështimit. Por kur merren masa që të normalizohet kalimi i kohës nga ana e të rinjve si moshatarë, kjo i ndihmon ata të çmitizojnë gradualisht frikën nga e panjohura. Në aspekt afatgjatë, me gjasë me shumë pengesa dhe hapa mbrapa përgjatë rrugës, programet multikulturore mund t'i ndihmojnë të rinjve thjeshtë të ndihen më rehat në ndërveprim me njëri tjetrin. Përfundimisht lejojnë më shumë debat "racional" politik.
Megjithatë, edhe YIHR theksojnë se jo çdo gjë që ata e bëjnë duhet të jetë politike. Pjesë e vlerës së asaj që ata e bëjnë është thjeshtë bashkimi i serbëve dhe shqiptarëve të Kosovës. "Jam krenare me punën tonë, krenare që për shkak të programeve tona, 3000 të rinj kanë pasur rastin të përjetojnë 'anën tjetër'" tha Jasmina. "Këta njerëz patën rastin të takohen me shqiptarë të Kosovës, të kalojnë kohë shumë të mirë me ta në Prishtinë. Por nuk është mjaft!"
Dhe e ka mirë. Në izolim, iniciativat që bashkojnë të rinjtë nga komunitetet e ndryshme nuk do të ndryshojnë botën. Por çfarëdo pikpëmaje që ke, programet multikulturore rinore duhet të shihen si një copëz e vogël por e rëndësishme e zgjidhjës, e jo si pjesë politikisht e poshtëruar e problemit.
Ky artikull u shkrua fillimisht në anglisht.
Iu pëlqeu ky shkrim? Shiqoni edhe këto shkrime.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn