als_Latn dik_Latn sag_Latn
Triptiku i letrave shqipe
Kim Mehmeti nxjerr problemin e ekzistencës kolektive dhe fateve individuale kombëtare përmes procesit historik, duke e universalizuar, që përvojën shqiptare ta ngrejë në plan të përvojës gjithënjerëzore, mbi faktin e koincidencës së përvojave të leximit empirik.
Shkruan: Fitim VELIU, Prishtinë
Romansieri Kim Mehmeti është ndër studiuesit më meditans në hapësirën shqiptare. Me triptikun e romaneve “Vitet e Urithit”, “Lypsiqarët e Shkupit” dhe “Ngjyrat e këtij dheu” thyen kufijtë e modernes si term dhe modernizmit si formacion letrar e shkollë kritike, duke hyrë përjetësisht në poetikën e postmodernizmit si formacion tejbashkëkohës. Mehmeti, me romanet e tij, rigjen e rikrijon histori pa fantazi, por me një njohje e dije filozofike e historike, nën thjerrëzën e objektivitetit, pasqyron atë që tani njihet si identitet, kulturë, gjuhë e shenja etnike të përthyera në përhershmërinë e kujtesës si kohë e dhembjes kolektive.
Kujtesa kolektive
Romani “Vitet e Urithit” thur në brendi të tekstit temën historike si diakroni e kohës dhe kujtesës kolektive shqiptare, por në variante motivesh inkuadrohen si strukturë e temës edhe mikrotema të tjera, që e bëjnë romanin në tërësi një korpus dijesh mbi të panjohurat, intrigat, realitetin dhe fiksionalitetin e botës shqiptare përballë sistemeve politike, të cilat synonin eliminimin ose defaktorizimin e qenies shqiptare nga ngulmimet e trojeve të tyre etnike. Që në hyrje të romanit vërehet prania e autorit narrator, i cili rrëfen nga plani impersonal, gjë që na bën të ditur qëllimin dhe mënyrën e shtjellimit të temës dhe motiveve të romanit. Të gjitha këto motive jepen nëpërmjet figurës së metonimisë, që është edhe figurë tipike për tekstet e prozës. Në fillim të romanit narratori ekstradiegjetik, autori identifikohet me dheun, tokën e etnisë, aty ku ruhet kujtimi, dhembja, por shpeshherë edhe dëshpërimi për të ndodhurat historike "vendlindjen e kam përjetuar si një shëmti trishtuese, ku të sotmen e ngulfat e kaluara, të ardhmen mjegulla e paqartësisë”. Shëmti këtu nënkupton përjetimin e dhembjeve të mëdha, sidomos banorët që duken më shumë në qendër të tekstit autorial. Sepse, këtu autori bëhet rrëfyes nga pozicioni i vetës së tretë ata, kjo për të dhënë të ndodhurën historike në retrospektivën e kujtesës, për ta ngjallë mallin për lavdinë e dikurshme shqiptare, por duke e dhënë dhembjen për aktualitetin e tanishëm në kohë dhe hapësirë reale e ekzistenciale. Kjo teoremë sa vjen e bëhet më e zbulueshme dhe e zbatueshme në brendinë e tekstit, kur autori ndalet tek fatet e heronjve shqiptarë, të cilët janë të ndarë në gjymtyrë fizike si kontemplacion fizik, por që ruhen si kujtesë, dhembje dhe dëftim për të gjallët në plotni shpirtërore. Trupi pa kokë është një shpërfaqje e realiteteve të heronjve tanë historikë, të cilët kanë lënë kokën në ballafaqim, kurse trupin në internim, kjo si shenjë hakmarrje. Figura e heroit pa kokë bëhet objekt që përfaqëson aktet e veprimit si pasojë apo përmes pasojës. Fate të këtilla heronjsh përbëjnë historinë më sublime, por edhe më tragjike në hapësirën tonë historike e identitare. Madje, tragjikja këtu del në dhembje kolektive kur kujtojmë këtë hero që trajtohet në romanin “Vitet e Urithit”. Ky varr është i një dëshmori çam, i cili është flijuar në tokën shqiptare të Maqedonisë. Nëpërmjet këtij heroi autori bëhet dëshmues, por edhe komentues i të ndodhurës. Dëshmia është heroi, fati, komentimi del në trajtën e porosisë së ky hero na kujton trimërinë e fjetur në vetvete. Dhembja për heroin çam, i cili ka një varr me trup, por pa kokë, na e dyfishon tragjiken dhe dhembjen kolektive sa herë e kujtojmë, sepse kujtojmë një sakrificë sublime që është krenari për të gjallët, por një përgjegjësi, kur ne tregojmë infantilizëm për fatin e tij/tyre. Pra, një hero me trup, por pa kokë është dëshmi e mungesës sonë si përgjegjësi karshi fateve të heronjve. Pra, ata dalin misionarë në mbyllje të misionit, ne të gjallët përgjegjës për vazhdimin e tij. Në këtë roman autori këtë përgjegjësi kolektive e pasqyron në fshatarët shqiptarë, të cilët bëjnë roje pranë këtij varri, sepse heroi këtu përdoret si simbol i sakrificës shqiptare: duke qenë se është çam, tentohet të përvetësohet nga autoritetet greke, të cilët sikurse shumë popuj të tjerë në mungesë të shenjave identitare tentojnë të krijojnë histori e identitet me figurat shqiptare.
Toposi dhe toponimet shqiptare
Drama e dhembjes kolektive shqiptare tani universalizohet nëpërmjet dy figurave topike: xhamisë dhe kullës shqiptare. Këto dy figura dalin në mbrojtje të trashëgimisë së moçme shqiptare, identitetit nacional dhe fetar, karshi sulmeve të vazhdueshme të komunizmit si sistem dhune, i cili synonte imponimin e ideologjisë duke fshirë nga kujtesa njerëzore çdo identitet që bie ndesh me këtë ideologji. Në këtë roman shtrohet problemi i identitetit të rezistencës shqiptare në kohë të stuhishme historike, të periudhës pas-osmane, gjatë komunizmit. Në këtë tablo të imazhit kolektiv shqiptar, Kim Mehmeti nxjerr problemin e ekzistencës kolektive dhe fateve individuale kombëtare përmes procesit historik, duke e universalizuar, që përvojën shqiptare ta ngrejë në plan të përvojës gjithënjerëzore, mbi faktin e koincidencës së përvojave të leximit empirik. Universalizmi i temës këtu ka të bëjë me zbërthimin e imazhit kolektiv, të xhamisë që në traditën historike përbën një modus të ekzistencës. Xhamia si figurë ekzistence, në roman, jepet në figurë simboli e situatë simbolizuese, përcaktuese e fateve, kohëve dhe ngjarjeve historike. Fshatarët ruajnë në domenin e kujtesës së figurës së xhamisë shqiptarët e vrarë nga komunistët brenda oborrit të xhamisë, kur ata nuk kishin pranuar të largonin shtatë rrapet e mbjella në oborrin e xhamisë. Prerja e rrapeve për banorët përbënte ikjen nga identiteti i tyre historik. Rrapet ishin shenjat e të parëve të tyre; nëpërmjet tyre ruhej fryma e të parëve dhe aktualiteti i të gjallëve. Mirëpo, për banorët rrapet kishin edhe një simbolikë të veçantë, atë të identitetit të tyre fetar islam, pjesë e të cilit ishin me shekuj. Shtatë rrapet simbolizonin shtatë shekujt e përhapjes së islamit, rrugë në të cilën lindnin e vdisnin, shtatë shekujt pa të cilët islami nuk do të mund të konsolidohej e universalizohej, madje as nuk do të mund të arrinte tek ata, të bindur se ishin me fat që kishin zgjedhur këtë rrugë, e cila shpinte te mëshira e Zotit.
Rrëfyesit e zanafillës
Figura e kryeplakut dhe hoxhës dalin në funksion të organizimit të strukturës njerëzore përballë sistemit komunist. Prandaj, mbi këtë domen kemi figurën e topikës xhami në shërbim të etnikes Shqipni e shqiptarësi. Xhamia ndërthur figurën e modusit si trashëgimi dhe figurën e odës si përbashkësi fatesh. Aty, në xhami, flitej për situatat që sillte koha e keqe, pra xhamia kishte funksion ode burrash dhe shkollë ku mësohej leximi i Kuranit. Aty bashkoheshin të gjithë i madh e i vogël. Madje, kryeplaku kërkonte çdoherë prezencën e të rinjve; ata duhet të dëgjonin bisedat e burrave; këta, pra të rinjtë duhej të përcillnin shenjat e kohës dhe të mos ndërpritej zinxhiri i rrëfyesve të zanafillës.
Moti i madh
Koha e dhembjes njerëzore në këtë roman ruan përgjithmonë atë që quhet “moti i madh”, kohë shpërnguljesh, dyndjesh e përjashtimesh shqiptare jashtë trungut e kufijve etnikë. Kjo ikje në kujtesën njerëzore dhe kohore përjetohej si qëndresë në identitet, kulturë dhe gjuhë amë. Shembull i kësaj teme në roman është protagonist Tefik, i cili kishte ikur në Stamboll si shumë shqiptarë për ta ruajtur dinin e imanin nga komunistët. Pra, ikja e tyre përkthehet si qëndresë në vijimësi e vazhdimësi, kohë reale dhe hapësirë imagjinare. Historia e jep këtë të dhënë si fantazi të ikjes nga vetvetja, kurse ikja e prodhon ruajtjen e vetvetes, mostjetërsimin dhe rezistencën e qëndresën në identitetin historik, gjuhësor e fetar. Kjo strukturë njerëzore ishte e vendosur të ruante gjurmët e të parëve, së paku në aspektin shpirtëror, sepse në atë toponimik kishin pësuar një zvetënim. Kjo e dhënë jepet në roman nga një aspekt historik, ku tërmeti i vitit 1963 kishte rrënuar “Shtëpinë e Oficerëve” që ishte ndërtuar mbi themelet e Xhamisë Burmali, që ishte një objekt kulti me një estetikë të jashtme arkihistorike. Kjo temë ka qenë dhe mbetet preokupim i vazhdueshëm, duke u bërë temë e përhershme letrare, duke kaluar kufijtë historikë, në atë që kritiku letrar Ibrahim Rugova e quan thyerje e optikës historike në optikë të brendshme shpirtërore të personazhit. Pra romani “Vitet e Urithit” vë në qendër identitetin tonë historik, kurse autori shënjon aspektin e universalizmit të kësaj teme si praktikë individuale historike, duke dhënë moduse që prekin realitetin e rëndë shpirtëror, nëpërmjet teorive: dasmat tona fillojnë me valle të lindura nga gjakderdhjet e njerëzore (vallja e Ibrahim Hoxhës), e cila kishte lindur nga dhembja, vaji dhe tragjedia e vrasjes së shqiptarëve në mbrojtje të rrapeve, xhamisë dhe odës shqiptare, ku nga vaji i kryeplakut dhe hoxhës, vajtimi kishte kaluar në valle çmendurie. Dhe, në këtë hapësirë rrëfimi, Mehmeti i paraqet njerëzit në kontakt me historinë ose duke e bërë historinë, të cilët janë të vetëdijshëm për momentin e jetës së përditshme, që del si pjesë integrale e historisë. Historia në romanin “Vitet e Urithit” merret si pjesë e si shtresë e individit, personalitetit, që përfaqëson qenien reale dhe atë historike, njeriun; kritiku letrar Rugova e nënvizonte këtë diskurs si: sprovë e madhe, po rezultat i pamohueshëm.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn