als_Latn lit_Latn dan_Latn
Mė 11 mars 1981 shpėrthyen demonstratat e studentėve nė Prishtinė. Tėrė natėn udhėheqėsit jugosllavė komunikonin me telefon ndėrmjet veti. Primatin rreth vlerėsimit tė kėtyre demonstratave e merr kryesia shtetėrore dhe politike me pėrzierje tė kreut ushtarak nė Kosovė. Demonstratat mė 11 mars 1981, pas dy orėve qė kishte mbaruar vlerėsimi i udhėheqėsve jugosllavė, i analizon edhe kryesia politike e Serbisė. Nė mesditė tė 12 marsit udhėheqėsit politikė dhe shtetėrorė nėpėr republika dhe krahina njoftohet se ėshtė fjala pėr demonstratė armiqėsore. Kėtė qėndrim kreu politik dhe shtetėror i Jugosllavisė e mban deri mė 25 mars.
Sipas dokumenteve jugosllave vlerėsimin pėr demonstratat e 26 marsit e bėn kreu ushtarak i vendit mė 27 mars. Pikėrisht nė kėtė vlerėsim kreu ushtarak pa e njoftuar fare udhėheqjen e Kosovės e autorizon Spasoje Gjakoviqin qė me 23 ish-udbashė tė transferohen nė Kosovė dhe ta ndjekin pėr sė afėrmi situatėn, sepse tė gjithė kėta ishin njohės tė rrethanave shoqėrore dhe politike nė Kosovė, por qė ishin diskredituar nė Plenuimin e Brioneve mė 1966. Tė gjithė kėta do tė vendosen nė njė zyrė nė Sekretariatin Krahinor tė Kosovės, duke i njoftuar tė autorizuarit se janė pėrkohėsisht tė dėrguar nė Kosovė nga udhėheqja politike dhe ushtarake federative. Tė gjitha kėto prapaskena qė i dirigjonte udhėheqja e Serbisė, udhėheqja politike e Kosovės nuk do ti debatojė nė ndonjė mbledhje zyrtare. Pėr njė kohė shumė tė shkurtėr kėta ish-udbashė kriminelė me agjenturat e vjetra qė i kishin lėnė nė Kosovė do tė riaktivizohen prej sė larti poshtė. Nė ēdo komunė kėta do tė formojnė shtabet e veta adekuate.
Vlerėsimin e demonstratave mė 1 dhe 2 prill e bėn kryesia shtetėrore dhe politike nė prezencėn e kreut ushtarak tė Jugosllavisė nė Beograd, mė 2 prill nė mbrėmje. Demonstratat vlerėsohen si armiqėsore dhe kontrarevolucionare. Nė mbledhje primatin pėr vlerėsimin e kėtillė e marrin Pera Stambolliqi, Llazar Kolishevski dhe Vidoje Zharkoviqi. Nė mbledhje u prezantua edhe njė skenar se si duhet tė veprohet kundėr demonstruesve. Nė skenar parashihej tė intervenohej me ushtri dhe polici nė tė gjitha nivelet nė Kosovė. Sė dyti parashihej intervenimi eventual ushtarak edhe nė Shqipėri. Kėtė skenar nė anėn tjetėr gjithnjė pa e pyet fare udhėheqjen e Kosovės e dirigjonte udhėheqja politike e Serbisė.
Nė demonstratėn e 2 dhe 3 prillit tė vitit 1981 nė rrugėn Prishtinė-Besianė demonstruesit e grabisin armatimin dhe krijojnė njėsi tė armatosur, duke i djegur nė tė njėjtėn kohė edhe kamionėt ushtarakė qė bartnin armatim. Udhėheqja shtetėrore dhe ushtarake e Jugosllavisė mbeti e befasuar sepse i druante kryengritjes sė pėrgjithshme popullore. Nė kėto rrethana mė 3 prill nė Kosovė vihet pushteti ushtarak nga kryesia e Jugosllavisė. Ky pushtet ėshtė nė fuqi deri mė 18 prill. Lidhur me kėtė, grabitja e armatimit, djegia e kamionėve, formimi i ēetės sė armatosur nė regjionin e Besisė dhe armatimi i rezervistėve nga Mustafė Hoxha shėnojnė njė etapė tė re tė demonstratave. Pėrzėnia e oficerėve jugosllavė nga Besiana, politikisht nė udhėheqjen e vendit shpjegohet se ishin lėnė nėn hije kėrkesat e drejta tė demonstruesve nė Prishtinė dhe gjetiu do tė pohojė nė njė mbledhje tė mbyllur oficeri serb Daleviq.
Pas kėtyre rrethanave qė u rikrijuan mė 4 prill 1981 udhėheqja politike dhe shtetėrore e Jugosllavisė do ta pranojė vlerėsimin e kreut ushtarak se ėshtė fjala pėr kontrarevolucion nė Kosovė. Udhėheqja ushtarake tani propozon skenar tė ri pėr tė vepruar nė tri rrafshe:
Nė rrafshin e parė tė luftės parashihej tė sulmohej me tė gjitha mjetet rinia patriotike shqiptare, ajo nė shkollim tė mesėm dhe tė lartė, si dhe tė gjithė arsimtarėt, duke filluar prej sė larti poshtė nga rektori e deri te mėsuesi i shkollės fillore;
Nė rrafshin e dytė, gjithnjė sipas strategjisė rivlerėsuese, duhej tė sulmoheshin udhėheqėsit politikė dhe shtetėrorė e Kosovės, nė rend tė parė ata shqiptarė. Nė rivlerėsim thuhej decidivisht. Duke menduar tė sillen nė pushtet kuadro qė janė lokalė tė integralizmit jugosllav. Tė gjithė kėto kuadro ishin cilėsuar se kanė njohuri dhe dinė ta realizojnė porosinė qė jepte Libri i kaltėr i udhėheqjes serbe nga viti 1976. Me Librin e kaltėr synohej ridefinimi i federatės dhe heqja e autonomisė sė Kosovės.
Nė rrafshin e tretė tė skenarit ushtarak jugosllav, qė e kishte pėrkrahė udhėheqja e Jugosllavisė dhe e Serbisė, parashihej tė sulmohej Shqipėria me tė gjitha mjetet. Pėr kėtė qėllim kreu ushtarak i Jugosllavisė i kishte planifikuar tė futen nė veprim 2 divizione, duke ndėrmarrė sulme tokėsore; kishte paraparė sulm ajror me njė formulė 8 +4 +4 qė do tė thotė tetė aeroplanė duhej tė sulmonin nga Sllatina, 4 nga Titogradi dhe 4 nga aeroporti i Ohrit. Nė tė njėjtėn kohė ishte paraparė edhe bllokadė dhe sulm detar nė bregdetin e Shqipėrisė. Nė kėtė skenar kryesia shtetėrore dhe politike e Jugosllavisė parashihte qė luftėn ta bartė nė truallin e Shqipėrisė bregdetare e jo nė Kosovė.
Demonstrata qė u kthye nė kryengritje
Tėrė kėtė strategji agresive mė 4 prill do ta vėrė nė pozicion inferior veprimi i demonstruesve nė rrugėn Prishtinė - Besianė qė ishte zhvilluar mė 2 3 prill, duke e djegur tėrė arsenalin ushtarak ( kamionėt qė bartnin armė) dhe duke i grabitur armėt dhe duke formuar njėsi tė armatosur. Kėsaj njėsie tė armatosur nė aspektin psikologjik ushtarak dhe politik, do ti ndihmojė Mustafė Hoxha nė anėn tjetėr me armatimin e rezervistėve dhe largimin e oficerėve jugosllavė nga Kosova ( komuna e Besianės). Grupin e parė tė ēetės nė Besi e pėrbėnin: Ruzhdi Hajdini (Miroc), Sami Leci (Barilevė), Zijadin Hoxha ( Prishtinė), Vehbi Leci ( Barilevė), Osman Krasniqi ( Bėrnicė e Epėrme), Ibush Kelmendi ( Prugoc) ,Agim Selmani (Barilevė) Agim Leci ( Barilevė), Hajrullah Dragusha ( Prugoc). Ēetėn e dytė e pėrbėnin: Zymer Krasniqi (Besi), Bajram Syla (Rimanishtė), Qerim Arifi (Rimanishtė), Nagip Bllaca (Besi), Naim Statovci (Prugoc), Sadik Dragusha ( Prugoc), Shaban Dragusha (Prugoc), Ramadan Rexha (Rimanishtė),Enver Koliqi (Lupē i Poshtėm), Nexhemdin Pireva (Lupē), Sadri Berisha (Drenoc). Nė kėto aksione demonstruese ishin pėrfshirė edhe rinia shkollore nėn 18 vjeē. Dalloheshin: Afrim Bllacaku, Agim Selim Leci, Naser Rexha, Shemsi M. Leci, Fadil Shala, Ekrem Dragusha, Avni Llumnica, Veton Osmani, Xhemshir Leci, Pajazit Ndreca, Nexhat Dragusha, Osman H. Abdullahu, Sami Abdullahu, Osman S. Abdullahu, Ismail Koliqi, Zenel Krasniqi, Lutfi Leci, Xhafer Fetahu etj. Lidhur me demonstratėn nė rrugėn Prishtinė - Besianė mund tė theksojmė se po nė atė moment kur demonstruesit i grabisin armėt (30 pushkė automatike, 50 automatikė, 30 pushkė gjysmė-automatike) demonstrata e merr karakterin e kryengritjes sė armatosur. Okupatori nė anėn tjetėr pėr ta shuar kėtė kryengritje, do ti pėrdorė tė gjitha mjetet: nga angazhimi i ushtrisė dhe policisė tokėsore e deri te pėrdorimi i helikopterėve specialė ushtarakė.
Kryengritėsit pas njė kohe do tė munden, por fama e kryengritjes luftės sė drejtė shqiptare, do tė pėrhapet nė katėr anėt e botės. Kjo ngjarje e pranverės patriotike shqiptare (1981) meriton trajtim shkencor, sepse dokumentet dhe personalitetet bartėse mund tė konsultohen.
Ndaj kėtyre rrethanave, sipas dokumenteve qė gjenden nė Kryesinė shtetėrore tė Kosovės, instancat politike dhe shtetėrore perėndimore, si dhe ato lindore do tė reagohet me njė butėsi diplomatike, duke injoruar terrorin qė kishte ushtruar policia dhe ushtria mbi demonstrues.
Pėr ta sjellė kėtė atmosferė politike nė Jugosllavi nė njė kahe tjetėr udhėheqėsit politikė tė Jugosllavisė, duke mos lejuar publikisht realizimin nė praktikė tė Librit tė kaltėr, mė 17 nėntor 1981 do tė aprovojnė platformėn politike me tė cilėn do tė veprohet nė vijimėsi kundėr tė gjithė shqiptarėve nė Jugosllavi. Nė bazė tė dokumenteve jo vetėm Kosova po kudo qė jetonin shqiptarėt nėn robėrinė jugosllave ishte vėnė njė diktaturė ushtarake dhe policore. Totalitarizmi politik e kishte arritur kulmin.
Ideologu dhe organizatori i demonstratave - kryengritjes sė armatosur
Udhėheqja politike jugosllavė nė tė cilėn referuan Llazar Kolishevski dhe Vidoje Zharkoviqi, ideolog i demonstratave, ishe cilėsuar se ishte Adem Demaēi. Ai konsiderohej jo vetėm nė federatė, por edhe nė Kosovė nė tė gjitha dokumentet politike dhe shtetėrore se ishe ideologu i luftės sė shqiptarėve pėr liri dhe pavarėsi, pėr Shqipėri Etnike. Tė gjitha organizatat ilegale dhe veprimi i masės popullore ishte thėnė aty se janė nėn ndikimin e tij. Organizatorėt e demonstratave tė pranverės sė vitit 1981 sipas udhėheqėsve jugosllavė ishin: Sigurimi shtetėror i Shqipėrisė; PPSH; Grupi marksist-leninist i Kosovės; Partia Komuniste Marksiste Leniniste nė Jugosllavi; Fronti i kuq; Lėvizja Nacionale pėr ēlirimin e Kosovės dhe pjesėve tjera shqiptare; grupet shqiptare tė organizuara nė Zvicėr, Gjermani dhe Belgjikė. Tė gjitha kėto organizata thuhet nė vlerėsimin jugosllav se i drejtonte PPSH dhe Sigurimi Shtetėror i Shqipėrisė. Parullat programatike tė demonstruesve nga Kosova Republikė e deri te bashkimi me Shqipėrinė, kryengritėsit nė Besi tentojnė ti realizojnė me fuqinė e armės, duke bėrė luftė tė drejtė.
Pse dėshtoi kryengritja
Kur e shtrojmė kėtė pyetje, duhet tė pėrgjigjemi shkurt, dėshtoi kryengritja sepse ishte i fortė shteti. Dokumentet dėshmojnė se shteti nuk ishe i fortė si mendohej dhe propagandohej nė opinion. Kėtė pohim e vėrtetoi koha dhe ngjarjet mė vonė. Fakti se Serbia pėrpiloi memorandum, ndėrsa Jugosllavia pėrpiloi program pėr Kosovėn, shqiptarėt u pėrgjigjėn me demonstrate edhe mė tė fuqishme, por edhe me fuqinė e armės nė etapat e mėtejme historike. Pyetja e dytė qė parashtrohet kėtu pse dėshtoi kryengritja mė 1981: ishte i pavendosur njė pjesė e popullit, nuk kishte pėrkrahje tė armatimit nga Shqipėria, egėrsia e prokurorėve dhe gjykatėsve, dyfytyrėsia e dėshmitarėve shqiptarė, sjellja e ish udbashėve nga Serbia nė Kosovė (shoferi i kamionit nga Peja) dėshmon se Shtabi i Spasoje Gjakoviqit kishte marrė endim qė tė armatosen serbėt e Kosovės.
Fakti i tretė se disa demonstrues kryengritės tė vitit 1981 po me ato armė qė i kishin grabitur do tė inkuadrohen nė UĒK, tregon se demonstruesit ishin tė vendosur, seriozisht pėr ta rrėzuar sistemin kolonial nė Kosovė. Tė paktėn kėto demonstrata e kishin shporr frikėn e robit dhe kishin krijuar rrafshin psikologjik se shqiptarėt janė tė zotėt qė tė ēlirohen edhe me fuqinė e armės, tė bėjnė luftė tė drejtė.Tė pėrfundojmė nė bazė tė dokumenteve qė kanė mbetur (dokumente me shenja sekrete) demonstratat e kishin lėkundur nga themelet Jugosllavinė, e kishin hap konfliktin politik nė mes tė serbėve kroatėve dhe sllovenėve, i kishin vėnė nė dymendėsi maqedonasit, malazezėt dhe boshnjakėt, ndėrsa pėr shqiptarė demonstratat kishin krijuar shansin e shekullit pėr njė luftė tė mėtejme politike dhe ushtarake tė drejtė, luftė ajo e drejtė qė do zė fill me ēetat e para tė UĒK-sė duke u shndėrruar nė ushtri qė bėn luftė tė drejtė deri nė fund tė qershorit tė vitit 1999. ( Materiali i konsultuar, 137 dosje d. sek. 1981 nė Ak. e Kosovės; botimin e dokumenteve nė Kosova Sot nė 249 vazhdime; dokumentet informative federate Kosovė, dokumentet informative Serbi - Kosovė, dokumentet e kryesisė sė Kosovės 1981, dokumentet e kryesisė LKK 1981 informatat); Shiko edhe aktgjykimet nė gjuhėn shqipe tė Gjykatės sė Qarkut nė Prishtinė K. 147/81 mė 13.08.1981.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn