als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Letėrsia ruse e shekullit 19 shėnon kulmin e letėrsisė sė pėrgjithshme botėrore me shumė emra shkrimtarėsh ndėr mė tė njohurit jo vetėm nė Rusi Nė mesin shkrimtarėve mė tė mėdhenj tė asaj kohe pa dyshim se radhitet edhe Shēedrini, i njohur si shkrimtar realist por edhe satirik i pamėshirshėm. Duke qenė bashkėkohės i Gogolit, Lermantovit, Dostojevskit, Tostoit dhe shumė shkrimtarėve tė tjerė tė mėdhenj, Shēedrini shquhet sidomos pėr kritikėn shoqėrore qė i beri rendit feudal-borgjez tė kohės. Ai qysh nė tregimet e tij tė para kishte shfaqur talentin e tij prej shkrimtari, nė njė kohė kur letėrsia nė Rusi kishte shėnuar njė zhvillim tė hovshėm dhe ishte bėrė prijatare jo vetėm nė zhvillimin e arteve por edhe tė jetės sė pėrgjithshme shoqėrore, politike e fetare.
Shēedrini, Gogoli, Dostojevski, Turgenievi, mė vonė Ēehovi e tė tjerė kanė arritur qė regjimit tė kalbur feudo-borgjez ti bėjnė autopsinė nė tė gjitha kėndvėshtrimet. Shēedrini solli nė kėtė mes, krahas realizmit tė hollė nė pėrshkrimin e realitetit tė shoqėrisė ruse edhe kundrimin e tij satirik shpotitės, duke mos ngelur prapa as nga Gogoli i madh, i cili e fshikullonte me kamxhik aristokracinė ruse, ashtu si karrocieri qė fshikullon kalin e dobėt dhe tė ushqyer keq. Pėrderisa Gogoli nė fund tė jetės sė tij kishte shkalluar dhe kishte hequr dorė nga tėrė krijimtaria, Shēedrini i mbeti besnik letėrsisė deri nė fund tė jetės. Unė jam dhėnė pas letėrsisė me mish e me shpirt. Jam i bindur se nuk jam vetėm, po kushdo qė i thotė vetes njeri, nuk mund tė mos e kuptojė se pa letėrsi nuk ka as tė mira, as kėnaqėsi, as edhe jetė.
Kėshtu e kishte shprehur angazhimin dhe dashurinė e tij tė zjarrtė pėr letėrsinė ky shkrimtar i madh. Nė romanin Zotėrinjėt Gollovliovė, Shēedrini arrin pjekurinė e tij mė tė lartė letrare artistike nė pėrshkrimin e realiteti kaotik, qė mbizotėronte asokohe nė qarqet sunduese dhe nė rendin shoqėror tė Rusisė. Duke qenė njohės i thellė i realitetit dhe i marrėdhėnieve shoqėrore, qė mbizotėronin jo vetėm nė Rusi, por edhe nė shtetet e tjera tė Evropės, Shēedrini projekton dhe realizon njėrėn ndėr kryeveprat e letėrsisė botėrore. Duke qene edhe vetė bir i njė ēifligari, ai qysh nė moshėn e rinisė sė hershme kishte vėrejtur kontradiktat e thella dhe tė papajtueshme tė rendit shoqėror, i cili po kalbej e po tretej, por vazhdonte tia rėndonte kurrizin popullit duke e nėpėrkėmbur atė deri nė djallėzi. Shkaktarėt kryesorė tė tė gjitha vuajtjeve dhe pėrdhunimeve ai i identifikonte nė meset e pėrfaqėsuesve tė aristokracisė sunduese, e cila ishte krejtėsisht e paaftė pėr tė qeverisur, ashtu sikurse ishte krejtėsisht e paaftė pėr tė bėrė ndėrrime dhe reforma. Rusia e asaj kohe po lėngonte nga bijtė e saj shkapėrdarė, qė kishin trashėguar pushtetin e egėr despotik nga tė parėt, pushtet tė cilin e abuzonin e keqpėrdornin, e shfrytėzonin dhe tė cilin po ashtu edhe vetė e urrenin.
Shkrimtari nė romanin e tij Zotėrinjtė Gollovliovė pėrshkruan tri etapa tė shthurjes graduale tė sistemit shoqėror tė kohės, pėrmes tre brezave tė familjes sė pasur tė Gollovliovėve: gjyshja, bijtė, nipat e mbesat. Janė tre breza njerėzish qė urrejnė njėri tjetrin, njė urrejtje e trashėguar nga brezi nė brez, janė njerėz qė ia nxijnė jetėn njėri tjetrit dhe nė fund qė tė gjithė pėrfundojnė nė mėnyrė tragjike. Kėtu shohim sesi djali urren nėnėn dhe babanė, sesi vėllai ia nxin jetėn vėllait, sesi prindi lejon vetėvrasjen e fėmijėve dhe nuk i ndihmon as e mėshiron, sesi motra sulet kundėr motrės pėr ta bėrė lavire, ashtu sikur ėshtė bėrė edhe vetė.
Pėr dallim nga Shpirtėrat e vdekur tė Gogolit, i cili pėrshkruan anėn mė tė errėt dhe mė tė shthurur tė shoqėrisė ruse, ku nuk gjen dot as edhe njė shpirt tė mirė, Shēedrini, po ashtu pėrshkruan anėt mė tė errėta tė kėsaj shoqėrie, nė tė cilėn ka edhe ndonjė shpirt njeriu tė pastėr, por edhe atė e pėrlan pėrpara dhe e prish jeta e shthurur dhe pa rrugėdalje e shoqėrisė sė kohės.
Duke pėrshkruar atė realitet makabėr, shkrimtari ofron njė dyzinė situatash dhe faktesh relevante e irelevante, pėrmes sė cilave ndėrton godinėn e tij madhėshtore, monumentin e goditur artistikisht nė pėrshkrim tė detajuar tė njė shoqėrie, e cila po shthurej mizorisht dhe po merrte me vete jo vetėm bartėsit kryesor tė saj, por edhe popullin fukara, i cili nga aristokracia trajtohej mė keq se shtaza. Pėrbuzja, shtypja dhe shfrytėzimi qė i bėhej popullit, muzhikėve qė trajtoheshin si klasė e skllevėrve tė pėrjetshėm, qė kishin humbur tė gjitha tė drejtat njerėzore dhe jetonin gati si kafshėt, ėshtė pėrbuzje e ēmendur, e cila prish dhe degjeneron jetėn e njerėzve nė pėrgjithėsi. Shēedrini ka bėrė analiza tė shumta tė jetės sė njerėzve tė kohės sė tij. Ai ka identifikuar me sukses tė gjithė shkaktarėt e asaj gjendjeje kaotike, duke veēuar nė radhė tė parė katandisjen morale tė shoqėrisė, krizėn e pėrgjithshme morale, ekonomike, politike, ku nuk funksiononte as edhe njė vlerė e mirėfilltė . Njė shoqėri pa ideal, e paaftė pėr tė ekzistuar dhe pėr ta reformuar jetėn, njė shoqėri statike e cila sharron nė llumin e veseve dhe epsheve tė mbrapshta njerėzore, pa asnjė pėrpjekje pėr tė bėrė kthesa nė drejtim tė duhur, nė drejtim tė ēlirimit tė shpirtit nga fėlligėshtia pagane dhe nga veset e nopranitė njerėzore.
Familja e gollovliovėve nė kėtė roman paraqitet e prishur dhe krejtėsisht e degjeneruar nė segmentin moral. Feja e krishterė, nuk ka arritur tė ndikojė as ta emancipojė frymėn e egėr tė ēifligarit rus tė asaj kohe. Pėr mė keq edhe shumė nga priftėrinjtė ishin tė degjeneruar, sado qė maskoheshin para popullit. Tė gjithė kanė nga njė maskė nė atė maskenball tė ēuditshėm tė jetės njerėzore nė njė gubernė tė Rusisė cariste.
Arina Petrovna, ėshtė pėrfaqėsuese tipike e ēifligares, e cila fillimisht mbėshtet moralin e klasės tė cilės i takon, por nuk lė mjet tė lig pa pėrdorur pėr ti marrė frerėt e familjes nė dorė, nė kohėn kur ajo po degradohej ekonomikisht dhe kur burri i saj jetonte nė shthurje e degjenerim. Duke qenė dorėshtrėnguar dhe e aftė pėr tė kurdisur kurthe, ajo ia merr qeverisjen burrit dhe fillon tė grumbullojė pasuri, duke i shfrytėzuar deri nė palcė muzhikėt, por edhe ēifligarėt mė tė dobėt. Ajo ėshtė njė autokrate e aftė, por po ashtu nė brendi ka njė shpirt pagan, tė pa reformuar, njė shpirt tė njėjtė mė Koroboēkėn nga Shpirtėrat e vdekur tė Gogolit. Ajo urren pijen dhe i ndalon tė tjerėt tė pinė, por ndėrkohė pi tinėz. Predikon moral dhe drejtėsi, por e lė djalin e sėmurė tė vdesė urie, duke i dhėnė ushqime tė prishura dhe duke ia kufizuar tė gjitha lėvizjet. Stepani, i cili kishte abuzuar me paranė e shtetit, tė cilin e thėrrasin me nofkėn Halldup vdes nė gjendje tė mjeruar, pa asnjė pėrkujdesje. Edhe pse ishte njė i degjeneruar i llojit tė vet, nėna Arina Petrovna ia kryen tė gjitha shėrbesat fetare dhe lutet shumė pėr shpirtin e tij pas vdekjes.
Porfir Vlladimiriqi, ne nofkėn Judushka qė ėshtė edhe pėrfaqėsuesi tipik i ēifligarit totalisht tė shthurur rron me emrin e perėndisė nė gojė, predikon, mban festat, falet, lutet, shtiret se ka frikė nga ndėshkimi hyjnor, por nė anėn tjetėr ai ėshtė zhytur nė llumin e prapėsive dhe tė gjitha ligėsive njerėzore. Ai ėshtė vetė satanai nė figurė njeriu, moralisht i shthurur, llafazan, dorėshtrėnguar, ai kėnaqet duke llogaritur pasurinė e pakufishme, tė cilėn e ka trashėguar me mjaft marifetllėqe, duke i lėnė vėllezėrit tė vdesin urie. Ai edhe pse kishte grumbulluar njė kapital pėrrallor, nuk iu jep para bijve, as atėherė kur ndodhen nė gjendje fatale, as atėherė kur djali, i tij po ashtu njė degjenerik i lindur, Vollodja, paralajmėron se do tė vetėvritet, mirėpo ai nuk ia jep 3 mijė rubla. Ai nuk ia jep as tre kopekė. Nuk merakoset fare kur i tregojnė se djali ka vdekur apo se djali tjetėr ka bėrė vetėvrasje. Ka ēaste kur ai i kredhur nė mendime, pendohet, por sapo kontakton me njerėzit e vet i humbet kjo ndjenjė dhe vazhdon tė predikojė pėr moral punė e sakrificė. E lė me barrė shėrbėtoren Evrpakseja dhe kur lind djali jashtė kurore, ai pėrmes njė shėrbėtoreje tjetėr, tė cilėn po ashtu e kishte abuzuar, foshnjėn e porsalindur e dėrgon nė shtėpinė e fėmijėve tė braktisur nė Moskė. Porfir vladimiriqi, ėshtė shembulli mė tipik i njeriut satana. Ai nuk njeh asnjė vlerė njerėzore dhe morale. Gjithēka nė shpirtin e tij zien, kurdis ēdo tė ligė tė mundshme vetėm e vetėm pėr tė pėrfituar mbi kurriz tė tjetrit, pėr tė grumbulluar pasuri dhe pėr ta ruajtur atė pasuri si dritėn e syrit, duke i lėnė tė tjerėt tė vdesin urie. Ai paraqitet edhe mė koprrac dhe mė i pangopshėm se Gobseku i Balzakut. Edhe pse e kupton se po i vinte fundi, ai nuk mendon fare pėr pasurinė, pėr trashėgimtarėt, madje as pėr tė birin e vogėl, tė lindur jashtė kurorės, tė cilin e ka dėrguar nė jetimore. Nė ēastet e fundit tė jetės sė tij tė degjeneruar ai degjeneron edhe mbesėn, Aninjkėn, e cila qysh nė fėmijėri sė bashku me motrėn Lubinka kishin mbetur jetime dhe ishin rritur nėn kujdesin e gjyshes koprrace, Arina Petrovna.
Aninjka qė parqet edhe trungun e fundit tė tharė dhe tė prishur tė gollovliovėve, tė paktėn mundohet tė kthehet nė njė jetė tjetėr, por pasi kishte rėnė nė llumin e shoqėrisė sė degjeneruar, ajo i lėshohet fatit dhe bėhet pre e meshkujve tė degjeneruar e tė shkujdesur. Edhe pse ishte aktore e njė teatri tė provincės, ajo bėnte jetėn e prostitutės. Nė fund, pasi motra Lubinka kishte pirė helmin, ajo ishte frikėsuar ta pinte pjesėn e vet tė helmit, edhe pse ishte betuar, Pėr tė ngrysur ditėt e fundit tė jetės sė trishtueshme shkon sėrish te daja, te Judushka, i cili i ngjallte kruptė me qėndrimin e tij tė shthurur dhe me predikimet morale e fetare, qė nuk kishin tė sosur.
Shuarja fatale e gollovliovėve shėnonte edhe fillimin e shuarjes sė artistokracisė sunduese, e cila po pėrpėlitej nė shtratin e vet tė vdekjes sė pashmangshme. Revolucioni social nė Rusi, i dha grushtin e fundit rendit tė kalbur borgjez.
Shqedrini si nė krijimtarinė e tij artistike, ashtu edhe nė publikimet e shumta me karakter shoqėror e politik ishte pėrfaqėsues i brezit tė ri pėrparimtar, qė kishte ide tė reja ashtu si Bjelinski, Ēernishevski, Plehanovi e shumė tė tjerė, tė cilėt ofronin reforma dhe parapėlqenin rendin e revolucionit socialist. Ai mbi tė gjitha ishte shkrimtar, vrojtues i thellė dhe njohės po ashtu i thellė i jetės njerėzore, i jetės ruse nė veēanti, i asaj jete tė cilėn e pėrshkroi pėr mrekulli, pa e idealizuar fare, pa e mistifikuar, duke e paraqitur realisht krejtėsisht lakuriq, atė botė tė kalbur, e cila nuk mund tė vazhdonte mė tej. ( A.Q.)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn