als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Disa tė dhėna jo sa duhet tė njohura pėr opinionin tonė lexues, lidhur me studimin e historianit Zhivko Avramovski tė titulluar: Aksioni i Qeverisė jugosllave kundėr regjimit tė Zogut nė Shqipėri pėrmes Ceno Beg Kryeziut (1926/1927). Ky studimi i historianit Zhivko Avramovski ėshtė botuar pėr herė tė parė nė Gjurmime Albanologjike II, nė Prishtinė, nė vitin 1965.
Cili ishte Ceno beg Kryeziu, sipas Zhivko Abramovskit
Ceno begu ishte djali i Hysein beg Kryeziut, i lindur nė Gjakovė nga familja feudale e kryezinjve, qė i pėrkisnin fisit tė Bizhuzve. Shkollimin e kishte kryer nė Turqi, ndėrsa me rastin e shpalljes sė Pavarėsisė sė Shqipėrisė mė 28 nėntor 1912, Ceno begu iu bashkohet radhėve tė Esat Pashė Toptanit, i cili pėr veprėn e tij tradhtare nė shėrbim tė Jugosllavisė vritet nė Paris, nga heroi i kombit, Avni Rrustemi.
Nė kohėn derisa Esad Pashė Toptani kishte ndarė pėr vete Shqipėrinė e mesme, ndėrsa veriun ia premtonte Jugosllavisė, e jugun Greqisė, Ceno begu ishte kryetar i rrethit nė Krumė. Nė vitin 1918 emėrohet kryetar komune nė Gjakovė, si njeri tejet i besuar i forcave okupatore jugosllave, pasi qė serbėve iu kishte kryer shėrbime edhe gjatė kohės sė fundit tė sundimit turk. Me qėllim pėr tė pėrfituar favore politike, martohet me motrėn e Ahmet Zogut.
Nė kohėn e Revolucionit Demokratik tė Fan Nolit, nė qershor tė vitit 1924, Ceno begu sė bashku me Ahmet Zogun dhe disa oficerė si: Marka Gjoni, Zef Ndoci, Maliq Bushati, Luigj Shantoja, Tafė Kaziu e tė tjerė, ikin nė Jugosllavi, ku kėrkojnė azil politik pėr njė kohė tė caktuar dhe ndihmė ushtarake, pėr tu rikthyer sėrish nė Shqipėri.
Marrėveshja e Pashiqit me Zogun nė Beograd
Duke qenė nė pozitė inferiore, Ahmet Zogu gjatė qėndrimit nė Beograd, lidh njė marrėveshje me Nikolla Pashiqin. Tė gjitha pikat e kėsaj marrėveshjeje, tė lidhur nė gusht tė vitit 1924, ishin poshtėruese, fyese dhe diskredituese pėr kombin dhe shtetin shqiptar. Nė pikėn e parė tė marrėveshjes thuhet: Shqipėria angazhohet ti bashkohet Jugosllavisė me bashkim personal. Kryetari i shtetit shqiptar do tė jetė Ahmet Zogu, qė mė vonė do ta njohė dinastinė e Karagjorgjeviqėve. Nė radhėt e xhandarmėrisė sė Shqipėrisė tė ketė edhe njė xhandarmėri serbe, ku do tė bėjnė pjesė edhe oficerė rusė e tė tjerė. Qeveria jugosllave do ta mbante atė xhandarmėri me armė dhe mjete financiare. Ahmet Zogu ndėr tė tjera obligohet qė tė mos interesohej pėr elementin shqiptar jashtė kufijve tė vetė. (Arkivi Qendror i Shtetit, fondi 251, dosja 105, viti 1924, interpretuar nga libri i Faton Mehmetajt Veprimtaria kriminale e Dorės sė Zezė serbe nė trojet shqiptare, Prishtinė, 2004,f.207).
Intervenimi i mercenarėve serbė e pro serbė kundėr Qeverisė Demokratike tė Nolit, nė dhjetor tė vitit 1924
Me qėllim tė interevnimit ushtarak nė Shqipėri, Ahmet Zogu bisedon me gjeneralin Terziq, i cili ishte komandant i Zonės sė tretė Ushtarake nė Shkup. Merecenarėt kryesorė nė kėtė shtab ishin: Ceno beg Kryeziu, Gjilardi, Muharrem Bajraktari, Abdurrahim Krosi, Llesh Topallaj e tė tjerė. Ata u shpėrndanė pėr tė rekrutuar mercenarė me nga 4 napolona flori nė muaj. Mercenarėt vinin nga Gjakova, Prizreni, Peja, Dibra etj.( cituar sipas Faton Mehmetajt).
Asokohe Bajram Curri informohej nga Gjakova se, Ceno Crnogllaviqi, ka sjellė 1 milionė e gjysmė dinarė, i cili ka fillue t ua shpėrndajė mercenarėve. Pėrveē kėsaj ushtria jugosllave ka pru edhe armė e municion, tė cilat do t u shpėrndahen njerėzve qė po regjistrohen.
Mė 4 dhjetor Ceno begu ishte nisur nė Gjakovė, me njė shumė tė konsiderueshme tė hollash. Ai, me shumė sukses po organizonte mercenarė. Mė 8 dhjetor 1924 Prefektura e Kosovės nė Shqipėri njoftonte se forcat mercenare do tė mėsyjnė. Topat janė me ngjyrė tė bardhė dhe janė nėn komandėn e Gjon Fushės. Edhe Alush aga do tė mėsyjė nga Topojani, Muherrem Neziri nga ana e Morinės pėrmbi Kukės dhe i vėllai i Ceno begut do tė mėsyjė nga Zogaj dhe nga Qafa e Prushit... Bahri Begolli ka shkrue 500 veta ( mercenarė). Tė gjitha kėto fuēina janė nėn komandėn e Ceno begut. Topēijtė janė ushtarė tė serbit ( cituar sipas librit Veprimtaria kriminale..... shkruar nga Faton Mehmetaj).
Pėr shkak tė meritave tė tij nė likuidimin e kundėrshtarėve politikė dhe nė vrasjen e Bajram Currit, nė dimrin e vitit 1925, Ceno begu gradohet kolonel dhe emėrohet komandant i Garnizonit ushtarak nė Shkodėr. Ndėrkohė, Ahmet Zogu e emėron ministėr tė Punėve tė Brendshme.
Asokohe pasi kishte kryer me sukses detyrat kundėr kombit, Ceno beg Kryeziu, njoftonte Aleksander Karagjorgjeviqin dhe Nikolla Pashiqin, se kishte likuiduar Bajram Currin, Luigj Gurakuqin, Zija Dibrėn e tė tjerė.
A po e shihni, e mbajta premtimin, i mbyta vetė Gurakuqin, Bajram Currin, Zija Dibrėn,( radi nasheg i vasheg mira) pėr paqen tonė dhe Tuajėn
( Ora e Shypnisė, cituar sipas F. Mehmetaj).
Pėrēarja nė mes tė Ahmet Zogut dhe Ceno beg Kryeziut
Pasi qė Ahmet Zogu kishte konsoliduar pushtetin e tij represiv, pėr tė pėrfituar masat, dhe pėr tė larė me aq sa ai mendonte se mund tė lahej turpi i bashkėpunimit me Beogradin, ai vendos ti ndėrpres marrėdhėniet me Jugosllavinė, duke kalkuluar afrimin e mundshėm, por edhe tė sigurt me Italinė. Mirėpo kėtė veprim e kundėrshton tinėzisht Ceno beg Kryeziu, i cili ishte agjent i fshehtė i shėrbimit jugosllav. Ai kishte denoncuar edhe tė deleguarin special tė Beogradit nė Tiranė, Branko Llazareviq, tė cilin Pashiqi e tėrheq nga Tirana. Bashkėshortja e Llazareviqit, asokohe kishte zbuluar se Ceno begu ishte agjent i Beogradit dhe pėrmes atyre tė dhėnave tė besueshme e kishte denoncuar publikisht.
Raportin lidhur me kėtė zbulim e kishte dėrguar nė Beograd mė 16 qershor tė vitit 1926 ministri i Ushtrisė dhe i Marinės, z. Diniq.
Pasi kishte mėsuar kėtė lajm, Ahmet Zogu propozon qė Ceno beg Kryeziu tė dėrgohet ambasador i Shqipėrisė nė Beograd. Duke qenė se Ceno beg Kryeziu qe zbuluar, ai shpreh shqetėsimin e tij pėr largim nga Shqipėria, nė njė kohė kur lakmonte se me mbėshtetje ushtarake nga Jugosllavia do t ia rrėmbente pushtetin Ahmet Zogut.
Ceno begu ambasador i Shqipėrisė nė Beograd
-Ti e di se nė prezencė tė Ahmet Zogut kam qenė i detyruar ti pranoj tė gjitha. Unė nuk kam guxuar ta refuzoj agremanin, dhe sikur tė mos e pranoja kėtė, Branko Llazareviqi do tė mė denonconte para Zogut. Mė vonė Branku mė jep agremanin, duke kėrkuar nga unė qė kur tė shkoj nė Beograd tė punoj pėr tė.
-Dhe ēfarė bėri Beogradi me atė agreman?- pyet Diniqi.
-Me tė jam varrosur, sepse tė gjitha depeshet e mia tė fshehta i janė dėrguar Italisė. Ēfarėdo tė ndėrmerrja nesėr nė Shqipėri, ata do tė reagonin, sepse nė depeshet Tuaja vėrtetohej se jam njeriu juaj besnik. Ndėrsa nė sytė e nacionalistėve shqiptarė, unė kam humbur shumė, sepse pas atyre depesheve tė gjithė nacionalistėt shqiptarė tani mė konsiderojnė si agjent tė Serbisė.
. Nė pyetjen e Diniqit se a ėshtė ende Ceno begu ai i moēmi dhe a mund tė llogarit ende nė shėrbimet e tij pėr Beogradin, Ceno begu pėrgjigjet:
-Beogradi mė ka shkatėrruar, por unė betohem nė atė, qė ėshtė mė e shenjtė, betohem nė eshtrat e babait tim, se kundėr Beogradit kurrė nuk do tė veproj. Tash mund ta them kėtė, ndėrsa deri nė cilėn kohė Beogradi mund tė llogaritė nė mua, pėr kėtė as do tė flas, as do tė shkruaj, sepse kam frikė, pasi qė kėtu te ju edhe gratė i dinė fshehtėsitė. Nėse mund ta shoh edhe njė herė Shkelqėsinė tij tė nderuar, Kralin, vetėm atij do t ia bėj tė ditur ndjenjat qė ushqej pėr tė dhe mendimet e mia.
Ky dialog ėshtė interpretuar nga studimi i historianit Zhivko Avramovski titulluar Aksioni i Qeverisė jugosllave kundėr Ahmet Zogut pėrmes Ceno beg Kryeziut, botuar nė gjuhėn serbe, nė Gjurmime Albanologjike 2, Prishtinė 1965, f. 233.
Ahmet Zogu kundėr Ceno Beg Kryeziut, prishja e marrėdhėnieve shtetėrore Shqipėri-Jugosllavi
Duke ditur mirė dhe duke dyshuar thellė nė bashkėpunimin e Ceno begut me Beogradin, Ahmet Zogu pėrmes njė preteksti diplomatik, meqė nuk posedonte leje tė rregullt qėndrimi, burgos pėrkthyesin, (dragomanin) Vuk Gjurashkoviq, tek i cili gjenden tė gjitha dokumentet komprometuese pėr Ceno begun. Burgosja e Gjurashkoviqit nxit disa nota protestuese tė Beogradit drejtuar Tiranės, me kėrkesė qė Gjurashkoviqi tė lirohej pėrnjėherė dhe ti kėrkohej falje pėr njė veprim tė tillė. Ahmet Zogu, meqė asokohe kishte trashur miqėsinė me Italinė, tanimė nuk i frikėsohej Jugosllavisė. Mė 12 qershor tė vitit 1927 Jugosllavia ndėrpret tė gjitha marrėdhėniet me Shqipėrinė dhe kėrkon tėrheqjen e personelit tė Ambasadės. Ceno begut nuk i shkohej nė Tiranė. Gazetat shkruanin se ai do tė kėrkonte azil politik nė Jugosllavi.
Ceno beg Kryeziu, mė 15 korrik tė atij viti, me rastin e nisjes pėr nė Durrės jep njė deklaratė pėr shtypin jugosllav, nė tė cilėn thuhej:
-Me zėmėr tė thyer po e lėshoj Beogradin. Ju e dini sesa kam punuar pėr tė mos ardhur deri te ndėrprerja e marrėdhėnieve diplomatike... Por edhe pas tė gjitha kėtyre qė kanė ndodhur, ju lutem, shėnojeni, se edhe mė tej mbetem miku juaj besnik, ashtu sikur kam qenė gjithmonė, dhe shpresoj se sė shpejti do tė jem nė Beograd.
Pas kėsaj deklarate, e cila u botuar nė gazetėn Politika tė 15 korrikut tė vitit 1927, Ceno begu nga Dubrovniku arrin nė Durrės.
Rivendosja e marrėdhėnieve dhe vrasja e Ceno begut nė Pragė
Njėzet ditė mė vonė katėr fuqitė e mėdha: Anglia, Italia, Gjermani dhe Franca detyrojnė Shqipėrinė ta lirojė nga burgu Gjurashkoviqin, ndėrsa detyrojnė edhe Jugosllavinė qė ta tėrheqė notėn, e cila ēoi nė ndėrprerjen e marrėdhėnieve bilaterale nė mes tė dy vendeve. Mė 4 gusht 1927, rivendosen marrėdhėniet nė mes Shqipėrisė dhe Jugosllavisė. Ambasador i Shqipėrisė nė Beograd emėrohet Tahir Shtylla, njeriu qė kishte zbuluar lidhjet e Ceno begut me Beogradin, ndėrsa nė Tiranė emėrohet ambasador, Milivoje Milēiē. Pas rivendosjes sė marrėdhėnieve diplomatike, ambasadori i Shqipėrisė Tahir Shtylla premton se sė shpejti nė Beograd do tė kthehet Ceno begu, i cili ndėrkohė kishte shkuar nė Pragė, ku do tė dorėzonte letrat akreditive pėr Ēekosllovakinė dhe ku pritej tė emėrohej ambasador.
Mė 14 tetor tė vitit 1927, derisa po dilte nga njė restorant i Pragės, Ceno begun e vret me revole, studenti, Alkibijad Bebi, njė bursist shqiptar, i cili kishte ndjekur dhe kishte ndjekur hap pas hapi Ceno begun edhe gjatė qėndrimit tė tij nė Beograd, duke u paraqitur si kandidat pėr t u regjistruar nė ndonjė fakultet. Agjentėt serbė e kishin arrestuar si tė dyshuar mirėpo e kishin liruar nė mungesė tė fakteve, meqė ai nuk e zbulon qėllimin e tij. Pas kryerjes sė atentatit nė Pragė, Alkibijad Bebi nuk ikė, por iu dorėzohet organeve policore. Nė pyetjen pėr se a e kishte kryer atentatin dhe kush qėndronte pas tij, ai pėrgjigjet:
-E kam vrarė Ceno begun, sepse ai ėshtė serbofil, i cili ka bėrė pėrpjekje pėr tia shitur Shqipėrinė Jugosllavisė.
Pashiqi kishte planifikuar dhe organizuar hakmarrjen pėr mikun e tij besnik dhe tė devotshėm. Kishte gjetur nė Kosovė njė bastard tjetėr, tė cilin e kishte paguar me dukat, dhe tė cilin e kishte dėrguar me aeroplan special nė Pragė. Me ndihmėn e agjentėve ēekė, agjentėt serbė e kishin futur nė sallė Zijah Vushtrrinė, apo Zeqirin ( sipas Avramovskit), pėr tė cilin thuhej se kishte qenė truproje e Ceno begut. Nė kohėn kur kishte filluar seanca e gjykimit kundėr Alkibijad Bebit, i cili nuk e kishte ndėrruar deklaratėn as para trupit gjykues i afrohet afėr me revolen e mbushur, vegla e verbėr e Pashiqit. Derisa Alkibijad Bebi para trupit gjykues ripohonte se veprėn e kishte kryer nga patriotizmi dhe jo i shtyrė nga askush, nė njė moment, vegla ēorre e Pashiqit nxjerr revolen dhe para trupit gjykues vret Alkibiad Bebin. Autoritetet jugosllave intervenojnė tek autoritetet ēekosllovake dhe pėrnjėherė e lirojnė nga arresti vrasėsin, tė cilin nėn masa tė rrepta sigurie e kthejnė nė Kosovė, pėr tė kryer edhe shėrbime tė tjera bastarde.
Ahmet Zogu dėrgon njerėzit e vet, dhe nga Praga e sjell nė Tiranė motrėn e vet dhe djalin e Ceno begut. Mjerisht kėtu nuk pėrfundon ky rrėfim pėr luftėn politike nė Shqipėri dhe pėr rolin qė kishte luajtur Qeveria e Pashiqit kundėr Shqipėrisė, pėrmes Ceno beg Kryeziut.<
Literatura:
Zhivko Abramovski Aksioni i Qeverisė sė Jugosllavisė kundėr regjimit tė Zogut nė Shqipėri, pėrmes Ceno Beg Kryeziut, Gjurmime Albanologjike II Prishtinė 1965.
Dokumenti sekret AVII mikrofilm nė IDN raporti i Diniqit etj.
Politika, Beograd, 15 korrik 1927.
AVII, 17, 61g, 1, 14, Elaborat Albanija izmedu dva rata
Faton Mehmetaj Veprimtaria kriminale e Dorės sė Zezė serbe nė trojet shqiptare, Prishtinė, 2004.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn