als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Nobeli i Mjeksis, O’Keefe dhe ifti Moser
Anglo-amerikani John O’Keefe dhe ifti norvegjez May-Britt dhe Edvard Moser kan fituar mimin Nobel pr Mjeksin kt vit, gjat ceremonis q u b mbajt ditn e hn dhe q jepet pr zbulimin e sistemit t pozicionimit t brendshm t trurit, gj q ndihmon qeniet humane t gjejn rrugn e duke dhn t dhna pr mnyrn se si krizat apo Alzheimeri ndikon n tru.
Asambleja e Nobelit, q vlerson kt mim me 8 milion korona suedeze (1,1 mln dollar), tha prmes nj njoftimi n Institutin Karolinska t Suedis se zbulimi n fjal zgjidhi nj problem q kishte pushtuar filozoft dhe shkenctart prej shekujsh.
Si e krijon truri hartn e hapsirs q na rrethon dhe si mund t lvizim e t gjejm rrugn prmes nj mjedisi kompleks?
Ole Kiehn, nj antar i komitetit t Nobelit dhe profesor n Departamentin e Neuroshkencs n Institutin Karolinska, tha se 3 shkenctart zbuluan “nj GPS t brendshm, i cili bn t mundur t kuptojm se ku ndodhemi dhe se si e gjejm rrugn ton”.
O’Keefe, tashm drejtor n qendrn pr sjelljet dhe qarqet nervore n Kolegjin universitar t Londrs, zbuloi prbrsin e par t sistemit pozicionues n vitin 1971, kur ai gjeti se nj tip qelize nervore n rajonin e trurit, i quajtur “hippocampus”, ishte gjithnj i aktivizuar kur nj mi ndodhej n nj vend t caktuar n nj dhom.
Duke par q edhe qliza t tjera nervore aktivizoheshin, kur miu spostohej npr pozicione t tjera, O’Keefe doli n prfundimin se kto “qeliza vendndodhjeje” formonin nj hart t dhoms ku lvizej.
N vitin 1996, Edvard Moser dhe May-Britt Moser, t cilt jan t martuar dhe punojn n institutet shkencore t qytetit norvegjez t Trondheimit, punuan me O’Keefe pr t msuar se si t’i regjistronin aktivitetin e qelizave n “hippocampus”.
Afro nj dekad m par, ekipi Moser zbuloi qelizat n rajonin “entorhinal” t korteksit n trurin e minjve, q funksiononte si nj sistem navigimi. Kto t ashtuquajtura “qeliza rrjet” t zbuluara prej tyre, punojn vazhdimisht pr t krijuar nj hart t bots s jashtme dhe jan prgjegjse pr njohjen e vendndodhjes s kafshve, njohjes s vendit ku kan qen dhe se ku po shkojn.
Zbulimi, nj pjes fundamentale e krkimit, shpjegon se si punon truri, por nuk ka implikime t menjhershme pr ilae t reja, pr sa koh nuk prcakton nj mekanizm veprimi.
Por, njohja e sistemit t pozicionimit t trurit mund t ndihmoj gjithashtu t kuptohet se far e shkakton humbjen e vetdijes hapsinore n pacientt n kriz, apo atyre me smundje shkatrrimtare pr trurin, si dementia, prej s cils forma m e njohur sht Alzheimer, e q prek 44 milion njerz anemban bots.
TCh
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nya_Latn