als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Nė kėtė shkrim do tė shkruajmė pėr pasurinė gjithė kombėtare, pėr trashėgiminė kulturore, konkretisht do tė theksojmė pėr Kullat Shqiptare dhe tė kaluarėn e lavdishme tė kombit shqiptar duke kaluar nėpėr etapa tė ndryshme prej shumė dekadash. Kombi Shqiptar njėherit nuk do tė humb kurrė trashėgėmin e tė parėve e etėrve tė tij tė ndritur, do tė ruajė atė trashėgėmi tė tij me plot devotshmėri. Po do jetė si njė thesar me arė pėr gjeneratat e popullit qė i takon. Sė pari shprehim faleminderim tė veēant pėr dhurimin e Librit Kulla Shqiptare nga i nderuari Prof. Dr. Fejaz Dranēolli, tė cilin me njė pasion e dėshir tė veēant e kemi lexuar dhe na ka lėn njė pėrshtypje shumė tė lart dhe prej kėti libri kemi mėsuar shum njohuri tė mėdha sa i pėrket rreth Trashėgėmisė Kombėtare Shqiptare dhe Kullave Shqiptare nėpėr periudha tė ndryshme kohore tė egzistimit tė tyre. Autori i respektuar nė fjalė ėshtė i njohur sa i pėrket fushės sė gjerė tė trashėgėmisė kulturore shqiptare historike e kulturore tė Kosovės dhe mė gjerė tė viseve Shqiptare. Dr. Fejaz Dranēolli dhe mė herėt ka botuar botime tė shumta si Historinė e Artit, Muzeologjin, Rrėnimi i Kullės Shqiptare 2004, Trashėgėmia Monumentale nė Kosovė. Dr. Fejaz Dranēolli ėshtė ideologu i shumė nismave mbarė, dhe duke dhėn njė kontribut tė lartė sa i pėrket njohurive profesionale. Prof. Dranēolli pasuroi me kėtė thesar tė dijės tėr kombin dhe me kėtė vepėr tė ēmuar si qė ėshtė Kulla Shqiptare.
Pėr ngjarjet e Kullat Shqiptare nė Kosovė, njohuri rreth kėtyre monumenteve e vlerave kombėtare kemi nė duart tona Librin unikat tė Dr. Fejaz Dranqolli Kulla Shqiptare i cili nė asnjė ēast nuk u ndal kurrė asnjėherė. Gjithė meritat madhore pėr kėtė shkrim qė pėrpiluam i takojn Prof tė nderaur Fejaz Dranēolli. Autori nė fjalė na ka dhėn njohuri shumė tė pėrgjithshme dhe tė qėlluara dhe ėshtė njė udhėrrėfyes i yni dhe i shumė gjeneratave tė studiusve nė Universitetin e Prishtinės. Prof i nderuar ėshtė njė mėsimdhėnės shum modest dhe me njohurit e tij nė ligjerimin e tij shembullor falė Zotit dhe angazhimit tė tijė tė denjė ne kemi arritur tė kemi njohuri tė pėrgjtihshme gjatė proēesit studimor akademik gjatė studimeve tona i jemi mirnjohės. Vlera e kėtij Libri ka njė begati shpirtrore tė njė populli tė lashtė si qė ėshtė populli Shqiptar.
Do tė flsim pėr kėtė periudhė tė shkurtėr qė e shkatėrruan, u plaēkitėn, u rrėnuan, u dogjėn, mbi 500 kulla sot prej tyre ngelėn vetėm muret konstruktive kurse disa tė tjera u rrėnuan nė tėrėsi nga pronarėt pėr shkaqe sigurie. Po kėtu do tė ndalemi nė historikun e tyre tė shkatėrrimit njėqindvjeēar tė kullės shqiptare e gjatė luftės shqiptare-serbe tė viteve 1998-1999 nė veēanti. Kjo e fundit ka njė rėndėsi tė veēant, posaqėrisht pas viteve 1999, kur kulla shqiptare si trashėgėmi kosovare pėsoi nė tėrsi rrėnime masive shkatrime e u dogjė nė tėrsi nga forcat paramilitare, policore ushtarake serbe. Po nė kėtė shkrim do tė flasim nė pėrgjithėsi pėr rrėnimin e kullave shqiptarte si nė periudha tė gjata historike nga shek. XVIII-XIX e mė gjerė, e nė dekadat e para tė shek.XX qė u rrėnuan nga soldateska serbe po thua vetėm pėr tre muaj.
Do tė flasim dhe pėr historikun e kullave shqiptare nga fundi i shek. XIX e deri nė vitet 1998-1999. Po nė kėtė shkrimr do tė flasim kryesisht pėr Kullat Shqiptare, nė trevat shqiptare, qė ishin dhe do tė jenė me njė rėndėsi shumė tė madhe.Ndėr to do veqojm, sidomos kullat si nė Rrafshin e Dukagjinit, Drenicės, Matit tė Mirdites., dhe do tė flasim pėr rrenimin e tyre. Do tė cekim edhe disa kulla si tė shtėpive tė zjarrit banimit si nė Strellc, e Istog, qė ishin prezente qysh nga shek. XVIII e XIX, dhe janė me vlera tė mėdha kombėtare, ndėrtimi artikulturor, dhe qė ze vendė kryesor nė kulturėn dhe traditėn materjale tė ndėrtimtarisė shqiptare. Nė kėt shkrim flasim posaēėrisht pėr Kullat si banesė shqiptare, duke pėrfshirė nė territorin e Kosovės, tė Shqipėrisė Veriore, tė pjesės verilindore tė Malit Zi, dhe tė Maqedonisė.
Por nė theks tė veqant do theksojm pėr rrenimin e tyre gjatė luftės sė fundit qė ishte nė vitin 1999 nė Kosovė ku njė numėr shum i madh ėshtė rrenuar, djegur prej Kullave Shqiptare sidomos nė rrafshin e Dukagjinit. Autori i librit Kull Shqiptare me plot tė drejtė jepė nėj pasqyrė tė begatė dhe fakte se shqiptarėt janė njė popull me tradita tė lashta ilire dhe janė autokton nė trevat e tyre nė kėtė pjesė tė Ballkanit. Kėshtu vepra e Dr. Fejaz Dranēllit ėshtė njė bagazh i dijės mbarė kombėtare po tė flasėsh me muaj tė tėr ėshtė si tė fillosh prej sė fillimi.
Vepra e tij ka njė vlerėsim shumė real tė gjendjes sė Kullave Shqiptare, tė cilat ishin nė vazhdimėsi mikpritja e sofrės bujare tė mbarė kombit shqiptar, dhe kėshtu autori jep njė vlerėsim tė gjithmbarshėm dhe na dhuron njohuri tė pėrgjithshme pėr Kulluat Shqiptare qė ishin njėherit tradita mbarė kombėtare. Qė po nė kėto Kulla janė lindur dhe u rritur shumė trima e trimėresha dhe ishin ato kulla fortifikatat dhe mbrojtja e dinjitetit dhe bazamenti i themeleve tė kombit Shqiptar nė mbarė hapsirat Iliro - Dardano - Shqiptare.
KULLA SHQIPTARE
Me ndėrtimin e artitekturore, e nė veēanti tė kultures shqiptare, si tė kultit e ashtu profane, e tė karakterit publik shoqror e individual tė banimit u murėn shumė autorė tė shumė profileve tė ndryshme.Kėtu flitet pėr tė mirėt kulturore nė Kosovė gjatė pushtimit dhe pushtimit romak, bizantin, serb dhe osmanli nuk tregohen mbajtėsit e kulturave ose ata I tregojnė si jo shqiptarė.Kultura materjale shqiptare jo vetėm qė mohohet por, nė kushtet e pushtimit serb, ndėrsa pas Luftes sė II botrore nė veēanti, nga sistemi sllavo-komonist u shkatrrua shumė, u rrėnua nė forma dhe nė mėnyra tė ndryshme, sidomos gjatė realizimeve tė planeve urbanistike dhe tė planifikimit hapėsinor tė qyteteve tė Kosovės qė kishin pėr qėllim edhe zhdukjen e gjurmėve tė kulturės shqiptare.Po nė rrėnoja tė objekteve iliro- shqiptare dhe tė krishtera tė kultit janė ndėrtuar dhe ndėrtohen objekte tė reja ortodokse serbe qė nė fakt na ishin ato objekte iliro shqiptare tė besimit krishter qė i takonte pjesa dėrmuese e kombit shqiptar.
Pėr kullat si banesa ekzistenciale fortifikuese shqiptare, kemi shumė mendime tė laramishme e mjaft kundėrthanje nga autorėt sllav nė veēanti ku i japin njė koncept krejt tjetėr, por ato janė vetėm trillime tė tyre sepse nė realitet ėshtė krejt ndryshe sepse ato na takonin ne shqiptareve me shekuj.Kullat si banesa tė fortifikuara u ndėrtuan edhe nė territorin e Shqipėrisė Veriore.
Banorėt e kėtyre viseve shqiptare, pėr tju pėrshtatur nevojave tė kohės dhe jetės, realizuan banesat e fortifikuara tė tipit kulla.Kėto ndėrtime u realizuan gjatė shek. XIX, ndėrsa sidomos gjatė gjysmės sė dytė tė shekullit XX.si nė pjesėt e tjera tė territorit shqiptar ku ishin karakteristike kėto kulla, edhe nė Shqipėrinė Veriore, pėrkatsisht nė trevėn e Matit.
Kulla e Shqipėrisė Veriore njė tip artekturor qė u bė mbizotrues nė krahinen e Matit ishte ndėr tė tjera, objekt studimi i autorve F.B.Nopscha dhe R.Heberland. Kullen e Matit e tė Mirditės studiuesit tė nė e shohin si njė ndėrtim jo origjinal dhe tė importuar nga Perendimi. Por nxirret konklundimi se kėta studiues nuk kanė pasur njohuri tė duhura pėr kullėn si ndėrtim artikulturor nė trashigimin kulturor materjal shqiptar.
Historiku i rrėnimit tė kullės shqiptare
Kulla si banesė shqiptare nė studimin tonė ėshtė shqyrtuar me njė theks tė posaēėm. Duhet cekur se kulla, pos qė ishte objekt shqyrtimi, analizve dhe studimemi i autorėve t huaj e shqiptarė gjatė pėriudhave tė ndryeshme, ka edhe njė histori tė veėantė. Fjala ėshtė pėr historikun e rrėnimit mė se njėshekullor tė kėtij objekti fortifikues familjar.Sipas dėshmive dhe shėnimveve qė zotėrojmė, rrėnimet e kullave shqiptare janė bėrė nė forma dhe mėnyra tė ndryeshme dhe ato filluan gjatė sundimit osman, pėrkatėsisht nė fazėn e tretė dhe tė katėrtė tė Rilindjes Shqiptare, por kemi raste edhe me herėt. (F. Dranēolli, Materiali, ditari nga njohja terrenit mbrenda viteve 1979/80) Njė ndėr shkaqėt e shkaqet e shkatėrrimeve tė periudhės nė fjalė ishin ekspeditat luftarake osmane kundėr popullatės shqiptarte qė luftonin pėr autonomi si dhe strehimi i Rilindasve nė kėto kulla. Banesa e tipi kullė, pėrveē vlerės sė mirėfilltė tė banimit, u bė gjatė Lėvizjes Kombėtare Shqiptare simbol i qėndresės dhe i luftės pėr liri e pėr autonomi.
Ajo qe shprehje e vetėdijes sė lartė kombėtare pėr ruajtjen e kultivimin e trashegėmisė dhe tė vlerave identifikuese, etnike tė traditave shqiptare disa shekullore. Si dėshmi pėr kėtė kullė, duhet cekur, si ajo e Isa Boletinit nė Shalė tė Bajgorės.
Vendbanimi i forifikuar familjar i Boletinėve, pėrkatėsisht kullat e Isa Boletinit u shkatėrruan tri herė nė vitet 1830-1832; 1895 si dhe dy herė gjatė dekadės sė parė tė shekullit XX konkretishtnė 1908 dhe mė 1912. Ndėrsa dy rrėnimet e fundit u bėnė nga xhonturqit.Kulla ose Oda e Isait edhe sot ka mbetur rrėnojė ku shihen trajtat e mureve ekzistues. Pra si shihet tė pesė shkatėrrimet e shekullit XIX dhe XX u nbėb gjatė periudhės sė katėr fazeve tė Rilindjes Kombėtare Shqiptare.
Kulla e familjes Osdautaj nė Isniq
Po kėtė fat e pėrjetuan tė rrėnimit dhe kullat e Lugut tė Baranit, si dhe banorėt e kėtyre trevave morėn pjesė aktive nė Lidhjen e Prizrenit 1878-1881. Nė betejėn e korrikut tė vitit 1893 qė u zhvillua nė udhėheqjen e Haxhi Zekės kundėr ushtrisė sė madhe turke tė cilėn e komandonte Mustaė Ēerkez Pasha, u rrėnua kulla tri katėshe e Ali Bajraktarit. Kulla u godit nga artileria turke, meqė nė tė ishte vendosur Bajram Curri me vullnetarėt e vet i kishte ardhur nė ndihmė Haxhi Zekės. Kjo kullė mė pas edhe u rindėrtua. Kėshtu ishte edhe me disa kulla tė tjera tė Vranocit si dhe fshatrave tė tjera tė Lugut tė Baranit.
Xhonturqit dhe sulmet e tyre ndaj Kullės Shqiptare
Ndėrtimet fortifikuese arkitekturoe pengoni Portėn e Lartė, sepse nė rastre nevojė pėr mbrojtjen e interesave kombėtare shqiptare kulla shėndrohet nė fortesė. Pikėrishtė pėr kėtė, Porta me qėllim tė shuarjes sė qėndresės luftarake, dėrgoi ekspedita ushtarake pėr ti shkatėrruar, dhe pėr ti rrėnuar ose pėr tė ndėrhyrė nė ndryshimin e formave arkitekturore tė kullave nė Kosovė, pėrkatėsisht pėr hapur dhe pėr tė rritur tė hapurat dhe dritaret e dyshekllėkut e tė odės sė burrave, si dhe tė pjesėve tė tjera tė kullės.
Gjithė kjo ekspedit nė fjalė iu besua komandantit Xhavit Pasha kjo ekspedit u realizua nė pranverėn e vitit 1909, ku Xhavit Pasha me ushtrinė e madhe qė e kishte shkatėrroi shumė kulla nė Isniq, rrėnoi po dhe shumė tė tjera nė Pejė. Nga gjithė kjo ekspeditė, shumė kula tė Pejės u shembėn nga zjarri i artilerisė. Nga artileria turke u godit eshe kompleksi i kullave tė Xhevat Beut nė Pejė. Kompleksi nė fjlaė, qė gjendej nė pjesėn e Mėhallės tė Pelivan Mejdanit, ishte njė realizim nga shekulli XVIII-XIX.(Z. Cana, Lėvizja Kombėtare nė Kosovė ( 1908-1912), Prishtinė, 1979 fq 79)Ndėrtimet, pėrkatėsisht kėshtjela familjare u granatuan nga kodra e njohur Tabet e Pejes. Ky kompleks nė gjendjen fillestare pos kullės tri katėshe, kazamateve, kishte edhe shtėpinė nė kat, pra objektin familjar si dhe ndėrtime tė tjera pėrcjellėse ekonomike.
Gjithė tėrė kompleksi ishte i rrethuar me mure avllie tė realizuara nga gurėt tė pėrpunuar, tė lidhur me llaē gėlqere. Kėshtu ishin edhe pjesėt e tjera. Gurėt u morėn nga Ilixxha e Pejės. Nė kėtė kohė, kompleksi nė fjalė kishte njė sipėrfaqe prej afro tri hektrarėsh.
Mbretėria SKS (Serbo-Kroate-Sllovene), gjatė viteve 1918-1941 u djegi shtėpitė, e kullat e shumta Shqiptare nėpėr fshatrat e Drenicės
Kullat shqiptare, pėsuan rrėnimet pos periudhave tė pėrmendura, eshe gjatė sundimit tė Mbretėrisė SKS( Serbo-Kroate-Sllovene), gjatė viteve 1918-1941, pra mes dy luftrave botėrore si dhe pas Luftės sė Dytė Botėrore (1945-1999). (F. Dranēolli, Kulla Shqiptare .38,-111) Nė periudhėn e Mbretėrisė SKS rrethanat shoqėrore- politike ishin tejet tė vėshtira dhe gjatė kolonizmit agrar tė Kosovės me elementin sllav nė veēanti. Reformat agrare borgjeze nė Kosovė nuk kishin tė bėnin me realitetin, ndarjen e drejtė tė tokės pėr fshatarėt qė e punonin. Kishte burgime tė shqiptarėve pa vendime gjyqėsore, internime nėpėr kampe pėrqendrimi nė nė Serbi. Nė kohė nė fjalė kishte djegie tė fshatrave, bombardime dhe turturime tė shumė llojshme tė shiqiptarėve. U dogjėn shtėpitė, ēardaqet e kullat e shumta nėpėr fshatrat e Drenicės Llapit, Shalės dhe Dukagjinit. Sidomos pas 1924, sepse deri nė vitin e cekur Azem Bejta ishte zotėrues i vėrtetė i Drenicės dhe kurė nuk lejoi tė shkelė kėmba e serbit nėpėr kėto anė.
Gjitha kėto shkatėrrime qė janė bėr ishin tė papara deri nė kėtė kohė. Kėto masa tė ndėrmarra kishin pėr qėllim shpėrnguljen e shqiptarėve pėr nė Turqi dhe pjesėt e tjera tė botės. (H. Bajrami, Rrethanat shoqrore dhe politike nė Kosvės me 1918-1941, Prishitinė, 1981, fq. 5-70) Nė kuadėr tė komplekseve nė fjalė duhen cekur disa fshatra e qytete me ekzemplarė tė kullave tė veēanta: Nivokazi, Batusha, Brovina, Juniku, Deēani, Prielepi, Carrabregu, Strellci, Isniqi, Raushiqi, Vranovci, Istogu, Vrella, Peja, Dobrosheci, Buroja, e shumė e shumė fshatra tė tjera tė Kosovės. Gjatė ekspeditės sė viteve tė cekura u vlerėsuan disa dhjetėra komlekse si dhe kulla tė veēanta me qėllim tė pėrcaktimit tė cilėsive, vlerave dhe rėndėsive tė shumėfishta tė tyre si monumente tė njė arkitekture tė banimit tė njė periudhe historike. Mė pas u vunė nė mbrojtje tė shtetit. Por dhe u hapen dosjet e veēanta te kullave. Ndėrsa pėr kėto kulla nuk u mor asfarė mase mbrojtėse teknike, rigjeneruese dhe rivitalizuese. Me kėtė u la tė kuptohet se kjo ishte e tra nė lidje me trajtimin dhe mbrojtjen e kėsaj kulle, pėrkatėsisht tė komplekseve tė fshatrave tė sipėrpėrmendura mė lart si dhe tė qytetit tė Pejės dhe mė gjerė.
Kullat Shqiptare nė shenjestėr tė vandalizmit serbosllav
Faza e dytė ėshtė kjo e luftės sė viteve 1998/1999. Lufta na solli dėme tė mėdha, pasojat e sė cilės u manifestuan nė tė gjitha fushat, segmentet dhe problematikėn e shoqėrisė kosovare. Nė kėtė luftė pėsoi popullsia, industria, ekonomia, arsimi, shkenca, kultura dhe arti.Trashėgėmia kosovare kishte dyfish fat tė keq: koha ishte njė ndėr faktorėt evidentė, por qė nė njė mėnyrė pėrballej me shumė vėshtėrsi, por ka pasur dhe shkatrime tė planifikuara nga pushtuesi serb, e planifikimet e tyre qė ishin nė njė organizim nga ata posaēėrisht gjatė realizimeve tė planeve tė planifikimeve hapėsinore, tė planeve urbanistike tė qyteteve tė Kosovės e qė kishin pėr qėllim zhdukjen e komplekseve urbano-arkitekturale, ekzemplarėve tė veēantė tė objekteve tė vjetra qytetare tė banimit, dhe ndėrtimeve tė ndryeshme,.
Rrėnimet e Kullave Shqiptare
Qė ishin tė vlerėsuara dhe kishin vlera dhe rėndėsi historike, arkitekturale, pikturale, ambientale, gjurmėve tė lokaliteteve arkiologjike, gjurmėve tė kulturės shqiptare e veēmas, kjo eė fundit qė ndodhi pas luftimeve tė para nė Kosovė, 1998/ 1999. Kjo pasuri jetike shqiptare shumė shekullore e mjeshtėrve dhe artistėve shqiptarė ishte nė shėnjestėr tė vandalizmit tė pushtuesit tė regjimit serb. Kjo, nė mėnyrė drastike dhe mė sė shumti, u shpreh gjatė luftės sė viteve tė sipėr pėrmendur kur kėto monumente masivisht u plaēkitėn, u dogjėn dhe u rrėnuan nga forcat paramilitare serbe e nga policia dhe ushtria e rregullt serbo-sllave por ėshtė ndimuar edhe nga serbet lokal qė kanė qenė banorė tė Kosovės. Nė kėtė mėnyrė u shkatrrua e u rrėnua kompleksi i Mullirit tė Haxhi Zekės nė Pejė. Nė vitn 1998 u granatua, u plaēkit dhe u dogj kompleksi i kullave nė Deēan. Nga kompleksi i kullave nė Deēan, i cili ishte krijuar nė shekujt XVIII-XIX dhe pos njė kulle tjerat nuk kan mbetur fare tė gjtiha janė shkatruar nga pushtuesit serb. Rrėnimet e kėtyre viteve posaēėrisht tė vitit 1998 ishin njė qėllim pėr shkatrimin dhe shfarosjes me pėrmasa tė mėdha ndaj gjdo objekti qė ka trashėgėmi shqiptare ato morėn ho veēmas pas marsit 1999, kur u plaqktin, u djegėn dhe u rrėnuan nė tėrėsi njė numėr i madh i trasėgėmisė etnokulturale shqiptare. (Gjersisht, Barbaria serbe ndaj monumenteve islame nė Kosovė, shkurt, 98-qershor 99, Bashkėsia Islame e Kosovės, Prishtinė 2000; F, Dranēolli, Veprimi shkatėrrues serb ndaj monumenteve ...fq 171-178.)
Rrėnime, djegje, e shkatrime pėrjetuan edh ekomplekset ruraloarkitekturale tė kullave nė Nivokazx, Borovinė, Botushė, Smolicė, Junik, Carrabreg, Deēan, Prilep, Strellc, Isniq, Vranoc, Raushiq, Baran, Vrellė, Istogu i vjetėr, si dhe kulla nė Dobroshec tė Gllogogocit, si dhe e vetmja kullė qytetare nė Mitorvicė nga shek. XIX. Por edhe kullat e Pejes pėsuan rrėnime vandale nga forcat barbare serbo-sllave.Duhet cekur se pos komplekseve pėsuan edhe konaqet, ekzemplarė tė veēantė tė ndėrtimatarisė dhe tė mjeshtėrisė shqiptare, tė cilat u dogjėn po dhe kėto nė tėrsi. Ne do tė permendim dhe Kompleksin e Jashar Pashės-Haxhi Zekės, Kompleksi i Zenel Beut, Komleksi i Broqve, i Kurtulve, Kulla e Mahmutagve etj. Gjithė kėto shkatrime tė kulturės materiale e djgiet e pamėshirshme qė bėri policia serbe dhe ushtria paramilitare dhe ajo e rregullt serbe ato nuk ishin parė ndonjėherė nė kėto vise e territore tė banuara me shqiptar, dhe nuk ishin nė historinė e njerzimit.
Populli serb me paramendim i nxitur deri edhe nga klerikėt fetar qė paturpshėm e quanin vetėn popull hynor e qiellor plaēkiti, dogji, rrėnoi pa mėshirė shumė objekte, monumentale, me destinime fisnike dhe vlera tė larta historiokokulturale. Por nė tė vėrtet, ky ishte njė realitet i hidhur pėr kombin tonė shqiptar, qė ishte njė katrahurė e pėrsėritur sa e sa herė populli shqiptar nė shumė kohėra.
Po ashtu autori me origjinė sllave D. Petroviq u mor me ēėshtjen e kullės si banesė shqiptare nė Rrafshin e Dukagjinit, po ky autor mbėshtetet nė studimet e etnologėve Nopscha dhe Hebreland. Ky studius duke mos shqyrtuar nė mėnyrėn kritike mendime tė autorve tė cekur, jo vetėm qė bie nė pėrsėritje, por bėn edhe lėshime tė njejta lidhur me kullėn shqiptare, ajo jo vetėm qė ėshtė e mangėt por ėshtė edhe jo e plotė dhe tejet subjektive. Njėherit ky studius nė fjalė kullėn shqiptare dukagjinase, siē e quan ai kėtė kullė e sheh si njė ndikim tė kullės sė Shqipėrisė, por e pėrcaktuar pėr ndonjė krahinė shqiptare tė territorit tė Shqipėrisė.
Sipas tij kullat nė Plavė e Guci kanė ngjajshmėri shumė tė madhe me ato nė Kosovė, veēmas ndryshojnė paksa nė disa hollėsira tė rregullimit tė skemės nė katin epėrm.Petrovic vren edhe lidhjen nė mes kullave si banesa tė Rrafshit tė Dukagjinit, tė Shqipėrisė Verore dhe tė pjesės verilindore tė Malit Zi.86 Por kjo lidhje e ngjajshmėri pėr ne ėshtė sa e kuptimt, po aq dhe logjike dhe e natyrshme, pra kėtu kemi tė bėjmė me kullat e trevave tė caktuara tė trojeve etnike tė banuara kryesisht me shqiptar, qė i ndėrtonin vet kėto kulla, banesa tė tipit kulla, nė kohė periudha dhe kushte shoqroro ekonomike e politikepėrafėrsisht tė njejt. (Dr. Dranēolli F Kulla Shqiptare Prishtinė 2001 fq.70) Kulla nė tė vėrtet ėshtė njė kėshtjellė e vogėl, tė cilėn e ndėrtuan mė se shumti shqiptarėt si rezultat i rrethanave jo tė mira politike dhe sigurie tė cilat ekzistonin nė kėto vise me shekujt e kaluar.Mendojmė se ėshtė me rėndėsi tė madhe tė theksojmė se kemi Kullėn nė Llozhan tė rilindasit tonė tė kombit tonė tė madhit Haxhi Zeka. Ky ėshtė njė ndėrtim masiv i realizuar nė gjhysmėn e dytė tė shek. XIX pėr nevojat e rilindasit tė kėsaj ane, Haxhi Zeka.
Kulla ka njė konstruksion masiv me dyshllek tė fshehtė e tė veēuar nė anėn jugperindimore tė katit mė tė lartė, si dhe ballkaon qė del nė formė a nė treshkallor nė fasadėn jugore. Kjo Kullė paraqet njė ekzemplar tė arkitekturės popullore tė pėrshtatur pėr nevojat e rilindasit tonė Haxhi Zeka. Kullat si njė ndėrtim i arkitektures, tip banesash individuale shqiptare, nė Rrafshin e Dukagjinit u paraqitqė nė dhjetė vjeqarin e fundit tė shekullit XVIII. Nė Kullėn e Haxhi Zekės nė kompleksin e ashtuquajtur tė Jashar Pashės si psh. Lidhja e Pejės 1899, nėn udhheqjen e Haxhi Zekės u bėnė shumė tubime si ajo e Lėvizjes Kombėtare Shqiptare, nė Junik nė Kullėn e Avdyl Hoxhės ku ishin ideologėt, luftėtarėt e paepur tė kėsaj lėvizje. Kemi edhe Kullėn e Isa Boletinit nė Mitrovicė, ate tė Mic Sokolit nė Tropojė etj..Kulla e Rrafshit tė Dukagjinit shton autori si rregull ėshtė tre deri nė katėr katėshe por kemi edhe nė dy katėshe tė ndėrtuar nė ato vise sidomos tė Dukagjinit.Kėto kulla janė tė ndėrtuara me tavane prej druri dollapėt, trapazani, dera e odės e gdhendur dhe e punuar nga druri dhe shkallėt po ashtu nga druri tė punuar shumė mirė,porn ė rrethet e Pejės, Istogut, Deēanit e tė trevave tė Drenicės,kemi nga njė palė shkallėt nga ana e mbrendshme, a ndėrsa nė rrethet e Gjakovės dhe tė Pejės i kanė pasur nga dy palė shkallė.
Kullat Shqiptare nė Rrafshin e Dukagjinit nė veprėn Gjurmė e gjurmime tė autorit Mark Krasniqi
Mark Krasniqi ėshtė njė autor i shumė punimeve, kumtesave studimeve dhe veprave tė shumta tė dala shkencore, ku si njė etnograf merret ndėr tė tjera, edhe me problematikėn dhe ēėshtjen kulturor edhe materjale, pėrkatsisht me Kullat e banesės shqiptare ku ndėr to na mirret drejtpėrdrejt me ēėshtjen e Kullės nė Rrafshin e Dukagjinit.Qė i thekson nė mėnyrė mė tė mirė tė mundshme pėr gjithė Kullat qė egzistonin si nė Dukagjin e Drenicė e rrethinat e trevave tė territoreve shqiptare si nė Matė tė Mirditesė ku egzistonin njė numėr bukur i madhė tyre. Mark Krasniqi nė veprėn e tij na merret edhe pėr ndėrtimin e Kullave pėr faktorėt qė ndikuan nė lindjen dhe ndėrtimin e tyre tė kėtij tipi a objekti tė banimit nė trevat e territorit tė banuarė me shqiptarė, dhe thekson nė mėnyrė tė kjartė se Kullat nė Kosovė gjithmon i kanė ndėrtuar vetėm shqiptarėt.
Kėto Kulla na tregojnė vetėdijen kombėtare gjithė shqiptare gjatė Lidhjes sė Prizrenit 1878 lėvizjen ēlirimtare qė ishte nė atė kohė dhe kishte detyra patriotike pėr tė dalė nga zgjedha osmane, zhvillimin e raporteve tė reja shoqrore kapitaliste, situatėn politike, sociale dhe ekonomike, pėrkatsinė klasore, gjakmarrjen, ngatrresat mes vete, ēetat e kaēakve qė ishin tė pranishme nė atė kohė nė malet e Bjeshkve tė Nemuna. Mark Krasniqi para se tė pėrqendrohet nė kullat si banesė nė Rrafshin e dukagjinit autori i rrespektuar i joni thekson se kullat nė territorin e ballkanit shtrihen Greqi, Bullgari, nė Rumani, nė Maqedoni, nė Malin e Zi, nė Bosnje, nė Dalmaci dhe nė territore tė banuara me shqiptarėt.Por autori na thekson se Kullat nė territorin e Rrafshit tė Dukagjinit ishte njė ndėrtim i veēantė, dhe kemi familje qė mirreshin me ndėrtimin e tyre si janė ato familje tė njohura si Begollėt nė Pejė, Kryezinjtė nė Gjakovė, qė kanė ndėrtuar Kulla nė qytete tė veta. (Dr.Dranēolli F Kulla Shqiptare Prishtinė 2001fq 105-109). Trashėgėmia ėshtė themeli i kulturės shqiptare. Ajo krahas gjuhės prezanton me pėrpikėmėri etnitetin dhe identitetin e popullit nė fjalė. Pikėrisht pėr kėtė duhet tu kushtohet njė trjatim me qasje tė mirėfillta shkencore. Kėto vlera etnokulturore. Pos qė shėrbejnė si burim material pėr studimin e sė kalurės, kanė rėndėsi tė madhe nė hulumtimin e jetės sė njeriut dhe ambientit ku jeton.
Kulla Banesa tė Fortifikuara ishin dhe Shkolla Shqiptare
Nė shekullin XVIII e XIX Kullat Banesa Shqiptare paraqitet si njė tip i veēantė i pėrmendoreve materjale tė kulturės sė popullit shqiptar, kur kėto ndėrtimesh arkitekturore qenė tė nevojshme dhe u realizuan nė numėr tė madh si nė fshatra, ashtu dhe nėpėr qytete, si nė Pejė, Gjakovė, Mitrovicė, Dibėr, etj. Kullat luajtėn njė rol shumė tė rėndėsishėm nė jetėn e pronarve tė objekteve, ku pėrveē banimit tė antarėve tė familjeve, u shfrytzonte edhe pėr strehimin e bagėtive. Ndėrsa nė rastė lufte apo mbrojtes sė interesave kombėtare, personale dhe familjare, kulla u shėndrua nė njė fortesė tė njėmendė, meqense kėtė e shoqronte edhe elemente fortifikuese mbrojtje nė rastė sulmi ndaj tyre u pėrdornin pėr mbrojtje.
Sikurse te ēdo popull, po ashtu edhe nga gjiri i popullit shqiptar gjatė shekujve dolėn mjeshtėr, e kryemjeshtėr dhe arkitektė tė shquar qė lujtėn njė rolė shumė tė madhė dhe dhanė kontribut tė lartė nė ndėrtimin e Kullave Banesave tė fortifikuara tė Shkollave Shqiptare. Kemi Kullėn nė Deēan Kulla dy katėshe, ate nė Junik kullėn dy katshe, e nė Carabreg tė Deēanit po edhe ajo ėshtė dy katshe,e Pejė ku e ndėrtuan mjeshtriė shqiptar qė I ndėrtuan nė periudha tė ndryshme qė ishin kryesisht pėr banim, qė u ndėrtuan nė mėnyrė masive nė fund tė shekullit XVIII e veēanėrisht nė shekullin XIX ju pėrgjigjė situatės sė krijuar anarkisė sė gjithmbarshme historike.116Kėto lloj Kullash tė fortifikuara u ndėrtuan si nė Malėsin e Gjakovės, nė rrethin e Gjakovės, rrethin e Istogut, po nė krahinėn e Matit tė Mirditės, nė trevat e Drenicės , Lurės, tė Pukės, nė Malsinė e Krujes.Kėto objekte me rėndėsi tė fortifikuara u ndėrtuan edhe nga shqiptarėt e Malit Zi, pėrkatsisht nė Plavė, nė Guci dhe Vishnjevė.Nga gjithė kėto Kulla kanė mbetur ajo e Regjepagajve nė Plavė si dhe Kullat e Prenė Sokolit, kanė nė katinė mė tė lartė galerit dhe dyshekllekėt e drurit . Por natyrisht gjith kėto kulla nuk janė nė gjendje fillestre sepse kanė egzstusr si kushtet natyrore dhe atmosfrerike nė kėtė trevė dhe pėr atė arsye kanė njė konstruksion tė atillė si Kulla e Dedė Nikollės po ashtu ėshtė dy katėshe me dėshllekun prej guri, qė del nga muri perimental i kullės nė formė anėcakuKemi edhe kullėn e Kara Mustafės. Nė Dibėr Nė Maqedoni, si ajo Kulla e Sefedin Aga nga dibra dhe njhet si Kulla e Sefedin Agės nga Dibra qė sot ėshtė pronar Asllan Lloga nė katin e spėrm ka fasadėn perėndimore ka galerinė prej druri qė ėshtė nė nivelinė e katit tė dytė por nė mas tė madhe kullat kanė humbur tiparėt.
Kullat Shqiptare nė Rafshin e Dukagjinit dhe nė Malsinė e Gjakovės
Nė Rrafshin e Dukagjinit ekzistojnė njė numėr i madh i ekzemplarėve tė arkitekturės popullore, pėrkatsisht i kullave si banesa tė fortifikuara qė janė tė ruajtura deri nė ditėt e sotme, dhe ku prej tyre edhe nė njė gjendje shumė tė mirė. Kėto lloj kullash i pėrkasin kryesisht fundit tė shekullit XVIII e deri nė dhjetėvjetshin e parė tė shekullit XX. Po nė Rrafshin e Dukagjinit si banesė fortesash gjatė periudhės sė Rilindjesė Kombėtare gjeti njė pėrkrahje dhe u ndėrtua nė njė numėr tė konsiderushėm si nė fshatra, po ashtu edhe nė qytete.
Po nė kėtė kohė Peja dhe Gjakova, si qendra tė Rrafshit tė Dukagjinit, ishin tė trazuara si nė pikėpamjen politike, ashtu dhe nė aspektin e pasigurisė. Por edhe jeta e tyre ishte e pasigurt e gjithė pasuria e tyre e fshatarve dhe qytetarve.Kemi edhe Kulla me dyshllek prej druri e njėkatshe nė Deēan. Kemi kulla nė rrethin e Pejės ku janė tė ruajtura mė sė miri po edhe nė fshatrat e Rrafshit tė Dukagjinit ku kullėn e gjejmė tė rrethuar me avlli e gardhe, nė oborrin e shtėpisė arrihet nėpėr njė derė tė madhe dykanatėshe tė drurit e cila ka njė deriēkė, nga njė materjalė i njejtė, nė pėr tė cilin kalojnė e kumunikojnė antarėt e familjeve, e musafirėt etj.Por kemi edhe Kulla qė nė katin e parė i kanė Ahurin i cili shėrben dhe shfrytzohet pėr nevojat pėr strehimin e bagėtisė. Ky mjedisė, mund tė jetė i ndarė, varsishtė nga lloji i shtazėve. Por elementet e pėrbėrse tė ahurit janė grazhdi dhe rrethanakui viēave. Grazhdi mund tė jetė i ngritur nga gurėt, nga materjali dru apo edhe i thurur me thupra, shtroja e tij mund tė jetė me gurė me kalldėrm ose me pėrbėrje natyrore, por kjo mvaret nga tereni, ky katė pėrdhes i ka disa tė hapura tė vogla, deri katėr nė formė tė frengjive qė kėtu kemi frengji tė vėrteta qė kanė karakterin mbrojtės dhe kemi dritaret vetėm nga oborri, qė shėrbenin pėr mbrojte shėrbenin edhe pėr ajrosje e dritėēuar kėtė mjedis.Kemi dy porta tek ahuri qė ishin tė mbuluara me hark dhe me fasada tė ndryshme. Portat nga mbrenda sigurohen me shul, por kėtu kemi edhe shkallėt e mbrendshme qė shpien drejt katit mė tė lartė. Kemi kullėn nė fshatin Vrellė te rrethi i Istogut qė ėshtė ahuri dhe shtėpia e zjarrit janė tė ndara.
Kullat Shqiptare Simbol i Qėndresės
Kemi nė katin e dytė Odėn e Burrave e cila paraqet mjedisin kryesor mė tė pasur tė ndėrtimit. Kjo odė fiton nga efekti me oxhakun, dollapėt, me dollapin e bukės, me tavanin, me raftet, me trapazanin dhe me derėn e odės qė i kushtohet njė zbukurimi shumė tė madhė sidomos tė veēantė.Po kėtu nė kėto oda kemi dekurimet e shumta dhe funksionale sidomos tė atyre odave tė burrave tė fshatrave e qė vlenė tė pėrmendet se ato nuk janė tė realizimit tė njejtė artistik. Nė pejė kemi Kullat tė cilat janė punuar nė gdhendje nė dru me njė trjatim tė veēant e tė posaēėm dhe me aftėsi tė rralla mjeshtrore tė talentuar shqiptar.
Ndriēimi i kėtyre odave bėhet pėrmes dritareve tė mbuluara me hark dhe tė realizuara nga gurėt e gdhedur dhe kishin njė estetik shumė mjeshtrore por ishte edhe gjendja materjale e pronarve u vrejke gjatė ndėrtimit edhe pozita sociale e pronarit nė kohėn e ndėrtimit tė kullave.
Kulla Shqiptare ishte simbol i Qėndresės kombėtare
Banesa e tipit kullė, pėrveē vlerės sė mirfilltė tė banimit, u bė edhe gjatė Lėvizjes Kombėtare Shqiptare simbol i qėndresės dhe i luftės pėr liri tė kombit tonė shqiptar. Kishte njė shprehje tė lartė tė vetėdijes kombėtare pėr ruajtjen dhe pėr kultivimin e trashėgimit dhe tė traditave shqiptare disa shekullore.Nė Kosovė pėrkatsisht pėr tė mbyllur elementet mbrojtėse, pra frangjit, njėherit pėr tė pėr ti hapur dhe pėr ti rritur dritaret e dushekllėkuėt e odave tė burrave dhe pjesėt tė tjera tė kullave, gjithė kjo ekspedit iu besua komandanitit Xhavit Pashės. Po kjo ekspedit u realizua nė pranverėn e viti 1909, kur shkatroi me ushtri tė madhe Xhavit Pasha nė Isniq qė ai pasha i dėmtoi shuė kulla. Nga kjo ekspeditė shumė kulla tė Pejės u shembėn nga zjarri i artilerisė. Gjithė kjo u bė me qėllim tė caktuar vetėm e vetėm pėr tė ndalė Isa Boletinin. Po me kėtė rast ndėr tė tjera, nga altileria turke u rrėnua karollhania e kullės trekatėshe e Avni Rrustemit, qė na ishte nė fshatin Strellci Epėrm, rrethi i Deēanit, me motavicionin se kishte qenė pėr konak Isa Boletini.
Kullat Shqiptare nė trevat e Matit dhe tė Mirditės
Nė Shqipėrinė Veriore, si nė trevat e Matit, tė Mirditės, kemi ndėrtimin e kullave, si nė viset malore ku turqit nuk arritėn tė vendosnin sundimin e vet tė plotė.Po kjo e bėri tė ruhėn zakonet e e organiziminit fisnor, tė cilat penguan zhvillimin e marrėdhanieve feudale nė kuptimin e vėrtet tė tyre.151Po nė kėto rajone nė shekullin XVIII-XIX sundonin feudalėt Zogollaj, Ēelaj, Allamanė, Buzhiqė dhe Skėnderaj,gjithė kėta feudalė si pėr qėllim e kishin qė ti rrisnin pronat e tyre.Gjithė ata fshatar qė kundėrshtonin plaqkitjen e pasurisė sė tyre ata feudal e bėnin zhdukjen e tyre, dhe po kėtė feudal nė mesin e fshatarsisė bėnin pėr ēarje, futnin grindje, vrasje dhe hakmarrje nė mes familjeve fshatare tė kėsaj krahine, pra tė Matit.Sot nė trevat e Matit tė binė nė sy kullat e fortifikuara dhe tė vendosura larg njėra-tjerės, qė ishin tė forta e tė larta e qė veēohen nga karakteri i vet mbrojtės. Kėto Kulla na paraqiten nė njė numėr tė madh fshatrash tė kėsaj krahine tė Shqipėrisė Veriore paraēiten nė kėto fshatra :Klos, Dars, Fulēet, Gurrė e Vogėl, Shulbarter,Kurdari e Shelli, tė gjitha kėto kulla u vendosėn nė vende mbizotruese.
Kullat Shqiptare me shtėpinė e zjarrit nė Strellc
Kulla si banesė shqiptare nga paraqitja e saj, e fundit nė shekullin e XVII e deri nė dhjetvjeēarin e parė tė shekullin. XX ka kanė pasur njė zhvillimin evolues dhe tė panderprerė.Nė gjysmėn e dytė tė shek. XIX ndėrtimi I kullės nė disa rajone u pėrhap edhe nė shtresat e gjera fshatare e qytetare. Mirėpo, nė raste tė veēanta pėrpos derės sė vetėme nė katin pėrdhes, hapje tė kėtij lloji dhe formė ndėrtimi arkitekturės kishin eshe nė katin e parė Kemi komplekse tė veēanta tė kullave me shtėpi tė robėve tė antarve tė familjeve, tė ndara, tė veēuara mes vete, kemi pasur nė fshatin Strellc e pėrkatsisht tė Strellci Epėrm.Kulla mė e njohur ka qenė ajo nė rrethinėn e Deēanit ku konkretisht i ka takuar familjes Rrustemaj, dhe e cila ishte nė kėtė rastė egzistonte kulla tre katėshe dhe shtėpia e robėve, kulla nė shtrirjen e saj horizontale njėkatėshe, si ndėrtim i fazės sė dytė tė sajė.Lidhja me kullėn dhe me shtėpin e robėve ėshtė bėrė me anė tė urės sė ndėrtuar nga druri dhe nė katin e parė si nė rrethinen e Deēanit po edhe nė gjysmėn e shekullit XIX kemi ekzemplarė tė njėjtė edhe nė familjen Curri.
Kulla me shtėpinė e zjarrit nė Istog
Kemi Kullėn e shtėpisė sė zjarrit tė familjes Bajraj nė Istog, ljo kullė ishte e njohur si kulla e Adem Bajrit, e cila ėshtė ndėrtuar nė njė ndėrtim brenda njė faze dhe njėkosisht, ku kemi kulla njė katėshe dhe dy katėshe shtrirhen nė mes veti horizontale ishin tė lidhura mes veti.175 Me dallim nga ajo e fshatit Strellc i Epėrm, ky kompleks si tėrsi e njohur ėshtė njė ndėrtim Brenda njė faze dhe njėkosisht .Nė rastin e kėtij ekzemplari,ishin tė ndėrtuara prej materjalit tė fort si prej gurit e prej drurit dhe kishin vlera tė mėdhė tė arkitekturės shqipėtareNė dhjetėvjetshine fundit tė shekullit XIX na paraqitet edhe njė ekzemplar i veēantė i kullave me shtėpinė e zjarrit si kompleks siē e kemi nė rastin e kulles sė shtėpisė sė zjarrit nė Istog.
Trashėgimia e Kosovės
Me njohjen dhe themeleimin nė studimin e kulturės materiale dhe shpirtėrore kombėtare, vetvetiu duhet tė rritet edhe mirėkuptimi, toleranca pėr ruajtjen e kulturave tė etnikumeve tė tjera. Tė theksojmė se niveli i kulturės sė njė populli tregohet nė tolerancėn ndaj sė kalurės, nė bashkėpunimin ndėrnjerzor dhe ndėrkombėtar nė lidhje me ruajtjen e trashėgėmisė nga e kaluara qėndron si tėrsdi e tė gjithėve. Mosėruatja e mosinteresimi, rrėnimi, mospėrfillja e nė anėn tjetėr tė veēuarit me egoizmm tė trasdhėgėmisė vetjake ose kombėtare kanė rėndėsi dhe efekte tė kundėrta. Arti kultura, pėrkatėsisht trashėgimia materiale shqiptare ėshtė mė interes dhe vlera tė veēanta mbarėkombėtare si dhe mė gjerė.Trasėgėmia paraqet skeletin dhe gjuhėn e popullit shqiptar. Sikurse njeriu qė nuk mundet tė qėndroj pa konstruksionin skeletor, ashtu edhe shqiptarėt nuk kanė ardhmėri pa trashėgimi. Trashėgėmia kulturore ka rėndėsi dhe vlera pėr vetė kosovarėt. Ajo mė sė miri fet dhe dėshmon pėr tė kalulrėn e bujshme tė shqiptarėve. Trashėgėminė etnokulurore duhet ta mbrojmė, ta studiojmė, ta konservojmė, ta restaorojmė, ta ta rivitalizojmė dhe ta publikojmė, me qėllim tė kultivimit tė traditės nė ruajtjen deri nė imėtėsi tė tyre. Trashėgimia e Kosovės ndėr shekuj pa dallim etnie e fetare, nė njė masė tė madhe ėshtė shfrytėzuar, kultivuar dhe ruajtur nga krijuesit e saj.
Nė kėtė shkrim kemi theksuar si mė lart pėr Rrėnimin e Kullave Shqiptare. Kosova si pjesė e territorit etnik shqiptar, duke filluar nga periudhat parahistorike, konkretisht nga neoliti e deri nė ditėt tona. Kullat Shqiptare nė pėrgjithsi ishin nė vazhdimsi nėn shenjestrėn e osmanlinjėve e posaēėrisht gjatė Lėvizjes Kombėtare, Lidhjes sė Prizrenit. Nė periudhėn nė fjalė, ato shpesh u granatuan dhe u rrėnuan, u djegėn ose ju ndėruan trajtat e disa elementeve konstruktive. Kėto rrėnime ndodhėn edhe gjatė kolonizimit me elementin sllav tė Kosovės. Nė kohėn e cekur shqiptarėt pos qė u keqtrajtuan, u torturuan, u burgosėn u shpėrngulėn ng atrojet e veta shekullore, edhe u vranė si dhe u dogjėn edhe shumė fshatra me kulla shqiptare. Nė disa kulla u vendosėn kolonistėt serb tė ardhur nga viset tjera serbe nė Kosovė. Por veqmas kjo lufta e fundit e viteve 1998-1999 ishte me plot shkatrrime, rrenime tė tėrsishme sidomos ndaj gjdo objekti, shtėpi e kullė shqiptare nga pushtuesi serbosllav.
Gjithė kjo pasuri jetike shqiptare shumė shekullore e mjeshtėrisė sė mjeshtrėve dhe artistėve mė tė dalluar shqiptar ishte pėr njė kohė tė gjatė nė shėnjestėr tė pushtuesit serb. Janė rrėnuar kėto Kulla si nė Nivokaz Batusha, Junik, Carrabreg, Prilep, Deēan, Strellc, Raushiq, Vranovc, Vrell, nė Istog tė vjetėr dhe komleksi i kullave tė Hazhi Zekės nė qytetin e Pejės.
Kėto tė gjitha ishin tė programuara e planifikuar e bashkėrėnditura nga qarqet e caktuara tė insitucioneve pushtuese serbe. Nė kėtė shkrim kemi veēuar Kullat tona shqiptare nė trevat e mbar Kosovės e nė veēanti tė atyre nė territorin e rrafshit tė Dukagjinit si tė Pejės, tė Gjakovės, Istogut, Deēanit, e tė krahinės sė rrethit tė Matit tė Mirditės sė Shqipėrisė. Po nė kėtė shkrim kemi theksuar pėr Kullat si banesė shiptare ku kulla i ka pėrmbushur nevojat familjare si dhe ato mbrojtėse, nė shekullin XVIII e deri nė shek. XIX e deri nė mbarimin e tij. Kulla nė gjitha pėrpjekjet pėr ēlirimin e kėtyre tokave nga zgjedha osmane e deri nė ditėt e sotme ka dhėnė njė kontribut madhor kombėtar. Kulla luajti njė rolė tė veēantė nė mbrojtjen e kultures e traditės shqiptare, qė ja vlenė tė pėrkujtojmė si Kullėn e Haxhi Zekės, e Isa Boletinit, Azem Bejtės. Kėto kishin njė rolė historik dhe institucional ku nė to u bėn tubime tė Lėvizjes Kombėtare Shqiptare, si ajo e Pejės mė 1899 nėn udhėheqjen e Haxhi Zekės. Gjithė kėtė pasuri tė mirfilltė kombėtare patėm rastin tė kemi gjithė kėto njohuri pėr Rrėnimin e Kullave Shqiptare falė angazhimit tė lartė tė arsimdashėsit tė pedagogut e njė profesionisti tė dalluar qė ėshtė njohės i gjitha monumenteve tė trashėgėmisė kulturore qė i pėrket traditės sė lashtė Iliro Dardano Shqiptare. Autori i nderuar me plot energji tė njė kolosi si qė ėshtė Dr. Fejaz Dranēolli tė misionit fisnik tė tij, qė njėherit ne si student tė tij i shprehim falemindrim tė lart dhe i urojm plot shėndet e gjitha tė mirat dhe suksese tė mėtutjeshme nė tė ardhmėn pėr botimin po dhe nė veprat tjera qė Dr. Prof Fejaz Dranēolli nuk do tė ndalet dot po si valet e Detit.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn