als_Latn lit_Latn dan_Latn
Abonohu pėr lajmet me e-mail:
Nga Armand Plaka
Shqipėria dhe Bullgaria kanė tė pėrbashkėta karakteristika, tė cilat aplikohen me njė forcė e kėmbėngulje mė tė madhe nė rastin e tė parės se sa nė atė tė sė dytės: mes vendeve
tė Europės Lindore nėn dominimin sovjetik
, ata janė mė tė prapambeturit nė zhvillimin ekonomik e atė kulturor, mė tė voglat nė terma tė numrit tė popullsisė, mė tė larguarat nga qendra e pushtetit sovjetik
dhe mė stalinistėt nė qėndrimet e tyre. Ata nuk janė tė okupuar nga trupat sovjetike
, dhe tė dyja kanė njė begraund tė mbushur me pretendime territoriale e ēėshtje tė tjera tė pazgjidhura me fqinjėt e tyre. Asnjėra prej tyre nuk mban lidhje diplomatike
me Shtetet e Bashkuara.
Kėto janė nė mėnyrė tė pėrmbledhur ato ēka njė raport konfidencial amerikan (shih: Department of State, PPS Files: Lot 67 D 548, Europe East. Confidential. Foreign relations of the United States, 1958-1960. Eastern Europe; 1958-1960, fq. 71-104) i datės 19 maj 1958, na sugjeron nė lidhje me njė tematikė pak tė rrahur mė parė nga studiues, historianė e gazetarė, por fenomen pėr tė cilin ndoshta mendja i ka shkuar me kohė ēdo shqiptari. Pėr afinitetin mental, kulturor, historik, si dhe miqėsinė mes dy kombeve, ėshtė folur nė fakt dekada e shekuj mė parė. Thuhet se nė shumė raste, historia i ka hedhur nė krah tė gabuar, ose nė raste tė tjera, se kanė ndarė tė njejtin fat. Por kėtyre elementėve, me kalimin e kohės iu shtuan edhe pėrbashkėsi politike, e si rrjedhojė, ato ekonomike, ushtarake etj. Mė sė miri, kėto karakteristika tė pėrbashkėta u shfaqėn gjatė periudhės sė komunizimit nė tė dyja vendet, e sidomos asaj tė bashkėjetėsės nė tė njejtin formacion politiko-ideologjik tė kohės, nė vitet 48-60 tė shekullit tė shkuar. Marrėdhėniet e Shqipėrisė me Bullgarinė nė atė kohė, dihet se ishin mėse miqėsore nė fakt, ēka e vėrteton pėrveē tė tjerave, edhe njė intervistė e ish-liderit komunist bullgar, Todor Zhivkov nė vitin 1996 (shih: Nga Gorbaēovi tek Ramiz Alia, Pavllo Gjidede, Botimet Erik, 2000, fq. 254-256), ku ai shprehet se: Udhėheqja shqiptare, Enver Hoxha, deklaronte jo rrallė, lidhjen, miqėsinė e pathyeshme me Bashkimin Sovjetik
, me vendin e sovjetėve dhe Bullgarinė. Njė djall e di se ku shkuan mė vonė kėto betime e stėrbetime!
Por si vlerėsoheshin kėto zhvillime asokohe nė tė dyja vendet vėllezėr dhe ku konsistonin sipas pikėpamjes amerikane
vijat pėrbashkuese e ato ndarėse mes tyre? Cila ishte diferenca e tyre me vendet e tjera satelite tė Moskės? Ēfarė strategjie sugjeronin ekspertėt e Departamentit tė Shtetit nė kulmin e fuqisė sovjetike
, pak vite pas nisjes sė procesit tė destalinizimit, pėr tė arritur objektivat e tyre nė lidhje me tė ardhmen e kėtyre dy popujve? Pėrse sugjerohej rihapja e pėrfaqėsive e misioneve diplomatike amerikane
nė Sofie e Tiranė dhe ēfarė ndikimi do tė kishin pasur ato?
Nė raport, pėrtej tyre, nė seksione tė veēanta flitet mė gjerėsisht dhe veēmas edhe pėr gjendjen politike e ekonomike tė tė dyja vendeve
, ku citohej se tashmė kastat nė pushtet, ndjeheshin mė tė sigurta, porse nga ana tjetėr edhe ekonomia kishte njohur tashmė njė stabilitet relativ, ndėrkohė qė gjithēka sigurisht varej nga ndihmat e kreditė sovjetike
. Duket se shqetėsimi primar i amerikanėve ishte sė pari sigurimi i pavarėsisė nga Moska dhe mė pas demokratizimi i brendshėm i tė dyja vendeve
, objektiv tė cilit do mund ti shėrbėhej mė sė miri nėse marrėdhėniet diplomatike
do tė rivendoseshin.
Sugjerimi pėr tė rivendosur marrdhėniet, pavarėsisht se duket disi paradoksal, kishte ardhur nga brendėsia e politikbėrjes amerikane
, e kishte hasur fatkeqėsisht nė kokėfortėsinė e udhėheqjes shqiptare e asaj bullgare. Ajo kishte zėnė vend tashmė nė axhendėn e jashtme amerikane
, ēka e tregojnė mė sė miri edhe raportet mediatike perėndimore (shih: Kur superfuqitė kėrkonin riafrimin me Shqipėrinė, Armand Plaka, Gazeta Shqiptarja.com, 28 mars 2013) dhe tentativat e fshehta, pėr tė rivendosur marrėdhėniet me kėto dy vende, tė cilat tashmė e tutje, sipas sugjerimit duhej tė trajtoheshin minimalisht njėsoj sikurse tė gjitha vendet e tjera tė ish-Bllokut komunist. Diku, raporti nė fjalė, tė jep pėrshtypjen se amerikanėt e paskėshin vuajtur disi faktin se prezenca diplomatike amerikane
nė vendet ish-socialiste tė kohės, do mund tė perceptohej nga disa qarqe kritike, si heshtje apo aprovim i kolonializimit sovjetik
nga ana e SHBA-ve, porse nė fakt ky pretendim nuk ia kishte mbyllur atyre sytė nė atė masė, sa tė mos shihnin gjakftohtė favoret dhe efektet qė mund tė vinin nga njė hap i tillė, edhe nė lidhje me Shqipėrinė e Bullgarinė.
Mė poshtė po botojmė gjetjet mė tė rėndėsishme tė raportit nė fjalė, bazuar nė interesin e lexuesit shqiptar:
* *
Zhvillimet e fundit kanė treguar njė masė tė lartė stabiliteti relativ nė lidershipin e regjimeve tė tė dyja vendeve
dhe njė konsistencė nė marrėdhėnie me Moskėn. Pakėnaqėsia popullore e pėrhapur gjerėsisht ekziston, porse nė mėnyrė pasive dhe dukshėm mė pak akute se sa nė vendet e tjera mė tė zhvilluara satelite. Njė pėrmirėsim i vogėl ėshtė vėnė re kohėt e fundit nė njė situatė ekonomike tė pakėnaqshme nė mėnyrė kronike. Politika e SHBA pėrballė kėtyre dy vendeve
nė mėnyrė tė qartė do tė jetė ajo e pėrballjes me bllokun satelit. Objektivat e politikės amerikane
mund tė pėrmbushen nė mėnyrė efektive vetėm nėpėrmjet rivendosjes sė marrėdhėnieve diplomatike
.
Ndėrsa reperkusione tė vogla negative mund tė ndiqnin nėn rrethana tė veēanta rivendosjen e tyre, do tė kishte qenė jorealiste kėmbėnguja drejt njė kursi me aksione tė tipit dhėmbė pėr dhėmbė pėr Shqipėrinė dhe Bullgarinė, qė nuk aplikohen pėr Europėn Lindore nė pėrgjithėsi. Vonesat drejt hapave qė konsistojnė nė rivendosjen e marrėdhėnieve pėr shkak tė njė serie situatash tė pėrkohshme nė pjesė tė tjera tė globit, do tė kishin qenė ekuivalente pėr tė zeruar njė vendim pėr tė ndėrmarrė hapa tė tillė.
Duke rivendosur marrėdhėniet diplomatike
, kursi i aksionit tonė duhet tė shkojė paralel me atė tė ndjekur ndaj vendeve
e rajoneve tė tjera satellite si njė i tėrė, por me theks tė veēantė nė promovimin e marrėdhėnieve mė tė mira me vendet fqinje qė nuk janė nėn dominimin sovjetik
, duke thyer barrierat pėr tė kontaktuar dhe influencuar nė mėnyrė indirekte nga bota e lirė.
Shqipėria dhe Bullgaria Diferenca dhe pėrbashkėsi
Shqipėria dhe Bullgaria, pėrtej diferencave tė konsiderueshme mes tyre, kanė disa karakteristika tė pėrbashkėta tė cilat i dallojnė ata prej vendeve
tė tjera satelite sovjetike
: Gjeografikisht, asnjėra prej tyre nuk ndan kufi tė pėrbashkėt me Bashkimin Sovjetik
njė pozitė qė nė vendet e tjera tė Bllokut e gėzon vetėm Gjermania Lindore, dhe nė kėtė rast, ajo ėshtė kompensuar nė mėnyrėn mė tė madhe me prezencė trupash pushtuese ushtarake sovjetike
. Asnjėra nga tė dyja vendet fqinje me Shqipėrinė, dhe vetėm njėri nga katėr vendet qė e rrethojnė Bullgarinė, janė nėn dominimin sovjetik
. Pėr mė shumė, atje nuk ka njėsi ushtarake sovjetike
, megjithėse hasen shumė kėshilltarė sovjetik
ė. Ēekosllovakia ndan privilegjin e pėrmendur sė fundmi, por nė kontrast me to, rrethohet gjerėsisht nga pushteti sovjetik
.
Ekonomikisht, kulturalisht dhe nė terma tė popullsisė, kėto vende janė mė tė voglat dhe mė tė prapambeturat e Bllokut, ku Shqipėria ka rreth 80% tė popullsisė sė saj fshatare dhe Bullgaria, rreth dy tė tretat. Ekonomitė e tyre varen nė njė bazė tė madhe nga kreditė qė marrin nga BRSS. Tė dyja vendet kanė njė rekord tė gjatė, qė shtrihet nė kohė, nė marrėdhėniet e tendosura politike qė kanė me fqinjėt e tyre josatelitė sovjetik
ė. Qeveria shqiptare dhe populli shqiptar i janė frikėsuar pushtimit nga Jugosllavia, Greqia apo Italia, dhe frika ėshtė akoma aktive nė lidhje me me dy tė parat. Minoriteti musliman shqiptar nė Jugosllavi ėshtė njė burim i shtuar pėr konflikte tė mundshme. Marrėdhėniet e Bullgarisė me Jugosllavinė kanė qenė tė ftohta, sidomos qysh prej dėshtimit tė konceptit tė Federatės tė Sllavėve tė Jugut nė vitin 1948, dhe ēėshtja maqedonase ka qenė njė burim i vazhdueshėm acarimi mes tyre. Bullgaria gjithashtu ka njė begraund me pretendime territoriale me Turqinė e Greqinė, megjithėse kėto ēėshtje nuk janė aktive pėr momentin.
Destalinizimi alla shqiptar dhe kolektivizimi bullgar
Nė tė dyja vendet, regjimet respektive komuniste ngjajnė tė jenė ngulitur nė mėnyrė jashtėzakonisht vendimtare. Shqipėria i kushtoi pak mė shumė se njė makiazh me buzėkuq procesit tė destalinizimit qė pasoi Kongresin e 20-tė tė PK tė BRSS. Bullgaria ka shkuar mė tej nė hapat e saj pėrsa i pėrket kolektivizimit agrikulturor se sa ēdo vend tjetėr satelit sovjetik
. Nga ana tjetėr, tė dyja regjimet kanė qenė ndjekės jashtėzakonisht tė zellshėm e konsistentė tė politikave tė bėra nga Moska. Ndėrsa raportohet pakėnaqėsi, kjo me shumė gjasa ėshtė mė pak intensive se sa nė vendet e tjera mė tė zhvilluara tė dominancės sovjetike
, tė cilat kanė lidhje mė tė forta tradicionale me Europėn Perėndimore. Miqėsia historike e Bullgarisė me Rusinė, ėshtė gjithashtu njė faktor nė kėtė lidhje. Kėshtu qė nė raport me tė dyja regjimet dhe popujt, tendencat drejt pavarėsisė apo antagonizmi drejt BRSS, janė thelbėsisht mė tė dobėta se sa nė satelitė tė tjerė, dhe nė disa aspekte tė kompensuar me marrėdhėnie jo tė mira me fqinjėt e tyre mė tė afėrt. Megjithatė, kėto tendenca ekzistojnė si njė potencial; dhe nė asnjėrin nga vendet forcat e armatosura nuk konsiderohen plotėsisht tė besueshme pėrveēse trupat e sigurisė megjithėse kėta tė fundit do tė mund ti rezistonin agresionit nga ēdo vend ballkanik qė ai tė vinte.
Tė vetmet shtete pa legata amerikane
Nga pikėpamja e marrėdhėnieve me SHBA, Shqipėria dhe Bullgaria janė tė vetmet shtete integrale nė Europė (duke pėrjashtuar Gjermaninė Lindore) me tė cilat ata nuk kanė marrėdhėnie diplomatike
. Shtetet e Bashkuara kanė pasur njė mision diplomatik jozyrtar nė Shqipėri pėr njė periudhė prej njė viti e gjysmė, dhe legata nė Bullgari ka funksionuar vetėm pėr dy vjet e gjysėm, duke mos futur kėtu 19 vitet e e fundit para tyre.
Shqiptarėt, bullgarėt dhe Rusia
Shumica e karakteristikave tė pėrbashkėta tė listuara mė lart, ushtrohen me njė kėmbėngulje e forcė mė tė madhe nga ana e Shqipėrisė, se sa nga ajo e Bullgarisė. Shqipėria ėshtė njė dorė tė mirė mė e vogėl dhe mė pak e populluar, mė e prapambetur nė ēdo pikėpamje, mė e izoluar gjeografikisht nga Moska, mė staliniste dhe nė marrėdhėnie mė tė acaruara me fqinjėt e vet. Etnikisht, populli shqiptar ėshtė i ndryshėm nga fqinjėt e vet grekė dhe sllavė, ndėrsa bullgarėt nė shumicėn e vet, janė sllavė. Si pasojė ka njė paragjykim antirus ndėr shqiptarėt, i cili ėshtė thuajse inekzistent tek bullgarėt. Shqiptarėt janė nė 70% tė tyre muslimanė, 20% orthodoksė dhe 10% katolikė. Religjioni pėr kėtė arsye ėshtė njė potencial mė me peshė nė Bullgari, megjithėse Kisha atje ėshtė e kontrolluar gjerėsisht nga shteti.
Objektivat politikė amerikanė
Objektivat kryesorė politikė tė SHBA kundrejt Shqipėrisė dhe Bullgarisė do tė jenė tė njejtat sikurse kundrejt tė gjithė rajonit satelit, konkretisht:
1. Nė terma afatgjatė: pėrmbushja e tė drejtave tė popujve nė tė dyja vendet pėr tė arritur tė kenė qeveri pėrfaqėsuese, tė cilat bazohen nė pavarėsinė qeverisėse, ushtrimin e tė drejtave kombėtare dhe pjesėmarrjen si anėtarė paqedashės nė komunitetin e Botės sė Lirė.
2. Nė terma afatshkurtėr: evolucioni paqėsor i kėtyre vendeve
, sė pari drejt pavarėsisė kombėtare dhe sė dyti, drejt lirive tė brendshme.
Kursi i aksioneve
Ėshtė e dukshme se promovimi aktiv i objektivave politikė tė listuara do tė jetė njė handikap vendimtar pėrsa kohė qė nuk do tė ketė marrėdhėnie diplomatike
. Njė farė ndikimi ndoshta do mund tė ushtrohej nėpėrmjet medias, nė veēanti nga transmetimet radiofonike, apo nė mėnyrė indirekte nėpėrmjet pėrfaqėsive diplomatike
nė vendet mike. Por kjo do tė jetė minimale. Ndėrsa ėshtė e vėrtetė se prezenca e misioneve diplomatike amerikane
ka pak gjasė tė ushtrojė njė ndikim vendimtar nė zhvillimet shqiptare apo bullgare, duket qartazi se ky mbetet i vetmi kanal, i cili mund tė ishte vlefshmėrisht efektiv. Nė tė gjithė rajonet e tjera tė dominancės sovjetike
, ėshtė marrė njė vendim i ndėrgjegjshėm pėr tė mbajtur marrėdhėnie diplomatike
; dhe tė njejtat argumente ngjan se do tė shkonin edhe pėr Shqipėrinė dhe Bullgarinė e madje do tė ishin pak mė shumė tė qėndrueshme pėr shkak tė distancės mė tė madhe qė kėto rajone kanė nga qendra e pushtetit sovjetik
. Nė mbėshtetje tė kėsaj pikėpamje, arsyetimi i mėposhtėm, mund tė ishte mė i avancuari: Satelitėt nė Europėn Lindore, me siguri se pėrfaqėsojnė njollat mė tė dobėta nė parzmoren e hegjemonisė sovjetike
. Ankthi sovjetik
ndaj kėsaj zone ėshtė shprehur nė mėnyrė tė vazhdueshme. Jugosllavia ka provuar si tė mundshme pavarėsinė e plotė pėr njė vend ish-satelit. Polonia ka treguar se ėshtė e mundur madje edhe pėr njė satelit tė pushtuar sovjetik
, pėr tė ndėrmarrė hapa drejt pavarėsisė. Ndėrsa koha shkon, ky trend avancon edhe mė shumė, dhe mund tė pėrfshinte edhe Shqipėrinė dhe Bullgarinė. Njė legatė amerikane
nė Sofie apo Tiranė, do tė ofronte tė paktėn disa oportunitete pėr ti ardhur nė ndihmė kėtij trendi, si dhe do tė prodhonte informacione tė nevojshme, tė cilat ne, pėr momentin nuk i kemi. Pėrtej kėtyre avantazheve praktike, simbolizmi i ndėrthurur brenda aktit tė rivendosjes sė marrėdhėnieve diplomatike
, mund tė kishte qenė lehtėsisht, dhe shumė lehtėsisht i pėrfaqėsuar si ai i interesave amerikane
dhe perėndimore, dhe do tė ndikonte duke u pėrhapur nė Europėn Lindore mė shumė se sa ai i pranimit tė heshtur nga SHBA pėr kolonializmin sovjetik
. Ne tashmė kemi misione nė Rumani, Ēekosllovaki dhe Hungari, dhe askush nuk ushqen iluzione qė tė bėjnė tė mendosh se me kėtė hap, SHBA aprovojnė dominimin sovjetik
.
(Dita)
Shtuar më 17/11/2013,
ora 11:12
als_Latn ceb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk fur_Latn als_Latn jav_Latn