als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Disa gazetarė dhe krijues gjysmakė janė ata tė cilėt ngarendin pas fjalėve dhe shprehjeve tė huaja, me qėllim pėr ta mbuluar paditurinė e tyre, apo me qėllim pėr tė na bindur se disponojnė kulturė tė gjerė, se shkruajnė e flasin shumė gjuhė, ( edhe pse shqipen e shkruajnė dhe e flasin si mos mė keq), se gjuha shqipe qenka e varfėr dhe nuk i plotėsuaka perceptimet e tyre, se pėrdormi i fjalėve tė huaja qenka modė kudo nė botė, etj. Ėshtė pėr keqardhje qė redaksi tė ndryshme tė medieve elektronike dhe tė shkruara nuk i kushtojnė kujdes gjuhės dhe si pa tė keq lejojnė bastardimin e gjuhės shqipe, e cila sipas dijetarėve tė shumtė tė botės ėshtė gjuha mė e vjetėr nė Evropė, gjuhė qė ka ruajtur tėrė sistemin fonetik tė tingujve tė tė gjitha gjuhėve indoevropiane.
Qasja rreth terminologjisė gjuhėsore e disa medieve nė Kosovė e mė gjerė, ėshtė problem mė vete edhe pėr faktin se nė garėn marramendėse tė medieve e portaleve pėr ta dhėnė apo afishuar sa mė parė lajmin, gazetarėt e shpejtė tė sojit Copy paste, nuk ndalojnė tė mendojnė fare sesi pėrdorin njė term tė caktuar. Mjafton qė termi i tillė tė jetė nė gjuhė tė huaj dhe fjala e tillė e pėrkthyer apo e adaptuar tė reflektojė diēka tė re, tė pathėnė, apo tė pashkruar mė parė.
Zėvendėsimi i fjalėve tė gjuhės shqipe me fjalė tė gjuhėve tė huaja sidomos nga gjuha angleze, italiane e frėnge vazhdon tė jetė njė garė e gazetarėve modernė tė kohės sė internetit,(facebookut. twiterit), e cila sakaq po shortohet nga gjuha nė gjuhė, disa herė duke humbur nė tėrėsi edhe kuptimin themelor tė saj.
Dizajn !
Ta marrim pėr shembur fjalėn dizajn desing. Kjo fjalė nė kuptimin e pėrgjithshėm aktual pėrdorėt nė zėvendėsim tė fjalės zbukurim, e cila i pėrket artit figurativ, tė cilit disa gazetarė modern i thonė art pamor, art qė i referohet pamjes, syrit. Sipas kėsaj shpikjeje adhamudhiane, artit tė muzikės u dashka tė quhet art veshor, sepse i dedikohet veshit, apo sepse mund tė shijohet vetėm pėrmes veshit, jo pėrmes syrit.
Fjala dyzen, tani dizajn me kohė ėshtė zhvilluar edhe nė gjuhėn turke, si dyzen, dyzeni i nuses, fjalė e cila pėrdorėt edhe nė gjuhėn shqipe. Nė fjalorin e gjuhės shqipe, fjala dyzen shpjegohet si akord, vėnia nė dyzen e instrumenteve. E vuri nė dyzen, e akordoi njė vegėl muzikore. (Fjalori i gjuhės sė sotme shqipe, Prishtinė 1981, f. 397). Nė frazeologjinė popullore thuhet edhe: I ka qitė punėt nė dyzen. I kanė punėt nė dyzen.
Kjo fjalė, ka kohė qė po pėrdorėt edhe nė gjuhėn e politikės, si dizajnim i Qeverisė, i ministrive, etj.
Kuptimi i vėrtetė i fjalės dizajn, me tė gjitha derivatet e saj nga gjuha angleze, nuk i pėrshtatet fare akordit tė telave tė instrumenteve, sikur shpjegon fjalori i gjuhės shqipe. Me dizajn nėnkuptojmė zbukurimin, dizajni i njė ambienti, i njė vepre, i njė reviste apo broshure. Ata qė e kanė pėrdorur pėr herė tė parė kėtė fjalė, me siguri se e kanė kopjuar nga njė gjuhė e huaj, edhe nėse fjala ka qenė e shėnuar me thonjėza, pėr ta vėnė nė spikamė kuptimin e caktuar tė saj.
Me sintagmėn dizajnimi i Qeverisė, apo ri dizajnimi i Qeverisė nėnkuptohet plotėsimi, ndėrrimi i ministrave, apo zėvendėsimi i tyre. Sa ėshtė e logjikshme tė thuhet zbukurimi i Qeverisė? Mbase edhe ka njė dozė realiteti, nė kohėn kur po bėhen pėrpjekje, qė ministrat e zonjat ministre (ministresha) tė zgjidhen nė postet qeveritare, nė radhė tė parė duke marrė para sysh pamjen e jashtme, sharmin, moshėn e re, sjelljen manekine, etj, por kuptimi themelor i fjalės nuk ka tė bėjė me kėtė segment, nė segmentin e dizajnit tė tyre tė jashtėm.
Fjala shqipe, dyzen, mbase me prejardhje turke, nėse nuk kemi tė bėjmė me njė koincidencė nė shkrim dhe shqiptim, pėrmbush deri diku kuptimin e fjalės akord. Nė Fjalorin e gjuhės sė sotme shqipe, fjala akord, pėr veē kuptimit nė muzikė, ka edhe kuptimin dytėsor, qė nėnkupton njė marrėveshje qė bėhet me dikė pėr tė kryer njė punė... ( Po aty... f 17).
Nga do ta studiojmė fjalėn dizajn, del se ajo nuk i pėrshtatet as pėrafėrsisht terminologjisė politike, nė perceptimin e fenomenit qė pretendohet se e mbulon gjuhėsisht kjo fjalė e huaj. Nė vend tė sintagmės, dizajnim i Qeverisė, do tė ishte shumė mė me vend tė pėrdoreshin sintagmat analoge: plotėsim i kabinetit qeveritar, kur ėshtė fjala pėr plotėsim, zėvendėsim i anėtarėve tė kabinetit, kur bėhet fjalė pėr lėvizje tė tilla, apo ndėrrim nė kabinetin qeveritar, kur bėhet fjalė pėr ndėrrime tė kėsaj natyre.
Eveniment !
Krahas shumė fjalėve tė huaja qė kanė vėrshuar nė pėrdorim nė medie dhe portale, ėshtė edhe fjala frėnge, eveniment, qė do tė thotė ngjarje, ndodhi. Nė vend se tė thuhet, njė ngjarje e shėnuar kulturore, kemi formulimin njė eveniment i shėnuar kulturor. Madje kjo fjalė e gjuhės frėnge, edhe pse shkruhet eveniment ajo shqiptohet pa rrokjen e fundit. Realisht do tė duhej tė shqiptohej se evenima, njėjtė sikur Reno nga Renault, ( tip veturash)etj.
Ėshtė pėr tė ardhur keq qė fjalėn eveniment e sollėn nė gjuhėn shqipe letrarėt, intelektualėt, ata qė e njohin dhe qė do tė duhej tė kishin shumė mė tepėr respekt pėr gjuhėn shqipe, gjuhėn nė tė cilėn shkruajnė e lexojnė.
Art pamor !
Nė Kosovėn e pas luftės, njė gazetar, njė anonimus qė pretendonte tė bėhej purist apo pastrues i gjuhės, nė shkrimet e tij kishte pėrdorur sintagmėn, arti pamor, nė vend tė artit figurativ.
Fjala pamor e prezantuar nė fjalorin e gjuhėn shqipe, ka tė bėjė me organin e tė parit, (syrit), si:
nervi pamor,
organi pamor,
kujtesė pamore,
pėrfytyrim pamor.
aparat pamor,
dėshmitar pamor.
Askund nė fjalonin e gjuhė sonė nuk ėshtė evidentuar arti figurativ, si art pamor.
Po nė fjalorin e gjuhės shqipe jepen shpjegime tė hollėsishme pėr artin nė pėrgjithėsi dhe llojet e kėsaj veprimtarie krijuese.
Arti dramatik, skenik, teatral,
artet e bukura, emėr i pėrbashkėt pėr pikturėn, skulpturėn dhe arkitekturėn.
Artet figurative, emėrtim i pėrbashkėt pėr pikturėn, grafikėn dhe skulpturėn.
(Po aty... faqe 55).
Po tė lejohen purizma tė tilla, adhamudhiane, do tė duhej tė kishim edhe artin veshor, qė i dedikohet veshit, apo artin synor, qė i dedikohet syrit, artin pamor qė i dedikohet krejt asaj qė shohim me sy, nė natyrė dhe nė gjithėsi dhe qė nuk ėshtė tė thėnė tė jetė art, vetėm sepse e shohim me sy, sepse syri ėshtė organ pėr tė parė, jo vetėm artin figurativ, por tėrė atė qė mund tė shihet me anė tė kėtij aparati.
Gazetarėt dhe krijuesit gjysmakė janė ata tė cilėt ngarendin pas fjalėve dhe shprehjeve tė huaja, me qėllim pėr ta mbuluar paditurinė e tyre, apo me qėllim pėr tė na bindur se disponojnė kulturė tė gjerė, se shkruajnė e flasin shumė gjuhė, ( edhe pse shqipen e shkruajnė dhe e flasin si mos mė keq), se gjuha shqipe qenka e varfėr dhe nuk i plotėsuaka perceptimet e tyre, se pėrdormi i fjalėve tė huaja qenka modė kudo nė botė, etj.
Ėshtė pėr keqardhje qė redaksi tė ndryshme tė medieve elektronike dhe tė shkruara nuk i kushtojnė kujdes gjuhės dhe si pa tė keq lejojnė bastardimin e gjuhės sonė, e cila sipas albanologėve dhe dijetarėve tė shumtė tė botės ėshtė gjuha mė e vjetėr nė Evropė, gjuhė qė ka ruajtur tėrė sistemin fonetik tė tingujve tė tė gjitha gjuhėve indoevropiane.
Ahmet Qeriqi
16. 11. 2014
als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn ban_Latn als_Latn als_Latn ban_Latn slv_Latn als_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk