als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Gjuhtari Kolec Topalli: Fjalt e huaja n sintaks, nj rrezik pr gjuhn
21 Maj 2014 nga Alda Bardhyli
Dialektologjia
/ far ka ndodhur me kto struktura t gjuhs pas Kongresit t Drejtshkrimit m 1972 apo pas rnies s sistemit komunist Studimet e munguara kto vite dhe dialektet prball globalizmit nn vshtrimin e akademikut Kolec Topalli dhe gjuhtares Mimoza Kore
Topalli e quajti rrezik deprtimin e strukturave t huaja n fushn e sintakss, nj rrezik q mund t mnjanohet lehtsisht duke studiuar e duke vn n qarkullim strukturat e gjedhet popullore, q gjenden n do dialekt t shqipes. Sintaksa dhe morfologjia, me nj fjal gramatika, sht kshtjella e fundit q mund t tjetrsoj nj gjuh. Shformimi i tyre prish palcn kurrizore t gjuhs, skeletin e saj; prandaj ruajtja e tyre sht detyr parsore e do gjuhtari, shkrimtari a intelektuali q prdor gjuhn amtare, tha ai
Gjuhtari nga Shkodra Kolec TopalliMarije Shtjefi i thrret s bijs n dialekt. Shitse n nj dyqan suveniresh, Marija vazhdon ti flas me gjuhn me t ciln sht rritur, fmijs s saj. N krahina t ndryshme t vendit, dialektet vijojn t jetojn si forma gjuhsore, q nuk kan mundur t tjetrsohen, pavarsisht kohs dhe viteve. Albanologu dhe prkthyesi Robert Elsie koh m par, teksa merrej me studimin e shqipes, incizoi njerz n zona t ndryshme t vendit, pr t studiuar dialektet. sht mahnitse t dgjosh ata zra q duket sikur kan dal nga librat e historis Dialektologjia sht nj nga fushat e gjuhsis shqiptare, e cila ka shnuar prurje deri n vitet 90. sht e jashtzakonshme t shohim sesi kjo form e muar gjuhsore ka ruajtur strukturn e saj, n rajone t ndryshme shqipfolse. Shum vende nuk kan mundur ti shptojn kto thesare nga globalizmi, ndrsa shqipja, pavarsisht shtrirjes s saj n koh, ka mundur t mbetet e virgjr n shum krahina t saj, duke e ruajtur gjuhn, si gurin q bnte bashk familjet, fiset apo fshatrat. Por, ashtu si edhe fushat e tjera t kulturs e t dijes, n Shqipri, n periudhn e paslufts, midis viteve 1944-1990, edhe dialektologjia nuk i ka shptuar mungess s liris akademike dhe diktatit q impononte sistemi i kohs. Pr pesdhjet vite me radh, studentt kan qen t detyruar t prdorin variantet e t njjtit tekst. Duke filluar nga viti 1963, i njjti tekst sht botuar n pes variante deri n vitin 1989, nga prof. Jorgji Gjinari, dy variante t tjera do t botoheshin m von t ktij teksti (m 1997 dhe 2000, ribotuar 2003, 2013) nga prof. Jorgji Gjinari e prof. Gjovalin Shkurtaj. Kur flasim pr historin e dialektologjis n Shqipri, nj nderim duhet t bjm pr figurn e prof. Gjinarit, i cili me nj pasion kmbnguls ka ln pas vepra t muara, e kontribuuese n kt fush. Por far solli Kongresi i Drejtshkrimit pr dialektet? A e prjashtoi shqipja standarde kt form gjuhsore? far ndodh sot me dialektet n kushtet e globalizmit Nj tryez e iniciuar nga Organizata Rinore RIAS dhe me mbshtetjen e Ministris s Kulturs, bri bashk studiues t shqipes pr t folur mbi kt tem shum pak t diskutuar n kto dy dekada. Dihet se krijimi i standardit t nj gjuhe, si mjet komunikimi mbarkombtar, nuk e prjashton ekzistencn e dialekteve. Ato vijojn jetn e tyre duke psuar ndryshime n prshtatje me vet zhvillimin e krahins ku fliten dhe n marrdhnie me standardin. Rastet e gjuhve t mdha t Europs, si anglishtes, frngjishtes, italishtes etj., q kan krijuar standardin e tyre prej disa shekujsh, duke ruajtur edhe dialektet, jan nj shembull i qart pr kt. E njjta gj mund t thuhet pr gjuhn shqipe, e cila, ndryshe nga gjuht e msiprme, ka nj standard t ri, t krijuar prej jo m shum se nj gjysm shekulli, por dialektet e saj gjllijn, duke hyr n marrdhnie t ndrsjella me t: nga njra an, standardi ushtron ndikimin e vet mbi dialektet, duke futur elemente t modernizimit t gjuhs, fjal t reja q lidhen me mnyrn e re t jetess dhe ndryshimet e mdha ekonomike e shoqrore; nga ana tjetr, dialektet derdhin vazhdimisht pasurin e tyre leksikore e frazeologjike n gjuhn standarde. Pr kt arsye, do nnvleftsim i fuqis krijuese t dialekteve sjell dobsim e varfrim jo vetm t dialektit, por edhe t vet standardit, tha akademiku Kolec Topalli. Duke e quajtur globalizmin si nj dukuri t pashmangshme, Topalli tha, se duhet t punohet, q n shum raste, n vend t shprehjeve e fjalve t huaja, t prdorim fjal nga burimi i shqipes, q jan farkuar me mjeshtri prej popullit dhe mund t gjenden n dialekte e n t folme t veanta, q vijojn t gjallojn e t bjn jetn e tyre. Po jap ndonj shembull. Pr fjaln e huaj model, populli i krahins s Elbasanit ka krijuar gjedhe, q shkon me foljen zgjedh, domethn ajo q zgjidhet. Pr foljen krijoj, arbresht e Dalmacis kan lentoj nga fjala e shqipes land. Jan dy shembuj q dshmojn se sa ndihmes mund t sjellin dialektet pr t mnjanuar fjalt e huaja, q po vrshojn me fuqi e shpejtsi t madhe n gjuhn shqipe, tha Topalli. Profesori e quajti rrezik deprtimin e strukturave t huaja n fushn e sintakss, nj rrezik q mund t mnjanohet lehtsisht duke studiuar e duke vn n qarkullim strukturat e gjedhet popullore, q gjenden n do dialekt t shqipes. Sintaksa dhe morfologjia, me nj fjal gramatika, sht kshtjella e fundit q mund t tjetrsoj nj gjuh. Shformimi i tyre prish palcn kurrizore t gjuhs, skeletin e saj; prandaj ruajtja e tyre sht detyr parsore e do gjuhtari, shkrimtari a intelektuali q prdor gjuhn amtare, tha Topalli. Sipas tij, drejtimet e nj pune t mirfillt shkencore pr mbrojtjen e pasuris dialektore mund t jen mbledhja, evidentimi dhe hulumtimi i fjalve, shprehjeve dhe strukturave ndrtimore t dialekteve, me qllim q t bhen pasuri e standardit duke ndihmuar mnjanimin e elementeve t huaja; studimi i pasuris gjuhsore t autorve t ndaluar ose t mnjanuar n periudhn e diktaturs komuniste pr t marr prej tyre at pasuri q ata e shfrytzuan nga thesari popullor pr t krijuar veprat e tyre; hartimi i fjalorve dialektor, sidomos pr t folme ende t pastudiuara; hartimi i nj fjalori t tipit thesaurus, ku t prfshihet e gjith pasuria leksikore e dialekteve t shqipes etj.. Gjuhtarja Mimoza Kore, n kumtesn e saj N proceset integruese duhet prkujdesje edhe pr dialektet e t folmet, vrejti se n kushtet e reja, ku t gjitha shoqrit jan t prfshira n vorbullat e globalizmit, gjuht e popujve t vegjl jan t krcnuara e aq m tepr dialektet e t folmet. Pr kt arsye, sot po vrehet nj prirje e re. Nga njra an popujt dhe vendet duan t prfshihen n rrjedhat e globalizmit, t bhen pjes e bots s madhe, si sht dhe dshira e madhe e popullit ton pr tu br pjes e Bashkimit Evropian, por nga ana tjetr, secili do t ruaj n vorbullat prfshirse identitetin, individualitetin, at ka e bn t ndryshm nga t tjert, t dallueshm. Kjo ka br q t vihet re nj prirje n dukje kontradiktore: njsimi dhe vlersimi i barabart i kulturave t ndryshme brenda s trs, por edhe rivlersimi kulturor, veanrisht i popujve t vegjl, sepse kjo ka t bj me konceptin e respektimit t t drejtave t njeriut e m ngushtsisht, ka t bj me respektimin e veorive kulturore t tjetrit. Mjeti kryesor identifikues kulturor sht gjuha. Me krijimin dhe njsimin e gjuhs son letrare, duket se vmendja u prqendrua n kto dekadat e fundit n pasurimin dhe kodifikimin e saj. Por do gjuh n bot jeton prmes dialekteve dhe t folmeve, t cilat e pasurojn, e zhdrvjelltsojn dhe i japin jet gjuhs standarde. Ndodh shpesh q kjo e vrtet harrohet dhe dialektet e t folmet shihen si nj shfaqje q i takon s shkuars. Dialekti apo e folmja ruhet m mir nga brezi i moshuar. Po kshtu, tiparet dialektore ruhen m mir n persona me arsim t pakt sesa n t shkolluarit. Dallim ekziston edhe pr sa i prket gjinis. Tek e folura e grave ruhen m mir karakteristikat e nj t folmeje. N shoqrit ku demokracia sht e pazhvilluar, gruaja ka nj rol ekonomik t dors s dyt, kundrejt burrit, i cili e l at pa arsim dhe jasht jets shoqrore aktive. Kore shtroi n takim pyetjen: Po a duhet t flasin t rinjt sot n dialekt? N kt stad q jemi, gjuha standarde ka arritur t prfaqsoj edhe variantin gjuhsor me prestigj n shoqrin ton, prandaj rendet pr t prvetsuar mjetin (gjuhn standarde) q t krijon m tepr mundsi dhe sukses n profesion dhe n jetn shoqrore. Nga ana tjetr, ajo theksoi se duhet t zhdukim edhe paragjykimin se sht turp t flitet n dialekt, prkundrazi dialektet jan realitete gjuhsore. Ato prbjn bazn e gjuhs letrare. Duhet vetm t dim, n ciln situat duhet ta prdorim gjuhn letrare e n ciln dialektin. Ashtu sikur nuk vishemi njsoj pr raste t ndryshme. Gjithashtu nuk duhet q standardi t bjer n nivelin e dialektit, por njsi dhe dukuri dialektore duhet valorizohen (tu rritet vlera) dhe t hyjn n standard. Por far ka ndodhur pas viteve 90 m dialektet? A ka pasur studime t reja n kt fush? Kto 24 vite, prurjet n fushn e dialektologjis kan qen t pakta. Duket se t huajt kan qen ata, q nga joshja pr shqipen, jan ndalur n kt struktur t saj. Por, studiuesit shqiptar, duhet t kishin br m shum kto vite, pas rnies s sistemit komunist, n kushtet e daljes n drit t materialeve t reja t panjohura, t nj mnyre t re t konceptimit t objektit ose t metods s parashtrimit t t dhnave, por edhe pr shkak t evidentimit t nj problematike t re t patrajtuar deri tani. Dialektet jan pjes e trupit t nj gjuhe apo dy udhtare q ecin n t njjtn rrug, pavarsisht vendeve nga t cilat nisen
Arkivi i dialektologjis
Nj material i pasur dialektor, mir i sistemuar, ruhet n kartotekn e dialektologjis t Institutit t Gjuhsis dhe t Letrsis, po kshtu nj numr i konsiderueshm regjistrimesh me magnetofon, prfshir edhe trsin e materialeve t regjistruara pr Atlasin Dialektologjik t Gjuhs Shqipe (ADGJSH), ruhen n arkivin e Institutit t Folklorit, mbi 60 skica dhe monografi dialektore jan botuar pr shumicn e t folmeve t shqipes. Jan shkruar gjithashtu dhjetra studime me karakter prgjithsues pr dukuri t veanta dialektore dhe pr grupe t folmesh. Jan botuar libra pr dialektet dhe historin e formimit t tyre, pr t folmet e gegrishtes veriperndimore dhe qendrore, jan botuar shtat variante t tekstit t dialektologjis shqiptare dhe nj tekst pr sistemin Bachelor, si edhe libri Gjuha shqipe dhe dialektet e saj nga Agnija Desnickaja dhe, mbi t gjitha, sht botuar ADGJSH.
Nj princ, studim pr dialektet e shqipes
Ndr botimet m t reja pr dialektologjin sht ai i botuar nga Qendra e Studimeve shqiptare n Londr. Dialektet shqiptare quhet libri i shkruar, i cili prmban studime filologjike t karakterit t dialektologjis krahasuese t gjuhs shqipe, t prgatitura nga princi Louis-Lucien Bonaparte dhe t botuara n anglisht, gjat periudhs 1882-1890 n revistn akademike Transactions of the Philological Society, n Londr. Libri prfshin harta t detajuara t zonave t banuara nga arbresht n Itali, duke specifikuar se cili dialekt prdoret n zona t caktuara. Nga ky kndvshtrim, studimi ka vlera t mdha demografike dhe etnografike pr prqendrimet dhe shtrirjen e arbreshve n Itali. N studimin Shqiptart n tokn e Otrantos, Bonaparte sjell nj material t detajuar me emrat e fshatrave ku shqipja arbreshe flitej akoma n fundshekullin e 19-s. Ve ksaj, ai jep nj pasqyr prmbledhse t tingujve t prdorura n dialektin geg dhe tosk, nndialektet q rrjedhin prej tyre, duke prfshir edhe prdorimin e ktyre tingujve n t folmen e Shkodrs, at greke (moderne), t Kalabris dhe t Sicilis. Kjo tabel e tingujve t shqipes, sipas autorit, sht e para e llojit t saj. Nj pun t ngjashme, por jo kaq t detajuar, ka br para tij edhe albanologu i famshm gjerman Hahn, literaturn e t cilit Bonaparte e ka konsultuar, ashtu si ka konsultuar ndrmjet t tjerash edhe literaturn e Kristoforidhit, si dhe t Dhimitr Kamards, me t cilin duket se ka qen i afrt, pasi e ka pasur mysafir t tij n Londr, pr disa muaj. Po n kt studim, Bonaparte jep shembuj t disa fjalve t izoluara shqipe n dialektet geg dhe tosk, t shqiptarve t Greqis, Kalabris, Sicilis dhe atyre t Shkodrs, si dhe disa fraza t shkurtra, t prdorura n gjuhn e prditshme nga arbresht. Kjo pjes e studimit, edhe pse jo voluminoze, sht shum e rndsishme pr studimin e leksikologjis s shqipes s fundshekullit t 19. Prdorimi i tingujve t ndryshm n t njjtn fjal, paraqet interes pr fjalformimin e shqipes s vjetr. Edhe pse studimi i prket shekullit t 19, ai sht i vlefshm pr t studiuar shqipen e vjetr t mbartur nga arbresht n Itali gjat shprnguljeve t tyre, kryesisht n Mesjet nga vitet 1400 e n vazhdim, e t trashguar brez pas brezi deri tek arbresht e fundit t viteve 1800. Studimi i Bonapartes sht nj vler q shtohet n morin e studimeve q duhet t jen n kt fush.
Gazeta SHQIP
als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn