als_Latn dik_Latn sag_Latn
Profeti
Profeti (greq. πpoφntnς', pro+fitis - para+thënës) ose Pejgamberi është një njeri besimtar, me dhunti të thella morale dhe fuqi të madhe shprehëse, që flet nga frymëzimi hyjnor, duke zbuluar ose shpjeguar dëshirën e Perëndisë. Profeti mund të përkufizohet edhe njeriu i zgjedhur nga Perëndia, që u sjell njerëzve një (para) lajmërim të marrë prej tij nëpërmjet një vegimi, dëgjimi, ose ëndrre. Shpesh një profet quhet edhe paralajmërues, parashikues ose parathënës i së ardhmes.
Përmbajtja
Profetët hebraikë[redakto | redakto tekstin burimor]
Kur mendojmë për fjalën profeci, shpesh mendojmë për parashikimin e së ardhmes, por në Bibël ky term ka kuptim më të gjerë. Profetizoj do të thotë flas nën frymëzimin e Shpirtit të Perëndisë: «kështu thotë Zoti». Profetët kishin, gjithashtu, dhuntinë e leximit të mendimeve njerëzore (shikimin e të padukurave). Ky përkufizim duhet të vlejë edhe për profetët e DhR/BR. Misioni kryesor i profetëve në kohën e DhV/BV ishte kthimi i popullit te Perëndia dhe te bindja e mëparshme ndaj besëlidhjes. Në qoftë se populli nuk do të pranonte thirrjen e tyre për pendim dhe kthimin te Zoti, atëherë do të plotësoheshin profecitë për mërgimin dhe shkatërrimin kombëtar. Kështu, ndryshe nga apokaliptika, profecia kishte një element kushtëzues. Prandaj profetët duhen konsideruar brenda kuadrit të fatit kombëtar të Izraelit; ata ishin zëdhënësit e Perëndisë. Profecitë biblike kanë të bëjnë, pra, me kombin e Izraelit. Por si mund të dinin dëgjuesit nëse profetët ishin të vërtetë? Për këtë, prej tyre kërkoheshin dy prova:
1. Ajo që thoshnin profetët duhej të ishte në përputhje me pjesën tjetër të shkrimeve me ardhje profetike (d.m.th. DhV/BV). Kjo do të provonte nëse frymëzuesi i profecive të tyre ishte edhe frymëzuesi i shkrimeve të shenjta të tjera (d.m.th. Perëndia). Profecia mund të jetë me prejardhje të ndryshme: a) burimi njerëzor – ndonjë njeri me fantazi mund të shtiret si profet. b) burimi djallëzor – edhe Satani e njeh të ardhmen dhe ka interes t’i mashtrojë njerëzit, duke përzier elemente të vërteta me elemente mashtruese. Ndryshe nga mashtrime të tilla, nga profecia biblike kërkohej saktësia e plotë.
2. Të paktën një nga profecitë e profetit duhej të plotësohej gjatë kohës sa ishte gjallë profeti. Pra, profecia shërben si kredencialet e folësit, për të vërtetuar mesazhin e tij nga Perëndia. Prejardhja hyjnore e profecive biblike shihet si vijon:
a). Faktori i probabilitetit: statistikisht është e pamundur që përmbushja e profecive biblike të jetë fryt i rastësisë.
b). Faktori kombëtar: profecia biblike ka të bëjë me Izraelin dhe me kombet që kishin historikisht ndonjë lidhje me të. Profecia tregon se Izraeli ka një marrëdhënie të veçantë me Zotin, për të mirë ose për të keq. Është e pamundur të shpjegohet historia dhe fati i Izraelit nga ana thjesht njerëzore. Ngjarjet për të cilat bëhet fjalë te profecitë e DhV/BV, janë, pra, ngjarje kombëtare, si p.sh. mërgimi, kthimi, rikthimi shpirtëror, ardhja e Mesisë (mbretit kombëtar dhe ndërkombëtar), si dhe rikthimi i mbretërisë së Izraelit.
1. Profecitë që përmbushen gjatë kohës që profeti është gjallë. P.sh. Jehezkeli (gr. Ezekieli) shpall se kombi do të mërgohet për shkak të pabesnikërisë. Kjo profeci përmbushet pas mërgimit të Jehezkelit në Babilon, dhe qysh atëherë të mërguarit marrin seriozisht profecitë e tij të tjera.
2. Profecitë që përmbushen para fundit të periudhës së DhV/BV. P.sh. profecia e Jehezkelit rreth shkatërrimit të plotë të Tirit, ku thuhet se: Prandaj unë, Zoti, i them Tirit: «Ti ke të bësh me mua! Do të bëj që shumë popuj të hidhen kundër teje, ashtu siç përplaset deti në shkëmbinj. Muret do të t’i bëjnë rrafsh me tokën dhe kullat do të t’i shembin. Do ta largoj tërë dheun tënd, që vetëm shkëmbi i zhveshur të dalë mbi ujë. Peshkatarët do të shtrijnë mbi të rrjetat për t’i tharë. Unë, Zoti, do ta realizoj (këtë). Popujt do të të plaçkitin dhe do t’i shkatërrojnë qytetet e tua simotra në stere. Do ta provoni se unë jam Zoti.» (Jehezkeli 26,3-5). Babilonasit e rrethuan qytetin për 13 vjet (585-573), qyteti kapitulloi dhe mbretin e zunë rob, por vetëm më vonë (më 332) Aleksandri i Madh, pas një rrethimi 7 muajsh, e përfundoi plotësimin e profecisë për shkatërrimin e qytetit.
3. Profecitë rreth ardhjes së Mesisë në trajtën e Shërbëtorit të Zotit (tek Jeshaja dhe Psalmet).
4. Profecitë rreth ardhjes së Mesisë si sundimtar paqeprurës (shih Daniel dhe Jeshaja), që do t’i mundë kombet pagane për të ngritur mbretërinë e tij të dukshme.
5. Profecitë apokaliptike, kryesisht profecia e fshehtësisë së 70 vjetëve, është çelësi i të gjithë profecive pas Danielit, sepse flet për ngjarjet historike që do të na çojnë te ngritja e mbetërisë mesianike.
Tiparet e profecive të DhV/BV:
1) Thirrje ndaj vullnetit të dëgjuesve: Pendohuni, ndryshe… 2) Zoti do ta ndëshkojë Izraelin (me disfatë dhe mërgim) në qoftë se nuk pendohet duke respektuar përsëri kushtet e besëlidhjes. 3) Zoti do t’i ndëshkojë ato kombe që ishin armiq të Izraelit, d.m.th. ose si internuesit, ose si ata që bashkëpunuan me internuesit. 4) Zoti do t’i ndëshkojë kombet për shkeljen e të drejtave të njeriut, sepse ato të drejta përputhen me karakterin e tij të shenjtë. 5) Zoti do ta shkaktojë rënien e atyre kombeve në të cilët Izraeli mbështetej duke lidhur marrëveshje me to. Kjo ndodh zakonisht kur asirianët, babilonasit ose grekët zbresin hijerëndë duke gëlltitur gjithçka që gjendet në rrugën e tyre. 6) Megjithë dosjen e mjerueshme të Izraelit, Zoti do të ketë fjalën e fundit (në të ardhmen e largët). Shumica e këtyre profecive kanë të bëjnë me rikthimin e Izraelit dhe me mbretërinë mijëvjeçare të Krishtit. Fragmente të tilla gjenden pothuajse te çdo profet.
Përfundim: Perëndia i Izraelit është Perëndia që drejton historinë – këtë e provon përmbushja e profecive. Prandaj duhet të marrim seriozisht ato që thotë Zoti dhe t’i besojmë lajmit të mirë. Atëherë do të shpëtojmë dhe do të kemi një fat të mrekullueshëm.
Në Izrael ekzistonte një klasë njerëzish të cilët nëpërmjet muzikës dhe vallëzimit kalonin në përçartje dhe mendonin se kjo ishte mënyrë me të cilën zbulohej Perëndia. Mbreti Ahav kishte në shërbim të tij 400 profetë të tillë; mënyra se si ata merrnin një përgjigje të caktuar nga Perëndia lidhur p. sh. me një fushatë që mendonin të ndërmerrnin, nuk ndryshonte aspak nga ajo e profetëve të Baalit të cilët rropateshin për të marrë një përgjigje nga perëndia e tyre në malin e Karmelit. Ky profetizim praktikohej edhe në vendet fqinje dhe shumë mbretër mbanin në oborret e tyre njerëz të tillë. E veçanta e këtyre grupimeve në Izrael qëndronte në faktin se këta njerëz njiheshin si bashkëbisedues të Perëndisë së Izraelit; ata njiheshin si shërbëtorë dhe zëdhënës të Perëndisë. Gjatë gjithë monarkisë ne ndeshemi me njerëz të tillë, që prej Natanit i cili u bë përkthyesi i zemërimit hyjnor përballë poshtërsisë së Davidit dhe deri tek Uri i cili fliste si Jirmija kundër profetëve të rremë dhe që guximin e tij e pagoi me jetë. Për t’u theksuar është fakti se pothuajse të gjithë profetët shkrimtarë u ngritën gjatë momenteve të krizës kombëtare. Mund të dallojmë katër grupe profetësh që korrespondojnë me katër periudha të ndryshme të historisë të popullit izraelit: a) Grupi i parë: Elija, Elisha dhe Joeli, profetë të shekullit të 9-të. b) Grupi i dytë: Jona, Jeshaja, Hoshea, Amosi dhe Mihaja, profetë të shekullit të 8-të. c) Grupi i tretë: Jirmija, Ovadja, Nahumi, Havakuku, Cefanija dhe Jehezkeli, profetë në fundshekullin e 7-të, pak përpara internimit në Babiloni. d) Grupi i katërt: Hagai, Zeharja dhe Malahiu, profetët e epokës së kthimit nga internimi dhe të restaurimit në fundshekullin e 6-të dhe në të 5-tin. Hoshea dhe Amosi u shfaqën, p.sh., nga fundi i lulëzimit të mbretërisë së Jaravamit II dhe Joshijës, në të cilin ndikoi edhe dobësimi i Asirisë. Tregtarët dhe funksionarët, që tregoheshin të padrejtë ndaj klasave të thjeshta, mirëqënien në të cilën jetonin e shikonin si rrjedhojë materiale të zgjedhjes së Izraelit dhe për këtë arsye ata i mbyllnin veshët ndaj thirrjes për hakmarrje në qiell. Pikërisht gjatë kësaj krize një blegtor nga fshati Tekoa shpalli humbjen dhe shpërnguljen. Amosi i shpalli këto lajme në emër të Zotit që nuk mund t’i durojë dot kurrsesi e kudo-qofshin padrejtësitë, aq më pak te populli i tij i zjedhur. Më pas Hoshea do të thërrasë se korrupsioni moral është mosbesnikëri ndaj bashkëshortit besnik dhe të ndershëm. I braktisur nga gruaja të cilën ai ende vazhdon ta dojë, Hoshea në mes të kataklizmave kërcënuese sheh shprehjen e një dashurie të plagosur. Në vitin 745 para Krishtit, në fronin e Asirisë erdhi Tiglat-Pilezeri. Ai fillimisht iu përvish punës për organizimin e vendit të tij. Por vetëm pas disa vitesh çifutët arritën të kuptonin se çfarë kishte vërtet në mendje ky njeri, gjoja në emër të perëndisë Asur; njerëzit mendjehollë parafytyronin me tmerr mundësinë e një zhdukje të ardhshme të Izraelit dhe Judës; a do të ishte ky fundi i mbretërisë së Zotit? Pikërisht në këtë moment, Jeshaja (gr. Isaia), një njeri i kulturuar dhe me talent, pësoi eksperiencën dërrmuese të Perëndisë së shenjtë të Izraelit, të Zotit të vetëm dhe absolut, të Mbretit. Ai guxoi atëherë të shpallte se, edhe ngadhënjimtari më i fuqishëm i botës nuk është veçse një shkop të cilin Perëndia e ka marrë diku përtej Eufratit për të ndëshkuar popullin e tij. Së shpejti popujt e Sirisë dhe Izraelit do të diskutohen për jetë a vdekje, vetëm në Izrael do të jetojë besimtari, d.m.th. ai që mbështetet vetëm tek Zoti. Një shekull më vonë babilonasit pushtuan mbretërinë asiriane dhe filluan praktikimin e metodës së tyre internuese. Fundi i Judës ishte i afërt. Jirmija, një njeri i ndjeshëm dhe i vetmuar, por gjithnjë në lidhje me Perëndinë, e përjetoi si rilindjen gjatë sundimit të Joshijës dhe dështimin e masave të marra prej tij, ashtu edhe shkatërrimin e Judës si komb. (Ah, sikur Zoti të mundte të vendoste në zemrat e këtyre njerëzve urdhërimet e tij!). Të internuarit më 587 u pritën në Babiloni nga Jehezkeli, shpëtimtari i çuditshëm, por që kishte mjaft influencë në këtë vend të largët për shkak të besimit të tij. Rreth vitit 520 një grup izraelitësh u kthyen në vendin e tyre, por në vend të gëzimit ata pësuan zhgënjim tek shihnin gërmadhat e «qytetit të Tempullit». Pikërisht ky moment shënoi dhe fillimin e një krize të re e cila do t’i pengonte profetët (Hagai dhe Zeharja). Profetët jetuan në mesin e popullit dhe mesazhi i tyre bëhet më i kuptueshëm nëse vendoset në kuadrin përkatës historik. Duke mos qënë ëndërrues, poetë apo filozofë, ata i ndanë dhe i përjetuan intensivisht gëzimet dhe ankthet e Izraelit. Në çdo vend profetët shihnin dorën e Perëndisë së gjallë dhe të shenjtë nga i cili kishin marrë prirjen për të qenë shërbëtorë të tij. Për më tepër, predikimet që ata iu përcillnin bashkëkohësve të tyre kishin më shumë karakter paralajmërues, sesa parashikues për ngjarjet që do të pasonin. Madje edhe kur shpallën lajmin mbi ardhjen e mbretërisë të Perëndisë e të Mesisë, ata kishin si qëllim të nxisnin, të paralajmëronin, të ngushëllonin dhe të drejtonin thirrjen për pendim, duke i dhënë kështu popullit shpresë. Ata nuk bënë asnjëherë llogari apo parashikime shifrore. Profetët ishin para së gjithash dëshmitarët e palodhshëm dhe shpesh të persekutuar të vullnetit të Perëndisë, kërkesat absolute të të cilit ata i kujtonin pa u lodhur.
Profetët e lashtë të Izraelit ishin jo vetëm zëdhënësit e Zotit, posaçërisht në kohën e krizave fetare ose politike, por edhe ata që vendosën kanonin biblik. Në të vërtetë profetizoj do të thotë në thelb flas ose shkruaj ose vendos kanonin e Shkrimit të shenjtë, nën frymëzimin e Shpirtit të shenjtë. Prophetët më të angazhuar në vendosjen e kanonit ishin Moisiu, Samueli, Isaia, Jeremia, mbreti Hizkija, Danieli dhe Ezra. Ata gjithashtu redaktuan (dhe azhurnuan) kohë më kohë tekstet e shenjta. Pjesën e parë (Tora, Pesëlibrashi, ose Ligji) e redaktoi dhe shkroi Moisiu. Sipas traditës hebraike Librat e Joshuas dhe të Gjyqtarëve i shkruan Samueli, kurse Joshua shkroi për vdekjen e Moisiut në fund të Pesëlibrashit. Librat e Samuelit dhe Librat e mbretërve, që pasonin librin e Joshuas, i shkroi Isaia (shih 2 An 32,32), kurse Jeremia i mbaroi dhe i redaktoi (Baba Bathra 15a). Profetët shkruan librat e vet, pëveçse Librin e Jeremisë shkroi sekretari i tij, Baruhu. Ezra mbaroi kanonin biblik duke shkruar librat e Ezrës, Nehemisë dhe Analët.
Moisiu (hebr. Mosheu) ishte profeti më i madh i Dhiatës së vjetër. Asnjë tjetër, pas tij, nuk ka folur ballë për ballë me Perëndinë. Ai ishte mësuesi i madh i popullit të Perëndisë, autori dhe redaktori i të pesë librave të Biblës (Tora). Ai profetizoi që një ditë Perëndia do të nxirrte nga gjiri i popullit izraelit një profet si ai, dhe fati i përjetshëm i atij populli do të varej nga qëndrimi i tij ndaj këtij profeti. Kjo profeci u plotësua kur erdhi Jezusi, që ishte më i madh se Moisiu; ai i dha popullit ligjin e ri, mësimin e ri nga Perëndia, dhe që plotëson mësimin e Moisiut dhe mbaron zbulimin e Perëndisë.
Samueli (hebr. Shëmueli) ishte i vetmi profet që mund të matet me Moisiun sepse ishte bashkësisht profet, prift (Dal 24,3-8; Lev 10,16-20) dhe sundimtar (Vap 7,35). Kështu mund ta quajmë rithemelues i kombit izraelit pas periudhës së apostazisë.
Pas librit të Gjyqtarëve vijnë librat e Samuelit, libri i parë dhe libri i dytë, në të cilët përshkruhet ngritja e monarkisë në Izrael. Libri i Gjyqtarëve ka të bëjë me periudhën midis Pushtimit dhe fillimit të monarkisë në Izrael (d.m.th. 1375-1030). Librat e Samuelit trajtojnë periudhën më të shkurtër prej 1040 deri në 970 kur u themelua monarkia në Izrael. Kryefigura në fund të kësaj periudhe të Gjyqtarëve ishte Samueli (hebr. Shëmueli). Ai ishte më i madhi nga profetët e mëparshëm që nga koha e Mosheut, por edhe gjyqtari më i madh dhe i fundit. Në këtë kohë populli izraelit përballonte rrëzikun më të madh që nga koha e Joshuas. Me tërheqjen e kontrollit egjiptian nga Palestina, varej se nga cili do të fitonte hegjemoninë politike mbi Tokën e Premtuar; filistinët ose fiset izraelite.
Filistinët (os pëlishtasit, të cilët i kishin vënë emrin e tyre tokës së Palestinës) në fillim i takonin qytetërimit grek të centralizuar në Kretë. Kur ky qytetërim u shkatërrua më 1470 nga një përplasje vullkanike shumë e madhe, shumica e banorëve u shpërngul në jug, së pari në Egjipt ku u zmbrapsën, dhe pastaj në bregdetin e Palestinës. Atje u ngulen dhe themeluan një qytetërim që përbëhej nga pesë shtete qytetërore me emrat: Ashdod, Ashkelon, Gaza, Gat dhe Ekron. Shumë kohë më parë filistinët kishin pasur marrëdhënie tregtare me Palestinën gjatë viteve 1900-1700. Për këtë lexojmë në librin e Zanafillës. Por tani ishin në rrezik ta shkatërronin popullin izraelit në luftën e tyre për hegjemoni. Ishte pikërisht rreziku i filistinëve që e shtyri profetin Shëmuel të emërohet udhëheqës, veçanërisht pasi Izraeli kishte humbur fazën e parë të luftës si edhe arkën e besëlidhjes, të cilën e kishin kapur filistinët. Ata tani i pushtonin pjesët e mëdha të territorit izraelit. Atëherë Shëmueli po plakej dhe populli kërkonte një mbret për ta bashkuar dhe për ta udhëhequr në betejë, në këtë ngushticë. Perëndia ishte kundër kësaj dëshire të popullit të kishte një dinasti, ku biri automatikisht do të trashëgonte fronin e të atit: Ai dëshironte që çdo mbret të ishte pasoja e zgjedhjes së vet vetjake. Mjerisht, populli ngulte këmbë të kishte një mbret sipas modelit të kombeve pagane. Njeriun që e zgjodhën quhej Shaul (gr. Saul). Ai kishte dalë si gjeneral i shkëlqyeshëm në një rast të mëparshëm. Sidoqoftë, nën sundimin e Shaulit, profeti Shëmuel mbetej udhëheqës fetar. Mjerisht Shauli nuk kishte sukses, sepse megjithëse ishte gjeneral i mirë, nuk ishte i ndjeshëm ndaj vullnetit të Perëndisë. E siç kemi vërejtur në rastin e Mosheut dhe të Joshuas, ky kualifikim fetar ishte pikërisht i domosdosshëm për sukses në një komb drejtpërdrejt nën sundimin e Perëndisë (ishte shtet teokratik). Pikërisht ky kualifikim i mungonte Shaulit dhe kështu dështoi. Kurrë plotësisht nuk arriti ta përforconte pozitën ose dinastinë e tij. Ishte e qartë para vdekjes së tij, që pasardhësi i tij do të ishte Davidi. Dështimi i Shaulit në sferën shpirtërore nxiti në vete xhelozi të tmerrshme për Davidin. Kundër Davidit Shauli ndërmori një luftë partizane, në të cilën Davidi ishte partizan, gjatë viteve të fundit të mbretërisë së tij. Në fund Shauli ra në një betejë vendimtare kundër filistinëve
Shauli është shembull i njeriut, të cilit iu dha një dhunti shpirtërore (atë të mbretit), por tek i cili kurrë nuk u tregua cilësitë e rilindjes. Kurrë nuk e quan "njeri sipas zemrës së Zotit" (d.m.th. njeri i rilindur) siç ishte Davidi. Në DhV elementi karizmatik (d.m.th. me dhunti shpirtërore) nuk përputhej gjithnjë me elementin e rilindur. Zgjedhja hyjnore e Shaulit ishte, siç duket, e motivuar nga dëshira e Zotit të bënte që Izraeli t'i pësonte pasojat e vendimit të tyre mëkatar kundër Tij, por zgjedhja e Tij përfundimtare ishte Davidi, të cilit, ndryshe nga Shauli, Ai i bëri premtimet që nuk mund të anuloheshin.
Davidi ishte njeriu që trashëgoi fronin më 1010. Ai mbretëroi deri në vitin 970. Biri i tij, Shlomo (Sholomo) erdhi në fuqi pas tij dhe mbretëroi deri në vitin 931, kur mbretëria e tij u nda në dy pjesë. E gjithë kjo periudhë konsiderohet si koha e praruar e kombit izraelit. Davidi, ndryshe nga Shauli kishte shumë sukses dhe pastaj konsiderohej si mbret ideal. Ai e themeloi dinastinë e tij që zgjati shumë kohë, rreth 400 vjet, deri në rrënimin e mbretërisë së Judës më 587. Siç duket, sigurimi i dinastisë së Davidit bazohej në besëlidhjen që Perëndia e lidhi me të me fjalët që vijojnë: 'Zoti iu betua Davidit që do të mbante këtë fjalë: Unë të premtoj që biri yt do ta trashëgojë fronin. Në qoftë se bijtë e tu i përmbahen besëlidhjes sime së bashku me urdhërimet që ua kam dhënë, atëherë edhe bijtë e tyre do ta trashëgojnë fronin përgjithmonë.' (Psalmi 132,11-12). Jerusalemi u bë kryeqytet – qyteti që Davidi e kishte zënë nga jëbusasit. Ka shumë të ngjarë që Davidi e adoptoi rolin e kryepriftit sipas zakonit të mbretërve jëbusas (prej të cilëve njëri kishte qenë Melkizedeku), sepse, siç duket, e udhëhiqte popullin në adhurimin e Perëndisë. Sipas besëlidhjes që mbretërit hitas bënin me vasalet e tyre, zoti i jepte vasalit të tij një dinasti të qëndrueshme në qoftë se mbreti vasal ishte një nga fiset e tij prej gjakut. Meqë besëlidhja e Sinait, siç duket, bazohej në të njëjtën formë, kjo ndoshta do të shpjegonte se përse e quanin bir i Perëndisë mbretin izraelit. Përgjegjësia kryesore e mbretit ishte sigurimi i sundimit të drejtë. Për këtë nuk ishte vetëm gjykatësi i lartë por edhe i detyruar të lexonte ligjin (d.m.th. kodin dhe kushtetutën së bashku) me zë të lartë para popullit çdo vit. Ai vetë ishte nën ligjin e Perëndisë siç ishte edhe populli. Por shumica e mbretërve që vinin pas Davidit ishin të këqij dhe nxitonin lulëzimin e padrejtësisë dhe të korruptimit, jo vetëm në mbretërinë veriore (që quhej Izrael) por edhe në mbretërinë e jugut (që quhej Juda) – të dy lindën me ndarjen e mbretërisë së Sholomos. Disa nga këta mbretër përpiqeshin ta kthenin popullin në besnikërinë ndaj besëlidhjes së parë (p.sh. mbretërit Hizkija dhe Joshija), por profetët frenonin kokëfortësinë e mbretit. Dështimi i këtyre mbretërve të jetojnë sipas parimeve të dinastisë së Davidit përforconte pritjen e sundimtarit të drejtë që duhej të vinte, Mesinë (mbretin e shuguruar nga Perëndia). Me rrënimin e mbretërisë së jugut (Judës) më 587 dhe me dështimin e kryetarit davidik, Zërubavelit, që ta përtërinte dinastinë pas mërgimit, shtohej pritja për ardhjen e Mesisë. Mesia jo vetëm se do t'i plotësonte profecitë për vete të shkruara në librin e Zanafillës, por edhe do të ishte plotësimi i përsosur i premtimeve që Perëndia ia kishte dhënë dinastisë së Davidit. Gjatë periudhës 104-37 para erës sonë, disa nga kryepriftërinjtë makabe pranuan titullin e 'mbretit' edhe disa pretendonin që ata vetë ishin plotësimi i shpresës mesianike. Është thelbi i lajmit të DhR se kjo shpresë u plotësua vetëm në Jezusin, Mesinë.
Politika shtypëse e Solomonit (hebr. Sholomo) solli si përfundim zemërimin e përhapur ndër shtetasit. Ky zemërim arriti kulmin me vdekjen e mbretit. Trashëgimtari i tij, Rehavami (gr. Rehoboam), u përpoq të zgjidhte problemin duke shtuar edhe më shumë masat shtypëse, të cilat i kishte përdorur Sholomo për të nxjerrë tatim për shpenzime publike si edhe mbretërore. Si pasojë, dhjetë fiset veriore u ndanë dhe themeluan shtetin e tyre të pavarur, të cilin e quajtën Izrael. Kjo lëvizje e pavarësisë ishte zhvilluar nën udhëheqjen e njëfarë agjitatori me emër Jaravam (gr. Jeroboam), të cilin e kishte nxitur Egjipti. Më vonë ky u bë mbreti i parë i shtetit të ri të quajtur Izrael.
Kështu u nda mbretëria e mëparshme: në veri ndodhej shteti i ri me emrin Izrael, i cili përfshinte dhjetë fiset izraelite. Në jug e vetmja pjesë e mbretërisë së mëparshme që kishte mbetur ishte Juda vetëm me një fis. Ndarja ndodhi më 931 para erës sonë, por as njëri as tjetri nga shtetet nuk ishin të mbarë. Shteti i ri me emrin Izrael arriti të qëndronte deri në vitin 721, kur asirianët dëbuan popullsinë. Ndërsa shteti me emrin Juda ia arriti të rezistonte deri në vitin 587 para erës sonë kur babilonasit e dëbuan popullsinë dhe e shkatërruan Jerusalemin me gjithë Tempull.
Asnjë nga mbretërit e mëtejshëm nuk arriti shtatin e Davidit, me të cilin ata krahasohen në Bibël. Problemi i parë i tyre ishte idhujtaria – shenjë e largimit të tyre nga kushtet e besëlidhjes që Perëndia e kishte lidhur me stërgjyshërit e tyre. Problemi i dytë ishin besëlidhjet me kombet e tjera, të cilat nuk kishin të njëjtin botëkuptim, sepse izraelitët refuzuan të mbeshteten në Perëndinë për zgjidhjen e dilemave politike. Perëndia vazhdimisht i paralajmëronte mbretërit e Izraelit si edhe Judës me anë të përfaqësuesve të tij, se në qoftë se vazhdonin të refuzonin ta dëgjonin dhe t'i besonin, me kohë Ai do të sillte rrënim. Me përjashtime të rralla, mbretërit refuzuan t'i dëgjonin profetët, kështu pra, pasojat për dy shtetet ishin të pashmangshme – shkatërrimi, dëbimi dhe mërgimi.
Historia e mbretërisë veriore, Izraelit, mund të ndahet në katër periudha.
Periudha e parë (931-880) karakterizohej nga rivaliteti dhe luftërat ndërmjet Izraelit dhe Judës. Jaravami I, mbreti i parë, ngriti një sistem rival të adhurimit në mbretërinë e tij për të penguar pelegrinët që të shkojnë në jug, në Jerusalem. Ky kult rival u degjenerua shpejt në idhujtari. Mbreti i fundit i kësaj periudhe, Omriu, u bë një figurë ndërkombëtare shumë e rëndësishme.
Periudha e dytë (880-841) karakterizohej nga ngritja e dinastisë së Omriut dhe nga ndërtimi i kryeqytetit duke përfshirë edhe pallatin e stolisur në Shehem (që e quanin Samari, hebraisht Shomron = zonë kufitare, ose sot Nablus), gërmadhat e të cilit mund të shihen edhe sot. Biri i Omriut, Ahavi, importoi nga Tiri punëtorët dhe aftësitë për të ndërtuar pallatin. Për të përforcuar besëlidhjen me Tirin kundër Sirisë, ai u martua me princeshën e Tirit, Izobalën. Për t'i bërë qejfin gruas së vet, e lejoi t'i importonte 400 profetët e fesë së saj pagane në Izrael. Kjo kishte si përfundim jo vetëm imoralitetin dhe padrejtësinë, por edhe idhujtarinë. Perëndia nxori nga populli njeriun e tij me emrin Elija, për ta përballuar këtë gjendje. Profeti i njoftoi mbretit se Perëndia do të sillte thatësirë për ta dënuar kombin për pabesinë e tij. Thatësira mori fund vetëm pas një prove force ndërmjet Elijës, përfaqësuesit të Perëndisë, dhe profetëve paganë në vargmalin Karmel (afër Haifës së sotme) kur Perëndia, duke dërguar zjarr, tregoi se si Ai ishte Perëndia i vërtetë. Një ngjarje e mëtejshme që kishte të bënte me padrejtësinë sociale të turpshme të mbretit dhe të gruas së tij pagane, kishte si përfundim që Elija profetizoi mbarimin e dinastisë së Omriut. Kjo u plotësua pikërisht kur Jehu udhëhoqi revolucionin që shkaktoi zhdukjen e dinastisë së Omriut. Pjesa e fundit e kësaj periudhe karakterizohej me luftërat kundër Sirisë, në kohën kur vepronte profeti Elisej (hebr. Elisha), i cili paralajmëronte mbretërit e pabesë.
Profeti Jona na jep një vështrim të rëndësishëm në mendjen e Zotit. Fakti se shumë hollësi historike mungojnë në librin e Jonës, na tregon se autori na jep të kuptojë se Zoti shqetësohet edhe për kombet pagane, pikëpamje që zhvillohet te DhR. Regjistrimet asiriane na tregojnë se pak para vizitës së Jonës, kishte qenë disa epidemi (më 765 dhe 759) si dhe eklipsin e plotë të diellit (më 763), dhe se në kohën e bashkëregjencës së mbretëreshës Semiram dhe Adad-Nirariut, popullsia e Ninaves ishte kthyer në monoteizëm.
Periudha e tretë (841-752) ka të bëjë me dinastinë e Jehut, e cila nuk kishte sukses. Me gjithë zilinë e tij për të masakruar dinastinë e Omriut, s'kishte asnjë dëshirë të vërtetë që të nderohet Perëndia. Depërtimet siriane po vazhdonin deri në ngritjen e mbretit të madh të kësaj periudhe, me emrin Jaravam II. Ky arriti lulëzim të madh, por në kurriz të drejtësisë shoqërore. Kjo shkaktoi paditjen e tij edhe nga dy profetët që Perëndia i ngriti, me emrin Amos dhe Hoshea.
Periudha e katërt (752-722) ka të bëjë me 30 vitet e fundit të mbretërisë së Izraelit. Asiria ishte fuqia mbizotëruese në veri që i kërcënonte të gjitha territoret me forca të tmerrshme ushtarake. Edhe Izraeli me radhë u bë shtet vasal i Asirisë, për shkak të një sërë mbretërish të dobët, të cilët erdhën, njëri pas tjetrit, në një kohë të shkurtër, sepse ose u vranë ose u zhdukën me anë të revolucioneve. Më 721 Izraeli mendjeshkurtër ngriti krye kundër Asirisë, zotit të tij feudal, dhe vendi u pushtua, qytetet u shkatërruan dhe popullsia u dëbua. Paralajmërimet dhe profecitë e Amosit dhe Hoshean u plotësuan. Fjala e Perëndisë u vërtetua.
Juda, mbretëria e jugut, në fillim kishte përparësi në kryeqytetin e themeluar prej kohësh dhe në Tempullin madhështor me kultin e vërtetë, të përkrahur nga një dinasti mbretërish të emëruar nga vetë Perëndia. Në kohën e sundimit të mbretit të parë pas ndarjes, Rëhavamit, thesaret e vendit ua kishin dorëzuar egjiptianëve për ta liruar me shpërblesë. Erdhën edhe andrallat e brendshme, kur mbreti me emrin Jëhoram, biri i Jëhoshafatit, u martua me Atalinë, bijën e Ahavit, mbretit të prishur të Izraelit. Kur vdiq burri i saj, ajo u bë sundimtare dhe futi idhujtari në vend. Ajo u përpoq të masakronte tërë dinastinë e Davidit por dështoi. Anëtari i vetëm i dinastisë që mbeti në fund, si përfundim të një revolucioni që ndodhi në pallat, u shugurua mbret. Ky njeri, Jehoashu, futi një reformë të kufizuar, por kur Asiria kërcënonte ta sulmonte Jerusalemin, thesaret e Tempullit iu dorëzuan mbretit asirian, që të tërhiqet. Gjatë shekullit VIII para erës sonë, mbret i shquar ishte Uzija. Nën sundimin e tij, vendi përjetoi një lulëzim të paparë që nga vdekja e Sholomos. Në vitin e fundit të sundimit të tij, profeti ] Jeshaja (gr. Isaia) mori thirrjen për t'u bërë profet. Së bashku me një profet tjetër me emrin Mihaja, Jeshaja u bë zëdhënësi i Perëndisë para mbretërve të Judës në kohën e kërcënimit asirian. Kur Izraeli dhe Siria u bashkuan kundër Judës, mbreti i Judës, Ahazi, mendonte të thërriste për ndihmë perandorin asirian. Jeshaja e këshilloi që të mos vepronte ashtu, sepse edhe nënshtrimi miqësor do ta detyronte shtetin e tij të adoptonte kultin e perëndive asiriane dhe kështu të binte në idhujtari. Mjerisht, Ahazi e refuzoi këshillën e profetit Jeshaja dhe kështu, fjalën e Perëndisë. Si pasojë Juda u bë shtet vasal i Asirisë. Në një rast tjetër mbreti Hizkija (gr. Ezekija) mendonte të bashkohej me Egjiptin kundër Asirisë. Mjerisht, edhe kësaj here mbreti e refuzoi shumicën e paralajmërimeve dhe këshillave të Perëndisë që erdhën me anë të këtyre profetëve. Duke menduar se ishte më i urtë se vetë Perëndia, mbreti i Judës u besonte besëlidhjeve të lidhura me Egjiptin për t'i shpëtuar pushtimit. Mirëpo Egjipti kurrë s'ishte mjaft i fortë për ta ndihmuar. Si pasojë erdhi invadimi asirian e me të edhe shkretimi pa mëshirë i vendit jashtë Jerusalemit. Pikërisht në kohë, mbreti Hizkija ndërroi mendje dhe dëgjoi predikimin e profetit Jeshaja dhe atë të profetit Mihaja, dhe me anë të një mrekullie, Jerusalemi i rrethuar mezi u shpëtua me tërheqjen e papritur të ushtrisë asiriane. Mjerisht, sundimi i keq i mbretit të mëtejshëm, Mënasheut, përmbyti përparimin shpirtëror të paraardhësit e tij, Hizkijës, dhe shteti i Judës u gjet në një kohë të tmerrshme të idhujtarisë kur u vranë shumë njerëz besimtarë. Profetin Jeshaja e vranë duke e sharruar në një zgavër druri. Pasardhësi i Hizkijës, Joshija, e ktheu politikën e të atit dhe futi një reformë shoqërore dhe fetare (të dyjat shkonin gjithnjë së bashku). Në kohën e sundimit të tij, Perëndia thirri edhe dy profetë si zëdhënës të tij, Cefanjën (gr. Sofonia) dhe Jirmijën (gr. Jeremia). Atyre u shtuan edhe Nahumi dhe Havakuku (gr. Hababuku). Të gjithë ata profetizonin se si Perëndia do ta përdorte perandorinë babilonase për të dënuar Judën për pabesinë e tij. Më 605 erdhi shpërngulja e parë babilonase kur u dëbua Danieli së bashku me çifutët e tjerë të rëndësishëm. Më 597 pabesia e vasalit, Judës, ndaj perandorit babilonas, Nebukadnecarit, solli si përfundim shpërnguljen e shtetasve më të rëndësishëm, duke përfshirë edhe profetin Jëhezkel. Plaçkitjen e fundit të kryeqytetit e kishin profetizuar edhe profeti Jirmija në Judë edhe profeti Jëhezkel (gr. Ezekieli) në mërgim në Babiloni. Siç ka shkruar profeti Ovadja (gr. Abdia), kulmi i poshtërimit erdhi kur Edomi, shtet i betuar armiqësor, i ndihmoi babilonasit në luftë kundër Judës.
Mbretëria e Sholomos u nda më 931 para erës sonë. Dy mbretëritë, Izraeli në veri dhe Juda në jug, kishin një sërë mbretërish, shumica e të cilëve nuk i dëgjuan profetët që ua dërgoi Perëndia. Pasoja e mosbindjes së vazhdueshme ndaj këtyre paralajmërimeve ishte në fund shkatërrimi i shtetit, dëbimi dhe mërgimi i popullit. Mundësia e këtij dënimi kishte qenë gjithnjë pjesë përbërëse e besëlidhjes ndërmjet Perëndisë dhe kombit.
Vendi i parë që e pësoi këtë përfundim ishte mbretëria e veriut, Izraeli. Perëndia i kishte dërguar një sërë profetësh për ta lajmëruar popullin: Elijën, Elishën, Amosin dhe Hoshean]], por në përgjithësi mbretërit nuk i dëgjuan këto lajmërime. Kjo përfundoi me pushtimin e vendit nga Asiria, e cila ishte fuqia më e madhe e asaj kohe. Politika e perandorisë asiriane ishte dëbimi i popujve të shteteve vasale në qoftë se ngrinin krye kundër perandorit. Meqë Izraeli ishte bërë vasal i Asirisë, pikërisht kjo (dëbimi) i ndodhi kombit më 721. Shumë u vranë; kryeqyteti dhe qytete të tjera u shkatërruan dhe popullsia (27.290 gjithsej sipas regjistrimeve të perandorit asirian Sargon) u dëbua në krahina të tjera të perandorisë (Gozan në Mesopotami dhe Media). Si shkëmbim, asirianët sollën një popull tjetër nga ana tjetër e perandorisë dhe e vendosën në ish-tokën e Izraelit. Atje u ndërmartuan me pjesën e izraelitëve të mbetur. Sipas pikëpamjeve të çifutëve në jug, lindi një racë bastarde pjesërisht pagane. I quanin samarianë – popullin, të cilin më vonë do ta hasim në kohën e Dhiatës së Re. Më 332-132 para erës sonë dhe më 136-484 të erës sonë, kishin një tempull në malin Garizim. Kohët e fundit u zbulua gërmadhat e këtij tempulli, dhe kjo është me interes për ne, sepse tempulli ishte ndërtuar sipas modelit të Tempullit të Sholomos në Jerusalem. Ende gjer më sot atje banon një koloni e vogël, ndoshta e atyre që mbaheshin të pastër, afër qytetit Nablus (Shehemit të dikurshëm) si edhe në Holon (pranë Tel-Avivit). Në 1948 ata ishin vetëm me 150 frymë, kurse sot 550. Ende sot mblidhen për adhurim dhe për të kushtuar flijime. Ata kanë variantin e tyre të Torës me emrin Pesëlibërshi samarian. Ata thanë se janë pasardhësit e fiseve Efraim, Gad dhe Mënashe që i shpëtuan sulmit asirian dhe mbeten besnikë ndaj Perëndisë së Izraelit. Përveç kësaj ka edhe gjurmë të dhjetë fiseve të humbura në Etiopi (Falasha), në Jemen, në Indi (fise Manipur dhe kenanitët), në Kinë (fise Chiangmin dhe Shinlung), në Burmë, dhe në Afganistan (fisi Pashtu nga vijnë talibanët). Dhjetë fiset izraelite, siç duket, nuk u humbën pa lënë gjurmë, si mendojnë disa.
Vendi i dytë që pësoi përfundimin e dëbimit dhe të mërgimit ishte mbretëria e jugut, Juda, e kjo ndodhi në tri periudha. Kësaj radhe fjala ishte për perandorinë babilonase. Ngritja e perandorisë së tyre filloi me disfatën e asirianëve më 612. Më 604, tetë vjet më vonë, ndodhi pjesa e parë e dëbimit kur babilonasit shpunë në mërgim profetin Daniel nga Juda së bashku me pjesëtarët e tjerë të elitës çifute. Kjo ndodhi kur çifutët (d.m.th. banorët e Judës) ngritën krye kundër zotërinjve të tyre babilonas. Më 597 Juda ngriti krye edhe një herë dhe kësaj here, babilonasit zaptuan Jerusalemin dhe zunë rob lufte mbretin së bashku me kryetarët e shtetit. Profeti Jehezkel (gr. Ezekiel) ishte ndër ta dhe ata u dëbuan deri në Babiloni. Kundër këshillës së profetit Jirmija (gr. Jeremia), Juda ngriti krye përsëri më 587, dhe kësaj here pushtuesit e shkatërruan plotësisht Jerusalemin duke përfshirë edhe Tempullin. Përveç kësaj, plaçkitën krahinat fshatare. Shumicën e popullsisë e dëbuan, vetëm njerëzit e ulët nuk u ndoqën, duke përfshirë profetin Jirmija që pushtuesit e mbanin (me të padrejtë) për kolaboracionist. Jirmija ishte nën mbrojtjen e Perëndisë dhe si plotësim i premtimit të Tij, u shpëtua dhe mund të mbetej në vendin e vet duke pasur lirinë e lëvizjes.
Sidoqoftë, e ardhmja e kombit mbeshtetej tek të mërguarit në Babiloni (afërsisht 70.000 frymë gjithsej). Ata ishin ajka e shoqërisë çifute: priftërinjtë (si p. sh. Jëhezkeli), specialistët, profesorët dhe inteligjenca. Ishin njerëzit e aftë për të menduar për kuptimin e ngjarjeve të kohëve të fundit që u kishin ndodhur: në mërgim kishin mjaft kohë për këtë. A e kishte braktisur Perëndia popullin e vet? Ç'do t'u ndodhë atyre në të ardhmen? Rreziku më i madh ishte asimilimi me kohë i kombit nga populli i vendit, sikurse u ndodhi kombeve të tjera që sot përmenden vetëm në librat e historisë. Por, Perëndia kishte bërë gati zgjidhjen e këtij problemi. Ndër të mërguarit ishte njëfarë profeti me emrin Jëhezkel. Më parë e kishte profetizuar rrënimin e Jerusalemit e tani ua kushtoi vëmendjen të mërguarve. Në një vegim që Perëndia ia dha, pa se si prania e Perëndisë ishte ndër të mërguarit dhe jo më në Jerusalem. Perëndia u premtonte një të ardhme: besëlidhjen e re, ringjalljen kombëtare, Tempullin e ri dhe Jerusalemin e ri. Këto gjëra mezi u plotësuan, pas kthimit të të mërguarve më 539. Realizimi i plotë ende po pret dhe do të ndodhë në kohën e mbretërisë mesianike pas kthimit të Mesisë. Por, çfarë ishin kushtet e të mërguarve gjatë mërgimit? Ku ishin ata? Ç'duhej të bënin dhe çdo të ndalohej? Libri i profetit Jëhezkel bën pak aluzion për këto. Siç duket, çifutët ishin të vendosur në një krahinë midis Babilonit dhe Urukut, në rrafshinën babilonase, pranë një kanali ujitës të madh me emrin 'lumi Hebar' (pranë Nipurit). Sigurisht fjala nuk ishte për ekzistencën e kampit për robërit e luftës, sepse dëshmia shënon që çifutët e mërguar kishin lirinë e madhe të lëvizjes – p.sh. mund të dërgonin lajmëtarë përsëri në Jerusalem. Dihet, ndër të tjera, se profeti Jirmija bëri letërkëmbim me ta kur ishte ende në Jerusalem, para ikjes së tij për në Egjipt si pasojë e dështimit të rebelimit kundër babilonasve. Natyrisht, kishin disa shtrëngime, por mund të mbanin mënyrën e jetës së vet: bujqësinë, kultin fetar, dhe martesën e vet. Ka të ngjarë të ishin të strehuar në shtëpi prej tullash balte, të ngritura në kodrat e braktisura të qyteteve të mëparshme dhe të lashta që ende sot mbulojnë peizazhin e rrafshinës babilonase. Ka të ngjarë të kishin mundësi t'i vizitonin qytetet e mëdha të vendit, ndër të cilat më i madhi ishte Babiloni (Babeli i lashtë) me kopshtet e varura dhe shumë të njohura, fortifikata shumë të mëdha dhe me Portën madhështore të Ishtarit. Profeti Jëhezkel sigurisht pa ziguratët me shkallaret ose kullat tempuj, të cilat i kujtonin Kullën e Babelit. Ajka e të mërguarve, ndër të cilët ishte Danieli, ishte në oborr.
Në librin e Danielit mësojmë diçka për mënyrën e jetesës së tyre si edhe për rivalitetin e interesave dhe besëve që duhej t'i përballonin çifutët. Edhe nga libri i Danielit mësojmë diçka për të ardhmen e kombit izraelit. Në një sërë vegimesh, Perëndia i dha Danielit hollësitë e sakta për të ardhmen, veçanërisht, përsa i përket themelimit të mbretërisë mesianike. Në profecinë e 70 periudhave prej 7 vjetëve, përcaktohet data e ardhjes së Mesisë që doli si hyrja mesianike e Jezusit në Jerusalem, si edhe kryqëzimin që ndodhi një javë më vonë. Profecia vazhdon me njoftim se pas një kohe, do të themelohet mbretëria mesianike pak pas një kohe të tmerrshme të përndjekjes së popullit të Perëndisë. Ende jetojmë në këtë kohë dhe ende nuk ka ardhur ngushtica e madhe dhe e fundit për Izraelin, por shënjat e kohës tregojnë se këto ngjarje po afrohen. Mërgimi i çifutëve zgjati nga viti 605 (kur u nisen në mërgim të parët çifutë) gjer pak pas vitit 538 (kur u kthye shumica e të mërguarve), por sipas pikëpamjes biblike (në profecinë e Jirmijës) 70 vjet (nga shkatërrimi i Tempullit më 586 deri në rindërtimin dhe rikushtimin e tij më 516).
Gjatë kohës së mërgimit, ndodhën shumë zhvillime përsa i përket fesë së çifutëve. Mjerisht, disa nga këto zhvillime s'ishin aspak pozitive. U veçuan nga ritet e popujve rreth tyre dhe i ndoqën zakonet dhe ritet e tyre të veçanta, duke mbajtur ditën e shtunë dhe ritin e synetit. E mbanin adhurimin e tyre. Meqë s'kishin asnjë tempull, ngritën shtëpi të lutjes (sinagoga) dhe zëvendësonin flijimet me lutje. Ata i studionin me vëmendje librat e Mosheut si edhe veprat e profetëve të mëparshëm (d.m.th. librat e Joshuas, Gjyqtarëve, Shëmuelit dhe të Mbretërve). Ata adoptuan gjuhën aramaike.
1) Meqë s'kishin më tempull, filluan të nënvleftësonin rëndësinë e flijimeve që duheshin bërë për ndjesën e mëkateve. Në vend të kësaj, filluan të zhvillonin një sistem shpëtimi me anë të veprave të mira – kryerja e detyrave fetare. Jezusi, kur erdhi, duhej ta korrigjonte këtë prirje, sepse ishte në kundërshtim me shfaqjen e Shkrimit të shenjtë. Njerëzit e kohës së Jezusit u zemëruan për këtë, sepse e kishin zhvilluar sistemin e tyre (në kundërshtim me sistemin e Perëndisë) pa asnjë lidhje me flijimin e Mesisë që duhej të vinte.
2) E dyta prirje e keqe që e trashëguan nga koha e mërgimit ishte lakmia për të holla dhe për tregti, e kjo që atëherë i karakterizon çifutët! Sidoqoftë, një aspekt pozitiv i mërgimit ishte zhdukja e idhujtarisë – që atëherë idhujtaria kurrë s'do të dukej në kombin izraelit.
Mësimi që mund të nxirret nga mërgimi është si vijon: kur Perëndia i disiplinon fëmijët e tij, e bën për të mirën e tyre, që të rifillojnë një jetë të re. Por, ne duhet ta pranojmë disiplinën e Perëndisë me qëndrim të mirë, pa ankim dhe pa justifikim. Atëherë do të mbledhim të korrat e drejtësisë; do të bëhemi më të pjekur, në përputhje me planin e Perëndisë për ne.
Çifutët u mërguan në Babiloni. Por, Perëndia i kishte thënë profetit Jirmija (gr. Jeremia) se mërgimi do të zgjaste shumë-shumë 70 vjet. Profeti Jeshaja (gr. Isaia), gjithashtu, kishte profetizuar rreth 200 vjet më parë se Perëndia do të nxori nga kombet një njeri me emër Kir që do ta përdorte për t'i dhënë fund robërisë së izraelitëve. Dy profetët e kishin parathënë rrënimin e Babilonit. Kishin profetizuar që Babiloni kurrë nuk do të nderohej më si qytet e as që nuk do të banohej më. Kjo profeci u plotësua gjer sot. Kjo së bashku me profecitë e tjera tregojnë se Perëndia është Zoti i historisë, i cili vepron në gjithçka për të mirën e popullit të vet.
Kush do të mendonte se perandoria madhështore babilonase do të merrte fund papritur një natë? Pikërisht ashtu ndodhi. Profecia filloi të realizohej në historinë kur Kiri, mbreti i Anshanit, u bë brenda një kohe të shkurtër pushtues i Lindjes së Afërme. Ai pushtoi Babilonin më 539. Në atë kohë Nabonidi (556-539) ishte mbret, por lejonte birin e tij, Baltazarin, të mbretëronte si nënmbret – atë e ngarkoi me drejtimin e mbrojtjes së kryeqytetit. Kur sulmi armiqësor filloi, Baltazari ishte i pranishëm në një gosti (të shfrenuar) për nder të dy perëndive babilonase, Bel-Mardukut dhe Ishtarit. Me dinakëri Kiri vuri pritë në pjesën e lumit Eufrat, të cilën zakonisht e përdornin për hendek mbrojtës para mureve të qytetit. Kiri e depërtoi sistemin e fortifikimeve duke shkuar shtratit të thatë të lumit. Meqë Baltazari ishte i dehur, s'ishte në gjendje ta drejtonte mbrojtjen e qytetit dhe Babiloni u rrëzua. Baltazarin e vranë dhe e dëbuan në mërgim Nabonidin, atin e tij. Pastaj Kiri ngarkoi mbretin vasal me emrin Astiagu me drejtimin e Babilonit dhe i dha titullin 'Dariu' (që do të thotë Pushtues). Një sërë mbretërish të mëtejmë e mbanin këtë titull dinastik. Astiagu kishte qenë më parë mbret i medasve (d.m.th. i Madait), popullit, të cilin Kiri e kishte pushtuar më së pari dhe ia kishte bashkangjitur perandorisë së tij. Për këtë perandorinë e re e quanin medo-persiane.
Kjo na jep një ide për politikën e Kirit, i cili para së gjithash ishte diplomat. Politika e tij ishte kthimi i të mërguarve në vendet e veta dhe nxitja për të rikthyer kultin e tyre. Kështu, më 538 doli urdhërimi i tij e njohur që u dha leje popujve të ndryshëm të ktheheshin në vendet e veta. Atëherë edhe çifutët kishin mundësi të ktheheshin në Jerusalem. Sidoqoftë, të gjithë nuk e shfrytëzuan rastin. Kthimi i lodhshëm, në vendin e tyre, dhe vendosja në kushtet armiqësore kërkonin nga ata një frymë pioniere. Vetëm ata me besim të vërtetë ishin gati për t'u nisur. Kapitujt e parë të librit të Ezrës na tregojnë se si të mërguarit u kthyen dhe se si hodhën pa vonesë themelet e tempullit të ri.
Gjatë mërgimit të tyre çifutët e kishin mësuar aramaishten, e cila ishte gjuha amtare e perandorisë dhe kështu mjet komunikimi i përgjithshëm. Kështu, qysh nga kthimi në atdhe, gjuha e çifutëve ishte aramaishtja. Te Nehemja 8,8 na thuhet se ata bënin një përkthim gojor të Ligjit (d.m.th. në aramaisht), sepse pjesa më e madhe e dëgjuesve nuk e kuptonte më hebraishten.
Perandori persian emëroi Sheshbacarin, guvernator të Judës, njeriun që i kishte shoqëruar të mërguarit prapa në vendin e tyre. Mjerisht çifutët duhej të përballonin kundërshtimin e madh nga popullsia e vendosur në provincën e Judës, me të cilët refuzuan të bashkëpunonin. Për shkak të këtij kundërshtimi, Tempullin e inauguruan 23 vjet me vonesë, në kohën kur Zerubaveli ishte guvernator kurse Jeshua kryeprift. Profetët Hagai dhe Zëkarja e nxitën popullin që ta mbaronin ndërtimin e tempullit. Më 458 (d.m.th. rreth 50 vjet më vonë) erdhi Ezra, specialisti i librave të shenjta. Ishte nisur nga Persia për në Jerusalem për të udhëhequr një mision fetar dhe një reformë të thellë. Ai i kishte marrë leje perandorit persian që ta fuste ligjin e Perëndisë në themel të jetës së përditshme. Prandaj, bëri që të mblidheshin të gjithë çifutët në një ceremoni fetare ku u detyruan t'i përmbaheshin besëlidhjes që Perëndia e kishte lidhur me të parët.
Ezra bëri një fushatë kundër martesave të përziera. Martesa të tilla ishin të përhapur ndër kryetarët dhe të pasurit. Ezra ishte ndoshta figura më e rëndësishme në jetën fetare çifute që nga koha e Mosheut. Me anë të tij shteti çifut, Juda, (me emër persian provinca e Jahudit) u bë shtet teokratik. Me anë të tij, gjithashtu, u mblodhën librat e shenjta të çifutëve. Ai shkroi i librat e fundit të kanunit çifut (librat e Ezrës, Nehemjës, dhe Analeve) dhe kështu mbaroi kanunin, d.m.th. numrin e librave kanonike.
Vetëm rreth 50.000 çifutë u kthyen në Izrael. Të tjerët mbetën në Babiloni për arsye tregtare. Edhe të tjerët u shpërngulen më tej në lindje deri në Shushan, në Persi. Në librin e Esterës është shkruar ajo që i ndodhi kësaj kolonie çifutësh midis viteve 483 dhe 473 para erës sonë: se si Perëndia i shpëtoi ata nga një intrigë vrasëse. Atë kohë Kserksi I ishte perandori persian. Libri i Esterës fillon me një gosti të madhe të bërë në Shushan. Tani dihet se ky banket ishte i lidhur me përgatitjet për fushatën ushtarake kundër Greqisë. Më 480 flota e tij pësoi një disfatë të rëndë nga ana e grekëve dhe pas pak u mund edhe ushtria e tij. Kserksi u kthye në Persi shumë i trishtuar. Në këtë rast përpiqej të ngushëllohej me kënaqësitë e pallatit dhe kërkoi mbretëreshë ndërmjet vajzave të bukura të perandorisë së tij. Ai zgjodhi Esterën dhe u martua me të. Estera ishte çifute dhe për këtë ishte në gjendje të ndikonte tek i shoqi që ta shpëtonte popullin e saj nga gjenocidi. Në këtë mënyrë Perëndia e ruajti mrekullisht popullin e vet dhe iu kundërpërgjigj sulmit të atyre që u përpoqën ta shfarosnin popullin e vet. Çifutët gjer më sot e kremtojnë këtë çlirim të shquar në festën e Purimit. Ezra (gr. Esdras) e organizoi ekspeditën e tij për në Jerusalem pikërisht 16 vjet pas kremtimit të parë të festës së Purimit. Disa vjet më vonë Kserksi I vdiq dhe më 465 Artakserksi I Longiman trashëgoi fronin. Më 445 Artakserksi I futi një urdhëresë që autorizoi rindërtimin e mureve të Jerusalemit dhe kështu ringjalljen e Izraelit si njësi politike. Perandori persian e emëroi Nehemjën guvernator të Judës dhe e dërgoi në Jerusalem për të kontrolluar zbatimin e urdhëresës. Kundërshtimi u shtyp dhe pas 52 ditësh mbaroi ndërtimi i mureve. Pas një kohe prej 150 vjetësh kur kishte filluar shkatërrimi i qytetit nga babilonasit, Jerusalemi ishte përsëri qytet i rrethuar dhe i mbrojtur nga muret. Disa vjet më vonë erdhi Nehemja përsëri në një mision për ta ndihmuar Ezrën. U bë legjislacion për vazhdimin e kultit në Tempull, por vetë Ezra theksoi veçanërisht bindjen e rreptë të kodit të Mosheut si detyrë të çdo çifuti. Siç kemi parë, ka shumë të ngjarë që Ezra të jetë autori i librave të fundit të Biblës çifute – d.m.th. të Dhiatës së Vjetër. Në librat e Analeve thekson mësimet shpirtërore që mund të nxirren nga historia e Izraelit.
Së pari, Perëndia sheh gjithçka. Kujdeset për pasqyrimin e karakterit të tij në popullin e tij – e ka shumë për zemër drejtësinë sociale dhe politike. Me fjalë të tjera, Perëndia refuzon gjithçka që ka të bëjë me opiumin e popullit – d.m.th. hipokrizinë fetare. Kërkonte mes popullit të vet gjykata të paanshme, tregti të drejtë në shesh, pagën e drejtë të punës, bujarinë ndaj të varfërve dhe atyre pa mbrojtje, si edhe adhurimin besnik e të sinqert.
Mësimi i dytë ishte si vijon: Izraeli s'ishte viktimë e fatit të verbër, por kishte përgjegjësi për katastrofat që ranë mbi të. Perëndia kishte paralajmëruar kombin për alternativat para tij. Perëndia e kishte me gjithë mend atë që tha. Kjo u provua në kohën e mbretit Hizkija, sepse kur dëgjoi dhe u poshtërua për të pranuar këshillën e profetit të Perëndisë, Jerusalemi u shpëtua gjallë.
Mësimi i tretë ishte si vijon: përgjegjësia e njeriut s'ishte në kundërshtim me të vërtetën që punët e njerëzve dhe të kombeve të jenë nën kontrollin e fundit të Perëndisë. Ai është Zoti i historisë si edhe Krijuesi i gjithësisë. Ai mund t'i merrte mbretërit e Babilonisë dhe të Persisë dhe t'i përdorte si vegla të panjohura për qëllimet e tij. Kështu, pra, mosbindja e Izraelit nuk mund t'i pengonte qëllimet e fundit të Perëndisë. Meqë mbretërit e Izraelit kishin qenë të pabesë, Perëndia do të nxirrte nga gjiri i popullit një sundimtar sipas dinastisë së Davidit që do të kryente tërë vullnetin e tij. Meqë kushtet e besëlidhjes së mëparshme u shkelën, Zoti do të lidhë një besëlidhje të re me Izraelin, do t'ia falë mëkatet dhe do të bëjë që Izraeli t'u bindet ligjeve të tij.
Në fund librat e Analëve u shkruan nga perspektiva ideale. Theksohen vlerat e qëndrueshme të institucioneve të Izraelit, që do të rikthehen me kthimin e Mesisë: tempulli, mbreti hyjnor (Mesia), vendi i ripërtërirë dhe populli i rilindur me Shpirtin e Zotit. Librat e Mbretërve u shkruan (nga Jeshaja) nga një perspektivë tjetër, për të theksuar dështimin e Izraelit, pothuajse si prolog për librin e Jeshajës, që vjen menjëherë pas librave të Mbretërve, sipas renditjes hebraike të Biblës.
Premtimet me pasoja të shumta mbeteshin të paplotësuara kur u ndal profecia: kaluan shekuj, megjithatë ata që qëndronin besnikë në Izrael kurrë nuk humbën bindjen e tyre që, në kohën e duhur, do të ndërhynte Zoti i historisë për të plotësuar gjithçka që u kishte premtuar. Kjo ndodhi me lindjen e Jezusit, Mesisë, kur u vu në lëvizje plani i fundit i Perëndisë.
TABELA KRONOLOGJIKE E PERIUDHËS SË DHIATËS SE VJETËR (VËSHTRIM I PËRGJITHSHËM)
Periudha e mbizotërimit egjiptian
2091 Mbërritja e Avrahamit në Kënaan. Besëlidhja me Avrahamin
1876 Mbërritja e Jaakovit në Egjipt
1446 Dalja e Izraelit nga Egjipti. Mosheu Besëlidhje me Izraelin nëpërmjet Mosheut
1406 Pushtimi i tokës së Kënaanit
1375-1051 Periudha e sundimit të Gjykatësve në Izrael
Pushteti suprem i Izraelit nën mbretërit David dhe Sholomo
1010-970 Sundimi i Davidit. Besëlidhja me Davidin.
970-931 Sundimi i Sholomos
966 Tempulli i parë
931 Ndarja ndërmjet mbretërisë veriore (Izraelit) dhe asaj jugore (Judës)
850 Shërbimi i profetit Joel në Judë, kurse shërbimi i profetëve Elija dhe Elisha në Izrael.
883 Fillimi i ekpansionizmit asirian
Periudha e mbizotërimit asiria
760 Fillimi i mbizotërimit asirian
750-700 Shërbimi i profetëve Jeshaja, Mihaja, Jona, Amos dhe Hoshea
721 Mërgimi i mbretërisë veriore (Izraelit) në Asiri
626 Fillimi i dinastisë babilonase
Periudha e mbizotërimit babilonas
640-600 Shërbimi i profetëve Jirmija, Cefanja, Havakuk, Nahum dhe Ovadja
605 Mërgimi i parë babilonas i mbretërisë jugore (Judës). Nisja e Danielit. 70 vjetët e profecisë së Jirmijës llogariten qysh nga kjo datë (Jr 25,11).
597 Mërgimi i dytë babilonas. Nisja e profetit Jehezkel
587 Mërgimi i tretë babilonas
539 Rënia e Babilonisë
Periudha e mbizotërimit persian
538 Dekreti i perandorit persian Kir (Ezra 1,1-4). Fillimi i kthimit nga mërgimi. Fundi i periudhës së 70 vjetëve të profecisë së Jirmijës.
537 Themelimi i Tempullit të Dytë (Mbarimi më 515). Rilindja e shtetit izraelit fetar.
520-400 Ndërtimi i Tempullit. Shërbimi i profetëve Malahi, Zëkarja dhe Hagai.
458 Vizita e parë e Ezrës në Jerusalem
445 Dekreti i perandorit persian Artakserks I: rindërtimi i mureve të Jerusalemit (Neh 2,1-9). Rilindja e shtetit izraelit politik. Fillimi i profecisë së Danielit për 70 periudhat prej 7 vjetësh. 483-473 Periudha e përmendur në librin e Esterës. Vizita e parë e Nehemjës në Jerusalem . 438 Vizita e dytë e Ezrës në Jerusalem.
433 Vizita e dytë e Nehemjës në Jerusalem.
Periudha e mbizotërimit grek
331-323 Izraeli në perandorinë greke të Lekës së Madh. Pas vdekjes, perandoria ndahet ndërmjet generalëve të Lekës.
323 Izraeli nën mbizotërimin e perandorisë greke në Egjipt (Lagidët)
200-142 Izraeli nën mbizotërimin e perandorisë greke në Siri (Seleukidët)
166-160 Periudha e çlirimtarëve izraelit Makabe. Lufta çlirimare kundër mbizotërimit të Seleukidëve. 166 Rikush-timi i Tempullit.
150-163 Sundimi i pasardhësve të çlirimtarëve Makabe / Johan Hirkanit, mbretëreshës Aleksandra etj.
Periudha e mbizotërimit romak
68 Fillimi i mbizotërimit romak
63 Gjenerali romak Pompe pushton Jerusalemin
Ngritja e Antipatit, atit të Herodit
37 Romakët emërojnë Herodin e Madh
30 Vetëvrasja e Antonit dhe e Kleopatrës, mbretëreshës së Egjiptit
20 Fillimi i rindërtimit të Tempullit të Dytë (mbarimi më 64 të erës sonë).
7 Regjistrimi në Jude nën Saturnin, legatin e Sirisë (i cili vazhdon regjistrimin e Kuirinit që zgjati nga v. 12 deri në v. 6?)
5 Lindja e Jezusit (aram. Jeshua) Besëlidhja me Kishën.
4 Vdekja e Herodit
70 Rënimi i Tempullit të dytë
???? Ndërtimi i Tempullit të tretë
???? Kthimi i Mesisë
Jeshaja (gr. Isaia) lindi rreth viteve 765. Në vitin e vdekjes së mbretit Hoshe, më 740, atij iu besua misioni i shpalljes së shkatërrimit të Izraelit dhe Judës si ndëshkim për pabesnikërinë e popullit (Për këtë lexojmë në librin e Jeshajës 6,1-13). Vitet gjatë të cilave Jeshaja kreu misionin e tij, rreth 40 vjet, dominoheshin nga kërcënimi gjithnjë e më i madh që Asiria ushtronte mbi Izraelin dhe Judën. Sipas një tradite çifute, Jeshaja vinte nga një familje mbretërore, meqenëse ishte djali i Amocit, vëlla ky i mbretit Amacja. Ndërsa Mihaja, bashkëkohësi i tij, profetizonte përjashta, Jeshaja, i cili jetonte në Jerusalem, hynte në oborrin mbretëror. Ai jetoi në periudhën e katër mbretërve, Uzija, Jotami, Ahazja dhe Hizkija (gr. Ezekia). Sipas traditës, ai vdiq i moshuar. Atë e persekutuan në periudhën e mbretërimit të Mënasheut, e vendosën brenda një trungu cedre dhe e sharruan.
Portreti i profetit: Rreth viteve 740 p. J. Krishtit, një njeri hidhet përtokë në Tempullin e Jerusalemit, si pasojë e vegimit shenjtërues të Perëndisë. Ai dëgjon thirrjen hyjnore, del vullnetar dhe thotë: «Ja ku jam!» Dhe këtij njeriu iu besua misioni aq i vështirë, ai i shpalljes së ndëshkimit të popullit të pabesë, që për aq kohë nuk pranoi të dëgjonte Zotin e tij (Jeshaja 6). Jeshaja dallohej gjithnjë për prirjet e tij në Tempull mbi shpalljen e transhendencës së Perëndisë dhe të padinjitetit të njeriut. Në mendimet e tij për Perëndinë dallohet triumfi dhe tmerri. Perëndia është i Shenjti, është i Forti, i Fuqishmi, Mbreti. Ndërsa njeriu është një mëkatar të cilin Perëndia do ta përmirësojë. Ai dëshiron që njerëzit t’i jenë besnikë, Ai kërkon të ketë drejtësi në marrëdhëniet shoqërore si dhe të tregohet sinqeritet ndaj Tij.
Jeshaja nuk është aspak asket që del nga shkretëtira për të thënë fjalë kërcënuese. Jo, ai është baba i dhimbshur që frekuenton klasën e pasur të Jerusalemit dhe që ka hyrje të lirë te pallati i mbretit. Ai e do gruan dhe dy fëmijët e tij. Shtëpia e tij është dëshmi e misionit të tij, është një shenjë që tregon se Perëndia e ka zgjedhur atë për t’i folur popullit. Për më shumë se 40 vjet me rradhë ai foli dhe veproi. Duke i qëndruar besnik misionit të tij për shpalljen e ndëshkimit hyjnor, ai asnjëherë s’i humbi shpresat për shpëtimin e popullit. Perëndia dënon kur e gjykon të arsyeshme, Ai do ta shpëtojë popullin e tij, në mënyrë që mbi tokë të vendoset mbretëria e tij e drejtësisë dhe lumturisë. Shpëtimi do të vijë; shenjat e tij janë dhënë tashmë nëpërmjet fëmijës së vogël që do të marrë emrin Imanuel, domethënë Perëndia me ne. Errësira do të marrë një ditë fund, sepse një fëmijë ka lindur. Toka e Izraelit do të shndërrohet, kafshët do të jetojnë në paqe, dhe një fëmijë do t’i drejtojë ato, pa dyshim. Pjesa tjetër e vogël e popullit që i ka shpëtuar zemërimit të Perëndisë do të kthehet te Perëndia i tyre dhe do të krijojë popullin e së ardhmes. Lajmërimi i tmerrshëm i këtij ndëshkimi nxjerr më shumë në pah perspektivën e shkëlqyer të «tepricës së popullit» të cilën do ta shpëtojë fëmija mesianik, i cili do të vendosë mbi të gjithë tokën drejtësinë e Perëndisë. Ai do të rikthejë, gjithashtu, Krijimin, në bazë të shëmbëlltyrës së asaj që ekzistonte përpara korruptimit të mëkatit.
Përmbajtja e librit 1-12 profecitë kundër Jerusalemit dhe Judës 13-23 profecitë kundër kombeve 24-35 premtimet 36-39 tregimi i aktivitetit të Jeshajës gjatë sulmit të Senaheribit
Përmbledhje: Këto profeci ishin përgjithësisht të mbushura me kërcënime e aluzione ndaj ngjarjeve që ndodhën nën mbretërimin e Ahazjes dhe Hizkijes. Kapitujt 40-55 shkëputen nga konteksti historik dhe janë ngushëllues. Gjykimi u krye me shkatërrimin e Jerusalemit, dhe koha e rikthimit është afër. Një rinovim tërësor parashikohet në saje të Personit dhe Veprës së Mesisë. Monoteizmi afirmohet doktrinalisht dhe boshllëku i perëndive të kota tregohet nga pafuqia e tyre. Urtësia dhe providenca e pafund e Perëndisë theksohen edhe më. Për herë të parë shprehet qartësisht gjithanshmëria fetare. Në shërbim të kësaj ideja janë katër këngët e Shërbëtorit (4 pjesët lirike): 42,1-4; 49,1-6; 50, 4-9; 52,13; 53,12. Këto janë pikërisht tekstet e Shërbëtorit që vuan dhe vdekja e tij pajtuese për mëkatet e popullit, të cilat Jezusi i ka aplikuar në veten e tij dhe misionin e tij (Luka 22,19-20.37; Marku 10,45; Mateu 12,17-21 dhe Gjoni 1,29). Kapitujt 56-66 bëjnë fjalë për ngjarjet e fundit të kohërave dhe para së gjithash ato të mijëvjeçarit (një numër të madh të këtyre rreshtave i gjejmë edhe tek Apokalipsi 21, ku përshkruhet Jerusalemi mesanik.). Megjithatë këta kapituj theksohen nga dënimi i idhujtarisë dhe nga thirrjet për pendim drejtuar bashkëkohësve të Jeshajës (sipas mënyrës së Apokalipsit 21,7; 22,15), sepse idhujtaria ishte e panjohur pas kthimit nga mërgimi. Fragmentet që profetizojnë mijëvjeçarin janë: 2,1-4;11,6-9; 60,61,65,66. Jeshaja profetizon duke prekur ngjarje të tilla si: mbretëria e Veriut dhe rënia e saj, mbretëria e Jugut dhe rënia e saj, mërgimi, kthimi dhe roli i Kirit (tip mesie), shërbimi i Shërbëtorit, mbretëria mesianike (mijëvjeçari).
Sfondi historik 1) Profecitë e parë u përkasin viteve që ndajnë prirjen e tij nga ardhja në fuqi e Ahazjës më 736 para lindjes së Krishtit. Atëherë Jeshajën e shqetësonte më së shumti korrupsioni moral se sa pasuria e Judës (kapitujt 1-5). 2) Mbreti i Damaskut, Recini, dhe mbreti i Izraelit, Pekahu, donin ta futnin Ahazjën e ri në një koalicion kundër mbretit të Asirisë, Tiglat Pilezerit III. Pas refuzimit nga ana e tij, ata e sulmuan Ahazjën dhe ky i bëri thirrje Asirisë. Jeshaja më kotë u mundua ta pengonte këtë politikë kaq humane. Kjo periudhë përshkruhet mjaft mirë në kapitujt 7,1-11,9, 15,26-29, 17,1-6, 28,1-4. Pas dështimit të misionit të tij, Jeshaja u tërhoq nnga skena publike. 3) Drejtimi i Ahazjës ndaj Teglat Pilezerit III e vuri Judën nën tutelën e Asirisë dhe kështu përshpejtoi shkatërrimin e mbretërisë së Veriut. Pas aneksimit të një pjese të territorit më 734 para lindjes së Krishtit, presioni i huaj u shtua mjaft dhe më 721 Samaria ra në duart e asirianëve. Në Jude, vendin e Ahazjës e zuri Hizkija. Ai ishte një mbret i mëshirshëm dhe plot ide. Por intrigat politike filluan të shfaqeshin përsëri dhe këtë herë kërkohej mbështetja e Egjiptit kundër Asirisë. (Jeshaja 7,14): Përmbushja e dyfishtë e profecisë rreth Imanuelit: sipas disave «virgjëresha» do të jetë profetesha me të cilën u martua Jeshaja pak pas dhëniës së profecisë. Në kohën kur u dha profecia (735), ajo ishte vërtet virgjireshë. Kjo do të ketë ndodhur më 721, sepse nga kjo kohë do të jetë përmbushur profecia, falë fushatës shkretuese të Shalmanecarit V dhe të Sargonit; Damasku ra më 731 kurse Izraeli (mbretëria e veriut) më 722. Vetëm më vonë, nën Ashurbanipalin (669-626), Izraeli u risistemua. Sidoqoftë përmbushja përfundimtare realizohet në personin e Mesisë: vini re dy tiparet domëthënese të profecisë: 1. Virgjëresha do të mbetet me barrë (kur ajo është ende virgjëreshë), gjë që ishte shumë e pazakonshme dhe madje e paparë. 2. Emri i fëmijës është Imanuel (Perëndia me ne), që duhet t’i referohet Mesisë, sepse asnjë mbret tokësor nuk mund t’i mbushë këto kërkesat. 3. Përmbushja e pjesshme, që të vërtetohen kredencialet e Jeshajës, si dhe përmbushja përfundimtare. Në këtë rresht bëhet fjalë për tri fëmijë: 1. Shear-jashuvi (do të kthehet pakica) që Jeshaja e mori me vete kur shkoi për të folur me Ahazin. Në të vërtetë vetëm një e dhjetë e popullsisë u kthye nga mërgimi. 2. Immanueli që u ngjiz disa 12 vjet para ngjarjeve të profetizuara. 3. Maher-shalal-hash-bazi (plaçkitja e shpejtë – grabitja e lehtë) që u ngjiz 3 vjet para ngjarjeve të profetizuara (kur mund të thoshte vetëm «mama ose babi!») Jeshaja, duke u qëndruar besnik parimeve të tij, preferonte më shumë t’i besohej Perëndisë sesa aleancave ushtarake. Këtij fillimi të mbretërimit të Hizkijës i kushtohen kapitujt: 14,28-32, 18, 20, 28,7-22, 29,1-14, 30,8-17. Pas shtypjes së revoltës dhe marrjes së Ashdodit nga Sargoni (kap. 20), Jeshaja ra në qetësi. 4. Më 705 Jeshaja u tërhoq në kryengritje kundër Asirisë. Më 701, Senakeribi plaçkiti Palestinën, por mbreti i Judës donte të mbronte Jerusalemin. Jeshaja e mbështeti atë dhe premtoi shpëtimin nëpërmjet Perëndisë. Qyteti u çlirua vërtet. Kësaj periudhe i përgjigjen kapitujt 1,4-9, 10,5-15, 27b-32, 14,24-27, si dhe pasazhet nga 28-32 për të cilat nuk u fol në periudhën paraprirëse. Për aktivitetin e Jeshajës pas 700, nuk dimë asgjë. Sipas një tradite çifute ai u mundua nën sundimin e Mënasheut.
Shërbëtori i Zotit. Perëndia e ngushëllon popullin e tij në vuajtje (40- 41) dhe këtij populli i është dhënë një mision që ende nuk është përfunduar (42-44). Ngjarjet historike janë në duart e Zotit, krijuesit të tokës dhe zot të të gjithë njerëzve. Ai e dërgoi Kirin, perandorin e Persisë, për të çliruar Izraelin (45-48) dhe për të shkatërruar fuqinë babilonase. Kombet janë, pra, veglat e Perëndisë për përmbushjen e planit të tij. Perënditë e popujve nuk janë veçse idhuj të prodhuar nga vetë njerëzit. Gjatë këtyre diskutimeve, mbi të gjitha, del në pah një figurë, tiparet e së cilës nuk mund të kuptohen lehtë dhe personaliteti i të cilës është burim i hipotezeve të shumta; shërbëtori i Zotit. Ky shërbëtor ka një mision të veçantë për Izraelin dhe për kombet; ai do të flasë në emër të Zotit, ai do të jetë drita e kombeve, ai do të njohë përçmimin dhe vuajtjen, por kjo do të jetë për shkak të mëkateve të popullit. Ai do të mbajë mbi vete padrejtësinë dhe do të vdesë. Megjithatë vepra e tij do të mbrohet për shfajësimin e shumëkujt. Ky shërbëtor quhet Jezus dhe ai ka ardhur për të shpëtuar popullin e tij nga mëkatet. Ai është çelësi i fatit të popullit izraelit – mbreti që do të vendosë mbretërinë e tij. Por për këtë duhet që më parë të lahen mëkatet e popullit. Sipas profetit Zeharja në momentin e kthimit të Jezusit, populli do t’i afrohet kësaj fajshlyerje me një pendim të thellë (Zeharja 12,10- 13). Duke pritur këtë ngjarje të lavdishme, Perëndia me mëshirën e tij, krijoi një Kishë të përbërë nga çifutët dhe paganët, e cila mbështetet në veprën fajshlyese të Jezusit, Mesisë. Jeshaja është, pra, një nga profetët më të mëdhenj mesianikë. Mesia që ai lajmëron është një pasardhës i Davidit (që do të zërë fronin e Izraelit), i cili do të bëjë që në mbarë botën të sundojë paqja e drejtësia dhe do të shpërndajë njohjen e Perëndisë.
Rreth një shekull pas Jeshajës, më 650 para lindjes së Krishtit, nga një familje priftërore lindi Jirmija (gr. Jeremia). Familja e tij në atë kohë jetonte në rrethinat e Jerusalemit. Jeta dhe vepra e Jirmijës na bëhet e njohur, më mirë se ajo e profetëve të tjerë, nëpërmjet tregimeve biografike të shkruara në vetën e tretë dhe të cilat i gjejmë në librin e tij në këta kapituj: 19,1-20, 6, 26, 36,45, 28-29; 51,59-64; 34,8-22, 37-44. Po në këtë libër gjejmë edhe rrëfimet e Jirmijës: 11,18-12,6; 15,10-21; 17,4-18; 18,18-23; 20,7-18. Rrëfimet e tij janë një dëshmi mallëngjyese e krizave të brendshme që kaloi ai dhe janë shkruar në stilin e psalmeve vajtuese. I thirrur që në moshë të re nga Perëndia, në vitin e trembëdhjetë të mbretërimit të Joshijës (626), ai jetoi gjatë periudhës tragjike të përgatitjes dhe më vonë shkatërrimit të mbretërisë së Judës. Reforma fetare dhe rikthimi kombëtar i Joshijës ngjallën shpresa të cilat u shuan me vdekjen e mbretit në Megido më 609, si dhe për shkak të përmbysjes së botës orientale, rënies së Ninives më 612 dhe shtrirjes së perandorisë babilonase. Që prej 605, Nabukadnecari i imponoi Izraelit sundimin e tij, më vonë Juda u revoltua kundër nxitjes së Egjiptit që intrigoj deri në fund dhe më 597 Nabukadnecari mori Jerusalemin dhe zhvendosi një pjesë të banorëve të tij. Më 587 u mor Jerusalemi si pasojë e kryengritjes që përfshiu ushtritë babilonase. Tempulli u dogj për herë të dytë (në të vërtetë për herë të tretë sepse e para u bë më 605 me nisjen e Danielit) dhe popullsia u shpërngul përsëri. Jirmija i kaloi këto momente dramatike të historisë duke predikuar, kërcënuar, duke paraparë shkatërrimin, duke i paralajmëruar më kot mbretërit e paaftë që pasuan fronin e Davidit, të cilët akuzoheshin nga ushtarakët, të persekutuarit dhe të burgosurit për disfatizëm. Pas marrjes së Jerusalemit, Jirmija megjithëse jetonte në mërgim duke shpresuar në të ardhmen, vendosi të qëndronte pranë Gedaljës, i quajtur nga babilonasit guvernator. Por ky u vra dhe një pjesë e çifutëve nga frika e reprezaljeve shkoi në Egjipt. Ata morën me vete edhe Jirmijën, i cili sipas të ngjarave vdiq atje. Teologjia dhe përvoja e tij ecën gjatë gjithë kohës krahë njëra-tjetrës. Ajo që theksohet në librin e tij është rëndësia e raportit vetjak me Perëndinë. Ky raport i lejoi atij të shihte disa gjëra si: Perëndia është ai që vëzhgon dhe në skutat më të fshehta të mendjes e zemrës së njerëzve (11.-20); Perëndia është ai që i jep secilit atë që meriton (31.29-30); miqësia me Perëndinë u thye nga mëkati që rrjedh nga një zemër e keqe (4,4, 17,91, 18,12). Besëlidhja e re që Perëndia do të vendosë me Izraelin (31,31-34) plotësimin e pjesshëm të së cilës e shohim te Kisha, është zgjidhja për këtë zemër të keqe.
Përmbajtja e librit. Librin e Jirmijës mund ta ndajmë në tri pjesë: 1,1-25,13 përmban kërcënimet kundër Judës dhe Jerusalemit 25,14-38, 46-52 përmban profecitë kundër kombeve 26-35 përfshin predikimet më optimiste 36-44 biografia e Jirmijës 45 shtojca e shkruar nga Baruhu, sekretari i Jirmijës.
Portreti i profetit: Në vitet 590 Jerusalemi ishte në gjendje dëshpërimi për shkak të ushtrive babilonase që kërcënonin përsëri kryeqytetin si dhe popullsinë e zhvendosur para disa viteve. Një shkëndijë shprese lindi te mbreti i Judës, Cidkija, tek shihte se egjiptianët dukeshin se donin të iknin nga vendi i tyre për të luftuar babilonasit dhe në të njëjtën kohë të çlironin edhe Jerusalemin. Si të gjithë mbretërit izraelitë edhe ai kërkoi mbështetjen e një profeti për të ndërhyrë pranë Perëndisë në favor të popullit të tij. Jirmija që tashmë ishte konsultuar, shpalli me guxim se në kundërshtim me dëshirën e mbretit, së shpejti do të vinte Nabukadnecari për të shkatërruar kryeqytetin dhe ai duhet t’i nënshtrohej Perëndisë duke e pranuar këtë humbje dhe turp. Në skandalin e madh që u gjenden udhëheqësit çifut, u arrit madje të thuhet se mbreti i Babilonisë ishte shërbëtori i zgjedhur nga Zoti për të përmbushur planin e tij, dhe se të gjitha profecitë për lumturinë, fitoren dhe shpëtimin nuk ishin veçse gënjeshtra dhe mashtrime (27-28). Në këtë kohë Jirmija u përpoq të dilte nga qyteti, por u arrestua nën akuzën se kishte dashur të kalonte në anë të armikut dhe u burgos për tradhti (37-38). A nuk nuk anonte ai nga armiku i popullit të tij, a nuk të linte ai përshtypjen se kishte Perëndinë në anë të tij? Dashuria, që e brente si zjarr, për popullin e tij dhe nënshtrimi ndaj Perëndisë e shtyn atë të fliste (20,7-13).
Mund të themi se i tërë misioni i tij mund të shpjegohet nëpërmjet pikëllimit patetik që ndiente zemra e tij, nga natyra e saj dhe e ndjenjave më të thella. Jirmija është për popullin e tij, të cilin e do dhe për të cilin vuan. Duke u nisur nga prirja e tij, e bashkëlindur me të, dhe nga misioni që i ka ngarkuar Perëndia, ai duhet të jetë kundër popullit të tij, kundër mëkateve të mbretërve të tij, të udhëheqësve të tij, të priftërinjve të tij, të profetëve të tij dhe duhet t’u shpalli atyre ndëshkimin e Perëndisë nëpërmjet pushtimit babilonas dhe shkatërrimit të Jerusalemit.
Portreti i profetit: Jirmija ishte një djalë i ri, i ndjeshëm dhe frikacak. Ai që në fillim e mësoi se Perëndia e kishte zgjedhur atë që nga lindja për të qenë si një mur çeliku, si një qytet i fortifikuar dhe si një shtyllë hekuri kundër popullit të tij (1). Poeti sodit bukurinë e një dege dëllinje të lulëzuar që i flet për besnikërinë e Perëndisë, po në të njëjtën kohë imazhi i kazanit që vlon e derdhet mbi vendin e tij i flet për ndëshkimin e Perëndisë. I ndjeshëm dhe i dashur, ai merr nga Zoti urdhrin që të mos martohet sepse vendi do të zhytet në fatkeqësira, të cilat do të sjellin vdekjen e prindërve dhe fëmijëve. Pra, ai qëndroi beqar (16). Si njeri i lutjeve dhe i besimit, Jirmija u detyrua të bërtiste kundër Tempullit dhe kultit, sepse populli lavdërohej për fenë e tij në mënyrë hipokrite dhe të gabuar (7-26). I rrethuar nga tallësit, të gatshëm për ta akuzuar, ai dëshiron të heshtë dhe të largohet nga skena, por si mund ta shuajë ai zjarrin që i vlon në gjoks dhe që e bën të flasë! Perëndia është më i fortë se ai. Megjithëse në burg Jirmija vazhdon të flasë, ai është në buzë të greminës dhe megjithatë nuk pushon; kërcënohet me vdekje dhe përsëri flet; përndiqet nga mbreti që lexoi dhe grisi pergamenën diktuar Baruhut, sekretari i Jirmijës, dhe nuk trembet, por fillon të diktojë një tjetër (36); i marrë me forcë në Egjipt nga një grup çifutësh, Jirmija i plakur vazhdon të profetizojë kundër idhujve dhe jobesnikëve (43-44). Çfarë gabimi mund të bëjë një «qaraman» i cili gjatë gjithë jetës së tij këndoi vajtime? Në të vërtetë ai është një luftëtar i pathyeshëm, që qëndron deri në fund se nëpërmjet Jirmijës, këtij mjeti të dobët, Zoti, sundimtari i popullit të tij dhe kombeve, bën të dëgjohet zëri i tij. Jirmija është, gjithashtu, njeriu që shikon larg, më larg se çdokush; ai thotë se Perëndia nuk ndëshkon për të ndëshkuar, por për të thirrur për pendim. Do të vijë dita kur kjo perspektivë do të bëhet realitet. Populli që theu besëlidhjen e parë – si e fejuara që nuk i qëndron besnike të fejuarit – do të njohë një besëlidhje të re, e cila do të gdhendet në zemrat e njerëzve dhe do të dëgjohet në mbarë botën (31,3134). Fisi i Davidit do të njohë mbretin e drejtësisë dhe të paqes, që do t’i falë popullit të tij shpëtimin (23,18). Në mes të mbeturinave që lëshonin tym të Jerusalemit dhe Tempullit, në mes të kolonave të burgosurve në rrugë të Babilonisë, dallohej tashmë drita e lindjes së Mesisë.
Për Jehezkelin (gr. Ezekiel) nuk dimë shumë gjëra përveç se asaj që ai ishte prift. Që në kapitullin e parë e gjejmë atë brenda një Tempulli, që të lë përshtypjen se është dhe preokupimi i tij më i madh. Ky është tempulli i tanishëm, i prishur, i fëlliqur nga ritet e papastra si dhe Tempulli i së ardhmes, arkitekturën e së cilës e përshkruan me hollësi në kapitujt 40-42 dhe në të cilën shikon kthimin e Perëndisë (43). Duke qenë prift, ai ishte edhe një profet gjithmonë në veprim. Në kapituj 4 dhe 5 gjendemi në prani të një njeriu që i shoqëron me fjalë veprimet e tij të çuditshme. Ai ndërtoi një plan të Jerusalemit të rrethuar; ai qëndroi i shtrirë për 390 ditë rresht në anën e majtë dhe 40 ditë në anën e djathtë, i lidhur me litarë, ai hëngri ushqimin e përgatitur nga jashtëqitjet, ai rroi mjekrën dhe flokët, një të tretën e parë të flokëve e dogji, një të tretën e dytë e griu me shpatë dhe një të tretën e fundit e shpërndau në ajër. Prirja e tij kishte marrë një formë të çuditshme; vegimi i lavdisë së Perëndisë që ai mundohet të përshkruajë në kapitullin e parë na krijon një atmosferë joreale dhe të pakuptueshme. Ne gjendemi përpara shfaqjes së krijesave të çuditshme, rrota që kanë sy, pishtarë dhe shkëndija që shoqërojnë fronin e lëvizshëm të Perëndisë. Pastaj profeti bie me fytyrë për tokë përpara këtij vegimi të pabesueshëm (rr. 28). Por shpirti i Perëndisë e çoi dhe i dha të hante pergamenën (k. 3,1-3), profeti pushtohet nga forca e Perëndisë së tij, ai nuk mund të rezistojë më, ai duhet të flasë, ai është i shqetësuar e i tronditur (3,14). Asnjë personazh tjetër i Besëlidhjes së Vjetër nuk e tregon kaq mirë fuqinë e Perëndisë kur kap dikë dhe e detyron të ecë, të flasë, të veprojë, sikurse një forcë fizike që detyron me hir ose pahir (k.8,3, shikoni gjithashtu 11,1 dhe 24; 37,1; 43,5). Gjatë misionit të tij, Jehezkeli u thirr nga Perëndia për të kryer veprime simbolike (4-5), ai përgjason përpara çifutëve rrethimin e Jerusalemit dhe në kapitullin e 12-të përgjason nisjen e emigrantëve. Në kap. 12 ai përgjason mbretin e Babilonisë në kryqëzimin e rrugëve; në kap. 37 përgjason bashkimin e Judës dhe Izraelit. Jehezkeli mbeti një shenjë e Izraelit deri në sprovat personale që i dërgoi Perëndia. Ai ishte, gjithashtu, një vegimtar, vegimet e të cilit të çonin në një botë fantastike (por të vërtetë): 1-3, vegimi i parë = koçia e Zotit (froni i tij i lëvizshëm) 8-11, vegimi i dytë = kafshët dhe idhujt në tempull (idhujtaria e fshehur) 37, vegimi i tretë = rrafshina e kockave që gjallërohen, e cila megjithë efektin simbolik na paraqet ringjalljen e Izraelit, vendi që iu ishte premtuar për të jetuar (Daniel 12,1-3; Hebrenjve 1,40). 40-48 Vegimi i Tempullit të ardhshëm i vizatuar si në skicën e arkitektit, nga i cili rrjedh edhe lumi jetëdhënës që kalon nëpër qytet (Apokalipsi 22,1-2). Për t’u nënvizuar është fakti se Tempulli nuk parashikohet të jetë në qytet, në Jerusalemin e ri, por në veri, në territorin e veçuar për priftirinjtë. Tek Apokalipsi 21,22 na tregohet se në qytet nuk ka ndonjë tempull dhe kjo përputhet më së miri me vegimin e Jehezkelit për Tempullin e mijëvjeçarit. Janë kombet e parilindura ato që ndiejnë nevojën e një Tempulli për t’iu afruar Perëndisë dhe jo banorët e qytetit të shenjtë, të cilët e shohin tashmë ditë e natë fytyrën e Perëndisë. Në këtë libër, përveç të tjerave hasim dhe në një sër alegorish: - dy motrat jobesnike; Ohola dhe Oholiva (23) - mbytja e Tirit (27) - Faraoni i paraqitur si krokodil (29) - pema gjigande (31) - zbritja nga ferri (32) Jehezkeli është profeti në mërgim, i cili nuk lajmëron vetëm kthimin e menjëhershëm, por edhe kthimin përfundimtar të kohëve të fundit që do të shikojë ringjalljen e kombit, kthimi i tij është teokracia që bekon mbarë tokën. Gjatë shpërnguljes së dytë babilonase më 597, Jehezkeli u zu rob.
Përmbajtja e librit Kapitujt 1-3 përbëjnë hyrjen. Në këto kapituj Zoti i jep profetit porosinë (3 vegimet). 4-24 Vërejtejet dhe kërcënimet që u bën izraelitëve përpara rrethimit të Jerusalemit i cili u pasua nga një shpërngulje e madhe e popullsisë. 25-32 profecitë kundër kombeve. Në këta kapituj profeti shtrin mallkimin hyjnor te provokuesit e kombit jobesnik dhe bashkëpunëtorët e tyre. 33-39 periudha e pas rrethimit të fundit. Këtu profeti ngushëllon popullin duke i premtuar një të ardhme më të mirë. Po në këta kapituj Jehezkeli parathotë kthimin e Izraelit në vendin e tij përpara kthimit të tij kombëtar. 40-48 Jehezkeli parashikon gjendjen politike dhe fetare të komunitetit të ardhshëm që do të vendoset në vendin e tij (detajet e Tempullit). Lavdia e Zotit do të kthehet në Tempullin e rindërtuar. Shih gjithashtu paragrafet paralele te Zeharja 12-14 dhe Apokalipsi 21-9-22,5.
Temat e librit 1) Rrënimi dhe restaurimi. Rrënimi i Jerusalemit dhe Tempullit të tij më 587 si dhe rënia në robëri e Babilonisë shënuan një plagë të dhimbshme në jetën dhe mendimin e popullit izraelit. Kjo dramë u bë dhe shtylla kryesore rreth së cilës zhvilloheshin ngjarjet e librit dhe mesazhi i Jehezkelit. Çdo gjë karakterizohej nga dy ritme që përfaqësonin dy kohë, përpara dhe pas; përpara rrënimit, pas rrënimit. Në kapitujt 1-24 përmblidhen fjalimet e mbajtuar përpara 587; kapitujt 25-48 dhe kryesisht 33-48 janë shkruar pas 587 (kapitujt 25-32 janë fjalime kundër kombeve të huaja dhe data e mbajtjes së tyre nuk është shumë e saktë). Misioni i profetit ndahet në dy pjesë: përpara rënies së Jerusalemit, ai predikon me dhunë lajmin e Perëndisë për ndëshkimin e popullit rebel që nuk pranon të pendohet dhe të kthehet te Perëndia; pas rënies, ai lajmëron me besim shpresën e kthimit për të internuarit, restaurimin e popullsisë dhe ndërtimin e Jerusalemit dhe të Tempullit, arkitekturën e së cilës ai na e përshkruan deri në detajet më të vogla, ashtu siç e ka soditur ai gjatë vegimit të tij. Mesazhi i Jehezkelit nga fillimi deri në fund përshkohet nga balancimi i së kaluarës dhe të ardhmes, i rrënimit dhe restaurimit, i së vjetrës dhe së resë, i vdekjes dhe ringjalljes. Këtu nuk kemi të bëjmë aspak me dy etapa që pasojnë njëra tjetrën, me gëzimet e hidhërimet që sjellin ato, por me një realitet të vetëm organik, i cili kërkon vdekjen e asaj që është e papastër dhe e fëlliqur, për të mundësuar rilindjen e asaj që është e shenjtë dhe e pastër. 2) Krimet e popullit: Nderi i Zotit u përdhos nga populli fajtor i cili duhet të ndëshkohet. Zoti duroi gjatë, por katastrofa është e paevitueshme (kap. 7). Pas ndëshkimit emri i Zotit do të shenjtërohet; Zoti do ta ngrejë popullin e tij lartë në mënyrë që kombet e tjera të shohin mrekullinë e mirësisë së Zotit (kap. 36,16-36). Drejtësia e Perëndisë u dhunua sepse populli dyshoi në Perëndinë e tij (rruga e Perëndisë nuk është e drejtë 18,25). Kapitulli i 18-të është kapitulli i keqkuptimeve. Populli e kishte deformuar fjalën e Perëndisë sepse fëmijët nuk ishin ndëshkuar asnjëherë për mëkatet e të parëve të tyre (nga ana tjetër fëmijët e kanë gjithmonë mundësinë e shkëputjes nga e kaluara nëpërmjet pendimit dhe kthimit), por për vetë mëkatet e tyre. Fëmijët trashëgojnë pasojat e mëkateve të të parëve të tyre, por ata nuk janë përgjegjës për to. Perëndia i ndëshkon fëmijët vetëm në qoftë se ata vazhdojnë të bëjnë të njëjtat mëkate si të parët e tyre. Në kapitullin 18 Perëndia nuk bën tjetër veçse përsërit edhe një herë parimin që ishte i vlefshëm: Perëndia nuk ndërron mendje. Tempulli i Jerusalemit ishte streha e lavdisë së Perëndisë, por njerëzit e fëlliqën këtë vend me idhujtaritë e tyre. Pra, Perëndia u largua nga Tempulli i tij dhe ia kushtoi atë shkatërrimit. Ai duhet të rrënohet (kap. 8). Pas vdekjes së Tempullit do të ndërtohet një Tempull i ri, në të cilin do të mbretërojë lavdia e Zotit (kap. 43). Që nga ky moment Izraeli do të pastrohet, kryeqyteti i tij do të jetë i shenjtë dhe prania e Perëndisë do të jetë e përjetshme, sepse vetë qyteti do të quhet JAVE SHAMA: Zoti është atje (48,35). 3) Besëlidhja e re e faljes. Me rikthimin që profetizon, Jehezkeli parashikon një besëlidhje të re që do të përqëndrohet në ripërtëritjen e brendshme: Perëndia duhet të dhurojë një dashuri të re (18,31; 11,19; 36,26). Në thelb të statutit politik dhe fetar të vendit qëndron besëlidhja e re, e cila është dhe çelësi i gjithçkaje. Paganët kanë sot të drejtën të hyjnë në këtë besëlidhje dhe të bëhen bashkëtrashgimtarë me popullin e zgjedhur (Dhiata e Vjetër). Perëndia nuk është i lidhur me Tempullin e tij: Nëse lavdia e Zotit largohet gjatë syrgjynimit, kjo ndodh sepse ai do të shoqërojë elitën çifute që është edhe e ardhmja e kombit. Jehezkeli është, pra, profeti në mërgim i cili e inkurajon popullin në momentet më të vështira të historisë. Ai nxjerr përfundimin se Perëndia është një Perëndi që fal dhe ndëshkon me zemër të thyer, se Ai ruan mëshirën dhe faljen për breza me rradhë. Ai ndëshkon që ti të kesh një të ardhme më të mirë. Libri i Jehezkelit mbyllet me perspektivën e lavdishme të mbretërisë që Perëndia do të vendosë mbi këtë tokë dhe në të cilën do të shfaqen ata që i do Ai. Ndarja e vendit. Në kapitulin 48 të librit të Jehezkelit na jepet ndarja e Vendit të Premtuar, ashtu siç do të jetë ai gjatë mbretërisë mesianike. Vendi do të ndahet në rrypina paralele që do të shtrihen nga kufiri lindor drejt detit Mesdhe. Në përputhje me kufijtë e caktuar për Tokën e Premtuar në kap. 47, fiset e Transjordanisë janë çuar në perëndim të Jordanisë. Territori i shenjtë, që është pjesë e Zotit dhe në të cilin ndodhet edhe Jerusalemi, përbëhet në veri nga shtatë fise, ndërsa në jug nga pesë fise. Kjo pjesë e rezervuar ndahet midis priftërinjëve (mes Tempullit) dhe levitëve, pjesa që mbetej ishte për qytetin dhe kullotat e tij; nga lindja deri në perëndim të kësaj pjese të shenjtë shtrihej territori i sundimtarit. Kur flasim për kufijtë gjeografikë të vendit, tema fillon të ndërlikohet, sepse identifikimi i disa emrave është i vështirë, sidomos kufiri verior. Por sipas treguesve kufijtë duhet të jenë në përgjithësi të njëjtë me ato që ishin në kohën e Davidit dhe Sholomos dhe situata politike është analoge. Izraeli do të jetë pak a shumë i njejtë me atë të sotshmin (përveç Sinait duke i shtuar një pjesë të Libanit të sotshëm, i cili do të shtrihet deri në Biblosin e lashtë (Bejrutin). Izraeli ka për të sunduar (ekonomiksht dhe politikisht) në të njëjtën shtrirje territoriale si ajo e kohës së Sholomos (gr. Solomo), d.m.th. nga rrëka e Egjiptit deri në Eufrat dhe nga Mesdheu deri në Transjordani. Duhet vënë re ndryshimi që ekziston midis Vendit në të cilin do të banojnë fiset dhe territorit në të cilin do të sundojnë ky vend. Në kapitullin 10-të të Zanafillës flitet për 10 kombe të cilat ndodheshin në Tokën e Premtuar gjatë epokës së Avrahamit, ndërsa te Besëlidhja e Ripërtërirë përmenden vetëm shtatë, të cilët shiheshin edhe si pengesë për pushtimin e Joshuas. Rabinët çifutë thonin shpesh se «gjatë periudhës së të parëve tuaj, ju (Izraeli) kishit zënë vendin e shtatë kombeve, ndërsa në periudhën e Mesisë atë të dhjetë kombeve.» Por tri kombet që përmenden te libri i Zanafillës dhe që te Besëlidhja e Re fshihen, nuk janë gjë tjetër veçse kënasit, kënizasit dhe kadmonasit. Pjesa më e madhe e rabinëve ishin marrë vesh për t’u identifikuar me popujt e Edomit, Moavit dhe Amonit, dhe kjo përputhet plotësisht me një profeci të kohës mesianike. Jeshaja thotë: «Së bashku ata do t’i sulmojnë filistinët nga perëndimi dhe do t’i plaçkitin popujt që banojnë nga lindja: do t’i pushtojnë popujt e Edomit dhe të Moavit, ndërsa popujt e Amonit do t’u nënshtrohen» (11,14).
Amosi ishte blegtor dhe jetonte buzë shkretëtirës së Judës, një zonë kjo e ashpër dhe e thatë. Kopeja e tij përbëhej nga një lloj i veçantë delesh të vogla, por të njohura për leshin e tyre. Amosi jetonte në jug, por i duhej të shkonte shumë shpesh në veri, për të shitur leshin e deleve të tij aq të kërkuar nga të pasurit. Ka të ngjarë që edhe fjalimet e veta t’i ketë mbajtur në mes të pazarit. Amosi jetoi në një periudhë mjaft të begatë nën mbretërimin e Jaravamit (gr. Jeroboamit). Ai dënoi padrejtësitë shoqërore të veriut, shpalli drejtësinë e Perëndisë dhe së fundi u përzu nga mbreti. Amosi nuk ishte profet profesional. Pas një misioni të shkurtër që kishte si qëllim përçarjen në shenjtëroren perandorake të Bet-El-it (7, 10) si dhe qytetin e Samarisë, e cila u bë dhe shkak për përjashtimin e tij, ai iu kthye preokupimeve të veta. Ai predikoi gjatë viteve 783-743, periudhë kjo mjaft e lavdishme për njerëzimin, por në të cilën vihej re një ndryshim i madh midis klasave dhe kulti nuk ishte veçse një lustër fetare. Amosi thotë se dita kur do të ndërhyjë Zoti do të jetë e errët dhe jo e ndritshme, dhe kjo nuk do të jetë kështu vetëm për izraelitët, por edhe për paganët. Izraeli do të shpërngulet nga asirianët për shkak të padrejtësisë së tij. Amosi bashkë me lajmin e shpërnguljes shpall edhe atë të shpëtimit për pjesën tjetër. Pra, edhe këtu ne gjejmë dy idetë që i hasim edhe te Joeli
1- Dita kur do të ndërhyjë Zoti; 2- Shpëtimi i tepricës.
Në mes të shekullit të 8-të para lindjes së Krishtit, gjatë sundimit të Jaravamit II (783-743), populli jeton pa shqetësime në kohëra të qeta, jeta është e bukur për ata që kanë para. Nga jashtë nuk ndihet asnjë kërcënim, asnjë re lufte apo pushtimi. Izraeli ishte zhytur në kënaqësitë e një jete të begatë e të shthurur ku këngët e gëzimit i mbysin rënkimet e të mjerëve. Por papritur, ashtu si era e fortë e ardhur nga larg, të gjithë njerëzit u pushtuan nga një frikë e tmerrshme; një hungërimë e largët grisi cipën e ajrit dhe lajmëroi ardhjen e luanit. Ulurima dëgjohej në intervale të rregullta, ashtu sikurse shtrëngimi i dhimbshëm i një mengene që shtrëngohet. Luani do ta rrethojë ngadalë gjahun e tij. Pa penguar asnjë njeri e dëgjojmë atë tek lëviz nga e majta, pastaj nga e djathta, e dëgjojmë tek afrohet dhe e shohim tek hidhet për të shqyer prenë e tij. I vogli i Izraelit, i bindur në drejtësinë e tij, i dëgjon sinjalet që profeti Amos ua dërgon shteteve fqinjë që e rrethojnë (Damaskut, Sirisë, Gazës, filistinëve, Tirit, fenikasve, Edomit, Amonit, Moavit). A është ngopur luani? Perëndia i gjykon të gjithë popujt pagan, por përse e bën ai këtë; për të ngritur lart popullin e tij? Jo, përkundërzi. Ai vepron kështu ndaj Judës për shkak të krimeve të tij, për të rënë më në fund mbi viktimën e pashqetësuar që mendonte se ishte gjithmonë i mbrojtur nga zgjedhja e tij, vepronte ndaj Izraelit për shkak të krimeve më të rënda, më skandaloze, që kërkonin një dënim më të madh se ato të të tjerëve (2,6-16). Populli duhej të ndëshkohej për shkak të zgjedhjes që bëri, sepse me të ai dhunoi marrëveshjen që kishte bërë me Perëndinë. Posi e dhunoi populli atë? Duke e harruar ligjin dhe vullnetin e Zotit i cili i kërkonte popullit të tij që të jetonte duke u besuar sinqerisht premtimeve të tij, të jetonte me drejtësi dhe me ndershmëri përballë së ardhmes, të jetonte me shpresë dhe besim në të ardhmen. Izraeli e shkeli këtë ligj të drejtësisë; ai duhet të ndëshkohet, Perëndia i ofroi këtij populli disa mundësi, durimi i tij ishte afatgjatë, tani do të veprojë drejtësia e Perëndisë. Kush është ky njeri që guxon të flasë kështu përpara popullit? Një blegtor. Luani filloi të ulurinte, të gjithë janë të tmerruar. Perëndia flet; Amosi duhet të profetizojë (3,8). Amosi e lë kopenë e tij dhe përshkon mbarë Izraelin për ta bërë të dëgjueshme nga të gjithë ulurimën e luanit. Amosi nuk është shumë i njohur, por të gjithë e dinë se fjalët e tij të rënda nuk tingëllojnë si ato të priftit në shenjtëroren mbretërore të Bet- Elit, të gjithë e dinë se ai u përzu nga ky vend. Pesë vegimet e tij, që ne i njohim, mund t’i konsiderojmë si mundësi për të shprehur prirjen e tij; karkalecat (7,1-3), zjarri (1,4-6), plumbçi (7,7-9), koshi me fruta (8,1-3), prishja e shenjtërores (9,1-4). Ajo që është e rëndësishme dhe e sigurtë në vegimet e tij është përparimi i mendimit; në fillim Perëndia është i gatshëm të falë (7,3), ai mund ta ndalojë ndëshkimin (rr. 6), por pak nga pak kjo bëhet e pamundur; ai nuk mund të falë më (rr. 8), ndëshkimi po afrohet (8.2), ai ndodhet tashmë mjaft pranë (9,1-4). Megjithatë perspektiva e shpëtimit për një pakicë mbetet. Nuk ka humbur gjithçka.
Amosi dhe Hoshea kanë profetizuar të dy në të njëjtën kohë në perandorinë e Veriut, pak para rënies së saj. Ata e paralajmëruan atë të pendohej përpara ndëshkimit të Perëndisë, i cili do të binte mbi shoqërinë që e kishte harruar atë. Ndërsa Amosi insistonte në drejtësinë e Perëndisë, Hoshea ngulte këmbë më shumë në dashurinë e Perëndisë, në besnikërinë e tij ndaj popullit të zgjedhur. Amosi dhe Hoshea ishin, gjithashtu, bashkëkohasit e Jeshajës që profetizonte në mbretërinë e Jugut. Mbreti i mbretërisë veriore (Izraelit) në atë kohë ishte Jaravami II, i cili ishte njëkohësisht dhe një nga mbretërit më të rëndësishëm në historinë e kësaj mbretërie. Mbretëria e Veriut ishte mundur nga asirianët dhe më 721 ishte shpërngulur popullsia e saj, por nuk është e sigurt nëse Hoshea jetoi deri në këtë kohë. Izraeli ishte pushtuar nga një periudhë e zymtë, sepse kishte filluar të ndihej kërcënimi i Asirisë, kryengritjet e brendshme kishin shpërthyer (për 15 vjet u vranë 4 mbretër), korrupsioni fetar dhe moral kishte marrë përmasa të tmerrshme. Hoshea ishte profeti që për shkak të një drame familjare e përjetoi vetë mesazhin e tij. Hoshea ishte i pafat në familje, por në vend që të ankohej apo të ngrihte krye, ai e konsideron gjendjen e tij si vullnet të Perëndisë për kryerjen e misionit të tij. Shtëpia, gruaja dhe fëmijët e Hosheas janë një mesazh i gjallë që përforcojnë fjalimet e tij. Vetë emrat e fëmijëve kanë domethënie për popullin; njëri nga bijtë e Hosheas quhej Jizrëel (2.Mbretërve 10,1-11), vajza quhej Lo-Ruhama (E Pamëshiruara), emër ky që na bën të kujtohemi se Perëndia nuk njeh mëshirë për fëmijët e pabesë, ndërsa emri Lo-Ami (Jo populli im) që iu vu birit të Hosheas na kujton se populli nuk është më i denjë për t’i takuar Perëndisë. Amos, Hoshea dhe gruaja jobesnike janë hija i besëlidhjes midis Perëndisë dhe popullit jobesnik. I bazuar në dashurinë reciproke, kjo lidhje u thye nga mëkati i popullit. Ashtu si një grua e shthurur edhe Izraeli u kthye drejt perëndive të tjera të Baalit, për të kërkuar ndere të ndryshme të cilat Perëndia, sipas atyre, nuk ua jepte. Fjala Baal do të thotë zot, pronar, posedues dhe bashkëshort, sepse Baalët mbaheshin për të zotët dhe poseduesit e tokës. Korrupsioni, idhujtaria dhe adhurimi i perëndive të tjera konsiderohen si qëndrim jobesnik i popullit ndaj Perëndisë. Dhimbja e Hosheas dhe e Perëndisë është e madhe sepse megjithë jobesnikërinë e tradhtinë ata vazhdojnë të duan. Çfarë duhet bërë? Njeriu mund ta ndante gruan e tij dhe ta harronte burimin e vuajtjes së tij. Por ai ka tjetër synim. Me dashuri dhe durim ai e thërret atë të kthehet, e largon nga dashnorët e saj (baal); i flet zemrës së saj dhe i kujton kohën e rinisë, i tregon se çfarë ka bërë për të dhe hap përpara saj derën e shpresës (2,17), ai i flet për një të ardhme të lumtur ku çdo gjë do të harrohet e falet dhe fëmijët do marrin emra të tjerë. Izraeli (Jizrael) do të quhet Jizrëel (që do të thotë «Perëndia mbjell», me shpresën e korrjes së ardhshme – 2,22-24), pastaj vjen Ruhama (ajo që ka mëshirë) dhe Ami (populli im) – Hoshea 2,3 dhe 25. Atëherë do të ketë gjithmonë lumturi dhe besëlidhja do të vendoset përfundimisht. Në kapitujt 4-14 kemi fjalët e mbajtuara nga Hoshea të cilat nuk kanë një plan të qartë. Në to janë mbledhur fjalët e ndryshme të profetit të mbajtura shpesh, por të pashoqëruara nga treguesit e kohës apo vendit. Atë që dimë mund ta përmbledhim kështu: Hoshea profetizoi në shekullin e 8-të para J.K. në mbretërinë e Izraelit. Gjendja e Izraelit nën sundimin e mbretit Jaravam II ishte e qetë, por begatia që gëzonin disa njerëz bëhej shkak për padrejtësi shoqërore, luksi i disave ngrihej mbi varfërinë e të tjerëve. Mbi të gjitha, kultet pagane të Baalit kishin filluar të filtronin në Izrael dhe idhujtaria me kortezhin e saj hipokrit dhe besëtytë bënin që pak nga pak të harrohej kulti i dhuruar Perëndisë. Mbretërit ishin një shembull i keq dhe shqetësimet politike e drejtonin popullin drejt aleancave me popujt e huaj. Me guxim dhe dhimbje Hoshea i dënon të gjitha pabesnikëritë e popullit, ai flet për prostitucionet e shumta të popullit (fjala prostitucion përmendet më shumë se 20 herë në libër). Prostitucioni, kremtimi i kulteve idhujtare dhe hipokrite, flijimet, festat dhe zakonet e të cilave tregojnë mungesën e adhurimit të vërtetë të Perëndisë. Prostitucioni, gjendja shoqërore dhe morale e popullit, abuzimet, teprimet dhe padrejtësitë e të cilit shkelin ligjin e Perëndisë. Prostitucioni i një mbretërie që nuk i qëndron besnike Perëndisë. Përse Perëndia nuk i dënon tërë këto tradhti? Përse nuk i dënon ai pabesnikëritë kriminale? Madje dhe vetë kulti i ngritur për Zotin është një shkelje. Perëndia është një Perëndi xheloz (d.m.th. që nuk toleron asnjë rival), i cili kërkon që besnikët e tij t’i jepen me gjithë zemër (6,6). Ndëshkimi, pra, është i paevitueshëm. Megjithatë Perëndia vazhdon ta dojë popullin e tij. Në zemërimin dhe ndëshkimin e tij ndihet dashuria e cila është më e fortë se zemërimi. Perëndia nuk mund ta shkatërrojë dhe ta braktisë popullin e vet. Ashtu si burri që e do gruan e tij, ashtu si ati që do fëmijën e tij, ai flet, bën thirrje dhe shpreson. Nganjëherë Hoshea quhet edhe profeti i dashurisë. Në hebraisht fjala dashuri ka një kuptim mjaft të gjerë, ajo shpreh dashurinë, mëshirën, shpirtmadhësinë, faljen dhe mirësinë e Perëndisë si dhe adhurimin, keqardhjen, butësinë dhe bindjen e njeriut. Dashuria është njohja e vërtetë e Perëndisë sepse në Bibël të njohësh do të thotë të duash, do të thotë të jepesh me mish e me shpirt, do të thotë t’i përkasësh dikujt (në gjuhën biblike thuhet se burri e njohu gruan e tij për të folur për lidhjen bashkëshortore (Zanafilla 4,1). Vetëm duke e njohur këtë dashuri ne mund t’i kuptojmë fjalët e Zotiti drejtuar Kainit (Zanafilla 4,6). Hoshea nëpërmjet mesazhit të tij na shfaqet si paralajmëtar. Krahasimi i përdorur nga ai për besëlidhjen ndërmjet Izraelit dhe Perëndisë (si ai ndërmjet burrit dhe gruas) do të merret me vonë dhe do të zhvillohet më tej nga Jirmija (2-3) dhe Jehezkeli (16-23).
Në Babiloni populli u njoh me ushtritë e robërisë dhe në saje të dëshirës së mirë të perandorit persian, Kir, atyre iu dha leja për kthim në Palestinë dhe Jerusalem. Pra, jemi në epokën e kthimit nga internimi. Por të internuarit që ktheheshin në vendin e tyre u ndeshën me një gjendje mjaft të dhimbshme: gërmadhat, zinë e urisë, armiqësinë e vendësve (banorët që kishin qëndruar atje dhe që i shikonin me sy të keq robërit e liruar). Mund të kuptohet shumë mirë prirja e tyre në këtë situatë drejt shkurajimit dhe ecja drejt egoizmit. Kjo gjendje e mjerueshme do të zgjasë vjet me rradhë, derisa njerëzit e Perëndisë do të shkunden nga topitja. Pikërisht këtë gjë bëri Hagai. Me Hagain fillon periudha e fundit profetike: ajo e pasinternimit. Ndryshimi është shumë i madh. Përpara internimit parulla e profetëve ishte ndëshkimi, gjatë internimit ishte ngushëllimi, ndërsa tani restaurimi. Hagai mbërriti në një moment vendimtar gjatë formimit të judaizmit; lindjes së komunitetit të ri të Izraelit. Hagai porositë e tij të shkurtra i dha nga gushti deri në dhjetorin e vitit 520 para Krishtit. Çifutët e parë të kthyer nga Babilonia u shkurajuan shumë shpejt. Por Hagai dhe Zeharja duke i ruajtur energjitë e tyre, e shtyn guvernatorin Zerubavel dhe priftin Joshua të rifillonin ndërtimin e tempullit, i cili u bë në shtator 520 (Hagai 1,5; Ezra 5,1). Njerëzit që u kthyen në Jerusalem filluan të ndërtonin secili shtëpinë e tij, madje nganjëherë dhe shtëpi të bukura e të rehatshme për të patur brenda mureve të shtëpisë një jetë të kënaqshme. Por ata harruan të ndërtonin shtëpinë e Perëndisë, Tempullin e Jerusalemit. Vitet kalonin dhe shtëpia e Zotit vazhdonte të ishte një gërmadhë. Gjendemi më 520, në periudhën e perandorit Dari. Atëherë u ngrit Hagai për të shqiptuar këto fjalë fishkëlluese: «Ju u ndeshët me sprova të ndryshme, me disfata dhe dështime. Perëndia ju goditi sepse ju u rehatuat nëpër shtëpitë tuaja të bukura dhe e harruat shtëpinë e Perëndisë. Pra, çohuni dhe ndërtojeni shtëpinë e tij dhe gëzimi do të kthehet te ju.» Pra, ai pohon se shkujdesja karshi Tempullit është një provë për popullin e tij, ai e ka harruar Perëndinë, nuk e lavdëron më dhe nuk e respekton. Nuk ka shumë rëndësi nëse shtëpia do të jetë prej druri apo prej tullash, por sjellja e izraelitëve ndaj Perëndisë është ajo më shqetësuesja. Për sa kohë që Zoti lihet pas dore, përsa kohë shtëpia e tij qëndron në gërmadha po për aq kohë edhe izraelitët do të njohin vetëm hidhërim dhe turp. Populli dhe drejtuesit e tij, Zerubaveli dhe Joshua u shkundën si të thuash nga kjo thirrje dhe nuk vonuan më për rifillimin e ndërtimit të Tempullit (1,12-15). Ndërtimi i Tempullit zgjati 4-5 vjet, dhe përfundoi rreth vitit 515 (Ezra 5,1-2; 6,13-15). Në kapitullin 2,10-19 Hagai i shpjegon popullit shkakun e gjendjes së tyre të mjerueshme. Ne do të thoshim se mërzitja është si një sëmundje ngjitëse. Kur objektet e shenjta prekin objektet profane ato nuk u transmetojnë atyre karakterin e shenjtë, por objektet e fëlliqura, p.sh. kur prekim një kufomë atëherë fëlliqim gjithçka që prekim me dorë. Pra, fëlliqja është më ngjitëse se shenjtëria. Me anën e këtij pohimi të çuditshëm shpjegohet varfëria e popullit. Izraeli harroi ta ngrinte Tempullin e tij. Kjo shkujdesje fajtore është tamam si një fëlliqësi që ka prekur të gjithë jetën e popullit. Privimet e ndryshme, varfëria dhe uria shpjegohen si goditje të dërguara nga Perëndia kundër popullit që ishte fëlliqur. Por tani bekimi i Perëndisë ishte i sigurtë sepse fëlliqësia ishte zhdukur dhe Tempulli ishte rindërtuar (rr.19). Profeti na lajmëron se Tempulli i ri do të jetë më i lavdishëm se i pari. Pavarësisht nga fasada modeste – Tempulli i ri do ta eklipsojë lavdinë e të parit – Perëndia zgjodhi Zerubavelin dhe i premtoi atij fuqi. Perëndia është besnik, do të vijë momenti kur triumfi i tij do të shpërthejë mbi të gjitha kombet dhe të gjitha pasuritë do t’i përkasin atij (Jeshaja 60; Apokalipsi 21,26). Atëherë do të mbretërojë paqja, pas viteve të dhimbshme të vujatjeve populli do të njohë lumturinë e premtuar dhe të profetizuar. Duke kaluar kufijtë e këtij realiteti historik, profeti lajmëron edhe ngjarjet e fundit të kohërave. Në të vërtetë, ky ndërtim i thjeshtë i Tempullit të ri nuk është veçse një parafytyrim. Zerubaveli dhe Joshua janë paralajmëruesit e misionit të Mesisë. Pra, për këtë arsye ndërtimi i Tempullit është paraqitur si kusht i ardhjes së Zotit dhe i vendosjes së mbretërimit të tij dhe me këtë hapet edhe epoka e shpëtimit eskatologjik. Në këtë mënyrë u kristalizua rreth shenjtërores dhe pasardhësve të Davidit shpresa mesianike të cilën Zeharja e shpreh më qartë.
Mihaja (gr. Mikeja) rridhte nga fshati Moreshet (në perëndim të Hevronit) dhe ishte çifut. Ai e ushtroi misionin e tij në kohën kur në Judë mbretëronin Ahazja dhe Hizkija. Profecitë e tij i drejtoheshin si perandorisë së Veriut, ashtu edhe asaj të Jugut. Mihaja predikoi përpara krijimit dhe pas rënies së perëndorisë së Veriut (marrja e Samarisë më 721) dhe deri në pushtimin e Senakeribit më 701. Pra, mund të themi se ai ishte bashkëkohës i Hosheas dhe i Jeshajës. Mihaja ishte me origjinë fshatare dhe ashtu sikurse Amosi ndiente neveri për qytetet e mëdha si dhe përdorte një fjalor të rëndë. Atij i pëlqente të përdorte vegimet e shpejta si dhe të luante me kuptimet e fjalëve. Në librin e Mihajës, i cili ndahet në katër pjesë, kërcënimet ndërthuren me premtimet. 1-3 gjyqi i ngritur kundër Izraelit 4-5 premtimet që i bëhen Cionit 6-7,7 gjyqi i ri kundër Izraelit 7,8-20 shpresa. Zoti bën gjyqin e popullit të tij fajtor (1,2; 6,1), për shkak të gabimeve fetare dhe morale të kryera. Mihaja fshikullon të pasurit zgllabërues, kreditorët e pashpirt, tregtarët mashtrues, priftërinjtë dhe profetët lakmues, pushtetmbajtësit tiranë dhe gjykatësit e shitur. Pra, çdo gjë ishte në kundërshtim me atë që kërkonte Zoti, i cili donte që njerëzit të kujdeseshin për të drejtën, t’i tregonin njëri-tjetrit dashamirësi dhe të mos bënin asgjë pa u këshilluar më parë me Perëndinë. Rreshti 8 e kapitullit 6 përmbledh në mënyrë të shkëlqyer kërkesat shpirtërore të profetëve dhe na kujton Hoshean. Ndëshkimi është vendosur: bota mbarë do të tundet (1,3-4), Zoti do të vijë dhe do të gjykojë popullin e tij, në rreshtat që vijojnë të kapitullit të parë na lajmërohet shkatërrimi i Shomronit, i fshatrave të Moreshitit, si dhe vetë Jerusalemit i cili do të bëhet një grumbull gërmadhash. Megjithatë profeti në vetvete ruan një shpresë, shkëndijat e së cilësi ishin hedhur nga Amosi, dhe në kapitullin 5,1-5 na lajmërohet lindja në krahinën e Efratit, e Mbretit paqësor që do të kullosë bagëtinë e Zotit. Mihaja lajmëron gjithashtu dhe rënien e pendorisë së Veriut dhe të Jugut. Megjithatë duke u nisur nga doktrina e pjesës (7,7) që mbetet, ai shpreson në shpresën e Mesisë.
Gjyqi i Perëndisë Akuza (k. 1-3) Hapja e seancës, populli është i pranishëm në gjyq; aty janë të gjithë popujt e tokës (1,2). Mbërritja e gjyqtarit: Perëndia del nga pallati i tij, zbret në tokë dhe çdo gjë dridhet përpara tij (1, 3-4). Të akuzuarit janë të pranishëm. Po kush janë ata? Shomroni dhe Jerusalemi. (rr. 5), dy personifikimet e perandorive të Izraelit dhe Judës, si dhe të krimeve të kryera prej tyre. Me fjalë kërcënuese dhe ironizuese, gjyqtari shpall ndëshkimin e fajtorëve (1,6-16). Në kapitullin e dytë përmenden krimet e kryera nga fajtorët: padrejtësi shoqërore, hipokrizi fetare, profetizimi i gënjeshtrës, kompromise politike etj. Bashkëfajtorët janë gjithashtu të pranishëm (k. 3), drejtuesit që shfrytëzojnë popullin, profetët që favorizojnë ata që paguajnë më shumë, priftërinjtë që kryejnë funksionet e ngarkuara për para. Në fund të seancës së parë gjyqësore një vendim i tmerrshëm ushtoi: «Mali i Cionit do të mbetet si arë e palëruar; Jerusalemi do të bëhet grumbull gërmadhash» (3,12). Antrakt (k. 4-5) A duhet që ashpërsia e gjykimit të bëjë të harrojë se gjykatësi është Perëndia dhe jo një njeri i pamëshirshëm? Ashtu sikurse gjatë ndërprerjes së një seance gjyqi, kur publiku largohet nga salla e ftohtë dhe solemne e gjyqit për të dalë nën qiellin blu dhe diellin ndriçues të Zotit, kapitujt 4-5 na lajmërojnë perspektivën e vendosjes së mbretërisë së Perëndisë gjatë së cilës toka do të njohi fjalën e Zotit dhe nuk do të ketë më as luftra, as vuajtje, as të këqija, as varfëri dhe as humbje. Ai që do të gjykojë botën do të vijë nga Betlehemi (5,1, vetëm në Dhiatën e Vjetër flitet për Betlehemin si mëmëdheun e Mesisë); armiqtë e Perëndisë do të munden dhe pjesa e zgjedhur e popullit që mbetet do të jetë ngadhënjimtare dhe e mbuluar me lavdi. Mbrojtja dhe vendimi përfundimtar (k. 6-7) Seanca gjyqësore filloi përsëri. Publiku u ftua edhe një herë për të dëgjuar (6,1-2). Por këtë herë Perëndia del si avokat mbrojtës i popullit; gjyqtari do të poshtërohet për t’ia përmendur të akuzuarit edhe një herë të gjitha të mirat që i ka bërë në të kaluarën (6.1-5). Një portë e re hapet, ajo e pendimit dhe faljes (6,8). Megjithatë drejtësia duhet përmbushur dhe të shpallen sanksionet (6,9-16), sepse i akuzuari i pranon mëkatet e tij, krimet e tij, pabesitë e tij që kanë përfshirë mbarë popullin (7,1-6). Por mund të shpresohet ende për shpëtim; e vetmja rrugë drejt tij është hedhja e vështrimit nga gjykatësi, Perëndi dhe Zot (7,7-10). Seanca gjyqësore mbyllet. Në horizonitin që hapet përpara të akuzuarit, pas ndëshkimit, vijëzohet shpresa e ngritjes dhe përtëritjes (7,11- 17). Vetëm gjykatësi e meriton të mbulohet me lavdi të përhershme. Cili Perëndi është i ngjashëm me ty, cili fal padrejtësitë, cili harron mëkatet e pjesës që mbetet dhe trashgimtarëve të tyre? Inati i tij nuk është i përhershëm, sepse ai ndjen kënaqësi kur fal. Ai do të ketë mëshirë edhe për ne (7,18-20).
Cefanja (gr. Sofonia) profetizoi gjatë mbretërimit të Joshijës, 640-609. Sulmet e tij kundër modës së huaj (1,8), idhujtarive dhe perëndive boshe (1,4-5), kritikat e tij ndaj ministrave (1,8) dhe heshtja e tij në drejtim të mbretit, tregojnë se ai predikoi përpara reformës fetare dhe gjatë kohës kur Joshija ishte ende i mitur, midis 640 dhe 630; pra, përpara fillimit të aktivitetit të Jirimijës. Juda, e ndarë nga territori i saj prej Senakeribit, jetoi nën sundimin asiran dhe sundimet e pafe të Mënasheut e Amonit, të cilët favorizuan çrregullimin fetar. Por dobësimi i Asirisë ngjalli shpresën e një përtëritje kombëtare, e cila u shoqërua nga një reformë fetare. Libri ndahet në katër seksione të shkurtra: Dita e ndërhyrjes së Zotit 1,2-2,3 kundër kombeve (2,4-15), ndërhyrja kundër Jerusalemit (3,1-8), dhe premtimet (3,9-20). Mesazhi i Cefanjës mund të përmblidhet në lajmërimin e Ditës së ndërhyrjes së Zotit dhe në katastrofën që do përfshijë të gjitha kombet, duke përfshirë edhe Judën. Ky i fundit dënohet për shkak të gabimeve të tij fetare dhe morale, të frymëzuara nga mendjemadhësia dhe kryengritja (3,1,11). Cefanja ka një koncept të gjerë për mëkatin, paralajmëtar i atij të Jirmijës; ai e sheh atë si një cënim personal të Perëndisë së gjallë. Ndëshkimi i kombeve është një paralajmërim (3.7), që duhet ta çojë popullin drejt bindjes dhe nënshtrimit (2,3), ndërsa shpëtimi i premtohet një pjese të nënshtruar dhe modeste 3,12-13. Mesianizmi i Cefanjës kufizohet në këtë këndvështrim, por nëpërmjet tij na zbulohet përmbajtja shpirtërore e premtimeve.
Temat e librit : Dita e zemërimit: edhe në librat e tjerë të Biblës flitet për zemërimin e Zotit, por në asnjërën prej tyre nuk i gjejmë ato nuanca dhe tone të cilat i hasim te Cefanja. Zemërimi i Zotit ndaj popullit të tij dhe popujve të tjerë është shumë i madh, sepse popujt u zhytën në idhujtari, në adhurimin e yjeve (ushtria e qiejve 1-5), në papastërti morale e shoqërore, në sigurimin bosh, sepse nuk bëhet më fjalë për një ndëshkim të ngjashëm me shuplakën që i jepet djaloshit të pabindur apo me dënimin që i jepet fajtorit. Por bëhet fjalë për një katastrofë radikale, për një tronditje, për një shkatërrim të mbarë botës, të tokës e të qiellit (1,2-3), thua se i tërë krijimi do të përfshihet edhe një herë nga përmbytja. Rreth vitit 625 para Krishtit, perandoria e vogël e Judës kishte dalë nga periudha e turpit gjatë së cilës mbretërit Mënashe e Amon duke mohuar Zotin kishin arritur deri aty sa të ofronin dhe flijime njerëzore. Ishte koha kur perandoritë lëviznin kundër njëra-tjetrës duke provuar të shtypnin komshinjtë e tyre. Profeti Cefanja e ka përshkruar këtë tablo të trefishtë aq mire, saqë çdo kush dridhet përpara saj. Por zemërimi i Zotit nuk është veçse shprehja e një dashurie të tradhtuar e të fëlliqur. Padrejtësia do të triumfonte nëse Perëndia nuk do të dënonte. Por dashuria e tij është triumfatore ndaj gjithçkaje, ndaj popullit të tij të cilit ai i dha tërë ato premtime. Do të vijë dita kur populli do të jetë i pastër, i falur dhe i shpëtuar. Streha e tij do të jetë vetëm te Perëndia, jeta e tij do të jetë e qetë dhe e lumtur (3,12-13). Zemrat e tyre do të jenë të mbushura me gëzim (rr. 14) dhe i vetmi mbret i vërtetë do të qëndrojë në mes të Izraelit si një hero shpëtimtar (rr. 15-17).
Asiria: Asirianët i mbajtën nën sundimin e tyre të dyshimtë për më shumë se dy shekuj e gjysëm popujt e vegjël të Sirisë dhe Izraelit. Gjatë epokave më pak të mundimshme duhej paguar mbretërëve të Asirisë haraçe të mëdha dhe mjaft nga sundimtarët e Izraelit dhe Judës e dinin se çfarë do të thoshte kjo zgjedhë (Jehu, Mënahemi, Ahazi, Hizkija, Mënasheu etj.). Në periudhat më mizore, popullit iu desh të pësonte edhe pushtimin e ushtrive më brutale, plaçkitjen, urinë, rrethimin dhe shpërnguljen (marrja e Samarisë dhe fundi i mbretërisë së Izraelit më 722, rrethimi i Jerusalemit më 701). Kolosi asirian, kryeqyteti i të cilit ishte Ninive, i bëri të dridheshin popujt e Lindjes së Afërt dhe u përplas mbi ta si një stuhi lemerie, kërcënimi i së cilës e errësonte gjithnjë horizontin. Megjithatë një ditë kolosi u shemb. Një koalicion perandorish, nga të cilët ai i Babilonit do të bëhej më i fuqishmi, do t’i jepte fund sundimit tiranik të Tiglat-Pilezerit, të Salmanasarit, të Sargonit dhe Senaheribit. Gjatë fushatave ushtarake shumë vjeçare, babilonasit, medasit dhe skitesit do ta shijonin pak nga pak fuqinë asiriane dhe Niniveja, qyteti i madh dhe lavdia e perandorisë, do të binte gjatë një humbje të përgjakshme. Këtë ngjarje dokumentet arkeologjike të mbajtura në shkrimin e asirianëve e përshkruajnë në mënyrë dramatike. Nahumi kishte parë po të njëjtën gjë në vegimin e tij profetik, të cilin e përshkruan si një vazhdim klishesh të marra direkt. Ashtu siç e vërteton edhe Kronika e mbretërve të Babilonisë, këto ngjarje i përkasin vitit 612 p.e.s. Niniveja u shkatërrua! Çfarë lajmi i çuditshëm ky për popujt e vegjël që ishin nën sundimin e tij! Ç’drithërim shprese dhe gëzimi! Ç’thirrje fitoreje dhe triumfi për ata që qëndruan aq gjatë të shtypur. Personazhi i Biblës, i cili bën që edhe ne të marrim pjesë në këtë ngazëllim, është Nahumi. Mund të themi se Nahumi është pasardhësi i Jonës (një shekull më vonë), sepse kjo profeci përqendrohet pothuajse krejtësisht në Ninive (Asiri). Perëndia vuri në shërbim të tij Asirinë për të zhvendosur mbretërinë e Veriut, por tani ai do të gjykojë Asirinë (kjo ndodh me marrjen e Ninives më 612 nga babilonasit). Kiaksari nga Media dhe Nabopolasari nga Babilonia e morën qytetin më 612 dhe shtatë vjet më vonë Asiria pushoi së ekzistuari si vend. Nahumit i ishin ngulur në mendje mëkatet e Asirisë dhe i dënoi ato. Asiria përshkruhej si një luan i njohur për mizorinë dhe sadizmin e tij. Në shekullin paraardhës, kur Zoti dërgoi Jonën, u ndie një pendim kohëshkurtër kombëtar. Tani është tepër vonë. Ndëshkimi do të bjerë mbi ta. Profecia u shpall rreth viteve 663 dhe 612 para J. Krishtit. Në vitin 663, asirianët rrënuan Tebesin në Egjipt për të cilin Nahumi bën aluzion në kap. 3 rr. 9-11. Thebesi u rindërtua më 654 dhe meqenëse për këtë nuk kemi ndonjë aluzion mendohet se profecia ka qenë e përparshme. Libri hapet me një psalm të përgjithshëm mbi zemërimin e Zotit, por tema kryesore është shpallja e shkatërrimit të Ninives. Mënyra e mrekullueshme e kësaj shpalljeje e bën Nahumin një poet të madh çifut. Në profecitë e Nahumit ndjejmë Izraelin tek dridhet nga armiku i tij i betuar, populli asirian, dëgjojmë t’u këndohet shpresave që ngjall rënia e tij. Por nëpërmjet asaj që në rradhë të parë të lë përshtypjen e një nacionalizmi të rrëmbyer, shprehet ideali i drejtësisë dhe i besimit; shkatërrimi i Ninives shpreh gjykimin e Perëndisë, i cili ndëshkon armikun e planit hyjnor (1,11, 2,1), shtypësin e Izraelit (1-12-13) dhe të gjithë popujve të tjerë (3,1-7). Libri i Nahumit duhet t’i ketë ushqyer shpresat njerëzore të Izraelit rreth 612 (data e rënies së tij), por gëzimi nuk zgjati shumë sepse rrënimi i Jerusalemit u pasua nga ai i Ninives.
Temat e librit: Nahumi është një profet i Perëndisë, dhe jo një njeri cinik që gëzohet për rrënimin e kryeqytetit më të madh, të asaj kohe, dhe për masakrën e përgjakshme të banorëve të saj. Kjo afirmon dhe faktin se është sundimi i Perëndisë ai që hakmerret ndaj armiqëve të tij e që nuk lejon që tiranët të triumfojnë përgjithmonë mbi tokë. Fundi i tyre ka për të ardhur. Nëse Perëndia është i mirë dhe i durueshëm, zemërimi i tij duhet të shpërthejë gjithashtu kundër atyre që me mendjemadhësi ngrihen deri lart e shtypin të tjerët. Këtu ne zbulojmë një të vërtetë të sigurtë për besimin tonë: fitorja i takon Perëndisë. Asnjë nuk mund t’i shpëtojë atij pa u ndëshkuar. Dhe më të fuqishmit e kësaj bote do të mposhten një ditë e populli i Perëndisë do të njohë paqen (2,1-3). Si mund ta humbim ne kurajon?
Jona është një profet që ka ekzistuar vërtet, megjithëse ka qenë mjaft i diskutueshëm. Kronoligjikisht ai rradhitet midis Elishës (gr. Elizeut) dhe Amosit. Jona vinte nga Gat-Heferi, i cili gjendej në Galile disa kilometra larg Nazaretit. Sips traditës judaike ai është profeti i ri që dërgoi Elisha për të shuguruar mbret Jehuin (2. Mbret 9,1-5). Jezusi e ka parë sigurisht varrin e Jonës dhe madje dhe do të ketë medituar atje për misionin e tij. Jona është profeti i vetëm me të cilin krahasohet Jezusi. Ata ishin të dy profetët e Galilesë. Përkthimi i saktë i Gjonit 7,52 është: «Edhe ti siç duket vjen nga Galileja. Lexoje Shkrimin e shenjtë me më shumë kujdes e do të shohësh se Profeti (d.m.th. Mesia) nuk do të lindë në Galile! » Farisenjtë e dinin se Jona ishte profeti i Galilesë. Jona, Elija dhe Elisha e kryen misionin e tyre në mesin e paganëve: Elija shkon në Sidon (1. Mbretërve 11,8) Elisha ka të bëjë me Sirinë (2. Mbretërve 5,1) Jona në Ninive, vend pagan. Jona dhe Elija, që të dyve iu desh të shpallin një sër gjykimesh (1. Mbretërve 17,21; Jona 3-4). Që të dy profetët Perëndia i mbrojti nga armiqtë e tyre; Perëndia bën mrekulli. Që të dy bien në një depresion nervor dhe Perëndia i qorton të dy për cektësi mendimi (1. Mbretërve 19,18; Jona 4,11). Jonën mund ta krahasojmë edhe me Pjetrin, sepse që të dy u dërguan nga Perëndia për të çuar ungjillin te paganët.
Prapaskena historike: Jona është vërtet një personazh historik (2. Mbretërve 14,25). Jezusi nga ana e tij e ka konfirmuar vërtetësinë e tregimit. Niniveja përbëhej nga tri qytete, por më 880 dhe 701 përmëndej vetëm Kala, meqënëse ishte edhe kryeqyteti i këtij bashkimi qytetesh. Midis viteve 810 dhe 782, sipas analeve asirane, në atë kohë atje sundonte mbretëresha Semiramis dhe bashkë regjenti i saj Adad-Nirari. Gjithashtu në këtë periudhë vihej re një tendencë drejt monoteizmit. Më 765 dhe 759 pati një epidemi të mëdhe kolere dhe më 763 eklips total të diellit. Këto shenja bën që qyteti të përgatitetj për pendim. Libri i Jonës është kryesisht një rrëfenjë: historia e profetit të pabindur i cili në fillim donte të çlirohej nga misioni i tij dhe që i ankohej Perëndisë mbi suksesin e këtij misioni. Pothuajse të gjithë i shpëtuan mbytjes, detarët paganë, banorët bile dhe kafshët e Ninives me përjashtim të një izraeliti, të profetiti Jona. Perëndia tregohet zemërgjerë ndaj profetiti të tij rebel; ai tregohet i mëshirshëm madje dhe me armikun më të urrryer të izraelit. Personazhi i Jonës është tipik për disa mjedise autonomiste çifute, që ishin të mendimit se paganët ishin lindur për të shkatërruar, ndërsa Izraeli ishte populli i të besuarve të mbretërisë së Perëndisë. Përveç kësaj, Jona mori urdhrin që të shkonte e të predikonte te paganët e Ninives. Por ai nuk e pranoi misionin e tij dhe shkoi në tjetër vend (libri i Nahumit na tregon se refuzimi i tij mund të kuptohet vetëm brenda kontekstit historik – në atë kohë Asiria ishte kombi më mizor dhe më i dyshimtë i asaj epoke). Por Perëndia e kapi Jonën dhe e detyroi të bindet. Jona ishte tashmë një njeri i rënë, trupi i tij ishte rrudhur sigurisht nga acidet gastrike të peshkut të madh – ai do të dallohej gjatë gjithë jetës për shkak të mosbindjes së tij. Së fundi, Jona iu bind Perëndisë, duke shpallur ndëshkimin e Ninives. Ky i fundit u pendua dhe Perëndia e fali; atëherë Jona, duke parë se të gjitha idetë e tij ranë poshtë, u ndie i poshtëruar dhe dëshironte të vdiste.
Temat e librit : Në këtë tregim ne gjejmë pohimin e misionit të vërtetë të popullit të Perëndisë, për të qenë drita e paganëve dhe për t’u bërë atyre thirrje për pendim dhe rilindje. Perëndia, për të treguar fuqinë dhe mëshirën e tij, provokoi shndërrimin e Ninives (duke dërguar atje profetin e tij), që ishte kryeqyteti i i perandorisë asiriane dhe çerdhe e paganizmit të egër e të fuqishëm. Mesazhi i Jonës është Ungjilli; ai theu sektarizmin e ngushtë të disa mjediseve fanatike dhe shpalli se Perëndia ua ofron mëshirën e vet të gjithë njerëzve dhe të gjitha kombeve.
Libri i Ovadjës (gr. Abdia) është shumë i shkurtër dhe është vetëm një profeci kundër Edomit, i cili luante rolin e bashkëpuntorit të ushtrive babilonase që kishin pushtuar Jerusalemin. Jo vetëm edomasit u gëzuan me keqdashësi për rënien e popullit të tyre vëlla, por madje edhe vranë ata që donin të shpëtonin nga babilonasit. Edomasit përfituan nga rënia e Jerusalemit për të pushtuar gjithashtu dhe Izraelin jugor. Në vitin 586 kemi pushtimin babilonas. Më 581 Nabukadnecari rrënoi Edomin dhe kështu e përmbushi profecinë. Këto profeci u përgjigjen mallkimeve që filluan nga 587 dhe që i gjejmë në Psalmin 137,7, Vajtimet 4,21-22, Jehezkeli 25,12; 5,1 dhe Jirmija 49,7. Kjo është një thirrje për hakmarrje dhe në të njëjtën kohë lavdëron drejtësinë e tmerrshme dhe fuqinë e Perëndisë, i cili vepron si mbrojtës i së drejtës së Izraelit.
Plani i ndërtimit të librit. Profecia zhvillohet në dy drejtime: ndëshkimi i Edomit, i shpallur në disa profeci, dhe pastaj profeti kalon në ditën e gjykimit, kur Izraeli do të hakmerret ndaj Edomit. Kjo do të thotë se profecia për të ardhmen ende nuk është përmbushur.
Temat e librit: Tonet hakmarrëse dhe urrejtja që ndeshim në librin e Ovadjes hasin këdo. Por në qoftë se ne i lidhim thëniet e tij me kuadrin historik në të cilin janë përdorur, atëherë në to do të gjejmë sigurinë që përshkon mbarë Biblën; Perëndia është i vetmi sundues i kësaj bote. Ai u bën ballë mendjemëdhenjëve dhe ngre të përçmuarit. Populli i tij u mund, u tall, u poshtërua, por triumfi i tij është i sigurtë dhe arrogantët, të fortët si dhe vëllezërit e rremë do të përbuzen. Kjo siguri iu desh popullit çifut për të mos rënë në dëshpërim gjatë katastrofës që ra mbi të. Perëndia nuk e kurseu popullin e tij, e goditi rëndë por njëkohësisht i premtoi edhe shpëtimin dhe kjo nuk duhej harruar. Në prapaskenën e këtij libri të shkurtër gjejmë probleme të ndryshme, siç ishte ai i zgjedhjes së Jakovit dhe jo Esavit (Mal 1,2-4; Rom 9,6-13), atë të misionit të Izraelit dhe drejtësisë së Perëndisë, të fitores përfundimtare dhe të shpresës së popullit të zgjedhur.
Libri i Joelit ndahet qartësisht në dy pjesë. Në pjesën e parë kemi vërshimin e karkalecave, i cili shkaktoi një liturgji zije dhe lutje. Perëndia përgjigjet duke premtuar fundin e vërshimit dhe kthimin e bollëkut (1-2). Në pjesën e dytë ndeshemi me fundin e kohërave. Kapitujt 3-4 përshkruajnë me stil apokaliptik gjykimin e kombeve dhe fitoren përfundimtare të Perëndisë dhe Izraelit. Katastrofa e shkaktuar nga karkalecat shërbeu për profetin si trampolinë, në sajë të së cilës ai arriti të kapte kuptimin e vërtetë të togfjalëshit «gjykimi i Perëndisë». Perëndia do ta dërgojë Shpirtin e tij te njerëzit (më saktësisht te një pjesë e fëmijëve të Izraelit përpara Ngushticës së Madhe – djemtë dhe bashkëkohësve të tyre, ashtu dhe të tjerëve). Perëndia do të japë edhe shenja të tjera të jashtëzakonshme, të ndërthurura me mrekulli natyrore, si p.sh zjarrin, gjakun, diellin e errësuar, hënën me ngjyrë gjaku (rr. 2-4) nëpërmjet të cilave ai paralajmëron fundin që po afrohet. Atëherë do të vijë dita e ndeshjes së madhe; popujt do të bashkohen për betejën e fundit që do të zhvillohet në luginën e Joshafatit (që do të thotë Perëndia gjykon) dhe që do të sjellë humbjen përfundimtare të armiqve të Izraelit (4,1-17; Zah. 14; Mt. 24,15-24; Apok. 19,11-21). Ndërsa në rreshtat e fundit (18- 21) shprehet se bekimi dhe paqja do t’i jepen përgjithmonë vendit në të cilin do të qëndrojë Jerusalemi. Interes të veçantë paraqet për ne si lexues të këtij libri pyetja që shtron shpesh Joeli mbi gjykimin e Perëndisë edhe nëpërmjet katastrofave natyrore. Perëndia drejton të gjithë botën dhe vepron ashtu siç dëshiron. Por përbri këtyre sprovave dhe paralajmërimeve, nganjëherë të tmerrshme, qëndron gjithmonë premtimi i Perëndisë; dhurata e Shpirtit të Shenjtë, bekimi i mbretërisë së tij, paqja dhe lumturia e fëmijëve të tij.
Temat e librit: Ai përqëndrohet më shumë në ditën e gjykimit të Perëndisë, doktrina e së cilës shprehet mjaft qartë. Joeli flet gjithashtu mbi pendimin (1,13-14) dhe mëshirën e Perëndisë (2,12-14). Ai insiston gjithashtu në pendimin e brendshëm. Natyrisht që dita e Perëndisë për të cilën ai aludon në analizën e fundit është Ngushtica e Madhe që do të përfundojë me kthimin shpirtëror të Izraelit, në të cilin Shpirti i Shenjtë do të luajë rolin parësor (shih Zah. 13). Kur Pjetri citoi paragrafin e famshëm, nuk pretendonte aspak se profecia do të përmbushej përsosmërisht, por linte të nënkuptohej se i njejti fenomen që do të ndodhte përpara Ngushticës (d.m.th. gjatë 3,5 vjetëve të parë të periudhës së fundit 7- vjeçare) do të ndodhte edhe në Ditën e Rrëshajëve. Dita e Rrëshajëve u ndesh me përmbushjen e profecisë, sepse paranteza midis javës së 69-të dhe të 70-të të Danielit nuk ishte parashikuar në perspektivën profetike të DhV/BV. Por ne duhet të përgatitemi për përmbushjen edhe më të rëndësishme të javës së 70-të të Danielit e cila ende nuk ka filluar. Joeli flet për pjesën besnike që do të shpëtohet (2,32). Ai bën gjithashtu aluzione të shpeshta për Tempullin dhe liturgjinë. Joeli është një profet mjaft i moçëm (citohet pothuajse 20 herë nga profetët pasardhës) dhe është e mundshme që ta ketë ushtruar veprimtarinë e tij në periudhën e sundimit të Jehoashit, mbretit të Judës (835-796).
Ky libër u drejtohet babilonasve. Ashtu siç e kishte konstatuar edhe Jirmija, reforma e Joshijës nuk kishte patur sukses. Banorët e Judës e kishin humbur edhe rastin e fundit për pendim. Tani Perëndia do të përdorte një popull barbar, babilonasit, për të ndëshkuar dhe zhvendosur Judën. Kjo profeci mund të ketë ndodhur rreth viteve 600. Libri hapet me dy ankesat e profetit të cilave Perëndia u përgjigjet me dy profeci (1,2-2,4). Pyetjes së parë (1-2-4) Perëndia i përgjigjet dhe lajmëron se do të ndërhyjë nëpërmjet një populli të dhunshëm, i cili është instrumenti i zemërimit dhe ndëshkimit të tij. Pyetjes së dytë të Havakukut Perëndia i përgjigjet duke pohuar se të gjitha profecitë do të përmbushen, edhe në qoftë se lënë përshtypje të kundërt (2,1-3). Nga profecia e dytë dalin 5 mallkimet kundër shtypësit të padrejtë (2,5-20). Pastaj profeti në një psalmë i këndon fitores përfundimtare të Perëndisë; pavarësisht nga rrethanat i drejti do të (mbi)jetojë në saje të besimit të tij ose më saktë në saje të besnikërisë së tij ndaj Perëndisë (3,4-6). Perëndia përdor babilonasit për të ndëshkuar Judën, por më pas ndëshkon, gjithashtu, edhe babilonasit për dhunën e tyre të padrejtë.
Temat e librit: Havakuku ishte një profet që shtronte mjaft pyetje, por edhe që dëshironte t’u jepte përgjigje pseve që kishte në kokë mbi situatën në botë ku njerëzit kënaqeshin me padrejtësinë, ku Perëndia të linte përshtypjen se nuk po bënte asgjë dhe se e keqja po triumfonte. Pra, shkurtimisht mund të themi se Havakuku guxonte t’i kërkonte llogari Perëndisë për qeverisjen e mirë të botës, se përse ai (Perëndia) i ndëshkon të këqijtë nëpërmjet më të këqijve të cilët të lënë përshtypjen e mbizotërimit të padrejtësisë? Këtu ndeshemi me problemin e së keqes të parë në prizmin e kombeve. Perëndia përgjigjet. I drejti do të triumfojë ndaj të tjerëve nëpërmjet besimit, duke i qëndruar besnik Perëndisë.
Konkluzioni: Havakuku nuk e kupton, por e pranon se ai duhet thjesht t’i besojë Perëndisë. Në rreshtat e fundit të librit, si një himn besimi, ndihet siguria dhe gëzimi për triumfin përfundimtar të Perëndisë.
Kapitujt 1-8 të këtij libri i përgjigjen vitit 520. Çifutët e dëbuar janë kthyer përsëri në Jerusalem dhe ndeshen me një gjendje mjaft të mjerueshme. Vendi duhet rindërtuar, riorganizuar, duhet rivendosur jeta ekonomike dhe shoqërore. Populli është i shkurajuar dhe moskokëçarës; megjithëse kanë 18 vjet që janë kthyer, Tempulli ende nuk është rindërtuar. Askush nuk merrte iniciativë për të bërë diçka deri në momentin kur dy njerëz të Perëndisë, Hagai dhe Zeharja filluan të flisnin me fjalë inkurajuese (Ezra 5,1) por edhe të ashpra në mënyrë që njerëzit të shkundeshin nga apatia në të cilën kishin rënë. Rindërtimi i Tempullit duhet të fillonte (Hagai 1). Hagai ishte direkt, i thjeshtë dhe i prerë në fjalët e tij, ndërsa Zeharja (gr. Zakaria) përdorte një stil të figurshëm, shprehës madje dhe më enigmatik. Fjalët e tij krahasohen me ato të Jehezkelit dhe janë të ngjashme me fjalimet e apokalipseve, si p.sh. në librin e Danielit. Vegimet e natës zënë një vend mjaft të madh në tregimet e tij, kuptimi i tyre në fillim nuk është shumë i qartë për ne. Por thelbi kryesor i mesazhit të tij është mjaft i qartë: Tempulli duhet rindërtuar, kombet armike të popullit të Perëndisë do të poshtërohen dhe së fundi do t’i nënshtrohen Mesisë. Perëndia do t’ia kthejë paqen dhe lumturinë popullit të tij dhe me këtë do të shënohet edhe fundi i shqetësimeve – çdo gjë do të jetë përsosmërisht e shenjtë, d.m.th. do t’i kushtohet tërësisht Perëndisë. Ashtu sikurse Hagai edhe Zeharja shqetësohet për ndërtimin e Tempullit, por ai i jep më shumë rëndësi dhe vend restaurimit kombëtar, si dhe kërkesave të tij për pastërtinë dhe moralitetin. Libri përbëhet nga dy pjesë të cilat dallohen qartë nga njëra-tjetra (1, 8 dhe 9-14). Ai është shkruar sipas një plani stilistik, megjithatë ka raste kur temat e librit të parë rimerren në të dytin, por në një formë më simbolike. Pas një hyrje të datuar tetor-nëntor 520, dy muaj pas profecisë së parë të Hagait, libri na sjell 8 vegimet e profetit (shkurt 519, 1,7, 6,8) të cilat bëjnë aluzion për pastrimin e kombit në spektrin e ministrisë së lavdishme për të ardhmen, i cili do të pasohet nga kurorëzimi simbolik i Zerubavelit (lloj Mesie që parafytyron Zotin Jezu Krishtin 6,9-14). Sigurisht që këto vegime e gjenin plotësimin e tyre në kohën e Zeharjës dhe të komunitetit të vendosur në mërgim, por ato janë njëkohësisht dhe paralajmërime për ngjarjet e kohëve të fundit, gjë që vërtetohet te Apokalipsi, ku dhe rimerren shumë prej tyre. Nga ana tjetër po të njëjtat tema rimerren edhe në pjesën e dytë të librit të Zeharjës, por këtu vishen me karakter eskatologjik. Më poshtë po japim një skemë të vogël krahasuese:
Vegimi i parë: kalorësit 1,7-17 (shih 13,9 Apok. 6,1-9) «gjithkund mbretëron qetësia» (Zeh. 1,11). Në shkurtin e vitit 519 para Krishtit, nën sundimin e Dariut, gjithësia ishte në paqe. Kjo qetësi e shqetësonte Izraelin i cili priste tronditjen lajmëtare të kohëve të reja. Kalorësit përfaqësojnë shpirtrat e Perëndisë që patrullojnë tokën.
Vegimi i dytë: brirët dhe farkëtarët që përfaqësojnë fuqitë pagane të cilat duhen mundur për t’u vendosur Izraeli 2,1-4 (12,3-4; Dan.7,8; Apok. 13).
Vegimi i tretë: matësi që simbolizon restaurimin e qytetit 2,5-9 (Apok. 11,1; Jehez. 41,13).
Vegimi i katërt: veshja e Joshuas. Joshua është përfaqësues i popullit që duhet të pastrohet nga mëkatet për t’u rivendosur dhe për të përmbushur përkushtimin e tij të vërtetë 3,1-9 (Apok. 12,9- 13,1).
Vegimi i pestë: shandanët dhe drunjtë e ullirit përfaqësojnë prirjen e vërtetë të popullit, atë të të qenit dritë për kombet pagane 4,1-14 (Apok. 11,1-13; Zeh.14).
Vegimi i gjashtë: libri fluturues që simbolizon mëkatet e popullit dhe shlyerjen e tyre të mëvonshme 5,1-4 (13,1-6; Apok. 10,9-11).
Vegimi i shtatë: gruaja në vozë. Kombi duhet të çlirohet nga mëkatet dhe mbi të gjitha nga fëlliqësirat e mërgimit në një vend të papastër. Fëlliqësirat duhen çuar në Babiloni, sepse atje edhe janë marrë.
Vegimi i tetë: koçitë përfaqësojnë agjentët e Perëndisë që shpërndajnë te kundërshtarët e Izraelit gjykimin e Perëndisë. 6,1-8; 9,11-17 (Apok. 6,1-9). Ndërsa kapitulli i shtatë është si një retrospektivë në të kaluarën kombëtare, kapitulli i tetë hap perspektivën e shpëtimit mesianik. Pjesa e dytë është shkruar në tjetër stil, por në të gjejmë të përdoren shpesh idetë e mëparshme, veçanërisht ato që i hasim te Jirmija dhe Jehezkeli. Kjo pjesë ndahet, gjithashtu, në dy seksione të cilat shoqërohen nga një titull, 9-11 dhe 12-14. Seksioni i parë është i shkruar pothuajse tërësisht në vargje, ndërsa i dyti në prozë. Kapitujt 9-11 flasin për Tokën e Re të Mesisë dhe vendosjen e Izraelit, për çlirimin e tij, kthimin e tij dhe për dy pastorë. (Jezusi është pastori i mirë i cili do të bashkojë vendin – shih: 10,2-3; 1-1; 4,14; 13,7-9). Në kapitujt 11,13; dhe 12-14 përshkruhet me nota apokaliptike tradhtia e Bariut si dhe sprovat dhe lavdia e Jerusalemit të kohërave të fundit. Jerusalemi do të jetë në qendër të sulmeve të kombeve pagane, por Perëndia do ta çlirojë dhe do t’i dhurojë atij dhe popujve të tjerë shpëtim dhe lumturi. Kapitujt 12-14, në saje të doktrinës së tyre mesianik, e zënë një vend me rëndësi në libër: ngritja e shtëpisë së Davidit, 12, pritja e një mbreti të përulur dhe paqësor, 9,9-10, lajmërimi misterioz i të Shpuarit, 12,10 (pikërishtë në këtë moment kombi izraelit do të përvetësojë veprën fajshlyese të Mesisë, të kryer në kryqin e Golgotës), teokracia luftarake, 10,3 dhe 11,3. Këto tipare të librit harmonizohen më së miri me njëratjetrën. Në Dhiatën e Re këta kapituj të librit të Zeharjës citohen shpesh, ose të paktën bëhet aluzion në ta, p. sh: Mt 21,4-5; 27,9; 26,31; Mk 14,27; Gjn 19,37, ndërsa te Apokalipsi citimet janë edhe më të shumta. Ashtu siç e tregon edhe Apokalipsi, shumë profeci mbi ardhjen e parë të Mesisë janë vendosur përbri profecive mbi kthimin e Tij. Ky është një shembull tipik i pikëpamjes së Dhiatës së Vjetër dhe të profecisë në përgjithësi.
Periudhën gjatë së cilës Malahi (gr. Malaki) ushtroi veprimatrinë e tij mund ta përcaktojmë në bazë të përmbajtjes së librit. Malahi është pasardhës i kultit në Tempullin e rindërtuar, viti 515 para Krishtit, dhe paraardhës i ndalimit të martesave mikste gjatë kohës së Nehemjës, viti 445 – ka të ngjarë që të jetë më afër kësaj të dytës. Vrulli që Hagai dhe Zeharja i kishin dhënë komunitetit kishte rënë. Duke u frymëzuar nga Jehezkeli, Malahi pohon se nuk duhet tallur me Perëndinë që kërkon nga populli i tij të jetë besimtar dhe i pastër. Ai pret ardhjen e Engjëllit të Besëlidhjes, të përgatitur nga një i dërguar misterioz (3,1) dhe në të cilin Mt.11,10; Mk. 1,2 dhe Lk. 7,27 njohën Gjon pagëzorin, paraardhësin. Gjatë kësaj epoke mesianike do të vendoset rregulli moral, 3,5, dhe ai kultor, 3,4, pika kulminante e saj do të arrihet nëpërmjet sakrificës së përkryer që Perëndia u ofron të gjitha kombeve, 1,11. Libri përbëhet nga gjashtë pjesë të ndërtuar mbi të njëjtin model: Perëndia, ose profeti i tij, shpallin një pohim i cili diskutohet nga populli, ose nga priftërinjtë dhe zgjerohet më tej në një diskutim ku kërcënimet dhe premtimet për shpëtim qëndrojnë përkrah njëra-tjetrës. Dy temat kryesore të librit janë: 1. gabimet e bëra nga priftërinjtë dhe besimtarët ndaj kultit 1,6; 2,9; 3,6-12. dhe 2. skandali i martesave mikste dhe ndarjeve bashkëshortore, 2,10-16. Profeti lajmëron Ditën e Gjykimit kur Zoti do t’i pastrojë anëtarët e krishterë, do t’i përpijë të këqijtë dhe do të sigurojë triumfin e të drejtëve, 3,15; 13,21. Pyetjeve që bëjnë izraelitët, Perëndia u përgjigjet vetë duke treguar se ai nuk i thyen premtimet e dhëna sikurse pretendohej nga ata që pyesnin: a na do Zoti gjithmonë? Nëse Perëndia zgjodhi Jaakovin dhe jo Esavin, do të thotë se ai e donte atë dhe dëshironte të kishte popullin e tij. Dashuria e tij për të nuk ndryshoi, por ishte populli ai që ndryshoi dhe që e bllokoi me të tëra mënyrat rrugën nëpërmjet së cilës Perëndia tregonte dashurinë e tij dhe së fundi e detyruan të tregohej i ashpër. Libri mbyllet me shpalljen e Ditës së madhe kur Zoti do të vijë dhe do të përmbushë drejtësinë e tij; të këqijtë do të ndëshkohen, të drejtët do të lahen me diellin e drejtësisë që sjell shërim dhe shpëtim. Tema e zemërimit hyjnor rimerret edhe nga Gjon ungjilltari, i cili për më shumë shpall bashkë me ardhjen e Mesisë, edhe zgjedhjen që është duke u bërë tashmë në gjirin e popullit izraelit, në pritje të shpëtimit përfundimtar të popullit dhe vendosjes së mbretërisë mesianike, të cilën Jezusi e përgatiti dhe në një farë mënyre e inaguroi me vdekjen e tij
Profetët në krishterim[redakto | redakto tekstin burimor]
Adam Aaron (Exodus 7:1) Abel (Luke 11:50-51) Abraham (Genesis 20:7) Agabus (Acts 21:10) Agur (Book of Proverbs 30:1) Ahijah (1 Kings 11:29) Amos (Amos 7:8) Anna (Luke 2:36) Asaph (Matthew 13:35) Azariah (2 Chronicles 15:1) B[edit] Barnabas (Acts 13:1) D[edit] Daniel (Matthew 24:15) David (Hebrews 11:32) Deborah (Judges 4:4) E[edit] Elijah (1 Kings 18:22) Elisha (1 Kings 19:16) Enoch (Jude 1:14) Ezekiel (Ezekiel 1:3) G[edit] Gad (2 Samuel 24:11) H[edit] Habakkuk (Habakkuk 1:1) Haggai (Haggai 1:1) Hosea (Hosea 1:1) Huldah (2Kings 22:14) I[edit] Iddo (2 Chronicles 9:29) Isaiah (Isaiah 13:37) J[edit] Jacob (Genesis 28:11 - 16) Jehu (1 Kings 16:7) Jeremiah (Jeremiah 1:11) Jesus (God the Son and/or Son of God) (Matthew 13:57) Joel (Joel 1:1) John the Baptist (Luke 7:28) John of Patmos (Revelation 1:1) Jonah (Jonah 1:1) Joshua (Joshua 1:1) Judas Barsabbas (Acts 15:32) L[edit] Lucius of Cyrene (Acts 13:1) M[edit] Malachi (Malachi 1:1) Manahen (Acts 13:1) Micah (Micah 1:1) Micaiah (1 Kings 22:8) Miriam (Exodus 15:20) Moses (Deuteronomy 34:10) N[edit] Nahum (Nahum 1:1) Nathan (2 Samuel 7:2) Noah (Genesis 7:1) O[edit] Obadiah (Obadiah 1:1) Oded (2 Chronicles 15:3) P[edit] Philip the Evangelist (Acts 8:26) Note: His four daughters also prophesied (Acts 21:8, 9) Paul the Apostle (Acts of the Apostles 9:20) S[edit] Samuel (1 Samuel 3:20) Shemaiah (1 Kings 12:22) Silas (Acts 15:32) Simeon Niger (Acts 13:1) T[edit] The Two Witnesses of Revelation 11:3 U[edit] Urijah (Jeremiah 26:20) Z[edit] Zechariah, son of Berechiah (Zechariah 1:1) Zechariah, son of Jehoiada (2 Chronicles 24:20) Zephaniah (Zephaniah 1:1) Secondary list[edit]
Eldad (Numbers 11:26) Eliezer (2 Chronicles 20:37) Elisabeth, mother of John the Baptist (Luke 1:41) Hagar (Genesis 16:10-11) Jahaziel (2 Chronicles 20:14) Joseph (Genesis 37:5 - 11) Joseph, fosterfather of Jesus (Matthew 1:20) Mary, mother of Jesus (Luke 1:26-28) Medad (Numbers 11:26) King Nebuchadnezzar of Babylon (Daniel 2:1) King Saul (1Samuel 10:10) Simeon of Jerusalem (Luke 2:25, 26) King Solomon (1Kings 3:5) The seventy elders of Israel (Numbers 11:25) Zechariah, father of John the Baptist (Luke 1:67)
Të dërguarit në Islam[redakto | redakto tekstin burimor]
Adam (Adam) Yes check.svg Prophet[19] Yes check.svg Messenger[2][14][20] Yes check.svg Leader and Patriarch Scrolls of Adem[21] Children of Adem Idris (Enoch[a]) Yes check.svg Prophet[22][23] Yes check.svg Messenger[2][14][24] Nuh (Noah) Yes check.svg Prophet[25][26] Yes check.svg Messenger[2][14][27] Yes check.svg Patriarch People of Noah[28] Hud (Eber[a]) Yes check.svg Prophet[26][29] Yes check.svg Messenger[30][2][14] People of ʿĀd[31] Saleh Yes check.svg Prophet[26][32] Yes check.svg Messenger[30][2][14] People of Thamud[33] Ibrahim (Abraham) Yes check.svg Prophet[34][35] Yes check.svg Messenger[2][14][36] Yes check.svg Leader[37] Scrolls of Abraham[38] People of Abraham[39] Lut (Lot) Yes check.svg Prophet[26][40] Yes check.svg Messenger[30][2][14] Yes check.svg Patriarch People of Sodom and Gomorrah[41] Ismail (Ishmael) Yes check.svg Prophet[42][43] Yes check.svg Messenger[2][14][44] Yes check.svg Leader and Patriarch People of Arabia Ishaq (Isaac) Yes check.svg Prophet[45][46] Yes check.svg Messenger[2][14] Yes check.svg Leader and Patriarch[47] People of Canaan Yaqub (Jacob) Yes check.svg Prophet[45] Yes check.svg Messenger[2][14] Yes check.svg Leader and Patriarch[47] Fathered the Twelve Tribes of Israel Yusuf (Joseph) Yes check.svg Prophet[26][48] Yes check.svg Messenger[2][14][49][50] Yes check.svg Leader Copts Ayub (Job) Yes check.svg Prophet[26][51] Yes check.svg Messenger[2][14][52] Yes check.svg Patriarch People of Job Shuaib (Jethro[a]) Yes check.svg Prophet[26][53] Yes check.svg Messenger[30][2][14] Midianites[54] Musa (Moses) Yes check.svg Prophet[55][56] Yes check.svg Messenger[2][14] Yes check.svg Leader Tawrat (Torah)[57] Israelites and Copts[58] Harun (Aaron) Yes check.svg Prophet[59][60] Yes check.svg Messenger[2][14][61] Yes check.svg Patriarch Israelites and Copts[58] Dawud (David) Yes check.svg Prophet[26][62] Yes check.svg Messenger[2][14] Yes check.svg Leader (King of Israel) Zabur (Psalms)[63] Israel Sulayman (Solomon) Yes check.svg Prophet[26][64] Yes check.svg Messenger[2][14] Yes check.svg Leader (King of Israel) Israel Ilyas (Elijah / Elias) Yes check.svg Prophet[26][65] Yes check.svg Messenger[2][14][66] People of Elijah[67] Al-Yasa (Elisha) Yes check.svg Prophet[26][68] Yes check.svg Messenger[2][14] Israelites Yunus (Jonah / Jonas) Yes check.svg Prophet[19][26] Yes check.svg Messenger[69][2][14] People of Jonah (Nineveh)[70] Dhul-Kifl (Ezekiel[a]) (Possessor of a Fold) Yes check.svg Prophet[26][71] Yes check.svg Messenger[69][2][14] Zechariah (Zecharia / Zecharias) Yes check.svg Prophet[26][72] Yes check.svg Messenger[2][14] Israelites Yahya (John the Baptist) Yes check.svg Prophet[72][73] Yes check.svg Messenger[2][14] Israelites Isa (Jesus) Yes check.svg Prophet[74][75] Yes check.svg Messenger[2][14] Yes check.svg Leader Injil (Gospel) Israelites[76] Muhammad (Praiseworthy) Yes check.svg Prophet[77][78] Yes check.svg Messenger[2][14] Yes check.svg Leader [37] Quran All Mankind[7
Profetë të rremë[redakto | redakto tekstin burimor]
Ahab (Jeremiah 29:21) Antichrist (1 John 2:18-19) Azur (Jeremiah 28:1) Elymas (a.k.a. Barjesus) (Acts 13:6-12) Hananiah (Jeremiah 28:5) Jezebel (Revelation 2:20) The false prophet of the Book of Revelation (16:13, 19:20, 20:10) Simon Magus (Acts 8:9–24) Zedekiah (Jeremiah 29:21)
nob_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn