als_Latn dik_Latn sag_Latn
Dita e Verës, festë mbarëshqiptare me origjinë paganePublikuar 2 weeks ago në Lajmpress
Rëndësia e festës dhe porosia e Faik Konicës
Nga shumë festat e motmotit që populli ynë i ka festuar ndër shekuj, Dita e Verës është ndër më të rëndësishmet . Kjo festë, ashtu si edhe ajo e Shën Gjergjit, është me vlera të veçanta për Etnologjinë shqiptare, që rrjedh nga lashtësia e arrin deri në ditët e sotme . Është e natyrshme që kjo festë pagane dikur të festohej ndryshe , ndërsa më vonë kjo mënyrë manifestimi të ndryshojë, duke iu përshtatur rrjedhave të kohës , edhe pse vlerat etnokulturore të kësaj feste aq të vjetër e ruajtën elementin identitar të kombit . Ashtu si shumë festa tjera me rrënjë nga periudha shumë të hershme pagane, edhe Dita e Verës , vit për viti vjen duke u zbehur, si rezultat i shumë faktorëve që karakterizonin periudha të caktuara historike , pa përjashtuar edhe rrethanat e ndryshme religjioze të besimeve monoteiste, që festave pagane tentonin t’u mveshnin edhe ngjyrime fetare , apo në ndonjëfarë mënyre edhe t’i luftonin ato.
Festa e Ditës së Verës , që sipas Faik Konicës “, është dita në të cilën stërgjyshërit tanë, kur s’kish lindur edhe krishterimi, kremtonin bashkë me romakët dhe grekët e vjetër “, u festua deri vonë , madje në shumë krahina shqiptare festohet edhe sot , pa e humbur karakterin pagan ,e me theks të veçantë në respektin e perëndive të luleve e të shelgjeve . Meqë shtrirja gjeografike shqiptare ndryshon mjaftë edhe në aspektin e klimës , kjo festë që përqëndrohet në një datë të caktuar , që është 14 Marsi , ndryshon nga krahina në krahinë por pa e lënduar esencën e festës dhe karakterin e saj mitologjik që lidhet me ringjalljen e natyrës dhe fillimin e një jete më të mirë pas mbarimit të dimrit . Jeta e njeriut shqiptar, madje edhe e kohës ilire, aq e lidhur me botën bimore e shtazore, kërkonte mbështetje në gjelbërimin e natyrës që sillte pranvera , sepse stina e dimrit e vështirësonte mënyrën e jetesës . Lufta për këtë mbijetesë , si duket mbaronte në këtë fillim pranvere , edhe pse në disa zona të malësive të hapësirave shqiptare, në këtë kohë ende sundon dimri. Sado që në zona të thella malore , siç është edhe ajo e Malësisë së Sharrit , me 14 Mars, natyra mund të jetë ende nën bardhësinë e borës, nuk mungojnë shenjat e para të pranverës . Nëse në këtë periudhë kohore, në këto zona të kësaj periudhe vështirë se mund të gjesh lule , plasaritja e fazës fillestare e gjetheve të shelgut , të thënës dhe të lajthisë, mundësojnë që sadopak të mblidhen disa degë për të zbukuruar mjedise të shtëpisë dhe të ambienteve përreth ku rrinin bagëtia . Në vende tjera , sidomos të zonave të Shqipërisë së Mesme e Jugore që i përgjigjen edhe ato hapësira jashta shtetit shqiptarë , kjo festë karakterizohet me mbledhjen e luleve të ndryshme, që në këtë periudhë kishte me bollëk .
Për ta kuptuar më mirë rëndësinë dhe historinë e kësaj dite të shenjtë , do thoja , po i referohemi edhe një pjese tjetër të tekstit të Faik Konicës , me titull “ Dita e Verës” , ku thotë :” Kur shkrin dimri , kur qaset Vera buzëqeshur , e hollë dhe e gjatë si në pikturë të Boticelit , zemra e njeriut shkarkohet nga një barrë , shijon një qetësi , një lumturi të ëmbël . Në këtë gëzim stërgjyshërit tanë ndienin një detyrë t’u falen perëndivet që sjellnin këto të mira “ . Sot, kjo festë aq e njohur që nga qytetërimi antik ilir , nuk e ka respektin që kishte dikur , nuk festohet në të gjitha zonat , madje , si duket ndonjëherë e lënë anash edhe nga shumë konferenca shkencore që kanë të bëjnë me tema të këtilla , të fushës së etnologjisë dhe etnografisë shqiptare . Falë disa studiuesve , etnologë dhe specialistë për këto çështje, kjo festë me aq peshë shkencore e etnologjike është e pranishme në studimet e ndryshme, madje edhe në ndonjë konferencë shkencore . Ne jemi të vetëdishëm për mënyrën e jetesës në kohë moderne , për globalizimin , kurbetin dhe dobësimin e veprimtarive blegtorale e bujqësore që ishin aq të lidhura me këtë festë, por megjithatë nuk duhet lejuar që të anashkalohet aq lehtë ky simbol i qytetërimit tonë , që është ndër më të vjetrit e rajonit dhe të Evropës . Porosia e Faik Konicës për këtë festë , në esenë që e përmendëm më lartë , edhe sot , pas aq shumë viteve tingëllon bukur . Duke dashur që kjo festë e rëndësishme për shqiptarët dhe historinë aq të lashtë të qytetërimit të tyre , të mbijetojë edhe në të ardhmen , Konica na këshillon : “ Të mos i lëmë të humbasin këto festa të vjetra të racës sonë . Nuk i bëjnë dëm njeriut. Sjellin një gëzim të kulluar në shtëpi . Në një vend ku jeta e të vegjëlve është aq e trishtuar , djelmuria dhe vajzat kanë një rastë të rrallë për të dëfryer . Për të mëdhenjtë, Dita e Verës ka një shije poetike të hollë dhe të rrallë .
Historiku i shkurtër dhe karakteristika e festimit nëpër disa zona
Kjo festë pagane mbarëkombëtare u quajt “Dita e Verës” sepse me kalendarin diellor /shqiptar edhe të disa popujve të tjerë , llogariteshin vetëm dy stinë të vitit ; ajo e verës që fillonte në mars dhe ajo e dimrit që niste me muajn shtator . Sipas kalendarit Julian, Viti i Ri , gjegjësisht , Dita e Verës fillonte me 1 Mars . Ky kalendar u zbatua deri në kohën kur në fuqi hyri kalendari Gregorian . Këtë ndryshim kalendarik e dëshmon edhe sot emërtimi në gjuhën shqipe i disa muajve që mbajnë emrat e numrave sipas radhitjes,e që fillonin me muajin mars.Me hyrjen në fuqi të kalendarit Gregorian, ky emërtim i disa muajve sipas radhitjes mbeti edhe sot,por tanimë muaji shtator,tetor,nëntor e dhjetor, nuk identifikohen me emërtimet që vijnë nga radhitja e tyre. Sipas historianit Kristo Frashëri, kalendari i vjetër i shqiptarve është edhe më i hershëm se edhe ai Julian i cili u shpall nga Jul Cesari,në vitin 46 para Krishtit.
Dita e Verës konsiderohej si Viti i Ri, me karakteristikat që kishte si: kurbani, buka rituale ,zjarret, lidhja dhe qepja e të ligave, ujët e ri që mbushej pa folur e një sërë ritesh tjera që kishin të bënin me fatin dhe pjellorinë e prodhimtarinë e mbarë në buqësi, që kishin lidhje me ripërtritjen e ringjalljen e natyres në pranverë (shih te Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë,Tiranë 2004,f.54). Kjo festë e rëdësishme shënonte shpëtimin nga dimri i ftohtë dhe varfëria, që njerëzit e pritnin me padurim sepse atyre bashkë me bagëtinë u jepte jetë, kur ishin në luftë për mbijetesë. Kjo e mirë,vera pra, sillte gëzim, përtëritje e shpëtim nga të këqiat e dimrit. Një frazeologji popullore ndër shqiptarë të rajonit të Tetovës thotë: ’’Ni here vajn vera ka dera’’. Të këtilla shprehje që e theksojnë verën ka mjaftë sepse në të shihet gëzimi, shëndeti e shpëtimi.Vera në disa raste është edhe sinonim i buzëqeshjes dhe i disponimit.Për njeriun e zymtë e të mrolur shpeshherë thuhej :” Verë me gjoj nauk boni” (fshati Veshallë, Tetovë). Kjo festë me emërtimin “Dita e Verës”, është festuar deri vonë në tërë trojet shqiptare. Sot kjo ditë sikur është nën hijen e manifestimit qëndror të Elbasanit dhe Ballokumeve të njohura të këtij qyteti. Elbasani, si vendbanim shumë i lashtë shqiptar e meriton epitetin e kryeqendrës së Ditës së Verës sepse e ruajti me xhelozi dhe e festoi në kontinuitet, nga lashtësia, e deri më sot. Me gjithë karaktein aq masiv të kësaj feste në Elbasan, manifestimi i kësaj natyre sikur e ka humbur karakterin pagan me elemente mitologjike. Kjo festë, tanimë e shpallur si ditë jopune dhe si shtetërore, edhe pse e vazhdon traditën, po merr fizionomi të një manifestimi urban duke u zhveshur vazhdimisht nga elemente të vjetra, me peshë të madhe për etnokulturën tone.
Dallime më të vogla në mënyrën e festimit të kësaj dite, ekzistojnë nga krahina në krahinë, por gjithsesi dallimet më të mëdha vërehen nga veriu në jug. Në disa zona është karakteristikë ndezja e zjarreve, traditë kjo shumë e vjetër pagane që ka për qëllim t’i ndihmojë diellit .Po thuaj në të gjitha rajonet e hapësirës shqiptare, për këtë festë karakteristike janë ‘’Veroret’’, ose siç quhen në disa katunde të Malësisë së Sharrit “Pejt e Thanës”. Në studimet e gjertanishme të fushës së Etnologjisë, ende nuk janë përfshirë të gjitha zonat e shtrirjes së hartës shqiptare, që lë përshtypjen sikur kjo festë në disa hapësira as që ka ekzistuar ndonjëherë.
Si festohet Dita e Verës në fshatin Veshallë dhe Bozofcë të Malësisë së Tetovës ?
Sipas karakterit dhe lidhjes së kësaj feste me natyrën,ringjalljen,përtëritjen e jetës,botën bimore e shtazore dhe praninë e elementit mitologjik,Dita e Verës deri vonë është festuar edhe në zonën e Tetovës,Gostivarit,Kërçovës,Strugës dhe disa vende tjera të banuara me shqiptarë, të kësaj ane.Viteve të fundit,të mos themi edhe dekadave të fundit,kjo festë vjen duke u zbehur vazhdimisht.Në disa fshatra të Malësisë së Sharrit mbi Tetovë ,për fat të mirë kjo traditë,edhe pse jo me intensitet të plotë,festohet edhe sot,ashtu si edhe festa e Shën Gjergjit me Ditën e Luleve dhe disa festa tjera,siç është edhe ajo e Karnevaleve Ilire, që festohet në fshatin Bozofcë,falë përpjekjeve të profesorit të ndjerë Fadil Sulejmanit,për ripërtrirjen e këtyre festave me vlera aq të mëdha etnokulturore. Në fshatin Veshallë,Dita e Verës festohej me ceremoni të ndryshme të karakterit mitologjik,përmes riteve të shumta. Ajo që është karakteristikë e përbashkët edhe e vendbanimeve tjera të kësaj zone, është shpresa në stinën e re dhe respekti për natyrën sapo të liruar nga bora,edhe pse në këtë datë,siç e theksuam edhe më parë, shpeshherë dimri është i pranishëm me tërë acarin e vet. Penjtë e Thënës (Pijt e Thonës), që përbëheshin nga dredhja e një peri të bardhë dhe një të kuqi që e formonin spiralen bardh e kuq, nënat ua venin fëmijëve në qafë dhe në duar,ishin elementi kryesor që simbolizonte dëshirën për shëndet të plotë. Këto penj mbaheshin plotë një javë,deri në mëngjesin e Ditës së Verës, kur me ceremoni festive përcilleshin jashta fshatit për t’i varur në ndonjë degë thëne,pemë kjo që çelë e para në këtë fillim pranvere. Vajzat me këngë e valle,të përcjella me def (dahire), të veshura me teshat më të mira që i kishin,pasi i varnin penjtë, tanimë në formë tufe, në degë thëne, mblidhnin nga ato pak gjelbërime që mund t’i gjenin, si : lule thëne, sytha të shelgut,të emërtuara si “maca” dhe ato të lejthisë të emërtuara si “dash e dele” dhe ktheheshin sërish duke kënduar.Me këtë rast e falënderojmë vajzën nga fshati Veshallë,Bukurie Ramizin për këngët që na i këndoi,për t’u bërë pjesë e këtij studimi. Ashtu si në Ditën e Luleve, edhe në këtë rast, bashkë me grupin e vajzave të lagjes kishte edhe djem, të familjes ose të mëhallës,që duhej të kujdeseshin për to, për të cilët këndoheshin edhe këngë : Do shkojmë për dit vere/napër ara,/ me Valon agën përpara.Përmes vargjeve të ndryshme që i këndojnë kësaj dite të bekuar,dyshja e vajzave për disponimin e një atmosfere gëzimi që na falë kjo festë,i këndojnë edhe vargjet: Ditë Vere sa e majra kone,/kit të rive qefin va bone.Tërë këtë ceremoni të përcjellë me këngë, të rinjtë e të rejat e çdo mëhalle që niseshin në drejtime të ndryshme,varësisht se në ç’vend gjendej thëna, diku jashta katundit,e përshkuranin me vargjet: Shkuëm për Dit Vere,/bom pak potere./Dit Vere sa e majra kona,/kofsh për ditën tone. Gëzimin për këtë ditë që jep jetë e gjallëri e që e paralajmëron se do të vijnë ditë më të mira për jetë normale,kur me bagëtitë do dilet në stane,për të vazhduar jetën verore jashta fshatit, në bjeshkët përreth, këngëtari popullor i thuri këngë edhe kësaj mënyre të jetësës bashkë me bagëtinë ,edhe pse data 14 Mars,dita e kësaj feste është ende shumë larg nga koha kur mund të dilej në stan. Sidoqoftë, vargjet që këndohen në këtë rast paralajmërojnë edhe kohën kur nga këto anë do të shkrihet edhe bora e fundit. Ja çka thonë vargjet e kësaj kënge: Mori lum e lum na duel vera,/do t’i çelim stonet dera dera./ Ani dera dera gjith ukolla,/do voje heshëm si rremi me molla./Ani dera dera me kotare,/do voje heshëm, si rremi me dardha./ Meqë tërë kjo ceremoni festive bëhet me rastin e dërgimit të Penjve të Thënës, me tërë të ligat,vargjet në vazhdim e përshkruajnë edhe këtë moment: I çojm pitë e thonës,/t’lomë t’ligjat e nonës./Dit Vere sa e majra kone,/kofsh për ditën tone.
Penjtë e Thënës që janë me kombinim të ngjyrave bardh e kuq, vetëm fëmijët i mbajnë në qafë e duar, deri në ditën kur do t’i dërgojnë te ndonjë thënë. Atë ditë përgatiten penj edhe për të gjithë anëtarët e rritur të familjes, që bashkë me atë të fëmijëve që i kanë bartur në qafë dhe duar, i dërgojnë atje ku e kanë vendin. Djemtë dhe vajzat e reja,pasi i lënë tufat me penj për të gjithë anëtarët e familjes,nuk kthehen duarthatë por bashkë me ato degë të drunjve që i përmendëm më parë, mbushin enë me ujë lumi ose të ndonjë përroi që gjendet aty pari,që quhet “Uji i Ri”,me të cilin,sapo të arrinë në shtëpi,pa e lëshuar enën në tokë, i stërpikin bagëtitë për të qenë më të shëndosha dhe për t’i ruajtur nga shpirtrat e këqinj. Ashtu si në Malësinë e Veriut të Shqipërisë, edhe në këto anë gjetëm gjurmë të penjve të zi, që gjithashtu,në formë tufe varen në ndonjë degë peme për t’i luftuar të gjitha të këqijat që mund t’i bëjnë dëm botës bimore e shtazore, madje edhe kafshët e egra zullumqare që mund ta dëmtojnë bereqetin. Këtë rit e hasëm në fshatin Bozofcë. Në Veshallë kjo luftë kundër dëmtuesve të të lashtave bujqësore,si duket, është bërë në të njëjtën mënyrë,por tani për tani i ramë në gjurmë një mënyrë tjetër të luftës kundër dëmtuesve tjerë,kafshëve të egra.
Gatimet speciale për Ditën e Verës,në këta dy fshatra, më karakteristiket janë : merendja (Veshallë) , flija (Bozofcë) dhe zierja e kokrrave (koke) të misrit.Në Veshallë,para se të shtrohet merendja në sofër, një pjesë e ndarë lihet në strumallin e lëmës,ku shumë lehtë mund të vijë lepuri zullumqar për ta ngrënë atë. Me këtë rast,ai që e dërgon copën e merendes në lëmë,i drejtohet lepurit me këto fjalë: Lepër,leper,/mo na e ha gjrunin,/se do ta thi gjunin./Lepër leper,/mo na e ha tërshonën,/se do ta thi komën./Lepër leper,/mo na e ha theknin,/se do ta thi skepin. Për këtë rit,dhe për shumë adete tjera,që kanë të bëjnë me Ditën e Verës e falenderojmë Shahine Bexhetin,me moshë 92 vjeçe (nëna ime), që me aq përkushtim dhe kujtesë të freskët na ndihmoi që ky punim të dalë sa më origjinal. Gjithmonë sipas saj, në një periudhë kohore të caktuar deri në Ditën e Verës,ndalohej edhe qepja ose arrnimi me gjilpërë,sepse kafshët që milen mund ta shterrnin tamblin, meqë gjatë kullotjes mund t’u shpohen gjinjtë. Gatimi tradicional, merendja ose flija, në fshatin Bozofcë,përveç si ushqim, kishte edhe një rëndësi të veçantë për ritin e ndarjes së punës, brenda anëtarëve të familjes, gjatë ditëve të verës. Meqë merendja gatuhet me qullë të hollë, rende rende, gjatë pjekjes me saç,në njërin nga rendet futen disa elemente që simbolizojnë veprimtarinë buqësore e blegtorale,që mund të jenë imitim nga druri, në miniature, si psh.Soha e stanit (njëra nga shtyllat që e mbanin kulmin e këtij objekti), zgjedha e pllugut ose e ndonjë pjese tjetër.Këto elemente të vogla druri që identifikohen me veprimtari të ndryshme të punës për verën që vjen, ndonjëherë zëvendësohen edhe me produkte nga këto veprimtari, siç janë llojet e bulmeteve ose të drithërave, përmes pjesëve të vogla të kallinjve të grurit, elbit ose thekrit. Këto rite që bëhen sipas rregullave tradicionale etnologjike,si pjesë e gatimit kryesor me rastin e festës së Ditës së Verës, që i zbuluam në këto dy fshatra, janë të një rëndësie të veçantë,për sa i përket organizimit të punës gjatë verës dhe caktimit të detyrave të anëtarëve të aftë për punë, të familjes. Që t’u iket mosmarrëveshjeve mes anëtarëve të familjes, ose refuzimit të punës që mund ta bëjnë gjatë verës, mënyra e caktimit të punës, përmes gjetjes rastësore të këtyre simboleve që fshihen në njërën nga shtresat e merendes, është më objektive që nuk lë vend për manipulime se kush çfarë pune duhet të kryejë. Nëse në kafshatë qëllon simboli i bujqësisë, dihet cila do jetë veprimtaria e anëtarit të familjes, ashtu siç dikë fati e drejton në veprimtarinë blegtorale, apo edhe në ndonjë punë tjetër.
Këto ishin disa nga karakteristikat e mënyrës së festimit të Ditës së Verës, në fshatin Veshallë dhe Bozofcë të Malësisë së Sharrit të Tetovës. Kur i kemi parasysh edhe fshatrat tjerë të kësaj zone, të banuar vetëm me popullatë shqiptare, e që jetojnë në të njëjtat kushte, me siguri këto rite dhe mënyra e festimit të kësaj feste mundë të jenë identike, ose të ngjashme me këto që i përmendëm. Shkencën e Etnologjisë shqiptare, me gjithë rezultatet e arritura në shumë zona, e pret edhe shumë punë për t’i lëvruar të gjitha hapësirat shqiptare, që ta ndriçojë sa më shumë këtë festë pagane,dhe të tjera të ngjashme, që vinë nga lashtësia e që janë ruajtur me aq dashuri për të ardhur deri në ditët e sotme.Kjo festë është e të gjithë shqiptarëve, pavarësisht përkatësisë rajonale, dialektore, klasore, fetare e ideologjike, që rrjedh nga lashtësia Ilire.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn