als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Mendime rreth romanit: Burgu, autor Ahmet Qeriqi, botim i vitit 2004, nė Prishtinė)
Pas publikimit tė njė seri krijimesh historike- artistike dhe novelės Meditime nė arrati, Ahmet Qeriqi i paraqitet lexuesit me romanin e tij tė parė, tė titulluar Burgu. Qysh nė rreshtat e parė tė romanit, lexuesi, i cili e ka kaluar nėpėr duar veprėn e Ahmet Qeriqit, bindet se romani Burgu, sė bashku me novelėn Nė arrati, pėrbėjnė njė diptrik.
Romani ėshtė shkruar nė vetėn e tretė. Bazuar nė subjektin e romanit dhe nė personazhet e tij mund tė themi se romani Burgu ėshtė njė vepėr autobiografike dokumentare e letrarizuar, ku personazhet janė qė tė gjithė personazhe realė, por qė njė pjesė e tyre paraqiten me emrin e vėrtetė, kryesisht ata personazhe qė nuk jetojnė mė, ndėrsa personazheve tė tjerė u ėshtė bėrė modifikimi i emrave. Njė lexues bashkėkohės i autorit dhe i vėmendshėm e bėn shumė lehtė deshifrimin e emrave edhe tė personazheve qė u ėshtė modifikuar emri.
Shtėpitė e shpirtrave nė Jugosllavi
Lexuesi e ka tė lehtė ta kuptojė se autori, romanin duhet ta ketė parashikuar fillimisht si kujtime nga jeta e burgut, por mė vonė ai ka ndryshuar mendim dhe e ka shndėrruar nė vepėr artistike. Mendoj se gjetja qė autori Qeriqi ka bėrė, ėshtė gjetja mė e mirė, pasi, duke e shndėrruar nga kujtime nė roman, ai ka mundur tė shprehi artistikisht edhe botėkuptimin dhe filozofinė e tij personale, gjė qė po tė ishte trajtuar vetėm si kujtime nuk mund ta realizonte kėtė arritje kaq tė mirė. Njėkohėsisht, pėrmes trajtimit nė formėn e romanit e bėn veprėn mė tėrheqėse, tė kuptueshme pėr tė gjitha moshat, shtresat dhe tė gjitha kohėrat, pasi kemi tė bėjmė me njė pėrgjithėsim tė jetės tė tė burgosurve shqiptarė nė ish Federatėn Jugosllave.
Deri tash lexuesi shqiptar ėshtė njohur pėr vuajtjet e shqiptarėve nėpėr burgjet e Jugosllavisė pėrmes raportesh dhe librash politikė, pėrmes deklaratave tė shoqatave pėr mbrojtjen e tė drejtave tė njeriut, pėrmes fjalimesh politike, pėrmes kujtimeve, bisedave, ditarėve dhe letrave tė tė burgosurve si dhe pėrmes poezive tė tyre, por ky roman ėshtė vepra e parė e kėtij lloji e botuar nė Kosovė. Dhe, ajo qė ėshtė e veēanta e saj, ėshtė se ky roman ėshtė shkruar nga njė intelektual, i cili i ka vuajtur vetė vuajtjet nė ato burgje, apo sikundėr e perifrazon ai Dostojevskin, autori na vjen nga shtėpia e tė vdekurve tė pa groposur, thėnė ndryshe, ėshtė njė i mbijetuar i atyre shtėpive tė vdekjeve masive tė shqiptarėve, qė guxuan tė mendonin ndryshe nėn epokėn e ndritur tė komunizmit jugosllav. Burgu, si institucion i domosdoshėm represiv kundėr shqiptarėve nė ish-Jugosllavi ishte njė aparat ndėshkimi mizor, ishte pjesė e fushatės sė egėr politike kundėr tyre si komb, nė esencė antihumane. Mirėpo, pėrveē aparatit ndėshkues administrativ, edhe disa nga tė burgosurit ia nxinin jetėn tė burgosurve Kurrgjė burgu, ēka janė tė burgosurit, thuhet nė zhargonin e tė burgosurve, ku intriga ishte aktiviteti kryesor i tyre, e cila nėpėr burgje shndėrrohet nė art, e sidomos kundėr tė burgosurve shqiptarė. Pėrmes kėtij libri mėsojmė edhe botėkuptimin e tė burgosurve, psikologjinė e tyre, kategoritė e tė burgosurve. Mėsojmė sesi sistemi jugosllav i shndėrronte ata fizikisht nė hije; mėsojmė se si rriten veset dhe prapėsitė njerėzore e stėrhollohen deri nė mizori; mėsojmė se cili ėshtė dallimi me njeriun nė burg dhe jashtė burgut; mėsojmė se si stėrmundohet i burgosuri tė ruaj karakterin dhe prestigjin e vet; mėsojmė se si jetohet nė atė hapėsirė tė ngushtė me lloj lloj karakteresh e tipash njerėzorė; mėsojmė pasojat qė tė len burgimi shumėvjeēar; mėsojmė se si ekziston nė burg hierarkia njerėzore; mėson se si ėshtė ky ferr i botės titiste, qė kur del nga burgu tė duket sikur del nga thellėsitė e nėntokės, sikundėr shprehet njėri nga personazhet e kėtij libri.
Tipizimi i tė burgosurve
Pėrmes romanit Burgu mėsojmė se ndasitė shoqėrore nė burgun jugosllav kanė pasur njė karakteristikė krejt tė ndryshme nga ato nė shoqėrinė e lirė, nė qoftė se do ta quanim kėshtu jetėn e shqiptarėve nėn ish Jugosllavinė. Ahmet Qeriqi, pėrmes kėtij romani u heq ēatitė dhe muret tėrė burgjeve tė ish Jugosllavisė dhe i nxjerr ata lakuriq, duke i treguar njerėzve qė nuk e kanė parė mirė botėn e shtėpive tė tė vdekurve nė ish Jugosllavi, duke na treguar humanitetin e vėrtetė tė atij sistemi qė pretendonte se ishte udhėheqės i botės sė paangazhuar.
Sistemimi i tė burgosurve nėpėr burgjet e Jugosllavisė ka qenė i organizuar nėpėr grupe, ku madhėsia e grupeve kishte deri ne 20 veta, por qė nė tė shumtėn e rasteve ishin mė tė vogla. Grupet e tė burgosurve ndaheshin sipas llojit tė veprave penale. pėr tė cilėn ishin akuzuar ose qė kishin kryer. Grupet mė tė parespektuara, ose mė tė pėrbuzura del se grupet e pederastėve, tė dhunuesve, trafikantėt e fėmijėve, kriminelėt e pa shpirt etj. Trafikantėt e atėhershėm tė fėmijėve, sipas romanit, del se pėrbėheshin thjeshtė nga raca rome dhe qė nė burg shoqėroheshin kryesisht me kriminelėt dhe dhunuesit dhe bėheshin denoncues tė pėshtyrė. Kėto grupe vuanin tėrė pėrbuzjen dhe urrejtjen e tė burgosurve tė tjerė. Pėrsa i pėrket grupit tė dhunuesve, sipas pėrshkrimeve nė roman, ata zakonisht nuk e pranonin veprėn e tyre. Veprėn e kryer ata ia atashonin rastėsisė, efektit tė pamatur dhe pėrgjithėsisht xhelozisė sė femrės.
Sipas autorit, hajnat pėrbėnin njė kategori tė veēantė tė tė burgosurve. Pėrgjithėsisht ata ishin inteligjentė, tė shoqėrueshėm, kurdoherė me disponim tė mirė dhe krejtėsisht pa komplekse. Edhe pse ishin nė shėnjestrėn e gardianėve, nga qė bėnin probleme, ata kurrė nuk nėnshtroheshin. Hajnat ishin mė agresivėt kundėr denoncuesve, duke i dėnuar e ndėshkuar kolektivisht, pasi u hidhnin batanijen nė kokė nė kushtet e errėsirės. Ėshtė interesante tė thuhet se hajnat ishin ata tė burgosur qė i pėrkrahnin haptas tė burgosurit politikė, duke i ndihmuar nė ēdo gjė. Arsyeja kryesore pse hajnat pėrkrahnin tė burgosurit politik ishte se hajnat nuk e duronin dot fyerjen. Kjo kategori tė burgosurish ishin pėrgjithėsisht njerėz tė paarsimuar. Edhe nė rast se nė grupin e tyre kish ndonjė me shkollė tė mesme, ata dalloheshin pėr shpirtin e tyre si tė derrit, hipokrizinė dhe dinakėrinė shtazarake.
Autori bėn kujdes dhe na jep diferencimin brenda grupit tė hajnave. Ajo pjesė e hajnave, qė ishin vjedhės tė rėndomtė, bėnin pjesė ndėr mė tė pėrbuzurit, pasi janė njerėz tė tė gjitha veseve njerėzore, madje edhe shpifės dhe tė aftė pėr ēdo gjė tė ligė. Ata i ngjasojnė qenit qė kafshon tinėz, thotė autori dhe, si tė tillė e nuhasin shumė shpejt rrezikun. Ėshtė edhe njė kategori tjetėr hajnash, sikundėr del nga romani, tė cilėt autori i cilėson rrėmbyes. Rrėmbyesit vinin nga radhėt e jetimėve dhe tė varfėrve ekstremė, tė cilėt e urrenin pushtetin e qė nga puna nuk kishin arritur tė siguronin ekzistencėn, ndaj dhe kishin zgjedhur rrugėn e plaēkitjes. Nė qenien e tyre, thekson autori, vlonte hakmarrja kundėr pushtetit, edhe pse nuk kishin ndonjė ideal tė caktuar. Ata zakonisht plaēkitnin pushtetarėt. Ishin plot ide dhe plane pėr jetėn pas burgut, ku mė tipiku prej tyre paraqitet serbi Miletiē prej Vareshit tė Bosnjės. Ai tė linte pėrshtypjen e kryengritėsit tė vetmuar. Ai shoqėrohej me tė burgosurit politikė, pasi ishte i sigurt se nuk denonconin dhe nuk i tradhtonin pėr ato ēka ata tregonin nė biseda, pasi burgu tė bėn llafazan tė pakorrigjueshėm, thotė njė personazh. Ai shpenzonte nuk e pinte duhan, ishte inteligjent dhe ēuditėrisht i drejtė dhe solidar.
Rrėmbyesit bėjnė plane pas daljes nga burgu pėr njė jetė normale, gjė qė nuk manifestohej nga vjedhėsit, por qė shprehnin dyshimin se shoqėria nuk do tua krijonte atė mundėsi. Midis tyre, ka edhe dinakė, mashtrues e djallėzorė qė pretendojnė tė prezantohen ndryshe, nga qė pretendojnė tė paraqiten ndryshe nga ējanė nė tė vėrtetė. Rrėmbyesit pėrgjithėsisht nuk vrasin dhe nuk e pranojnė veprėn as nė hetuesi dhe as nė gjykatė.
Ja si i kundėrpėrgjigjet rrėmbyesi Miletiē, vjedhėsit serb Tadiē:
Rrėmbyesit u rrėmbejnė atyre qė kanė dhe jo fukarenjve.
Ti nuk e di dallimin midis rrėmbyesit dhe hajnit. Pikėrisht vetėm pėr kėtė vepra e rrėmbyesit dėnohet shumė mė ashpėr, sepse ajo i godet tė pasurit, pushtetarėt, ndėrsa vjedhja jo, sepse ti vjedh ata qė e sheh se i mund, ata qė janė mė tė dobėt se ti.
Kategoria tjetėr qė pėrshkruhet nė libėr ėshtė ajo e vrasėsve. Ata pėrgjithėsisht, thotė autori , dukeshin si ujqėr tė futur nė kafaz, tė cilėt ishin gati tė shqyenin njeri tjetrin, por qė ndaj autoriteteve tė burgut bėheshin urė, plastofilė njėqind trajta, frikacakė tė pėshtyrė, kameleonė njėqind ngjyrėsh. Kriminelėt ishin kategori e veēantė, pavarėsisht nga kombėsia. Nė tėrėsi ishin njerėz tė egėr, me pėrjashtime tė rralla, kur krimi kish ndodhur pėr vetėmbrojtje apo nė rrethana tė paparashikuara. Vrasėsit krekoseshin deri nė marrėzi, kur ata rrėfenin mėnyrėn sesi e kishin kryer se si kish krimin. Egėrsia e tyre dukej edhe nė pamjen e jashtme. Frika qė ata manifestonin kur gardiani hynte papritmas nė qeli, tregonte se ata bėnin pjesė nė familjen e qenit tė rrugės. Kėta kriminelė kishin fituar njė bindje tė verbėr se urrejtja e hapur kundėr tė burgosurve politikė do ti ndihmonte pėr tu liruar para kohe, pasi kish pasur raste tė tilla, si p.sh. me kriminelin Dak Daku. Kriminelėt zakonisht ishin tė unifikuar dhe gjatė gjithė ditės rrinin nė ēajtore ose shėtisnin nė grupe prej 8 apo 10 vetash, ndėrsa nė menzė uleshin pranė njėri tjetrit, por nuk provokonin. Kurrė nuk flisnin me tė burgosurit politikė. Midis kriminelėve dhe tė burgosurve politikė ekzistonte hendeku mė i thellė, pasi kriminelėt i fajėsonin kėta tė dytėt pėr veprėn e tyre tė drejtuar kundėr bashkim-vėllazėrimit. Pabesia e tyre vėrehej qysh nė fytyrė. Shumica e tyre ishin dėnuar me 10 20 vjet burg. Mė tė rrezikshmit ndėr ta ishin dinakėt, tė pabesėt, shpirt ligjtė dhe qė tė gjithė ata pėrkraheshin nga autoritetet e burgut. Nė radhėt e tyre bėnin pjesė edhe kriminelėt e damkosur, tė cilėt kishin kryer vepra tė neveritshme gjakėsore. Kish edhe njė kategori tjetėr vrasėsish, ata qė kishin vrarė spiunė ose bashkėpunėtorė tė rrezikshėm tė pushtetit, tė cilėt respektoheshin pėr trimėrinė dhe pėrkraheshin edhe nga tė burgosurit politikė.
Njė kategori tjetėr tė burgosurish, qė trajtohen nė roman, ishin ata qė kishin abuzuar nė detyrė, si Jusa nga Medvegja, tė cilėt nuk e fshihnin orientimin e tyre projugosllav dhe qė justifikoheshin se nė vepėr i kishin shtyrė shqiptarėt nacionalistė, nga qė ishin projugosllavė. Nga radhėt e tyre kish provokatorė dhe spiunė.
Njė kategori e veēantė pėrbėnin tė burgosurit pėr krime ekonomike, tė cilėt leximin e pėrdornin thjeshtė pėr tė konsumuar kohėn. Ata ishin kryesisht intelektualė, tė cilėt ishin dėnuar pėr korrupsion, mitmarje, humbje nė organizatė apo vepra tė tjera qė binin ndesh me ligjin. Edhe kjo kategori dallohej pėr unitet midis tyre.
Ekzistonte edhe njė kategori tjetėr tė burgosurish, ata qė nuk kishin orientim tė caktuar kombėtar ose politik, por rastėsia kish bėrė qė ata tė gjendeshin nė ndonjė grupim, ku dikush, i detyruar nga dhuna, u kish futur emrin nė grup, ose qė kishin dash tė arratiseshin nė Shqipėri dhe i kishin kthyer me dhunė. Ata, nė pėrgjithėsi ishin simpatizantė tė ndonjė ēėshtje madhore, por qė nuk i kuptonin si duhet rrethanat politike, flisnin me sllogane, por qė nuk i kuptonin thellėsisht ato ēka trajtonin.
Tė gjitha kėto kategori dalloheshin pėr unitetin e lartė brenda grupit, ku nuk kishte grindje dhe prishje tė shoqėrisė pothuajse aspak. Ato kategori i bashkonte krimi dhe bindjet e tyre pėr jetėn, pavarėsish se brenda secilit grup kishte dallime arsimore, origjine, sociale dhe ekonomike. E vetmia gjė qė e forconte atė unitet ishte paraja, fitimi i padrejtė, pavarėsisht se nuk kishin tė njėjtin nivel kulturor, por qė forcohej bashkimi pėr shkak tė interesit personal dhe tė ndarjes sė barabartė tė fitimit. Ata i bashkonte, thotė autori pėrmes dialogjeve, edhe ēėshtja e ndarjes sė barabartė tė rrezikut, e cila forcon lidhjen shoqėrore tė tyre, ndaj dhe grindjet janė inegzistente nė grupet e tyre.
Tė burgosurit politikė
Kategoria e tė burgosurve politikė respektoheshin nga shumica e tė burgosurve. Nga tė burgosurit qė ndodheshin nė Burgun e Gjurakut, humica e tyre ishin dėnuar nga 1 deri 8 vjet burg, ndėrsa ata qė i pėrkisnin grupit marksist Leninist tė Kosovės ishin dėnuar mė rėndė. Pėr tė burgosurit politikė do tė zgjatemi mė shumė, pasi edhe personazhi kryesor i kėtij romani, Eknat Malmiri, i pėrket kėsaj kategorie dhe qė shtjellohet mė sė shumti nė roman. 90% e tė burgosurve nė burgun e Prishtinės ishin tė burgosur politikė, por nga qė ishin shumė, ata ishin shpėrndarė nė tė gjitha burgjet e Jugosllavisė, ku vet personazhi kryesor, Eknat Malmiri ka ndėrruar 5 burgje, nga Prishtina deri nė Suboticė. Asnjė prej tė burgosurve politikė shqiptarė, pėrjashtuar ata qė ishin penduar, nuk ishte thyer qoftė nė hetuesi qoftė nė gjyq, nuk kishin frikė dhe nuk merrnin parasysh kėrcėnimet e ndryshme qė u bėheshin nga gardianėt apo nga kamxhiku i tyre. Kėtė e shohim nė shumė pėrshkrime tė autorit, por qė mė sė qarti del nė dialogun nė hetuesi midis tė burgosurit Eknat Malmiri dhe Sekretarit Krahinor pėr Punėt e Brendshme tė Kosovės, Mehmet Maliqit nė burgun e Prishtinės.
Eknati: Zotni hetues, nuk e pranoj se kam bėrė faj. Nga kėndvėshtrimi i juaj unė kam bėrė kundėrvajtje, por nga kėndvėshtrimi im unė kam vepruar me ndėrgjegje, gjithnjė duke menduar se shqiptarėt nė Jugosllavi nuk janė tė barabartė me popujt e tjerė
.
Maliqi, duke e ndėrprerė, ngihet nga kolltuku, me njėrin sy tė verbėr, duke ecur ngadalė, i afrohet Eknatit dhe papritmas e godet me shuplakė, duke i thėnė: Foli edhe ji herė ato fjalė. Ēfarė barazie lyp ti. Unė synin tem e kam lėnė nė luftė kundėr ballistėve dhe gjermanėve e ti po ma kallxon mua barazinė.
Tė burgosurit politikė nė pėrgjithėsi ishin intelektualė, studentė dhe punėtorė. Forca e pathyeshmėrisė sė tyre qėndronte te bindjet e tyre, te ekzistenca dhe dashuria pėr shtetin amė, besimi te liria, te forca dhe militantizmi liridashės shqiptar edhe pse ishin tė vetėdijshėm se ajo forcė kish marrė mijėra goditje. Sa mė shumė qė shqiptarėt armiqėsoheshin me serbėt dhe me popujt e tjerė sllavė-thotė autori nė f.76- aq mė tepėr fitonte ideja e pavarėsisė dhe e bashkimit kombėtar. Studenti Met Lami, i cili kish sfiduar trupin gjykues me qėndrimin e tij militant, kishte bėrė qė tė rritej respekti edhe mė shumė pėr tė burgosurit politikė. Pothuajse qė tė gjithė ishin tė burgosur tė republikės, sikundėr thirreshin. Ritmikėn e parullės Republikė, kushtetutė ja me hatėr ja me luftė ata e kishin shndėrruar nė njė lloj alfabeti Mors, duke shfrytėzuar ritmikėn e rrokjeve, duke e pėrdorur nė trokitjet nė muret ndarėse tė qelive pėr tė komunikuar midis tyre si dhe pėr tė thirrur gardianėt, tė cilėt kundėrpėrgjigjeshin duke i pėrplasur dyert me rapėllimė.
Rrallė ndodhte tė takohej i burgosur politik pėr ndonjė delikt tjetėr. Besimi mes tė burgosurve politikė fitohej qysh nė njohjen e parė. Ata e donin dhe e ruanin njeri-tjetrin mė shumė se vėllezėrit midis veti. Ata ishin skajshmėrisht solidarė me njeri tjetrin dhe tė gjitha ushqimet qė u sillnin familjet i ndanin sė bashku. Ata ndiheshin si njė familje e vetme, tė cilėt edhe kur nuk pajtoheshin pėr ēėshtje tė veēanta teorike e ruanin unitetin, e sidomos autoritetin e njeri-tjetrit. Gjatė gjithė kohės sė lirė ata i shihje duke lexuar literaturė politike ose artistike, ose mėsonin gjuhė tė huaja. Vetėm nė raste krejt tė rralla mund tė ndodhte ndonjė mosdurim, por qė me intevenimin e shokėve, pa vonesė arrihej pajtimi. Tė burgosurit politikė zakonisht mbaheshin mirė moralisht. Tė mėsuar me skamjen, varfėrinė dhe gjithmonė nėn robėri, ata nuk kishin ēfarė tė humbnin, veē prangave. Tė burgosurit politikė i respektonte edhe populli dhe kjo jepet nė mėnyrė shumė tė qartė e tė kursyer nga autori, vetėm nė njė pasazh tė shkurtėr, kur njė gardian i panjohur i sjell Eknatit tė fala nga njė ish kolegia e tij, Dranja, e shoqja e njė funksionari tė lartė tė Komitetit Krahinor.
Dallimet midis tė burgosurve politikė shqiptarė
Edhe midis tė burgosurve politikė shqiptarė tė viteve tetėdhjetė, kur shtjellohen ngjarjet e romanit, kemi njė ndarje, e cila del qartė pėrmes personazheve dhe dialogjeve tė tyre. Grupi mė i respektuar ndėr ta ishte Grupi Marksist Leninist i Kosovės, tė cilėt kėrkonin idealen, bashkimin me Shqipėrinė. Shumica e tė burgosurve politikė anonin nga ky grup, nga qė kreu i kėtij grupi, gjatė gjykimit nė gjyqin e Prishtinės kish bėrė njė mbrojtje tė fuqishme dhe tė guximshme, e cila kish ndikuar te rinia militante, por edhe te tė burgosurit e tjerė. Tė ishe pjesėtar apo simpatizant i kėtij grupi, llogaritej se ishe nė rrugė tė drejtė dhe nė linjė tė drejtpėrdrejtė me politikėn e Republikės Popullore Socialiste tė Shqipėrisė. Edhe Eknat Malmiri e simpatizon kėtė grup, por meqė ai ėshtė njė studiues kritik i teorisė marksiste, njėkohėsisht edhe studiues dhe lexues i drejtimeve tė tjera filozofike dhe i letėrsisė artistike, ai anon nga grupi i Partisė ML tė Shqiptarėve tė Jugosllavisė, tė cilėt nė programin e tyre kishin krijimin e republikės shqiptare nė Jugosllavi, ku tė pėrfshiheshin tė gjitha trojet shqiptare tė federatės. Kjo ishte njė kėrkesė, e cila e sfidonte mė sė tepėrmi politikėn shtetėrore tė Jugosllavisė, por qė sfidohej nga anėtarėt e GMLK-sė, tė cilėt kėtė organizatė e pranonin me rezervė. Pėr strukturat partiake titiste dukej sikur ishte mė i pėrshtatshėm se sa GMLK-ja, i cila kėrkonte bashkim kombėtar, dhe, e dyta, nga qė kreu i PKMLSHJ kish dalė jashtė Jugosllavisė dhe nuk kish guxuar tė pėrballej me drejtėsinė titiste. Eknati, edhe pse bėnte pjesė nė grupin e Lėvizjes Ēlirimtare pėr Bashkim, por falė rezistencės sė tij dhe organizimit nuk ishte dekonspiruar, ai do tė duhej tė ishte nė anėn e PKMLSHJ, pasi analiza qė ai i bėnte programit tė tyre i dukej mė pėrfitues e mė pragmatist, pasi i tubonte gjithė shqiptarėt e ish Jugosllavisė nė njė republikė tė vetme, duke i evidentuar mė tej jo si kombėsi, por si komb dhe bėheshim republika e tretė pėr nga madhėsia nė FJ. Kjo ishte edhe pika mė e papranueshme pėr titistėt dhe serbėt, tė cilėn autori na e shpreh pėrmes thėnieve tė komandantit tė burgut nė Novi Sad, malazezit nga Peja, Martinoviq, fjalėt e tė cilit tregojnė se Jugosllavia po marshonte drejt nacionalsocializmit ekstrem, tė rrezikshėm pėr shqiptarėt por edhe pėr popujt e tjerė tė Jugosllavisė, thotė autori.
Midis tė burgosurve politikė ekzistonte edhe grupi i studentėve qė kishin marrė pjesė nė demonstrata, por qė nuk kishin ndonjė ngjyrim politik apo ideologjik. Kish gjithashtu edhe intelektualė tė dėnuar pėr shkak tė bindjeve tė tyre qė binin ndesh me politikėn antishqiptare tė jugosllavisė, si Gip Reēi, Met Tėrni etj., por qė ishin shumė tė paktė dhe qė pothuajse rinin tė veēuar e jashtė ndikimeve, edhe pse tė burgosurit e tjerė politik mundoheshin ti mbanin afėr dhe i ndihmonin nė ēdo rast. Individualiteti i tyre rridhte nga mbivlerėsimi qė ata i bėnin vetes.
Ekzistonte edhe njė grup tjetėr tė dėnuar politik, ata qė ishin kapur duke shpėrndarė literaturė politike tė ndaluar e qė vinte nga Shqipėria.
Pėrsa i pėrket pjesės sė tė burgosurve politikė, tė cilėt ishin penduar para gjyqit, ata ishin diferencuar dhe shoqėroheshin me kriminelėt, ata quheshin :tė thyer. Mė tipiku prej tyre ishte Ruzh Gjaku, apo Dan Dani, tė cilėt improvizonin dhe filluan tė degjenerojnė nė tė gjitha, pasi ishin izoluar nga tė gjithė. Degjenerimin e tyre e shohim te dialogu midis Dan Danit dhe Eknatit.
Dani: po mundohem ti bind autoritetet se nuk jam nacionalist.
Eknati: E ēka je ti?
Dan Dani: Unė nuk i urrej serbėt si ti dhe disa tė tjerė.
Eknati: As unė nuk i urrej serbėt, por aparatin e tyre shtypės
Por ti edhe pse je penduar dhe ke rėnė kaq poshtė prapė se prapė nuk do tė besojnė, madje edhe shka tė behesh.
Shumė nga tė rinjtė e sotėm, por, sidomos lexuesit e nesėrm, do tė bėjnė pyetjen e natyrshme: Si ėshtė e mundur tė quhen tė burgosur politikė shqiptarėt nėn ish Jugosllavi, kur ata e quanin veten marksistė-leninistė (komunistė), kur vet Federata Jugosllave ishte shtet socialist dhe udhėhiqej nga ideologjia marksiste-leniniste. Kėtė shpjegim na e jep Ahmet Qeriqi pėrmes romanit tė tij Burgu dhe veēanėrisht pėrmes personazheve: Eknati dhe tė tjerėt. Nga romani kuptojmė se Eknati, i burgosur politik, ėshtė njė studiues kritik i teorisė marksiste, por ai nuk mjaftohet vetėm me kėtė. Ai lexon edhe filozofi tė tjera, krahas literaturės artistike tė tė gjitha kombeve, falė njohjes e zotėrimit tė shumė gjuhėve tė huaja: serbo-kroatisht, rusisht, italisht, arabisht, frėngjisht dhe hungarisht. Krahas leximit tė literaturės politike dhe artistike qė botohet nė shtetin amė, nė Shqipėri. Si i tillė ai ka mbėrritur nė pėrfundimin se teoria marksiste nuk ėshtė e vetmja teori e vėrtetė dhe nuk e pranon se ėshtė teoria mė e pėrsosur. Fillimisht atij i ka pėlqyer ajo ideologji, ndaj edhe e simpatizon GMLK nga qė ėshtė pak a shumė si ata, idealist. Ashtu sikur ka thėnė Mark Tuen: Njė njėzetvjeēar qė nuk ėshtė komunist, ėshtė pa zemėr, por kur ėshtė 40 vjeē dhe vazhdon tė jetė ende komunist, do tė thotė se ėshtė pa tru.
Mirėpo studimi dhe thellimi nė ato ēka ai lexon, ballafaqimi i njohurive qė ai pėrvetėson, e bėjnė atė mė liberal, i jepte tė drejtėn vetės tė shfaqte dyshime tė caktuara nė raport me realitetin nė Shqipėri, dhe gradualisht, ai kthehet nė njė ideolog idealist nacionalist, jo komunist, por realist, i zhveshur nga ēdo shovinizėm, i cili nuk urren as edhe njė komb tjetėr, veēse kėrkon barazinė e kombit tė tij me kombet e tjera dhe dhėnien e tė drejtės edhe kombit tė tij tė bashkohet, si e drejtė njerėzore e ēdo populli. Domethėnė, ai ka arritur tė shndėrrohet nga militant i teorisė marksiste leniniste tė vėrtetė (dhe kėshtu cilėsohej vetėm Partia e Punės e Shqipėrisė e udhėhequr nga Enver Hoxha), rritet nė bindje, njohuri dhe kulturė dhe shndėrrohet nė njė atdhetar demokrat idealist. Lind pyetja tjetėr se pse cilėsohej Partia e Punės nga tė burgosurit politikė nė Kosovė si e vetmia parti e vėrtetė marksiste leniniste? Sė pari, nga qė shteti amė dhe partia qė udhėhiqte atė ishin kundėrshtarėt dhe kritikėt mė tė rreptė e mė tė ashpėr tė ideologjisė dhe praktikės qė udhėhiqte Federatėn Jugosllave. Si tė tillė, mbėshtetja parimore e tė burgosurve politikė nėn ish Jugosllavi ishte mbėshtetja nė politikėn e Republikės sė Shqipėrisė, duke u nisur nga parimi: nėna nuk tė tradhėton kurrė. Si rjedhojė simpatia qė kishin tė burgosurit politikė pėr Shqipėrinė dhe Enver Hoxhėn ishte krejtėsishtė e arsyeshme,(f.109), pranon Eknati. Mirėpo Eknat Malmiri, nga studimi, leximi dhe ndjekja me kujdes e ēdo zhvillimi qė kish tė bėnte me Shqipėrinė, e dinte se Shqipėria ishte njė vend i izoluar dhe nuk kishte kurrėfarė ndikimi nė politikėn ndėrkombėtare, prandaj ai kish arritur nė pėrfundimin se mendimi qė ekzistonte nė shumicėn e tė rinjve shqiptarė se, Shqipėria kishte armatimin mė tė fuqishėm nė botė dhe se vetėm pėr disa ditė do tė mund ta shkatėrronte Jugosllavinė, ishte thjeshtė njė iluzion. Pėrkundrazi, Eknati frigohej se mos Jugosllavia do tė gjente mercenarė dhe do ta gllabėronte edhe atė pak Shqipėri qė kish mbetur, duke ua shprehur kėtė merak kolegėve tė tij nė burg gjatė bisedave tė ndryshme. Eknat Malmiri asnjėherė nuk kishte shfaqur haptas dyshime nė kursin politik tė Shqipėrisė, thotė autori.
Ai besonte se Shqipėria do tė mund tė jetonte e vetmuar dhe e izoluar nė Evropė. Ai kurrsesi nuk e pranonte marksizmin si tė vėrtetėn e patjetėrsueshme dhe tė vetmen filozofi tė pagabueshme, dhe qė pėr kėtė e bindte fakti se midis vendeve komuniste kishte divergjenca tė papajtueshme nė interpretimin e teorisė marksiste, pėrveē faktit, thotė Eknati, qė marksizmi nė praktikė kishte filluar tė ēalonte.
Tė gjitha kėto, dhe nga nevoja pėr tu identifikuar me Shqipėrinė, e cila deklaronte nė atė kohė se vetėm ajo e mbronte teorinė e vėrtetė marksiste, tė gjithė nacionalistėt shqiptarė nė Federatėn Jugosllave, qė njihen me emrin tė burgosur politikė, e quanin veten marksistė leninistė. Njėkohėsisht, duke u cilėsuar si marksistė, ata kishin bėrė zgjidhjen mė tė zgjuar, nuk cilėsoheshin si tė infektuar nga teoritė djathtiste. Nė kėtė mėnyrė, ata mendonin se shteti jugosllav nuk do tė mund tu thoshte kundėrrevolucionarė e antisocialistė, armiq tė bashkim vėllazėrimit. Nga ana tjetėr, ata, duke u vetėcilėsuar si komunistė marksistė, mbroheshin se nuk ishin pėr shpėrbėrjen e Federatės por pėr avancimin e pozitės kushtetuese tė Kosovės nė atė federatė, pėr tu barazuar me popujt e tjerė, teori qė e trajtonte edhe teoria marksiste.
Nė rast se Eknat Malmiri do tė guxonte tė shprehte haptas ato mendime tė tij, atėherėė ai mund tė akuzohej nga shokėt e burgut si revizionist, si mungesė e kalitjes revolucionare, si dorėzim apo thjesht si tradhti, pasi ata kujtonin se e vetmia teori e vėrtetė marksiste zbatohej nė Shqipėri. Ata ishin dogmatikėt, me tė cilėt debaton shpesh Eknati dhe qė kėtu thyheshin heshtat, sikundėr thotė vet ai. Dogmatikė ishin zakonisht ata qė nuk kishin pėrgatitjen e duhur shkollore ose intelektuale, ndaj dhe e mbanin veten pėr dijetarė, liderė e teoricienė tė marksizmit, ndaj dhe kishin maninė tė imponoheshin, duke u mbėshtetur nė grupazhe, pavarėsisht se ishin atdhetarė fanatikė.
Pėrmes romanit na jepet edhe statistika se kėta janė tė burgosurit e viteve tetėdhjetė nė Federatėn Jugosllave dhe kėto janė krimet e asaj kohe, ku shumicėn e tė burgosurve tė federatės e pėrbėnin shqiptarėt dhe midis tyre, shqiptarėt e dėnuar pėr politikė.
Pėrmes romanit Burgu autori na pėrshkruan edhe figurėn e gardianit dhe edukatorit shqiptar nė burg. Shumica e gardianėve shqiptarė, thotė autori pėrmes personazheve, kishin mbrojtur drejtėsinė dhe gjakun e rinisė shqiptare
, ndėrsa edukatorėt e shkolluar nė shkollat e policisė politike, bijtė e regjentėve tė Titos e tė Rankoviqit, kishin shpallur fajtorė tė burgosurit politikė.
Tė dy jemi nė pranga, me njė dallim shumė tė vogėl, i pat thėnė gardiani Eknatit kur e ēonte pėr ta marrė nė pyetje hetuesi. Personazhi tipik i gardianit atdhetar shqiptar na jepet pėrmes figurės sė Id Maēit, pavarėsishtė se kish edhe gardianė shqiptarė qė mundoheshin tė tregoheshin me serbė se gardianėt serbė, por ata nuk pėrbėnin shumicėn.
Tė burgosurit e kombėsive tė ndryshme
Nė romanin Burgu Ahmet Qeriqi, prej faqes 171 176 dhe 180 181) na jep njė pasur shumė tė veēantė duke pėrshkruar pėrmes dialogjeve tė zgjuara tė tė burgosurit veteran, Llukės, jetėn, mentalitetin, botėkuptimin dhe filozofinė e ciganėve, tė kėtij populli tė lindur artist. Njė arritje kjo nuk e shohim as te Pushkini, as te Nafiz Bezhani (i mallkuari Noes), etj.
Ja njė pasazh i shkurtėr nga ajo trajtesė, pėrmes Llukės:
Mos i harroni edhe ciganėt e mi tė mjerė, profesor.
Ata kėndojnė nga zori.
Kėngėt cigane janė kėngėt mė tė pėrvuajtura dhe mė tė dhimbshmet nė botė.
Ato janė kėngė vaji. Nė to shpirti i popullit tim digjet si kandili. Ne jemi qytetarėt mė besnikė tė botės. Ne jemi endacakė, profesor,...njė palė na rrahin, disa tė tjerė na mirėkuptojnė, ndėrsa disa tė tjerė na shkaktojnė plagė edhe nė gjendjen tonė tė mjerė. Jetėn e fillojmė para kohe
.
Ahmet Qeriqi, parė nga kėndi i tė burgosurit, nuk lė pa tipizuar edhe shqiptarin, edhe serbin, edhe boshnjakun, edhe hungarezin etj. Serbėt thotė ai i urrejnė shqiptarėt edhe pse asnjėherė nuk e shpjegojnė shkakun
.Serbėt janė tė ēuditshėm. Janė njerėz qė vėshtirė tė mund tė pėrkufizohen, qoftė si racė, qoftė si etnitet kombėtar
, zor tė ketė origjinė tė pastėr serbe, thotė autori duke dhėnė shpjegime pėr pėrzierjen e tyre racore.
Ndėrsa, shqiptarėt nė pėrgjithėsi kanė njė ego tė sėmurė pėr bajraktarizėm. Nė masėn e tė burgosurve pėr vepra krimi e dhune po hetohej njė degjenerim i tmerrshėm, i prishur deri nė skajshmėri, mendonte Eknati. Kur personazhi kryesor i romanit flet pėr hungarezėt, ai nė njė rast thotė: Gjuha dhe kultura hungareze nė Novi Sad ishte ngulfatur. Edhe ata qė ishin hungarezė me origjinė, apo qė e dinin gjuhėn, nuk e flisnin atė, madje as me njėri tjetrin. Vetėm gjuha, kėnga dhe fjala serbe dėgjoheshin kudo. Personazhi tipik i hungarezit paraqitet pėrmes drejtorit tė burgut nė Suboticė tė Vojvodinės, Hegyi Bella.
Personazhi mė interesant dhe mė simpatik qė jepet nė roman ėshtė babai i Eknat Malmirit, Zani, tė cilin duket sikur autori e len pak si nė hije, por qė qėllimi i tij ėshtė pėr ti treguar lexuesit se ka edhe njerėz qė i ngjajnė Perėndisė. Nė ēdo nevojė qė ka Eknati dhe familja e tij, ėshtė Zani, ai qė u gjendet nė moment e pėr ēdo gjė. Ai i shoqėron fėmijėt e Eknatit edhe nė burg pėr vizitė. Po nuk qe Zani, fėmijėt nuk mund tė lėvizin. Mangėsia rreth kėtij personazhi mendoj se ėshtė nė fund tė romanit, por ndoshta autori ka menduar pėr ta bėrė trilogji dhe atėherė mund tė na shfaqet pėrsėri Zani.
Pėrfundimisht mund tė themi se romani Burgu, me autor Ahmet Qeriqin, i pėrcjell lexuesit mesazhin se: E gjithė ajo sakrificė, ato pėrpjekje tė rinisė shqiptare tė Kosovės sė viteve 80-tė, pėr barazimin e Kosovės me republikat e tjera tė Jugosllavisė, shkuan dėm, pasi udhėheqja politike e atėhershme shqiptare e Kosovės, (pa veēuar kėtu edhe pjesėn dėrmuese tė inteligjencės sė saj), ndryshe nga udhėheqjet politike tė popujve tė tjerė tė asaj federate, bėri gabimin historik, nuk e mori situatėn nė dorė, nuk u identifikua me kėrkesat qė shtronte koha, rinia dhe gjithė populli shqiptar nė ish Jugosllavi e mė gjerė, nė mbrojtje tė interesave kombėtare, tė kėrkonte qė Kosova tė avancohej nė Republikė.
Ajo udhėheqje nuk afroi as edhe njė lloj zgjidhje para udhėheqjes sė Federatės sė atėhershme, por madje doli edhe kundėr kėrkesės sė kėsaj rinie, duke u bėrė shėrbėtore e bindur e atij regjimi dhe duke u distancuar nga populli. Kėtė autori e nxjerr shumė qartė pėrmes dialogut, midis tė burgosurit politik Gim Celi dhe Sekretarit tė atėhershėm Krahinor pėr Drejtėsi tė Kosovės, Ves Lati, ku Gimi i thotė: Kur do tė filloi tė shpėrblehet besnikėria e jote e verbėr qė po i bėn kėtij pushteti?, ndėrsa Ves Lati i pėrgjigjet: Pozita qė kam nuk mė lejon tė dėgjoj dėrdėllisjet e armiqve tė pushtetit tim.
Dhe, mesazhi tjetėr i romanit ėshtė ai se, populli shqiptar nė Kosovė dhe rinia e tij nuk i humbėn pėrsėri shpresat, ata filluan tė pėrgatiteshin pėr njė rrugė tjetėr, atė tė luftės me armė, pasi ato sakrifica e mbollėn farėn e lirisė, e cila i dha frytet e saj nė fund tė shekullit, pas 20 vjetėsh, ku ata personazhe ishin pėrsėri aktorė tė asaj lufte. Kjo shprehet shumė bukur nė fjalėt inkurajuese qė i jep Eknati, shokut tė idealeve dhe tė burgut, Gim Celit: Ne jemi mė tė fortė se kėta qė na mbajnė nėpėr burgje, pasi jemi mėsuar gjithnjė me vuajtje e mjerime dhe do ti pėrballojmė tė gjitha
, e gjatė do tė jetė rruga deri nė liri
, andaj duhet tė bėhemi tė fortė si ēeliku, tė fortė e tė pathyeshėm.
Prishtinė, 23.11.2004.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn