als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Zėri i femrės nė tė kaluarėn ilire, arbėreshe ėshtė i njohur dhe kryesisht lidhet me mbretėreshėn Teutė, e cila duke mos duruar piratėt romakė nė detin e Adriatikut, urdhėroi ushtrinė e saj ti pėrndjek ata. Historianėt e kohės antike thonė se ky akt i mbretėreshės Teutė u bė shkak edhe pėr luftėrat qindvjeēare ilire-romake, tė cilat shėnuan edhe rėnien e Ilirisė nė sundimin tetė shekullor romak.
Teuta si gruaja e parė kujdestare, njerka e Pinit, birit tė rritur te Agronit, qė e kishte me gruan e dytė, u vu nė krye tė shtetit e tė ushtrisė sė Ilirisė, duke mbretėruar e komanduar nė vitet 230-228 p.e.s. Teuta ishte njė personalitet me zė nė historinė e Ilirisė, pas Bardhylit, Glaukut, Klitit e Agronit. Ajo kishte sunduar vetėm tre bjet por vepra dhe lavdia e kėsaj gruaje ka triumfuar nė shekuj Pėr kohėn qė udhėhoqi ajo rivalizoi perandorinė dhe perandorėt e mėdhenj romakė. Pa dushim se Teuta e mori drejtimin e shtetit nė njė periudhe tė lulėzuar, por do tė duhej edhe mendja dhe dora e saj e sigurt pėr ta ruajtur dhe pėr ta ēuar mė pėrpara ketė zhvillim.
Duke mos e duruar njė femėr mbretėreshė dhe pretendente pėr tė jetuar nė njė shtet tė pavarur Senati romak nisi njė aksion tė bashkėrenduar politiko-diplomatik, tė shoqėruar me provokime ushtarake. Kėshtu, kur disa anije romake u sulmuan nė Adriatik nga anije ilire dhe disa tregtare italike u prekėn nga ilirėt nė Foinike, Roma nisi dy delegate (Gain e L. Korongain) nė Shkodėr, tė cilėt i kėrkuan Teutės tė ndėrpriste sulmet nė det. Si diplomate, ajo premtoi se do tė kujdesej qė romaket tė mos pėsonin ndonjė padrejtėsi nė detin e pėrbashkėt, por nuk mund tė ndalonte lundrimin privat tė nėnshtetasve jashtė Ilirisė. Delegati mė i ri, qė s'i pėrshtatej kohės, guxoi : "Romaket, o Teutė kane njė zakon shume tė mirė qė padrejtėsitė private i ndjekin publikisht dhe i ndihmojnė atyre qė dėmtohen padrejtėsisht. Dhe do tė pėrpiqemi qė pėr se shpejti tė tė detyrojmė qė tė ndreqesh zakonet mbretėrore tė ilireve". Teuta u fye aq shumė sa urdhėroi ta vrisnin delegatin kėrcėnues.
Duke mos qenė tė mėsuar nė atė epoke me praninė e grave si mbretėruese dhe pėr rolin e strategut (siē ishte rasti me Teutės e Ilirisė), atė e portretizojnė njė sundimtare krenare nga natyra si grua dhe nga fuqia si shtet, por me dobėsi (frike dhe paqėndrueshmėri) posa merrte vesh kėrcėnimet romake pėr luftė. Por, ta, shtojnė se po ajo grua, porsa shihte se rreziku ende nuk ishte afruar, i pėrbuzte dhe dėrgonte ushtri atje ku donte. Atėherė del se kjo mbretėreshe-stratege ilire qėndronte nė lartėsinė e strategeve tė kohės, tė cilėt dinė tė ēmojnė situata e tė shfrytėzojnė rrethanat. Atėherė, Romės i duhej njė shkak. Ky u "gjet" shpejt tė "pirateria", e posaēėrisht tė "vrasja" nga Teuta e ambasadorit romak, qė kthehej nė Romė. Teuta pėrdori mjaft taktika kundėrvėnie dhe njėherėsh toleruese pėr ta pėrkėdhelur senatin e Romės, qė tė mėnjanonte njė konflikt tė armatosur me tė. Ajo paralel mori masa tė rėndėsishme pėr t'i paraprirė ēdo mundėsie, duke angazhuar ushtrinė dhe flotėn pėr mbrojtjen e vijės bregdetare duke bllokuar bregdetin.
Romaket, me rreth 20 mije veta dhe 200 anije, lundruan nė dy drejtime dhe zbarkuan nė tre rajone : nė Korfuz, nė Apoloni dhe nė Durrės. Flota ilire u ndesh me kundėrshtarin qė kishte shumė epėrsi, realizoi beteja tė vogla dhe u shkaktoi humbje tė cilat romaket nuk i prisnin. Por fati i luftės se parė iliro-romake (229-228 p.e.s.) nuk u pėrcaktua nga veprimet luftarake, siē ndodh rregullisht, por nga disa shkaqe tė prejardhura. Tre qytetet bregdetare ilire tė pėrmendura me sundimtare romake ishin thike nė shpine pėr tė. Komandanti i saj nė Korfuz, Dhimiter Fari, i predispozuar pėr t'i zėne frontin Teutės, ua dorėzoi vete flotėn ilire dhe ishullin romakeve. Ushtria romake ndeshi nė rezistence kryesisht nė viset e ardianeve, sidomos nė qytetin Nutria (qytet ilir nė qytetin e Dalmacisė), ku pėsoi humbje tė renda. Kjo ndeshje e pjesshme nuk mund ta pėrmbyste situatėn e pėrgjithshme luftarake, qė po anonte nga romaket. Teuta e drejtoi shtetin dhe ushtrinė nė luftė pėr afro 6 muaj, por duke qenė objektive se ishte dobėsuar nga tradhtitė e brendshme, e mbetur pa fuqinė ushtarako-detare dhe pa pėrkrahje nga fqinji lindor, u tėrhoq me forcat e pakta nė qytetin e fortifikuar tė Ruzonit (sot Risan).
Ne pranverėn e vitit 228, mbretėresha ilire dėrgoi pėrfaqėsuesit e saj nė Romė. Gjatė bisedimeve u manovrua me disa lėshime, por nė fund nuk iu shmang shtrėngatės se nėnshtrimit me senatin, tė njė paqeje me kushte shume tė rėnda. Sipas saj "Mbretėria e Ilirisė u detyrua tė hiqte dore nga viset jugore, tė mos prekte me tre qytetet bregdetare (Lezhėn, Durrėsin, Apoloninė), t'i paguante Romės njė tribut vjetor, tė njihte sundimtar nė viset veriore Dhimiter Farin dhe mos i lejonte tė lundronin nė Adriatikun e poshtėm, nė jug tė Lezhės, mė tepėr se dy anije tė armatosura se bashku". Nė historinė e marrėdhėnieve shtetėrore-ushtarake iliro-romake kėto ishin ta parat marrėveshje dhe traktate. Por kėto kufizime, me pėrmbajtjen e njė bllokade detare, e dobėsuan mė tej Mbretėrinė Ilire, sidomos ushtarakisht, si njė fuqi e madhe tokėsore dhe detare qė kishte qenė. Roma fitoi epėrsinė mbi Adriatik. Iliria u kthye e tera nė province romake. Pas kėsaj paqe, ushtritė romake u larguan. Teuta hoqi dore nga pushteti mbretėror dhe atė e mori Dhimiter. Fari. Nga kjo kohe del nga skena politiko-ushtarake. Pėr sa kohe qė mbretėroi e komandoi, ajo luajti njė rol tė rėndėsishėm historik nė bashkimin dhe konsolidimin politiko-shtetėror, nė pėrparimin ekonomiko-kulturor dhe nė fuqinė ushtarake tė Ilirisė. (Vikipedia).
Emra femrash tė njohura te ilirėt e dardanėt
Mbretėresha Teutė
Triteuta, gruaja e dytė e mbretit ilir, Agron
Dasarta,
Daorta,
Brikena, kanė qenė bijat e mbretit Bardhyl,
Brasida,
Pleuria e tė tjera.
Trajtimi antinjerėzor i femrės nė Kanunin e Lekė Dukagjinit
Ligji patriarkal i shqiptarėve nė kohėn e mesjetės sė hershme, i njohur mė vonė si Kanuni i Lekė Dukagjinit, femrėn nuk e ka trajtuar tė barabartė me mashkullin. Madje nė disa segmente ajo ka qenė e trajtuar edhe si skllave, robėreshė e burrit, me tė drejta minimale, qytetare, familjare e shoqėrore.
Kodi i Lekė Dukagjinit e trajton femrėn si shakull pėr tė bajtur, ajo asht nji calikė per me bajte sa te jetė nė derė te burrit...
Prindja e saj nuk hjekin dorė prej saj...dhe lypin arsye me ba me gjete gja... Me rrahė burri gruen nuk bjen nė faj dhe prindi i saj nuk mund ta kėrkojė gja tė rrahjen...
Burri nuk ka tagėr mbi jetė tė grues...
Grueja nuk ka tagėr as mbi bijtė as mbi shtėpinė...
Me vra biri t amėn bjen nė gjak me prindt e s amės...
Me rrahė, me pėrbuzė a me vra gruen e burrit dora e huej, nderen e kėrkon burri, ndėrsa varrėn e gjakun grindja...
Me kanė nana gėrgase (qi e pėrzien shpin) i biri e qet t amen prej shpije, pa ndjesė e pa gja, veēse vjetin e parė do tia japė bukėn e gojės ( tri barrė drithė) e tjetėr nuk ka...
Po nuk u pru gruaja si duhet te burri, kanuja e jep leje me i pre thekun e flokun e me lshue...
Gruaja pėr dy punė e ka fishekun nė pajė, pėr kurvni dhe pėr mik tė premė...
Gruaja qi lėshohet nuk ka tagėr me marrė asgja send veē petkave qi i ka nė shtat. (Kanuni i Lekė Dukagjinit, Shkodėr 1933 nye 28-32)
Gruaja e ve ka disa tė drejta
Ajo i merr petkat e veta dhe arkėn e nusėrisė. Po i vdiq burri mundet me ndjetė, por me dy dorėzanė tė katundit, ku mbet e vejė, duke u zotuar se nuk ka me pasė kush punė me te. Mund edhe tė largohet nga shtėpia ku i le fėmijėt, por nėse martohet sėrish nuk e gėzon tė drejtėn e kurorės.
...
Kodi i Lekės nė trajtimin e tė drejtave dhe obligimeve tė gruas ėshtė jashtėzakonisht reaksionar
Kodi i Lekės, i njohur si Kanuni i Lekė Dukagjinit, i mbledhur, i kodifikuar, i sistemuar nga At Shtjefėn Gjeēovi dhe i botuar nė Shkodėr nė vitit 1933, nė trajtimin e tė drejtave dhe obligimeve tė gruas ėshtė jashtėzakonisht reaksionar. Femra, sipas kėtij kodi ishte vegėl pune, njė calik, njė krijesė pėr tė lindur, pėr tė punuar, pėr tė bartur, pėr tė rritur fėmijėt, pėr tė qėndruar besnike ndaj burrit edhe atėherė kur burri nuk ėshtė besnik.
Nė kėtė mėnyrė femra shqiptare nė tė kaluarėn, pėrgjithėsisht ėshtė trajtuar si skllave me tė drejta dhe liri tejet tė kufizuara.
Mjerisht edhe nė kodekset e tjera tė vjetra, por edhe nė kodet fetare, trajtimi i femrės nuk ėshtė aspak i barabartė me mashkullin. Tradita islame e lejon burrin tė marrė me kurorė jo vetėm njė grua, por disa sosh, edhe pse kjo praktikė lejohet ajo nuk preferohet vetėm pėr dėshirė, por nė raste kur burri nuk ka trashėgimtarė. Burri nuk mund tė paditet pėr kurvėri, ndėrsa gruaja linēohet, lėshohet, madje edhe vritet. E tillė ka qenė nė tė kaluarėn e largėt edhe tradita e fesė hebraike.
Edhe krishterimi nuk e trajton gruan si tė barabartė, por megjithatė nė botėn e krishterė femra ka gėzuar dhe gėzon mė shumė tė drejta. Ajo nuk ka tė drejtė ta thyejė kurorėn, ndėrsa mashkulli e thyen. Krishterimi nė parim nuk e pranon divorcin qoftė edhe me pėlqimin e burrit e gruas. Nuk e pranon as abortin. Femra nė traditėn katolike tė krishterė mund tė shpallet e shenjtė por nuk mund tė postohet nė cilėsi tė Kardinalit as nė kreun e Vatikanit. Edhe nė fenė ortodokse, femra nuk mund tė emėrohet nė kreun e Kishės, nė postin e Patriarkut, ndėrsa mund tė zėrė vend nė hierarkinė mė tė ulėt fetare. As nė fenė islame nuk lejohet qė femra tė jetė udhėheqėse fetare, apo myfti.
Femra shqiptare nė luftė pėrkrah burrit
Pavarėsisht Kanunit, fesė dhe traditės patriarkale, nė shumė raste gjatė historisė, femra i ka shqyer vargonjtė e robėrisė dhe ka luftuar pėr tė drejtat e veta, madje edhe duke luftuar sė bashku me burrat pėr tė mbrojtur vendin, lirinė, Atdheun. Po ta shfletojmė historinė kombėtare prej kohės sė ilirėve e deri nė kohėn tonė, mėsojmė se roli i femrės nė botėn shqiptare ka qenė mjaft i rėndėsishėm nė tė gjitha fushat e jetės. Femrat shqiptare kanė luajtur njė rol tė rėndėsishėm edhe nė periudhėn e Bizantit dhe nė kohėn e principatave shqiptare, si:
Angjelinė Muzaka,
Ana Komnena,
Helenė Balsha,
Zafinė Muzaka,
Komnenė Muzaka,
Marie Muzaka,
.....
Pjesėmarrja dhe roli i femrės nė luftė kundėr sundimit turk nė kohėn e Skėnderbeut:
Mamicė Kastrioti,
Marė Kastrioti,
Marie Kastrioti,
Donikė Muzaka- Kastrioti,
Vojsa -Vojsavė Kastrioti
Boksa Dukagjini,
Marie Dukagjini,
Serafina Topia.
Gjatė shekujve tė robėrisė turke nė viset shqiptare janė shquar edhe emra luftėtaresh, disa nga tė cilat tashmė i pėrkasin traditės gojore, sikur, Nora e Kelmendit, Nora Kola, Mara e Tėrbaqit, etj.
Mrika, motra e Gjonit, (baladė e rinjohjes sė motrės me vėllanė)
Janė tė njohura pėr trimėri, vashat e Kurbinit nė kohėn e Gjergj Kastriotit-Skėnderbeut.
Po ashtu njė trimėri kolektive kanė treguar edhe gratė e krahinės sė Sulit, suljotet arvanitase, nė krye me trimėreshėn, Bubulina Laskaria.
Njė femėr me karakter burri, hakmarrėse dhe luftarake ka qenė edhe Shanisha Tepeleni, nėna e Ali Pashės.
Nė atė kohė njė ndikim nė Pashallėkun e janinės kishte edhe Vasiliqia, bashkėshortja e Ali Pashė Tepelenės,
Nė botėn intelektuale shqiptare tė kohės sė Rilindjes Kombėtare njihet edhe princesha rumune me origjinė shqiptare, Elena Gjika (Dora D Istria). Nė luftėn pėr ēlirimin e Shqipėrisė njihej edhe Tringa Smajli, Pastaj Hajrije Garria, motra e Halilit dhe e Mustės, e cila ndėshkon burrin dhe tė birin pėr shkak tė tradhtisė.
Marigo Posio,ėshtė e njohur si femra qė brenda natės qėndisi shqiponjėn nė Flamurin Kombėtar, me tė cilin Ismail Qemali shpalli Pavarėsinė e Shqipėrisė.
Edhe nė luftė kundėr pushtimit turk femra shqiptare mori pjesė me shpatė nė dorė. Janė tė njohura trimėreshat si: Nora e Kelmendit, Tringa Smajli etj. Nė luftė kundėr pushtimit serb u shquan, Qerime Halili nga Radisheva e Drenicės, e cila prej vitit 1924 e deri nė vitin 1927 ishte edhe udhėheqėse e luftėtarėve dhe ēetave popullore shqiptare nė Drenicė e mė gjerė pas rėnies sė Azem Galicės, kryetrimit tė luftės ēlirimtare kundėr Mbretėrisė okupatore despotike serbe.
Nė luftė kundėr forcave masakruese bullgare nė Iliridė, nė Malėsinė e Gostivarit, nė kohėn e luftėrave Ballkanike, nė vitin 1913, u shqua Sulltane Qafa e cila ra trimėrisht nė mbrojtje tė Ardheut, nderit dhe familjes.
Nė luftė kundėr ripushtimit serb tė Kosovės u shqua heroina Marie Shllaku, tė cilėn regjimi komunist titist-jugosllav, e dėnoi me vdekje-pushkatim.
Njė femėr jo sa duhet e njohur ndėr ne ėshtė edhe Gjystina Shkupi, infermiere dhe luftėtare nė luftėn e Spanjės sė viteve 1937-1939 sė bashku me shumė luftėtarė shqiptarė, si Asim Vokshi, Mehmet Shehu, Xhemal Kada e shumė tė tjerė.
Njė rol tė rėndėsishėm zė kontributi i femrės shqiptare nė Luftėn Antifashiste Nacional Ēlirimtare. Edhe nė periudhėn e pas luftės nė Shqipėri femra shqiptare ishte inkuadruar nė tė gjitha poret e zhvillimit tė Shqipėrisė dhe merrte pjesė aktive nė tė gjitha proceset e ndėrtimit tė vendit, nė arsimimin dhe emancipimin e pėrgjithshėm kombėtar.
Pas luftės sė Dytė Botėrore nė Shqipėri por edhe nė Kosovė dhe nė viset e tjera shqiptare, sado qė tė mbetur nėn okupimin e RSFJ-sė, fillon emancipimi dhe arsimimi i femrės, pothuajse nė tė gjitha fushat e jetės sė organizuar shoqėrore, arsimore edukative por edhe sociale e politike.
Tė drejtat e femrave u sanksionuan me kushtetutė dhe regjimi komunist mori njė varg masash pėr ta ēliruar atė nga vargonjtė shekullorė, ku e kishte katandisur patriarkalizmi, feja dhe reaksioni.
Deri nė kohėn e regjimit komunist nuk kishte femra nė Parlament as nė Qeveri.
Disa nga femrat dėshmore nė Luftėn Antifashiste Nacional Ēlirimtare:
Persefoni Kokėdhima
Bule Naipi,
Zoja Ēure,
Liri Gera,
Shejnaze Juka,
Sado Koshena,
Emine Peza,
Inajete Dumi,
Shejnaze Juka,
Margarita Tutulani,
Nimete Progonati,
Penelopa Pirro,
Qeriba Deri,
Ganimete Tėrbeshi
Ibe Palikuqi,
Qybra Sokoli,
Fato Berberi,
Ylbere Bylykbashi,
Olga Pėllumbi,
Qybra Sokoli,
Hilmie Kosturi, etj.
Femra martire pas luftės:
Marta Tarazhi,
Emine Baja,
Prena Tarazhi,
Mrikė Lokja,
Shkurte Cara,
Dile Marku, etj.
Femra tė njohura tė jetės shoqėrore, politike, ushtarake
Nexhmije Xhuglini-Hoxha,
Bije Vokshi,
Vita Kapo,
Liri Belishova,
Fiqrete Shehu,
Liri Gega,
Liri Belishova,
Liri Gjoliku,
Vahide Hoxha,
Drita Dobroshi,
Zoga Dega.
Femra nė organizime patriotike dhe luftė kundėr sundimit serb nė Kosovė (1945-1999)
Marie Shllaku, e pushkatuar,
Fetije Dragusha, e zhdukur me burrin e saj Ismail Dragusha dhe foshnjėn 6 muaj nė vitin 1948, nė fshatin Ribar i Madh-Lypjan.
Tė dėnuara me burg si pjesėtare tė NDSH-sė:
Katarina Josipi,
Melihate Ēuni,
Elfete Humolli, e martirizuar nga policėt e Serbisė nė vitin 1989.
Femra tė dėnuara prej njė deri nė 13 vjet burg nga regjimi titist prej vitit 1981:
Aktiviteti i femrės shqiptare nė Lėvizjen e Rezistencės prej vitit 1981 ishte intensifikuar si nė asnjė periudhė tjetėr tė Lėvizjes sė Rezistencės, pėr tė kulmuar pastaj me pjesėmarrjen e saj nė Luftėn e Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės. Prej vitit 1981 e deri nė ēlirimin e Kosovės nga barbaria serbe janė dėnuar me burg prej 1 deri nė 13 vjet njė numėr i madh i femrave, kryesisht studente, arsimtare dhe veprimtare tė njohura. Nga mesi i tyre janė dėnuar me burg mbi gjashtė muaj, njė vit e deri nė 13 vite janė:
Emrat e kėtyre femrave tė burgosura nga ish-regjimi jugosllav sidomos nė vitet 80-90, janė interpretuar nga libri, Leksikon i Grave tė Lėvizjes Ilegale pėr Ēlirim, i autores, Teuta Hadri.
Nė kėtė Leksikon mund tė mos jenė evidentuar tė gjitha femrat e burgosura prej vitit 1981 e mė vonė nė mungesė tė informatave...
Sqarim.
Ėshtė shumė mė i madh numri i femrave pjesėmarrėse nė Lėvizjen e Rezistencės, tė cilat kanė qenė tė dėnuara deri nė dy apo deri nė 6 muaj burg, vepėr e cila nga regjimi represiv jugosllav ishtė kualifikuar kryesisht si kundėrvajtje politike. Emrat e kėtyre femrave nuk i kemi evidentuar nė tėrėsi, meqė na mungojnė tė dhėnat definitive.
Femra luftėtare dhe dėshmore tė UĒK-sė
Hidajete Jashari,
Sala Jashari,
Igballe Jashari
Adile Jashari,
Zahide Jashari,
Elheme Jashari.
Xhevė Krasniqi-Lladrovci
Fatime Hetemi,
Antigonė Fazliu,
Luljetė Shala,
Hyrė Emini,
Hanumshahe Abdullahu-Zymberi
Mukadeze Lika,
Myrvete Maksutaj...
Gjylsere Sahiti
Lumie Raka,
Jehonė Raka,
Melihate Rama,
Serbeze Gashi
Fatime Bazaj,
Hadije Spahiu,
Afėrdita Spahiu,
Njomėza Lipaj...
Femrat humaniste, krijuese dhe aktore tė botės shqiptare:
Goxhe Bojaxhiu, Nėna Tereze
Sevasti Qiriazi,
Parashqevi Qiriazi,
Myseme Kokallari,
Nermine Vlora - Fallanski,
Donika Omari,
Elena Kadare,
Adelina Mamaēi,
Natasha Lako etj
...
Besa Imami,
Roza Anagnosti.
Tinka Kurti,
Violeta Manushi,
Drita Pelingu,
Margarita Xhepa,
Marie Logoreci,
Melihate Ajeti,
Dhorkė Grabocka,
Esma Agolli
Eglantina Kume,
Luiza Xhuvani,
Leze Qena,
Yllka Mujo.
Marika Kallamata,
Rajmonda Bulku,
Syzana Zekthi,
Valbona Ēoba,
Katarina Josipi,
Leze Qena etj.
Femrat shqiptare, kėngėtare tė njohura
Tefta Tashko-Koēo
Marie Kraja,
Luēie Miloti,
Vaēe Zela,
Fitnete Rexha,
Hafsa Zyberi,
Naile Hoxha,
Anita Take,
Fatime Sokoli,
Feride Kurti,
Drane Gega,
Violeta Zefi,
Mrika Trumshi,
Gjela Duka,
Eli Fara,
Ema Qazimi,
Dava Gjergji,
Zeliha Sina,
Irini Qiriako,
Fatmira Breēani,
Irma Libohova,
Shkurte Fejza,
Eda Zari,
Inva Mula,
Lilana Kondakēi
Nexhmije Pagarusha,
Parashqevi Simaku,
Besiana Mehmedi,
Shyhrete Behluli,
Violetė Kukaj,
Zyle Krasniqi,
Motrat Krasniqi
Motrat Mustafa.
Fanushe Ahmetaj
Leonora Jakupi,
Manjolla Nallbani
Remzie Osmani... etj.
Sqarim. Emrat e prezantuar nė kėtė shkrim nuk pėrfaqėsojnė nė tėrėsi botėn femėrore shqiptare,9 arsimin kulturėn shkencėn) por vetėm disa segmente mė tė njohura, ku femrat ilire, arbėrore, shqiptare kanė lėnė gjurmė nė historinė e sė kaluarės.
Literatura:
Historia e Popullit shqiptar, Tiranė 1968.
Kanuni i Lekė Dukagjinit, Shkodėr 1933
Feniksėt e lirisė 1-16, Prishtinė.
Yje tė Pashuar, Tiranė.
Fjalori Enciklopedik shqiptar, Tiranė, 1985.
Luftėtarė tė NDSH-sė 1945-1950.
Teta Hadri: Leksikoni i Grave tė Lėvizjes Ilegale pėr Ēlirim 2013.
Vikipedia e lirė, Internet,
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ace_Latn als_Latn sun_Latn lvs_Latn als_Latn ban_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tum_Latn mri_Latn som_Latn hau_Latn tum_Latn crh_Latn unk als_Latn min_Latn vec_Latn vec_Latn knc_Latn bos_Latn fur_Latn fur_Latn mri_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ace_Latn lua_Latn run_Latn vec_Latn ces_Latn knc_Latn zul_Latn tgl_Latn ces_Latn eus_Latn est_Latn bug_Latn als_Latn bem_Latn xho_Latn umb_Latn vec_Latn bem_Latn bjn_Latn umb_Latn ron_Latn als_Latn uzn_Latn run_Latn srd_Latn jav_Latn tum_Latn kmb_Latn als_Latn bos_Latn bos_Latn ita_Latn tum_Latn hat_Latn tum_Latn tum_Latn als_Latn azj_Latn vec_Latn bug_Latn als_Latn fuv_Latn als_Latn als_Latn kea_Latn ind_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn kac_Latn sag_Latn yor_Latn kac_Latn kac_Latn eng_Latn als_Latn kmr_Latn tur_Latn mlt_Latn xho_Latn zsm_Latn umb_Latn fin_Latn fij_Latn tgl_Latn nso_Latn zsm_Latn als_Latn epo_Latn lua_Latn war_Latn sot_Latn als_Latn wol_Latn fur_Latn als_Latn eus_Latn vec_Latn luo_Latn tur_Latn min_Latn als_Latn unk kmr_Latn kin_Latn lit_Latn pap_Latn vec_Latn mri_Latn vec_Latn ind_Latn gaz_Latn slk_Latn tso_Latn fij_Latn srd_Latn als_Latn fij_Latn epo_Latn nya_Latn lin_Latn kea_Latn srd_Latn als_Latn uzn_Latn bos_Latn tso_Latn eus_Latn als_Latn sna_Latn bem_Latn kam_Latn umb_Latn lit_Latn afr_Latn kon_Latn jav_Latn swh_Latn dyu_Latn ssw_Latn tur_Latn swe_Latn tuk_Latn bos_Latn grn_Latn als_Latn fij_Latn tgl_Latn umb_Latn kin_Latn als_Latn vec_Latn hat_Latn zul_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn cjk_Latn ron_Latn crh_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn