als_Latn dik_Latn sag_Latn
Intervistë e profesorit Gjovalin Shkurtaj, gjuhëtar, anëtar i Këshillit Ndërakademik për gjuhën shqipe dhënë gazetës “Illyria” të komunitetit shqiptaro-amerikan në Shtetet e Bashkuara
Bisedoi: Denion Ndrenika
-Profesor Gjovalini, faleminderit që pranuan të bisedonit me gazetën “Illyria” në Shtetet e Bashkuara.
-Gjovalin Shkurtaj: “Unë u falenderoj edhe ju që interesoni për gjuhën shqipe dhe sidomos në hapësirat, për të cilat vepron gazeta juaj.
Më pëlqen që në këtë pragfestash t’i përshëndes të gjithë shqiptarët ku janë, në trojet e veta, në Kosovë, në hapësirat e tjera jashtë Shqipërisë dhe Kosovës, apo ku e ndjejnë veten shqiptarë dhe besoj se kanë dëshirë, kanë edhe nevojë për gjuhën shqipe.
Të themi diçka, ta kthjellojmë sado pak këtë problematikë, që ndonjëherë turbullohet edhe pa të drejtë”.
-Çfarë ofron ribotimi juaj “Gjuha shqipe për të huajt dhe shqiptarët jashtë atdheut” si metodë për të mësuar shqipen, në tërësinë e të mësuarit shqip?
-Gjovalin Shkurtaj: “Shumë herët e kam ndjerë domosdoshmërinë dhe nevojën që kanë sidomos shqiptarët që janë në dhè të huaj për libra, për të mësuar gjuhën shqipe. Dhe, mund të kujtoj këtu, sepse është kohë e largët.
Në vitin 1973 kur kam shkuar për herë të parë teka arbëreshët e Italisë kam gjetur një prift, Vincenco Selvaxhi, i cili mblidhte fëmijë në orët e kateklizmës dhe u mësionte gjuhën shqipe, por nuk kishte libër. Kishte vetëm një abetare nga Kosova. Se, kush ia kishte dhuruar, nuk e di!
Dhe, që atëherë më kishte lindur ideja që të shkruaja një libër. Kështu që libri që është prej disa vjetësh në botim dhe e ribotuam tani, “Gjuha shqipe për të huajt dhe shqiptarët jashtë atdheut”, ka këtë që, për shembull:
E para; atyre që gjuhën shqipe e kanë gjuhë nëne, por nuk kanë mësues, nuk kanë mundësi të shkojnë në shkollë, sepse janë pak fëmijë ose sepse janë në kushte që vendet ku rrojnë, nuk kanë mundësi për të pasur shkolla shqipe, ose shkolla plotësuese shqipe, siç i kanë disa vende si Zvicra, ose Suedia, që i ndihmojnë.
Të gjithë këta shqiptarë kudo që ndodhen, edhe arbëreshë, në këtë libër jo sepse unë jam autori kryesor, por besoj se gjejnë mundësinë që ato fjalë shqipe që i dinë nga e ëma, të shihen si shkruhen, të mësojnë, të lexojnë.
Dhe, jam i bindur që në këtë rast ky libër do të mirëpritet thjesht për faktin që është një gjë e thjeshtë, por në dorën e prindërve dhe vetë në mënyrë edhe vetjake, autodidakte… Bëra një provë kur isha në Amerikë vitin që shkoi.
Nipi im që shkon në shkollë në Amerikë, dinte pak fjalë në shqip, ose mund të themi s e nuk fliste shqip. Unë i bëra një truk dhe i thashë që nuk di asnjë fjalë anglisht dhe do të flasim shqip. Kisha marrë me vete këtë libër.
Gjatë tre muajve që kam qëndruar atje, ai e kthjelloi situatën e gjuhës shqhipe. Mësoi shqipen në të folur dhe tani kur flasim në chat, flet shqip. Por, mbi të gjitha u trimërua, sepse tekstet e atij libri janë të tilla që çdo fëmij shqiptar mund të mësojë.
Ky libër, kam kënaqësinë të them, që u shërben edhe të huajve.
Për shembull, kohët e fundit më ka shkruar një amerikane, e cila nuk ka asnjë lidhje me shqiptarët. Është një e verbër. Amerikane. Keri Hoper. E ka mësuar gjiuhën shqipe me këtë libër.
E përmend librin dhe mënyrën si ka mësuar dhe më shkruan vlerësime për librin dhe kërkesat e saj në gjuhën shqipe, pa asnjë gabim. Do të thotë, që ky libër do t’u shërbejë edhe më tej shqiptarëve.
Ne me rastin e ribotimit kemi bërë disa “krehje”. Domethënë kemi mënjanuar ndonjë gjë të tepërt që nuk qëndronte.
Kemi përmirësuar ndonjë gjë në strukturën e paraqitjes gramatikore, kemi lëvizur diçka në ushtrime.
Mendoj se ka qenë një punë që më kënaq dhe rezultati, fakti që shumë vetë e kanë në dorë.
Ky botim që sapo doli këto ditë (në panairin e libirt.v.j.), me vonesat që shkaktohen në raste të tilla, pasi është një libër që kërkon edhe shumë kujdes për t’u botuar. Mendoj se është një libër që ka për t’u mirëpritur edhe më tej”.
-Profesor, për të mbërritur në Kongresin e Manastirit dhe pas këtij kongresi, në ç’këndvështrim e kemi zhvillimin e gjuhës shqipe?
-Gjovalin Shkurtaj: “Denion, jam i bindur se të gjithë ata që na dëgjojnë, e presin që të vlerësojnë pikërisht faktin që dëshira e përjetshme e shqiptarëve për të pasur të drejtën për të shkruar shqip dhe mundësinë që këtë gjuhë ta shkruajnë dhe ta flasin lirshëm, ka qenë një e drejtë e mohuar për shumë kohë.
Dhe, Kongresi i Manastirit pas një periudhe shumë të gjatë përpjekjesh, mundimesh, që nisi me Gjon Buzuku, vazhdoi me Pjetër Bogdanin, me Frang Bardhin, pra me të gjithë ata që i quajmë “autorë të vjetër”, por që nuk janë të vjetëruar…
Ndihmesa e e tyre ishte ajo që pruri që një ditë, shqiptarët u kthjelluan dhe pas mëdyshjeve me alfabetin turk, arab, apo latin, me cilin alfabet etj., më në fund Kongresi i Manastirit la si mundësi alfabetin e sotëm dhe alfabetin e Shoqërisë së Stambollit.
Fitoi alfabeti i sotëm, i cili në thelbin e vet i kishte disa vështirësi, sidomos me shkronjat dyshe, “bigrame” që quhen, pra dyshkronjëshat, por ishte praktik dhe i mundshëm për t’u realizuar, sepse ishte një alfabet latin.
Përtej kësaj, unë dua të them që Kongresi i Manastirit është gjithmonë një ngjarje shumë e rëndësishme.
Bashkohem me mendimin më pozitiv të dijetarëve, të gjuhëtarëve dhe të letrarëve që vlerësojnë se Kongresi i Manastirit në fakt është ai që e zgjidhi problemin e shkrimit të gjuhës shqipe.
Sepse, kur kemi një alfabet të njejtë, të gjithë mund të shkruajnë në gjuhën shqipe duke u nisur nga vetja, duke u nisur nga po themi, karakteri vendor.
Ai që është nga Korça niset nga “firoma” pe Korçe” (krahinarizëm, kupto: “Fryma”. Kupto: “pe”, “prej”, “nga”. v.j.), ai që është Shkodra, niset nga “fryma shkodrane”.
Por, me alfabetin e njejtë shkruhen. Shkruhen njesoj dhe kuptohen. Kuptohen dhe diferencohen.
Roli i gjuhës nuk është gjithmonë vetëm bashkues, unifikues, por është edhe që paraqet larminë e tij.
Kongresi i Manastirit në fakt është një hap mjaft i rëndësishëm, mbi të cilin pastaj do të vinte hapi i dytë: Njehsimi i drejtshkrimit, i ortografisë, si një hap që ka të bëjë më shumë se sa me vetë popullin, por ka të bëjë me kulturën në përgjithësi.
Me administratën, me shtetin, me institucionet shoqërore, të cilat ashtu si në të gjithë botën kanë nevojë për një gjuhë të njejtë e të përbashkët, me qëllim që të kuptohen më mirë, me qëllim që gjërat të trajtohen më mirë.
Kongresi i Manastirit është një pikë tepër e rëndësishme, është një mal shumë i lartë në mbërritjet e kulturës shqiptare. Pas tij vijnë të tjerat, Kongresi i Drejtshkrimit, Konsulta e Prishtinës e të tjera”.
-Në tërësi në periudha të ndryshme kohore, në trojet e Shqipërisë etnike, pra bëj fjalë brenda dhe jashtë kufijve politikë, si ka qenë historia e lëvrimit të gjuhës?
-Gjovalin Shkurtaj: “Me hope dhe me pengesa. Domethënë ka qenë një periudhë e hershme kur autorët që i quajmë sot “Autorët e vjetër të veriut”, duke filluar me Gjon Buzukun dhe një plejadë para tij që ne ndoshta nuk i dimë, por kanë vepruar.
Synimi i tyre ka qenë që të shkruanin shqip dhe t’i luteshin Zotit shqip. Unë për vete kam një vlerësim të jashtëzakonshëm për ndihmesën gjigande që ka dhënë Gjon Buzuku.
Dikush mund të thotë “çfarë bëri ai?! Përktheu një libër në gjuhën shqipe, përktheu një Bibël dhe e botoi”.
Po! Por, kjo është po ajo përpjekje që kishte bërë disa vjet më parë, 20 e ca vjet më përpara Martin Luteri në Gjermani.
Domethënë synimin që gjermanët t’i luteshin Zotit duke folur dhe shkruar gjermanisht, e realizoi Martin Luteri. Ishte kundëreforma që bëri Martin Luteri. Në këtë hulli ecën edhe Gjon Buzku ynë, i cili kërkon në një farë mënyre që “dakort do t’i lutemi Zotit, por t’i lutemi shqip”!
Fjala që thotë Gjon Buzuku:
“Deshta me u fëdigun për sa mujtah me ditun, me i zhdritun pak mendet e atyne qi t’ah ndin sa i lëvduam ansht Ynë Zot!”.
Këto për një brez të ri mund të tingëllojnë si fjalë thjesht fetare. Por, për mua dhe për vlerat që mendoj se i kam si gjuhëtar, këto janë gjëra të rëndësishme, janë prej floriri për atdhetarinë shqiptare!
Sepse, Gjon Buzuku megjithëse dinte latinisht, megjithëse ishte i lidhur me kulturën përtej Adriatikut, ai e kishte mendjen këtu dhe shkoi e u mundua për të botuar këtë libër.
Jam i bindur që sa kohë që të shkojë, aq më tepër ne do ta lëvdojmë Gjon Buzukun si nismëtar i parë i kësaj shkolle.
Pas tij vijnë edhe aktorë të tjerë, të cilët duke pasur sigurisht edhe një lidhje, edhe një përkrahje nga Vatikani si klerikë të vendeve të ndryshme (Vatikani ka pasur gjithmonë edhe interesat e veta që të mbrojë, t’i dalë për zot atyre që mbanin gjallë fenë katolike).
Por, përtej kësaj, nën hijen e kësaj, klerikët Buzuku, Budi, Bogdani, Bardhi, bënë një punë kolosale që do të vinte deri te Shtjefën Gjeçovi e plejada.
Klerikët në përgjithësi, klerikët katolikë, duke vënë në plan të parë të folurit dhe të shkruarit shqip të fesë, bënë ndërkaq, një kontribut të rëndësishëm kombëtar.
Sigurisht ka pastaj dhe përpjekje…
Rilindja Kombëtare, fillon krahu i zhvillimit të gjuhës letrare mbi bazën e toskërishtes dhe është kontributi i Naim Frashërit, i vëllezërve Frashëri, i gjithë rilindasve të tjerë. Dhe, vjen e si të thuash e barazohet ose krijohen dy linjat e të shkruarit. Një mbi bazën e gegërishtes që e kishte filluar Buzuku dhe autorët e vjetër dhe një tjetër mbi bazën e toskërishtes letrare.
Kështu që, kohët e reja na gjetën në një mëdyshje pra, me një gjuhë të njejtë. Një komb me një gjuhë, por me dy kryedialekte të lëvruara relativisht hershëm.
Por, edhe me detyrimin pastaj që shteti që do të krijhohej padyshim që do të zgjidhte njerin prej dy varianateve”.
-Në këtë mori zhvillimesh profesor, çfarë ndryshimesh ka pësuar gjuha shqipe duke marrë parasysh që nga Kongresi i Manastirit te Kongresi i Drejtshkrimit të 72-it dhe në këtë periudhë të pavarësisë?
-Gjovalin Shkurtaj: “Kam përshtypjen se e para punë është se shqiptarët e kanë ndjerë, që të gjithë sa janë edhe në hapësira të ndryshme, kanë një synim të përbashkët.
Domethënë kulturën e mëtejshme, zhvillimin e mëtejshëm mund ta marrin në radhë të parë nëpërmjet botimeve të shkruara, qoftë ato që vijnë në mënyrë të përditshme siç janë gazetat dhe revistat apo botimet e tjera, qoftë edhe nga librat.
Dhe, në mënyrë të veçantë shkollimi i shqiptarëve me të njejtët libra ose qoftë edhe të siguruara me mundim.
Ki parasysh që sot jemi në hapësirë tjetër, por jo më larg se deri përpara 15 vjetëve në hapësirën e Kosovës ishte vështirë që të gjendeshin librat në gjuhën shqipe. Ishte vështirë që të gjendeshin qoftë edhe librat më fillestarë, pale studime shkencore e të tjera, sepse ishin të ndaluar botimet që bëheshin nga Shqipëria.
Në këtë kuadër synimi për të pasur sa më shumë dituri, e zbehu atë mundësinë që të ishte vetëm në njerin dialekt apo të ishte në dialektin tjetër.
Kryesorja ishte që ne të shkonim përpara. Kryesorja ishte që të shkollohemi. Kryesorja ishte që të shkruajmë. Pra, ma merr mendja që kjo ka qenë shumë e rëndësishme për të ecur përpara.
E dyta, është edhe domosdoshmëria, nevoja që shtroi koha.
Koha jonë është e re, shumë e vrullshme, shtoi, pruri në skenë mjete të tjera që më përpara nuk diheshin, por që ato veprojnë.
Ardhja në fuqi e medias së shkruar dhe sidomos e medias së folur dhe pastaj e medias online, shkrimeve, botimeve elektronike, të cilat sot janë një hapësirë e pamasë, bëri që njerëzit të rimodelsohen. Domethënë të krijojnë një model të ri mbi bazën e asaj që pruri shkollimi.
Dhe sot njerëzit dinë edhe jo vetëm nga shkolla, por dinë edhe nga radio, dinë edhe nga televizioni, dinë edhe nga botimet online.
Nga kjo pikëpamje mendoj se është një zhvillim që edhe duhet studiuar.
Nuk e kemi studiuar aq mirë sa duhet gjithë atë prurje të bukur që na vjen nëpërmjet këtyre mjeteve të reja që unë i përmenda”.
-Çfarë veçorish ka pasur gjuha, sidomos në ato zona ku është lejuar sado pak? Natyrisht, aty ku edhe ka qenë ndikimi edhe po i themi, asimilues i trevave ku shqiptarët ndodhen në shtete të tjerë?
-Gjovalin Shkurtaj: “E para mendoj se është zgjuar dëshira për ta vlerësuar.
Domethënë vetëvlerësimi jo thjesht në planin atdhetar që “jam shqiptar dhe e dua gjuhën shqipe”.
Por, edhe mundësia që këtë gjuhë shqipe ta pohojnë, ta lëvrojnë, ta tregojnë. Ma merr mendja që nuk mund të lë pa e thënë, që rasti që u tha në media që edhe në shteti maqedonas. Një nga drejtuesit e Maqedonisë në një universitet ku baza është e shqiptarëve, edhe gjuha shqipe, u përpoq t’i thotë dy fjalë në gjuhën shqipe.
Kjo çfarë tregon?
Kjo tregon një tërheqje nga sulmi i padrejtë që i është bërë shqipes dhe shqiptarisë në ato treva, por edhe një kundrim tjetër, një pamje tjetër domethënë që autoriteti i gjuhës shqipe dhe i shqiptarëve ka ardhur duke u ngritur dhe sot shqiptarët nuk janë më një komb që nuk kanë gjuhë dhe kulturë.
Ata janë një komb që kanë gjuhën dhe kulturën e tyre dhe për fatin e mirë, e kanë të hallkëzuar. Pra, e kanë të lidhur me një hallkë të përbashkët që është gjuha shqipe e njejtë, e njehsuar dhe që shkon drejt një përmirësimi të mëtejshëm”.
-Sot si paraqitet shqipja?
-Gjovalin Shkurtaj: “Ma merr mendja që është një gjuhë në zhvillim, një gjuhë në përpunim, një gjuhë që pasqyron edhe trysni të ndryshme.
Ka dy trysni që duhet t’i njohim.
E para është gjuhë në kontakt. Domethënë sot ne nuk jemi vetëm në Shqipëri dhe vetëm me gjuhën shqipe. Nuk jemi një Kosovë dhe me gjuhën shqipe të Kosovës dhe kështu me radhë.
Jemi në hapësirat shqiptare ballkanike ose në diaspora të ndryshme, por jemi edhe në kontakt me gjuhë të tjera.
Gjithandej jemi në kontakt me anglishten, e cila sot është gjuha parë e botës. Domethënë, e gjithë bota sot përpiqet që të mësojë anglishten si gjuhë të dytë për të komunikuar.
Sepse, në hapësira të ndryshme dhe në rrethana të ndryshme ndodh që edhe shqiptarët të kenë nevojë të flasin më parë anglisht se sa shqip, të shkruajnë më parë anglisht se sa shqip. Kjo është një trysni kulturore, e cila ndërkaq, është edhe një trysni gjuhësore.
Unë vërej se shumë njerëz që shkruajnë, bëjnë gabime nga trysnia që i jep anglishtja jo vetëm në fjalët e huaja, por edhe në mënyrën e të shkruarit.
Të shkruajnë, prirja për t’i shkruar me të madhe fjalët. Një kilometër i gjatë titulli!
Ne kemi gjuhën tonë, kemi traditën tonë dhe në drejtshkrimin tonë disa elementë nga ata që vijnë nga anglishtja, nuk janë të pranueshëm. E para.
E dyta. Kjo sjell edhe atë, shpeshherë marrjen e pamirë model, si model të mirë atë që nuk është model i mirë.
Ka shumë njerëz, të cilët meqë mësojnë anglishten dhe mezi e mësojnë, mbyten si të thuash në atë det dhe dëshira e tyre është që të flasin shqip duke përdorur sa më shumë fjalë anglisht. Kjo ndodh edhe te gazetarët, por jo te të gjithë.
Ndodh edhe te politikanët gati te të gjithë, që kujtojnë se duke folur fjalë të tipit si “implementoj”, “performoj”, e “performancë” e kështu, kujtojnë se na i mbushin mendjen më shumë.
Në fakt është e kundërta! Sa mirë t’i nyjtojnë gjërat në shqip, aq më e kuptueshme, aq më e realizueshme do të ishte edhe politika e gjerë, politika e madhe edhe politika kulturore dhe gjithçka realizojnë. Ky është tipar.
Pjesa tjetër është edhe trysnia që vjen nga krahinat.
Ne jemi një vend i vogël, kemi qenë të ndarë, mirë që është edhe fat i madh që nuk kemi më kufirin, detyrimin që të shkojmë më vizë në Kosovë apo hapësirat shqiptare të shteti maqedonas.
Kjo bën që shtegtimi i njerëzve të jetë edhe shtegtim i gjuhës. Shkojmë ne atje dhe dëgjojmë që ata “nuk flasin krejt si na”.
I kanë dialektet pak më të theksuara. Vijnë ata këtu dhe përpiqen që kur vijnë në plazhin e Durrësit, sigurisht për të kaluar 15 ditë, janë të detyruar që marrin e japin dhe e shikojnë ku janë. Masin pra, si të thuash, nivelin e gjuhës ku janë.
E bukura e të gjithë kësaj pune është që edhe ata ndikojnë dhe ndikohen. Në këtë kuadër, unë mendoj se nuk kemi realizuar gjithçka, por hapësirat janë të mbara. Shqiptarët e kanë kuptuar që për të folur dhe për të komunikuar me gojë, mund të flasin ashtu siç janë mësuar e siç flasin edhe në shtëpi.
Por, për të shkruar dhe për të komunikuar, për bërë kulturë dhe për t’u kuptuar kanë nevojë për një përafrim sa më të madh mbi bazën e gjuhe të përbashkët, që për mua është duke shkuar në vija të mira.
Sigurisht që na bie detyra edhe ta përkujdesim këtë mbarëvajtje. Këshilli Ndërakademik ku unë jam një nga anëtarët, ka pasur në synimin e vet dhe vazhdon ta ketë, që të punojë që gjuha shqipe të jetë e tillë, gjuha standarde, që të jetë edhe përfshirëse.
Domethënë mbi bazën e rregullave të drejtshkrimit të shqipes së sotme t’u lihet hapësirë edhe prurjeve, sidomos leksikore që vijnë nga krahinat, pa asnjë paragjykim krahinarist.
Dhe, në disa vende edhe në gjëra të veçanta, edhe drejtshkrimi mund të ketë ndonjë përmirësim.
Por, gjithmonë duke patur parasysh që drejtshkrimi i njehsuar i shqipes, pas alfabetit dhe bashkë me alfabetin, ka qenë fitorja më e madhe e pallogaritshme e popullit shqiptar”.
-Profesor, Këshilli Ndërakademik, ndryshimet që janë marrë në diskutim, këto që ju thoni, për të shkuarit dhe të ardhurit e njerëzve nga të dyja anët e kufirit, a mund të rezultojnë me një fjalor të ri duke shtuar numrin e fjalëve që janë deri tani? Pra, që të kemi një shifër të plotë të fjalëve që janë në shqipe, përfshi edhe ndoshta nuk e di nëse është i përshatatshëm si koncept, ai që quhet “cenimi i standardes”?
-Gjovalin Shkurtaj: “Mendoj se Këshilli Ndërakademik ka pasur synimin që drejtshkrimi të mbetet në fuqi, por të përmirësohet në ndonjë pikë që mund të ketë pasur mangësi ose ka pasur gjurmët e një kohe kur është bërë.
Kongresi i Drejtshkrimit është i vitit 1972. Tashmë dihet se sa e ngurtë dhe se sa e mbyllur ka qenë Shqipëria atëherë.
Por, vetë drejtshkrimi është i tillë që është bërë mbi bazën e një pune të gjerë paraprake, me synimin që të përfshihej e gjithë djersa e derdhur nga gjuhëtarët pararendës, nga përpjekjet, nga projektet e ortografive të bëra edhe në Kosovë, edhe te ne.
Mbështetet në një punë paraprake që ishte bërë dhe që u quajt pastaj në një miratim plebishitar që në Konsultën e Prishtinës. Pra, katër vjet përpara se bëhej Kongresi i Drejtshkrimit në Prishtinë u bë Konsulta e Prillit.
Ndërsa këtu ishte botuar Rregullat e Drejtshkrimit si projekt për t’u diskutuara me synimin që aq sa mund të diskutohej apo të merrej mendimi edhe më gjerë, në Kosovë, në kushtet poltike të asaj kohe, u mirëprit ky variant dhe filloi zbatimi menjëherë në ballë të gjerë.
Aq, sa në një farë mënyre mund të themi që pa Konsultën e Prishtinës nuk do ta kishim pasur Kongresin e Drejtshkrimit.
Dhe, të dy sëbashku, këto dy tubime të rëndësishme në radhë të parë atdhetare, politike por edhe gjuhësore, kanë vlerën që ua prenë shiqptarëve veshjen kulturore të shprehjes.
Domethënë, caktuan pikat kryesore mbi të cilat do të ecë përbashkimi i gjuhës, drejtshkrimi do të njehsohej.
Por, njehsimi i drejtshkrimit është i tillë që nuk pengon dhe nuk duhet të pengojë prurjet e mëdha.
Prandaj unë, besoj edhe dëgjuesit dhe lexuesit më japin të drejtë, që vlerësova shumë Kongresin e Manastirit, sepse alfabeti i njejtë i jep mundësi të gjithë shqiptarëve që ta shkruajnë gjuhën e vet ashtu si e ndjenë pra, si e dëgjojnë. E para.
Parimi themelor i drejtshkrimit të shqipes ka qenë dhe mbetet parimi fonetik, që do të thotë që fjalët shkruhen ashtu siç shqiptohen.
Kjo ia lehtëson shumë punën atyre që e nxënë shqipen në shkollë, që shkojnë për herë të parë në shkollë, ose që shkojnë në moshë të madhe, por që nuk dinë të shkruajnë dhe të lexojnë.
Nga kjo pikëpamje ky parim i dretjshkrimit ka qenë jetëdhënës.
Sigurisht, pas këtyre viteve që kanë kaluar, sepse u bënë 42 vjet që nga Kongresi i Drejtshkrimit, disa nga ato elementë që quheshin “zbatim i parimit të shqiptimit”, pra sipas shqiptimit të përgjithshëm, tani ato janë bërë normë.
Njerëzit janë mësuar me këtë normë. Unë shikoj që drejtshkrimi nuk ka kaq shumë probleme. Unë shikoj që ne kemi më shumë problem me qëndrimin ndaj fjalëve të huaja, me qëndrimin joterminologjik kur duhet dhe me përdorimin e mënyrave të të thënit, ajo që quhet “etnografia e ligjërimit”.
Kemi më shumë problem që njerëzit ta ndjejnë lirshëm këtë zbatim të drejtshkrimit, por të shprehen ashtu si e mendon ai duke menduar pra të folmen e vet dhe duke e realizuar në shqipen standarde se sa probleme se si ta shkuajmë “këtë” ose “atë”.
Mënyra e të shkruarit nëpërmjet librave të shkollës, pothuajse e ka zgjidhur.
Jam i bindur se ato që janë thënë në mbledhjet e Këshillit Ndërakademik nuk janë vendime. Janë mendime të ndryshme, sa të mbarojë krejt diskutimi i problemeve.
Tani kemi në plan të diskutojmë disa probleme lidhur me shkrimin e etnikave, pra të emrave etnikë, me shkronjë të madhe apo me të vogël. Po themi “shqiptar” ta shkruajmë me madhe apo me të vogël.
Ka vende që i shkruajnë me të mëdha të gjithë etnikat (ne i kemi pasur) për t’i rrafshuar por dhe për të parë se ku jemi për të dalë parasysh edhe prirjeve që ka gjuha.
Do të diskutohet edhe problemi i qëndrimit ndaj fjalëve të huaja, një problem që është në vijimet kryesore.
Fjalët e huaja të domosdoshme nuk mund të mënjanohen. Fjalë të tjera edhe mund të pranohen, por gjithnjë mbi këtë bazë: Është e vlefshme nëqoftëse duhet paatjetër, përndryshe edhe mund të hiqen.
Pastaj të gjitha materialet do të botohen me qëllim që specialistët… Se, nuk janë specialistë gjuhësie vetëm ata që janë në Këshillin Ndërakademik.
Ka edhe profesorë të tjerë që janë shumë! Të gjithë mund të japin mendime të tjera mbështetëse dhe pas gjithë kësaj pastaj do të dalë e nevojshme që të ribotohet libri i Rregullave të Drejtshkrimit duke pasqyruar edhe këto përmirësime.
Por, deri më sot këto janë vetëm diskutime dhe unë mendoj se edhe nëpërmjet kësaj bisede, duke i përshëndetur të gjithë dashamirët e gjuhës shqipe, duhet që t’i qetësojmë të gjithë që nuk është puna as për të prishur dhe as për të ribërë. Problemi është për mbi një gjuhë standarde të njehsuar që ka 40 e ca vjet që po jep prova se mund të shkruhet me të, mund të përkthehet me të, mund të bëhen punë të mira kulturore, t’i hapen shtigjet edhe më tej.
Të punohet, të zbatohet dhe mbi të gjitha, jam i bindur që shteti ynë këtu, shteti në Kosovë, pra hapësirat shqiptare kudo që janë, aq sa e kanë mundësinë nëpërmjet shteteve ku veprojnë, bashkë edhe me të gjithë sa jemi, nëpërmjet asaj që shkruajmë dhe botojmë ne këtu në Shqipëri dhe në trojet kompakte ballkanike shqiptare, t’u japim zgjedhjet, modelin edhe ayre që janë jashtë Shqipërie, që botimet tona, shkrimet tona, fjalimet tona, të jenë edhe gjuhë shqipe për të gjithë sa janë”.
-Profesor, faleminderit për bisedën!
-Gjovalin Shkurtaj: “Faleminderit që më ftuat”!
als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn