als_Latn dik_Latn sag_Latn
Duke qenë se enigma paraqitet me anë të definicionit (pyetjes apo të dhënës), do të hedhim një vështrim pikërisht mbi ndërtimin e definicionit si pjesë të parë të saj, apo si anë të prezantimit të enigmës. Thelbi i enigmës është një objekt, një temë a një fjalë e caktuar. Por bukuria dhe filozofia e paraqitjes së enigmës qëndron në prezantimin e problemit përmes definicionit, frazës apo pyetjes, me një fjalë, përmes të të dhënës si detyrë.
Për të zgjidhur enigmën, zgjidhësi së pari takohet me të dhënën për enigmën. Enigma nuk do të jetë e tillë pa definicionin që ka përpara. Prandaj kjo është pjesa ku përpiluesit duhet të tregojnë mjeshtërinë e tyre në përpilim, sidomos kur janë te fjalëkryqet dhe te kuizet e diturisë. Tek llojet e definicioneve tek fjalëkryqi amerikan dhe ato tek fjalëkryqi britanik, në tema të kaluara, kemi dhënë disa forma të paraqitjes së definicioneve sikundër edhe shembuj, një nga mitologjia antike dhe një rrëfim nga mesjeta shqiptare, për të shpjeguar format e prezantimit të enigmave. Në këtë temë jepen disa këshilla shtesë se cilat gabime nuk duhet t'i bëjmë kur formulojmë një definicion.
Sot, thuajse asnjë gazetë e çfarëdo lloji qoftë nuk botohet pa fjalëkryq ose ndonjë enigmë tjetër. Në fjalëkryqet e botuara në gazetat në gjuhën shqipe, jo rrallë, hasim në shumë gabime, si në kuptimin e etikës në parashtrimin e definicionit ashtu edhe në aspektin gjuhësor, të cilat lëshime humbin bukurinë dhe qëllimin e paraqitjes së enigmës. Përmbajtja e fjalëve dhe e temave të përdorura në enigmat në shqip jo çdoherë është e arsyetuar.
Të plotësosh një fjalëkryq, përveçse të argëtohesh do të thotë edhe të testosh veten në njohuri të përgjithshme, por dhe t'i zgjerosh ato. Një zgjidhës i pasionuar, në rast të zgjidhjes së një enigme do të provojë ndjenjën e vetëbesimit dhe padyshim edhe të argëtimit.
Ndërkohë, ndikimi pozitiv tek zgjidhësi është aspekti edukativ, pasi ai duke plotësuar fjalëkryqe do të përvetësojë shkrimin e drejtë shkronjë për shkronjë të fjalëve. Do të mësojë fjalë të reja të gjuhës bashkë me kuptimin e tyre. Po ashtu do të fitojë njohuri të përgjithshme nga fusha të ndryshme të jetës. Por, ku mbetet mjeshtëria e përpiluesit nëse zgjidhësi provon të kundërtën?
Do të shërbehemi me disa shembuj në vazhdim, të cilët i kemi nxjerrë nga fjalëkryqet e gazetave të ndryshme.
Në njërën nga gazetat tona të përditshme, në fjalëkryqin e saj, gjejmë definicionin “Bëj masakër” dhe tek përgjigjja na del fjala “MASAKROJ”. Kjo nuk është etike sepse përmes fjalëkryqit, me mijëra njerëz do t'i detyrojmë të mendojnë në vetën e parë një fjalë kriminale dhe së dyti i detyrojmë ta shkruajnë me dorën e tyre, po ashtu në vetën e parë, fjalën “masakroj”.
Me mijëra njerëz, në atë ditë e kanë menduar, pëshpëritur dhe shkruar me dorën e tyre fjalën masakroj. Të mendosh dhe ta bësh, ndarja është mëpak se një fije floku. Atyre njerëzve (bie fjala), nuk u mbetet tjetër veçse ta bëjnë, sepse e kanë menduar, e kanë thënë, e kanë shkruar. Ata gati sa nuk janë në tentativë, sepse truri i tyre e përpunoi këtë fjalë në vetën e parë, me shumë gjakftohtësi, madje duke u argëtuar. Kjo ndoshta është një ekzagjerim, por sigurisht çdokush pajtohet që është e drejtë kjo fjalë të mos përdoret. Ose e kundërta e kësaj. Kosova, jo shumë larg, ka kaluar një histori tmerri dhe ka përjetuar masakrat.
Atëherë, a mendoni se do të argëtohet një zgjidhës i këtij fjalëkryqi, i cili ka humbur të afërmit në një masakër?! Përdorimi i kësaj fjale famëkeqe në fjalëkryq kalon kufirin edhe të idiotizmit.
Edhe nëse redaktorët e gazetave nuk e njohin enigmatikën, atyre duhet t'u bëjë përshtypje përdorimi edhe i fjalëve si p.sh. definicioni “i gjymtë” për përgjigjen “SAKAT”.
Si do të ndjehet duke plotësuar këtë fjalë, një djalë i ri, i cili është mjaftë i zgjuar dhe i ka pasion fjalëkryqet, porse karrigia ku ai është ulur, është karrocë invalidësh, në të cilën ka mbetur nga ndonjë fatkeqësi a tjetër, pa dëshirën e tij.
A thua, është argëtuar ai, apo gjatë përpilimit është fyer, duke qenë i detyruar të shkruaj me dorën e tij fjalën “sakat”, fjalën shumë të dhimbshme për të... dhe në vend që të argëtohet, atij i është shpërfaqedhe një herë gjendja e tij, pa i dhënë një shpresë a mbështetje për jetë.Prandaj, ju nuk bëtë tjetër, pos që i dhatë një arsye të fortë për ta hedhur përtokë fjalëkryqin “e argëtimit”.
Në disa programe të përpilimit të fjalëkryqeve, në anglisht, ka një urdhër të posaçëm kompjuterik që të eliminojë nga përdorimi një sërë fjalësh të tilla, të cilat i kodojnë me emrin “black list”, pra lista e zezë.
Kryqëzimi i dy a më shumë fjalëve të panjohura gjithashtu nuk paraqet mjeshtëri në përpilimin e fjalëkryqeve. Fjalorët e enigmatikës apo databazat e ndryshme përdoren gjatë finalizimit të fjalëkryqit ose për t'u zbërthyer nga ndonjë situatë gjatë përpilimit - jo si fjalor parësor.
Në një kënd nuk është aq tragjike të përdoret ndonjë fjalë e panjohur, por kryqëzimi i dy fjalëve të panjohura si p.sh. “majë mali në Korzikë” dhe “rrafshnaltë në Kinë” janë gabimi më i madh që një enigmat mund të bëjë gjatë përpilimit të fjalëkryqit. Do të jetë normale sikur të përdoret vetëm një fjalë e panjohur, e cila do të zgjidhet me ndihmën e fjalëve më shumë të njohura nga drejtimi i kundërt.
Gjithashtu, ka miliona mundësi të përdorimit të “emrave” të njerëzve nga gjuhët e huaja, sepse askush nuk mund ta vërtetojë në është ai emër real apo joreal. Në fjalëkryqet tona gjejmë definicionin “emër i huaj mashkulli”. Shqiptimi i emrave nga gjuhë të huaja lë shumë zbrazëtira me ç'rast dhe enigmatët i shfrytëzojnë këto mundësi duke i shqiptuar emrat sipas nevojës së tyre gjatë përpilimit të fjalëkryqit.
Mospërdorimi i fjalorit drejtshkrimor të gjuhës shqipe, i fjalorit të gjuhës së sotme shqipe, i fjalorëve të enigmatikës3, 4; mos përdorimi i fjalorit të fjalëve dhe shprehjeve të huaja, mospërdorimi i fjalorit të fjalëve të reja e fjalorëve të tjerë profesional, paraqet mospërfillje dhe injorim të rregullave të përpilimit, për çka rezultati ështënjë fjalëkryq i dobët. Nuk është enigmatikë definicioni i llojit “shkruaj a në mes të dy o”, ose “shkruaj PRT”. Ekzistojnë edhe në gjuhën shqipe fjalorët e enigmatikës me tri shkronja, me katër shkronja. Ekzistojnë, në mos askund tjetër edhe shkurtesat dhe akronimet të cilat gjinden përmes internetit. E nëse një treshe nuk ka shkurtesë as akronim atëherë enigmati nuk e ka përfunduar fjalëkryqin, por duhet të evitojë këtë fjalë dhe ta ndërrojë.
Si enigmat, gjatë përpilimit të një fjalëkryqi ose kuizi, do tëtregohemi shumë të ngathët dhe do të dalim nga enigmatika, nëse do të nxjerrim pyetjen “në cilin vit ka lindur shkrimtari n.n.”, siç ndodhë shpesh në kuizet tona. Ja pse është kjo gjë e tepërt dhe nuk është aspak e rëndësishme, e aq mëpak enigmatikë.
Çështja e datës së lindjes i përket bazës së të dhënave, dhe nuk është gjë që duhet mbajtur mend (kushtimisht). Shkrimtarët shquhen nga veprat e tyre dhe jo nga viti as nga vendi i lindjes.
Mendoni se a mund të jetë argëtuese, apo a mund ta konsiderojmë një njeri të zgjuar dhe inteligjent sepse ditka të gjitha datat e lindjes së njerëzve të famshëm, qofshin shkrimtarë, aktorë, këngëtarë, burrështetas etj. Kujtoni përafërsisht sa njerëz të rëndësishëm ka dhe ka pasur në botë dhe logjikoni a është e rëndësishme që ne t'i dimë përmendësh datëlindjet e tyre. Pra, kjo nuk është enigmatikë, bile shumë larg saj. Askush nuk duhet t'i ngatërrojë enigmatikën me enciklopedinë.
Jeta vetëm e një njeriu, në enciklopedi mund të ketë shumë data, si ajo e lindjes, e vdekjes, data e zbulimit të parë, të dytë, data e botimit të një vepre, data e përfundimit të shkollës, data e martesës, data e ndonjë takimi me rëndësi, data e marrjes së një çmimi etj. Por këto shënime nuk duhet të përdoren në enigmatikë.
Do të merrnim këdo intelektual dhe do ta sfidonim me vetëm një pyetje: “Më thoni nga një ngjarje me rëndësi për çdo vit të jetës suaj, që kur keni lindur deri më tani”, sigurisht që nuk mund t'i kompletojë as gjysmën e viteve. Ja sa kanë rëndësi vitet!
Do të ishte shumë sikur të kishim një memorie aq të zhvilluar sa të njihnim gjeografinë të paktën të vendit tonë. Prandaj, rrjedhimisht nga kjo, është absurde që një adhuruesi të enigmatikës t'i paraqitet një pyetje e llojit, “fshat në verilindje të Brazilit”, dhe kur hapim hartën, shohim se fshati nuk ekziston as në hartë për shkak të parëndësisë, pasi që mund të jetë aq i vogël sa nuk i plotëson kriteret as për ta shënuar në hartë. Vetëm shtetet e botës dhe kryeqytetet e tyre, t'i dijë një njeri do të ishte e mjaftueshme, por imagjinoni sa fshatra ka bota sikur t'i mbanim në mend. Do të ishte e pranueshme sikur të përdoreshin vetëm emrat e kontinenteve, oqeaneve, deteve, ngushticave, shkretëtirave, lumenjve, liqeneve e majave më të njohura, por jo krejt lista e emrave gjeografikë të krejt Botës. Kjo nuk përbën argëtim as tregon dituri.
Këtu nuk mund të mos kujtojmë një fakt gjithashtu të rëndësishëm, të cilin na e jep si mësim Jozef G. Hercberg, që është redaktor i disa gazetave në qytetin e New York-ut: "gazetari, do të thotë të dish se çfarë të heqësh dhe të koncentrosh atë që mbetet. Ndodh shpesh që gazetarët e sektorëve dhe specialistët shkruajnë më tepër nga ç'është e nevojshme, sepse harrojnë që shkruajnë për një lexues të përgjithshëm dhe jo për burimet e tyre".
Kjo do të thotë që një gazetar që pasqyron teknikën e transplantimit të organeve në një gazetë të përgjithshme nuk ka nevojë të hyjë në po ato detaje që do të hynte gazetari i një gazete shkencore të mjekësisë në një shkrim të vetin.
Kjo na mëson që pyetjet, ta zëmë nga matematika, të jenë sipërfaqësore, të atilla që mund t'i gjejë edhe një zgjidhës që s'është matematikan. Fjalët nga mjekësia duhet të jenë të tilla që t'i gjejë një zgjidhës që s'është mjek. Pra, pyetjet e thella profesionale duhet të shmangen gjithsesi.
Përdorimi i të njëjtës fjalë, në lakime të ndryshme përsëri nuk quhet profesionale në krijimin e fjalëkryqeve. Nëse përdorim në një kolonë fjalën “dasmë”, nuk është mjeshtëri që edhe në kolonën më poshtë të përdorim përsëri fjalën “dasmor”, sepse kjo nuk zgjon kureshtjen tek zgjidhësi i fjalëkryqit. Pra duhet shmangur fjalët që i takojnë të së njëjtës familje fjalësh, por që u takojnë kategorive të ndryshme gramatikore. Anglezët si adhurues të mëdhenj të fjalëkryqit kanë një rregull që të mos e përdorin përbrenda të njëjtit fjalëkryq shembull edhe fjalën “Britania” edhe fjalën “Britania e Madhe”. Ky rregull është shumë me vend dhe duhet të vlejë edhe në fjalëkryqet tona.
Pra, u deshën gjithë këta shembuj për të përfunduar se një përpilues i mirë i enigmave është ai i cili di të parashtrojë pyetje të mirë.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn