als_Latn dik_Latn sag_Latn
Rebusi është enigma në të cilën kërkohet të gjendet fjala, e cila paraqitet me anë të ilustrimit figurativ me fotografi, me vizatime në kombinim me germa, numra, nota apo shenja të tjera.
Ndonëse rebusi nuk është më i popullarizuari ndër enigma sikur është fjalëkryqi, tetëkahorja, anagrami e plotësoret e ndryshme, gjithsesi është simbol i dhe sinonim i enigmatikës në përgjithësi. Vetë fjala rebus e mori kuptimin figurativ “misterioz”, enigmë, gjë e paqartë.
Nëse fjalën REBUS do ta zbërthejmë me ndihmën e fjalës latine “NON VERBIS, SED REBUS”– "JO ME FJALË POR ME GJËRA" do të fitojmë në një mënyrë parimin e kësaj enigme apo kuptimin e saj.
Nga parimi i rebusit, enigmatët modernë kanë nxjerrë edhe nënlloje të rebuseve, si rebus shkronjor, foto-rebus e lloje të tjera të rebuseve të cilat me anën e një apostrofi pranë figurës heqin shkronjën e parë të saj dhe në disa nga këto nënlloje shfrytëzohet përsëri ajo shkronjë në fund të figurës ose të rebusit apo i bashkërendojnë shkronjat që i tërheqin me shenjën e presjes apo të apostrofit.
Tek rebuset pakë më të gjata, pra me shumë elemente, në ndonjë rast përpiluesve u nevojiten ndërrimi i ndonjë shkronje dhe e kërkojnë atë në mënyrën (M=T), në mënyrë që figura ARMA të lexohet ARTA, dha pjesa tjetër e rebusit të marrë kuptimin. Në disa lloje të rebusit me figura, shenja e presjes në fillim apo në fund të figurës tregon për heqjen e një shkronje në atë anë në të cilën ndodhet apostrofi, ose të aq shkronjave në atë anë aq sa apostrofë ndodhen.
Në fotorebuse, shkronjat ndihmëse të cilat nuk duhet të përdoren me tepri, vendosen në mes të njërës dhe tjetrës fotografi, ose në cepin e njërës fotografi për t'iu shtuar fjalës që nxirret nga fotografia në pozitën ku ndodhet, në fillim apo në fund. Tek rebuset, në shumë raste aplikohet çelësi i rebusit.
ÇELËSI I REBUSIT është paraqitja me numra e pjesëve dhe e masës së shkronjave të elementeve të rebusit. Në skajin e një rebusi do të shihni çelësin e paraqitur me disa numra, si: 1, 3, 1, 3 - që do të thotë se elementi i parë jep vetëm 1 germë, elemendi i dytë 3 germa, elementi i tretë 1 germë dhe elementi i katërt 3 germa. Duke mbledhur këta numra kuptojmë edhe se fjala që kërkohet përmban kaq shkronja, në këtë rast 8 shkronja. Kjo është një ndihmë e madhe në rastet kur zgjidhësi mund të jetë në dilemë nëse një figurë e caktuar është përdorur me një emër apo me një tjetër.
Shembull: Në një rebus mund të përdoret një ka (mashkull i lopës), porse zgjidhësi bie në dilemë nëse do të fitoj zgjidhjen e rebusit duke përdorur atë element si KA, TER, VIÇ, TERAK apo DEM! Prandaj, në këtë rast çelësi është i vlefshëm. Në rebuset shpërblyese, ose në ato më të vështira, nuk është e domosdoshme që të jepet çelësi.
HISTORIKU tregon se rebusi është paraqitur në Francë në shekullin XV. Në fillim, në Pikardi, rebusi është përdorur gjatë festave apo në kohën e karnavaleve, ku janë organizuar shfaqje fantazie të jetës lokale të cilat quheshin “ditë të reja” , latinisht: De rebus, quae geruntur!, shqip: për gjërat të cilat ndodhin.
(Rébus sur les misères de la France, gravure par Jacques de la Carrière, 1592. Bibliothèque nationale de France, Département des estampes et de la photographie, inv. Qb 1 1592)
Më vonë rebusi fitoi në rëndësi të cilën edhe sot e gëzon. Në vitin 1582, në Francë është paraqitur përmbledhja e parë e rebuseve të cilën e hartoi E. Tabourot.Në Rusi, rebuset e para janë paraqitur faqet e gazetës “Llustracija” në vitin 1845.
Sa i përket kohës sonë, rebusi kultivohet më së miri në Itali ku i kushtohet shumë rëndësi. Enigmatët, ndoshta në bashkëpunim me ndonjë artist vizatues kanë krijuar me qindra figura të posaçme për përdorim në rebus.
Në gazetat shqiptare, dihet që rebusi u zhvillua dhe u popullarizua në revistën enigmologjike “HORIZONTI” e cila doli që nga viti 1981, ndonëse enigmatët shqiptarë të Kosovës, rebuse, më parë kishin botuar edhe në revistat e kohës në gjuhë të tjera, si në ato kroate përpara se të krijohej mundësia për të botuar në shqip.
Deri në daljene revistës së parë shqiptare për enigmatikë “HORIZONTI” më 1981, rebuse mund të jenë botuar edhe në shtojca apo rubrika të gazetave të asaj kohe si në "RILINDJA" e në botime të tjera në shqip. Por në përputhje me parimet e kësaj enigme, pra sipas rregullit, kjo enigmë është rritur në revistën “HORIZONTI”, e cila ka kontribuar edhe me botime nga teoria e enigmatikës, të vlefshme këto për zhvillim profesional të enigmatikës.
Padyshim, rebusi rrjedh nga hieroglifët që janë shkresë e komponuar nga pikturat si simbole të shpikura nga egjiptianët e vjetër.
Hieroglifët origjinal, të shkruar në monumente që mund të lexoheshin nga priftërinjtë dhe nga njerëzit e shkolluar – mënyrë kjo e paraqitur e njohurive nga një grup i zgjedhur njerëzish. Rebusi ishte i mbishkruar me piktura, duke prezantuar njerëz të famshëm ose qytete të tyre të popullarizuara në Greqinë antike dhe në Romë. Monedhat e Jul Cezarit ishin të shtypura me një elefant në të.
Rebuset qenë më të popullarizuar në mesjetë, si dekore për emblema heraldike. Përdorimi i stemave qe një sistem me të cilin familjet dhe dinastitë i ruanin pasuritë e tyre. Çdo lindje, vdekje, martesë dhe hartë territoriale ishte me besim të përshkruar me shenjat familjare, në armë dhe në gjëra të vlefshme.Në esencë, këto mburoja bëheshin një histori e shkurtër e familjes.
Rebusi, sikur u tha më parë, në fillim të shekullit XV,u zhvillua shumë në Pikardi të Francës.Çdo vit gjatë kohës së përgatitjeve të mëdha për festën e Pashkëve, priftërinjtë nxirrnin pamfletet religjioze të kompozuara nga fjalët e pikturat, kështu që çdo analfabet mund të kuptonte diçka nga porosia e tyre. Populli i pëlqente rebuset me një pasion të madh dhe besonte në to marrëzisht.
Njerëzit e pasur bënin piktura të ndryshme me emrat e tyre, psh.: Tri kështjellat për Kastletonin. Mandej emrat e qyteteve i paraqitnin me figura reprezentuese p.sh. “Lion” (luani), e paraqitnin qytetin e Lionit. Në libra të botuar përdoreshin simbole të ndryshme që kishin porosinë dhe fshehtësinë e tyre.
Sot rebuset më së shumti i gjejmë nëpër revista enigmatike dhe në ato për fëmijë. Së pari enigmat, gjëzat e fëmijëve ishin të ngjashme me hieroglifët e Biblës. Ato ishin të lehta për t'u kuptuar nga fëmijët e analfabetët në Pikardi. Ata do të mund t'i lexonin mësimet e tyre më lehtë sikur në mësimin e Biblës.
REBUSI SOT edhe në kohën tonë, në programet e shkollore, në një mënyrë janë të inkorporuar elemente të natyrës së rebusit sidomos në fazën e mësimit të shkrim-leximit. Patjetër do të na vijë ndërmend Abetarja, ku kemi mësuar leximin, e cila ishte e ilustruar edhe me figura të ndryshme të cilat na ndihmonin për të mësuar shkronjat.
Sot, janë botuar edhe ushtrimore parashkollore, të cilat gjithashtu prezantojnë shkronjat e ndryshme me anë të figurave të njohura për fëmijët.
Por rebusi si enigmë për të rritur, sot gjendet gati në të gjitha revistat enigmologjike në gjuhën shqipe por jo në masë të madhe. Kjo ndoshta konform kërkesës së zgjidhësve.
Në shqip janë botuar mjaftë rebuse me shkronja; rebuse me figura; fotorebuse dhe rebuse të kombinuara. Për fund po paraqesim një rebus me simbolet kimike.
Autor i rebuseve: Arbëresh Dalipi
Artikulli i botuar më parë në Revistën për Enigmatikë "HORIZONTI"
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fra_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn szl_Latn als_Latn