als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Vuajtjet e popullit nė viset veriore tė trojeve Shqiptare janė pėrshkallėzuar sidomos nė periudhėn nga 5 janari deri mė 7 shkurt tė vitit 1943 kur ėshtė kryer gjenocid i pa parė kundėr popullsisė sė besimit islam tė kėtyre trevave. Sipas dėshmive tė dokumentuara nė kėtė periudhė janė masakruar rreth 9200 njerėz. Popullsia e kėsaj treve ėshtė persekutuar pa dallim gjuhe, pėrkatėsie kombėtare (shqiptarė apo boshnjakė). Kjo ka ndodhur gjatė Luftės sė Dytė Botėrore - luftė e cila pėr ēetnikėt kishte edhe karakter "kryqėzate".
Gjenocidi serbomadh mori formė tė organizuar shtetėrore qysh nė vitin 1844, me programin Naēertanija tė Ilia Garashaninit, ish-ministėr i Punėve tė Brendshme tė Principatės sė Serbisė, pėr tė vazhduar me projektin e Vlladan Gjeorgjeviqit, mė 1908. Pas reformės agrare, vazhdohet me programin kolonizimit i cili paraqitet nė parlament nė Beograd nė formė memorandumi me titull Shpėrngulja e Arnautėve, mė 7 mars 1937, nga Vaso Ēubrilloviē, ku tregoheshin mėnyrat ēnjerėzore qė duhej tė pėrdorte shteti serb pėr zhdukjen e shqiptarėve. Elaborati i titulluar Projekt-raport pėr Shqipėrinė, i cili u promovua nga nobelisti i mėvonshėm Ivo Andriq, mė 30 janar 1939, paraqet planet pėr zhdukjen e shqiptarėve dhe shtetit shqiptar. Ndėrsa projekti i Stefan Moleviēit, i 30 qershorit i viti 1941, parasheh fshirjen e Shqipėrisė nga harta ballkanike dhe zhdukjen totale tė shqiptarėve, program tė cilin u mundua ta realizoj edhe Drazha Mihailloviq gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, sidomos nė viset veriore tė trojeve Shqiptare.
Historiografia shqiptare nė dy dekadat e fundit ka bėrė pėrpjekje tė dukshme pėr zbardhjen e ngjarjeve dhe zhvillimeve politiko-ushtarake nė trevat etnike shqiptare gjatė Luftės sė Dytė Botėrore. Pėr kėtė qėllim janė organizuar me dhjetėra simpoziume shkencore nė Tiranė, Prishtinė, Shkup etj, nė tė cilat janė ofruar fakte dhe dėshmi tė pakontestueshme pėr krimin dhe gjenocidin ndaj popullsisė civile shqiptare nga ana e forcave tė ndryshme pushtuese ēetnike e komuniste.
Krimet ēetnike-komuniste janė kryer nė vijimėsi, sa herė qė u ėshtė dhėnė mundėsia, e qė pėr fat tė keq deri mė sot kanė ngelur nė errėsirė.
Tė dhėnat burimore flasin qartė se forcat serbo-malazeze ēetnike tė pėrkrahura me logjistikė dhe me armė nga ushtria italiane, shkatėrruan pėrtokė 82 fshatra nė Krahinėn e Bihorit nė Sanxhak, mė 5 - 6 janar tė vitit 1943. Kėto forca ēetnike serbo-malazeze i ka udhėhequr nga krimineli i njohur Pavle Gjurishiq. Siē bėjnė tė ditur dokumentet arkivore shqiptare, brenda dy ditėve janė vrarė, therur, dhe masakruar nė forma tė daytime, mbi 4 628 banorė shqiptarė. Qindra tė tjerė janė zėnė rob (shumica gra e vajza tė reja) kurse mbi 15.000 janė detyruar t'i lėshojnė vatrat e tyre pėr t'u vendosur nė vende mė tė sigurta. Krahina e Bihorit ishte zonė neutrale midis vijės sė demarkacionit tė Shqipėrisė dhe Malit tė Zi, e cila mbikėqyrej nga autoritetet civile e ushtarake italiane.
Bihori i Sanxhakut ishte lėnė zonė e demarkacionit midis zonės sė interesit gjerman (Serbisė sė regjimit tė Nediqit), zonės italiane (Mbretėrisė sė Malit tė Zi) dhe "Shqipėrisė sė Madhe" nėn kurorėn mbretėrore tė Italisė. Mirėpo, mbi kėtė teritor kishte vu dorė Mali i Zi, me pėrkrahje tė plotė nga ushtria fashiste italiane.
Popullsia e zonės neutrale konsideronte se pėr gjendjen e krijuar dhe pėr masakrėn e Bihorit janė fajtore autoritet shqiptare sikur edhe autoritetet ushtarake italiane tė Malit tė Zi, pėr moskujdesje ndaj sajė. Sipas tyre, zona neutrale e cila nuk i takonte askujt, ishte mundėsi e mirė qė sersbomalazezėt tė realizojnė qėllimin e tyre tė pastrimit etnik tė kėsaj treve. Qeveria shqiptare nuk kishte marrė masat e nevojshme pėr mbrojtjen e saj. Popullata e akuzoi qeverinė sepse nuk ishte nė gjendje as qė ta armatoste popullin qė tė vetorganizohej nė mbrojtjen jetės sė tyre, edhe pse njė gjė e tillė iu ishte premature. Madje, popullit as qė iu bė me dije qė tė gjindej apo tė vetorganizohej nė kėtė situatė tė rėndė.
Pasi qė pėr masakrėn e Bihorit ishte dėgjuar gjithandej, qeveria e Tiranės formoi njė komision i cili do ta analizonte gjendjen e krijuar nė kėtė trevė dhe ta njoftojnte qeverinė pėr masakrėn e shkaktuar ndaj popullatės sė Bihorit dhe pasojat e saja.
Qeveria Libohova e Mbretėrisė Shqiptare e dėrgoi nė Bihor njė komision shtetėror nė krye me Nėnministrin e Tokave tė Lirueme, juristin Qazim Bllaca. Nė komision ishte edhe Thoma Luarasi, me karrierė politike nė kėtė ministri, dhe tre ushtarakė tė lartė italianė dhe njė numėr i parisė shqiptare tė Dukagjinit me Demė Ali Pozharin, Emrush Miftrain, Bajram Gashin dhe disa tė tjerė. Komisionin e shoqėroi njė delegacion i Sanxhakut nė krye me patriotin e zjarrtė shqiptar Mulla Osmanin e Petnicės .
Nga tė dhėnat qė mblodhi ky komision, nė Masakra e Bihorit nga serbo-Maliseet kishin vrarė 590 burra, 185 tė therur, 119 tė grirė; gra - 340 tė vrara, 285 tė thera, 266 tė grira; fėmijė - 701 tė therur, 705 tė djegur, 447 tė grirė. Tė plagosur: burra - 359, gra - 275. Diku rreth 250 gra tė reja e vajza janė deportuar nė kampet ēetniko-drazhiste pėr t'u dhunuar seksulaisht nga ushtarėt serbo-malazez. Asnjė nuk shpėtoi nga thika pėr tė dėshmuar krimin shtazarak. Ua humbėn edhe varret. Pra, numri pėrgjithshėm i viktimave ėshtė 4 628.
Nė Arkivin Qendror tė Shtetit, Tiranė, nė fondin arkivor tė viti 1943 (janar korrik), gjendet dosja nr. 5, me 57 fletė, ekzistojnė disa dokumente origjinale dėrguara kryeministrit tė atėhershėm tė Shqipėrisė Ekrem Bej Libohovės nga ana e Komisionit tė zgjedhur enkas pėr ta konstatuar gjendjen faktike, tė cilat nė mėnyrė tė pakontestueshme dėshmohet krimi dhe gjenocidi serbo-malazias mbi banorėt shqiptar tė kėsaj zone. Dokumentet nė fjalė po vazhdojmė ti paraqesim nė formė origjinale.
Dokumenti i II-tė
"Tiranė, me 30 Kallnuer, 1943-XXI, Shkėlqesisė Ekrem bej Libohova, Kryetar i Kėshillit tė Ministrave
Shkėlqesi
Nė vijim tė kthjellimeve qė patėm nderin tė Ju apim mbi ngjarjen e tmerrshme qė ndodhi nė Bihor, nė krahinat e Senicės e tė Bjelopolės, sikurse na porositėt, po paraqitim sė bashku me kėtė shkresė, nji relacion mbi ato mizorina, i forcuem me dhjetė copė dokumenta provuese. Shkėlqesia e Juaj e din vehtė se ē'masa duhet marrė pėr t'u ardhur nė ndihmė refugjatėve - gadi 10.000 shpirt - qė janė tue vuejtun keqas, si edhe mbi ēka duhet bamė qi ata mizorina mos tė pėrsėriten dhe populli mund tė shkojė nė vend tė vet. Edhe mbi atė pikė simbas porosisė sė Juaj, e kemi dhėnė mendimin tonė kėshillues. Tue qenė tė sigurt se Qeverija Mbretnore do t'a merrė parasysh kėtė ēėshtje me rėndėsin e me ngutėsin qė meriton, mbeteni me shumė nderime.
N'emėr tė muhaxhirėve tė Bihorit
P.S.
I lutemi sė ndershmes Kryesi t'ia pėrcjellė sa mė parė Kryqit tė Kuq Shqiptar dokumentat origjinale, mbasi atij instituti i janė drejtue.
Promemoria mbi ngjarjet e tmerrshme nė zonėn e Bihorit
( Nė vazhdim po japim nga pika 4 e dokumentit tė Dytė nė formė origjinale. I . A)
4. - Bilansi i ditėve tragjike tė Bihorit, shkurtimisht, asht ky: Shtėpija tė djegura 1763, burra tė vramė 590; tė therun 185, gra tė vramė 340; gra tė theruna 285, fėmijė tė therun 701; tė djegun 705, tė grimė prej tė ftohtit: fėmijė 447, gra 266, burra 119, tė vdekur nga urija, tė plagosur: burra 359, gra 275, tė marrun rob (gra e vajza) 251. Pra, gjithsej, si mbas hetimeve tė bamė me shpejti, del se tė vdekurit janė 3741 dhe tė plagosunit 634. Sa pėr 251 shpirt qi mungojnė, shumica e madhe e tė cilave asht gra e vajza, kėto do tė jenė marrė rob qi t'u shėrbejnė ēetnikėve qi t'a plotėsojnė veprėn e tyne tė turpshme e shnjerzore. I takon botės sė qytetnueme t'i peshojė e t'i gjykojė kėto mizorina. Mallkimi i Zotit le tė bien pa mėshirė mbi ata q'i mendojnė e i kryejnė; dėnimi i Drejtėsis njerėzore le t'i ndėshkojė shkaktarėt e kėsaj kėrdie qi janė tregue bisha tė pashpirt.
5.- Shkaktar kryesuer i kėtyre mizorinave mund tė quhet Vojvoda Pavle Gjurishiq, shokėt e ēetat e tij. Ay paturpėsisht pretendon se i asht shtrue autoriteteve ushtarake italiane tė Maltzi dhe se bashkėpunon me to. Vepra kriminale e kryeme kundėr Shqiptarėve tė pafajshėm e tė pamprojtun tė Bihorit e provon plotėsisht se Gjurishiqi dhe ēetnikėt e tij janė anmiq tė betuam tė fisit shqiptar. Janė gjithashtu anmiq tė papajtueshėm t'Italisė: e treguen pėrpara dhe do t'a provojnė rishtas nė ma tė parin rast tė volitshėm. Qi Pavle Gjurishiqi e organizoi planin e masakrit nė Bihor dhe ndofta e zbatoi nė vend, nuk duhet tė ketė dyshim. Dėshminat e atyne q'i banė ēetnikėt nė veprim e sipėr; shenjat qi ata lanė nė lamėn e kėrdisė s'provojnė mjaftėsisht fajin e tij. Por, veē kėtyne provave asht fakti se nuk mund tė merret me mend qi, ndėr ato vise, mund tė veprojė nji ēetė e madhe 4- 5 mijė vetėsh pa dijen e pa lejen e tij. Nė nji proklamatė tė shpallun e tė nėnshkrueme prej tij, mbas masakrit, ay thotė tekstualisht: "Tragjedija e katundit Burgjeve ka sjellė dėshpėrimin e popullit t'onė nė kulm dhe ky ka eksplodue. Populli vetė asht ēue me marrė gjakun dhe njėkohėsisht me u mbrojtė. Kanė ndodhun tmere tė pa mbajtura nė mend deri mė sot, qi ka qenė e pamundur me i ndalue. Komanda e ēetnikėve dhe kryetarėt e njėsive tė mija s'janė pjesėmarrės nė kėtė..." Qi ay gėnjen pa turp, duket faqas, sepse ēetnikėt me uniforma e me tė gjitha shenjat dalluese tė tyne: ata e kryen kėrdinė e jo katundarėt malazias. Kjo gja asht evidente, e dukshme qartėsisht, e pamohueme.
6.- Pavle Gjurishiqi flet, nė Proklamatėn e tij, pėr "tragjedinė e katundit Burgjeve" dhe, me kėtė, don tė thotė se faji asht i popullsis shqiptare, e cila i ka dhanė shkak munxynes sė Bihorit. Kjo asht nji renė qi e akuzon dhe nuk e shfajėson. Ja si qėndron puna: Gadi dy muej ma para, malizas tė katundit Burgjeve qi nuk shkojnė me Shqyptarėt, mbassi shumė ndėr "ta" e kanė zanat grabitjen dhe janė ēetnikė, e atakuan katundin shqiptar Bular, rėmbyen 40 krenė lopė, 250 berra dhe vranė dy bari. Dy javė ma vonė, Shqiptarėt e vendit, tue drojtun dhe kėrcnime tė tjera, u mbėshtjellėn dhe shkuen nė katundin Burgjeve, ku kishin mėsue se gjindet nji pjesė e baktive tė grabitun. Atje u pritėn me pushkė prej ēetnikėve dhe kėshtu u ndes nji luftė midis tyne. Pėrfundimi asht se u vranė disa nga tė dy palėt, u dogjėn 5-6 shtėpi, por nuk u damtue as nji njeri qi nuk mori pjesė nė luftim, as nji grue nuk u vra, as nji fėmijė nuk u plagos. Asht marri e thjeshtė tė gjykohet se me ngjarjen e Burgjeve, tė shkaktuese prej malaziasve, popullsia shqiptare ka provokue ahmarrjen e Bihorit. Kryeparė vihet re se katundi shqiptar Bulari, qi u ba shkak pėr ngjarjen e Burgjeve, as nuk gjindet midis atyne 82 katundeve qė janė shkatrre prej ēetnikėve.
7.- Asht jasht menē tė thuhet se ndofta Shqiptarėt e kanė shkaktue vet ngjarjen e Bihorit. Kryeepara ata mezi presin realizimin e idealit tė tyne qi asht bashkimi me Mbretnin shqiptare. Ata e kanė kuptua mirėfilli se ēdo ngatresė e trazirė nė vend, shkon pėr dam tė tyne. Ata vullnetarisht janė ba mbrojtės tė qetėsisė e kanė luftue kundėr kryengritėsve qi kėrcnonin rendin e ri tė vendosun n'at zonė. Ata u kanė dalė zot ushtarėve dhe karabinierėve italianė, kur kėta janė ndodhur ngushtė si nė ngjarjen e Beranės ku ishin rrethue nga ēetnikėt dhe u shliruen nga Shqiptarėt -, jo pėr tjatėr, por pėr njerzi e pėr mirėnjohje kundrejt atyne ushtarėve qi kanė ardhur si shlirues tė tokave shqiptare tė Malitzi. Asht ky provokimi ma i randė pėr tė cilin i fajson Pavle Gjurishiqi, sikundėr del faqas nga Proklamata e tij q'u pėrmend ma nalt. Por, sigurisht "provokimi" asht vetėm nji fjalė pėr ta mbulue tė vėrtetėn. Realiteti asht se Pavle Gjurishiqi me shokė, kundrejt Shqiptarėve nuk ban[ tjatėr veē se me e zbatue planin ma tė gjanė tė Drazha Mihajloviqit. Baterdija e tmerrshme e Bihorit mund tė thuhet se asht zbatimi i pikės sė parė tė Planit tė kurdisun nga Mihajlloviqi, dhe tė shpallun ca kohė ma parė prej Shtypit shqiptar, ku shfaqet qartas vendimi me e shfarosun popullin shqiptar t'atine krahinave.
8.- Tė mjeruemit e tragjedis sė Bihorit, ndėr krahinat e Senicės e tė Bjelopoles, nuk janė vetėm ata q'u shėnuan ma nalt, nė pikėn 4. Janė edhe t'ikunit nga tmeri. Kėta mbath e vdath kanė lanė plangun e shtėpinė dhe kanė marrė rrugėn e malit dhe shumica e tyne kanė dalė pėrkėtej kufinit. Nji pjesė tjatėr e madhe gjindet nė Qendrėn e Bjelopoles. Tė parėt janė 6- 7 shpirt, shumica nė Pejė. Ata tė Bjelopoles janė 4-5 shpirt. Tė gjithė gjinden mos ma keq. Tė plagosunit e tė sėmundit janė nė rezik tė madh. Sėmundje tė rėnda dhe tė rrezikshme, edhe pėr popullsinė e vendit, mund tė shfaqen nė mes tė tyne. Tė gjithė kanė nevojė pėr ndihmė tė shpejtė dhe tė dobishme. I takon Qeverisė mbretėrore t'i vendojė e t'i zbatojė me ngutėsi masat qė do t'i duken ma tė pėrshtatshme. Masat e shpejta dhe ma tė nevojshme munden me u radhitė nė kėtė mėnyrė: a) Organizimi i ndihmės, zyrtare e kombėtare, pėr muhazhirėt tė mjeruemit: strehim, veshje dhe ushqim; b) Dėrgim i shpejtė mjekėsh dhe barnash pėr tė sėmundit; c) Organizimi i rikthimit tė muhazhirėve nėpėr vendet e tyne, pasi tė vendoset atje qetėsija dhe sigurija; d) Pėrkrahje materiale qė tė mundin ata t'a rifillojnė sa mė parė punimin e tokės. (vijon)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn szl_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn