als_Latn lit_Latn mlt_Latn
Nė faqen 35 tė botimit: Nga notimet e Zogut I mbretit tė shqiptarėve, Tiranė, 2008, thuhet: Vjen njė letėr e Ismail Qemal Vlorės, me anėn e Ibrahim Kolocit nga Elbasani. Ismail Qemali thoshte: Arrita nė Vlorė, ku kemi thirrur njė Kongres pėr tė shpallur pavarėsinė e Shqipėrisė. Ju lutem tė vini sa mė shpejt nė kėtė Kongres pasi koha nuk pret.1)
Shumė interesante kjo letėr e shkruar nga dora e themeluesit tė shtetit shqiptar, Ismail Qemali, ndonėse e pa dokumentuar gjėkundi. Por le ta marrim si tė mirėqenė dhe ti kthehmi datės 21 Nėntor 1912, kur Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, pėrfaqėsuesit e kolonisė shqiptare nė Bukuresht dhe shoqėruesit e tjerė zbritėn nė portin e Durrėsit. Dihet se nga qyteti i Durrėsit u bėnė telefonatat dhe u nisėn telegramet e parė nė Shijak, Tiranė, Krujė, Kavajė e Elbasan pėr tu njoftuar pėr shpalljen e Pavarėsisė sė Shqipėrisė nė Durrės. I kėrcėnuar me arrestim nga autoritetet osmane tė qytetit, Ismail Qemali vendosi ta ngrinte Flamurin Kombėtar nė Vlorė, ku ndjehej mė i sigurt. Pasi mori me vete edhe pėrfaqėsuesit e Durrėsit, Shijakut, Tiranės e Krujės, Ismail Qemal bej Vlora ndaloi nė Kavajė; ku, ndėrsa patriotėt kavajas bėnin pėrgatitjet pėr kalimin e Shkumbinit nė va tė lirė nga patrullat osmane, njoftoi edhe patriotė tė tjerė.
Nė Fier u takuan me delegatėt e ardhur nga Kosova e Maqedonia. Komandanti i shquar popullor Isa Boletini dhe 400 luftėtarėt shoqėrues tė tij, tė vonuar nga luftimet nė Rashkė e Podujevė, do tė mbėrrinte nė Vlorė mė 29 Nėntor. Pėr fat tė keq, udhėheqėsit e tjerė kosovarė: Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Idriz Seferi, Sait Hoxha, Kosum Seferi etj., qė ishin angazhuar me mbrojtjen e zonave tė ndryshme tė Kosovės, ishin arrestuar nga ushtria pushtuese e mbretėrisė serbe dhe ishin mbyllur nė burgun e Beogradit. Bajram Curri ishte bllokuar nė luftimet e Plavės, Gucisė e Gjakovės dhe e kishte tė pamundur kalimin e luginės sė Drinit nga trupat e ushtrisė mbretėrore serbe. Siē është e vėrtetuar edhe me dokumente, karvani i Ismail Qemal beut mbėrriti nė Vlorė mė 25 Nėntor. Po atė mbasdite e deri natėn vonė, i mbiquajturi Plaku i Vlorės vazhdoi tu dėrgonte telegrame edhe prefekturave e nėnprefekturave qė nuk ishin njoftuar akoma pėr ngjarjen e madhe qė do tė ndodhte.2)
Pėrsėri le tė supozojmė se ka patur shumė arsye, e dyzeta prej tė cilave mund tė ketė qenė qė nėnprefektura e Matit mund tė mos ketė patur fare central telefonik apo e kishte tė prishur, Ismail Qemali do jetė ulur dhe e ka shkruar letrėn siē thuhet nė Nga notimet e Zogut... Nė rastin mė urgjent, korrierit do ti jetė dashur tė nisej nga Vlora nė mėngjesin e 26 Nėntorit pė tė mbėrritur nė Elbasan nė darkė vonė. Pėrsėri me urgjencė korrieri Ibrahim Koloci, i pėrmendur nė Nga notimet e Zogut..., duhet tė jetė nisur nga Elbasani nė mėngjesin e 27 Nėntorit pėr tė mbėrritur nė Burgajet nė darkė vonė. Tė nesėrmen, pra mė datėn 28 Nėntor 1912, paria e Matit ka zgjedhur Muhtar (turq. kryeplak) Ahmet bej Zogollin, Riza bej Ēelėn dhe Kurt agė Kadiun si pėrfaqėsues tė Matit nė Kuvendin e Vlorės. Pra edhe me supozimin hipotetik se letra ėshtė dėrguar me korrier special tė Ismail Qemalit nga Vlora, Ahmet Zogu rezulton tė ketė qenė akoma nė Mat mė 28 Nėntor 1912, kur nė Vlorė u shpall Pavarėsia e Shqipėrisė dhe u ngrit Flamuri Kombėtar. Mirėpo, nė Nga notimet e Zogut na del se ai paska qenė njė faktor aktiv nė mbledhjen e parė tė Kuvendit qė shpalli Pavarėsinė e Shqipėrisė. Tekstualisht nė Nga notimet thuhet:
Sa mbėrriti nė Vlorė, Zogu shkoi tek Ismail Qemali, i cili kur e pa Zogun, u ēua nė kėmbė e pėrqafoi i mallėngjyer... Pasi pėrfunduan pėrshėndetjet e rastit, Zogu u vu nė dijeni tė qėllimeve dhe tė programit tė kongresit, duke u treguar i zjarrtė nė realizimin e ėndrrės shekullore tė Shqipėrisė. Fjalimi i tij pati njė ushtim tė thellė tek tė gjithė pjesėmarrėsit nė kėtė kongres, tė cilėt e quajtėn si njė nga shtyllat e shėndosha pėr ruajtjen e fatit tė lumtur tė sė nesėrmes sė Atdheut. Nė kongresin e Vlorės, Zogu ishte edhe pėrfaqėsues i Mirditės, pasi e ngarkuan me kėtė detyrė kapidan Marka Gjoni me bajraktarėt e Mirditės. Pasi morėn fund tė gjitha bisedimet, mė 28 nėntor 1912, nė orėn katėr pasdite nė prezencėn e 47 delegatėve tė popullit, nė Vlorėn kreshnike u ngrit drejt qiellit tė kaltėr Flamuri i Pavarėsisė Shqiptare dhe Shqipėria u shpall zyrtarisht si Shtet i Pavarur...3)
Mirėpo dokumentet dhe studimet historike flasin pėr njė tė vėrtetė krejt tjetėr. Sipas tyre, pėr shkak tė pėrparimit tė pandalur tė ushtrive mbretėrore serbe, gjendja nė Shqipėri po bėhej gjithnjė mė kritike. Kjo ishte arsyeja qė nė mbrėmjen e 27 nėntorit delegatėt qė ndodheshin nė Vlorė, ndonėse nuk kishin arritur ende pėrfaqėsuesit e disa krahinave, vendosėn qė Kuvendin Kombėtar ta mblidhnin tė nesėrmen, mė 28 Nėntor 1912, nė orėn 14. Albanologu i njohur Rober Elsie ka ekspozuar nė internet proēesverbalin e mbledhes sė parė tė Kuvendit tė Vlorės, fjalėn e nismėtarit dhe kryetarit tė mbledhjes, Ismail Qemali, Deklaratėn e Pavarėsisė sė Shqipėrisė dhe listėn e 41 firmėtarėve tė saj qė pėrfaqėsonin tė gjitha trevat shqiptare nga Plava e Gucia nė Ēamėri, nga Durrėsi nė Shkup e Prishtinė. Emrat e delegatėve firmėtarė janė nxjerrė nga gazeta e Qeverisė sė Pėrkohėshme tė Vlorės, Pėrlindje Shqipniės, e koleksionuar dhe botuar nga patrioti Lef Nosi. Pavarėsisht se ēfarė shkruhet nė Nga notimet e Zogut..., emri i tė deleguarve tė Matit, nuk figuron aty.4)
Nė tė vėrtetė, Ahmet bej Zogolli me delegatėt e Matit dhe 25 kalorėsit shoqėrues tė tyre kanë qenë rreth datës 30 Nėntor 1912 nė Elbasan. Kėtė fakt e dėshmon njė telegram informues i prefektit nė detyrė i Elbasanit, Aqif pashė Biēakēiu, dėrguar Qeverisë sė Përkohshme të Vlorës më 2 dhjetor 1912. Shprehimisht, në atë telegram thuhet:
Nga goja e Ahmet be Matit që erdhi në Elbasan, mësuam se serbët, kur hynë në Lumë, paskan fillaur të djegin shtëpira dhe të vrasin njerëz. Nga kjo sjellje barbare lumjanët qenkan revoltuar kundra serbëve dhe nja gjashtë batalione serbe i paskan zhdukur. Një sasi tjetër ushtarësh që mundën të shpëtojnë e paskan dëbuar nga Luma dhe u paskan marrë nga dy topa dhe nja dy mitralozë. 5)
Nė telegramin e Aqif Pashës nuk bëhet fjalë se Ahmet bej Zogolli kishte në plan të shkonte në Vlorë, por as notimet e Zogut nuk pėrmėndet fare takimi i tij me prefektin Aqif pashė Biēakēiu. Në fakt, Aqif Pasha kishte qenė ndėr personalitetet e parė qė Ismail Qemali i kishte kėrkuar pėr tė marrė pjesė nė Kuvendin historik tė Vlorės, por ai nuk kishte parë të arsyeshme tė largohej nga Elbasani, në një kohë kur delegatët e ardhur nga Ohri e kishin njoftuar mbi rrezikun e afërt të pushtimit tė qytetit nga trupat ushtarake tė mbretėrisė sė Serbisė. Nė vend tė tij, Qysh mė 25 Nėntor 1912, Aqif Pasha dhe dhe 27 pėrfaqėsues tė qytetit e krahinave tė prefekturės sė Elbasanit kishin nėnshkruar telegramin e njohur dėrguar Ismail Qemalit: Gjithė populli ynė, myslimanė e tė krishterė, me nji za kanė pranue indipendencėn e Shqipniės dhe kishin zgjedhur tre delegatët e Elbasanit për Kuvendin e Vlorës: intelektualët patriotė: Mithat bej Frashėri (i biri i Abdyl bej Frashėrit), Lef Nosin dhe Shefqet Daiun, tė cilėt figurojnė firmėtarė tė deklaratės historike tė shpalljes sė Pavarėsisė sė Shqipėrisė. 6)
Nė vend tė Aqif Pashės, nė notimet e Zogut pėrmendet djali i hallės sė Zogut, ku dhe ka bujtur atë natë, Dervish bej Biēaku, i cili duhet të jetë edhe autori i letrės informative qė korrieri Koloci ia ka dorėzuar Ahmet bej Zogollit nė Burgajet. Nė notimet e Zogut thuhet se, delegatėt e Matit arritėn nė Elbasan ku morėn Hamdi bej Ohrin, njė patriot qė gjysmėn e jetės sė tij e ka kaluar nė internim pėr lirinė e Shqipėrisė dhe Dervish bej Biēakun, e u nisėn drejt Fierit. Aty ishte ushtria turke nėn komandėn e Xhavit Pashės, qė ishte tėrhequr nga Kumanova, krejtėsisht e shkatėrruar, me tė sėmurė. Zogu do tu bėnte njė vizitė, pasi ushtria ishte pothuajse nė njė gjendje kritike, pa ushqime, e lodhur, nė pritje pėr tu nisur pėr nė Stamboll.7)
Pas takimit me ushtarėt dhe Xhavit Pashėn nė Fier, Nga notimet e Zogut... marrim vesh se Ahmet bej Zogolli ėshtė nisur drejt e nė mbledhjen e parė tė Kuvendit tė Vlorės, qė shpalli Pavarėsinė e Shqipėrisė, ku ai paskish mbajtur edhe fjalimin e thellė programatik. Mirėpo, pėrsėri dokumentet historike flasin pėr njė tė vėrtetė ndryshe. E para, Xhavit pasha me ushtrinė e tij gjendej nė Berat dhe jo nė Fier; fakt i cili na bėn tė supozojmė se delgatėt e Matit nga Elbasani mund tė kenė udhėtuar drejt Beratit ose Mallakastrės dhe prej andej kanė mbėrritur nė Tepelenė. Mbėrritja nė Tepelenė vėrtetohet nga telegrami qė Ahmet bej Zogolli i ka dėrguar prej aty Ismail Qemal bej Vlorės, mė datė 19 Vjeshtė e Tretė 1328/ 2 Dhjetor 1912, ku thotė:
Shkėlqesisė Tija Ismail Qemal Bej Efendiut, Vlorė
U zgjodha pėrfaqėsues i Matjes. Ndėnshkruni pėr mua vendimet e Kongresit. Tė nisem pėr aty apo jo? Pres me nxitim urdhėrin Tuaj. Ahmed Myhtar Matja. 8)
Duket se pėrgjigja e Plakut tė Vlorės, Ismail Qemali, e ka qenė se ishte i mirėpritur, si ēdo pėrfaqėsues i trojeve shqiptare. Ahmed Muhtar Matja dhe pėrfaqėsuesit e tjerė tė Matit arritėn tė marrin pjesė nė mbledhjen e shtatė tė Kuvendit tė Vlorės dhe tė fundit tė tij. Pavarėsisht nga pėrkrahja me gojė e Ahmet bej Zogollit për Qeverinė e Pėrkohshme tė Ismail bej Vlorės, sipas proēesverbalit tė mbledhjes sė 7 dhjetorit 1912, ai as ka mbajtur ndonjė fjalim, as ka bėrė ndonjë pyetje apo diskutim.9)
Gjithsesi, mikpritėsi i Ahmet beut, Eqrem bej Vlora, dėshmon:
Nė vitin 1912 Ahmet Zogu nuk ishte ndonjė i panjohur. Ai kishte ardhur atė vit nė Vlorė, djalė fare i ri, bashkė me kushėririn e tij Dervish bej Biēakun (Elbasani) pėr ti shprehur mbėshtetjen e tij Qeverisė sė Pėrkohshme dhe kishte zėnė vend nė shtėpinė time. Aty pata rast ta vrojtoja mirė. Por doemos, asgjė nuk mė lejoi atėherė tė hamendėsoja se njė ditė ai do tė ngjitej nė majėn e piramidės shtetėrore dhe jo me lehtėsi, siē mund tė kishin bėrė shumica e dorės sonė, por pėrmes vėshtirėsish dhe rreziqesh, tė cilat ai i kapėrceu vetėm falė ambicies sė pa pėrmbajtur dhe aftėsive tė tij tė jashtėzakonshme.10)
Ambicjen e papërmbajtur dhe aftësitë e jashtëzakonshme për të arritur në majën e piramidës së pushtetit, siē shprehet Vlora, Ahmet Zogu do ti tregonte në bashkëpunimin dhe eliminimin e rivalit të tij të parë për fronin e Mbretit të Shqipërisë, Esat pashë Toptanin.
Shėnimet:
1) H. Selmani, Nga notimet e Mbretit Zogu I... f. 35.
2) Qeveria e Pėrkohshme e Vlorės dhe veprimtaria e saj (nėntor 1912janar 1914), Tiranė, 1963; Teuta Hoxha, Ismail Qemali (Pėrmbledhje dokumentesh, 18881919), Tiranė: DPASH & 8 Nėntori, 1982; Historia e Shqipėrisė, vėll. II, Akademia e Shkencave (Instituti i Historisė), Tiranė: Toena, 2002.
3) H. Selmani, Nga notimet e Mbretit Zog I
, f. 36
4) www.albanianhistory.net/1912 The Declaration of Albanian Indipendence (shih: Lef Nosi, Dokumente historike (19121918), f. 176-79.)
5). Lef Nosi, Dokumente historike (19121918), vep. e pėrm., f. 138, Teuta Hoxha, Ismail Qemali, pėrmbledhje dokumentesh f. 249.
6) Qeveria e Pėrkohshme e Vlorės
, f. 28; T. Hoxha, Ismail Qemali
f. 226.
7) H. Selmani, Nga notimet e Mbretit Zog I
, f. 35.
8) L. Nosi, Dokumente historike (19121918), f. 137; T. Hoxha, Ismail Qemali, pėrmbledhje dokumentesh
, f. 246-47.
9) Po aty, f. 185.
10) Eqrem bej Vlora, Kujtime
vep. e pėrm., f. 451.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fao_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn slk_Latn fao_Latn als_Latn fao_Latn slv_Latn fao_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn