als_Latn dik_Latn tur_Latn
“Nuk kam ardhë ta kërkoj Mitrovicën, por çdo pllamë toke që ashtë shqiptare”! / ISA BOLETINI, më 1913, Eduart Greit në Londër.
Prof. Dr. Hakif Bajrami
Derisa politikanët dhe bajraktarët mjeranë shqiptarë po kalkulonin për interesa të tyre në Shën Gjin, armatimi kishte filluar me të madhe të arrinte për shpërndarje. Në fund të gushtit në Shën Gjin do të arrijnë edhe topa të kalibrit të mesëm, në mënyrë që lufta ta përfshijë tërë trevën e Kosovës. Lidhur me këtë, diplomacia italiane, duke e vërejtur se shqiptarët po faktorizohen, sepse edhe Malësia e Madhe ishte përcaktuar për Hasan Prishtinën, do të bëjë çmos për ta minuar Frontin përbrenda, sidomos me premtime dhe para të gatshme, sepse synon ta okupojë jugun shqiptar. Aq më parë kur Turhan Pasha hapur ishte deklaruar kundër Hasan Prishtinës dhe luftës së tij për Kosovë. Italianët nuk do të ndalen me kaq, por do ta publikojnë planin se duan protektorat mbi Shqipërinë në çfarëdo kufijsh qoftë. Një indikator italianët e kishin siguruar sepse në Gusi malazezët kishin siguruar sulm frontal mbi popullsinë, e cila po zbrazje nga trojet e veta me dhunë ushtarake. Kështu malazezët do ta zgjerojnë frontin duke sulmuar në Shkodër dhe rrethinë më 4 shtator 1914, edhe pse aty do të rezistojë kreshniku Tapsha. Jo vetëm kaq kundër propaganda të shkojë deri aty sa që do të thuhet hapur se Hasan Prishtina dhe Bajram Curri i kanë prish marrëdhëniet me Isa Boletinin, i cili është për hapje të frontit gueril edhe në brendi të Kosovës. Ky orientim ishte kundërshtuar kinse ushtria serbe do të masakronte popullin e pambrojtur prapa shpinës së Frontit. Por Isa Boletini do të dali hapur duke premtuar se me kreshnikët e tij nuk largohet nga Fronti i Dytë dhe se për një kohë fare të shkurtër do ta çlirojë Prizrenin ndërsa Bajram Curri planifikonte se do të çlironte Qafën e Prushit për të marshuar kah Gjakova. Ndërsa, Hasan Prishtina do të sulmonte me kreshnikët e tij në Qafë Morinë, aty ku ushtria e Serbisë planifikonte për t’u tërheq kah Deti Adriatik, solucion ky që përmendet për herë të parë e që tregon se në Frontin Verior Serbia kishte pësuar katastrofë ushtarake. Lidhur me këtë luftë duhet theksuar se Fronti shqiptar në fillim të shtatorit dispononte me 30 topa malor dhe armatim solid. Por tradhtia prapa shpine e turkoshakëve po vazhdonte në të gjitha drejtimet e që dirigjohej nga Stambolli, Beogradi, Parisi, Londra dhe Peterburgu. Në këtë luftë të pabarabartë si të çlirohet Kosova me entuziazëm dhe atdhedashuri kur repartet e të gjithë prijësve shqiptarë kishin armatim vetëm për tri ditë luftë frontale. Dhe kur t’u shtohet këtyre faktorëve mospërvoja ushtarake në fronte të hapura dhe për një kohë të gjatë e të gjithë kreshnikëve shqiptar, atëherë del sheshazi dallimi në aftësi të luftës si “perspektivë e gjatë”. Nuk ishte në pyetje sakrifica, sepse sakrificën e llogarisnin të gjitha nga Hasan Prishtina e deri te ushtari i fundit, por kur dihej se po derdhej gjaku pa asnjë mundësi që të sigurohet mbrojtja dhe çlirimi, atëherë edhe pesimizmi dhe deri diku defetizmi e bënin të vetën. (AVII B. P. 3. K. 11. D. 4 IX 1914).
Në Frontin e Kosovës Lumë-Prizren-Hasan Prishtina i kishte rreth 8000 luftëtarë të cilët i drejtonte në taktikë dhe strategji ushtarake frontale togeri Heller. Në Sektorin i Gjakovës ishin rreshtuar me 2000 kreshnikë Ahmet Bej Zogu, ndërsa në cilësinë e këshilltarit ishte oficeri austriak kapiteni Baçek. Në veri të këtij sektori ishte pozicionuar Selim Batusha, ndërsa për këshilltar e kishte togerin austriak Karllo Tomlenoviq. Në sektorin e Pejës ishte pozicionuar Qerim Begolli me 1500 kreshnikë. Në Sektorin e Plavës ishte pozicionuar kreshniku Prenk Tuci ku për këshilltar ushtarak ishte togeri austriak Juha. Të gjithë këshilltarët ushtarakë të të gjitha sektorëve ishin të lidhur për kah komanda e përgjithshme me Baronin Nopça, i cili sipas Hasan Prishtinës dhe Isa Boletinit jepte edhe udhëzime politike për bashkimin e shqiptarëve në një front ideologjik dhe ushtarak. Pas një kohe prej 3 ditësh kur pritej sulmi, Bajram Curri dhe Isa Boletini do të rrethohen në, befasi nga mercenarët e Esat Pashës dhe Veshoviqit, por ata me shkathtësinë e tyre do të largohen kah brendia e Malësisë Madhe duke e hapur rrugën që në rast të kërcënimit të mëtejmë t’i afrohen Shën Gjinit e pastaj për t’u drejtuar për Hercegnovi në Shtabin ushtarak të Vjenës. Lidhur me këtë shtrohet pyetja pse u zbrapsen të parët Bajram Curri dhe isa Boletini. Në bazë të dokumenteve ushtarake del hapur se atyre u mungonte municioni për pushkë të kalibrit special “maulinker”. E vërteta këso armësh që ishin të kalibrit të gjuajtjes së largët ishte arritur që të sigurohen vetëm 1900 pushkë dhe municion për përdorim për dy javë luftime jo frontale por gjysmë frontale. Aq më parë këtë sasi të pushkëve dhe municionit të kufizuar Bajram Curri dhe Isa Boletini e kishin siguruar bartjen me kuaj të cilët në rrugë do të sëmurën nga një sëmundje e bagëtive dhe fillimi i sulmeve do të vonohet për dy ditë. (HHSA, PA I, k. 936, Raport i datës 16 IX 1914; B. Hrabak, v. cit. f. 141).
Derisa prijësit e Kosovës po luftonin natë e ditë për t` i hapur frontë Serbisë në viset e okupuara shqiptare në Krahinën e Dukagjinit, Prenk B. Doda do të stacionohet me 1600 kreshnikë mirditas në Lezhë. Në shtabin e tij ishte edhe Baroni Nopça që synonte ta bindë për të hy edhe ky prijës në luftime duke ia pamundësuar Ushtrisë së Serbisë tërheqjen kah deti dhe duke synuar për t’i bërë “varrin në Kosovë sikurse që ishte bërë varri e principatave të Ballkanit më 1371 në Maricë, pra jo në Kosovë më 1389 sepse në këtë të fundit luftë nuk ka pas fare, por vetëm ka pas intriga dhe asgjë tjetër. Sulltani dhe princat e Ballkanit janë vrarë në mes taboreve të tyre” (G. Ostrogoirski, Istoria Vizantije, dorëshkrim, pjesa “Vizantinsko-Arbanshki odnosi od 476 do 1453”). Hasan Prishtina në sektorin e tij do të insistojë në ofensivë sa më të shpejtë sepse në këtë kohë Fronti i Serbisë në Veriperëndim të Beogradit po pësonte humbje pas humbjesh. ( Po aty-HHSA, 24 gusht-15 shtator 1914). Në Veriperëndim të Beogradit po i mbanin “muskujt” dy armata (V dhe II) austriake dhe dy armata serbe ( II dhe III) të njohura si luftime për frontin e Cerit. Sipas studiuesve ushtarakë të kohës ishte gabim në hapa qëndrimi se Frontin e Dytë duhej ta drejtonte Isa Boletini e jo ndonjë oficerë shqiptar i karrierës. Për Isa Boletinin thuhet se kishte aftësi të larta për prita dhe luftë të rrufeshme nga pusitë për disa orë dhe pastaj ai “entuziazëm për vrasjen e kundërshtarëve pushonte, veti kjo e luftës guerile e kohës së osmanlisë”!?. Lidhur me këtë, për ta shpërthyer Frontin shqiptar në Dukagjin, Qeveria e Serbisë dhe Shtabi Madhor i kishin angazhuar oficerët rusë dhe francez duke u siguruar armë të kalibrit të rëndë dhe të mesëm e të cilat shqiptarët nuk i kishin. Prandaj luftime serbët do t’i fillojnë me gjuajtje topash nga largësia 15-20 kilometra. Për këtë Front të Dytë Fon Widi do të raportojë në Vjenë se shqiptarët kanë përkushtim, sidomos Hasan Prishtina dhe Isa Boletini, por atyre u pengojnë edhe shumë ish-oficerë të kohës së osmanlisë që nuk i dinë mënyrat e luftës “moderne” për istikame dhe për granatime nga largësia duke e shndërruar tokën para armikut në sipërfaqe të djegur. Për këtë lloj lufte nevojitej armatim i rëndë dhe municion, fakt ky që shqiptarë nuk e posedonin, prandaj në çdo mësymje Ushtria serbe do të shpërthej duke e hapur rrugën kah Deti Adriatik, aq më parë kur asaj i ndihmonin repartet tradhtare të Esat Pashës. (Veliki Rat Serbije,... K. II. Beograd 1925. f. 20). Kësaj ofensive shqiptare do t’i vë thikë pas shpien edhe diplomacia e Ministrisë P. Jashtme të Rusisë duke përhapur informata në Londër dhe Paris se Shqiptarët (S. D. Sazanov) po synojnë Shqipërinë Etnike në kufij që ata mendojnë se u takon”. Lidhur me këtë situatë edhe Hasan Prishtina në Sektorin e tij do të dëshpërohet në sigurimin e armatimit nga Vjena, sidomos pas largimit të Widit nga Durrësi. (AVII B. “A. Odsek” 15 IX 1914).
Një faktor tjetër do të ndikojë në debaklin e Frontit të Dytë - “Fronti i Hasan Prishtinës”, se në Vjenë ishte ngulitur bindja se shqiptarët po kërkojnë tejmase para kur duhet ta kenë parasysh kauzën e çlirimit. Megjithëkëtë në Has më 13 shtator 1914 ishin pozicionuar pas shumë mundimesh Isa Boletini dhe Bajram Curri duke synuar që ta sulmojnë Ushtrinë serbe, e cila në këtë sektor nuk kishte topa të rëndë sepse kishte drojën se në rast të zmbrapsjes nuk do të arrijnë për t’i tërheq përtej Drinit. Fronit të tyre pas një kohe do të i bashkohen edhe: Hasan Prishtina, Jusuf Bej dhe Isa Ahmeti, të cilët ishin armatosë mjaft mirë në Peshkopi më 17 shtator 1914. Kur jemi te kjo shpresë se Fronti i dytë “nuk do të vdes”. Në Stamboll ishte arritur pajtimi në mes Taalat Pashës (m. p. j. të Turqisë) dhe ambasadorit vjenez për dërgim të armatimit për Frontin shqiptar sepse municioni me proveniencë gjermane po mungonte. Ky “fakt i Stambollit” si u quajt në nivelet diplomatike në mes Stambollit dhe Vjenës, e pat gëzuar Hasan Prishtinën sepse armët dhe municioni turk për shqiptarë ishte mjaft mirë i përdorshëm, ndërsa armatimi dhe municioni gjermane kërkonte kohë për mësim dhe përdorim. (HHSA, PA I, K. 936-Raport i Pllaviqinit nga Stambolli më 25 XI 1914). (VIJON)
als_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn