als_Latn lit_Latn dan_Latn
Skėndaj: Ndėrtimi i institucioneve pas konflikteve
Konfliktet e dhunshme nė ditėt tona paraqesin njė dilemė morale dhe praktike pėr komunitetin ndėrkombėtar pėr tė ndalur gjakderdhjen dhe pėr tė ngritur shoqėri demokratike dhe tė qėndrueshme. Por cilat janė praktikat mė tė mira tė ndėrtimit tė institucioneve? Asistent-pedagogu i Universitetit tė Majamit, Elton Skėndaj ka shkruar njė libėr mbi praktikat e ndjekura nė Kosovė dhe mėsimet e dala prej tyre. Ai e prezantoi librin nė njė diskutim nė Qendrėn Wilson nė Uashington.
Nė analizėn e studiuesit Elton Skėndaj, Kosova ofron njė kontrast tė praktikave mė tė mira dhe mė problematike nė ndėrtimin e institucioneve. Ideja ėshtė qė tė identifikohen praktikat mė pozitive nė mėnyrėn se si komuniteti ndėrkombėtar angazhohet pėr ndėrtimin e institucioneve nė njė shoqėri tė dalė nga lufta:
Libri im shikon Kosovėn si njė rast, por nga ana tjetėr mundėson njė vėzhgim mė tė mirė tė zhvillimeve ndėrkombėtare. Aty unė them qė ėshtė shumė e rėndėsishme qė institucionet e reja shtetėrore qė krijohen tė mos politizohen. Nė moment qė ke politizim tė skajshėm tė administratės shtetėrore, kjo administratė bėhet mė e korruptuar dhe nuk e trajton individin si duhet, nuk i respekton tė drejtat e tyre.
Libri Creating Kosovo: International Oversight and the Making of Ethical Institutions Krijimi i Kosovės: Mbikqyrja Ndėrkombėtare dhe Ngritja e Institucioneve Etike, bazohet nė vėzhgime empirike dhe intervista qė analizojnė punėn e institucioneve tė Kosovės pas pėrfundimit tė luftės sė vitit 1999. Autori arrin nė pėrfundimin se nė rastet kur ndėrkombėtarėt morėn kontrollin e ndėrtimit tė institucioneve, rezultati ishte krijimi i njė strukture mė efikase dhe tė pavarur nga presionet politike:
Nė Kosovė unė vė re qė policia dhe doganat, qė normalisht janė institucione shumė tė korruptuara, funksionojnė shumė mė mirė sa se administrata qendrore dhe gjykatat.
Autori argumenton se UNMIK-u ishte i angazhuar intensivisht nė zgjedhjen dhe trajnimin e kandidatėve qė do tė shėrbenin nė forcat e rendit dhe doganat e Kosovės, duke ndihmuar nė mbrojtjen e kėtyre strukturave nga presionet politike.
Ėshtė njė praktikė qė ka dhėnė rezultate edhe nė vende tė tjera pėrveē Kosovės, sipas autorit:
Ne mund ta shikojmė kėtė pėr shembull nė Bosnje, nė rajonin Brēko ku u parandalua politizimi i institucioneve, qė gjėrat funksionojnė mė mirė.
Nė dallim nga kėto institucione, strukturat e tjera ku organizmat ndėrkombėtarė nuk ushtruan njė kontroll mė tė drejtpėrdrejt ndjenė presionin e interesave klienteliste dhe si rezultat shikohen sot nga popullata si tė korruptuara dhe jofunksionale. Ai sjell si shembull problemet me sistemin e gjyqėsorit:
Nė atė kohė UNMIK-u nuk ka dashur tė krijonte kapacitete. Gjykata e tyre thjesht ėshtė pėrqėndruar tek rastet e krimeve tė luftės, qė ėshtė njė pėrqindje shumė e vogėl. Por qė qytetari i Kosovės tė ketė drejtėsi, duhet tė presė pėr vite me radhė, sepse gjykata nuk i merr parasysh rastet.
Njė debat i ndezur shoqėron angazhimin e organizmave ndėrkombėtare nė rindėrtimin e shoqėrive tė dala nga lufta. Teori kontradiktore vihen nė provė nė kėto vende duke e ndezur mė tej kėtė debat. Ajo qė nevojitet, thotė zoti Skendaj, ėshtė njė model veprimi, qė pėrcakton funksionet e aktorėve nė terren dhe parametrat kohorė tė angazhimit, nė mėnyrė qė rezultantja tė jetė e garantuar njė zgjidhje qė do tu jepte angazhimeve ndėrkombėtare nė shoqėritė e dala nga lufta njė siguri matematikore.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn