als_Latn dik_Latn sag_Latn
Botohet me rastin e përvjetorit të vdekjse se Fan S. Nolit (Janar 6, 1882 – mars 13, 1965). Marrë nga libri “Shqiptarët e Amerikës)
NEW YORK
Treni i shpejtë çante rrugën përgjatë lumit Hudson të New York-ut ndërmjet fushave e kodrave, përmes një peisazhi që vende – vende po merrte ngjyrën e kuqrremtë të vjeshtës. Ishte fundi i muajit shtator të vitit 2000. Hera e parë po merrja një udhë kaq të gjatë në Amerikë, nga New York-u në Detroit, jo me avion e as me makinë, por me tren. Duke udhëtuar nëpër një natyrë kaq të bukur, njeriu si pa dashje, zhytet në botën e kujtimeve, në atë botë ku s’kemi kohë të “trokasim” gjatë ditëve të zakonshme ngaqë jeta është aq e ngarkuar, e shpejtë dhe e vrullshme. Më vjen ndër mend koha e djalërisë, kur udhëtoja me tren nëpër Evropë, atëherë kur udhëtimet ajrore nuk qenë kaq të lehta e të shpeshta si tani. Për të shkuar nga një shtet në tjetrin brenda kontinentit plak duhej të udhëtoje me ditë të tëra. Sot rrugët janë shkurtuar e komunikimi është përshpejtuar: s’bëhet më me letra, por me telefon e e-mail. Bota na duket sikur është bërë kaq e vogël. Dikur në vendet tona, kur një njeri kthehej nga vizita në Paris, mblidhej gjithë fisi për të dëgjuar rrëfimet magjepse për botën tjetër, që ishte aq e ndryshme nga vendi ynë i vogël e i harruar. Ndërsa Amerika ishte e paimagjinueshme. Kam dëgjuar se në një krahinë shqiptare, për dikë që ishte i sëmurë në prag të vdekjes, thoshin: “Po shkon në Amerikë”. Nuk e di pse njerëzit e ngatërronin Amerikën me botën e përtejme. Një poet shqiptar, kur erdhi në Amerikë, u thoshte me shaka miqve të tij:
- Të parët tanë, kur kanë folur për parajsën, kanë pasur parasysh Amerikën. Këtu i ke të gjitha: pemë e perime në të katër stinët e vitit, bukë, mish, ujë të ngrohtë – natën e ditën. Gjithë ç’kërkon në parajsë ja, e ke këtu!
Ç’është pra ajo enigmë e panjohur që Amerika i tërheq njerëzit e të gjitha racave të botës, të cilët sa shkelin këtu, s’duan dot të kthehen më nga kanë ardhur? Edhe kur takon ndonjë amerikan të lindur këtu, të tregon rrënjët e tij nga Evropa, Azia apo Afrika. Amerika – një shtet i krijuar me përzierjen e tërë racave.
Miliona emigrantë, gjatë historisë, pasi kanë ardhur në Amerikë dhe kanë gjetur këtu atë që u mungon, lirinë e mohuar në vendet e tyre, dalëngadalë u janë përshtatur kushteve të këtij vendi, shumë shpejt ndjehen si amerikanë me të gjitha të drejtat. Ata që kanë provuar Evropën e dinë se sa e ftohtë është ajo ndaj të huajve.
Më 1906 gazeta “Kombi” shkruante: “Ç’e solli Amerikën në këtë gjendje për t’ia pasur zili gjithë bota? Jo tjetër gjë veçse, më shpejt se shtetet e tjera, e kuptoi “çmimin e lirisë dhe vetëqeverimit”.
Në Ellis Island të New York-ut, deri në muajin korrik të këtij viti, erdhën 935 mijë e 915 veta, 100 mijë më shumë se në vitin 1905. 100 mijë prej tyre kishin qenë edhe më parë në Amerikë dhe të gjithë ata kishin me vete 10 milionë dollarë. Më së shumti erdhën nga Italia (254, 238) dhe Rusia (163, 316). Është vështirë të gjendet në këtë kohë ndonjë dokument që flet për numrin e shqiptarëve që erdhën në kontinentin e ri për shkak se Shqipëria në atë kohë ishte nën okupimin turk dhe shumë mërgimtarë u regjistruan si turq apo grekë. (Fan Noli në një rast shkruan se vetëm në 17 fshatra e qytete që ai shkoi për t’i bërë parapagues të “Kombit” kishte “po thuaj më tepër se 10 mijë shqiptarë”).
Sipas shënimeve që janë botuar në libra e në gazeta, shqiptari i parë erdhi në Amerikë më 1876 por shpejt shkoi në Argjentinë. I dyti ishte Kol Kristofori (1860 – 1940), nga Katundi i Korçës që erdhi më 1886. Para tij në kontinentin e ri kishin ardhur arbëreshët në vitet 1850-të. Nga një shkrim i Faik Konicës, ndërkaq, mësojmë se Anastas Kullurioti (1820 – 1887) u dërgua nga misioni protestant i Greqisë në Amerikë ku bëri studime në një kolegj, para se Koli të vinte këtu. Nuk jepet data e saktë kur ai erdhi në Amerikë, por theksohet se me t’u kthyer në Greqi themeloi një komitet, pastaj një gazetë shqip e greqisht “Zëri i Shqipërisë” që u botua gjatë viteve 1879 – 1880.
Kol Kristofori u kthye në Katund pas gjashtë vitesh i veshur “alla franga” dhe me xhepat plot para.
“Kur ai ardhi në katund, shkruan Constantine A. Demo në librin e tij “Shqiptarët në Amerikë”, u ngrit në këmbë i gjithë fshati, si edhe populli rreth e përqark. Kola u rrëfeu fshatarëve çuditë që kish parë në botën e re, edhe ata e besuan. Vizitori nga Amerika u rrëfeu se në kontinentin e ri një punëtor mund të fitonte dhjetë dollarë në ditë duke shitur lule dhe fruta nëpër udhë, një shumë të hollash që një punëtor në Shqipëri mezi e bënte në një vjet. Fjalët e Koles i frymëzuan fshatarët me dëshirë që të shikonin Amerikën dhe sikundër dihet, një popull i frymëzuar shpeshherë ia arrin qëllimit të tij”.
Më 1892, Kol Kristofori, i cili më vonë u bë prift, u kthye në Amerikë, këtë herë me disa shokë nga Katundi.
Pas pak vjetësh, u mblodhën rreth Kolit të tjerë shokë që kishin qenë në kurbetet e Rumanisë dhe Greqisë. Me këta, numri i shqiptarëve në Amerikë arriu 17 veta dhe të gjithë ishin nga Katundi.
(Në një këngë të rrethit të Korçës, në vitet e para të shekullit të shkuar thuhej: “Kush hapi Ameriqinë/ T’i ndrinjë shpirti t’i ndrinjë/ Korçari me Katundllinë/ Korçari shpirti t’i ndrinjë…”).
17 shqiptarët e parë që erdhën në Amerikë ishin: Kol Kristofori, Hari Take Rrapo Laska, Dhoske Sotir Adham, Thoma Sotir Adham, Josif Sotir Adham, Sotir Lezi, Geli Goni Stevenson, Dhosi Katundi, Dhime Pano (Peterson), Fani Kosta, Thoma Kosta, Hari Kaçka, Argjir Peto, Fani Cico Angjel, Dhime Andrea Pano, Rapi Fanes dhe Toli Dhami.
Mbas 1900-ës filluan të vinin në Amerikë edhe mërgimtarë nga viset tjera të Shqipërisë së Jugut. Shumica u vendosën në Boston dhe Worcester për shkak të mundësive më të mëdha për të gjetur punë.
Më 1900 nuk kishte më shumë se 42 shqiptarë në Massachusetts.
Constantine A. Demo erdhi në SHBA nga Katundi i Korçës më 1903. Siç shkruan Peter Prifti, iu deshën 57 ditë që të arrinte në kontinentin e ri. “Pasi ariri në Korçë, shkruan Prifti, ai u nis për në Manastir. Po me se? Hipur mbi kalë? Jo, aspak. Udhën e bëri me një araba që ia dërrmoi kockat gjer sa arriti në Manastir. Pastaj nga Manastiti shkoi me tren në Selanik të Greqisë. Atje mori vaporin për në Pire, ku ndenji plot tetë ditë, gjer sa u nis vapori për në Napoli. Në Napoli u desh të priste 15 ditë, më parë se të nisej për në Amerikë. Udha nga Napoli në Amerikë mori 17 ditë. Atë udhë në atë vapor Demo nuk do ta harrojë kurrë. Ay udhëtoi jo “second or third class” po “fourth class”. Ky kllas quhej “the cattle class”, sepse me të vërtetë pasagjerët e këtij klasi përdoreshin si shtaza. Vapori mbante erë si mos më keq. Po më e keqja ish që Demon e zuri deti që ditën e parë dhe për tetë ditë me radhë ish shtrirë në shtrat. As që vuri bukë në gojë. Të tetën ditë mësoi se pasagjerin fqinj, që e kish zënë deti aq keq sa Ninin e kishin marrë dhe e kishin hedhur në det. Kur dëgjoi këtë Demo, u ngrit nga shtrati menjëherë dhe si për çudi u shërua krejt nga “sea – sickness”. Që atë çast, vazhdon Prifti, Demos jo vetëm që i ardhi oreksi, po s’ngopej dot me bukë”.
Pas vitit 1905 emigrimi i shqiptarëve ngjalli interesin e kompanive të anijeve. Ato dërgonin agjentë në vende të ndryshme për të tërhequr sa më shumë udhëtarë.
Emigrantët e parë jetonin në kushte shumë të vështira. Në një “konak” (kështu quhej dhoma e banimit) banonin bashkë 10 deri në 15 veta. Përpiqeshin të kursenin sa më shumë, me shpresë që të ktheheshin prapë në atdhe. Nuk kishin ardhur për të qëndruar përgjithmonë në Amerikë.
“Pasi ardhëm në këtë vend të huaj, na pushtoi malli për atdhe. Këtë problem e zgjidhëm duke punuar rëndë nëpër fabrika, ku punonim 54 gjer 60 orë në javë, me qenë se orët e gjata të punës nuk na linin kohë të mallëngjeheshim. Përveç atyre që punonin në fabrika, ishin dhe disa që shitnin banane nëpër udhë. Ne, jo vetëm që punonim rëndë, po dhe gatuanim vetë, lanim, andronim dhe hekurosnim rrobat tona; vinim dhe në shkollë natën që të mësonim inglishten”, shkruan Demo dhe shton: “Punët e konakut ndaheshin dhe cilido bënte punën e tij. Njëri blinte të ngrëna, një tjatër lante pjatat, një bënte zjarrin, tjatri gjellën etj. Parulla ishte: “një për të gjithë dhe të gjithë për një”.
Të hollat e kursimeve bashkatdhetarët tanë i mbanin në “kemer” dhe askush nuk mendonte të dërgonte paratë në bankë. Nëse dikush donte para, më i vjetri vendoste se a ishin të arsyeshme paratë që kërkonte para se të hapte “kemerin”. Të vjetrit kishin respektin e të rinjve. Kush vinte për herë të parë në SHBA nuk paguante një javë pjesën e qërasë së konakut.
Konaku ishte institucion ideal. Ai shërbente si një shtëpi dhe një shkollë. Ai që dinte shkrim e lexim ua mësonte të tjerëve dhe ua lexonte letrat e gazetat. Në konak filluan organizimet e para për të ngritur lëvizjen shqiptare në kontinentin e ri.
Emigrantët e parë, siç shkruan Demo, ishin tepër aktivë në lëvizjen kombëtare dhe u bënë miq, pasues dhe bashkëpunëtorë të Sotir Pecit e Peshkop Nolit. Nga të gjithë emigrantët e parë, më i dëgjuari dhe më punëtori ishte Hari Kaçka. Në vitet e para, çdo mbledhje që bënin shqiptarët, vazhdon Demo, si me karakter politik ose shoqëror, s’mund të quhej zyrtare ose autentike pa prezencën e Hari Kaçkës. Kur fliste Hari Kaçka të jepte kurajo dhe të bënte të qeshnje. Për çdo rast, ai kish gati ndonjë ngjarje ose anekdotë të përshtatshme. Dhe s’kish shok në të rrëfyerit e ngjarjeve. Më 1940 Hari Kaçka u nda nga rrethi ynë.
Kristo Dako, arsimtar, teolog, mësues, historian, botues dhe redaktor i revistës “Yll i Mëngjezit”, siç shkruan Demo, ndonëse çalonte kur ecte, nga që ish sakat në këmbën e djathtë, ish njeri shumë energjik, që s’dinte të lodhur. Për hirin e Shqipërisë vinte nëpër kolegje dhe kisha protestane në shumë vende të Amerikës dhe mbante fjalime mbi çështjen kombëtare. Zonja e tij, Sevastia Dako dhe motra e saj, Parashqevi që njihen më mirë me emrin Qiriazi, ishin të parat gra shqiptare me famë në Amerikë. Kur ato u kthyen në Shqipëri, në bashkëpunim me Dakon dhe me përkrahjen e filantropistit Charles R. Crane nga Chicago, hapën një shkollë shqiptaro – amerikane në Tiranë.
“N’atë kohë ne nuk dinim të këndonim dhe të shkruanim gjuhën t’onë. Kështu, pra, me shumë mundime e dhëmbje, mësonim njëri tjetrin kur kishim kohë. Ungjilli i shqipëtarizmës për ne n’atë kohë përbëhej prej: të përkohëshmes “Drita” që botohej në Sofia dhe “Albania” që nxirte Faik Konitza, si edhe “Istoria e Skënderbeut” prej Naim Frashërit. Petro Nini Luarasi, i cili shkonte nga një kolloni Shqipëtare në tjatrën duke predikuar e duke dhënë mësime, na ndihmoj jashtë masës. Petrua ish ay që organizoi të parën shoqëri Shqipëtare n’Amerikë, “Mall i mëmëdheut”, shkruan Demo. Ai vazhdon: “Mënyra më e mirë për të kënduar librin e historisë është të fillosh nga kaptina e parë. Po të bëjmë këtë, do të shikojmë se themelet e lëvizjes kombëtare në Amerikë u hodhën në fshatrat e Vakëfet në Shqipëri me hapjen e shkollave shqipe prej Petro Nini Luarasit në Katund, në të dy Treskat, Trebickë, Stratoberdhë, Selenicë dhe në të tjerë fshatra që ishin rrotull. Qeveria turke i mbylli këto shkolla pas pak kohe, po fara e Shqipëtarizmës u mboll në zëmrat e Shqipëtarëve, të cilët vazhduan të studionin gjuhën e tyre me pak libra që u kishin mbetur. Kështu pra, kur ardhë Katundlinjtë në Amerikë – të parët imigrantë Shqipëtarë këtu – ishin në pozitë t’ju shkruanin letra nga kurbeti të dashurve të tyre në Shqipëri në gjuhën e mëmës. Kjo provon se ata e kishin mësuar vetë gjuhën Shqipe. Kur ardhi Petro Nini në Amerikë më 1904, gjeti këtu miq të vjetër si edhe disa nga nxënësit e tij dhe me ndihmën e tyre mundi të vazhdojë këtu punën e tij patriotike në liri të plotë e jo si përtej Atllantikut ku jeta e tij shpesh herë ish në rrezik”.
Gazeta “Kombi” i shpjegon arsyet e shpërnguljes së shqiptarëve për shkak të jetës së padurueshme dhe të rrezikshme nën sundimin turk “jo vetëm të krishterëve, por edhe të muhamedanëve dhe pothuaj këtyre ca më tepër”.
“Me një anë trazimet e komitëve bullgarë, grekë, rumunë, në anën tjetër ushtria për të ndjekur këta, pastaj qeveria e poshtër dhe e ligë ngarkoi vendin me pagesa të rënda, përveç të ndjekurës, që u bënte njerëzve pa gjykim, për shkakun e komitëve; këto mbyllën tregtinë dhe udhët për të punuar, arat mbetën pa punuar nga frika e komitëve dhe që të mos zgjatim fjalën, ra në vend një zi dhe një varfëri aq e madhe, sa u shtrënguan njerëzit të lënë mëmëdhenë dhe fëmijët e tyre dhe të çajnë detin për të gjetur punë…”, shkruan “Kombi”. Shqiptarët, vazhdon gazeta, “vetëm për liri dhe qeveri të mirë kanë nevojë”.
“Më të shumtë shqiptarë që janë këtu në Amerikë, kur i pyesin nga ç’kombësi janë, përgjigjen se janë grekër, meqenëse po të thonë se janë shqiptarë, amerikanët do t’u thonë që nuk kanë dëgjuar për ndonjë komb të tillë”, shkruan të zezën në të bardhë “Kombi”.
Në një shkollë të natës në Natick (Massachusetts) ku shqiptarët mësonin bashkë me grekë e kombe të tjera, në fund të orës mësimore ishte zakon që ata të këndonin këngën kombëtare të Amerikës. Mësuesja, që t’i kënaqte një ditë u tha atyre që të këndonin edhe këngën e tyre kombëtare. Atëherë grekët zunë të këndojnë greqisht hymnin e tyre, por shqiptarët që ishin më të shumtit, ja morën këngës shqip dhe “ua mbytnë këngën grekëve”. Mësuesja, e cila i dinte shqiptarët për grekë, hapi sytë dhe kështu mësoi se ata jo vetëm nuk ishin grekë, por dhe “armiq mjaft të ndezur kundër tyre”.
* * *
Treni ecën me shpejtësi. Stacioni i parë ku ai bën pushim është Croton – Harmon, i dyti – Albany, kryeqytet i New York-ut. Dikur këtu ka pasur degë të Federatës “Vatra” kurse sot as nuk dihet se sa shqiptarë ka. Vijnë e shkojnë të tjera qytete me radhë: Schenectady, Utica, Syracuse, Rochester. Në qytetin e fundit, organizuar nga shoqëria “Tomorri”, më 1951, Fan Noli mbajti meshën e parë shqipe gjatë vizitës së tij të parë në këtë koloni shqiptare.
Nuk e di pse të gjitha këto ngjarje historike më rrokullisen me shpejtësi si një ortek që zbret nga lartësitë e maleve. Ndoshta është rruga e gjatë që më sjell ndërmend gjithçka që lidhet me historinë e komunitetit shqiptar në kontinentin e ri…
Treni tani ndalet në Buffalo. Ky qytet më kujton një histori tjetër. Më 1906 shqiptarët e Jamestown-it dhe të Buffalo-s themeluan Shoqërinë “Mall’ i Mëmëdheut”, në të njejtin vit kur filloi të botohej gazeta “Kombi” e Sotir Pecit. Kjo, sipas historisë që kemi mësuar, merret si e para shoqatë shqiptare e themeluar në kontinentin e ri.
Mirëpo, me sa kam lexuar, para saj qe themeluar, disa muaj më parë, (nuk tregohet qyteti, por supozohet të jetë Boston-i apo ndonjë qytet afër tij) “Vëllazëria Mirëbënjës e Dardharëve”, që kish për qëllim për të bërë punë të “vlera” në Dardhë, por edhe për të lidhur gjithë bashkëfshatarët në një “bres dashurie”.
“Nuk mund të mohojë njeriu që kjo vëllazëri ka qëllim të mirë, po nuk është mjaft. Ajo duhet të interesohet edhe për mëmëdheun e përgjithshëm se vetëm atëherë do të vejë mbarë fshati i tyre. Po mjerisht, të shumtët e dardharëve nuk kanë kuptuar këtë të drejtë dhe nuk kanë ndjenja patriotike”, shkruan “Kombi”. Sipas librit “Përpjekja shqiptare në botën e vjetër dhe të re”, botuar në Boston më 1939, shqiptarët filluan që më 1905 të formonin shoqatat e tyre.
Qendra e Shoqërisë “Mall’ i Mëmëdheut” ishte qyteti Buffalo, jo Jamestown siç e kemi lexuar në libra e gazeta shqipe. Në Jamestown ajo u shpërngul më vonë. Shoqëria u themelua “prej mëmëdhetarëve të vërtetë për të mbjellë vëllazërinë, dashurinë, bashkimin, duke përhapur udhën e qytetërimit me anë të librave që do të shtypë”.
Qytetin Buffalo e kam të njohur edhe përmes një historie të lexuar.
“Në Buffalo, në një theatro, midis lodrave të tjera ishte dhe një prej atyre që bëjnë pelivanllëke. Ky kishte një thes me mjell 200 paund dhe thërriste cili ish i zoti ta ngrerë mi sup si të shtrihet përmbys më parë dhe pastaj të ngrihet me thesnë mi sup. Për atë që do t’a ngrinte, jepte 25 dollarë. Një Shqipëtari, Gaci Risto Borja ja mori syri këtë gjë dhe përnjëherësh e ngriti thesnë. Amerikanët që u ndodhë atje s’dinin si t’i çfaqnin përgëzimet, edhe gazetat e botuan këtë trimëri. Është për të vënë re se z. Gaci është djalë 21 vjet dhe i pakët, peshon vetëm 135 paund (45 okë)”, shkruante gazeta e Sotir Pecit.
Pak kohë pasi filloi të botohej kjo gazetë, Pecit i erdhi në ndihmë Fan Noli, i cili po atë vit kishte ardhur në SHBA dhe kishte zënë punë në Buffalo. Sipas një shkrimi të veprimtarit vatran Barney Kirka (ai erdhi në Amerikë në të njejtën kohë me Nolin) botuar në “Dielli”, dy zotërinj nga Egjipti, Thanas Tashko dhe Jani Vruho, e nisnë Nolin për në Amerikë. I paguan gjithë shpenzimet e udhëtimit edhe biletën e vaporit të regjistruar në klasën e dytë. Në një letër më datën 6 qershor 1906, pasi erdhi në Amerikë, midis të tjerave Noli i thotë Vruhos:
“Nga herë Shoqëria këtu bën dhe ca kremte të djelave, kur s’punojnë. Dalin të tërë jashtë në një fshat, me kapella të bardha me flamurin e Shqipërisë me shqiponjën në mes dhe këndojnë e dëfrejnë shqip, duke u përpjekur të shkruajnë anëtarë të vëllazërisë ata që s’janë shkruar gjer më sot dhe shumë të tjerë. Shkruaju ca Shqiptarëve që njeh ta kenë kuletën të hapët kur të njihet Shoqëria, se pas, do të vijë dhe një fletëz. Sa për punët e mia…kam shpresë për punë të mirë kur të mësoj anglishten. Tashi për tashti, ndër fabrikat. Nesër sahati 6.5 në mëngjes do të vete në një të kërkoj punë”.
“Noli gjeti punë në një fabrikë ku sharronte dru, po nuk ish kënaqur se punonte rëndë nëntë orë në ditë dhe paguhëshe vetëm $4 në javë. Pas dy muaj u raskapit. Në atë raman ardhi propozimi i Sotir Pecit nga Bostoni për të bashkëpunuar në nxjerjen e gazetës “Kombi”. Noli e pranoi me një herë. Për punën në gazetë nuk paguheshe se Peci nuk kishte mjete. Po i siguroi një strehim sido kudo dhe ngrënien falas, në restaurantin e një shqiptari. Që të dy këta punonin rëndë dyke shtypur vetë me një maqinë shtypi primitive të cilën e kishin marë me kredi dhe që e kishin vendosur në një qilar të tymosur. Qilari shërbente edhe si “zyrë” edhe si vënt banimi.
Pas pak kohe Noli nisi të vizitojë konakët e shqiptarëve me qëllim të mblidhte para për të mbajtur gazetën. Vizitoj konakët në Hudson, Marlborough, Natick dhe Cochituate, Mass.”, shkruan Kirka.
E kam në mendje përshkrimin e Fan Nolit për ditët e para të punës në gazetë:
“Më 1906, unë kisha ardhur në Amerikë dhe punoja në qytetin Buffalo në një qerestexhiane (lumber yard). Punoja shumë rëndë. Gjithë ditën ngrinja qerestetë në supe. Po atë kohë erdhi në Boston Sotir Peci. Ai filloi të botonte gazetën “Kombi”; më dërgoi numrin e parë. I dërgova një artikull, e botoi dhe më shkrojti një letër ku më thonte: Aman eja se nuk e bëj dot vetëm. Me kënaqësi e flaka samarin që mbaja mbi supe dhe që më ishin bërë plagë nga pesha e rëndë që ngrinja gjithë ditën dhe u nisa për Boston. Shkova në drejtimin që më shkruante Peci dhe hyra në një qilar të errët ndriçuar me një kandil vajguri. E gjeta Pecin duke shkruar. Takoheshim për herën e parë; u përqafuam dhe filluam të qajmë hallet e Shqipërisë dhe të shqiptarëve. Pasi ishim që të dy në një mendje që duhej të vazhdonim botimin e gazetës “Kombi”, Peci më tha: Meqenëse ju jeni më i ri, shko nëpër kolonitë të bëni ca pajtimtarë që të mundim të përballojmë shpenzimet. U nisa të nesërmen dhe shkova në një nga qytetet e vogla ku kishte mjaft shqiptarë. Vizitova disa konake dhe përdora tërë oratorinë time për t’i sqaruar dhe për t’i bindur që të bëheshin pajtimtarë të gazetës “Kombi” por më kot; nuk munda të bëja asnjë pajtimtar. Shkova në një koloni tjetër dhe atje bëra një; në të tretën koloni bëra dy, por në të katërtën pata sukses të madh! Atje bëra tre anëtarë. Kjo ka qenë situata në atë kohë. Tani dua të përfitoj nga ky rast që të sqaroj edhe një pikë tjetër. Kam dëgjuar shpeshherë këtu dhe në Shqipëri të thuhet se Peci dhe unë kishim vetëm një pallto dhe kur dilte njeri jashtë, tjetri duhej të rrinte brenda. Kjo nuk është aspak e vërtetë. Peci dhe unë nuk kishim asnjë pallto”.
* * *
Numri i parë i “Kombi”-t doli më 9 qershor 1906. Fjalori Enciklopedik Shqiptar, i vitit 1985, ka dhënë gabimisht datën e botimit -15 qershor 1906. Drejtori i saj, Sotir Peci (1873 – 1932), në faqen e parë botonte programin e këtij “organi të interesave shqiptare që ka për detyrë të parë të mësojë dhe të botojë lajmet mbi lëvizjet jo vetëm në Shqipëri dhe të atyre vendeve për të cilat kemi interesa, por edhe ngjarjet mbi gjendjen e atdhetarëve të këtushëm, do të jetë me pak fjalë lidhje e Amerikës me Shqipërinë”.
Me këtë organ, paralajmëronte Peci, “do të mbrohemi nga lufta e përditshme e armiqve, do të rrëfehen të drejtat e kombit tonë në botën e qytetëruar. Gazeta do të përpiqet për përparimin e çështjes politike dhe për lërimin e gjuhës sonë, t’u japë kurajo dhe ndihmë gjithë atdhetarëve që përpiqen për këto qëllime, t’u hapë sytë duke u dëftuar udhën e drejtë dhe rreziqet e kombit prej intrigave të armiqve atyre atdhetarëve që nuk interesohen, të futë ndër ta “nxetëtirën e shentëruar” e cila quhet patriotizmë, me një fjalë, të jetë mbrojtës, ndihmës, këshilltar dhe luftëtare e interesave të kombit”.
“Si të kuptonjë bota që kërkojmë edhe neve lirinë edhe të drejtat tona kur, nukë thërresim edhe nuk i kërkojmë kudo që gjendemi? Si do t’u zëmë gojën armiqve që as kombësinë tënë nuk njohin?”, pyeste “Kombi” në numrin e parë të botimit.
“Kush mund të mohojë se udha e përparimit vjen me libra dhe ditarë? Kush mund të mohojë që më i madhi ndalues i çështjes tonë është se nuk kemi gjuhë të liruar? Kujt nuk i kanë hedhur turive sharjen më të madhe se, juve nuk keni gjuhë? Kush nuk e di që e para shenjë e kombësisë është gjuha?”, shkruan “Kombi”, e cila përkrahte autonominë e Shqipërisë dhe mbante qëndrim të ashpër kundër synimeve armiqësore të shteteve që luftonin kundër saj.
Po si të realizohej programi i “Kombi”-t? Sipas Kostë Çekrezit, nga pesë mijë shqiptarë që jetonin atëherë në Shtetet e Bashkuara, as njëzet për qind të tyre mund të lexonin ose shkruanin.
Sa vështirë e kishin pionierët e organizimit të lëvizjes kombëtare në Amerikë, e thotë vetë Noli në një artikull të botuar në gazetën “Kombi”. Kjo gazetë kishte bërë rreth katër muaj jetë, por lexues kishte pak. Mërgimtarët tanë nuk po i përgjigjeshin thirrjes për t’u bërë “pajtimtarë” të saj. Duke pritur ndihma, shkruan Noli, durimi ynë arriti në atë shkallë që i thonë “mos më tej” dhe kështu një ditë i dhamë karar, bashkë me drejtorin, të marr shkopin e udhëtarit, adresat e ndihmëtarëve e dëftesat dhe të dal fshat më fshat “për të leçitur shqiptarët se ardhi koha të sqohemi dhe ne si tërë bota e të përpiqemi për të hapur sytë”. Siç u duk më pastaj, shkruan imzot Noli plot mllef, “zëri im qe si i atij që bërtiste në shkretëtirë”.
“Me hidhërim të madh vërtetova e konstatova një ftohtësi të pashembëlltë dhe aq të frikshime për fatnë e kombit tënë sa nisa dhe pyesnja veten t’ime mos bëra lajthim dhe në vent që të vinja nër konake shqiptarësh, mos vajta nër konake qinezësh. Mezi bindesha se kishnja të bënja me shqiptarë, dyke i dëgjuar të flasin shqip”, shkruan Noli.
Kur hyrja në konak, vazhdon ai, i shikoja të tërë të mblidhen e të ngulen njëri pranë tjetrit sikur fryn ndonjë erë e ftohtë, sikur hyri ndonjë kusar, sikur hyri ndonjë armik që e pandehnin të vrarë e të varrosur pa shpresë që të ngjalleshe më, dhe me çudi pyeteshin me isharet mos shikojnë ëndërr. “Mjaft fjetmë se arriu koha, u thosha. Grehuni nga gjumi i thellë që ju ka plakosur. Ke të drejtë, më thoshin ata, duhetë të zgjohemi dhe këtheheshinë nga tjatra anë dhe mbuloneshinë me dy jorganë. Ca më thonin se s’di të flas fare. Dhe unë u thashë: Ju lutem or vëllezër, mësomëni, për kokën tuaj, si t’u flas. Ca na ndihnin me këshilla, ca na ndihnin dyke na u lutur të mbyllnim derën e konakut tyre që përjashtaza. Ca na thoshin se kombi ynë kurrë do mos vejë përpara se ka mbetur jetim s’ka baba”, shkruan Fan Noli, aq i dëshpruar sa i shtron vetes pyetjen: “Nuk pamë ndonjë dritë nga Misiri dhe nga Rumania ku gjendenë ata më të flaktit dhe më të pasurit, po pastaj si të kemi shpresë nga amerikanët (shqiptarët e Amerikës, shën. yni) të cilët flenë 15 me një dhomë, lajnë robat e tyre vetë, hanë bukë me ujë, mbeten me tirq siç vinë nga Shqipëria, në atë tenxhere që bëjnë gjellët, lajnë dhe brekët, marrin rogë 5 dollarë në javë dhe u mbeten 7? Si të kemi shpresë se do të bëhet punë me njerës që thonë se shqipja s’na jep nonjë ylefe dhe s’e duam? Si të bëhet punë me njerës që më thanë faqeza: Ua! ti na ardhe nga fshatrat e Adrianupojës të na apësh ment dhe të na bësh Shqipërinë? Si të bëhet punë me njerës që të thonë dhj…brenda Shqipjen? Si të bëhet punë me njerës të cilët dyke kursyer sencat sëmurenë dhe shumë prej shqiptarëve t’Amerikës pështyjnë gjak nga të mos ngrënët dhe të rrojturit liksht?”.
Më ka mbetur në mendje ai udhëtim i stërmundimshëm i redaktorit të gazetës së parë shqipe në kontinentin e ri, Fan Noli. Ishte një mision gati i dështuar udhëtimi në 17 fshatra e qytete, në të cilat sipas tij gjendeshin “po thuaj se më tepër se 10 mijë shqiptarë”. Noli mblodhi aq abonues sa siç pohon ai, “kam turp t’i dëftenj”. Në Manchester dhe Concord (New Hampshire), shkruan ai, u mblodhën vetëm prej shqiptarëve 240 dollarë për kishën greke, ndërsa për “Kombin” u mblodhën 14 dollarë. Në shtetet New Hampshire dhe Maine, Noli harxhoi 30 dollarë për udhëtim dhe u mblodhën 40 dollarë nga 70 pajtimtarë.
Kështu e përfundon Fan Noli shkrimin e tij:
“Kur u mbarua ky udhëtim tragjik në Rockland (Maine) më ish mbushur shpirti dhe zemëra dhe shëkonja orën që t’ikënj me vapor të detit për në Boston. Po vapori menonte shumë dhe vajta në një birari dhe i kërkova “something burning”, gjëkafshë që djek. Më dha dhe birë, uiski, po gjith’ ato ishinë si vese për gjoksin t’im që digjeshe. Një kafshë që djek dhe trubullon më ndjen i thashë nukë ke? A të gjendet no ca pak afjon ose hashish?”.
Gazeta më vonë boton një shkrim për të sqaruar lexuesit mbi tonin e rreptë të shkrimit të vrerosur, duke u arsyetuar se “një gjykim përmbi atë artikull munt të mos ketë vendin e saj prapë në “Kombi”, kuxojmë të bëjmë këtë dyke mejtuar që, natura e artikullit nuk ish politike kondra programës tënë, po një kuptim dhe një gjykim i veçantë përmi ato që pa, tsilinë ç’do njeri është i liruar të ketë pas mendjes së tij”. Është e vërtetë, vazhdon “Kombi” se shumë prej neve nuk rrojmë pas rregullave të shëndetit, është e vërtetë se shumë sëmuren nga e rrojtura likshtë, është e vërtetë që kursimin shqiptarët e paguajnë në rrojtjen e tyre, është e vërtetë që nuk kanë asnjë “ale” prej patriotizmi dhe interesi për vendin e tyre, është e vërtetë që veç prej fabrike dhe konaku nuk dinë dhe nuk shikojnë gjë tjetër, po nuk është e vërtetë që janë të gjithë një dhe nuk është e drejtë të shahen aq për këto gjëra. Fshatarët tanë, arsyeton gazeta, më tepër se të gjithë fshatarët e vendeve tjera, meqenëse kanë rrojtur nën robëri dhe vobektësi të madhe, janë më prapa se të gjithë të tjerët jo vetëm nga ndjenjat patriotike po edhe nga mënyra e rrojtjes. Ata i ka sjellë në Amerikë, fatkeqësia dhe rrojtja e padurueshme nën skllavëri dhe qëllim kanë si të fitojnë edhe nga mos e ngrëna, ca pak të holla dhe të kthehen në fshatin e tyre.
“Sot për sot Shqipëtarët e këtushëm kanë nevojë, më parë se të bëhen patriotë, të bëhen njers të qytetëruar, të mësojnë të parat detyra për vetjen e tyre, pastaj të bëjnë të tjerat. Rrugëdalja, është që gazetat dhe librat për ta të ndahen pa të holla në të gjitha konaqet dhe pas një kohe është shpresa që ata do të vetëdijësohen për çështjen kombëtare”, shkruan “Kombi”.
* * *
Atdhetarët shqiptarë që jetonin në Amerikë kanë rolin e pamohueshëm në vetëdijësimin kombëtar.
Lëvizja patriotike në kontinentin e ri do të merrte përpjestimet e duhura me kalimin e kohës. Lëvizja do të kishte një shtrirje në numër e në hapësirë, do të themeloheshin shoqëri të tjera e do të artikulohej më mirë zëri i shqiptarëve që ka qenë vendimtar për të ardhmen e Shqipërisë. Grupimet shqiptare ishin ambasadorët e kombit që s’pati shtet në fillim të shekullit të shkuar. Shoqëritë shqiptare të Amerikës “Besa – Besën”, “Malli i Mëmëdheut”, “Koha” dhe “Lidhja” i dërguan një letër Fuqive të Mëdha dhe Amerikës. Në letrën që e boton “Kombi” më 1 gusht 1907 thuhet se njëzet mijë tregtarë dhe punëtorë në Amerikë, të krishterë dhe muhamedanë, përfaqësojnë moralisht nëntë të dhjetat e popullit shqiptar dhe shfaqin pakënaqësi nën pushtimin turk. Shoqatat paraqitën këto kërkesa: Turqia të njohë shqiptarët zyrtarisht si një kombësi të veçantë sipas gjuhës pa vënë re ndryshime feje, të lejohen shkollat shqipe, të sigurohet liria tregtare në Shqipëri etj.
Pa një traditë kombëtare, pa një ngritje kulturore, veprimtarët Petro Nini Luarasi, Fan Noli e Sotir Peci arritën të organizojnë një lëvizje nga fillimi, një lëvizje që u kurorëzua më vonë me pavarësimin e Kishës Ortodokse Shqiptare, themelimin e gazetës “Dielli” e të Federatës Pan Shqiptare “Vatra”.
* * *
Vrasja në Selanik e Spiro Kosturit nga grekët ndezi zemrat e mërgimtarëve, të cilët në Boston e New York organizuan mbledhje përkujtimore për shpirtin e të ndjerit. Më 23 dhjetor 1906 në “Phoenix Hall” të Boston-it, të krishterë e muslimanë, në një ceremoni që zgjati katër orë dhe kushtoi 250 dollarë, folën me emocione për këtë ngjarje të hidhur, Fan Noli, Sotir Peci, Petro Nini Luarasi e Nik Dishnica. U dallua veçanërisht Fan Noli, i cili mbajti një nga fjalimet më të bukura për nder të një të vdekuri, një fjalim të prekshëm e mallëngjyes që hymnizoi me fjalët më të fuqishme figurën e Spiro Kosturit dhe u dha munxët grekëve që i morën jetën patriotit shqiptar. Siç do të shkruante Constantine Demo, “ne që dëgjuam Fan Nolin atë ditë kuptuam menjëherë se ay ish udhëheqësi ynë, i cili do të na udhëhiqte që atë ditë e tutje…”.
“Kur mbaroi Noli ligjëratën e tij mbi Spiro Kondurin, gjëndja e enthusiazmuar e brohoriti me një zë kaqë të fortë sa u tund binaja gjer në themeli. Kurrë në jetën t’ime s’kam parë një gjë t’atillë. Që prej asaj dite, Shqipëtarët e pasuan Nolin pa patur asnjë rezervim, shpresë – plotë se udhëheqësi i tyre nuk do të gabohej kurrë në asgjë; po edhe sikur të gabohej nonjë herë, përsëri ay ish udhëheqësi i tyre dhe ata do t’a pasonin gjer në fund”, shkruan Demo. Shtatë kurora sollën kolonitë, shoqëritë dhe gazeta “Kombi” në këtë përkujtimore dhe siç tha Fan Noli “më e bukura dhe më e madhja kurorë qe e shqiptarëve muslimanë nga kolonia e Beddeford-it”.
“Kjo kurorë vellëzër na rrëfen Krishtin nga njëra anë dhe Muhametin nga tjetra anë që apin dorën njëri tjetrit dhe vëllazërohen”, tha Noli.
Prifti sirian bëri lutjen për shpirtin e të ndjerit atdhetar dhe Noli, peshkopi i ardhshëm, deri atëherë redaktori i “Kombit”, këndoi me zë të mallëngjyer këngët vajtimtare të kishës ortodokse në gjuhën shqipe.
“Kur u mbarua lutja dhe u këndua prej shumë atdhetarësh, këng’ e fundit “i përjetshëm qoftë kujtim’ i tij”, asnjë sy nuk mbeti i pa – përlotur…”, shkruan “Kombi”.
Disa ditë më vonë gazeta njofton lexuesit për një përkujtimore të njejtë në New York ku 150 shqiptarë e vllehë në kishën ruse me lutjet e tyre përkujtuan të ndjerin atdhetar Spiro Kosturin. Dhespoti rus pas lutjes mbajti një fjalë mjaft të gjatë dhe “i shau shumë grekët”. Më pas shqiptarët e vllehët dolën në Avenynë e Pestë, dy nga dy, në krye një shqiptar e një vlleh me kurorë dhe pastaj kaluan në Avenynë e Gjashtë.
____________________________________________
Detyra e parë
Nga Ali baba Qyteza
Një gjë lipset t’a kupëtojnë tërë Shqipëtarët që u djek zemëra për mëmëdhenë dhe kjo është se gjëndemi në luftë dhe m’i madhi armiku ynë është pa-kryesia.
Për fat të keq Shqipëtarët gjer më tani nukë gjetnë ndonjë njeri që të ishte me mish e me shpirt ideja kombiare dhe të rrëfeheshe i zoti të hiqte vallenë madhështore në fushë të lirisë, jo vetëm me shkrime dhe me pllane i mfshehurë në një kasolle, po dhe me punë dhe me armë.
E vërteta është se për të mbaruarë një punë të këtillë lipseshe më parë bashkimi i mëndjeve, dhe, dhe pastajza bashkimi i duarve dhe i armëve vjen vetiu.
Po istoria na rrëfen se ata më të mënçmit e botës kurrë nukë mbaruanë qëllimet e tyre pa ndihmën e një njeriu të punës. Dhe munt të themi se më shumë vlerë për një komp ka një krye i fuqishëm i cili munt nënë forcënë e tij të bashkonjë tërë armët, se sa një krye i mënçim që të bashkonjë tërë mëndjetë.
Fuqia është një provë, e ka provën në vehte dhe secili do i bindet pa fjalë, po s’është ashtu dhe për mendjen.
S’është fare nevojë të miremi vesh dhe t’i vemi pas një njeriu që ka fuqi në dorë.
Na rrëfen pallën dhe bindemi më një herë dhe as nukë kuxojmë të kundërshtojmë fare.
Një pall’ e madhe vetëm, një fuqi e madhe vetëm na ka mbledhur dhe na ka bashkuarë: dhe ja tek ju sjell tri shëmbëlla që tregojnë faqëza të thënat e mia.
Palla e Aleksandrit të math, e Skënderbeut dhe e Ali pashës.
Kur vdiq Aleksand’i math dhe e pyetnë cilën lë më këmbën e tij, nukë rrëfente as një po tha ato fjalë istorike: “Më të zonë.” d.m.th. atë që munt t’i bashkonjë tërë Shqipëtarët nënë pallën e tij. Dhe kishte të drejtë se vërtet s’u gjet i zoti.
Vdiq Skënderbeu dhe asnjë s’u gjet i zoti të mbante pallën e tij dhe Shqipëtarët u përndanë dhe zaptuanë Turqit Shqipërinë.
U vra Ali pasha ay aslan i fundit që po t’i ndihte fati, sot do të ishim ndryshe, prapë s’u gjet nonjë i zoti që të bariste përmi gjyrmat e tij. Por siç duket nga këto shëmbëlla një komp’ që të vejë përpara lipsen shumë krerë njëri pas tjetrit. Vdiq Skënderbeu, të vinte një tjatër si ay dhe pas atij një tjatër, se ndryshe tërë piramida që ngrihet me aqë luftëra dhe me aqë mundime do s’do do të përmbyset dhe do të bjerë.
Ky është fati i punës që e nis dhe e mbaron një njeri; dhe istoria na rrëfen që kurrë njerëzit e mëdhenj s’ardhë njëri pas tjetrit.
Po ajo punë që s’vdes kurrë dhe pas vdekjes të atij që e bëri, ajo pyramidë që nukë rrëzonet e nuk përmbyset kurrë dhe pasi të vdesë mjeshëtri i saj, është bashkimi i mendjesë, mbretëria e madhe e idesë. Nukë them se vetëm me këtë munt të shpëtojmë siç e rrëfeva dhe sipër, po ky bashkim pregatit udhën e mbretit të fortë që do na çlirojë.
Neve sot mi sot jemi punëtorët që përpiqemi për këtë bashkim edhe dimë sa punë e rëndë është se Shqipëtarit i pëlqen cilido menja e tij. T’u bekofshin e t’u shënjtërofshin kockat o i math Ali pashë se ti vetëm dije si t’u përgjigjeshe Shqipëtarëvet që u pëlqen mëndja e tyre.
S’ka më të rëndë punë se sa të mirresh vesh me një njeri, thotë vjershëtori i math i Gjermanisë, Gethe. S’ka më të math virtute se disiplina “pitharhia” e mendjes thotë Frederik Nicheja më i madhi filozof i botës. Nukë siç na pëlqen, po siç është e vërteta. T’i bindemi një njeriu që është më i fortë se neve nga mëndja dhe nga dituria dhe të mos kërkojmë të shkruanjë si na k’ënda dhe siç na do qefi. Fletën tonë s’mund ta bëjmë si furra e Nastradin hoxhësë. Vetëm këtë gjë u them mëmëdhetarëve të vërtetë.
Punojmë për mëmëdhenë dhe çdo Shqipëtar lipset të na ndihë në këtë punë.
Të mirremi vesh dhe të bashkohemi në një mëndje për qëllimnë e math, ja e para detyrë e Shqipëtarëvet.
(Botuar në gazetën “Kombi” në Boston më 4 gusht 1906)
Shënim: Ali baba Qyteza është pseudonimi i Fan S. Nolit
____________________________________________
Përkujtim
At Kol Kristofori
Një njeri i mirë, një Shqipëtar i mirë, tani shpejt mbylli sytë në dritë të kësaj jete.
At Kol Kristofori qe dekani i Shqipëtarëve t’Amerikës, jo vetëm nga mosha, por edhe nga koha e ardhjes së këtij këtu. Shqipëtari, i frymëzuar me dëshirën të shohë vënde të ra, ka qënë kurdoherë kurbetlli dhe ka vajtur gje në zallet e Kinës. Vetëm n’Amerikë nuk e kish fryrë era. Këtë udhë j’a hapi Kol Kristofori. I ardhur këtu pesëdhjet vjet më parë, tërhoqi të tjerë pas tij. Për pas-ardhësit ish një këshilltar i urtë, i kuptuar, i dashur. I dhënë pas punës nga nevoja, zemrën e kish në gjërat e atdheut. Ish, në një shkallë më të vogël, një njeri i tipit t’Efthim Mitkos, t’Anastas Kulluriotit, të Nikoll Naços.
Letrën e parë të tij e mora në Bryksel më 1900. Ish një letr’ e shkurtër, se i ndjeri ka qenë kurdoherë i kurcyer nga fjalët; po ish letr’ e një burri me ndjenja: ndjenja të forta pa bujë, zemërdhënëse pa mburje. Më thosh se, po të zhvilloheshin punët siç kish shpresë dhe po të shtohej numëri i Shqipëtarëve këtu, lëvizja shqipëtare munt të gjente n’Amerikë një përkrahje të shëndoshë.
Siç e kisha kujtuar për së largu, ashtu e gjeta At Kristoforin kur, nëndë vjet më von, arrijta n’Amerikë: Shqipëtar me ndjenja të thella dhe të qeta me qetësin’ e ujrave të thella; njeri me karakter fisnik; këshillonjës në kohë dyshimi; ndihmës n’orë të keqe.
Po një gjë, që më tërhoqi edhe më tepër, ish gjuha e tij: fliste një shqipe të pastër që munt të quhej klasike. Përveç kësaj kish edhe një dije të rrallë të zakoneve të vjetra të kombit t’onë. A e mbani mënt shkrimin e tij, që botova njëzet e ca vjet më parë, mbi lodrat kombëtare të Shqipërisë?
Ngjarjet e fëmijës së tij ishin të hidhura, edhe do të kishin troditur durimin e një Jobi. Në jetë publike një ngjarje e hidhur qe ndarja e tij nga Peshkop Noli – një ngjarje në të cilën besoj tani, s’kish faj asnjë palë. Ish një nga ato mosmarrëveshjet që kanë rrënjë të thella në trashëgime të vjetra kur këto përpiqen me një mëndje të fortë dhe të çliruar.
At Kol Kristofori do të lejë kujtime të dashura dhe të mallëngjyera në zemër t’ atyreve që e kanë njohur mirë, pa marë në sy gjëra që do t’ ish më mirë të mos kishin ngjarë.
Faik Konitza
Dielli, Boston, Mass., e Shtunë, 26 Tetor, 1940
als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn bem_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn fao_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn min_Latn als_Latn