als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Fjala e plot e Kadares: Jo referenca t Enver Hoxhs si Don Kishot
(Fjalimi i plot i Kadares n shenj t marrjes s mimit ‘Asturias’ Don Kishoti, ky shqiptar)
Lartsia Juaj,
sht nj knaqsi e veant t jem i pranishm n kt sall dhe t marr fjaln ktu. Knaqsia sht e dyfisht ngaq e gjith kjo ndodh pr shkak t letrsis, universit q un i prkas.
Ka patur dhe vazhdon t ket dy mendime krejtsisht t kundrta pr letrsin. Njri, i vjetr, pakz naiv, q besonte se letrsia, ashtu si gjith artet, mund t bnte mrekullira pr botn; mendimi tjetr, modern, rrjedhimisht aspak naiv, se letrsia dhe arti nuk i shrbejn askujt, ve vetvetes. N t dy kto mendime, e vrteta dhe jo e vrteta jan t prziera. Megjithat, si njeri i artit un kam prirjen t besoj te mrekullia.
Ka nj model pr kt paradigm: miti i Orfeut. sht quajtur me t drejt miti m i misterioz i njerzimit. Thelbi i tij ka t bj me mundsit e artit. Orfeu arriti q me artin e tij t bj gjra t pabesueshme dhe, ndonse nuk arriti dot t kaprcente murin e vdekjes, m pran se kushdo iu afrua s pamundurs.
E prmenda mitin e famshm pr t ardhur te nj mrekulli shum her m e rndomt n dukje, por e s njjts natyr. Njzet vite m par, n vendin tim komunist n qoft se dikush do t’i thoshte dikujt se ka gjas q nj dit, nj shkrimtar shqiptar do t marr nj mim n Spanj, pr m tepr t dorzuar nga princi trashgimtar, ky dikush do t shpallej aty pr aty i mendur, do t prangosej e do t ohej n mendin. Dhe kjo do t ishte e keqja m e vogl. Sipas nj versioni t dyt, ky dikush do t prfundonte n hetuesi dhe pastaj n tortur si nj komplotist i rrezikshm.
Ndoshta mund t’ju duket pak i dramatizuar ky parashikim, por un do t’jua shpjegoj. Shqipria, vendi im, dhe Spanja juaj, prve nj miqsie t shkurtr n shekullin XV, nuk kan patur kurr asnj lidhje. Ndrprerja e plot u b n shekullin e kaluar, kur vendi im komunist, i shquar pr prerje marrdhniesh, (ky ka qen, si t thuash, specialiteti i tij), preu do lidhje me Spanjn.
Por si do gj n bot, ashtu edhe mrekullia e letrsis e ka nj tradit. N kohn e ngrir pr t ciln fola m lart, ather kur midis vendit tim dhe Spanjs nuk shkonte as vinte askush, nj kalors i vetmuar, duke shprfillur ligjet e bots e kaprcente sa her t donte kufirin e pakaprcyeshm. Besoj se e merrni me mend se pr k e kam fjaln: Don Kishotin.
Ishte i vetmi q regjimi komunist, – ai q gjn m t leht n bot kishte ndalimin, – nuk e ndaloi dot. Don Kishoti, qoft si libr, qoft si personazh i jets, ishte aq i njohur n Shqipri, sikur ta kishte pjell ajo vet.
Dikush mund t gjente nj shpjegim pr kt paradoks: Don Kishoti ishte i marr, dhe jo m pak i marr ishte shteti shqiptar, ndaj ishte e logjikshme q dy t mendurit t merreshin vesh. Duke krkuar ndjes pr krahasimin e lajthitjes s fisme t Kishotit me lajthitjen e keqe t shtetit tim, m lejoni t’ju them se nuk ka qen kshtu dhe se krahasimi lidhet me tjetr gj.
E bra kt hyrje t gjat pr t ardhur te tema kryesore e fjalimit tim t shkurtr: pavarsia e letrsis. Don Kishoti e kaprcente kufirin shqiptar sepse ishte, ve t tjerash, i pavarur. Kur nj shkrimtar shqiptar, pr veprn e shkruar kryesisht n nj truall dhe koh komuniste, vjen t marr mim nga nj mbretri Perndimore, kjo ndodh se letrsia pr nga natyra sht e pavarur.
Tema sht e vjetr. Ka qen dhe mbetet, ndoshta, shqetsimi numr nj i ktij arti. N ndryshim nga pavarsia e shteteve, pavarsia e letrsis sht globale. Ndaj dhe mbrojtja e saj e till sht, globale. Kjo nuk e bn m t leht. Prkundrazi.
Pavarsia e letrsis dhe arteve sht nj proces n zhvillim. Mendja jon sht vshtir t kapi prmasat e vrteta t saj. T msuar me pavarsin q lidhet kryesisht me shtetet, kombet, e gjer me individin njerzor, nuk e kemi leht t shkojm m larg. T shkosh m larg do t thot t kuptosh se mosvarja e artit nuk sht nj shtje luksi, nj dshir pr ta prkryer artin. Ajo sht nj kushtzim objektiv pra, e detyrueshme. Prndryshe ky univers paralel nuk do t qndronte n kmb. Ai prej kohsh do t binte.
Prftimi, si thash, sht i vjetr. Prej kohsh sht e njohur shprehja „republika e letrave” . Tundimi pr ta par letrsin si bot shpirtrore, natyrisht, por me atribute lndore gjithashtu: hapsir, koh, lvizje, sht i njohur , por kjo nuk mjafton. Ne e pranojm si bot paralele referenciale, por, kur vjen puna te vizioni i plot i saj, mendja jon e ngusht, konformiste e ka t vshtir ta pranoj paralelizmin, pra pavarsin e vrtet.
Themi e pavarur dhe aty pr aty instinkti yn i vjetr na on tek e kundrta. Ne nuk i shmangemi dot mendimit se arti, ndonse mund t mos varet nga shtetet, doktrinat, moda, varet megjithat nga dika. Dhe mendja na shkon te bota jon reale, thn ndryshe, vet jeta jon. Mendimi se letrsia varet nga jeta sht gati i zyrtarizuar planetarisht. Un do t bja pyetjen q n vetvete ngjan heretike: a sht e vrtet kjo? Prgjigja tani pr tani s’mund t jet ve e dyzuar: nuk prjashtohet q arti t ket lidhje me jetn, por vetm pjesrisht.
M lejoni n pjesn prmbyllse t fjals sime ta shpjegoj fare shkurt kt gjysm herezi.
N qoft se e pranojm botn e letrsis dhe arteve si bot paralele, referenciale, kemi pranuar se ajo sht nj bot rivale. Si rrjedhoj e ksaj, meqense rivaliteti on zakonisht n konflikt, duam apo s’duam do t pranojm se midis ktyre dy botve, jets dhe artit, do t ket konflikt.
Dhe konflikt ka. Her t shpallur, her t pashpallur. N kt prballje bota reale ka armt e saj kundr artit: censurn, doktrinat, burgjet. Arti gjithashtu ka mjetet e tij, fortesat, veglat, s fundi, armt e tij , shumica t fshehta. Bota reale qllon t jet e pamshirshme, mizore. Arti gjithashtu nuk sht nj engjll dhe mund t jet i pamshirshm, mizor. Nj poet romantik gjerman i prfytyronte tercinat e Dante Aligherit her si heshta krcnuese e her si vegla torture pr ndrgjegjet e rnduara nga krimi.
Por, lufta midis dy botve sht m e ndrlikuar se ’duket. I njjti poet gjerman ka ngulur kmb se disa e kan bezdisur me armiqsin e tyre e t tjert me dashurin e tyre. Sado paradoksale t duket, t shumt jan ata q padashur e luftojn artin, pikrisht ather kur kujtojn se e duan.
Si shihet, pavarsia e letrsis dhe artit bhet prher e m e vshtir. Megjithat ne shkrimtart jemi t bindur se arti nuk do t ngrej kurr flamurin e kapitullimit. Meqense prmenda kt fjal t trishtueshme, besoj se duhet t’i kthehem prap vizionit t dy botve q rrij ball pr ball n pritje t fitores: bots reale dhe asaj t artit.
Ka shum dallime midis tyre, por ka nj dallim kolosal q qndron mbi gjith t tjerat. Dallimi sht ky: ndrsa n konfliktin e saj me artin bota reale qllon q acarohet aq fort saq turret ta shkatrroj artin, n asnj rast, e prsris, n asnj rast letrsia dhe arti nuk e sulmojn jetn reale, pr ta dmtuar, por prkundrazi, luftojn q ta bjn m t bukur, m t jetueshme. Ky sht dallimi absolut midis tyre. Dhe n kt rast nj dallim i till nuk sht gj tjetr vese konfirmimi m sublim i pavarsis s vrtet t artit.
Ju faleminderit.
MAPO
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn