als_Latn dik_Latn sag_Latn
Treva e Anës së Malit shtrihet nga ura e vjetër e Bunës e deri te Ura e Mërkotit, përgjatë bjeshkës së Rumisë e deri në kepin e liqenit të Shasit duke e përfshirë këtë të fundit, më pas vazhdon duke u ngjitur përgjatë lumit Buna prej vijës së Liqenit të Shasit deri të ura e vjetër e Bunës.
Historia e treves së Anës së Malit është shumë e lashtë dhe prezenca e jetës së njeriut në këtë trevë shkon pandërprerje deri në Parahistori. Kjo gjë argumentohet nga gjetjet e ndryshme të kulturës materiale në këtë trevë, duke përfshirë periudhën e neolitit dhe enolitit, periudhat e Bronzit dhe Hekurit, antikitetin, mesjeta, e në vazhdimësi.[1]
Në këtë kuptim një prej dëshmive kryesore në argumentimin e jetës në një vend janë edhe varrezat si pjesë e kulturës materiale dhe shpirtërore. Andaj në këtë studim kemi arritur që nëpemjet dëshmive dhe kallëzimeve të banorëve vendas që të evidentojmë në shumë fshatra të Anës së Malit (pjesa që sot i takon komunës së Ulqinit, Malit të Zi) lloje të ndryshme varrezash që përkojnë me periudha të caktuara si, vendvarre të periudhës ilire që njihen me emrin Mogile apo Tumula, pasi edhe sot njihen me këto emëra. Thuhet se ka edhe varreza të periudhës Antike, por se akoma janë të pastudiuara, të periudhes arbnoro-bizantine, kulturës së komanit, fesë islame, që përkojnë me sundime të ndryshme dhe principatat e feudalve vendas apo të huaj, ku edhe këto ende janë të pastudiuara dhe të njohura për ne.
Por ajo që do të trajtohet në këtë artikull janë vetëm varrezat me mbishkrime osmane gjatë periudhës osmane dhe pas saj, në trevën e Anës së Malit (pjesa e Ulqinit).
Gjurmët e para të varrezave muslimane në trevën e Anës së Malit[2] nuk dihen saktësisht, me qënë se kemi mungesë edhe të studimeve rreth kësaj çështje, si edhe për faktin se mbishkrimet që kemi hulumtuar deri tani dhe dhënia e një përgjigje për zanafillen e varreve muslimane në këtë treve përmes dëshmive që kemi në dispozicion në nivelin e njohurive që kemi sot e bënë akoma të pamundur të përcaktohen dëshmit e para të varreve muslimane në këtë trevë. Një dëshmi e cila paraqet rendësi për historikun e varreve muslimane në këtë trevë, paraqet edhe raporti i publikuar nga Instituti i Cetinës i hartuar nga Qendra e hulumtimeve Arkologjike të Beogradit në vitin 1985, në të cilin thuhet, se janë evidentuar varre muslimane në lokalitetin e lashtë të Anës së Malit, pikërisht brënda hapsirës së qytetit të vjetër të Shasit. Edhe banori i fshatit Shas Halil Doda pohon të njëjtën gjë, të cilit gjyshi i tij t`i ketë thënë se në Kalanë e qytetit antik të Shasit ndodhën varreza të muslimanëve.Por, për të konkluduar për këto të dhëna me rendësi për gjurmët e para të varrezave muslimane në Shas, si vendbanimi më i lashtë dhe qendra e kësaj trevë, duhet të jetë shtysë dhe arsye më shumë për t`u bërë gërmime arkeologjike si edhe të jepet një raport më i hollësishem.
Janë evidentuar shumë vendvarre pa nishane në fshatrat e Anës së Malit, si edhe me mbishkrime osmane, nga ku numri i tyre në një vëndvarr varjon nga një deri në rreth njëqindë të tillë, dhe se mbi 500 varre janë bërë objekt i studimit tonë.Por më poshtë po japim vetëm vendvarret e hulumtuara me mbishkrime arabo-osmane në trevën e Anës së Malit të Ulqinit.
Në fshatin Shtegvash ndodhët 1 (një) vendvarr: Kravar Lartë 3 (tre) vendvarre: Lamij apo Kravar Poshtë 1 (një) vendvarr: Sukobinë 2 (dy) vendvarre: Draginë 3 (tre) vandvarre: Rashtishë Lartë 4 (katër) vendvarre: Rashtishë Posahtë 1 (një) vendvarri: Brajshë 5 (pesë) vendvarre: Katërkollë 3 (tre) vendvarre: Shas 3 (tre) vendvarre: Selitë 4 (katër) vendvarre: Shtodër 2 (dy) vendvarre: Krytha 7 (shtatë) vendvarre: Suma 1 (një) vendvarri: Kaliman 2 (dy) vendvarre: Bojk 7 (shtatë) vendvarre: Milla Lartë 4 (katër) vendvarre: Milla Poshtë 3 (tre) vendvarre: Kosiq 1 (një) vendvarri: Zenelej 1 (një) vendvarri: Kllezna Lartë 8 (tetë) vendvarre: Kllezna Poshtë 2 (dy) vendvarre: Pelinkë 1 (një) vendvarri e ndarë më rrugë në tri parcella: Merkoti (pjesa e Anës së Malit) 2 (dy) vendvarre: Leskoc 2 (dy) vendvarre: Megjureç 1 (një) vendvarri.
Gurëvarret e para me mbishkrime arabo-osmane që këmi hasur e që ju përkasin periudhës Osmane në trevën e Anës së Malit fillojnë që nga dekada e parë e shek.XVIII e më pas. Nga hulumtimet e bëra në varrezat e trevës së Anës së Malit na rezulton se guri i parë me mbishkrim osman është gjetur në varrezat e xhamisë së fshatit Shtodër dhe i përket vitit h. 1119/1707. Në të thuhet:
Për shkak se nishani i këtij varri është i thyer, mund të lexohet vetëm viti i vdekjes së të ndjerit edhe emri i të atit të tij. Nga vetë fakti se i ndjeri ka vdekur në vitin h. 1119/1707 i ati i tij Xhaferi, mund të ketë vdekur shumë më përpara tij, nga ku shohim se edhe para kësaj date të dëshmohet besimi islam në Anë të Malit.
Kultura e këtyre varrëve që është prezent në trevën e Anës së Malit-Ulqin i ngjanë një muzeu të hapur me dekorime dhe zbukurime, por ndodhë që të ketë edhe nishane të thjeshta pa ndonjë zbukurim a dekorim. Në disa vendvarre të fshatrave të Anës së Malit ndodhë që të ketë edhe nishane të tilla që mund të bëhet e mundur edhe njohja e jeta social-ekonomike e personit të vdekur, pasi në të shumtën e rasteve një prej dëshmive të gjendjes social-ekonomike e të vdekurit është edhe cilësia dhe kualiteti i punimit të gurit, bukur shkrimi e deri te detajet e tjera si dekurimi, etj, pasi për të gjitha këto nevojiteshin shpenzime. Mund të thuhet se, qëllimi kryesor i vendosjes së gurvarrit me mbishkrim të ketë qënë ruajtja për mbrojtjen dhe identifikimin e varrit të të vdekurit, si dhe në raste të caktuara mungesa e cilësisë, bukur shkrimit dhe dekori i thjeshtë i gurvarrit mund të ketë qënë shkak për t`ju shmangur shpenzime të tepërta.
Gurvarret apo nishanet me mbishkrime arabo-osmane të gjetura në trevën e Anës së Malit kanë disa karakteristika me rendësi ku mund të përmendim disa prej tyre si, punimi i gurit,koka e nishanit, simbolet dhe dekorimet e gdhëndura, forma e shkrimit, shkrimi apo shprehjet me përmbajtje fetare e letrare, identiteti (emri dhe mbiemri) i të ndjerit, lutja, data e vdekjes, etj.
Në përgjithësi varret janë me dy gurë, nga ku njëri është i vendosur në anën e kokes dhe quhet “guri i kokës”, kurse tjetri që ndodhet në anën e këmbëve quhet si “guri i këmbëve”, por ndodhë që varri të ketë vetëm njërin nga gurët.
Sa i përket gurit të përdorur në varrët e kësaj zone, mbi bazën e pohimeve të mjeshtrave të gurëndreqësve të varreve atuale në Ulqin, ato janë disa llojësh, si gur vendas dhe të importuar. Kurse sa i përket punimit të gurit nuk kemi fakte se ku mund të jenë gdhëndur ata, por se në varrezën e xhamisë së Katërkolles kemi gjetur një gurëvarri të vitit 1282 h./ 1865 në të cilin është i shkruar “Amile Adem Dibra” që dmth “E punoi Adem Dibra”[3]
Sa i përket formës së kokës së gurvarrëve në trevën Anës së Malit tek meshkujt kemi gjetur tre llojeshe, ndërsa te fermat në forma të ndryshme. Format e kokës së nishaneve të përdoruara për meshkujt janë si më poshtë:
- Sarëk: që dmth çallmë dhe ka pasur disa llojëshe pasi lidhjet e tyre janë bërë në disa mënyra.
- Kavuk: edhe kjo fjalë ka kuptimin e çallmës por se të ndryshme nga modelet e cekura më lartë.
- Fes: që dmth kësulë dhe janë tri llojeshe: Mahmudi, Azizi dhe Hamidi të cilat kanë formën e feseve apo kësulave të përdorura në përiudhat e këtyre sulltanëve.
Disa prej epitafeve apo mbishkrimeve të gurëvarreve janë të gdhendur në mënyrë të atillë që shkrimi është i gdhendur brënda sipërfaqës së gurit, ndërsa në disa të tjerë tabela është në sfond të shkrimit.Në të shumtën e rasteve vijat e shkrimeve të gdhenduara janë të shkruara në mënyrë profesionale me shkrim elegant dhe të padeformuar, por ka edhe ndonjë nishan tjetër, ku shkrimi nuk lë pershtypjen e punës profesionale.Njëherit janë gjetur edhe nishane të varrëve me simbole të ndryshme të gdhëndura, nga ku mund të dihet edhe statusi që ka pasur i ndjeri gjatë jetës së tij, por ndodh që të ketë edhe simbole të gdhëndura me qëllim dekurimin e gurit të varrit.Në disa nishane janë gjetur të gdhëndura shpata, divit-laps, rraliqe se basku me diellin (nga gjashtë cepa e sipër) të vendosura në një lidhëse koke të nishanit të femrës, ylli apo myhyri (vula) i Hz. Sylejmanit, dielli, svastika, gjysëmhëna, ylli e hëna, selvia, lule e dekorime të ndryshme.
Epitafet e varrëve në hapësirën e Anës së Malit janë të shkruara me shkrim osman ashtu si në çdo vend tjetër të perandorisë Osmane, në ndonjë rast edhe arabisht, pasi gjuha zyrtare e perandorisë osmane ka qënë osmanishtja me shkronja arabe por në disa raste janë përdorur edhe shprehje apo fraza në gjuhën arabe të cilat mendohet se janë vëndosur edhe për arsye fetare me qëllim lutjen, ashtu siç ka qënë latinishtja në Perandorinë Romake, apo më pas greqishtja te Bizanti.
Në përgjithësi në mbishkrimet e nishanëve të varrëve bëhet dua për të vdekurin.Temat që përfshihen në mbishkrimet e varrëve diftojnë keqardhje për të ndjerin, lutje që i bëhet Zotit për të, kaderi apo caktimi i vdekjes, botë e shkurtë, për ibret apo mësim nga vdekja.Përveç këtyre shprehjeve ajo që është e veçantë dhe e përbashkët për këto nishane është kërkesa për dua ndaj të vdekurve e sidomos leximi i sures Fatiha.
Më poshtë po japim disa shprehje të përdorura në epitafet e varreve në hapësirën e Anë të Malit:
“La Ilahe Il-lallah Muhamedun Resulullah” që dmth. “S`ka Zot tjetër përveç Allahut dhe Muhamedi është i dërguari i Tij”: “Hu (Allah)” që dmth “Ai (Zoti)”: “Huve`l-Baki” që dmth. “Ai është i Përjetshëm”: “Huve`l-Hal-lak el-Baki” që dmth.”Ai është Krijuesi i Përjetshmi”: el-merhum ve`l-magfur” që dmth “I mëshiruar dhe faluri”: “Ilahi Ente Gaffȃru`z-zunub, Rabbi la tekessür aybun-li, Ente settarü`l-uyub” që dmth. “Zoti ynë Ti je falësi i mëkateve tona, Zoti im mos mi shto turpësit, Ti je mbuluesi i turpeve”: Künna mislüküm ve se-tekunune mislüna…” që dmth. Në ishim si ju e ju do të bëheni si ne…”: “Ya Ilahi kebir, günah magfiret et Lütufla ey Padişah…” që dmth. “O Zoti Madh, O Padishah (Zoti) me mirësin Tënde fali gjynahet…”
Qëllimi më kryesor i epitafit apo nishanit të varrit është identifikimi dhe ruajtja e idenditet të personit të vdekur. Në përgjithësi emrat e të vdekurve në këto nishane janë emra musliman me rrënjë arabe si, Ahmed, Ali, Ramazan, Omer, etj, emra dhe mbiemra me rrenjë turke si Gül-Gjyla, Gülşah-Gjylshah, Demir, Kurt (Ujk), Arsllan, Kapllan, Paşa-Pashe, Sullatana, Turku, Bega, Aga, Çoban etj, apo edhe emra nga kultura perse që kanë depertuar në vendin tonë me anë të osmanlive si Umminhan, Minhan, Shaho, etj. Por në shumë vendvarre janë gjetur edhe emra tradicional të vendit dhe me kuptim në gjuhën shqipe si, Zogo, Zojo, Hana, Ujk, Durro, Eltane, Pirro, Agush, Kamber, Velo, Syna, Voca, Çik, Çoban, etj,
Ka edhe emra që janë shkruar ne versionin e shkurtuar apo shëndrruar në tjetër, gjë që është veçori e banorëve të kësaj zone dhe akoma vazhdon një praktikë e tillë, nga ku mund të përmendim emrin Mehmet të shkurtuar në Met, Meto, Meta apo Muho, nga Jahja në Jaho apo Jahush, Beqir në Beqo, Nuredin në Nuro, Rustem në Rusta, Islam në Lam, Ramazan në Ram, Ramo, Dan apo Zan, Rexhep në Rexha, Rexho apo Rexhi, Mustafa në Taf apo Mujo, Jusuf në Cuf, Zejnel ne Nel, Hasan në Can apo Ceno, nga Abdullah në Abdyl apo në Dyl dhe Abdi, Hatixhe në Tixhe, Halil në Lila, Sylejman në Syla, Arsllan në Lan, Xheladin në Xhela, Xhafer në Xhafa, Hajrudin në Dino, Zylfije në Zyl, Osman në Oso, Safije në Sofi, Hysejn në Hys, Ibrahim në Braho, Selatin në Sela, Hava në Havo, Bejtullah në Bejto, nga Aga në Ago, Adem në Demo, Fazli në Fazlo, Rabije në Rabo. Myrteza në Myrto
Në shumë nishane të varrezave të kësaj trevë janë gjetur edhe mbiemra apo llagape që diftojnë emrin e toponimeve si, dy nishane me mbiemër Shasi të gjetur në varrezat e xhamisë së Shasit, dy nishane me mbiemër Bojku të gjetur në fshatin Bojk, një nishan më mbiemër Brashnje në xhaminë e Brajshes, nishane me mbiemrat Krytha, Kadërkolla, Dibra, Holli (vendi Hollaj) në varrezat e xhamisë së Kadërkollës, një nishan me mbiemrin Krytha të gjetur në varrezat e Kurmemajve në fshatin Krythë, një nishan me mbiemër Suma në xhaminë e Brajshës, shumë nishane me mbiemrat Koka (vendi Kokaj) e Ceka (Cekaj), Luka (vendi Lukaj) në Brajshë, mbimeri Luka është gjetur edhe në Shas, mbiemri Nika (vendi Nikajnë Rashtishë Lartë) i gjetur në Shas, etj, mbimeri Midha (fshati Millë) në varrezat e xhamisë së Selitës, mbiemri Gjate (emër tokë në fshatin Draginë) në xhaminë e Draginës, mbiemri Peçurica në varrezat e Merkotit, nishan me mbiemrin Çapra i gjetur në xhaminë e Kravarit Poshtë, mbiemri Gjeloshi (vend në Kravarin Lartë) i gjetur në xhaminë e Kravarit Lartë, nishan me mbiemër Tela (vend në Rashtishë Lartë) i gjetur në xhaminë e Shasit, Molla Osman Podgorica (i ndjeri ka qënë nga Podgorica dhe ka punuar si imam në xhaminë e Millës) nishan i tij është gjetur po në varrezën e kësaj xhamie
Gjatë hulumtimeve kemi ndeshur edhe mbiemra që janë prezent edhe në ditët tona në trevën e Anës së Malit si, mbiemri Nika, Lika, Koka, Luka, Ceka, Holli, Kurti, Kasneci, Lleshi, Demiri, Kovaçi, Gjeloshi, Zaga, Duraku, Pali, Hoxha, Dabi, Doçi, Ibroçi, Aloja apo Allaj, Çapra (i shëndrruar në Çapriq pas rënies së Anës së Malit nën Malin e Zi), Dibra, Pelinku, etj.
Njëherit kemi hasur edhe nishane me emra që mund të supozohet se me kalimin e kohës pasardhësit ta kenë shëndrruar në mbiemër, ku mund të përmendën: emrat Bejto e Ibrahim të gjetur në fshatin Bojk të cilët mundet që me pas të jenë shëndrruar në mbiemra pasi këto mbiemra edhe sot ekzistojnë në këtë fshat: nishanet me emrat e dy motrave, bija të Uruçit të gjetur në varrezat e Seferajve në Krythë, të cilat mund të kenë qënë nga Oblika të martuara në Krythë, pasi në Oblikë ende ekziston mbiemri Uruçi: nishanet me emrat Sala, Taipi e Aloja të gjetur në varrezat e xhamisë së Katërkollës të shëndrruar më pas në mbimrat Salaj, Taipi e Allaj emri Sinan i gjetur në Shtodër i cili më pas të jetë shëndrruar në mbiemër Sinani, emri Zago e Abdija të gjetur në varrezat e xhamisë së Kravarit Poshtë i cili më pas të jetë shëndrruar në mbiemrin Zaga e Avdiu, emri Can i gjetur në varrezat e xhamisë së Rashtishes Poshtë i cili më pas është shëndrruar në mbimrin Cani, emri Tafa i gjetur në varrezat e xhamisë së kravarit Lartë i shëndrruar në mbiemrin Tafica, emri Rexhi i gjetur në kllezën i shëndrruar me pas mbimerin Rexha.
Gjatë hulimtimeve të bëra në trevën e Anës së Malit kemi gjetur edhe varrezat Nizamijes, (varre të ushtarëve të periudhës osman) por pa epitafe. Mendohet që këto varre ti përkasin ushtrisë së Nizamëve gjatë luftës për mbrojtjen e Shkodrës në 1912-1913, por që duhen studiuar dhe hulumtur edhe me tej duke shfrytëzuar edhe arkeologët.
Në katë artikull jemi munduar që sa do pak të japim një raport me shpjegime në mënyrë të përmbledhur, kurse në mënyrë të detajuar në të ardhmën shpresojmë që ky studim të gjej dritën e botimit.
__________________________________________________________________________________________________________________
[1] Mr. Aleksandar Çilikov, Rezultat dhe Rendësia e Hulumtimeve Arkeologjike të Qytetit të Vjetër të Shasit, fq, 27
[2] Sipas defterit të Regjistrimit të Sanxhakut të Shkodrës i vitit 1582, po thuaj se në të gjitha fshatrat e nahijes së Bregut të Përtej Bunës, Anës së Malit, dalin të shënuara shumë emra të përkatësisë islame, gjë që na argumenton se anamalësit e kanë përqafuar fenë islame që herët. Shih. Prof. Dr. Iljaz Rexha, të dhëna onomastike dhe demografike për Shasin dhe vendbanimet e nahijes së Bunës së Përtejme sipas defterëve osmanë të shekujve XV dhe XVI, fq, 75-98
[3] Adem Dibra ka shumë gjasa të ketë qënë vendas, pasi në fshatin Shtoder ekzistojn disa familje me këtë mbiemer.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn