als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Mė 8 korrik, 2014 nė Muzeun Historik Kombėtar, ky institucion, sė bashku me Shtėpinė botuese Toena, organizuan Simpoziumin Shkencor Aritidh Kola dhe jeta e tij. Fjalėn e hapjes e mbajti Presidente e Shtėpisė Botuese Toena, znj, Irena Toēi. E cila i bėri njė rezume tė gjithė veporimtarisė publicistike tė arvanitasit tė madh Aritidh Kola. Nė kėtė Sipmozium e morėn fjalėn Prof. Nasho Jorgaqi, Dr. Irakli Koēolarri, dr. Behar Gjoka e tė tjerė. Ndoshta ishte nisma mė e mirė, nga njė insitucion shtetėror qė mori pėrsiėpr vlerėsimin e njė intelektuali tė shquar, I cili nė momente tė veēanta ishte avokati mbrojtės I emigrantėve shqiptarė nė Greqi, apo dhe i luftės sė drejtė tė popullit kosovar, pėr tė cilėn ai u kryqėzua nga qarqet shoviniste greke (dua tė theksoj se nė qaqet intelektuale greke ai mirėpritej dhe kishte njė respect tė veēantė). Por ajo qė mė ran ė sy nė kėtė Simpozium simpatik, ishte se, organizatorėt nuk kishin ftuar asnjė nga miqtė e Aritidh Kolas, qė pėr 10 vjet tė emigracionit ishin miqtė e tij mė tė afėrt. Kėtu dua tė pėrmend shkrimtarin Mihallaq Qillėeri, Agim Pipa, kėngėtarin Lirio Nushi, studiiuesin Arben Llalla apo Floriana Paskali. Gjithė kumtesat i referuan tė gjithė ata qė se kishin takuar asnjėherė Aristidh Kolan, por kishin lexuar nė mėnyrė tė cunguar veprat e tij. Personalisht nga viti 1993 deri ėn vitin 2000 ku isha dhe nė pėrcjelljen pėr nė banesėn e fundit e kam takuar Aristidh Kolan mbi 1000 herė dhe kujtimet me tė janė tė panumėrta.
Si e kam njohur, arvanitasin e shquar Aristidh Kola Nė vend tė njė prologu
Pas njohjes pėr herė tė parė nė vitin 1993, kam pasur takime tė vazhdueshme me arvanitasin e shquar Aritidh Kolja, deri nė vdekjen e parakohėshme dhe tė papritur tė tijė (kur ishte nė spital fatkeqėsisht munda ti shkoj vetėm njėherė, ndėrsa varrimin e tij nuk mund ta pėrshkruaj dot, ku shoqata Vllazėrimi e ka tė filmuar)....Kohėt e fundit kam vėnė re se, nė lidhje me njohjen qė kanė pasur shumė emigrantė shqiptarė nė Greqi (dhe bashkombasit tanė kudo nė botė) me tė, nė kujtimet e tyre, ka pasur dhe ka kundėrshti nė lidhje me kohėn e takimeve, bisedave, intervistave pėr tė treguar mė shumė afėrsinė dhe miqėsinė e tyre se sa meritat e padiskutueshme tė kėsaj figure tė madhe. Nė kėtė shkrim qė e botoj pėr herė tė parė tė ripunuar pėr mėse njė vit, dua tė siguroj tė gjithė lexuesit se si intervita (jo e plotė pasi ishte shumė e gjatė dhe do ta paraqes nė njė moment tjetėr), takimet, bisedat, janė tė pakundėrshtueshme, pasi shumica e tyre janė dokumetuar nė librin tim tė parė tė botuar tek shtėpia botuese e Aritidh Koljas Thamiras, (sipas arvanistesh do tė thotė e Tha Mirė) ku ai vetė e ka korrektuar me pėrgjegjėsi. Nė gjithė takimet me tė unė do tė veēoja:
-Botimin e librit tim tė parė Ikja e madhe (emigracioni i emigrantėve shqiptar nė Greqi), ku sipas tij ishte libri i parė publicistik i njė shkrimtari shqiptar tė botuar nė shtėpinė e tij botuese.
-Organizimin e pėrbashkėt tė ardhjes pėr vizitė nė Athinė tė poetit dhe shkrimtarit tė shquar shqiptar qė ai e kishte shumė pėr zemėr, Dritėro Agolli.
-Mbėshtetjen dhe ndihmėn e pakursyer nė krijimin e shoqatės sė parė tė emigrantėve shqiptarė nė Greqi Vllazėrimi, ku unė jo pėr meritat e mia, por si mė i riu nė atė kohė, nėn nxitjen e shumė intelektualėve dhe emigrantėve, pėr tre vjet isha kryetar i parė i saj, ku nė cdo 28 Nėntor nė festėn e Flamurit nė krye tė podiumit do tė ishte Aristidh Kolja.
-Dhe (kėtu ndoshta gaboj dhe kushdo qė do ta lexoj kėtė shkrim mund tė bėj korigjimet e duhura, ku unė do ti pranoj me shumė kėnaqėsi), kam bėrė intervistėn e parė tė plotė nė 26 korrik 1996 nė gazetėn Zėri i Popullit (u bė nė kėtė gazetė jo sepse un kam qėnė apo jam antar i PS, por sepse ishte dėshira e ish kryeredaktorit tė kėsaj gazete, gazetė qė athehre ishte ndėr mė tė shiturat, pasi PS ishte nė opozitė), intervistė e cila pati jehonė nė Shqipėri dhe nė masėn e madhe tė emigrantėve tanė nė Greqi. Dua tė theksoj se pothuajse tė gjitha fotografitė e mia me Aristidhin, librat e tij tė cilat mi kish dhuruar me autograf, tė gjitha revistat Besa, botime tė shoqatės sė arvanitasve tė Greqisė, si dhe ditaret e mi ku pėrfshihen dhe detaje tė bisedave me tė, i lashė nė Greqi, pasi ikja ime prej fqinjit tonė jugor pėr arsye tė ndryshme, ka qėnė e menjėhershme. Thuajse kishte disa ditė qė kish ndėrruar jetė arvanitasi i madh qė dhe unė u largova nga Greqia. Do tė doja shumė qė shumė prej kėtyre dokumentave ti paraqisja nė kėtė shkrim pėr ta bėrė sa mė tė besueshėm, por qė ndoshta do tė plotėsohen dhe nga miqtė e mi nė Greqi, apo nė vende tė ndryshme tė botės, me tė cilėt mbaj lidhje nėpėrmjet valėve tė televizionit shqiptar nė emisionin e sė shtunės Emigracioni dhe Koha (ora 08-25) apo dhe tė emisionit nė Radio Tirana ēdo tė diel nė 95.8- Mhz ora 16-30.
Mirėnjohje
Nga data 6, deri mė 19 shtator, tė vitit 2004 Ministria e Kulturės Rinisė Sporteve dhe Ēėshtjeve Jorezidente tė Kosovės, organizoi nė Prishtinė Javėn e Kulturės Arvanitase. Nė kėtė veprimtari morėn pjesė studiues arvanitas nga Greqia, Gjermania,Turqia, kryetari i shoqatės Marko Bocari, Jorgo Goreu, tudiuesi i mirėnjohur arbėresh Antonio Belushi, pėrfaqėsues tė Institucionit tė Historisė sė Akademisė sė Shkencave tė Shqipėrisė, studiues tė Universitetit tė Prishtinės, njė grup artistik I kėngėve dhe valleve arvanitase nga Greqia dhe bashkėshortja e studiuesit tė njohur arvanitas Aristidh Kolja, zonja Nansi Kolja.
Nė ditėn e tretė tė kėtijė aktiviteti, ish kryeministri i Kosovės, Bajram Rexhepi, i dorėzoi zonjės Nansi Kolja (gruas sė Aristidhit), njė fletė mirėnjohje tė Qeverisė sė Kosovės pėr veprėn dhe aktivitetin e bashkėshortit tė saj, Aristidh Kolja, nė mbrojtje tė tė drejtave tė popullit tė Kosovės. Pas kėsaj, Kuvendi Komunal i qytetit tė Skėnderajt, i akordoi arvanitasit Aristidh Kolaj, titullin Qytetar Nderi i Skėnderajt.Njė orė letrare me krijime kushtuar arvanitasve u organizua edhe nė qytetin e Prizėrenit. Si duket erdhi ora qė shqiptarėt kudo ku janė, ti japin vendin qė i takon kėtij njeriu tė madh, kėtij rilindasi tė thjeshtė, kėtij publicisti, piktori, historiani dhe avokati tė sinqertė e tė palodhur
Takimet e vecanta tė miat me Aristidh Kolan
28 nėntor 1993: Ambasada shqiptare nė Athinė, me rastin e festės kombėtare, organizsoi njė ceremoni festive me trupin dipllomatik tė akredituar nė Athinė dhe tė ftuar emigrantė. Pyeta nėse kishte ardhur Aristidh Kolja dhe mu pėrgjigjėn se po. Kėshtu, fillova tė kėrkoja mes asaj morie njerėzish, por mė kot. Mes shumė njerėzish nė atė ambient tė ngushtė, nuk isha nė gjendje tė shquaja profilin e njė njeriu qė nuk e njihja drejtpėrdrejtė, por vetėm e pėrfytyroja nga pėrshkrimet e miqėve tė mi. Pėr tė mos u lodhur mė tej, i kėrkova ndihmė gazetarit R.Goro..
Kėshtu, iu prezantova Aristidhit, shumė i emocionuar. Ai mė shtrėngoi dorėn fortdhe mė pėrqafoi. Fliste njė shqipe tė bukur, shqipen e rilindasve. Atė shqipe qė i ndjeri dhe i madhi Sandėr Prosi e pėrcillte nė mėnyrė virtuoze tek filmi Udha e shkronjave. Sa bukur tingėllon ajo gjuhė ! Pėr mua, ajo gjuhė e rilindasve ėshtė tėrėsisht shqiptare, pa asnjė deformim, pa as njė huazim apo shtirje. Dhe Aristidhi e fliste aq bukur sa ēe ka shkruar Naimi. Nuk ngopesha duke e dėgjuar. Mes asaj zhurme nuk mund tė bisedohej gjatė, ndaj i kėrkova njė kartvizitė dhe mė pas, njė takim. Nuk hezitoi, pėrkundrazi. U ndamė si miq tė vjetėr. E prisja me padurim takimin me tė. Kur shkova (Fidhipidhu 6, Athinė 115 26), ai mė priti tek dera e zyrės dhe duke mė hedhur krahun, mė futi nė zyrė. Ishte njė zyrė e thjeshtė ku dominonin librat dhe pikturat. Nė faqen ballore ishte njė portret i Marko Boēarit, njė mė i vogėl i Skėndėrbeut dhe figura tė tjera arvanitase tė revolucionit grek. Nė faqet e bibliotekės gjeje romane, novela, libra historikė me autorė shqiptarė, kosovarė dhe grekė. Pashė dhe librin e Enver Hoxhės Dy popuj miq, me autografin e ish udhėheqėsit komunist dedikuar Atistidhit. Ndėrsa shihja botimet e tij, ai buzėqeshi dhe mė tha: Do tė ti jap me shumė dashuri dhe me buzėqeshjen e tij, u ul duke mė dhėnė me autograf ato libra qė unė i ruajta si gjėnė mė tė shtrenjtė pėr sa kohė isha nė Greqi (...?!!!). Nė bisedė e sipėr e pyeta pse kishte shumė fotografi tė Marko Boēarit e Skėndėrbeut, dhe ai mu pėrgjigj: Markoja ėshtė simbol i arvanitasve, ndėrsa Skėndėrbeu i tė gjithė shqiptarėve. Kėta dy njerėz na e lanė amanet gjuhėn. Kjo ėshtė gjuhė e Perėndisė.
Nė Qershor tė vitit 1996, nė organizimet e para tė shoqatės sė parė tė emigrantėve nė Athinė, Vėllazėrimi (nė tė cilin unė pata privilegjin tė isha kryetar i parė), mundėsuam ardhjen pėr vizitė tė shkrimtarit tė madh Dritėro Agolli. Takimi u zhvillua nė sallėn e Lidhjes sė Shkrimtarėve tė Greqisė. Ishte njė mbrėmje fantastike pėr emigrantėt, por edhe pėr miqtė e ftuar grekė. Driteroi i bėri njė analizė situatės politike nė Shqipėri foli pėr Greqinė dhe pėr Ballkanin. Nė fund tė fjalės sė Dritėroit Aristidhi mė tha: Me njerėz tė tillė tė fjalės dhe tė penės, Shqipėrisė e shqiptarėve u takon tjetėr fat. Dhe besoj se do tė vijė dita ta kenė
Mbas takimit, bashkė me Dritėroin, Moikom Zeqon e Spartak Brahon, Aristidhi na ftoi pėr darkė nė shtėpinė e tij. Biseda e tij me Dritėroin ishte aq magjepsėse, sa nuk e kuptuam si ikėn orėt e drita e ditės tjetėr na gjeti po aty, nė ballkonin e shtėpisė sė tij nė periferi tė Athinės
Janar 1997: Shkova tek Aristidhi me dorėshkrimet e librit Ikja e madhe.Kur mė pa me pako nė dorė, mė tha me shaka: Mos ke sjellė raki nga Shqipėria?!. Kam sjellė pėr botim njė libėr. Dua ta botoj tek shtėpia jote botuese, i thashė .
Dėgjo Alberto.Unė do ta shoh njėherė librin, pastaj do tė vendos, tha ai. Kur binte fjala pėr libra, serioziteti i tij ishte absolut. Mė telefonoi pas dhjetė ditėsh dhe kur e takova, mė tha: E kalove provėn. Librin do ta botojmė. Shtėpia botuese e ka emrin Thamiras, qė nė arvanishten e lashtė , do tė thotė E tha mirė. Edhe ti mirė I kishe thėnė gjėrat nė libėr. Suksese!. Dhe libri pati vėrtetė sukses. Pėr tre muaj u shitėn 1000 kopje. Ky ishte dhe libri i parė publicistik i njė shqiptari nė Thamiras.
1999: Nė Kosovė, luftė. Nė greqi luftė mediatike.Kosova digjej, mediat greke heshtnin. Por nuk heshti Aristidhi. Ai ishte i pėrnatshėm nė televizionet greke. Me fakte historike ai trondiste opinionin e dizinformuar tė Greqisė. Akuzat dhe sharjet e ultranacionalistėve grek ishin nga mė tė pabesueshmet. Arritėn derri aty qė tė shihnin origjinėn nė 10 breza dhe ta cilėsonin agjent tė shqipatrėve (Shqipėria smban dot veten jo mė tė paguaj agjent !!!!)Nė njė nga kėto ditė, kur ai kishte pak orė pushim, shkova si gjithmonė tek zyra. Dhe pse i lodhur nga provokimet, ai nuk ma kurseu buzėqeshjen. Nė bisedė e sipėr, befas mė bie celulari. Atė ditė, si pėr inat, dy shqiptarė kishin grabitur njė shtėpi dhe kishin qėlluar me thikė tė zotin e shtėpisė. Por krimnelėt nuk ishin kapur .Nė telefon dėgjoj zėrin e njė personi, i cili mu prezantua si gazetar i radio SKAI. Duke mu prezantuar, ai mė thotė se numrin e celularit ia kishte dhėnė njė miku im. Lefter Marta. Dhe gazetari grek mė pyet se ēfarė mendimi kisha pėr kriminelėt shqiptarė. Dhe unė i them: Kriminelė ka edhe nė Greqi dhe nė Gjermani dhe nė Rusi e Japoni. Kriminelėt kudo qė janė, kanė njė kombėsi me vete- Kriminelė. Aristidhi, kur unė pėrgjigjesha, mė shtrėngoi krahun dhe tundi kokėn. Nė fund nuk mė tha asnjė fjalė, por vetėm psherėtiu. Ai ndiente dhimbje pėr trajtimin jo real tė shqiptarėve, por ndjente dhimbje se pėr muaj tė tėrė nė televizionet greke, padrejtėsisht i vishnin lloj-lloj kostumesh tė pamerituar, njerėz qė nuk e njihnin historinė. Por, e drejta e Aristidhit pėr luftėn nė Kosovė triumfoi, packa se shumė fitore ai nuk mundi ti shijojė nė tė gjallė.
Pėr mendimin tim, Aristidhi hyn nė Plejadėn e rilindasve shqiptarė. Ndėrsa pėr kohėn dhe vendin ku punoi , ai meriton mė shumė . Ai e ka ndėrtuar vetė, me punėn e tij, me veprat e tij, me talentin e tij, me guximin vetėmohimin, saktėsinė, vėrtetėsinė, kulturėn cilivizimin, shpirtin demokrat, piedestalin e emrit pėrkrah rilindasve. Ne na takon vetėm ta vendosim. Me veprėn e tij ai ishte parashikues i zhvillimeve nė Kosovė, Shqipėri, Maqedoni e Ballkan. Parashikimet e tij tė sakta e kishin bazėn tek intelegjenca, studimi dhe mosparagjykimi. Ndaj duhet ta vlerėsojnė grekėt dhe ta lartėsojnė shqiptarėt. Ai vdiq duke thėnė Jam grek, por duke mos e mohuar asnjėherė se kishte gjak Arvanitasi.
Po le ta lėmė tė flasi vetė, nėpėrmjet intervistės sė pjeshshme tė vitit 1995, Aristidhin, njėrin nga personalitetet e brezit tė mesėm tė intelektualėve arvanitas, mik i madh i shqiptarėve, sidomos i intelektualėve, avokat, shkrimtar, publicist, por edhe botues i njohur. Por le ta lėmė Aristidhin tė flasė nėpėrmjet njė interviste kėshtu siē e kam marrė para 12 vjetėve dhe e kam botuar nė librin Ikja e Madhe, libėr tė cilin ai e ka korrektuar vetė. Intervistėn po e botoj tė pjeshme (tashmė sipas librit jo gazetės pėr ta bėrė tė besueshme), sikundėr e kam marrė para 12 vjetėve .
-A keni qenė ndonjėherė nė Shqipėri?
Shqipėrinė e kam vizituar katėr herė. Herėn e parė dhe tė dytė isha I ftuar nga institucione shqiptare. Herėn e tretė vajta tė shpjegoja mėnyrat e bashkėpunimit ekonomik midis greqisė dhe Shqipėrisė, duke shprehur bindjen se greqia shpejt do tė kuptojė se vėllezėr tė vėrtetė tė sajė nuk janė serbėt, por shqiptarėt. E vėrteta ėshtė se nuk arrita rezultatet qė dėshiroja, megjithatė, thellė nė vetvete kam parandjenjėn se njė bashkėpunim serioz nė tė gjitha fushat, midis Greqisė dhe Shqipėrisė do tė zgjidhte njė sėrė problemesh midis dy vendeve. Herėn e fundit vajta incognito. Dėshiroja tju bėj njė vizitė miqėve tė mi, me tė cilat kalova ditė tė paharruara. Paralelisht u pėrpoqa qė tė prek dhe tė vė nė rrugė tė drejtė ēėshtjen e aftėsive dhe veprimtarive artistike e kulturore tė emigranatėve shqiptarė nė Greqi, duke diskutuar me artistė tė mirėnjohur.
- A vazhdoni ta ndiqni jetėn e emigrantėve shqiptarė, ndonėse shumė prej tyre janė ilegalė?
Emigracioni dhe hyrja nė grupe e shqiptarėve nė Greqi pėrbėn njė ngjarje tė gjallė, historike me prmasa qė nuk janė vlerėsuar.Pėr muia ėshtė njė vėrtetim I gjallė I teorisė pellazge. Tė gjithė ata qė janė konsideruar si fise tė lashta greke si Ahhet, Jones Eolėt, Maqedonasit vijnė nga pellazgėt nė periudha tė ndryshme nga I njėjti vend I Ballkanit veriperėndimor. Dhe unė qė e mbėshtes akoma atė teori, nuk mund ta imagjonoja se nė fund tė shekullit XX, kur shtetet bashkėkohore kanė intuitė konsoliduese pėr kombin. Do tė kishte akoma njė shpėrngulje tė tillė nga i njėjti vend. Isha natyrisht nga tė paktit, pėr tė mos thėnė i vetmi, qė kisha kapur pėrmasat, shtrirjen dhe rėndėsinė e kėsajė ngjarje historike. Por zėri im nuk qe dėgjuar. Nė kėtė periudhė Greqia u lidh, siē pėrmenda, me politikėn serbe tė Millosheviēit dhe mbante qėndrim armiqėsor ndaj emigrantėve shqiptar, ndryshe nga populli grek qė nė fillim, siē e dinin, i priti krahėhapur. Propaganda e shteteve mund ta bėjė ditėn natė dhe natėn ditė. Kėshtu u mashtrua populli grek qė mbajti njė qėndrim tė rezervuar ndaj kėtyre nevojtarėve fqinjė. Nė ndonjėherė edhe armiqsorė e tė ashpėr. Natyrisht kėtė propagandė e ndihmuan shumė edhe disa keqbėrės tė ardhur nė greqi. Personalisht ruaj marėdhėnie tė mira me emigrantėt shqiptarė dhe mė vjen mirė qė shumė prej tyre kanė bėrė prokupi kėtu, por qė edhe me moralin e tyre tė lartė impononin tek njerėzit simpati dhe admirim.
- Si historian, publicist dhe avokat, cili ėshtė mendimi juaj pėr ēėshtjen e Kosovės?
Rreth Kosovės nė Greqi ka shumė konfuzion, pasaktėsi e mangėsi dhe, nė fund tė fundit, pikėpamje konkrete. Nė librin qė pėrmenda, 1991-1994, Greqia nė grackėn e serbėve tė Milloshevicit, i informoi opinionin dhe lexuesin grek edhe pėr problemin e Kosovės. Natyrisht me fakte synova tė ndryshoj pėrpjekjet propagandistike serbe se gjoja Kosova ėshtė pjesė e kombit serb. Sepse, para se tė vinin nė Ballkan sllavėt dhe nė Kosovė serbėt, ajo zonė banohej nga fise ilire, greko-pellazge si Dardanėt dhe Peonėt. Stėrnipėrit e kėtyre fiseve janė sot shqiptarėt e Kosovės dhe tė Shkupit,(ish-repuplika jugosllave e Maqedonisė). Njė shekull mė parė, kur serbėt pėrpiqeshin tė nguleshin pėrfundimisht nė Kosovė politikanė tė njohur grekė u pėrgjigjeshin: Nuk kini asnjė tė drejtė historike mbi kėtė zonė, e cila banohet nga shqiptarėt, vėllezėrit tanė, nga tė njėjtat atėsi pellazgjike,d.m.th, nga stėrgjyshė tė pėrbashkėt. ( shih: Vic. Berard Odhiporikostin Makedhonia 1996). Prandaj shpresoj se pėrsėri ndjenjat e grekėrve ndaj shqiptarėve do tė bėhen vėllazėrore dhe do tė forcohet pėrpjekja kosovare pėr tė fituar bashkimin me vendin amė. Nuk duhet qė nė Kosovė tė luhen tragjeditė e Ballkanit. Nėqoftėse politikanėt grekė e shqiptarė do tė gjejnė mirėkuptim nė kėtė ēėshtje do tė dalun tė fituar. Kush e kuptoi, e kuptoi!
Sa ėshtė numri i saktė i arvanitasve tė Greqisė ?Ėshtė e vėshtirė tė thuash se sa ėshtė numri I saktė I arvanitasve tė Greqisė. Sot nuk ėshtė e mundur tė bėsh njė regjistrim tė saktė dhe tė thuash: Kaq jemi! Ajo qė njihet mė lehtė janė rajonet e fshatrave ku banojnė kėta njerėz, apo qė kanė banuar mė parė, sipas dokumentave tanimė tani tė gjetura.Tė habit pėrhapja e tyre dhe depėrtimi mes popullsisė mė tė vjetėr greke. Tė shumta janė fshatrat e tyre nė Thiva, pranė Athinės, nė Peloponez, por edhe nė Dodekanez e ishujt si Agroaonikoi, Evia e Qikladhės, por edhe nė Viotia, Arolidha, apo tė shtyrė thellė nė ishullin e madh tė Kretės, d.m.th. nė qendrat historike tė Greqisė sė Vjetėr. Aty ėshtė ruajtur gjuha e tyre deri mė sot, si edhe nė disa vende tė Mesinias, Ahaia dhe tė Arkadhies. Nė disa zona tė tjera gjuha humbi, si nė Etoloakarnania, Lakonia e nė ishujt e Qikladhės.Por gjuha shqipe flitet sot edhe nė Epir e Tharkė, por ajo popullsi nuk hyn nė arvanitasit, d.m.th. te ajo popullsi qė u vendos nė Greqinė Jugore nė shekullin e XVI-tė. Rrėnjėt e grekėrve janė tepėr tė trazuara e tė lidhura me ato arvanitase. Akoma edhe ata qė erdhėn nė Greqi, pas vitit 1992, kur u krijua shteti qemalist turk, nga Azia e Vogėl, nė njė farė mase janė me rrėnjė arvanitase, kryesisht ata qė erdhėn nga Izmiri, Stambolli, Brusa etj. Njė shembull i vogėl, nė stamboll ekziston njė lagje qė quhej Arnautqoi, qė do tė thotė fshat arvanitas. Banorėt e kėsajė lagjeje, arvanitas tė krishterė, u zhvendosėn nė Greqi. Por pak nga pasardhėsit e tyre e njohin origjinėn e vjetėr tė stėrgjyshėrve .
-Ju keni folur per 12 kryeministrat arvanitas tė Greqisė...
Pėr tė realizuar diēka konkrete pėr tė gjitha kėto, siē mund ta dini, ne kemi krijuar shoqatėn Marko Boēari, tė cilin kam nderin ta kryesoj. Nė tė marrin pjesė njerėz tė artit e tė kulturės, njerėz tė shtypit, tė cilėt ngulmojnė tė zbulojnė tė gjithė rrėnjėt e tyre e pėr tė cilat janė krenarė. Deri tani shoqata ka botuar disa kalendarė albume, tė cilat paraqesin sipas viteve tė javėve, korifejt e botės arvanitase.
Kėshtu kalendari ditar me 12 kryeministrat me origjinė arvanitase qė i kanė shėrbyer shtetit grek, ka zgjuar interes tė veēantė , por siē ėshtė e natyrshme, edhe polemika. Nė njė kalendar tjetėr ėshtė ai me 12 emrat e piktorėve tė shquar arvanitas, tė vendosur kronologjikisht e tė ilustruar me ndonjė vepėr tė tyre dhe biografitė pėrkatėse. Njė botim i tillė i ėshtė kushtuar gruas arvanitase, duke e ilustruar atė me veshjet karakteristike, tė cilat ruhen edhe sot nė sepet e gjysheve, natyrisht me ndonjė trazim krahinor vendas. Zotėron nė tė figura e Roza Boēarit (1818-1875) vajzės sė trimit Marko Boēarit. Njė botim tjetėr ėshtė Veshja popullore Arvanitase, i cili ėshtė shoqėruar edhe me vargje tė poezisė popullore, qė tė kujtojnė nektarin e poezisė sė De Radės sė madh arbėresh.
Nė vresta
Ne ni kucar
Kėndon ni zog
E bukur.
Tėrė vrestat
I skova,rruss
Si buza jote sst
Tshova
(Tė pashė)
Kur tė shoh pleksidhet( gėrshetat)
Zemra mė dridhet.
-Dhe Lavdia shqiptare e Marko Boēarit
Njė kalendar-album i kushtohet figurės madhore tė Marko Boēarit, kėtijė arvanitasi tė madh qė bėri aq shumė edhe pėr gjuhėn tonė. Padyshim kontributi i luftėtarėve arvanitas nė Revolucionin grek tė vitit 1921 ėshtė shumė i madh dhe njė kalendar ditor i tij ėshtė kushtuar 12 figura mė tė spikatura. Emrat njihen botėrisht: Kostandino Kanaris, Andrea Aiaulis, Theodhoro Grivas, Laskarina Bubulina, (bubulima do tė shiqiptonte menjėherė ēdo shqiptar), Dhimitro Plaputas, Theolloro Skurtaniotis, Jeorjas Karaiskaqis, Kiēo Xhavella dhe Marko Boēari, (Pocari do ta shqiptonim pėrsėri menjėherė). Janė lavdia e kombit grek, e dimė. Ne duam vetėm pjesėn e lavdisė sonė. Por ne e kemi botuar edhe revistėn Besa, njė periodik I cili synonte tė hapte hapėsira mė tė mėdha pėr kulturėn popullore arvanitase, personalitet e tjerė mė tė vegjėl tė vet, por edhe tė mbėshtesin emigracionin shqiptar tė viteve tė para. Sepse edhe emra tė mėdhenj bashkėkohės janė po aq vlera tona si paraardhėsit. Kėtu bėjnė pjesė emrat e Melina Mėrkurit, Eli Lambetit, Odisea Elitit (origjina nga nėna e tij), Grigori Bithikoci, Dhimo Muci, Jani Argjiri, etj,etj.
-Dicka pėr librin Arvanitasit dhe origjina e grekėrve
Libri im i parė Arvanuitasit dhe origjina e grekėrve u botua nė vitin 1983. Ai ka dy pika referimi bazė: Pellazgėt nė lashtėsi dhe arvanitasit nė periudhėn bashkėkohore. Besoj pa masė se kam transmetuar tek shumė historianė bashkohorė grek se historia greke qė nuk ka parasysh pellazgėt dhe arvanitasit, as grekė dhe as histori nuk ėshtė. Nė vitin 1991 pėrfundova veprėn tjetėr Gjuha e perėndive, njė studim ky pėr fenė e lashtė greke dhe idhujt e saj, por emrat e perėndive e tė idhujve dhe lidhjet e tyre me emėrtime vendesh. Fjalėt, emrat dhe toponimet fshehin njė histori tė tėrė, e cila del nė dritė pėrmes interpretimit tė origjinės sė tyre. Libri im tjetėr i botuar sė fundi e ka titullin 1991-1994, Greqia nė grackėn e serbėve tė Milosheviēit, qė ėshtė njė denoncim i politikės sė jashtėme tė atėherėshme greke, e cila e tėrhequr nga premtimet e rreme serbe pėr gjoja zgjidhjen e ēėshtjes sė Maqedonisė, dhe gjithshka pėr tė ndihmuar synimet e mėdha tė Millosheviēit, Karaxhicit e pasuesve tė tyre, duke arritur deri aty sa tė izolohen publikisht shtete tė tjera dhe mė e keqja, duke tronditur marėdhėniet e saj me Shqipėrinė fqinj.
Epilog
Vlerėsimi pas vdekjes pėr Aristidh Koljan Rilindasi modernMe vdekjen e tij shqiptarėt humbėn njė mik tė madh, emigrantėt njė mbėshtetės aktiv, ndėrsa Greqia njė ambasador tė paqes dhe vėllazėrimit tė popujve tanė. Aristidhi mbetet njė rast unik, si njė rilindas i vetėm i kohės moderrne.
ARISTIDH KOLA
Mė rastin 8 korrik 2014, ditėn e 70 vjetorit tė lindjes sė arvanitasit te madh (1944-2000)
Aristidh Kola njė mendje e ndritur e lėnė nė harresė
Kolec Traboini
.Edhe pas 14 vjetėve tė vdekjes sė Aristidh Kolės, ende vegjeton njė zili pėr keq, tek ata qė kanė veshur papuēet akademike tė Obllomovit. Lėnia jashtė vėmendjes, thuajse nė harrim e kėsaj figure, duke mjaftuar me emėrtimin Aristidh Kola njė rrugicė tė vogėl nė periferi tė Tiranės, diku fshehur pas pallatit tė Brigadave a fshatin Sauk, ėshtė vėrtetė shprehje e qėndrimit tonė cinik ndaj kulturės arbėrore, e mendėsisė sonė tė vetizolimit, pėr tė mos thėnė frikės se mos bash pėr kėtė mbeten prishaqejf diplomatėt e fqinjėve. Vėshtirė ėshtė ta pranojmė tė vėrteten, por pa e pranuar atė nuk ka as dhe njė shans tė vetėm tė gjejmė njė udhė tė drejtė nė kėtė mishmash kombėtar, ku flitet veē pėr politikė, ku prodhohen veē konflikte e kultura konsiderohet si njė handikap shoqėror i bezdisshėm.
Aristidh Kola ishte nje mendje e ndritur qe e tejkalonte kohen e tij. Kultura, tradita, gjuha, prejardhja, historia ishin gjithēka nė jetėn e tij. Ai e shihte Shqipėrinė me sytė e shpresės. Ai kishte udhėtuar katėr herė nė Shqipėri e njė herė nė Kosovė, por edhe nė Kalabri e Siēili, gjithnjė me dėshirėn e zjarrtė pėr ta thyer atė barrierė qė na kishin vėnė nė mes nesh, nė mes tė njerėzve tė njė gjuhe dhe njė gjaku. Ndaj ėshtė krejt e kuptueshme ēiltėrsia me tė cilėn e priti dyndjen e emigrantėve shqiptarė nė Greqi me mendimin, se kjo do tė ishte njė rast ideal pėr tė krijuar lidhjet e mungura nė mes tė krahėve tė shqiponjės.
Ai u afroi shqiptareve emigrantė njė miqėsi pa asnjė rezervė e pa asnjė kusht. Ai nuk pėrdori pėr ta asnjė herė fjalėn emigrant. I quante me gjuhėn e tij tė bukur shqipo-arvanite djemt. Kush e di ēbėjnė djemt. Kush e di ku janė djemt. I thėrriste ashtu siē thėrriste tė birin e vet Panajotin. Me tė njėjtėn dashuri. Ishte njė miqėsi e dashuri qė buronte prej gjakut tė pėrbashkėt qė na rridhte nė damarė e gufonte nė zemrat tona arbėrore. E mė sė shumti nuk ishim ne qė e kėrkonim atė, sepse edhe druheshim, por ishte ai qė interesohej se ēfarė ndodhte me emigrantėt shqiptarė nė Greqi. Qė kur e takuam pėr herė tė parė, ashtu do ta ruajmė nė kujtesė, tė gjallė e plot energji , tė pėrzemėrt ,me fytyrė plot dritė e tė qeshur, gjithmonė i mirė e bujar. Kush tjetėr si ai!
E kjo ndodhte se ai kishte nje vizion te madh e nuk i shihte shqiptarėt e Shqipėrisė sė vitit 1913 si njerėz tė pėrtej sinoreve, por vėllezer gjaku, sepse e dinte se kufijt ishin krijuar nga tė tjerėt e jo nga shqiptarėt, se pengesat i sjellin qeveritė e politika, por jo popujt.Aristidh Kola ishte si njė diell qė lind, kalon nė zenit dhe perėndon, e gjatė gjithė udhės nė qiell ndriēon pėr njerėzit. Kėshtu ndriēoi gjatė tėrė jetės sė tij miku ynė i madh e i paharruar qė sot e kujtojmė me nostalgji. Veē perėndimi ishte tejet tragjik pėr diellin metaforik me emrin Aristidh Kola....
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn luo_Latn epo_Latn als_Latn oci_Latn lmo_Latn als_Latn tso_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sot_Latn als_Latn bam_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn