als_Latn dik_Latn sag_Latn
Është interesante të krahasohet debati i Marksit mbi “Lirinë e Shtypit” (1843) me tekstin e Leninit, që lidhet me Organizimin e Partisë dhe Literaturën e Partisë (1905), në të cilin ai flet për krijimin e një shtypi të lirë, “të lirë, jo në kuptimin policor të fjalës, por të lirë edhe nga kapitali – të lirë nga karrierizmi; të lirë, mbi të gjitha, nga individualizmi anarkik borgjez. Si kundërvënie ndaj shtypit mercenarë komercial borgjez dhe varësisë mashtruese (hipokrite dhe të rreme) të shkrimtarit borgjez që ka çantën plot para, pas ryshfetit, Lenini ngriti parimet e letërsisë së partisë. Gjersa artikujt e Marksit në Rheinische Zeitung ishin në një nivel pakrahasimisht më të ulët sa i përket mirëkuptimit politik, nuk mund të ketë dyshin që edhe në vitin 1842 Marksi e drejtoi kritikën e tij jo vetëm kundër censurës policore, por edhe kundër lirisë së shtypit në kuptimin borgjez. Dhe ai poashtu tregoi, madje në fazën e hershme të tij, disa shenja të doktrinës së partisë mbi letërsinë.
Nga pikëpamja politike e Marksit në vitin 1842, beteja për letërsinë e partisë përkoi me kritikën ndaj censurës feudale-burokratike. Dhe këtu qëndron dallimi i madh ndërmjet konceptimit të Leninit për “partinë” dhe Marksit të ri. Lenini mbajti qëndrimin se shkatërrimi i censurës feudale përbënte një problem të revolucionit borgjez-demokratik, ndërsa letërsia e partisë për të ishte një mjet në luftën e proletariatit kundër marrëdhënieve anarkike në letërsinë borgjeze. Nuk ka dyshin se këto dy probleme nuk janë të ndara nga një Mur Kinez; njëri ngitet nga tjetri. Megjithatë, ata janë të ndryshëm dhe përbrenda disa kufijve madje janë në kundërthënie me njëri-tjetrën. Ta ngatërrosh idealin demokratik të një shtypi të lirë me problemin e shpëtimit të tij nga liria e “tregut letrar” ishte karakteristikë e Marksit të ri.
Cenzura ishte kundërshtari i tij kryesorë. Bindja ndaj diktatit të qeverisë, censuruezi bëri përpjekje për të zhdukur çdo gjurmë të luftës së partisë në letërsi, duke ndaluar edhe përdorimin e parullave të partisë. Tashmë në artikullin e tij të parë mbi lirinë e shtypit, “Comments on the latest Prussian Censorship Instruction” (1842), Marksi e demaskoi dyfytyrësinë e qeverisë Prussiane e cila gjersa po shtypte gjithë luftën e partisë, doli me “një parti kundër një tjetre.” Instruksionet e censuruesit përmbanin pak “kritikë estetike.” Shkrimtari pritej të përdorte një stil “serioz dhe modest.” Por, megjithatë çdo trashësi e stilit mund të falej nëse përmbajtja ishte e pranueshme për qeverinë. “Kështu censuruesi duhet nganjëherë të gjykoj përmbajtjen që ka forma, dhe nganjëherë formën që ka përmbajtja. Përmbajtja e parë pushoi së qenuri kriter për censurën; dhe pastaj ana e formës u zhduk.4
Estetika e censuruesit imponoi tek shkrimtari mediokritetin në parim. “E vërteta është universale. Ajo nuk më takon mua, por gjithsecilit. Ajo më zotëron, unë nuk dua ta zotërojë. Zotërimi im përbën formën që konstituon individualizmin tim shpirtërorë. Le style, c’est l’homme. Dhe si! Ligji më lejon të shkruaj, por nën kushtin që unë të shkruaj në një stil që nuk është i imi!5 I vetmi stil legjitim, sipas rregullave të censurës mbretërore ishte një stil monoton i paqartë, gri dhe zyrtarë. “Voltaire tha: Tout les genres sont bons, excepte le genre ennuyexus (Çdo stil është i mirë, përveç stilit të mërzitshëm). Këtu zhanri ennuyeux është i vetmi stil që lejohet.6 Ka një ngjashmëri këtu në mes gjenialitetit dhe mediokritetit. I pari është modest, i dyti i zbehtë. Por modestia e gjenialitetit nuk do të thotë një heqje dorë nga qartësia, bindja dhe fuqia e të shprehurit. “Esenca e shpirtit është gjithmonë e vërteta vetë,” shkroi Marksi. “Dhe çfarë interpretoni ju si esencë? Modestinë. Vetëm një mashtrues është modest, tha Goethe; a ka të bëjë dëshira juaj me transformimin e shpirtin në një mashtrues të tillë? Apo nuk do të dëshironit që modestia, të jetë modesti e gjeniut për të cilin Schiller-i flet? E pra, atëherë, së pari transformoni të gjithë qytetarët e juaj, dhe mbi të gjitha censuruesit në gjeni. Në të cilin rast modestia e gjeniut nuk do të konsistoi si gjuha e njeriut të kulturuar në punësimin e dialektit më të përshtatshëm për të; do të konsistoi në harresën e modestisë dhe pacipësisë dhe fundin e gjërave.7
Në këtë lidhje, shkrimet e Marksit nuk ishin shumë të ndryshme nga ato të Goethe-s dhe Hegelit mbi “njëanshmërinë” e gjeniut.8 Gjeniu, ata menduan, shënohet jo nga një neutralitet ndaj gjithçkaje, por nga qëndrimi i caktuar i tij. “artistit ndaj një strukture të jetës shoqërore, mbi përmbajtje të caktuar dhe forma tradicionale. Hegeli e konsideroi shpërbërjen e këtillë si ndarësi origjinale të nevojshme dhe progresive. Por së bashku me progresin dhe realizimin e lirisë vjen poashtu edhe dekadenca artistike. “Kur fryma arrin një formë vetëdijes, adekuate dhe të lartë, dhe kështu kur të bëhet një vetëdije e lirë dhe e pastër, arti bëhet i tepërt.9” Piktori i “lirë” bashkëkohorë (artin e shoqërisë borgjeze Hegeli e quan “art të lirë”) privohet nga çdo përmbajtje tërheqëse. Reaksionet e tij janë të gjitha automatike, dhe ai e di këtë. Gjithçka e tërheq atë, dhe asgjë në veçanti. “Arti i lirë” bëhet një botë e stilizimit, perifrazimeve, zgjuarsisë individuale dhe origjinalitetit.
Pikëpamjet e Marksit të ri kanë shumë të përbashkëta me doktrinën e Hegelit. Ndër shënimet margjinale të Marksit në librin e tij “Grundrisse” ne gjejmë këtë pasazhin e më poshtëm.
“Është vënë re se njerëzit e mëdhenj shfaqen në numra të habitshëm në periudha të caktuara që karakterizohen nga lulëzimi i artit. Çfarëdo tipare që ka ky lulëzim, ndikimi i tij mbi njerëzit është i pamohueshëm: ai i mbushë ata me forcën e tij gjallëruese. Kur kjo njëanshmëri e kulturës shpenzohet, mediokriteti merr hovin.”10
Dhe siç e dimë tashmë, nga e gjithë karriera e tij në Rheinische Zeitung, për shembull, Marksi nuk besoi që arti kreativ ka humbur në mënyrë të pakthyeshme në të kaluarën.
Përkundrazi, ai u tregoi artistëve rrugën për të dalë nga kriza që e pushton artin në shoqërinë ku “interesi-vetjak” dominon. Në këtë mënyrë Marksi pa se në identifikimin e individualizmit të artistit me një parim të caktuar politik kur haptazi dhe fuqishëm theksoi “theksin dhe dialektin” e partisë politike. Ishte kjo ide në mendjen e tij, me të cilën ai e sulmoi paqartësinë e romantizmit, flirtimin e tij me poezinë primitive dhe misticizmin modern, mesjetën dhe orientin.
Megjithatë, nuk do të ishte e saktë ta identifikojmë këtë këndvështrim të Marksit me doktrinën hegeliane të “vet-kufizimit” të gjeniut. “Njeriu që do të bëjë diçka të madhe,” shkroi Hegeli, “duhet të mësoj, siç thotë Goethe, ta limitoj vetveten. Njeriu që në të kundërt do të bënte gjithçka, në realitet nuk do të bënte asgjë dhe do të dështonte.11 E vërtetë sa të duash, Hegeli kritikoi romantikët për politeizmin e tyre estetik, shkathtësinë e tyre të tepruar, mungesën e vetë-kufizimit. Por këto ide Marksi i interpretoi në një mënyrë komplet ndryshe. “Vetë-kufizimi,” siç e kuptoi Hegeli, nuk kishte të bënte me një parti revolucionare dhe parimet e saj politike që karakterizojnë punën kreative të artistit ose poetit. Krejt e kundërta, vetë-kufizimi duhet të bëhet brenda kufijve të shoqërisë borgjeze. Në revolucion, Hegeli pa vetëm lirinë negative të sjellë nga disa “fraksione” që nëse fitonin sjellnin qeverinë e re. Ndryshimi i tillë, sipas Hegelit, shënon vetëm një hap drejt një shteti më mirë të organizuar kushtetues, në të cilin çdo person është një grimcë në skemën e ndarjes së punës. Rrjedhimisht Hegeli, në kundërshtim me planin e tij origjinal, e justifikoi “artin e lirë” e shoqërisë borgjeze në atë se artisti, pasi e përcakton vetën në një temë të caktuar duhet ta përkushtojë vetën tek interpretimi i tij tradicional. Kështu shoqëria borgjeze, në po atë ditë që vjen pas revolucionit, kërkon ta miratoj “vazhdimësinë” dhe “sigurinë” e formave të vjetra shoqërore që i kishte luftuar si forca destruktive. Dhe kjo ishte ajo që Hegeli kishte në mendje kur thoshte se artisti duhet të jetë i vetëdijshëm për “individualizmin dhe pozicionin e tij të caktuar,” dhe ta kryej pjesën e punës së tij nën mbrojtjen e një policie të mirë-organizuar nga qeveria.
“Siguria,” në kuptimin Hegelian të fjalës, në asnjë mënyrë nuk hyn në konflikt me “artin e lirë” të shoqërisë borgjeze, dhe kështu nuk ofron ndonjë arratisje nga kjo liri e rreme. vetëm partizanizmi në art, partizanizmi në kuptimin e Marksit dhe Leninit mund t’i jap artistit modern atë saktësi dhe përqendrim të vullnetit, atë “njëanshmëri” krijuese që është aq thelbësore për artin e mirëfillt. Fillimet e kësaj doktrine gjenden në shkrimet e Marksit të ri, të periudhës së gazetës – Rheinische Zeitung.
Shënime:
1 Debatten über Pressfreiheit (Debates on the Freedom of the Press), MEGA, I, I/1, pp. 179-229.
2 V I Lenin, Collected Works, X, Moscow 1962, pp. 44-49.
3 “Comments on the Latest Prussian Censorship Instruction,” in Easton and Guddat (eds.), op cit. (footnote 6), pp. 67-92.
4 Ibid., p. 90.
5 Ibid., p. 71.
6 ibid, p. 73.
7 ibid, pp. 72-73.
8 “Limitation” of aim and work is a recurrent theme in Goethe’s Wilhelm Meisters Wanderjahre. “Many-sidedness prepares, properly speaking, only the element in which the one-sided can act…The best thing is to restrict oneself.” (Part I, Ch IV), and “To be acquainted with and to exercise one thing rightly gives higher training than mere halfness in a hundred sorts of things” (Part I, Ch XIII). Cf Part II. Ch XII. and the poem Natur und Kunst. For one-sidedness in Hegel see footnote
9 G W F Hegel. The Philosophy of History, New York 1956.
10 Marginal note in Grund. p. 25 — ML.
11 G W F Hegel, Logic, translated by William Wallace, London 1931, p. 145.
———————————————————————–
Marrë nga: Mikhail Lifshitz – The Philosophy of Art
of Karl Marx (1931)
Përktheu: Glauk Tahiri
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn lua_Latn lua_Latn lua_Latn min_Latn eng_Latn shn_Mymr swe_Latn shn_Mymr unk als_Latn lim_Latn als_Latn