als_Latn dik_Latn sag_Latn
“Vrasja e Maratit” , një traktat filozofik në Teatrin KombëtarKulture e Hënë, 16 Mars, 2015 | 17:47 pm
Nën trysninë e lajmeve të kronikës së zezë, mes allishverisheve politike, skenave tragjikomike parlamentare, mes pluhurit e smogut, jo rrallë i kemi thënë vetes: Ç’është kjo botë?! Ç’është ky qytet?! Këtë pyetje i bënte vetes Sharlotë Kordei, teksa vendosi t’i jepte fund jetës së Maratit. Marati vdiq, por gijotina mbeti. A e lau dot gjaku i Maratit gjakun e atyre që vdiqën për revolucionin dhe gjatë revolucionit?! A është kama, gijotina, dhuna, mënyra për të ndryshuar botën?
Këtë kishte ndërmend në momentin kur Peter Weiss shkroi veprën “Përndjekja dhe vrasja e Zhan Pol Maratit”, e po ashtu edhe regjisori Arben Kumbaro, i cili vendosi t’ia sjellë publikut shqiptar në skenën e Teatrit Kombëtar. Prej mbrëmjes së të shtunës “Vrasja e Maratit” po shfaqet në Tiranë. Një teatër brenda teatrit, pa një subjekt të mirëfilltë. Në spitalin psikiatrik, Sharënton, Markezi De Sad, i izoluar atje, jo se ishte i sëmurë mendërisht, por sepse konsiderohej si i “papranueshëm” për shoqërinë, vendos të inskenojë një pjesë të tijën mbi vrasjen e kreut të revolucionit francez, Zhan Pol Maratit, çka kishte ndodhur në korrik të vitit 1793. Dhe si aktorë përdor pikërisht të sëmurët e spitalit. Kushdo mund të mendonte se është një vepër aksioni, por në fakt nuk ka lidhje me këtë. Ajo është një vepër mirë- filli filozofike, një dialog filozofik në kohë mes Sadit dhe Maratit, mbi përmbysjet e mëdha, mbi pushtetin, dhunën, paranë, seksin, mashtrimin, demagogët, për konceptin e turmës apo për dobësinë e mishit…
DISFAVORET
Regjisori Kumbaro është treguar jo pak i guximshëm që ka marrë përsipër të vërë në skenën e Teatrit Kombëtar një vepër si “Vrasja e Maratit”, me 33 aktorë në skenë, me orkestër muzikore që interpreton live, me dinamikë gjithnjë në rritje, që nuk e njeh pauzën, me pjesë të kënduara, me monologë të gjatë. Dhe këtë e bën në një skenë, që teknikisht nuk të ndihmon.
Skenografia e zhveshur, me një kafaz të hekurt, një çmendinë-burg dhe disa struktura ballkonesh, për t’u dhënë sa më shumë hapësirë aktorëve, por dhe për t’iu përshtatur konceptit të regjisorit, nga skenografi Genc Shkodrani, nxirrte në pah mjerimin e skenës së Teatrit Kombëtar. Jo më kot Kumbaro e zhvendos narratorin sa në sallë, sa në lozhë, në ballkon, për të zgjeruar hapësirën, për t’i dhënë frymë- marrje. Të njëjtën gjë bën edhe me aktorët, të cilët arrin t’i “menaxhojë” dhe t’i përdorë edhe pas kuintash në funksion të idesë së tij. Në disfavor të Kumbaros edhe fakti se “Vrasja e Maratit” është një dramë- muzikal, një zhanër që nuk është i zakontë për skenat tona. Aktorëve, të mësuar përgjithë- sisht me vepra të një formati “klasik”, rrallë e tek u ka qëlluar të këndojnë ndonjëherë.
Por Kumbaro e arrin këtë edhe pse ndoshta do të kishte dashur më shumë kohë për të krijuar rrjedhshmërinë natyrale për të koordinuar, për të rrumbullakosur dhe qepur më mirë fjalën me muzikën (për formulimin muzikor është kujdesur Mario Deda). Ai ka përzgjedhur katër aktorë-këngëtarë: Erand Sojli, Mateus Frroku, Egzona Ademi e Flaura Kureta, që të maskuar si klounë (veç Kuretës në rolin e një ish-prostitute), përfaqë- sojnë shtresat më të ulëta të popullsisë, pikërisht ata që përdoren si lolo nga pushtetarët. Refreni i tyre është: Marat, ç’u bë me revolucionin?! Ne e duam ndryshimin dhe e duam tani!! Janë ata që krijojnë atmosferën, që bëjnë “zhurmën”, në krye të një turme të çmendurish, ndërsa fijet në të vërtetë i luan De Sadi e Marati. Madje edhe Sharlotë Kordei është një viktimë e tyre.
PERSONAZHET
Nga De Sad kemi sot termin “sadizëm”. Një njeri që del kundër çdo “norme” e “morali” të shoqërisë, cinik, individualist. Me një tatuazh në gjoks, me këmishën e zbërthyer e vëthë në vesh, Viktor Zhusti krijon figurën e një “horri”, që nuk do të jepte as një dysh për kombin. E deri këtu Zhusti është i besueshëm, por do t’i duhej ndoshta pak më tepër potencë e karakter, pasi regjisori i shfaqjes në Sharënton është pikërisht ai. Marati i De Sadit, që interpretohet nga Hervin Çuli, është një i sëmurë që, përveçse paranojak, vuan edhe nga një ekzemë që i jep të kruara të forta, aq sa e bën gjak lëkurën.
Nga një vaskë me ujë të ftohtë ai flet për revolucionin, shkruan fjalime për përmbysje të mëdha, për të cilat nuk mjafton gjaku i qindra, por mijëra vetave. Një rol që kërkon kapërcime ekstreme, nga apatia që e kaplon në vaskë, në fjalime hakërryese për të bërë për vete turmat, të cilat nuk karikohen dot pa patetizëm. Një rol që kërkon shumë energji e frymëmarrje të gjatë. Sharlotë Kordei e interpretuar nga Luli Bitri vuan nga depresioni. Gjithnjë në tentativë për t’i dhënë fund jetës, ajo është nën efektin e vazhdueshëm të qetë- suesve, që e vënë në gjumë. Ashtu si ndodh rëndom me kamikazët, ajo duket si një armë e pavetëdijshme për misionin që ka marrë përsipër: të vrasë Maratin. Më shumë se një heroinë që do t’u japë fund ekzekutimeve të të pafajshmëve nga Marati ajo duket si një vegël në duar të kundërshtarëve të tij. I papërmbajtshëm në afshin e vet, Dypre, interpretuar nga Indrit Çobani, një krijesë e çuditshme, as kloun, as gjarpër, aq shpend, herë ngjan si një kundërrevolucionar, herë si një maniak seksual. Me një regjistër vokal të zhvendosur, Dypre është zëri kundër mes dalldisë së turmës.
Është ai që mbjell dyshimin nëse Marati është ai që duhet të udhëheqë me atë tufë hajdutësh e kriminelësh që ka nga pas. Kush ka qenë i vë- mendshëm mes publikut, mund të ketë bërë lidhjet e veta mes personazhit në fjalë, si edhe të tjerëve, me personazhe të ditës, me politikanë që pushtojnë foltoret e Parlamentit e flasin për “barazi, liri e vëllazëri”. Kudo na rrethon një De Sad, një Marat, Sharlotë, Dypre… apo të tjera personazhe ndërtuar nga Helidon Fino, Lulzim Zeqja, Arben Derhemi, Gladiola Harizaj, Mehdi Malkaj etj. “Vrasja e Maratit” nuk është një vepër e mjeshtërisë së një aktori.
Nëse do t’i rendisnim një për një, do të kishte boshllëqe të vogla që mund të mbusheshin. Do të duhej më shumë pushtet në duart e De Sadit apo më shumë guxim te Sharlota… Por “Vrasja e Maratit” është një vepër masive, ku “turma” është personazhi qendror dhe ajo çka qëndron mbi të gjitha, është puna e regjisorit. Vepra funksionon si një e tërë dhe si e tillë mund të quhet një arritje dhe risi për skenën e teatrit shqiptar.
als_Latn als_Latn als_Latn por_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn