als_Latn dik_Latn sag_Latn
Aurel PLASARI
ORIENTI APO HIJA NGA OKSIDENTI?
Në barrën e keqkuptimeve që, me kalimin e shekujve, vijnë duke u shtuar mbi marrëdhëniet e
Perëndimit me vendet ballkanike, bën pjesë edhe përçmimi për thuajse gjithë sa është
ballkanike, duke e përfillur këtë rajon si vis pa qytetërim “oksidental”. Duke i veshur
Ballkanit prirjen për të përmbysur situatat gjeopolitike të Europës, intelektualë mediokër të
Perëndimit europian i fajësojnë popujt ballkanikë për mynxyra deri nga ato që s’i nxë mendja.
Analistët madje flasin rëndom për “bal kanizim”, në një kuptim fortësisht pejorativ, për të
dëftuar gjithë sa, në doke, në kulturë dhe në nivelin e jetesës, i kundërvihet Perëndimit “të
tyre”. Kështu Ballkani, më shumë se një rajon, është bërë një problem, duke qenë fjala për një
“Ballkan” që ekziston më së shumti në mendje, se në terren.
Në një situatë të tillë është bërë tanimë detyrë të thyerit e mjaft prej modeleve me të cilat janë
modeluar faktet e historisë botërore përkundrejt historisë së rajonit tonë, posaçërisht të atyre
modeleve që përftojnë një shembëlltyrë të shformuar mbi zhvillimin e historisë europiane në
të cilën Lindja shfaqet si një periferi e Perëndimit. Sidomos “ne ballkanikët” s’kemi më se
përse të vijojmë duke pranuar një histori të njerëzimit siç është shkruar në mënyrë diverguese
vetëm prej “popujve të mëdhenj”, një histori që e vështron rajonin tonë si një “botë shtojcë”, e
cila gjallin jashtë qendrës së historisë botërore të identifikuar me një traditë vetëm e vetëm
“oksidentale”.
Shfaqet së rishti, në këtë pikë, pyetja e përhershme: A ekziston përnjëmend një dallim i
rëndësishëm mes të ashtuquajturit “Oksident” dhe të ashtuquajturit “Orient” europian? Dhe,
po qe se ai ekziston, ku qëndron? Mandej, ka të bëjë apo jo vendi ynë me një dallim të tillë?
Dhe, nëse ka të bëjë, a është ky një dallim thjesht gjeografik, apo që ka një bazë kulturore?
Me tjera fjalë: kemi të bëjmë me dallime të rendit historik, apo atij qytetërimor?
Më 16 prill 1999, përpara Bundestag-ut, deputeti kristian demokrat Karl Lamers, duke folur
për shembëlltyrën e formuar në Europë për Bal kanin, thoshte: “Duhet të guxojmë e të rivëmë
në diskutim shembëlltyrat tona në karakterin absolut të tyre”. Në fjalën e tij Lamers-i e vinte
theksin ndershmërisht jo në kushtet historike dhe sociale të rajonit, që gjithsesi ndikojnë të
sotmen dhe të ardhmen e rajonit në diskutim, por në karakterin raprezentativ të këtij realiteti
që të huajt, pa e kuptuar, ndërtojnë në mendjen e tyre. Ndoshta ngase është bashkatdhetar i
Kant-it, por Lamers-i ka gjithsesi të drejtë kur flet për shembël tyrat sa i përket kësaj zone
jug-lindore të Europës. Ngase asnjë njohje s’realizohet përveçse nëpërmes shembëlltyrës së
objektit që duam të njohim, sidomos kur nuk flitet një lëndë shkencore, por bëhet fjalë për atë
material të ndryshueshëm, me kufij të vagullt, që është njeriu, shoqëria që ai formon,
qytetërimi që atë e mbruan dhe vendosja e tij para modelesh të tjera kulturore. Përkundër
vizionit të kthjellët të Lamers-it, ngjan disi “spitullake” siguria e zotërisë sonë të dashur Bova,
ambasador italian i akredituar në Shqipëri, i cili në konferenecën për shtyp për të paraqitur
veprimtarinë “Shqipëria, kjo e panjohur”, shpallte pak ditë më parë: “Italia ka qenë dhe do të
vijojë të jetë oksigjeni i vërtetë perëndimor për Shqipërinë”. Por ne, gjithsesi, e dimë që
Shkëlqesia e Tij nuk është bashkatdhetar i Kant-it. .
Shembëlltyra e shformuar e “Orientit” nga ana e një numri intelektualësh mediokër të
Perëndimit është, për mendimin tim, fryt i asaj që në psikologji quhet transfert. Modelin mund
ta nxjerrim nga alegoria e Arnold Toynbee-t me njerëzit e egër të hutuar nga të zënët e hënës,
d.m.th. nga dukuria e eklipsit. Njerëzit e egër, simbas Toynbee-t, nuk e kuptojnë se hija që zë
gjithçka, përveç një copëze të vogël të diskut ndriçues, projektohet prej vetë botës së tyre. Në
mënyrë të ngjashme, shumë popuj të Perëndimit i shohin me përçmim e dhimbsuri
bashkëkohësit e tyre të quajtur “jo-oksidentalë”. “Në përgjithësi, – vëren Toynbee-i, – jemi
shumë të zënë me punët tona për të vështruar më nga afër, dhe kalojmë përtej duke menduar
se hija që pllakos mbi ato qenie shëndetliga qenkësh fantazma e vetë së kaluarës së tyre”.
Çuditërisht të ngjashëm me “njerëzit e egër” të Toynbee-t, intelektualët mediokër të
“Oksidentit” duken aq të hutuar nga realiteti bal kanik, sa të harrojnë se me emërtimin
“Europë”, në kohët klasike, nënkuptohej vetëm Gadishulli i Hemit (Haemus), d.m.th. Ballkani
i sotëm. Vetëm më vonë, nga fillimi i Mesjetës, nisi të quhej Europë i gjithë “kontinenti i
bardhë”. Ndonjëherë, sikundër dëshmon harta e famshme e Fra Mauros, deri në vlug të
Rilindjes emërtimi “Europë” vihej grafikisht diku mbi Dalmacinë e jugut ose Shqipërinë e
veriut. Pikërisht në këtë rajon zanafil or u krijuan ato që sot i përfillim si “themele” të
qytetërimit europian. Do të silleshim, pra, vërtet si “të egër” po të harronim se aty tek u takuan
Traka dionisiake, Greqia orfike, Iliria pellazgjike dhe Roma e kristianizmit arkaik u përvjua
Europa e vërtetë, jo ajo gjeografike, por ajo shpirtërore, d.m.th. në këtë pjesë të kontinentit u
plazmuan më vlerat më të shquara të njerëzimit. Në këtë mënyrë rajoni ynë, falë pozicionit të
tij të mbrothët që e vë në lidhje të ngushtë me dy kontinente të mëdha, ka luajtur një rol të
pazëvendësueshëm si vatër qytetërimi dhe si ndërmjetës shkëmbimesh kulturore.
Mos u habitni tani po qe se, ndonjë të “egër” të dalë nga alegoria e Toynbee-t ta gjejmë edhe
mes skribëve italianë, për shembull nën emrin Fabio Martel i, bolonjez, paraqitur lexuesve
italianë si “kurator studimesh historike dhe antropologjike me impiant të gjerë”. Në një libër
të tij të fundit, titul uar “Capire L’Albania” (shtëpia botuese “Mul iri” 1998), me një
papërgjegjshmëri që kurrfarë lidhjeje s’ka me oksigjenin e premtuar prej z. Bova, bolonjezi i
“Mullirit” ka vendosur të përgojojë me çdo kusht “identitetin” e shqiptarëve. Duke u marrë me
parahistorinë e shqiptarëve, ai shqetësohet se këta e mbushkan historinë e tyre me “mite” dhe
“legjenda”, ndërkohë që historianët italianë e kanë lejen ta mbushin historinë e tyre të vjetër
deri edhe me përrallat e ujkonjës që ushqen me cicë bijtë e Rhea Silvias. Me ëndje të posaçme
bolonjezi thashethemnor u qepet zbulimeve të ilirologjisë për t’ia mohuar popullit shqiptar
iliricitetin e provuar tanimë shkencërisht. Duke qenë kryekëput i padijshëm në fushë të
gjuhësisë, ai guxon të përtallë përkatësinë indoeuropiane të shqipes, kinse ajo qenkësh një
“dogmë” zyrtare. Pa u kënaqur me kaq, si lehaqen ordiner që është, i përvishet të drejtës së
lashtë dokesore të shqiptarëve për të dalë në zbulimin se ajo i paskësh shërbyer si bazë
ideologjisë diktatoriale të E. Hoxhës. Si end një rrjetë paragjykimesh kundër letërsisë së
Rilindjes kombëtare shqiptare, rrugaçi bolonjez kënaq kompleksin e vet të inferioritetit duke
detraktuar me sa mund shkrimtarin Ismail Kadare. Madje për “më të shquarin” intelektual ai
zbulon në Shqipëri Shahin Kadarenë, ndërkohë që Dr. Shahini, mjek i nderuar, ka në kulturën
shqiptare të vetmen meritë të jetë vëllai i I. Kadaresë!
Mua vetë, në librin e tij, do të më gjeni të përshkruar, me l afologjinë e tij tipike marksiste-
leniniste, si themeluesin e një “ideologjie reaksionare të mbështetur mbi dogmat e së djathtës
ultranaziste” (f. 220). Si antropolog “me impiant të gjerë”, që s’mund të mos i dijë gjitha, nga
kërthiza e botës së tij që quhet “Bolonjë” ai bën edhe zbulime të rëndësishme fantastiko-
spiunore duke shkruar: “Analiza e realitetit shqiptar e disa eksponentëve të Departamentit të
Shtetit përkon, në fakt, posaçërisht me perspektivat e elaboruara nga Plasari…” (f. 222) për të
vijuar në më shumë se dy faqe të tjera ballafaqimin e “perspektivave të elaboruara” prej meje
me tezat e George Tenet-it, nëndrejtor i CIA-s (ff. 222-224). Aq i mirinformuar vetëshpallet
ky karagjoz bolonjez sot, në epokën e internetit, sa esesë sime “Vija e Tedoosit rishfaqet”
(1993, 1995 etj.) ia vë në dyshim botimin në Shqipëri, duke e siguruar lexuesin italian se as në
bibliografinë e Bibliotekës Kombëtare, Tiranë, ajo nuk ekzistuakësh!
Pavarësisht këtyre, avazi (angl. commonplace) më problematik i transfertit të tij psikik duket
se është ai që vetë e quan “immagjinari oksidental” i shqiptarëve, d.m.th. yni, ku bolonjezi
përzien si makaraonat e s’ëmës elemente të historisë ilirike me ato të epopesë së Skënderbeut,
tregimtarinë e Kadaresë me pasues të Ptolemeut të Aleksandrisë, Alfonsin e Aragonit me
Aliun e Tepelenës etj.
Unë, qetësisht, do të desha t’u kujtoja intelektualëve të këtillë të papërgjegjshëm, nga cilido
cep i Italisë qofshin, se shkencat e ardhura prej lëvizjes romantike europiane, si romanistika,
gjermanistika, sllavistika, po ashtu edhe albanistika, duke luftuar sistematikisht paragjykimin
e vjetër voltairean kundër Mesjetës, kanë dëftuar tanimë se çfarë ka sjellë Gadishulli ynë në
pasurinë e përbashkët të njerëzimit gjatë formimit të atij qytetërimi që sot e quajmë
“europian”. Është e vërtetë se në dhjetëra e dhjetëra libra mbi rajonin tonë, pra edhe mbi
Shqipërinë, është bërë commonplace të folurit për një thyerje njësisë politike (si dhe
shpirtërore) të kontinentit europian, filluar me ndarjen e famshme të Perandorisë romake në
dy pjesë. (Me një ndarje të tillë, nën emrin e perandorit Teodos, merret edhe njëri nga librat e
mi.) Por, ta shpërdorosh një këso ndarjeje duke e zmadhuar deri sa të mbërrish të flasësh,
sikundër bëhet në dhjetëra e dhejtëra libra, për përftimin e dy botëve të ndryshme, “orientale”
dhe “oksidentale”, bazuar në dy perandori, një të Lindjes dhe një të Perëndimit, ky është një
prej falsifikimeve më të rënda të kësaj nyeje historike.
Kam bindjen se do të vijë një ditë e kthjellët, kur do ta pranojmë sheshit se dy perandori të
tilla s’kanë ekzistuar kurrë. D.m.th. kurrë. Shembëlltyra e dy perandorive është konceptuar a
posteriori, gjatë pozitivizmit historik të epokës moderne, ndërsa prej dokumenteve të kohës
një siatuatë e tillë në mënyrë absolute s’del.
Në thelbin e vet, si dhe në shfaqjet e jashtme të saj, Perandoria romake rezulton një unicum.
Simbas Idaceut, Marciani “përftoi monarkinë” (“obtinuit monarchiam”) dhe “monarchia” në
latinishten e greqizuar të Mesjetës s’do të thotë veçse “qeverisje njëshe”. Sikur historianët e
ashtuquajtur “oksidentalë” t’i lexonin me vëmendje kronikat që përbëjnë historinë kishëtare të
shekujve V-VI: Idaceun, Prosperin, Viktorin Tununensis, Marcelin Komesin etj., do të
vërenin me lehtësi se Perandoria asnjëherë nuk u bë “dy”. Dhe as mund të bëhej “dy”.
Perandoria, në suazën e së cilës funksiononin si të parët tanë, ashtu dhe të parët e italianëve të
sotëm, përbënte një konceptim historik aq njëjtësor (unitar), sa rrethanat s’mund t’ia cenonin
aspak pandashmërinë.
Po ta shohim në sy një realitet të tillë faktesh, do të na bëhet bëhet e qartë se si francezët, për
shembull, e kanë zmadhuar tek s’thuhet rolin e tyre në historinë e njerëzimit duke e bërë gjithë
historinë e “Orientit” një kapitull ose dy, të vendosur në bisht të çdo vëllimi “historie
universale”. Për një hulumtues të paanshëm është diçka që duket sheshit se Klovi, Karli i
Madh dhe gjithë shpura e “mbretërve perëndimorë”, frëngj apo gjermanë, përkundrejt
dinastive bizantine ishin një pakogjë. Të rrëzosh sot këtë sipëraní të trilluar “oksidentalizante”
do të thotë të kujtosh se i ashtuquajturi “Orient bizantin” ishte qendra e përpunimit dhe e
sintezës rreth së cilës u zhvillua me shekuj historia europiane, madje në këtë “Orient”
vendosej atëherë fati i njerëzimit. Për shekuj me radhë ai që sot e quajmë “Oksident” vetëm sa
gravitonte rreth Bizantit. Aty u përqendrua ideja perandorake dhe përsëri aty një shtet mundi
ta bënte realitet një ide të tillë, ai ishte “legjitimiteti” perandorak, sikurse qe edhe vetë
“modeli” i perandorisë. Në Gadishullin tonë nënshtetësit e kësaj pjese të Perandorisë vijuan ta
quanin veten “romanë”, në greqishten bizantine Rhomaioi. Perandoria vetë ishte Basilea ton
Romaion, d.m.th. “Perandoria e romanëve”, ndërsa vetë perandorët edhe për shekuj vijuan ta
quanin veten mbasardhës të Augustit.
Të kishte ekzistuar një Toynbee edhe në kohën, le të themi, të Justinianit, kur “Perëndim”
donte të thoshte ende një botë amorfe, nuk është çudi ta kishte konstatuar dukurinë e
transfertit në kahun e kundërt. Atëherë do ta kishte formuluar alegorinë e tij me “njerëzit e
egër” të vendosur në Bizant, prej nga shohin me përçmin e dhimbsuri bashkëkohësit e tyre të
ashtuquajtur “oksidentalë”.
Territoret perëndimore, në atë kohë, qenë për Bizantin vetëm një zonë infiltrimi. Ky infiltrim i
fuqishëm mbulonte, për shembull, jo vetëm mbarë Gadishullin italik, por mbërrinte deri në
Irlandë, dhe vargu i papëve grekë (ose sirianë) në Romë vijonte në një kohë kur në
Kostandinopojë askush nuk dinte më latinisht. Ndodhte, pak a shumë, e kundërta e asaj çfarë
ndodh në shekujt tanë. Që “Oksidenti” të lindte dhe të ekzistonte, u desh një proces i ngadaltë
dhe i vështirë i shkëputjes nga orbita bizantine drejt gjetjes së një qendre të vetën, “njerëzit e
egër” të së cilës një ditë prej ditësh do të pandehnin se hija që pllakos mbi ne këndej s’qenkësh
veçse fantazma e “së kaluarë sonë”.
Po ta fokusonim vështrimin mbi Gadishullin përkundrejt, mund të vërenin lehtësisht se
thuajse gjithë Italia, nga Bari në Gjenovë dhe nga Gjenova në Venedik, duke filluar prej shek.
VI, ose ishte një provincë e kësaj Perandorie, ose çonte një jetë tipike “orientale”. Qytetarët e
republikave detare qenë më së shumti “borgjezë” të Bizantit vendosur në tjetër trual . Dogja i
Venedikut ishte një “dux” i llojit bizantin, ndërsa për thuajse gjithë princërit “oksidentalë” qe
ëndërr të siguronin një titul perandorak nëpërmjet ndonjë martese me bijat e dinastive
bizantine. Një nuse e këtil ë pati qenë, në shek. XI, Maria Argjiropul os, që skandalizoi kishën
perëndimore me truket dhe tualetet me të cilat qe nisur e stolisur, si dhe me sapunrat dhe
parfumrat e përdorur, të cilët në “Oksident” as njiheshin Dhe unë ju siguroj që N. Iorga e ka
vërtetuar bindshëm se prej Rhomaioi-ve të tillë vinte dhe Romeoja simpatik i “Romeo e
Xhulietës”, emri i të cilit do të thotë pikërisht Rhomaion, d.m.th. një i krishterë i ritit bizantin.
Përfytyroni tani egërshanin e sipërpërmendur bolonjez, teksa e pushton mllefi dhe guxon të
ngrihet edhe kundër vetë evidencave historike, duke shkruar në librin e tij: “Plasari […] shfaq
gjithashtu edhe një dashaligësi të thellë antiitaliane duke lënë të kuptohet se “vija e Teodosit”
paskësh ndarë edhe Italinë, tepër e kushtëzuar kjo nga Orienti…” (f. 218). Sikur ju të pranonit
ta bënim së toku një shëtitje në qytetin historik të lagunave, një “Orient” të til ë të gjallë do ta
ndeshnim gati në çdo hap. Jo vetëm në stilin e ngrehinave të kultit apo në katrakteristikat e
organizimit urban, por ja: edhe kur një veneciankë ngjitet në çati për të nderë teshat e lara (ose
për të përgjuar më mirë shtëpinë e fqinjëve), ajo ka dalë në heligo, që është vendi i shtëpisë ku
bie dielli, nga gr. helios. Kur edhe sot shëtisim nëpër kanalet e qytetit me gondolë, mund të
mos e dimë që, për shkak të trajtës së përzgjatur e të lakuar, nuk është fjala veçse për një
kondolion bizantin. Madje harrojmë se njëherë e një kohë Venediku ishte vetëm ai që quhej
Rialto, kanali më i thel ë (rivus altus), ndërsa kryevendi i tij i vërtetë ishte Eraclea, emër që
vjen me siguri prej perandorit bizantin të shek. VII, Heraclius.
Për të mos jua shpërdoruar durimin me të dhëna historike, do të them më në fund që
personalisht jam i bindur se shembulltyra e shformuar e përshkruara nga alegoria e Toynbee-t
s’ka për të vijuar përjetësisht. Vlerat e krijuara brenda kësaj zone të privilegjiuar, që është
rajoni ynë, bëjnë pjesë në mënyrë të padiskutueshme në trashëgiminë e përbashkët të kulturës
europiane. Dhe një “kulturë europiane” e thjeshtuar vetëm në trajtat e saj “oksidentale”,
s’mund të përfytyrohet. Kulturorisht, si dhe shpirtërisht, Europa ngërthen në vetvete gjithë sa
ka krijuar hapësira e quajtur “ballkanike”. Edhe diçka: kemi motiv për të besuar se hapësira në
të cilën u përftuan një Zamolxis, një Orfe, si dhe arkretipi antropologjik i “vëllait të vdekur të
kthyer”, nuk i ka shteruar ende burimet e veta shpirtërore.
Historiani i madh i qytetërimeve (Toynbee) propozonte dy zgjidhje për t’i ikur shembël tyrës
së shformuar që ai alegorizon: “Ose figura zotëruese duhet të kthejë kryet, ta kuptojë dënim
që po shkakton dhe të lëvizë nga vendi për të mos e penguar më dritën, ose viktimat e saj,
mbas përpjekjesh të kota për t’ia tërhequr vëmendjen dhe duke i kërkuar të ndërrojë pozicion,
duhet të ngrihen dhe t’i ngulin një thikë në shpinë”. Ç’është e vërteta, me këto që thashë vetëm
sa përmblodha subjektin e një librit më të fundit, që po përpiqem ta nxjerr nga dora. Ju siguroj
se s’bëhet fjalë për “thikë në shpinë”, por thjesht për një “instrument” i cili t’i ndihmojë
sadopak miqtë tanë “oksidentalë” për të depërtuar në këtë rajon dhe, në mos për t’i dashuruar
popujt e tij, së paku për t’i kuptuar ata më mirë.
Bizanti i pakinezëruar
Jug-lindja e shembëllyer
Ridimensionimi i raporteve Orient/Oksident përgjatë historisë europiane ka përbërë një
problem ngashënjyes në historiografinë e kontinentit, së paku prej fil imit të shekullit XX.
Historiografë dhe, posaçërisht, teoricienë të historisë i janë përkushtuar sidomos çështjes së
leximit të stereotipuar nga ana e “perëndimorëve” të traditës historiko-shpirtërore të jug-
lindjes europiane. As sot e gjithë ditën fjalët e fundit për këtë çështje s’janë thënë, pra as
mund të thuhen në dy-tre artikuj. Shënimet që përbëjnë këta artikuj pretendojnë vetëm që, nga
njëra anë, ta parashtrojnë çështjen duke e vështruar nga ato që quhen “kënde të brendshme” të
jug-lindjes europiane në të cilën jetojmë dhe, nga ana tjetër, të ndihmojnë për ta zhvendosur
leximin e së kaluarës së popujve të Ballkanit prej stereotipive me të cilat vishen jorral ë “arsye
politike”.
Libri Duke shembëllyer Ballkanin (New York 1997) i Dr. Maria Todorovës, profesor
universitar në ShBA, mund të përmendet si nga shembujt më të fundit të orvatjeve për një
ridimensionim të tillë. Ai është bërë një ndër librat e diskutuar në qarqet universitare dhe ato
jashtuniversitare pikërisht ngase u kundërvihet stereotipive të sipërpërmendura. Todorova e
fillon dhe e mbaron librin e saj me një akuzë (angl. indictment) formuluar prej analistit
amerikan George F. Kennan në parathënien për Luftërat e tjera ballkanike, bot. i vitit 1993 i
Raportit të vitit 1913 nga Carnegie Endowment mbi luftërat ballkanike 1912-1913. Për
autoren, si parathënia ashtu edhe botimi i ri vuajnë nga një predispozitë negative në të
vështruarit e Bal kanit si “një e tërë e paqytetëruar dhe e pashpresë”. I mbështetur në një
përzgjedhje shënimesh udhëtimi, relatimesh diplomatike, vështrimesh akademike, dëshmish
publicistike dhe letrare në shumë gjuhë, libri i Todorovës shqyrton ontologjinë e Ballkanit nga
shek. XVIII deri në ditën e sotit, duke zbuluar rrugët nëpër të cilat një traditë e mbrapshtë
intelektuale është konstruktuar, mitologjizuar dhe vijon ende të përçohet në nivelin diskursiv.
Historiografi më në zë që ia ka kushtuar një pjesë të madhe të punës së vet kthjel imit të
raporteve Orient/Oksident ka qenë, pa dyshim, Nikolla Iorga (1871-1940). Vepra e tij
shkencore mbahet si ndër përpjekjet më të thel a, më konsekuente dhe më të çiltëra të gjenisë
njerëzore për të depërtuar nëpër rrugën e shkencës drejt së vërtetës dhe për ta vënë këtë të
vërtetë në shërbim të njerëzve. Një nga drejtimet në të cilat përpjekjet e Iorgës u përqendruan
ka qenë pikërisht thyerja e stereotipive në të cilat janë modeluar faktet e historisë universale
prej historianëve “perëndimorë”. Dyke synuar gjetjen e vendit dhe rolit që u takon popujve të
jug-lindjes europiane në këtë histori, te Probleme të historisë universale (1929) ai shkruante:
“S’kemi asnjë motiv për të vijuar ta pranojmë historinë e njerëzimit ashtu sikundër është
shkruar ajo në mënyrë diverguese, simbas ambicjeve, të cilat asnjë metodë s’mund t’i ndalë
dhe t’i frenojë, të popujve të mëdhenj. Por, duke përfituar nga pozita jonë gjeografike dhe nga
ekzistimi i sintezave që na janë imponuar, duhet të ngulisim vijat e mëdha dhe pikat e takimit
për jetën e asaj bote që të tjerët edhe kur e shohin, s’duan ta marrin parasysh” (f. 5).
Pavarësisht shkaqeve që e shtynë, Iorga u ngrit në historiografinë europiane si përfaqësues i
një “bote të injoruar”, të vështruar nga lart dhe, kështu, të shformuar. Mbështetur mbi një
erudicion të pazakontë dhe mbi një fuqi shpirtërore që e bënë atë historianin më të madh të
kohës së tij, Iorga ia doli t’i imponojë shkencës perëndimore nocionin “jug-lindje europiane”,
duke themeluar edhe të parin Institut të Studimeve Jug-lindore Europiane më 1913. Integrimi
i Bizantit në këtë njësi të historisë universale është një nga momentet e kësaj përpjekjeje për
skajimin e stereotipive të vjetra. Prandaj njëra nga sintezat për të cilat Iorga fliste, dhe ndoshta
më e rëndësishmja e realizuar prej tij, në kuptimin që përfaqëson më së miri ridimensionimin
e lakmuar, është “sinteza bizantine”.
Viset iliro-shqiptare
Ndryshe nga sa përfytyrohet shpesh, gadishulli i Ballkanit kishte për Perandorinë romake të
Lindjes një rëndësi relativisht mesatare. Prej këtij gadishulli Perandoria kishte nevojë për
bregun e Adriatikut dhe për rrugët që e lidhnin me të. Kështu shpjegohet që, posaçërisht për
Ilirikun dhe banorët e tij, të cilët bënë pjesë në atë që quhej Basilea ton Rhomaion, dhe që sot
emërtohet Bizant, prej ndarjes perandorake të vitit 395 deri në ndarjen e “pjesëve” për
perëndimorët më 1204, “koha bizantine” përbën një nga periudhat e gjalla të historisë së tyre.
Interesi i Kostandinopojës për bregun e Adriatikut dhe për rrugët që e lidhnin me të do të jetë
shkaku numër një i integrimit të shqiptarëve në Bizant, por njëherësh kjo pozitë e tyre
gjeopolitike do të bëhet edhe motivi kryesor i shkepjes gjithnjë më të madhe të shqiptarëve
prej Bizantit nën ndikimin e atij që duhej quajtur “implus i perëndimit”. Sado kundërthënës të
ngjajë ky konstatim, ai nuk është i tillë për këdo që kupton qoftë edhe pak nga gjeopolitika.
Në këtë periudhe zë fill edhe “çështja fetare e Bal kanit”, si rivalitet jo vetëm fetar, por edhe
kulturor, me gjurmë specifike që i dallohen në Gadishull deri në ditën e sotit. Prej kësaj kohe
viset shqiptare nisin e përfillen si zonë ballafaqimi e Lindjes me një Perëndim në ngritje e
sipër. Mes herezish dhe shkimjesh religjioze, këto vise do të bëheshin fushë beteje për dy
Kishat, të cilat do të vinin duke u larguar gjithnjë më shumë njëra nga tjetra. Sa i takon
popul sisë, ajo do të ndiente në mënyrë të drejtpërdrejtë ndikimet tanimë të përkundërta të “dy
Romave”, të së vjetrës dhe të së resë, shprehur në vija të përgjithshme në literaturën
tradicionale si “kulturë romane” (katolike) dhe “kulturë bizantine” (ortodokse). Është fjala për
ndikime që, gjithsesi, zhvendoseshin me kufij vijimisht të pasigurt, madje tekanjozë. Ata që
përpiqen ta përfshijnë një ballafaqim të til ë në “konstruksionet metahistorike dhe irealiste”
(Martelli, 11), mund ta lexojnë atë të dëshmuar, për shekujt XII-XIII kur tanimë qe shfaqur
sheshit, tek e famshmja Kronikë e Moresë, nëse duan.
Për t’i përkapur në mënyrë pamore raportet e reja të këtyre viseve mes Romës dhe
Kostandinopojës mund të na ndihmojë konfigurimi në dy rrathë i O. Randit: njëri rreth me
qendër në Romë dhe tjetri me qendër në Kostandinopojë. Shihet prej këtij konfigurimi se si
një pjesë e madhe e Shqipërisë së sotme (si dhe e Malit të Zi dhe e Dalmacisë) bie brenda një
rrezatimi të dyfishtë, aty ku rrathët idealë i mbivendosen njëri-tjetrit. Vetë kjo “copëz” (tract)
shqiptare brenda rajonit jug-lindor europian është dëshmia se rrezatimi i dyfishtë që pëson kjo
zonë nuk është as fantastik dhe as i trilluar, por real, d.m.th. i konfirmuar nga historia. Një
zone të tillë, kulturorisht “hibride”, do t’i binte të ishte, së paku nga ana e jashtme, cement i
bashkimit të qarkut të Kostandinopojës dhe atij të Romës; në të vërtetë, ajo rezultoi më së
shumti si një shatter zone, në të cilën u ndeshën thuajse gjithë të çamet që do ta dallonin të
ashtuquajturën “botë orientale ballkanike” (bizantine) prej asaj “oksidentale latine” (romane).
Shqiptarët
Për paraardhësit e shqiptarëve dhe shqiptarët “koha bizantine” paraqitet, pikësëpari, si një
periudhë ballafaqimi me dyndjet barbare: të visigotëve në shek. III e.r., të ostrogotëve në
shek. V, mandej duke filluar nga shek. VI me radhë: të avarëve, serbëve, kroatëve, bullgarëve
etj. Për ta kuptuar rëndësinë e një ballafaqimi si ky, duhet lënë m’anësh historia dhe i duhet
drejtuar antropologjisë kulturore; kështu mund të dallohet ndikimi i drejtpëdrejtë i këtij
ballafaqimi në zhvillimin e grupit etnik shqiptar.
Po në këtë “kohë bizantine” popullsia iliro-shqiptare bie në takim me një organizim
administrativo-ushtarak, sado fillestar. Nga njëra anë, brenda suazës perandorake (themat e
Nikopojës dhe të Durrësit, mandej thema e Ilirikut etj.), nga tjetra edhe jashtë saj, së paku
duke nisur nga shek. XI. Prej shek. XI shfaqen në habitatet e shqiptarëve edhe “pushtete” të
reja: shteti ushtarak i normanëve, republikat e Venedikut, Amalfit etj. Por, kujdes! Shteti i
normanëve dhe, mbas tij, mbretëria e Dy Siqilive ngriheshin mbi një traditë drejtpërsëdrejti
bizantine, duke pasë qenë edhe Italia e jugut vetëm një provincë e Perandorisë. Në veri të
Adriatikut, po ashtu, Republika e Vendikut riprodhohej po mbi një “dukat bizantin”, me
shumë tipare që do t’i mbeteshin bizantine deri në fund të ekzistimit të saj. Edhe
brendapërbrenda rajonit ballkanik modele bizantine riprodhoheshin prej shtetesh në miniaturë,
si Principata e Moresë dhe Despotati i Epirit e i Artës, apo provinca si Dyrrachii et Arbanii
organizuar nga Republika e Shën Markut. Këndej viset i shtinte në dorë një Mihal Engjëll-
Komneni apo një Teodor Engjëlli, andej shfaqej Mbreti Manfred, një bir i tij bastard me gjithë
angjevinët e vet, sajoheshn “dukët” e Durrësit, mandej “markezët”, duke riprodhuar po
modele bizantine. Kështu deri më 21 shkurt 1272, kur Karli Anjou pranonte një kurorë që ia
ofronin kontë, baronë, ushtarakë dhe qytetarë “shqiptarë” dhe shpallte një “Regnum
Albaniae” me kufij që me saktësi nuk i dinte askush. Kur prej “perëndimit” meheshin
kryqëzatat dhe nga “lindja” binte mësymja e sllavëve të Stefan Dushanit, atëherë ngriheshin
bujarët shqiptarë, Balshë, Thopiaj, Muzakë. Bëheshin fejesa dhe martesa nga njëri breg në
tjetrin duke përdorur për “pajë” pikërisht viset shqiptare. Kur ndaheshin të zotët, copëtoheshin
edhe viset. Një Balshë vriste në gjah një Matarangë për t’i marrë gruan së toku me
“Albaninë”, e cila s’reshtte së kaluari kështu nga një dorë në një tjetër.
Shekulli XI është edhe momenti kur “shqiptarët” përmenden nominalisht në suazën e
Perandorisë si Arbanoi dhe Arbanitai prej autorëve bizantinë, për të dalë pak më vonë edhe si
Albanenses e Albanesi në evidencat “perëndimore”. Është shekulli kur Perandoria ka
mbërritur kulmin e vet, “epokën e dytë të artë”, sikundër është quajtur, e cila e zë fillin
historik tek ardhja në pushtet e dinastisë ushtarake të Komnenëve. Situata kulturore e
shqiptarëve gjatë kësaj periudhe mund të rindërtohet duke u mbështetur në burimet e shekujve
XI-XIII, tanimë mbledhur e botuar nga Farlati (dhe Coletti) në Illyricum Sacrum VII, në
koleksionin e Acta-ve, si dhe në ato përfshirë në studimet e veçanta mbi Mesjetën shqiptare
nga Šufflay, Thallóczy, Jirecek, Valentini, Cordignano deri tek A. Ducellier.
Kemi, nga njëra anë, një klasë së paku politikisht të ngritur. Shtresa e saj më e kulturuar duket
e përbërë prej zotërinjsh të mëdhenj (dominis) të integruar deri në sferat e larta të hierarkisë
perandorake. Pikërisht thyerja e papritur nga ana e zotërinjve shqiptarë e kësaj njësie politike,
me sa duket edhe kulturore e fetare (isopoliteia), e ka shtyrë Ataliatin të flasë për ta me tone
befasimi në kalesën shumë të cituar të tekstit të tij. Një shtresë më pak e kulturuar fisnikësh
(nobilis) përbëhet prej kryetarësh fisesh të mëdha, zotërinjsh të vegjël vendës etj. brenda
mjedisit të oborreve të zotërinjve të mëdhenj. Zotëria i madh i Durrësit, Gjergj Thopia, për
shembull, në shtratin e vdekjes shqetësohej për fatin e atyre që ai i quante “nobilis ac fidelis
sui ac vassalli”. Mes këtyre dy shtresave regjistrohen, nga njëra anë, priorë, arhondë dhe
katapanë, nga tjetra kontë, baronë dhe kavalierë, përzier në një rrjetë të kokolepsur krushqish
me familjet e mëdha greke, korfiote, dalmatine, kroate, serbe, mandej hungare, amalfitane,
venedikase, gjenoveze, më vonë fiorentine etj. Prej të njëjtave burime mund të përvijohen me
përafërsi edhe tiparet e një jete kulturore të zhvilluar në mjediset në fjalë, në oborret e
zotërinjve të mëdhenj, në kapitolet e katedraleve dhe të manastireve. Mund të vihet re ndikimi
i ushtruar në këto mjedise prej ipeshkvijsh të ditur, si domenikani frëng Guljelm i Adës ose
një Gjon nga Pian’ del Carpino, por edhe nga princër ardhur prej oborresh të rafinuara, si ato
të Napolit, prej qarqesh intelektuale, si ai i Firences: Acciaino-t, Tocco-t, Orsini-t etj.
Nën shenjën e shkartisjes
Është për shqiptarët një periudhë lulëzimi kulturor në dukje “e shkartisur” (angl. mixed), por
në të vërtetë kjo është karakteristika thelbësore e “sintezës bizantine”. “Bizanti – përkufizonte
Iorga – është një sintezë elementesh mjaft të ndryshme, të ardhura nga gjithandej, që mbetet
gjithnjë e hapur, derisa vetë ideja bizantine u zhduk” (Ç’është Bizanti, 16).
Nga njëra anë ngrihen deri në qytetet e bregut adriatik, të njohura si “romane”, manastire
ortodokse (ai i Kryeengjëllit Mëhill në Ulqin nën kështjellë, ai i Shën Pjetrit në Shkodër
themeluar nga Gjergj Balsha II dhe i nënvënë një patriarku sllav nëpërmjet peshkopit të Zetës
etj.). Nga ana tjetër, gjurmët e latinitetit zbresin deri në terminologjinë kishëtare ortodokse,
sikundër është rasti i kishës së vogël të fshatit Drenovë (në luginën e Limit), ku Karl Patsch-i
zbulonte fragmente mbishkrimi latin të shekujve IX-X. Durrësi, ky qytet i përftuar në rrugët
gjeografike të botës si krye ure mes Romës dhe Kostandinopojës, përbën shembullin par
excel ence të kësaj shkartisjeje. Nga njëra anë, prej shekujve të parë të shkimjes (schisma) në
Durrës u vendosën njëra përballë tjetrës dy seli simetrike: një ipeshkví katolike dhe një
peshkopatë ortodokse. Madje për një kohë të gjatë regjistrohet bashkekzistimi i njëkohshëm i
dy metropolitëve, të cilët i ndërronin vendet njëri me tjetrin sa herë ndryshonte sundimi
politik: nën një autoritet bizantin dëbohej metropoliti katolik, ndërsa nën një autoritet
“perëndimor” i dëbuari ishte metropoliti ortodoks (Šufflay, 125). Në të njëjtën kohë në qytet
takoheshin të dyja gjuhët e mëdha kancelareske të kontinentit: latinishtja dhe greqishtja. Deri
në kohën e sundimit venedikas u mbajtën aty shërbimet noterile në greqishte dhe në latinishte:
“notari greci autentici et alii notarii boni latini” (1401). Një shkartisje e këtillë ndeshet edhe
në monedha, mbishkrime varresh, kisha etj. Edhe në fillim të shek. XX në një nga muret
rrethuese të Durrësit rindërtuar prej turqve me mbeturina të lashta të “portës së madhe”
Jirecek-u dhe mbas tij Šufflay zbulonin një “muze” të vërtetë mbishkrimesh romake,
bizantine, venedikase, copëra stelash funerare, stema etj. Me gjasë, një kësi situate e shtynte
Šufflay-n të caktonte se pikërisht që aty niste “damari ballkanik” që do të ndante në
Gadishul in tonë “Oksidentin” nga “Orienti”.
Nga pikëpamja artistike, prej njërës anë të kufirit kulturor u ndie lulëzimi i artit të kapelave
(angl. chapels), të kishëzave të vogla me kupolë në trajtë kryqi dhe e kodikëve të praruar. Nga
tjetra, konkuronin një shkol ë e Dalmacisë latine, një tjetër e artit romanik sjellë prej
mbretëreshave frënge të martuara në shtëpinë mbretërore të Rashës ose me feudalë të tjerë
vendës (si Thopiajt), me një art pastërtisht latin që zbriste nga Kotorri deri në manastirin e
Deçanit. Një tjetër shkollë piktorësh bizantinegjantë të Perëndimit, nëpërmjet monumentesh si
abacia benediktine e Shën Shelbuesit në Rubig, takohej me një shkol ë venete ose veneto-
dalmate etj. Shpesh në të njëjtat ngrehina fetare shkartiseshin elemente të artit romanik me ato
të artit gotik që, në të vërtetë, s’qenë pos se pjesë e “sintezës bizantine”. Në kishat më të
rëndësishme, prej të cilave janë ruajtur afreske ose mbishkrime mesjetare, përkrah modeleve
të dukshme “bizantine” bie në sy përdorimi i latinishtes për shenjtorë që në pjesën e tyre më të
madhe mbahen për “orientalë”. Kisha e Vaut të Dejës, kushtuar Shën Mërisë, ka pasur
mbishkrime njëherësh greke dhe latine. Kulti i shumëpërhapur i Shën Sergjit dhe Shën Bakut,
trashëguar ndoshta nga koha e Justinianit, u përfaqësua pranë Shkodrës nga abacia e famshme
benediktine mbi Bunë, që dëshmonte pikërisht ndikimin e atyre që janë quajtur “dy tradita”.
Në fakt, fjala është po për “sintezën bizantine”, edhe më të dukshme në fushën e artit. Përsëri
ka qenë Iorga ndër të parët që ka vënë re se “shoqëria bizantine nuk pati krijuar asnjë nga
elementet që ia përbëjnë sintezën e saj të pasur dhe të shkëlqyer artistike” (Probleme, 88).
Dhe shtonte po aty: “Arti romanik, arti grek dhe arti oriental u bashkuan për të dhënë këtë
shkartisje interesante: artin bizantin”.
Bizanti simbas Iorgës
Historiografia perëndimore, ndonëse e vinte re gjithnjë më shumë peshën e madhe që kishte
ngritur Bizanti në historinë universale, qe mësuar ta trajtonte Perëndimin si qendër të
përhershme të kësaj historie, ndërsa Orientin si periferinë e tij. Në punimin e tij në zë Sprovë
sinteze e historisë së njerëzimit (1923), në veprën madhore Histori e jetës bizantine simbas
burimeve (1934) dhe sidomos në vëllimin e saj IV me titul in kuptimplotë Bizanti mbas
Bizantit, si dhe në një varg ligjëratash të përmbledhura në dy vël imet Studime bizantine
(1939), Iorga u përpoq të bëjë inventarin e atyre realiteteve që për një kohë të gjatë e patën
imponuar Bizantin në rrafshin e parë të historisë universale. Njërën nga ligjëratat e mbajtura
në Universitetin e Sorbonës ai me krenari e fillonte kështu: “Dhe sado që ta kenë hequr
m’anësh sprovën time për një “sintezë të një historie universale”, mua do të më dihet së paku
përpjekja për të shfronësuar prej kësaj sipëranie Perëndimin për momentet kur s’ka qenë
Perëndimi ai që vendoste për fatin e njerëzimit” (Histori, 26).
Ishte koha kur në bizantologjinë botërore thuhej rëndom: kishte në Mesjetë një “Oksident”
qysh prej ndarjes së Perandorisë më dysh. Qenkëshin zhvilluar kështu dy jetë paralele: një
greko-bizantine në Lindje dhe së këndejmi vinte emërtimi i pasaktë “Perandori greke e
Lindjes”, si dhe një jetë tjetër romane në Perëndim, dhe së këndejmi pretendimi për
ekzistimin e një të ashtuquajture “Perandori romake të Perëndimit”. Simbas kësaj
shembëlltyre, secila “perandori” paskësh pasur qendrën e vet të rëndesës dhe një mur paskësh
ekzistuar mes syresh, së paku deri në kryqëzatat. Atëherë kjo historiografi i jepte vetes të
drejtën që në tekstet e historisë universale (e nënvizoj universale) të fliste për Klovin dhe
mbasardhësit e tij në po aq faqe sa ç’fliste, ta zëmë, për Justinianin, apo dinastinë e
Komnenëve dhe atë të Paleologëve marrë së bashku. Kundër kësaj mënyre të trajtuari të
punëve në historinë universale u ngrit Iorga në dy nga studimet e tij më emancipuese me tituj
Bizanti në Oksident (1932) dhe Ndërdepërtimi i Orientit dhe i Oksidentit gjatë Mesjetës
(1934). “Të pandehësh se Bizanti qenkësh shkëputur nga Perëndimi, nga jeta e gjallë e
Perëndimit, jo nga tradita juridike dhe nga kujtimet historike, – shkruante ai, – është një gabim
shumë i madh. Mes Lindjes bizantine dhe Perëndimit të rënë në dorë shumë fisesh, disa
grupesh etnike të dala nga bota romake, ka pasur një ndërdepërtim të vijueshëm” (Ç’është
Bizanti, 23). Thuajse për të “kënaqur” edhe ata historianë që kanë mbrojtur me ngulm idenë e
një “perandorie të Perëndimit”, Iorga propozoi termin “perëndim perandorak” si konceptim
më bashkëkohor. Kjo përkon me atë realitet faktesh simbas të cilit Perandoria romake u vijua
dhe u përqendrua në personin e perandorit, i cili ndodhej në Kostandinopojë; ideja
perandorake dhe legjitimiteti perandorak që ai përfaqësonte do të përbënin teorinë politike të
Mesjetës. Ky interpretim, në mënyrë të qartë, u kundërvihet atyre që kanë dashur të shohin te
Bizanti vetëm një “monarki orientale”, një shtet tampon mes “barbarisë aziatike” dhe një
Perëndimi kinse të qëndrueshëm në vetvetete.
Kësisoj Iorga u bë një nga çliruesit e bizantologjisë botërore, për të cilën mund të thuhet se
mbas tij ka ardhur duke e pranuar gjithnjë më shkoqur peshën e Bizantit në historinë
universale. E dëshmojnë këtë evoluim një sërë sintezash madhore mbi Bizantin: nga Georg
Ostrogorski (Mynih 1940/1952), Luis Bréhier (Paris 1948-1950), D. Angelov (Sofie 1959-
1967) etj.
Në një ligjëratë të mbajtur për “miqtë e universitetit të Parisit” dhe të titul uar E ardhmja e
studimeve bizantine (1929) Iorga u tërhiqte vëmendjen ndaj një rreziku gjithë atyreve që
merren me “Bizantin” dhe dëshirojnë t’ia gjejnë atij vendin që i takon përkrah qytetërimeve të
tjera të mëdha të së kaluarës. Ai bënte fjalë për rrezikun që bizantologjia të mbytet në vepra
arkive, filologjie, në “cic-mice” hulumtuesish që e thërrmojnë njësinë organike të jetës së
njëhershme bizantine në grimca të panumërta prej të cilave askush më s’mendon ta rindërtojë
të tërën si një të gjallë. “Shkenca – këshillonte ai – duhet të vështrojë pak edhe vetveten. Sepse
ajo duhet të vendosë: ose të mbyllet në një qark shumë ngushtë mandarinësh – mandarinësh
që nuk e shohin, shpesh nuk e dëgjojnë dhe nganjëherë nuk e vlerësojnë njëri-tjetrin – ose ajo
duhet të bëjë një gjë tjetër: të çelë dyert dhe dritaret. Po të mos i çelë dyert dhe dritaret, ajo do
të mbetet mjaft e nderuar, por do të jetë jashtë kohës së saj dhe unë s’besoj se është bërë
ndonjëherë punë e mirë duke qëndruar jashtë rrymave që zotërojnë një epokë” (E ardhmja, 5).
Si këtu, edhe në më se një ligjëratë, ai u bënte thirrje kolegëve të tij të mos e “kinezëronin”
kësisoj Bizantin.
Bizanti së brendshmi
Një rrugë e tillë, e çelur prej Iorgës, të detyron ta përkufizosh Bizantin pikësëpari me atë çfarë
ai vetë (Bizanti) llogariste se ishte dhe synonte të ishte nëpërmjet “idesë bizantine” të tij, dhe
jo nëpërmjet asaj se si dukej ai së jashtmi. Transfizika e mrekullueshme e historianit që i
gjallinte përbrenda e bëri Iorgën të shndërrohej, si me thënë, në bashkëkohës të Bizantit. Ai u
përpoq të mendonte dhe të ndiente si njeriu bizantin dhe të na thotë se ç’është Bizanti ashtu
sikurse do të na e kishte thënë një diplomat, një funksionar i kancelarisë perandorake, ose një
njeri i rrugëve të Bizantit. Qe ky një element specifik, modern në thelb, i metodës së tij
shkencore. Kështu në mënyrë të prerë ai na mëson: “Ne sot themi “Bizant”, por me këtë emër
nuk thirrej veçse qyteti i dikurshëm. Bizanti nuk është një perandori greke ose orientale, por,
në konceptin e vet themelor, perandoria romake: Basileia ton Rhomaion. Greku vetë, në jetën
e tij popul ore, mbërtiti ta quante veten jo elen si dikur, por Rhomaios” (Ç’është Bizanti, 15).
Dhe më tej: “Perandorët e Kostandinopojës nuk e patën mbajtur veten kurrë si perandorë të
një territori, por si perandorët e botës mbarë. Gjithë sa thuhet se perandorët e Bizantit
paskëshin njohur perandorët gjermanë të perëndimit janë vetëm përfytyrime të shkaktuara nga
krenaria oksidentale. Kurrë ndonjë perandor i Bizantit s’ka pranuar se ekziston një tjetër
perandor në Romë, në Aahen, në Paris apo gjetiu” (f. 20).
Te ky karakter në thelb romak i Perandorisë, pavarësisht formave të reja në të cilat ai
transpozohej, mund të gjendet gruri i themelit i marrëdhënieve të shqiptarëve me Bizantin.
Nëse ky Bizant mundi t’u afrohej shqiptarëve, t’i devijonte ata sadopak nga jeta e vjetër
popul ore dhe t’i fuste në suazën e vet, këtë nuk e bëri as prej ndonjë karakteri grek të tij dhe
as prej ndonjë devocioni të posaçëm të shqiptarëve për ortodoksinë. Nëse Bizanti iu afrua
shqiptarëve dhe shqiptarët iu afruan Bizantit, kjo ndodhi ngase, prej traditës së lashtë romake
të mbetur në instinktin e masave iliro-shqiptare, ata njihnin veten në bazën romake të tij.
Pa zvogëluar kontributin themelor të Romës së vjetër, një rol të konsiderueshëm u zbulon
Iorga popujve të jug-lindjes europiane në atë botë të madhe që gravitonte në orbitën e
Bizantit. Këtë rol ai e sheh në funksion edhe të vetë sistemit të “qeverisjes bizantine”, shumë i
ndryshëm prej “zotërimit” apo “sundimit” që mund të përftytyrojmë ne sot: “Grupet etnike të
vendosura në Ballkan – shënon ai – vijonin të jetonin mbas mënyrës së vjetër, çdonjëri i
kantonuar në domenin e vet, ndërsa ndaj rumunëve, ndaj shqiptarëve dhe ndaj grupeve të
ndryshme sllave Perandoria vetë ishte e gatshme të pranonte ato forma partiarkale për
ekzistime etnike që vareshin prej saj vetëm për sa mund t’u shërbenin synimeve të saj, si
fiskalitet dhe mjete mbrojtëse. Ekzistonte kështu konfederimi etnik i pashprehur, por prandaj
edhe më real, nën udhëheqjen sipërane të një perandori. Çdonjëri prej grupeve etnike
ballkanike mund ta rivendikonte atë edhe për mbret. Nuk ishte perandor i grekëve a i
shqiptarëve a i rumunëve; ishte perandori i të gjithëve dhe gjithsecili mund të besonte se
basileusi ishte perandor në radhë të parë për të vetë dhe se ai shqetësohej pikësëpari për
mbrothësinë dhe qetësinë e nënshtetësve të tij të cilët i përkisnin këtij apo atij grupi entik.
S’kishte pra as rivalitet, ngase të gjithë e dinin veten nën krahët mbrojtës të perandorit të tyre”
(Forma bizantine, 100-101).
“Punët e mëdha themelore”
Në revistën The american historical review, vëll. 105, nr. 3 (qershor 2000), në rubrikën e
“opinioneve” mbi librin e sipërpërmendur të Torodovës, mes të tjerave jep “opinionin” e vet
edhe njëfarë Gary nga Teksasi. Gary pa mbiemër paraqitet mjaft i acaruar nga libri në fjalë.
Gary është bezdisur prej citimeve dhe referimeve të shumta. Edhe anglishtja e librit Duke
shembëllyer Ballkanin Gary-t i vjen e vështirë në vesh. Gary-n jo vetëm nuk e paskësh
dëfryer ky libër, por ai mburret se nuk e ka mbaruar dot as kreun e parë dhe e ka lënë librin
“on an airplane”. Gary kështu është i kuptueshëm në acarimin e tij. Për të shtyrë kohën “në
avion”, në vend të një libri që përpiqet të çlirojë mendimin, Gary-t do t’i duhej rekomanduar
ndonjë best-seller me aventura lëkurëkuqsh apo paraadhësish të tjerë të tij.
Për ne punët qëndrojnë ndryshe. Përfshirja e pararadhësve të shqiptarëve, dhe mandej e vetë
shqiptarëve, në botën e madhe që gravitonte në orbitën e Bizantit gjatë Mesjetës pati për ta një
rëndësi dore së parë: sepse, si për të shumtën e popujve të jug-lindjes europiane, kjo përfshirje
u dha shkas proceseve 1) të amalgamimit etnik dhe 2) të përftimit historiko-shpirtëror. Po t’i
kthehemi vështrimit emancipues mbi Bizantin, një rol i dalluar në formimin e popujve dhe të
qytetërimit të kësaj jug-lindjeje europiane u takon etnive vendëse, mbi të cilat erdhën e u
shtruan shpërnguljet sllavo-bullgare. “Trakë, ilirë, kolonizim romak, – numëronte Iorga, – këto
janë punët e mëdha themelore, pavarësisht asaj çfarë dyndja sllave dhe turanike ka ndërtuar
mbi themelet e tyre, të cilat mbaskëtaj do të jenë të padukshme” (Të përkufizosh Bizantin,
417). Do të thotë kjo se evoluimi i popujve përkatës ka ndjekur absolutisht të njëjtën vijë si
dhe në shoqëritë e tjera të mbajtura “oksidentale”, madje në marrje e dhënie të përhershme me
to, gjatë asaj epoke të mrekullueshme shndërrimi të vijueshëm që padrejtësisht e quajmë
“kohë e mesme”.
S’mund të mos kujtohet, më në fund, se me librat dhe ligjëratat e tij një dijetar si Iorga e
ndihmoi shkencën perëndimore të shohë këtu ku ne jetojmë jo një mish-mash popujsh, që
përbëjnë “fuçinë e barotit” të Europës, por një “botë” me të kaluar, të tanishme dhe ardhme, të
cilat mund të paraqiten në trajtën e një zhvillimi njëjësor të vijueshëm. Mbas Iorgës tanimë u
bë një domosdo të vështruarit e “jug-lindjes europiane”, sikundër erdhi duke u emërtuar
Ballkani, si një botë e integruar, nga ana e saj, në njësinë e madhe të historisë së njerëzimit.
Në këtë mënyrë historia ishte dhe mbeti për të një “shkencë e jetës”, d.m.th. shkencë e gjërave
të gjalla, e paracaktuar të pasurojë, të thel ojë dhe madje të prijë, në rast nevoje, jetën e sotit.
Prej kësaj jete historia merr vijimisht sugjerime, kështu i zmadhon mundësitë e të kuptuarit të
asaj çfarë ka qenë dhe, prej shumë rrënjësh të thel a, mund të vijojë ende të jetë.
Lufta që Iorga bënte kundër një historie të konceptuar si “perandori mandarinësh”, të izoluar
me murin e tyre kinez, është gjithnjë aktuale për të na mësuar të refuzojmë “historishkruesit”
papagallë të stereotipive, pa kurrfarë lidhjeje me nevojat dhe aspiratat e botës mes së cilës
jetojnë, për të cilët lexuesi e di se çfarë do të thonë qysh para se ta hapin gojën.
“Premiera” e rënies së Bizantit
“Merimanga”
Ishte mbasdite vonë kur Mehmeti II hynte në Kishën e Shën Sofisë. Ndërsa ecte në drejtim të
altarit, ai ndalonte njërin nga ushtarët e tij të cilin e pa duke shkulur mermerin e dyshemesë.
Plaçkitja, i tha sulltani, s’do të thotë shkatërrim i ndërtesave publike. E kishte bërë mendje që
kisha do të kthehej në xhami kryesore të qytetit. Me urdhër të tij imami i moshuar u ngjit në
pupitër dhe shpalli emrin e Allahut. Sulltani preku dyshemenë me çallmën e vet në shenjë
lutjeje dhe falenderimi. E kishte realizuar synimin: Kostandinopoja ishte e tija, qe 29 maji i
vitit 1453 dhe ai ishte vetëm 21 vjeç.
Duke lënë Kishën e Madhe, Mehmeti II kaloi nëpër shesh dhe iu drejtua Pal atit të
perandorëve tanimë të plaçkitur, ndërtuar para njëmbëdhjetë shekujsh e gjysmë nga
Kostandini i Madh. Ndërsa endej nëpër sallat e moçme dhe pantuflat i preknin gurët e
mozaikëve muralë të prishur, të cilët sot janë të rindërtuar me urdhrin e tij, thuhet se
mërmëriste me vete vargjet e një poeti persian: “Merimanga end perdet në pal atin e
Cezarëve,/ Kukuvajka njofton orët në kullat e Afrasiabit”.
Pavarësisht ndryshimeve në terma, pak a shumë kështu u pëlqen ta përshkruajnë këtë çast
historik të gjithë historishkruesve perëndimorë, për të cilët 29 maji i vitit 1453 është dita e
“rënies së Bizantit”. Aq peshë i është dhënë në historinë universale kësaj date, sa me të është
shënuar tradicionalisht kufiri ndarës i dy epokave historike: kohës së mesme dhe kohës së re.
Po pse, vallë, e shumta e historianëve që janë marrë gjerë dhe gjatë me “katastrofën e 1453-
shit” i bishtnojnë një ane tjetër, që jo më pak interes do të paraqiste për historinë e
marrëdhënieve Orient/ Oksident? E kam fjalën për faktin historik që “pushtimi” i
Kostandinopojës prej osmanëve më 1453 nuk ishte veçse “nata e dytë” (the second night) e
një premiere (the first night) të konceptuar në Perëndimin europian dhe të realizuar po prej
këtij Perëndimi gati dy shekuj më parë se turqit selgjukë. Apo mbi “katastrofën e 1453-shit”
është ngulmuar me të tepërt edhe për të shlyer, pak nga pak, “hijen” e pushtimit perëndimor
me të cilin në të vërtetë u vulos rënia e Perandorisë romake të Lindjes?
Paradoksi i shekullit XI
Në libra dore të historisë, të gjeografisë politike etj., shekujt X-XI bizantinë paraqiten si
periudhë “apogjeu”; edhe unë në shkrimin paraardhës cilësova se i njëmbëdhjeti është
shekul i kur Perandoria kishte mbërritur kulmin e vet, “epokën e dytë të artë”. Ç’është e
vërteta, më 1025 kufijtë e Perandorisë mbërrinin në lindje deri në Eufrat dhe në malet e
Armenisë, në perëndim përfshinin pjesën e poshtme të Gadishullit italik, në veri kapnin
Danubin dhe Dravën, si dhe ndeshnin në kufijtë e Venedikut (Charanis I, 180). Perandori
Vasil I (976-1025) u kishte lënë mbasardhësve një shtet me kufij, fuqi dhe prestigj që nuk i
kishte pasur prej kohës së Herakliut. Por, po brenda kësaj periudhe “apogjeu”, shfaqeshin për
Perandorinë edhe shenjat e teposhtjes.
Pos problemeve të brendshme politike dhe, sidomos, ekonomike, prej gjysmës së dytë të shek.
XI Perandorisë i duhej të ndodhej vijimisht në mbrojtje në më shumë se një front: nga kufijtë
jonikë dhe adriatikë i rraseshin “perëndimorët”; Danubin e kishin zënë hungarët; nga veriu i
dyndeshin gjithnjë më shumë sllavët; ndërkohë turqit selgjukë kishin zënë Armeninë dhe ishin
ngulur në rrafshin e Azisë së Vogël. Nga ana tjetër, së paku prej asaj që njihet si “skizma e
Fotit” (860), marrëdhëniet e Kostandinopojës me papatin ishin përkeqësuar. Më 16 korrik
1054 të dërguarit e papës vendosnin mbi altarin e Shën Sofisë një bulë shkishërimi kundër
patriarkut të Kostandinopojës Mihal Qerulari dhe ndjekësve të tij. Kjo datë shënon një prerje
të rëndë historike në marrëdhëniet e përgjithshme Lindje/Perëndim. Prej ngjarjes së vitit 1054
papati priste rastin për t’u vënë në lëvizje kundër “skizmatikëve” të Lindjes.
Ky rast u gjet më 1059, kur papa Nikollë II (1058-1061) njohu formalisht pretendimet e kontit
norman Robert Guiskard mbi Italinë bizantine dhe miratoi pushtimin nga ana e tij të
“territoreve përkatëse” në Gadishullin italik. Me mbështetjen e papatit, normanët pushtuan
Brindizin, Tarentin, Regjion, dhe më 1060 Robert Giuskardi mori titul in “Dukë i Puljes dhe i
Kalabrisë” para se t’i shtynte pushtimet në Siqeli. “Fitimi” për papatin, në këtë mes, ishte i
drejtpërdrejtë: normanët ia hiqnin eparkitë e atyshme Perandorisë së Bizantit dhe i vinin nën
dëgjesë të Romës. Në Kostandinopojë shpresohej ende që marrëdhëniet mes dy Kishave të
mos qenë prishur përfundimimisht. Në kohë e sipër që çetat e turqve selgjukë sulmonin nga
Azia e Vogël pikat e dobëta të kufijve lindorë të Perandorisë, më 1072 perandori Mihal II
Duka, me rastin e zgjedhjes papë të Gërgurit VII, i dërgonte atij urimet së toku me premtimin
për të punuar për “bashkimin” e Kishave. Por në Romë mendohej ndryshe: papa Gërguri VII
u shkruante ipeshkvijve të vet se ishte më mirë për një vend të binte nën sundimin musliman
se të mbetej nën administrimin e të krishterëve që s’pranonin t’i shtroheshin Kishës së Romës,
d.m.th. atij vetë (Mijatovich, 17, 23).
I njëjti papë, pak vjet më vonë, autorizonte Robert Guiskardin të pushtonte Bizantin dhe u
kërkonte ipeshkvijve të Italisë jugore ta ndihmonin për të organizuar këtë ekspeditë, e cila
ndërmor më 1081. Ndërsa Basileia përpiqej të zmbrapste turqit që i rraseshin nga kufiri
lindor, në kufirin perëndimor normanët kaptonin Adriatikun me synim përfundimtar sulmin
kundër Kostandinopojës. Robert Guiskardi vinte në bregun lindor të Adriatikut dyfish i
përforcuar: nga bekimi papnor dhe nga një kontingjent i fuqishëm musliman (Hussey, 212).
Në këtë mënyrë ai shtinte në dorë Korfuzin, Durrësin, një pjesë të bregdetit shqiptar dhe, duke
ndjekur rrugën e vjetër Egnacia (Aegnatia), delte në Selanik. Më 1082, mbasi kishte pushtuar
rajonin që shtrihet prej Ishujve jonikë deri në Thesali, si dhe Maqedoninë perëndimore deri në
Shkup, ai i vihej punës për krijimin e një “perandorie të re” në të cilën do të përfshiheshin
Italia e Jugut, Siqelia, “Albania”, Ishujt jonikë dhe një pjesë e Greqisë kontinentale.
Kur ngjitej në fron Aleks Komneni (1081), mund të thuhet se vetëm brigjet lindore të
Perandorisë së tij ishin ende “të tijat”. Bizanti thuase s’kishte më flotë, as ushtria nuk i
mjaftonte. Prej shfaqjes së normanëve në frontin perëndimor dhe deri në vdekjen e Robert
Guiskardit, qe bërë e qartë se, edhe mbas restaurimit të rendit nën një dinasti të re, Perandoria
s’mund të luftonte njëherësh në shumë fronte. Fitoret e normanëve në Epir, në “Albani”, në
Thesali dhe në Maqedoni ia kishin bjerrur prestigjin Bizantit. Nga ana tjetër, duke përfituar
prej kësaj kontingjence, serbë, bullgarë, shqiptarë, vllehë etj. rebeloheshin oreçast; në një
kontekst të këtillë ballafaqimi shfaqen si etni e dal uar tek autorët bizantinë, si Arbanoi dhe
Arbanitai, shqiptarët.
Për kohën e dinastisë së Komnenëve në librin Kisha bizantine në kohën e kryqëzatave
(Milano 1976) H.G. Beck-u nënvizon se u karakterizua nga një varg i pandërprerë orvatjesh
për t’ia mbërritur një marrëveshjeje me papët, të cilët përfaqësonin de facto “Perëndimin”.
Kuptohet se këto orvatje kishin të bënin, pikësëpari, me një politikë mbijetese të Bizantit, dhe
jo drejtpërsëdrejti me anën religjioze. Por, në një Perëndim që s’kishte një organizim shtetëror
unik dhe përfaqësimtar, kujt mund t’i drejtoheshin perandorët e Bizantit, pos papës? Më 1095,
për shembull, basileusi i niste një dërgatë Urbanit II në Koncilin e Piacencës, duke i lënë të
hapur mundësinë për t’u kthyer në “bashkimin katolik” (Pirenne, 151). Urbani II, nga ana e
tij, vetëm pak muaj më vonë, mes ngazëllimit të turmave mbledhur rreth tij në portat e
Klermontit, shpallte “Kryqëzatën e Parë” (27 nëntor 1095), e cila do të ishte nëna e
kryqëzatave të tjera. Po atë vit papa thërriste mbledhjen e një sinodi, i cili u mblodh më 1098
(jo më kot) në Bari me synimin “për t’i dhënë fund skizmës së kobshme të Orientit dhe për të
bashkuar së rishti në njësinë e Romës gjithë të krishterët” (Panciera, 235).
Edhe mbas dyndjeve të para të kryqtarëve, Manoli I Komnen më 1166 (ose 67) i paraqiste
papës një projekt të ri “bashkimi”, duke i kërkuar si shpërblim vetëm që ai ta njihte për
“perandor romak universal”, si duket pa e kuptuar që tanimë fjalën e kishin armët.
Ç’ishin kryqëzatat?
E thjeshtuar në pyetjen fillestare se “Ç’është një kryqëzatë?”, çështja është bërë prej kohësh
objekt i një debati historiografik me thepa. Ndër autorët kryesorë: A.S. Atyia (London 1962),
A. Lüders (Berlin 1964), F. Cardini (Roma 1968), C. Erdmann (Princenton 1972), G. Fedalto
(Verona 1973) etj. Kryqëzatat u shpal ën nga papati si “luftë për të çliruar Varrin e Krishtit”
dhe si “mësymje kundër Islamit”, që rrezikonte krishterimin. Këto dy synime u mbështetën
edhe me argumentin se vetë “vëllezërit e Lindjes” kishin kërkuar ndihmë prej “princërve të
Perëndimit”. Fjalimin e papës në Klermont na e ofrojnë disa autorë. Pavarësisht termave të
ndryshëm, thelbi që mund të nxirret prej tij është thirrja drejtuar të krishterëve “për të
ndihmuar vëllezërit që banojnë në viset e Lindjes” dhe që “tanimë e kanë kërkuar ndihmën
tuaj”.
Në kohën e organizimit të kryqëzatave në Perëndim s’kishte ende “shtete” në kuptimin
modern të termit; s’kishte pra qeveri konkrete që të ushtronin ndikim mbi këto organizime.
Politika e Perëndimit paraqitej “e njësuar” nga papati, i cili e mbante atë të përqendruar në
duart e veta si “politikë e krishterë”. Kështu kjo vepër e papatit që quhej “kryqëzatë” u
organizua nën shenjën e kryqit dhe duke mbajtur kryqin ndër flamurë. Më anën tjetër, të
mbështetura financiarisht nga krejt Perëndimi, kryqëzatat paraqiten si zgjatim i sulmeve
normane. Ndërsa, po t’ua zhvoshkësh kamuflazhin fetar me të cilin i ka praruar historiografia
tradicionale, kryqëzatat shfaqen, më në fund, si ekspedita të mëdha piraterie/kusarie dhe
pushtimi.
Ashtu si normanët që sulmonin pa dallim muslimanë dhe të krishterë të Lindjes, edhe për
kryqëzatat mund të thuhet se objektivi i tyre i vërtetë nuk ishte Islami. Në to u ndërkallën
elemente të tjera, si pushtim territoresh, bërje plaçke dhe, sidomos, instaurim i një “kishe
latine” në territoret e pushtuara. Të gjithave, doemos, nuk u mungonin përligj et juridike:
meqë papati romak mbahej për qendër e çdo “krishterimi të mundshëm”, kush nuk e njihte atë
si formën e vetme kanonike në Europë, duhej ose të shtrohej, ose të asgjësohej. Papati
s’ngurroi të shfrytëzonte ambicjet politike të princërve normanë, të monarkëve gjermanë, të
mbretërve të Siqelisë, të Anglisë, të Francës e të Hungarisë dhe, së fundi, të mbretërve të
Napolit e të Aragonit. Me përpjekjet për të imponuar autoritetin e tij kishëtar në Lindje, papati
e kanalizoi agresivitetin e fisnikërive europiane në drejtim të “skizmatikëve” të
Kostandinopojës dhe dha shkasin që lëvizja e kryqëzatave të degjeneronte në një luftë
pushtuese, thjesht plaçkitëse.
Me lëvizjen e kryqëzatave, lakmitë e Perëndimit duket se shpërthyen pa caqe. Lindja zuri të
përmbytej prej turmash të pafundme njerëzish të armatosur me prejardhjeje laragane, me
gjendje sociale e dispozita nga më të ndryshmet: aventurierë normanë, frëngj, anglezë,
gjermanë etj., të gjithë nën emërtimin milites Christii. Por me lëvizjen e kryqëzatave, edhe për
“lindorët” erdhi e u bë gjithnjë më e qartë që ndër gjithë armiqtë e Perandorisë, armiku numër
një ishte “Perëndimi”. Duke kujtuar të atin perandor Aleks I, pak kohë para vdekjes, Anna
Komnena shkruante në Aleksiadën e saj se e kishte parë t’anë të dërrmuar nën peshën e
brengës: ai e kishte kuptuar që perëndimorët vinin në Lindje për t’ia marrë Perandorinë (f.
101). Për ta mbajtur sa më fort, atëherë, këtë Perandori perandorët lëshonin shkallë-shkallë
prej pushtetit të tyre ekonomik dhe politik me një teknikë pikërisht “bizantine”: me dy bula
perandorake, më 1082 Aleksi I Komnen dhe më 1198 Aleksi III Engjëll i njihnin Republikës
së Venedikut privilegje të gjera. Simbas dy dokumenteve, Venediku shtrinte zotërimin e tij
edhe në Durrës, Vlorë, Korfuz, Dropul , Janinë, në provincat e Devol it, Kolonjës, Ohrit,
Prespës, Kosturit, Shkupit etj.
Keqkuptimin mes Lindjes (të parë si ortodokse) dhe Perëndimit (të parë si katolik) kryqëzatat
e ngritën në majë. Të dyja palët erdhën e u bënë gjithnjë më të ndërgjegjshme për
kundërvënien e tyre ideologjike, e cila shkallë-shkallë u shty në një konfliktualitet të
mirëfilltë. Duke filluar prej shek. XI, ky kofliktualitet shpërfaqej hapur si midis “Orientit” dhe
“Oksidentit”. Kryqtarët, me sjelljen e tyre, thuase i vinin vulën opinionit të shfavorshëm që
kishin për ta pjesë të caktuara të popullsive lindore. Është fjala tanimë për një prishje që
s’mund të trajtohet veçse si rrjedhojë e një procesi të koklavitur historik, gjatë të cilit çdonjëra
prej dy degëve të shoqërisë së krishterë zhvillohej në mënyrë gati të pavarur. Prej kësaj kohe,
për Lindjen bizantine nami i perëndimorëve u vendos një herë e mirë. Për kryqtarët e drejtuar
nga njëfarë Pjetër Heremiti kronikat tregonin se, gjatë masakrave mbi të krishterët “lindorë”
kishin mbërritur deri të piqnin foshnja në hel : “they roasted Christian babies on spits…”
(Norwich III, 34), çfarë është me shumë gjasë një zmadhim. Por çështja s’thjeshtohet në
pyetjen: a piqnin apo jo foshnja kryqtarët. Mercenarë grabitqarë e të padisiplinuar, cuba të
llojit të Robert Guiskardit, papë të etur për pushtet, tregtarë që shndërroheshin në piratë gjatë
udhëtimit të kthimit, e gjithë kjo “skotë” perëndimore e fshehur mbrapa “kryqit” paraqitej për
Lindjen si barbare. Mbrojtja prej këtyre agresorëve themelues të “kolonializmit modern” ishte
bërë tanimë shqetësimi kryesor i Perandorisë.
Inkursionet e Perëndimit në Mesdheun lindor “nën shenjën e kryqit” s’do të kishin ato
rezultate për të cilat, së paku, qenë shpallur. Të këtillë “nderin” kryqëzatave nuk ua ruajnë dot
as historiografë të skajshëm, si një A. Dupront, veprën e stërvjetëruar të të cilit Krishterimi
dhe ideja e kryqëzatës e riboton më 1989 “Mulliri” i Bolonjës. Është një autor që, me
serbesllëkun më të madh, shpall si t’ishte në Mesjetë: “Kryqi shpuri në aktin e madhërishëm
të lavdisë bijtë meshkuj të Oksidentit. Ai përfaqësoi imponimin me forcë të idesë së
kryqëzatës në mishin dhe në shpirtin e krishterimit” (f. 108). Kryqëzatat, ç’është e vërteta,
nuk e zmbrapsën Islamin, të cilin mëtonin se e luftonin. As nuk e lidhën dot mbas Romës
Kishën e Lindjes. Madje s’mbajtën dot as Jeruzalemin, as Kostandinopojën, që dikur edhe i
patën pushtuar. Në të kundërt, ato ndihmuan në rënien e Bizantit që, për katër shekujt e parë
të Islamit, pati shërbyer si mburojë e Europës së krishterë ndaj sulmeve të arabëve: rrethimet e
viteve 674-678, 717-718 etj.
Prej shek. XI në shek. XIV këto lëvizje masive “perëndimorësh” në drejtim të botës lindore u
bënë një nga shkaset për shkatërrimin e Perandorisë dhe vendosjen në territoret e saj të
regjimeve që me terminologjinë e sotme mund të quheshin “koloniale”. Të ndihmuara, nga
ana tjetër, edhe prej dyndjeve sllave në Ballkan, këto inkursione favorizuan konsolidimin e
fuqisë osmane në të dyja brigjet e Ngushticave. A s’ka rëndësi parësore, pra, për historinë e
rajonit tonë shpjegimi i këtyre kontingjencave, të cilat përmbajnë elemente që kanë qenë në
zanafillë të marshimit ngadhënjimtar të sulltanëve në drejtim të Danubit dhe të Europës?
Duke e çorganizuar Perandorinë, nga njëra anë, dhe duke mos qenë të aftë të merren vesh
midis tyre, perëndimorët dhanë ndihmën e vet në krijimin e asaj vale e cila do t’i ngrinte
osmanët në majë të historisë së Bizantit. Nga ky kënd vështrimi, papë apo ipeshkvij,
perandorë gjemanikë apo mbretër, princër apo mercenarë, reshperë apo piratë, gati të gjithë që
ndërhynë në punët e Lindjes me arrogancën e mbështetur mbi bindjen se “vetëm unë kam të
drejtë”, ndihmuan në imponimin e hegjemonisë turko-muslimane në Gadishullin ballkanik.
Nisur nga ky realitet historik faktesh, s’rezulton gjëkundi i pranueshëm përfundimi provokues
i një teoricieni modern të kryqëzatave, si L. Gatto: “Nga të ndjerët njëzëshëm me Zotin dhe
me drejtësinë, ushtarët e Krishtit dhe mbarë Perëndimi nxorën një moment thelbësor të
identitetit të tyre, një element sigurie dhe parësie ndaj të tjerëve, një fuqi që prej shekujsh iu
transmetua popujve dhe qeverive që besojnë në unitetin e Christianitas-it dhe, më vonë, në
konceptin e bashkimit të Europës” (Kryqëzatat, 92). Rezultati që vërtetohet, pikërisht në
rrafshin antropologjik, është se për këta farë “perëndimorësh” kryqëzatat qenë një sprovë që
dëshmoi paaftësi të madhe, nga ana e tyre, për t’u integruar me të tjerët, me popullsi të
ndryshme prej tyre vetë. Në rajonin ballkanik, për shembull, “ushtarët e Krishtit” linin mbas
vetes plaçkitje, dhunime, vrasje dhe rrënime pa fund.
Kryqëzata e Katërt
Pa bërë këtu historinë e Kryqëzatës së Katërt, për të cilën janë shkruar kushedi sa kronika,
histori dhe studime. Shkurt mund të kujtohet se porti i nisjes për këtë kryqëzatë u caktua
Venediku, në krye të saj u vendos dogja i tij Enriko Dandolo, dhe Republika e Shën Markut
luajti në të, përgjithësisht, rol me mjaft peshë. Pa u marrë me çështjen e “Varrit të Shenjtë”,
qysh në fillim venedikasit e kthyen kryqëzatën mbi Zarë, të cilën e plaçkitën dhe e pushtuan
më 15 nëntor 1202. Pa u shqetësuar për skandalin që mund të shkaktonte një kësi kthese te
papati, kryqtarët vijuan rrugën e ndërruar drejt Kostandinopojës. Specialistë të kryqëzatave
mendojnë se plani për këtë ndërrim rruge është pjekur gjatë marrjes së Zarës, por logjika e
ngjarjeve e do që ai të ketë qenë hartuar qysh më parë, për shembull në ndonjë mbledhje të
“senatit të fshehtë”.
Kryqtarët e rrethuan Kostandinopojën, ku vërtet gëlonin grindje për pushtet dhe, ngjithmonë
nën udhëheqjen e plakut Dandolo, planifikuan pushtimin e qytetit duke kthjelluar paraprakisht
edhe hollësitë: teknikën luftarake, ndarjen e pushteteve civile dhe fetare që së shpejti do të
mbeteshin pa titullarë dhe, sidomos, ndarjen e plaçkës: tre të katërtat do t’i merrte Venediku
dhe një të katërtën perandori. Sulmi u krye më 9 prill dhe Kostandinopoja ra më 13. Kurrë, që
nga kohët e Justinianit, qyteti s’kishte parë një sulm të tillë. Ai u kishte pasë qëndruar
sulmeve të persëve, arabëve, bullgarëve, ndërsa tani binte në sulmin e njerëzve “që mbanin
kryqin e Krishtit mbi supe”, sikundër shkruante Niketë Koniata (Marzuflus, 761). Kryqtarët i
vunë zjarrin qytetit dhe dogjën një pjesë të mirë të lagjeve. Në ndryshim prej mjaft
historiografësh perëndimorë, botuesi i kronikave mesjetare greko-romake Charles Hopf e ka
pasur të qartë se bëhej fjalë asgjëmangut por për një përmbysje perandorie, kur shkruante
qysh në fjalinë e parë të përmbledhjes së tij: “Ekspedita e kryqtarëve frëngj, venedikas,
flamandë dhe gjermanë, që përmbysi më 1204 Perandorinë bizantine…” (f. III).
Sulmin mbi qytet dhe marrjen e tij e kemi të përshkruar prej një tradite të trefishtë:
perëndimore, bizantine dhe papnore, të tria me interes për anët e ndryshme që prekin.
Dallohet ndër to kronika Marrja e Kostandinopojës e një kalorësi të thjeshtë të quajtur Robert
dë Klerí, të cilën Hopf-i që e ka botuar e quan “një nga dokumentet më interesante të historisë
së kryqëzatave” (f. XI). Edhe Zhofrí Vilharduini, një prej komandantëve të Kryqëzatës, që do
të merrte pjesën e vet të plaçkës si princ i Akajës (1218-1245), në kronikën Mbi pushtimin e
Kostandinopojës s’ka heshtur dot për masakrat që bënë aty kryqtarët dhe për plaçkitjen që,
“me thënë të vërtetën dhe me ndërgjegje, qysh se bota është botë, s’qe bërë ndonjëherë një e
tillë në një qytet” (f. 52). Në hollësitë që jep Niketë Koniata në Historinë kostandinopojase
gjenden të dhëna se si kryqtarët, në Kostandinopojën e pushtuar, nuk shkatërronin vetëm atë
që mund t’u dukej “bizantine”, por përdhunuan varrin e perandorit Justinian dhe rrënuan edhe
monumentet që perandori Kostandin kishte pasë sjellë nga Roma për të zbukuruar “Romën e
re”. Kronika e Novgorodit, nga anë e saj, tregon plaçkitjen e Shën Sofisë: si shpërthyen portat,
kryqtarët zhvoshkën arin dhe argjendin nga podi priftëror dhe nga kolonat e kishës, duke thyer
ikonat e shenjta, altarin e mermertë, kryqet mbi altar. Ata vodhën një tryezë të larzuar në gurë
të çmuar, dyzet qelqe të shenjta, shandanë dhe enë të shuguruara, ungjillmbajtësin dhe gjithë
sa kishte të çmuar në atë kishë. Të njëjtën gjë bënë edhe në kishën e Shën Marisë së
Vl ahernës, si dhe në kisha të tjera. Në mesazhin e ankesës që kleri i Bizantit i drejtonte papës
Inocent III numërohej se si kryqtarët kishin djegur “më shumë se dymijë tempuj”, ndërsa
tempuj të tjerë i kishin kthyer në shtalla kuajsh. Në kishën e Shën Sofisë kishin futur mushkat,
madje kishin therur një mushkë drejt e mbi altar. Kishin ulur në pupitër një grua të përdalë, e
cila kishte hedhur valle në kishë. Kishin thyer tryezën e çmuar të altarit duke ia shpëndarë
copërat etj. Nëse ky mesazh i klerit të Bizantit përmban zmadhime ose jo, kjo është e
diskutueshme; por në një studim bashkëkohor të C. Ferrand-it me titull Sasia e plaçkës së bërë
në Kostandinopojë (1971) të dhënat rezultojnë përnjëmend befasuese.
Përligjjet që atëherë u gjetën, dhe që mund të vijojnë të gjenden ende, për këtë përmbysje
perandorie të 1204-s, janë të shumta: “kundërvënia shekullore Orient/ Oksident”, “skizma
fetare”, “dobësia e Perandorisë bizantine”, “masakrimi i latinëve në Kostandinopojë më
1182”, “risentimenti i venedikasve”, “interesat tregtarë të Republikës së Shën Markut” etj.
Edhe Kryqëzata e Katërt ishte, padyshim, pasojë logjike e një vargu bashkëshkaqesh ose, siç e
thotë Ostrogorsky, “rezultat thuase i pashmangshëm i ngjarjeve paraardhëse”. Por ajo ishte e
pandreqshme në rrjedhojat e saj. Në veçanti gjithë sa bënë gjatë atyre ditëve në
Kostandinopojë frëngj, venedikas, flamandë dhe gjermanë, të mbiemëruar njësh si “latinë”, do
të mbetej në kujtesën e banorëve të kryeqytetit dhe të ish-Perandorisë si një commonplace
emblematik i asaj se çfarë mund të bënin “njerëzit e ardhur nga perëndimi”, që e quanin veten
të krishterë, në dallim nga dashamirësia dhe njerëzia e fqinjve muslimanë.
Shkepja shqiptare
Kryqëzata e Katërt e shpërbënte Perandorinë romake të Lindjes dhe themelonte një
“Perandori latine” duke i vënë një kurorë Balduvinit, kont i Flandrës, nga njëra anë, dhe duke
instauruar aty Kishën katolike, nga tjetra. Autori i kronikës Shkatërrimi i Kostandinopojës ka
bërë kujdes të shënojë ngazëllimin e “latinëve” kur këta thërrisnin: “Imperium est vestrum,
nos habebimus patriarchatum!” (Shkatërrimi, 92). Me ndarjen e territoreve të Perandorisë së
pushtuar si “plaçkë”, simbas traktatit Partitio Imperii Romaniae, Republika e Venedikut, së
cilës i takonte tani ½ e ¾ të territoreve të Perandorisë, merrte edhe provincën Dyrrachii et
Arbanii, Epirin, Akarnaninë, Etolinë dhe Ishujt jonikë. Por, në të vërtetë, viset shqiptare
thuase i qenë shkepur Perandorisë duke iu njohur Venedikut më përpara, së paku qysh me dy
bulat perandorake të 1082-shit dhe 1198-s.
Republika tani ngulej në Korfuz dhe pushtonte pikësëpari Durrësin, të cilin e ngrinte në dukat.
Por, kur përparonte drejt Epirit, e gjente atë të pushtuar nga një Mihal Engjëll që pretendonte
se qe mbasardhës i Komnenëve. Duke pasë bërë kauzë të përbashkët me kryqtarët në sulmin
kundër Kostandinopojës, me rënien e saj Mihal Engjëlli kishte shtënë në dorë Epirin,
Akarnaninë, Etolinë dhe një pjesë të Thesalisë, madje duke u shtrirë përkohësisht deri në
Shkodër, për të krijuar një shtet autonom të quajtur Despotat i Epirit. Republikës do t’i duhej
që, mbas shumë sherresh, të binte në një marrëveshtje me këtë despot të improvizuar. Nga ana
tjetër, një pjesë visesh shqiptare i kishin kaluar edhe Bonifacit, kont i Monferratit, të cilit gjatë
ndarjes i kishin takuar trojet perëndimore të Perandorisë; me to ai kishte krijuar njëfarë
mbretërie me qendër Selanikun. Ky është dhe momenti historik kur një Dhimitër i Arbanonit
ngrihet në dokumentet perëndimore si “Albanensi princeps” (Acta I, 133), “iudicem
Albanorum” (Acta I, 133) apo “pahhypersebast” dhe “megaarhon” (Hylli i dritës 1938, 702).
Në mënyrë konkuruese njëri me tjetrin shfaqeshin në viset shqiptare mbreti Manfred i svevëve
(Hoheshtaufen), të cilit despoti i ri i Epirit Mihali II Engjëlli i kishte dhënë për grua të bijën,
Helenën, që më 1259 i sillte atij në pajë Korfuzin, Vlorën, Kaninën, Beratin dhe Durrësin
(Hopf, 107). S’vononin t’ia mbërrinin, për të shpal ur të drejtat e tyre mbi të njëjtat vise,
angjevinët. Duke e mbajtur veten trashëgimtar të princit Manfred, të cilin e kishte mundur në
betejën e Beneventit, Karli I Anjou (mbret i mbretërisë së Dy Siqelive) zbarkonte në Shqipëri
më 1268 dhe më 1272 shpallte “Mbretërinë e Shqipërisë”; ai i thërriste rëndom bujarët
shqiptarë “Contibus, Baronibus, et nobilibus Regni Albaniae” (Reg. 1288). Në të njëjtën
periudhë në viset shqiptare shtriheshin edhe organizime të tjera shtetërore, të rebeluara ndaj
Bizantit ose që rivalizonin me të, si bullgarët apo mbretërit e Rashës. Mbas mbretit të
ashtuquajtur “bullgar” Ivan II Asen (në të vërtetë një vllah me emrin Joanicë), pjesë të viseve
shqiptare i pushtonin me radhë Stefan Uroshi II Milutin, Vladislau, Uroshi II, Stefan Dushani
(1336-1356). Shkurt: një kontingjencë e koklavitur aleancash, betejash, rrethimesh, intrigash
oborri, krushqish, shitjesh dhe blerjesh, që ndoshta duke lexuar kronika si Histori e Romanisë
ose e Moresë e Marino Sanudo-s (plakut) mund disi ta shkoklavitësh. Kështu derisa u përftuan
organizimet e para të bujarëve shqiptarë, të mbajtura edhe si “principata”: të Thopiave,
Balshëve etj., përfaqësues të një aristokracie fuedale vendëse ose gjysmëvendëse, që duket se
s’kishte më ndër mend ta ndante pushtetin me zotërues të huaj.
Shihet, kështu, si krijohen për shqiptarët rrethana me rëndësi parësore sa i përket organizimit
të tyre politiko-ushtarak. Formalisht duket sikur viset e tyre mbeteshin pjesë e organizimit të
ri të quajtur “Perandori latine”, duke u kaluar si ndarje “plaçke” venedikasve, mandej duke
rënë prej Republikës në duart e despotëve të Epirit, së këndejmi duke u futur nën napolitanët,
për t’u kthyer edhe një herë nën Venedikun etj. Por, në thelb, zotëruesit që vinin dhe iknin jo
vetëm nuk e pengonin një proces organizimi të ri, por e ndihmonin atë, çdonjëri me prurjen e
vet të ndryshme nga e tjetrit. Ndikimi i Republikës së Venedikut qe kryesisht i rendit kulturor-
qytetërimor. Ai i angjevinëve kishte të bënte me organizimin e drejtpërdrejtë politik-
administrativ simbas një modeli feudal perëndimor. Sa për marrëdhënient me organizimet
shtetërore që pasaktësisht janë quajtur “bullgare” apo “serbe”, ato funksionuan për shqiptarët
thjesht në nivelin e fiskalitetit: atë që deri dje ia paguaje Kinardit ose Mihalit, sot e tutje do
t’ia paguash Milutinit ose Stefanit. Nga ana religjioze-politike, shqiptarët mundën të ruanin
një bërthamë të fortë në vartësi të Romës, çfarë bëri që ndikimi ortodoks i Ohrit dhe i Pejës të
vepronte mbi ta vetëm relativisht.
Gjendja organizative e shqiptarëve, kryesisht politiko-ushtarake, fillonte kështu të
kristalizohej. Pavarësisht formës, që mund t’i çonte ende te Perandoria e vjetër, faktikisht ata
vinin duke u larguar gjithnjë më shumë prej inkorporimit të njëhershëm dhe theksonin prirjen
për t’u organizuar simbas modelit tanimë perëndimor. Edhe kur më 1261, mbas përmbysjes së
“regjimit latin”, Paleologët do të rrekeshin të restauronin me sa mundnin Perandorinë
bizantine, shqiptarët do ta refuzonin atë, duke i mëshuar prirjes për ta bërë jetën me
Perëndimin. Kostandinopoja mbetej për ta gjithnjë më larg.
Dhe “kukuvajka”
Erdhi e u realizua në këtë mënyrë shkepja e shqiptarëve prej Kostandinopojës, e cila nga
“kryqytet i botës” ishte thjeshtuar në një qytet grindjesh mes banorësh grekë, venedikas,
gjenovezë etj. Franz Babinger-i në veprën e tij Mehmet Pushtuesi dhe koha e tij (München
1953) mendon se i duhet dhënë të drejtë Iorgës që thotë se ajo çfarë do të binte nën goditjen e
turqve të Mehmetit II nuk qe Perandoria e Bizantit, por forma e saj latine apo frënge, gjithsesi
perëndimore, në të cilën qe shndërruar shkallë-shkal ë Perandoria romake e Lindjes (f. 144).
“Kostandinopoja që ra më 1453 – vëren Iorga – do të jetë një Kostandinopojë levantine, e
pushtuar prej tregtisë së Gjenovës dhe të Venedikut, si në kohën e Komnenëve. Perandorët
qenë do borxhlinj të këputur që i vinin peng diamantët dhe gurët e tjerë të çmuar të kurorës së
tyre në Venedik dhe që jetonin me shpenzimet e podestatëve gjenovezë, të krerëve të kolonisë
gjenoveze të Perës” (Forma, 163-4). Mund të thuhet, në të vërtetë, se prej mesit të shek. XIV
perandorët e Bizantit të mbetur ishin thjeshtuar në një status vasaliteti ndaj turqve osmanë.
Sikurse numëron hollësisht Babinger-i, gjatë rrethimit nga turqit e Mehmetit II komandën
eprore në qytet e kishte në duar ushtaraku gjenovez Gjon Justiniani-Longo si protostrator i
qytetit, komandant i forcave të detit në port ishte kapiteni venedikas Alvize Diedo, si
komandantë shërbenin edhe bajli venedikas Jeronim Minoti dhe anëtarë familjesh të shquara
venedikase: Dofinë, Gritë, Loredanë, Kornarë, Moçenigë, Trevizanë, Venierë; po ashtu edhe
ushtarakë në zë gjenovezë: Jordan dhe Leonard di Langasko, Maurik Kataneu, Pal Bokiardi,
deri te kapiteni katalan Pere Julian, spanjolli Don Francisko de Toledo etj. (Mehmeti, 144).
Mbrojtjen prej turqve do t’u duhej ta kryenin, kësaj here, përfaqësuesit e atyre “fuqive
perëndimore” që e kishin pushtuar qytetin dy shekuj e gjysmë më parë me zjarr dhe hekur; më
anën tjetër, trupa shqiptarësh, serbësh, vllehësh etj. qenë ofruar për të luftuar në formacionet e
ushtrisë së sulltanit për marrjen e Kostandinopojës. Tradita historike përcjell edhe faktin se,
ndër bashibozukët që mësynë Kerkoportën e famshme, ai që uli flamurin perandorak dhe
ngriti flamurin osman në qytet ishte një shqiptar, që simbas Barletit quhej Bal aban Badera.
Kur turqit e dyndur në Kostandinopojën e sapopushtuar, mbasditen e 29 majit 1453, thernin,
plaçkitnin dhe shkatërronin, ata përsëritnin tanimë një ritual të përuruar në atë qytet prej
“bartësve të kryqit”, nëpër po ata tempuj, po ato sheshe, rrugë, banesa. Kronikanët bizantinë,
që tregojnë të llahtarisur se si turqit shkyenin me sëpata portat e mëdha të Shën Sofisë, nuk e
zënë ngoje faktin se krejt po ashtu ato porta patën qenë shqyer “njëherë” prej njerëzve me
kryq të ardhur nga Perëndimi. Figurat e shenjtorëve dhe ikonat thyheshin e përdhoseshin tani
prej jeniçerëve krejt si “atëhere”. Vidheshin gurë të çmuar, stoli, shandanë dhe enë të arta si
në një replay sekuencash të vjetra filmike. Kryqi i madh shkulej nga altari dhe sillej rrotull me
një çallmë jeniçeri në majë dhe, mjerisht, kjo për hijeroren e asaj kishe nuk ishte gjë e re.
Jeniçerët që shtroheshin të dëfrenin drejt e mbi mermerin e altarit, ndërsa qelqet e shenjta i
përdornin për të pirë ata vetë dhe për t’u dhënë të pijnë edhe kuajve të tyre, thuase
riprodhonin përdhosjen e largët frëngo-venediko-flamando-gjermane të 1204-s. Kur hiqnin
pijet, pikërisht aty, mbi mermerin e altarit të madh nisnin përdhunimin radhazi të vajzave dhe
çunakëve, që tanimë quheshin “skllevër”. Gjergj Sfrancesi, i cili i përshkruan “gjithë tmerr në
zemër” mizoritë dhe ndyrësitë që ndodhnin aty, s’duket i interesuar të kujtojë se si kishte
ndodhur kjo “herën e parë”. “Hera e parë” kishte mbetur nëpër kronikat e Dë Klerisë,
Novgorodensit, Sanudos, apo vetë Vilharduinit, dorëshkrimet e të cilave ruheshin të ndryra në
bibliotekat e Avinjonit, Berlinit, Venedikut. Në “kryeqytetin e botës” do të rrënohej, do të
plaçkitej dhe do të dhunohej krejt si në vitin e largët të kryqtarëve, deri edhe ikona e shenjtë e
Shën Marisë në manastirin e Korës do të thyhej katërsh dhe do të hidhej në short prej
jeniçerëve në atë “natë të dytë” të premierës së konceptuar aty e dy shekuj të shkuar prej vetë
perëndimorëve, derisa Mehmeti 21-vjeçar ta kishte të drejtën t’i mërmëriste vargjet e anonimit
persian: “Merimanga end perdet në pallatin e Cezarëve,/ Kukuvajka njofton orët në kullat e
Afrasiabit”.
Ia mbërritën bijtë e Osmanit!
Një Selgjuk, shumë selgjukë
Stereotipat e filmave apo librave shqiptaro-sovjetikë mbi një histori osmane mbushur vetëm
me “zjarre” dhe “hekura” bëjnë pjesë, mirëfilli, në arsenalin e një historie me “realizëm
socialist”. Periudha e sundimit osman për jug-lindjen europiane fillon nga viti 1354, kur turqit
kapërcyen Ngushticat, dhe vijon, pa shkëputje të mëdha, deri më 1912, kur nga territoret e
fundit të tërheqjes së Perandorisë krijohej shteti shqiptar. Rebelimet, madje luftërat e popujve
të ndryshëm për të mos u përfshirë në këtë Perandori të re apo, mandej, për autonomi a
pavarësi brenda vetë Perandorisë janë të gjitha pjesë e historisë osmane të jug-lindjes
europiane. Por nuk janë e gjithë historia. Shfaqja e turqve selgjukë në portat lindore të
Gadishul it tonë, si dhe depërtimi i tyre në të, kanë një histori të vetën, pak të njohur, shpesh
të nënshtruar “tabuve”.
Ndër autorët të cilët kanë ndihmuar që marrëdhëniet e popujve të jug-lindjes europiane me
organizimin perandorak osman të keqkuptohen, si dhe të keqinterpretohen, ka vendin e vet
edhe Marx-i (Vepra, IX, bot. rus). Duke u marrë gjerësisht me “çështjet e imperializmit”,
“regjimet feudale e militariste”, “proceset e shfrytëzimit” etj., ai e thjeshtoi edhe historinë e
Perandorisë osmane brenda një suaze të tillë. Duke u shtuar “mësimeve” të Marx-it ato të një
mendimtari tjetër, që zbriste edhe ai në fushën e osmanologjisë, N.G. Çernishevskit (I.M.
Borozdin: Çernishevskij mbi rrethimin dhe marrjen e Kostandinopojës nga turqit, 1953),
historiografia sovjetike krijoi stereotipat e veta për turqit selgjukë, osmanët dhe Perandorinë
që ata organizuan në jug-lindjen europiane së toku me popuj të tjerë. Pa dyshim që edhe këta
stereotipa kanë ushtruar ndikim në prishjen e shembëlltyrës së raporteve Orient/ Oksident
përgjatë historisë së Europës.
Shumë kohë para se të kalonin në Europë, të vendoseshin në gadishullin e Hemit (të cilin do
ta quanin Ballkan) dhe të pushtonin Kostandinopojën (të cilën do ta quanin Stambol ), turqit
kishin kaluar nëpër një proces të gjatë evoluimi. Së paku tri qytetërime historike: pers, arab
dhe bizantin kontribuan me prurjet e veta për të përgatitur sundimin e tyre të ardhshëm. Emri
“turq” dëftonte në krye të herës një grup fisesh të lidhura mes syresh për luftë dhe pushtime.
Më të rëndësishmet ndër to jetonin si nomadë në rrafshnaltat e Altait dhe stepat e Aralit. Në
fillim të shek.VI një pjesë e turqve u ngulitën dhe formuan një shtet që vendosi marrëdhënie
edhe me Perandorinë romane të Lindjes. Në shek. XI një komandant i dalluar mbi të tjerët, me
emrin Selgjuk, u pavarësua dhe formoi një dinasti që do të quhej “e selgjukëve”. Këta
selgjukë ngritën në Azinë e Vogël një kryeqytet si Konja, qendër e rëndësishme kulturore e
botës islamike.
Prej gjysmës së dytë të shek. XI, turqit selgjukë zbuluan në krahun lindor të Bizantit një kufi
të mbrojtur relativisht keq: falë agresioneve të përsëritura të perëndimorëve, nga njëra anë,
dhe të dyndjes hungare në Danub, nga tjetra. Qysh në këtë kohë Perandoria, që tanimë i kishte
këta turq “fqinj”, ishte e detyruar të jepte e të merrte me ta, madje të bënte me ta aleanca. Kur
Frederik Barbarosa me “gjermanët” e tij vihej në rrugë drejt Bizantit, pa e fshehur planin për
të shtënë në dorë kurorën e Komnenëve, ai hyri në negociata me turqit e Konjës; por u
befasua kur mori vesh që Bizanti e kishte bërë këtë gjë para tij (Frolow, 176). Ajo çfarë
“Mjekërkuqi” s’mund ta kuptonte ishte që vetë politika agresive e tij dhe e trimave
perëndimorë si ai e shtynte Bizantin “në krahët” e sulltanit. Së paku qysh në kohën e Aleks
Komnenit, si na e dëshmon Anna (Aleksiada, I, 4, 6 etj.), turqit selgjukë thirreshin si aleatë në
betejat që zhvillonin perandorët kundër vasalëve të pabindur ose ushtarakëve të rebeluar.
Në dhjetëvjeçarin e tretë të shek. XIII, domethënë kur Perandoria romane e Lindjes ishte e
rënë dhe territoret e saj qenë ndarë mes “latinëve”, selgjukët përfituan për të ndërmarrë
marshimin drejt detit Egje. Ndërkohë edhe një tjetër fis, drejtuar nga njëfarë Ertogrul afrohej
nga Azia qendrore drejt perëndimit, futej në Azinë e Vogël për t’u vënë në shërbim të sulltanit
të Konjës. Si shpërblim për shërbimet, sul tani i caktoi këtij fisi një territor të vogël, i cili u
zgjodh jo larg Kostandinopojës. Për historinë e ardhshme të Europës do të dukej si një
“zgjedhje” fatale.
Osmani, bijtë dhe bashkëpunëtorët
Kryetari i këtij fisi pagan, i quajtur Othman ose Osman (1259-1326), bir i Ertogrulit, përqafoi
për vete dhe për fisin besimin musliman (Grousset, 274). Ky përqafim bëhej në momentin e
duhur: nga fundi i shek. XIII Osmani përfitonte nga kriza e sulltanatit të Konjës, të shtrënguar
në luftë mes mongolëve të Persisë dhe mamlukëve të Egjiptit, për të forcuar pushtetin e vet.
Për këtë arsye, fillimi i shek. XIV llogaritet si periudhë e afirmimit të “osmanëve” në Azinë e
Vogël. Ishte koha kur Perandoria e “çliruar” nga latinët po restaurohej njëfarësoj nën
Paleologët, por mbi gadishullin e Anadol it ajo praktikisht s’kishte më kurrfarë kontrolli.
Ndër historiografitë e rajonit tonë, historiografia greke dal ohet për stereotipat me të cilat e ka
veshur fuqizimin e osmanëve dhe depërtimin e tyre në territoret e ish-Perandorisë. Realiteti i
fakteve historike tregon se bashkëpunëtorët e parë dhe ndihmësit më të afërt të osmanëve në
periudhën e fuqizimit të tyre dhe të ngritjes në pushtet, qenë grekët. Shoqëria greke e
Anadollit kishte qenë në takim të drejtpërdrejtë dhe të vijuar, së paku qysh nga shek. XI, me
shoqërinë turko-muslimane të ndodhur aty. Nga ana tjetër, edhe në kryeqytetin e Perandorisë,
prej shek. XI, gëlonin rëndom muslimanë si të dërguar zyrtarë, ambasadorë, dijetarë, tregtarë
etj. Posaçërisht në shek. XII, kur Bizanti u pa i shtrënguar t’u kërkonte ndihmë muslimanëve
për t’u mbrojtur nga armiqtë e përbashkët kryqtarë, grekët dhe turqit u ndodhën në fakt në të
njëjtin kamp. Me shfaqjen e osmanëve, për shoqërinë greke nuk ishte e vështirë të kuptonte se
ajo kishte me ta shumë gjëra të përbashkëta, madje më shumë se me çdo popull tjetër jogrek
të ish-Perandorisë. Bashkëpunimi bëhej, kështu, i vetvetishëm.
Osmani zuri vend mes nëntë trashëgimtarëve të dinastisë së zhdukur të selgjukëve (1288-
1326) duke u bërë edhe themelues i shtetit që mbas kësaj do të quhej “osman”. Ai e njohu dhe
e pranoi qysh në krye nevojën e bashkëpunimit me grekët. Kjo në fillim s’kishte lidhje me
islamizimin. Bashkëpunimi niste nga niveli më i ulët, nga ata që shërbenin në oborrin e
sul tanit, dhe vijonte me të integruarit në gjithë administatën dhe në çdo institucion.
Islamizimi ishte një shkallë e dytë; ai e lehtësonte, doemos, karrierën e prozelitëve. Por edhe
kjo shkallë nuk ishte e fundit: mbas saj vinte ajo e osmanizimit të grekëve, proces historik
mjaft origjinal gjatë shekujve XIV-XV. Procesi i osmanizimit mori vrull të madh sidomos
ndër elitat greke me sundimin e birit të emirit Osman, Orhanit, d.m.th. ende para shtrirjes së
osmanëve në Europën jug-lindore.
Për Orhanin, që do të braktiste emërtimin modest të “emirit” dhe do të merrte atë të “sul tanit”
(1326-1359), historia tregon se qysh në moshën njëmbëdhjetëvjeçare e kishin martuar me një
greçkë shumë të bukur, të cilën burimet osmane e quajnë “Nilufer-Hatun” (pak a shumë:
Zonja Zambak). Kur u rrit, më 1345, për t’i forcuar marrëdhëniet me shtëpinë perandorake të
Kostandinopojës, Orhani mori një nuse të dytë greke, dhe pikërisht bijën e madhe të
perandorit Kantakuzen, Teodorën. Një hollësi për t’u mbajtur: nusen nuk e kërkoi ai, por vetë
perandori Joan ia ofroi dorën e së bijës për t’i kërkuar mbështetje kundër serbëve të Stefan
Dushanit që përgatiteshin të marshonin kundër Kostandinopojës (De la Jonquière, 63). Simbas
R. Guilland-it, “ajo mbas gjithë gjasave ishte nënë e princit Halil Çelebi, që u martua qysh
shumë i ri me një bijë të perandorit Joani V Paleolog” (Europa, 302). Po ky autor sjell edhe
një përshkrim “piktoresk” simbas kronikave të kohës: “Kur Orhani dhe katër bijtë e tij i
erdhën për vizitë Joanit IV Kantakuzen, basileusi dhe mysafirët e tij u ulën për të hangër së
toku dhe basileusi me dinjitarët e tij të lartë ndenjën në hallinë ku qenë shtruar për të hangër
mysafirët” (f. 399-400).
Ky bashkëpunim deri me anë krushqish dhe martesash është një tregues më shumë për
thellësinë në të cilën kishin depërtuar njëra te tjera shoqëria greke dhe ajo turke. Aq rëndësi
duket se i jepte këtij bashkëpunimi dinastia osmane, sa ajo qysh prej fillimeve të veta lejoi t’i
dobësohej progresivisht trashëgimia antropologjike turke. A.H. Lybyer-i në librin Qeverisja e
Perandorisë osmane në kohën e sul tanit Sulejman të Madhnueshëm (Cambridge 19313, 17),
ka bërë një llogari kërshërore: duke filluar prej sulltan Orhanit, ekzogamia e praktikuar
sistematikisht nga gjithë mbasardhësit e tij mund të thuhet se pati bërë që, mbas njëzet
sul tanësh, dinastia osmane të mos përmbante më veçse një të miliontin gjak turk ( ½ në fuqi
të 20-të).
Historiani i periudhës së parë osmane, H.A. Gibbons, e pohon në mënyrë të shtjelluar se si
këta transfugë grekë kontribuan ndjeshëm në fuqizimin dhe mandej ngritjen e fuqisë osmane,
në formimin e një “race të re”, madje duke furnizuar “ide politike” që do të shpinin në
themelimin e një perandorie të paracaktuar për të zënë vendin e Bizantit (Themelimi, 49).
Specialisti i Levantit R. Grousset e sintetizon dukurinë kështu: “Duke tërhequr renegatë të
ndryshëm, duke rrëmbyer dhe rekruatuar fëmijë të shumtë të krishterë për shërbimin ushtarak,
duke rrëmbyer gjithashtu vajza të shumta greke dhe sllave, të caktuara për t’u bërë nënat e
brezave të rinj osmanë, trupat turke e shtinë në dorë Ballkanin falë elementëve bal kanikë”
(Europa e Levantit, 609-610). Nga një tjetër anë, ndër shumë të rral ët historianë grekë që e
kanë “pranuar” këtë proces integrimi, B.G. Spiridonakisi e vlerëson atë kështu: “Fakti më i
shënueshëm i historisë së marrëdhënieve greko-turke në shek. XIV është integrimi progresiv i
elementëve grekë në ushtrinë, në administratën dhe në shoqërinë osmane […] Gjatë kësaj
epoke menteshë për themelimin e shtetit osman, grekët shërbyen si trupa ndihmës të ushtrisë
osmane, së cilës i bënë shërbime të paçmueshme: ata i ndihmuan sulltanët në mënyrë konkrete
për të ndërtuar shtetin e tyre dhe për ta administruar atë” (Katër shekuj, 213).
Ky proces varej domosdoshmërisht edhe prej politikës liberale/ toleruese të osmanëve të parë.
Toleranca fetare ishte një rregull dhe mungesa e paragjykimit “racor” ishte karakteristikë prej
zanafillës legjendare të emiratit të Osmanit, d.m.th. qysh para se osmanët të merrnin
sul tanatin. Edhe kur osmanët u ngritën në fuqi, si rregul ata nuk ngulmonin në dallimet mes
muslimanësh dhe të krishterësh. E gjitha kjo lidhej me situatën konkrete të përbërjes së
popul sive në territoret që shndërroheshin gjithnjë më shumë në “osmane”. Ja si e përmbledh
një kësi situate, gjatë shekullit të parë të Paleologëve, një autoritet i historisë bizantine:
“Ndërsa në një territor të pushtuar nga turqit grekët gëzojnë një liri fetare pak a shumë të
plotë, zgjedhja dhe shugurimi i peshkopëve nuk pengohen aspak dhe kulti ortodoks celebrohet
normalisht, në Athinë përkundrazi princërit latinë para tyre nuk kishin lejuar asnjë hierarki
ortodokse dhe e kishin dëbuar prej kishës së tij metropolitin Dosité” (M. Viller, 538, shën. 3).
Gjatë kësaj periudhe është tregues i përgjithshëm për osmanët ajo që në anglishten
bashkëkohore quhet open-mindedness, d.m.th. mendësi e hapur, e lirë. Deri atje mbërrinte kjo
open-mindedness, sa sulltanët nuk kishin kurrfarë kompleksi të mbanin në oborrin e tyre
specialistë grekë gjithëfarësh, deri edhe mjekë që kujdeseshin për shëndetin e tyre vetjak,
çfarë do të ishte e pakonceptueshme për një sovran bizantin, le më për një mbret ose princ
“perëndimor” që të kishte besim të tillë te një “turk”. Me gjithë procesin e ndërrimfesë, që do
të merrte vrull kohë mbas kohe në Perandorinë e ardhshme osmane, duhet pranuar se osmanët
nuk patën asnjëherë një program të saktë sa i përket prozelitizmit fetar. Madje, po të
vështrohet me vëmendje ngritja dhe përparimi i tyre në Europën jug-lindore, Islami më së
shumti u dha osmanëve “pretekstet” për të cilat ata kishin nevojë që të niseshin në pushtimin e
“botës së krishterë”.
Në një situatë si kjo bashkëpunimi, Orhani nuk e pati të vështirë të fil onte “politikën e re”
ndaj mbetjes së Perandorisë: atë të inkursioneve ushtarake. Osmanët shtinë kështu në dorë
Bityninë, Brusën (1326), Nikenë (1331), Nikomedian (1336-1337), deri edhe Galipojën
(1354) në bregun europian të Dardaneleve. Kjo ishte “shtënia në dorë e Ngushticave”. Duke
siguruar kontrollin e tyre, ata i hapën vetes portën për depërtimin në Europën jug-lindore . I
biri i Orhanit, Murati I (1360-1389), merrte më 1373 Manastirin, më 1383 Sofjen, më 1385
Krujën dhe Shkodrën, më 1386 Nishin, ndërsa më 1389 shpartal onte “aleancën e krishterë”
në fushën e Kosovës. Serbia dhe Bullgaria u bënë vasale të osmanëve, të cilët shtynë kufirin
kështu deri në Danub. Serbët, prej këtij momenti, u shndërruan në furnizues të ushtrisë
osmane; ata morën pjesë në të gjitha fushatat e osmanëve dhe qëndruan në shërbim të tyre
deri në rrethimin e fundit të Kostandinopojës (1453) (Mijatovich, 133, 140).
Osmanët iu përgjigjën me rreptësinë më të madhe një “kryqëzate” ballkanike, të organizuar
prej perëndimorëve nën udhëheqjen e Zhanit pa Frikë (bir i Dukës së Burgonjës), mareshallit
Busiko (Boucicaut) dhe admiralit Zhan të Vjenës. Beteja u zhvillua në Nikopojë, më 25
shtator 1396. Ushtria e sulltan Bajazitit përbëhej prej turqish dhe të krishterësh të osmanizuar,
kryesisht serbë. Perëndimorët iu nënshtruan aty një masakrimi që nuk e kishin njohur
ndonjëherë. Dymbëdhjetë mijë robër u therën në sytë e sulltan Bajazitit sa pa perënduar dielli.
Kohët kishin ndryshuar: “kryqtarët trima” s’kishin të bënin më me trupat e perandorëve
skofiarë të Kostandinopojës. Kjo betejë, dhe jo aspak ajo e Kosovës mbi të cilën ngulmohet
me të tepërt, përcaktoi fatin e Orientit. Ndonjë autor i rral ë, si njohësi i mirë i Levantit R.
Grousset, e ka pranuar shkoqur: “Beteja e Nikopojës qe një shpartallim europian” (f. 278).
Nga 1399-1404 osmanët do të hapeshin në krejt Greqinë kontinentale. Vetëm mbas kësaj do
të vinte një “ndërkohë pushimi”, kur ata do të tërhiqeshin të zënë siç qenë në Lindje, në luftë
me mongolët, d.m.th. me Timur Çalamanin (Lengun) i cili do ta vononte edhe ½ shekulli
pushtimin e jug-lindjes europiane.
Tërheqja lindore
Të shtrënguar si me darë mes një Trake tanimë osmane dhe një Bitynie po osmane, perandorët
e Perandorisë së mbetur ishin të interesuar për marrëdhënie të mira me osmanët. “Fqinjët” tani
vinin të ftuar gjithnjë më shpesh prej tyre, ndonjëherë edhe prej princërve ballkanas në betejat
shoqi kundër shoqit. Më 1335-1336 Androniku III Paleolog merrte mercenarë turq për të bërë
inkursione si kundër “piratëve perëndimorë” në brigjet e Perandorisë, ashtu edhe kundër
shqiptarëve (Nic. Greg., I, 2, 53). Turqit i thërriste për ndihmë edhe nëna-perandoreshë Anna
e Savojës, për të luftuar Kantakuzenin që i zinte fronin e të birit të mitur (Spiridonakis, 228).
Edhe vetë perandori Kantakuzen i përdorte turqit si në luftën kundër të dhëndrit Joan
Paleologu, ashtu dhe për të hequr qafe gjenovezët më 1336, kundër shqiptarëve më 1341
(Kantak., II, 3, 12). Më 1358 turqit, që Kantakuzeni dorëpërdorë i quante “persë”, i ftonte
despoti i Epirit Niqefor II për të luftuar po kundër shqiptarëve (Epirotica § 4). Më 1380 turqit
i kërkonte edhe despoti i Janinës, Thoma Preluboviqi, për të shtruar shqiptarët e Gjin Bua
Spatës (Epirotica § 23). Madje edhe rioshi fiorentin Esau Buondelmonte, i gdhirë despot i
Janinës prej martesës me të venë e Preluboviqit, për të luftuar shqiptarët e Spatës u mësua t’i
lypte ndihmë ushtarake sul tan Bajazitit I (1389), me të cilin vendoste lidhje të ngushta
(Epirotica § 32). Do të vijonte kështu deri kur Janina më 1431, për t’i dhënë fund rivalitetit
mes sunduesve vendës, t’u nënshtrohej osmanëve vullnetarisht. Në këtë mënyrë, vëren H.A.
Gibbons-i, osmanët erdhën e u bënë “të domosdoshëm” për Perandorinë (f. 92).
Nga një pjesë e historiografisë është bërë traditë të përmendet, në këtë mes, edhe rasti i një
princi shqiptaro-frëng, Karl Thopisë, i cili më 1385 i paskësh thirrur turqit për ta ndihmuar në
luftën kundër të kunatit, prijësit sllavo-shqiptar Balsha II (Balša Balšic), i cili i kishte marrë
Durrësin. Simbas kësaj tradite, turqit e ndihmuan Karl Thopinë t’i kthehej qyteti i tij, mandej
mbetën zotër disa visesh shqiptare. Kjo traditë duket ta zërë fillin në një interpretim subjektiv
bërë ngarjes nga historiani i Balshëve G. Gelcich, në Zeta dhe dinastia e Balshëve (1899, 133-
134) ose nga A. Galanti, autor i një vepre shumë të vyer, Shqipëria, të vitit 1901 (f. 124). Këtë
commonplace e kanë përsëritur historianë me rëndësi, si K. Jirecek-u në disa punime të vitit
1916 (Die Lage, 163; Valona, 179 etj.), A. Gegaj në veprën Shqipëria dhe pushtimi turk në
shek. XV (1936, 18-19), Cordignano në Shënime historike mbi Shqipërinë (1937, nr. 4, 114)
Hartuesit e Burimeve (1962) janë treguar të kujdesshëm ndaj këtij momenti duke shënuar
vetëm: “Pas inkursionit të madh që kryen në vitin 1385, kur u përzien në luftën feudale midis
Karl Thopisë dhe Balshës II, turqit u dukën përsëri më 1388 përpara Durrësit…” (II, 196). A.
Ducellier-i, që njëherë e ka pasë përmendur këtë rast, në një punim të vitit 1981 i është kthyer
atij për të shënuar: “Me gjithë pikëpamjen e përgjithshme, duket me pak gjasë që princërit
shqiptarë në luftë të kenë thirrur turqit për ndihmë” (Ekonomia, 7). Ajo çfarë mund të
pranohet si e dëshmuar historikisht është se, mbas betejës së Savrës, ku Balsha II u vra, Karl
Thopia e mori së rishti Durrësin që ia kishte pushtuar i kunati, i cili e kishte shpallur veten
“dukë i Durrësit” me një dokument në sllavisht (“duka drackii”) simbas botimit të Novakovic-
it (Spomenik, nr. 197).
Impulsi i Perëndimit
Gjatë fushatave të tyre për t’u shtrirë në Europën jug-lindore, në fillim sulltanët kishin
menduar se qëndresën e shqiptarëve mund ta shtypnin me po atë lehtësi me të cilën kishin
vepruar ndaj popujve të tjerë të rajonit. Por, sidomos mbas disfatave që pësuan trupat e
Muratit I, ata do të kuptonin se pushtimi i Shqipërisë nuk ishte një problem i njëjtë me atë të
pushtimit të viseve greke, bullgare apo serbe. Mbasardhësve të Muratit I, Mehmetit I dhe
Muratit II, do t’u duhej të shtinin në punë taktika të tjera ndaj shqiptarëve, të cilët e refuzonin
përfshirjen në njësinë e re perandorake që po vinte duke u përftuar me rënien e Perandorisë së
mbetur.
Ky refuzim i ka dhënë shkas një vargu pikëpyetjesh, të cilat shfaqen më shumë në shkrime
publicistësh se në punime historianësh. Pyetjet ngrihen pak a shumë kështu: Si ka mundësi që
popujt e tjerë iu shtruan fuqisë osmane, ndërsa shqiptarët jo? Pse prijësit e tjerë ballkanikë e
pranuan statusin e vasalitetit, ndërsa prijësit shqiptarë do ta refuzonin atë, madje me armë në
dorë? Si ia nxente mendja Skënderbeut që, me një ushtri prej 15.000 vetësh, t’i kundërvihej
fuqisë më të madhe ushtarake të kohës, asaj të sulltanëve me ushtri prej 150.000 vetësh? A
nuk kishte, në këtë refuzim, diçka që “nuk shkon”? Një osmanolog në zë, si H. Kaleshi, e
parashtron këtë kontrast duke e quajtur qëndresën shqiptare “të pashembullt dhe ende sot të
pakuptueshme dhe të vështirë për t’u shpjeguar” (Disa të dhëna, 211).
Të kujtojmë se në vargun e pyetjeve të mësipërme nuk ka thuase asgjë të re. Moskuptimi i
këtij refuzimi është, së paku, pesëqind vjet i vjetër, dhe e zë fillin te vetë ata që refuzoheshin.
Të parët që e kanë shprehur kanë qenë kronistët osmanë, të cilët janë rrekur t’ia gjejnë
shpjegimet brenda kufijve të botëvështrimit të tyre. Duke përshkruar “konsultën” e sulltanit
me Hamzë Kastriotin, Hoxha Saddudini tregon në kronikën e vet se vezirët i quanin shqiptarët
një “popull tekanjoz”. Në një vend tjetër po ai shton: “Ky popull është shumë i çuditshëm. Po
të punohet me nder dhe drejtësi, ai dëftohet besues ndaj atij që i sillet me besim, kurse ndaj
atij që e trajton armiqësisht i zgjidh punët me shpatë” (Tacu t-Tevarih). Më vrazhdë vihet në
dukje kjo situatë në kronikën e Tursun Begut: “Zhgani shqiptar është krijuar për të
kundërshtuar, për të mos iu nënshtruar askujt, për të ngritur krye” (Tarih-i Ebu l-Fet’h). Për
shqiptarët që nuk dorëzoheshin gjatë rrethimit të Krujës, ai thotë: “Deri atje kishte mbërritur
mllefi i armikut të mallkuar, sa hangri qentë, macet dhe gjithë kandrat.. ” (po aty). Një tjetër
kronist, Idris Bitlisi, bën një përkufizim sintetik: “Sigurisht mes të pafeve të Rumelisë dhe
mes banorëve të atyre viseve, nuk ka popull aq të ashpër sa ky popul rebel” (Hest Bihist). Më
tej: “As në kohën e të pafeve, as në kohën e Islamit, nuk janë nënshtruar vul netarisht dhe
s’kanë pasur farë respekti për asnjë urdhër dhe asnjë ndalim të sulltanit dhe te pushetit
mbretëror” (po aty). Këso shembujsh ka me shumicë.
Shpjegimet e shumta, dhe më se një herë të ndryshme, që i kanë bërë historianët këtij refuzimi
fillojnë me konfiguracionin e thyer fizik të vendit të shqiptarëve dhe përfundojnë me nxitjet e
“qëndresës” nga ana e Papatit dhe legatëve të tij. Njëra ndër arsyet e këtij refuzimi, madje
arsye dore së parë, e cila është vështruar më pak, mendoj se është ajo që në njërin nga
shkrimet e përparshme e përmenda si “impulsi i Perëndimit”. Është fjala për një impuls të
përftuar te shqiptarët gjatë marrëdhënieve të tyre pikërisht me Perandorinë romane të Lindjes.
E kam shpjeguar tanimë se si në jug-lindjen europiane Perandoria romane e Lindjes kishte
nevojë kryesisht për bregun e Adriatikut dhe për rrugët që e lidhnin me të. Një nevojë e tillë e
Kostandinopojës u bë shkaku numër një i integrimit të shqiptarëve në Bizant, por njëherësh
kjo pozitë gjeopolitike e shqiptarëve u bë edhe motivi kryesor i shkepjes së tyre gjithnjë më të
madhe prej Bizantit nën ndikimin e “impulsit të Perëndimit”.
Prirja e shqiptarëve për t’i ikur Lindjes dhe për ta bërë jetën me Perëndimin mund të quhet e
filluar qysh prej momentit kur perandorët romanë i kaluan ata artificialisht me
Kostandinopojën. Por, së paku prej vitit 1204, kur perëndimorët i ndanë mes syresh territoret
e Perandorisë së rrëzuar, shqiptarët shfaqeshin sheshit në rajon si prijës të depërtimit
perëndimor veshur në petkat e “latinit”. Procesi duhet përfytyruar i përkundërt me atë që do të
zhvillohej në Bizant, ku urrejtja për “latinin”, dhe jo ajo për “turkun”, u shndërrua në element
përbërës të “ndërgjegjes kombëtare bizantine”. Prej këtij momenti shqiptarët l ogariten të
dal uar prej Bizantit dhe larg “ndërgjegjes bizantine”. Nga shek. XIII dhe më mbas mund të
renditen me shumicë fakte historike që e dëshmojnë distancimin e shqiptarëve si ndaj
“bizantinëve”, të cilët tanimë për ta s’qenë veçse “grekë”, ashtu edhe ndaj sllavëve. Iorga këtë
proces e përshkruan kështu:
“Nën një flamur të huaj ose nën një tjetër, nganjëherë edhe pa asnjë flamur, këta shqiptarë një
pjesë e të cilëve ishin vllehë, ushtronin në fakt një veprim latin ngadhënjimtar në gadishullin e
Ballkanit. Në këto rajone, ku dinastitë që vijnë njëra mbas tjetrës përbëjnë një kaos të vërtetë
edhe për gjenealogjistët më të sprovuar, për të sqaruar situatën do të mjaftonte t’i shihje këta
shqiptarë tek zëvendësonin serbët dhe grekët si sundimtarë të Epirit e të Thesalisë, për t’u
hapur rrugën do italianëve me prejardhje napoletane, martuar me princesha greke dhe
spitulluar me të gjithë titujt dinastikë të analeve bizantine. Mes këtyre zotërinjsh që vijnë e
ikin ka të tillë me cilësi aq të ngatërruara, sa prej kronikave të thjeshta e naive të vendit
cilësohen se janë, në të njëjtën kohë, serbë, shqiptarë dhe vl ehë, por që ndjekin një impuls i
cili nuk është as serb, as shqiptar, as vllah dhe as grek: impulsin e Perëndimit” (Forma, 187).
Me betejat antiosmane të shqiptarëve, sidomos në shek. XV, ky “impuls” do të mbërrijë një
kulm të realizimeve të veta.
Qëndresa si refuzim
Në burimet e historisë së Shqipërisë, për shek. XIV regjistrohen edhe dy dokumente të rralla,
që njihen si “Anonimi i Gorkës” (nga emri i botuesit) i vitit 1308 dhe Relacioni i hartuar prej
arkipeshkvit të Tivarit, Guljelmit të Adës, në Avinjon më 1332 për dukën e Burgonjës, Filipin
VII Vallois. Për të dyja këto dëshmi duhet thënë se ato bëjnë pjesë, në të vërtetë, në
dokumentacionet përgatitore për kryqëzata të reja, që i ideonte Perëndimi, pikërisht si ajo e
vitit 1396, e udhëhequr prej birit të dukës së Burgonjës, Busikoit (Boucicaut) apo Zhanit të
Vjenës. Anonimi i 1308-s sqaron se Shqipëria tanimë është angjevine, atë e qeveris princi i
Tarentit, i cili “e ka atë me vullentin e lirë të atyre zotërinjve të vendit që e pranuan atë
vullnetarisht për kryezot të tyre nisur nga dashuria e vetvetishme që ata kanë për galët”
(Anomymi, 26). Koncepti “dashuri e vetvetishme” duket si përftesë e regjistrit shpirtëror të
një kleriku; por ai gjithsesi s’mund të trillohej nga asgjëja, sikur Anonimi të mos kishte
ndeshur ndër shqiptarët një dispozim properëndimor. Ndërsa Arkipeshkvi i Tivarit përshkruan
urrejtjen e shqiptarëve ndaj sllavëve: “çdonjëri syresh do të shuguronte duart në gjakun e
sl avëve, po të shihnin ndonjë princ të nisur nga Franca që do të vinte tek ata dhe ata do ta
bënin udhëheqësin dhe komandantin e luftës kundër të sipërpërmendurve sllavë të mallkuar,
armiq të së vërtetës dhe besimit tonë” (Historianë armenë, 484); njëherësh edhe ai nënvizon
dispozimin properëndimor të shqiptarëve ushqyer, simbas tij, nga Kisha e Romës nën dëgjesë
të së cilës ishin.
Po ta l ogarisësh këtë kontekst, atëherë shfaqet më e kuptueshme dukuria e këtij refuzimi e
emërtuar si “qëndresë antiosmane” e shqiptarëve. Tradita perëndimore, e thjeshtuar si
“latine”, bëhej pengesa numër një për pranimin e osmanëve si pushtues dhe sundues të rinj.
Sado me elemente disparate, kjo traditë e ngulitur prej marrëdhënieve me normanë dhe
amalfitanë, napoletanë dhe venedikas, sidomos me angjevinë dhe deri “navarrezë”,
kontrastonte me atë çfarë sillnin bijtë e Osmanit nga gadishulli i Anadollit. Si një mekanizëm
që funksionon vetvetishëm, kjo traditë do t’i pengonte shqiptarët qoftë edhe për të hyrë me
osmanët në të njëjtin model bashkëpunimi si popujt e tjerë të të njëjtit rajon: grekë, serbë apo
bullgarë, të cilët kishin bashkëpunuar në mënyrë aktive me osmanët qysh në takimet e para,
madje duke iu shtruar atyre shumë para Bizantit. Në këtë kuptim, të rrezikuarit prej
ekspandimit osman në jug-lindjen europiane, në shekujt XIV-XV, nuk do të ishin as grekët, as
serbët, as bullgarët. Të rrezikuara do të ishin ato popul si që banonin në bregun perëndimor të
Ballkanit, të cilat i perceptonin të sapoardhurit si një “botë tjetër”.
Refuzimi i “botës turke” gjatë periudhës të parë të takimit me osmanët (shek. XIV- XV) do të
shfaqej në mjediset e aristokracisë shqiptare në trajta të ndryshme; simbas këtyre trajtave do
të zgjidhej edhe mënyra e “kundërveprimit”. Ky refuzim do të ushqehej, ç’është e verteta,
edhe nga stereotipat e formuar në Perëndim për këtë “botë turke”. Sepse në Perëndim,
pikërisht në këtë periudhë, qe konstiuuar një guidë e tërë antiislamike, e cila i vinte theksat në
“inferioritetin kulturor” të turqve, në frymën e tyre të tepruar luftarake, në prirjen e tyre të
shfrenuar seksuale, madje në zhvillimin e tyre të madh demografik. Në këtë guidë
ngatërroheshin “selgjukët” me “turkomanët”, shpërdorohej me besimin e tyre në një yll që
quhej Hobar a Zobar, zmadhoheshin aftësitë asimiluese të popullit turk etj.
Sikurse historia e mëtejshme e Perandorisë osmane do ta dëshmojë, për shqiptarët kjo guidë e
tipologjive negative të “turqve” do të korregjohet me kalimin e kohës. Së toku me të, do të
ndërrojë edhe regjistri i marrëdhënieve të shqiptarëve me Perandorinë që do të përftohet;
marrëdhëniet e tyre me këtë Perandori jo vetëm do të emancipohen, por do të përparojnë në
krahasim me popujt e tjerë që në të do të bëjnë pjesë. Ajo çfarë do të mbetet si tregues me
ndikim në historinë e kontinentit do të jetë trashëgimi i “impulsit të Perëndimit” nga
shqiptarët dhe funksionimi i tij origjinal në rrethanat e reja që për ta do të krijohen brenda
Perandorisë së re.
Nga poetika osmane e pushtimit
Tevarihxhinjtë
“A e dokumentoni dot?” ishte pyetja e ngulmët që u bënte bashkëbiseduesve Fustel de
Coulanges-i, njëri prej themeluesve të teorisë së historisë. Kjo pyetje do shtënë në punë edhe
kur bëhet fjalë për të mësuar diçka nga e vërteta mbi marrëdhëniet shqiptaro-turke gjatë
ekspeditave osmane për pushtimin e viseve shqiptare. Edhe në këtë rast mundësia jonë për ta
mësuar këtë të vërtetë varet nga akcesi në dokumentet, mundësisht në tregimet e një
“dëshmitari të syrit”; pa këtë garanci, dokumentet e shkruara s’kishin për të qenë më të denja
për besim se sa dëshmitë gojore. Historia e këtyre marrëdhënieve ka ardhur duke u mëveshur
me një kamuflazh historik të huajtur nga një tezë e vjetër e disa historianëve turq. Kjo tezë e
paraqet pushtimin osman thuase si një “benefic” për popujt e Europës jug-lindore. Ajo
përpiqet t’u atribuojë osmanëve një mision emancipues pikërisht në këtë rajon, duke i
paraqitur ata si prurës të një regjimi ekonomik dhe social më të ngritur, të një qytetërimi më të
përparuar etj.
Në disiplinën e “gjahut të dokumentit”, sikurse mund të quhej shqip heuristika, dokumenti
vetë nuk është i pakritikueshëm. Kështu, duke qenë se dokumentet më të njohura që i binin
ndesh tezës së përmendur sipër ishin dy prejardhjesh, nga kronikanë bizantinë dhe nga
kancelari perëndimore, u shfaq edhe prirja që ato të përfillen “të njëanshme”, madje
“tendencioze”, me që qenkësh fjala për “armiq ideologjikë” të fuqisë osmane. Por, së paku
prej gjysmës së dytë të shek. XX, një burim i ri ka ardhur duke iu imponuar historiografisë
edhe sa u përket këtyre marrëdhënieve: kronikat osmane të shekujve XV-XVI. U pa atëherë se
përmbledhjet perëndimore të periudhës humaniste, të realizuara nga Leuncalvius (Hans
Löwenklaw) , Busbequius , Bratutti etj., nëpër rrugë ende të pashpjeguara, i paskëshin nxjerrë
përnjëmend të dhënat prej burimesh osmane.
Sulltanët pushtues ishin të interesuar për regjistrimin e bëmave të tyre, sikurse kishin nevojë
edhe për panegjerikë. Atyre u duheshin njëherësh historiografë, analistë dhe kronikanë. Tipari
i përbashkët i literaturës historike osmane duket se u bë mëveshja në trajtën e kronikave (ilm-i
tevarih) e krejt një epoke, karakteristikë e historiografisë mesjetare përgjithësisht. Kjo
historiografi osmane e kishte burimin në traditën e rapsodëve të oborrit të turqve selgjukë të
Anadollit; ata lavdëronin në këngë bëmat e heronjve të tyre, më i dalluari ndër të cilët ishte
një Oguz-han, hero i epopesë të quajtur Oguz-name, një shkartisje legjende dhe realiteti .
Struktura specifike e kronikave osmane, përshkrimi i ngjarjeve simbas rendit të tyre
kronologjik, shpërfillja e lidhjes shkak-ngjarje-rrjedhojë, dimensioni legjender që ruhej ende
etj. bëjnë që tevarihxhinjtë të mos i kapërcejnë, në përgjithësi, caqet e mendimit mesjetar. Por
s’mund të mos pranohet se këta tevarihxhinj bënin “histori drejtpërsëdrejti bashkëkohore”, atë
që sot e quajmë shkencërisht të pamundur dhe ua lëmë gazetarëve ose publicistëve.
Ka ndër këta kronikanë asish që, të marrë me vete nga sulltanët në ekspeditat e tyre, i kanë
parë ngjarjet “me sytë e vet”. I til ë është, për shembull, Ashik Pasha-zadeja, që duket se ka
marrë pjesë vetë në ekspeditat, çfarë e dëshmojnë vargjet: “Vajto, o Ashik, në vendin e
ngjarjes, e pe,/ e sodite dhe mbete i habitur” . Por ka edhe të tjerë që s’kanë marrë pjesë as në
ekspedita, as në fushata. Ata janë mbështetur në të dhëna të pjesëmarrësve, që shërbyen si
“dëshmitarë të syrit”, kanë punuar si riprodhues tregimesh të kronikanëve të tjerë, ose duke
pasur për duarsh dokumentet arkivore të letërkëmbimeve të sulltanëve (mynshe’at-es selatin.
Kështu u krijuan kronikat e konceptuara si histori (tevarih-i), kronikat e ekspeditave (gazavat-
name), kronikat e pushtimeve (fetih-name), librat e vezirëve (dystur-name) etj.
Të shkruara me dorë në arabisht, në persisht apo në një turqishte të thurur me arabizma e
persizma, në këto tekste “dëshmitë e syrit” gërshetohen me kujtime vetjake (hatirat), dëshmi
gojore, dëshmi mbas dëshmish apo dokumente . Por ato shpalosin për lexuesin e sotëm edhe
një shi’r (art poetik) origjinal, i cili shkon nga hartimet në prozë tek ato në vargje, si dhe
shkartisjet vargje-e-prozë, që dallohen për nga stili, bukuria e shprehjeve, pasuria e figurave.
Një “antologji” kërshërore mund të nxirrej prej tyre duke u mbështetur në botimet
bashkëkohore të këtyre “burimeve tregimtare” bërë nga Fr. Geise , F. Babinger , Richard F.
Kreutel etj., posaçërisht në përmbledhjen e përgatitur për shtyp nga S. Pulaha Lufta shqiptaro-
turke në shekullin XV. Burime osmane (Tiranë 1968).
Shkatërrim & plaçkitje
Prej kronikanëve bizantinë njiheshin përshkrimet e shkatërrimit dhe plaçkitjes së territoreve të
Europës jug-lindore, ndër to edhe atyre shqiptare, nga ekspeditat osmane. Ndër shumë kalesa,
kujtoj një prej Mihal Dukasit: “Turqit, më shumë se gjithë popujt e tjerë, duan plaçkitjen dhe
luftërat. Ata e shfaqin këtë në marrëdhëniet njëri me tjetrin, le më me të krishterët [.. ] Turqit
shkojnë më këmbë deri në Danub për të bërë robër të krishterët. Ata sulmojnë një krahinë
dhjetëra mijëra banorësh, pl akosin aty si cuba dhe ikin sapo që e kanë plaçkitur atë. Këto
inkursime e kanë shndërruar në shkretirë Trakën mbarë deri në Dalmaci. Ata i kanë pakësuar
në numër shqiptarët, që janë gjithsesi një popull i panumërt. Më së fundi turqit kanë asgjësuar
vllehë, serbë dhe bizantinë. Kur ata i nënshtrojnë këta popuj, simbas ligjit të tyre ia japin një
të pestën e plaçkës sulltanit” (Historia, 135-138). Ky realitet nuk i ka shpëtuar as Filip
Buonacuore-s, agjent diplomatik i mbretit të Hungarisë, që përshkoi më 1487 Mezinë,
Shqipërinë, Maqedoninë dhe Trakën. “Gjithandej – shkruante ai – ndesh vetëm rrënime dhe
shkretime, ashtu si mbas një lufte të gjatë dhe të rëndë”. Një realitet të këtillë e japin edhe
kronikat osmane.
Duke folur për ekspeditën e Muratit të vitit 1447, Oruxhiu e thotë shkurt: “Ai e plaçkiti
vilajetin e shqiptarëve” (f. 121). Edhe për ekspeditën e Bajazitit II të vitit 1492-93 shkruan: “
Ai shkoi drejt për në vendin e Juvanit”, kështu quhej prej osmanëve Gjoni i Kastriotëve, dhe
saktëson: “Ushtria e rrënoi atë vilajet” (f. 137). Po aty shton: “Fshatrave dhe të mbjellave u
vunë zjarrin dhe i bënë njësh me tokën” (f. 138). Në një nga konikat anonime të ciklit
Historitë e dinastisë osmane, kur përshkruhet ekspedita e Mehmetit II e vitit 1429-30,
tregohet: “Pushtoi mandej vendet dhe kështjellat e Juvanit. Luftëtarët u kthyen me shumë
plaçkë. Kjo ndodhi në vitin 833 të hixhrit” . Po ajo kronikë jep edhe plaçkitjen e vitit 1435-36:
“Në atë vit Ali beu, i biri i Evrenos beut, sulmoi vilajetin e shqiptarëve dhe u kthye me një
plaçkë të pafund” (f. 66). Me të njëjtat karakteristika përshkruhet edhe ekspedita e vitit 1447:
“Sulltan Murat hani kreu një fushatë kundër vendit të Juvanit dhe vilajeteve të shqiptarëve. Ai
pushtoi kështjellën e Sfetigradit. U pushtuan gjithashtu edhe dy kështjella. Ai plaçkiti dhe
shkatërroi vendin e Juvanit” (f. 70). Për vitin 1450: “Përsëri Sulltan Murati bëri një fushatë
kundër vendit të shqiptarëve. Ata e goditën Krujën me topa dhe e shndërruan në varrezë” (73).
Për ekspeditën e një viti më vonë: “Përsëri [sulltan Murati] bëri një fushatë në vendin e
shqiptarëve. Ai mori vendet e Juvanit. U bë një luftë e shenjtë, e madhe. Plaçkat e marra as
mund të përshkruhen” (f. 113). Edhe për fushatën e Bajazitit II anonimi osman shënon:
“…fshatrave dhe të mbjel ave u vunë zjarrin dhe i shkatërruan” (f. 126).
Kronikani Tursun, duke përshkruar pushtimin e Shkodrës (1478), shënon për osmanët: “Ata u
ngopën me plaçkë” (f. 167). Nga ana tjetër, Këvamiu, në kronikën e titulluar Mbi fitoret e
sulltan Mehmetit, tregon për ekspeditën e vitit 1467: “Kur ushtria islame shkeli në tokën e
kryengritësve, padishahu i botës urdhëroi që komandantët të merrnin ushtarët e tyre dhe të
depërtonin në krahinat, të vrisnin të pafetë që nuk nënshtroheshin, të plaçkitnin vilajetin e
tyre, ta shkatërronin dhe t’i vinin zjarrin. Edhe komandantët, në përputhje me urdhrin e lartë,
shkuan në çdo vend që kishte dëftuar qëndresë ndaj nënshtrimit, e shkatërruan, i vunë zjarrin
dhe e plaçkitën” (f. 114). Edhe kur përshkruan betejën e Shkodrës, Tursuni s’harron të
kujtojë: “Ushtria islame u pasurua me plaçkë dhe trofe” (f. 122).
Aliu, nën emrin e të cilit njihet Mavla Çelebiu, në kronikën e tij Bërthama e lajmeve, jep këtë
“lajm” për ekspeditën e vitit 1436-37: “Dhe po atë vit Ali beu, i biri i Evrenosit, sulmoi
vilajetin e shqiptarëve. Ata u kthyen atëherë kur shumica e luftëtarëve ishte mbytur në plaçkë
të grabitur” (f. 73/a). Për luftën kundër Shkodrës të vitit 1477 ai njofton: “Mbas një lufte të
madhe ata i morën anijet, një pjesë të të pafeve që ndodheshin brenda tyre i bënë preh të
shpatave, kurse të tjerët i shndërruan në robër të lidhur në zinxhirë. Ata shtinë në dorë skl ave,
skl evër, sende me vlerë dhe kumashe hanedanësh që s’kishin të mbaruar” (f. 131/b). Madje
sqaron: “Mbas pushtimit të Shkodrës, të pafetë e Venedikut u bënë haraçdhënës dhe vunë
qafat e tyre në [zgjedhën] e bindjes e të nënshtrimit. Ata dërguan te froni i lartë shumë mallra,
pasuri, haraç dhe vogëlsira të tjera” (f. 289).
Masakrimi
Krahas shkatërrimit dhe plaçkitjes, si element i bashkëlidhur shfaqet në tregimet e
kronikanëve osmanë masakrimi në trajtat e “therjes”, “vrasjes”, “kalimit në shpatë” të
shqiptarëve. Fakti që ky masakrim bie jo vetëm mbi burrat që luftojnë, por edhe më gjerë,
dëshmon një tjetër synim të këtyre ekspeditave: atë të asgjësimit fizik të një popullsie, çfarë
Tursuni, Aliu (Mavla Çelebiu) etj. e quajnë drejtazi “shfarosje”. Të mos ishin këto dëshmi të
vetë kronikanëve osmanë, kjo luftë shfarosëse mund të mbahej sot si një “zmadhim”
historishkruesish.
Duke përshkruar ekspeditën e Muratit të vitit 1433-33, si ka treguar shkatërrimin dhe
plaçkitjen e kryer nga ushtritë e sul tanit, Oruxhiu shënon: “Burrat i kaluan në shpatë, ndërsa
gratë i bënë robëresha” (f. 115). Për fushatën e Sulltan Mehmetit kundër shqiptarëve më 1466,
thotë: “Ai e pushtoi plotësisht vilajetin e Juvanit dhe kaloi në shpatë shtatëmijë e pesëqind të
pafe. Kjo ndodhi në vitin 871 të hixhrit” (f.126). Po aty për një vit më mbrapa: “Mbas kësaj ai
përsëri kreu një fushatë kundër shqiptarëve, pushtoi vendet e Juvanit dhe kaloi në shpatë
tetëmijë të pafe”. Edhe për fushatën e vitit 1492-93 Oruxhiu njofton: “Ata armiq të fesë i
kaluan në shpatë ndërsa gratë dhe fëmijët e tyre i bënë robër dhe i vunë përpara, nuk lanë të
gjallë asnjë nga burrat dhe gratë” (f.138).
Në konikat anonime Historitë e dinastisë osmane, kur flitet për ekspeditën e Bajazitit II (1492-
92) në “vendin e Juvanit”, thuhet drejtazi: “Armiqtë e fesë i vranë, i shkuan në shpatë” (f.
126). Po aty, mbasi përshkruhet ekspedita e Hajredin pashës pranë Tivarit më 1542, thuhet:
“Ai vrau të gjithë të pafetë që ndodheshin atje. Kjo ndodhi në vitin 949” (f. 86/b).
Tursuni, duke përshkruar fitoren e osmanëve në ekspeditën e vitit 1466 kundër shqiptarëve,
tregon: “… në çdo stacion sillnin kolona robërish të lidhur në zinxhirë, i kalonin përpara
padishahut ngadhënjimtar dhe aty të rinjtë dhe pleqtë i kaluan në shpatë dhe i copëtuan [.. ]
Pati vende ku ranë nën shpatën ligjore tremijë, katërmijë dhe shtatëmijë të pafe […] Meqenëse
popul i ishte i bindur se ky vend do të lulëzonte, erdhën këtu nga çdo anë muslimanë,
ndërtuan banesa dhe u vendosën aty” (f. 134-135). Një situatë pak a shumë të njëjtë përshkuan
Tursuni edhe kur shkruan për ekspeditën e një viti më vonë: “Mbasi të pafetë nuk kishin fuqi
për të qëndruar dhe përbal uar, ushtria e Anadollit i theu brenda një nate. Luftëtarët i kapën
ata dhe vranë aq sa s’mund të llogariten […] Simbas zakonit të vjetër, i cili s’mund të
ndryshohet sepse është ligj i Zotit, fëmijët e të miturit e tyre i bënë që të gjithë robër, kurse
meshkujt e rritur i prunë të lidhur në zinxhirë dhe në çdo stacion, në praninë e padishahut,
shkuan në shpatë aq të pafe sa s’mund të l ogariten” (f. 147). Duke përshkruar pushtimin e
Shkodrës më 1478, Tursuni tregon: “Meqë të pafetë keqbërës kishin qenë gjithmonë nopranë,
i bënë shoqërues po të shpatës noprane. Si rezultat i këtij shoqërimi kufomat e trupave të tyre
u shumëfishuan në numër” (f. 170-171) .
Te Këvamiu lexohen dëshmi të ngjashme. Për ekspeditën osmane të 1466-s ai tregon: “Ata
depërtuan, luftuan dhe gjuajtën disa mijëra të pafe, i kapën dhe i prunë përpara sulltanit të
botës. Padishahu i botës disave prej tyre ua preu kokat, ndërsa disa të tjerë i çau në dysh. Të
gjithë të tjerët urdhëroi dhe i shkuan në shpatë para tij” (f. 160). Për ekspeditën e një viti më
vonë shënon: “Të pafetë i shkuan në shpatë, ndërsa familjet e tyre i morën si robër” (f. 169).
Simbas Këvamiut vetë urdhri i sulltanit ishte i këtillë: “…komandantët të merrnin ushtarët e
tyre dhe të depërtonin në krahinat, të vrisnin të pafetë që nuk nënshtroheshin” (f. 169). Edhe
nga lufta për Shkodrën ai tregon: “Ushtria islame menjëherë iu vërsul kështjel ës nga të gjitha
anët, duke pasur shpatat të zhveshura. Të pafetë e mallkuar i shkuan në shpatën e mprehtë.
Familjet e tyre i morën rob” (f. 263).
Në Kurorën e historive, kur përshkruan fitoren osmane të vitit 1492, Hoxha Sa’addedin
shkruan: “Përveç të pabindurve, të cilët u bënë prehu i shpatave të luftëtarëve, u dërguan në
selinë eprore edhe më se 1000 të pafe lidhur në pranga e zinxhirë […] Kur doli fermani, i
paracaktuar për t’u vënë në jetë, për ekzekutimin e tyre, ata u shkuan të gjithë në shpatë” (f.
71). Aliu, d.m.th. Mavla Çelebiu, kur përshkuan betejën e vitit 1466, tregon për rreth tri-katër
mijë njerëz, që për t’u shpëtuar osmanëve ishin fshehur në vende të padepërtueshme. “Ata i
gjetën dhe i vranë, – thotë kronikani. – Trupat e tyre të padobishëm i shfarosën krejtësisht. Në
këtë mënyrë u pastrua ajo tokë e egër dhe e fëlliqur” (f. 124/b).
“Plaçka e gjallë”
Në historinë e Europës jug-lindore është mjaft i lexuar një mesazh i papës Eugjen III, i vitit
1442, në të cilin renditen të dhëna mbi skllavërimin në masë praktikuar prej osmanëve në
shek. XV ndër popullsitë e rajonit që pushtonin. Tregohet në këtë mesazh se osmanët
skl avëronin masivisht popullsi në Trakë, Maqedoni, Iliri (sic), Shqipëri, Bullgari dhe Sllavoni
(sic). Papa përshkruan si viheshin në zinxhirë njerëzit e lirë, si trajtoheshin ata gjatë udhëtimit,
fatin e tyre tragjik (Raynaldus, IX, 413). Ajo çfarë mund të ngjante si fiction i përftuar prej
kancelarisë papnore shfaqet e dëshmuar në kronikat osmane si marrje “robër” e shqiptarëve,
me parapëlqim të vajzave dhe djemve të njomë. Trajtohet në këto kronika edhe shitja e tyre, të
përfillur si “plaçkë e gjallë” apo “plaçkë që flet”. Kemi të bëjmë pikërisht me dukurinë e
skl avërimit dhe tregtimit të një popullsie, dukuri shumë pak e studiuar sa herë përshkruhet
“qëndresa antiosmane” e shqiptarëve në shekujt XIV-XV dhe posaçërisht marrëdhëniet
shqiptaro-turke.
Në Historitë anonime të “dinastive osmane”, në kalesën për luftën e vitit 1492-93, lexohet:
“Armiqtë e fesë i vranë, i shkuan në shpatë. Gratë dhe fëmijët e tyre i bënë robër…” (f. 126).
Ndërsa për ekspeditën e Hajredin pashës dhe Lutfi pashës më 1536-37 tregohet: “Anijet e tyre
i mbushën me robër, i prunë në Stamboll dhe i shkarkuan në Beshik-Kaja. Mandej dërguan në
qytet tel allë që thërrisnin: “Kush dëshiron robër le të vijë në Beshik-Kaja”. Kështu u shitën
robër nga ana e bejlikut për tre florinj, për dy dhe për asnjë […] Kjo ndodhi në vitin 944 të
hixhrit” (f. 145). Edhe Këvamiu e dëshmon drejtazi dukurinë për ekspeditën e vitit 1467: “Të
pafetë i shkuan në shpatë, ndërsa familjet e tyre i morën robër” (f. 169).
Tursuni është kronikani që e përshkruan më gjerë dukurinë: “Djemtë, vajzat dhe gratë e tyre i
bënë robër […] Simbas zakonit të vjetër, i cili s’mund të ndryshohet mbasi është ligj i Zotit,
fëmijët e të miturit e tyre i bënë që të gjithë robër” (f. 137). Edhe më përimtisht: “Aq shumë
plaçkë që flet dhe plaçkë që nuk flet grabitën, sa që për djemtë me pamje engjëlli dhe për
vajzat si hyrí që vlenin 3-4 mijë akçe, mund të thuhet kjo vjershë: Ata që do të shihnin këto
hyrí në shatorre/ Patjetër do të thoshin se këto janë prej parajsës […] Të til a bukuroshe, që po
të të shihnin në fytyrë të luanin mendsh, u dhanë për treqind ose katërqind akçe. Gjedhet, që
ishin të kategorisë “verdhane me ngjyrë të shkëlqyer që flladiste syrin e vështruesve”, u shitën
për katër- pesë akçe, kurse një dele që i shembëllente dashit të birit të Abrahamit nuk shitej as
edhe dy akçe” (f. 133-134).
Aliu (Mavla Çelebiu), nga ana e tij, njofton për luftën e vitit 1467: “Ata mbërritën në çdo
vend ku shqiptarët ishin fortifikuar dhe shtinë në dorë më shumë se sa shpresonin virgjëresha,
djem dhe plaçkë”, mandej shton edhe një bejte (f.124/a). Për të njëjtën luftë: “Vajzat dhe
djemtë e zënë nuk kishin të mbaruar. Meqenëse vajzat e virgjëra ishin të shumta, nuk pati
ankande” (f. 124/b). Ndërsa për luftën e 1492-shit: “Ata [osmanët] morën që andej robër të
panumërt djem dhe vajza të atyre kokëfortëve dhe intaçinjve, të cilët kishin shtat të rregul t,
trupa si selvi, të bukur si zambaku dhe ecje plot naze” (f. 159/b). Duke treguar për “plaçkën
që flet” që i bëhej dhuratë sul tan Muratit me rastin e martesës së birit të tij Bajazit,
Munexhim-bashi shkruan se Timurtashi i dhuroi sulltanit 100 djem dhe 100 vajza: dhjetë të
parët mbanin secili një kupë argjendi plot me monedha ari, dhjetë të tjerët nga një kupë ari
plot me monedha argjendi, ndërsa 80 skllevërit e tjerë shandanë argjendi (f. 24).
Hoxha Sa’adeddin i shton përshkrimit të dukurisë nota gati sensuale: “Luftëtarët u ngopën me
plaçka dhe robër, ndërsa vetë u bënë robër të kaçurrelave të bukurosheve që ishin kapur e
lidhur në zinxhirë. Si u veçua simbas sheriatit një e pesta e trofesë së djemve dhe vajzave të
bukura, pjesa tjetër iu shpërnda luftëtarëve” (f. 71). Ose: “Luftëtarët shtinë në dorë nga
popul sia shqiptare vajza dhe djem tërheqës, me fytyra të freskëta dhe të pashembul t për nga
bukuria dhe hijeshia. Çdo luftëtar mori nga një zanë të tillë me fytyrë të bukur që të
ledhatonte zemrën…” (f. 100). Ndërsa për ekspeditën e vitit 1431-32: “Aq shumë djem dhe
vajza nazike me fytyrë të bukur si hëna ranë në duart e fitimtarëve, saqë kampi i ushtrisë së
luftëtarëve u shndërrua në një vend gëzimi e hareje, në një parajsë të vërtetë. Kampi i ushtrisë
u mbush me vajza të bukura plot naze si zanat. Ushtarët fitimtarë u paraqitën me një plaçkë të
pal ogaritshme përpara selisë së sulltanit madhështor dhe i dhuruan portës së lumtur djem me
trup të shëndoshë dhe vajza të bukura, që ishin të denjë për të shërbyer pranë oborrit shtetëror.
Haremi i nderuar i shahut bujar u mbush plot me vajza të bukura, bardhoshe që kundërmonin
si jasemini. Ata e kaluan dimrin në Ederne dhe, për inat të armikut, kjo u bë shkak për gëzime
dhe kënaqësi” (f. 350). Diku tjetër: “Kaq shumë bukuroshe shqiptare u mblodhën, sa s’mund
të tregohet me gojë” (f. 509).
Të dhëna të mëtejshme për fatin e këtyre skllevërve ka mundur të zbulojë, për shembull, një
Jakob Promontorio de Campis, prej 1433 më 1458 furnizues i oborrit të sulltanëve, në librin e
tij Qeverisja dhe të hyrat e Turkut të Madh. Ai tregon për gjendjen e “plaçkës së gjallë” të
rrëmbyer mes popujve të robëruar, e cila mbahej në pallatin e sulltanit në Stambol , në një
rezidencë të posaçme veçuar në dy të ndara: një për vajzat dhe një për djemtë, si dhe për
regjimin e trajtimit të tyre si harem meshkujsh dhe femrash (f. 9-11). Nga gjendja e kësaj
“plaçke të gjallë” pati përshkruar diçka edhe kronikani bizantin Mihal Duka: “Cilave kombe u
përkisnin ata? Kishte bizantinë, serbë, vllehë, shqiptarë, hungarezë, saksonë, bullgarë dhe
latinë. Çdonjëri syresh këndonte këngë në gjuhën e nënës, ndonëse me zemër të thyer. Ai vetë
[sulltani] u jepej kënaqësive pareshtur, deri në shterim, duke bërë qejf me djemtë dhe vajzat”
(Histori, 57). Sa u takon kronikanëve osmanë, mund të mendohet që ata ose të mos kënë
depërtuar dot deri në mjedise të tilla, ose ta kenë pasur të ndaluar përshkrimin e “bëmave” të
sulltanëve në to.
Shenjtërimi i luftës
Në kronikën e Këvamiut Mbi fitoret e sul tan Mehmetit gjendet një dëshmi e shtjelluar, në
formë thuase programatike, e luftës së osmanëve kundër shqiptarëve. Në të shpallet drejtazi
dimensioni i shenjtërimit të kësaj lufte, i trajtimit të shqiptarëve si “armiq të fesë”. Kjo
shpal je është vënë në gojën e sulltan Mehmetit II, në oborrin e të cilit kronikani shërbente.
Më 1466 sulltani mbledh “bordin” e vezirëve dhe bejlerëve të tij besnikë. Ai u thotë atyre:
“S’duhet të qëndrojmë duarkryq, por lypset të përpiqemi dhe të luftojmë për të mirën e fesë së
Muhametit, profetit të Zotit dhe të të gjithë ndjekësve të Tij. Të rrëmbejmë të gjitha vendet
nga duart e të pafeve dhe të paganëve, t’u presim atyre kokat, t’u derdhim atyre gjakun, t’u
marrim robër familjet e tyre, ta ngopim ushtrinë islame me plaçkat dhe pasuritë e tyre dhe t’i
bëjmë muslimanët të pasur” (f.111).
Në lexim e sipër të kronikave osmane, ku shqiptarët cilësohen vijimisht si kyffar (shumë i
qafir) d.m.th. “të pafe”, ky dimension shfaqet i artikuluar në mënyra të larmishme. Oruxhiu
shënon për ekspeditën e sulltan Muratit të vitit 1447: “Ai e plaçkiti vendin e shqiptarëve.
Sundimtari i shqiptarëve, Iskenderi, u arratis. Vendet e tij u pushtuan, kishat i shembën dhe u
vunë zjarrin” (f. 121). Edhe në Historitë e dinastisë osmane thuhet pak a shumë e njëjta gjë
për këtë ekspeditë: “Ai vilajet [i shqiptarëve] u mor, kishat i shkatërruan dhe në vend të tyre u
bënë mesxhide” (f. 70). Ndërsa kronikan Mehmet Neshriu ka kujdesin të shënojë për
pushtimin e Shkodrës: “Dha urdhër sulltani dhe kështjel ën e fortifikuan; brenda në të futën
muslimanë. Kishat u kthyen në mesxhide. Kështu edhe Shkodra shqiptare u bë një vend
islam” (f. 217). Të njëjtën gjë shënon për pushtimin e Shkodrës edhe Tursuni: “Ata
[shkodranët] trokitën në portën e lypjes së faljes dhe e dorëzuan kështjel ën. Në këtë mënyrë
ai vend i pashkelur u bë tokë islame” (f. 169). Në mënyrë të ngjashme e thotë edhe Hoxha
Sa’addedin në vargjet për Krujën: “Kësi mënyre sulltani mori Krujën,/ Shumë kisha të
kështjel ës i shndërroi në mesxhide” (f. 392). E thekson edhe Sollak-zadeja në Pasqyra e
Mbretërve: “Me ndihmën e Zotit u vendos mbi këtë kështjellë të lartë flamuri i lumnueshëm
islamik. Kishat u shndërruan në mesxhide. Në minaret këndohej ezani i profetit Muhamet dhe
në altarët thuhej lutja për sulltan Mehmetin” (f. 259).
Në një prej shkrimeve paraardhës e kam vënë në dukje se, po të vështrohet me vëmendje
ngritja dhe përparimi i osmanëve në Europën jug-lindore, Islami më së shumti u dha atyre
“pretekstet” për të cilat ata kishin nevojë që të niseshin në pushtimin e “botës së krishterë”.
Pikërisht në një hispostazë të këtillë dimensioni shenjtërues shfaqet në kronikat osmane
lehtësisht i lexueshëm.
Poetizimi
Shkatërrimi dhe plaçkitja, masakrimi dhe skllavërimi i shqiptarëve gjejnë shprehjen më “të
bukur” (të më lejohet ky eufemizëm estetik) në poetizimin që i mbështjell ato në shkrimet e
kronikanëve osmanë. Vepër kënaqësie, kështu titullohet një nga kronikat më kërshërore
osmane, tekst në vargje të rimuar i Enveriut. Nisjen e sulltan Muratit kundër shqiptarëve në
vitin 1450, për shembull, kronikani e përshkruan me vargjet: “Kur hyri viti tetëqind e
pesëdhjetë e katër/ [sulltani] shkoi tek shqiptarët për të derdhur gjak,/ Dhe, si u kthye së
andejmi, bëri/ Festën e martesës së të birit” (f. 93).
Tek Oruxhiu efuzione të til a janë të shpeshta. Dështimin e ekspeditës së Evrenos beut kundër
shqiptarëve më 1432-33 ai e jep kështu: “Kur ai [sulltan Murati II] po pushonte, në kohën e
mbasdites ndodhi eklipsi i diellit. Bota ra në t’errët, u dukën yjet dhe u shfaq një yll me bisht.
Ali beu, i biri i Evrenosit, sulmoi vilajetin e shqiptarëve. Atij nuk i vajti mbarë. Ali beu pësoi
disfatë” (f. 115). Edhe kronikanët anonimë të korpusit të Historive shtien në punë
shembëlltyra të tilla për të mëveshur fitoret dhe sidomos disfatat osmane: “Në kohën e
mbasditës u bë eklipsi i diellit. U errësua ashtu sikur të ishte natë. Dhe po në këtë vit doli një
yll me bisht” (f. 65). Po aty për rrethimin e Shkodrës të vitit 1478: “Kur ishin duke sulmuar
Shkodrën, në kohën e mesditës u eklipsua gjysma e diellit dhe u vranë shumë njerëz. Qyteti
përsëri nuk u mor, prandaj ata u shpërngulën dhe u larguan së andejmi” (f. 115).
Ashik Pasha-zadeja e ka për dorësh poetizimin edhe kur përshkruan masakrat, duke renditur
vargje si: “Kjo botë përsëri ka për t’u vërtitur./ Ti na e kallëzo kur pyesin ç’ishte kjo:/ Shpatat
të vringëllijnë, gjaku të derdhet,/ Shtizat në duart e ushtarit të bëhen kosa…” (f. 62). Tursuni,
nga ana e tij, e përshkruan kështu mundjen e shqiptarëve më 1466: “Shpirtërave të tyre të etur
u dhanë të shijonin verën e asgjësimit që rridhte nga çesmat e shpatave të lagura. Pati vende
ku ranë nën shpatën ligjore tremijë, katërmijë dhe shtatëmijë të pafe. Luginat e thel a për
shkak të kufomave morën pamjen e kodrave. Gjaku rridhte në fushat e gjera si lumi Amur-
Darja…” (f. 134).
Edhe Këvamiu i jepet dendur këtij poetizimi, si në shembujt gjatë përshkrimit të luftës së
Shkodrës: “Nga të gjitha anët fluturonin gjylet e mëdha prej guri. Së rishti u zhveshën shpatat
për të kthyer mëlçitë e kundërshtarëve në qebap, për të çarë armiqtë në dysh” (f. 256). Po aty:
“Një mëngjesi, kur dielli lindi në vendin e paganëve, kur t’errëtit e natës u zëvendësua nga
dritësimi dhe kur zemrat u çelën e shpirtërat u freskuan, Daut pasha mbërriti pranë
kështjel ës” (f. 261-262). Gjithë po aty: “Në fund të fundit një ditë, herët në agim, kur në
lulishtën qiellore çeli një trëndafil që me shkëlqimin e tij i dha dritë sipërfaqes së botës,
ushtria islame shpërtheu” (f. 263).
Kemal Pasha-zadeja duket kronikani që më së shumti bën rekurs te ky lloj poetizimi. Për
luftën e Shkodrës të vitit 1478 shkruan: “Aty u zhvillua luftë deri në kohën kur rojtari i qiellit
[dielli] u shkëput nga kulla e kështjellës qiellore. Ata zgjatën dorën në jakën e pushtimit dhe
panë se nusja e re e fitores nuk u buzëqeshi. Fustani i së dashurës fitore nuk u ra në dorë.
S’kishin ç’bënin dhe u kthyen mbrapa” (f. 495). Po aty: “Burrat e sheshit të luftës vërshuan në
horizont dhe me kuajt e tyre të shpejtë veshën kupën e kaltër qiellore” (f. 501). Përsëri aty:
“Kur nga reja torturuese e pluhurit të luftës po binte mbi të pafetë shi gjaku, kur furtuna e
ushtrisë ngjadhënjimtare nuk e kishte shuar ende pishtarin e kryengritësve, kur qafat e atyre
kryengritësve nuk ishin lidhur ende me zinxhirin e robërisë, kur mushkëritë e tyre nuk ishin
përzhitur ende nga damka e shpartal imit, kur veshja e luftës së atyre të poshtërve të fortë si
çeliku nuk ishte copëtuar ende nga dora e goditjes dhe e luftës dhe nga kthetra e përleshjes
dhe e gjakderdhjes, kur ende shpirtrat e tyre nuk ishin shkulur nga këmisha e trupit.. ” etj. (f.
502). Po Pasha-zadeja shkruan për luftën e Lezhës: “Kur ushtria ngadhënjimtare zuri vend
plot madhështi rrëzë mureve dhe kur zgjati dorën drejt fundit të fustanit të fitores, atëherë të
pabindurve të Leshit u iku gjaku nga frika, fytyrat e tyre mbetën të thata si [të shenjtorëve] në
afreskat e kishave” (f. 504). Po aty: “Kokat e këtyre keqbërësve, të prera që në zverk nga
shpata si pjeprit e kopshtit të sheshit të luftës, notonin në sipërfaqen e ujit si kungujt. Trupat e
tyre të brishtë lëviznin si flluska uji dhe, sa herë që dallga i prekte si shpatë, ato rrudhnin
ballin, i cili merrte pamjen e një mburoje të trëndafiltë, dhe mblidhnin gojën, e cila merrte
pamjen e një burbuqeje të porsaçelur…” (f. 507-508).
Ndërsa për përgatitjen e ekspeditës së vitit 1491 në defterin VIII të Kronikës Pasha-zadeja
shënon: “Madhëria e tij, padishahu, mbrojtësi i Halifatit, i shoqëruar nga këmbësorët dhe
kaloria që shërbenin në portën e lumturisë, nga repartet e panumërt si yjet që janë të
domosdoshme për selinë e cila është si hëna e qiellit dhe si ylli i ushtrisë së natës e të ditës,
dhe nga trimat e flaktë si meteorët e diellit…” etj (f. 56/a). Mandej në vargje: “Kur mbreti
kaloi në revistë ushtrinë,/ Nga pluhuri i kësaj u nxi dielli dhe hëna” (f. 56/b). Për shqiptarët po
tek ai defter: “Nga vetimat që nxirrnin shkëndija ngjyrë ar, që vezullonin në majat e atyre
maleve, d.m.th. nga shkëlqimi i ushtave që mbanin në duar ata kryengritës të pafe dhe nga
gjaku i spërkatur prej majave të shpatave noprane dhe zjarrlëshuese të atyre kryengritësve
kryelartë rridhte çdo mëngjes rrëke gjaku prej horizontit të qiel it” (f. 57/a). Ndërsa për
ekspeditën e vitit 1502: “Shumica e të pafeve pa veshur ende rrobat e tyre u zhveshën nga
petku i jetës. Disa qindra njerëzish natyrëkëqinj i bënë pre të shpatës, pjesën tjetër nuk e
vranë, por i zunë dhe i bënë robër. Ata i përzhitën zemrat e kryengritësve që ndodheshin
brenda në qytet me zjarrin e shkatërrimit dhe vendin e atyre qenëve të skëterrës e rrënuan. Ata
e shuan vatrën e asaj kryengritjeje me lumin e shpatave flakëruese dhe zhuritëse” (f. 99/a).
Ndër lavruesit e poetikës së pushtimit dallohet Hoxha Sa’adeddin. Duke përshkruar pushtimin
e Manastirit dhe të Prilepit, ai shkruan: “Më në fund fytyra e bukur e fitores, e ngadhënjimit
doli nga perdja e fshehtësisë dhe në sajë të goditjes së shpatave vendpushtuese të luftëtarëve
edhe ky vend u bë qendër e besimtarëve” (f. 99). Për ekspeditën e sulltan Muratit: “Kur
perandori i qiellit [dielli], i cili sundon në të katër anët, lindi plot madhështi dhe ndriçoi
sipërfaqen e tokës, të dy ushtritë, ajo që është në rrugën e Zotit dhe ajo që është në rrugën e
shtrembët u rreshtuan njëra përballë tjetrës” (f. 120). Ndërsa Shkodrën e rrethuar e
përshkruan: “Mbi atë kështjellë nuk kishte zgjatur kthetrat asnjë i plotpushtetshëm përveç
perandorit të qiejve [diellit] dhe asnjë zog fitoreje e fati i ndonjë të plotfuqishmi nuk kishte
fluturuar ndër kul at e papushtetshme të saj” (f. 563). Sa’addedini ngjan mjeshtër i shkartisjes
së kufijve të poezisë me tregimin historik, si atëherë kur zbythjen e sulltanit nga vendi i
shqiptarëve e përshkruar kështu: “Kur erdhi vjeshta dhe gjethet zunë të binin dhe kur koha e
përshtatshme për luftë kishte kaluar, atëherë sulltani urdhëroi komandantët për tërheqjen e
ushtrisë…” (vëll II, f. 71).
Historia “me fjalë”
Shembujt janë të shumtë, pra të bol shëm për hartimin e një antologjie të “poetikës osmane”
të pushtimit. Një kësi antologjie e plotëson ndjeshëm fondin e dëshmive të katastrofës që
osmanët shkaktuan në Europën jug-lindore, së paku në periudhën e pushtimit të saj. Një
numër vezirësh që do të shfaqeshin më vonë “me prejardhje shqiptare”, qofshin 42, 47 apo
edhe 447, nuk kanë fuqinë mbrapavajtëse ta ndryshojnë këtë realitet faktesh në marrëdhëniet
shqiptaro-turke. Fjala është, asgjëmangut, por për një katastrofë sociale dhe ekonomike në
gjithë rajonin. Shkatërrimet, zjarrvëniet dhe plaçkitjet shkaktuan çorganizimin e bujqësisë dhe
blegtorisë, që përbënin punësimet kryesore për popullsinë. Goditje e rëndë iu dha si zejeve,
ashtu edhe tregtisë së jashtme dhe të brendshme, të cilat gjatë shekujve XIII dhe XIV,
posaçërisht në bregun perëndimor të Gadishullit tonë, lulëzonin. Vise të pl eshme u kthyen në
shkretira, zia e bukës dhe epidemitë bënin kërdi, popullsia u varfërua deri në zgrip. “A e
dokumentoni dot?” mund të pyetej edhe në këtë rast së toku me De Coulanges-in. Kronikat
osmane, me dëshmitë e tyre, paraqesin një dokumentim me vlerë të pazëvendësueshme për ta
zhveshur realitetetin historik nga teza që e kamuflon pushtimin osman të shekujve XIV-XV.
Nëse në mjeshtërinë e atyre që shkruajnë historinë ka një element që mund të quhet me plot
gojën “shkencor”, ky mbetet për t’u kërkuar në zhvillimin e teknikave kritike për të përkapur
dhe zbatuar kritere vlerësimi të materialit dokumentar. Sepse mund të pyetet: Deri në ç’masë
shërbejnë këto kronika për të mësuar të vërtetën mbi marrëdhëniet shqiptaro-turke? Si dhe:
Ku fillon dhe ku mbaron të to dokumenti? Lucien Febvre-i ishte i mendimit se historia bëhet
“me fjalë”, kur fjalë ka. Por ajo bëhet edhe me shenja, kur fjalë nuk ka. Me peizazhe dhe
tjegulla. Me trajtat e fushave dhe barnat e këqia. Me eklipset e hënës dhe takëmet e kuajve.
Me ekspertizat e gurëve dhe analizat e metalit të shpatave (.. . . . ).
Thuhet rëndom se e shumta e kronikanëve osmanë kanë pasur prirjen (në mos urdhrin) t’i
paraqisnin ngjarjet në dritën e interesave të sovranëve pranë të cilëve shërbenin. Por, nga një
anë tjetër, humanisti Demetrius Cantemir, që jetoi 20 e ca vjet në afërsi të oborrit të
sul tanëve, na siguron se tevarihxhinjtë, duke filluar nga tevarih-bashi i pallatit, kishin detyrë
të përshkruanin “me ndershmëri dhe objektivisht” si bëmat e mira dhe fitoret, ashtu edhe
krimet dhe disfatat. Mbi këtë bazë u krijua në shek. XVI edhe institucioni i histriografëve
zyrtarë, i quajtur vak’a nuvis. Cantemir-i madje na sjell të dhënën e rral ë se kronikat e tyre
nuk ishin për duarsh publike, por ruheshin si sekrete. “Këta libra – thotë ai – askush s’mund t’i
shohë, as t’i lexojë”. Duke treguar si e hartoi veprën Histori e Perandorisë osmane, ai thotë:
“Pagova shtrenjt për kronikat që tregojnë historinë e vërtetë të osmanëve prej zanafillës deri
sot, edhe i bashkova në një libër të vetëm” (f. 551). Në këtë kuptim, me gjithë kritikën
heuristike që mbi kronikat mund të ushtrohet, këto “burime tregimtare” të mirëfillta
funksionojnë si dokumente. Dhe një histori, kështu edhe ajo e marrëdhënieve shqiptaro-turke,
nuk mund të bëhet pavarësisht dokumenteve, veç në e privoftë veten nga thelbi i vet.
ast_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltz_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zul_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tso_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kon_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tuk_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn cat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn uzn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fuv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn