als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Donato Martucci: TOKAT E ĒLIRUARA SHQIPTARE, II ĒAMĖRIA (Botues: ICEBERG Instituti i Studimeve pėr Ēamėrinė, Tiranė, 2013, fq.240; pėrkthyese: Anila Omari)
Aspiratat pėr njė shtet tė bashkuar shqiptar
Shekulli i njėzet ishte fatal pėr kombin shqiptar, sepse me themelimin e shtetit tė vogėl shqiptar (1912), nga trungu i tij iu ndanė shumica e trojeve dhe e popullit: Kosova, Ēamėria e vise tjera nėn pushtimin e Serbisė, Greqisė e Malit Zi. Shqiptarėt kurrė nuk u pajtuan me kėto pushtime, veēse nė kushte e rrethana tė ndryshme luftuan nė mėnyra, me metoda e mjete tė ndryshme pėr ēlirimin dhe bashkimin kombėtar. Aspiratat dhe lufta e pandėrprerė pėr ēlirimin dhe bashkimin kombėtar nuk dhanė rezultatin e dėshiruar, pėr shkak se shqiptarėt nuk kishin njė fuqi botėrore pėr ti pėrkrahur e ndihmuar nė realizimin e qėllimit. Shpallja e pavarėsisė sė Shqipėrisė (1912), e sidomos Konferenca e Ambasadorėve nė Londėr (1913/14), pastaj Konferencat e Paqes nė Paris (1919/20 e 1946) nuk i morėn parasysh aspiratat dhe tė drejtėn tonė kombėtare, pasiqė shumica e trojeve dhe e popullsisė shqiptare mbetėn jashtė kufijve tė shtetit tė shpallur, tė ndarė nė disa shtete tė Ballkanit, armike tė pėrbetuara tė popullit shqiptar. Mbijetesa e shqiptarėve tė ndarė nė disa shtete, ėshtė njė histori e dhembshme, pėrplot krime e gjenocid. Nė ēdo ndryshim tė rrethanave historike ndėrkombėtare (Lufta e I dhe II Botėrore), shqiptarėt u orvatėn tė arrijnė ēlirimin e bashkimin kombėtar, por diplomacia ndėrkombėtare i tradhtoi interesat dhe tė drejtėn legjitime tė shqiptarėve pėr tė jetuar tė lirė e tė bashkuar nė njė shtet.
Bashkimi i Kosovės dhe Ēamėrisė nėn pushtimin fashist, ishte njė iluzion
Pushtimi i Shqipėrisė nga Italia fashiste (7 prill 1939), dhe bashkimi i Kosovės e Ēamėrisė me shtetin amė (tė pushtuar!), ishte njė storie e shkurtėr historike e iluzionit pėr arritjen e qėllimit madhor tė bashkimit kombėtar. Nė tė vėrtetė, Shqipėria ishte viktima e parė e fashizmit italian nė Evropė, dhe fuqitė e mėdha nuk e lėvizėn bishtin pėr mbrojtjen e Shqipėrisė, ndonėse Italia kishte shkelur parimet e Konferencės sė Paqes e tė Lidhjes sė Kombeve. Shqipėria u pushtua pa ndonjė rezistencė tė madhe, me pėrjashtim qė Abaz Kupi me xhandarmeri dhe Mujo Ulqinaku me ushtrinė e marinės, i bllokuan pėr njė kohė dy divizione italiane nė Durrės, derisa mbreti Zog iku nė Greqi. Forcat patriotike e pėrparimtare nuk u pajtuan me pushtimin, organizuan demonstrata (nė Shkodėr, Korēė, e gjetkė), pati protesta, rezistencė pasive, sulme e akte sabotazhi, qė dėshmuan se shqiptarėt tė parėt e kundėrshtuan fashizmin. Bile, nė Tiranė u bė njė atentat i pasuksesshėm mbi mbretin Victore Emanuele (maj 1941). Kėtė pushtim Italia e trumbetoi si bashkim tė Shqipėrisė me Italinė, ndėrsa nė tetor 1940, e sulmoi Greqinė nga territori i Shqipėrisė, por ai sulm pėsoi humbje. Nė ushtrinė italiane kishte edhe shumė shqiptarė (disa tė dhėna flasin pėr 20.000 sish), por sipas njė raporti gjerman (dhjetor 1941), shumė ushtarė shqiptarė kaluan nė anėn e grekėve. Para pushtimit tė Greqisė nga Italia, qeveria greke e diktatorit Metaxa i mblodhi 5000 meshkuj ēamėr, i dėrgoi nė ishujt e Egjeut, prej tė cilėve 350 veta i masakroi, ndėrsa 400 tjerė vdiqėn nga torturat dhe uria. Dymijė rekrutė ēamėr qė ndodheshin nė ushtrinė greke (1939/40), nuk iu dhanė armė, por i detyruan tė punojnė pėr hapje tė rrugėve, sikur tė ishin rob lufte!
Nga dėshmitė, deklaratat dhe dokumentet e proceduara nė procesin e Nynbergut (gusht 1945), shihet se Gjermania nuk parapėlqente as pushtimin e Shqipėrisė as tė Greqisė, sepse nuk ishte e interesuar tė shpėrndaj forcat e luftės nė Ballkan pėrderisa kėto shtete qėndronin neutrale, dhe derisa ishte orientuar nė luftė me Bashkimin Sovjetik. Bile, Qeveria e Mbretėrisė serbo-kroato-sllovene, nė mars 1941 nė Vjenė lidhi traktat/pakt pėr tiu bashkuar boshtit fashist: Gjermani-Itali-Japoni, mirėpo nė Beograd u bė grushtshtet dhe u prish pakti, prandaj Gjermania pėrnjėherėsh sulmoi dhe pushtoi Jugosllavinė dhe Greqinė, nė prill 1941; pasi qė edhe Musolini i kishte kėrkuar ndihmė Gjermanisė pėr ta pushtuar Greqinė. Pas pushtimit tė Jugosllavisė e Greqisė, nė Vjenė u bė ndarja territoriale-administrative midis shteteve pushtuese. Italisė iu dhanė shumica e territoreve tė banuara me shqiptarė, tė cilat kishin qenė nėn pushtimin e Jugosllavisė, Malit Zi e Greqisė; Kosova, Ēamėria, e pjesė tjera, u inkorporuan nė shtetin e Shqipėrisė, qė shtrihej nė 42.469 km/katrore, por qė ishte i pushtuar dhe konsiderohej pjesė e Perandorisė sė Italisė, me njėfarė statusi shtetėror tė kufizuar e njė qeverie kuislinge. Pas kapitullimit tė Italisė (shtator 1943), organizohet Komiteti Nacional Shqiptar, kryesuar nga Xhafer Deva, shpallet pavarėsia e Shqipėrisė sė bashkuar, bėhen zgjedhjet, formohet parlamenti dhe qeveria (kryeministėr Rexhep Mitrovica, e ministėr i brendshėm Xhafer Deva). Por, pas kapitullimit tė Italisė nė Ēamėri nuk ndihej era e ēlirimit, ndėrsa prej fillimit tė vitit 1944, Kosova u bė arenė betejash e luftėrash tė pėrgjakshme midis grupeve tė ndryshme: forcat kombėtare shqiptare kundėr forcave ēetnike-serbe, forcave tė pėrziera partizane-jugosllave dhe atyre bullgare.
Studimet (librat) e fashizmit pėr Tokat e ēliruara shqiptare: Kosova (I), Ēamėria (II)
Pasi Itali pushtoi Shqipėrinė, pranė Akademisė Mbretėrore tė Italisė u themelua Qendra e Studimeve pėr Shqipėrinė. Qendra angazhoi studiuesit mė tė njohur tė ēėshtjeve shqiptare, si nga radhėt e studiuesve italianė, poashtu edhe studiues shqiptarė, nė mesin e tė cilėve ishin edhe Ernest Koliqi, Gjergj Fishta, Eqrem Ēabej, etj. Nė ftesėn qė u ishte dėrguar studiuesve thuhej: Pėr tė festuar denjėsisht fitoren e armėve tona qė vendosi kthimin e shqiptarėve tė shkėputur nga Atdheu mėmė, Kryesia e Qendrės sė studimeve pėr Shqipėrinė ka qėllim tė botojė nė dy vėllime, kushtuar Ēamėrisė, pėrkatėsisht Kosovės, punime tė studiuesve mė autoritativė pėr problemet albanologjike. Secila nga dy pjesėt do tė pėrmbledhė studime historike, letrare, gjuhėsore, etnografike, shkencore....Pas grumbullimit dhe redaktimit tė materialeve, Kėshilli i Qendrės (mė 21 mars 1942) u njoftua se pėrkundėr vėshtirėsive nė mbledhjen e materialeve, falė aftėsisė dhe pėrkushtimit tė studiuesve, tė dy vėllimet janė gati, dhe se do tė mirėpriten nė botėn kulturore italiane dhe shqiptare. Vėllimi pėr Kosovėn ėshtė gati, ndėrsa ai pėr Ēamėrinė do tė dalė pak kohė pas tė parit. Botimet do tė mbajnė titullin: Tokat e ēliruara shqiptare (it. Le terre albanesi redente). Kėshtu, vėllimi pėr Kosovėn u botua nė fillim tė korrikut 1942, kurse ai pėr Ēamėrinė kurrė nuk doli nė dritė, pėr shkaqe politike e tė marrėdhėnieve midis Italisė e Greqisė dhe Shqipėrisė e Greqisė, veēmas pas njė bisede qė kishte pasur Musolini me kryeministrin grek Colakoglunė, definitisht ishte hequr nga plani i botimit vėllimit pėr Ēamėrinė. Ngjarjet qė rrodhėn pas rėnies sė fashizmit italian (8 shtator 1943), e bėnė tė padobishme pėr propagandėn fashiste dhe e groposėn pėr gjithmonė atė vėllim, ndonėse materiali kishte qenė i gatshėm pėr botim, i radhitur nė pllakat e plumbit tė shtypshkronjės. Disa punime qė nuk implikonin shumė politikėn ndėrkombėtare u botuan nė revista, ndėrsa tė tjerat nuk e panė dritėn kurrė.
Donato Martucci e ribėri dhe botoi vėllimin pėr Ēamėrinė
Donato Martucci ėshtė profesor i antropologjisė kulturore nė Universitetin e Salentos (Itali). Thotė se pas vitit 1991 ka njohur shumė shqiptarė tė shpėrngulur nė Itali, bile librin ia ka kushtuar njė mikut tė tij, profesor Halil Myrtės. Falė takimeve me shumė shqiptarė, filloi interesimi i tij pėr kulturėn dhe tė kaluarėn shqiptare, tė cilėn e ka trajtuar nė tezėn e tij tė doktoratės mbi Tė drejtėn zakonore shqiptare. Materialet pėr librin tokat e ēliruara shqiptare, II Ēamėria, Martucci i ka marrė nga arkivat historike tė Akademia dei Lincei Roma, ku i ka gjetur materialet e pabotuara pėr Ēamėrinė, tė studiuesve tė huaj tė gjysmės sė parė tė shekullit njėzet. Nga ato materiale dhe shumė letra tė gjetura, ka ndėrtuar librin, ashtu siē ishte menduar tė botohej nė vitin 1942. Nė Parathėnien e gjatė (36 faqe), ka shpjeguar tėrė ecurinė e pėrgatitjes sė materialeve pėr tė dy vėllimet, rrethanat politike dhe shkaqet pėrse nuk u botua vėllimi pėr Ēamėrinė, duke dhėnė edhe emrat e studiuesve tė angazhuar, dhe shumė ēėshtje tjera lidhur me ato vėllime. Disa punime tė pėrgatitura pėr vėllimin pėr Ēamėrinė, tė cilat nuk kishin konotacion politik, janė botuar nė revista tė asaj kohe, ashtu qė Martucci i ka marrė prej revistave, ndėrsa ato qė nuk ishin botuar, i ka marrė nga bocat e korrigjuara e tė ruajtura nė arkiva. Libri pėrmban gjashtė punime autoriale tė studiuesve italianė, tė pėrgatitura pėr vėllimin Ēamėria, tė renditura nė kapituj tė veēantė: 1) Vijimėsia dhe ruajtja e gjuhės shqipe nė Epir dhe zhvillimi i letėrsisė nė Ēamėri (Gaetano Petrota); 2) Ilirėt nė Epir (Domenico Mustilli); 3) Mite, kulte dhe legjenda me prejardhje ilirojugore nė Itali (Francesko Ribezzo); 4) Zotimet mesjetare italiane nė Ēamėri (Genaro Maria Monti); 5) Arti nė krahinėn e Ēamėrisė (Sergio Bettini); 6) Pėr njohjen dhe shfrytėzimin e florės sė ngjyrosur shqiptare (Antonio Baltaci). Libri pėrmban edhe tetėmbėdhjetė fotografi tė objekteve dhe vendeve tė ndryshme, por ato janė tė dobėta, tė nxjerra nga fotokopjet. Pėrmban edhe njė skemė pėr njė hartė tė zonave periferike tė Shqipėrisė.
Pėr tė analizuar e vlerėsuar pėrmbajtjen e punimeve tė studiuesve pėr vėllimin e Ēamėrisė, do tė duhej shkruar njė libėr tė tėrė me kritikė shkencore, letrare e politike nė raport me kohėn. Kėtu po japim vetėm njė pasazh nga punimi i Gaetano Petrota-s: Duke kufizuar kėrkimet pėr Epirin dhe duke mbledhur me kujdes e me durim pak shėnime nga ato qė historianėt, gjeografėt, etnografėt, gjuhėtarėt kanė thėnė rreth popullsive dhe gjuhės sė kėsaj krahine tė rėndėsishme tė Shqipėrisė, besojmė se na del e qartė: a) qė Epiri nuk ka qenė kurrė grek, as etnikisht as politikisht; b) qė nė Epir ėshtė folur gjithmonė njė gjuhė jo helene qė i pėrgjigjet gjuhės sė sotme shqipe; c) qė Epiri nė njėfarė mėnyre mund tė konsiderohet si djepi i letėrsisė shqipe (f.41). Nga kėto konkludime tė studiuesit italian, mund tė dihet shkaku pėrse vėllimi pėr Ēamėrinė nuk u botua, qė tė mos prishė punėt politike e tė mos acarojė mė tepėr marrėdhėniet midis Shqipėrisė e Greqisė dhe Italisė e Greqisė, e cila ndonėse u pushtua nga Gjermania, gėzonte njė simpati e pėrkrahje ndėrkombėtare sidomos nga Anglia, por edhe nga Gjermania. Madje, pas kapitullimit tė Italisė, libri nuk do ishte i dobishėm as aktual, pasi Italia nuk ishte nė gjendje tė garantonte tokat e ēliruara shqiptare. Tė dy vėllimet, edhe ai i botuar pėr Kosovėn, edhe ai i pabotuar pėr Ēamėrinė, mbetėn vetėm si njė iluzion shqiptar i propagandės fashiste pėr ēlirimin e tokave shqiptare dhe bashkimin me shtetin amė. Ėshtė njė thėnie popullore Dora e huaj nuk tė kruan, por tė qorron. Prandaj shqiptarėt e Kosovės ėshtė dashur tė rrokin armėt e tė ēlirohen vet nga Serbia, me ndihmėn e NATO-s. Populli i Ēamėrisė dhe Epirit tė Jugut (shqiptar), duhet tė zgjedhin rrugė tjetėr pėr tė realizimin e tė drejtave politike, ekonomike e kombėtare, pasi tanimė nuk janė nė gjendje tė ēlirohen me armė nga fashizmi i egėr grekė, ndėrsa diplomacia ndėrkombėtare nuk udhėhiqet nga parimet e drejtėsisė, por nga interesi i konjukturave dhe fuqive tė mėdha. Kjo nuk do tė thotė se ata dhe tė gjithė shqiptarėt duhet tė pajtohen me pushtimin, kurrėn e kurrės.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn