als_Latn dik_Latn ron_Latn
KANUNI = KODI I SË DREJTËS ZAKONORE SHQIPTARE (14)
BESA
-Instituti
i beses, kulti i beses.
Fjala e nderit, mbajtja e fjales se dhene, lidhja me fjale, besnikeria, miqesia, pajtimi, vllazerimi, solidariteti, falja, armepushimi, mbrojtja, paqa-
Ekskluzive nga Prof. Lutfi ALIA (MD, Ph)
Kanuni i Leka Dukagjinit
e ka institucionalizuar besen dhe ka krijuar kultin e beses, qe
ka mbreteruar ne te gjithe jeten e shoqerise shqiptare.
Besa eshte e lidhur dhe
mbeshtet ne burrnine e ne nderin dhe eshte testamenti
moral i arberoro-shqiptareve.
Ne te drejten
zakonore shqiptare, besa eshte ligji, eshte norma etiko-morale, eshte sistem
politik.
Fjala besa, me kuptimin
qe ka ne shqip, nuk ekziston ne asnje gjuhe tjeter, prandaj, me qe nuk ka
barazi kuptimore, ne fjaloret e gjuheve te tjera e gjejme kryesisht me shenime
spjeguese.
Besa eshte fjale
autentike shqipe, qe e kane huazuar dhe popujt e tjere te trevave ballkanike,
kesisoj rumunet dhe bullgaret, e perdorin fjalen besa, ashtu si e kane marre
nga gjuha shqipe, ndersa ne gjuhen serbo-kroate quhet “arbanska vjera”, qe do
te thote “ajo qe besojne shqiptaret”. Fakti, qe e kane huazuar dhe popujt e
tjere, tregon se besa arberoro-shqiptare eshte fjale me kuptim dhe me
vlera te medha pergjithesuese. Semantika e fjales besa, ka kuptim specifik,
shpreh mbajtjen e fjales se dhene, pra eshte fjala e nderit, eshte premtimi per
te realizuar nje detyrim, eshte marreveshje mes burrash te ndershem, eshte
lidhja me fjale.
Ne te drejten zakonore
shqiptare, besa si ne raportet indiviuale, familjare dhe shoqerore, ka dhe
kuptime te tjera si besnikeria, solidariteti, miqesia, pajtimi, vellazerimi,
falja, armepushimi, paqa etj.
Besa eshte idhulli
kanunor i arberoro – shqiptareve.
Bazuar ne analizat e
aspekteve semantike, semiotike interpretative, llogjike, psikologjike dhe
filozofike gjuhesore, te gjithe sudiuesit shqiptare dhe te huaj e kane
perkufizuar besën kategori etno-kulturore autentike arberoro –
shqiptare.
Besa - kulti
i fjalës së dhënë, eshte me origjine te lashte, me zanafille ne periudhat
mitologjike, por e lidhur dhe me mitin biblik të fjalës: "sepse e para
ishte fjala" dhe me pas u perdor si shprehje e besimit fetar.
Besa, mbajtja
e fjalës se dhene, përbën për kanunet tona, nje autoritet të lartë ligjor,
etiko-moral dhe politik.
Të gjitha
marrëdhëniet: në gjini, në fis, në famulli, në bajrak dhe në nivelin e
bashkësisë etnike, madje edhe marëdhënie ndëretnike, mbeshteteshin në fjalën e
dhene. Per rendesine qe ka besa ne mardheniet ndermjet shqiptareve, mjafton te
kujtojme shprehjen popullore “burri lidhet per fjale, kau per brinjesh”.
Ne kohet e lashta, kur
nuk ekzistonte shkrimi e kur nuk kishte dokumenta te shkruara, nuk kishte as
notera, as gjyqe, nuk kishte shtet, ne ato kohe marreveshjet midis njerezeve
dhe tribuve, bazoheshin ne fjalen, ne respektimin e fjales se dhënë dhe
konkretizoheshin me aktin e shterngimit te duarve.
Besa arberoro-shqiptare
dhe raportet me te drejten greke dhe romake.
Disa studiues italiane,
sugjerojne se, ne Greqine antike, sinonim i beses shqiptare, ne cilesine
e marreveshjes, ishte nomos, qe shprehte aftesine per te ruajtur
harmonine ndermjet qytetareve te polis-it. Rikujtojme se ne polis-in platonik,
lidhjet sociale ndermjet qytetareve, bazoheshin ne eros, ndersa sipas
Heraklitit, nomos ishte e drejta, qe kuptonte gjitheçka, te realizuar
nepermjet marreveshjeve sociale dhe te komandes.
Ne aspektin etimiologjik
dhe semantik, nomos nuk eshte barazkuptimore me fjalen tone besa, sepse
nomos, percakton rregullin politik
social dhe fetar te grekeve, ne ndarjen e territoreve. Spas Kantit: “nomos
eshte ligji, qe ndane timen nga e jotja ne territor”, ose si thone
anglezet “radical title” (Schmitt C. 2001).
Emeri grek nomos e
ka origjinen nga folja nemein, qe eshte e njejte me foljen nehmen
(zoteroj, pushtoj), ndersa besa arberoro-shqiptare ka kuptim krejt te ndryshem.
Duke krahasuar te drejten
romake, me te drejten tone zakonore, qe si dihet, kane bashkejetuar e kane
ndikuar reciprokisht ne njera tjetren gjate periudhes te pushtimit romak,
konstatojme ngjashmeri ndermjet institutit te fides romake, me
institutin e beses shqiptare te Kanuneve shqiptare.
Termi latin i ngjashem me
fjalen tone besa, eshte fides, qe personifikon besnikerine dhe
lealitetin romak, jo vetem si norme morale por dhe si ligj, ndersa fidelitas,
do te thote “lealitet, devocion, ndjenja e detyres”.
Fides per romaket, ishte
e nje rendesie te veçante, sa e kishin ngritur ne virtyt hyjnor, ne perendine Fides.
Ngjashmeria ndermjet
fjales shqipe besa me fjalen latine fides (besimi,besnikeria,
mbajtja e fjales se dhene), shihet dhe ne shprehjet e perdorura nga romaket, qe
ngjajne shume me ato te perdorura nga populli yne, si p.sh fide mea, qe
do te thote “fjala ime” (beso ne fjalen time) dhe ne fidem dare - “fjala
e dhene” (te jap fjalen, te premtoj), ose si thuhet nder shqiptaret “ta kam
dhane fjalen”, “ta kam dhane besen”.
Sipas Ciceronit
(vepra “De officiis”, I, 7, 23; III, 29, 104; Valerio Massimo, VI, 6),
shprehja Fidem suam obligare perdorej me kuptimin “i detyruar te mbaje
fjalen”, pra si vlere morale, ndersa Fidem laedere do te thote “mos
mbajtja e fjales”, çka presupozonte dhe ndeshkimin moral. Keto jane dy koncepte
te kunderta te fides, te njejta me ato qe ne i gjeme te sanksionuara dhe ne
Kanunin e Leka Dukagjinit. njera ishte “mbajtja e fjales” dhe tjetra “mos
mbajtja e fjales se dhene”.
Sipas romakeve, fides
ishte e mirë kur ishte leale, çka e ndeshim dhe ne ditet e sotme ne popullin
italian dhe ne popujt e tjere, qe thone: “in bona fide”, pra me kuptimin
“ne mirebesim”, ndersa e kunderta, apo aspekti negativ ishte, kur dikush
nuk e mbante fjalen, e shkelte fjalen e dhene.
Ne perkufizimin e fides,
Ciceroni thote: “eshte elementi fondamental i drejtesise, jo vetem sepse
shpreh te verteten, por dhe sepse garanton stabilitetin per kohe te gjate te
marrveshjeve ndermjet njerezve”.
Ne Romen antike,
marreveshjet konkretizoheshin ne dhenien e dores, njelloj si bejne dhe
shqiptaret, pra me dextra rumiunctio, qe kryhej me shterngimin e duarve
te djathta nga te dy palet, qe kryejne marreveshje.
Kete element e kemi
te pranishem ne Kanunin e Leka Dukagjinit, ku percaktohet qarte se keto veprime
kryhen nga te dy palet me shterngim e duarve te djathta.
Ne librin e 8°, §
646, te Kanunit te Lekes, precizohet se pakti dhe respekti ndermjet burrash,
konkretizohet me dhenien e dores se djathte dhe asnjehere me doren e majte,
sepse: “Dora e mâjtë me Kanûn quhet e pandershme, e cila mêrr e nuk ep, me
miq nuk falet. Veç i pabesi me të pabesin falen me atë”.
Ne Romen antike,
shterngimi i dores (dextra rumiunctio) vlente per marrveshjet private
dhe per ato publike. Me kete proçedure, shpalleshin dhe traktatet e paqes
ndermjet popujve, kur dy mbreter, apo dy perandore, benin nje marreveshje
armepushimi, ne perfundim i jepnin doren njeri tjetrit para te gjithe te
pranishmeve te shoqeruar me shqiptimin nga te dy palet: “ligare fides”
(ne kuptimin e lidhem besen).
Sipas Kanunit te Leka
Dukagjinit, shterngimi i duarve, perfaqeson nje akt sublim bese e ndershmerie.
Per kuriozitet, po
bej nje paranteze: Ne Romen antike, martesa celebrohej me nje proçedure te
thjeshte, burri i jepta gruas doren e djathte e i shterngonin duart njeri
tjetrit ne heshtje e kesisoj kryenin nje pakt, nje lidhje fides, qe do
t’i shoqeronte ne jeten e perbashket dhe nga ku e merr origjinen fjala consortes
(bashkeshorte).
Per romaket, fides
ishte kategori e rendesishme etiko-morale, por i humbi keto vlera ne periudhen
e Cesarit, si e pershkruan poeti Katullo (i lindur ne 84 para Krishtit), i cili
i kerkoj Lesbia-s "fides" (lealitet, besnikeri), me paktin
"foedus", per lidhje te perhereshme dhe per besnikeri
bashkeshortore reciproke. Lesbia nuk e mbajti fjalen dhe e tradhetoj poetin, i
cili si viktima e dashurise te mohuar, shkruajti shprehjen ozimorike "odi
et amo" “ti me urren, une te dashuroj, ose urrejtje dhe dashuri”.
Romaket e kishin
hyjnizuar fides, madje mbreti Numa, ndertoj mbi Kampidolio tempullin e Fides
Publica Populì Romani, ku beheshin kurbane per hyun Fides dhe ku
ruheshin traktatet e Romes me popujt e tjere te perandorise, si dhe diplomat e
legjionareve, te dalluar ne lufte. Hyjnia Fides tutelonte dhe mbronte
kontratat, aktet gjyqesore, impenjimet e bazuar ne fjalen e dhene e ne ato te
shkruara e te firmosura.
Hyu Fides paraqitej plak me floke te bardha, qe
simbolizonte urtesine dhe respektin ne fjalen e dhene, qe romaket e
konsideronin baza e rendit shoqeror dhe politik te perandorise. Dius Fidius (Zoti Fidius), ishte sinonim i Jupiterit,
garantuesi i pakteve (marreveshjeve), tutelonte betimet, mbronte aktet
juridike.
Ne
fund te shekullit te 1° te eres se re, Augusti e rivendosi kultin e Fides,
madje e zgjeroj si aplikim moral, dhe e ngriti ne nivel ligjor, sidomos kur e
perdori si fides militum, pra per betimin ushtarak te legjionareve, per
te shprehur besnikeri dhe lealitet ndaj perandorise romake. Kuptohet se ne
rastet kur shkelej fides militum pasojat ishin te renda, pasi
konsiderohej tradheti ndaj perandorit ndhe perandorise.
Ne
Kanunin e Leka dukagjinit, keto dy kategori, pra besa dhe betimi jane te
veçanta, ndryshe me kodin e te drejtes romake, qe i ka te njesuara.
Fides, e ashtuquajtura “besa”romake, motivonte thellesisht sjelljen e njeriut
romak ne jeten e tij private dhe publike dhe ishte e bazuar ne koshience, pra
ne ndergjegjesimin per detyrimet, qe i lidhin mes tyre njerezit e thjeshte – populus
– por dhe me patricet. Keto lidhje bazoheshin ne “bona fides”
- ne mirebesim.
Per romaket, Fides
ka dhe kuptime te tjera dhe aplikime ne rrafshe te gjera, kesisoj e
barazvleresonin me pietas (meshira) dhe me iustitia (drejtesine).
Fides ishte mirenjohje, vleresim, respekt dhe zbatimi i ius, pra i ligjeve
te drejtes private dhe publike.
Ne kete plan, fides
romake ndryshon me besen e Kanunit te Lekes, pasi besa jone asnjehere
nuk njesohet me meshiren, perkundrazi, per hire te drejtesise qe e
karakterizon, besa funksionon si komponent moral dhe juridik, me fuqi vepruese
per te pajtuar palet ne konflikte, si dhe me falje. Pajtimi dhe falja kane
qellim ruajtjen e ekuilibrit dhe te harmonise shoqerore. Pajtimi mes paleve dhe
falja, bazoheshin ne fjalen e dhene e ne shterngimin e duarve publikisht.
Pajtimi ishte i nje rendesie te veçante, sidomos kur kryhej ne Kuvend.
Ne romen e lashte
ekzistonte dhe nje fides publica inter populos, me ane te ciles
garantoheshin aleancat, marreveshjet ndermjet popujve dhe traktatet e paqes.
Popujt e pushtuar nga romaket, i nenshtroheshin fides publica populi romani,
pra besonin ne “lealitetin” romak, qe garantohej me “shterngimin e duarve te
djathta nga burrat”, pra dhenia e dores ishte pengu i shpetimit dhe besimit, se
Roma do ta mbante fjalen e dhene, do ta respektonte kete pakt burrash,
komandantesh, konsujsh, mbreterish, perandoresh.
Fides romake, ne aspektin subjektiv, shpreh personin te denje per ta besuar,
ndersa ne kuptimin objektiv, i referohet sjelljeve ne jeten e qytetareve
romake.
Koncepti i fjales se
dhene te romakeve, ka analogji praktike me Kanunet shqiptare, sidomos me
dimensionet personale dhe sociale te burrnise e te nderit ne Kanunin e Lekes,
qe jane dy terrene ku mbeshtetet besa. Kete ngjashmeri, Erenst Koliqi e iustron
me konsideratat e shprehura nga Ciceroni, i cili thekson: “themeli i
drejtesise eshte fides, qe do te thote te mbahen impenjimet e marra me fjalen e
dhene dhe me marrveshjet”.
Historiani Diodori
(Libro I dei Maccabei), duke evidencuar vlerat sociale dhe publike te fides
romana, thote se eshte e kunderta e pabesushmeris ne fjalen e dhene nga
greket “fides graeca”. Ne Romen antike thuhej “graeca fide mercari”
(Plauto – Asinaria), per te treguar sa pak vlente fjala e grekut, sepse
greket shquheshin per mos mbajtjen e fjales. I njejti opinion ishte dhe per
kartagjenasit, per çka perdornin shprehjen “fides punica” (kartagjenas
hileqar), me kuptimin mos mbajtja e fjales nga kartagjenasit.
Pushtimi i gjate
romak i Ilirise ndikoj ne implamtimin e ligjeve te Perandorise Romake ne fiset
ilire, por dhe ne huazimin e shume elementeve te kultures romake, qe ne nje
menyre jane reflektuar dhe ne te drejten iliro-arberore. Te mos harrojme se
romaket hapen shkolla, ku studionin femijet ilire. Me te njohur jane gjimnazet
e Apollonise dhe te Durrahium, ku u edukuan disa gjeneracione iliresh, qe
studiuan ne gjuhen latine dhe u paisen me kulturen romake. Ky kontakt i gjate
dhe aktiv, ka ndikuar ne pervetesimin dhe huazimin e shume elementeve te
drejtes romake, por nuk ka mundur te eleminoje kulturen ekzistuese dhe per me
teper nuk ka mundur te fshije te drejten ilire, çka konfirmohet ne ekzistencen
e disa diferencave mes tyre, qe nga ana tjeter shprehin origjinalitetin e disa
komponenteve, ndermjet te cilave shquhet Besa.
Ne se flasim per
mikpritjen dhe mbrojtjen e mikut sipas Kanunit te Lekes, gjejme ngjashmeri, ne
aspektin e raporteve te krijuara ndermjet padronit dhe klientit ne kulturen
romake, por Ernest Koliqi shkruan se e drejta romake, ben dallim ndermjet
klienteve dhe mikut, ndersa ne te drejten zakonore shqiptare nuk ekziston kjo
ndarje, prandaj miku (i njohur, ose i panjohur) ka pozicion prioritar, miku
konsiderohet i shenjte.
Nje institut tjeter romak, analog me besen, eshte
Foedus romake, qe perfaqeson marreveshjen, qe ngjane me
beselidhjen mes fiseve shqiptare. Termi foedus perkufizon nje traktat solemn te
Romes me nje populli te huaj (kryesisht i pushtuar nga Roma), qe konsiderohej
marrevshje mes popujve, qe ne themel kishte Fides.
Kjo forme marreveshje, ne Kanunin e Leka
Dukagjinit njihet se besa e pergjitheshme (gjenerale) dhe kryhet ndermjet disa
fiseve, mes krahinave, shpesh dhe mbare shqiptare. Beselidhjen e pergjitheshme,
studiuesit italiane e kane quajtur shpirti i Foedus i komuniteteve shqiptare,
por ata harrojne se ka nje dallim thelbesor, pasi Foedus ishte marreveshje e
Romes me popujt e nenshtruar prej saj, ndersa Besa shqiptare e pergjithesh-me
ishte marreveshje, lidhje e beses te gjitheve, per mbrojtje e per te luftuar
pushtuesit.
Besa si testamenti moral i
shqiptarëve.
Besa eshte me origjine ne lashtesine
iliro-arberore, e ruajtur, e transmetuar ne formen e saj te mirfillte brez pas
brezi dhe e shenjteruar ne institutin e Beses Kanunore.
Besa, si kult madhor dhe
i shenjte,
me kalimin e shekujve, ne gjuhen shqipe mori dhe atributet e nje idiome fetare,
por ne thelb ka ruajtur natyren dhe formen e origjines antike, nga u trashegua
si akt moral, qe shpreh detyrimin ne mbajtjen e fjales se dhene, mbrojtjen e
nderit dhe te personalitetit te burrit, per te realizuar harmonine dhe unitetin
shoqeror.
Instituti i Beses ne Kanunin e Leka
Dukagjinit, eshte autoriteti me i larte ne raportet e mardhenieve e te besimit
reciprok ne shoqerine malesore, qe bazohen ne fjalen e nderit.
Besa eshte pakt, eshte
kontrate e pashkruar, eshte protokoll juridik pa firma dhe pa vula, eshte marreveshje pa
ceremoni zyrtare, pa protokoll, eshte akt fisnikerie jasht çdo formalizmi, por
gjitheçka e bazuar ne fjalen e nderit te burrit, ne resektin dhe besnikerine
per fjalen e dhene, te shprehur ne format: “te kam dhene besen”, “per fjale
te nderit”, “je ne besen time”, te materializuara ne menyre sublime me
shterngimin e duarve.
Besa - mbajtja e fjales
se dhene,
eshte besnikeri, eshte premtim, eshte betim, eshte marreveshje mirekuptimi,
eshte akt kalorsiak, eshte miqesi, pajtim, vllazerim, falje, eshte paqe, te
gjitha te mbeshtetura ne fjalen e nderit e ne guximin dhe trimerine, qe burri
malesor i kishte pengjet e garancise per te mbajtur fjalen.
Besa èshte kategori etike dhe ligjore me
autoritet te madh. Ne se dikush behej besëthyer, sepse nuk e mbante fjalen e
dhene, ose tradhetonte marreveshjen e kryer mes burrash, sipas Kanunit te Leka
Dukagjinit meritonte ndeshkim te rende. Cilesimi besethyer e tradhetar ishte
ndeshkimi me i rende qe ekzsitonte per burrat.
Krahas lidhjes se beses
mes individeve, Kanuni ligjeron lidhjen e beses, per krijimin e aleancave
ndermjet familjeve, fiseve, fshatrave, krahinave, madje dhe me vendet e huaja.
Keto aleanca bazoheshin
ne fjalen e nderit, qe garantonte siguri dhe besnikeri ne mardheniet mes tyre.
Sipas Kanunit te Leka
Dukagjinit, besa eshte dhe marreveshje per armepushim, si mjet i
vendosjes se paqes madje dhe te pajtimit te familjeve ne gjak. Per kete aspekt
te veçante te institutit te hakmarrje – gjakmarrjes te Kanunit te Leka
Dukagjinit, do te ndalem ne veçanti ne vazhdim.
Per arberoro-shqiptaret,
dhenia e Beses eshte akt i shenjte, eshte ligj, eshte qendrim fisnik, eshte
sjellje kalorsiake, eshte trimeri, eshte shprehje speciale e besnikerise dhe e
garancise, eshte shprehje e madheshtise te shpirtit shqiptar, eshte ndihme,
eshte mbrojtje. Çdo shqiptar i varfer, apo i pasur, ndjehet i nderuar, kur i
jep besen dikujt, i cili i a kerkon, duke i thene “jam ne doren tande”.
Kanuni i Lekes dhe
Kanunet e tjera, nuk e trajtojne Besen ne kapitull (liber) te veçante,
perkundrazi kjo vlere universale e kultures tone, si norme etiko-morale, si
ligj dhe si faktor politik, shtrihet e shperndare ne te gjithe kapitujt,
kesisoj e gjejme te integruar ne kapitullin e shtepise dhe te familjes, ne
kapitullin e nderit personal e shoqeror, ne institutin e gjakut (hakmarrja –
gjakmarrja), ne mardheniet tregtare dhe ekonomike, ne aktivitetet bujqesore e
blegtorale, ne organizimin administrativ te jetes kolektive, ne marredheniet
shoqerore, ne mobilizimin per te luftuar kunder armiqeve dhe ne raportet me
fene dhe kleriket.
Kushdo qe lexon Kanunin e
Lekes, sidomos studiuesit e huaj, kur duan te bejne nje vleresim pergjithesues,
ne veçanti evidencojne besen, si kulti madhor i shiprtit shqiptar, si instituti
i beses, si ligj, si kategori etno-kulturore autentike arberoro – shqiptare.
Ne te gjitha kanunet,
besa barasvleresohet me jeten, madje vendoset mbi jeten, per çka populli yne e
ka shenjteruar. Kjo menyre si konceptohet dhe si zbatohet besa, shpreh forcen
morale te nderit ne raportet shoqerore, prandaj kulti i nderit, behet shtylla
qendrore e kultit te beses arberoro-shqiptare.
Ashtu si kategorite e
tjera etno-kultuore te Kanunit te Leka Dukagjinit dhe besa, ky “animus
albanese”, eshte testamenti moral i koheve antike te
mitologjise, por e lidhur dhe me mitin biblik të fjalës, me shpritin e ndershem
te arberoro-shqiptareve qe mbane fjalen e dhene, pra eshte pjese integrale e “Jus
Albanicus”.
Besa, si
kategori etno-kultuore, eshte e pranishme, qe ne lashtesi te historise te
popullit tone, çka na e deshmojne legjendat e balladat e shumta, qe kane
mbijetuar deri ne ditet tona, ashtu dhe dokumentat.
1- Besa si
kategori etno-kulturore nder iliret, konfirmohet me legjenden e murimit, madje
faktori besa, eshte veçoria, qe e dallon me legjendat e murimit te vendeve te
tjera ballkanike dhe boterore.
2- Besa arberore eshte e pranishme ne balladat me te vjetra
dhe me te rendesishme te periudhes se bizantit, te cilat kane ne themel,
ringjalljen e vellajt te vdekur dhe mbajtjen e fjales se dhene, si ne balladen
“Kostandini dhe Doruntina”, ne balladat e murimit ne kembet e ures, apo ne
balladen “Kostandini i vogelthi”, qe e ndeshim ne popullaten arbereshe te
Italise.
3- Ne periudhen
preotomane, Instituti i Beses Shqiptare, dokumentohet ne Statutin
e Shkodres te vitit 1369, si kategori e te drejtes zakonore shqiptare. Ky
zbulim i rendesishem i dedikohet Prof Pellumb Xhufi, i cili duke studiuar
Statutin e Shkodres te shkruar ne latinisht, ne brendesi te tekstit zbuloj te
shkruar fjalen BESA, çka deshmon ne menyre bindese, ekzistencen e kultit te
Beses ne shqiptaret e mesjetes preotomane. Te kesaj periudhene kemi dhe eposin
e kreshnikeve, me Mujin dhe Halyllin, qe lidhin besen, per te luftuar kunder
pushtuesve sllave.
4- Ne periudhen e gjate
dhe te veshtire te pushtimit mizor turk, besa ishte nje faktor i rendesishem
social e patriotik ne organizimin e rezistences per pavaresi. Me perkatesi te
kesaj periudhe, besa eshte e perjetesuar ne balladen e Ago Ymerit (Ymer Ago),
por dhe si besa historike e pergjitheshme, qe kulmon me Beselidhjen e Lezhes ne
1444 dhe me beselidhjet e viteve 1910 -1912, qe çuan ne pavaresine Shqiperise.
Ne historine e popullit
tone, nje vend te veçante ka tradita homerike, per te ruajtur e perjetesuar ne
kenge heronjte dhe ngjarjet e rendesishme, çka ka çuar ne krijimin e fondit te
balladave, të cilat vijne si kujtime të epokave të shkuara, te lidhura me legjenda antike dhe mesjetare, botërisht të njohura
dhe te prezantuara si nder krijimet artistike më tronditëse të poezisë orale
shqiptare dhe asaj botërore. Me kete shpirt krijues, me frymëzimin
poetik dhe artistik, me vargun e rrjedhshëm e me gjuhën e pastër, rapsodët
thuren kemge te shumta epike e idomos eposin e kreshnikëve, qe përbënë një
thesar të poezisë sonë popullore.
Dy balladat
më të rëndësishme të folklorit shqipetar, me motivin e murimit (flijimi për
ngritjen e keshtjelles e te urës) dhe me motivin e ringjalljes (ngritja e
vëllait nga varri për të mbajtur fjalen e dhene nenes), lidhen me besen
shqiptare, qe si thuhet ne Kanunin e Lekes, “aty nga
Legjenda e Kështjellës se
Shkodres eshte e lashte, me zanafille ne antikitet, fillon si legjende e
perfundon si legjende, e ruajtur dhe e transmetuar gojarisht nga populli yne
deri ne ditet tona.
Nga analiza e kesaj
legjende evidencohet prania e shume elementeve, si mistike, epike, historike,
kulturore, etnografike, antropologjike, artistike, psikologjike etj.
Ne balladen e Keshtjelles
se Shkodres, gjejme tre aspekte themelore, te lidhura me Kanunin:
Nje aspekt tjeter i ballades se murimit, eshte
kulti i nenes dhe roli i saj ne familje. Ballada tregon se ndersa e murosnin,
nena Rozafa u kerkoj kunetereve, t’i linin jasht «sýnin e djathtë, që te
shoh birin tem; krahun e djathtë, qe ta mbâj; gjinin e djathtë, ta ushqej;
kâmben e djathtë per m'e përkûnd djepin». Nje metafore lapidare, nëna
Rozafa gjysem e vdekur – gjysem gjalle, evokon rolin e nenes dhe vazhdimesine e
jetes.
Kjo sakrifice sublime dashurie nëne, ruhet ne
ditet e sotme me mitin qumeshtit, me sakte me ujin gelqerore, qe rrjedh nga nje
kamare e murit ne hyrje te keshtjelles, te cilen fantazia e folklorit shkodran
dhe pasioni i mbeses time Dorjana si cicerone, kerkojne te na “bindin” se ky
eshte qumështi i gjirit të nenes Rozafa.
Ne historine e me voneshme te popullit arberoro – shqiptar, kane lindur dhe legjenda te tjera murimi, me epiqender besen (mbajtja e fjales dhe mosmbajtja e fjales) si legjendat e murimit per keshtjellat e Elbasanit, te Drishtit, te Tures, te Valit etj, apo legjendat e murosjes ne kembet e ures, si ajo e ures se Fshejte ne lumin Drini i Bardhe afer Gjakoves, e urës se Artës, e urave te Skilës e te Qystendilit, ndersa ne Dardhë dhe në Sinicë të Korçës, permenden shkarazi murimi ne themelet e te dyjave, si te Kështjellës dhe ne kembe të Urës.
Ne periudhen e mesjetes bizantine,
ekzistencen e beses arberore eshte subjekti qendrore i disa balladave
mitologjike, qe jane krijime te vjetra e me te rendesishme te kesaj periudhe,
si “Kostandini dhe Doruntina” (ne trevat jugore te Shqiperise), ballada e Halil
Garria dhe kenga “Motra me nantë vëllezën” ne popullaten e Shqiperise veriore,
si dhe ballada e Dhoqines, shume e perhapur ne arbereshet e Italise.
Te kater keto ballada
arberoro-shqiptare, kane ne themel kultin e beses dhe mitin e ringjalljes te
vellajt te vdekur, per te mbajtur fjalen e dhene.
Sipas studiueses Giovanna NENCI “Legjenda
mesjetare e ringjalljes te vellait te vdekur, ne traditen gojore shqiptare
njihet si ballada e Beses. Kete ballade e rastisim dhe ne popuj te tjere e ne
varjante te shumta, madje te gjithe pretendojne perktesine si greket, rumunet,
serbet, hungarezet, bullgaret, kroatet e sllovenet, por prania e elementit
Besa, konfirmon pikerisht origjinen shqiptare”.
Balada
e Kostandinit dhe Doruntinës është nje kryevepër, që ngre lart kultin e
besës, shenjtëron fjalën e dhënë, sepse mallkimi per mos mbajtjen e fjales,
mund të të ndjekë në këtë jetë dhe në boten tjetër.
Ky
aspekt kardinal i beses shprehet ne ballade, nga nje ane me premtimin e
Kostandinit:
Të
jap besën zonja mëmë, kur ta duash Doruntinën, qoftë për gaz qoftë për
helm, vete unë ta sjell!
Nga
ana tjeter, dhimbja, thirrja e deshpruar e nenes drejtuar Kostandinit te
vdekur, qe nuk e mbajti fjalen qe i kishte dhene: Kostandin, o biri im, ku
është besa që më dhe, se do ma sillje Doruntinën, tët motër? Besa
jote vdiq bashkë me ty dhe kalbet në varr të zi!
Kete
dileme shekspiriane, kete dualizem etik dhe ekzistencial midis mbajtjes se
fjales se dhene dhe mos mbajtjes te fjales, shpirti poetik dhe fantazia e
popullit tone e ka zgjidhur ne menyre sureale: Kostandini u ngrit nga varri, ai
u “ringjall”i shtyre nga fuqia e beses, pasi fjalen e dhene nuk e tret
as dheu.
Mitin
e rikthimit ne jete pas vdekjes, ose mitin e ringjalljes, e gjejme ne disa
varjante ne letersine tone epike, te shprehur me emocione dramatike. Kete mit,
populli yne e ka huazuar nga mitologjia helene dhe e ka modifikuar me
origjanlitet, per te shprehur fuqine hyjnore te beses
iliro-arberoro-shqiptare, e cila e beri Kostandinin te ngrihet nga varri, qe te
kryente misionin, per te mbajtur besen, qe i kish dhene nenes:
Kostandini u ngrit nga varri,
Rrasa i u be kalë,
Balta i u be shalë,
Vrap e vrap te Doruntina ....
Nje
pjese autoresh mendojne se koha e lindjes së balladës te beses dhe e
ringjalljes te Kostandinit, përkon me shekujt, kur bibla e quante të
papranueshëm rikthimin nga bota tjetër, qysh prej ringjalljes së Krishtit, por
une mendoj se konceptet e ringjalljes jane doktrina dhe kulte tradicionale para
fetare, pra prekristiane, nga ku e ka marre origjinen dhe miti i ringjalljes ne
balladen tone Kostandini dhe Doruntina.
Ne kete te shkuar mitologjike dhe historike arberoro-shqiptare,
Ismail Kadare gjen një nga burimet kryesore të frymëzimit për romanin “Kush e
solli Doruntinen”, veper me vend qendrore ne universin krijues te tij, ku me
art te rafinuar, i lejon të rizbulojë dhe te evidencoj kultin e beses, por dhe
të aktualizojë simbole, mite, rite e legjenda të lashta, qe synojne ringjalljen
e vlerave më autentike të kombit shqiptare.
Dy ballada te
tjera, qe evokojne madheshtine e beses arberoro-shqiptare jane kenga e
Ago Ymerit te Ulqinit, figurë legjendare e letërsisë gojore të Shqipërisë
veriore, ndersa ne Shqipërinë jugore njihet si kenga e Ymer Ago, si dhe ballada
“Konstandini i vogëlthi”, e perhapur ne popullaten arbereshe te Italise.
Keto ballada shprehin kultin e beses
dhe motivin e folklorit shqiptar te njohjes e te ribashkimit te burrit me
gruan, nje subjekt i huazuar nga Odisea e Homerit, si rikthimi i Odises dhe
ribashkimi me Penelopen.
Aga Ymeri niset për në luftë të
nesërmen e martesës dhe i kërkon së shoqes t'i mbetet besnike nëntë vjet
e nëntë ditë e ne se nuk kthehej mund të martohej përsëri. Mund te
themi se Ago Ymeri eshte nje luftetar, i cili ka rene rob ne duar te
spanjolleve ne luften e Lepantos (1571). Gjate kohes në burg, Ago
Ymeri sheh ëndërr gruan, qe do te martohej me nje tjeter e kete shqetesim i a
rrëfen te bijës së mbretit dhe i kerkon: “me liro te shkoj te takoj gruan e te jap
besen se do te kthehem ne burg”. Pas medyshjesh e mosbesimesh, me se fundi
e bija e mbretit i jep leje. Ago Ymeri, kthehet ne vendin e tij e takoj gruan,
e cila e njohu nga shenja ne krah (prania e elementit homerik ne folklorin
tone) dhe rikthehet perseri ashtu si e kishte dhene besen.
Te njejtin subjekt ka dhe ballada
arbereshe “Kostandini i vogelthi”, madje ka origjine me te vjeter se ballada e
Ago Ymerit, se paku rezulton se eshte nje shekull me e hereshme.
Besa, imunitet per mikun.
Ne analizen e beses si koncept i pergjithshem
kanunor, del qarte roli i saj ne ndertimin e rregullit shoqeror, i shprehur me
nje seri aktesh praktike, sidomos te sanksionuara ne librin e 8°, ne nyjet per
mikun dhe besen dhe ne librin e 10°, ne paragrafet 119, 120, 121, 122, 123,
124, per besën e familjeve ne gjakmarrje.
Besa dhe mikpritja sipas kanunit jane dy institute
politike të qytetërimit tonë, me vlera specifike, qe reflektojnë
madhështinë e shpirtit shqiptar.
Ne shkrimet e me pareshme kam trajtuar ne veçanti
pozicionin e mikut ne shoqerine malesore, “miku zot” dhe nderimet e
respektet, qe i dedikohen nga i zoti i shtepise, me kulturen tone te
mikpritjes. Miku eshte gjithmone ne bese te zotit te shtepise. Ne kete aspekt,
do te shtoj nje veçori kanunore, shpesh e harruar te trajtohet, qe eshte besa e zotit te shtepise per
mbrojtjen e mikut, qe e shpall me shprehjen kanunore “je ne besen time”,
qe perfaqeson ate qendrim, qe ne ditet e sotme quhet “imuniteti diplomatik”.
Sipas Kanunit te Lekes, miku, kur del jasht
shtepise te bujtesit dhe kalon neper rruget e fshatit i shoqëruar nga dikush
prej shtepisë bujtëse, qoftë ky femijë, burrë apo grua, atehere ai është i
sigurt dhe nuk mund te preket e as te fyhet nga askush, ne rast te kundert
provokuesi bie ne gjak me familjen bujtese. Jo vetem kaq, por e drejta e jone
zakonore stabilizon se, miku mund te shetisi dhe i vetem, mjafton, qe ai te
mbaje ne dore nje degë peme, që i a ka dhënë i zoti i shtëpisë e kësisoj ai
mund të kalojë i qetë dhe i sigurtë në rrugën e tij, sepse dhe po rastisi t’i
dali ne rruge armiku i tij i mundshëm, me te cilin eshte ne gjak, ai nuk mund
ta preki as ta vrasi, pa i u hequr mbrojtja nga shtëpia bujtese, pra pa i u
hequr imuniteti i familjes bujtese.
Nuk ekzagjeroj aspak, te them se mbi te njejtat
parime dhe mbi te njejtat kritere bazohen ligjet kombetare e nderkombetare te
imunitetit te trupave diplomatike, pra mbrojtja e integritetit te perfaqesive
diplomatike. Keto ligje te imunitetit funksionojne dhe kur dy shtete jane ne
gjendje lufte mes tyre.
Besa – armepushimi.
Besa si institut politik, përfaqëson dhe
armëpushimin, në cilësinë e të cilës, dy familjet që janë në gjak, nderpresin
veprimtarite armiqesore kunder njera tjetres, pra personi apo familja e fyer,
nuk lejohet te kryeje aktin e gjakmarrjes. Besa - armëpushimi, e ka forcën në
lealitetin e familjes që e ka dhënë dhe në garancinë e ndërmjetësve, të cilët
ndërhyjnë dhe e marrin besën për hirë të ruajtjes te ekuilibrit shoqeror.
Ne lidhje me gjakmarrjen,
sot ka interpretime te gabuara. Shkruhet e flitet sikur ne malesite tone
zhvillohej nje lufte e vazhdueshme, me
vrasje e kundervrasje te perditeshme. Kuptohet se nje person, ose nje familje
ne gjak, nuk eshte ne gjendje lufte, me sulme te perditeshme kunder personit,
apo familjes tjeter, perkundrazi, gjakmarrja rregullohej me ligje e kritere
kalorsiake, ashtu si dhe nderpritej me vendime kanunore.
Sipas Kanunit te Lekes,
vrasja e nje individi, nga ngjarje personale, shnderrohej ne problem publik,
per çka nderhynin pleqt e fshatit, fisi dhe dashamiresit, qe insistonin te
ndalonin iniciativat individuale, te vinin nen kontroll kete situate te
veshtire dhe te nderprisnin shkallezimin dhe zgjerimin e hakmarrjes, qe te mos
te krijohej fatkeqesi mbi fatkeqesi e tragjedi pas tragjedie.
Si kuptohet, ky ligj kanunor, ishte ilaçi i
domozdoshëm për të vendosur rregullin e prishur, per te rikthyer ekuilibrin dhe
harmonine shoqerore, por dhe për të siguruar jetën fizike, morale e shpirtërore
të familjeve te implikuar ne kete konflikt gjakmarrje dhe të komunitetit te
fshatit.
Të nesërmen e ngjarjes, bestaret, pra miqt dhe
shoqëria e familjeve që tani janë bërë armike, shkojnë në shtëpinë e të vrarit,
ku ndërhyjnë për të kërkuar besën për 24 orë, si në favor të vrasësit e të
familjarëve të tijë, ashtu dhe për farefisin e tij. Në se shtëpia e viktimës e
pranon armëpushimin dhe e jep besën, vrasësi, familjarët e tij dhe farefisi,
janë të detyruar të marrin pjesë në funeral, madje të hyjnë në shtëpinë e të
vrarit së bashku me bashkëfshatarët e tjerë dhe sipas zakonit te hane drekën e
mortes.
Pasi skadon afati i 24 orëve, ndërhyhet për të
kërkuar dy armëpushime të tjera. Kerkesa tjeter prezantohet për të afërmit, që
janë të ndarë me shtëpinë e vrasësit dhe tjetra për pjestarët e familjes të
vrasësit. Në se besa i jipet vetëm njërës nga familjet e të efërmëve, atëhere
ajo përfshinë dhe familjet e tjera dhe të gjithë pjestarët e këtyre familjeve
mund të lëvizin lirisht, të qetë dhe të punojnë.
Armpushimi i dytë, i quajtur armëpushimi i
fshatit, në se pranohet, ka afat 30 ditë. Garant për armëpushim të tillë bëhet
i gjithë fshati dhe kur jipet besa, pra shpallet armepushimi nje mujor, vrasësi
me gjithë familjarët meshkuj, mund të dali lirshëm në fshat dhe të shkoj ku të
dëshiroj, pa u rrezikuar nga gjakmarrja.
Pasi kalojnë 30 ditët, mund të kërkohet një
armëpushim tjetër për vrasësin dhe për pjestarët e shtëpisë së tij, e cila
kërkohet me ndërhyrjen si nga ana e miqëve të shtëpisë të viktimës dhe nga miqt
e shtëpisë së vrasësit, madje rregullisht ne keto raste nderhyjne pleqt e
fshatit, te cilet perdorin tere autoritetin e tyre per te shuar kete konflikt
gjakmarrje.
Kerkesa e beses, apo e armepushimit ne Kanunin e
Leka Dukagjinit sanksionohet qarte ne paragrafin 855 ku theksohet: “të
dërgosh njerëz për të kërkuar besën është e drejtë, të japish besën është
detyrë dhe burreni”.
Familja e të vrarit e humb nderin vetëm kur nuk e
jep besën.
Besa - armëpushimi, përveç arsyeve të veta të
veçanta, sidomos në 30 ditët e para, ka dhe nje qellim me te madh, synon qe
fshati dhe pleqt, të sqarojnë mirë ngjarjen dhe të tregojnë në çfarë rrethana
është konsumuar krimi i vrasjes, shkaku që e ka provokuar dhe të shihen
mundësitë për të paqëtuar familjet e përfshira në hakmarrje - gjakmarrje. Për
këto rrethana njihen arsyet morale që e shtyjne
te riabilitohet.
Në
se vrasja është kryer për arsye jo të rënda e nga ato që nuk e lëndojnë nderin
dhe prestigjin e familjes së viktimës, atehere pleqt dhe fshati, vendosin ta
pezullojnë hakmarrjen-gjakmarrjen, madje nderhyhet fuqishem per pajtimin
ndemjet dy familjeve e fiseve dhe atëhere gjithçka përfundon mirë.
Si thame me siper, pas vrasjes te nje personi,
dalin ne skene pleqt dhe miqt, te cilet ne kete funksion quhen bestaret
(kerkuesit e beses), te cilet i drejtohen familjes te vrarit, qe te japi besen
per 24 ore per vrasesin dhe familjen e tij. Ne Kanunin e Leka Dukagjinit,
detyrat dhe te drejtat e bestareve jane preçizuar ne
nyjen 121:
§.851. Bestarë jânë ata, qe
hyjne te prîndja e kusherinija e të vramit, per me nxjerrë besë per dorasin e
per
shpi të tij, jânë mbrojtësit e
dorasit e të shpise së tij, qe mos t’i gjejë gjâ në vade të besës.
§.852. Dorzânë e bestàr nuk hîn
kush me pare.
Ne keto raste konflikti, te kerkosh besen eshte
detyre kanunore, por per familjen e te vrarit, dhenia e beses eshte detyre dhe
burreni. Kur familja e te vrarit i jep besen familjes te vrasesit, pjestarët e
kësaj të fundit mund të rrijnë të qetë, mund të dalin lirisht nga shtëpia, të
shkojnë të punojnë e me sjellje të kujdesëshme, mund të marrin pjesë dhe në
kuvende e të bisedojnë me anetarët e familjes qe dha besen. Shpesh ka ndodhur,
qe besa-armëpushimi i ka afruar dhe harmonizuar dy familjet ne gjak, aq sa
pjestarët e tyre e ndjenin dhe e vuanin sinqerisht mbarimin e besës, kur ishin
te detyruar te rikthehen përsëri në armiqësi.
Besa – armepushimi percaktohet ne
nyjen e 122 te librit 10° te Kanunit te Leka Dukagjinit:
§.854. Besa âsht nji vade lirije e sigurimi, qi shpija e të vramit i ep dorërasit e shpijarvet të tij, tuj mos i
ndjekë per gjak perkohsîsht e mjé
në vade të caktueme.
§.855. Me çue gjind per besë âsht kanû, me dhânë besë âsht detyrë e burrëni.
§.856. Shpija e të vramit, po i dha besë dorërasit, ky edhè pse e vrau, do të shkojë në mort e në gjâmë me
percjellë të vramin deri në vorrim
e me ndêjë per drekë. Kjo besë zgjat 24 orë.
§.858. Permbasi të hîjë i vrami në dhé, katundi kà tager, mbas kanûnit, me i a xjerrë besen dorërasit e
shpijarve të tij.
§.859. Besa e katundit âsht tridhetë diteshe.
§.863. Po e çili besen e fisit shpija e të vramit, gjith sà fiseve të jenë në katund të tij do t’u apë besë as mâ
pak as mâ teper.
§.868. Kanû burrnijet por edhè detyret âsht të mos perbuzet kush në Shtepinë e të vramit, edhè pse e mjerë e
thame krahësh.
Besa dhe paqetimi –
vellazerimi.
Gjenialiteti i legjislatoreve te Kanuneve
shqiptare dhe i pleqeve mentorë, me institutin e beses, ka krijuar dhe
institutin e paqëtimit – vllaznimit, nje nder kulmet e vlerave
kulturore dhe shpirterore te popullit tone.
Me vllazerimin, dy familjet dhe pse janë në gjak,
pra jane ne luftë mes tyre, pajtohen e
lidhen, duke e përzier gjakun e kësisoj, jo vetëm harrohen armiqësitë e vjetra,
por bëhen një shtepi e vetme, vllazërohen.
Proçesi i vllazerimit eshte nje ceremoni solemne
laike, eshte nje feste publike, e zhvilluar ne nje atmosfere hyjnore, me rite
epike, qe kryhen me proçedura rituale preçize dhe teper emocionues.
Sejcila nga familjet, qe do te paqetohen mes
tyre, zgjedhin nga nje perfaqesues, te cilet vendosen ne qender te nje rrethi
te formuar nga pjesmarresit dhe te ftuar nga fshati e nga krahina. Ndermjet
tyre qendron nje nder pleqt me te shquar te fshatit, i cili drejton dhe kryen
ritet e paqetim - vllazerimit.
Ne nje atmosfere qetesie hyjnore, plaku therret
te dy perfaqesuesit, dhe sejcilit i a lidh me pe një nga gishtat e vegjël te
dores se djathte dhe i a çpon, ose i pret lehtesisht mollzat e gishtit me
thike, nga rrjedhin disa pika gjaku, qe i mbledh në gote vene, ose rakije. Te
dy burrat e ceremonisë të paqëtimit, vihen perballe njeri tjetrit dhe pasi
kryqezojne duart, pijnë gjakun e njëri tjetrit. Ky ritual epik, i zhvilluar ne
nje atmosfere solemne, shoqerohet me kenge e urime nga të gjithë pjesmarresit
dhe me të shtëna pushkësh.
Plaku qe drejton kete ceremoni, proklamon
publikisht beselidhjen e re ndermjet dy burrave, qe shpallen vellezen dhe
statusin e ri te dy familjeve, tashme te vellazeruara. Proçesi i vellazerimit,
sanksionohet ne Kanunin e Lekes (§704) e nga ky çast dhe per 400 vjet ne
vazhdim, pra per shtate breza, pjestaret dhe pasardhesit e ketyre dy familjeve
jane te nje gjaku e nuk mund te lidhin krushqi mes tyre.
Libri i 10°, Nyja e 103. Vllaznimi.
§.704. Vllaznimi, bahet tui pî gjak dhe e ndalon krushqin pergiithmonë ndermjet të vllaznuemve, shtepise së
tyne dhe zjarmit të tyne.
Besa – pajtimi – falja.
Besa, kjo kategori
etno-kulturore e shenjeteruar ne historine e popullit tone, eshte dhe pajtim,
ndermjet personave dhe familjeve te implikuara ne gjakmarrje, eshte fuqi
ligjore per zgjidhje konfliktesh dhe ndermjet fshatrave e krahinave.
Besa – pajtimi si kategori kanunore dhe
etno-kulturore e tradites arberoro – shqiptare, organizohet dhe drejtohet nga
pleqt, nga keshilli i pleqeve dhe nga Kuvendi. Vendimi i pajtimit asht i formes
se prere dhe i pa apelueshem. Natyrisht, vetem disa, madje shume pak nga konfliktet,
grindjet e mosmarreveshjet ndermjet individesh e familjesh, mund te perfundojne
me vrasje, prandaj kur ata shfaqen, pleqt jane te kujdesshem e nderhyjne per te
mos u thelluar e te mos perfundojne ne gjakmarrje.
Besa eshte dhe falje,
nje institut qendrore dhe antik i Kanunit. Falja si proçedure
juridike kanunore, gjithmone me rol praktik, ka shmangur zgjerimin e
konflikteve dhe te shperthimin e gjakmarrjeve e ne kete menyre ka kontribuar ne
ruajtjen e harmonise dhe te unitetit te shoqerise malesore. Ne proçesin e pajtimit e te faljes, te kryer para pleqeve, ose ne Kuvend,
palet e implikuara ne konflikt, japin besen njeri tjetrit per te respektuar
vendimet e marra se bashku.
Te japish besen, per te falur personin qe ka vrare nje pjestar te familjes,
eshte akt i madh burrerie, eshte guxim i rralle, eshte akt fisnik i
jashtazakonshem, eshte nje ndershmeri puritane e rralle por madheshtore, qe ka
ndodhur shpesh ne historine shqiptare.
Akti i shenjte i faljes, shqiptimi i fjales me peshe te madhe “të kam
falun”, dhenia e beses, per te nderprere gjakmarrjen, eshte nje fakt
historik, qe vlen te rikujtojme ne rastet e pajtimit te Gjergj Kastriotit me
Leka Dukagjinin, te Marko Boçarit me Xhavellen e te dhjetra mijera pajtime te
njerezve te thjeshte, nder te cilet po prezantoj nje te dokumentuar nga At
Pietro Tuçi, ne Letrat
Zyrtare derguar Provincës së Venecias të Fushatës së Krishtit; letra nr 13,
viti 1932, faqe 56-58: “Të tre të vrarët ishin të Reçit, ndërsa gjakësit
ishin të Lohjes. Meshkujt e tyre ranë kështu në gjak dhe nuk mund të shkonin në
kishë e as të dilnin jashtë shtëpive. Shkuam dhe kerkuam nëse fshati i Reçit
është i gatshëm t’i jipte armëpushim atij të Lohjes. Ata e dhanë besen. Ne
kishë vinin te gjithe, nuk mungoi as Gjergji e Gajtani, vëllai i madh i
Gjovanit të vrarë, që jetonte vetëm me të ëmën… At Genovizzi dhe unë, së bashku
me krerët pleq te dy fshatrave, shkuam në shtëpinë e Gjergjit. Pas dy orë
bisedimesh, mundëm të marrim prej tij fjalën e madhe “e kam fal”. Të njëjtën
gjë bëmë me Gajtanin… e më në fund u vendos paqja dhe vëllazëria në mes Reçit
dhe Lohjes”.
80 vjet me pare, burrat e
malesise gjenin forca te mposhtnin dhimbjen e thelle te humbjes te njerezve te
dashur, te shuanin zjarrin e instiktit te eger te hakmarrjes dhe e falnin
gjakun, e jipnin besen e pajtimit, ndersa ne ditet e sotem, indiferenca e
ftohtesia shoqerore, politike dhe shteterore, po bejne te kunderten.
Besa–armepushimi kryhet
sipas proçedurash kanunore, me pjesmarrjen e te dy paleve ne konflikt dhe me
nderhyrjen e fiseve, te pleqeve dhe te kuvendit, te cilet jane dorezanesit dhe
garantuesit e pajtimit, si eshte e parashikuar ne Librin 10°, nyja 135, ne
paragrafin 970, ku sanksionohet: “ne pajtimin e gjakut, dorezanet e Kanunit
jane te domozdoshem”.
Si kuptohet, Kanuni i
Leka Dukagjinit nuk eshte aq i ngurte dhe i rrepte, nuk parashikon vetem
ndeshkime e vetem vrasje (hakmarrje –gjakmarrje), por permban dhe nderhyrje, qe
zbusin masat ndeshkimore, zvogelojne vuajtjet e mundimet kur ne plan te pare
shquhen besa, pajtimi, armepushimi, falja, vellazerimi dhe kesisoj i zvogelojne
vuajtjet e ne kete menyre kane kontribuar ne humanizimin e shoqerise shqiptare.
Nga keto aplikime
shoqerore te besës – armepushimit, rezulton se Kanuni ne themel permban ligje,
rregulla, norma etiko-morale, qe kane si qellim kryesor te bindin dhe jo te
detyrojne, pra te parandalojne te keqen, te shmangin konfliktet qe mund te
perfundojne ne vrasje (gjakmarrje) dhe te ndeshkohen post factum.
Sipas Kanunit, pajtimi
eshte faza e pare çdo proçedure juridike, per zgjidhjen e hakmarrje –
gjakmarrjes.
Ne Kanunin e Leka
Dukagjinit, jane percaktuar tre tipe bese: individuale, lokale dhe gjenerale.
Nje rol te madh ne historine e popullit tone ka
Besa gjenerale, armepushimi, amnistia e pergjitheshme, e shpallur nga kryepleqt
dhe keshilli i pleqeve te fshatrave e te krahinave, qe urdheronin bllokimin e
hakmarrje – gjakmarrjeve, per hirë te interesave madhore te kombit.
Besa gjenerale, eshte marreveshje gjithe
popullore dhe shpreh permasat politike e sociale te beses kanunore,
prandaj ne traditen tone quhet beselidhje kombetare, apo
pajtim kombetar.
Ne aspektin juridik, beselidhja eshte amnisti e
pergjitheshme, eshte pajtim i pergjithshem e ne historine e popullit tone
shquhen disa beselidhje kombetare si ato te viteve 1190, 1444, 1462, 1602,
1703, 1878, 1912, 1920, 1942 e ky kuader historik do te ishte i kompletuar ne
se do te realizohej dhe ne vitin 2013, çka do te kishte kontribuar per te
plotesuar deshiren tone te madhe, te integrimit te Shqiperise ne Europen e
Bashkuar.
- Shënim: -Lutfi Alia, është mjek në Centro
Prevenzione Oncologica të qytetit Siena–Itali-
-Për ZemraShqiptare, nga redaktori ynë në NJ, USA Zeqir Lushaj-
als_Latn kmr_Latn uzn_Latn war_Latn als_Latn zsm_Latn lus_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn min_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kmr_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tur_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn twi_Latn cat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cym_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn afr_Latn als_Latn als_Latn als_Latn war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lus_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn scn_Latn xho_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn cat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mri_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tsn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn