als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Ēast me kėngėn popullore Hajmedet pėr ket Shqipni e botuar nė librin Folklor kosovar Epikė historike, ASHRPSSH, IKSH, Tiranė, 1985, fq.392)
Kėnga, Hajmedet pėr ket Shqipni, mund tė konsiderohet prolog qė hap ciklin e periudhės sė pushtimit dhe copėtimit tė gjysmės sė Shqipėrisė gjatė luftėrave ballkanike si dhe atė tė qėndresės aktive shqiptare pėr mbrojtjen e tėrėsisė territoriale tė Atdheut. Ndonėse e shtjelluar me pak vargje dhe ndėrtuar me njė strukturė tė thjeshtė poetike kjo kėngė arrin ta pasqyrojė marshimin e pėrgjakur tė divizioneve tė armatės serbo-malazeze mbi tokat shqiptare, ta shpalosė dhembjen, vuajtjen dhe tmerrin e popullit tonė tė pambrojtur si dhe ta shfaq hapur akuzėn shqiptare kundėr vendimeve tė padrejta dhe tė pabesa tė Konferencės sė Londrės tė vitit 1913. Nė realitet, nė tėrėsinė e rrėfimit tė saj, kjo kėngė epike pėrgjithėson tėrė dramėn historike dhe shoqėrore tė atij viti tė zi me tė gjitha elementet e njė tragjedie kombėtare, nė aktet e tė cilės pasqyrohet copėtimi dhe pushtimi i gjysmės sė trojeve shqiptare, rezistenca e pėrgjithshme shqiptare, ploja dhe masakrat serbe, shpėrngulja e popullatės nga dhuna dhe, nė fund, kundėrshtimi i vendosur i popullit, akuza kundėr vendimeve tė pa moralshme tė qarqeve tė caktuara evropiane si dhe besimi pėr tė nesėrmen mė tė mirė dhe mė tė denjė tė shqiptarėve.
Si rėndomė nė kėngėt e kėtij cikli edhe kėnga Hajmedet pėr ket Shqipni hapet me pasthirrmėn vajtuese hajmedet, arketip poetik me tė cilin populli shpreh efektin artistik dhe emocional tė dhimbjes, mjerimit, mynxyrės, kobit dhe tė fatkeqėsisė qė ka katandisur atdheun. Kėnga hapet me njė kumt tė pėrnjėhershėm. Dy vargjet e para tė kėngės krijojnė tablonė e zymtė tė tragjedisė sė Atdheut, shpalosin zinė tronditėse qė tė lė pa frymė:
Hajmedet pėr ket Shqipni
Katėr krala nta janė hi
Kumti ngashėrues i kėngės ėshtė i rėndė dhe pohon njė realitet historik tė ri dhune ndėrkombėtare: shqiptarėt, si komb, po dėnohen me vdekje. Dhe, ky vendim i shteteve tė mėdha po bėhej qėllimisht. Na u desh ta sakrifikojmė popullin shqiptar pėr hir tė paqes nė Evropė, pohon Eduard Grej, kryesues i Konferencės sė Londrės. Shqiptarėt dhe Shqipėria pėrsėri po bėheshin monedhė kusuri pėr hir tė kėlyshėve tė Rusisė nė Ballkan. Ėshtė koha kur pas luftėrave tė pėrgjakshme anti osmane dhe anti serbo-malazeze, me gėzim tė madh, populli shqiptar po bėhej gati ta jetėsonte fitoren e merituar tė lirisė me shpalljen e Pavarėsisė. Ėshtė koha kur populli shqiptar po i lidhte plagėt e luftės pesėshekullore dhe po kthehej me fytyrė nga ndėrtimi dhe pėrparimi i atdheut pėr ta zėnė kohėn e humbur. Ėshtė koha kur populli shqiptar, pas tė gjitha veprave tė kulturės dhe tė artit qė kishte dhėne anė e mbanė meridianeve si dhe pas gjithė atij gjaku tė derdhur nė mbrojtje tė Shqipėrisė dhe tė vetė Evropės, me tė drejtė po priste ta zinte vendin e merituar nė panteonin e shteteve tė qytetėruara tė botės. Ėshtė koha kur populli shqiptar, mė nė fund, si ēdo popull sovran, duke i zotėruar trojet etnike, po krijonte baraspeshėn e qėndruar demografike dhe territoriale nė Ballkanin e shqetėsuar. Ėshtė koha... Por, jo. Gėzimi dhe perspektiva e popullit dhe e shtetit shqiptar u pre nė buzė ende pa filluar. Sėpata e vendimeve arbitrare ruso-evropiane pamėshirshėm ra dhe e gjymtoi tragjikisht trungun e lashtė iliro-shqiptar. Dhe lukunia barbare e ujqėrve tė uritur dhe tė tėrbuar vėrshuan trojet shqiptare. Serbia, me ushtri, me diplomaci dhe me komplote, duke e bėrė shkrumb e hi Kosovėn me vise, me revan tė shfrenuar, marshon drejt Durrėsit pėr tė dalė nė det dhe realisht pėr ta shpallur vdekjen kombėtare shqiptare. Hajmedet pėr ket Shqipni/ katėr krala nta janė hi, thotė kėnga. Ėshtė Serbia, Mali i Zi, Greqia apo Bullgaria pėr muzėn popullore ėshtė njėsoj. Secili shtet nga kėta ėshtė mė mizor se tjetri, secili shtet nga kėta ėshtė mė gjakpirės sė tjetri, secili shtet nga kėta ėshtė mė antishqiptar se tjetri.
Nė vazhdim kėnga pasqyron rezistencėn shqiptare si dhe masakrat e armatės serbe mbi masat e gjėra e tė pa armatosura shqiptare. Rezistenca shqiptare ėshtė e jashtėzakonshme. Lufta mbrojtėse bėhet pėr jetė o vdekje. Armatės sė pėrgatitur mirė dhe tė ndihmuar moralisht dhe materialisht nga shtetet ruso-evropiane i dalin pėrballė forcat mbrojtėse shqiptare nė viset e rrezikuara nė veri, nė verilindje dhe nė lindje tė grupuara dhe tė udhėhequra nga prijėsit Dedė Gjo Luli, Mehmet Shpendi, Bajram Curri, Isa Boletini, Idriz Seferi, Hasan Prishtina, Mehmet Deralla, Elez Isufi, Ramadan Zaskoku, Islam Spahiu, etj. Nė kėtė luftė tė pabarabartė, ndonėse qėndresa dėshmon akte tė panumėrta heroizmi, rezistenca shqiptare thyhet:
Gjashtė ditė luftė Plavė e Gusi
Sall tri ditė Rekė e malsi.
Krimet, vrasjet, tmerrin, zjarrin, shpronėsimin, dėbimin, djegiet, grabitjet, masakrat e pashembullta dhe, me njė fjalė, asgjėsimin fizik tė popullsisė shqiptare tė shkaktuara nga armata serbe, qė pėr kėtė periudhė kohore i dokumenton historia, kjo kėngė, fragmentarisht dhe nė mėnyrė tejet tė kursyer e pėrgjithėsues, i jep vetėm pėrmes kėtyre vargjeve:
Katėr krala nGjakovė janė hi
Nėpėr Rekė po bajnė devri
Ku po i gjajnė djemtė e ri
Tanė po i qesin pėr me i gri
Metoda e shpėrnguljes me dhunė ashtu si nė realitetin jetėsor edhe nė kėtė kėngė paraqet aktin mė tragjik dhe mė tė dhimbshėm tė masave popullore tė pushtuara. Serbia, siē dihet mirėfilli, platformė tė luftės sė saj gjatė shekujsh kishte dhe ende e ka zgjerimin e vet territorial nė trojet shqiptare. Kėtė synim ajo e ka realizuar duke pushtuar me zjarr e hekur, duke shpėrngulur dhe asimiluar me dhunė shtetėrore popullatėn e trevave tė tėra kompakte etnike shqiptare, si Sanxhaku i Nishit dhe Sanxhaku i Pazarit tė Ri, metodė tė cilėn do ta zbatojė edhe Greqia mbi Ēamėrinė shqiptare. Pėr zbrazjen e Kosovės nga popullata shqiptare Serbia dhe Mali i Zi, pos vrasjeve dhe djegieve, si masė efikase pėrdorėn po ashtu metodėn e shpėrnguljes. Nė kėtė rrjedhė, pas evidentimit tė masakrave, kėnga nė fjalė pasqyron edhe shpėrnguljen e masave tė gjėra, tė cilat, nė ikje e sipėr, detyrohen ti lėnė nė duart e armikut shtėpitė, ekonominė dhe gjithēka kishin tė shenjtė:
Nanat e tyre kanė dalė nkojshi
Gratė e tyne janė shku ngjini.
Kush a kanė idikatli
Kanė lanė mallin janė dalė nMalsi
Dhe, Malėsia e Gjakovės, Shqipėria londineze, e rrezikuar edhe ajo nė ēdo ēast dhe nga ēdo drejtim, duke mos pasur alternativė tjetėr mbrojtjeje dhe ndihme, refugjatėve tė luftės ua shtrinė duart vėllazėrore, ndonėse nė zi buke tė pėrgjithshme, e ndan me ta kafshatėn e gojės, pjesėton me ta krejt ēka ka pėr vete, varfėrinė dhe skamjen e saj, vėllezėrve tė njė gjaku dhe tė njė gjuhe ua hapė dyert e shtėpive, dyert e zemrės sė ēiltėr dhe dyert e ngrohta tė shpresės pėr tė ardhmen. Pritja vėllazėrore qė i bėhet kėsaj popullate fatkeqe, solidariteti vėllazėror nė kėto ēaste tė rėnda tė kombit, nė kėngėn e popullit pasqyrohet me nderimin e pėrzemėrt tė momentit, me urimet mirė ndjellėse pėr mbarėvajtje tė gjithanshme, me ndjenjėn vėllazėrore tė shpresės pėr tė ardhmen e lumtur tė kombit. Ėshtė ky falėnderimi mė tokėsor dhe mė hyjnor, mirėnjohja dhe urimi i heshtur dhe i zėshėm qė pėr mė shumė se njė shekull, deri te lufta e UĒK-sė, deri me sot, buron nga zemra dhe nga goja e shqiptarėve tė ndarė dhe tė robėruar pėr kėtė copė toke tė shenjtė, pėr Shqipėrinė
Shpresė, pėr Shqipėrinė Nėnė:
Njefsha tmirė pėr ket Shqipni
Shumė po e mban ket muhaxhiri
Me tefter gjashtėmbdhetė mi
Dymdhetė vetė ma e vogla shpi
Tė gjitha kėngėt e kėtij cikli janė protesta dhe akuza sublime nė adresė tė Fuqive tė Mėdha dhe vendimeve tė tyre antinjerėzore. Si e tillė, edhe kėnga nė shqyrtim, artistikisht manifeston gjėmėn dhe klithmėn e popullit shqiptar tė robėruar dhe tė lėnė nė gojė tė ujkut. Lufta mbrojtėse e shqiptarėve, protestat popullore nėpėr kuvendet e trevave tė rrezikuara shqiptare, protestat e shqiptarėve me letra dhe me telegrame nė rrugė diplomatike, udhėtimet zyrtare tė Ismail Qemailit, Luigj Gurakuqit, Isa Boletinit dhe Hasan Prishtinės dyerve tė qeverive tė Evropės nuk u morėn parasysh, u shpėrfillėn. Dhe, mbi gjysma e trojeve shqiptare u bėnė pre pushtimi e Serbisė dhe Malit tė Zi. Terrori dhe masakrat serbe mbi popullatėn shqiptare janė tė llahtarshme dhe tejkalojnė krimet mė tė rėnda nė historinė e njerėzimit. Krime qė nuk do tė fshihen kurrė nga kujtesa shqiptare. Nė kėtė krim tė madh aq sa fajėsohet pushtuesi sllav po aq fajėsohen fuqitė evropiane me vendimet e tyre. Ndaj, kjo popullatė, tashti nga pozita e viktimės, fton Fuqitė e Mėdha pėr reflektim, fton ato ti shikojnė me sy rezultatet e vendimeve tė tyre dhe kobin qė ato sollėn:
A po e shihni ēka u ba me mue
Na kanė djegė, na kanė coptue
Rob e thmi na kanė marue
NMal tė Zi mallin na e kanė ēue
Me manzerre janė tuj luftue
Tuj liftu e haj medet
Mesazhi drejtuar fuqive tė mėdha qė jepet nė fund tė kėngės ėshtė kuptimplotė. Me gjithė agresionin vdekjeprurės serbo-malazez, me gjithė vrasjet dhe masakrat nė masė, me gjithė shpėrnguljet qė shkretuan vendin, me gjithė ngulitjen e kolonėve tė ardhur nga larg, trojet shqiptare nuk u zbrazėn kurrė dhe populli shqiptarė dominoi gjithandej e nė ēdo kohė si shumicė absolute. Duke sfiduar traktatin e Londrės dhe agresionin serbo-malazez shqiptarėt nuk po i lėshonin armėt nga duart. Populli shqiptar po bėhej gati pėr njė qėndrese tė gjatė deri nė fitore:
Krejt Avropa ta marrė vesh
Si biem ndorė kti krali tkeq
Ėshtė ky njė testament artistik i shkruar me gjakun e muzės popullore, ėshtė ky njė betim i bėrė mbi qindra mijėra viktimat e pafajshme tė atij viti tė kobshėm, ėshtė ky njė urdhėr pėr zbatim lėnė brezave qė do tė vijnė.
als_Latn als_Latn als_Latn ilo_Latn tso_Latn als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn slv_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tsn_Latn jav_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kam_Latn bug_Latn sag_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn