als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Rapsodėt shqiptarė nė tė
kaluarėn u kanė kėnduar trimave e trimėreshave, qė kanė bėrė emėr, qoftė nė
luftė kundėr pushtuesve, qoftė edhe pėr rastet e trimėrisė individuale, duke
ruajtur nderin, burrėrinė, besėn. Shembuj tė trimėrisė kishte kudo nė trojet e
pushtuara arbėrore nga Roma e Bizanti nga turku e sllavi, andaj kundėrvėnia nė
pėrpjekje pėr ēlirim nga robėria ka qenė temė e pėrhershme e kėngėve tė
trimėrisė, tė cilat nė shumė raste identifikohen edhe me kėngėt historike, si
pėr shembull cikli i kėngėve pėr Luftėn e Kosovės, qė ėshtė i pranishėm vetėm
nė Kosovė dhe nė veri tė trevave tė Shqipėrisė sė Katėr Vilajeteve. Cikli i
kėngėve pėr Gjergj
Kastriotin-Skėnderbeun dhe kryetrimat e Arbrit gjatė Mesjetės, kėnga e Mustės dhe Halilit,
nė Iliridė, Kosovė dhe nė Veri tė Shqipėrisė, cikli i kėngėve pėr Ali Pashė Tepelenėn, Ibrahim Pashėn,
tė cilat kėndohen nė jug dhe nė veri tė
Shqipėrisė, cikli i kėngėve tė Zenel
Gjolekės, Tafil Buzit, Rapo Hekalit, tė kėnduara po ashtu nė
jug dhe nė veri tė Shqipėrisė, cikli i kėngėve tė Lidhjes shqiptare tė Prizrenit, i pėrhapur kudo nė trojet
shqiptare deri te kėngėt e kryengritjeve shqiptare tė fillim tė shekullit
20-tė, qė ēuan nė Shpalljen e Pavarėsisė sė Shqipėrisė dhe nė tė njėjtėn kohė
edhe copėtimit tė trojeve shqiptare nga Serbia, Greqia, Bullgaria dhe Mali
i Zi.
Pavarėsisht disa dallimeve
dokesore dhe gjuhėsore, toskėt e gegėt nė kėngėt shqiptare gjatė shekujve janė
trajtuar si kėngė shqipe, qė u pėrkasin dy pjesėve tė Shqipėrisė me kufi
Shkumbinin. Po ashtu, sa i pėrket pranisė sė kėngėve nga njėra krahinė nė
tjetrėn nuk e kemi tė njėjtin pėrfaqėsim, madje nė disa raste kemi tė shprehur
njė krahinorizėm tė tipit tė barrikadimit feudal. Nuk janė tė pakta kėngėt pėr
trimat e trimėreshat shqiptare qė kėndohen vetėm nė njė krahinė tė caktuar, por
nė saje tė historisė afirmative tė trimit, tė cilit i kushtohet kėnga, ajo ka marrė pėrmasa, ėshtė kėnduar dhe
ėshtė pėrhapur nė tėra trevat.
Trevat e Kosovės shquhen
pėr njė gamė tė madhe tė pranisė sė kėngėve nga tė gjitha trevat e Shqipėrisė,
qė nga kėngėt toske pėr Ali Pashanė, Zenel
Gjolekėn, Ibrahim Tepelenėn, Ismail Qemalin, Avdyl Frashrin, Ēerziz Topullin
e shumė tė tjerė.
Kėnga pėr Luftėn e Kosovės tė vitit 1389 nuk
ėshtė shėnuar nė jug tė Shqipėrisė, ashtu sikur ėshtė kėnduar nė Kosovė dhe nė
veriun e Shqipėrisė. Kėngė tė tilla nuk janė shėnuar as nė Iliridė, apo nė
Shqipėrinė e mesme.
Rapsodėt e trevave tė Kosovės, nė tė kaluarėn, u kanė kėnduar
trimave nga Prokupja e Nishi deri te Manastiri, Parga, Janina e Tepelena, nga
Kosova deri te Vlora, Labėria e Shkodra me Malėsi, Plavė, Guci e vise tė tjera.
Krijimtaria rapsodike e
Kosovės ėshtė e shumėllojshme nė pasqyrimin e temave kombėtare dhe kjo nuk i
pėrket kohės sonė, as periudhės sė Rilindjes kombėtare. Kėngėt rapsodike, epike
heroike pėr trimat e toskėrisė, kanė qenė tė pranishme nė repertorin e
rapsodėve tė Kosovės gjatė tėrė shekujve tė historisė, e sidomos nė kohėn e
pushtimit e sundimit turk.
Kėnga rapsodike nė kohėt e
kaluara, nė mungesė tė arsimimit kombėtar, ka mbuluar me sukses kujtesėn
historike, duke pėrhapur e zgjeruar rrėfimin e ditės, ngjarjet e shėnuara,
luftėrat, trimėrinė e luftėtarėve dhe
luftėtareve. Kėnga shqipe, nė kohėn e sundimit tė egėr dhe asimilues, ishte
fjala e vetme e lirė qė shpėrthente si nevojė imediate pėr tė shėnuar ngjarjet
dhe qėndrimin e popullit ndaj realitetit. Ajo nuk ishte vetėm kėngė, por edhe
rrėfim, histori, dramė, roman, i rrėfyer nga rapsodėt, nga kjo klasė e
interpretuesve dhe transmetuesve tė historisė nga brezi nė brez. Oda, ku
kėndohej kėnga ishte njė shkollė kombėtare e mbamendjes sė popullit, sepse kėngėt nuk shkruheshin as
shėnoheshin, ato thjesht mbaheshin mend dhe transmetoheshin nga brezi nė brez,
shpeshherė edhe duke u modifikuar, duke u pasuruar me elemente tė reja dhe nė
shumė raste duke humbur elemente e fragmente tė shumta.
Mbijetesa e kėngėve
rapsodike nė Kosovė dhe nė treva tė tjera shqiptare, ėshtė fenomen i
veēantė, qė duhet studiuar nė raport me
kohėn, hapėsirėn, pushtimin e pandėrprerė, por edhe rezistencėn e pėrhershme,
gjithashtu tė pandėrprerė, kundėr ēdo bajlozi, kundėr ēdo pushtuesi nga Lindja
e Perėndimi, nga Veriu e nga Jugu, kundėr turk sulltanit e serb Dushanit,
kundėr pashallarėve tė zinj nga lindja e kundėr bajlozėve po ashtu qė zinj e tė
mėdhenj qė vinin nga perėndimi, nga detet e oqeanet.
2. Cikli i kėngėve pėr Ali Pashė Tepelenėn ėshtė mė i pasur dhe pėrmbajtėsor nė veri, sesa nė jug tė Shqipėrisė
Cikli i kėngėve pėr Ali
Pashė Tepelenėn duket se ėshtė mė i pasur nė veri sesa nė jug, madje pėr dallim
tė faktit se Ali Pashai nė jug paraqitet edhe si despot e vrasės, nė Kosovė dhe
nė trevat veriore, ai ėshtė vetėm hero i pėrmasave heroike, hero qė i bėn
karshillak Sulltanit dhe lufton mė mirė se Napoleoni, (Ali Pasha trim si Zana, Po lufton ma mirė
se fana) Emri, fanė, -
fana, ka kuptim entiteti pėr francezėt. Frėngu, emėr i cili nė Kosovė shėnon
latinėt, italianėt, nė rastin konkret shėnohet ushtria e Napoleon Bonapartit,
kundėr tė cilėt kishte luftuar edhe vetė Ali Pashė Tepelena.
Figura e Ali Pashait nė kėngėt e shėnuara veēmas nė Kosovė, ėshtė figurė e
trimit legjendar, njeriut i cili pėrballon me sukses Stambollin dhe Napoleonin,
Ai Pasha, i rrethuar nga 100 mijė forcat e Hurshid pashait kėrkon ndihmė nga gegėt, meqė
toskėt e vetė i kishte pėrgjakur dhe nuk ia kishin gjithaq besėn, edhe shumė
prej tyre luftuan dhe qėndruan heroikisht.
Kėngėt epike heroike pėr
Ali Pashė Tepelenėn pėrshkruajnė me realizėm kohėn e Pashait, trimit qė
vinte nga radhėt e jeniēerėve dhe i cili
kishte trashėguar ADN-nė e rezistencė sė
Gjergj Kastriotit
dhe tė Halil Patronės,
dy komandantėt mė nė zė tė Perandorisė
Osmane, tė cilėt nuk u pajtuan me robėrinė dhe luftuan pėr ēlirim nga
Porta e lartė. Nė njė rrėfim nga
Kronikat e Stambollit, flitet edhe pėr unzėn e Halil Patronės, tė cilėn e
kishin ruajtur dervishėt shqiptarė nė Stamboll dhe rreth dyzet vjet mė vonė, ia
kishin dėrguar Ali Pashait, nė Janinė.
Tė dy kėta kryengritės
kishin pasur fatin e njėjtė. Tė dy kanė hyrė nė historinė e Perandorisė Osmane
si kryengritės, tė cilėve Stambolli ua
ka shkurtuar kokat. Madje koka e Ali Pashait nga Janina ishte dėrguar nė
Stamboll, ku pėr njė javė kishte qėndruar e varur nė njė vend tė caktuar, me
qėllim pėr ta parė populli dhe pėr tu
bindur se ai ishte mposhtur, por ndoshta edhe me qėllim tė shprehjes sė njė
urrejtjeje mizore kundėr tij, tė cilėn
nuk e kishte fshehur as e fsheh dot Historia e Perandorisė Osmane.
Nė figurėn e Ali Pashait,
shqiptarėt e robėruar por liridashės kishin identifikuar kryetrimin, te i cili
kishin varur shpresat pėr ēlirim, edhe pse ai zyrtarisht ishte njė pasha i
Turqisė, por qė nė njė moment tė caktuar nuk e kishte pranuar autoritetin e
Sulltanit, duke shfaqur haptas qėndrimin e tij pėr ēlirim nga despotizmi aziatik.
Kėnga pėrshkruan
mobilizimin e Stambollit nė vitin 1821, kur Sulltan Mahmudi i Dytė kishte dėrguar 24
(44) pashallarė pėr ta likuiduar Ali Pashanė dhe kryengritėsit shqiptarė.
Pėrderisa Sulltan Mahmudi i Parė kishte vrarė pabesisht Halil Patronėn, 24 jeniēerėt
e tij dhe rreth 7000 jeniēerė shqiptarė nė nėntor tė vitit 1730, Sulltan
Mahmudi i dytė, 91 vjet mė vonė kishte filluar ekspeditėn e tij pėr ta
likuiduar Ali Pashė Tepelenėn, kryengritėsin e fundit tė jeniēerėve, i cili i
bėnte karshillėk Stambollit.
Nė kėngėn historike, 24 pashallarė pėrshkruhet
mobilizimi i Portės nėn komandėn e Hurshid Pashait, i cili kishte dy fermanė,
fermanin e parė, tė rrejshėm, me tė cilin kėrkohej qė Pashai tė dorėzohej pa
luftė, tė dorėzonte edhe dukatin, pėr tė cilin konsiderohej se e kishte fshehur
me qėllim pėr ta shpėtuar kokėn. Fermani i dytė zhvlerėsonte fermanin e Parė
edhe nė rast se Pashai dorėzohej.
Krejt njėjtė kishte ndodhur
edhe me Halil Arnautin. Sulltan
Mahmudi i Parė, i cili kishte marrė pushtetin, nė saje tė kryengritjes sė Halil
Patronės, jo vetėm qė e kishte falur atė dhe kryengritėsit e tjerė, por edhe i
kishte caktuar postin e Komandantit tė Rumelisė. Disa muaj mė vonė, po ai
Sulltan urdhėron tė vriten pabesisht njė nga njė, Halil Patrona, Musli Beshi dhe 24 jeniēerėt e tjerė, tė cilėt ishin
ftuar nė Pallatin Perandorak, gjoja pėr tė veshur rrobat e lėkurės, tė denja
pėr jeniēerėt qė dalloheshin nė vepra trimėrie.
Kjo ngjashmėri nuk ishte e
rastit, sepse vetėm me tradhti, Porta kishte arritur qėllimin, meqė e njihte
mirė mentalitetin e arnautėve dhe pėrkushtimin e tyre pėr mbajtjen e besės, e
fjalės sė dhėnė, e cila u ka kushtuar rėndė shqiptarėve, sidomos nė raport me
tė huajt.
Kėnga 24 pashallarė, nė
disa variante 44-pashallarė, ėshtė fragmentare dhe i akordon kėngėve tė
jugut tė Shqipėrisė, ashtu sikur edhe kėngėt pėr Zenel Gjolekėn, Ibrahim Tepelenėn
e tė tjerė. Me kėtė kėngė gjithsesi se
kemi tė bėjmė me njė pėrjashtim, meqė kėngėt e trimėrisė nė veri tė
Shqipėrisė janė kryesisht kėngė epike heroike ku dominon rrėfimi qė pėrcjellė
krejt historinė dhe qė nuk ėshtė aspak karakteristikė e kėngėve tė jugut tė
Shqipėrisė.
Kėngėt pėr luftėn e
Kosovės, rrėfejnė tėrė historinė, po ashtu edhe kėngėt pėr Ali Pashė Gucinė,
pėr Isa Boletinin, Azem Galicėn e trima tė tjerė.
Kėnga pėr Ali Pashė
Tepelenėn ėshtė fragmentare, ėshtė e pasur me pėrshkrim e situatės para
shpėrthimit tė luftės, por nuk pėrshkruan historinė e jetės dhe bėmave
paraprake tė Ali Pashait. Kėnga i kushtohet dimensionit epik tė luftės, mobilizimit
tė shqiptarėve nga veriu dhe jugu, ajo
pėrshkruan heroizmin, tradhtinė dhe fundin tragjik tė Pashait, tė cilin e kishin tradhtuar zebenia, turmat greke
shqiptare, rajaja por edhe bijtė. Nė njė pėrshkrim tė tillė ngihet si lapidar
madhėshtor Ali Pashė Tepelena, i cili hipur mbi atin me sylejbena qėndron nė
bedena tė kalasė pa frikė nga gjylja e topit tė Sulltanit. Ali Pashai
pėrshkruhet si Luan, asllan, ashtu sikur ėshtė pėrshkuar edhe nga Bajroni, Pukvili, shkrimtari hungarez,
Jokai Mor e po thuajse tė gjithė kronistėt e kohės.
Kėngėtari popullor ka
shkrirė nė kėngė pėrkushtimin mė tė fuqishėm pėr Luanin e Janinės. Ai, nuk i vė
nė spikamė asnjė ves, asnjė vepėr tė rėndė e mizore, meqė trimėria e tij pėr
ti bėrė ballė krejt njė Perandorie e kishte ngritur atė nė piedestal, sepse ai
ishte edhe mė trim se Fana, ėshtė fjala pėr Napoleon Bonapartin.
Ali Pasha
trim si zana
Po lufton
ma mirė se Fana,
nė variante edhe:
Ali Pasha
nė opanga,
Po lufton
ma mire se Fana.
3. Disa variante kėngėsh pėr Ali Pashė Tepelenėn nga Jugu i Shqipėrisė
Cikli i kėngėve pėr Ali
Pashė Tepelenėn, qė shtrihen nė krahinat
jugore tė Shqipėrisė deri nė Greqi e mė tej ėshtė mjaft i pasur, por edhe
heterogjen nė pėrmbajtje. Kėnga e jugut pėr nga ndėrtimi dallon nga ajo e
veriut tė Shqipėrisė, meqė ajo ėshtė kryesisht fragmentare, e stisur mirė me elemente narrative e artistike, dhe
gjithnjė e shkurtėr, me tri katėr strofa, pėr dallim nga kėnga rapsodike e
veriut.
Kėtu hetohet edhe njė
element tjetėr. Duket se rapsodėt e veriut janė mbėshtetur nė kėngėt e jugut
kur kanė qenė fjala sidomos te kėngėt e trimėrisė, sepse nė shembujt e tillė,
rapsodi i veriut, nuk ka pasur si t i shmanget pėrmbajtjes sė kėngės, nga e
cila ka vjelė informacionin. Edhe te kėnga pėr Zenel Gjolekėn, apo pėr
Ibrahimin e Tepelenės, kemi por tė
njėjtin ndėrtim, kryesisht fragmentar. ..
1.
Tridhet vjet do ma nizanė,
un prej teje se hek
sevdanė.
Moj Janinė, Janinė e shkretė,
Tė raft zjarri e tė djekt!
Mvjen keq, tkam godit vetė,
Stė gėzun as djemt as vetė!
Bijt e mi, ju soj ēifuti,
Njeri mu hallin sma di;
Jalla u preft sultan Mahmuti
Qi mflliqėt soj e oxhakun!
2.
Hanko kur polle Alinė
Ndriti bota vetėtimė...!
Qė kur ishte ēilimi
Me shokė bėnte beli
kur gjėmonte e binte shi
merrte shenjė nė llami
Kush e njih Ali asllanė?
Gjithė ditėn nė dorė me pallė
3.
Ali Pasha kur qe djal?
Nė Hormovė e kish
inanė...
Beri ura tė mėdha
dhe 101 kala...
4.
Koka nė Stamboll trupi nė
Janinė,
Tė vranė Ali Pasha,o Pasha tė grinė.
Ulur kėmbė kryq, i heshtur qėndron.
Sytė nga Janina, mendjen nė Stamboll.
Koburja nė brez pa shkrehur tė mbeti,
Mbi njė tradhtar njė gjarpėr dovleti.
Poshtė ballit tė rrudhur sytė e pėrqendruar,
Tregojnė nė heshtje atė qė kanė shkruar.
Fjalėn amanet botės po i thotė:
-Kush e beson hasmin, e paguan me kokė!
Cikli i kėngėve pėr Ali
Pashė Tepelenėn ka qenė dhe vazhdon tė jetė shumė i pėrhapur nė Kosovė dhe nė
Iliridė. Luanit tė
Shqipėrisė dhe tė Ballkanit i kanė kėnduar
kėngė edhe grekėt, arvanitasit, bullgarėt madje edhe turqit.
Kėnga 24 pashallarė, e cila
kėndohet sidomos nė Kosovė dhe nė trevat veriore tė Shqipėrisė, ėshtė kėngė
tipike, epike-heroike, pa dyshim kėnga mė e fuqishme qė ėshtė krijuar pėr
trimin, i cili i bėn karshillak Stambollit dhe qė lufton mė mirė se Fana, mė
mirė se Napolon Bonaparti. Pasi, nė
fillim tė kėngės pėrshkruhet pėrgatitja
e Portės pėr ta sulmuar Ali Pashanė, fillon dialogu i Pashait me Vasiliqen, e
cila qante pėr fatin e saj dhe tė pashait. Aliu e trimėron duke ia pėrmendur
kėshtjellat, madje edhe dy bijtė e tij, Salihun
e Miftarin. Por Vasiliqia
me tė drejtė nuk u besonte bijve tė Pashait, ndėrkohė qė ai do
tė mallkonte tė dytė bijtė, nėse nuk e ndihmonin babanė.
-Ata nė kofshin zog jetimi
-Ishalla i
pret sulltan Selimi
-Ata n
kofshin zog ēifuti
-Ata i
prenė Sulltan Mahmuti.
Pėrveē dialogut tė Ali
Pashait me Vasiliqen, kėnga 24 pashallarė ėshtė ndėrtuar me modelet e
pėrshkrimit epik tė trimėrisė, duke madhėruar pashanė, duke mbėshtetur atė,
duke mos i pėrmendur as edhe njė ves tė keq, duke e ngritur nė hero dhe duke
vajtuar mungesėn e duhur tė pėrkrahjes nga tė gjithė shqiptarėt.
Nė vargun kuptimplotė, nė
qafė tė paqin zebenia kėngėtari anonim flet pėr tradhtinė qė i kishin bėrė
pashait, arvanitasit e grekėt, tė cilėt kishin shfrytėzuar luftėn e tij kundėr
Sulltan Mahmudit dhe kishin shpallur pavarėsinė e Greqisė. Zebenia turmat qė kishin shfrytėzuar
pėrleshjen e Ali Pashait me Portėn nuk i
nuk i kishin kursyer as ushtarėt e Ali Pashait, madje as familjen e tij.
Rapsodi anonim nga Kosova,
pėrshkruan qėndresėn dhe heroizmin e pashait duke e ngritur nė piedestal
trimėrinė dhe qėndresėn e tij.
Ēka
kalaja qi po dridhet?
Ali pasha
nuk po lidhet!
Ēka
kalaja, bumbullon?
Ali Pasha
po lufton!
Lum kalaja
ka ka mrena!
Ali Pashėn
me shtatė zemra.
Kush po i
sillet rreth bedenit
Ali Pasha prej Tepelenit.
Ali Pasha
nga Tepelena,
E kish
atin me sylejbena,
Ali Pasha
burrė ne tagana,
Po lufton
ma mirė se Fana.
4.Ali Pashė Tepelena nė kėngėt greke e arvanitase
Kėnga greke pėr Ali Pashė
Tepelenėn e kėnduar nga kėngėtari
arvanitas i Salaminės, i mirėnjohuri,
Gjorgji Papasideri ėshtė kėngė vaji e pikėllimi, ėshtė thirrja qė iu bėn
Vasiliqia, gruaja e tij e re me origjinė greke,
arvanitasve dhe tė gjithė rumeliotėve pėr ta pėrkrahur Ali Pashanė, nė
momentet vendimtare tė qėndresės sė tij.
Ajo, duke parė se forcat e Sulltanit ishin nisur nga tė gjitha drejtimet
pėr t ia marrė kokėn Pashait, fton arvanitasit e grekėt e pasur ta shkrijnė pasurinė
dhe tė rreshtohen pėr krah tij. Duke parė se rajaja, zebenia, nuk po e
ndihmonte Ali Pashanė, ajo, i quan ata tė mjerė, edhe pse ka respekt pėr
trimėrinė dhe nderin e tyre.
Kėnga e Jorgji Papasiderit
ka po thuajse tė njėjtėn melodi me kėngėn Tė hanėn kur topi krisi. Mbase
ėshtė pėr tė besuar se kėnga greke mund tė jetė po aq e vjetėr sa kėnga shqipe,
nė mos mė e hershme dhe kjo pa dyshim se daton qysh nga vitet 20 tė shekullit
19-tė, kur Sulltan Mahmudi i Dytė kishte shpartalluar Ali Pashė Tepelenėn, i
kishte vrarė bijtė e tij dhe tė gjitha ata qė kishin rezistuar.
Teksti i kėngės sė Papasiderit
Vasiliqia
urdhėron, urdhėron,
Aman Vezir
Ali Pasha, aman- aman!
Vini zjarr
nė fusha, nėpėr fusha,
Aman
digjeni Janinėn, aman- aman!
Ju
rumeliotė e arvanite,
Te jeni
krenarė, aman- aman!
Shkrini
pasurinė tuaj, shkrini!
Aman pėr
tė mirėn Tuaj, aman,-aman.
Arvanite
tė nderuar, tė nderuar!
Ku eshė
Ali pasha , o tė mjerė, o tė mjerė!
Kėngėt pėr Ali Pashė
Tepelenėn edhe aktualisht kėndohen kudo nė trojet e Shqipėrisė etnike, nė raste
tė rralla kėndohen edhe nė Greqi e Maqedoni, Dikur i kanė kėnduar dhe i kanė
pėrhapur dervishė bektashinj, kryesisht me origjinė shqiptare, ata madje i kėngėt pėr Ali Pashanė i kanė
kėnduar edhe nė Stamboll, nė organizime tė fshehta fetare. Jo rastėsisht koka e
Ali Pashait ėshtė ruajtur nė njė varr nė Stamboll, po ashtu nga dervishėt
bektashi, i tillė sikur ka qenė Ali Pashai, Halil Patrona e shumė trima tė
tjerė shqiptarė gjatė kohės sė sundimit tė Perandorisė Osmane.
Njizet e katėr pashallarė
Njizet e
kater pashallarė
Se nė
Janinė von e ranė
Zaptuen
Shkodėr, Elbasan
-Ēke
Vasilkė qė po kanė?
-Na e kemi
yē kalanė?
-Kem n
Berat dy asllanė,
-Kemi
Salih e kem Miftar,
- S na i
kane shokėt n komb shqiptar.
-Mos m' i
fal pashė qato fjalė!
-Ata nė
kofshin zog jetimi
-Ishalla i
pret sulltan Selimi
-Ata n'
kofshin zog ēifuti
- Kta i
prenė Sulltan Mahmuti.
Sulltan
Mahmudi, mbret i ri
I ēet
topat Mahmudi,
Bani
pashėn fermanli.
-Mustafė pasha, binish gjatė
-Ku po i
ēon kėto bajraqe!
-Po ja
ēojmė kullės Gatė
-Me ja
kallė kulmin flakė
-Deri t' i
pikin strehėt gjak.
Mori kulla
nė breg tė gjolit!
Karshillak
i ēon Stambollit.
Mori kulla
n breg tė detit!
Karshillak
i ēon Dovletit.
Ty po tė
thonė Demė Alia,
Me hyxhym
po tė shkon xhemia
N qafė tė
paēin zebenia (rajaja)
Kemi ymytin te Perendia.
Ē ka
kalaja, qi po dridhet?
Ali pasha
nuk po lidhet!
Ē ka
kalaja, bumbullon?
Ali Pasha,
po lufton!
Lum
kalaja, kend ka mrena!
Ali Pashėn
me shtatė zemra.
Kush po i
sillet rreth bedenit
Ali Pasha prej Tepelenit.
Ali Pasha
nga Tepelena,
E kish
atin plot sylejbena,
Ali Pasha
burrė ne apanga
Po lufton
ma mirė se Fana.
5. Tė hėnėn kur topi krisi, kėngė pėr lavdinė dhe heroizmin e
Ali Pashė Tepelenės
Njė variant tjetėr i kėngės
pėr Ali Pashė Tepelenėn ėshtė edhe kėnga: Tė
hėnėn kur topi krisi, po ashtu njė kėngė epike heroike, nė tė cilėn i
kėndohet trimėrisė dhe qėndresės sė Ali Pashait. Kjo kėngė, e cila kėndohet
kryesisht nė Kosovė, por edhe nė viset veriore tė Shqipėrisė ka disa
karakteristika tė veēanta, pėrkushtuese, ku kėngėtari anonim popullor
pėrshkruan frymėn mobilizuese tė toskėve e tė gegėve, por edhe qėndresėn dhe
heroizmin e Pashait, i cili mbrohej me tė gjitha forcat, pavarėsisht rrethanave
tė pafavorshme nė fushėn e betejes, meqė nga tė katėr anėt ishte rrethuar
nė Kėshtjellėn e tij, nė Janinė dhe nuk
pranonte tė dorėzohej, edhe pse se ishte plak nė moshė mbi 80-vjeē. Fakti
se luftonte me njė Padishah, me njė Perandori ia forconte moralin luftarak,
andaj nuk dorėzohej. Kėnga nuk pėrshkruan dorėzimin, as fundin tragjik tė
Pashait. Ky element ėshtė dhėnė gjatė tekstit tė kėngės si njė efekt paralajmėrues, se Pashai ishte zėnė
muhasere, ishte rrethuar nga tė gjitha anėt. Po ashtu, kėngėtari anonim
popullor, duke qenė njohės i mirė i rrethanave, sikur paralajmėron fundin
tragjik tė pashait. Ali pasha i mjerė u ba muhaserė, Ali Pasha i ngratė,
lufton ditė e natė...
Duke qenė se lufta e tij
kishte kaluar nė pėrmasa epike, kėngėtari popullor, sado qė nė disa elemente
elegjiake, rezervohet nga pėrshkrimi real i fundit tragjik tė Ali Pashait, kur
atij i hiqet koka dhe i dėrgohet nė Stamboll. Refreni i kėngės, ėshtė lajtmotiv
i luftės dhe heroizmit, ėshtė lajtmotiv i mobilizimit popullor dhe i
pėrforcimit tė vetėdijes kombėtare. Nė disa variante, vargjet e fundit tė
refrenit i gjejmė tė shprehura me ndenja tė thella ēlirimtare si: Bini toskė e
gegė, pėr Atdhe me vdekė!
Tė hanėn kur topi krisi,
Ja dha kalasė anė pėr anė,
Mbreti pashallarėt i nisi,
Mbi vezir, Ali pashanė.
Ali pasha i ngratė,
lufton ditė e natė,
Ali Pashė Berati,
po i luftojke ati,
Bini gegė e bini!
Se ju trima jini!
Bini toskė e gegė!
fishekė ju hapė vetė!
24 pashallarė ( nė variante edhe 44 pashallarė)
Donė me i hy kalasė pėrmrena,
Ali Pasha dul i parė,
Ali Pasha, Tepelena.
Ali Pashė Berati,
Po i luftojke ati,
Ali Pashė Terhalla,
Nuk po i hajke palla.
Bini gegė e bini!
Se ju trima jini!
Bini toskė e gegė!
Fishekė ju jap vetė!
Duro top, duro havana,
Oj kalaja me bedena,
Luftė po ban me Padishah,
Ali Pasha, Tapelena.
Ali pasha trimi,
prej goje po i del tymi.
Ali Pasha jonė,
Lufton si e ka zakon.
Bini gegė e bini!
Gjithmonė trima jini!
Bini toskė e gegė!
Fishekė ju jap vetė!
(Bini toskė e gegė,
Pėr Atdhe me vdekė)
Ku je ti Sulltan Mahmudi,
Ti murtati i osmanlisė?
Se mue m thonė Ali Baruti
Du me vdekun, nė Janinė.
Ali pashė Berati,
Po tė luftojke ati,
Ali Pashė Tėrhalla,
Nuk po t hajke palla,
Bini toskė e gegė!
Fishekė ju jap vetė!
(nė variante)
Bini toskė e gegė!
Pėr atdhe me vdekė.
Variantet e kėngėve
pėr Ali Pashė Tepelenėn kanė qenė tė
shtrira jo vetėm nė katėr Vilajetet e Shqipėrisė, por edhe nė Greqi, Bullgari,
madje edhe nė Turqi. Kjo shtrirje e heroizmit tė tij pėrmes kėngėve ka lėnė
gjurmė tė jashtėzakonshme dhe kėto kėngė kanė arritur tė freskėta e tė pa
deformuara deri nė ditėt tona. Cikli i kėngėve pėr Ali Pashė Tepelenėn, nuk
ėshtė zbehur kurrė, meqė shembulli dhe heroizmi i tij ka qenė dhe ka mbetur burim frymėzimi pėr
unitet, bashkim kombėtar dhe krijimin e plotė tė Shqipėrisė. Po kėshtu, duhet
tė veēohet me kėtė rast edhe fakti se Ali Pashė Tepelena nė kėngėt e veriut,
ėshtė hero i pashtruar, kundėrshtar i Sulltanit por edhe i Napoleonit, njė
prijės i madh i shqiptarisė. Kėngėtari i veriut, figurės sė Ali Pashait nuk ia pėrshkruan despotizmin, sjelljen e
egėr edhe kundėr bashkėkohėsve, sepse veprimet e tilla i konsideron si punė tė
brendshme, andaj me asnjė varg nuk e akuzon pėr veprat e tilla. Ali Pashė
Tepelena, ėshtė shqiptari i dytė pas Gjergj Kastriotit-Skėnderbeut, i cili
luftoi pėr shkėputje nga Perandoria Osmane. Nga lufta dhe heroizmi i tij
pėrfituan grekėt, bullgarėt, serbėt, rumunėt, meqė Perandoria Osmane, kishte
marrė goditje tė fuqishme nga dy pashallarė shqiptarė, nė Ballkan nga Ali Pashė
Tepelena dhe nė Egjipt e nė botėn arabe nga shqiptari tjetėr i famshėm, Mehmet
Ali Pasha. ( Ahmet Qeriqi)
Literatura:
Jokai Mor,
Luani i Janinės ( Ditėt e fundit tė jeniēerėve).
Kėngė tė
trimėrisė pėr Ali Pashė Tepelenėn. Botime, folklor.
Fjalori
enciklopedik shqiptar.
Wikipedia.
24
pashallarė, kėngė e kėnduar nga rapsodi Rizah Bllaca.
Kėnga e
Gjorgji Papasiderit, "Vasiliqia urdhėron".
Variant i
kėngės 44-pashallarė, kėnduar nga Rifat Berisha.
Variant i
kėnduar nga Tahir Drenica e shumė kėngėtarė tė tjerė.
lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mri_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nya_Latn als_Latn bam_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn azj_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn fur_Latn ind_Latn ace_Latn fur_Latn unk lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn unk als_Latn glg_Latn tur_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn dyu_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn kea_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn kac_Latn nso_Latn bem_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn war_Latn als_Latn ewe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bam_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn crh_Latn als_Latn taq_Latn crh_Latn als_Latn lit_Latn taq_Latn taq_Latn wol_Latn hat_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn taq_Latn hat_Latn lit_Latn bem_Latn hrv_Latn bem_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mri_Latn smo_Latn als_Latn lit_Latn mri_Latn eus_Latn als_Latn mri_Latn als_Latn als_Latn bam_Latn kab_Latn cym_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kam_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn run_Latn als_Latn nno_Latn kea_Latn ayr_Latn als_Latn nno_Latn eus_Latn ron_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn est_Latn fao_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn hau_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hau_Latn als_Latn ces_Latn epo_Latn ewe_Latn als_Latn mlt_Latn gaz_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn kac_Latn luo_Latn bem_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn war_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn bam_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sun_Latn fin_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn fij_Latn tuk_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn glg_Latn kmr_Latn als_Latn jav_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn quy_Latn scn_Latn als_Latn kmr_Latn bem_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn lit_Latn pap_Latn als_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn luo_Latn als_Latn lit_Latn bem_Latn scn_Latn als_Latn srd_Latn unk als_Latn mri_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn