als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Njohja e sė kaluarės ėshtė shkolla e sė ardhmes)
Nė kėtė qytet tė lashtė, sa vetė historia dhe jeta e shqiptarėve, para 570 vjetesh, kryetrimi ynė, Gjergj Kastrioti Skėnderbeu, mblodhi princėrit shqiptarė nė Kuvendin e madh tė Lezhės sė asaj kohe, mė 2 mars tė vitit 1444. Qė nga ajo kohė, sa duket, historia ėshtė tallur me tė gjallėt e kėtij populli, nė tė gjitha periudhat kohore pas vdekjes sė Skėnderbeut. Por njė mėsim i madh i kėsaj historie asnjėherė nuk ėshtė harruar, duke ju kujtuar dhe rikujtuar shqiptarėve, se pa ato vendimet themelore qė kishte marrė Kuvendi i Lezhės, as nuk mund tė mbrohej populli, as nuk mund tė bėhej bashkimi kombėtar, as nuk do tė mund tė krijohet njė treg i pėrbashkėt shqiptar.
Prandaj qė tė rishkruhet historia e shqiptarėve, e popullit shqiptar dhe e kombit shqiptar, si dy pėrkufizime historikisht tė ndara, doemos ėshtė e nevojshme tė sqarohen tė gjitha ecejaket e jetės historike tė kėtij populli, nė mėnyrė qė tė dėshmohet se edhe sot e gjithė ditėn ka nevojė pėr njė bashkim, ashtu siē ishte konceptuar nė Kuvendin e Lezhės, tashti me pėrmasėn e kombit e jo tė Principatave, pėr njė ushtri shqiptare, qė ta pėrballojė dhe ta largojė armikun nga tokat e tij, ende tė pushtuara, tashti si gjeografi kombėtare, e jo si gjeografi e Principatave mesjetare, si dhe tė sigurojė mjete, pra tė ketė njė arkė tė pėrbashkėt pėr tė pėrballuar shpenzimet e mėdha tė luftės, tashti si njė luftė pėr bashkimin kombėtar, e jo si luftė e Principatave shqiptare, qė luftonin kundėr Perandorisė Osmane. Pra, pėrmasa kohore, historisė sonė ia ka imponuar edhe pėrkufizimet, tė cilat deshėn apo nuk deshėn shqiptarėt, njė ditė do tė realizohen.
Hyrje
Kėsisoj, prandaj, ndoshta askujt nga ne tė gjallėt e sotėm, por as baballarėve tanė, pra shqiptarėt kudo qė janė, kurrė nuk ka mundur tu shkojė ndėrmend se tri vendimet kryesore tė Kuvendit tė Lezhės, edhe sot janė aktuale, sepse nuk janė realizuar gjatė historisė.
Nė historinė tonė tė lashtė, ashtu siē e kanė thėnė edhe studiues tė huaj edhe studiues shqiptarė, thuajse asnjėherė nuk kanė pushuar luftėrat, qofshin nėpėr krahina tė veēanta shqiptare, qofshin nė tėrė hapėsirėn e gjeografisė shqiptare. Mirėpo, asnjėherė nuk ėshtė bėrė njė vėshtrim kritik, dua tė them edhe njė lexim kritik i historisė sonė, nė mėnyrė qė tė shihen edhe mundėsitė, edhe rrethanat kohore, edhe mangėsitė, por edhe dėshtimet tona.
Ndonjėherė, atykėtu, kur ndonjė i huaj, kryesisht dashakeqės pėr historinė e popullit tonė, thotė edhe ndonjė tė vėrtetė pėr dobėsitė tona, na vjen inat, gjė qė do tė thotė se ende nuk jemi ne gjendje tė pėrballemi me realitetin e fakteve historike. Mirėpo, po ashtu dihet fakti se ndoshta njė pjesė e madhe e atyre fakteve ende nuk janė zbuluar dhe ende nuk janė publikuar, nė mėnyrė qė tė krijojmė njė mendim objektiv pėr rrjedhėn e shekujve tė historisė nė jetėn e popullit shqiptar, por edhe nė jetėn e formimit tė kombit shqiptar.
Historia e luftėrave dhe e ekzistencės sė popullit shqiptar
Kur Sami Frashėri, bashkė me rilindės tė tjerė, po hartonte programin e madh kombėtar, Shqipėria ēka qenė, ēėshtė dhe ēdo tė bėhet, i cili ende, as pas Luftės sė lavdishme tė Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės, nuk ėshtė realizuar plotėsisht, kishte parasysh po ato kėrkesa themelore qė kishte vendosur Kuvendi i Lezhės dhe qė i kishte zbatuar Gjergj Kastrioti Skėnderbeu.
Njė nga rilindėsit e tjerė, ndėr mė tė veēuarit, ishte edhe ideologu i bashkimit shqiptar, Vaso Pashė Shkodrani, i cili duke njohur mirė gjendjen e shqiptarėve tė shekullit nėntėmbėdhjetė, shkruante:
Ēonju, shqyptar, prej gjumit ēonju,
Tė gjith si vllazėn n'nji besė shtėrngonju,
E mos shikjoni kish e xhamija,
Feja e shqyptarit asht shqyptaria!
Pra, katėr shekuj mė vonė nga vendime tė mėdha tė Kuvendit tė Lezhės, Rilindja jonė kombėtare po kėrkonte realizimin e vendimeve tė mėdha tė Kuvendit tė Lezhės, e qė ishte krijimi i bashkimit tė popullit nė luftė kundėr pushtuesit, nė mėnyrė qė tė ēlirohej hapėsira e pushtuar e gjeografisė shqiptare.
Rilindėsit tanė, sa thonė shėnimet historike, publicistike dhe historiko-letrare, e dinin mirė historinė e popullit tė tyre, siē i dinin mirė tė gjitha luftėrat qė ishin zhvilluar kundėr tė huajve. Mirėpo, po ashtu i dinin mirė edhe pėrēarjet e tė gjithė krerėve tė kėtyre pėrpjekjeve, ose i dinin, siē thuhet me gjuhėn e gazetave tė sotme, edhe skenat edhe prapaskenat e luftėrave tė tyre. Prandaj, e dinin mirė se po nuk u realizua kėrkesa themelore e Kuvendin tė Lezhės, nuk do tė kishte fitore tė pėrmasės kombėtare, siē nuk kishte pasur gjatė gjithė kėsaj periudhe historike.
Pra, ēėshtja kryesore qė ishte biseduar nė Kuvend, ishte bashkimi i vendit nė luftė kundėr pushtuesit.
Nga ajo kohė e kėndej, nuk e di kur ka ndodhur njė bashkim i tillė nė tokat e gjeografisė shqiptare, pėrveē nė kohėn e Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit.
Kėtė bashkim tė popullit nuk arritėn ta bėjnė as Pashallėqet e Mėdha tė Janinės dhe tė Bushatlinjėve tė Shkodrės, edhe pėr faktin se nuk arritėn ta bashkojnė popullin nė luftė kundėr pushtuesit.
Kėtė nuk e thotė dhe nuk mund ta thotė as historia jonė. Pastaj, varėsisht nga zhvillimi i ngjarjeve, sidomos nė luftėrat ballkanike, sidomos nė Luftėn e Parė Botėrore, edhe mė tutje, edhe pas Luftės sė Dytė Botėrore, populli shqiptar jo vetėm u pėrgjysmua, edhe si komb i organizuar, por ju pėrgjysmua gjeografia e atdheut tė tij.
Nėse Principatat e Mesjetės shqiptare, ato qė i kishte bashkuar Kuvendi i Lezhės, i cili ishte mbajtur vetėm disa muaj pas kthimit tė Skėnderbeut nė Krujėn e tij, kishin arritur tė krijonin bashkimin e popullit, kishin arritur tė krijonin njė ushtri qė i kishte pėrballuar pėr 25 vjet sulmet gjenocidiale tė Perandorisė mė tė madhe tė kohės, nėse kishte arritur tė krijonte njė arkė tė pėrbashkėt, a mund ta thonė periudhat e mėvonshme historike se nuk kanė pasur ku tė mėsojnė qė tė bėhen bashkė dhe tė luftojnė pėr lirinė e vendit.
Prandaj, edhe historia jonė, edhe ne si lexues tė saj mė shumė merremi duke folur pėr vuajtjet, humbjet, pėrgjakjet, copėtimet e gjeografisė kombėtare, pushtimet shekullore, e asimilimet aq tragjike, sa ndonjėherė harrohet se njerėzit e atij vendi qė ėshtė i pushtuar e kanė obligim jetėsor dhe qytetarė qė tė bėhen bashkė e tė luftojnė kundėr robėrisė.
Historia e shqiptarėve dhe historia e ushtrisė shqiptare
Dikush thotė se Ushtria Shqiptare ėshtė krijuar me vendimin e Kuvendit tė Vlorės, mė 1912, kur ėshtė shpallur Pavarėsia e Shqipėrisė. Kėshtu thotė edhe historia e Ushtrisė Shqiptare. Historikisht dihet se pavarėsia ishte shpallur pėr tėrė gjeografinė kombėtare shqiptare. Por qė nga ajo kohė, mė shumė se gjysma e tokave shqiptare nuk kanė pasur ushtri tė veten.
Kush e pruri datėn e themelimit tė ushtrisė shqiptare nė fillim tė shekullit nėntėmbėdhjetė, kur ajo ishte bėrė nė fillim tė shekullit pesėmbėdhjetė.
Ideologu i Programit tonė Kombėtar, qė nuk ėshtė realizuar ende nė jetėn historike tė shqiptarėve, Sami Frashėri, nė veprėn e tij madhore, Shqipėria ēka qenė, ēėshtė dhe ēdo tė bėhet, jep numra tė saktė jo vetėm pėr formimin, por edhe pėr mėnyrėn e organizimit tė ushtrisė shqiptare, duke pėrcaktuar numrin e ushtarėve nė varėsi me hapėsirėn e gjeografisė kombėtare.
Ēėshtja tjetėr ishte krijimi i njė ushtrie shqiptare me tė gjitha repartet e saj, ashtu siē ishin tė organizuara ushtritė mė tė pėrparuara tė shekullit nėntėmbėdhjetė. Sa di unė, deri sot askush nuk ėshtė marrė me kėtė ēėshtje nė Programin e Rilindjes sonė Kombėtare, tė cilin e kishte hartuar Sami Frashėri dhe, i cili, ende nuk ėshtė realizuar nė jetėn e shqiptarėve.
Historia jonė, nuk e thotė saktė se ushtria e Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit, a ishte ushtri e gjithė popullit, apo kishte vetėm pjesėmarrjen e krahinave nė tė, diēka e ngjashme me pjesėmarrjen e Principatave shqiptare nė kohėn e Skėnderbeut.
Historia e Kuvendit tė Lezhės dhe tregu i pėrbashkėt shqiptar
Nė vazhdim do tė prekė njė ēėshtje, qė po bėhet pėr ēdo ditė e mė shumė aktuale. Prandaj, dua tė ndalem te vendimi i tretė i rėndėsishėm i Kuvendit tė Lezhės. Kjo ēėshtje e tretė, ishte vendimi pėr krijimin e njė arke tė pėrbashkėt pėr tė pėrballuar shpenzimet e luftės. Dhe kjo luftė, siē e thotė edhe historia jonė, edhe ajo botėrore, ka zgjatur 25 vjet.
Kėtu nuk dua qėllimisht tė merrem me faktin se a ka pasur Lufta e Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės njė arkė tė pėrbashkėt, as me faktin se sa kanė dhėnė shqiptarėt, kudo qė janė, pėr luftėn e tyre ēlirimtare. Ndoshta, sepse distanca historike ende ėshtė e vogėl pėr madhėshtinė e kėtyre ngjarjeve.
Nė historinė e popullit tonė, sidomos pas Luftės sė Dytė Botėrore, filluan ato qė quhen pėrcaktime ideologjike, ato qė quhen faktorė ndikues krahinash, ato qė quhen mos pėrzierje nė punėt e brendshme tė vendeve fqinje, edhe pse gjeografia kombėtare ishte e copėtuar, po nga kėta fqinjė dhe me vendime tė Evropės sė kohės, edhe pse gjysma e popullit shqiptar ishte i robėruar, edhe pse ky popull mund tė jepte e tė merrte me kėdo tjetėr, edhe me kinezėt, por vetėm me pjesėn tjetėr tė popullit shqiptar, qė kishte krijuar njė shtet tė vetin, shtetin qė edhe sot historia i thotė Shqipėri londineze, pra me kėtė popull tė kėtij shteti, edhe pse edhe ai ishte shqiptar, nuk mund tė jepte dhe tė merrte pjesa e mbetur nėn okupim e popullit shqiptar, pra nuk u lejohej njė treg i pėrbashkėt.
Pėr ēudi tė zotit, edhe nė fillim tė shekullit njėzet e njė, po kjo Evropė harton njė Rezolutė pėr Kosovėn, ku qė nė fjalinė e parė i ndalohet tė bashkohet me vendet fqinje. Doemos se ėshtė e kuptueshme. Bėhet fjalė se Kosova e ka tė ndaluar tė bashkohet me pjesėn tjetėr tė gjeografisė sė saj kombėtare, me Shqipėrinė. Pėr fat tė popujve tė robėruar, luftėrat ēlirimtare pėrherė i kanė nėpėrkėmbur dhe i kanė bėrė tė pavlefshme rezolutat e ndryshme nė tė gjitha kohėrat kur janė hartuar ato.
Pėrfundim
Shqiptarėve nuk u duhet rishkrimi i historisė, kur dihet se ajo shkruhet nė pesė a mė shumė pjesė, tė pushtuar nga pesė a mė shumė popuj tė ndryshėm, edhe me miratimin xhentėlmen tė Evropės, qė sot i plasi zemra tė bėhet demokratike dhe e bashkuar.
Po, pra, shqiptarėve aktualisht nuk u duhet rishkrimi i historisė nė kėto kushte dhe nė kėto rrethana historike qė jemi si popull dhe si komb. Nuk u duhet, sepse nuk besoj se ka diku njė komb modern nė Evropėn e sotme qė ende ėshtė i ndarė, gjeografia kombėtare e tė cilit ende ėshtė e copėtuar dhe e pushtuar.
Mė tutje, nuk u duhet, sepse edhe ajo puna mė e vogėl, siē ėshtė marrėdhėniet e pėrbashkėta tregtare, fjala vjen, edhe 15 vjet pas Luftės sė Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės, nuk po realizohet nė asnjė mėnyrė. Shqiptarėt andej e kėndej kufirii tė Shqipėrisė londineze, bėjnė mė shumė tregti me armikun e tyre historik, se sa nė mes dy vendeve tė tyre, fatkeqėsisht ende tė ndara me kufij politikė.
Shqiptarėt, pra, jo vetėm nuk kanė njė treg tė pėrbashkėt, por e dėnojnė njėri-tjetrin me lloj-lloj taksash doganore, nė doganat qė na i kanė caktuar tė huajt, qofshin ata edhe miqtė tanė tė pėrhershėm, apo tė pėrkohshėm.
Prishtinė-Lezhė,
Mė 7. 11. 2014
Burimet
1. Kristo Frashėri, Skėnderbeu i shpėrfytyruar, Tiranė, 2009
2. Virgjil Kule, Gjergj Kastrioti Skėnderbeu - Kryqtari i fundit, Tiranė, 2012
3. Sami Frashlri, Shqipėria ēka qenė,ēėshtė dhe ēdo tė bėhet, Bukuresht, 1899
4. Vaso Pashė Shkodrani, O moj Shqypni, Prishtinė, 1982
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn