als_Latn dik_Latn sag_Latn
Përmendjen më hershme të qytetit Gjirokastrës në dokumentacionin historik e kemi në vitin 1336 tek kronisti bizantin Kantakuzeni, i cili kur flet për kryengritjen e arbëreshëve kundër Bizantit e cilëson si qytet dhe kështjellë me emrin Argjirokastro. Gjirokastra gjatë gjysmës së dytë të shekullit të XIV-të deri në prag pushtimit osman, në vitin 1417, sundohej nga familja feudale e Zenevisëve. Me pushtimin u bë për një kohë qendra kryesore e administratës osmane në Shqipëri. Kështu në regjistrin osman të vitit 1431-32, më i vjetri që ruhet nga ajo periudhë, Gjirokastra është qendra e Sanxhakut Arvanid, i cili përfshinte gjithë tokat shqiptare të pushtuara nga turqit deri atë vit. Në atë kohë Gjirokastra kishte 121 kryefamiljarë, 15 beqarë dhe 27 të veja pra gjithsej 163 shtëpi, të gjitha të krishtera. Ndërsa në vitin 1520 numri i kryefamiljarëve shënon një rritje të vogël duke arritur shifrën 143. Me sa duket qyteti shtrihej kryesisht në fortesë dhe pranë mureve të saj. Sipas regjistrimit të vitit 1583(991H) qyteti rezulton me një rritje të banorëve të vet duke pasur 363 shtëpi, nga të cilat 232 kryefamiljarë të krishterë, 66 beqarë të krishterë dhe 66 banorë mysliman, pra rreth 2500 frymë. Me sa duket siç vëren studiuesi holandez Machiel Kiel kemi një rritje të ngadalshme të qytetit rezultat i terrenit në të cilin ngrihet dhe zhvillimit dhe nivelit ekonomik të rajonit.
Të dhëna me vlerë të veçantë na jep udhëtari i famshëm turk Evlia Çelebi, i cili e viziton qytetin në 1670-71. Gjatë përshkrimit të fortesës ai tregon për xhaminë që kishte ndërtuar aty Sulltan Bajaziti i II-të. Mendojmë se ai do të ketë qenë porositësi i saj gjatë qëndrimit të tij në Shqipëri gjatë vitit 1492, i angazhuar në ekspeditën kundër Labërisë (Himarës). Xhamia ishte me çati të rrafshtë dhe minare të gurtë. Ishte një xhami e madhe dhe e vjetër 80 këmbë e gjatë dhe 40 këmbë e gjerë. Në brendësi kishte katër kolona të gdhendura dhe një tavan prej dërrasa të puthitura me një zbukurim interesant. Ai na tregon gjithashtu se në këmbët e minares ishte një stere e madhe që mblidhte ujërat e çative të ndërtesave brenda kalasë.
Çelebiu na thotë se qyteti i jashtëm kishte tetë lagje me tetë xhami ku falej e premtja. Më e vjetra ndër to ishte xhamia e Sulltan Bajazitit të II-të, në Kala. Një tjetër xhami ishte ajo e Hizir Agait, një ndërtesë e hijshme me minare prej guri të gdhendur. Ajo ndodhej në lagjen Cfakë dhe prej saj ruhej deri vonë një tyrbe. Çelebiu na tregon se nën këtë xhami, pranë një hamami ishte xhamia e Haxhi Muratit me mure të bukur prej guri, minare të ndërtuar mirë dhe një çezmë me ujë të shijshëm. Në brendësi kishte një tavan të zbukuruar hijshëm. Një tjetër xhami ishte ajo e Memi Pashës ndërtuar në një qoshe të pazarit, një xhami e vogël por moderne dhe tërheqëse që merrte jo më shumë se 100 njerëz. Minarja e saj ishte ndërtuar prej gurësh të gdhendur dhe me përpjesëtime të mira. Veç tyre përmend edhe xhaminë në Palorto një ndërtesë e bukur dhe atë në Varosh(Vutosh) e madhe dhe e vjetër.
Veç tyre, qyteti kishte shtatë mesxhide (xhami të lagjeve ku nuk falej e premtja) dhe tri teqe. Më të njohura ,sipas Çelebiut ishin ato të Berki Efendiut, Memi Beut .Varoshit dhe e allaj beut. Nga një mbishkrim që ruhej në një banesë mësojmë mbi ndërtimin dhe rindërtimin e xhamisë së Dunavatit nga Edipi i Ymer Karagjozit, në vitin 1886-1887(1304H);
Ndër tre teqetë më e njohura ishte ajo që përmendmë më lart në xhaminë e Teqesë. Jashtë qytetit Kiel përmend teqenë e Bektashinjve atë Asim Babait, brenda një oborri rrethuar me mure të larta dhe të trasha ndërtim sipas tij i shekullit të XVIII-të. Kiel na tregon se me interes ishte hyrja me dy tyrbe anash të mbuluara me kube. Po në periferi të qytetit ishte një tyrbe ajo e Haxhi Sulejman Babait, krijuar sipas Hasluck në shekullin e XIX-të, me katër tyrbe anash, gjashtëkëndëshe në plan.
Le të shohim xhamitë që ende ruhen në Gjirokastër edhe pse të rindërtuara.
Xhamia e lagjes Teqe në Gjirokastër paraqet një faltore me interes në qytetin muze. Xhamia ngrihet mbi terren të pjerrët i cili ka kushtëzuar ndërtimin vëllimor dhe arkitekturën e ndërtesës. Xhamia përbëhet nga salla e lutjeve, portiku dhe minarja, që ruhet veçse në pjesët e poshtme. Portiku, që paraprin ndërtesën në anën veriore, është i hapur mbi arkada dhe çati druri. Në të hipet me një shkallë të thjeshtë dyrampëshe dhe me dy kolona që mbajnë strehën. Vetë portiku ka dy pilastra të mëdhenj, në qoshet në formën e shkronjës “L”, katër kolona në anën veriore dhe nga një në Lindje dhe Perëndim, duke qenë arkada veriore me pesë harqe dhe me nga dy ato anësoret. Harqet janë gjysmërrethi dhe kolonat mbështeten mbi një mur të vazhdueshëm parapet për portikun.
Në sallën e lutjeve, me përmasa të planit 9,20 x 9,15m, hyhet nga porta në murin verior që e lidh, me portikun. Salla mbulohet me kupolë sferike, mbi trompa në qoshe, harqet e të cilave vijojnë nëpër faqet anësore. Salla ndriçohet nga dritare, që janë dy në faqen veriore, si zakonisht anash portës për në sallë, katër në dy radhë në faqen lindore dhe vetëm dy në faqen perëndimore, ku terreni është më i lartë. Ndërsa nuk ka dritare vetëm në anën jugore ku ndodhet mihrabi. Dritaret e sipërme janë mbuluar me hark gjysmërrethi, ndërsa të poshtmet janë drejtkëndore me arkitra guri.
Në anën e jashtme xhamia karakterizohet nga vëllimi kubik i sallës së lutjeve që përfundon me kornizë horizontale prej gurësh të hollë. Pak më në brendësi kemi tamburin tetëfaqësh, i cili përfundon me kornizë të dyfishtë, prej gurësh të hollë të vendosur në formë dhëmbësh sharre. Karakteristike për këtë xhami janë harqet shkarkuese mbi çatitë e pjesëve këndore që mbështesin tamburin. Ato janë ndërtuar me hark gurësh, të vendosur sipas rrezeve dhe në pjesën në dukje kanë kornizë të rregullt. Pjesa e poshtme e minares është prizmatike, ndërsa pjesa kalimtare është trungpiramide.
Xhamia, siç tregon mbishkrimi ndërtimor, ishte ngritur në vitin 1732-1733 (1145 H) nga Ahmet Çelebiu, i biri i Mehmed Çelebiut. Ky mbishkrim ishte në një kamare mbi portën e xhamisë. Xhamia e sotme ka zënë vendin e një xhamie më të vjetër të cilën e përmend Evlia Çelebiu. Ai e përshkruante atë si një xhami me sallë lutjesh të madhe, në të cilën hipej me një gjashtë këmbë shkallë. Sipas tij ajo ishte ndërtuar me stil të vjetër. Oborri saj ishte mbushur me pemë të dendura dhe të larta dhe rreth e qark tij ishin dhomat e një teqeje të sektit Halveti, ndërsa në një anë të saj ishin varre të njerëzve të shenjtë dhe të shquar.
Xhamia e Pazarit në Gjirokastër, është një monument i rëndësishëm në qytetin muze datohet nga mbishkrimi ndërtimor në vitin 1754-55 (1168H). Xhamia ngrihet në qendër të qytetit, në anën perëndimore të pazarit, në terren të pjerrët, si shumica e ndërtesave të qytetit dhe për këtë paraqet një ndërtim të tipit gjysmëkat . Kjo veçanti, si dhe vendi që zë në ansambël, kanë përcaktuar ndërtimin vëllimor të saj dhe krijimin e një kalimi në pjesën e poshtme, të mbuluar me qemerë në pjesën qendrore dhe me dy arkada paralele anash. Në nivelin e sallës së lutjeve të çojnë shkallë të gurta, me dy rampa ngjitjeje, që mbështeten në një sistem qemerësh.
Xhamia përbëhet nga salla e lutjeve, portiku dhe minarja, veç nënstrukturave që përmendëm. Salla e lutjeve është katrore në plan, me përmasa 8,85 x 8,95m dhe mbulohet me kupolë mbi trompa në qoshet . Në dallim nga xhamitë e tjera, vëllimi kubik nuk ka lartësi të madhe, e kushtëzuar kjo si nga dëshira për t’u harmonizuar me ansamblin, ashtu edhe për të mos rritur peshat që shkarkohen mbi nënstrukturat. Në sallë hyhet nga porta në anën veriore, nëpër një “korridor” në nivel më të ulët se dyshemeja e portikut. Përballë hyrjes mbi struktura të drunjta është mihrabi dhe minberi. Menjëherë pas hyrjes, mbi katër shtylla druri, kemi mafilin. Në krah të djathtë ndodhet një shkallë për t’u ngjitur në mafil dhe në minare.
Salla e lutjeve ndriçohet nga dritare në faqen veriore, perëndimore dhe lindore si dhe nga tetë dritaret e tamburit, nga një për çdo faqe. Dritaret janë të vendosura në dy radhë të poshtmet drejtkëndore e të sipërmet mbuluar me hark prej gurësh. Edhe dritaret e tamburit janë mbuluar me hark prej gurësh, që janë të vendosur sipas rrezeve. Në ndërtimin vëllimor të anës së jashtme salla e lutjeve përbëhet nga vëllimi kubik, që përfundon me kornizë horizontale, kurse tamburi tetëfaqësh, me çati, është mbuluar me rrasa gurësh. Muret janë ndërtuar me gurë gëlqerorë me ngjyrë gri në të bardhë të gdhendur lehtë
Minarja fillon me bazament të lart, që në nivelin e ngritjes së nënstrukturave. Bazamenti është shumëfaqësh, i ndërtuar me gurë të nxjerrë nga formacione shtresore, të punuar fare pak. Mbas një kornizë të lehtë ngrihet pjesa kalimtare prej trungpiramide e, më lart, trupi i minares me prerje shumëkëndore. Trupi përfundon me kazanin, ballkoni i të cilit del konsol me ndërmjetësinë e gjashtë radhë gurësh dhëmbësharre, që ngrihen ndaj njëri-tjetrit, zgjidhje mjaft interesante dhe e papërdorur gjetkë.
Në pikëpamje të ndërtimit planimetrik portiku i xhamisë së pazarit është një shembull mjaft i zhvilluar. Portiku shtrihet në dy krahë, në veri dhe në lindje. Pjesa e përparme, vëllimi kryesor, është e hapur dhe mbështetet mbi pilastra. Dikur mbi to kishte harqe rrethore, nga të cilët sot ruhet vetëm ai nga perëndimi. Pjesa anësore është e mbyllur me një mur që ka dritare vetëm në anën lindore. Kjo zgjidhje e zhvilluar e portikut, që e shohim këtu për herë të parë, çohet më tej në xhaminë e Ethem Beut në Tiranë. Siç vëren edhe Kiel, kjo xhami është ndërtimi më i rëndësishëm islamik i Shqipërisë së jugut, një ndërtim i mjeshtrave vendas,
të cilët sipas mënyrës së tyre vazhduan traditën e një shekulli më parë, por pa arritur nivelin artistik të veprave të mëparshme.
Xhamia e Meçites në Gjirokastër ngrihet në qendër të lagjes me të njëjtin emër, në një ansambël me krojet dhe hamamin e vetëm të qytetit. Për të Çelebiu na thotë se “Poshtë në fund të hamamit ndodhet xhamia e Muratit, e gurtë dhe në të hipet me shkallë. Kjo xhami ka një minare guri të zbukuruar me një çezme … Ka vizatime në tavan mjaft të përpunuara…”. Siç shihet, njësimi i kësaj xhamie me xhaminë e lagjes Meçite është i sigurt, po kështu dhe datimi i saj në gjysmën e parë të shek. XVII.
Xhamia përbëhet nga salla e lutjeve, mbuluar me çati druri e tavan, nga hajati sot i transformuar dhe minarja . Për shkak të terrenit të pjerrët, në katin e poshtëm të hajatit hipet me shkallë guri dyrampshe, të ndërtuara në mënyrë masive me muraturë. Në katin e dytë të hajatit të shpien një palë shkallë druri. Hajati ndriçohet nga dritare të vendosura në murin verior të tij. Në sallë hyhet nga porta veriore, anash të cilës janë dy dritare. Në murin jugor të sallës së lutjeve kemi mihrabin me dy dritare anash. Salla ndriçohet edhe nga katër dritare në murin perëndimor, si dhe dritare në murin lindor. Për tavanin e dikurshëm na flet Çelebiu, ndërsa tavani i sotëm është relativisht i ri. Me interes është dhe minarja ndërtuar prej guri, në bazamentin shumëfaqësh e të cilit ka një çezme, rast i veçantë për xhamitë e vendit tonë. Muratura e xhamisë është me gurë në rreshta horizontale, të lidhur me llaç gëlqereje, një teknikë e njëjtë për qytetin muze të Gjirokastrës.
Për monumentet e kultit islam të qytetit muze të Gjirokastrës nuk ka ende një monografi shteruese, e cila të kishte për objekt gjithçka që ruhet apo gjurmë të ndërtimeve të dikurshme si dhe kërkime në dokumentacionin historik dhe atë arkival. Vetëm atëherë mund të themi se njohim mirë këtë aspekt të arkitekturës së qytetit, që pasuron kuadrin e zhvillimit dhe nivelit të ndërtimeve të realizuara aty.
Botuar në “Art e Trashëgimi” , shkurt 2011
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn