als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Ismet Azizi: Tutini i Sanxhakut ėshtė vendstrehimi i Mbretėreshės Teutė?
A do tė ndriēohet historia deri mė tani e fshehur e Sanxhakut dhe a do tė argumentohet se rrėnjėt e kėtij populli nuk janė aq tė cekėta siē janė paraqitur deri mė tani? Falsifikatorėt e historisė sė Sanxhakut me dekada tė tėra kanė falsifikuar dhe i kanė fshehur faktet historike. Megjithatė, historia pėr kėtė rajon dhe njerėzit do tė ndriēohet nėpėrmjet tė punimeve tė hulumtuesve siē janė: Alia Xhogoviqi, Ibrahim Pashiqi dhe Sulejman Aliqkoviqi.
Dėshmitė tė panumėrta pėr shtrirjen e fiseve ilire nė Sanxhakun e sotshėm na bėjnė tė kuptojmė se jo rastėsisht Sanxhaku gjatė gjithė historisė ka qenė i banuar nga ilirėt e mandej nė vazhdimėsi nga shqiptarėt. Nė fshatin Pruzhanj nė Rrafshnaltėn e Peshterit, nė Sanxhak, arkeologėt kanė zbuluar prushin (nga edhe e ka marrė emrin ky vendbanim) e trupave tė vdekurve tė djegur, i cilit datojnė mijėra vjet para Krishtit, qė me siguri u pėrkasin ilirėve. Ky fakt dėshmon pėr autoktoninė dhe prejardhjen ilire tė kėsaj popullate .
Ti kthehemi onomastikės dhe historisė tė cilat disa historianė tė caktuara nuk i kanė shfrytėzuar nė punimet e tyre. Nga tė parėt qė janė bazuar nė tė dhėnat e onomastikės dhe historisė janė Alia Xhogoviqi dhe Ibrahim Pashiqi. Xhogoviqi dhe Passhiqi tregojnė se si t'i qasemi materialeve onomastike, si ti regjistrojmė ato gjatė punės nė terren dhe se si tė jemi tė guximshėm nė marrjen e konkluzioneve gjuhėsore nė mėnyrė qė tė arrijmė rezultate tė mira, shkruan etnologu nga Tutini, Sulejman Aliqkoviqi.
Ti kthehem hulumtimeve tė Sulejman Aliqkoviqit tė bėra nė rrethinėn e Tutinit. Sipas tij nė kėtė territor janė ruajtur toponimet e shumta me origjinė ilire, si dhe tė kulteve tė sistemit mitik ilir: pėr shembull ato nga kulti i diellit, mitrizmit, nga disa kulte kozmike. Pėrmbajtja onomastike e kėtij toponimi jep tė dhėna tė besueshme se nė relievin alpin tė kėsaj treve ka jetuar njė popull i cili ka kultivuar kultin e Mitrės, pra nė radhė tė parė kultin e diellit, dhe nė kėtė rast edhe kultin e hapėsirės kozmike. Dėshmi pėr kultin e Mitrės nė Dardaninė antike kemi tė konsiderueshme.
Sipas Aliqkoviqit nė rrethinėn e Tutinit gjithashtu gjejmė vende interesante si: Gradina afėr Tutinit, ku janė gjetur mbetjet e njė qyteti tė vjetėr. Gjithashtu Bander i cili na asocon me zotin ilir Bando. Velepole (nga greq. Velepo = pamje, pikėpamja.), Biohane, Jelicė, Dedilovė - fshatrave nė komunėn e Tutin, pastaj emrat e shumė orononimeve (maleve, kodrave) dhe emėr vendeve nė Peshter. Aliqkoviqi habitet me falsifikimet e tipit si nė rastin e vendbanimit Sjenica, kinse e ka marrė emrin nga fjala sena (sana) e cila, sipas tij, ėshtė jo vetėm njė falsifikim laik por synim perfid me aspirata politike dhe tė pėrfitimit me qėllime nacionaliste. Njė absurd onomastik ėshtė se emri i vendit Misa kinse ėshtė krijuar nga Stefan Nemanja kur ia kishte pėrkėdhelur flokėt vogėlushit Rastka, duke i thėnė "Muskuli im" ( Misicu moj). Kėto falsifikime paralajmėrojnė historianėt e sotėm, arkeologė, etnologė dhe gjuhėtarė qė nėn llupė tiu qasen studimeve tė reja nė rajonin e Sanxhakut dhe mė gjerė.
Nė popull ekziston njė besim qė Tutin ėshtė emėruar sipas onomatopesė sė gjėmimit tė kuajve. Kinse Husein Gradashqeviq kishte "hipur" nė Peshter duke shkuar drejt Tutinit, pėr tė vazhduar pėr Kosovė, ėshtė dėgjuar gjėmimi i kuajve tė kalorėsve tė tij aq larg sa qė ka arrit deri te lugina e Ibrit.
Sigurisht se rajoni Tutin dhe rrethina, qė ėshtė gjeografikisht i pėrshtatshėm pėr strehim, mund tė jetė argument sigurt se ka qenė vendqėndrimi i Mbretėreshės Teutė. Mandej, mbretėresha Teutė, mund tė jetė varrosur fshehurazi diku nė kėto troje (siē ka qenė rasti edhe me varrimin e fshehtė tė Atil-ės, - qė ėshtė e zakonshme te disa popuj tė lashtė dhe tė disa qytetėrimeve ). Arkeologėve iu mbetet pėr tė hulumtuar kėto lokalitete dhe literaturėn e mundshme.
Etnologu, Sulejman Aliqkoviq shpreson qė supozimi i tij, se ky vend ka qenė vendqėndrim i mbretėreshės ilire Teuta, tė argumentohet nė tė ardhmen. Nė lidhje me emėrtimet ai ka deklaruar se nuk ėshtė e pamundur qė disa kujtime tė tjera si Baton, bir i Mbretėreshės Teuta ti hasim nė disa toponime nė territorin e Sanxhakut dhe mė gjerė si: Batinci (pranė Shkupit), Batusha ( fshat afėr Gjakovės) Batrage (fshat pranė Tutin), Batun (mbi fshatin Ribariq nė rrugėn pėr nė Novi Pazar), Batnjik, Batinci (nė Vushtrri), Batoēina, Batajnicė. Mendoj se boshnjakėt duhet tė fillojnė tė merren me studimin e kulturės, historisė sė tyre dhe nuk guxojnė tė ndahen nga kultura evropiane. Ata kanė tė drejtė tė marrin pjesė nė trashėgiminė e tė gjithė popujve dhe kulturave evropiane, thotė etnologu Sulejman Aliqkoviq.
Rrafshnalta e Peshterit, (njihet edhe si vetėm Peshter), ėshtė rrafshnaltė karstike me njė lartėsi mbidetare prej 1250 m nė veriperėndim tė Kosovės, gjegjėsisht nė veriun e trojeve shqiptare. Rrafshnalta e Peshterit ėshtė e pasur me kullosa kurse popullsia kryesisht merret me blegtori. Janė tė njohura prodhimet e qumėshtit, sidomos djathi i Sjenicės, si dhe tė mishit tė terur. Nė kuadėr tė Rrafshnaltės sė Peshterit ėshtė edhe Fusha e Peshterit (lartėsia mbidetare e sė cilės ėshtė 1150 m), me njė sipėrfaqe prej 65 kilometra katrorė.
Popullsinė e Peshterrit, nė lashtėsi e banuar nga Dardanėt, e pėrbėjnė kryesisht boshnjakėt qė janė pasardhės tė shqiptarėve, por shumica prej tyre jozrtarisht deklarohen shqiptarė. Emri Peshter rrjedh nga fjala shqipe peshė - rėndė, ter - thatėsi, tersi, tersi e rėndė.
Lugina e lumit Rashka me rrethinėn e vet, e cila i takon komunės sė Pazarit tė Ri, paraqet njėrėn ndėr hapėsirat mė interesante ballkanike pėr shkencėn e historisė sė mesjetės. Procesi i kolonizimit tė sllavėve nė kėtė hapėsirė nuk ėshtė hulumtuar sa duhet nga historianėt tanė. Kolonizimi ėshtė bėrė nė etapa. Por, kolonozimi kryesor ėshtė bėrė pėrgjatė luginave tė lumenjve. Nė fillim tė shek. tė VII-tė sllavėt depėrtuan nė kėto vise, pasi qė sundimi i Bizantit gati nuk ekzistonte.
Para ardhjes sė sllavėve kėto vise kanė qenė tė populluara nga ilirėt pėr ēka flasin hulumtimet e shumta arkelogjike: Nė Pazarin e Ri nė vendin e tanishėm tė kombinatit tė Tekstilit "Rashka" si dhe tė mbeturat nga ari dhe qelibari tė gjetura para shumė viteve te Kisha e Petrovės. Kjo e fundit na jep njohuri pėr mundėsinė e ekzistimit tė njė lidhjeje tė fiseve ilire, selia e secilės ka qenė nė vendin e kishės sė pėrmendur.
Toponimet e shumta nė kėto vise ruajnė kujtimet pėr ilirėt. Emrat: Ras, Ibėr, Peshter, Bishevė,Vapa, Lim etj. janė me prejardhje nga gjuha shqipe (ras-rrasė, lim-Lumi; Ibėr- i bardhė; Vapė - vapa,-ė; Peshter: Pesh- peshė; ter- terr (terėsi), ter thatėsi).
Kur serbėt u vendosėn nė luginėn e lumit Rashka, e detyruan popullsinė vendase tė tėrhiqen nė male dhe ua morėn tokat. Natyrisht, vendasit nuk janė tėrhequr tė gjithė po njė numėr i tyre kanė mbetur nė viset malore pėrreth duke vazhduar tė merren me blegtori. Nė vazhdimėsi ata jetuan nė kėto vise dhe kjo gjė na bėnė me dije edhe pėr prezencėn e tyre tė sotshme nė kėto vise.
Ndėrsa, pėr ekzistencėn e Stari Rasit serb, gjegjėsisht pėr Arsėn, qytetin e vjetėr tė mbretėrisė ilire, Myftiu i Madh i Bashkėsisė Islame nė Serbi, Muamer Zukorliq, nė njė konferencė, kishte deklaruar: Ne boshnjakėt jemi me prejardhje ilire. Dhe ajo kalaja mbi Novi Pazar, pėr tė cilat ata (serbėt) pretendojnė se ishte selia dhe djepi i shtetit serb, nė fakt ėshtė Arsa, kryeqyteti i vjetėr i ilir dhe nuk ka asnjė lidhje tė vetme me Ras-in dhe me shtetit e vjetėr serb Rashka.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn