als_Latn lit_Latn slv_Latn
Kunushevci: I nderuar zt. Musa Musai, fillimisht ju falenderoj qė pranuat tė zhvillojmė njė intervistė sė bashku me ju dhe kėshtu tu ofrojmė opinionit publik shqiptar atė qė ėshtė mė se e nevojshme pėr tė ditur nė lidhje me dimensionin psikologjik tė fenomeneve, komponenteve dhe koncepteve tė ndryshme tė jetės, ekspert i sė cilės fushė jeni ju. Kam kėnaqėsinė dhe nderin qė intervistėn e radhės po e zhvilloj me njė psikolog shumė aktiv nė sferėn publike siē jeni ju. A mund tė na thoni diēka nė pika tė shkurtra pėr jetėn dhe shkollimin tuaj?
Musa Musai, u lind nė Gradec tė Gostivarit nė vitin 1970. Pas shkollės fillore ka kryer Medresenė e Isa Beut nė Shkup nė vitin 1988, si gjeneratė e parė e kėsaj shkolle. Pas pėrfundimit tė shkollės sė mesme ka vazhduar studimet nė Sarajevė tė B dhe H, megjithatė para se tė pėrfundoj studimet shpėrtheu lufta nė atė vend dhe ka qenė i detyruar ti ndėrpres studimet pėr njė kohė. I bindur nė premise se pas ēdo njė vėshtirėsie vjen lehtėsimi, nė vitin 1993 ėshtė transferuar nė Stamboll tė R. sė Turqisė, pranė Universitetit Marmara, nė Fakultetin Teologjik. Pas kurseve tė gjuhės, arrinė qė nė vitin 1996 tė diplomoj nė kėtė universitet. Menjėherė pas studimeve bazė vazhdon studimet master nė tė njėjtin universitet, por tani nė Institutin e Shkencave Sociale, dega e psikologjisė sė religjionit. Nė vitin 1998 arrinė qė tė magjistroj me temėn Pėrceptimi i identitetit kombėtar dhe fetar i shqiptarėve tė Turqisė dhe Maqedonisė (botuar nga shtėpia botuese Logos-A). dhe pas njė viti pauze nė tė njėjtin drejtim ka regjistruar edhe studimet e doktoraturės, ku nė vitin 2004 arrinė edhe tė doktoroj nė lėminė e psikologjisė sė religjionit me temėn e disertacionit tė doktoraturės Integrimi i fesė-identitetit social te Muslimanėt e Ballkanit. Njė kohė tė gjatė ka punuar nė Universitetin Internacional tė Novi Pazarit (diku rreth 6 viteve) nė Fakultetin e Shkencave Sociale, prej vitit 2009 punon si ligjėrues i rregullt nė Universitetin Shtetėror tė Tetovės, Fakulteti Filozofik, Departamenti i Psikologjisė. Njėkohėsisht prej vitit 2011 e kėndej ėshtė profesor nė kolegjin universitar Fama nė Prishtinė dhe nė Prizren, nė Fakultetin e Psikologjisė si dhe nė studimet master.
Kunushevci: Ju jeni profesor i psikologjisė nė Universitetin Shtetėror tė Tetovės, atėherė si e pėrshkruani punėn tuaj si mėsimdhėnės nė kėtė Universitet? Sa jeni i kėnaqur me sistemin e arsimimit dhe kuadrot psikologėt e rinjė qė dalin nga ky Universitet? Cilat janė sfidat kryesore me tė cilat ballafaqoheni ju dhe mėsimdhėnėsit e tjerė shqiptarė nė kėtė Universitet? Ēfarė perspektive i pret psikologėt e rinjė nė tregun e punės dhe terenin ku ata do ta ushtrojnė profesionin e tyre?
Musai: Puna e profesorit universitar pėr mendim tim ėshtė sa sfiduese aq edhe udhėrrėfyese dhe inkurajuese pėr ecjet tona gjithėkombėtare tė mėtutjeshme, me qėllim tė bashkangjitjes sė tė gjitha vendeve ku ēmohet dija dhe arritjet e mirėfillta shkencore. Ne jemi tė vetėdijshėm qė nė botėn postmoderne tė relativiteteve tė shumta, nuk mund tė themi se kemi sisteme tė pėrkryera, megjithatė ndaj mendimin se pėr ēdo njė qendėr universitare synim duhet tė jetė inkurajimi i tė rinjėve qė pėrmes vlerave tė mirėfillta shkencore dhe virtytshmėrisė tė ngriten drejt piedestaleve mė tė larta. Lidhje me psikologėt e rinjė, qė dalin prej kėsaj vatre arsimore unė dua tė them qė i ēmoj dhe mendoj se nė mesin e tyre ka student tejet tė zellshėm dhe tė pėrkushtuar qė nė aspektin mė meritor tė marrin epitetin e studentit tė denjė. Ne kemi gjenerata tė mira studentėsh, dhe nėse ato i shohim si njė brumė adekuat i cili ndoshta vetėm duhet ti merr trajtat dhe format e duhura tė tė qenit shėrbyes tė njerėzve. Kam shumė shpresė nė njė numėr studentėsh pėr tė cilėt dua tė flas me fjalėt mė tė miradishme.
Realisht sfidat edhe duhet tė jenė ngase na bėjnė mė tė pėrkushtuar nė hapėrimin me kohėn dhe zhvillimet shkencore qė ndodhin gjithandej.
Lidhje me gjeneratat e reja tė psikologėve qė dalin, unė ndaj mendimin se dalėngadalė secili prej tyre qė ėshtė i pėrkushtuar nė profesionin qė ka do ta gjej fushėn dhe hapėsirėn adekuate tė dhėnies kontribut nė shoqėri; qoftė nė institucionet tona arsimore, qoftė edhe nė jetėn shoqėrore nė pėrgjithėsi (arsim, treg, ambient, institucione publike dhe private). Ne jemi tė vetėdijshėm qė profesioni i psikologut tek ne akoma shihet si njė punė pak mė sensibile dhe jo edhe gjithaq e pranuar. Sidoqoftė bota e pėrparuar vėrtetė si duket individėt nuk ia njeh mundėsinė e zhvillimit tė tij jashtė situatave stresuese dhe ndonjėherė edhe depresionuese, andaj edhe kėtu ekziston njė sferė e pa prekur nė kuadėr tė sė cilės psikologėt do jenė ruajtės tė shėndetit mental.
Ky perceptim jo edhe aq i shėndoshė i shoqėrisė sonė dalėngadalė do evoluoj nė kuptimin e mirė tė fjalės dhe do krijohen mundėsi adekuate, pėr mendim tim punė sa profesionale aq edhe humane pėr psikologėt e ardhshėm.
Kunushevci: Cila ėshtė rėndėsia e psikologjisė nė jetėn e njeriut, qoftė si individ apo si shoqėri? Cilat pore tė jetės i pėrfshin dhe trajton kjo disiplinė shkencore dhe cili ėshtė roli i njė psikologu nė shoqėri? Nė veēanti, nė shoqėrinė tonė, sa janė tė zėshėm dhe konstruktivė ata?
Musai: Ne jemi tė vetėdijshėm pėr lashtėsinė e trajtimit psikologjik si fenomen shoqėror, me qenė se aty ku ka njė individ ne themi qė kemi tė bėjmė me psikologji. Por edhe tė njohur pėr moshėn rinore tė saj sa i pėrket rrugėtimit shkencor qė ka bėrė deri mė tani psikologjia. Psikologjia sipas meje ėshtė ajo e cila mė sė miri e luan rolin e kyējes sė secilit nė shoqėri pėr dhėnien e kontributeve tė duhura dhe duke i njohur drejtė proceset. Tani si shembull mund tė marrė zhvillimin e njeriut (sipas psikologėve prej periudhės paranatale e deri nė fund tė jetės sė tij), ne themi se veēmas njohja e secilit me ato proēese aq tė rėndėsishme tė secilit stad dhe periudhė zhvillimore, me tė vėrtetė mundėson qė nė mėnyrė tė drejtė dhe adekuate tė japim kontributin tonė ose edhe tė ndihmojmė qė tė zhvillohen drejtė. Si shembull marrė situatėn e njė ndjekėsi tė kinematografisė i cili nė njė film shkon me vonesė prej 10-15 minutave, me tė hyrė unė mendoj se atė qė ka mė afėr do e pyes lidhje me atė pjesėn qė ai nuk e ka ndjekur me qėllim qė tė krijoj kontinuitetin e ngjarjeve. Edhe nė jetėn e individit nėse prindėrit, tė afėrmit nė procesin e zhvillimit tė njė individi kyēen me vonesė ose ngelin jo tė informuar drejtė, asnjėherė nuk do kuptojnė dhe nuk do dijnė pėr nevojat e drejta dhe themelore tė njė fėmije (nė kėtė rast tė prindėrve), ose nxėnėsi (nė kėtė rast tė mėsimdhėnėsve), punėtorit (nė kėtė rast tė punėdhėnėsve). Ndaj mendimin se roli i psikologut duhet tė jetė dhėnia e kontributit nė zhvillimin dhe ruajtjen e shėndetit psikofizik tė ēdo njė individi nė shoqėri.
Kunushevci: I nderuar profesor, krijimi i karierės, suksesi nė planet e jetės dhe formimi i personalitetit janė synime, vizione dhe ideale tė shumė njerėzve. Atėherė, cili ėshtė sekreti dhe qelsi i suksesit sipas jush dhe si e shihni ju personalitetin e shėndoshė dhe tė kompletuar tė njė njeriu, tė njė tė riu, tė njė ambiciozi? Si ndėrtohet njė personalitet?
Musai: Kariera si nocion realisht nė fillim duket si diēka e frikshme trishtuese. Realisht edhe preokupon ēdo njė individ lidhje me atė se cili do jetė profesioni im. Kjo ka tė bėjė edhe me aftėsimin e marrjes sė vendimeve, qė pėr mendimin tim ėshtė njė aftėsim i jashtėzakonshėm i pjesėve tė trurit sa i pėrket cortexit orbito frontal dhe botės emocionale tė njeriut. Pasja e vizionit, idesė lidhje me atė se ēka duhet tė bėjė unė, me tė vėrtetė tregon pėr njė predispozitė artikuluese tė gjėsendeve tė mbara qė mund tė arrijnė individėt e shoqėrisė sonė. Rritja e ambicies nė fakt rrit edhe motivin pėr arritje dhe e tėra kjo shpresojmė qė njė ditė tė pėrfundojė me sukses pėr punėn dhe angazhimin e kėtij individi. Gjitha kėto nocione qė ju i keni pėrmendur realisht shumė pėr sė afėrmi kanė tė bėjnė me proēese tė rėndėsishme psikologjike. Njė ndėr elementet e rėndėsishme tė suksesit dhe arritjeve profesionale nė jetė do varet edhe nga vetėbesimi dhe niveli i motivit pėr arritje tė njeriut, ndoshta nuk kemi njė ēelės tė vetėm pėr karierėn dhe suksesin, megjithatė kėto dy komponente duken kuptimplote, pasiqė vetėbesimi vjen si rezultat i dijeve tė marra, aftėsimit adekuat qė njeriu ka arritė, shtrirjes sė tij nė sfera tė ndryshme, pėrvojės sė ndėrtuar etj. Ndėrsa sa i pėrket shtytėsve motivacional edhe ato janė tė rėndėsishėm nė atė masė qė i tėrė inercioni i punės, arritjeve, suksesit do varet nga kėto komponente.
Personaliteti reflekton tėrėsinė e tipareve tė njė individi pjesė e tė cilave janė tė trashėguara dhe njė pjesė e konsiderueshme e tyre pėrfitohen. Tani kur flasim pėr formim ose kultivim tė njė personaliteti dmth. figure tė rėndėsishme aty bėjnė pjesė shumė faktorė.
Ndėr mė tė parėt duhet tė pėrmendim kuptimin e jetės, pėrgjegjėsitė, optimizmin, vizionin, motivimin dhe tė ngjashėm. Dua tė them nėse ne qė nė fėmijėrinė e njė personi injektojmė idenė se ti i takon njė populli tė rėndėsishėm, kėta njerėz kanė pasur arritjet e tyre dhe janė dėshmuar me vlerat e tyre. Andaj edhe ti bėn kujdes nė kėtė drejtim dhe ji i vetėdijshėm se shoqėria prej teje prźt zhvillimin e njė individi me virtyte, vlera, aftėsi, kreativitet. Dmth. nė psikologjinė e tij mbjellim idenė e tė qenit person i rėndėsishėm dhe madhor.
Nėse ju qoftė edukimin qoftė zhvillimin e tij e fillon me mungesė tė mbjelljes sė vetėbesimit ose me psikologjinė e inferioritetit duke i thėnė se prej teje nuk del gjė. Ose nė anėn tjetėr i flitni se ne jemi popull i vogėl dhe ne nuk ēojmė kurrfarė peshe, andaj ti pranoje rolin inferior qė ne e kemi dhe zhytu nė botėkuptimet dėshtuese dhe mbytėse me veteveten.
Aq sa potenciali i tij nė formimin e njė personaliteti ka ndikimin e vet, nė atė masė ndoshta edhe mė shumė pjesė e kėtij zhvillimi janė gjitha rrethanat shoqėrore.
Kunushevci: Kalojmė nė njė temė tjetėr, atė tė besimit shpirtėror. Veēanėrisht cilat janė refleksionet psikologjike tė agjėrimit tek agjėruesi dhe nė pėrgjithėsi, tė ritualeve tjera fetare tė besimit islam? Si mund tė jetė besimi frymėzim dhe motiv pėr punė tė mira? Dhe e kundėrta, qasja nihiliste me maksimizimin e lirisė sė pafund, duke eleminuar kėshtu konceptin e pėrgjegjėsisė, drejt njė dekadence dhe krize morale. Si reflektohen kėto dy aspekte tė kundėrta nė anėn psiqike tė njeriut?
Musai: Feja ėshtė ēėshtje e cila nė tėrėsi i drejtohet unit tė njeriut, qė do tė thotė se ju drejtohet (referohet), besimit, ndjenjės dhe mendimeve tė tija dhe ka njė funksion i cili nė brendi ju bėnė pėrshtypje cilėsive tė cilat janė tė veēanta pėr njeriun. Gjinia njerėzore nė ēdo periudhė, ka besuar nė disa qenie mbinjerėzore, nė tė njejtėn kohė ka kėrkuar rrugėt e vėnies kontakt me ta, si dhe ka lodhur trurin e tij nė lidhje me jetėn pas vdekjes. Esenca e fesė ėshtė imani (besimi), vetėm se njeriut qė beson nuk i mjafton vetėm besimi i thatė, gjithsesi qė ai hulumton pas asaj qė beson dhe atė besim qė e ka e reflekton nė sjelljet-veprimet e tija. Kėshtu qė njeriu qė beson, lidhjen qė e ka me tė Lartmadhėruarin, bėn pėrpjekje qė ta nxjerrė nė pah me anė tė fjalėvė dhe disa veprimeve fetare.
Agjėrimi ėshtė terapi hyjnore.
Nė aspektin fiziologjik duhet theksu qė agjėrimi sistemeve siē janė ai i tretjes, gjėndrave endokrine, sistemin e qarkullimit tė gjakut, atė tė frymėmarrjes dhe nervor i fut nė njė proces tė pushimit. Madje gjatė agjėrimit realizohet edhe procesi i ripėrtrirjes sė qelizave. Nė veēanti duhet theksuar qė specialistė tė fushės sė kardiologjisė, theksojnė qė agjėrimi ėshtė shumė efikas nė parandalimin e pėrhapjes sė sėmundjeve tek pacientėt qė vuajnė nga sėmundjet koronare tė zemrės dhe se nė lidhje me kėtė kanė arritur konstatime tė mirėfillta.
Si dėshmi tė kėsaj do doja tė citoj njė konstatim tė njė profesori tė shquar Amerikan i cili thotė:
Agjėrimi na mbron nga harxhimi i tretjes sė ushqimeve tė cilat janė energjia e jetės sonė, kėshtu qė energjia jetėsore pėrdoret nė evitimin e strukturave (organizmave) tė sėmura dhe toksikėve tė ndryshėm. Njė tjetėr dobi e agjėrimit qėndron nė faktin qė si i tillė na siguron pushimin (qetėsinė) psikologjik. Sistemi i tretjes, sistemi i gjėndrave endokrine, sistemi i qarkullimit tė gjakut, sistemi i frymėmarrjes si edhe sistemi nervor futen nė njė proces tė tė pushuarit. Gjatė agjėrimit nė trupin tonė ndodh procesi i ripėrtrirjes dhe mirėmbajtjes sė qelizave. Madje agjėrimi kthjellon mendjen, mprehtėson shqisat dhe pėrforcon memorien. Njė lukth i zbrazur gjakun i cili do harxhohet pėr tretje e dėrgon nė tru, kėshtu truri pranon mė shumė gjak dhe energji. Kėshtu qė si rezultat i kėsaj rritet koncentrimi dhe aftėsia e tė menduarit.
Konstatimet dhe arritjet shkencore e kėtilla sdo mend se tek agjėruesit sigurojnė njė ndjesi krejt tjetėr nga ajo qė deri mė tani mund tė kenė pasur lidhje me agjėrimin. Pėrpos asaj nė aspektin psikologjik ju lehtėson pėr tė ndėrtuar njė percept sa mė tė shėndosh madje edhe mė objektiv sa i pėrket kėsaj ortopraktike fetare te vet agjėruesit. Duke u vėrtetuar nė atė qė agjėrimi lė qė nuk dėmton shėndetin e tyre, por nė tė kundėrtėn pėrforcon ose rigjeneron shumė sisteme nė kuadėr tė organizmit tė njeriut, atėherė tani mė tepėr do tė pėrqėndrohemi tek dobitė psikologjike tė agjėrimit.
Nėse agjėrimin e analizojmė nga kėndvėshtrimi psikologjik mund tė themi qė agjėrimi ėshtė njė mėsues i mirėfilltė dhe me vlerė pėr ēdo njė individ. Nė saje tė agjėrimit individi arrinė tė frenoj epshin, pasionet e tija, arrinė tė merr nė kontroll sjelljet instinktive, prirjet e vullnetit pėr tė cilat tanimė ai ėshtė drejtues i tyre. Mėson se, duke qenė i vetėdijshėm qė organizmi i tij ka nevojė pėr tu ushqyer dhe furnizuar me lėngje tė ndryshme, kontrolli pėr diēka tė tillė ėshtė vetėm nė duart e tija, madje me vet faktin qė nė periudha tė caktuara ai bėn furnizimin e organizmit tė tij me produktet ushqimore nė fakt tregon qė kėtu ndodh njė proces edukativ tejet i rėndėsishėm i kontrollit tė dėshirave dhe sistemit tė vulnerabilitetit tė njeriut. Ndonėse ėshtė premisė fetare e njohur mirė se agjėrimi nuk kėrkon prej nesh vetėm ndėrprerjen nga ngrėnia dhe pirja, por se nė tė njėjtėn kohė kėrkon pėrmirėsimin tonė nė sjelljen karshi tjetrit, madje mundėsisht me shumė vigjilencė dhe kujdes tė posaēėm.
Vet procesi i tė qėndruarit urėt dhe me etje nė vete ngėrthen shumė pikėpamje tė dobishme psikologjike, ngase njeriu kupton vėshtirėsinė e tė qėndruarit pa ushqim dhe pije, mbase paralel me kėtė kupton edhe paaftėsinė dhe sa i pamundshėm qė ėshtė, qė nė njėfarė mėnyrė do dijė tė kontrolloj nė mėnyrė mė tė drejtė diēka qė ka si potencial dhe mė tepėr nga tė tjerėt, tė kontrolloj dhe ul ndjenjėn e superioritetin ndaj tjetrit si dhe nė ndihmėn qė do i afrojė agjėrimi nė pamjen dhe vlerėsimin sa mė tė drejtė dhe tė vėrtetė qo do ia bėjė vetes dhe tė tjerėve. Agjėruesi e ka tė qartė se njeriu mund tė jetoj pėr njė periudhė kohore pa ngrėnie dhe pa pirje, andaj edhe e kupton se ushqimi i tepėrt ėshtė i panevojshėm mbase edhe i dėmshėm. Agjėrimi qė bėhet gjatė muajit tė Ramazanit na vetėdijėson pėr njė premisė tė lartė se ne nuk jetojmė pėr tu ushqyer, por se hamė pėr tė jetuar. Dhe se nuk ushqehemi pa rend dhe si duam, gjė qė nė fakt na pėrforcon vullnetin tonė pėr kontroll.
Agjėrimi i Ramazanit ėshtė i rėndėsishėm edhe pėr vet edukimin e ndjenjave tė njeriut, ngase duke filluar nga mė primarja ka ndikim nė aftėsimin e tyre qė gjėrat dhe njerėzit pėrreth ti shohin pa paragjykime dhe bėjnė riaftėsimin ndėrgjejgėsues tė tij sa i pėrket raporteve me tė tjerėt. Ngase pėrceptimi i vetes nė njė prizėm tė shėndosh ėshtė bazė e njohjes dhe pėrceptit tė drejtė pėr tjetrin. Gjendja e agjėrueshme ėshtė ajo qė njeriut i sugjeron bėj durim, ndalo dhe mendo, fillo nga e para e qė pėr nga aspekti psikologjik ėshtė mundėsi riparimi dhe rinovimi i vetvetes e pėrforcuar me prirjen pėr vetkontroll tė mirėfilltė. Njė introspektim i brendshėm dhe kontroll i sėrishėm i gjėrave mundėson qė njollat (mėkatet) brenda vetes tonė tė pastrohen dhe riparohen si tė tilla. Nė fakt kėto pėrforcime qė ndodhin me tė menduarit, me ndjenjėn pėr bamirėsi janė pėrfitime tė rėndėsishme nė rindėrtimin e sėrishėm tė vetvetes. Andaj duke e edukuar vet-mohimin (nefsin) me agjėrim gjatė ditėve tė nxehta tė verės, nė fakt e arsimojmė pjesėn frontale tė trurit tonė tė njohur si Anterior Cingulat Gyrus i cili sikur mekanizmi i marzhit bėn rregullimin e shpejtėsisė, proces ky, edukativo-arsimor qė trajton dhe zhvillon inteligjencėn tonė emocionale.
Nėse agjėrimin e analizojmė nga kėndvėshtrimi psikologjik, mund tė themi qė ai ėshtė njė mėsues i mirėfilltė dhe me vlerė pėr ēdo njė individ. Ngase nė saje tė agjėrimit individi arrinė tė frenoj epshin, pasionet e tija, arrinė tė merr nė kontroll sjelljet instinktive, prirjet e vullnetit pėr tė cilat tanimė ai ėshtė drejtues i tyre. E kjo ėshtė njė pėrforcues i qartė i egos sė tij.
Pėrpos kėsaj njeriu mėson qė, duke qenė i vetėdijshėm se organizmi i tij ka nevojė pėr tu ushqyer dhe furnizuar me lėngje tė ndryshme, dhe se kontrolli pėr diēka tė tillė ėshtė vetėm nė duart e tija, nė fakt tregon qė kėtu ndodh njė proces edukativ tejet i rėndėsishėm i kontrollit tė dėshirave dhe sistemit tė vulnerabilitetit tė njeriut.
Ndonėse ėshtė premisė fetare e njohur mirė se agjėrimi nuk kėrkon prej nesh vetėm ndėrprerjen nga ngrėnia dhe pirja, por se nė tė njėjtėn kohė kėrkon pėrmirėsimin tonė nė sjelljen karshi tjetrit, kėrkon virtytin e respektit tė ndėrsjellė, madje mundėsisht ta realizojė me shumė vigjilencė dhe kujdes tė posaēėm.
Do ishte e rrugės qė mos lėmė pa theksuar aspektin terapeutik tė kėtij muaji, duke u pėrqėndruar nė preferencat bazė tė kėtij muaji sa i pėrket mbrojtjes nga stresi, ngarkesat psikologjike, shqetėsime tjera tė kėsaj natyre. Agjėrimi si i tillė njė ndėr mekanizmat bazė qė i preferon si mbrojtės nga stresi, e tė cilėt nė psikologji njihen si mėnyra tė mbrojtjes nga stresi sikur meditimet, ushtrimet e ndryshme, aktivitete e lira, ėshtė qėndrueshmėria. Duke na trajnuar me qėndrueshmėri na mėson qė tė jemi tė durueshėm, nė fakt na tregon fuqinė meditative tė kėtij muaji.
Njeriu qė nuk di dhe nuk e qėllon ushqimin e shpirtit tij gjithnjė do jetė nė pritje qė psikologėt tė futen nė kuzhinė e tė gatuajnė ose pėrgatitin ndonjė reēetė adekuate pėr shqetėsimet dhe streset tė cilėt shpesh herė na kaplojnė gjatė jetės sonė. Njė jetė pa stres do ishte dėshira mė e madhe e secilit nga ne, mirėpo ja qė diēka e tillė pėr kėtė botė duket e pamundshme dhe e parealizuar. Megjithatė tė jetosh me realitetin e stresit dhe tė kesh antistresantėt mė organik ėshtė jeta mė e rehatshme psikologjike. Nė kėtė po shtojmė faktin qė besimi, ortopraktika fetare, meditimi rreth porosive tė Krijuesit me siguri janė vlerat mė tė pėrshtatshme pėr ruajtjen e natyrshmėrisė sė njeriut dhe mbrojtje e fuqishme nga presionet e ndryshme psikologjike. Nga e tėrė ajo qė u cek mė lart nxjerr pėrfundimin se terapitė hyjnore (kam pėr qėllim nė radhė tė parė leximin e Kuranit, pastaj ibadetet sikur agjėrimi e namazi) janė mė adekuatėt pėr shpėtim nga streset dhe stresorėt e ndryshėm.
Pėr fund uroj qė muaji i agjėrimit tė mundėsojė qė brenda nesh tė rritet dhe pėrforcohet shpirti e tė zvogėlohet epshi, tė forcohet humanja brenda njeriut e tė dobėsohet kafshėrorja.
Kunushevci: Profesor, njė pyetje qė rrallė herė shtrohet: Nga vijnė idetė?! A ka ndonjė studim shkencor qė flet mbi burimin apo prejardhjen e ideve, sidomos atyre inovative, gjeniale etj.? A i prodhon truri idetė, apo ato janė mrekulli e Zotit?
Musai: Tani sa i pėrket asaj se nga vijnė idetė, dua tė them se mė sė tepėrmi ėshtė problematikė qė diskutohet nė qarqet e filozofisė sė mendimit, e cila si e tillė trajton ēėshtjen e ideve.
Kunushevci: Ju si psikolog studioni dhe hulumtoni tipologjitė dhe karakteret e ndryshme tė njerėzve, atėherė, ēfarė mund tė na thoni pėr tipat e karaktereve dhe personaliteteve njerėzore si: fobikė, hedonistė, skeptikė, temperamentė, perversė, radikalė, kompleksė, pesimistė, iluzionistė, egoistė, emocionalė, tė papėrgjegjshėm etj
? Nga cilėt faktorė varet karakteri i njeriut? Dhe sėmundjet apo shprehitė dhe sjelljet patologjike, si mund tė shėrohen apo eleminohen? Ēka e pėrcakton dhe determinon karakterin e njė individi?
Musai: Tipologjitė ose edhe karakteri kanė tė bėjnė me personalitetin, i cili si i tillė pėrfshinė tėrėsinė e veēorive tė njė individi, qė si tė tilla janė unike dhe tė papėrsėritura nė secilin individ, kanė intenstitetin dhe nivelin e pėrfshirjes brenda tė tyre me performance tė ndryshme prej njė personit tek tjetri. Qoftė se edhe njė veēori tė duket e pėrbashkėt, megjithatė duke u nisur prej pikėpamjes vetėdijėsore e deri tek pėrfshirja emocionale si e tillė tek secili prej nesh pėrjetohet me specifikat, ngritjet dhe uljet e veta. Nė pėrgjithėsi kemi tė lindura dhe tė fituara ose edhe tė kombinuara, nė kuadėr tė sė cilave mund tė themi qė pėrbėrja gjenetike dhe ajo e pėrfituara krijojnė atė simbiozėn e njė procesi tė pėrkryer krijimi nga Krijuesi.
Nėse bisdojmė pėr karakterin e njeriut atėherė kryesisht flasim pėr predispozita gjenetike dhe gati se tė pandryshueshme, por vetėm me ndėrhyrje tė caktuara mund tė kemi edukim, rritje ose ulje tė intensitetit tė pėrjetimit tė njė specifike. Nė shembujt qė ju keni pėrmendur tipare tė caktuara, vėrehet njė konglomerat vetishė dhe tiparesh, ku jo tė gjitha mund tė vlerėsohen nė kuadėr tė psikologjisė sė personalitetit. Pėr nga karakteri nėse i shohim gjėrat atėherė kemi tė bėjmė me specifika tė caktuara, ku ndikimet vėrehen duke filluar prej nivelit tė lėngshmėrisė, nivelit tė pėrfshirjes sė gjakut dhe tė ngjashme me to tė cilėt shihen si determinantėt kryesor tė asaj se me ēfarė natyre do jetė njė person.
Ndėrsa kur janė nė pyetje tipat e personalitetit atėherė mund tė marrim pėr bazė disa psikologė qė dallojnė nė kėtė drejtim. Si pėr shembull Carl Gustav Jung, Hans Eysenck, Sigmund Freud, Karen Horney, Alfred Adler etj.
Ndarjet e Jungut, pėr bazė marrin introversionin dhe ekstroversionin, dmth. personalitete qė gjėrat i jetojnė pėr vete, mė tė mbyllur, mė tė pėrfshirė nė ngjarje dhe pėrjetime tė caktuara. Pėr tė cilėt mendohet se sistemi nervor simpatik mekanizmat e frenimit ose kontrollimit tė pėrfshirjes emocionale janė mė tė ngadalsuar dhe pėr kėtė arsye individi preokupohet mė sė tepėrmi me diēka qė i ndodh dhe nuk e tejkalon dot njė situatė tė caktuar, qė ky i bie tė jetė introverti. Krejt tė kundėrtėn e kemi nė njė personalitet ekstrovert. Mos harrojmė se te tė dyja llojet pėr bazė mund tė merren aspektet e botė intuitive, afektive, intelektuale dhe sjellore.
Ndėrsa te Adleri mė tepėr vėrejmė tipare personaliteti me natyrė tė krijimtarisė ose stagnacionit, dobisė shoqėrore ose frigjiditetit nga rrethana tė caktuara shoqėrore.
Sigurisht pjesė e pandashme e llojeve tė personalitetit janė edhe segmentet patologjike, ku mė sė tepėrmi dallohen Eysenck, Freud dhe Karen Horney. Eysenck ka neurotikėt dhe psikotikėt dhe nė kuadėr tė sė cilės nuk i sheh vetėm nga aspekti patologjik dhe si ērregullime mentale. Sa pėr ilustrim njerėzit krijimtarė, heronjė, zbulues, shkencėtarė sipas Eysenckut detyrimisht nė njė farė forme duhet tė kenė qenė nė njė gjendje specifike psikotike, jo pėr tė thėnė se shkencėtarėt janė psikotik ose me ērregullime tė shėndetit mental. Megjithatė paramendojeni njė shkencėtar zbulues, me siguri qė nė pėrjetimin maksimal tė prodhimit tė njė ideje, shumė pak kohė ka tė mendojė pėr kollaren e tij, ose pėr ngjyrėn e kėpucėve. Tani kjo atė e bėnė jo tė vėmendshėm pėr momentin pėr nga pamja, megjithatė nėse ndalemi tė analizojmė krijimtarinė e tij ne i mahnitemi kryeveprave tė kėtij lloji tė njerėzve, sepse siē thotė edhe njė psikolog humanist Abraham Maslow ata kanė origjinalitetin dhe arritjen e motiveve mė tė larta siē ėshtė vetaktualizimi.
Dua tė pėrmendi edhe idenė bazė tė Horney sa i pėrket pikėpamjes patologjike tė personalitetit. Vėrtetė qė ajo ndalet mė sė shumti tek neurozat, tė cilat i sheh si tė domosdoshme pėr jetėn. Dhe se neurozat e bėjnė jetėn me kuptim dhe tė jetueshme. Do duket pak sa e ēuditshme, por secili prej nesh pėrfshihemi nga kėto preokupime neurotike nė jetė. P.sh. ne duam qė tė gjithė tė na duan, tė na respektojnė. Me gjithė faktin se ėshtė irracionale, por herė pas here kemi tipare tė personalitetit tė cilat reflektohen pėrmes ideve tė tilla qė Horney i ka konsideruar si irracionale.
Kunushevci: Nė pėrgjithėsi, a mund tė na tregoni diēka pėr stresin dhe traumėn? Sa jemi tė traumatizuar ne si popull, kur dihet se kemi pėrjetuar lufta dhe ndryshime mjaft radikale nė shoqėri? Si duhet tė menaxhohet stresi, veēanėrisht po mė intereson stresi i studentėve gjatė provimeve? Njė kėshillė
?
Musai: Stresi ėshtė gjendje dinamike ku individi ballafaqohet me mundėsinė, kėrkesėn ose burimin, e ndėrlidhur me diēka qė dėshiron, pėrfundimi i tė cilit pėrceptohet edhe si jo i sigurt edhe si i rėndėsishėm. Janė akte tė jashtme ose tė brendshme tė cilat tentojnė tė prishin ose deformojnė funksionin e ekuilibruar tė gjendjes aktuale nė tė asaj emocionale, afektive dhe konjitive.
Tė gjithė njerėzit janė nėn stres. Ėshtė shumė rėndė tė gjejmė dikė qė thekson se nuk ėshtė nėn stres. Stresi u referohet karakteristikave komplekse tė niveleve emocionale, reakcioneve fiziologjike dhe mendimeve relevante qė paraqiten si pėrgjigje e kėrkesave tė jashtme ose stresorėt.
Andaj stresin aq sa duhet parė nė prizmin negativ, mos harrojmė se pa tė edhe serioziteti edhe suksesi nė jetė nuk do ishin tė plotė. Andaj jeta pa stres nuk do ishte kuptimplote, nuk do paraqiste sfidė pėr ne dhe do ishte e njėtrajtshme. Pėr shembull planifikimi pėr martesė, ose pėrgatitja e provimit aq sa janė preokupim, ngarkesė shqetėsimi nė atė masė individit i mundėsojnė rritjen e vetėbesimit, vullnetin pėr tė perfeksionuar gjėra dhe njohuri tė caktuara etj.
Nė situatat stresuese si reagim i kėtyre gjėndjeve tajiten hormone rregulluese tė kėtyre shqetėsimeve si glukagon, epinefrin, norepinefrin, kortizol dhe somatotropin.
Stres deri sa ai ėshtė nėn kontrollin dhe menaxhimin tonė, nė atė masė qė stresin nuk kemi mundėsi ta kontrollojmė dhe ai dalėngadalė faktorizon gjendjen e ērregullimit dhe desorientimit mendor tonit atėherė kėto pėrmasa dalėngadalė shndėrrohen nė frikė, fobi, traumė etj.
Tash mes tė pėrjetuarės sė luftės pėr njė shoqėri dhe tė pėrjetuarės sė vėshtirėsive nė jetė pa mos qenė nėn presionin e ndonjė lloji tė okupitmit ka dallime tė mėdha. Lufta dhe situatat e jashtėzakonshme detyrimisht imponojnė pėrjetime tė vėshtira dimensionet e tė cilave mund tė jenė pėrmasive. Motivi i sigurisė ėshtė nevoja e dytė themelore pėr njeriun, tani nė Luftė dihet se mė sė paku qė e ndjejmė ose pėrjetojmė ėshtė ndjenja e sigurisė. Dhe ėshtė proces i detyrueshėm qė nė mungesė tė sigurisė shėndetin mental tė individit ta atakojnė shqetėsime, frikėra, fobi tė caktuara. Traumat janė njė kategori edhe mė komplekse e pėrjetimeve negative pasi aty kemi pėrfshirje intensive tė frikės deri nė atė masė qė njeriu nuk ka mundėsi tė kontrollojė dhe pėrmes mekanizmave mbrojtės tė tij deri nė njėfarė mase ta stabilizojė tė njėjtėn.
Popullata jonė ėshtė e pėrvuajtur nė kėtė drejtim, andaj edhe herė pas herė ne shohim vetėdije kolektive mė tė shqetėsuar, mė refleksive, inercuese etj. Ndoshta do kishte qenė mė e butė kjo situatė sikur tė kishim pasur mundėsinė e trajtimeve psikoterapeutike mė tė theksuar kur dihet mirė se ēdo njė pėrjetim krijon njė lloj presioni nė botėn e brendshme tonėn dhe ajo energji ose presion negativ nė njėrėn ose tjetrėn mėnyrė ka mundėsi ta shfaq veten nė forma tė ndryshme. Pėrmes moskontrollit tė botės emocionale dhe njohėse tonėn dhe kėshtu me radhė.
Kunushevci: Dihet se vlerat artistike e pasurojnė njė shoqėri dhe njė komb. Atėherė, pasi qė arti ėshtė dimension shumė i gjerė, unė kisha me shtruar njė pyetje qė pėrfshin dy aspekte tė artit: produksionet filmike sė bashku me serialet apo telenovelat dhe gjithashtu zhanret muzikore etj. Si reflektohen ato nė jetėn psiqike tė njerėzve? Nė veēanti, si e vlerėsoni prirjen e disa tė rinjve pėr imitimin e artistėve tė ndryshėm, dhe marrjen e tyre si model pėr imitim, edhe pse me sjelljet skenike (ata artistė) nuk janė treguar se janė konform me etikėn dhe moralin publik? Si e vlerėsoni dhe interpretoni kėtė?
Musai: Sfera e artit ėshtė reflektim i zhvillimit tė sferės kulturore nė njė shoqėri. Dhe njerėzit ndjejnė nevojėn pėr zhanre tė ndryshme artistike nė kuadėr tė sė cilės mendohet se ushqehet bota kognitive dhe emocionale e njė kombi. Filmi ėshtė krijimtari artistike e njė shoqėrie e cila shfaq gjendjen aktuale tė njė shoqėrie sa i pėrket kulturės, shkencės, krijimtarisė artistike, ngritjes shpirtėrore, nivelit qytetėrues dhe shumė faktorėve tjerė me karakter shoqėrorė. Bota ėshtė nė njė garė tė kėtyre arritjeve. Nė kuadėr tė sė cilės vėrejmė pėrpjekje pėr ndėrtime imazhesh dhe indoktrinime tė mundshme. Sepse nuk mund tė mendohet ndonjė krijimtari artistike e cila nuk do lė pėrshtypjet e saja nėse jo te tė gjithė atėherė te njė pjesė e spektatorėve. Nuk do tė thotė se duhet paragjykuar kėto, megjithatė pajtoheni qė herė pas here ndodhin procese akulturuese tė tilla qė vetėm pėrmes imitimit tentohet tė jepet pasqyrė jo reale e njė shoqėrie. Nė anėn tjetėr tėhuajėsimi nga vetja mund tė jetė rezultat i mundshėm i njė spektri tė tillė tė gjėrė konsumesh artistike.
Qėllimin e kam se shoqėritė nuk duhet tė jenė vetėm nė pozitėn e spektatorit ose ndjekėsit nga jashtė sa i pėrket artit dhe krijimtarive artistike.
Sot kulturat pa identitet tė fuqishėm, janė tė prirura drejt proceseve tė imitimit tė verbėr pre e sė cilės nė masė tė madhe jemi ne. Keni parasyshė se nė tė shumtėn e rasteve mė tepėr ju jepet hapėsirė zhargoneve qė aspak nuk kanė tė bėjnė me tekst shkruarjen e pėrshtatshme, por mė tepėr i jepet hapėsirė dhe rėndėsi viziualitetit, ndonjėherė jemi dėshmitarė edhe tė skenave denigruese tė dinjitetit njerėzor. Njė pjesė e konsiderueshme e artistėve mė tepėr janė kopjues tė verbėr tė produksioneve mė tė mėdha tė arenės ndėrkombėtare, ku mė e keqja ėshtė se ndonjėherė degjenerimi dhe format e akulturimit janė prezente dhe popullatės i servohen si vlera!
Kunushevci: Si fitohet oratoria? Ėshtė dhunti me bazė gjenetike apo pėr ta pėrvetėsuar atė kėrkohet njė shkathtėsim dhe pėrvojė e caktuar nė jetė? Unė kam dėgjuar se leximi ėshtė njė faktor, por a mund ti numėroni ju disa faktorė qė e kultivojnė oratorinė tek njeriu?
Musai: Ndaj mendimin se oratoria vjen si rezultat i njė kombinimi tė mirėfilltė tė leximit dhe kreativitetit tė individit. Tani kur themi leximi mendoj gjitha variantet e njohurive tė marra nga lėmi tė caktuara profesionale dhe fushave tjera qė mund tė jenė tė pėrafėrta me profesionin e preferuar tė personit qė pretendon oratorinė. Dua tė pėrmendi kėtu rėndėsinė e letėrsisė, shkrimeve analitike, romaneve, veprave shkencore, kurioziteteve, barcoletave etj. Ndaj mendimin se pjesa e kulturės sė pėrgjithshme e cila vjen si rezultat i leximit dhe shprehisė pėr tė lexuar nė masė tė madhe e ndihmon personin qė tė ec drejt synimit tė tij, qė nė kėtė rast ėshtė oratoria.
Nuk duhet lenur anėsh, edhe karizmėn e personit qė flet, theksin, pasurimin e fjalorit (i cili sėrish varet nga leximi efikas dhe nė sasi tė caktuar), mimikėn si pjesė prezantuese e personit i cili i drejtohet publikut. Nuk duhet anashkaluar edhe karakterin nė kuadėr tė cilit ne shohim predispozitat e dikujt se deri nė ēfarė mase posedon aftėsi diskutuese.
Kunushevci: Si ndikon sistemi nervor i njeriut nė kujtesėn e njė individi? Paraqitja e sklerozės
etj! Ēka e forcon njė memorie apo kujtesė tė kthjellur tek njė individ? Nė botė kemi njerėz qė aftėsinė e memorizimit tė gjėrave e kanė mė shumė tė zhvilluar. A ėshtė kjo rezultat i kulturės dhe traditės sė popullit qė i pėrkasin, apo ėshtė diēka personale? Zhvillimi i aftėsisė sė memorizimit (por edhe i tė kuptuarit), a ėshtė me lindje karakteristikė gjenetike e njė populli apo fitohet gjatė jetės me pėrvoja dhe shkathtėsi tė ndryshme? Pra, si arrihet njė momerie e zhvilluar dhe e kthjellur dhe si duhet kultivuar atė?
Musai: Kujtesa apo memoria ėshtė proces konjitiv i cili njihet pėrmes pėrceptimit tė dijes (qė shihet, dėgjohet, mendohet, ndjehet etj), rregullimit, kodimit, depozitimit dhe kujtesės pėr tė. Kujtesa ėshtė edhe process, edhe vend fizik i supozuar edhe si njė tėrėsi e cila e okupon atė vend ose hapėsirė. Si e tillė nė bazė tė rolit qė ka ėshtė njė lloj hardisku pėr sistemin nervor ku janė tė koduara informacione, ngjarje, pėrvoja tė ndryshme dhe tė cilat nė bazė tė nevojės ne i kthejmė nė procesin e vetėdijes sonė.
Skleroza ėshtė ashpėrsim i indit e cila vjen pėr shkak tė lėndimeve nė damarė, mėlēinė e zezė, nė sistemin nervor ose nga grumbullimi i mineraleve. Nė tė shumtėn e rasteve e hasim tek moshat mė tė vjetra e cila si e tillė pėrfundon me harresė tė theksuar dhe dobėsim tė memories.
Kujtesa me qėllim qė tė jetė mė efikase mė mirė ėshtė qė gjėrat e memorizuara tė i shndėrrojė nė imazhe tė gjalla ose tė i konceptojė brenda njė kornize kuptimplote dhe domethėnėse, duhet gjetur rrugėn e kthimit nė vetėdije tė njė njohurie ose informacioni tė koduar dhe tė depozituar nė memorien afatgjate.
Nė procesin e kujtesės dhe aftėsisė sė memorizimit nuk duhet lėnur anėsh edhe faktorėt gjenetikė, strukturimin e personalitetit dhe faktorėt fizik brenda tė cilėve bėjnė pjesė a) intenziteti i pėrshtypjes sė tė dėgjuarit (mbamendja funksionon mė sė miri ndaj pėrshtypjeve me intensitet tė lartė), b) intensiteti i pėrshtypjeve shqisore (shikim, dėgjim); disa shohin, tjerėt dėgjojnė mė mirė. c) kohėzgjatja e pėrshtypjeve: mė gjatė nxėnia mė e mirė, ritmi: prezantimi ritmik i tė dhėnave ndihmon kujtesėn, e) grupim hapėsinor i pėrshtypjeve: vende tė caktuara avansojnė proceset mendore. f) gjendja fizike e organizmit (shėndeti, lodhja), dhe ato psikologjikė si: a) vėmendja; b) interesat, motivet; c) ndjenjat; d) kuptimi, domethėnia; e) dėshirat, qėllimet, synimet; f) afati (nxėnie brenda afatit); g) ndryshimet fiziologjike (etja, uria).
Kunushevci: Me siguri se edhe nė fushėn e psikologjisė ekzistojnė teori nga mė tė ndryshmet qė mundohen tė ofrojnė dije dhe pėrgjigje edhe pėr ēėshtjet mė tė rėndėsishme dhe mė tė ndėrlikuara. Dikush ka dėgjuar e dikush ka lexuar edhe pėr teoritė konspirative, tė cilat mundohen tė ofrojnė informata hipotetike, misterioze e skeptike mbi fenomenet nė natyrė dhe kozmos. Kėshtu duke u munduar tė ofrojnė pėrgjigje pėr fenomenin e gjumit, ėndėrrave, shpirtit, vdekjes, jashtėtokėsorėve, fenomeneve metafizike dhe enigmatike, zhdukjeve misterioze, déją vu-sė, fantazmave, intuitės etj. Dhe shumė herė edhe shkenca nuk ka mundur tė ofrojė pėrgjigje pėr ēdo ēėshtje. Por nganjėherė disa qarqe ideologjike nė emėr tė kėrkimit shkencor, arrijnė tė shpėrlajnė trurin dhe tė dezinformojnė mendjet e njerėzve. Ju si psikolog, si e interpretoni kėtė?
Musai: Nė kuadėr tė psikologjisė ndoshta me disa pėrjashtime tė caktuara tėrė ato fenomene qė ju i keni pėrmendur apo shtruar, realisht mė tepėr e tangojnė parapsikologjinė se sa vet psikologjinė si lėmi shkencore me metodologji pėrkatėse hulumtuese. Nuk ka dyshim se njė numėr i psikologėve nė masė tė madhe janė marrė me mendime hipotetike sikur kėto, megjithatė sot atė qė psikologjia ia shtron vetes nuk janė tematikat nė kuadėr tė sė cilave ne nuk kemi mundėsinė e matjes, konstatimit, vlerėsimit etj.
Nuk e anashkalojmė se njė pjesė e psikologėve kanė favorizuar elemente tė caktuara mitologjike, ose legjenda, pėrmes tė cilave tregojnė pėrfshirjen e gjėrė qė ka pavetėdija krahas proceseve vetėdijėsuese dhe se pa to nuk do mund tė paramendohej dot njė botė reale.
Nėse favorizojmė shkencėn dhe metodologjinė e saj, atėherė e kemi vėshtirė tė bisedojmė pėr realitetin e konspiracioneve dhe ngjarjeve parapsikologjike, tė cilat akoma kanė vetėm karakter jashtė shkencor, bindje hipotetike dhe rezultate aq supozuese.
Kunushevci: Invazioni i Internetit ska tė ndalur nė kėtė shekull. Lidhja me botėn virtuale po vie vazhdimisht duke u thelluar dhe duke krijuar varėsi. Shpėrndarja marramendėse e miliona (dez)informatave brenda ditės, gjuha e komunikimit etj? Njė dinamikė ndryshe? Leximi virtual nganjėherė po ia tejkalon leximit tė librit tė shtypur, pra kemi njė reduktim tė lexuesve tė librit etj
! Si shpjegohet kjo nė dimensionin psikologjik?
Musai: Pėrparimi teknologjik ėshtė diēka qė duhet parė si shtim i mundėsive pėr arritje deri tek informacioni mė lehtė dhe pėr pak kohė. Megjithatė do pajtoheni edhe ju, se rruga e bėrė ėshtė aq e shkurtėr pėr tė arritur deri tek njohuria ose informacioni i duhur sa qė nuk e pėrmbush individi me diēka tė gjallė dhe pėrpėlitėse.
Elementi tjetėr ėshtė mallverzimi dhe manipulimet e panumėrta qė shumė herė marrin karakter shpifės. Andaj gjithsesi qė ne nuk e ndalim dot, depėrtimin e saj nė jetėn tonė megjithatė edhe nė saje tė mungesės sė kontrollimit tė saj nė tėrėsi, ekziston mundėsia qė tė lėvizet diēka nė kėtė drejtim.
Unė personalisht jam ithtarė i librit ngase me gjithė faktin qė edhe ajo i ėshtė nėnshtruar njė sėrė ndėrhyrjesh dhe formatimeve teknologjike, megjithatė kur kalon nė duart e juaja, gjithnjė mendoj se tani kam krijuar njė raport dhe kontakt tė drejtpėdrejt me autorin dhe sikur e kam pranė dhe mund ta shtroj bisedėn me tė.
Statistikisht njerėzit duke zgjedhur tė lehtėn, tė lirėn, tė shkurtėn, kam frikė se i ikin esencės, thellėsisė, ezoterizmit dhe hermeneutikės sė gjėrave, mbase edhe pėrqėndrohen nė teknika mė shumė se nė kontakte reale.
Pėr mendimin tim ėshtė shumė problem dhe dilemė morale, kur sot njeriu vėshtirė gjen kohė qė tė ju shtrėngoj dorėn, bisedoj me ju, tė diskutoj nė botėn reale. E paramendoni jeni nė njė vend takim me shumė njerėz dhe ju jeni duke parė asnjė kontakt real tė tyre, pėrpos lidhjes virtuale etj. Njerėzit qėndrojnė pranė njėr-tjetrit por zgjedhin komunikimin virtual ose me shenja dhe simbole tė rrjeteve tė ndryshme.
Kunushevci: Cilat janė refleksionet psikologjike tė meditimit dhe cilat meditime janė mė tė mira pėr shėndetin mendor?
Musai: Meditimi mė tepėr preferohet si terapi e mundshme nė situata stresi ose eventualisht ndonjė ngarkese psikologjike. Tjetri element ka tė bėj me ushtrimin dhe qetėsimin duke e parė meditimin si pėrforcues i koncentrimit dhe mendimit poyitiv dhe relaksues.
Kunushevci: Ajnshtajni thoshte: Mė lehtė ėshtė tė thyesh njė atom se njė paragjykim. Atėherė, pse paragjykojmė dhe si mund ti thejmė paragjykimet stereotipet e ndryshme qė kemi ndaj njėri-tjetrit apo asaj qė na rrethon? Si e vlerėsoni prirjen tonė tė pėrceptimit, analizimit, gjykimit dhe interpretimit tė gjėrave? Pas hapjes sė kufijve, sidomos atyre mbrenda hapsirės shqiptare, a po mendoni se po rriten apo po reduktohen paragjykimet e shqiptarėve pėr njėri-tjetrin, p.sh., si perceptohen reciprokisht shqiptarėt e Maqedonisė me ata tė Kosovės, Shqipėrisė, Malit tė Zi etj?
Musai: Paragjykimet si duket kaplojnė njė pjesė tė konsiderueshme tė jetės shoqėrore dhe individuale. Nė pika tė shkurtėra duhet thėnė se sa mė pak njohuri pėr diēka aq mė shumė paragjykim. Nuk ėshtė e drejtė dhe objektive qė nė bazė tė opinioneve tė individėve tė caktuar ju tė dilni nė skenė pėr tė njėjtėn ēėshtje dhe tė njėjtin opinion ta shndėrroni nė konstatim dhe pėrfundim shkencor, vetėm duke marrė pėr bazė hamendjen, supozimin, opinionin e tjetrit.
Stereotipet janė pėrgjithėsime lidhje me njė popull dhe sit ė tilla mund tė jenė edhe positive edhe negative, pėr dallim prej tyre te paragjykimi apriori kemi tė bėjmė me mendim, opinion tė pėrgjithėsuar negative lidhje me njė individ, ngjarje, fenomen, preferencė etj.
Aspekti psikolgjik thotė se paragjykimet kanė katėr komponenta-faktor qė janė pėrcaktuesit e natyrės dhe pėrmbajtjes sė paragjykimeve. Elementi socio-kulturor, segmenti situativ, elementi psiko-dinamik dhe ai fenomenologjik.
Andaj nė kuadėr tė kėsaj ne mund tė themi se vėshtirė tė gjejmė shoqėri apo popull tė caktuar ku nuk ka paragjykim ose sjellje tė caktuara.
Madje edhe nė kuadėr tė taboreve tė njėjta paragjykimet janė tė pashmnagshėm.
Kunushevci: Si i vlerėsoni pasionet dhe aspiratat e rinisė shqiptare? Ēfarė potenciali shihni tek rinia jonė?
Musai: Aspiratat e njė shoqėrie, gjithnjė vetėm nė bazė tė opinionit tim personal, duhet tė jenė reflektuesit e realt nė lidhje me atė se ēka ėshtė momentalisht preokupim i asaj shoqėrie. Andaj nė njė vend ku akoma kėrkohen rrugėt e ikjes nga vendi se nuk na mundėson zhvillim adekuat me tė mira materiale, ndoshta nė njė pikėpamje tregon konceptin hedonistik pas tė cilit vrapojnė ose janė pėrkushtuar njerėzit. Nuk duhet gjykuar, sepse kjo ka tė bėjė me modelin e afruar dhe me procesin arsimor si pikėpamje e organizuar e ngritjes sė njė shoqėrie. Nė disa hulumtime longitudionale qė janė nė process e sipėr mund tė them qė ne si potencial kognitiv qėndrojmė mirė. Do tė thotė jemi popull inteligjent, tė aftė, me prirje produktive. Dhe ndoshta kėto qė po pėrmendi i them duke parė pėrvojat dhe arritjet e njė pjesė tė shoqėrisė sonė se sa kanė arritur pėr njė periudhė tė caktuar kohore. Brenda krejt kėtyre aspekteve negative unė dua tė shoh gjėrat nga dritarja e optimizmit dhe mundėsisė perspektive.
Mė thjeshtė dua tė theksojė, se vitet e 70-ta prej Kosove dhe Maqedonie nė disa shtete perėndimore shkuan njė pjesė e shtresės punėtore, dhe kėta njerėz nė tė shumtėn e rasteve ishin tė trajnuar me kurse tre mujore dhe kishin shkuar nė njė shtet me zhvillim teknologjik etj. Vetė ambientimi i tyre, mbijetesa dhe arritjet e fundit tė tyre qė ne i shohim dalėngadalė te gjenereata e dytė e tyre sipas meje janė dėshmi e madhe sa i pėrket potencialeve tė kėsaj popullate.
Ndoshta mungesa e mundėsive mund tė jetė bllokuesi i daljes nė skenė pėrmes njė rruge normale, megjithatė unė shoh rini me vlera dhe me bindje pėr ta dėshmuar veten. Tani keni mundėsi tė shihni edhe anėn tjetėr tė medaljes, ku zhgėnjimet, pakuptimėsitė, pikėpamjet hedonistike janė vlerat qė konsumohen sot nga njė numėr i konsiderueshėm i tė rinjėve, megjithatė duhet krijuar mundėsi dhe oferta mė kualitative qė tė kemi rini me ide dhe pėrsiatje cilėsore sa i pėrket jetės dhe zhvillimit shoqėrorė.
Do doja tė kishin pasur njė botė ku tė rinjtė nuk do tė shtronin pyetjet ēka do tė ndodhė nesėr me mua?, ēka e pret gjeneratėn time nė ditėn qė vjen?, si do tė jetė e ardhmja e gjithė kėtyre gocave dhe djelmoshave tė universiteteve tona?, kah do tė na shpie e nesėrmja?... Sdo mend se ėshtė njė frikė qė i shqetėson gati tė gjithė tė rinjtė... Qė do tė thotė se do tė ketė tė rinj qė nuk janė tė sigurt pėr fitimin e tyre ekonomik, qė nuk do tė jenė tė sigurt pėr hapat qė do ti ndėrmarrin, nuk do tė ndjehen tė sigurt pėr mendimet e tyre, pėr zgjedhjet e tyre. Madje, as pėr frikėn e tyre ata nuk janė tė sigurt. I riu nuk ėshtė i sigurt as pėr veten, as pėr tė tjerėt.
Mirė, pra, ēdo tė bėjė ai? Ku do ta gjejė prehjen e vet? Do ta gjejė brenda vetes, apo te tė tjerėt? Sidoqoftė, ai do tė duhet ta bėjė zgjedhjen e vet. Njėsoj sikurse dhe Jean Paul Sartre, i cili do thoshte: E vetmja gjė qė nuk mund tė zgjedhim, ėshtė tė mos zgjedhim. Qė do tė thotė se njė zgjedhje do tė duhet bėrė pėr ta bėrė edhe mė tė kuptimshme jetėn nė kėtė botė. A thua do ta zgjedhė vuajtjen e vet apo do ta zgjedhė ferrin e tė tjerėve? Apo, edhe duke e ditur qė do ti rrėshqet kėmba, ai sėrish do tė tentojė tė ngjitet nė muret e ēelikta dhe sfilitėse. Vallė, rruga pėr tė jetuar si njeri ėshtė vetėm kjo?
Po, kjo ėshtė rruga. Ėshtė rruga e vetme dhe zgjidhja (e zgjedhja) e vetme e tė riut pėr ta jetuar nė mėnyrė tė njerėzishme jetėn e tij. Herė pas here mund tė themi - po, lehtė ėshtė ti thuash njeriut se ėshtė i detyruar tė bėjė njė zgjedhje, mirėpo derisa nuk ia tregojmė, ose nuk ia mundėsojmė qė mė lehtė ta zgjedhė rrugėn, derisa nuk kemi njė model tė vyeshėm pėrplot vlera, qė tė mund tia ofronim si mundėsi, atėherė sa ėshtė e qėlluar edhe ta kėshillojmė se ti doemos duhet tė bėsh njė zgjedhje.
Ngase, vetėm kjo qė do ti themi se duhet tė zgjedhė (e tė zgjidhė!), nė fakt, nuk i jep atij ndjenjėn e sigurisė se do tė bėhet mirė pėr tė. Alternativėn e pashmangshme qė ia kemi ofruar, a thua se do ta ēlirojė atė nga frika e rrėshqitjes, e shembjes ose edhe e humbjes eventuale? Si duket, shtrohen disa pyetje, pėrgjigjet e tė cilave edhe nuk janė aq tė lehta.
Mosha rinore ėshtė periudha mė e larmishme, mė e gjatė dhe ndoshta edhe jo me pa tė drejtė, pėr gjeneratat mė tė vjetra, edhe mė e frikshme e jetės sė njeriut. Nė popull kjo periudhė njihet edhe si kohė e guximshme dhe pėrplot ndryshime pėr personalitetin e njeriut. Ndėrkaq, adoleshenca flet pėr njė qarkullim ēmenduror tė gjakut nė trupin e tė rinjve; nuk ėshtė e rastėsishme qė nė kėtė periudhė tė rinjtė veten e ndjejnė skajshmėrisht tė guximshėm, kanė ndjenjėn qė ēdo gjė mund tė bėjnė dhe e tėrė kjo ndodh nga vetė fakti qė nė kėtė periudhė ndodh pėrjetimi i tė gjitha ndjenjave tė njeriut pėrnjėherė, tė cilėn gjė edhe nuk duhet parė nga ndonjė konotacion negativ. Kjo ėshtė periudha e vetme kur njeriu ndaj njė personi tė vetėm nė tė njėjtėn kohė mund ti pėrjetojė nė shkallėn mė tė lartė edhe dashurinė pėr tė, por edhe urrejtjen.
Derisa psikologjikisht dihet mirė qė kjo ėshtė periudha kur plotėsohen tė gjitha tiparet dhe karakteristikat e personalitetit tė njė tė riu, kur ai si kurrė mė parė e ndjen unin e tij, kur kupton rėndėsinė e shoqėrisė dhe shoqėrimit me moshatarėt e tij, kur kriza e identitetit del si sfidė e pashmangshme para tij, kur identiteti i tij imponon qenėsinė e vet para tė tjerėve. Ja, mu kjo ėshtė edhe koha dhe mosha kur mė lehtė se kurrė mund tė pėrfitohen qėndrime dhe shprehitė mė tė papėrshtatshme dhe qė dalin jashtė kornizave tė moralit dhe tradicionales.
Tė gjitha kėto i them nga vetė fakti qė mos tė vijmė nė situata e tė themi: a thua, vallė, kah dhe ku shkon rinia jonė? Mirėpo, sikur me qenė e paradeterminuar kjo ēėshtje qė tė ndodh gjithnjė ajo sė cilės i frikėsohemi mė sė shumti. Dhe, sikur pėrgjigjja e vetme rreth asaj se kah po shkon rinia jonė ka njė pėrgjigje tė vetme: ata janė duke shkuar atje kah ju tregojmė ne cakun (synimin). Ata si duket ecin tė sigurt si kurrė mė parė nė drejtimin qė ne ju ofrojmė atyre, si mundėsinė mė tė mirė pėr ta. Andaj, do tė ishte mė e drejtė dhe mė e qėlluar nėse pyesim: nė ēdrejtim jemi duke i orientuar tė rinjtė me modelet qė i kemi krijuar pėr ta?
Nėse ata sot duhet tė pėrfitojnė identitetin e tyre, atėherė shtrohet dilema se cili ėshtė modeli qė ne ju ofrojmė tė rinjve pėr njė ardhmėri mė tė mirė dhe mė me perspektivė pėr ta. Nėse e kemi bėrė diēka tė tillė, atėherė me lehtėsinė mė tė madhe mund ti japim pėrgjigje pyetjes sė shtruar mė parė, se tė rinjtė tanė i pret njė e ardhme shumė e ndritshme dhe shpresėdhėnėse. I pret realizimi i ėndrrave rinore tė tyre. Bukur tingėllon si shqiptim, mirėpo rruga qė duhet bėrė pėr arritjen e kėsaj bukurie ka njė kosto tė majme. Edhe pse ka vetėm njė kosto, sėrish themi qė ėshtė paksa e vėshtirė pėr ta realizuar.
Rruga mė e lehtė pėr tė krijuar dhe kultivuar gjenerata tė vyeshme dhe pėrplot suksese, sot qėndron nė arsimimin e shėndoshė dhe pėrplot kompetenca pėr tė rinjtė e kėtyre trevave. Nė pėrkapjen e realitetit, qė sot me botėn e zhvilluar dhe tė pėrparuar tė ecet bashkė vetėm me dije dhe arritje kulturore. Arrihet vetėm me tėrėsinė e identitetit qė ke, duke mos lėnė anash dhe duke mos anashkaluar asnjė segment tė atij identiteti. Ngase, me vlerė tė bėn mu ajo pėr tė cilėn ti mendon se ėshtė pengesa e ecjes dhe e integrimit tėnd mes popujve tė pėrparuar.
Mungesa e projekteve dhe strategjive shtetėrore pėr bartėsit e proceseve tė njė shoqėrie, si duket po e thellon amullinė e shtruar para tė riut. Investimet, projektet shumė tė pakta pėr ngritjen dhe kultivimin e gjeneratave tė reja me dije dhe kulturė, si duket sot janė evidente mė shumė se kurrė mė parė. Kam frikė se sistemi dhe mėnyra e arsimimit te ne sikur tė rinjve ju garanton vetėm njė profesion ose disa prej tyre mė pak tė rėndėsishėm pėr avancimin dhe kultivimin e vlerave kulturore-shkencore. Atė tė kamerierit dhe tė punėtorit tė krahut nė Evropė.
Vėrtet, suksesi i njė gjenerate nuk varet gjithnjė nga sistemi, mirėpo kėrkon ngulmimin dhe kėrkesėn konstante tė tė rinjve nė plotėsimin e synimeve tė tyre. Pėr mos me ardhė nė situatė qė tė themi se Evropės i duhen kamerierė, punėtorė krahu, pastrues (jo pėr ti nėnēmuar kėto profesione) tė mirė. E ne, me mburrje tė themi se a mund tė gjejnė mė tė mirė se ne pėr kėsi punėsh?
Sistemi arsimor qė kemi ne si duket nxjerr shumė pak kuadro tė suksesshme. Shumica e studentėve janė tė pasuksesshėm, sikur jetojnė pa synimin e tyre final qė i bėn tė mburren me veten dhe tė tjerėt, qė tė gėzohen me sukseset e tyre. Ndoshta do tė duket pak radikale pikėpamja ime, mirėpo kam frikė se mos vallė ne dėmtojmė rėndė tė rinjtė apo ardhmėrinė e kėtyre trevave? Dilema ėshtė se mos vallė pėrmes sistemeve tė ngjashme sikur ky, synohet krijimi i individėve tė moderuar ose, siē preferojmė ne tė themi, tė emancipuar, vetėm se nė formėn serike. Imitues, ndjekės, konformistė, mahnitės me arritjet e tė tjerėve. E assesi tė kultivojmė individė me dinjitet tė plotė, me vizion tė qartė pėr tė ardhmen dhe sfidues tė situatave qė i shtrohen pėrpara si probleme tė pazgjidhura.
Vėshtirėsitė qė po i pėrjeton i riu janė tė ngjashme me vėshtirėsitė e udhėtarit qė udhėton nė shkretėtirė. Nė atė rrugė nuk ka shenja tė sigurta tė komunikacionit. Shtegun e tij papritmas mund ta mbulojė pluhuri, temperatura shumė shpejt ndryshon nė mėnyrė drastike: ditė tė nxehta e netė tė ftohta, ujė tė pijshėm shumė pak e rreziqe tė mundshme nga tė gjitha anėt. Andaj edhe i riu sot e ka shumė vėshtirė qė tė gjej orientimin e duhur...tė gjej rrugėn e shpirjes drejt qytetėrimeve mė tė avancuara.
Kėtė do e pėrfundoja me thėnien e Cral Gustav Jungut Ai qė nuk shikon dot zemrėn e tij jetėn e ka tė turbullt; ata qė tregojnė guxim pėr tė parė nė brendi tė ndėrgjegjes sė tyre janė zbuluesit e lumturisė sė shpirtit tė vet. Ata qė shikojnė jashtė shohin ėndėrr, humben nė botėn imagjinare; ai qė shikon nė brendi zgjohet, e zbulon veten.
Kunushevci: E kaluara, e tashmja dhe e ardhmja! Ku duhet tė jetė koncentrimi dhe aktivizmi jonė mendor dhe praktik mė shumė?
Musai: Kėndvėshtrimet e psikologėve nuk ngjasojnė njėri me tjetrin edhe nė kėtė sferė. Nėse i shihni psikoanalistėt atėherė bazė e ēdo njė fenomeni tė pėrjetuar nė njeriun duhet kėrkuar nė tė kaluarėn e tij. (Freudi, Frommi, etj.) Mirėpo nėse shihni ata qė u ndanė prej psikoanalizės klasike mė tepėr janė tė orientuar tek premisat se ēka krejt mund tė bėhet ose tė ndodh me njeriun?
Kunushevci: Mesazhi juaj pėr fund?
Musai: Nė radhė tė parė ju faleminderoj pėr mundėsinė e dhėnė qė ne tė jemi pjesė e njė interviste. Shpresoj se pėrgjigjet e dhėna do ia keni arritur sadopak qė pėr lexuesin tė kenė qenė informuese, zbėrthyes tė drejtė tė pikėpamjeve, nė kėtė rast, tė mia qė janė reflektuar gjatė bisedės dhe diskutimit tonė tė pėrbashkėt. Ishte kėnaqėsi pėr ne qė na e dhatė kėtė mundėsi.
Kunushevci: Ju falenderoj shumė qė gjetėt kohė tu pėrgjigjeni kėtyre pyetjeve nė kėtė intervistė bukur tė gjatė. Ishte kėnaqėsi dhe nderė. Shpresoj qė edhe lexuesve tu kemi hapur mė shumė horizontet e dijes dhe njohjes, megjithse ka ende tema tė patrajtuara, por besoj se angazhimi dhe puna jonė e pėrbashkėt sdo tė mungoj nė tė ardhmen. Faleminderit edhe njėherė.
Musai: Faleminderit edhe juve, tė shpresojmė se kanė qenė ēėshtje tė dobishme pėr lexuesit.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn