als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Vėshtrim gjuhėsor pėr romanin e Ben Blushit Tė jetosh nė ishull
In media res, - po futem drejt e nė temė: nė njė kohė kur gjithēka ėshtė peng i sizmikes, i njė lėkundshmėrie dramatikisht shkundulluese nė jo pak rrafshe, sfera, deri edhe nė qoka konceptesh dhe nocionesh nga mė tė rėndomtat, pėr tė cilat, nė vend tė afėrmendsh e vetėkuptohet tė sė djeshmes, sot pėrdorim ka gjasa, ndoshta, tashmė ēdokush qė jeton nė Shqipėri, pėr dy dukuri mund tė shprehet pa mėdyshje: pėr motin qė po karakterizohet klimatikisht nga temperaturat e njė fillimvere subtropikale, dhe pėr vendosjen e Tė jetosh nė ishull si kryetema e ditės.
Ndėrsa dukuria e parė, ajo e motit, ėshtė krejt e natyrshme, lidhet me dinamikėn relativiste tė ndėrrimit tė stinėve, dukuria e dytė ėshtė krejt e panatyrshme, lidhet me relativizmin dinamik tė gjykimeve dhe vlerėsimeve (kriza si krisje) qė blushistėt skanė pėrtuar tė shtrojnė rreth letėrsisė e funksioneve tė saj, duke e zhvendosur letraren drejt njė zone distopike - njė hapėsirė kundėrletrare e sunduar nga ligjėsitė e ligėsitė (kakotopia e Bentham-it) e totalitarizmit, qoftė edhe thjesht estetik (ndėrkohė qė nė faqet e Tė jetosh nė ishull sėshtė vetėm estetik). E ēmund tė themi tjetėr, ndėrsa jetojmė ditė dramatikisht tė ēuditshme e nė zemėr tė dukurive tė panatyrshme, kur pėrpos lėkurės dhe qepallave tė gėlqerosura egėrsisht prej pluhurizės ngjitėse, qė po na kthen dita mė ditė nė njė shėmbėllim i kryekrejtshėm statujash antike tė braktisura qyshkuri nė ndonjė nga shembėtirat e Harresės kolektive apo ndėrgjegjes sė mpirė (a tė droguar) historike, tani duhet tė shpenzojmė jo pak kohė, energji dhe mund pėr tė ruajtur gjithnduershėm nga rrėnimi edhe universin e Dėgjesės, pėr ti ardhur nė ndihmė veshit tė shkretė, e thėnė mė qartė, i dėnuar keqas tė dėgjojė rreth letrares gjithfarė mufkash qė dalin nga goja e filistejve tė letėrsisė, tė cilėt, tė kapalisur me njėri-tjetrin sipas idealit tė njohur grusht ēeliku rreth partisė, janė kapur me shpirt nėpėr dhėmbė pas njė sipėrmarrjeje aspak tė lehtė: ti njohin me hir a me pahir, deri me jetė a vdekje librit tė Blushit statusin dhe autoritetin letrar?
Kuadri letrar (puna me gjuhėn) dhe artistik (struktura rrėfimtare) qė na ofron Tė jetosh nė ishull ėshtė aty, e zeza mbi tė bardhė, brenda librit: pėrpos gabimeve trashanike qė pata rastin tė vija nė dukje nė shkrimin e lartpėrmendur, nė tekst qokim edhe gabime tė tjera po aq trashanike (e kjo nė rrafshin mė tė ulėt gjuhėsor, nė atė semantik), qė pėr arsye hapėsire, kohe e patologjie (dhembja e kokės qė jepnin), si kisha shtruar, duke i mėshuar sidoqoftė faktit se gjendeshin aty. Mė konkretisht: u pėrpoq ta ngrohte xhaminė me shaka, fq. 8, shfrytėzimi i kuptimit tė figurshėm tė foljes ngroh ėshtė jashtė ēdo binaje logjike, pėr tė cilėn lexuesi mund ti hedhė njė sy fjalorit; jap ezanin, fq. 12, nė vend tė thėrras ezanin, qė sėshtė i njėjtė me jap meshė qė hasim tek tė krishterėt; do ta nxirrte jashtė duke mos e pėrzgjedhur si mysliman, fq. 13, nė vend tė duke mos e pranuar si mysliman - teologjikisht srri nė kėmbė, por kėtu po ndalem thjesht te logjika e mbrumėt e semantikės sė frazės; hėna iu duk si njė sy deleje i mbyllur, fq. 16 - rrahje pėr tė krijuar krahasim jashtė ēdo logjike, pasi cilėsia qė mundėson krahasimin i pėrket qepallės, jo syrit tė deles; hėna e re shtrihej si njė kumbull mbi njė kadife blu, fq. 31, frazė e ndorme, teksa rreh tė krijojė njė krahasim tė panatyrshėm qė spėrēon asgjė nė tekst, ėshtė shprehėsisht bosh, parazitar, pasi mungon elementi metonimik, ai i ngjyrės (ka kumbull tė bardhė a tė hirtė, nėse i referohemi qepallės sė deles?) dhe, pėr mė tepėr, elementi i formės (kumbullat janė tė formave tė ndryshme: kumbullat e egra, apo tė ferrės, janė tė rrumbullta, ndryshojnė nga kumbullat vajvare, qė janė vezake - njė metaforė tė goditur kemi: medaljoni i hėnės, Kadare; thepi i hėnės, Mira Meksi); digjej njė kryq i madh i ngulur vertikalisht nė tokė, fq. 32, ku ndajfolja vertikalisht shfaqet parazitare; dielli perėndoi dhe u fut nė torbėn e tij tė mbushur, fq. 34, metaforė jo e zbrazėt dhe e pakuptimtė, por krejt e panatyrshme: cila ėshtė torba e diellit?
Qielli? Cili nga tė dy ka pėrkatėsinė: dielli i pėrket qiellit, apo qielli i pėrket diellit?; uji qė derdhej nga qielli me ibrik, fq. 40, nė vend tė me gjyma - por Blushi me sa duket sia ka idenė se ēėshtė ibriku, lėfyti i tė cilit mund tė shfrytėzohej metonimikisht pėr ndėrkėmbėsin nė ēastin e urinimit; Hoqi shapkėn e kuqe qė mbante nė kokė, fq. 43, pėr kėtė, lexuesi le ti drejtohet fjalorit; Kur kali nxirrte frymė nga hojėzat, flokėt e Aliut hapeshin nė ajėr, fq. 48, ku hiperbola - ajri qė del nga vrimat e hundės si tė ēlirej nga njė kompresor - ėshtė krejt e pavend dhe fort pak e besueshme, ēka bie ndesh me artin e fjalės, me si-nė e kėtij arti (arti dhe forca shprehėse e fjalės na shtyn tė besojmė se llamba magjike e Aladinit apo qilimi fluturues ekzistojnė vėrtet, ndėrkohė qė e kundėrta ndodh te libri i Blushit, ku shumė skena dhe gjasa shfaqen tė pabesueshme); Gėrsheti e tėrhiqte vajzėn si njė litar, fq. 53, pakuptimshmėria e kėsaj fraze ska nevojė pėr koment; fuēitė e verės ulėrinin si tė dehura nga era e tyre, fq. 83, krejt e pavend, pėrjashto rastin nėse ishin mbushur pėrgjysmė, sa vera mund tė krijonte zhurmė, tek pėrplasej nė faqet e drunjta; shumė shumė, mund tė ish anija lėkundej si e dehur nga vera qė mbarte nė..., pėr tė sjellė njė metaforė tė njohur tė Rimbaud-sė; tė lagur deri nė mish, fq. 83, nė vend tė tė lagur deri nė palcė - tė lagurit deri nė mish ėshtė e zakonshme edhe mes shiut tė verės, e jo mė mes shiut dhe vetėtimave tė Egjeut; fermani mund tė zhbėhej, fq. 84, lexuesi mė mirė ti hedhė njė sy fjalorit; e njėjta gjė vlen edhe pėr dhe qielli tė rri mbi kokė si njė ēallmė e pėrvėluar, fq. 93, ku mbiemri i/e pėrvėluar pėrdoret gabim, si nė fq. 71, ndėrkohė qė, mes qiellit e ēallmės mungon elementi metonimik; ai dukej mė i fortė se binjaku i tij, qė kishte lindur treqind vjet pėrpara, fq. 101, fjala binjak pėrdoret gabim, si referohet nė asnjė rast homonimisė - dy binjakė kanė emra tė ndryshėm; nuk i bėnte syri dritė, fq. 99, nė vend tė nuk i bėnte syri tėrrt; rrogozin e faljes, fq. 102, pėr kėtė, lexuesi mė mirė tė shohė fjalorin; ishte vėlla me njėrin nga binjakėt, fq. 132, nė vend tė sivėllamė, ndryshe..., lexuesi e merr fort mirė me mend sa kuptim ka tė jesh vėlla me njė nga binjakėt; Dimri i atij viti bėri shumė i ashpėr, ibidem, nė vend tė dimri i atij viti ishte shumė i ashpėr apo atė vit bėri njė dimėr shumė i ashpėr; Preu marule dhe i mbushi me gjizė, fq. 136, pėr kėtė, lexuesi sduhet tė konsultojė fjalorin e gjuhės shqipe; maruli vjen nga greqishtja, do tė thotė gjethe, fletė e sallatės; si mund tė mbushet gjethja a fleta e sallatės, kėtė ia lė ta zgjidhė vetė lexuesi brenda njė gastronomie qė se njoh - dikush mund tė thotė se ėshtė fjala pėr diēka tė ngjashme me japrakėt me gjethe rrushi, nėse ėshtė kėshtu, gjendemi para njė gabimi gjuhėsor, qė cenon imazhin qė pėrftojmė nga kuptimi i frazės; Sara nxori njė takėm me lugė tė derdhura, fq. 137, lexuesi mė mirė tė shohė nė fjalor pėr fjalėn takėm e tė gjykojė nėse ėshtė pėrdorur me vend apo jo; sepse vitet ua kishin thinjur tehun, ibidem, pėr kėtė metaforė, lexuesi le tė shohė fjalorin, pasi pėrdorimi i tė thinjurit me shtehjen smė tingėllon logjike. Kėto probleme besoj se dalin e teprojnė, sa i pėrket kuadrit qė ofron Tė jetosh nė ishull lidhur me lėvrimin e gjuhės nė rrafshin e saj mė tė ulėt, nė atė semantik.
Madje, sdi pėrse njė mendje mė thoshte se, pas paraqitjes sė vetėm njė pjese tė problemeve qė hasim qė nė faqet e para tė librit, autori do tė kish burrėrinė dhe ndjenjėn e pėrgjegjėsisė qytetare tė ndėrmerrte tė paktėn dy hapa: tė tėrhiqte librin nga libraritė e tu lypte botėrisht ndjesė lexuesve pėr atė rrumpallėhanė gjuhėsore, pėr frazat e pakuptimta tė trumbetuar e tė shitura si apoftegma tė mbarėkohshme - afėrmendsh, duke shoqėruar veprimin burrėror tė ndjesė-lypjes me veprimin qytetar tė dėmshpėrblimit (nė kėtė rast, me kthimin e parave; mos harroni: Tė jetosh nė ishull kushton 1000 L., afro njė ditė e gjysmė pune pėr punonjėsit e administratės!). Sakaq, kuadri qė Tė jetosh nė ishull ofron nė rrafshin sintaksor sėshtė fort i ndryshėm: sintaksa e Tė jetosh nė ishull se kapėrcen atė tė tė folurės sė pėrditshme e smund tė arrijė pėrpos nivelin e sintaksės gazetareske. Nė fushėn e gazetarisė, natyrisht, pėr shkak tė funksionit dhe detyrave qė kjo ka (pėrcjellja e informacionit), nė vend tė hipotaksės, tė ndėrtimit tė fjalisė sipas njė strukture e shpėrndarjeje taksinomike komplekse, pėrhasim parataksėn, tipike e gjuhės sė folur, ku strukturimi sintaksor i fjalisė shkrihet me strukturimin informacion-dhėnės. Porse kėtu lipset treguar kujdes, pėr tė mos rėnė nė paragjykime e gabime tė natyrės ideologjike. Nė rast se ndėrtimet parataktike vendoset nė gojėn e njė personazhi, atėherė padyshim kjo ėshtė vlerė artistike, pėr aq sa rreh tė paraqesė botėn e personazhit, nivelin e tij kulturor e shoqėror, ku Platoni, Cervantes-i, Steinbeck-u, Joyce-i, Proust-i, Beckett-i, Celan-i, Allende etj. na ofrojnė shembullin klasik; nė rast se ndėrtimet parataktike janė tė autorit, kur shfaqet prani jashtėrrėfimore (extradiégétique, pėr tu shprehur me Genette-it, sėshtė pjesė e traumės, apo personazh nė rrėfim), atėherė kjo pėrbėn jo thjesht arkaizėm e anakronizėm sintaksor, por edhe cen nė planin artistik, njė lloj simptome homerike, i vetmi cen poetik qė i vishet Atit tė letėrsisė perėndimore. Nė rastin e Tė jetosh nė ishull, kjo sintaksė, kėto ndėrtime parataktike janė sa tė autorit si zė jashtėrrėfimor, po aq edhe tė personazheve; nėse ndalemi tek analiza sintaksore e vatrave tekstore autoriale, do vėrejmė pa vėshtirėsi se shfaqen tė njėjta me sintaksėn e vatrave tekstore karakteriale (ku zė rrėfimtar ėshtė njė personazh).
Ēdo tė thotė kjo? Qė rrėfimi fjalėsor shkrihet me rrėfimin e mendimeve? - Jo Genette vėllai, diēka mė tepėr sesa kjo: shkrirjen e zėrit jashtėrrėfimor me zėrat brendarrėfimorė, ku kėtu duhet ti jap mė tepėr tė drejtė Onkel Freud-it, kur pohon se personazhet janė dromcat e Unit tė thėrrmuar tė autorit. Ēdo tė thotė kjo, nė rrafshin rrėfimtar e artistik? - Qė polifonia e trumbetuar nga Diana Ēuli ėshtė mufkė. Apo Ēuli ende se di se polifoni do tė thotė shumėsi zėrash, jo thjesht variacionet e zėrit tė njė solisti? Si ka mundėsi qė Ēulit si ka rėnė nė sy qė autori dhe personazhet flasin me tė njėjtėn gjuhė, me tė njėjtėn sintaksė, ku ėshtė e vėshtirė tė dallosh se ku nis idiolekti i njėrit personazh dhe ku mbaron i tjetrit? Dikush mund tė thotė se kjo shkrirje e zėrit jashtėrrėfimor me zėrat brendarrėfimorė mund tė jetė vetėm nė sintaksė, jo nė mendim. E thashė mė lart, rrėfimi fjalėsor shkrihet me atė mendimor, ėshtė po i njėjti zė, ku rrėfimi ėshtė thjesht monotonik jo vetėm sa i pėrket artit tė fjalės, por edhe mendimeve qė shprehin personazhet. Merrni si shembull faqet 58-61 dhe ngrini pyetjen lapidare tė Barthes-it dhe Beckett-it: Qui parle ainsi? - Autori, pėrgjigjem, i cili nė krye tė sythit tė ri kujtohet se kėshtu duhej tė fliste personazhi, jo ai (e kėtu lexuesit i shkon me tė drejtė mendja jo te gjyshi i Arianitit, por tek i ndjeri Dhimitėr Shutėriqi).
E kėtu vlen tė vėsh nė lėvizje formulėn e Genette-it, sipas tė cilės shkalla e letraritetit nė rrėfimin e ngjarjeve varet nga shkalla nė tė cilėn autori ngarend tė vendosė nė lėvizje e tė shfrytėzojė njė shumėsi teknikash rrėfimtare e stilistiko-sintaksore, e jo thjesht njė sintaksė frazale, ku analizėn e kėsaj pjese manualistike, a doracake (mos harroni vitet e shumtė qė hasim nė tekst, qė e shndėrrojnė librin nė manual historie) nga ky kėndvėshtrim po ua lė nė dorė blushistėve, jo vetė Blushit, pasi ky vetė e di mirė. Sakaq, sa i pėrket kuadrit sintaksor e vėrejtjeve qė ngrita mė lart, blushistėt, alias, filistejtė e letėrsisė, pėrpos parataksės (qė prek edhe kuptimin: parataksa si vendosje e dy frazave qė lidhen arbitrarisht nė bazė tė kontekstit: Ishte njė ditė e nxehtė dhe njerėzve nuk u hahej mish), le tė ndalen pak tek elementėt e tjerė tė ndėrtimit tė periudhės, pėr tė parė se si frazat bashkėrenditen sipas formave mė tė pėrgjithshme dhe tė zakonshme tė gjuhės sė folur pėrmes njė game tė kufizuar lidhėzash e konektorėsh: dhe, por, dhe pastaj, atėherė, tani qė, edhe pse etj., apo te sintaksa e frazės, tek ndėrtimi i tyre sipas njė lėvizjeje taksinomike qė shkon nga e majta nė tė djathtė a anasjelltas, pasi synimi ėshtė tė pėrcillet informacion, ēka krijon vėshtirėsi receptive nėse jepet i shpėrndarė sipas ndėrtimeve hipotaktike. Njė gjė e tillė sėshtė asfare e vėshtirė, e mund tė qoket qysh nė paragrafin hyrės, i cili splotėson as kushtet minimale tė periudhės (Ishte njė ditė e nxehtė... por qyteti ish nė mes maleve... - elementėt e tepėrt qė vijojnė pas retiēencės prishin paq kanonet e ndėrtimit tė periudhės).
Sa i pėrket kuadrit stilistik, gjėrat shfaqen akoma edhe mė zishėm; pėrpos monotonizmit, fjalive qė jepen ērregulltazi (fjali tė shkurtra qė pėrzihen me ato tė gjatat, apo pėrdorimi i njė fjalie me diarre elementėsh pėr tė pėrshkruar njė realitet me pėrmasa tė vogla - kujtoni, pėr shembull, fjalitė qė pėrshkruajnė cepin e errėt tė xhamisė, arkėn e babait tė Arianitit, tryezėn e tavernės sė Petronės etj.), Tė jetosh nė ishull ofron edhe njė pėrzierje tė regjistrave gjuhėsorė, ku lexuesi sheh se si imami ngatėrron agjėrimin me kreshmėn (fq. 11), apo pėrdor folje me prejardhje helene, si theshmosesh (ibid.), se si prifti i quan tė krishterėt kaurė (fq. 23), se si Sheba me prejardhje hebraike nxjerr nga goja fjalėn ēifut (fq. 86), se si fshatarėt e krishterė e thėrrasin Ibrahimin qafir, lanet (fq. 35), apo se si brenda frazės indiferenca neolatine shoqėrohet me avash-avash tė turqishtes (fq. 23). Mė pas, kjo kakofoni regjistrash pėrthyhet nė kakofoni mendimesh dhe idesh, ku lexuesi has njė imam qė e quan engjėllin Gabriel i dėrguar (d.m.th., profet, pejgamber - fq. 9), apo njė imam fetishist (fq. 13), njė prift qė shprehet me gjuhėn e politeistėve (fq. 28), apo njė mysliman qė kalon nė idhujtari (fq. 52), a njė tė krishterė tė pėrkushtuar qė i ankohet perėndive (krh. fq. 100 nė dritėn e fq. 131), apo qė kalon nė fetishizėm blasfemues (fq. 57 dhe 58) dhe nė ateizėm materialist (fq. 57 - dyshimi nė ekzistencėn e botės tjetėr), pėr tė mos folur mė pas pėr detaje tė tipit imami nxori njė libėr tė verdhė nga rrogozi (fq. 9), kur dihet se Kurani ėshtė ai qė i pėrcakton myslimanėt si populli i librit, pėrtej ēdo kombėsie a race, apo se myslimanėt lejojnė tė shahet Krishti (fq. 102), kur kjo bie ndesh me reagimin qė krijoi te myslimanėt e Stambollit dalja nė kinema e Tundimi i fundit i Krishtit, i Kazanxhakisit.
E njėjta rrumpallėhanė vėrehet edhe sa i pėrket gjinisė, ndonėse vetė smė bind ekzistenca e njė pėrcaktueshmėrie gjinore, tė paktėn kjo pas shkundullimave sizmike, plasaritjeve tė pariparueshme qė pėsoi nė themel sistemi simbolik perėndimor, qė e bėnė tė papranueshėm tė konceptuarit e Historisė si sistem monolitik pėrcaktėsimesh/pėrkufizimesh. Njė prof.dr., nė njė shkrim qė mban si titull-sfidė, Tė dish tė lexosh letėrsinė, pohon me gojėn plot se si Tė jetosh nė ishull ėshtė roman sepse thuhet nė kopertinė, ēka pėrbėn njė mufkė. Qė kur arkiteksti qenkėsh bėrė paratekst, qė ti shėrbejė lexuesit si pikė orientimi? Nga 5 kategoritė (funksionet, tipet, figurat, modelet) trans-tekstore qė pėrvijoi Genette-i, ky i fundit, arkiteksti, trajtohet nė fund, duke ndjekur njė hierarki tė mirė shėnjestruar sa i pėrket rėndėsisė dhe rolit qė kategoritė e parashtruara luajnė nė perceptimin a receptimin e tekstit, pėr aq sa ėshtė kategoria mė e papėrcaktueshme, mė abstraktja, me njė status fort tė dyshimtė. Pos shembullit tė sjellė nga vetė Genette-i, les fausses tragedies de Corneille, prof.dr. po i sjell si shembull edhe arkitekstin poemė, qė hasim nė kopertinėn e Shpirtra tė Vdekur, tė Gogol-it. Mė pas, edhe nė rast se do ta shihnim arkitekstin si njė lloj parateksti, prania e tij smund ta zhveshė tekstin nga abuzimet e mundshme tė autorit, a tė botuesit, ku si shembull mund tė merren shėnimet e udhėtimit tė Philippe de Larenaudičre-it, Bertrand Flornoy-it, deri edhe Tropikė tė trishtė tė Claude Levi-Strauss-it (ēka ky vetė e shtron si problem nė Parathėnie), apo nga shakatė dhe lojcakėria e autorit, siē shfaqet rasti i Todesfuge, e Celan-it, Kronikė e njė vdekjeje tė shpallur, e Garcķa Mįrquez-it, apo Emri i trėndafilit, kronikės sė Eco-s (siē jepet i emėrtuar nė formė tė pastėr parateksti - la cronaca degli eventi..., i manoscritti... lexojmė nė Parathėnie). Kėshtu, mė tepėr sesa tė ngarendte qė ti zinte besė arkitekstit, prof.dr. nė fjalė duhej tė rendte tė tregonte pėrse Tė jetosh nė ishull nuk ėshtė roman, nėse romani si gjini ekziston ende pėr tė.
Nėse do tė niseshim nga njė pėrkufizim anakronik (edhe ky i mjegullt: romani, njė prozė me njė farė gjatėsie, me personazhe e strukturė komplekse, porse koherente), do duhej tė veēonim hardallosjes strukturore qė qokim te Tė jetosh nė ishull. Ligjėsia e tekstit, dhe e romanit po ashtu, ėshtė mė se e qartė: njė fjalė ska kuptim tė mėvetėsishėm; kuptimi i njė fjale pėrftohet nga lidhja qė krijon me fjalėt qė e rrethojnė; njė frazė ska kuptim tė mėvetėsishėm; kuptimi i njė fraze pėrftohet nga lidhja qė krijon me frazat qė e rrethojnė; njė periudhė ska kuptim tė mėvetėsishėm; kuptimi i njė periudhe pėrftohet nga lidhja qė krijon me periudhat qė e rrethojnė; njė kaptinė ska kuptim tė mėvetėsishėm; kuptimi i njė kaptine pėrftohet nga lidhja qė krijon me kaptinat qė e rrethojnė, dhe kjo vlen edhe pėr personazhet, episodet, skenat dhe elementėt e tjerė tė rrėfimit. Kjo varėsi e elementėve tė njė rrėfimi pėrbėn atė qė njihet si koherenca e tij logjike, kumtuese. Sa ėshtė koherent Tė jetosh nė ishull? Merreni me mend vetė, teksa shihni se si personazhi kryesor lihet mėnjanė pėr jo pak, por plot 55 faqe, nga fq. 51 deri nė fq. 106 (pėrmendet vetėm dy a tre herė, krejt kalimthi) dhe, ndėrsa rihyn nė skenė, i gjori humbet sėrish, pėr tė pėrfunduar mė pas nė njė deus ex macchina qė nuk zgjat pėrpos se njė paragraf (fq. 113). E ky fat i mbrapsht i personazhit kryesor, kėto hyrje-dalje tė tij pėrsėriten deri nė fund tė librit, aq sa harrojmė se nė roman personazhi kryesor ėshtė orkestruesi i tėrė personazheve tė tjerė. Lexoni faqet 7-51 & 51-106, p.sh., shtroni pyetjen: cila ėshtė lidhja mes historisė sė personazhit kryesor (Ibrahimit) dhe historisė me plot xhepa tė Arianit Komnenit (merrni humbjen e virgjėrisė me gruan napoletane, apo shijet seksuale tė napoletanėve), qė spėrton tė thotė pas 23 faqesh Qė tė mos zgjatem, pėr tė vijuar mė pas edhe 32 faqe tė tjera? Pėrligjja qė jepet nė tekst (fq. 100 & 101) jo vetėm ėshtė artificiale, jo vetėm sduket bindėse, por tingėllon e papranueshme dhe larg ēdo logjike me tė cilin autori strukturon njė rrėfim letrar. E vetmja logjikė ėshtė ajo e pasaportizimit kinez, e kruarjes sė veshit tė djathtė me gishtin e vogėl tė dorės sė majtė, vetėm kjo, pasi skam ku ti ēoj rrėfimin dhe gjykimet pėr Skėnderbeun, fjalimin e Brankoviēit, historinė e tė atit tė Arianitit, a peripecitė e vetė Arianitit, rrėfimin shtesė tė Gjergjit etj. Ēlidhje ka historia e tyre me traumėn e romanit? Asnjė lidhje. Duke pėrdorur gjuhėn e Eco-s, e vetmja gjė qė mund tė them ėshtė se gjendemi pėrpara simptomės Dumas, i cili paguhej nė bazė tė numrit tė faqeve. Vetėm se, nė rastin e Tė jetosh nė ishull kjo diarre rrėfimtare shfaqet e drejtpėrdrejtė, pa kurrfarė arti kamuflues. Ky kuadėr letrar dhe artistik - nėse e gjykojmė Tė jetosh nė ishull si libėr qė ndjek parimet anakroniste tė art pour art - del e tepron, pėr tė parė nėse diarreja rrėfimtare e Blushit gėzon apo jo ndonjė autoritet letrar.
Megjithatė, pavarėsisht kėtij kuadri tė zymtė, tė gjendur pėrpara dukurisė Blushi, pyetja e parė qė na grish pėrsėbrendshmi ėshtė: si e pėrse Tė jetosh nė ishull arriti tė pėrvijohet brenda njė kohe fare tė shkurtėr si ēėshtje, si kryetema e ditės, aq mė tepėr kur nė hapėsirėn shqiptare hasen probleme shumė mė tė mprehta dhe tė njė rėndėsie shumė mė jetėsore sesa ardhja e njė libri? - Pėrgjigja ėshtė sa brenda, po aq edhe jashtė-tekstore.
Arsyeja e parė dhe parėsore e shndėrrimit tė Tė jetosh nė ishull nė kryetema e ditės, ēka solli edhe pėrvijimin e ēėshtjes Blushi, lidhet mė sė pari me hundėn jo pak tė zgjatur tė Blushit si autor i njė libri. Ēdo tė thotė kjo? - Qė Blushi politikan snguroi tė fusė hundėt nė njė nga hallkat e dialektikės sė librit dhe, mė konkretisht, nė jetėn e tij tė mėpasme, duke rrahur ta ushqejė autoritetin e librit me autoritetin e emrit tė tij si zė aktiv brenda konfiguracionit politik shqiptar. I pajisur e i mbrojtur nga autoriteti i politikanit, duke anashkaluar detyrat partiake e parlamentare, Blushi i ėshtė futur me seriozitetin dhe kėmbėnguljen mė tė madhe punės organizative sa i pėrket shpėrndarjes botimore, e ngjashme me njė fushatė elektorale. Sakaq, pavarėsisht jo-letrares sė Tė jetosh nė ishull, blushistėt, alias kritizeristėt e letėrsisė, pėrfshirė edhe disa shkrimtarė qė kishin harruar se i intervistonin si shkrimtarė, iu pėrgjigjėn thirrjes sė Blushit, hundės tė tij tė gjatė me tė njėjtėn frymė revolucionare e partizane, duke iu lėshuar me mish e me shpirt sipėrmarrjes aspak tė lehtė, asaj tė njohjes me hir a me pahir, deri me jetė a vdekje, tė statusit letrar tė Tė jetosh nė ishull, duke u nisur kėsisoj nga kritere jashtėletrare, aq sa bėnė gjithēmos tė shkėrbenin zhurmėn e bubullitjeve, pėr tė sfiduar ndjeshėm edhe qiellin, duke i shkuar pas semiotikės primitive tė ku ka tym, sėshtė pa zjarr (edhe pse ndėrthurja semantike e tymit dhe pluhurit ėshtė ēėshtje metonimie).
Fakti qė kemi tė bėjmė me bubullima gjasmuese, sdo tė thotė se duhet tė tregohemi pavramendas, duke u mjaftuar thjesht me njė dyllosje tė veshėve; e kemi harruar vallė se bubullima sėshtė shkak, por pasojė, pasojė e njė shkarkese elektriciteti me tension tė lartė e krijuar nga pėrplasja e dy trupave me ndryshueshmėri tė madhe sa i pėrket ngarkesės elektrike? Pse e solla nė vėmendje kėtė dukuri? Sepse bubullitjet e blushistėve, ndonėse gjasmuese pėrballė dukurisė natyrore, nė thelb i nėnshtrohen tė njėjtės ligjėsi: janė fryt i pėrplasjes sė Tė jetosh nė ishull si libėr i politikanit Blushi me universin letrar, pėr tė cilėn njė gjė mund tė thuhet se shfaqej mė se e pritshme: tjetėrsimi i letrares, paraqitja e saj si njė organizėm GM (gjenetikisht i modifikuar), e kjo pėr hir tė pėrparėsisė qė shfaqin politikat dhe ideologjitė sunduese nė shoqėritė politikisht tė hierarkizuara. Prej kėtu rrjedh sa mundshmėria, po aq edhe pėrligjshmėria e sipėrmarrjes sė blushistėve pėr ti njohur Tė jetosh nė ishull statusin dhe autoritetin e njė vepre letrare, pasi fjala ėshtė vėrtet pėr njė sipėrmarrje aspak tė lehtė, kujtoj, por jo tė pamundur; suksesi i sipėrmarrjes shfaqet mė se i mundshėm nėse e pėrftojmė si tė barasvlershėm me shprehjen aritmetike ([VS + SQ + P] x 2) - ku VS qėndron pėr njė vesh shurdh, SQ pėr njė sy qorr dhe P pėr paturpėsi, edhe kjo e shumėzuar pėr dy, pasi, helbete, duhet tė jesh i paturp sė pari ndaj vetes dhe, mė pas, ndaj lexuesit (Nėse ske turp, bėj gjithēka! - tingėllon sfiduese njė frazė hadithike, tė cilėn Kant-i - kemi arsye tė besojmė, ndonėse sjemi nė hapėsirėn e duhur pėr ta trajtuar - e shfrytėzon pėr pėrvijimin e imperativit kategorik, zėrit tė brendshėm tė ligjit moral, ndaj tė cilit liria e njeriut/individit pėrvijohet si ratio essendi, ndėrkohė qė Dostojevski e huazon pėr strukturėn ideore tė dy prej veprave mė tronditėse qė shkroi, Vėllezėrit Karamazov dhe Krim dhe ndėshkim). Sakaq, tė jesh i paturp do tė thotė shprehimisht: tė nėnshtrosh arsyen ndaj imperativit hipotetik, duke ndjekur hap pas hapi skemėn logjike tė nėse dua..., atėherė duhet, ēka pėrkon fjalėpėrfjalshėm me detyrėn e lartė partiake, me atė tė propagandės, me mbushamendjen e gjithnduershme tė lexuesit se Tė jetosh nė ishull ėshtė vepėr letrare, ēka njė pjesė e mirė e blushistėve e kanė treguar tashmė qartazi, duke arritur deri aty, sa ta zhvendosin letraren e letėrsinė (sė bashku me funksionet e saj) drejt zonės sė distopisė vdekjeprurėse, nė njė hapėsirė ku universi letrar herėt a vonė do arrijė pashmangshėm kulmin e entropisė, qė do tė thotė shprehimisht, pikėn e shuarjes, e vdekjes, ku distopia deshifrohet njėhershėm edhe si di-stopi edhe si dis-topitje.
Sėshtė as hera e parė dhe as e paparė, pėr tė ndėrmendur, me jo pak nėnqeshje, njė nga stilemat e show man-it televiziv qė rendi tė renditej i pari nė trasetė e llogores blushiane. Historia ėshtė aty, si njė forcė intuitive e padukshme, porse e ndjeshme, na ndriēon zonat e rrezikshme, zonat e tensionit tė lartė, me tabelat e saj tė njohura rrezik vdekjeje. E hasim njė tė tillė te Neroni, perandori i tmerrshėm romak, ai qė i vu flakėn Romės pėr tė shkruar Troiadėn. Nėse do ta nxirrnim nė gjyq, Neroni do kish patur jo pak lehtėsira, kujtoj, pasi ish i sėmurė psikik; kjo sdo tė vlente pėr Petronius-in, poetin e madh, por edhe hipokritin e madh (arbiter elegantiarum, kritiku letrar i oborrit perandorak), pasi ish ky qė i krehu bishtin Neronit, duke i mbushur mendjen se ish poet qė zilepste edhe vetė Orfeun (nė tė drejtėn penale, ky do tė gjykohej si shtytės nė krim).
Skema ėshtė e njėjtė, ku zėri i Nietzsche-s si profet i ri-kthimit tė pėrjetshėm i tė njėjtave realitete shpaloset me tėrė vėrtetėsinė e lakuriqėsinė e vet simptomatike, larg ēdo mitizmi a ideologjie. Ajo ēka ri-kthehet sėshtė i njėjti realitet a ngjarje, sėshtė e shkuara si e tillė, por logjika e rrjedhės sė ngjarjeve, konflikti i pėrjetshėm e arketipor mes forcave tė kaosit (Dhionisi) e forcave tė rendit (Apolloni), mes Pushtetit (pėrfshirė edhe vullnetin pėr) dhe Arsyes, ēka skulpturohet simptomatikisht me veēori arketipore tė prozės romantike nė figurėn mitike tė Zarathustrės. Si do tė jetė fundi i kėsaj pėrplasjeje? I pėrplasjes mes pushtetit (Neron/Blush) dhe letėrsisė, dua tė them, pėr aq sa autori (auctor) nga produkt, nga pasojė e autoritetit (auctoritas), shfaqet autoritet-dhėnės, komandues, gjykatės dhe garantues i autoritetit tė asaj ēfarė shpreh, madje, deri edhe rregullator i leximit dhe i mėnyrės sė leximit, gjykimit, vlerėsimit dhe cilėsimit tė njė teksti? Se di, pasi varet nga qėndrimi qė do mbajmė ndaj Tė jetosh nė ishull. A do jetė ky qėndrim i njėjtė me qėndrimin qė arbiter elegantiarum mbante ndaj Neronit dhe Troiadės sė tij? Se di. Ajo ēka di ėshtė se, njėlloj si Neroni, edhe Blushi ka nisur ti vėrė flakėn Shqipėrisė, ndonėse orgjia e flakės kėtė herė ėshtė e padukshme, porse e ndjeshme, dramatikisht e ndjeshme. Ēdo tė thotė kjo? - E thjeshtė, dua tė kujtoj, ndonėse lypet tė vėsh arsyen nė lėvizje, pasi edhe gjėrat e thjeshta janė tė pakapshme, po svure nė lėvizje arsyen.
I zhveshur prej letraritetit, prej artistikes, ajo ēka mbetet nė faqet e Tė jetosh nė ishull ėshtė vizioni, elementi kozmologjik, i cili svaret nga forca shprehėse e fjalės, e cila kalon nė plan dytėsor. Ndryshe nga sa hasim me poezinė, ku gjuha luan rolin e barometrit tė vėrtetė ontologjik qoftė brenda (metrika, rima, figurat letrare e shprehimore), po aq edhe jashtėtekstor (shijimi, emocioni), nė te proza vizioni nuk ka shumė nevojė pėr artin e fjalės. Edhe nė rastin e Ishullit, ėshtė pikėrisht ky vizion, kjo pamėsi e Shqipėrisė qė politikani Blushi po kėrkon tė mbrojė me forcė; duke shfrytėzuar me cinizėm lėndueshmėrinė qė shfaqin jo pak sisteme dhe forma tė tė menduarit e kohės, Tė jetosh nė ishull, ndonėse nga pikėpamja e strukturimit artistik dhe rrėfimtar shfaq jo pak krisje dhe inkoherencė, rreh tė ndėrtojė me saktėsi simptomatike vizionin e njė Shqipėrie talebane, duke vendosur modele e qoka nga gjeografia reale (ēka nė letėrsi humbasin peshėn e tyre) dhe duke e mobiluar me banda dhe terroristė myslimanė, pėr tė rrahur tė krijojė shyben tek opinioni ndėrkombėtar se Shqipėria ėshtė e vogėl, por ėshtė krijuar pėr tė fshehur ushtri (fq. 69-70), se ky vend ėshtė njė Medinė (fq. 276), se ka banda myslimane (fq. 79), apo se nė kėtė vend shqiptarėt e turqit janė shkrirė njėsh, duke krijuar njė racė hibride tė panjohur (fq. 403 - sillni ndėrmend debatet nė parlamentin evropian sa i pėrket pranimit tė Turqisė nė BE), ēka bėhen tė prekshme, largohen nga realiteti libror pėr tė hyrė nė realitetin e tė tashmes tonė, nėse mbajmė parasysh njė personazh si Sali Benishi (krh: Sali Berisha), qė pushtoi dhe i vu zjarrin Ishullit tė Blushit, alias Shqipėrisė, duke rrahur tė ngėrthejė njė realitet tė ngjashėm me Afganistanin e pushtuar nga talebanėt.
Dikush mund tė thotė se ky ėshtė vizion, dhe smund tė ndikojė te lexuesi, apo tek opinioni ndėrkombėtar. Pikėrisht ky ėshtė problemi. Vizioni shfaqet shumė mė i besueshėm sesa realiteti faktik ((sillni ndėrmend darvinizmin, qė ndikoi jo me peshėn shkencore tė fakteve tė shtruar, por pėrmes vizionit; sillni vizionin e hebrenjve si djaj me brirė si rrjedhojė e njė keqpėrkthimit tė karen-it, vandakut tė dritės mbi kryet e Moisiut kur zbret nga Sioni, apo Der Tod ist ein Meister aus Deutschland, vizionin epigramik tė Celan-it qė depėrtoi si kalė Troje nė mendėsinė e Gjermanisė sė pasluftės), arsye pėr tė cilėn Blushi po bėn gjithēmos ta mbrojė. Apo e harruam se ngjarjet e 11 shtatorit tė 2001 u interpretuan mė tepėr nėn dritėn e vizioneve tė Isaias e Nostradamus-it, deri edhe tė War stars-it tė kinemasė, sesa nėn dritėn e fakteve? Harruam se sot ka njerėz qė se dinė se ku bie Shqipėria, por qė janė gati tė betohen se janė nė gjendje tė thonė se ku ndodhen tarraca dhe shkallėt e kėrmillta nga ku Bloom-i hijerėndshėm bekonte me tasin e rrojės katėr pikat e horizontit? Kjo lidhet me pushtetin e vizionit. Dhe fjala ėshtė pėr pushtete qė, siē ndodh rėndomtazi me tėrė realitetet, hasin edhe me abuzuesit e radhės, duke anashkaluar kėtu qoftė edhe parimin mė minimal njerėzor, sipas tė cilit pasojat negative zhvlerėsojnė qėllimet pozitive. Por sgjendemi tėrėsisht nė rastin e Tė jetosh nė ishull, pasi personalisht mendoj se nė kėtė libėr mungojnė qėllimet pozitive. Tė tilla qėllime i gjejmė lehtas te kolonat e gazetave si New York Times apo Indipendent, fill pas atentateve tė 11 shtatorit, ku krejt pa dashje gazetarėt arritėn tė bėheshin edhe pėrmbushėsit efikasė tė qėllimit tė atentatorėve, atė tė pėrhapjes sė panikut, paralajmėrimeve tė vazhdueshme pėr sulme tė reja terroriste, mbjelljes sė terrorit e frikės pėrmes be alert! ndaj njė armiku qė tashmė mund tia behė nga ēdo anė. Nga ky kėndvėshtrim, besoj se ēdokush e kupton qartė se atentati kundėr dy kullave binjake ish vėrtet i pėrbindshėm, porse me i pėrbindshėm ish gjithsa vijoi mė pas, terrori dhe paniku verbal, sinjalet dhe alarmet e rreme qė u vunė nė lėvizje nga njerėz qė abuzuan me rastet e pamundėsisė konceptuese tė rrezikut, pėr tė cituar Habermas-in.
Kjo ish ajo ēka rrahėn nė tė vėrtetė atentatorėt, rrahėn tė mbushnin me dhunė e terror atė boshllėk qė ekzistonte mes pafuqishmėrisė e pamundshmėrisė sė tyre ushtarake ndaj kundėrshtarit. Kjo ėshtė nė thelb ajo ēka rreh Tė jetosh nė ishull. Ky libėr rreh tė krijojė njė dhunė strukturore, njė lloj alarmi e paniku verbal, qė kalon nga spiralja verbale te kanalet e komunikimit, duke i bllokuar ndjeshėm, aq sa tė kemi njė ndėrprerje tė vetė procesit komunikues si pasojė e pabesueshmėrisė e pasigurisė qė lind prej terrorit verbal. Nga ky kėndvėshtrim, madje, Tė jetosh nė ishull ka se ēfarė tė bashkėndajė me logjikėn terroriste dhe ligjėrimin terrorizues tė atentateve tė 11 shtatorit. Sikundėrse vėrejmė edhe nė ngjarjen tragjike tė 11 shtatorit, edhe nė faqet e Tė jetosh nė ishull, topi i Blushit shidhet nė Voskopojėn gjeografike, por mbi simbolet pėrfaqėsuese tė kombit dhe, sikundėrse pas sulmit tė simboleve amerikanė, edhe pas sulmit tė Blushit vijon be alert!. E kam fjalėn pėr letėr-kėrcėnimin, qė, ndonėse shfaq njė kuadėr grafologjik (konteksti grafik, shkallėzimi e trajtėsimi i trupit tė grafemave), njė pamėsi idio-socio-gjeo-linguistike e profil psikoshkrimor tė dyshimtė tė shkruesit (sa do tė vendosnin para vėshtirėsive tė pakapėrcyeshme edhe ekspertin mė tė pėrgatitur e mė me pėrvojė tė semiotikės grafologjike, - degės mė tė rrahur nė kėtė rast nga gjuhėsia ligjore, forensic linguistics, - nėse do ti kėrkohej tė punonte pėr identifikimin e autorit), plotėson mė sė miri garniturėn e logjikės dhe strukturės sė terrorizmit verbal tė pas 11 shtatorit, e cila plotėsohet me njė element shtesė, me akuzėn publike ndaj kryeministrit tė vendit si terrorist. Kėtu marrin kuptim edhe fyerjet dhe provokimet e drejtpėrdrejta tė besimtarėve tė fesė islame. Pyetja ėshtė, e pėrse tėrė kjo tollovi pėrēapjesh? - Mė se e thjeshtė: Blushi e shpura e tij po rrahin hakmerren ndaj Sali Berishės, qė arriti ta ēojė vendin drejt marrjes sė ftesės pėr nė Nato, pavarėsisht se kjo hakmarrje spėrkon me meselenė e mullixhiut, por me djegien e imazhit tė vendit, me paraqitjen e Shqipėrisė si bombė me sahat, si vend me rrezikshmėri tė lartė. Nga do tia mbajnė perėndimorėt dhe anėtarėt e Nato-s? - Kjo varet mė sė pari jo nga ata, por nga qėndrimi qė do mbajmė ndaj vizionit qė rreh tė pėrēojė kjo diarre ishullore e Blushit, i cili, pėrpos letėrsisė, po rreh qė tė shtyjė edhe Shqipėrinė drejt distopisė, me tėrė ndėrlikjet konceptuale qė pėrmendėm mė lart, arsye pėr tė cilėn vijon ti ftojė shqiptarėt nė mėnyrė cinike tė lexojnė Ishullin e tij. Sot mė tepėr se kurrė, duke lexuar fjalėt qė hasim nė fq. 56 tė Tė jetosh nė ishull - Kam gjithė jetės qė e mendoj...: shqiptarėt nuk dinė tė zgjedhin dhe ēėshtė mė e keqja nuk dinė tė mbrojnė atė qė zgjedhin..., - besoj se shqiptarėt janė ende nė kohė pėr ti treguar Blushit se fjala mund tė jetė pėr shpesh, jo pėr gjithnjė, sa i pėrket gabueshmėrisė. Dhe, pėr ti treguar Blushit se gabueshmėria sėshtė pjesė e kodit gjenetik tė shqiptarėve (a tė paktėn, jo vetėm e shqiptarėve), ka vetėm njė mėnyrė: ti thonė jo vizionit tė tij ishullor. A do jetė kėshtu? Nuk e di. Andaj, nė paaftėsi pėr tė parashikuar kahjen e shqiptarėve, ajo ēka mund tė them me siguri ėshtė vetėm kjo: mjerė ai komb qė kultivon njė Neron.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn