als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Abonohu pėr lajmet me e-mail:
JOSEPH S. NYE (Kembrixh) Ky vit shėnon 100-vjetorin e ngjarjes mė transformuese nė historinė moderne. Lufta
e Parė Botėrore vrau rreth 20 milionė njerėz dhe sakatoi njė gjeneratė tė tėrė tė rinjsh europianė. Ajo gjithashtu ndryshoi nė themel rendin ndėrkombėtar nė Europė dhe pėrtej saj.
Me tė vėrtetė, Lufta
e Parė shkatėrroi jo vetėm jetė, por edhe tri perandori nė Europė Gjermaninė, Austro-Hungarinė dhe Rusinė dhe, me kolapsin e sundimit osman, njė tė katėrtėn nė periferinė e vet. Deri te Lufta
e Madhe, balanca botėrore e pushtetit e kishte qendrėn nė Europė; pas kėsaj, Shtetet e Bashkuara dhe Japonia dolėn si fuqi tė mėdha. Lufta
ndezi edhe Revolucionin Bolshevik mė 1917, pėrgatiti rrugėn pėr fashizmin dhe intensifikoi dhe zgjeroi betejat ideologjike qė shkaktuan aq shumė vuajtje gjatė shekullit tė njėzetė.
E si mund tė ndodhte njė katastrofė e tillė? Shpejt pasi lufta
shpėrtheu, kur kancelari i Gjermanisė Theobald von Bethmann-Hollweg u pyet pėr tė shpjeguar se ēfarė ndodhi, ai u pėrgjigj, ah, sikur ta dija!
Ndoshta nė interes tė heqjes sė pėrgjegjėsisė personale, ai filloi ta shohė luftėn si tė pashmangshme. Nė mėnyrė tė ngjashme, ministri i Jashtėm i Britanisė, Sėr Eduard Grej (Edward Grey), argumentoi se ai ka arritur nė mendimin se asnjė individ nuk mund ta shmangte atė.
Pyetja me tė cilėn ne pėrballemi sot ėshtė nėse me tė vėrtetė diēka e tillė mund tė ndodhė sėrish. Margaret Mekmillan (MacMillan), autore e njė libri tė ri shumė interesant Lufta
qė i dha fund paqes, argumenton se, ėshtė joshėse dhe kthjelluese pėr tė krahasuar marrėdhėniet aktuale mes Kinės dhe SHBA-sė me atė tė Gjermanisė dhe Britanisė njė shekull mė parė.
Pasi bėn tė njėjtin krahasim, The Economist konkludon se ngjashmėria mė shqetėsuese mes vitit 1914 dhe kohės sonė ėshtė vetėkėnaqėsia. Dhe disa shkencėtarė politikė, si Xhon (John) Mearsheimer i Universitetit tė Ēikagos, ka argumentuar se, pėr ta thėnė hapur: Kina nuk mund tė rritet nė mėnyrė paqėsore.
Por analogjitė historike, megjithėse nė disa raste tė vlefshme pėr qėllime masash parandaluese, bėhen tė rrezikshme kur ato krijojnė njė ndjenjė pashmangshmėrie historike. Lufta
e Parė Botėrore nuk ishte e pashmangshme.
Ajo u krijua sipas gjasave nga rritja e pushtetit tė Gjermanisė dhe frikės qė kjo gjė krijoi nė Britaninė e Madhe. Por ajo u mundėsia edhe nga pėrgjigjja gjithė frikė e Gjermanisė ndaj rritjes sė fuqisė sė Rusisė, si dhe nga njė mori faktorėsh tė tjerė, pėrfshirė gabime njerėzore.
Por rritja e hendekut tė pėrgjithshėm mes fuqisė sė SHBA-sė dhe asaj tė Kinės sot ėshtė shumė mė e madhe se sa ajo mes Gjermanisė dhe Britanisė mė 1914.
Nėse nxjerrim leksione bashkėkohore nga viti 1914, atėherė duhet tė heqim shumė mite qė janė krijuar mbi Luftėn e Parė Botėrore. Pėr shembull, pretendimi se ishte njė luftė e qėllimshme parandaluese nga Gjermania.
Lufta
nuk ishte as thjesht aksidentale, siē pretendojnė disa: Austria shkoi nė luftė me vetėdije tė plotė, pėr tė ndaluar kėrcėnimin nė rritje nga nacionalizmi sllav. Kishte keqllogaritje mbi kohėzgjatjen e luftės dhe pėrmasat e saj, por kjo nuk ėshtė njėsoj sikur lufta
tė ishte aksidentale.
Thuhet gjithashtu se lufta
u shkaktua nga njė garė e pakontrolluar armatimesh nė Europė. Por gara e armatimeve detare pati pėrfunduar mė 1912 dhe Britania e pati fituar atė. Megjithėse kishte shqetėsime nė Europė mbi rritjen e fuqive tė ushtrive, kėndvėshtrimi se lufta
ishte rrjedhojė e drejtpėrdrejtė e garės sė armatimeve ėshtė mendjelehtė.
Bota e sotme ėshtė e ndryshme nga bota e vitit 1914 nė shumė elementė tė rėndėsishėm. Njėri ėshtė elementi i armėve bėrthamore qė u japin udhėheqėsve politikė ekuivalentin e njė topi kristali ku mund tė shohin tė ardhmen, botėn nė gjendjen pas luftės. Ndoshta nė rast se perandori, Kaizeri dhe Cari, do ta kishin njė top kristali ku tė shihnin perandoritė e tyre tė shkatėrruara dhe fronet e tyre tė humbura mė 1918-n, ata do tė ishin treguar mė tė kujdesshėm mė 1914.
Natyrisht, efekti i topit tė kristalit pati njė efekt tė fuqishėm nė udhėheqėsit e SHBA-sė dhe Bashkimit Sovjetik gjatė krizės kubane tė raketave. Ai ka gjasa do tė ketė tė njėjtin ndikim mbi udhėheqėsit e SHBA-sė dhe Kinės sot.
Njė dallim tjetėr ėshtė se ideologjia e luftės ėshtė shumė mė e dobėt sot. Mė 1914-n, lufta
mendohej me tė vėrtetė si e pashmangshme, njė kėndvėshtrim fatalist i pėrforcuar nga argumenti i darvinizmit shoqėror se lufta
duhet tė jetė e mirėpritur, pėr shkak se ajo mund tė pastrojė ajrin njėsoj si njė stuhi vere. Siē shkroi Uinston Ēėrēill (Winston Churchill) te Kriza Botėrore: Kishte njė temperament tė ēuditshėm nė ajėr. Tė pakėnaqur nga mirėqenia materiale, kombet u kthyen me guxim drejt pėrplasjes, sė brendshme apo tė jashtme. Pasionet kombėtare pėrshkallėzuan bindshėm rėnien e religjionit, e groposur poshtė sipėrfaqes nė pothuajse ēdo tokė me zjarr tė fuqishėm, ndonėse jo tė zhurmshėm. Ndokush mund tė mendojė edhe se bota dėshironte tė vuante. E sigurt ishte qė kishte gjithkund burra tė etur pėr tė guxuar.
Ėshtė e vėrtetė, nacionalizmi po rritet nė Kinė sot, ndėrsa SHBA ka nisur dy luftėra pas 11 shtatorit 2001. Por asnjė nga vendet nuk ka retorikė lufte apo ėshtė i vetėkėnaqur nga njė luftė e kufizuar. Kina aspiron tė luajė rol mė tė madh nė rajonin e vet, ndėrsa SHBA ka aleatė rajonalė pėr mbrojtjen e tė cilėve ėshtė angazhuar. Keqllogaritjet janė gjithmonė tė mundshme, por rreziku mund tė minimizohet nga zgjedhjet e duhura politike. Me tė vėrtetė, nė shumė probleme pėr shembull, energjia, ndryshimi i klimės dhe stabiliteti financiar, Kina dhe SHBA kanė shumė arsye tė bashkėpunojnė.
Pėr mė tepėr, ndėrsa Gjermania mė 1914-n ishte duke konkurruar ashpėr me Britaninė (dhe e mposhti atė nė kuptimin e fuqisė industriale), SHBA mbetet shumė dekada pėrpara Kinės nė burimet e pėrgjithshme ushtarake, ekonomike dhe tė pushtetit tė butė. Njė politikė tepėr aventureske mund tė vėrė nė rrezik arritjet aktuale tė Kinės brenda dhe jashtė vendit.
Me fjalė tė tjera, SHBA kanė mė shumė kohė pėr tė menaxhuar marrėdhėniet e veta me njė fuqi nė ngritje nga sa kishte Britania njė shekull mė parė. Frika e tepruar mund tė sjellė probleme. Nėse SHBA dhe Kina do tė arrijnė tė menaxhojnė marrėdhėnien e tyre, kjo ėshtė njė ēėshtje tjetėr. Por se si do ta bėjnė kėtė do tė pėrcaktohet nga zgjedhjet njerėzore dhe jo nga ndonjė ligjėsi e pandryshueshme e historisė.
Mes leksioneve qė duhet tė mėsohen nga ngjarjet e vitit 1914 ėshtė qė duhet tė shqetėsohemi nga analistėt qė bėjnė analogji historike, veēanėrisht nėse ata krijojnė pėrshtypjen e pashmangshmėrisė. Lufta
nuk ėshtė kurrė e pashmangshme, pėrkundrazi, pikėrisht mendimi i pashmangshmėrisė mund tė jetė nė vetvete shkaku i luftės.
Shtuar më 21/01/2014,
ora 17:12
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn jav_Latn