als_Latn dik_Latn sag_Latn
Besnik Mustafaraj: Lidhja, vathë ku diktatura ruante shkrimtarët
- 5463 Lexime
- (11:43 , 17/02/2015)
- 0 Komente
Nga: FATMIRA NIKOLLI*
TIRANE- Kujtime, rrëfime, gjykime, diku të thëna qashtër, e diku të fshehura mbas fjalish të përbëra, që me gjithë rrekjen për t’u strehuar ndën ‘hije’, prapë, nxjerrin krye. “Bishti i Kometës”, libri më i fundit i Besnik Mustafajt, sjell një përmbledhje esesh me mbamendje dhe shënime kohësh të ndryshme, nga ditët djaloshare, udhëtimet e para jashtë vendit, rënia e komunizmit treguar si dëshmitar, që herë ka qenë aktor, e herë faktor, por që tashmë e shpërfaq, duke bartur mbi vete, mallkimin e bukur të të qenit shkrimtar. E si i tillë, ai flet për ndërdyshjen mes politikanit e shkrimtarit (se mos i pari njolloste të dytin, ndonëse nuk i vlonte në shpirt ndonjë tharm i fortë prej “shërbëtori të popullit), sytë me të cilën ka parë Lidhjen e Shkrimtarëve, marrëdhënien me gjyshin, e jo vetëm kaq. Për fat të keq, në këtë intervistë nuk janë përfshirë sqarime a rrëfime mbi 1990-ën, rënien e komunizmit, lëvizjen studentore, rolin e Mustafajt në të, të ashtuquajturën Katovicë, apo rolin e të huajve në rënien e regjimit, ndonëse ai flet në libër për këtë temë. Zanafilla e kësaj interviste është muaji nëntor, para panairit. Shkrimtarët janë njerëz që iu pëlqen më shumë të shkruajnë se sa ta flasin, për ç’arsye kjo bisedë u bë me email. Sigurisht pyetjet kanë qenë më të shumta (mbasi vetë libri të ngre shumë pikëpyetje), por Mustafaj ka zgjedhur t’iu përgjigjet vetëm këtyre që do lexoni më poshtë.
Kujtimet e fëmijërisë zënë shumë vend në rrëfimet tuaja. Sa e ka shënjuar Besnikun marrëdhënia me gjyshin, atë malësorin që mendonte se nuk mund të jetosh me libra?
Gjurmët e fëmijërisë e të rinisë janë një thesar shumë i çmuar për të gjithë shkrimtarët. Në këtë pikë unë nuk bëj përjashtim. Fëmijëria është, pra, pjesë thelbësore e historisë time personale. Për këtë arsye, unë do e hidhja medoemos vështrimin drejt saj gjatë shkrimit të këtij libri me ese, i cili ka në bosht marrëdhëniet e shkrimtarit me historinë, atë individuale edhe atë kolektive. Në rastin e një shkrimtari shqiptar, kjo marrëdhënie është edhe më e ndërlikuar. Shumë shpesh, e kaluara në kuptimin si histori bëhet përcaktuese për frymën e veprës letrare. Kometa është një nga fenomenet kozmike më të paparashikueshme dhe shkatërrimtare pikërisht se komandohet nga bishti. Për këtë arsye, unë e zgjodha këtë metaforë si titull për librin tim. Episodi me gjyshin tim nuk i përket fëmijërisë, por moshës së rinisë, kur unë kisha përfunduar tashmë studimet dhe sapo kisha filluar punë si pedagog i letërsisë së huaj në Universitetin e Tiranës. Kisha botuar ndërkohë edhe librin e parë e që ishte një përmbledhje me poezi. Unë e kam sjellë këtë episod në një ese për gjurmën e pashlyeshme që ka lënë ai në ndërgjegjen time të shkrimtarit që po bëhesha. Gjyshi im ishte një burrë pa shkollë. Shkrim e këndim kishte mësuar vetë, por lexonte shumë. Të paktën në vitet e pleqërisë, kur e kam njohur unë. Për të modeli i shkrimtarit vinte nga Rilindja: Naim Frashëri, Gjergj Fishta, Faik Konica. Sipas këtij modeli, – besonte gjyshi im, – burri shqiptar e fitonte të drejtën morale për të shkruar libra, domethënë t’u drejtohej bashkatdhetarëve nga piedestali ku të ngjit shkrimtaria, vetëm pasi të kishte ndërtuar historinë e vet personale në shërbim të Shqipërisë. Gjyshi im gjykonte se kisha filluar të botoja libra para se të ndërtoja historinë time në shërbim të Shqipërisë, gjë e pandershme sipas tij kjo nga ana ime dhe ndaj ishte i shqetësuar. Ju thoni se patët ngurrime të forta për ta pranuar kandidimin si deputet, herët në vitet 1990, ngurrime që nuk lidheshin aspak me frikën e ndonjë humbjeje përballë përfaqësuesit të partisë komuniste, edhe ai një shkrimtar, por se sipas jush, përfshirja në politikë e aq më fort qasja ndaj pushtetit do t’ua njolloste në një mënyrë a në një tjetër penën.
Sot, kur jeni shkëputur nga politika, a mendoni se ajo ua njollosi penën?
Tani që i jam kthyer me kohë të plotë te shkrimi dhe mund ta bëj një bilanc. Do të thosha me kënaqësi se jo, përfshirja njëzetvjeçare në politikë dhe qasja ndaj majave të pushtetit, nuk ma ka njollosur shumë penën. Jam i bindur se pikërisht kjo frikë që përmendni ju, e cila më ka shoqëruar si një makth i vogël gjatë gjithë asaj periudhe, më ka mbrojtur. Njollosja e penës së shkrimtarit ndodh kur shkrimtari i përfshirë në politikë e përdor penën e tij për të deformuar të vërtetën në emër të interesave të politikës ku bën pjesë apo të pushtetit që ushtron. Unë jam i bindur se vetëm integriteti i shkrimtarit, që ishte gjithë kohën brenda meje, sado që shpesh i tulatur, më ka dhënë forcë për ta bërë atë që një politikan nuk e bën kurrë: të tërhiqem kur isha në kulmin e karrierës. Tek “Bishti i Kometës” unë i kthehem disa herë, nga kënde të ndryshme shikimi, dallimit midis politikanit dhe shkrimtarit në marrëdhënien e tyre me historinë. Politikani e përdor historinë në funksion të pushtetit të vet, që do të thotë se ai e manipulon në një mënyrë a në një tjetër të shkuarën, për t’ia përshtatur interesave të betejës politike të radhës. Kjo është dhe arsyeja pse historianët zakonisht nuk i marrin evokimet e politikanëve si fort të besueshme për punimet e tyre shkencore. Ndërsa shkrimtari synon të zhbirojë në thelbin e dramës që mbart historia, e ku shpalosen cilësitë e përjetshme të karakterit njerëzor. Në veprat e shkruara gjatë periudhës që merresha me politikë dhe mbaja përgjegjësira të larta shtetërore, prozë apo poezi qofshin këto vepra, unë vetë nuk gjej shpërfytyrime që do më bënin të skuqesha. Megjithatë, ky është vlerësimi im subjektiv si autor.
Vlerësimin e vërtetë e jepni ju, gazetarët dhe kritikët e sidomos lexuesi. Lasgush Poradeci, poeti më i madh i kohës, shpalli se do të rrinte mënjanë, si poet i pavarur. Pyetjes së ç’është një poet i pavarur, një poet tjetër, revolucionar ky, iu përgjigj: – Poet i pavarur është ai që nuk e kanë varur ende. – Dhe më tregoi bredhin në oborrin e Lidhjes së Shkrimtarëve për ta bërë deri në fund të qartë për çfarë varjeje bëhej fjalë. Ju ndani të njëjtin mendim me të për Lidhjen?
Lidhja e shkrimtarëve u krijua fill pas ardhjes së Enver Hoxhës në pushtet. Qysh në zanafillë, ajo nuk lindi nga dëshira e shkrimtarëve për të patur organizatën e tyre profesionale, si një mënyrë për t’u mbrojtur përballë pushtetit dhe politikës në përgjithësi. Përkundrazi, ishte një ndërmarrje e pushtetit për t’i mbledhur shkrimtarët dhe artistët në një lloj vathe, ku do e kishte më të lehtë t’i mbante nën kontroll të rreptë. Dhe ashtu ndodhi. Vetë Enver Hoxha erdhi në sallën e kësaj Lidhjeje për të përcaktuar rolin poshtërues të shkrimtarëve dhe artistëve në sistemin e tij, si “ndihmës të partisë në edukimin komunist të masave”. Pra, Lidhja nuk solli atë që do t’i takonte një organizate shkrimtarësh dhe artistësh, zgjerimin e lirisë së shprehjes, zhvillimin e një debati të shëndetshëm e të larmishëm mbi estetikën, forcimin e mbrojtjes së të drejtave të autorit, por krejt të kundërtën e këtyre parimeve. Përfshirja në këtë organizatë ishte e detyrueshme po aq sa ishte e detyrueshme marrja e tollonave për ushqimet mujore. Unë vetë kam punuar në Lidhjen e Shkrimtarëve një vit, nga prilli 1990 deri në prill 1991. Ishte kalendarikisht viti i fundit i ekzistencës së kësaj organizate, kur diktati i Partisë mbi të kishte nisur të shthurej e sidomos nuk bëheshin më nga ato gjyqet përçarëse, që u ishin bërë në këto mjedise shkrimtarëve më të rëndësishëm të vendit, përfshirë këtu edhe Ismail Kadarenë e Bilal Xhaferrin.
Ju shpreheni në libër: “nuk më vlonte në shpirt ndonjë tharm i fortë prej “shërbëtori të popullit”. A është kjo një ironi për ishkolegët që thonë se rreken gjithë ditën për t’i shërbyer popullit, madje edhe në ditët tona?
Është sigurisht një ironi për gjuhën hipokrite që janë shpesh të detyruar të përdorin politikanët, njësoj si ata që hipokrizinë e kanë në karakter, ashtu edhe të tjerët. Politika në të vërtetë është një pasion individual si të gjitha pasionet e tjera të mëdha dhe njeriu politikan realizon kështu përmes saj vetveten si individ. Këtu nuk e kam fjalën për ata politikanë, të cilët përmes pushtetit sigurojnë pasuri të mëdha. Por për politikanë të sojit të Çurçillit apo Dë Golit e që në mjedisin e politikës shqiptare kanë munguar dhe vazhdojnë të mungojnë. Do mbajtur parasysh, megjithatë, se “Bishti i Kometës” është një libër me ese, ku natyrshëm, për shkak të përvojës time, vihen përballë politikani me shkrimtarin. Dhe citati juaj synon po ashtu të nxjerrë në pah qasjen krejt të ndryshme ndaj lirisë, që shfaqet në gjuhën e shkrimtarit krahasuar me gjuhën e politikanit. Në fund të fundit, letërsia është arti i gjuhës dhe unë, në përsiatjet e mia, doemos që do t’i qasesha këtij aspekti.
Teksa rrëfeni ngjarjet mbi kërkesën për një kafe turke në Greqi, apo një ndeshje basketbolli Serbi-Greqi, ku tifozët grekët për t’i acaruar tifozët serbë, bërtasin se “Kosova është Shqipëri”, të vjen në mendje se Ballkani është seriozisht fuçi baruti dhe se mëkatet e hershme, nuk duket se do na lenë të qetë. A është ky edhe mendimi juaj?
Eseja “Kafe turke apo kafe greke”, të cilës i referoheni ju në këtë rast, tregon rreth një trashëgimie osmane që kemi ne të gjithë në këtë pjesë të Europës e që simbolikisht mishërohet te fjala “inat”, të cilën e gjen njësoj si në turqisht, bullgarisht, greqisht, serbisht dhe shqip. I njëjti shqiptim, i njëjti përdorim leksikor e ku shprehet në mënyrë të kondensuar, do të thosha unë, diskontinuiteti i Historisë që kemi pasur të gjithë së bashku në këtë pjesë të Europës, pavarësisht se secili vend ka njohur zhvillime politike të ndryshme nga tjetri. Jam përpjekur që kjo ese të ketë edhe humor shumë, por një humor të hidhur, për të thënë se e kaluara vazhdon të na trazojë të gjithëve njësoj zorrët si një ushqim i helmuar. Episodet, që sjell unë aty janë mirëfilli pretekste narrative, nëpërmjet të cilave unë besoj se zbuloj thelbin e mendimit tim, pa u bërë i lodhshëm për lexuesin.
Udhëtimet e para jashtë vendit, janë për këdo emocion, kohë mendimesh, refleksionesh, e rikthime në kohë të hershme kur këto, nuk mundeshe as t’i ëndërroje. Si do të mund të kishte qenë Besnik Mustafaj, nëse nuk do të kishte lindur në Tropojë, ose më mirë në Shqipëri?
Nuk e di çfarë dhe si do të ishte Besnik Mustafaj nëse nuk do të kishte lindur në Tropojë dhe aq më pak në Shqipëri. Nuk e kam çuar kurrë përfytyrimin në një drejtim të tillë, qoftë sepse nuk kam asnjë ankim ndaj fatit pse kam lindur në Tropojë dhe pse jam shqiptar, qoftë edhe se do të ishte një përfytyrim i pamundur për mua. Zakonisht, njerëzit e pakënaqur me jetën, që u është dhënë, ngushëllohen duke e tranpozuar veten në realitete të tjera, ku do të kishin shkëlqyer e do të kishin pasur lavdinë, femrën dhe pasurinë e duhur për të qenë të lumtur. Unë nuk bëj pjesë ndër ta. Kam pasur qysh nga fëmijëria një jetë fantastike, aspak të mërzitshme, me kapërcime të mëdha nga një horizont në tjetrin, që rrallëkush e ka pasur, gjë që ka kërkuar nga unë në vazhdimësi sidomos dy cilësi: vullnet të fortë për ta mbajtur timonin në drejtimin që përputhej me dëshirat e mia më të thella dhe aftësi për të marrë në kohën e duhur vendimet, për të cilat nuk do të pendohesha në gjyqin që do t’i bëja vetes më vonë. Mund të them pa modesti se në përgjithësi këto dy cilësi i kam pasur. Shpresoj t’i kem të tilla deri në fund. Sepse, edhe pse jashtë jetës politike e publike, sidomos vullneti më duhet për të përmbushur ëndrrat që kam e që lidhen kryesisht me shkrimin e librave. Këtu duhet kuptuar mirë për çfarë vullneti është fjala. Nuk duhet ngatërruar me disiplinën e fortë që i nevojitet shkrimtarit për të qëndruar çdo ditë me orë të tëra në tryezën e punës. Vullneti i shkrimtarit është diçka krejt tjetër. Ai ka të bëjë me ruajtjen e besimit tek letërsia dhe posaçërisht tek vepra e vet. Sidomos tek librat që nuk i ka shkruar ende.
Ju flisni në libër për një këngë, mbi një ngjarje ndodhur në fshatin e gjyshes tuaj. Një këngë që ju ka mbetur gjatë në mendje për shkak të historisë së përcjellë. Çfarë ju pengon realisht për të shkruar një tregim për të sot, kur këngë të tilla që nuk dëgjohen, në një farë forme ndikojnë edhe në harresën e së shkuarës?
Ju e keni fjalën për esenë “Në shtratin e Prokustit”. Aty unë kam shprehur çfarë mendoj për censurën dhe autocensurën dhe, të lidhur doemos me të, konformizmin e shkrimtarit, rrjedhimisht edhe antikonformizmin e tij. Kënga, të cilën edhe ju e përmendni, tregon për një masakër serbe mbi popullatën shqiptare. Vuthaj, fshat ky i mbetur në Mal të Zi pas vendosjes së kufijve shtetërorë. Pra, ishte një subjekt që përmbante gjithçka duhej për t’i dhënë shkrimtarit të ri, që isha, shtysën frymëzuese për të shkruar një novelë sipas frymës së asaj kohe. Domethënë, një novelë, ku të vlonte urrejtja për armikun. Proza shqiptare, e shkruar gjatë periudhës së realizmit socialist është e tejngopur me urrejtje. Kësaj joshjeje djallëzore nuk i kanë shpëtuar as romancierët tanë më të shquar.
Ju më pyesni përse nuk e shkruaj këtë prozë tani, kur nuk kam më arsye politike për të qenë as në darën e censurës e as në atë të autocensurës. Gjithë eseja ime përpiqet të rindërtojë përleshjen e gjatë, që ka ndodhur në vetëdijen time midis prirjes së natyrshme si pjellë e mjedisit socio-politik shqiptar që isha, për ta shfryrë dufin dhe një prirjeje tjetër të brendshme, e cila më pengonte duke më thënë se letërsia e vërtetë është e papajtueshme me urrejtjen. Mesa duket ende nuk e kam mundur demonin e urrejtjes, ndaj edhe nuk jam i gatshëm për ta shkruar as sot. Mund të them po ashtu edhe se unë e kam shkruar atë tashmë e që është proza për të cilën po flasim, apo jo?
(ma.ar/Gazeta Shqiptare/BalkanWeb)
als_Latn glg_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn