als_Latn dik_Latn sag_Latn
Ai ështe fotografi i Jorge Luis Borges, Monica Bellucci-t, Dolce & Gabbana-s, Martin Scorsese-s, etj etj… Për mua kanë më shumë rëndësi të tjerat, tonat. Janë rrokullisur orët, sepse këtë herë erdhi në Tiranë prej Ditëve të Fotografisë Italiane në Tiranë, një projekt i organizuar prej EjAlbum dhe nga Instituti Italian i Kulturës. E njihja prej kohësh, jo atë por fotot. Nga afër nuk ish aspak një delirant çastesh që vetëm ai i di. As nga larg nuk ka ndermend të të shpikë veprime se duhet të njihet. Prandaj duke menduar se Google mund të thotë më shumë se kjo intervistë, vendosa të ndalem vetëm në momentet për Shqipërinë. Ferdinando Scianna, është një ndër fotografët më të njohur në botë, anëtar i Agjensisë prestigjioze Magnum. Me një karrierë të gjatë, mbi 40 vjeçare. Aautor i shumë librave fotografike dhe jo vetëm, fotograf i ekspozuar dhe publikuar në të gjithë botën, Ferdinando Scianna konsiderohet si një nga artistët më influencues të kohës Sonë. Rikthehet në Shqipëri për herë të dytë pas një eksperience të jashtëzakonshme fotografike të viteve të komunizmit, gjë që sot ka lënë një arkiv tepër të çmuar të dokumentimit të Shqipërisë komuniste.
E.T: Pse u bëtë fotograf?
F.S: Një pyetje që ma bëjnë përherë, e paevitueshme! Madje prindërit e mi, sidomos im atë, deri vonë nuk e pranonte dot faktin që djali i tyre të bëhej një fotograf, e pakuptueshme për ta ky profesion. I kujtohej fëmijëria e tij kur në fshat kish vetëm një fotograf i cili shërbente kryesisht për të fotografuar moshat e vjetra. Fotot e pllakave të varreve apo ndonjë tjetër që kish nevojë për fotografi dokumentash. Madje shpesh herë kur dikush vdiste papritur dhe familjarët kujtoheshin që nuk kishin foto për të, atëherë thërrisnin fotografin dhe ai i bënte një foto edhe si i vdekur. E më pas i punonte sytë që ti dukeshin të hapura. Vetëm se po kështu fotografonte edhe të gjallët. Kështuqë im atë më thosh gjithmonë:” Çfarë zanati është ky i fotografit..? Një zanat që vdes të gjallët dhe ngjall të vdekurit!”. Gjithsesi është paksa edhe faji i prindërve të mi nëse unë u bëra fotograf sepse nga një udhëtim turistik, i pari që kishin mundur të bënin së bashku, më dhuruan një aparat të cilin e përdorja siç e përdorin të gjithë në fillim, për të fotografuar vajzat. Më pas është një histori tepër e gjatë që fillon nga libri im i parë mbi festat fetare në Siçili, deri sot. Është një zanat i vështirë nëse do të arrish diku dhe nuk mund ta banalizoj thjesht me pasionin, që mund të jetë i nevojshëm natyrisht, por jo i mjaftueshëm. Për mua fotografia ishte edhe një mënyrë për tu larguar nga Siçilia, sepse falë portofolit tim si fotograf në Siçili gjeta si fillim punë në Milano, e më pas Paris etj… Karriera ime ka qenë e kushtëzuar nga fakti që kam njohur gjithmonë njerëz tepër interesantë në momente të caktuara, njerëz si Leonardo Sciascia apo Tomaso Giglio deri tek Henry Cartier-Bresson, që kanë influencuar herë duke forcuar dhe herë duke zbutur dëshirën time për tu bërë fotograf.
E.T: Jo më kot po e them tani këtë: Falëminderit që u rikthyet në Shqipërinë e vitit 2014. Sa e rëndësishme është të jesh një fotograf i Magnum? A mendoni se Magnum duhet të ndryshojë në ditët tona?
F.S: Magnum është një kolektiv i çuditshëm, prej kohësh në ekuilibër mes falimentimit ose jo. Sepse problemet e mëdha financiare, si dhë struktura komplëksë, ë prapambëtur osë më mirë e mbetur nga e kaluara e bëjnë të quhet një diçka që ka ardhur në kohën e mbylljes. Por pesha e historisë që mban pas, tre martirët siç thuhet, nuk themelohet asnjë kishë pa një martir, dhe vullneti i një grupi fotografësh për të qenë akoma së bashku është aktualisht më i madh se gjithë ato probleme. Është e rëndësishme deri diku, na shërben si një kartvizitë, kudo të shkosh në emër të Magnum nga Tokio ne Afrike apo Argjentine, kudo të hapen dyer që për një tjetër fotograf janë më të vështira. Pastaj jemi një kolektiv ku pesha e sejcilit prej nesh është absolute, në pavarësi të punes apo emrit të tij. Kur hyra në Magnum, të gjithë shkruanin: I pari italian që hyn në agjensinë prestigjioze. Por nuk ishte merita ime sesa defekti i agjensisë që unë isha i pari. Mendon kush, ndonjë idiot, që unë isha fotografi i parë italian i atij niveli..? Thjesht Magnum ishte deri në atë kohë një agjensi e mbyllur, hermetike. Ndonjëherë edhe paksa raciste. Më pas gjërat filluan të ndryshojnë dhe jemi akoma këtu, falë asaj hapjeje të atyre viteve dhe falë ndryshimit. Është e qartë që nuk mund të ndryshojë tashmë struktura e përzgjedhjes së kandidatëve apo e votimit. Mendoj se duhet të ndryshojë administrimi: Fakti që ka vetëm tre zyra në vetem dy shtete dhe anëtarët tashmë janë nga e gjithë bota, apo fakti që mbasi dikush bëhet anëtar i kooperativës nuk ka më asnjë detyrim karshi saj. Nuk e di, flasim prej kohësh për ndryshime, jemi prej kohësh në atë ekulibër që përmenda në fillim, gjithsesi këdo të pyesësh nga ne që jemi anëtarë të saj do të të përgjigjet që ndjehet ndoshta i frikësuar për të ardhmën e agjensisë por që nuk ka asnjë dyshim që do jemi përsëri bashkë, në një mënyrë ose në një tjetër nën atë emër.
E.T: Dua të ndalem më shumë tek fotot që keni bërë në Shqipëri. Një pjesë e mirë prej tyre janë shumë të para, ashtu siç edhe një pjesë e mirë e jona nuk e dinin se kush i ka bërë. Një ndër ato foto që më ka pëlqyer më shumë është ajo asaj vajzës me rroba banje duke parë parrullën Lavdi Marksizëm Leninizmit. Si e bëtë?
F.S: Si gjithë fotot e tjera. Ishim një grup turistësh dhe një ditë na çuan edhe ne në plazh, tek një hotel ku fjetëm një natë. Sinqerisht, nuk i konsideroj fotot e Shqipërisë së vitit 1984 ndër fotot e mira. Në mbi 40 libra dhe gati 5000 foto të publikuara brenda tyre gjatë karrierës sime, asnjë foto nuk është nga Shqipëria, ndërkohë që ka foto përshembull të shqiptarëve nga eksodi i vitit 1991 në Brindizi. Ka një komponent tepër të rëndësishëm në fotografi, që është vëzhguesi. Për ty ai flet shumë më tepër se për mua sepse siç them përherë, fotografia tregon, nuk demostron. Përcjell një pikëvështrim të autorit i cili pastaj analizohet nga gjithkush në mënyrën e tij.
E.T: Si erdhët në Shqipëri, ku aplikuat? E kishit parë në foto Shqipërinë?
F.S: Në vitin1984 erdha si turist. Një agjensi italiane bënte këto lloj udhëtimesh. Shqipëria ishte një vend i mbyllur për ne por dikush, pra ajo agjensi, filloi të mblidhte grupe turistësh edhe për këtu. Kujtoj që madje duhej firmosur një formular nga ambasada shqiptare dhe në atë formular deklarohej që nuk ishim gazetarë. Përndryshe nuk jepej viza. Mu desh te gënjeja. Shqipërinë e kisha parë në ato foto që qarkullonin në perëndim, shumë pak foto më tepër gazetareske apo propagantistike.
E.T: Si ishte i ndërtuar grupi juaj?
F.S: Grupi ishte ai i zakonshmi, i grupeve turistike. Një cift që kishin bredhur gjithë botën dhe u mungonte Shqipëria, një profesionist që donte të vizitonte një vend me një ideologji të pakuptueshme etj etj… Kur Eltoni me ftoi për darkë në një restorant peshku këtu në Tiranë, mu kujtua se një nga turistët që ishte me ne atë ditë, insistonte të dilnim nëpër Shkodër për të gjetur nje restorant me peshk për darkë. Ai ngeli i shokuar kur shoqëruesit i thanë që jo vetëm nuk lejohej sepse programi i vizitës nuk ndryshohej dot, por që në Shkodër dhe në gjithë Shqipërinë nuk kish nga ato tipe restorantesh peshku. Gjë e mirë që të paktën në këtë drejtim sot Shqipëria është përmirësuar.
E.T: A ju dukej aq joshëse Shqipëria e asaj kohe sa fotot tuaja? Ishte një vend kot?
F.S: Asnjë vend nuk është kot. Jo vetëm fotografikisht them. Kam qenë në gjithë botën dhe askund nuk kam gjetur një vend që nuk ia vlen apo nuk është joshës, sidomos për një fotograf. Varet gjithmonë vetëm nga sa një fotograf sheh, apo si sheh. Shqipëria pastaj ishte vendi me i izoluar i Europës, ndër më të izoluarit në botë. Është normale që më joshte shumë, aq shumë sa të ndërmerrja atë aventurë me të fejuarën time për ta parë e fotografuar.
E.T: Kur lëvizët nëpër Shqipëri si ju ndiqnin agjentët e sigurimit? Kontaktet me ta, raportet që ata shkruanin për ju?
F.S: Erdhëm me autobuz nga veriu. Madje na zbritën në kufi nga autobuzi ynë italian dhe për sa kohë qëndruam në Shqipëri përdorëm një autobuz paksa të vjetër, shqiptar. Kontrolloheshim gjithmonë, në çdo lëvizje që bënim. Gjatë udhëtimeve kishim dy agjentë sigurimi që na shoqëronin gjithë kohës dhe më duhej të shpikja histori të ndryshme çdo herë që t’u shmangesha. Në Tiranë përshembull, të gjitha fotot janë bërë në kohën e drekës ku unë u shmanga duke bërë sikur kisha me dhimbje stomaku. Gjithsesi, sapo dola fshehurazi nga hoteli më bllokuan njerëz të tjerë që më pyesnin përse fotografoja! Njëri madje, më shoqëroi në një librari për të më treguar shqiptarët e vërtetë, ata nëpër gazeta. Insistonte të thoshte që ata shqiptarë që shihja në rrugë nuk ishin ata të vërtetet, ndërsa po të doja ti takoja apo shikoja, duhej të lexoja gazetat dhe librat brenda librarisë. Ndërsa me shoqëruesit, gjëja që më ngeli më shumë në mend ishte që njëri prej tyre, një çast më thotë: – “Unë e kuptoj që ti nuk fotografon si gjithë turistët e tjerë dhe që je gazetar, por të lutem dua që të shkruash në artikull që ne të dy si shoqërues bëmë çdo gjë për të të penguar të fotografosh”. Domethënë se kishte thjesht frikë për veten e tij, për ndonjë masë ndëshkuësë, që tani kam marrë vesh se ishin të tmerrshme në atë kohë. Në të njëjtën kohë, me ta ishim të lirë të flisnim për futboll. Dinin çdo gjë, madje edhe sa lireta kushtonte bileta për në stadiumin e Napolit ku luante Maradona. Një biletë që ata në atë kohë nuk do e blinin dot kurrë.
E.T: Aq sa keni parë, sa shumë ka ndryshuar Shqipëria që prej vitit 1984?
F.S: Ndryshimi është tepër i dukshëm. Nuk është akoma një vend tipik perëndimor, ka akoma shumë për të bërë. Por qyteti është i gjallë, plot jetë. Pimë një kafe në tarracën e një pallati të lartë dhe pashë sesi qyteti ishte trasformuar krejtësisht. Në fotot e mia te vitit 1984 ai qytet ngjan më tepër me një maket arkitekure, bosh, pothuaj pa jetë… Në një foto duket qartë bulevardi në mes të ditës me pak figura që ngjajnë me figurinat e mëkateve. Shqipëria ishte shumë më e varfër se të gjitha vendet e tjera koministe që kisha vizituar. Ndjehej një trysni e përhershme në çdo çast. Sot është gjithçka, me të vërtetë gjithçka ndryshe. Ndoshta e vetmja gjë e pandryshuar është propaganda, parrullat. Dje ishin nga partia në pushtet, sot janë zëvendësuar me reklamat.
E.T: Çfarë ndodhi me fotot që bëtë nëpër Shqipëri, ku u publikuan?
F.S: Po, u publikuan në një gazetë italiane dhe natyrisht në arkivin e Magnum. Por më shumë se fotot, ishte artikulli që unë shkrova i cili ngjalli debate. Unë aty përkufizoja vendin tuaj si një kamp të madh përqendrimi dhe reagimet nga e majta italiane ishin tepër të forta. Gjithsesi unë pata atë përshtypje në atë moment, të një vendi nën një presion tepër të madh dhe një ekuilibër tepër delikat qe sapo të thyhej pak, do të shpërthente. Njerëzit, pikërisht si në një kamp përqendrimi, donin të dilnin por nuk i lejonin. Në këtë prizëm e shkruajta atë artikull. Historia më dha të drejtë pak vite më pas ku pikërisht në Itali u dyndën mijëra vetë që braktisën vendin e tyre.
E.T: Sa familjare e keni Shqipërinë, pas këtij aktiviteti me EjAlbum dhe si erdhët në kontakt me të për herë të parë?
F.S: Mos harroni qe nderkohë ka gati 23 vjët që Shqipëria është afruar shumë me Italinë. Kam njohur shqiptarë të tjerë mbas asaj eksperience dhe ndërmjet tyre Julindën dhe Eltonin, që më pas më ftuan të marr pjesë në këtë projekt. Të them të vërtetën ishte Julinda ajo që më bindi më shumë për t”u rikthyer, me një korrespondencë të gjatë e-mailesh që më lanë kohën e duhur të riktheja pas në kohë mendjen time dhe të rikujtoja dy shërbimet e mia më të afërta me vendin tuaj: Udhëtimin e vitit 1984 dhe eksodin e Brindisit. Mbi të gjitha ndjeja dhe ndjej ende një dhembshuri për këtë vend. E kam përjetuar pak a shumë të njëjtën gjë që përjetoja ato ditë edhe duke riparë fotot përsëri. Ishte si një gjë e lënë përgjysmë. Më pas ishte projekti që më bindi. Idea e mbajtes së një seminari me punën time, gjë që do i shërbente shumë fotografëve të këtij vendi, më joshi. Sepse ndërkohë më shpjeguan gjendjen katastrofike në të cilën ndodhet fotografia sot, mungesën e workshop-eve, të shoqatave, të shkollave dhe mungesën e kulturës së mirëfilltë fotografike në këtë vend. Ky cikël seminaresh, apo Lectio Magistralis siç EJAlbum dhe Instituti Italian i Kulturës duan ti quajnë, mendoj që edhe nëse nuk do shërbejnë shumë për të mësuar gjëra të reja, diçka do lëvizin. Nga diçka duhet filluar. Nuk besoj në faktin që eksperiencat duhen ndarë patjetër me të tjerët, por gjithsesi ishte një ftesë e parezistueshme. Dhe tani që përfundoi, mund të them me plot gojën që vlejti.
E.T: Pse nuk i botoni në një libër të veçantë fotot e Shqipërisë?
F.S: Në ndryshim nga pothuaj të gjitha shërbimet e mia, ai i Shqipërisë së vitit 1984 nuk u nis nga dëshira për të bërë një libër, në këto ditë diçka po filloj të mendoj edhe në atë drejtim. Ndoshta do ishte interesante, kush e di! Të gjithë gazetarët u fokusuan vetëm tek ato foto në intervistat e tyre dhe unë insistoj të besoj që nuk kam qenë i vetmi që ka fotografuar në atë mënyrë Shqipërinë e atyre viteve. Dikush tjetër, shqiptar apo jo, duhet të ketë fotografuar realitetin në mënyrë më objektive sesa fotot e publikuara me lejen e pushtetit, që më treguan gazetarët këto ditë. Edhe sepse, siç e permenda, fotot e atij, le ta quajmë shërbimi, i konsideroj të dobëta në raport me atë çfarë mund dhe duhej të bëja nëse do kisha pak më shumë liri apo mundësi të fotografoja në ato pak ditë. Besoj do ngelem pra në kontakt me vendin tuaj edhe për ca kohë, nëse mosha që kam do ma lejojë natyrisht.
E.T: Të kthehemi pak tek fotot e eksodit në Itali. Si u gjende në port? Ishte e parashikuar për ju ajo që po ndodhte me shqiptarët?
F.S: Udhëtimi në Shqipëri, por sidomos rëagimët ndaj artikullit të publikuar në Itali, më lanë një lloj detyrimi për të vrapuar në Brindisi sapo morëm vesh se çfarë po ndodhte, dhe në një farë mënyre unë e ndjeja që ajo do të ndodhte. E thashë, e kisha parë vetëm 7 vite para eksodit një Shqipëri të burgosur në një kamp përqëndrimi. Do të shpërthente një ditë, e paevitueshme. Por për italianët e tjere ishte e papritur ajo dyndje dhe tani më thonë që edhe në Shqipëri kishte pak informacion ato ditë. Kështuqë nga Milano u nisa menjëherë dhe kalova disa ditë në atë qytet, ditë tragjike vërtet. Por reportazhi im u publikua në shumë gazeta italiane, dhe madje edhe në Spanjë e deri në një të përditshme braziliane. Arrita të hipja edhe brenda në një nga anijet plot me migrantë, të prekja nga afër gjendjen tragjike, vetëm aty kuptova që për të ndërmarrë një udhëtim në ato kushte, njerëzit duhet të jenë vërtetë të dëshpëruar. Mu rikthye ndjesia e udhëtimit të vitit 1984, pashë të njëjtat fytyra veçse tashmë tepër të lodhura nga udhëtimi. Sheshi në port u kthye në një kamp të madh ku mijëra njerëz ishin stisur në një farë mënyre dhe më së fundi edhe italianët panë akoma më qartë fytyrën e vërtetë të komunizmit.
E.T: Aparati që përdoni më shumë?
F.S: Çdo lloj aparati. Nuk kam asnjë preferencë apo problem, jo vetëm për aparatin fotografik por edhe për makinën personale. Dua vetëm të jenë funksionale, kam përdor gjithshka pothuaj, si të blera nga unë ashtu edhe të dhuruara nga kompanitë e aparateve falë faktit që unë isha fotograf i famshëm. Madje shumë foto të publikuara në katalogun e ndonjë marke të njohur mbase nuk janë bërë fare me aparate të asaj kompanie.
Per Gazeten Shqip
27 Prill 2014
Copyright: ©Magnum & ©Ferdinando Scianna
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn