als_Latn dik_Latn sag_Latn
Domethënia e “Kulturës”
Konfuzioni rreth kulturës ishte pjesë e kulturës këtë vit. Sepse, kultura që kemi aktualisht është kulturë e ndarë sikur kuptimi ynë i fjalës “kulturë”.
Joshua Rothman
E Mërkurë, 31 Dhjetor 2014 | 07:00
0 Komente.
Kumti i këtij muaji i Merriam-Webster (fjalorit online) se “kultura” është Fjala e Vitit 2014 zbavit disi në mënyrë të natyrshme. “Kultura” është “Filmi i Frikshëm” i fjalëve të vitit, prej të cilave, zakonisht, pritet të reflektojnë kulturë (si “vape”, “selfie”) pa qenë në të vërtetë “kulturë”. Redaktorët e fjalorit janë bërë telashe për të sqaruar se ata s’po provonin të bëheshin shumë të thellë (meta) – me që ra fjala kjo do të ishte një zgjedhje e shkëlqyer për fjalën e vitit 2000. Fjala “kulturë”, sqarojnë ata, ishte thjesht fjala që kishte marrë më së shumti prekje në uebsajtin e tyre. Konfuzioni rreth kulturës ishte pjesë e kulturës këtë vit. Njerëzit kërkonin me ngulm ta dinin se ç’domethënie ka “kultura”.
S’do mend që “kultura” është një fjalë ngatërruese këtë ose në çfarëdo viti tjetër. Merriam-Webster i jep gjashtë definicione për të (përfshirë atë biologjik, si kur flet për “kulturën bakteriale”). Problemi është se “kultura” është më shumë se shuma e definicioneve për të. Nëse asgjë tjetër, vlera e saj si fjalë varet nga tensioni ndërmjet definicioneve. Kritiku Raymond Williams, në fjalorin e tij “Keywords”, shkruan se “kultura” ka tri domethënie të ndryshme: kultura si proces i ngritjes individuale, sikur kur thonë që dikush është “i/e kulturuar” (më 1605, Francis Bacon shkruante rreth “kulturës dhe plehërimit të mendjeve”); kultura si “mënyrë e veçantë e jetesës” së një grupi, sikur kur flasim për kulturën frënge, kulturën e biznesit, multikulturalizmin; si dhe kulturën si një aktivitet, që ndiqet përmes muzeve, koncerteve, librave dhe filmave që mund të cyten nga një Ministri e Kulturës. Këto tri lloj kuptimesh të kulturës janë në të vërtetë goxha të ndryshme, dhe, shkruam Williams, ato i bëjnë konkurrencë njëra-tjetrës. Secilën herë që ne e përdorim fjalën “kulturë”, ne anojmë kah një ose një tjetër prej aspekteve të saj: kah “kultura që ngulitet përmes osmozës (përcjelljes së njohurisë) ose “kulturës” që mësohet në muze, kah “kultura” që të bën person më të mirë ose “kultura” që të shenjëzon pjesë të një grupi.
Është edhe një aspekt historie, gjithashtu, në të cilin “kultura” bëhet fjalë polemike. Në shekullin nëntëmbëdhjetë, sqaron Williams, “kultura” shpesh kundërpeshonte “civilizimin”. Civilizimi, sipas pikëpamjes së atëhershme, ishte një sistem homogjenizues (bashkues) i rregullave efiçiente, racionale, me qëllim që të nxiste disiplinë dhe “progres”. Kultura ishte e kundërta e civilizimit: ajo ishte shprehje e paparashikueshme e potencialit njerëzor. (Kjo është arsyeja përse termet si “industria e kulturës” kanë një vel oksimaroni). Sot, ne s’para preferojmë të përdorim fjalën“civilizim” – ne parapëlqejmë të flasim, në mënyrë më demokratike, në terma kulture – por ende biem ndesh. Ne e shohim si jeta e “civilizuar” duket se edhe e ndihmon edhe e vret kulturën. Muzetë e bëjnë të lehtë që të shohim art, por ato gjithashtu ia humbin peshën. Rock’rolli tingëllon më mirë në një klub se në një sallë koncertesh.
Ka arsye të mirëqena e të përhershme për ta shikuar fjalën “kulturë” në fjalor. Po përse më shumë njerëz se kurdoherë më parë e shikuan atë këtë vit? Redaktorët në Merriam-Webster refuzojnë të bëjnë spekulime. Ata vetëm nënvizojnë se “termi bart njëfarë vëmendje akademike ndaj sjelljes së përgjithshme”. Kjo është teoria jonë: më shumë njerëz e shikuan “kulturën” këtë vit sepse është bërë një fjalë turbulluese. “Kultura” ka pas qenë gjë e mirë. Nuk është më. Nuk themi që kultura amerikane është përkeqësuar. (Ka pasur lëvizje në të dy drejtimet, për të mirë e për të keq). Por që fjala “kulturë” e ka marrë një prerje negative. Aspekti më pozitiv i “kulturës” – ideja e një ngritje (pasurimi) personal e njerëzor – tash duket diçka e dalë mode. Në vend të saj, ideja e kulturës si një mendim grupor i pavetëdijshëm është mbizotëruese.
Në vitet e pasluftës së Dytë Botërore, “kultura” asocohej me rritjen personale: edhe nëse refuzonit kulturën e “establishmentit”, mund të kalonit në “kundërkulturë”. Gjatë viteve tetëdhjetë, nëntëdhjetë dhe dekadën e kaluar, ka qenë një burim krenarie: multikulturalizmi na bënte të identifikoheshim me kulturat tona. Por sot, “kultura” ka një aspekt dinak, të errët, qesharak. Shpesh, kur ia mveshim fjalën “kulturë” diçkaje e bëjmë për të nënkuptuar se ka një lloj ndikimi të transferuar, të dëmshëm (si në rastin e “kulturës së yjeve”). Herë të tjera, “kultura” përdoret në një mënyrë më aspiruese që është qartësisht në vetëkundërshti: institucionet që zukasin rreth “kulturës së transparencës” ose “kulturës së llogaridhënies” shpesh nuk e kanë asnjërën. Në të gjitha anët, “kultura” përdoret me parëndësishmëri: nuk ka kulturë të vërtetë në “kulturën e kafesë” (edhe pse kafeja në Kulturë, një kafene afër zyrës, janë të shkëlqyera). Por, në të njëjtën kohë, është gjithashtu e vështirë të imagjinosh se mund të përdoret fjala “kulturë” edhe për “institucionet e kulturës”. Nuk mund të themi që MOMA ushqen “kulturën e artit”, sepse ta përshkruash artin si “kulturë” është denigrim. Më 1954, kur magazina Film Culture ishte themeluar, emri i saj i bënte adhuruesit e filmave të tingëllonte joshëse. Sot, tingëllon goxha mospërfillëse.
Këtë vit, ka pasur një rritje të termit “kultura e dhunimit”. (Ka qenë përdorur qëmoti, në një film të 1975-tës të titulluar “Kultura e Dhunimit” që përqendrohej rreth një organizate të quajtur Të Burgosurit Kundër Dhunimit; Ariel Levy, së voni në këtë revistë, e definon atë si një “sistem vlerash në të cilin gratë janë monedhë ndërsa seksi është çfarë marrin prej tyre”). Përhapja e idesë së “kulturës së dhunimit” nuk e ka ndryshuar vetëm mënyrën tonë të mendimit për dhunimin; e ka ndryshuar atë se si ne mendojmë rreth kulturës. Përveç tjerash, “kultura e dhunimit” përdor fjalën “kulturë” në një mënyrë që nuk përfshin, në asnjë rrafsh, idenë e ngritjes personale. Përkundrazi, pesha e termit është vendosur plotësisht dhe në mënyrë specifike në dy aspektet tjera të kulturës (sipas Williamsit): në normat që definojnë grupin (mizogjinia, privilegji) që nxisin dhunën ndaj grave si dhe në institucionet kulturore (filmat, vëllazëritë) që propagojnë këto norma. Termi funksionon deri diku falë mospajtimit të brendshëm. Por, s’mund ta shohësh fjalën “kulturë” afër fjalës “dhunim” pa rishikuar idenë tënde përreth asaj se ç’domethënie ka “kultura”.
Hala s’është shpik ndonjë term i këtij tipi për “kulturën” pas vdekjeve të Michael Brown, Eric Garner dhe afrikano-amerikanëve të vrarë rishtazi në përleshje me policinë. Por edhe këto ngjarje na kanë shtyrë të mendohet për “kulturën” si një forcë e panjerëzishme, keqdashëse. Diçka që në brendi tonën na duket si diçka që “civilizimi” është dashur ta refuzojë.
Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht që kultura e muzikës ose kultura e artit ose kultura e librave është përkeqësuar – ose që jeta jonë kolektive ka marrë teposhtëzen. Mirëpo, kuptimi ynë për fjalën “kulturë” është bërë më i zi, më i ashpër, më skeptik. Nëse fjalët janë mjete për të menduar, atëherë këtë vit “kultura” është përdorur për të menduar rreth pjesëve të shoqërisë sonë që nuk funksionojnë si duhet. Kjo mund të jetë, tek e fundit, edhe një shenjë e përmirësimit në kulturën tonë. Nëse të menduarit tonë analitik, sociologjik për “kulturën” po na ndihmon ta përmirësojmë kulturën, ky është zhvillim pozitiv. Konfuzioni për evoluimin e saj nënkupton që ekziston një arsye e mirë për ta shikuar “kulturën” në fjalor, por e njëjta gjë duhet të vlejë edhe për të kuptuarit e botës dhe bërjen e saj një vend më të mirë.
E gjithë kjo të bën të pyesësh: A ka ndonjë kuptim të kemi vetëm një fjalë, “kulturë”, me kaq shumë përdorime të ndryshme? Ndoshta jo; shumë njerëz, shkruan Williams, e kanë quajtur “kulturën” një term të “ngatërruar ose të përhumbur”. Është i mundshëm imagjinimi i një sistemi më racional, në të cilin një fjalë përshkruan aktivitetet e jetës artistike dhe intelektuale, një tjetër identitetin tonë grupor, dhe një tjetër normat dhe mënyrat tona të jetesës. Këto terme, çfarëdoqofshin, do të ishin më të ngushta dhe më te thjeshta – por gjithashtu do të ishin edhe më pak të sakta. Do të mugëtisnin ndërthurjen mes jetës, artit dhe politikës.
Dhe ato gjithashtu do të ishin më pak domethënëse. “Kultura” mund ta shkatërrojë veten prej së brendshmi, por ajo përfaqëson, në mënyrën e vet, një dëshirë. Dëshirën që një grup njerëzisht mund të zbulojnë, së bashku, një mënyrë të mirë jetese; e që mënyra e tyre e jetesës së mirë të shprehë vetveten në zakonet, institucionet dhe aktivitetet e njerëzve; dhe që këto, në anën tjetër, të mund të ndihmojnë individët të shkëlqejnë në mënyrat e tyre. Kultura më e mirë do të ishte një në të cilën të tri domethëniet e “kulturës” nuk do të kundërshtonin njëra-tjetrën. Ama, kjo nuk është kultura që ne e kemi aktualisht; kultura jonë është e ndarë, e ashtu është edhe kuptimi ynë i fjalës “kulturë”. Por, është e mundshme të imagjinohet një botë në të cilën pikëpamjet tona kolektive dhe institucionet shtyjnë përpara për rritje individuale. Ndoshta, në një asi bote, domethënia e “kulturës” do të ishte më e qartë. E as ne s’do të kishim përse e lypim në fjalor.
The New Yorker / Përkthimi: Politiko.net
als_Latn als_Latn sna_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltz_Latn