als_Latn dik_Latn sag_Latn
Edward Said-i dhe kërkimi i tij
Sandy TOLAN*
EDWAR SAID-i DHE KËRKIMI I TIJ
Kërkimi i dijetarit për “një mënyrë tjetër të të bërit paqe” ka zënë vend në librin e ardhshëm të Tolan-it.
Edward Said-i i mbylli sytë dhjetë vite më parë, në shtator të 2003-shit, pas një beteje dymbëdhjetëvjeçare me leukeminë. Një nga intelektualët e mëdhenj të shekullit të njëzetë, Said-i, autor i kryeveprave Orientalizmi e Kultura dhe Imperializmi, ishte gjithashtu një profesor i dashur për brezat e studentëve të Universitetit të Kolumbisë, një pianist amator i talentuar dhe një kritik i operës për periodikun The Nation. Ai qe mbase më i mirënjohur për mbrojtjen e fuqishme të të drejtave të popullit të tij, palestinezëve, në libra të shumtë dhe në qindra ese e artikuj të botuar anekënd botës.
Shtatori shënon po ashtu një njëzetvjetor tjetër kritik, atë të shtrëngimit tashmë famëkeq të duarve midis Arafat-it dhe Rabin-it në lëndinën e Shtëpisë së Bardhë, ndërsa vulosnin marrëveshjet e Oslos. Trashëgimitë e Oslos dhe kritiku i saj më i madh, Edward Said, qëndrojnë si të kundërta të skajshme. Në të vërtetë, Said-i qe midis të parëve që do t’i kritikonin ashpërsisht akordet, pjesërisht ngaqë, ndryshe nga shumë autoritete të kënaqur të kohës, ai i kishte lexuar tashmë ato. Për këtë arsye, e veja e tij, Mariam-i, më tregoi se ai pati refuzuar një ftesë të Shtëpisë së Bardhë për të qenë pjesë e ceremonisë në shtator të vitit 1993. Sot, fjalët e tij mbi Oslon janë shprehje të një profeti.
Një botë iluzionesh
“Çfarë ka marrë Izraeli është pëlqimi zyrtar palestinez për të vazhduar pushtimin”, shkruante Said-i në “’Procesi i Paqes’ i Lindjes së Mesme”, një ese te Paqja dhe Pakënaqësitë e Saj. “[Një] botë iluzionesh, me Izraelin patundshmërisht në komandë.” Ai i shkroi këto fjalë në përgjigje të “Oslo II”, të vitit 1995, kur kontrolli i plotë ushtarak i Izraelit mbi Bregun Perëndimor u tkurr paksa, nga 72 në 60 për qind – e njëjta si sot, tetëmbëdhjetë vite më pas.
Në të vërtetë, shqetësimet e tij të mëhershme, shkruar katër ditë përpara ceremonisë së Shtëpisë së Bardhë, ku ai nuk kishte pranuar të merrte pjesë, kishin qenë me vend. “’Arritja historike’ … i lë palestinezët shumë të varur, me Izraelin ende në kontroll të ngujimeve, Jerusalemit Lindor, dhe ekonomisë”, shkroi Said-i në Guardian dhe në Al Ahram Weekly të Kajros. “Izraeli do ta kontrollojë tokën, ujin, sigurinë e përgjithshme dhe punët e jashtme. Për të ardhmen e papërcaktuar, Izraeli ka për të mbajtur nën sundim Bregun Perëndimor, duke përfshirë … pothuajse tërë ujin dhe tokën, një përqindje të mirë të së cilës tashmë e ka marrë. Çështja është se sa tokë ka për të dorëzuar në fakt Izraeli për paqen?”
Ju keni të drejtë nëse ngjan se këto fjalë janë shkruar javën e shkuar. Një varg paqebërësish të mundshëm i kanë ricikluar dështimet e tyre si një “Groundhog Day” (filmi ku gjërat përsëriten njësoj ditë pas dite – shën. i përkthyesit) diplomatik, përgjatë dy dekadave, që kur Said-i i shkroi ato. Të njëjtat ide të vjetra, i njëjti “proces” i dështuar.
Por Said-i, me gjithë hidhësinë e vazhdueshme të kritikave të tij (Commentary e quajti atë, “profesori i terrorit”), nuk ishte një kundërshtar i paqes si të tillë. Përkundrazi, ai qe avokat i një paqeje të drejtë.
Më 1998, thuajse pesë vjet në procesin e Oslos, Said-i filloi të hetojë alternativat për bashkekzistencë paqësore dhe të drejtë, te e cila besonte thellësisht, për të gjithë njerëzit midis lumit dhe detit, Jordanit dhe Mesdheut. Kjo bindje e çoi në një miqësi me dirigjentin dhe pianistin argjentino-izraelit Daniel Barenboim, rrjedhim i së cilës qe themelimi i Orkestrës Divani Lindje-Perëndim. Sot, dhjetë vite pas vdekjes së Said-it, Divani mbetet popullor, me ndjekës në SHBA dhe Europë. Por, me frymën e pajtimit të venitur me kohë në Tokën e Shenjtë, orkestra nuk është e mirëpritur ndër shumë palestinezë. Sidoqoftë, disa prej muzikantëve arabë të orkestrës e kanë kapërcyer zhgënjimin që Divani nuk është i gatshëm të bëjë një deklaratë të unifikuar publike kundër pushtimit të Palestinës.
Ajo çka pason është një pjesë nga libri im i ardhshëm, me titullin paraprak Children of the Stones (Fëmijët e Gurëve). Fragmenti përqendrohet në vendosmërinë e Said-it për të gjetur atë çfarë ai e quante “një mënyrë tjetër të të bërit paqe”. Rrëfimi është bazuar në intervista të shumta, në pamje filmike, dhe në raportime nga burime të drejtpërdrejta ose të tërthorta, përfshirë kujtimet e Tania Nasir-it në Al Ahram Weekly.
Fëmijët e gurëve
Skepticizmi i Said-it mbi akordet e paqes u thellua në pranverën e vitit 1998, kur ai udhëtoi në Izrael dhe Palestinë për një film autobiografik, të prodhuar nga BBC-ja, për të përkujtuar pesëdhjetëvjetorin e krijimit të Izraelit dhe “nakba”-në (katastrofën) palestineze të 1948-tës. Një ditë ai vajti në një fushë të mbushur me mbetje urbane, ku para ca orëve ishte shkatërruar një shtëpi palestineze nga buldozerët izraelitë. “Çdo ditë, çdo orë, çdo minutë, për pesëdhjetë vite dhe po vazhdon”, një Edward dukshëm i angështuar i tha ekipit të filmit. Pas tij, një i moshuar, me një kefije të larmë, ra në gjunjë përbri gurëve të rrëzuar jashtë shtëpisë së tij të dikurshme, duke u lutur i drejtuar për nga Meka. “Vështroni, copëzat plastike, kërcunjtë, pjesën e gardhit këtu, një kuti teneqeje”, tha Edward-i. “Këto janë thërrmijat nga të cilat ka hedhur shtat tragjedia e Palestinës.” Edward-i pushoi në mënyrë të përsëritur, dihati, duke mbajtur lotët. “Është shumë e vështirë për mua të qëndroj këtu duke folur mbi të… kur e shoh popullin tim duke përjetuar këtë … pa ndonjë lehtësim, keqardhje ose mbështetje prej së ashtuquajturës botë të qytetëruar. Dhe, ne dëgjojmë për procesin e paqes, por kush po i mbron, kush po u jep paqe këtyre njerëzve?”
Edward-i po luftonte me leukeminë për gati shtatë vjet dhe po shihte me ngut për një “mënyrë tjetër të të bërit paqe”. Hasje si kjo e shtynin atë më thellë në kërkimin për ide të reja. Ai mbetej i bindur se një ditë mëvetësia palestineze do të ishte e pashmangshme, jo vetëm përmes Oslos. “Palestina dhe palestinezët qëndrojnë, me gjithë përpjekjet e koordinuara të Izraelit”, shkruante ai. “Si një ide, një kujtesë, dhe si një realitet shpesh i fshehur apo i padukshëm, Palestina dhe populli i saj thjesht nuk janë zhdukur.” Ndërsa udhëtonte në Tokën e Shenjtë atë pranverë, Edward-i takonte artistë, politikanë dhe intelektualë të të dy krahëve që ndanin pikëpamjet e tij dhe të cilët ishin të gatshëm të përpiqeshin për të vënë në lëvizje gjëra të reja. Ky mendim alternativ, besonte ai, nuk duhej të përqendrohej në hollësitë e një marrëveshjeje me të meta, por në bërjen bashkë të të dy popujve mbi pozita të barabarta.
Në kërkimin për alternativat e bazuara në barazinë, Edward-i pati gjetur një frymë të ngjashme te Daniel Barenboim-i, muzikanti izraelit, i cili qe bërë miku i tij më i mirë, e me të cilin udhëtoi atë pranverë. “Ne duhet të bëjmë diçka për popullin tonë”, do t’i thoshte Daniel-i orë e çast Edward-it.
Edward-i ishte në Jerusalemin Lindor, në hotelin American Colony, i kapluar nga padurimi për të ndarë idetë e tij, dhe miqësinë, me Daniel-in, e me miqtë në Palestinë. Ai ngriti telefonin dhe kërkoi një numër. “Tania”, tha tek dëgjoi zërin në anën tjetër. “Kifek? Kifkom? Si jeni ju dhe Hanna-i?”
Tania dhe Hanna-i Nasir ishin miqtë e vjetër të Edward-it dhe të shoqes së tij, Mariam-it. Edward-i dhe Hanna-i e patën nisur rrugëtimin në ditët e Jerusalemit Perëndimor palestinez në vitet e ’40-të, përpara luftës së vitit 1948, që çoi në ikjen dhe dëbimin e palestinezëve nga pjesa perëndimore e qytetit. Dy çiftet e njohën njëri-tjetrin më vonë në diasporën palestineze, së fundi në Jordani, ku Hanna-i, presidenti i Universitetit të Birzejtit në Bregun Perëndimor, jetoi në mërgim për nëntëmbëdhjetë vite pas dëbimit të tij nga Izraeli. Ai ishte akuzuar për “cenim të sigurisë” pas protestave në universitet kundër sundimit izraelit. Në ditët e para të Oslos, si një gjest pajtimi, Izraeli e pati lejuar atë të kthehej. Kur ai kaloi lumin Jordan dhe shkeli tokën amë për herë të parë pas afër dy dekadash, Edward-i dhe Mariam-i po e ndiqnin në televizor ngjarjen historike. Atë mbrëmje, nga Nju Jorku, ata u telefonuan miqve të tyre të vjetër në festë.
Tashmë Tania dhe Hanna-i ishin së bashku në shtëpinë që e kishin ndarë me fëmijët e tyre përpara mërgimit të tij. Qe e njëjta shtëpi në të cilën familja e krishterë e Hanna-it kishte ngritur në vitet 1920 Shkollën e Lartë të Birzejtit. Ajo shkollë do të shndërrohej në Universitetin e Birzejtit, në fund nën udhëheqjen e Hanna-it. Motra e Hanna-it, Rima Tarazi, ishte bashkëthemeluese dhe nipi i tij, Suhail Khoury, drejtori i ri i Konservatorit Kombëtar të Muzikës së Palestinës (Mahed-i), i ngritur nën patronazhin e universitetit.
Tania, e përgatitur si soprano, bashkëpunonte shpesh me Rima-në, një pianiste, për këngët palestineze të çlirimit, përshtatur në një stil klasik. Këtë herë Edward-i kishte një propozim për Tania-n, me të cilën kishte të përbashkët dashurinë e thellë për muzikën klasike.
“Tania”, i tha Edward-i nga dhoma e tij në American Colony, me zërin tërë ngut dhe energji. “Jam këtu me mikun tim të ngushtë, Daniel Barenboim. Ai është një njeri i mrekullueshëm, një njeri i madh.” Tania ishte në dijeni të namit që kishte Daniel-i si avokat i çështjes palestineze. Si muzikante, ajo prej shumë kohësh e njihte Barenboim-in dhe e dinte se dy burrat ishin bërë miq të ngushtë. “Kjo ishte pjesë e atmosferës së përgjithshme të njerëzve që kërkonin afrim”, solli në mendje ajo. Edward-i kishte marrë një pozicion kundër marrëveshjeve të Oslos, por, gjithsesi, në ajër sillej një ndjenjë mundësie. “Ishte e gjitha pjesë e dialogut tonë të brendshëm: ku do të na çojë kjo?”
Tani, po sugjeronte Edward-i, kjo mund ta çonte Tania-n në një sallë koncerti në Jerusalemin Perëndimor.
“Daniel-i po jep një koncert në Jerusalemin Perëndimor këtë fundjavë”, i tha Edward-i. “Ju jeni e ftuar, Tania. Duam që të vini.”
Ajo dëshironte t’i ruante ato çfarë kishin mbetur nga ndjenjat pozitive që kishin pasur me Hanna-in që prej kthimit të tyre nga mërgimi, pavarësisht dhunës në rritje dhe zgjerimit të ngulimeve, përfshirë një mbi kodrën jashtë dritares së dhomës së saj të ndenjjes.
Tania mbajti frymën, e pasigurt se si duhej të përgjigjej. Në rrethana të tjera do të kishte thënë menjëherë po. Ajo dëshironte t’i ruante ato çfarë kishin mbetur nga ndjenjat pozitive që kishin pasur me Hanna-in që prej kthimit të tyre nga mërgimi, pavarësisht dhunës në rritje dhe zgjerimit të ngulimeve, përfshirë një mbi kodrën jashtë dritares së dhomës së saj të ndenjjes. Por pjesëmarrja në një koncert në Jerusalemin Perëndimor do të ishte një hop i madh. Ajo kishte lindur atje afër pesëdhjetë e shtatë vite të shkuara, më 1941, por për dekada me radhë nuk ishte kthyer. Në fakt, nuk qe lejuar nga autoritetet që të shkonte. Edhe nëse siguronte një leje, kalimi nga territori i pushtuar në tokën e armikut të vjetër mund të ishte më tepër se ç’mund të merrte përsipër ajo.
Tania besonte, si muzikante, se artet mund të jenë një mjet për mirëkuptim. Por, me faktet në terren që ishin të atilla, ajo nuk ndihej rehat për të udhëtuar për në Jerusalemin Perëndimor, tashmë pjesë e një vendi tjetër, kur ai vend e mbante akoma të pushtuar popullin e saj. Gjendja nuk ishte normale dhe ajo nuk dëshironte që me vajtjen në Izrael të linte që të kuptohej e kundërta. Por pse duhej të mos pranonte të merrte pjesë në një recital në piano, në Jerusalemin Perëndimor, nga një prej muzikantëve më të mëdhenj të botës, dhe mbrojtës i të drejtave të popullit të saj, me ftesën e mikut të dashur, Edward Said? Ç’qëllimi do t’i shërbente kjo?
Tania i premtoi Edward-it se do të mendohej. Ajo besonte tek Edward-i dhe e shihte me admirim përpjekjen e tij për të hapur mundësi të reja. “Edward-i ishte i uritur”, kujtonte ajo. “Ai donte të dinte se çfarë mund të ndryshojë. E pranishme qe kjo ndjenjë se ne mund të bënim diçka. Miqësia e tij me Daniel-in ishte pjesë e kësaj.” Tania e ndjeu se i detyrohej Edward-it dhe Daniel-it për ftesën e tij, e vetes së saj, për të parë se ç’ishte e gjithë kjo.
Ajo i telefonoi Edward-it pa kaluar shumë kohë dhe e gjeti veten jo vetëm duke e pranuar ftesën për në koncert, por duke i ftuar Edward-in dhe Daniel-in për darkë në shtëpinë e familjes në Birzejt.
* * *
Miqtë arritën herët në mbrëmje, duke hyrë në një dhomë ndenjjeje të familjes me tavane dymbëdhjetë këmbë, me qemerë të kryqëzuar, e me mure me suva një këmbë të trashë, veshur me qëndisma palestineze dhe duke u vënë rreth një pianoje vertikale, mbi të cilën rrinin varur fotografi të familjes Nasir, që datonin nga vitet 1930. Qilimat persianë mbulonin dyshemetë me pllaka të kuqe. Daniel-i, Edward-i dhe mikpritësit u rehatuan në divane, duke gjerbur arak dhe duke ngrënë nga pjatat me dollma dhe bajame të sheqerosura. Daniel-i kërkoi të dinte mbi përvojën e dëbimit dhe mërgimit të Hanna-it. Në nëntor të vitit 1974, shpjegoi presidenti i universitetit, pas demonstratave të studentëve të tij, ai u arrestua, u prangos, iu lidhën sytë, u vendos në një furgon me të dëbuar të tjerë dhe “udhëtoi për shtatë orë drejt një fati të panjohur”. Ushtarët i hoqën lidhësen e syve dhe i thanë Hanna-it se gjendej në Liban.
“E më pas ju lëvizët për në Jordani?”, pyeti Daniel-i
“Po”, u përgjigj Hanna-i. “Në mërgim.”
Tania dalloi shqetësimin në fytyrën e Daniel-it. Ajo u prek nga pyetjet e tij plot respekt. I tregoi atij mbi vitet e ecejakeve lart e poshtë të fëmijëve të tyre, mes Birzejtit, ku familja ishte e vendosur të mbetej e pranishme, dhe Amanit, ku jetonte tashmë babai. Atyre u nevojiteshin leje udhëtimi, që kërkonin vula të ndryshme aprovimi nga një sërë autoritetesh pushtuese. “Nga bashkia, rajoni i policisë, Ministria e Arsimit, Qendra e Taksave, gjithçmos”, tha Tania. “Nganjëherë kjo kërkonte ditë të tëra, për shkak të radhëve të gjata dhe e tërë kjo duke pritur. Dhe papritmas do të shfaqej një ushtar dhe dikush do të ishte jashtë radhe ose, nëse i tekej, ai do të vendoste se ne ishim sjellë keq, e kështu do të niste të na shante si fëmijë dhe të na nxirrte me shkelma jashtë. Unë do të kisha qenë në pritje për tre apo katër orë që nga mëngjesi. ‘Kemi mbaruar tani. Ejani nesër.’ Pikërisht atëherë ju ndjeheni të pushtuar. Dhe, brenda jush ekzistonte frika se ai nuk do ta vuloste kurrë lejen tuaj, kështu që duhej ta mbyllnit gojën. Unë do të digjesha përbrenda, ngaqë më duhej të shkoja në Aman, te im shoq, te fëmijët, të cilët do duhej të ktheheshin për në shkollë”.
Në urën Alenbi në lumin Jordan, vija ndarëse midis Bregut Perëndimor dhe mbretërisë së Jordanisë, “ne do të prisnim për tetë orë, fëmijët nuk do të kishin ushqim, ujë, pelena, ndërresa. Unë do të lemerisesha nëse ata do të gjenin një copë letre në rrobat e fëmijëve, si një mbështjellëse çokollate apo diçka tjetër. Dhe, atëherë do të na kthenin në fund të rreshtit. Ata e dinin se bëhej fjalë për çokollatë, por ky nuk ishte shfajësim: ‘Ju kurrë nuk e dini se çfarë ka në atë copë letër’”.
Kur arriti Osloja, tha Hanna-i, si një lloj mase e ndërtimit të besimit në procesin e paqes, Izraeli e lejoi atë të vinte në shtëpi. Tania vajti në Aman për ta shoqëruar dhe Hanna-i u përbetua se kurrë nuk do të qante dhe të puthte tokën kur ta shihte përsëri Palestinën, ashtu siç kishin bërë shumë prej refugjatëve më të ndjeshëm. Por, në momentin që kaluan Jordaninë dhe arritën në dheun palestinez, Hanna-i brofi nga autobusi në lot, ra në gjunjë dhe puthi tokën. “Drejt në urë!”, qeshte Tania. “Ai ishte i pari që do të zbriste nga autobusi!”
Pranë Xherikos turma studentësh të gëzuar të Birzejtit duartrokisnin kthimin ngadhënjimtar të presidentit të tyre. Ajo dhe Hanna-i u kthyen, u shpreh Tania, me një “frymë të njëmendtë shprese dhe pajtimi. Ne ndanim një ndjenjë gëzimi të përmbajtur”.
Pesë vite më vonë, shpresa po venitej, tha Tania, midis një “orteku militantizmi dhe dhune”, dhe ngulimeve gjithnjë në zgjerim. Ajo bëri me gisht përmes dritareve të harkuara të dhomës së ndenjjes. Daniel-i hodhi sytë nga juglindja, përtej palmës së errësuar dhe qiparisave, te dritat e verdha të ndezura të një ngulimi në majë të kodrës, një milje larg.
Tania perceptoi gjatë gjithë orës së koktejit dhe darkës me pulë të mbushur e verë të kuqe kënaqësinë e Edward-it për qenien me miq nga dy anët e ndarjes. Ai po dëgjonte me vëmendje; i dinte të tëra këto histori, por miku i tij, Daniel-i, nuk i dinte. “Kjo ishte hera e parë që përballesha me njerëz të cilët kishin përjetuar një fat të tillë”, tregoi ai vite më vonë. “Isha shumë, shumë i ngashëryer nga kjo.”
Tania hipi e vetme pas, duke u drejtuar për herë të parë pas dekadash për nga qyteti i lindjes. Ajo solli në mendje vendet e preferuara të vjetra, kinema Rex-in, kafenetë, YMCA-në. Tashmë, pa një leje, do të kujtonte, “Do të veja në fshehtësi në Jerusalem. Do të hyja si kaçake”.
Mbrëmjen e mbizotëroi politika, por muzika nuk qe kurrë shumë larg. Motra e Hanna-it, Rima-ja, ishte bashkëthemeluese e Konservatorit Kombëtar të Muzikës së Palestinës. Daniel-i do të jepte koncerte atje në të ardhmen. Edward-i dhe Daniel-i ishin në fazat fillestare të një projekti të madh, diçka që do të përqendrohej te muzikantët nga të dy anët, në një mënyrë që mund të nxiste një paqe të drejtë dhe të tregonte se çfarë ishte e mundur. Kjo ishte ideja.
Projekti nuk kishte marrë ende formë. Por, shpejt Daniel-i do të merrte në konsideratë një ftesë nga qyteti i Vaimarit, në Gjermani, për të luajtur si pjesë e kremtimit të 250-vjetorit të lindjes së Gëtes, një bir i Vaimarit. Gëteja i dha shkëndijë ndjenjës së Edward-it mbi të mundurën. Ndryshe “orientalistëve”, që i thumbonte rregullisht si përfaqësues të dominimit perandorak dhe ushtarak perëndimor, Edward-i e pa Gëten si mishërim të një perëndimori që kërkonte ta kuptonte “tjetrin”. Gëteja e filloi hulumtimin e tij të islamit dhe të botës arabe pasi në fillim të shekullit të nëntëmbëdhjetë mori një fletë të grisur të Kur’anit nga një ushtar gjerman që po kthehej.
Edward-i besonte se një hulumtim i tillë tregonte se çfarë mund të ishte e mundur, dy shekuj më vonë, si një alternativë paralele ndaj çka e pa si një proces paqeje që po merrte tatëpjetën. Asnjë vend nuk do të qe më i përshtatshëm për këtë se Vaimari, ku rrymat e kulturës së lartë dhe historia e tmerrshme shtilleshin bashkë. Ai kishte qenë strehë për Bahun, Listin, Vagnerin, Niçen, dhe për kampin e shfarosjes në Bukenvald. Ftesa e Vaimarit e ngacmoi imagjinatën e dy miqve dhe ata shpejt do të fillonin të mendonin për të bërë bashkë muzikantë të rinj nga e tërë Lindja e Mesme.
Ishte afër mesnatës kur Edward-i dhe Daniel-i u ngritën dhe thirrën shoferin për t’u kthyer në Jerusalem. Daniel-i i bëri sërish ftesë Tania-s për të marrë pjesë në koncertin që do jepej mbrëmjen tjetër në Jerusalemin Perëndimor. Tania e siguroi se do të ishte atje. Çdonjëri e dinte se ekzistonte rreziku që Tania të arrestohej nëse kapej duke hyrë në Izrael pa leje.
Vonë, pasditen tjetër, Edward-i dërgoi një taksi tetë milje në veri nga Jerusalemi, për në Birzejt. Tania hipi e vetme pas, duke u drejtuar për herë të parë pas dekadash për nga qyteti i lindjes. Hanna-i kishte jetuar gjithashtu në Jerusalem, si fëmijë; dhe, ndërsa udhëtonte, Tania solli në mendje vendet e tij të preferuara të vjetra, kinema Rex-in, kafenetë, YMCA-në, ku ai luajti tenis dhe studioi daktilografimin në arabisht, ku familja e vet merrte pjesë në koncertet nga Simfonia e Palestinës dhe ku muzikanti palestinez Salvador Arnita dha recitalet në organo. Tashmë, pa një leje, do të kujtonte: “Do të veja në fshehtësi në Jerusalem. Do të hyja si kaçake”.
I vetëm në piano, Daniel-i luajti notat e para të Simfonisë së Gjashtë të Çajkovskit në B minor, Patetikes. Tania filloi të qajë. Ajo dëshironte të kridhej në muzikën, për t’u mbërthyer për momente vetëm nga dyshimet nëse do të kishte pranuar të vinte.
Një orë më pas, pasi Daniel-i kishte luajtur notat e fundit të Sonatës në B minor të Listit, të pranishmit u ngritën në këmbë me ovacione. U ngritën dhe Tania me Edward-in. Daniel-i bëri përpara, afër të pranishmëve, foli shkurt në hebraisht, pastaj vazhdoi në anglisht.
“Natën e shkuar isha në Bregun Perëndimor, në shtëpinë e një akademiku palestinez, i cili është kthyer së fundi nga një dëbim i padrejtë njëzetvjeçar prej qeverisë izraelite”, tha Daniel-i. “Ai dhe familja e tij nuk më pritën thjesht si një mik, por më tepër si një anëtar të familjes.”
Tania mbeti gojëhapur. Ajo dhe Edward-i panë njëri-tjetrin. Ç’po përpiqej të thoshte Daniel-i? Salla nuk pipëtinte. Daniel-i qëndroi në fashën e vogël të dritës, duke folur në sallën e errësuar. Ai foli mbi paqen dhe drejtësinë dhe mbi nevojën për t’u dhënë fund vuajtjeve në të dy anët. Befas Tania e dëgjoi atë të thoshte: “Jam i lumtur të kemi këtë mbrëmje këtu, me ne, mikpritësen time palestineze të natës së shkuar. Ajo ka pranuar ftesën time për të ardhur në Jerusalem, pavarësisht ndalimeve dhe shumë rezervave. Për ta falënderuar atë, do të doja që ekzekutimin tim tani, në përgjigje të duartrokitjeve tuaja, t’ia kushtoja asaj”.
Edward-i po përqafonte Tania-n. “Vetëm Daniel-i mund ta bëjë këtë”, tha ai. “Vetëm ai ka guxim.” Tania u përfshi nga emocionet, që u shtuan më tepër, ndërsa Daniel-i u ul në piano për të luajtur një nokturn të Shopenit. Si një fëmijë, Tania kishte kërcyer me nokturnet.
*Sandy Tolan është profesor i asociuar në Shkollën Anneberg për Komunikim dhe Gazetari, në Universitetin e Kalifornisë së Jugut dhe autor i veprës The Lemon Tree: An Arab, a Jew, and the Heart of the Middle East. Libri i tij mbi luajtjen e muzikës, nën pushtimin në Palestinë, do të botohet në vitin 2014. Ai shkruan në blogun, Ramallahcafe.com
Përktheu: Bujar M. Hoxha
Burimi: http://shenja.mk/index.php/reportazh/7024-edward-said-i-dhe-kerkimi-i-tij.html
Lotët e Çehovit të arabëve
Ali OLLONI
LOTËT E “ÇEHOVIT” TË ARABËVE*¨
Njerëzit përmallohen. Thonë se më së shumti përmallohen ata që i numërojnë ditët e jetës, njerëzit e shtyrë në moshë, ata që çfarëdo që shohin mendojnë se e shohin për herë të fundit.
Nuk është, prandaj, e rastit kur iu rrjedhin lotët, kur ofshajnë ose kur e lënë ndonjë fjalë të pakryer.
Kështu na ndodhi me disa njerëz të moshës së shtyrë që sot gjallërojnë në Republikën Arabe të Sirisë.
Kur e shohin njeriun e vendlindjes dhe kur llafosen për jetën këtu e atje, përmallohet edhe Haxhi Luli, edhe Ahmet Gegiqi, edhe Abdurrahman Dobërlluka, edhe Azize Maxharri, sidomos Hanife Gegiqi.
Kishte dëgjuar për qëndrimin tonë në Republikën Arabe të Sirisë edhe tregimtari Ali Huluku, sirian me origjinë shqiptare. Zaten, ishim takuar një vit më parë dhe i kishim kaluar pak çaste, gjatë Seminarit të katërt të Kulturës Shqiptare për të Huaj, kur ishte për vizitë në redaksinë tonë.
Na puth në të dy faqet dhe na dëshiron mirëseardhjen. Nuk merremi vesh me gojë, sepse ai nuk di shqipen e ne arabishten. U mbajtëm disi me nga disa fjalë të frëngjishtes.
Por, kjo nuk ka rëndësi. Njerëzit merren vesh edhe me “isharete”, përzemërsia hetohet lehtë, siç hetohet përqafimi i rrejshëm. Ai është lirik, alegro.
– Sonte jam pak i shqetësuar – thotë ai. Mos ma shihni për të madhe. Jam i tillë, sepse po më kujtohen të gjitha ato bukuri të Kosovës të cilat i shijova vjet. Po më kujtohet Prishtina, Prizreni, Gjakova e Deçani. Njerëzit e tyre. Jeta e përditshme, me të gjitha telashet që i sjell. Medet, larg jemi. Bota na ndau, na bëri pikë e pesë!
“Kudo – garib, në Kosovë – si në shtëpi.”
Flet dhe ofshan plaku që duket mjaft vital. Ai, zaten, po i mban mbi supe të shtatëdhjetat, por ende ecën si në ditët më të mira të jetës. Përshëndetemi dhe shkon.
Merremi vesh që të takohemi ndonjë ditë tjetër.
Ali Huluku u lind para shtatëdhjetë vitesh, në familje shqiptare. Edhe atij, si shumë të tjerëve, i takoi që pjesën më të mirë të jetës dhe ditët e fundit të saj t’i kalojë jashtë vendlindjes, në Sirinë e largët. Përjetoi shumë gjëra në jetë, edhe luftën, edhe kolonizimin frëng.
Që herët u mor me shkrime. Prozës iu përkushtua më shumë. Në rini lexoi klasikët, pastaj tërë ato vlera letrare që ia mundësonte vendi i tij.
Më vonë zu të shkruajë edhe vetë. Tërë preokupimet prej mërgimtari dhe prej njeriu që rronte me pulsin e kohës, filloi t’i radhisë në letër. Tregimet e tij të botuara që në vitet e tridhjeta të këtij shekulli, menjëherë zgjuan kureshtjen e kritikës arabe.
Kritika më autoritative siriane, Ali Hulukun e quajti “Çehov” të arabëve. Aliut, por, në Siri i thonë “dembel”, meqë ai shkroi pak, e lexuesit, në anën tjetër, pritnin ndonjë shkrimtar më produktiv. Te Aliu nuk e gjetën.
– Është diçka e çuditshme me ne. Nuk di ta shpjegoj. Udhëtova mjaft, isha në Francë, në Gjermani e vende të tjera. Vetëm në Kosovë, edhe pse nuk isha kurrë më parë, e ndjeja veten si në familjen time. Nuk e di çfarë gjen njeriu në largësi. Ato, nganjëherë, janë shumë të afërta. Kudo që të shkoj e ndjej veten “garib”, ndërsa në Kosovë isha si në shtëpinë time.
Ecim rrugëve të Damaskut. Nëpër disa skuta rrugës e nëpër disa sheshe dëgjojmë muzikë të zëshme arabe.
– Purkua???, Purkua??? – bërtet prozatori i moshuar. – Purkua (pse) kështu? Shqiptarë jemi, e po flasim frëngjisht për t’u marrë vesh! Na mundën kohërat, biro! (i rrjedhin pika loti).
E marr vesh mllefin e shprehur të tij. Me një “sepse” në frëngjishte i përgjigjem shkurtazi. Më përqafon si fëmijën e vet dhe më pyet se ku do të shkoj, për t’i njohur të gjitha lakuriqësitë e qytetit milionësh, qytetit që dikur ishte ëndërr e shqiptarëve, por që iu bëri ëndërr vendlindjet e tyre.
Dheu dhe lulëkuqja
Në Siri tregojnë se kur u kthye (vjet) Ali Huluku prej Kosovës, e kur filloi t’u fliste anëtarëve të shumtë, të familjes së tij dhe arabëve (edhe shkrimtarëve) për Kosovën, mallëngjente “gur e dru”, ai u fliste me aq dashuri dhe mallëngjim saqë njerëzit mbetnin të nemitur.
Ecim rrugëve të gjera të Damaskut. “Papandehur” e ngacmoj për luftën që aq afër e kanë.
– Amerika na ka rënë në shpinë dhe askush nuk mund të bëjë asgjë. Por shihni! A e dini çka ka thënë shkodrani? “S’ka fis pa pis”. Luftën po e mundësojnë njerëzit, ata që janë egërsuar në këtë shekull. Frika, megjithatë, është gjithmonë prezent.
Kalojmë afër postës qendrore. Ali Huluku më flet për sheshin, për urën dhe për lumin e njohur Barada. Për disa ngjarje që janë zhvilluar aty afër. Por, ato kishin ndodhur më herët. Nuk janë të rëndësishme për revistën e rinisë.
E nguc pak për preokupimet krijuese.
– Jo – thotë ai – nuk po shkruaj këto ditë. E pranoj. Besa, mjekët më porositën që të çlodhem pak. Zaten, shkrimet nuk mund të bëhen kur t’i teket njeriut, por kur ta rrokë frymëzimi i dendur.
E kalojmë një ditë, në dukje e rëndomtë. I zëmë në gojë herë pas here edhe largësitë.
– Vjet gabova që nuk e mora një grusht dhé nga Kosova dhe një lulëkuqe për ta mbjellur në të. Do ta lus Abdulatifin e arnautëve që sivjet të ma sjellë nga Kosova. Jam pak i ndjeshëm. Më kuptoni.
(E kuptuam).
– Atje ndër ju kishte burra të vërtetë. Më ra të takohem me Idriz Ajetin, Ymer Jakën e disa të tjerë. Ato janë takime që nuk harrohen – plotëson.
Për seminarin e sivjetshëm, përkundër dëshirës së madhe, na tha se nuk do të jetë në gjendje që të shkojë, meqë, sipas mjekëve, është lodhur shumë e deri këtu është një rrugë mjaft e gjatë.
(Ofshan plaku dhe i japim hakun).
E vizitojmë xhaminë e Muhedinit, afër tregut të Damaskut.
Më fton pastaj që t’i bëj një vizitë në banesën e tij, për të pirë një kafe.
Hyjmë në sallon.
Rapsodia shqiptare nr. 1
Te Ali Huluku është çdo gjë në rregull, pos pleqërisë që e ka molisur pak.
Me të hyrë, në duar e rrok një foshnje, djalin e së bijës, disamuajsh, të cilin e shtrëngon në gji. – Ali e ka emrin – na thotë ai. Qeshim. Pas pak, vajza e tij muzikante na propozon që të dëgjojmë diçka nga pianoja e saj, sipas zgjedhjes sonë. (Turpërohem në vete, sepse lagjja jonë asnjëherë nuk ka pasur piano. Besa as krejt komuna. Për herë të parë e kam parë në film, diku para maturës).
I kalojmë disa çaste në banesën e Ali Hulukut, e zëmë në gojë tregimin e tij i cili qysh para katër dekadash i kaloi kufijtë arabë, mundësitë e tij krijuese dhe preokupimet e ditës.
Nganjëherë bisedat ngelin në gjysmë. Të moshuarit, e thamë edhe në fillim, janë më shumë të prirur që t’i lënë bisedat pa pikë.
Përmallohen më shpejtë, ndoshta pse i numërojnë ditët e fundit të jetës, ndoshta pse për çdo ditë përshëndeten, si për herë të fundit, me bashkëbiseduesit.
I afrohet ngadalë gramafonit nga i cili lehtas fillon të rrjedhë “Rapsodia shqiptare nr. 1” e Lorenc Antonit.
Familja e Ali Hulukut është bërë sy e vesh. Më vështrojnë si ndonjë njeri të humbur dhe dëgjojnë me kujdes rapsodinë e cila, sipas gjesteve, iu flenë bukur shumë.
– Mos më nguc më për prozën. Është koha të dëgjohet muzika. Jeta është e gjatë dhe shumë e poshtër. Edhe gazetar s’është mirë të jesh! – na thotë në fund dhe përshëndetemi, lehtë-lehtë.
/Orientalizmi Shqiptar/
Cili është misioni i vërtetë i Fethullah Gylen-it?!
Osman Softiq
CILI ËSHTË MISIONI I VËRTETË I FETHULLAH GYLEN-it?!
Edhe pse më herët aludonte në përgjegjësinë e mbështetësve të Fethullah Gylen-it se bëjnë përpjekje për diskreditimin e qeverisë së tij, kryeministri turk më në fund foli publikisht.
Rexhep Taip Erdogan-i e quajti Gylen-in dhe lëvizjen e tij “Hizmet” ose “Xhemat” si fajtorët kryesorë në përpjekjen e heshtur të grushtshtetit për përmbysjen e qeverisë turke dhe minimin e rritjes së shkëlqyer ekonomike dhe kulturore të Turqisë, të cilat ky vend i ka realizuar gjatë dekadës së kaluar nën udhëheqjen e Partisë së Drejtësisë dhe Zhvillimit (AKP).
Kush është Fethullah Gylen-i, cili është roli dhe misioni i vërtetë i lëvizjes dhe përkrahësve të tij në jetën politike të Turqisë dhe në çfarë mënyre mund të përfundojë konflikti tashmë i hapur ndërmjet qeverisë së Erdogan-it dhe lëvizjes “Hizmet” (turq. shërbimi), që është duke u përpjekur të vendos struktura paralele në vend?
Formimi i elitës së re turke
Muhammed Fethullah Gylen, dikur një imam i panjohur dhe kontrovers, ka lindur më 1941 në fshati Koruçuk në Anadoll. Ka shërbyer si imam në Izmir deri më 1981 dhe më pas është pensionuar. Edhe pse nuk ka kryer ndonjë arsim formal të lartë islam, sot atë në Perëndim e konsiderojnë si njërin ndër personalitetet më të njohura të botës islame.
Ashtu siç e ka pranuar edhe ai vetë, ndikimin më të madh intelektual ndaj Gylen-it e ka ushtruar reformatori islam turk Said Nursi, prej të cilit ai e trashëgoi edhe ndjenjën jashtëzakonisht të fortë anti-komuniste dhe prirjen drejt kapitalizmit sipërmarrës, tipare këto shumë të rëndësishme që më vonë do t’i sigurojnë atij simpati të mëdha te shokët e miqtë e tij të ngushtë në Agjencinë Qendrore Amerikane të Inteligjencës (CIA).
Në të vërtetë, pikërisht për shkak të angazhimit për kapitalizëm neo-liberal, njëri nga biografët e Gylen-it, Hakan Javuz, e ka përshkruar atë si një mendimtar mysliman që ka shumë ngjashmëri me kalvinistët në protestantizëm, megjithëse më parë mund të themi se lëvizja “Hizmet” – për shkak të mungesës së transparencës, fshehtësisë dhe ndikimit disproporcional të ndjekësve të tij në institucionet e Turqisë – më tepër ta përkujton “Opus Dei”-n.
Gylen-i deri tani ka arritur të rekrutojë tre milionë mbështetës në Turqi, Amerikë, por edhe në pjesën tjetër të botës. Ideja e Gylen-it ishte që me arsimimin masiv të klasës së ulët dhe të mesme anadollake, të shoqëruar me vlera morale të Islamit dhe të matematikës, kimisë dhe fizikës, në plan afatgjatë të mund të formohet elita e re turke, e cila do ta zhduk shekullarizmin kemalist nga shoqëria dhe institucionet shtetërore turke dhe atë do ta zëvendësojë me vlera islame.
Edhe pse nuk kishte asnjë kërcënim për burgosje ose paralajmërim për dënim nga autoritetet e atëhershme turke, Gylen-i më 1999 emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe këtë e bëri me pretekst se shkon për t’u shëruar, ndërsa pastaj deklaroi se është në “ekzil të imponuar”. Kështu nga rezidenca e tij në Saylorsburg, një qytet i vogël në Pensilvani, Gylen-i tashmë 15 vjet “me telekomandë” udhëheq me perandorinë e shkollave të mesme, të universiteteve dhe të korporatave të biznesit, të financave dhe të mediave që veprojnë në kuadër të lëvizjes “Hizmet” në Turqi dhe të degëve të saj në mbarë botën.
Vetëm pas largimit nga vendi, në vitin 2000, Gylen-i u dënua në mungesë për përpjekje për ta përmbysur rendin kushtetues dhe krijimin e “shtetit islam” në Turqi. Megjithëse, falë Erdogan-it dhe qeverisë së re demokratike të partisë AKP-së, në vitin 2008 aktgjykimi kundër Gylen-it u shfuqizua, ai përsëri mbeti në Amerikë.
Lider pragmatik
Edhe pse Gylen-i në Perëndim portretizohet si protagonist i Islamit të “moderuar” dhe paqedashës, i përcaktuar për dialog ndërfetar, lëvizja e tij përfaqëson një lloj kulti me të cilin dominon “Hoxhë efendiu”, siç i drejtohen zakonisht pasuesit Gylen-it. Interpretimi i tij i Islamit, i frymëzuar nga tradita sufiste, është imponuar si më i pranueshëm për interesat perëndimore. Në qendrat akademike dhe politike të Perëndimit sugjerohet se si atë duhet ta ndjekin edhe vendet arabe, vendet e Azisë së Mesme dhe komunitetet myslimane të Evropës, Amerikës dhe Australisë. Prandaj Gylen-i më pak është disident, e më tepër është udhëheqës pragmatik i një lëvizje fetare, që në mënyrë oportuniste e zgjodhi një terren të sigurt prej ku do të mund të menaxhojë më lehtë me perandorinë e tij globale. Aq më tepër që ai kishte marrëdhënie shumë të mira me ish kryeministrat – Tansu Çiler dhe Bulent Exhevit, që gjithashtu e minimizojnë statusin e tij të disidentit. Gylen-i asnjëherë nuk ka pasur kontakte të ngushta, madje as takime, me udhëheqësit e partive islame në Turqi dhe kurrë nuk është deklaruar publikisht në lidhje me ndalimin e veprimtarisë së Partisë Islamike REFAH, të cilën më 1988 e themeloi Nexhmetin Erbakan-i, qeverinë e të cilit regjimi kemalist e përmbysi me forcë.
Duke pasur parasysh se angazhohej për rehabilitimin e Islamit konservator dhe de-shekullarizimin e institucioneve të shtetit turk, Gylen-i i këshilloi mbështetësit e tij që në zgjedhje të votojnë për partinë AKP, pasi që ajo, si edhe lëvizja “Hizmet”, bazën dhe mbështetjen e vet e kanë në radhët e klasave të ulëta dhe të mesme të besimtarëve myslimanë në Anadoll, që për dekada të tëra kanë qenë të margjinalizuara. Përveç kësaj, partia AKP dhe lëvizja “Hizmet” angazhoheshin njësoj për kapitalizëm liberal, si një model më efektiv i zhvillimit ekonomik.
Gjatë dekadës së kaluar, qeveria e popullarizuar e Erdogan-it, në një masë të madhe, në sajë të mbështetjes së lëvizjes “Hizmet”, në zgjedhjet e deritashme e fitoi shumicën absolute të votuesve turq. Prandaj lëvizja “Hizmet” lirinë dhe lulëzimin e saj të plotë do ta përjetojë pikërisht në periudhën e qeverisë së Erdogan-it. Ndonëse mund të flasim për një ndërvarësi dhe komplementaritet të caktuar të lëvizjes “Hizmet” dhe të partisë AKP, në bazë të interesave dhe vlerave të përbashkëta, mes tyre ka gjithmonë dallime reale politike dhe ideologjike, që gjatë muajve të fundit janë ngritur në konflikt të hapur.
Për shkak të pozicionimit me shkathtësi të simpatizantëve të lëvizjes “Hizmet” në strukturat më të ndjeshme të shtetit, kjo lëvizje ka shërbyer si një mekanizëm i përshtatshëm për destabilizim, madje edhe për përpjekjen e përmbysjes së qeverisë turke prej aktorëve të fuqishëm ndërkombëtarë, të cilët Gylen-in e përdorin si agjent për destabilizimin e Turqisë pikërisht në momentin kur Turqia, falë suksesit të madh ekonomik, demokratizimit dhe emancipimit kulturor, si dhe procesit premtues të paqes me pakicën kurde, demonstroi një politikë të pavarur dhe u bë një forcë e rëndësishme, e respektuar dhe parimore e me vlera autentike morale, që është një fenomen krejtësisht i ri në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Amerika e zhgënjyer
Erdogan-i ka të drejtë kur thotë se rritja e shpejtë e Turqisë u pengon armiqve të saj. Në të vërtetë, për këtë ekziston bazë e mirë që përpjekja për diskreditimin e qeverisë së partisë AKP, që po realizohet nga lëvizja “Hizmet” (Shërbimi), t’u shërbejë armiqve të Turqisë. Se nuk bëhet fjalë vetëm për një teori të thjeshtë konspiracioni, që disa mediume turke, por edhe ndërkombëtare, e kritikojnë Erdogan-in, dëshmojnë edhe disa fakte interesante të ekspertëve.
Michael Koplow, drejtor programor i Institutit Izraelit në Uashington, pohon se nuk ka asnjë vend që mund ta zëvendësojë rolin strategjik të Turqisë. Megjithatë Amerika është e shqetësuar, për shkak se ajo nuk është e sigurt se sa mund t’i besojë udhëheqjes turke dhe se a mund të konsiderohet Turqia aleatja e saj më e sigurt dhe mos në këtë kontekst ajo po e humb Turqinë. Administrata e SHBA-ve nuk fsheh se është e pakënaqur me politikën turke, madje e ka akuzuar qeverinë e AKP-së për avancimin e interesave të saj afatshkurtra të politikës së jashtme në dëm të objektivave afatgjata të SHBA-ve në rajon. Me këtë, në radhë të parë, mendohet në politikën e Turqisë ndaj Egjiptit dhe Sirisë, në ofrimin e mbështetjes së opozitës siriane dhe në marrëdhëniet më të këqija dypalëshe me Izraelin në historinë e të dyja vendeve. Ajo që administrata e SHBA-ve nuk dëshiron t’ia falë Turqisë është vendimi i qeverisë së saj që marrëveshja për furnizim me sistem të mbrojtjes kundëraketore të lidhet me rivalin global të SHBA-ve – Kinën, e jo me ndonjë vend anëtar të NATO-s.
Shtetet e Bashkuara të Amerikës e konsiderojnë politikën e tillë turke të papjekur, të përshpejtuar dhe egoiste. Turqia sigurisht që ka të drejtë ta bëjë këtë, por administrata e Obamës nuk mund ta pranojë aq lehtë sjelljen e Turqisë, shprehet Koplow në intervistën për Qendrën Kërkimore “Strategic Outlook” në Konja.
Me fjalë të tjera, Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk e pranojnë pavarësinë e politikës së jashtme turke nga droja se mund t’i rrezikojnë objektivat afatgjata strategjike dhe interesat e hegjemonisë globale amerikane. Administrata e SHBA-ve e ka kritikuar po ashtu Turqinë për kërcënimet se mund ta dëbojë ambasadorin amerikan, gjë që në Uashington shkaktoi një shqetësim dhe konfuzion të madh në lidhje me atë se çka, në të vërtetë, Erdogan-i mendon, dëshiron, planifikon dhe se a është e nevojshme që të ndryshohet rrënjësisht raporti i politikës amerikane ndaj Turqisë. Është fort e mundur që amerikanët u përpoqën t’i shfrytëzojnë strukturat paralele të shtetit, që në Turqi i formuan përkrahësit e Gylen-it, për ta destabilizuar kështu Erdogan-in edhe në timonin e AKP-së, ndërsa me këtë edhe qeverinë turke të kthejnë në një partner më të besueshëm.
Misioni i vërtetë i Gylen-it
SHBA-të në vitin 1953 e përmbysën kryeministrin e Iranit, Mossadiq, në vitin 1965 e rrëzuan Sukarno-n në Indonezi dhe në vitin 1973 vepruan njësoj me Salvador Allende-n në Kili. Në vend të këtyre treve instaluan diktatorët më të mëdhenj të shekulli XX – Shah Reza Pahlavi-n, Suharto-n dhe Pinoçe-n. Në mbështetje të kësaj analogjie janë edhe të dhënat e dokumentuara se rrjeti i shkollave të Gylen-it gjatë viteve të nëntëdhjeta shërbente si mbulesë për 130 pjesëtarë operativë të CIA-s në Uzbekistan dhe Kirgizi, të cilët si mësimdhënës të gjuhës angleze spiunonin për qeverinë e SHBA-ve.
Osman Nuri Gyndesh, ish shef i Shërbimit Informativ të Turqisë (MIT) në memoaret e tij “Koha e trazirave” e përmend madje edhe emrin e koduar “Urat e miqësisë”, me të cilin vepronin operativistët e CIA-s, të cilët vepronin në shkollat e Gylen-it në vendet e përmendura. Këtë çështje e ka përpunuar hollësisht edhe Sybel Edmonds, ish përkthyese e FBI-së dhe një nga trumbetuesit më të njohur amerikan në fushën e sigurisë kombëtare në memoaret e tij “Classified Woman” (Gruaja e klasifikuar): Sybel Edmond Story,
Edmonds-i thekson se lidhja kryesore e Fethullah Gylen-it dhe lëvizjes së tij me CIA-n ishte Graham Fuller-i, një analist i korporatës RAND – akademik, ish shef i CIA-s në Kabul dhe zëvendëspresident i Këshillit Kombëtar të Inteligjencës në Amerikë.
Edhe pse i ka mohuar akuzat në fjalë në lidhje me rolin e shkollave të Gylen-it në fshehjen e agjentëve të CIA-s, Fuller-i pranon se ai i shkroi FBI-së dhe Ministrisë Amerikane të Sigurisë Kombëtare në mbrojtje të Gylen-it dhe kundër dëbimit të tij nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës në vitin 2006. Fuller-i është shprehur se Gylen-i nuk është një kërcënim për Amerikën dhe, në bazë të kësaj mbështetjeje, ai mbeti në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Një personalitet tjetër me të cilin Gylen-i gjithashtu ka marrëdhënie të ngushta, është edhe Morton Abramowitz, ish operativ i CIA-s në Turqi dhe më vonë ambasador amerikan në atë vend.
Edhe pse gjithë kohën ai pohonte se misioni i lëvizjes së tij nuk është politik, por edukativ dhe kulturor, ngjarjet e fundit në Turqi dëshmuan se qëllimi i fundit i Gylen-it ishte vendosja e kontrollit politik mbi institucionet e shtetit turk, por jo në mënyrë transparente, përmes pjesëmarrjes në zgjedhje, por përmes infiltrimit në polici, në gjyqësor, prokurori, shërbime të inteligjencës dhe në institucionet arsimore, kulturore dhe financiare të Turqisë. Për këtë dëshmon edhe apeli i Gylen-it për ndjekësit e tij, që daton kah fundi i viteve të nëntëdhjeta: “I ftojmë miqtë tanë që janë në pozita në pushtetin legjislativ dhe në institucionet shtetërore që të aftësohen për të administruar, në mënyrë që, kur për këtë të vijë koha, të mund të restaurojmë shtetin turk që ai të jetë i frytshëm në emër të Islamit në të gjitha nivelet. Ne duhet të presim për këtë kur të vijë momenti i duhur dhe kur mundësitë për ne të jenë më të volitshme. Këtë nuk mund ta bëjmë shumë shpejt”.
Veprimet e prapaskenës
Ky lloj i infiltrimit i shkaktoi dëm prestigjit të Turqisë në botë, për çka dëshmojnë arrestimet e shumë njerëzve të pafajshëm, që i bënin mbështetësit e Gylen-it në prokurori, gjyqësor dhe polici. Siç pohon Organizata për Lirinë e Shtypit, gazetarët Ahmet Sik dhe Nedim Sener u burgosën në vitin 2011 vetëm për shkak të profesionit me të cilin merreshin dhe jo për shkak të aktiviteteve subversive dhe lidhjet me elementët ultra-nacionaliste, të cilat iu përshkruan atyre.
Në librin “Ushtria e Imamit”, Ahmet Sik-u citon edhe dëshminë për ndërhyrjen e Gylen-it në punën e policisë dhe të gjyqësorit, por flet edhe për aktivitetet me të cilët merret ai në prapaskenë, në mënyrë që mbështetësve të tij t’u sigurojë pushtet politik dhe ndikim në Turqi. Ka tregues se 95 për qind e punonjësve të shërbimit policor në Turqi i takojnë lëvizjes së Gylen-it. Disa ekspertë, megjithatë, i hedhin poshtë akuzat rreth infiltrimit të tyre, sepse edhe pasuesit e Gylen-it, siç pohon profesori i Universitetit të Nju-Jorkut, Muxhahit Bilixhi, janë qytetarë turq, kurse lëvizja “Hizmet” nuk është kurrfarë organizate sekrete.
Për dallim prej Erdogan-it, i cili seriozisht e kundërshtoi politikën izraelite, Gylen-i ka marrëdhënie të ngushta me Izraelin dhe anëtarët e lobit hebraik në Amerikë dhe ai e ka dënuar ashpër aksionin “Mavi Marmara”, kur aktivistët e saj u përpoq që të ofrojnë me forcë ndihmë për popullin e Gazës nën rrethim. Gylen-i tërhoqi vërejtjen se kjo nuk duhej të kishte ndodhur pa miratimin e mëparshëm të autoriteteve izraelite.
Suksesi i Erdogan-it dhe aftësia e tij prej burrështeti që të krijojë një Turqi ekonomikisht të fortë dhe të përparuar dhe që politikën e saj ta bëjë autentike dhe të pavarur, me sa duket e ka irrituar Uashingtonin zyrtar dhe Izraelin, andaj nuk është për t’u habitur nëse lëvizja e Gylen-it “Hizmet” identifikohet si një mekanizëm për ndryshimin e orientimit të politikës turke dhe për imponimin e versionit të ri të modelit laik për Turqinë. /Al Jazeera/
Përktheu nga boshnjakishtja: Hatvi Aliu
Pse fajësohet Islami?
Dr. M. A. QAZI
PSE FAJËSOHET ISLAMI?
Islami është një fe e paqes, e pranuar dhe e praktikuar nga më shumë se 1.25 miliardë njerëz në të gjithë botën. Islami është feja me rritjen më të shpejtë në botë, dhe nëse do të ishte ashtu siç pohojnë disa kritikë, pse njerëzit nga të gjitha anët e botës vazhdojnë ta përqafojnë Islamin?
Ku është shpata tani?
Në Islam, një njeri ka të drejtë që të mbrojë veten e tij, familjen e tij, vendin e tij ose fqinjin (fqinjët) e tij, gjë e cila vërtetohet në qëndresën që po bëhet nga populli i Afganistanit, Bosnjës, Çeçenisë, Irakut, Kashmirit dhe Palestinës, ndaj sulmeve kundër tokave të tyre nga të ashtuquajturit çlirimtarë, të cilët në të vërtetë janë pushtues.
Kur’ani i Shenjtë tregon qartë se nëse shpëtohet jeta e një njeriu është njësoj sikur të shpëtohet i tërë njerëzimi, dhe nëse vritet një njeri është njësoj sikur të vritet i tërë njerëzimi.
Ajo çfarë po ndodh në vendet e nënshtruara islame është një reagim natyral ndaj okupimit, bombardimeve, vrasjeve dhe terrorizimit të civilëve të pafajshëm (fëmijëve, të moshuarve dhe grave), përdhunimeve, përveç grabitjes së pasurive, veprave antike dhe pasurive kombëtare, por mbi të gjitha shkatërrimit të pronave të tyre nga pushtuesit.
Terrori shkakton terror!
Ne i sigurojmë ata të cilët e godasin Islamin se nëse nuk do të kishte pushtime në këtë botë nga pushtuesit e huaj, atëherë nuk do të kishte rezistencë – të ashtuquajtur terror.
Ne dëshirojmë që ata të cilët e kritikojnë Islamin të shpjegojnë veprimet në vazhdim të cilat janë kryer nga të krishterët ndaj çifutëve, të krishterëve të tjerë dhe muslimanëve, gjatë gjithë historisë:
– Me qindra e mijëra burra, gra e fëmijë muslimanë janë vrarë nga kryqtarët, të cilët ishin të krishterë.
– Inkuizicioni i çifutëve dhe muslimanëve të Spanjës nga mbretëresha Isabela, një e krishterë.
– Miliona njerëz të vrarë nga të krishterët europianë dhe amerikanë gjatë dy luftërave botërore dhe luftërave civile.
– Mizoritë të cilat janë kryer ndaj miliona çifutëve dhe të krishterëve nga Adolf Hitler, i deklaruar si i krishterë.
– Qindra mijëra të krishterë të vrarë çdo vit nga të krishterët irlandezë, duke përfshirë britanikët dhe IRA, katolikët dhe protestantët, gjatë disa shekujve të kaluar. Përse ata nuk janë fajësuar si “terroristë të krishterë, ose terroristë katolikë, ose terroristë protestantë?”
Të dy këto grupe besojnë te Jezus Krishti, i cili u tha atyre që të kthejnë faqen tjetër, dhe të dy grupet besojnë në të njëjtin Zot, i cili këshillon që “Ju nuk duhet të vrisni.”
– Timothy McVeigh, i cili e bombardoi Ndërtesën Federale Murrah në qytetin e Oklahomës, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ishte katolik. A janë terroristë të gjithë të krishterët?
Për më shumë se 60 vjet, sionistët janë përfshirë në mënyrë aktive në gjenocidin e një kombi të tërë, duke vrarë një numër të madh muslimanësh në territoret e pushtuara të Palestinës sipas të dhënave ditore me mitraloza, raketa nga helikopterët, me tanke, dhe bomba nga avionët F16, nën mbikëqyrjen e vendeve perëndimore, të ashtuquajtur mbrojtës të të drejtave të njeriut. Si mund ta shpjegoni këtë?
Vetëm duke i etiketuar luftëtarët e lirisë si terroristë dhe duke lëshuar një tjetër holokaust ndaj palestinezëve të varfër si hakmarrje nuk do të zhduken krimet ose faji i Hitlerit! Ku janë drejtësia, barazia, liria, dhe mbi të gjitha të drejtat e njeriut ndaj palestinezëve, të vdekur ose të gjallë, të përhapur nga këta përkrahës të të drejtave të njeriut?
Në fund por jo më e vogël për nga rëndësia, si i shpjegoni bombardimet, vrasjet, linçimet, masakrimet dhe përdhunimet e indianëve autoktonë të Amerikës dhe robërve të zinj (afro-amerikanëve) të kryera nga të ashtuquajturit të krishterë në Shtetet e Bashkuara gjatë historisë së 200 viteve të kaluara?
Si është puna me ata?
A munden këta të cilët janë të mbushur me urrejtje ndaj Islamit që ta fajësojnë krishterimin për veprimet e lartpërmendura çnjerëzore të kryera nga të krishterët në pjesë të ndryshme të botës që nga fillimi i tij?
Nëse jo, atëherë pse ata e fajësojnë Islamin për atë e cila është një reagim natyral ndaj pushtimit të vendeve islame nga pushtuesit e huaj?
Më e rëndësishme është se këta popuj duhet të dinë se të tri fetë e mëdha që rrjedhin nga Ibrahimi (Abrahami – fetë Abrahamike) – Judaizmi, Krishterimi dhe Islami – kanë një bazë të përbashkët, që është Një Zot i Plotfuqishëm.
“Të gjithë burrat dhe gratë janë krijuar në mënyrë të barabartë, dhe ne të gjithë jemi një popull para Zotit të Plotfuqishëm,” është një thënie e qartë sipas Kur’anit të Shenjtë dhe është sqaruar shumë mirë në Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara, një nga mbrojtësit e të drejtave të njeriut.
Së fundi, por shumë me rëndësi, si vëllezër në njerëzim, ne i këshillojmë ata Islamofobë të mbushur me paragjykime që të jetojnë dhe të mësojnë historinë e Islamit dhe muslimanëve, para se ata të guxojnë të shkruajnë letërsi, artikuj dhe lajme të pakëndshme, duke përdorur jashtë kontekstit ajete nga Kur’ani i Shenjtë dhe thënie të shtrembëruara nga thëniet e vërteta të Profetit tonë Muhammed (paqja dhe bekimet e Allahut qofshin mbi të), të mbushura plot me urrejtje dhe hakmarrje të rrënjosur kundër Islamit dhe muslimanëve.
Ne duhet të kënaqemi duke i ofruar dikujt kopje falas të Kur’anit të Shenjtë dhe literaturës islame në anglisht ose në ndonjë gjuhë tjetër, të cilat do t’i ndihmojnë ata që të kuptojnë të vërtetën rreth Islamit dhe muslimanëve dhe të çlirohen nga e gjithë urrejtja e sistemeve të tyre, me vullnetin e Zotit.
Lutemi që Zoti i Plotfuqishëm t’ju tregojë dritën të gjithë atyre, të cilët besojnë në një njerëzim, si fëmijët e Ademit dhe Havasë (Adamit dhe Evës), si vëllezër dhe motra, pa marrë parasysh se në çfarë besojnë ata. Amin!
“Perëndimi e fitoi botën jo nga epërsia e ideve, vlerave apo fesë të vet por për shkak të epërsisë së tij në zbatimin e dhunës së organizuar. Perëndimorët e harrojnë shpesh këtë fakt, ndërsa jo-perëndimorët asnjëherë.”
– Samuel P. Huntington (autori i librit Përplasja e Qytetërimeve)
Përktheu nga anglishtja: Ermal BEGA
/Orientalizmi Shqiptar/
Burimi: http://www.sahilonline.org/english/news.php?cid=14&nid=8812
Janari, muaj plot dhimbje e plagë edhe për shqiptarët e Sanxhakut
Ismet AZIZI
JANARI, MUAJ PLOT DHIMBJE E PLAGË EDHE PËR SHQIPTARËT E SANXHAKUT
Në janarin e 1945 atë që nuk arritën ta bëjnë çetnikët e Drazha Mihajloviqit ndaj popullatës së Sanxhakut të Pazarit të Ri, gjatë periudhës së Luftës së Dytë Botërore, e bëri pushteti “popullor” serbokomunist, të cilët në muajt e parë nga marrja e pushtetit, ekzekutuan rreth 2000 përçona shumica e tyre shqiptarë në krye me udhëheqësin politik e ushtarak të Sanxhakut Aqif Blytën.
Aqif Blyta, (Aqif Haxhiahmetoviq 1887- 21.01.1945 (kur edhe u pushkatua nga OZNA), populli i Sanxhakut të N. Pazarit e njeh si Aqif-efendia.
Aqif Blyta është njëri ndër politikanët dhe patriotët shqiptarë të Sanxhakut të Pazarit të Ri ndërmjet dy luftërave Botërore dhe gjat Luftës së Dytë Botërore. Aqif Blyta ishte veprimtar i shquar i Lidhjes së Dytë të Prizrenit dhe deputet në Kuvendin Kombëtar në Tiranë (1943-1944). Aqif-efendia është më i merituari në mbrojtjen e N. Pazarit nga sulmet dhe shfarosjet çetnike.
Aqif efendiu është lindur në N. Pazar në vitin 1887. Në N. Pazar babi i tij Emin-agë Blyta kishte ardhur nga Gjakova. Aqif Blyta ka kryer akademinë ushtarake në Manastir, në të njëjtën akademi ku kishte studiuar edhe kryetari turk Mustafa Kemal Atatürk. Me kryrjen e akademisë kishte arritë gradën e kapitenit. Në shtetin e ri të Mbretërisë Jugoslave, Haqif Blyta ishte një ndër të parët në formimin e Partisë Xhemijeti të myslimanëve shqiptarë. Xhemijeti bashkonte myslimanët dhe shqiptarët. Në verën e vitit 1919, në Shkup, mori pjesë në Kongresin themelues të organizatës ”Xhemiet” (Bashkimi). U shqua si aktivist i asaj organizate dhe u zgjodh sekretar. Më 1920 u zgjodh kryetar i bashkisë së Pazarit të Ri. Pasi që nuk pranuan të jenë nën diktatin e mbretit Aleksandër dhe të Nikolla Pashiqit, Xhemijetit në vitin 1924 i ndalohet veprimtaria. Që nga ky vit e deri në vitin 1990 shqiptarët dhe popujt tjerë joserb nuk kanë patur parti të tyre politike.
Në zgjedhjet parlamentare të viteve 1920, 1925, 1927, 1933, 1935 dhe 1938, ndonëse ishte përfaqësues më në zë i popullsisë së trevës së Sanxhakut, për shkak të manipulimeve dhe grabitjes së votave nga autoritetet serbe, nuk u zgjodh deputet i parlamentit të Mbretërisë Serbo Kroate Sllovene, përkatësisht të Mbretërisë së Jugosllavisë (1929-1941). E arriti atë vetëm në zgjedhjet e vitit 1923. Në parlamentin jugosllav u shqua si përkrahës e bashkëpunëtor i afërt i Ferhat Dragës; kundërshtar i vendosur i politikës së ndjekur nga qarqet serbe, për shpronësimin dhe shpërnguljen me dhunë të popullit shqiptar.
Populli i Sanxhakut i është mirënjohës posaçërisht për shkak të angazhimit të tij në pengimin e shpërnguljes së popullsisë nga Sanxhaku për Turqi. Aqif Blyta duke qenë personaliteti më i rëndësishëm i organizim ushtarak dhe politik ishte në shënjestër të tri atentateve të organizuar. Për dy atentatet e parë ishin përgjegjës nacionalistët serbomëdhenj nga Beogradi, ndërsa për atentatin e tretë kanë qenë komunistët vendas të Sanxhakut të cilët për ekzekutues kishin caktuar Hasë Rozhaja të cilët më në fund ishin tërheqë nga ky vendim. Kah fundi i vitit 1941 organizon mbrojtjen e N. Pazarit nga çetnikët të cilët vinin nga Rashka. Qëllimi i çetnikëve ishte marrja e N. Pazarit dhe mandej e tërë Sanxhakut me qëllim të shfarosjes së popullsisë shqiptare dhe myslimane. Ngjarjet që u zhvilluan tutje treguan se Aqif Blyta me ushtrinë e tij të formuar dhe me ndihmën e njësive nga Peshteri dhe me ndihmën që i arriti nga vëllezërit kosovar nën udhëheqjen e Shaban Polluzha arritën të mbrojnë këto territore nga çetnikët.
Pas depërtimit të forcave partizane jugosllave në ato treva, iu dorëzua organeve të pushtetit partizan në Gjakovë, të cilët e dërguanuan në Pazarin e Ri. Mbas torturave mizore, bashkë me bashkëpunëtorin e tij më të ngushtë Ahmet Dacën ( të cilin e kishte bashkëshortë të motrës) me tre djemtë e tij u pushkatuan në Haxhet ( lagje e sotme e Pazarit të Ri) me 21 janar 1945 nga OZN-a jugosllave. Aqif Blyta ishte i martuar me Mahijen nga Gjakova me të cilën nuk lan pasardhës. Megjithate ata birësuan dy fëmijë që i sollën nga Gjakova, një djalë me emrin Qamil dhe një vajzë të quajtur Mejreme.
Më 11 maj me rastin e krijimit të Këshillit Popullor të Sanxhakut, u morr vendimi për rehabilitimin e Aqif Blytës dhe të tjerëve. Pas aprovimoit të ligjit të ashtuquatur për rehabilitim më 17.02.2007 kryetari i Këshillit Ekzekutiv të Këshillit Popullor të Sanxhakut, Esad Xhuxheviq ndërmjet mediave kërkoi nga oraganet shtetërore ta rehabilitojnë Aqif Blytën i cili ishte i dënuar politikisht nga pushteti i atëhershëm. Po ashtu është paralajmëruar për fillimin e procedurës gjyqësore pran gjyqit të qarkut në Novi Pazar në lidhje me këtë çështje. Ngjarjet aktuale tre viteve të fundit, dhe bllokimi i veprimit së Këshillit Popullor të Sanxhakut kanë shkaktuar ndërprerjen e këtij procesi.
Për ta nderuar përsonalitetin e Aqif Blytës në shëtitoren e këmbësorëve në qendër të qytetit të Pazarit të Ri (Novi Pazar) është vendosur pllaka përkujtimore. Pllaka përkujtimore është vendosur me vendimin e Këshilli Kombëtar Boshnjak (boshnjakisht: Bošnjačko nacionalno vijeće), mandej në këtë ceremoni ka marrë pjesë edhe ministri në qeverinë e Serbisë Sulejman Uglanin dhe Sekretari shtetëror në Ministrinë e Arsimit Muhedin Fijuljanin, që të dytë nga ky qytet, e që për mediat serbe ky ishte një skandal.
Në lidhje me kërkesat e pushtetit serb për ta larguar pllakën përkujtimore, në shatorin e viti 2011, Presidenti KKB Esad Xhuxheviq, me këtë rast kishte deklaruar se “paneli do të mbetet, edhe pse qeveria ka mjete për ta larguar me forcë panelin e Aqif Effendiut”.
Mandej Xhuxheviq për ta argumentuar mendimin e tij vazhdoi: “Ai për ne është një figurë e padiskutueshme historike. Nëse dikush mund të na bindin ndryshe, ne jemi të gatshëm për të biseduar. Ndërsa panelin nuk e heqim”. Këto ishin fjalët e njeriut kyq sa i përket këtij rasti, të cilat ende qëndrojnë, transmetoni mediat e Sanxhakut.
Çdo gjë tjetër mbeti e njëjtë dhe askush nuk beson se pllaka përkujtimore të hiqet ndonjëherë, përkundër presioneve të shetit serb. Shpresojmë se në një të ardme të afërt do ti shkoj mendja institucioneve tona shtetërore këtë përsonalitet të shquar ta përkujtojnë në atë formë çfarë edhe meriton.
Literatura persiane në Perëndim
Edward G. BROWNE
LITERATURA PERSIANE NË PERËNDIM
Literatura persiane ka pasur ndikim te shumë shkrimtarë dhe te kultura të tjera jashtë kufijve të Persisë. Për të mënjanuar atë që E.G. Browne e quan “një gjykim i përgjithshëm, i papërshtatshëm i aktivitetit intelektual, të njerëzve të zotë dhe të talentuar”, (E.G.Browne, p. 4), shumë qendra studimore akademike sot nëpër botë, që nga Berlini e deri në Japoni, kanë ndërmarrë programe të përkohshme mbi studimet persiane, për trashëgiminë letrare të saj.
L.P. Elw – Ell-Sutton, profesor i shquar i studimeve persiane në Universitetin Edinburg, e quan poezinë persiane “një nga literaturat poetike më të pasura në botë” (Elwell-Sutton, pII). Profesori Dick Davis, që merret me studimet persiane në Universitetin e Ohaios konstaton,por në lidhje edhe me qëllimin e tij, se shumica e literaturës persiane ka kaluar në fondin e zakonshëm të shprehjeve proverbiale angleze.
Literatura e Lashtë Persiane – Studimi i Avestës dhe i literaturës së lashtë persiane në perëndim i ka fillimet në vitin 1700 me tekste studimesh investiguese Zoroastrian-e, të sjella nga pjesa orientale. Ishte Frenchman Anquetil Duperron, i cili, në vitin 1795 përktheu për herë të parë “Vendidad-in”, të ndjekur nga studimet e zotit William Jones dhe Sylvestre de Sacy, i cili ka punuar mbi tekstet ahlavi. Deshifrimi i teksteve me mbishkrime kuneiform është bërë në vend, pas shekullit të nëntë, sipas preferencave të Grotefend, shoqërisë mbretërore Gottingen.
Edward Fitzgerald – Dikush mund të dallojë rëndësinë e ndikimit të literaturës persiane në pjesën perëndimore dhe dikush mund të investigojë se, në fjalët e Christopher Decker të Universitetit të Kembrixhit ” leximi më i shpeshtë i poezisë viktoriane, dhe natyrisht një nga poemat më të njohura në gjuhën angleze” nuk ishte asgjë tjetër veçse Omar Khayam’s Rubaiyat (C.Decker). Si një masë demonstrative, edicioni i kuotimeve të librave të Oksfordit në vitin 1953, përmban jo më pak se 188 fragmente të Rubaiyat, prej të cilave 59 janë strofa të kompletuara, dhe në pamje të parë duken dy të tretat e veprave të plota të Omar Khaya-it. As Shekspiri as versioni i autorizuar i biblës nuk janë përfaqësuar nga një përqindje kaq masive.
Frazat e paraqitura më poshtë, të cilat janë tashmë pjesë dhe grup i gjuhës angleze e kanë origjinën e tyre në literaturën persiane të zbuluar në Perëndim:
“Një kanë verë, një copë bukë- dhe të këndosh në labirinth”
“Si borë nëpër fytyrën e ndotur të shkretëtirës”
Gjyqi ku Jamshid fiton dhe “The courts where Jamshid gloried and drank deep”‘
“Vij si uji dhe si era shkoj”
“Si lulja që ka lulëzuar njëherë dhe përgjithmonë vdes”
“Dhe atë rruzull të përmbysur ne e quajmë qiell”
“…të kthesh poshtë një gotë bosh”
” gishti lëvizës shkruan, dhe sapo ka shkruar, lëviz përpara”
Në fjalët e Dick Davis, preferencat e Fitzgerald gjejnë “shpirtin binjak”, dhe ato kanë shpenzuar shumicën e kohës së tyre duke kërkuar preferencat e Khayam-it.
Gëte – Përplasja midis Gëtes e Hafëzit bëhet kaq inspiruese për Gëten saqë ai prodhon “West-Ostlicher Divan” (Divani oriental) dhe “udhëheq rrugën drejt zbulimit të poezisë persiane prej romantikëve”, sipas Shusha Guppy.
Koleksioni i tij poetik në përgjithësi, gradualisht vjen në funksion të “një modeli ndikues për sintezat fetare dhe letrare midis Perëndimit dhe Lindjes në shekullin e 19″, kjo sipas Jeffrey Einboden në kolegjin Magdalene të Kembrixhit, Angli.
Ralph Waldo Emerson dhe Nietzche – Ralph Waldo Emerson ishte një tjetër admirues i poezisë persiane. Në esetë e tij “Poezi persiane” (1876, Letra dhe Çështje Sociale), “Prej persianit të Hafizit” dhe “Ghaselle”, Emersoni shprehte admirim për poezinë persiane, dhe midis këtyre shkrimeve bëhet instrument në krijimin e një lloji të ri audience për cilësinë unike të strofës persiane. ” Poemat e prodhuara tejkalojnë ato të vreshtarisë” ka shkruar ai. Interesi i tij për poemat persiane, dallohet nga një shfaqje e lehtë e anës Dionysiane të Emersonit, ajo anë e cila tërhiqet drejt Nietzche-s.
Nietzche, një kundërvënës radikal i mendimeve metafizike greke, ishte autor i librit “Thus Spoke Zarathustra” (Kështu foli Zarathustra), që i referohet profetit të vjetër persian, Zoroaster-it, si profet i filozofisë së tij.
Nietzsche kishte një interes dhe respekt shumë të madh për persianët. Për shembull, kur ai flet mbi nocionin persian të historisë “Kohë e përjetshme”, ai citon “unë duhet t’i paguaj haraç Zarathustrës, Një pers për persianët ishte i pari që mendoi për historinë në kuptimin e plotë të saj.” Më tutje ai shton: “Do të ishte më me fat nëse persianët bëheshin zotër të grekëve sesa të romakëve.”
Por Nietzsche, ishte gjithashtu i influencuar edhe nga shkrimtarët persë post-islamikë. Në shënimet e tij, Nietzche përdor një anektodë të Golestanit të Sa’diut. Jo vetëm ai, por edhe La Fontaine në veprën e tij “Le songe d’un habitant du Mogol” (Ëndrra e një mongoli) bazohet në Gulistanin e Sa’diut (kapitulli 2:16), po ashtu si dhe Diderot, Voltaire, Hugo dhe Balzak që në veprat e tyre i referohen veprës së Sa’diut.
Hafezi, konsiderohet nga Nietzsche si një shembull i mençurisë së mahnitshme Dionysiane, të cilën ai e ka ngritur aq lart në filozofinë e tij. Admirimi i Gëtes për Hafezin dhe mençurinë e tij “Orientale”, ashtu siç është shprehur dhe në “West-?stlischer Divan”, ka qenë burimi kryesor që ka tërhequr interesin e Nietzsche për këtë poet pers. Madje, për këtë ka dhe një poezi të shkurtër në Veprat e Nietzsches, të titulluar “An Hafi’s. Frage eines Wassertrinkers” (Për Hafezin: Pyetje për një pirës uji).
Rumi dhe gjinia sufiste – Idetë dhe literatura sufi, patën një interes të veçantë sidomos mbas mbarimit të Luftës së Parë Botërore, duke filluar me antikultistët sufistë si Henry Wilberforce-Clarke dhe Sir Richard Burton, po ashtu si dhe nxënësit e tyre Maurice Nicholl, Kenneth Walker, dhe filozofë si Gurdjieff dhe Ouspensky. Veprat e Attarit, Jamit, Hafezit, Shabistarit, dhe Rumit influencuan te breza të tëra shkrimtarësh.
Që nga fillimet e shekullit 21, poeti dhe filozofi pers, Molana Jalaleddin Balkhi (Rumi), është quajtur si poeti më popullor botëror. Veprat e tij, të cilat janë përkthyer edhe në gjuhën angleze, kanë tërhequr vëmendjen e një numri të madh artistësh dhe mendimtarësh.
Kështu, të tilla vepra dëshmojnë për influencën e literaturës perse, e cila shtrihet përtej asaj që është shkruar në gjuhën perse, duke bërë që literatura, metafizika dhe filozofia perse të kapërcejnë kufijtë gjuhësorë dhe origjinën etnike.
Referencat e artikullit:
– E.G.Browne, Literary History of Persia, Vol 1., Cambridge University Press. 1969 print. ISBN 0-521-04347-6
– L.P. Elwell-Sutton, In search of Omar Khayam by Ali Dashti, translation, Columbia University Press, 1971, ISBN 0-231-03188-2
– Christopher Decker, Rubaiyat of Omar Khayyam: A Critical Edition (Victorian Literature and Culture Series), 1997, Bibliographical Society of University of Virginia, ISBN 0-8139-1689-5
– Shusha Guppy, Three Journeys in the Levant, 2001, ISBN 0-936315-17-2
/Orientalizmi Shqiptar/
Burimi: Revista “PERLA” – kulturore-shkencore, tremujore, 2009, Nr. 2.
Hafiz Riza Adem Boriçi – Çallma e fundit e Boriçëve
Faik LULI*
HAFIZ RIZA ADEM BORIÇI – ÇALLMA E FUNDIT E BORIÇËVE
Familja e Boriçëve është ndër më të njohurat e familjeve shkodrane. Ajo dallohet nga shtrirja e gjerë dhe nga përmasat e mëdha në karrierën fetare, në veprimtaritë administrative, në fushën e drejtësisë, në lëmin e arsimit dhe lidhur ngushtë me këto në kontributin e veçantë atdhetar.
Nga kjo familje dolën jo vetëm njerëz të ditur, por edhe patriotë të shquar si Daut Boriçi, që me veprimtarinë e tij të gjithanshme arriti të hynte në Panteonin e kombit, duke u bërë një nga patriotët më në zë të Rilindjes Kombëtare për rolin e madh e ndihmesën e vyer si udhëheqësi i Komitetit Ndërkrahinor të Lidhjes së Prizrenit si dhe për Degën e kësaj Lidhjeje për Shkodrën.
Monografi të ndryshme me karakter historik, shkencor, kulturor, arsimor e biografik, fjalorë enciklopedikë e pedagogjikë, botime dokumentare, libra me kujtime, historike institucionesh, përmbledhje sesionesh shkencore dhe shkrime të shumta në median e shkruar, si dhe programe radiotelevizive kanë pasqyruar gjerësinë e problematikës së trajtuar për këtë familje dhe vlerat e merituara që ajo ka fituar në opinionin shkencor e qytetar, lokal e kombëtar.
Familja e Boriçëve ishte një familje shqiptare e shpërngulur nga fshati Boriç i rrethinave të Tivarit, e vendosur në Shkodër nga fillimi i shekullit XVIII, më parë në lagjen Sudbege, afër xhamisë Plakë, pastaj në atë të Perashit dhe më vonë e shpërndarë në lagje të ndryshme të qytetit. Përveç Daut Boriçit nga kjo familje qenë hoxhallarë Molla Halili, Hafiz Musai, Hafiz Shefqeti dhe Hafiz Rizai që shërbyen si mësues mejtepi, mësues besimi në shkolla shtetërore, imamë, vaizë e myderrizë.
Në këtë familje ka vendin e vet për kontributin e dhënë në aspektin fetar edhe Hafiz Riza Boriçi, i cili u lind dhe u rrit në një mjedis të tillë, duke ruajtur me dashuri dhe nderim emrin, traditën dhe rrugën e paraardhësve të tij.
Riza Boriçi lindi në Shkodër më 04.02.1895. Jeta e tij qe e mbushur me shqetësimet që grumbullonte e paraqiste koha. Ai asnjëherë nuk qëndroi në pozita indiferente, por qe aktiv, i matur dhe i kujdesshëm, duke ruajtur gjithnjë pozicione të caktuara e të patundura, të urta e të drejta të besimtarit e të drejtuesit fetar të nderuar e të devotshëm, të atdhetarit konsekuent e të qytetarit të kulturuar, humanist e shembullor. Ai i konceptoi dhe i zbatoi të lidhura idetë e shqiptarizmit me parimet e fesë Islame, prandaj me vetëdije u bë trashëgimtar i çallmës së Boriçëve, duke mbyllur një cikël mbi tre breza hoxhallarësh të kësaj familjeje.
Adem Ef. Boriçi, babai i Rizait qe një jurist shumë i njohur, hetues dhe gjykatës serioz, një personalitet i respektuar e autoritar. Ai kultivoi tek i biri dëshirën për dituri, duke pasur si parim porosinë islame “Kërkoje diturinë që nga djepi deri në varr”.
Edukata dhe trashëgimia familjare, qenë tharmi i brumosjes dhe i formimit të tij. Në familjen e Boriçëve ishte kthyer në motiv thënia e Daut Boriçit në ‘Abetaren shqip` të tij me 1869: “Shqiptari me mënyrën e shkronjave që kam kallzue në alfabetin shqip, brenda pak kohe mundet me shkrue në gjuhën e vet’ ose ‘xen me shkrue shqip`.
Që në fëmijëri te Rizai u zbuluan vlera pozitive, ra në sy zelli i tij për shkollim. Pasi mbaroi shkollën fillore e qytetëse vazhdoi studimet te gjimnazi turk “Ruzhdije” të Shkodrës, që për kohën ishte bërë një qendër e rëndësishme për formimin kulturor e arsimor të rinisë myslimane.
Pas shkollimit me arsim të përgjithshëm vazhdoi rrugën e arsimimit të tij teologjik. Nuk pati fatin të shkonte në universitetet islamike jashtë vendit, prandaj ndoqi formimin e tij teologjik sipas një tradite shumë të përhapur e të transmetuar brez pas brezi nëpërmjet teologëve të përmendur, me përvojë e të autorizuar për këtë lloj arsimimi.
Riza Boriçi si udhëheqës pati teologun e myderrizin e njohur shkodran, Haxhi Hafiz Isuf Kelmendi. Ai përfundoi shkëlqyeshëm përgatitjen e tij teologjike, duke fituar titullin “Hafiz”. Në tubimin madhështor dhe në gostinë tradicionale të diplomimit (ixhazetit), profesori i tij Haxhi Hafiz Isuf Kelmendi në një mjedis festiv ceremonial i vuri Rizait çallmën në qershor të vitit 1917. Këtë çallmë ai do ta mbante me dinjitet, deri kur ndërroi jetë më 24 nëntor 1960.
Rizai ka pasur formim të gjerë intelektual. Ai ka zotëruar tri gjuhët orientale, arabishten, turqishten dhe persishten si dhe ka përdorur edhe frëngjishten. Krenohej me bibliotekën personale të trashëguar, por edhe të pasuruar, të administruar dhe të shfrytëzuar me kujdes nga ana e tij. Ajo përmbante vepra të shumta teologjike, gjuhësore, kulturore e të shkencave të ndryshme deri në ato të mjekësisë. Biblioteka e tij kishte të aneksuar edhe dokumente arkivore që lidheshin me veprimtarinë e familjes e personale.
Formimi teologjik me mësues ka qenë i bashkërenditur me studimin individual. Hoxhallarët kanë qenë autodidaktë të admirueshëm, shumicën e kohës pas kryerjes së detyrave fetare e kalonin në bibliotekën personale, duke lexuar e studiuar, duke ngritur horizontin e tyre të përgjithshëm.
Jeta e tij mbeti e lidhur fort e ngushtë jo vetëm me nivele të larta përkushtimi prej besimtari e prijësi fetar, por edhe të një qytetari të respektuar, të një bashkëshorti shembullor dhe të një prindi model.
Gjatë gjithë jetës së tij ai qe aktiv, u dallua për përkushtimin e disiplinën në punë, për ruajtjen, mirëmbajtjen dhe administrimin e xhamive. Ai kurrë nuk e kuptoi veprimtarinë e tij fetare jashtë interesave kombëtare, të ndarë nga nevojat e problemet qytetare. Propagandimi i ndërthurur dhe i bashkërenditur i vlerave fetare, atdhetare e qytetare ka qenë në vëmendjen e tij të vazhdueshme, në marrëdhëniet e tij familjare, me besimtarët e qytetarët.
Kishte një pamje të përgjithshme tërheqëse. Portreti i tij fizik ishte mbresëlënës. Uniforma e tij ishte gjithmonë e pastër, e hekurosur, e rregullt, me nje çallmë që binte në sy për palat e renditura me shumë kujdes që shprehte fisnikëri, kulturë dhe edukate islame. Vërtet ishte model i hoxhës në xhami, në mjediset publike dhe në familje.
Jeta dhe përgjegjësia për detyrën e zhvendosën sa andej-këtej nëpër Shqipëri. Fillimisht qe imam në qytetin e Shkodrës. Në vazhdim u emërua imam në Ishëm të rrethit të Durrësit. Këtu fitoi simpatinë jo vetëm si njeri, por edhe si hoxhë. Fjala e tij dëgjohej me interes, kishte peshë në zgjidhjen e problemeve shoqërore të besimtarëve, jetonte me gëzimet e hallet e tyre. Ligjëratat e tij si vaiz ishin bindëse e ndikuese, pa cenuar njeri, plot ëmbëlsi, përherë dashamirëse e edukuese. Pas disa vitesh punë por edhe hallesh e brengash, nga viti 1933-1936, larg familjes, Hafiz Rizai kthehet në qytetin e tij të lindjes.
Tashmë me një përvojë më të madhe, shërbeu si imam në xhami të ndryshme të qytetit, si në Luguçesme, në xhaminë e Bardhë, të Kuqe të Perashit, në Fushë-Çelë, në Ndocej, në xhaminë Plakë dhe në atë të Parrucës, thuajse në gjeografinë e të gjithë qytetit. Shkodranët e deshën, e respektuan dhe e vlerësuan birin e tyre, vaizin e njohur për fjalën e bukur, artistikisht të zgjedhur, thellësisht të kuptueshme, gjithmonë të qartë e gjithnjë të mbështetur në burimet Kuranore, përvojën profetike, historinë e kulturën islame.
Tematika e ligjëratave ishte e larmishme, ajo harmonizohej me festat fetare, me shtyllat e Islamit, me obligimet e besimtarëve, me problemet shoqërore të qytetarëve. Kjo praktikë pune ishte fryt i shqetësimit të tij për t’u lidhur ngushtë me xhematin që e bëri atë një predikues të aftë e shembullor.
Hafiz Rizai ka pasur një vizion të qartë e largpamës në lidhje me faktin historik të përbërjes heterogjene të besimeve fetare në Shqipëri. Ai bashkekzistencën dhe tolerancën ndërfetare e shikonte si një vlerë kombëtare, por edhe si dukuri të rëndësishme të parimeve të moralit Islam në përgjithësi. Për këtë ai qe propogandues e zbatues i mirëkuptimit, i respektit të ndërsjellë, i miqësisë, i vizitave dhe i krijimit të një atmosfere paqësore në qytet mes banorëve të tij.
Ndonëse ishte idealist në bindje, nuk është marrë drejtpërdrejt me politikë, por si atdhetar e me pikëpamje demokratike qëndroi në një opozitë të heshtur si ndaj pushtuesit ashtu edhe ndaj diktaturës.
Ndryshimet shoqërore-politike që ndodhën në vendin tonë pas Luftës së Dytë Botërore, kanë ndikuar shumë tek ai dhe e kanë bërë të vuajë shpirtërisht si rezultat i situatave të reja historike, politike e ideologjike.
Hafiz Rizai në periudhën 1945-1951 ka pasur ngarkesë të madhe emocionale e psikologjike, duke i shkaktuar një gjendje stresi që e lodhi dhe i solli pasoja më vonë. Ai u ngarkua me një detyrë shumë delikate e të rëndë, për të kryer shërbesat fetare të të dënuarve politikë me pushkatim në ditën e ekzekutimit.
Familjarët kujtojnë gjithë trishtim drithërimin që përshkonte Hafiz Rizanë, kur mëngjesit, para sabahut, dëgjohej të ndalej makina para shtëpisë që e merrte atë dhe së bashku me një prift nisej atje, ku korrej jeta.
Kjo ka qenë ndër detyrat fetare më të vështira që ka përjetuar. Kthehej në shtëpi, mbyllej në dhomën e tij, nuk hante as nuk pinte, por lexonte Kuran me orë të tëra. Askush nuk guxonte t’i ndërpriste meditimet e tija që shoqëroheshin me gjendje tronditëse e pagjumësie shkatërruese.
Një tjetër moment të rëndë Hafiz Rizai kishte me familjarët e të ekzekutuarve. Ata në grupe vinin ta takonin për të mësuar prej tij dramën e përgjakshme dhe amanetin e fundit të lënë para pushkatimit. Ai rrinte e bashkëbisedonte gjatë me ta në dhomën e tij, pa praninë e askujt tjetër.
Të pushkatuarit zakonisht ishin figura të njohura patriotësh nacionalistë e personalitete të kohës, të nderuar e me tradita, bile edhe shokë e miq të tij. Ndaj me përlotjen e familjarëve skuqeshin e përloteshin edhe sytë e tij, mjekrën e tij fisnike e lagnin lotët e tij, si të ishte fëmijë. S’ka arsye tjetër që infarkti akut ta këpuste në lulen e moshës, kur ishte 65 vjeç.
Hafiz Riza Boriçi është shquar edhe për qytetari. Ai gëzonte simpatinë e një mase të madhe njerëzish. Një gjë e tillë rriste përmasat e autoritetit të tij jo vetëm në mjedisin familjar, në rrethin e besimtarëve, por edhe në raportet që krijonte me autoritetet fetare, me pushtetin vendor si dhe me elitën intelektuale të qytetit. Hafiz Rizai ishte gjithmonë i pranishëm mes tyre, merrte pjesë në diskutimet e bëra, jepte mendime, bënte propozime, mbante qëndrime dinjitoze, si i kishte hije një kuadri fetar.
Ai njëkohësisht qe një bashkëshort e prind ideal. Me sakrifica rriti shtatë fëmijë. Kishte harmoni të admirueshme me bashkëshorten, e cila i qëndroi afër dhe iu bë krah i djathtë, sidomos në ditët e vështira të jetës. Shumë afër i ka qëndruar dhe i vëllai Qamili, që e prekte vështirësinë ekonomike të Rizait dhe që bënte që ta zbuste atë.
Hafiz Rizai kurrë nuk pranoi të shtrinte dorën, duke e luftuar ashpër lëmoshën. për këtë familjarët tregojnë: “Ishte natë! Bajrami i vitit 1950. Rizaja ndodhej në xhami. Trokiti dera e shtëpisë dhe një person dorëzoi një pako me ushqime, gjoja të dërguara nga hoxha. Kur Hafizi u kthye në shtëpi dhe mësoi për ngjarjen, u nevrikos shumë. Familjarët kujtojnë përgjigjen e tij: ‘U kam porositur vazhdimisht që të mos pranoni gjë nga të tjerët`. Kurrë nuk u mësua se kush e solli atë pako. Ishte një vlerë qytetare e njerëzve të ndershëm, një akt njerëzor aq fetar e domethënës.
Hafiz Rizai në ushtrimin e detyrës së tij është shprehur në mënyrë të prerë kundër praktikimit të nuskave. Gjatë jetës e veprimtarisë së tij veç shumë miqve, shokëve e dashamirëve ka pasur marrëdhënie të posaçme me Hafiz Halim Hajdarin, Hafiz Myrto Vucin, Hafiz Sheuqet Boriçin, Hafiz Sabri beg Bushatin dhe Hafiz Muhamet Gogolin, për të cilët fliste vazhdimisht me konsideratë të lartë.
Bashkëkohësit dhe pasardhësit e tyre kanë folur e flasin me nderim, vlerësim e mirënjohje për Hafiz Rizanë. Jeta dhe veprimtaria e tij kanë lënë gjurmë në historikun e xhamive e myftinive të qyteteve, ku ai ka shërbyer. Kontributi i tij ishte vënë në dukje në median e shkruar dhe elektronike, me biseda e tema përkujtimore, vlerësimet janë pasqyruar në sesionin shkencor me temë: “Daut Boriçi, personalitet i shquar i historisë, kulturës dhe i arsimit shqiptar”, në vepra me karakter biografik si `Një jetë në shërbim të fesë”, në monografi me karakter enciklopedik si “Shkodra dhe motet” dhe në librin “Në kujtim të brezave” kushtuar 40 dijetarëve, edukatorëve, atdhetarëve e hoxhallarëve të shquar të Shkodrës.
Janë kuptimplotë vlerësimet që Haxhi Hafiz Sabri Koçi, kryetar nderi i Komunitetit Mysliman Shqiptar, i ka bërë këtij personaliteti të shquar në dy raste, me rastin e hapjes së medresesë “Haxhi Sheh Shamia” në Shkodër më 12.12.1991 dhe në rastin e inaugurimit të xhamisë Fushë-Çelë (Ebu Bekr) po në Shkodër me 27.10.1999:
“Ne i kujtojmë gjithmonë me nderim e vlerësim të posaçëm personalitete të tilla si Sheh Shamia, Hafiz Jusuf Tabaku, Hafiz Ahmet Kalaja, Hafiz Ibrahim Repishti, Hafiz Jusuf Karakaçi, Hafiz Sali Muftia, Hafiz Shefqet Boriçi, Hafiz Abaz Golemi, Hafiz Muhamet Bekteshi, Hafiz Sabri Bushati, Hafiz Esat Myftia, Hafiz Sulejman Lluja, Hafiz Riza Boriçi, Hafiz Abdullah Bërdica, Hafiz Ymer Bakalli etj. etj. Ata janë shumë dhe është e vështirë të numërohen e të renditen.
Rinia shkodrane mori prej tyre edukatë të shëndoshë, me moral të thellë e me nderim të madh, kishte dëshirë të mësonte shumë e të përfitonte sa më tepër njohuri të përgjithshme dhe sidomos edukatë moralo-fetare”.
“…Xhamia e sotme na ringjalli të gjithëve, na zbukuroi vendin dhe shpirtin. Ah sikur të ishin sot mes nesh edhe Hafiz Sabri beg Bushati, Hafiz Sulejman Lluja, Hafiz Qamil Abdyli, Hafiz Riza Borçi etj. që sot nuk janë dhe që panë mjerimin me sytë e tyre dhe derdhën lot. Lotët e tyre dhe tonët sot u kthyen në gëzim e hare.”
/Drita Islame/
* Mësues i popullit.
als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans als_Latn hun_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lug_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn