als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Razi Brahimi, ish-kritik, ish-pedagog e dekan nė Institutin e Lartė tė Arteve, por dhe anėtar i Lidhjes sė Shkrimtarėve dhe Artistėve qysh nė krijimin e saj, tregon nė njė intervistė pėr Shekullin sesi Komiteti Qendror merrte vendimet pėr Lidhjen e Shkrimtarėve. Ai tregon se sa ka ndikuar Enver Hoxha, Nexhmie Hoxha dhe Ramiz Alia nė vendimet e Lidhjes. Ēfarė ndodhte para se tė botoheshin veprat, dhe kush ishin tė preferuarit e partisė? Gjithashtu jep njė kėndvėshtrim tjetėr tė asaj qė Bardhyl Londo ka shkruar nė Jeta qė na dhanė botim i Toenės, qė del sė shpejti. Gazeta Drita, sipas tij, nuk ishte njė redaksi qė sulmohej nga Zėri i Popullit, por kritikat qė botoheshin herė pas here qoftė tek njėra, qoftė tek tjetra pėr shkrimet, ishin po tė njėjta me atė qė ndodhte dhe pėr gazetat e tjera. Kurse pėrsa i pėrket asaj qė Londo shkruan se nė vitin 1986 kur u ndodha pėr njė vit kryeredaktor i komanduar i Dritės e kuptova mirė se ēfarė kuptimi kishte tė tė sulmonte Zėri i popullit. Brahimi shpjegon se kurrsesi nuk ka sesi njė njeri ta quajė veten i komanduar, pėr njė detyrė qė e ka zgjedhur ta bėjė me dėshirėn e vet. Por nėse realisht njė shkrimtar ėshtė dėnuar, sepse ka shkruar poezi kundra rrymės ai thotė se asnjėherė nuk ka ndodhur qė njė shkrimtar tė dėnohej, sepse kishte bėrė njė poezi kundra rrymės sė partisė sė punės. Nėse ėshtė dėnuar me doemos nuk ka qenė aq engjėll, sa e konsideron veten . Ndėr tė tjera, Brahimi tregon dhe se ēfarė e dėmtoi mė shumė Lidhjen e Shkrimtarėve. Razi Brahimi ka qenė pranė Lidhjes sė Shkrimtarėve qė nga viti 1952 deri mė vitin 1990 qė u shpėrnda. Fillimisht ka filluar tė botojė nė revistėn Nėntori. Mė pas ka ndjekur mbledhjet dhe konferencat kombėtare tė Lidhjes. Nga viti 1955 deri mė 1963 ka qenė punonjės i Lidhjes, zėvendės kryeredaktor i Nėntorit dhe zėvendės kryeredaktori i Dritės. Ka qenė anėtar i Komunitetit Drejtues tė Lidhjes dhe mik i kryetarėve tė Lidhjes si Dhimitėr Shuteriqi, Dritėro Agolli etj.
Zoti Brahimi, kohėt e fundit ėshtė folur shumė pėr Lidhjen e Shkrimtarėve. Shkak pėr kėtė ėshtė bėrė autobiografia e Bardhyl Londos, qė del sė shpejti. Nė tė ai flet pėr situata tė ndryshme tė kėsaj Lidhje, qė nga vendimet qė merr Ramiz Alia, sulmet qė pėsonte Drita nga Zėri i Popullit, gjyqet qė u bėheshin shkrimtarėve etj. Meqenėse ju keni qenė dhe kritik, e anėtarė jurie pėr veprat qė hidhej firma se duhet tė dilnin nė proces botimi, fillimisht do donim tė dinim si ėshtė gjendur Bardhyl Londo nė Lidhjen e Shkrimtarėve me krijimet e tij?
Bardhyl Londo ėshtė shumė mė i ri se unė, por e mbaj mend dhe e njoh shumė mirė si poet. Ai ka qenė njė nga poetėt e rinj qė bėri pėrshtypje me krijimet e veta. Unė kam ēmuar tek ai vlerat e njė poezie me frymė shumė njerėzore dhe me njė merak tepėr tė madh pėr individualitetin dhe jetėn e njė njeriu tė zakonshėm. Pikėrisht pėr kėto situata e kam ēmuar dhe pastaj pėr kėto vlera artistike tė tij ai u punėsua nė Lidhje si kryeredaktor i gazetės Drita, detyrė qė e mbajti derisa u bė kryetar i Lidhjes pas viteve 1990, me idenė se do tė sillte njė frymė tė djathtė.
Nė shėnimet e tij, Jeta qė na dhanė, Londo thotė se nė vitin 1986 kur u ndodha pėr njė vit kryeredaktor i komanduar i Dritės. Nga kush komandohej ai?
Tė komanduar e quajnė veten jo vetėm ata qė kanė qenė nė punė mė parė, por dhe ata qė janė sot. Puna ėshtė se ēfarė pozicioni ke pasur. Unė them atė pozicion qė ka pasur Londo, nuk ka sesi ta ndiej veten i komanduar apo i pakomanduar. Besoj se duhet tė jetė aq i sinqertė saqė tė thotė se ka pranuar dhe e ka kryer me dėshirė detyrat qė ka pasur, qoftė si kryeredaktor i Dritės, qoftė si kryetar i Lidhjes. Nuk ka pse njeriu tė pranoj diēka qė bie nė kundėrshtim me veten e tij. Unė dhe sot mund tė them se nga poezitė qė kam lexuar tė Bardhylit e ēmoj mė shumė si poetė, sesa e kam ēmuar mė parė. Ka vjersha tė shkurtra dhe me njė dramaticitet tė fuqishėm. Por nuk e ēmoj pėr ato shėnimet politike qė boton nė gazetė. Nuk mund tė them se tek poezia ėshtė i sinqerti dhe tek shėnimet politike nė gazetė ėshtė i komanduar. Ėshtė i njėjti njeri qė shfaq ato pikėpamje dhe predispozitat e veta. Mendoj se dhe me kėtė e njėjta gjė ka ndodhur.
Ai flet dhe pėr sulmet e mėdha qė Zėri i Popullit i bėnte Dritės. Kritikat qė botoheshin tek Zėri i Popullit mbi shkrimet e Dritės mund tė konsiderohen sulme?
Kėto sulme nuk kanė qenė njė dukuri e periudhės kur ishte kryeredaktor Bardhyli, por ėshtė njė dukuri e zakonshme e tė gjithė periudhave. Kėto sulme nėnkuptojnė debatet dhe polemikat midis gazetave tė ndryshme, ku shkruajnė dhe autorė tė ndryshėm. Pėr shembull kur unė isha nė revistėn Nėntori, miku im Dritėro Agolli shkroi njė artikull nė Zėrin e Popullit ku kritikonte shkrimeqė unė kisha botuar. Kjo nuk do tė thotė se ky ishte njė qėndrim politik. Po kėshtu ka ndodhur dhe asokohe nė revistėn Drita pėr tė cilėn ėshtė botuar ndonjė artikull nė Zėrin e Popullit. Por atėherė rastet kur bėhej njė debat ose njė polemikė nėpėrmjet gazetave ishin tė radha. Zakonisht kjo nuk lejohej sepse shkrimet duhet tė kundėrshtoheshin nė gazetėn ku ishin botuar fillimisht. Vetėm nė raste tė rralla pėr ndonjė vepėr letrare tė botuar nė ndonjė organ mund tė shkruante Zėri i Popullit. Nuk mendoj se ka qenė kjo njė tendencė politike e bėrė me qėllim.
Si kategorizoheshin shkrimtarėt asokohe?
Ata ndaheshin nė dy kategorizime. Njėri ka qenė ai zyrtar pėr shembull sipas pozicionimit tė partisė sė punės. Kėta zakonisht pėrziheshin nė punė tė letėrsisė dhe tė artit. Por kishte dhe njė lloj kategorizimi tjetėr tė zakonshėm qė bėnte vlerėsimet me tė mirat dhe dobėsitė qė kishin. Kėtu kategorizimi i veprave, bėnte dhe kategorizimin e shkrimtarėve. Ata shkrimtarė qė kishin mė shumė vepra tė suksesshme ishin tė njė kategorie mė tė lartė. Por qė ishte dhe kategorizimi politikė qė vepronte. Kėtu spekulohet shumė sepse nuk lejoheshin ose dėnoheshin vepra tė cilat nuk ishin nė pajtim me politikėn e partisė sė punės. Vepra qė shtrembėronin realitetin, apo qė e nxinin realitetin. Kurse nga ana tjetėr, po tė shikosh veprat qė janė lavdėruar nga institucionet e larta tė partisė dhe tė shtetit, nuk gjen vepra me tendenca tė lartė politike qė janė lavdėruar apo janė ngritur lart. Janė vlerėsuar vepra qė mė tė vėrtetė kanė vlera artistike. Madje aq sa e kam njohur Enver Hoxhėn ka pasur njė ndjenjė pakėnaqėsie kur gjente slogane dhe njė politizim tė lartė nė veprat e shkrimtarėve. Nuk i honepste dot.
Cili ka qenė ndikimi i Enver Hoxhės nė Lidhjen e shkrimtarėve?
Mbaj mend se ėshtė takuar dhe ka folur me shkrimtarėt e artistėt pėr ti dhėnė rrugė njė debati qė ishte hapur lidhur me traditat dhe me novatorizmin. Kur u shfaqen pėr herė tė parė mendime nga mė tė ndryshmet qė unė i pasqyrova objektivisht siē u thanė, jo tė krasitura nė gazetėn Drita. Kėto ishin mbledhje tė gjera tė Lidhjes sė Shkrimtarėve. Por kishte dhe njė organizatė bazė tė partisė ku bėnin pjesė drejtuesit e Lidhjes dhe jepnin llogari pėr punėn e tyre sesi e kryenin. Atje kishte luftė mendimesh. Kemi pasur pėrplasje dhe me kryetarin e Lidhjes, dhe me Shefqet Musarajin, sekretarin e pėrgjithshėm tė Lidhjes, me Llazar Silicin, sekretar pėr letėrsinė etj. Ky ka qenė njė proces pune krejtėsisht normal qė ndikonin pėr mirė. Kurse nga drejtuesit e lartė me artistė nė mbledhjet e Lidhjes sė Shkrimtarėve dhe tė organizatės bazė tė partisė, vinin mė shpesh Nexhmie Hoxha dhe Ramiz Alia qė merrej me propagandėn. Nė mbledhjet e Komitetit Drejtues tė Lidhjes vinte dhe Manush Miftiu, nė diskutimet mbi letėrsinė, pėr aq kohė sa ka qenė Ministėr i Arsimit dhe i Kulturės, mė pas nuk vinte mė. Kėta tė tre vinin dhe dėgjonin.
Rėndėsia e Kadaresė si shkrimtar ishte pikasur qė atėherė. Shumė e kanė mbėshtetur, dhe shumė e kanė sulmuar duke e konsideruar si tė indoktrinuar prej komunizmit. Si e mbani mend ju realisht?
Para dy ditėsh dėgjova njė emision televiziv ku midis tė tjerave flitej dhe pėr Kadarenė. Emri i Kadaresė pėrmendet pėr tė dhėnat tij biografike, para 90-ės apo pas 90-ės, por dhe pėr rėndėsinė qė ka si shkrimtar duke i kaluar kufijtė e vendit. Gjithashtu pėrmendet dhe pėr ndryshimin e kursit ideologjik tė krijimtarisė sė tij, nga njė periudhė nė tjetrėn. Kėto janė tre faktorėt qė emri i tij, lakohet deri nė bezdi nėpėr media. Mbase, kėtu ka faj dhe vetė Kadareja qė nuk i rrihet pa ndėrhyrė nė ēdo gjė, qoftė kompetente, ose jo. Kadarenė e kam njohur qėkurse ishte nxėnės nė gjimnaz. Kam qenė i pari qė e kam pėrshėndetur ardhjen e tij nė letėrsi. Ėshtė njė penė pėr tė cilin kam shkruar pėr librin Frymėzime djaloshare. E mendoj si njė djalė qė ka pasur frymėzime tė sinqerta, me entuziazėm pėr historinė e vendit. Kjo reflektohet nė poezitė e tij, qoftė nė ato lirike me natyrė shoqėrore apo politike, qoftė dhe nė ato me karakter mė dramatike. Pėr shembull nė krijimet e para ka pasur njė poemė kushtuar njė sekretari partie qė vritet prej diversantėve. Aty lartėson figurėn e kėtij sekretari deri si njė hero. Kėtu mė duket se nuk ka se as pse ta shajmė, dhe as pse ta lavdėrojmė. Kjo ka qenė rruga e Ismailit.
Pėrse ishte shpallur Monument kulture qė mbrohej nga shteti?
Ai ishte shpallur njė Monument Kulture qė mbrohej nga shteti, dhe kjo me meritė. Sepse tė them tė drejtėn, nga tė gjithė shkrimtarėt e kohės, Ismali, shquante ndėr tė tjerėt si njė poet i lindur, por edhe pėr meritėn e tij tė veēantė, pėr revolucionarizimin e formės dhe tė teknikave tė letėrsisė. Ka dhėnė kontribut si mjeshtėr qė hapi rrugė tė reja jashtė pikėpamjeve apo pėrmbajtjeve qė ka njėra vepėr apo tjetra. Ka meritėn qė i nxori veprat letrare jashtė kornizave dhe subjekteve tė ngushta tė vendosura nė njė fshatė apo nė njė fabrikė.
Sa i indoktrinuar prej komunizmit ka qenė Kadareja?
Unė shikoj se e sulmojnė Ismailin duke i thėnė se ka qenė i indoktrinuar prej komunizmit, apo se i ka shėrbyer komunizmit, apo siē e tha njėri para disa ditėsh se ėshtė nacional-komunist etj. Por unė mendoj se Islidhjamaili gradualisht reflektoi nga ngjarjet e kohės. Reflektoi si njė mendje qė punonte vetė dhe jo si njė kokė qė punonte sipas mendjeve tė tė tjerėve. Ai arriti nė disa pėrfundime qė i ka reflektuar nė punimet e tij, me doza mė tė bukura, mė tė rezervuara, mė tė forta, por ndonjėherė dhe me tėrheqje.
Ka pasur raste kur Kadarenė e keni mbajtur me hatėr?
Mė kujtohet se kur ishte pėr studime pasuniversitare nė Moskė mė dėrgoi njė poemė, me titulli Anti-qiell, pėr ta botuar nė revistėn Nėntori. Unė as nuk ia botova, dhe as nuk ia dhashė njeriu pėr ta lexuar. E kyēa nė sirtar dhe ia dorėzova kur u kthye nga Moska. I thashė se nėse do tia kisha botuar do ti dilnin telashe tė mėdha. Sepse ishte njė poemė e frymėzuar nga rryma Hrushoviane, e pacifizmit ekstrem, e pėrfytyrimit tė njė katastrofe globale, madje kozmike. E thėnė dhe ndryshe, ēmobilizuese siē thoshim ne nė atė kohė. Ismaili mė falėnderoi qė nuk ja kisha botuar.
Zoti Brahimi, a do tė vepronit nė tė njėjtėn mėnyrė nėse do tė kishte qenė vepra letrare e njė shkrimtari tjetėr?
Kėtė e bėja si njė detyrim shoqėror. Ne ishim shokė, ishim miq. Si detyrim shoqėror kėtė e kam bėrė me shumė autorė tė tjerė. Qoftė kur kam qenė nė Lidhjen e Shkrimtarėve, qoftė kur kam qenė pėrgjegjėsi i Botimeve tė Letėrsisė Shqiptare nė shtėpinė botuese Naim Frashri. Pjesėt para se tua jepja redaktorėve pėr tė botuar, u hidhja njė sy vetė. Nėse nuk ia vlente u thosha tėrhiqeni dhe rregullojeni. Pastaj po ju mbush mendja silleni. Ky ka qenė njė detyrim qė e ndieja ndaj shkrimtarėve. Besoj se kėshtu duhet tė vepronte dhe tė veprojė njė kolegė me kolegėt e tij.
Zoti Brahimi, tė gjithė ja kishin frikėn Ramiz Alisė. Ēfarė ndikimi ka pasur ai konkretisht nė Lidhjen e Shkrimtarėve dhe Artistėve?
Unė kam bashkėpunuar pėr njė periudhė shumė tė gjatė me tė. Kam pėrshtypjet mė tė mira. Mendoj se ka pasur njė bashkėpunim tė barabartėsh nė rrahjen e mendimeve. Pastaj pėr vendimet zyrtare qė merrte Ramiz Alia pėr ēėshtje tė ndryshme, apo pėr ēėshtje tė pėrgjithshme tė letėrsisė dhe tė artit, mendoj se mbase mund tė jenė tė tijat, por dhe qė janė konkluzione tė njė pune paraprake qė bėnte aparati i Komitetit Qendror. Atij vetėm sa ja jepnin tė gatshme. Duhet mbajtur parasysh se kėtu bėhet shtrembėrim i realitetit, shfaqet njė tendenciozitet negativė. Pasi tė gjitha dokumentet e rėndėsishme tė partisė pėrveē fjalimeve personale tė Enver Hoxhės, pėrgatiteshin me grupe pune.
Thatė se kishte demokraci derisa shkelje vijėn e partisė. Ku e kishte cakun kjo vijė?
Vija ishte tė mos shkoje kundėr idealeve tė partisė. Kėshtu ka qenė situata atėherė ne Lidhje. Por nėse Lidhja ka pasur tė meta, gabime dhe qėndrime ekstreme kėto i ka pasur pėrpara vitin1950. Po kėsaj i vuri vulėn nė konferencėn e tretė tė shkrimtareve i dėrguari i Komitetit Qendror, Bedri Spahiu. Spahiu pėrpiqej tė dilte i larė dhe i komanduar nga tė tjerėt. Por pėr atė qėndrim qė mbajti nė konferencė, ai mban pėrgjegjėsi pėr ato qė ka thėnė. Nėse nuk merrte vesh nga letėrsia, nuk kishte pse tė pėrzihej nė atė punė. Ashtu sikurse nuk merrte vesh nga drejtėsia dhe nuk kishte pse tė pranonte detyrėn e prokurorit nė gjyqin pas Luftės. Pastaj tė dite dhe tė shkruante nėpėr gazeta pas 90-ės se mua mė vunė nė atė detyrė, por nuk merrja vesh. Nėse nuk merrte vesh, atėherė pėrse merrje nė qafė njerėzit. Pėr pėrgjegjėsinė qė ke nė rrafshe intelektuale siē ėshtė letėrsia dhe arti, nuk mund tė fshihesh prapa gishtit. Qofsh i komanduar apo i detyruar. Kėtu je ti dhe duhet tė jesh ti. Nėse nuk je ti mos u merre me punė intelektuale.
Ėshtė folur shumė dhe pėr rolin e Nexhmie Hoxhės, nė Lidhje. Ēfarė mund tė na thoni pėr rolin e saj. Si ka influencuar?
Nexhmia ka qenė njė grua shumė e qetė. Krejt ndryshe nga Liri Berishova qė vinte nė mbledhjet tona. Ajo ka qenė drejtore nė Drejtorisė e Kulturės dhe mbulonte gjithė sektorin e krijimtarisė letrare dhe artistike. Kur vinte puna pėr tė diskutuar pėr vepra konkrete ajo mbante qėndrime tė ashpra, tė cilat sipas mendimit tė saj, ishin parimore, por qė dhe mua pėr vete mė janė dukur tė drejta. Kurse shtypin dhe botimet i kishte pėrsipėr Drejtoria e Propagandave ku ishte pėrgjegjės Fadil Paērami.
Ju kujtohet ndonjė rast ku jeni pėrplasur me Fadil Paēramin?
Kujtoj njė rast qė patėm njė debat nė zyrėn e Nexhimes, sė bashku me Fadil Paēramin dhe Petrit Ēaushin, zėvendėsin e Nexhmies. Bėhej fjalė pėr dy vėllime me tregime. Njė vėllim me tregime i Dritėro Agollit qė u botua dhe u kritikua, madje unė vetė ja kam kritikuar. Pavarėsisht se miqėsinė me Dritėroin e kam shumė tė ngushtė ende dhe sot. Kurse njė vėllim me tregime i Ismail Kadaresė qė nuk u botua as atėherė dhe as mė pas.
Sipas jush, Kadarenė e mbanin me hatėr, kurse Dritėron jo?
Kur vinte puna tek vėllimi me tregime i Dritėro Agollit, Fadil Paērami thotė tė ēohet e tė bėhet karton. Kurse kur vinte puna tek vėllimi me tregime i Ismailit thoshte dale se kėta shkrimtarėt e talentuar duhet t'i tolerojmė, duhet tė bėjnė dhe gabime, sepse gabimet i korrigjojnė mė pas. Mbaj mend se atėherė i kam thėnė se pėrse kėto tė Dritėroit ti bėjmė karton dhe Ismailin ta tolerojmė. Sepse tė dy janė tė talentuar. Secili nga vėllimet me tregime kanė tė mirat dhe tė metat e tyre. Ky lloj diferencimi nuk u bė pėr shkak tė orientimit apo tė parimeve socialiste, as pėr shkak tė vijave tė Partisė sė Punės. Kjo u bė nga pozicionime tė ndryshme, nga pikėnisje tė tjera, nė tė cilat pėrzihej dhe meskiniteti.
Po thoni se pas kėtij vendimi tė Fadil Paēramit fshiheshin tė tjera interesa?
Ndonjėherė viheshin nė plan tė parė dhe parapėlqimet personale. Pavarėsisht se kur gjykon pėr letėrsi apo pėr art, pėlqimi personal nuk duhet tė ketė vlerėn kryesore. Sepse njė poet qė shkruan ndryshe nga mėnyra qė mė pėlqen mua, mund tė jetė mė i madh se njė tjetėr qė mė pėlqen mua. Kėto diferencime sillnin kėto pasoja. Pėr shembull Ismailin e pėlqente shumė, e adhuronte dhe Todi Lubonja. Kurse Fadil Paērami sidomos nė periudhat e vona u pėrpoq tė shfrytėzonte emrin e Kadaresė, pėr tė arritur ambiciet e veta, autoritariste nė fushėn e letėrsisė dhe tė artit, duke thėnė kishte me vete njė shkrimtar tė shquar. Kujtoj se dhe vetė Ismaili kur ka shkruar dhe ka folur nė atė kohė, ka thėnė se unė kam pėrmendur 57 emra shkrimtarėsh, por emrin e Fadil Paērami nuk e kam pėrmendur asnjėherė, duke e vlerėsuar si dramaturg. Pra dua tė them se dhe pozicionime tė tilla ka pasur. Por nėse Todi e adhuronte Ismailin, ai nuk dukej ndonjėherė as pėr tė pirė kafe nė Lidhjen e Shkrimtarėve. Kishte mendimet e veta sesi duhet tė zhvillohej arti dhe u mundua ti zbatonte nė Radio Televizion. Kurse Fadili ishte ambicioz, qė donte medoemos tė imponohej politikisht me autoritetin e anėtarit tė Komitetet Qendror dhe tė sekretarit tė partisė sė Tiranės. Tė imponohej mbi shkrimtarėt dhe mbi artistėt, por kėto ishin dy gjėra tė ndryshme. Nėse Todi i mori gjynahet me vete. Fadil Paērami krijoi njė grup me njė veprimtari tė organizuar. Kjo ishte e palejueshme pėr njė anėtar tė Komitet Qendror qė vepron kundėr vijės sė partisė sė vetė. Kjo krijoi njė lidhe tė sėmurė nė Lidhjen e Shkrimtarėve dhe tė Artistėve. Unė them se nga pikėpamja politike kėta njerėz bėnin dėme tė madha sepse i jepnin vetes tė drejtėn tė flisnin me njė emėr qė nuk e pėrfaqėsonin realisht, tė flisnin nė emrin e Partisė sė Punės. Pėrndryshe ka pasur dhe tė dėnuar dhe me burg politikė, tė cilėt janė nderuar dhe janė ēmuar. Ajo qė dua tė them ėshtė se kėta njerėz, kėta gurė apo guriēka qė kishin zėnė vende aty kėtu. Bėnin dėm dhe krijonin pėrshtypje shumė ta gabuar me njerėzit qė ishin tė ndrojtur qė tėrhiqeshin dhe qė thyheshin. Por po tė mos kishte njeriu mizėn nėn kėsulė, sigurisht me atė rezervėn brenda sistemit nuk kishte pse tė druheshe
Sa e vėrtetė ėshtė ajo qė Londo shkruan se shkrimtarit i kėrkonin tė njėjtėn normė si ajo e fshatarit, i cili kishte gjithė jetėn qė merrej me atė punė?
Ėshtė gėnjeshtėr. E para e punės nuk ėshtė intelektuale tė flasėsh kėshtu. Sepse bujku nė arė punon pėr tė nxjerrė bukėn e gojės.
Por a kishte realisht njė normė qė i pėrcaktohej shkrimtarit?
Atėherė qenka mė e rėndė se ēfarė thashė unė. Nuk ėshtė fare intelektuale nė shtrimin problemit. Sepse bujku punon pėr tė nxjerrė bukėn, pėr tė mbajtur familjen. Shkrimtari e zgjedh vetė zanatin dhe merr pėrgjegjėsinė pėr veprėn qė ēon pėr botim. Ėshtė krejtėsisht personale e tij. Nuk tė detyron njeri tė bėhesh shkrimtar, nuk tė detyron njeri tė botosh roman apo tė botosh poema. Ty tė shkrepet tė bėsh roman, bėj roman, tė shkrepet tė bėsh poemė, bėj poemė. Ti mban pėrgjegjėsi pėr atė qė ke dėrguar nė botim. Kėshtu qė nuk mund ta quash komandim. Komandim ėshtė komandė, por jo t'u japėsh leje krijuesve ti paguash dhe pa punuar. Mos mė lartė se rroga qė merrje pa punuar, pėr tė pasur lehtėsira nė tė shkruar. Ky nuk ishte komandim. Sepse nuk tė thoshte se meqenėse po tė jap gjashtė muaj leje krijuese, pas gjashtė muajsh duhet tė dorėzosh romanin. Por me kėtė leje mund tė bėje ēfarė tė doje, brenda atyre jashtė muajve. Askujt nuk i ėshtė kėrkuar llogari dhe aq mė pak ti jetė thėnė kthe paratė se nuk ke bėrė gjė. Tė gjithė kanė marrė leje krijuese sa janė dendur. Ka shkruar ai qė ka dashur dhe qė ka pasur sukses. Komandim ėshtė tė jesh shkrimtar i lirė dhe tė marrėsh?! Nuk ėshtė komandim, por ėshtė lehtėsim nga ngarkesat e tjera pėr tė zhvillosh krijimtarinė.
Londo, pėrmend rastin e Lazri Stanit me Luljeta Lleshanakun. A ndikonte Lidhja nė vendimet personale tė shkrimtarėve?
Ato janė me tė vėrtetė qesharake. Lidhja e Shkrimtarėve ka hequr dorė nga ēdo formė veprimi tė drejtpėrdrejt mbi letėrsinė qė nė vitin 50. Sepse deri nė 50-ėn tė gjithė librat qė botoheshin pesė apo gjashtė qė ishin tė gjithė, mė parė kalonin nėpėrmjet Lidhjes sė Shkrimtarėve. Atėherė kishte sanksione, sepse kishte disa shefa. Njė shef ishte i prozės, Sterjo Spase. Ai mund t'i thuash qė ka anuar nga ballist dhe jo nga partia komuniste gjatė Lidhjes, por ishte shef sepse ishte njė prozator i talentuar. Shef i dramės ishte Kolė Jakova, i poezisė Andrea Vathi etj. Por ata vegjetonin dhe ngrohin vezėt, si klloēkat nė zyrė, merreshin me llafe e muhabete. Por pėr kėtė nuk ėshtė faji i tjetėrkujt. Por qė nga viti 51 kjo praktik u suprimua. Mė pas librat shqyrtoheshin nė shtėpitė pėrkatėse tė shtėpive botuese. Lidhja nuk kishte mė punė, ajo merrej me krijimtarinė vetėm pasi botohej. Merrej me dokumentin letrar, jo me dorėshkrimin. Kėshtu qė nuk kishte mundėsi tė tė impononte. Ka pasur dhe njerėz qė kanė spekuluar me detyrat qė kishin nė Lidhje, pėrgjithėsisht njerėz pa personalitete dhe tė rėndomtė nga pikėpamja artistike.
Keni ndonjė rast qė ju e keni ndihmuar?
Ka pasur tė rinj qė sapo hynin nė letėrsi dhe kėrkonin pėrkrahje nga njerėz qė kanė ushtruar njė ndikim tė drejtpėrdrejtė. Pėr shembull unė kam dhe njerėz qė ende mė dėrgojnė tė fala. Sepse pėr tė shkruar shkollėn e lartė duhet tė kishe njė mesatare tė lartė. Kishte tė talentuar, apo dhe shpresėdhėnės qė kishin mesataren e ultė, tė cilėt unė i ndihmoja tė bėnin njė librushkė me 20 vjersha, ndikoja dhe nė shtėpinė botuese qė pėr inkurajim tua botonin. Kurse Dritėroi u jepte njė vėrtetim se kishin talent prandaj mund tė vazhdonin Fakultetin e Gjuhė Letėrsisė. Kėshtu kanė mbaruar disa. Kėto forma qoftė pėr mirė apo pėr keq, i kemi bėrė qė mos i thyenim njerėzit apo tua bėnim gogol sistemin dhe Partinė pėr injorancė. As pėrbėrja e Partisė sė Punės nuk ishte komuniste.
"Nėse Bardhyl Londo nuk ka botuar ēdo gjė nė gazetėn Drita, nė emėr tė kujt e ka bėrė"?!
Pėrse u pėrēa Lidhja e Shkrimtarėve?
Nga pėrvoja qė kam pasur nė Partinė e Punės dhe nė letėrsi, apo dhe nė Lidhjen e Shkrimtarėve etj. Ėshtė se jo vetėm kolektiviteti i shkrimtarėve dhe artistėve, por dhe vetė pėrbėrja e Partisė sė Punės, nuk ishte komuniste nė kuptimin e vėrtet tė fjalės. Por ashtu sikurse hynė nė luftė ata qė ishin trima dhe pse kishin 100 vese ēanin sepse kishin trimėri. Gjithashtu dhe nė letėrsi ēan dhe njerėz qė nė fillim u treguan asocial me shpirt pėr luftėn dhe pėr Partinė. Por ata qė realisht nuk ishin talente, do tė shkonin deri nė njė farė vendi dhe do tė ngecnin. Ata ishin ata qė rrėzoheshin. Prandaj elementi mikroborgjez nė profesionet individuale ka terren mė tė lirė pėr tu shfaqur, ashtu sikurse nė krijimtarinė letrare dhe artistike. Ky element nė letėrsi ka luajtur rol shumė negativ pėr mendimin tim, sepse kėtu fillojnė ambiciet etj. Mė kujtohet se njėherė, njė vjeshtor qė nuk mund ta quaj poetė, mė tha se ti boton Ismail Kadarenė, por unė kam shkruar pėrpara Ismail Kadares.
Po shkalla e ambicies midis tė talentuarve si ishte?
Kėshtu fillonte dhe ambicia midis tė talentuarve me njėri tjetrin. Sepse kėtu ushqeheshin dhe krahėt qė luanin njė rol negativ. Dritėro Agolli apo Ismail Kadareja, kush ėshtė mė i madh? Dhe pse se secili ka rolin e vetė, ndoshta njė orė e pesė, njė orė pa pesė. Njėri nė letėrsinė popullore, tjetri nė letėrsinė moderne kanė dhėnė kontributin e tyre. Prandaj pse duhet tė ndaheshin si nė fushėn e futbollit dhe nė letėrsi.
Ju mendoni se kėto ambicie ēuan nė prishjen e Lidhjes sė Shkrimtarėve?
Sipas mendimit tim, tė gjitha kėto kanė influencuar. Nė mėnyrė tė veēantė dhe shumė rėndė Bardhyl Londo kėtu duhet tė bėnte analizė, tė nxirrte pastaj dhe pėrgjegjėsitė e veta. Sepse nėse Bardhyl Londo nuk ka botuar ēdo gjė nė gazetėn Drita, nė emėr tė kujt e ka bėrė? Mund tė thotė nė emėr tė Partisė se ishte i komanduar, por unė mendoj se jo, unė them se nuk i ka botuar ai qė qenė kryeredaktor. Sidomos pas Plenumit IV, pati njė fazė qė u shfaqėn pakėnaqėsitė kundėr tė talentuarve. Kėtu u munduan tė vėnė pėrpara dhe Ismail Kadarenė me njė diktim denigrues qė u bė nė gazetėn Zėri i Rinisė. Por duhet bėrė dallimi pėr dėnimet e karakterit moral. Kėto nuk i pėrfill sepse njeriu duhet qė ti marrė parasysh se ka tė bėjė me veprime tė drejtpėrdrejta zyrtare. Por pėrsa u pėrket dėnimeve me burg, nuk e di nėse ndonjė shkrimtar, pėrveēse mikut tim tė ngushtė dramaturgut Minush Jero, i cili ishte i talentuar, por nuk e di pse u dėnua.
Po thoni se nuk ka pasur asnjė vendim gjyqėsor qė tė ketė dėnuar njė shkrimtar me burg?
Shikoj se dalin shumė e thonė se mė burgosėn sepse shkrova disa vjersha. Por hajde ta marrim atė dosjen dhe tė shikojmė nėse je dėnuar pėr vjersha apo jo. Vjersha apo vepra letrare pėr mendimin tim mund tė tė merrej si njė provė anėsore si njė dorėshkrim, por vetėm kaq. Pėr mė tepėr se kaq nuk besoj se ka vlejtur. Pastaj nėse ka spekuluar me vijėn e Partisė ėshtė tjetėr gjė. Por nėse unė tė kam recensionuar nuk mund tė thuash se u dėnova pėr kėtė. Unė them se ky ėshtė turp, madje mund tė them se ėshtė dėnuar pa tė drejtė, por jo pėr kėtė. Sot kėtu ka shumė abuzime. Nuk dua qė ti jap bisedės karakter politikė as tė majtė dhe as tė djathtė. Kėtu ka shumė gėnjeshtėr, ka shumė shtrembėrim tė sė vėrtetės. Por po u more me burgun aq sa tė shkruash se engjėlli u fut nė skėterrė, atėherė skėterra ėshtė skėterrė. Por engjėlli u fut nė skėterrė duhet tė mė tregosh se vėrtetė ke qenė engjėll qė gabimisht u fute nė skėterrė. Por tani pas kaq vitesh mė del se ke qenė armik i diktaturės komuniste, madje e thua vetė. Nga njė anė mburresh dhe i bie gjoksit duke thėnė se kam qenė armik, nga ana tjetėr thua kam qenė i dėnuar pa faj. Por njėra nga tė dyja mund tė qėndrojė. ( Botimet Shqiptare)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn