als_Latn ron_Latn bos_Latn
Letersia e Pavaresise
Ne veshtrimin e shnderrimeve letrare kapercyelli i shekullit te 20 eshte nje kohe veçanerisht e shenueshme. Me 1900 vdes Naim Frasheri. Po ne kete vit Fishta boton shkrimet e para, kurse vetem nje vit me pare lind Lasgush Poradeci, poeti me i madh modern shqiptar. Pra, me mbarimin e shek. XIX permbyllet letersia e Naimit dhe nje periudhe e letersise shqiptare. Ketu eshte nje prerje ndermjet letersise se Naimit (romantike) dhe letersise qe nis me brezin e 1900-shit, ku hyjne Konica, Fishta, Çajupi, Asdreni, Noli e M. Frasheri me nje letersi joromantike. Te paren e karakterizon ideja kombetare, kurse te dyten ideja shoqerore apo ideja njerezore. Kjo e dyta eshte periudha e letersise se pavaresise qe do te zoteroje ngadale kater dhjetevjeçaret e pare te shekullit XX.
Ne veshtrimin kulturor-historik e ne veshtrimin strukturor, letersia e pavaresise nis ne fund te shekullit te kaluar me Konicen, kur shfaqet nje model shkrimi kritik, i ndryshem nga shkrimi i mehershem himnizues, dhe zhvillohet me poezine e Lasgush Poradecit qe kerkon forma te reja, gjuhe te re poetike dhe efektin estetik te letersise, qe nderton ne thellesine e vet identitetin e botes shpirterore shqiptare.
Letersia e Pavaresise shqiptare eshte nje periudhe letrare qe vjen pas periudhes se Rilindjes qe kurorezohet me letersine e Naim Frasherit. Kjo periudhe letrare shkalle-shkalle ngre dallimet me letersine pararendese dhe forcon karakteristikat e veta ideore e strukturore.
Perurues dhe nismetar i kesaj periudhe eshte Faik Konica me Albanine e tij (1897-1909), ku boton autoret e 1900-es, madje dhe komenton kete letersi te re ne revisten e tij. Keshtu, Konica behet edhe teoriku e kritiku i pare dhe i pakontestueshem i kesaj letersie. Ne nje artikull te vitit 1906, “Kohetore e letrave shqipe”, si dhe ne interpretimet e veprave te Çajupit, Asdrenit, Nolit e Gurakuqit, Konica veren se letersia e re lirohet nga zoterimi i ideologjise kombetare te romantizmit. Kjo letersi artikulon dallimin ndermjet veprimit atdhetar dhe krijimit letrar estetik. Prandaj Letersia e Pavaresise, qe ne nisme, shqipton kerkesen e krijimit te letersise si vlere me vete, pa marre parasysh qellimin. Ne anen tjeter, edhe qellimi fillon te pretendohet qe te arrije nepermjet frymes kritike e jo frymes himnizuese, si dhe brendaperbrenda shoqerise shqiptare dhe shpirtit te kombit.
E shfaqur qofte si trashegimi e simbolizmit (Asdreni, Lasgushi), qofte si realizem me fryme kritike (Çajupi, Noli) qofte ne trajte neoklasiciste (Fishta, Mjeda, Haxhiademi) apo ne trajta te papara te modernizmit ne proze (Koliqi, Migjeni, Kuteli), Letersia e Pavaresise shqiptare, qe zoteron gjysmen e pare te shekullit XX ka dy karakteristika themelore:
Krijimin e trajtave e te strukturave te reja letrare
Krijimin e vetedijes (ndergjegjes) letrare qe letersia eshte krijim i veçante estetik pa marre parasysh qellimet. Kjo deshmohet me veprat letrare dhe me interpretimin e tyre letrar.
lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn