als_Latn bos_Latn ron_Latn
Ismail Kadare, motivacioni i çmimit te madh te Jerusalemit
Ismail Kadare, autor shqiptar me talent te rralle, nje nga shkrimtaret me te medhenj te shekullit XX dhe XXI. Shume prej librave te tij jane ndertuar rreth se shkuares historike dhe kujteses kolektive te popullit shqiptar, si dhe denoncojne shtypjen e regjimeve totalitare qe vazhdonin ne Shqiperi.
Historite pasionante qe rrefen Ismail Kadareja jane servirur me nje shkrim thumbues, te rrethuara nga nje bukuri e madhe poetike dhe stil mbreselenes. Karakterizohen nga personazhe te pasura, me shume zera, me pershkrime te bollshme peizazhesh, me nje mendjehollesi te fuqishme, rrefim qe endet shpesh midis ndergjegjes se brendshme dhe te jashtme te personazheve. Ismail Kadareja perdor perspektiva te ndryshme, ikje dhe kthime te ndryshme ne kohe e hapesire dhe zbulon pa nderprerje kufijte e depertueshem te realitetit dhe imagjinates, te komikes e te tragjikes. Ismail Kadareja shkruan mbi fajin kolektiv e, ne veçanti, mbi kerkimin e se vertetes. Ai kerkon te zbuloje, duke e mbuluar qasjen e tij nepermjet miteve e metaforave, pyetje te mbetura pa pergjigje e krime te pafalshme. Edhe pse subjektet dhe heronjte e preferuar te Kadarese jane lokale, domethenia dhe rendesia e tyre jane pa dyshim universale.
Struktura mahnitese e veprave te tij karakterizohet nga larmia e zerave, nje bashkim kontradiktash e paradoksesh qe ndikojne fatin e kolektivit dhe shprehin mjerimin e individit.
Duke qene te ndergjegjshem per karakterin unik te angazhimit te tij humanitar, vendosem t’i japim ketij autori çmimin “Jerusalem”, per te vleresuar lirine e njeriut, e cila eshte nen kercenim te vazhdueshem ne shoqerine bashkekohore.
Shkrimtari i madh foli dje ne nje interviste ne emisionin “Shqip” te “Top Channel”, per çmimin “Jerusalem”, letersine, Shqiperine dhe Kosoven …
Une e thashe dje edhe ne fjalim, qe Shqiperia eshte shteti i fundit ne hapjen e dosjeve sekrete.
“Liria eshte gjeja me sublime qe ka krijuar njerezimi, madje qendron mbi vete njerezimin. Nese mund te mburret njerezimi me diçka, eshte se ka krijuar paradigmen e lirise, por qe ai ende nuk e arrin dot. Njerezimi eshte nen nivelin e lirise”, keshtu u shpreh shkrimtari i njohur, Ismail Kadare, gjate nje interviste ne emisionin “Shqip” te “Top Channel”, duke perseritur fjaline qe tha gjate ceremonise se marrjes se çmimit ne Izrael, se “Shqiperia eshte shteti i fundit ne hapjen e dosjeve sekrete”. Shkrimtari vjen me poshte me nje interviste te ndjere per letersine, Shqiperine dhe Kosoven …
Ishte nje ceremoni e jashtezakonshme ceremonia e çmimit, ne YMCA, Jerusalem. Çfare lloj çmimi eshte ky ne kategorine e çmimeve te tjera qe ju keni marre?
eshte e vertete qe dimensionet e kremtimit te tij jane shume te ndjeshme, shume te fuqishme. Ishte Presidenti i vendit, i cili foli relativisht gjate, gje e rralle, dhe foli si profesionist, duke analizuar vepren ne menyre konkrete. Presidenti paraardhes, ishte gjithashtu njohes dhe mik i letersise, une e kam takuar disa here, madje nje here ka bere diçka te çuditshme. Me rastin e daljes se librit tim “Piramida”, u be nje promovim per botimin ne gjuhen hebraishte. U habita kur me thane se do ta kryesoje vete Shimon Perez. E kryesoi takimin si profesionist, me librin perpara, me nenvizime, duke theksuar ane te ndryshme. D.m.th. ne kete vend ka nje tradite shume te bukur, qe çmohet letersia ne nivelin me te larte. Ky vend ka nje status per t’u pasur zili ne bote.
Presidenti, ne fakt, me beri pershtypje kur fliste per librin tuaj “Aksidenti”. Menjehere shkova ta gjeja librin ne hebraisht. Kishte shume libra te tjere tuaj te botuar. Ketu, ju keni shume lexues …
Libri “Aksidenti” eshte nje liber imi i zakonshem, nuk eshte as nder te shquarit, as nder ata me te paktet, si te thuash. Per çudi ketu ka pasur perhapje dhe sukses te ndjeshem. Ky eshte fakt. Edhe une u çudita kur permendi disa here kete roman, si duket i ka pelqyer mjaft.
Me ka bere pershtypje, se kur kam intervistuar dy shkrimtare izraelite, Amos Oz dhe David Grossman, te dy flisnin per ju. Madje nuk harroj fjalen e Amos Oz: “Ka hapur nje dritare per mua per te njohur Shqiperine, e kam njohur nepermjet tij”.
Çfare bisede ben nje shkrimtar me nje shkrimtar tjeter?
eshte shume e lehte kur niveli i shkrimtareve eshte pak a shume i njejte, psikologjia e tyre eshte pak a shume e ngjashme. Tjeter gje eshte kur nje shkrimtar eshte teper i njohur, tjetri me pak i njohur e qe deshiron te njihet dhe beje karriere, por s’ka arritur ende.
Jeni ju i pavemendshem ndaj çmimeve? I keni marre te gjitha çmimet qe keni dashur?
Ne bote ka shume çmime, por njeriu nuk mund te dalldiset pas çdo çmimi qe merr. Çmimet kryesore dihen cilat jane, une kam marre disa, ndoshta shumicen e çmimeve kryesore, qe eshte “Man Booker Prize”, i cili jepet nga Britania e Madhe. eshte çmimi qe jep Spanja, çmimi “Princi Asturias”, por ka disa dite qe eshte bere “Princesha Asturias” ngaqe princi u be mbret. Çmimi i trete me i rendesishem eshte ky i Jerusalemit, megjithese nuk mund te thuash se eshte aq i njohur sa keta ne planin e perditshem, por eshte shume i fuqishem, i theksueshem nga ana morale, edhe temen e ka te bukur dhe jepet per lirine ne letersi. Nje çmim qe e çmojne shume sidomos shkrimtare qe vijne nga nje bote problematike, nga nje bote ende e pasqaruar mire, siç eshte bota ish-komuniste, ende me arkiva te mbyllur. Une e thashe dje edhe ne fjalim, qe Shqiperia eshte shteti i fundit ne hapjen e dosjeve sekrete.
Liria eshte gjeja me sublime qe ka krijuar njerezimi, madje qendron mbi njerezimin vet. Nese mund te mburret njerezimi me diçka, eshte se ka krijuar paradigmen e lirise, por qe ai ende nuk e arrin dot. Njerezimi eshte nen nivelin e lirise.
Ka nje debat te madh per hapjen e dosjeve. Gjithmone perseritet ky debat, duket sikur je afer dhe asnjehere nuk ndodh.
eshte nje turp qe kjo nuk po ndodh. Nuk ka asnje arsye objektive qe mos te ndodhe. Ka shume avokate te moshapjes se dosjeve qe gjejne nga menyrat me meskine per ta perligjur. Disa fillojne nga nje fraze qe duhet ta keni degjuar shpesh: ata qe bertasin me shume per hapjen e dosjeve e kane mizen nen kesule. Kjo eshte nje menyre shume dinake, vulgare dhe meskine per ta bllokuar procesin. Njerezit thone prit se une nuk po flas, mos kujtojne te tjeret se kam ndonje dosje. Jane menyra te uleta, dekurajuese. Ç’t’i hapesh? Ato jane prishur te gjitha, jane vjedhur. Asnjehere nuk ka hapje dosjesh dhe arkivash, pa nxjerre te verteta te medha, pa nxjerre te verteta te hidhura per nje shoqeri. Mirepo bllokimi qe i ka bere Shqiperia vite me radhe, justifikimet qe kane bere pseudoanalistet, ndonjehere mediat, akademiket, kane nje marreveshje dinake te pergjithshme qe kjo gje mos te ndodhe. Kjo na turperon, sepse vendet e tjera sidoqofte, mire apo keq, i kane hapur, ne jemi ne graden me te fundit ne Europe dhe nuk vazhdohet me arsyetime boshe per te kryer nje gje qe duhet kryer. Shqyrtimi i ndergjegjes njerezore eshte absolut. Nuk eshte nje luks, eshte nje domosdoshmeri, nuk eshte nje trill a kapriçio, jo eshte i detyrueshem.
Hapja e dosjeve nuk eshte kuriozitet. Çdo vend qe ka shkuar perpara, fale kesaj ka shkuar.
Pse ju mendoni qe mund ta çoje perpara Shqiperine hapja e dosjeve?
Vetvetiu e çon perpara. E nuk eshte siç thone disa se do te ndodhe tragjedi, do te ndodhe armiqesi, do te ndodhe ftohja e madhe. Jo, nuk eshte e vertete. E verteta, sado e hidhur te jete, ka logjiken e saj, ka nje gje pozitive brenda.
Ju folet per dosjet ashtu siç pranuat edhe faktin se vepra juaj ka nje problem me lirine, per shkak se eshte veper e shkruar ne roberi. I ktheheni shpesh shpjegimit te vepres suaj, e ndieni ju te nevojshme ta shpjegoni vepren, veten, Ismailin, Kadarene?
Kur je person publik, ke disa detyrime. Une mund te them mos me çani kryet, merruni ju, beni ç’te doni, une jam shkrimtar e nuk merrem, por here pas here duhet te merresh, kur mashtrimi behet kaq publik, kur kalon çdo kufi, saqe eshte mekat ta lesh te perhapet akoma me shume. Me vjen turp ta permend si shembull se eshte fare vulgar, por eshte hapur nje legjende sikur une paskam share refugjatet shqiptare. U be gati gje zyrtare, u detyrova te nderhyj dhe nuk ia dola. Mashtrimi ishte aq i forte, saqe e mundi te verteten. Kohet e fundit ndodhi nje ngaterrese me nje reviste te huaj, i doli emri dikujt, e ky mashtrim u vu ne reviste nderkombetare. Revista me pas kerkoi ndjese. eshte mire, kur ka raste te tilla, te nderhysh.
Rasti i shkrimtareve qe kane krijuar ne jo liri, ne roberi, kjo eshte gjithashtu nje nga rastet e mashtrimeve, qe kane prirje te behen zoteruese. Thuhet se ne qe kemi shkruar ne ate kohe, vetvetiu kemi bere letersi te keqe ose letersi qe s’ka pse te jetoje me. Ky problem duhet sqaruar. Letersia eshte absolutisht shperfillese nga regjimi shoqeror, regjimi mund t’i bjere ne qafe, mund ta fuse ne burg, ta pushkatoje shkrimtarin, ta torturoje, por s’ka ç’i ben letersise, nuk e ndryshon dot letersine. Fakt qe ne kohen e Stalinit, ne ish-Bashkimin Sovjetik, jane bere tmerret me te medha dhe prape shkrimtaret me te shquar te shekullit jane ata qe kane jetuar nen presionin stalinist. Letersia eshte kundershtim i tiranise. Nese eshte letersi normale, eshte antitiranike. Vetem letersia e keqe nuk eshte as antitiranike, nuk eshte asgje ne te vertete.
Ne fakt nuk kane dashur te thone se letersia juaj ishte e keqe, kane dashur te thone se letersia juaj, ju ben juve perfaqesues te realizmit socialist …
Kjo s’ka asnje kuptim. Çfare kuptimi ka realizem socialist? Realizem i kohes se socializmit, eshte fare normale. Letersi e kohes se komunizmit. Letersi e realizmit socialist eshte letersia qe u krijua ne ate kohe. Kjo fjale as e demton, as e justifikon, as e lavderon, nuk ben asgje, eshte thjesht nje term qe e tregon, asgje tjeter. Ketu jane thjesht spekulime te pafundme qe behen. Disa thone se na mbyten keta shkrimtaret e realizimit socialist, disa thone se keta kane mbetur po keta korifenj edhe sot. Po kush i cakton keta si korifenj? Letersia ka ligjet e saj, s’ke ç’i ben ti si shtet. Letersine nuk e prish dot regjimi, letersine e prishin vete shkrimtaret. Pra, n.q.s. nje regjim fabrikon shkrimtare te pandergjegjshem, vetem ata mund ta prishin letersine. Ashtu si nje mur nuk ke nevoje ta rrezosh duke e goditur me top, me artileri, por i ve tulla te keqija, qe kur te kaloje pak kohe, te rrezohet vete. Pra po ne mund ta prishim letersine, po ne mund ta ndreqim. Ne jemi pergjegjes per te keqijat e saj, ne kemi meriten per te mirat e saj, ne shkrimtaret. Askush tjeter.
Po demokracia çfare ndikimi ka te letersia?
Per çudi as demokracia, as liria, qe eshte gjeja me sublime ne bote, nuk e permireson dot letersine, ky eshte vertetimi i kumit te pavaresise se saj.
Dua t’i rikthehem edhe njehere momentit qe eshte folur per njerezit qe ikin, per njerezit qe lane Shqiperine. eshte shkruar shprehimisht, Ismail Kadareja tha se ata jane jashteqitja e kombit …?
Kur ndodhi ikja e refugjateve, akuza ishte e tmerrshme, sepse doli qe shkrimtari me i shquar shqiptar e quajti brezin e ri qe le Shqiperine ate qe thate juve, s’dua as ta permend. Kjo ka ndodhur ne fund te veres se ’90-s, kur per 2-3 jave une do te ikja vete. Kur kam ikur, kam bere nje himn per kete, per djemte e vajzat qe lane Shqiperine ne ate menyre tragjike dhe e botova ne shqip e ne frengjisht. Thashethemi u perhap, ne fillim per te ekuilibruar kete gje, pas kesaj thashethemi u shumefishua ne forme hakmarrjeje kunder shkrimtarit. Shkrova diçka vertet tronditese, e kam botuar disa here, duke e pershkruar tablone me dramatike qe kam ne letersine time, naten e ikjes se refugjateve shqiptare. Mashtrimi ka fituar mbi kete fakt. Dhjete here mund te kem nderhyre per ta korrigjuar kete trillim, e pamundur, trillimi triumfonte gjithmone. Kur u perserit edhe ne nje reviste nderkombetare, u be nje skandal ende i pasqaruar plotesisht. Diktatura eshte jashtezakonisht hakmarrese, edhe e rrezuar eshte hakmarrese, ka mekanizmat e saj qe veprojne, eshte nje fryme qe ka mjete konkrete per te vepruar.
Çfare e mban akoma gjalle kete fryme?
Kete e mban nje mllef i madh, nje deshperim i madh qe Shqiperia s’eshte me e tyre. Ka shume njerez qe nuk e duan kete lloj Shqiperie, njerez qe thone: Shqiperia mos qofte. Nuk e duan per disa arsye, se kane humbur privilegjet e tyre, kane humbur pushtetin qe kishin, kane humbur arrogancen e tyre, kane humbur gjithçka, gezohen kur ketij vendi i shkojne keq punet, shpirti ua do, qe meqe nuk e gezuan ata Shqiperine, mos ta gezoje askush.
Kjo eshte gjeja me e keqe qe po ndodh ne Shqiperi, nje fryme mosbesuese, nje fryme e theksuar kultivimi deshperimi, e mungeses se shpreses. Po te shikosh njerez krejt normale, ndonjehere, kur i pyet, pse ikni nga Shqiperia, thone: Se kemi humbur shpresen. Ç’shprese? Ai nuk di ç’eshte shpresa, koncepti shprese. Çfare shprese humbi ai njeri i thjeshte, qe le shtepine e vet, le token dhe ia mbath te arrije ne Vlore, sepse u hapen fjale se ka dy anije. Si shkon me gra dhe femije, ky njeri?
Po mos ndoshta nuk ka asgje çfare t’i mbaje ne atdhe …
Popujt nuk jetojne me filozofira apo kalkulime, a ka gje qe me mban ne kete vend apo s’ka. Ngulitja e qenies njerezore eshte e natyrshme, qyteterim do te thote ngulitje. Ne fillim kane qene dy rryma qe jane ndeshur, nomadizmi, ata qe donin te ecnin vazhdimisht, mos nguleshin askund dhe ata qe u lindi ne koke ideja qe te rrine ne nje vend. Kane luajtur nje rol te madh ne ngulitje grate, e me specifikisht grate shtatzena, sepse nje grua shtatzene nuk ecen dot. Mesa duket ato miliona gra anonime ne bote, ne miliona menyra, kane ushtruar trysni te burrat qe mos te levizin. Keshtu linden dy rryma, nomadet dhe sedentaret. Keta u bene armiq per vdekje, ata qe kishin atdhe, ata qe s’kishin atdhe, s’donin te kishin atdhe. Ajo qe quhet ngulitje eshte nje nga paradigmat e njerezimit, ngulitja, liria, qyteterimi. Keshtu lindi qyteterimi, u rrethua ai vendi ku do te rrime, ta mbrojme ate vend, te kemi varret, te kemi kujtimet, keshtu u krijuan gjuhet, kujtimet historike, ai vullneti perbashket qe njerezit te rrine bashke, te jene te afert per njeri-tjetrin.
Me 1999-n kam qene ne Paris, ne shtepine tuaj, ndersa po bombardohej Serbia, atehere ju kishit friken e luftes, por edhe shpresen e krijimit te shtetit te Kosoves. 16 vjet me pas jemi ne Jerusalem, nderkohe Kosova po zbrazet …
Te them te drejten nuk pretendoj te shpjegoj misteret e kesaj bote, per mua eshte nje mister ose ka pamjen e nje misteri, perderisa organizmat qe jane pergjegjes per kete gje, qe duhet te jepnin shpjegime, nuk po japin. Kjo eshte nje ethe e pakuptueshme. Si e humben shpresen keta njerez te Kosoves kaq shpejt? Ç’duhet te thote Greqia qe ka 300 miliarde borxhe dhe s’di ku do t’i gjeje parate, e perseri nuk po e humb shpresen. Pra ketu po ndodh diçka e pashpjegueshme per mua. eshte e vertete qe kushtet ekonomike luajne rolin e tyre, por vetem marksizmi e shpjegon çdo gje me kushtet ekonomike. Po ndodh diçka jonatyrale, diçka qe eshte kunderthenese me tere ate flijim te madh qe beri Kosova per te fituar lirine. Nuk ikin njerez te nje kategorie te caktuar, ta zeme po ikin filozofet, sepse nuk paska nivel te mjaftueshem filozofik ne Prishtine, per te zhvilluar idete e tyre, ose po ikin disa kategori njerezish te caktuar, qe paragjykohen normalisht etj. Ketu po ikin njerez te te gjitha kategorive, po ikin njerez te thjeshte, pleq, femije, gra te martuara, edhe grate shtatzena, qe eshte ne kundershtim me ate qe thashe ne fillim, me ligjin numer nje te qyteterimit. Çfare logjike i shtyn? Nuk gjej shpjegim.
Po serbet, duan te thone se shpjegimi eshte se shqiptaret nuk e bene dot shtetin.
Serbet sigurisht nga kjo gje nuk mund te kene veçse nje lloj kenaqesie, qe keta njerez nuk paskan nje lloj problemi me lirine, se lirine e paskan. Ka disa teori serbe. E para se po behet nje shtet islamik ne Europe, duke u shtuar xhamite ne Kosove, duke u shtuar predikimet, rrjetet sociale fetare, radikale disa here, sigurisht eshte nje kenaqesi per serbet qe u del nje profeci e tyre. Kjo eshte e çuditshme, paskan vuajtur vertet shqiptaret nga mungesa e xhamive qe ishin te pakenaqur? Jo, shqiptaret kishin mungese te tmerrshme lirie, nuk kishin mungese xhamish. Nuk besoj kurre se problemi mund te jete shtruar se ka qene problem fetar, qe kosovaret ndiheshin keq se u ndaluan xhamite, kosovaret ndjeheshin keq se i priste burgu, se duhet te flinin naten me shtepi te hapura qe te hynte policia. E gjitha kjo eshte nje mashtrim per te krijuar nje alibi kunder lirise, d.m.th. zevendesojne koncertin e lirise me nje koncept fetar, nje gje e pavertete krejtesisht. Une nuk besoj kurre.
Por ju i druheni krijimit te nje shteti islamik ne Ballkan, ku perfshin Shqiperine, Kosoven, Malin e Zi, Maqedonine. I druheni rritjes se numrit te xhamive, financimit?
eshte nje problem shume delikat, pasi spekulimi qe mund te behet eshte sheshit. Çdo diskutim rrezikon te marre frymen e mashtrimit brenda. P.sh. per mua flitet shpesh, se Kadareja u ka bere thirrje shqiptareve te behen katolike te gjithe. Ky eshte thjesht nje mashtrim dhe te vjen keq kur e degjon nga njerez me autoritet fetar, nga klerike ne Kosove, e kam degjuar vete disa here, bashke me mallkimet per mua, ky tradhtar i kombit etj. Une kam thene absolutisht nje gje qe eshte krejt tjeter. Kam pershkruar nje takimin tim me Ramiz Aline, ku eshte hapur biseda e fese dhe i kam thene shefit te shtetit ne ate kohe, se Shqiperia eshte ne pozite te veshtire dhe nder veshtiresite kryesore ishte afrimi me Europen e nder to ishte dhe lejimi i fese.
Thashe qe te nisi hapja e kishave per minoritaret greke, ne e pranojme qe ata jane kombesi greke dhe kane dyfish te drejte te kerkojne te paret, kisha, siç i ka vendi i tyre, Greqia. Me pas te vazhdojne me kishat e tjera, e me pas me xhamite. Mendimi eshte qe vetvetiu duke u afruar me Europen, mes shqiptareve do te shtohej numri i ateisteve. Parashikimi im nuk doli, nuk ishte i vertete.
Sepse, mesa duket, shqiptaret nuk po zgjedhin kombin ne vend te fese …
Ne Shqiperi eshte gati akuze ose turp te perdoresh fjalen komb ne menyre pozitive. eshte ne koken e krimbur te disa pseudomoderneve tane. Perpara ka qene toka, atdheu, dalengadale ka evoluar, e kombet jane relativisht te rinj, por kjo s’do te thote se ne nuk kemi te drejte te themi se jemi komb. Mendoj se nje nga te keqijat e shqiptareve eshte se e duan me pak se te tjeret kombin. Kombi eshte nje strukture e verifikuar nga historia sot, e pranuar nga historia moderne. Nuk eshte e persosur si strukture. Ne emer te tij jane bere spekulime, por spekulime ka me çdo koncept te shenjte, spekulime te medha jane bere me lirine, te gjithe tiranet e perdorin fjalen liri, te gjithe tiranet spekulojne me fjalen popull, sepse me gjerat e shenjta spekulohet. Pra, me fjalen komb, jane bere krime, kjo eshte e verteta, por eshte vertetuar njekohesisht qe ne boten e sotme struktura e kombit eshte me e pershtatshmja per te mbajtur ne kembe lirine e nje populli, pasi liria eshte nje koncept kaq i brishte, kaq sublim, kaq madheshtor, saqe asnje strukture nuk e perballon dot. Sot fjala komb nuk eshte fjale turperuese, Europa zyrtarisht quhet Europa e kombeve, familja e kombeve.
Kombit ju drejtuat ne fakt kur ndodhi tragjedia e “Charlie Hebdo”, duke thene se shqiptaret e kane mire te qarte se jane europiane. Ç’ishte ajo nevoje per te thirrur ne ate moment?
Ka nje keqkuptim ne Shqiperi se çfare jemi ne. Pas asaj rilindjeje te ndritur shqiptare, qe u ndertua e gjitha per dashurine e Shqiperise ndaj kontinentit te vet qe e kishte humbur dhe e rigjeti, filloi nje proces i kundert, pas renies se komunizmit, venia ne pikepyetje se çfare jane shqiptaret, ç’identitet kane. A jane europiane apo nuk jane? Kjo eshte nje teze thellesisht armiqesore. eshte teza baze e Cubrilovic, shqiptaret nuk jane europiane, duhet te ikin nga Europa. Ai e thoshte hapur se duhet te shperngulen qe te shpetoje Europa nga nje rrezik i ardhshem. T’u bejme thirrje sidomos klerikeve te Kosoves qe t’i bindin familjet shqiptare te shkojne ne Turqi se atje eshte me mire per ta se ketu, me nentekstin qe shqiptaret nuk jane europiane. Nese eshte e nevojshme, ka thene Cubrilovic, te sjellim hoxhe nga Turqia qe t’i bindim shqiptaret sa mire eshte ne Turqi, e t’u behen lehtesimet e nevojshme, me trena, transport etj., madje t’i jepet dhe shperblim per te ikur. Une mendoj se eshte urgjent ribotimi i draftit te tij rreth 40 faqe. eshte botuar ne kohen e Zogut nga nje patriot i madh shqiptar, pikerisht per te pare shqiptaret se çfare i kercenon. eshte e hidhur kjo qe po them, por ky eshte nje projekt i vjeter per zbrazjen e trojeve shqiptare nga shqiptaret. eshte e njejta gje qe vazhdon prej qindra viteve.
Po ketij fataliteti a mos i japin nje dore dhe vete shqiptaret?
Po, sigurisht. Sigurisht nuk behet asgje pa shqiptaret, sigurisht jane ata qe e nxisin kete propagande qe ndodh. Kush shkon shtepi me shtepi çdo nate qe u thote ikni, nisuni, se ju ndihmojme ne? Ç’jane keto agjenci qe mbushin autobuse? Nuk e di ky shtet se çfare po ndodh. Nuk e marr dot me mend. Duhet te rrinte pa gjume administrata e Kosoves nga kjo gje, ata qe quhen barinjte e Kosoves, udheheqesit e Kosoves, une nuk e di ç’bejne, ndoshta rrine vertet pa gjume dhe po i akuzoj pa te drejte.
Po Shqiperia, çfare roli ka?
Sigurisht edhe Shqiperia ka pergjegjesine e saj, per çdo gje qe ndodh me shqiptaret, brenda saj, por edhe jashte saj. Duhet ta kete te qarte, duhet te ndikoje. P.sh. ne jemi ne Jerusalem, ky qytet i vogel, por qe merret me tere boten, preokupohet, nuk e ze gjumi, nuk e ze gjumi per hebrenjte ne te gjithe boten. Pse ne te mbyllim syte, siç po ndodh.
Ne fakt, ne nuk e dime se çfare mund te ndodhe nese jemi bashke, nese jemi treg, nese komunikojme.
Ne nuk dime shume gjera, por se paku te dime ate qe me duart tona mos e prishim ate çfare kemi. Shpesh degjojme ne shtyp qe ka pese milione shqiptare ne Turqi. Kur kane shkuar keta pese milione shqiptare? Si keta pese milione shqiptare ne Turqi nuk paskan nje shkolle, nuk paskan nje gazete, nuk paskan nje rreth kulturor? Ndodh kjo ne bote? Dhe pse heshtim per kete?
Se kemi folur pa fund per Greqine, por jo per Turqine.
Por edhe Greqia, problemi i çameve une nuk e di sa sqarohet vertet.
Kjo shperngulje e çameve si u be? Çameria eshte katandisur ne nje gje te vogel fare, ne krahasim me çka qene. Ndaj duhet permendur roli i shqiptareve, roli i marreveshjeve te fshehta qe jane bere.
Dua te rikthehem edhe nje here te çmimi, çmimi qe ju moret ne Izrael, fakti qe permendet ne gazetat e rendesishme te Izraelit, se eshte hera e pare qe nje mysliman merr çmimin e madh te Jerusalemit.
Ju e dini se une nuk besoj se do ta merrja çmimin per kete arsye, nuk besoj se luan ndonje rol, te pakten per mua jo, per shqiptaret jo. Une jam nje shqiptar dhe kur vjen fjala per besimin fetar, kam nje nga kater besimet qe ekzistojne ne Shqiperi, por kaq. Mesa duket per nje kategori ketu ka nje lloj kuptimi simbolik, kuptimi eshte pozitiv, eshte nje deshire per afrim, deshire per mirekuptim, komunikim.
Nderkohe, nuk ishte çelesi i fjalimit tuaj fakti se jeni mysliman, çelesi i fjalimit tuaj ishte nje keqkuptim i madh ballkanik se kush mbrojti me shume hebrenjte.
Do te perdorja nje paradoks te vogel, keqkuptim i bukur do ta quaja, qe meriton nje urim. Ne vend se te benim sherr se kush denoncoi me shume hebrenj, nje sherr i mbrapshte, i keq, i turpshem, po bejme nje sherr te kundert, kush i mbrojti me teper. Ne qofte se ky eshte nje stil i ri vizionimi ne Ballkan, do te ishte nje gje e mrekullueshme. Nuk jam kaq optimist sa ta pranoj, por nje prirje e mire eshte, prandaj e permenda si nje prirje pozitive ne gadishullin e shquar per prirje negative.
Shqiperia, ne fakt, eshte zyrtarisht e pranuar si nje vend qe i ka mbrojtur hebrenjte, nuk ka me dyshime.
Shqiperia, Danimarka, Bullgaria jane tri shtetet e pranuara zyrtarisht ne mbrojtjen e hebrenjve, Shqiperia eshte ne vendin e tre te pareve. Ka shume shtete qe kane dashur ta marrin kete status, por nuk e kane marre. Hebrenjte jane shume te kujdesshem dhe bejne mire qe nuk duan te besojne se nuk ka pasur mbrojtje atje ku nuk ka pasur.
Libri juaj i fundit, “Mengjeset ne kafe Rostand”, eshte nje nevoje per t’u shpjeguar?
Letersia nuk ka asnje detyrim per te shpjeguar gjera, absolutisht. Mjere ajo letersi qe eshte e detyruar te krijohet per te shpjeguar.
Mua me beri shume pershtypje mbyllja, dedikimi ndaj vajzave, por atyre vajzave te cilat ne nuk i permendim. Nje poezi me vete per ato, vajzat e rruges.
E kam pasur gjithmone kete, s’do ta quaj obsesion, kete ndjeshmeri per vajzat dhe grate shqiptare, te cilave kombi shqiptar u ka nje detyrim te madh moral.
Do te vazhdoje nje kohe te gjate derisa ta shlyeje ne art, duke rikujtuar fatin e tyre gjithmone me te veshtire sesa pjesa tjeter e kombit. P.sh., po flitet ne Kosove, por eshte folur shume pak per ate barre qe u ra vajzave dhe grave shqiptare, barra e tyre e perdhunimit, u mbajt heshtje, e demtueshme kjo per lirine e Kosoves. Gjithmone ka qene nje barre qe vajzat shqiptare dhe grate shqiptare e kane mbajtur ne heshtje dhe prandaj une kam shkruar ate version ne fund te librit, ate version te Ures se Qabese. S’kam ndonje merak qe te ruaj nderin e kombit ose ta perlyej duke permendur prostitutat shqiptare. Madje ne nje studim per Dante Aligerin e kam mbyllur me nje prostitute shqiptare qe e ka emrin Beatriçe, qe duket paradoks i madh, figuren me te hyjnueshme ne letersine boterore, nje klient italian me nje prostitute shqiptare qe e pyet si e ke emrin, e ajo i thote Beatriçe. E di ç’do te thote Beatriçe? E di, i thote ajo, e kam mesuar ne shkolle. Duket kuriozitet, por eshte nje tragjedi, tregon nje ndriçim te brendshem te nje populli.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn