als_Latn lit_Latn uzn_Latn
SHQIPTARĖT Nė Mal tė Zi: Politika e Shumicės ndaj Pakicės gjatė Kalimit nė Demokraci
Rochester, Michigan, mė 1 nėntor, 2014 Konferenca e Dytė NDėrkombėtare mbi Shqiptarėt nė Mal tė Zi pėrfundoi sot nė Universitetin e Oakland me njė paraqitje historike tė kėrkimeve shkencore. E organizuar nėn pėrkujdesjen e me mbėshtetjen e Departamentit tė Shkencave Politike dhe tė Programit tė Studimeve Ndėrkombėtare, sė bashku me disa Shoqata Shqiptaro-Amerikane, nė zhvillimet e kėsaj conference morėn pjesė student, shkollarė, udhėheqės tė bashkėsisė Shqiptaro-Amerikane, figura tė spikatura tė biznesit dhe tė politikės nga Shtetet e Bashkuara dhe nga Europa.
Konferenca e kėtij viti mblodhi bashkė kėrkues nga fushat e ndryshme tė studimit, tė sė drejtės ndėrkombėtare e tė qeverisjes, qė u bėnė bashkė me analizue dhe vlerėsue problemet e cėshtjet qė janė tė pazgjidhura tash sa kohė dhe qė preokuppojnė Shqiptarėt nė Mal tė Zi. Qė nga folėsit kryesorė tek nuk numri I madh I propozimeve pėr pjesėmarrje qė u paraqitėn, Konferenca pėrfoundoi me sukses tė plotė. Duke ndėrtuar mbi konferencėn e parė tė zhvilluar nė NYU nė vitin 2012, kjo konferencė vazhdon tiu ofrojė shkollarėve, kėrkuesve e studjuesve mundėsinė pėr me paraqitė e me diskutue problemet e shumta lidhur me politikat e dėshtuara tė Malit tė Zi pėr tė pėrfshirė dhe pėr tė trajtuar sin duhet edhe pakicėn Shqiptare qė jeton nė trojet e veta.
Nė konferencė u paraqitėn kėrkime qė provojnė se bashkėsia shqiptare nė Mal tė Zi vazhdon tė viktimizohet nga poltiikat shtetėrore malazese qė synojnė asimilimin e tyre tė dhunshėm dhe emigrimin pėrmes mundėsive tė kufizuara pėr edukim e punėsim, prapambetje e qėllimte ekonomike, mungesė e decentralizimit tė qeverisjes dhe programeve tė tjera qeverisėse qė kanė si synim qė tė mbysin e zhdukin gjuhėn, kulturėn dhe trashėgimninė shqiptare. Paraqitėsit demonstruan me sukses se si shumė nga premtimet e angazhimet e Malit tė Zi pėr tė mbrojtur pakicat nuk janė zbatuar dhe nuk janė pėrkthyer apo pėrfshirė nė legjislacionin e MAlit tė Zi apo nė politikat qė ndiqen. Si rezultat, tė dhėnat konfirmojnė se frika e shqiptarėve se vendi I tyre ne njė bashkim tė Malit tė Zi me Europėn, nuk do ta pėrmirėsojė statusin e tyre tė ardhshėm ėshtė legjtiime. Po ashtu, kjo konfirmoi frikėn e tyre se kėto objektiva do tė arrihen pėrmes njė programi tė premtimeve e flajėve boshe tė cilat do tė fshehin realitetin e shkeljes sė lirive tė njeriut dhe tė drejtave tė barabarta, deri sat ė arrihet nė pikėn qė popullsia etnike shqiptare nuk do tė jetė mė factor me peshė nė politikėn e Malit tė Zi.
Konferenca paraqiti dy punime kryesore nga profesorėt Viktor Ivezaj dhe Shinasi Rama, si dhe njė numėr tė ndjeshėm paraqitjesh nga folėsit qė diskutuan mbi njė numėr problemesh e cėshtjesh lidhur me identitetin e shqiptarėve, politikat e pakicės, dhe influencat e huaja dhe shtetet amė.
Mbas fjalės mirėseardhėse nga Prof. Paul Kubicek dhe prof. Ivezaj, Prof. Shinasi Rama (NYU) analizoi evolucionin e identitetit tė malaziasve dhe duke sjelle evidencė historike argumentoi se malaziasit janė njė grup etnik kompleks qė kishin dy elemente tė pėrbashkėta, luftėn kundėr Otomanėve dhe fenė ortodokse. Mirėpo, Nė rrogėn e shndrrimit tė tyre ne komb, ata nuk u bėnė njė etni, por ata u lidhėn me idene e shtetit, dhe nė kėtė process tė zgjerimit tė shtetit, por edhe gjatė pavarėsisė e mė pas, ata nuk janė ndalur asnjeherė nga pėrpjekja pėr tė spastruar pakicat e ndryshme. Tani, shteti Malazes, po rreket tė ndėrtojė kombėsinė dhe etninė malazese duke bėrė njė pėrpjekje tė madhe pėr ti asimiluar tė tjerėt nė kombėsinė malaziase. Nė rastin e shqiptarėve qė nuk ndajnė me ta as fenė, as traditat, as lidhjen me shtetin, e as gjuhėn, rruga qė po ndiqet ėshtė pėrcaj e sundo, asimilimi e pėrjashtimi I studjuar pėrmes emigrimit etj. cka edhe ka pasoja tė rėnda pėr ta si pakicė qė jeton nė trojet e veta, ashtu dhe pėr Malin e Zi evtė radhmen e tij demokratike.
Profesor Viktor Ivezaj (WSU) paraqit njė teori tė dyfishtė dhe argumentoi se diskriminimi etnik I shqiptarėve nė Mal tė Zi ėshtė pasojė e polarizimit etnik njė metodė e pėrdorur nga shteti dhe qė nuk ėshtė rezultat I urrejtjeve tė vjetra etnike, sic paraqitet nė literaturė. Prof. Ivezaj, thotė se nė sė kjo politikė e polazimit etnik nuk ndalohet, atėherė pakica shqiptare nė Mal tė Zi do tė vazhdojė qė tė ushqejė njė qėndrim negative ndaj shtetit, dicka qė kur tė shprehet publikisht do ta kapė Malin e Zi nė befasi dhe do tė pasoja negative pėr zhvillimet shoqėrore, politike dhe ekonomike nė atė shtet.
Dr. Nail Draga (Qendra Kulturore, Ulqin) ofroi njė analizė tė vecantė e tė thelluar tė regjistrimeve tė popullsisė tė bėra nė Malin e Zi nė periudhėn 1948-2011. Ai paraqiti tė dhėna tė pakontestueshme se numrat e popullsisė zyrtare tė Malit tė Zi, nuk e pasqyrojnė si duket gjendjen e popullsisė aktuale. Duke vėnė nė dukje tė meta e gabime nė mbledhjen, analizmin e raportimin e tė dhėnave, Dr. Draga argumenton se gjithcka tregon se metodklogjia e pėrdorur nga Zyra e Regjistrimti tė Popullsisė nė Mal tė Zi synon qė tė zvogėlojė numrin e poipullsisė shqiptare deri nė atė pikė sa ata tė kthehen nė njė factor krejt tė parėndėsishėm politik.
Doktorante Agata Biernat (Nicolaus Copernicus University, Turin Poland) nė punimin e saj analizoi politikat e vetėqeverisjes nė rajonin e MAlėsisė. Nė kėtė Punim, ajo shpejgoi dhe paraqiti metodat e ndjekura nga shqiptarėt pėr tė influencuar sistemin politik nė Mal tė Zi pėr me arritė qėllimet e tyr edhe me e rivendosė komunėn e Tuzit.
Dr. Sabina Osmanovic (Universiteti i Shkodrės dhe Universiteti I Tiranės) paraqiti njė analizė tė mbėshtetur nė njė pyetėsor qė ajo e kishtė mbledhur rajonet e banuara me shqiptarė tė MAlit tė Zi. Nė analizėn e saj, Dr. Osmanovic sqaroi se si njė numėr pyetjesh dhe pėrgjigjet e dhėna hedhin njė dritė tė re mbi pritshmėritė e shqiptarėve para referendumit pėr pavarėsinė dhe perceptimet e tyre mbas pavarėsisė. Duke krahasuar pėrmes njė numri tė ndjeshėm pyetjesh (a) premtimet qė Malazesėt kishin bėrė para referendumit pėr pavarėsi nė vitin 2006 dhe (b) pėrgjigjet e tyre se sa kishte arritur Mali I Zit ė pėrmbushte kėto premtime tetė vjet mė vonė, nė vitin 2014, dr. Osmanovic argumentoi se shqiptarėt janė tė diskriminuar dhe tė pa integruar si duhet nė tė gjithė sferat e jetės ekonomike, politike dhe shoqėrore dhe, cka ėshtė mė ė erėndėishme, Mali I Zi, nuk e ka mbajtur premtimin pėr njė tė ardhme mė tė mirė e tė barabartė pėr tė gjtihė shqiptarėt.
Dr. Angjell Gojcaj (University of Shkodra) paraqiti njė analizė bashkėkohore tė politikave sociale dhe shtetėrore diskriminuese qė tashmė janė tkonsistente nė kohė tė ndjekur nga qeveria e Malit tė Zi. Duke ndjekur njė ligjikė institucionaliste, Dr. Gojcaj, u pėrqėndrua nė tre llojet e ndryshme tė tė drejtave tė pakicės shqiptare e drejta e simboleve kombėtare, e drejta e pėrfaqėsimit politik, dhe e drejta e punėsimit. Duke u mbėshtetur nė statutet e tė konvetat e tė drejtės ndėrkombėtare, mongrafitė dhe raportet e ndryshme tė paraqitur, ai e provoi nė mėnyrė tė pakundėrshtueshme praninė e trajtimit diskriminues tė shqiptarėve dhe tė grupimeve tė ndryshme qė pėrfaqėsojnė shqiptarėt nė Mal tė Zi.
Doktorant Grid Rroji (CUNY) ekzaminoi efektet e mbėshtetjes sė vakėt tė shtetit shqiptar pėr tė drejtat e pakicės etnike shqiptare nė Mal tė Zi, si dhe pasojat qė ka pasur kjo sjellje pėr stabilitetin rajonal dhe sigurinė. Rroji, mbeshteti argumentin se pėrkeqėsimi I tė drejtave njerėzore nė Mal tė Zi, sė bashku me mungesėn e mbėshtetjes sė Shqipėrisė pėr pakicat kombėtare shqiptare nė shtetet fqinjė, paraqet njė rrezimk tė vazhdueshėm pėr tė ardhmen e shqiptarėve por edhe pėr stabilitetin e mAlit tė Zi dhe sigurinė rajonale.
Prof. Paul Kubicek (Oakland University) vlerėsoi rolin e Bashkimit Europian nė lidhje me statusin e shqiptarėve etnikė nė Mal tė Zi. Duke e ndjekur kėtė rol nga kėndvėshtrimi I tė drejtave tė minoriteteve, si dhe duke ndjekur qasjet e shqiptarėve ndaj BE dhe Malit tė Zi, Prof. Kubicek, ofroi njė listė tė prioriteteve dhe bėri disa sugjerime tė vyeshme se cilat rrugė duheshin ndjekur pėr tė siguruar qė qeveria e MAlit tė zi dhe strukturat e tjera, si dhe shoqėria civile ti respektonin tė drejtat e shqiptarėve. Ai argumentoi se megjithėse Mali I Zi dukej sikur I respektonte te drejtat e shqiptarėve, nė fakt gjendja ishte tjetėr, dhe se ka shumė problem tė lidhura me tė drejtat e minoriteteve tė cilat duhet tė adresohen nga Mali I Zi pėrpara se ky shtet tė bėhet I gatshėm pėr tu integruar nė Bashkimin europian.
Profesor Shinasi Rama analizoi rolin e diasporės shqiptare nga Mali I Zi dhe tregoi cilat janė ndjekur nga kjo diasporė pėr tė ndikuar nė administratėn amerikane dhe nė organizatat e tjera. Duke shpjeguar rolin nė rritje tė diasporės, Prof. Rama e vuri theksin tek roli nė rritje I diasporės pėr kushtėzimin e sjelljes sė politikanėve dhe ndėrgjegjėsimin e bashkėsisė shqiptaro-amerikane, si dhe nė ndėrtimin e strukturave qė po punojnė me administratėn e mė shoqėrinė civile pėr tė pėrcuar e sqaruar gjendjen e shqiptarėve nė Mal tė Zi.
Disa organizata Shqiptaro Amerikane e mbėshtetėn dhe morėn pjesė nė konferencėn e kėtij viti pėrfshirė kėtu fondacionin Plavė-Guci, Shoqatėn Shqiptaro-Amerikane Malėsia e Madhe dhe Shoqatėn Shqiptaro-Amerikane Ana e Malit. Mbėshtetėsit qė nuk mundėn tė vinin por qė I kontribuan mbarėvajtjes sė konferėncės ishin fondi humanitar Malėsia, Fondacioni Ded Gjon Luli, Fondacioni Dom Simon Filipaj dhe Shoqata Shqiptaro-Amerikane,Kraja.
Konferenca e vitit 2014 ka pėrfunduar dhe redaktorėt po punojnė qė tė botojnė njė libėr qė tė pėrfshijė tė gjithė punimet e paraqitura nė kėtė konferencė. Pėr me tėpėr, Komiteti Organizues, po pėrgatitet qė tė organizojė Konferncėn e tretė nė Mal tė Zi, nė vitin 2016. Kjo do tė koincidojė me 10 vjetorin e pavarėsisė sė Malit tė Zi dhe qėllimi I saj ėshtė qė tė shihet mė qartė gjendja e shqiptarėve dhjetė vjet mbas pavarėsisė sė Malit tė Zi, si dhe hedhja dritė mbi problemet shoqėrore e politike qė shqetėsojnė shqiptarėt. Nė fakt, je kemi filluar tė kontaktojmė kolegėt nga Mali I Zi, Shqipėria, SHBA, UK, dhe Kosova pėr tė siguruar qė konferenca e vitit 2016 do tė jetė njė sukses I plotė.
Komiteti Organizues dėshėron tė falėnderojė tė gjithė ata qė e bėnė kėtė konferencė njė sukses tė merituar dhe nė vecanti, paraqitėsit, Shoqatat Shqiptaro-Amerikane, dhe Organizatėn e Studentėve Shqiptaro-Amerikanė. Urojmė qė tė takohemi sėrish nė vitin 2016.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn