als_Latn dik_Latn sag_Latn
Veprimtaria u zhvillua nën kujdesin e Shoqatës Kosova Lindore (Eastern Kosovo Association) dhe kryetarit të saj, Shaban Mehmeti, si dhe Federatës Panshqiptare të Amerikës Vatra, e me mbështetjen e veprimtarëve të dalluar të çështjes kombëtare, nga Shoqata Humanitare «Medvegja«, me seli në Fully të Zvicrës, në përbërje të cilit ishin Zenel Neziri, kryetar, Fadil Selmani, sekretar, Ismet Selmani – ish kryetar, dhe profesor Jonuz Fetahu.
Të pranishëm ishin dhjetëra veta – mes tyre edhe dy autorët e monografisë, Llukman Halili dhe Dashnim Hebibi, si dhe studentë, veprimtarë dhe liderë të komunitetit, gazetarë dhe biznesmenë shqiptarë në zonën e Tri-Shtetshit.
Promovimin e hapi moderatori i kësaj veprimtarie, zoti Llukman Halili, i cili i ftoi të pranishmit të nderojnë intonimin e dy hymneve kombëtare, të SHBA dhe Shqipërisë
Zoti Llukman Halili u shpreh se kjo shoqatë me seli në Fully të Zvicrës, për vite të tëra me aktivitetet e saj në periudha të ndryshme – kontribuoi për çështjen kombëtare me miliona franga zviceriane! «Monografia «30 vjet në shërbim të kombit», tha ai, është si thirrje për sensibilizim të çështjes së gjendjes së rëndë politike të Medvegjës, e cila nga 5000 banorë që kishte para disa viteve, ka ngelur me 500 banorë sot. Largimi i shqiptarëve, sipas tij, është bërë nga presioni i politikës serbe në ato treva, duke i detyruar shqiptarët që t`i braktisin trevat e tyre, pra ikjen e mijëra shqiptarëve!
Ai bëri thirrje duke thënë: «Duhet të gjithë të kontribuojmë sot, sepse nesër do të jetë vonë!»
Kurse, kryetari i Shoqatës Humanitare «Medvegja», zoti Zenel Neziri, e ka quajtur këtë monografi për Medvegjen si pasaportën e kësaj treve – në rrjedhën e ngjarjeve, të shkruar dhe përmbledhur me shumë kujdes nga dy autorët, të cilët ai i faleminderojë në mënyrë të veçantë, së bashku me bashkë organizatorët e këtij promovimi.
Duke folur për monografinë, ai tha ky libër, është një pasaportë, për punën e madhe që ka bërë kjo shoqatë në Zvicër, për avancimin dhe mbrojtjen e çështjeve shqiptare, dhe kjo do t’i mbetet të rinjve dhe fëmijëve, që të njihen me punën e baballarëve te tyre, që ata të mos e harrojnë kontributin e tyre dhe gjuhën shqipe, për të cilën ne po ndihmojmë edhe arsimin në këtë trevë», tha Neziri, duke përmendur edhe disa nga ndihmat që kan bërë, ata për tekstet shkollore dhe shkollën e mesme atje.
Kryetari i shoqatës nuk la pa përmendur me këtë rast, edhe ndihmat e bërë në vite nga kjo shoqatë, duke u dhënë një mirënjohje edhe drejtuesve paraardhës, si edhe autoriteteve zvicerane, e popullit të saj, të cilët, tha ai, kanë dhënë një kontribut të çmuar me ndihmat që i kanë bërë në Luginën e Preshevës nga Zvicra.
«Konkretisht, tha ai, me shoqatën kulturore artistike, ne kemi mundur të ruajmë kulturën e traditën tonë në Zvicër, ndërsa me aktivitetin tonë kemi arritur gjithashtu të mbajmë gjuhën shqipe në Luginën e Preshevës – Ne kemi dy aktivitete të mëdha vjetore me nga dy mijë veta – si përvjetori i themelimit të shoqatës dhe një aktivitet kulturor e sportiv, kur ne arrijmë të mbledhim ndihma për shkollat në Medvegjë».
Në cilësinë e mikëpritësit të kësaj veprimtarie, kryetari i Vatrës, Dr. Gjon Buçaj – tha se organizata që ai udhëheqë, e ka për obligim që ta ndihmojë këtë promovim dhe punën e shoqatës Medvegja, në mënyrë që puna e tyre të jehojë edhe në SHBA – e jo vetëm në Medvegjë dhe Luginën e Preshevës, por edhe tek çdo shqiptarë .
Për, këtë, theksojë ai «Vatra, do të jetë e pakursyer në bashkëpunimin me të gjithë shqiptarët»
«Vatra, u shpreh kreu i vatranëve, e ka për nder të jetë pjesë e këtij promovimi të kësaj monografie, e cila është pjesë e historisë së shqiptarëve të asaj treve. Ne e kemi detyrë parësore – të bëmë gjithëçka, për interesin kombëtar – të ndihmojmë shqiptarët – në Shqipëri, Kosovë dhe kudo në viset shqiptare, ashtu si kan vepruar prej themelimit të saj – me figurat më eminente të kombit«, tha Dr Buçaj.
Më pasë promovimin e kësaj Monografie, e ka përshëndetur edhe Fadil Selmani, sekretar i shoqatës, i cili tha «Se jam i impresionuar për mikëpritjen tuaj – dhe organizimin e këtij promovimi – kaq të bukur, këtu në Nju Jork. Ndërsa , duke uruar që Medvegja kurr të mos mbetet e harruar, kërkojë që shqiptarët të vetëdijesohen, sepse u shpreh ai Medvegja – po kërcenohet nga zbrazsimi, prandaj duhet ndihmuar nga të gjithë ne dhe me të gjitha mjetet.»
Duke shtuar se edhe qëllimi i kryesisë së kësaj shoqate, e cila po qëndron këto ditë në New York, nuk është vetëm promovimi i kësaj monografie, por, simbas tij edhe lobimi për afirmimin e të drejtave të shqiptarëve, që jetojnë në Luginë të Preshevës, tha sekretari i saj zoti Fadil Selmani.
Vëllai i tij – ish kryetari i kësaj shoqate humanitare – zoti Ismet Selamani, ndërsa foli për këtë monografi, tha se libri është përmbledhje e aktiviteteve dhe kontributit, që kjo shoqatë, ka dhënë për çështjen shqiptare në përgjithësi, në veçanti para, gjatë dhe pas luftës në Kosovë.
«Kjo, monografi, simbas tij, të cilën shoqata humanitare Medvegja, e ka sposorizuar – përmbledh te gjitha aktivitetet e shoqatës për çështjen e Kosovës, në të gjithë Zvicrën, avancimin dhe afirmimin e të drejtave të shqiptarëve të Luginës, dhe në përgjithësi për çështjen kombëtare».
Profesor Jonuz Fetahu, i cili është pjesë e këtij delegacioni në Amerikë, tha se kyr promovim merr vlera të veçanta – ku ai promovohet nën kujdesin e bashkatdhetarëve tanë nga Kosova Lindore këtu në SHBA -vendin mik i madh i shqiptarëve, dhe të Federatës Panshqiptare Vatra, organizatës më të vjetër shqiptare strumbullare e ngjarjeve të mëdha, që kanë përjetuar shqiptarët qysh në kolonitë e para në Amerikë.
«Por, të mos harrojmë, tha ai, se ky promovim rastis edhe me 23-vjetorin e Referendumit për autonomi territoriale dhe politike të Luginës së Preshevës, referundum ky që shpresojmë një ditë do të realizohen sa më shpejt mbasi më 1 dhe 2 mars shënohet 23-vjetori i Referendumit për Autonomi Politike e Territoriale, me të drejtë bashkimi me Kosovën, kur u bë edhe deklarimi i shqiptarëve të Luginës së Preshevës për dy opsione: për Autonomi (politike e territoriale) në Serbi, dhe për bashkim me Kosovën» tha ai.
Në këtë promovim me fjalë rasti, erdhën edhe Shaban Mehmeti, kryetar i shoqatës Kosova Lindore, dhe Presidenti i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro Amerikanë, Adnan Mehmeti, shkrimtari dhe poeti nga Presheva, që nga viti 1995 jeton në Shtetet e Bashkuara, të cilët janë Lugina e Preshevës.
Ndërkaq,një përshëndetje për këtë promovim drejtojë edhe veprimtari i dalluar i çështjes çame, në Shtetet e Bashkuara, inxhinier Sali Bollati.
Në mbyllje të këtij aktivitetit e mori fjalën dhe bashkautori, zoti Dashnim Habibi, i cili falënderoi ngrohtësisht auditorin për prezencën e tyre në promovimin e veprës monografike «30 vjet në shërbim të kombit», dhe e vlerësoi lart në mënyrë të veçantë kontributin e shqiptarëve të Amerikës.
Dhe së fundi pjesëmarrësit përgëzuan autorët dhe morën autografe, si dhe nga një libër falas ku biseda vazhdoi ndërmjet pjesëmarrësve dhe mysafirëve të nderuar nga Zvicra me një fotografi të përbashkët.
Ky ishte një aktivitet mbresëlënës dhe me vlera të mëdha në sensibilizimin dhe promovimin për herë të parë të Medvegjës edhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Më poshtë, keni një galeri fotosh nga promovimi, autorët duke folur, si dhe kryesia e SHH «Medvegja», etj. /Beqir SINA – Bronx New York, presheva.com/]]>
kur të pyeta mbi pulëbardhat, kisha një qëllim, se edhe pulëbardhat, pa marrë parasysh ambientin ku jetojnë, janë kafshë kurrizore, kanë sqep të verdhë, sy të ndritshëm, pupla të bardha, krahë të përhimtë e këmbë ngjyrë portokalli dhe, njësoj si skifterët e shqiponjat, mund të shpërngulennga vendi në vend.
Më pëlqen natyra e tyre. Ndryshe nga pëllumbat e cirikokat, që jetojnë poashtu në tufa të mëdha, pulëbardhat janë krenare, të kujdesshme dhe të lidhura me njëra tjetrën. Ato jetojnë në viset bregdetare dhe,kur ngopen me mbeturinat që ua hedhin peshkatarët, kanë qejf të lëkunden mbi dallgët e detit, por jo dhe të kridhen nën ujë e t’ i lagin rrobat e tyre të bardha. Ato hanë gjithëçka: kothere të bukës, mishëra që u bien fëmijve nga duart, vezë, insekte, si dhe vegjlit e zogjëve tjerë. Rëndom sillen e mbështillen pranë detit, por s’ kanë kundër të ulen edhe nëpër fshatra e të vrapojnë prapa traktorëve që hapin brazda. Në këtë drejtim, ato janë si ne, shqiptarët, që s’ ngjitemi lart në qiell, por kënaqemi me ato që na japin francezët, gjermanët e amerikanët, sepse s’ kemi fuqi të matemi me bisha të mëdha.
Mos do të thotë kjo se pulëbardhat – ashtu si qyqet – janë parazitare dhe pritojnë të kujdesen për të vegjëlit e tyre? Jo, vëlla. Sa herë që vjen koha për të ndërtuar çerdhe e për të rritur zogj, ato mblidhen bashkë dhe e zgjedhin një vend të përshtatshëm për të lëshuar vezë. Ato zakonisht i përvetësojnë çerdhet e sorrave, çatitë e gjykatave, oxhaqet e kishave, nganjëherë edhe tavanet e shtëpive të zbrazta, ballkonet, si dhe shkurret e ndonjë parku. Derisa kullosin në brigjet e ndonjë ishulli të vetmuar apo liqeni malor, ato janë të përmbajtura sepse vetë heshtja që mbretëron rreth e përqark tyre e zbut shqetësimin e tyre individual. Por atë çast që tufa shpërngulet në periferinë e ndonjë qyteti si Malmja fillon një torturë e gjatë, të cilën askush – përpos malmoitëve të ngratë – s’e ka provuar si duhet. Të ngazëlluara nga ambienti i ri,pulëbardhat fillojnë të klithin e të zihen me njëra tjetrëngjithë natën e lume. Sëpari lidhur mevendin ku kanë ardhur, pastaj lidhur me mirëqenien e fëmijve të tyre.
Fëmijët e pulëbardhave janë shumë të padisciplinuar. Sa janë të vegjël e të zhveshur nga ai kostumi i verdhë, pika pika, ata rrinë urtë dhe hanë krimbat e dromcat që ua sjellin prindërit nga plehurishtet e ndryshme. Mjerisht, sa fillojnë ta marrin veten, ata, kundër dëshirës së prindërve, kërcejnë nga çerdhet dhe, nëse kanë fatin e mirë e nuk e thejnë qafën apo ndonjë gjymtyrë tjetër,përnjëherë turren drejt një bote që pak më parë ishte e largët, interesante, e panjohur, ndërsa tani është e afërt dhe e rezikshme për jetë.
Tani s’ ka kthim. Të trembura nga gjithë ata dykëmbësh e katërkëmbësh që sillen rreth e përqark tyre, pulëbardhat e vogla qajnë, vërshellejnë, i thërrasin prindërit në ndihmë dhe, duke kërkuar rrugë, vrapojnë përpara, edhe pse s’e kanë të qartë nga duhet t’ ia mbajnë dhe përse prindërit e tyre janë aq të xhindosur. Sikur të mundeshin të fluturonin, ato vetëtimthi do të ktheheshin prapa, por tani është vonë dhe shumica e atyre që rrëzohen nga lart, nëse s’ përfundojnë si drekë e maceve apo qenëve, mbeten sakate për jetë. Kjo s’ do të thotë se ato duhet të ngordhin nga uria apo të përfundojnë në ndonjë jetimore. Jo, jo. Falë mirësisë se atyre xhindëve dykëmbësh që, në vend se t’ ua këpusin kokat, i ushqejnë me fara, dromca të bukës, copa të mishit dhe ushqime tjera të shijshme, pulëbardhat e vogla i marrin këmbët pak nga pak dhe e gjejnë vendin e tyre në tufë, por edhe këto, njësoj si dykëmbëshëte hipur në qerre, kurrë s’ mundtë ngjiten në qiell dhe ta shikojnë botën nga lart. Ate mund ta bëjnë vetëm pulëbardhat krahshëndosha.
Përse, vallë,kam ardhur deri këtu, në Fort Lauderdale,dhe po i kujtoj pulëbardhat e Malmes,kur mundem të dal në Las Olas dhe ta harroj Malmen, t’ i harroj ”punëtorët e inkuadruar jasht atdheut”, ta harroj Shoqatën Kulturo-artistike ”Vëllazërimi”?
Arsyet janë të shumta. Ajo më kryesorja, më e sinqerta, më e dhembshura, është kjo: që ta pranoj se unë dhe miqët e mi, në orvatjet tona modeste,kishim vetëm nga një krah të shëndoshë, tjetrin e kishim të thyer.Ne hanim bukën e popullit suedez dhe ëndrronim se atë ditë që do na thërriste Kosova, do të ngjiteshim në qiell si shqiponja dhe do t’ i shkonim në ndihmë.Mjerisht, kjo s’ ishte e vërtetë, dhe ne s’ duhej taqortonim veten deri në vdekje. Ne s’ ishim fajtorë. Fajtorë ishin ata që na kishin thënë se Shqipëria, me gjithëçka që përfaqësonte ajo fjalë, ishte e para. Për ne s’ kishte opcione. Për ne kishte detyra. E meqë s’ arritëm t’ ivëmë në jetë, unë, me shpresa se do ta gjej një fije të kuqe të këtij misteri, kam ardhur këtu të ballafaqohem edhe një herë me veten.
Shqiptari i parë që ma ka përmendur Fort Lauderdalinquhet Nexhat Peshkëpia. Unë s’ kam shumë dituri mbi jetën e atij burri të urtë e të qytetëruar. As di se kur është lindur, as di se cilat shkolla ka mbaruar, as di se cilat arsye e detyruan të largohej Shqipëria. Atëbotë kur nisi korrespodenca ynë, isha i ri dhe sapo kisha dalë nga Universiteti i Uppsalës. Kisha mallë për Shqipërinë dhe ate përpiqesha ta shuaj duke kërkuar kontakt metë gjithë shqiptarët e botës, pra, pa i përjashtuar as ata të Amerikës.
Ai që m’ u lajmërua i pari ishte Profesor Nexhati. Shqiptar i shkollës idealiste, mik i ngushtë i Fan Nolit dhe njohës i shkëlqyeshëm i gjuhës frengjishte. Si më i ri që isha, i a ktheva letrën përnjëherë duke i çfaqur mirënjohjen më të sinqertë, posaçërisht për ato që shkruante në librin e tij ”Fan Noli si poet dhe si poet-përkthyes”.Ky i fundit sapo kishte vdekur dhe shtypi shqiptar, për qëllime propagandistike, e kujtonte herë pas here; diaspora jo, se ishte katandisur prapa diellit. Ajo ishte poaq e izoluar sa dhe rezervati ku jetonte Enver Hoxha me grekafonët e tij.
Profesor Nexhati nuk më harroi.Pakë javë më vonë ai m’ u lajmërua edhe një herë,tani meca numëra të rinj të gazetës “Dielli”, nja dy libra që kishte botuar “Vatra” dhe tekstin e një vjershe të Viktor Hugos, të cilën e kishte shqipëruar Noli. Titulli i sajmë ka dalë nga mendja, por jo dhe përmbajtja. Ajo ishte një elegji e gjatë që shkrimtari i madh ia kishte kushtuar të bijës dhe të cilën Noli e kishte përkthyer, por – para se ta botonte në “Dielli” – ia kishte dhënë Profesoritpër shqyrtim. Në po atë letër, ai më njoftonte se Noli, me të hollat që ia kishin mbledhur shqiptarët, kishte blerë një shtëpinë Fort Lauderdale, kishte mbjellë një kopsht të madh, dhe atje i kalonte Krishtlindjet. Miqët e tijkënaqeshin kur e shihnin ashtu të shëndetshëm e me një ten bojë kafe që ia kalonte asaj të Brazilit.
Ndonëse ia ktheva letrën dhe e falenderova për librat që m’ i kishte dërguar, ndonjë letër e tretë nuk erdhi. Atëbotë s’ kishte internet dhe korrespodenca donte kohë. Në pritje të një letre tjetër, fillova të kërkoja punë dhe e humba lidhjen metë. Kam përshtypje se Profesoriishte i moshuar dhe s’kishte kohë për letra të gjata. Kështu më duket, por s’ po guxoj t’ i përjashtoj edhe ca rrethana tjera, të cilat mund ta kenë ngatërruar korrespodencën tonë. Tani që jam plakur vetë,po e shoh se mocanikët e mi s’ duhet të premtojnë shumë, se dalin për ta pirë një kafe dhe, në vend se të shkojnë në shtëpi, katandisen në krevatin e ndonjë makine të Urgjencës.
Si djalë i ri dhe i sapodalë nga Universiteti i Uppsalës, kisha vënë shumë thupërra në zjarr dhe s’ isha i sigurtë meçka dëshiroja të merrem: të kërkoja punë si gazetar, të kthehesha për studime postdiplomike apo të shkoj në Shqipëri, ku ma donte qejfi të punoja si pedagog. Mjerisht, atje s’ më donte njeri. As mua, as ”kosovarët” tjerë. Më në fund, pas shumë ecejakash,që janë të parëndësishme për subjektin e këtij rrëfimi, zbrita në Suedinë Jugore dhe vendosa t’ iu përkushtohem ardhacakëve shqiptarë, të cilët atëbotë quheshin ”punëtorë të inkuadruar në botën e jashtme”. Mendova se, duke punuar me vëllezërit kosovarë, unë do ta pakësoja mallin që kisha për vendlindjendhe, në të njëjtën kohë, do t’ ia ktheja borxhin Nënës Kosovë.
Kam vënë re se shumë gazetarë të rinj,po dhe patriotë të ”ditëve të para”, që kurrë s’ e kanë luajtur një gurë për vendlindjen e tyre, po kanë qejf ta heroizojnë rolin që ka luajtur ”shkolla shqipe” për ruajtjen e identitetit kombëtar.Kjo është një gënjeshtër e pahijshme,një mit, që po aplikohet vend e pa vend dhe Ministria e Diasporës do bënte mirë ta korrigjonte veten.
Koloninë shqiptare të Malmes e gjeta të ndarë në tre tarafe.
Në tarafin e parë të këtij komuniteti bënin pjesë shqiptarët që e konsideronin veten “ shqiptarë të Shqipërisë”. Në të vërtetë, ata s’ ishin as të Shqipërisë, as të Kosovës. Ata vërtet kishin ikur nga komunistët e Enver Hoxhës, por me të mbërritur në Kosovë,kishin rënë në rrjetën e udbashëve jugosllavë. Si shpërblim për të këqiat që ua kishin bërë vëllezërve të tyre, Jugosllavia i kishte paisur me pashaporta jugosllave dhe i kishte nxjerrë në Evropën Perëndimore. Këta shqiptarë s’ lidheshin në asnjë kunj, sepse frika nga Sigurimi shqiptar i kishte shndërruar në lepuj. S’ i besonin as lëkurës së tyre, jo më neve, që vriteshim e priteshim për Shqipërinë e Kuqe.Si shqiptarë që ishim, nuk na dukej me vend ta shanim Enver Hoxhën, sepse askush s’ na lavdëronte për atë punë.
Në tarafin e dytë bënin pjesë shqiptarët që e konsideronin veten “ shqiptarë të Turqisë”. Këta shqiptarë ishin më të mirë, më të sinqertë dhe më konzervativë se të parët. Duke qënë se ishin rritur në Turqi dhe veprimtaria ynë kulturore binte ndesh medoket, zakonet dhe ligjet e fesë islame, ata preferonin të rrijnë anash, kryesisht sepse s’donin t’ i mirnin gratë dhe vajzat e tyre nëpër shoqata.
Shqiptarët e tarafit të tretë, që tani po shiten më atdhetarë se Adem Jashari, atëbotë ishin ”shqiptarë të Jugosllavisë”. Këta, pa marrë parasysh se e donin apo s’e donin Jugosllavinë, sytë t’ i nxirrnin për Josip Broz Titon. Arsyeja e vetme përse kishin ardhur në Suedi ishte që ta mbushnin xhepin me marka; pa sa për tjerët, që hanin bukë e qepë në vendlindje,s’ iu hanta palla. E vetmja e mirë me këta shqiptarë ishte se këta s’ ishin kundër këshillave, komiteteve e shoqatave, por me kusht që ato të funkciononin si vegla të Lidhjes së Shoqatave Jugosllave.
Në kishte ndonjë shqiptar, që e quante veten vërtet shqiptar, ai ishte ndonjë ish luftëtar i “Ballit”, që atëbotë s’ guxonte të dëgjohej i gjallë, se koha e “Ballit” kishte perënduar dhe vendin e tij e kishte zënë Koegzistencës paqësore…Kjo ishte koha, kur Udba i likuidonte hapur kundërshtarët e Jugosllavisë Federativedhe Policia suedeze i mbulonte gjurmët e saj… Koha, kur njëra Evropë, ajo më e pasura, i bënte pushimet në plazhet e tjetrës,dhe tjetra, ajo më e varfëra, parazitontembi djersën e klasës punëtore…Koha, kur Flamuri Kuq e Zi filloi të valonte nëpër Kosovë… Koha, kur majtistët suedezë, me pankarta në duar, ditë për ditë, duke filluar nga ora dhjetë,demonstronin simpatitë e tyre për Ho Shi Minin e Mao Ce Dunin… Koha, kur marksist – leninistët skandinavë themelonin shoqatat e para të miqësisë dhe ndonjë gazetar danez apo suedez kthehej nga Shqipëria Socialiste… Koha,kur universitetet nordike, herë pas here e ftonin ndonjë ”shkipëtar” nga Himara apo akademik nga Rrashbulli të na dëftonte rrugën më të shkurtër për në parajsë… Koha e “akullit të shkrirë”, kur Udba i ndiqte studentët shqiptarë si egërsira, i nxirte në gjyq dhe i dënonteme dënime të rënda… Koha,kur ardhmëria e shqiptarëve i përngjante një fjalie të zgjeruar, por shqiptarët e Kosovës s’ guxonin të bëhen subjekt, sepse do ta prishnin kuptimin e fjalisë… Koha, kur as Evropa, as organizatat e saj më humanitare, s’ donin të dinin për lëvizjet revolucionare apo ndryshimin e kufijve politikë…
Sapo e kisha përkthyer ”Zonjës Zhuli”, një melodrame të Strindbergut, dhe kisha uri të madhe, thuajse fizike, për t’ u angazhuar mediçka konkrete, domethënëse. Shqiptarët që gjeta në Malme ishin një rrotë mulliri dhe s’ bënin tjetër veçse shalakateshin nëpër Rusengord e pinin duhan. Edhe pse të shumtë në numër, dukeshin aq të mjerë e të humbur, sa s’ përshkruhet me fjalë. Të gjitha kombësitë tjera, që nga turqët, grekët, italianët, spanjollët, portugezët, serbët, kroatët, sllovenët e deri te maqedonasit, kishin klubet dhe shoqatat e tyre kulturore, ku njiheshin, takoheshin e kuvendonin për ardhmërinë e tyre;vetëm shqiptarët jetonin si lepujt. Ata shiheshin nëpër “kulube”. Të tillë kishte sa të duash por unë po i përmend ata më të shquarit: ”kulubi iHajros”, ”kulubii Sefos”, ”Daskalli”, ”kulubi iVaxhitit” dhe ”kulubi i Destanit. Në këta strofuj të krimit shitej amfetamina, heroina, kokaina dhe opiumi.
Më vinte të pëllcas kur i shihja ardhacakët tjerë, që hynin e dilnin nga zyrat e ndryshme komunale, duke kërkuar rrugë, lokale e informata për aktivitete kulturore, ndërsa shqiptarët silleshin e mbështilleshin si patat në mjegull. Me sa duket, robëria i kishte bindur se ata njëmend ishin nomadë dhe, nëse kishin nevojë për kafe, duhej të shkonin në shoqatat “Turk Anadolu”, “Vuk Karaxhiq” apo ”Makedonia”. Sipas asaj logjike, që s’çante kokë për përkatësinë kombëtare të mërgimtarëve shqiptarë,shoqatat ”jugosllave” dhe turke mernin shuma të konsiderueshme të hollash në emër të tyre, edhe pse s’ e luanin asnjë gurë për vetëdijsimin e tyre.
Përse, vallë, po e kujtoj atë pjesë të jetës shi këtu, në bregun perëndimor të Oqeanit Atlantik, kur vëllezërit e mi, edhe pas traumës që përjetuan gjashtëmbëdhjetë vjet më parë, me këmbëngulje po insistojnë të mbeten bolshevikë?! A mos jam penduar për sakrificat që kam bërë për ngritjen e ndërdijes së tyre?Kurrën e kurrës. Po e deshti puna, unë edhe një herë do ta bëja ate që kam bërë dyzet vjet më parë.Ndërkaq, nuk është veçse përpjekje njerëzore që, pas asaj veprimtarie të gjatë, ta nxjerr veten para gjyqit dhe ta gjykoj me po ato masa që i kam gjykuartë tjerët.
Rruga ime s’ka qenë e shkurtër. Ajo ka zënë fill nën kulmin e një shtëpize të vogël shqiptare dhe ka kërkuar prej meje angazhim të plotë fizik e shpirtëror. Për hirë të rrugës që kisha zgjedhur, shpesh herë m’ është dashur ta zëvendësoj Jezu Krishtin, t’ i lë fëmijët keq dhe të çoj dorë nga letërsia. Përse kam vepruar ashtu? Për arsyen e thjeshtë se Shqipëria na obligon ta ndihmojmë njëri tjetrin. Njeriu që s’ ka atdhe është si zogu pa krah. Është Shqipëria ajo që na jep krah të ngjitemi lart dhe ta provojmë vaktësinë e diellit. Asgjë tjetër.
Po, i nderuar. Ecja ime s’ ka qënë e lehtë. Përkundrazi, thuajse çdo vend që kam shkelur ka qënë i shtruar me gjëmba.
Hapat e parë për themelimin e një shoqate i bëra në një klub që i takonte Ndërmarrjes së Banesave Komunale.Ai klub quhej ”Klubi i Safetit.” Jo se vërtet i takonte Safet Sefedinit, por sepse Safeti, nëpërmjet asaj guvetë errët, donte t’ i ripte bashkatdhetarët e tij. Ai ishte një turko – shqiptar.Turk nga nëna dhe shqiptar nga i jati. Pa marrë parasysh se ç’ thonte nëpër takime, unë që nga fillimie kisha nuhatur se ai s’ kishte lidhje measpiratat e Lëvizjes Kombëtare. Ajo që e interesonte ate njeri ishte birra dhe leku, e duke qënë se ”punëtorët e inkuadruar në botën e jashtme”s’kishin ku luanin bixhoz,Safetit i kish rënë nder mend të provonte menjë “kulub”. Duke qënë se njëri nga nëpunësit e ndërmarrjes së lartpërmendur ishte martuar me kunaten e tij, ai, sa për fillim e kishte marrë bodrumin me qira dhe kishte filluar t’ i dehte shqiptarët me birra dhe konjak.
Ajo nisjativë s’ na pëlqeu aspak. As mua, as shokëve tjerë.Ne s’ kishim nevojë për një “kulub” por për një shoqatë. Një shoqatë që kishte qëllime të caktuara kombëtarë dhe drejtohej sipas parimeve demokratike… Mjerisht, asnjëri nga ”punëtorët e inkuadruar jasht atdheut” s’ kishte haber nga qeverisja demokratike. Vëllezërit shqiptarë ishin si era.Sonte mernin një vendim, të nesërmen e mohonin.Se mos kishin mbajtur ndonjë herë procesverbal që t’ i ndiqnin vendimet e marra?!
Shpesh herë, pas zënkave dhe shamatave që mirnin flakënëpër mbledhje, shtrihesha në dhomën time, i mbyllja sytë dhe kujtoja Shqiptarët e Amerikës. Si bënin, vallë, ata burra? Sa shumë kisha gabuar që lexoja veprat e Fan Nolit dhe tani vuaja të zezat e ullirit. Sikur taleja Nolin në Uppsalë, do ta kurseja veten nga një veprimtari që ishte e paracaktuar për dështim. Ajo veprimtari s’ kishte të ardhme tjetër pos të mbetej e gjymtë, krahthyer. Dhe duke u sorollatur nëpër damarët e errësirës, kujtoja entuziazmin e Pecit dhe Nolit kur e nxirnin “Kombi-n”, kujtoja varfërinë e tyre konstante, kujtoja fushatat e gjata për të mbledhur lekë, kujtoja shkresat e gjata të Nolit e Konicës, edhe ate,vetëm e vetëm për t’ i mbajtur shqiptarët bashkë. Vetëm e vetëm për ta shpëtuar atë Shqipërinë që atëbotë ishte me katër vilajete.Kurrsesi ta harroja devotshmërinë e tyre.
Ishim larg. Ishim me mijëra kilometra larg Shqiptarëve të Amerikës.Edhe pse aktivitetet tona synonin të njejtën gjë, rezultatet dallonin si toka nga qielli.Ne shiheshim çdo ditë dhe mbanim mbledhje të njëpasnjëshme, por vendimet që mernim sot i përmbyseshin nesër, edhe ate, jo se ishin të gabuar, por se binin ndesh meapetitin e një turkofili shqiptar. Ne përpiqeshim për një shoqatë që do të ishte në shërbim tëpopullit, në shërbim të Kosovës, kurse ai miku e donte një shoqatë pianecësh, të cilën duhej ta ripte mbarë edhe prapë.
“O Zot,” i thoshja vetes. ” Pse s’ jemi edhe ne si shqiptarët e Amerikës?Edhe ata ishin analfabetë, ishin të varfër, por merreshin vesh më lehtë me njëri tjetrin.”
Ka mundësi që veprimtaria ynë do të ecte më mirë sikur “shqiptarët e Jugosllavisë” të mos na ngatërronin me politikë. Mjerisht, ata s’ ishin të kënaqur me aq, veçse kërkonin lidhje edhe më ngushta me Legatën Jugosllave, gjegjësisht me personelin e saj, që sipas të gjitha gjasave, ishte në kontakt të përditshëm me Beogradin. Sipas vëllezërve tonë, ne duhej ta njoftonim Legatën Jugosllave për çdo gjë që kishim ndër mend të bënim; në rastin e kundërt, ata iknin nga shoqata. Këto kondita navenin në pozitë.Nuk ishte lehtë të themeloje shoqatë për shqiptarët dhe pastaj t’ i largojenga aktivitetet e saj.
Rrjedhimisht, të gjitha endjet e mia nëpër zyrat komunale, shkresat që hartoja për të na njohur si shqiptarë – e jo si shqiptarë të këtij apo tëatij vendi – sikur s’ kishin destionacion tjetër pos tavolinës së zotit Lukavac. Borivoje Lukavac ishte serb. Një burrë i plotë, fytyrëvrarë dhe shumë i ngarkuar me bosnjakët. Duke mos patur tjetër punë, ai tërë kohën endej nëpër shoqata dhe,si serb që ishte, duhej tërë kohën t’ i ofendonte boshnjakët.Ku gjendet ai popull që quhet ”mysliman”, Pyeste Lukavci. Qysh mundem unë, Borivoje Lukavac, të jem mysliman, kur unë jam serb dhe ortodoks? A s’ ju duket qesharake?
Nga sa u cek më lart, del se e tërë lufta që zhvillohej midis nesh ishte e lidhur me përkatsinë e ”Vëllazërimi-it”. A ishte ”Vëllazërimi” shqiptare apo jugosllave? A punonte për ta ruajtur apo për ta shembur Jugosllavinë Federative? A synonte për ta trumbetuar kulturën e tërë popullit shqiptar apo kulturën e shqiptarëve të Krahinës Autonome të Kosovës?
Kjo çeshtje ishte e rëndësishme për mua, Hysen Çelën, Ditar Kurteshin, Skender Zariqin, Shaban Ukën, Hajdar Reçin, Kosovë Rexhë Balën, Avni Ajdinin, Nebih Bushi e Adil Zhutën. Ne s’ ishim jugosllavë dhe s’ e ndienin veten jugosllavë. Shumë shqiptarë nga Shqipëria e Turqia,burra të mirë sa të duash, më thoshin hapur se ”kanë qejf” të na bashkangjiten, por jo dhe ta quajnë veten jugosllavë në midis të Suedisë. Nëse ”Vëllazërimi” ishte vërtet shoqatë shqiptare, ajo s’ kishte nevojë të vepronte nën çatinë e një organizate tjetër vetëm e vetëm për hatrin e disa frikacakëve që natë për natë hanin petullin mezotin Lukavac dhe pinin ”llozovaçë”.
Ne kishim mbërritur në udhëkryq.Pas një veprimtarie gjashtëvjeçare, nuk shihnim opcion tjetër veçse ta zenim hurin ose tirqët. Si unë, ashtu dhe miqët tjerë, e kishim të qartë se pas asaj që kishte ndodhur në maj të atij viti,njeriu, sado tolerant që ishte,s’dilte dot nga lëkura e tij.Ne, më të vjetrit, përpiqeshim ta ndërtonim një shtëpi të përbashkët, një shoqatë që do na frymëzonte me dashuri për gjuhën dhe atdheun tonë, ndërsa vëllezërit ”punëtorë”, për arsyen e thjeshtë se na kishin mbështetur në fillim, s’i lagnin dot as këmbët për çeshtjene përbashkët.
Në këtë gjendje na gjeti shtatori. Gjykuar nga dielli që ngrohte përjashta dhe njerëzit që endeshin nëpër Gustav Adolfs Torg, bota kishtë rënë në gjumë dhe – papandehur – ishte shndërruar në një principatë të paqës. Askush s’ kishte qejf të dëgjonte për luftë, bombardime e vrasje tënjerëzve të pafajshëm. Heshtja ishte aq globalesa dhe shtypi ra në hall, se s’ kishte për çka të shkruante. Ikën skandalet, iku dramatika. Prezidenti Nikson, pas tërë atij pluhuri që kishte ngritur në shtypin amerikan, u largua nga Shtëpia e Bardhë dhe afera”Watergate” u mbështoll në fasha e lykoplast.Në vend të Prezidentit Nikson erdhi Prezidenti Karter, një burrë i urtë i Jugut amerikan, që donte paqë në çdo vend të botës.Me ndërhyrjen e tij çifutët ua zgjatën dorën arabëve dhe Lindja e Afërma hyri në brazdë; të paktën për ca kohë, se ai konflikt është tepër i ndërlikuar për t’ u zgjidhur ndonjë herë. Edhe Lindja e Largët ra në heshtje. Pas tërëasaj lufte që u zhvillua në Azinë Juglindore, Viet Nami u bashkua,Laosi ra në gjumë,ndërsa Kamboxhia, dikur mbretëri e madhe, u shlirua nga kmerët e zotit Pol Pot.Herë pas here në faqet e shtypit dukej ndonjë artikull i rrallë mbi atë shtet ”gjenial”, por askush s’ e kishte parë me sytë e tij.S’ kishte më klasa, thoshin marksistët suedezë.S’ kishte më pronë private.S’kishte më fshatra e qytete. S’ kishte mëkisha e xhamia…N’ atë rrëmujë vdiq edhe Johanes Paulusi i Parë, por kolltukun e tij e zuri përnjëherë Johanes Paulusi i Dytë, i cili ishte polak dhe antikomunist i flakët.
Përndryshe, çdo gjë tjetër ishte si më parë:njerëzit ishin të njejtët, shprehitë të njejtat dhe kafeneja ku rrinin e ziheshin shqiptarët ishte e njejta. Vetëm marrëdhëniet tona ishin pak më të ftohta, më të ngurta.Me sa duket, pas vendimit të qeverisë suedeze që ta përzente zv konsullin Lukavac, Udba kishte zhvilluar një varg bisedash informative me ”punëtorët e inkuadruar jasht atdheut” dhe ata, si macet që i shmangen zjarrit, iknin diqysh anash, arsyetoheshin se ishin pa qejf, kërkonin e s’ gjenin punë. Dhe ne e dinim që ata shtireshin, launin teatër.
Në javën e dyzetë të atij viti ndodhi dhe martesa.Unë s’ dija gjë, por ata që kishin dalë në aeroportin e Kopenhagës kishin mbetur gojëhapur para bukurisë dhe plaçkave që kishte sjell nusja e re e Safet Plluqkës, Neslihani.Këtë herë ajo ishte më e gjatë, më e plotë dhe më e lyer se herën e kaluar. Ajo në fillim s’ e kishte pëlqyer Safetindhe, në hidhërim e sipër, e kish quajtur Baba Dimër. Por pastaj, pasi kishte kuvenduar me Xhavide abllën, që ishte një grua e regjur dhe përvojëmadhe, kishte ndërruar mendim. Xhavidja ikish folur pa furça. Ça dreqin do humbasësh, i kish thënë. Safeti njëmend kaqenë i martuar me një daneze, po as ti s’ e ke mbajtur me dorë. Edhe ti je ngjeshur me atë ”maqedoncin” tënd nëpër hotelet e Stambollit. Mu për këtë arsye duhet ta marresh Safetin e t’i rregullosh letrat, se këtu ku të degdisur fati, do të krimbesh më keq se buka në magje.
” S’ je ti as e para, as e fundit, që e zgjidh uçkurin,” i kish thënë. “ Ça dreqin do bësh në Tekirdag?Ti je e re dhe mund të jetosh nga djersa yte.Fundi i fundit, në Malme ke kushërinjtë, ke gjyshen, ke Socialen…”
Mjerisht, ardhja e Neslihanit nuk i zbuti marrëdhëniet midis Plluqkajve e Dallanguzëve. Si Nevzati, ashtu dhe vëllezërit e tij, s’ morën mund të shkonin dhe ta uronin kushërinën e tyre.Kjo dëshmon se Nevzati s’ e kishte ndër mend t’ ia falte Safet Selimit që kish hyrë në aleancë meatë banditin turk, Mefail Deribashin.Dhe ai kishte të drejtë, se Mefaili mbante lidhje me Fakultetin Teologjik të Stambollit, ku punonin shumë teologë e funkcionarë të organizatës Rabitat al Alamal Islamya, që kishin influence të madhe në Arabinë Saudite.Me përjashtim të Gjyshës Azize, që herë pas here shkonte dhe e vizitonte tinëz,ata tjerët s’ e shihnin me sy kur kalonte nëpër Qendrën e Rusengordit. Punë e madhe… Neslihani s’ mërzitej për atë punë. Ndryshe nga resnjaret dhe turqeleshat tjera, që mbuloheshin nga koka e deri te këmbët, ajo vishej lehtë dhe të gjithë e lakmonin si femër.E bukur ishte dreqja dhe,në cilëndo shitore që hynte, lente një erë të lehtë parfumi.Asaj i pëlqente të vishej shtrenjt dhe gjithkujt i binin në sy flokët e saj të gjatë dhe kofshët e plota.
Dikur edhe Nevzati doli në Rusengord. S’ dukej shumë i kënaqur, po me mua ishte i sjellshëm, miqësor. Ai kishte shumë punë dhe të gjithë e kërkonin: myslimanët e thjeshtë, nëpunësit e Këshillit komunal, Spitali univerzitar, Ministria e arsimit, Drejtorati shtetëror, si dhe ambasadat e shteteve islamike… Më së shumti e ndiqnin ata të Bashkisë… Ata e donin sa më parë dhe sa më shpejt projektin e xhamisë, sepse mbanin përgjegjësi për planin urbanistic.Këto I kishte feja!..Të ndërtosh xhami në Malmeishte punë e madhe dhe për ate që kërkonte truall e leje ndërtimi –ishte angazhim mbinjerëzor. Duhej të kishje vullnet, gatishmëri, dollarë. Para së gjithash dollarë… Dollarë për udhëtime… Dollarë për administratë… Dollarë për imamët e xhamisë… Dollarë për benzinë… Dollarë për përkthyesit arabë… S’ ishte vetëm ai qeni, arkitekti, që donte dollar… Dollarë donin edhe nëpunësit e Këshillit komunal, ambasadorët e shteteve islamike dhe, më së shumti myslimanët çeçenë e tatarë, që e thërrisnin nga spitalet, burgjet, shtëpitë e rehabilitimit, azilet e pleqëve, Zyra e Mirëqenies Sociale si dhe Ministria e arsimit…Si kryetar i një famullie islameai ishte më tepër babá se kryetar i atij populli. Tani, edhe kur duhej të udhëtonte, s’ kishte mundësi të ikte nga Malmja, se gjithkund e thërrisnin, gjithkund e kërkonin…
Papandehur, deri sa po merresha me qindvjetorin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, më ra dhe mua një hall mbi kokë: ime shoqe donte të ndaheshim. Ashtu, sipas saj, do bëhej më mirë për të dyja palët. Ajo s’ ishte aq e sigurtë në vendimin e saj, por duke qenë se ishte e lirë dhe donte ta shqyrtonte vendimin e saj mefamiljen, i mori gocat dhe iku në Uppsalë. Unë, për vete, i premtova se, brenda mundësive që kisha, do t’ i përmbushja të gjitha obligimet materiale.Aq më tepër që kisha kaluar mirë dhe kurrë s’ isha zënë me të.
Koha është e gjatë për ate që është duke pritur.Ne që po e prisnim qindvjetorin e Lidhjes ishim larg njëri tjetrit. Kosovë Rexha e Avni Ajdini ishin në Geteborg; Ditar Kurteshi ishte në Halmstad; Hysen Çelaj ishte në Engelholm; Skender Zariqi ishte në Helsingborg; ne, të të tjerët, ishim në Malme. Më këta që përmenda më lidhnin shumë fije, se i kisha shokë dhe i kisha vëllezër. Me ata të kryesisë së ”Vëllazërimi-t” më lidhte puna, obligimi. Me përjashtim të Hajdar Reçit, që ishte shpërngulur në Oksie dhe Adil Zhutës e Nebih Bushit që jetonin në Kruksbeck, të tjerët jetonin në Rusengord dhe tërë ditën e kalonin nëpër kafene. Fadil Cfilagaishte në qiellin e shtatë.Tani që dhe Safet Selimi e kish sjellë një turqeleshë, ata shiheshin shpesh me njëri tjetrin dhe pinin çaj. Edhe Ismet Xhela u zhduk. Ata tjerët, Ajet Abdyl Latifi, Xhemal Fetiu, Sali Cfilaga, Bahri Zujferi e Ejup Tasharaba hynin e dilnin nga Shtëpia e Aktiviteteve të Lira pa u angazhuar me ndonjë detyrë konkrete.
Por unë e Nebius’ rrinim kot.Kishim dëshirë që, me ato pak forca egzistuese, ta prisnim qindvjetorin e Lidhjes së Prizrenit me faqe të bardhë. Mjerisht, egocentrizmi i ”punëtorëve të inkuadruar në botën e jashtme”, si dhe indiferenca e tyre kundrejt çdo gjëje që ishte kombëtare, na kishin dhënë të kuptonim se ne, para se të merremi me këngë e kaba, duhej ta ndanim shapin prej sheqerit. Çdo gjë ishte gati: raportet e mbledhjes vjetore ishin shkruar,mbledhja ishte thirur, salla ishte rezervuar dhe një debat i gjallë zhvillohej në kafenenë e Shtëpisë së Aktiviteteve të Lira. Thuajse të gjithë, edhe ata që s’ e hapnin kurrë një gazetë, e kishin të qartë se mbledhja vjetore duhej të merrte qëndrim: ja të vazhdonim si shqiptarë, ja t’ ua lëshonim rrugën atyre që e quanin veten shqiptaro-jugosllavë. Duke qenë se ata s’ ishin të pakët dhe tërë kohën na mbanin peng të mirëqenies se tyre individuale, duhej të uleshim dhe ta zgjidhnim atë nyjë gordiane.
Si rëndom, edhe atë mbledhje duhej ta drejtoja vetë. Kjo ishte mbledhja e pestë vjetore dhe, përpos tjerash, kërkonte përvojë në drejtimin e shoqatave.
Ishte ditë e djelë dhe Shtëpia e Aktiviteteve të Lira plot memiq shqiptarë. Në mesin e tyre ishin dhe Hysen Çelaj, Kosovë Rexhë Bala, Avni Ajdini dhe dy shqiptarë tjerë nga Helsingborgu. Duke qenë se të tjerët s’ kishin të ngutur, e zura çekanin dhe, pasi e mbusha stendën meportrete të rilindasve shqiptarë – ku dominonin vëllezërit Abdyl, Sami e Naim Frashëri – e hapa mbledhjen vjetore dhe brenda rendit të ditës shtrova tri çeshtjet kryesore që duheshin zgjidhur. Ato ishin: himnbi, emri i shoqatës dhe statusi i saj.Nëse ato tri çeshtje nuk zgjidheshin, e tërë veprimtaria ynë ishte e pakuptimtë dhe shkonte në jazin e Jugosllavisë Federative, që na kishte marrë atdheun me dhunë.
Mbledhja vjetore e miratoi rendin e ditës.
Asnjëri nga vendimet e lartpërmendur s’ ishte i lehtë. Anëtarët e shoqatës ”Vëllazërimi”, të ardhur nga fshatrat më të largëta të Kosovës, Maqedonisë e Turqisë, shumica analfabetë e tërritur nën hijen e dhunës,kurrë s’ kishin dëgjuar që ekzistonte një vjershë me titullin “Himni i Flamurit” dhe se ate e kishte shkruar një shqiptar me emrin Aleksandër Drenova.
Kërkova leje dhe, para se ta hapnim kuvendin, ua dëftova domethënien e Himnit të Flamurit. Duke qenë se asnjëri s’ e kishte dëgjuar tekstin e tij, i njoftova se himnin do ta dëgjonim nga manjetofoni. Pastaj i luta të çoheshim sëbashku. Të gjithë brofën në këmbë dhe pakëz të konfunduar, pakëz të trembur, pakëz të turpëruar,me duar gaditu, e dëgjuan tekstin që e mbushi tërë hapsirën e sallës B. Kjo ishte hera e parë që shqiptarët e Suedisë provonin ta këndonin himnin e tyre.
Tani erdhi radha e emrit.Duke qenë se të gjithë ishim kosovarë, dola me propozim që Shoqata Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” të ndërronte emrin dhe aty e tutje të quhej ”Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova”.
Askush s’ ma bëri fjalën dysh. Njëri nga anëtarët pasivë të Shoqatës, një parllapan i gjatë nga Shkupi, kërkoi fjalën dhetha se kishte rrezik që Legata Jugosllave do na hidhërohej për atë punë. Nebih Bushi, të cilin e kisha përgaditur me kohë,ia kujtoi se Jugosllavia përbëhej nga gjashtë republika dhe dy krahina. Njëra prej krahinave quhej Kosovë, andaj s’ prishte punë se shoqata mbante emrin e saj. A s’ ishim të gjithë nga Kosova?
Po, ishim. Megjithate, për t’ iu shmangur keqkuptimeve, pyeta edhe një herë:
” Mosështë dikush kundër që këtu e tutje Shoqatën Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” ta quajmë Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova”?”
Askush s’ ishte kundër.
Atëherë konstatova menjë të rënë çekani se shoqata që deri n’ atë ditë kishte mbajtur një kostum jo aq të përshtatshëm për trupin e saj, aty e tutje mbante emrin e vendlindjes tonë: Shoqata Kulturo – artistike ”Kosova”.
Shumë më e ndërlikuar ishte çështja e statusit. Sipas rregullorës që kishim patur deri n’ atë ditë,në sytë e të gjitha organeve suedeze Shoqata Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” quhej”Albanska Föreningen”. Mjerisht, ajo ishte edhe shoqatë jugosllave, sepse vëllezërit ”punëtorë” kishin insistuar mengulm që ajo të antarsohej në Lidhjen e Shoqatave Jugosllave dhe, në kontaktet e tyre me Legatën Jugosllaveshpesh herë kishin shitur mend se kishin krijuar një shoqatë. Unë, për vete, jam i ndërgjegjshëm se Legatës Jugosllave pak i hante palla për shoqatën e vogël shqiptare, por ”punëtorët e inkuadruar në botën e jashtme”, për t’ u mbajtur mirë meUdbën,ishin këmbëngulës që janë jugosllavë dhe duhej të quhen ”jugosllavë”. Kjo, në fillim,s’ na prishte punë, por tani çeshtja ishte mbufatur, ne duhej ta zgjidhnim njëherë e përgjithmonë.
Anëtarët e Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi”, me përjashtime të pakëta, ishin lindur pas Luftës së Dytë Botërore. Jo vetëm ata nga Kosova, po dhe ata që ishin nga Maqedonia e Turqia. Shqiptarët e Kosovës e Maqedonisë ishin stërvitur ta quanin veten jugosllavë, por jo dhe shqiptarët e Turqisë. Këtyre s’ iu vinte mirë t’ua kujtoje atë shtet që ua kishte vrarë gjyshërit, baballarët, xhaxhallarët dhe kushërinjtë e afërm. Jugosllavia e Josip Broz Titos ua kishte marrë shtëpitë, oborret dhe tokat e të parëve. Jugosllavia, edhe kur kalonin tranzit nëpër territorin e saj, i ndiqte, keqtrajtonte dhe i dënonte megjoba të rënda. Ata donin të këndonin dhe tëvallëzonin vetëm në një shoqatë që ishte shoqatë shqiptare. Po këtë qëndrim e mbanin edhe shqiptarët e Shqipërisë, të cilët, për arsye të ndryshme, ishin pakëz më tolerantë se shqiptarët e Turqisë.
Kështu s’ arsyetonin “punëtorët e inkuadruar jasht atdheut”. Gjatë ecjes së tyre mbi tehun e shpatës, ata ishin shndërruar në njerëz të kujdesshëm dhe i shmangeshin rreziqeve.E vetmja gjë që mund t’ i joshte përtej tmerrit ishte – marka dhe, sa herë që vinte në pyetje statusi,më parë ishin të gatshëm të prisheshim për jetë, se të çonin dorë nga Jugosllavia. Kësisoj, edhe n’ atë çast që u hap diskutimi, ataia thanë vajit sejanë ”shqiptarë të Kosovës”, janë ”shqiptarë të Serbisë”,janë ”shqiptarë të “Maqedonisë”, janë ”shqiptarë të Malit të Zi”, por e ulën zërin kur Kosovë Rexha ua kujtoi se n’ atë sallë s’ kishte as serbë, as malazezë, as jugosllavë, por vetëm shqiptarë. Ishte ajo, gjuha shqipe, që dëftonte se kujt i takonim. Kaq thjesht ishte puna.
Ku ta dijsh, ka gjasa që sytë e butë të Naim Frashërit e shprishën terrin që e kish hipur në kokë. Ka gjasa që kuburet e Abdyl Frashërit e zhdavaritën frikën që ndienin në shpirt.Ka gjasa që shpresat e tyre u ngjallën kur e panë Sami Frashërin të kërrusur mbi tavolinë, duke hartuar shkresa për të ardhmen e tyre.
S’ ka mëdyshje se ai frymëzim hyjnor ishte shumë i nevojshëm. Ne, që kishim vendosur ta çonim punën deri në fund, kishim shkuar në kuvend me armë zjarri, por ata tjerët, që ishin më të shumtë e më të gatshëm për rrëmuja, na lanë me gisht në gojë. As protestuan, as kundërshtuan, as thanë plaç me gojë. Përkundrazi, kur e shtrova propozimin që Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova” aty e tutje të jetë vetëm shoqatë shqiptare – e jo jugosllave – ata e çuan dorën dhe s’ kundërshtuan aspak. Dhe heshtja e tyre, sado e shkurtër që ishte, ishte e bekuar, se dalja e shoqatës nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave ishte në përputhje të plotë measpiratat e Lidhjes së Prizrenit.
Mu për këtë arsye, pasi i dhamë fund mbledhjes, u ulëm në kafenenë e Shtëpisë për Aktivitete të Lira, pimë kafe sëbashku dhe u ndamë të kënaqur me njëri tjetrin. Kjo ishte mbledhja e parë dhe e vetme që kishte zgjatur veteëm dy orë.N’ atë kuvend s’ ishte i pranishëm Safet Selimi, burri i Neslihanes.Tani që po i shkruaj këto fjalë kam përshtypje se Ismet Xhela veç kishte zënë punë në Organizatën Qarkore Jugosllave, ndërsa Fadili, që ishte një mërzilavç i madh, ishte shkruar me raport dhe s’ i ndahej të shoqes nga krahu.
Në krye të javës u mblodh kryesia e re.Me pak përjashtime të vogla, ajo ishte e vjetra,por numri i saj ishte rritur me tre anëtarë tjerë nga Struga, Veleshta dhe Manastiri.Me fjalë tjera, ishimashtu siç kishim qenë, por numri i spiunëve të Legatës Jugosllave ishte më i i pakët. Para së gjithash mungonin dy myzevirë të flakët, të cilët nuk po dua t’ i përmend, se kanë ikur n’ atë botë.Mungonin edhe Cfilagajt e Zallkuqanit, Beqajt e Sarhoshit, si dhe këshilltari i tyre ideologjik, Selman Patoku, që javë për javë e njoftonte Sherif Nezën për ato që ndodhnin në Malme.
Mbledhjen e kryesisë e mbajtëm në shtëpinë time.Të gjithë ishin të qeshur, të gëzuar dhe miqësorë.Dhe s’ kishin arsye të jenë të ngrysur,se ishimvëllezër,flisnim shqip dhe përpiqeshim për qëllime të përbashkëta.
Pasi e pimë kafenë, nënshkruam proçesverbalin e mbledhjes vjetore dhe caktuam rendin e ditës. I pari që e kërkoi fjalën Nebi Bushi. Unë, krejtësisht i pandërgjegjshëm për çka ishte fjala, e zura lapsin me dorë dhe fillovatë marr shënime.
” Unë jam Nebih Bushi,” tha ky. Fliste duke më parë mua në sy, jo tjerët. ”Me prejardhje jam nga Kaçaniku… Si babën, ashtu dhe nënën, i kam shqiptarë…Edhe gjyshin e gjyshen i kam patur shqiptarë… Kur më propozuatpër në kryesi, mentova se doni të punoni për popullin shqiptar… Për Shqiptarizmën… Tani që jam bindur se kjo ishte gënjeshtër, jap dorëheqje të parevokueshme dhe s’ dua të shkel në Shoqatën Kulturo – artistike ”Kosova”… Kaq pata dhe jam i gatshëm të iki menjëherë…”
Kjo ishte vërtet një surprizë. Një rrufe e papritur. Nebi Bushi, bashkëpunëtori im më i ngushtë pas Sami Dashit,po largohej nga kryesia.Deri sa isha marrë mepërkthimin e dokumenteve të mbledhjes vjetore, me ç’ rast e njoftova Lidhjen e Shoqatave Jugosllave se – nuk ishim më anëtarë te saj – sherbëtorët e Legatës Jugosllave kishin mbajtur edhe pesë a gjashtë takime tjera… Jo takime të rregullt, por takime shtëpiake, ku ishin shoshitur e dërmonisur pasojat e mbledhjes vjetore.
” Kjo që dëgjova nuk është në rregull,” i thash Nebiut. ” E do rendi, po dhe mirësjellja e thjeshtë njerëzore, të na i thuash arsyete vërteta të vëndimit tënd.”
” Doflas shkurt,” tha ai dhe tërë kohën m’ u drejtua mua, jo atyre tjerëve. ” Dëgjo, vëllau im,” vazhdoi Nebiu.“ Unëpranova të hyj në këtë kryesi me shpresa se do punojmë për kulturën shqiptare, për Shqiptarizmën. Mjerisht, kisha qenë gabim. Ti, bac, e ke një tabiat të mirë, se s’ rri shumë nëpër kafene dhe çdo gjë që duhet bërë, na e venë tavolinë.Çka se asnjëri prej këtyre nuk është duke ta ditur… Këta po vjellin të qena e të paqena… Këta po thonë se s’ donte të ndahen nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave… Kjo është arsyeja pse dua të largohemi nga kjo shoqatë. Përndryshe, ka rrezik ta therremi menjëri tjetrin, e kjo s’ do ta gëzojë tjetër kend pos Selim Broshajn…”
“ Amanga dolën këto fjalë,” e ndërpreva.“ Ne sapo dolëm nga një mbledhje vjetore dhe zgjodhëm një kryesi. Tani s’ kemi probleme, se të gjitha i kemi zgjidhur në kuvend. Apo edhe ky kuvend paska qenë sa për sy e faqe?”
Nebiu u bë flakë në fytyrë. Ai ishte më i ri se unë dhe s’donte të më lëndonte.
” Asgjë s’ kemi zgjidhur,” tha Nebiu. ”Unë fola një herë, po flas edhe për së dyti… Gjatë kohës që zotrote je marrë me procesverbale, rregullore, përkthime e halle tjera, këta miqët e shtrënguan radhën. Tani po thonë se paskim patur të ngutur dhe vendimet që kemi marrë në mbledhjen vjetore i dëmtojnë interesat e tyre.Me fjalë tjera, këta donë që Shoqata ”Kosova” të mbetet jugosllave dhe unë e ti, që kemi ikur nga Jugosllavia, të punojmë për namin e saj. Unës’ e bëj dot. Ti, nëse ta lejon mideja – vazhdo.”
Çka mundesha t’ i thoshja njeriut që më njoftonte se kryesia e sapozgjedhur në një mbledhje vjetore ishte kthyer prapa në pozitat e vjetra?Nebiu kishte të drejtë që largohej. Mjerisht, edhe unë duhej të merja një vendim. Një vendim të shpejtë e të rrufeshëm.
Ata tjerët pinin cigare.
” Këtu s’ paska vend për mua,” thash me zë të ftohtë.Nëse s’ kisha kuptuar gjë deri n’ atë çast, tani e kisha të qartë se ata që kisha rreth e përqark meje ishin matrapazë, besëkeqë e sherbëtorë besnikë të Legatës Jugosllave. Do t’ ishte gabim të vazhdoja si sherbëtor i sherbëtorve të armikut.Andaj vazhdova.”Ajo që vlen për Nebiun, vlen edhe për mua.Ja ku i keni dosjet…”
Ata s’ thanë gjë.Dhe s’ kishin nevojë të flisnin, se ma kishin thënë njëqind e katërmbëdhjetë herë. Ça me bo, o Ramadan.S’ i bihet murit me kokë.Jugosllavia është shtet i madh, shtet i fuqishëm, kurse ne jemi fikanakë.Kemi gra, kemi fëmijë, kemi prindër dhe s’kemi shteg të ngatërrohemi në politikë të madhe. Ti vazhdo punën, se për atë punë ke dalë në kurbet, por neve mos na merr në qafë.
Këto, përafërsisht, zienin në kokat e tyre, derisa thithnin cigaret dhe i shfletonin dosjet që ua kisha vënë përpara.Më në fund, edhe unë mundesha ta vëja lapsin anash dhe të pushoja.Prisja t’ i mirnin dosjet që ua kisha vënë përpara dhe të iknin nga kishin ardhur.
” Po ikim, pra,” tha Ismet Xhela.
” Ju qoftë udha e mbarë,” iu thash.
Atë ditë u ndamë mirë me njëri tjetrin dhe kurrë s’ do bashkoheshim në jetë.As para marsit të vitit 1981, kur ata hidhnin valle memotrat serbenë Persborg, as pas marsit të vitit 1981, kur ata njëzëri i dënuan Demonstratat e Kosovës.
Edhe atëbotë, kur erdhi Zekiria Cana e na luti të pajtohemi, neua zgjatëm dorën, por ate s’ e bëmë me gjithë zemër, sepse ai që pret një herë në besë, pret shumë herë në besë.Ata s’ kishinmëshirë për neve, se s’ kishin humbur gjë, por ne humbëm Jusufin, Kadriun, Bardhoshin, Nuhiun, Rexhepin e qindra shokë të tjerë.Ne s’ u distancuam nga kërkesat e Kosovës për liri, pavarësi e republikë dhe ua falëm gabimet me shpresa se kishin nxjerrë mësime nga pabesia e tyre.Provat që kanë dhënë më vonë dëshmojnë për të kundërtën. Mos harro, i nderuar, se ata, në vend që të kërkonin faljepër tradhtitë e tyre, sapo ktheheshin nga Kosova, me vrap shkonin te Selman Patoku dhe i dëgjonin mesazhet që ua dërgonte Udba. Mesazhet e sajishintëshkurtër: ”Punëtorë të inkuadruar jasht atdheut! Rrini urtë e mos u ngatërroni me irredentën, se ju ha gjarpëri.”
Pas dhjetorit të atij viti,Shoqata Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” vazhdoi jetën e saj si Shoqata Kulturo- artistike ”Kosova”. Kjo shoqatë ishte po ajo shoqatë që kishim themeluar në vitin 1974 dhe anëtarët e saj pak a shumë të njejtët.
Që nga largimi im dhe i Nebih Bushitajo përnjëherë u lidh me Legatën Jugosllave dhe vazhdoi veprimtarinë e saj deri sa filloi shembja e Jugosllavisë Federative. Me darka,me mish të pjekur,me raki rrushi dhe me byrekë që piqnin motrat kosovare. Në vazhdën e atij bashkim– vëllazërimi, kryesia e Shoqatës Kulturo – artistike “Kosova”, tani e përbërë vetëm nga ”shqiptarët e Jugosllavisë”, sillte e përcillte komikë kosovarë, gazetarë të ”Rilindjes” si dhe politikanë të cilëve s’ po ua përmend emrat, se edhe ashtu e kanë menderosur emrin e familjeve të tyre. Ata pesëmbëdhjetë e sa shqiptarë, që kurrëqysh nuk çonin dorë nga Jugosllavia, qeveriseshin nga tre bajraktarë të shquar, një myzevir e dy pijanecë, dhe e përfaqsonin Kosovën si në banketet e Legatës Jugosllave, ashtu dhe në kryeqytetin e Kosovës. Sa herë që e donte nevoja, ata, pa e pyetur antarësinë e shoqatës, bëheshin zëdhënës të shqiptarëve dhe i siguronin organet e brendshme jugosllave se sa t’ ishin ata gjallë, “irredenta” s’ depërtonte dot në radhët e “punëtorëve të inkuadruar në botën e jashtme.”Në vazhdën e asaj veprimtarie, ata,pa turpin më të vogël, shkelën aspiratat më të shenjta të popullit shqiptar dhe i dënuan edhe Demonstratat e Kosovës.
A mund të nxjerrë njeriu ndonjë mësim nga këto që kam shkruar deri Në këtë çast? Po, vëlla. Ne jemi aq gjenial në veprimet tona, saqë më së pari e rrasim popullin në zjarr dhe pastaj, pasi ta zëmë fitorën me dorë,ia shesim armikut për pak lekë të qelbur.
Pulëbardha e shqiptarve të Malmes, Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova”, mbeti përjetë krahthyer.Jo pse s’ kishte kushte për t’ u bërëmbrojtëse e interesave tona kombëtare, por për arsyen e thjeshtë se prijsit e saj ishin ca injorantë që kurrëqysh s’ndaheshin nga eprorët e tyre sllavë. Kjo romansë e abdallëve shqiptarë memafiozët serbë po e zbrazë edhe një herë vendlindjen tonë.
*
Një pyetje që s’ ma ke shtruarti pordua t’ ia shtroj vetes, është kjo:
”Kush do të shkruaj për ato faqet e panjohura të diasporës shqiptare që fillojnë në dhjetor të vitit 1978 dhe vazhdojnë deri sa shembet Jugosllavia Federative?
Më e mira do kish qenë ta bëja vetë atë punë. Mjerisht, pleqëria po më detyron t’ ua dorëzoj stafetën kolegëve më të rinj,të cilët, kam shpresa se do të vijnë një ditë në Malme dhe do ta studjojnë këtë ambient ku po shprishet gjaku i tyre.Nuk do bënin keq t’ ua hedhin një sy edhe dokumenteve që po ua lë nëpër disqe, ditare, fotografi, kaseta eprocesverbale që kam mbajtur medorën time.
Me këtë nuk po çoj dorë nga dëshira për të shkruar edhe më tutje. Paçka se edhe unë, si të gjithëtë tjerët, e kam një cak.Pastaj duhet ta bëj ate që e kanë bërë të parët e mi: të nisem prapa nga kam ardhur, hajt hajt – e hajt e hajt,dhe një ditë, pas aq vitesh sa jam endur nëpër botë, të ulem në majë të Rrethit dhe ta shikoj vendlindjen time nga lartë.
Të vdesësh duke e vështruar atë çarçaf ngjyrë smeraldi, që e lidh pambarimisht botën shqiptare, është – vdekje e këndshme.
Shkruan: Ramadan Rexhepi
]]>
Shoqata Kosova Lindore dhe Federata Panshqiptare «Vatra» promovojnë në Nju Jork Monografinë e Shoqatës humanitare Medvegja me seli në Fully (CH) – «30 vjet në shërbim të kombit»
Nën patronatin e Shoqatës Kosova Lindore (Eastern Kosovo Association) dhe kryetarit të saj Shaban Mehemti, si dhe dhe Federatës Panshqiptare të Amerikës «Vatra», e me mbështetjen e veprimtarëve të dalluar të çështjes kombëtare, Shoqata Humanitare «Medvegja», me seli në Fully të Zvicrës, e promovon monografinë mbi veprimtarinë e saj, «30 vjet në shërbim të kombit». Kryesia e shoqatës dhe legata e saj për Amerikë, në përbërje Zenel Neziri, kryetar; Fadil Selmani, sekretar; Zenulla Namani, Ismet Selmani dhe Jonuz Fetahu ju ftojnë ta nderoni promovimin me pjesëmarrjen e juaj. Të pranishëm edhe autorët e monografisë, Llukman Halili dhe Dashnim Hebibi.
Promovimi mbahet më 1.03.2015, duke filluar nga ora 15:00 deri në orën 17:00, në adresën
Monroe College King Hall 2501 Jerome Avenue Bronx, NY 10468
Për info: Shaban Mehmeti, kryetar i shoqatës Kosova Lindore – 001 570 604 6403.]]>
Këtu dua të jem më i qartë. Nëse ne, këmbësorët e identitetit kombëtar, e kishim marrë teposhtën, sheik Nevzati ngjitej përpjetë. Ai, ç’ është e drejta, s’ kishte gjë në dorë,pos atij maketit të Qendrës Islamike, të cilin ia kishte dorëzuar arkitekti danez. Megjithate, sa herë që hynte e dilte nga Qendra, Nevzati rrezatonte harmoni e vetëbesim. Pas ndihmave që kishte marrë nga Këshilli i Besimeve të Pavarur, ai thuajse çdo javë dukej në faqet e shtypit të përditshëm dhe lëshonte në qarkullim llojlloj gënjeshtrash mbi rolin e qendrës së ardhshme islamike. Ai fliste mbi problemete ndryshme të myslimanëve të Malmes, si dhe kompetencat që duhej të kishte si kryetar i atij komuniteti të madh. Shoqëria suedeze, thonte ai, është një shoqëri e qytetëruar. Ajo ka të gjitha institucionet e domosdoshme, por aty e tutje, nëse s’ donte përplasje të reja etnike, duhej të konsultohej me zotërinë e tij. Tani ai nuk sillej si ai mësuesi i dikurshëm, që fjalën ”dardhë” e shkruante si” darllë”,por si përfaqsues legal i pesëdhjetë e dy grupeve etnike.
Një fjalë e urtë thotë: Ziliqari vdes, po zilia jeton. Duke u nisur nga dënglat që lëshonte nëpër shtyp, shumë myslimanë të shkolluar filluan të neveriten nga mitet që qarkullonin në shtyp. Ata ishin shkolluar nëpër univerzitete më të njohur të Lindjes së Afërme, e njihnin fenë islame më mirë se ngelafçi ynë, që s’ e kishte mbaruar as Shkollën e Mesme Bujqësore, dhe kërkonin rrugë ta hiqnin nga faqet e shtypit suedez. Njëri prej tyre ishte studenti turk Mefail Deribash, një djalë i zgjuar dhe shumë i sinqertë. Duke gërmuar nëpër të dhënat e kryefamullitarit Dalan Göz,që brenda një periudhe të shkurtër kishte blerë truall në Virentofta, kishte ngritur vilë dykatëshe në fshat dhe endej Malmes në një ”rols rojs” që e kishte blerë në ankand, Mefaili,me mbështetjen e disa myslimanëve turq, arabë, shqiptarë e eritrean, e kishte themeluar ”Famullinë Islame të Malmes” dhe kishte dalë para përfaqësuesve të shtypit me një deklaratë të qartë se i lartpërmenduri Shakiroski s’ ishte veçse pomak bullgar dhe me vite i kishte mashtruar myslimanët e ngratë.
Çuditërisht, në po atë famulli kishte gjetur vend edhe Safeti. Se çka e kishte nxitur Safet Selimin të bëhej aq fetar – frika nga sasitë e mëdha të uiskitqë pinte në ”Ofelia” apo llogaritë që ua kripte pasagjerëve të ngratë – s’e diaskush. Megjithate, as atij s’ i shkonte puna keq. TaniSafeti i kishte rehatuar pleqët në një katërdhomësh të madh, ua kish nxjerrë ato katër shifrat e numrit personal që duheshin për Zyrën e Mirëqenies Sociale dhe kishte hyrë në kontakt meNeslihanen, atë mbesën e pashme tëAzize Abllës. Ndonëse e kish quajtur ”Noel Baba” gjegjësisht ”Baba Dimër”,ajo kishte pranuar ta takonte në Stamboll. Kjo dëshmon semyslimanet, kur janë në pyetje ”letrat”,s’ pritojmë ta zgjidhimuçkurin dhe ta hamë krenarinë si llokume me arra.
Shi n’ ato ditë të freskëta marsi, kur mëllenjat u ngjitën nëpër ballkone e çati dhe filluan të thurin vjersha dashurie, në një zyrë të Këshillit Komunal u çfaq ideja e një ”jave ndërkombtare.” Asnjëri nga këshilltarët që ishte n’ atë tubim s’ e kishte të qartë si dukej ai embrion i çuditshëm dhe ç’ përmasash do të merte pastaj, por aty për aty, kur njëri nga anëtarët e Këshillit Egzekutiv e shqiptoi emrin e saj, të gjithë e përshëndetënmerespekt të madh. Pak ditë më vonë, deri sa po diskutonim mbi agjendën e mbledhjes së ardhshme të organizatës SIM, në kutinëtonë postale pikoi një shkresë interesante. Përmbajtja e saj ishte kjo:
Këshilli bashkiak, i përbërë nga burrat dhe gratë më erudite të Malmes, duke diskutuar mbi gjendjen shëndetsore të këtij rajoni, në mbledhjen e fundit kishte konstatuar se malmoitët, përpos dhjamrave që kishin mbledhur nga hamburgerët,biftekët e salçiçet e gatuarame qepë, vuanin nga një mungesë e madhe për lojëra erotike, viski anglez dhe kulturë ndërkombtare. Kjo vinte nga robëria e gjatë daneze dhe izolimi i tyre shekullor. Duke u nisur nga numri i imigrantëve që kishin lëshuar rrënjë nëpër Malme, dhe duke e ditur se shoqatat e tyre kishin një potencial të madh kulturor, Këshilli, në bashkpunim meDrejtoratin Shtetëror, Parqet Popullore, Tetarin e Qytetit dhe Kino ”Spegeln”, kishte vendosur ta provonte fatin me një javë të kulturës ndërkombëtare. Quaje si të duash, festival, karneval, javë të kulturës ndërkombtare, por ajo duhej bërë. Barrën kryesore të asaj ”ngjarje” duhej ta mbanin shoqatat e SIM-it, të cilat, pa mëdyshjen më të vogël, ishin një eldorado e pasur me këngë e valle popullore. Për këtë qëllim, Këshillikishte ndarë 60 mijë korona. Ato duhej të përdoreshin si qira për kinematë, teatrot, parqet dhe artistët që do ta bënin atë javë të madhe e të bujshme në krejt Suedinë Jugore.
Duke na drejtuar atë shkresë, të cilën e kishte nënshkruar edhe zoti Hörjel, prefekti, organi i lartpërmendur donte të dinte nëse ne, si organizatë,ishim të gatshëm ta mirnim përsipër sendërtimin e atij elaborati, si dhe ta themelonim një ”grup pune” që do të merrej me atë projekt.
Në mbledhjen që u mbajt në mars, dhe në të cilën morën pjesë përfaqsuesit e 28 shoqatave shoqatave imigrante, u vendos që ideja e propozuar nga Këshilli bashkiak të zhvillohej në javën e katërt të muajit maj. Ajo, sipas propozimit të nisiatorëve, duhej të quhej Java eKulturës Ndërkombtare. Hapi i parë që duhej të bënim, edhe ate, duke u takuar rregullisht në Zyrën e Emigracionit, ishte të hartonim një listë të organizatave që duhej të na ndihmonin me realizimin e projektit. Ajo ishte tejet e gjatë dhe ndërlikuar.Të gjithë duhej të merrnin pjesë… Teatri i Qytetit, Biblioteka Qendrore, Radiotelevizioni Suedez, Kino Spegeln, Organizata Qendrore e Parqeve, Këshilli Shtetëror për Kulturë, Zyra e Emigracionit dhe, kuptohet vetvetiu, shkollat… Jo tri katë shkolla, por të gjitha shkollat ku kishte nxënës shqiptarë, turq, jugosllavë, grekë e latinoamerikanë.
Pas atij hapi duhej hartuar një listë tjetër: lista e aktiviteteve që do të zhvilloheshin gjatë javës. U përmendën përrallat që lexoheshin nëpër bibliotekat lokale, filmat e huaj që dëftoheshin nëpër shtëpitë e aktiviteteve, veprimtaria krijuese e fëmijve shqiptarë, si dhe një ekspozitë që duhej të përbëhej nga revistat e botuara në gjuhë të huaja… Pastaj u përmenden objektet e punuara me dorë, qilimat e mëndafshtë kinezë, çiftelitë shqiptare, kostumet e popujve latino-amerikanë, pikturat, akvarelet, fotografitë, si dhe veprat e autorëve të huaj, që ishin ishinkatandisen në Malme. Nuk u harruan as komunitetet fetare; dua të them Qendra Islamike e Malmes, Kisha Ortodokse Serbe, Sinagoga Izraelite, si dhe çfaqjet që do të jepeshin dy ditë me radhë në Parkun e Popullit…
Më në fund, pas një vargu të gjatë takimesh, debatesh, mospajtimesh, telefonatash, intervistash e negociatash, Grupi punues u pajtua që Java të fillohej ditën e hënë, 21 maj, edhe ate, në Sallën e Arteve, ku shoqatat imigrante mund të ekspozonin objekte të ndryshme.Java do të hapej me vallet që kishte përgaditur ”Shoqata e Valleve Ndërkombëtare” dhe të cilën do ta prezantonte zv kryetari i SIM-it, Miguel Sengo. E martja, dita e dytë, duhej të përqëndrohej në krijimtarinë e shkrimtarëve të huaj dhe vështirësitë me të cilët ata ballafaqoheshin gjatë jetës së përditshme. Ajo temë duhej të ajrosej në sallën e Bibliotekës Qendrore, ku do të prezantoheshin disa nga krijuesit më të mirë të atij zhanri, si Guilem da Silva, Kosovë Rexhë Bala, Franjo Brkić, Teodor Kalifatides, Maria Kaldaras, Sigrid Combüchen, Cornelis Wreeswijk, Jascha Golowanjuk, etjerë, etjerë. Atë mbrëmje duhej ta drejtoja vetë, sepse asnjëri nga anëtarët e Grupit punues s’ kishte përvojë të madhe nga proza apo poezia.Të mërkurën e kishim menduar t’ ua lëmë politikanëve, sociologëve, etnografëve dhe tifozëve të ”integrimit” evropian. Ajo ditë duhej të ngjishej me debate rreth gjenezës së atyre që jetonin në Malme si dhe kontributit që kishin dhënë për shoqërinë suedeze. Ishin ftuar zotërinjtë Kjel Öberg, shef i Drejtoratit Shtetëror, Joakim Israel, sociolog, Harald Swedner, profesor, Ulla Brohed, shefe e Bibliotekës Qendrore, Birgitta Ulvhammar, drejtoreshë e Ministrisë së Arsimit dhe zoti Tomas Thommel, shkrimtar.
Sipas vendimit të marrë qysh në fillim, kur u shtrua ideja e atij ”festivali ndërkombtar”, Java e Kulturës Ndërkombtare duhej të kulminonte ditën e enjte, 25 maj, në sallën e madhe të Teatrit të Qytetit, ku duhej të çfaqeshin imigrantët më të shquar të Suedisë si Janos Solyom, pianist, kompozitor e dirigjent, Cyndee Peters, këngëtare, pedagoge e shkrimtare, Arja Sajonmaa, interpretuese e muzikës së Theodoraqit, Gregoris Tzistoudis, instrumentalist, etj. etj. Dhe në fund, pas një të premte më të qetë e shtendosëse, kur malmoitët mund t’ i vizitonin shoqatatdhe të shtronin çfarëdo pyetjesh që kishin, Java duhej të përfundohej në Parkun e Popullit me një varg çfaqjesh që do t’ i jepnin grupet e 28 shoqatave egzistuese.
Këto ishin shoqatat që paraqitën interes të dilnin në Parkun e Popullit: Grupi ”Polonia”, Grupi ”Kollasuyu”, Grupi “Bara Gillet”, Grupi “Csardas”, Grupi “Trio Italiano”,Grupi ”Hembygdsgillet”, Grupi ”Turk Anadolu”, Shoqata ”A.P.M.”,Grupi ”Eccoci”, Shoqata Greke, Shoqata ” ”Internationela Dansföreningen”, Grupi ”Mladi Hërvati”, Shoqata ”U.D.P.M.”, Shoqata ”Matija Gubec”, Grupi ”Los Latinoamericanos”, ”Klubi i Grave Greke”,Grupi ”Salinas”, Shoqata ”Vuk Karadzić”, Grupi ”Kolo”, Shoqata ”Makedonia”, Grupi ”Amacena”, Grupi ”Afro Çambo”, Këngëtari Chico de Paraguay, Grupi ”Hamilton Pipes”, Shoqata ”Suomi” dhe ”Centro Español de Malmoe”. Ndonëse lista definitive e shoqatave që donin të paraqiteshin ishte gati, askujt s’ i merrej e drejta të dilte në skenë gjatë dy ditëve të fundit, kur qytetarët do të ftoheshin në Parkun e Popullit dhe ta përfundonin Javën me fyshekzjarre e festë të përbashkët.
Kështu, përafërsisht, filloi ai behar. Ndonëse shpesh herë kisha mallë të dilja me gocat e mia në Pildam e të endesha nëpër pyllin e veshur me gjelbrim, mbledhjet e Grupit punues bëheshin gjithnjë e më të gjata, më të mërzitshme, më të ndërlikuara. Të gjithë kishin të ngutur dhe, më së shumti, byrokratët e Partisë Socialdemokrate, që e kishin mjelë Suedinë vite me radhë dhe donin ta shfrytëzonin çdo rast për të manipuluar me imigrantët e ngratë. Këta kishin të ngutur. Po afrohej 1 Maji, dita e proletariatit ndërkombëtar,dhe kërkonin një afishe të cilën do ta shpërndanin në Sheshin e Madh.
Kjo, pra, nuk e zvoglonte zhgënjimin tim personal. Si kryetar i një organizate që s’ kishte as konto, as arkatar, as mjete financiare, pa mundësinë më të vogël të ndikoja në manipulimet e byrokratëve komunal, isha goxha i revoltuar mendarjen e shumës së miratuar për kulturë. Do të përpiqem të jem më i qartë. Përderisa piktori Otto Foeldvary, që duhej ta bënte afishen apo pianisti Janos Solyom, që duhej t’ i argëtonte byrokratët lokalë apo Cyndee Peters, këngëtare, priteshin të mernin nga 18 mijë korona për një punë triorëshe, shoqatat imigrante, cilat pritej ta argëtonin popullin dy ditë me radhë, do të mernin nga 400 korona. Pa marrë parasysh se ato duhej të vinin me autobus dhe përbëheshin nga 15 – 20 anëtarë dhe duhej të vinin me autobus nga lagjet e ndryshme të qytetit.Mjerisht, protestat e mia s’ hanin bukë, sepse Grupi punues, që përbëhej pikërisht nga byrokratët e lartpërmendur, i quante honoraret e zotit Solyom apo zonjës Peters krejt normale. Me pak fjalë,kërkesat e shtruara nga vipat e lartpërmendur mbetën të paprekura dhe afishja u shpërnda jo vetëm në Malme, por edhe në Lund, Landskruna e Treleborg.Tani pritej vetëm ”java”, ajo që duhej të gufonte meekspozita, debate, këngë, valle e kulturë ndërkombtare.
Afishja doli e mirë.S’u deshtën shumë ditë që jo vetëm shtypi i përditshëm, po dhe Radioja lokale, Radiotelevizioni lokal, shkollat, kinematë e shoqatatdonin informata mbi vendet, kohët, dhe përmbajtjen programeve të ndryshme. Shumica e malmoitëve ishin mësuar me kulturë që kushtonte shtrenjt, kjo e jona ishte falas. Diçka s’ ishte në rregull.Diçka s’ përputhej me realitetin objektiv.Aq më tepër që numri i shoqatave ishte goxha i vogël dhe vendasit dinin shumë pak për hallet tona të përditshme.
Një ditë, pak pasi kishte filluar ora e parë mësimore, më njoftuan se më kërkonte një gazetare të përditshmes “Trelebogs Allehanda.”Kishte diçka urgjente.
Ika nga klasa ku po zhvillonim një njësi mësimore mbi lulet dhe hyra në kabinën telefonike.Gjykuar nga mënyra si m’ u prezantua, gazetari s’ dukej ndonjë kokëbosh i sapodalë nga Shkolla e Gazetarisë.Përkundrazi, dukej i matur dhe serioz.
” Urdhëro, vëlla.Me çka mundem të të ndihmoj?” e pyeta.
” Ç’ është e drejta, vetëm me një përgjigje të thjeshtë,” ma ktheu ai. ”Jam Anders Asarsson, gazetar i të përditshmes ”Treleborgs Alehanda”. “Allehanda” s’ besoj që lexohet në Malme, por është e vetmja në Treleborg. Pyetja ime është kjo: A e keni lexuar gazetën tonë sot?”
” Kjo ishte pyetja?”Dhe menjëherë ia ktheva përgjigjen.” Jo, vëlla, s’ e kam lexuar. Ka diçka interesante në te?”
” Ka,” tha ai me zë të ftohtë. Dhe vazhdoi: ” Është një artikull të cilin e kam shkruar vetë dhe mbanë titulli ”Shoqatat jugosllave bojkotojnë Javën e Kulturës Ndërkombtare”. Të dhënat i kam marrë nga një mbledhje që u mbajt këtu, në Treleborg, dhe ishte thirur nga Organizata Qarkore Jugosllave, e cila, me sa kam kuptuar unë, i përfaqëson shoqatat jugosllave që veprojnë në Malme, Treleborg, Lund dhe Landskruna. Sipas kryetarit të saj,një Dragisha Pavloviq, në mesin e shoqatave që do të çfaqen gjatë asaj jave është edhe Grupi ”Mladi Hërvati”. Në bazë të një vendimi që u mor n’ atë mbledhje, organizata që ju përfaqësoni s’ ka veçse dy opcione: ja të mbahet me Organizatën Qarkore Jugosllave, pra,me shoqatat që janë lojale me regjimin jugosllav, dhe ta përjashtojë shoqatën Grupin “Mladi Hërvati”, ja ta bëjë të kundërtën: të mbahet me shoqatën “Matija Gubec”dhe të armiqësohet me shoqatat jugosllave. Cila është përgjigjja juaj?”
” As më njërën, as me tjetrën,” i thash.“ SIM-i do mbahet me SIM-in.”
Heshtje.E mora me mend që ai po bëhej gati për një pyetje të re.
“ S’ po ju kuptoj mirë,” tha.“A mund të ma zbërtheni përgjigjen tuaj më mirë?Ajo po më duket pak e mangët.”
“ Gjithsesi,” i thash me të ngutur. “ Dëgjo këtu.Unë, tek se jam zgjedhur nga përfaqsuesit e të gjitha shoqatave, pra, edhe nga shoqatat jugosllave, e përfaqsoj një organizatë që përpiqet për bashkëpunim, jopër ndjekje.SIM- i është një organizatë e lirë, një organizatë demokratike, dhe të gjitha shoqatat i trajton njësoj.Si e tillë, ajo nuk është themeluar në Beograd apo Johanesburg dhe – për qejfin e kësaj apo asaj organizate – i trajton anëtarët e saj si njerkë.Nëse përfaqsuesit e shoqatave jugosllave, cilat do qofshin ato, e kanë ngatërruar SIM-in me sektën Ku Kluks Klan, është për t’ ua qarë hallin.SIM s’ ka pushkëpër t’ i vrarë kroatët. E sa i përket Grupit “Mladi Hërvati”, ai është veçse një seksion rinie, si të gjithe seksionet e shoqatave tona,dhe përfaqëson kulturën e popullit kroat.”
Pushova pak, se s’ isha i sigurtë në përshtypjen që bëri përgjigjja ime.Po e prisjareagimin.
“ Më vejn keq,” tha ai, tani me zë të goxha të brengosur. ” Por ata nuk arsyetonin si juve. Ata po thonë se SIM-i, nëpërmjet seksionit “Mladi Hërvati”, do t’ i diskriminojë përfaqësusit e vërtetë të popujve të Jugosllavisë dhe aludojnë në popullin kroat.”
“ Ato që thonë – janë pallavra,” i thash, edhe pse nuk bëra mirë që e ndërpreva. “Përfaqsuesit e vërtetë të kroatëve nuk janë as serbët e Shoqatës “Vuk Karaxhiq” as serbët e Shoqatës ”Serbia” as serbët e Shoqatës ”Avalla”. Të trija ato shoqata janë shoqataserbe. Kroacinë e përfaqsojnë vetëm ata që flasin e këndojnë kroatisht… E meqë ra fjala për gjuhën, këngët dhe vallet e një populli, duhet të cekë se këto hyjnë në termin “kulturë”. Java për të cilën bëhet fjalë quhet “Java e Kulturës Ndërkombtare”. Cilido popull që ka ndopak respekt për kulturën e tijka të drejtë – dhe duhet – ta çfaqë kulturën e tij, por pa ua marrë të drejtën popujve tjerë. Shi për këte do t’ ju lusja që – nëse vazhdoni të shkruani për bojkotimin e shoqatave jugosllave – t’ ua përcillni pak më qartë porosinë tonë: ato mund ta bojkotojnë vullnetin e mirë të SIM-it, por SIM- i s’ i bojkoton ato. Përkundrazi, i ftojmë të gjitha shoqatat imigrante t’ i nxjerin në pah vlerat e popujve të tyre.”
“ Ate do ta bëj me gjithë qejf,” tha ai.
Me kaq mbaroi biseda.Të nesërmen dolën të palarat në siperfaqe.Këtë herë zoti Asarsson e botoi artikullin e tij edhe në “Sydsvenska Dagbaldet” që lexohej në të gjitha qendrat e Suedisë. Për fatin tim të mirë, ai, po atë ditë kishte folur edhe me përfaqsuesit e shoqatave “Makedonia”, “Matija Gubec” dhe “Planika”. Kjo e fundit, shoqatë sllovene. Përfaqsuesja e shoqatës “Makedonia”, Nada Andovska, e pandërgjegjshme për arsyet e asaj bisede, e kishte informuar se vendimi i marrë në tubimin e lartpërmendur ishte miratuar pas propozimit të zotit Dragisha Pavloviq dhe zv konsullit Lukavac. Përfaqsuesi i Shoqatës “Matija Gubec” kishte shkuar pak më larg dhe e kishte njoftuar se asnjëra nga shoqatat e ashtuquajtura “jugosllave” nuk merte vendime pa miratimin e zv konzullit jugosllav, që ishte i pranishëm në të gjitha mbledhjet e shoqatave. Ç’ është e drejta – kishte shtuar ai – zv konzulli Lukavac s’ bënte punë tjetër postë endej nëpër shoqata, të luante biliardo dhe t’ ua dëftonte koburen që mbante prapa shpine. Ai shkonte edhe nëpër familje, qebesa edhe ju kërcnohej prindërve që i çonin fëmijët e tyre në orët e ndonjë mësuesi kroat. Pak më butë ishte shprehur përfaqsuesii “Planikës”, zoti Silić Ivan, por as ai s’ ishte shumë i kënaqur me atë vendim.
Rrëmuja që krijuan artikujt e zotit Asarsson nuk e pakësoikurreshtjen e malmoitëve për Javën e Kulturës Ndërkombëtare.Përkundrazi, ata u shndërruan në kambana dhe ua nxorën gjumin si qytetarëve jugosllavë, ashtu dhe atyre suedezë.Këtë herë të gjithë, me përjashtim të “puntorëve të inkuadruar në botën e jashtme”, e kuptuan se qëllimi i Organizatës Qarkore Jugosllave ishte ta politizonte rolin e SIM-it dhe t’ ifrikësonte qytetarët që jetonin në Suedinë Jugore.Gjatë asaj dite m’ u lajmëruan shumë miq kroatë, si dhe nismëtarëte e Javësdhe më përgëzuan për qëndriminqë kisha mbajtur.Njëri prej tyre ishte edhe zoti Vladimir Rozian, kryetari i Shoqatës “Matija Gubec”.
“ Nëse të kujtohet,” tha, ” s’ ishim ne që e propozuam datën kur duhej të mbahej Java e Kulturës Ndërkombtare, por shoqatat tjera.Aty bëmë një gabim të madh.Ne duhej të shkonim në Legatën Jugosllave dhe ta pyetnin zotin Lukavac. Tabënim një gjë të tillë, askush s’ do na binte në qafë…Sidoqoftë, shtypi suedez po përpiqet ta nxjerë të vërtetën në shesh, por s’ e ka lehtë.Mos harro se shumica e atyre që po çirren se janë “jugosllavë” janë injorantë e të pashkolluar.Suedia për ata njerez është një shansë, një mundësi e madhe për t’ u pasuruar me djersën e tjerëve.Unë kam folur me miqët sllovenë dhe ata janë të sigurtë se prapa kësaj fushate qëndron Legata Jugosllave.Lukavci, madje, është kërcënuar se çdo jugosllav që guxon të çfaqet në Parkun Popullor do të mbetet pa pasaportë të kuqe.”
Artikujt e lartpërmendur u shqyrtuan edhe në mbledhjen e Grupit punues. Asnjëri nga anëtarët e këtij të fundit,s’ ishte dakort që shoqatat e antarësuara në SIM duhej të funkciononin si shteti në shtet dhe të na impononin botëkuptimet e tyre.Të gjithë, pa përjashtim, e theksonin se Malmja gjendet në Suedi dhe askujt, pra as zv konzullit Lukavac, s’ i lejohej ta fuste hundën në veprimtarinë kulturore që zhvillonte SIM-i. Ata, madje,çuditeshin që kjo dukuri s’i kishte rënë në sy Sigurimit Suedez.Qysh ishte e mundur që një diplomat si Borisllav Lukovac endej nëpër Malme si Al Kapone, për pa e fshehur revolen që e mbante me vedi dhe Policia nuk dinte gjë Ai njeri s’ e kishte vendin në Malme, por në kampin e Stara Gradishkësose Varazhdinit, ku vuanin denimet e tyre disidentët serbë, kroatë, sllovenë e shqiptarë.
Shmangja e katër pesë shoqatave jugosllave nga Java e Kulturës Ndërkombëtare nuk e dëshpëroi askend dhe, më së paku, Grupin punues, që përbëhej nga përfaqsuesit e organizatave më të rëndësishme lokale.Nëse dikush kishte shkelur në bizgë, mender jush, ajo ishte Organizata Qarkore Jugosllave, si dhe kryetari i saj Dragisha Pavloviq.Krejtësisht i bindur se SIM-i s’ kishte të gjallë pa shoqatat jugosllave, i lartpërmenduri lëshoi lloj lloj kërcnimesh nëpër shoqata, por ato shpejt iu kthyen prapa.Dragisha kishte harruar se shtypi suedez s’ ishte si ai jugosllav qënatë për natë, para se të dilte ngashtypshkronja, duhej të kalonte nëpër sitën e cenzorëvepartiakë.Gazetarët suedezë, para se të shkruanindiçka, e kishin zakon t’ i verifikonin të dhënat. Ai zoti Asarsson, që dukej aq i urtë e i sjellshëm, me të mësuar për ahengjet e zv konzullit jugosllav, nxori dhe dy artikuj tjerë mbi ecejakat e tij nëpër qytetet e Suedise Jugore.
Sa i përket Grupit punues, ai ishte gati. Secili e dinte detyrën e tij: Miguel Sengo duhej ta hapte Javën me një ekspozitë që ishte vënë në Sallën e Arteve; unë do të vazhdoja në Bibliotekën Qendrore me shkrimtarët emigrantë; zoti Solyom do ta argëtonte elitën e shoqërisë suedeze me fragmente të zgjedhur nga klasikët e muzikës evropjane; miku tjetër, André Astvany Pakrosz, e kishte gati listën e atyre që do të këndonin e vallëzonin në Parkun e Popullit. Mirë ishte të vinin edhe jugosllavët, se s’ kishim gjë me popujt e Jugosllavisë, por përfaqsuesve të tyre u pëlqente politika, kërcnimi, presioni. Dhe atae kushtëzonin pjesmarrjen e tyre me kërkesa banale.
Do t’ ishte gabim që shkrova kaq shumë dhe s’ e preka një çeshtje që është e qenësishme për neve, shqiptarët. Cili ishte qëndrimi i Shoqatës Kulturo-artistike “Vëllazërimi” sa i përket skizmës serbo-kroate dhe sa ishte e ngatërruar kryesia jonënë dallaveret e zëvendëskonsullit Lukavac?
Përgjigja ime është e shkurtër: as unë, as anëtarët tjerë të kryesisë, s’ kishin dëgjuar që egzistonte një organizatë me emrin “Organizata Qarkore Jugosllave” dhe selia e saj ishte në Treleborg. Asnjëri nga përfaqsuesit e Shoqatës “Vëllazërimi” s’ kishte marrë pjesë në ndonjë mbledhje ku ishte vendosur të bojkotohej Java Kulturës Ndërkombtare. Përkundrazi, marrëdhëniet tona si me serbët, kroatët apo sllovenët, ishin miqësore. Që kështu qëndronte puna dëshmon edhe fakti se Ismet Xhela, që ishte zëvendëspërfaqsues i shoqatës tonënë SIM, ishte anëtar i njërit nga nëngrupet e punës. Përderisa Ismeti merrej me harmonizimin estetik të programeve që do të çfaqeshin në Parkun e Popullit, Shaipi bënte çmos që programi i “Vëllazërimit” të dilte i shkurër dhe kualitativ. Ai e kishte krijuar një grup nga gjashtë muzikantëve më të mirë të shoqatës dhe do të çfaqej me një program gjysmëorësh. Numri i madh i shoqatave nuk lejonte program më të gjatë.
Qysh ndodhi atëherë që në lokalin e Shoqatës Jugosllave “VukKaradzić”, ku isha ftuar unë, Miguel Sengo dhe gazetarët e të përditshmës “Sydsvenska Dagbladet”, e pashë Ajet Abdyl Latifin, Fadil Cvilagën dhe nja tre badihavxhinj tjerë shqiptarë? Dhe cili ishte qëllimi i Shoqatës ”Vuk Karadzić” t’i ftonte dy anëtarët e lartpërmendur të kryesisë pa dijeninë tonë, mos për t’ i përdorur si vegla kundër ”udbashëve” kroatë? Këte s’ mund ta nxjerr nga koka për arsyen e thjeshtë se, një javë më vonë, në mbledhjen e kryesisë, kërkova me këmbëngulje që në mbledhjen vjetore të Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” duhej të zgjidhej çeshtja e emrit të shoqatës, si dhe relacioneve të saj me Lidhjen e Shoqatave Jugosllave.
Sidoqoftë, ate që s’ e dinim unë dhe Migueli n’ atë çast, por do ta mësonim më vonë, ishte kjo: artikujt e dalë në shtypin suedez e kishin tronditur Konzullatin Jugosllav. E tërë Malmja ziente nga llafet. Diçka s’ ishte në rregull me një diplomat që endej nëpër shoqata, luante bilardo dhe iu vardisej grave të botës.Me sa duket, fama e zv konzullit jugosllav kishte shkuar deri në Stockholm dhe Stockholmi e kish njoftuar Beogradin që diplomati i akredituar në Malme ishtetepër abdall për ta përfaqsuar vendin e tij.Qytetarët kroatë ishin vërtetë nacionalistë por ata – prapëseprapë – Josip Brozin e kishin bashkatdhetar dhe s’ e donin më pak se serbët. Josip Broz Tito kishte bërë shumë për vendlindjen e tyre.
Diçka kishte ndodhur lart, në Ministrinë e Punëve të Jashtme, por unë e Migueli s’ kishim asgjë të qartë. Sapo kishim hyrë në Zyrën e Emigracionit, ku takoheshim çdo ditë, kur na lajmërohet operatorja e Telias dhe na njofton se Mile Martinoviqi, kryetari i shoqatës “Vuk Karadzić” donte të bisedonte me njërin prej nesh.
“ Fol ti,” i thash Miguelit.
Dhe ai foli nja njëzet e ca minuta. Më në fund, pasi e përplasi kufjen në vend, ai e përmblodhi bisedën e tij menjë frazë që e kishte gjithmonë në maje të gjuhës.
” S’ kam parë popull si këta,” tha me neveri.” Këta sikur kanë zbritur nga Alpet.”
” Ani çka të tha?” e pyeta.
” Popull me shumë faqe. Sonte paskan caktuar mbledhje në Rusengord dhe dashkan ta korrigjojnë veten. Fjala është për shoqatat ”Vuk Karadzić”, ”Kolo” dhe ”Makedonia”, që janë paraqitur me programe. E paskan ftuar edhe Svikoviqin e ”Ballkanit” dhe Siliqine ”Pllanikës”, po këta të fundit merren me sport. A di ç’ më tha? Kjo që SIM-i po na shet për hir të ustashëve kroatë është mëkat i madh. Kështu më tha. Sidoqoftë, atje qenkan ftuar edhe gazetarët e ”Sydsvenskës”. Po naftojnë edhe neve. Si thua?”
” Si thua vetë?” e nguca.
“ Duhet të shkojmë,” tha ai.
Me qindra herëkisha kaluar atejpari. E kisha parë atë mbishkrimin e djegur në plast që dëftonte qartë se, përtej asaj derës së ngushtë, ngjyrë vishnje, në katin e dytë të ndërtesës, gjendej Shoqata Kulturore Jugosllave “Vuk Karadzić”, po kurrë s’ kisha hyrë brënda.Dhe s’ kisha arsye të hyj sepse i kisha thënëvetesshqiptar dhe s’ isha ngushtë as për serbët që hidhnin valle n’ atë lokal, as për rakinë që shitej deri në mëngjes. Atë lokal serbët e kishin marrë falë një prostitute që ia kishin çuar në krevat socialdemokratit Arne Lundberg.Atëherë… Atëherë, çka më nxiti atëherë t’ i them Miguelit “shkojmë”? Dëshira për t’ u pajtuar me serbët apo dëshira për të vazhduar edhe më tutje si kryetar i asaj organizate vullnetare?
As njëra, as tjetra. Sikur t’ ishte për këto arsye, s’ kisha nevojë të lëvizja nga vendi. Unë me jugosllavët isha ndarë vite më parë dhe ate nuk e kisha bërë pse isha i varfër apo s’ kisha bukë të ha, por sepsenuk e ndieja veten jugosllav. E sa i përket postit që kisha në SIM, ai ishte post i papaguar.Atë post e mbaja për hir të Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi”, asaj shoqate që gjithnjë ishte shqiptare… Të paktën deri sa isha vetë kryetar, pastaj – ku rafsha, mos u vrafsha. Midis meje dhe Miguel Sengos pushonte një jaz i madh. Ai ishte portugez, unë isha shqiptar. Aiishte rritur në Mozambik dhe s’ kishte patur punëme sllavët. Duke më propozuar të shkonim n’ atë mbledhje, kishte parasysh bashkrenditjen e një veprimtarije që ishte filluar para nesh. Mjerisht, unë s’ isha Migueli.Unë duhej të shkoja se isha shqiptar dhe duhej të sillesha si shqiptar, pasiqë serbët, në relacion mekroatët, flisnin si serbë dhe s’ pranonin askund të çfaqeshin me përfaqësuesit kroatë.Në urrejtjen që ushqenin kundër atij populli liridashës, pordhe kundër latinicës e fesë katolike, ata kryeneçthi insistonin që një grup i thjeshtë rinor, i cili s’ ishte veçse një seksion i Shoqatës ”Matija Gubec”, duhej të përjashtohej nga Java e Kulturës Ndërkombtare, nëse dëshironim të na përkrahin. Përndryshe, vinte bojkotimi. Ngrica.
Shtrohej pyetja: kush duhej ta mbronte atë grup të rinjsh pos meje që isha kryetar i një organizate që përpiqej për bashkrenditjen e ativiteteve tona? Nëse ”jugo-sllavët”, siç e quanin veten serbët, malazezët dhe maqedonasit, ishin të pakënaqur, askush s’ i mbante me dhunë. Këte duhej t’ ua thoshja unë, jo zoti Sengo.
Ora ishte përafërsisht shtatë kur ngjitëm shkallët dhe hymë në lokalin e Shoqatës ”Vuk Karadzić”. Pritja ishte e ftohtë, të mos them armiqësore. Një banak i madh me pije, kjo më kujtohet, përpara banakut një sallë e madhe, dhe në qoshen e asaj salle– nja njezët e ca karriga, ku ishin ulur nja njëzet e ca burra e gra,në mesin e të cilëve shquajta edhe kokat e Ajet Abdyl Latifit dhe dy gazetarëve të të përditshmes “Sydsvenska Dagbladet”. Po na prisnin. Aty ishte Mile Martinoviqi, një serb i gjatë e i thinjur para kohe, Krivokapiqi i shoqatës ”Serbija”, Svikoviqi i shoqatës ”Balkan”, Siliqi i shoqatës ”Pllanika” dhe Boshkovski i shoqatës ”Makedonia”. Të tjerët, që ishin ngjeshur rreth e përqark tyre, s’ i kisha parë, por e mora me mend se ishin ja anëtarë, ja statistë. Sllavët s’ janë si ne, shqiptarët. Aty ku ftohej shtypi, duhej të kishte popull, statistë,dëshmitarë.
Përshëndetëm me kokë dhe u ulëm pranë Martinoviqit. Nuk shkuan shumë minuta dhe ai e hapi mbledhjen.Ai s’ tha tjetër gjë pos atyre që ishin thënënë shtyp dhe e cimentoi fjalën e tij menjë deklaratë të socialdemokratit Lundberg, të cilën e kisha parë në artikullin e dalë në “Sydsvenska Dagbladet”.
” Kushdo që jeton në Malmee di se ne, jugosllavët, jemi grupi më i madh imigrant,” tha Martinoviqi. “ Falë lirive që na ka dhënë Jugosllavia,ne, pa marrë parasysh kombësinë apo prejardhjen, kemi themeluar shoqatat tona kulturore dhe sportive. Serbët kanë shoqatat ”Vuk Karadzić”,”Serbia” dhe “Avala”, malazezët kanë shoqatat ”Kolo” e ”Ballkan”, maqedonasit kanë ”Makedoninë”, sllovenët kanë ”Pllanikën”… Tash së fundi edhe pakicat kanë formuar shoqatat e tyre… Shqiptarët kanë ”Vëllazërimin”, turqit kanë ”Birlikun”.Përse fillova kështu? Që t’ ua them të drejtën, vetëm e vetëm për ta nënvizuar një gjë të rëndësishme: që ne jemi jugosllavë dhe ajo që na mbanë sëbashku është Jugosllavia. Çdo individ, çdo shoqatë dhe çdo grup nacionalist që nuk e njeh Jugosllavinë s’ mund të karakterizohet ndryshe veçse si armik i interesave tona të përbashkëta… Mos dua të them se edhe SIM- i është armiku ynë? Ne daj Bozhe, jo. Kujtoni vetëm një gjë! Ne, jugosllavët, jemi të parët që jemi antarësuar në SIM dhe e konsiderojmë veten si njërën nga shtyllat e tij më të forta. Po ja që në kokat e byrokratëve suedezë polli Java… Java e Kulturës Ndërkombtare…Dhe në radhët e SIM-it depërtoi padrejtësia…Këtu duhet të sqarohen dy gjëra. E para është koha kur po mbahet kjo ”javë e kulturës ndërkombtare”.Kjo javë po mbahet pikërisht në javën e fundme të majit… Në javën kur Shoku Tito mbush vjet dhe shoqatat tona organizojnë një varg aktivitetesh kulturore e sportive… S’ ka nevojë t’ i cekë ndeshjet futbollistike që zhvillohen midis ekipeve jugosllave, çfaqjet kulturore, turnirët e shahut… E dyta është mospërfillja…Në SIM, siç po duket, kanë leshuar vezë disa minishoqata, në mesin e të cilave është edhe Shoqata “Matija Gubec”, me seksionin e saj “Mladi Hërvati”. Të dyja këto shoqata janë formuar nga nacionalistëtkroatë… Po ata burra që janë kundër Jugosllavisë, kundër vëllazërim – bashkimit dhe kundër shokut Tito… Tani… Po ata burra duan të vallëzojnë e të këndojnë bashk me neve, që jemi përfaqsuesit e vertëtë të Jugosllavisë së Lirë… Dhe çka na rekomandon SIM-i? SIM-i na rekomandon të dalim e të vallëzojmë po atë ditë kur do të vallëzojnë edhe udbashët e ”Matija Gubecit”. Kjo po na duket e pabesueshme… SIM-i, që e ka për detyrë ta harmonizojë veprimtarinë tonë, po e margjinalizon rolin e vet duke na future në të njejtin thes meshoqatat nacionaliste… Ne kemi kërkuar nga SIM- i njëherë, dhe kërkojmë përsëri këtu, në sytë e shtypit suedez, që Shoqata “Matija Gubec” dhe seksioni i saj rinor të përjashtohen nga Java e Kulturës Ndërkombtare… Përndryshe, do ta bojkotojmë Javën e Kulturës Ndërkombtare dhe, eventualisht, do t’ ikim nga radhët e asaj organizate.”
Kërkesa e Martinoviqit ishte e qartë: ja me neve, që përfaqsojmë regjimin jugosllav, ja me shoqatën “Matija Gubec”, që përbëhet nga disidentët dhe fëmijët e disidentëve kroatë.
Menjëherë pas tij, fjalën e morën edhe tjerët… Sasha Petkoviq, përfaqsuesi i Shoqatës “Serbia”, shkoi pak më larg dhe, në vend se ta emërtonte Grupin “Mladi Hërvati” e quajti “Mladi Kërvati”, kurse miku i tij, Goran Andovski, përfaqsuesi i “Makedonisë”, propozoi që shoqata kroate “Matija Gubec” dhe seksioni i saj rinor duhejtë përjashtoheshin nga SIM-i.
I gjori Sengo ra në hall. Ai s’ kishte patur punë me mafiozët që ta merte fjalën dhe të arsyetonte si njerëzit normalë. Mezi priste t’ u thonte shokëve jugosllavë se ato që kërkonin , edhe ate në praninë e shtypit suedez, ishin absurde. Mjerisht, duke qenë se ai ishte nga cepi më i largët e Evropës Jugperendimore dhe unë isha nga cepi me i largët e Evropës Juglindore, fjalën e mora vetë. Aq më tepër që herë pas here ”pikonte” ndonjë fjalë në gjuhën serbishte dhe Miguel Sengo s’ e kuptontedomethënien e saj.
” Dëgjoni miq,” iu thash. ” Nëse ju ka shkuar mendja se unë dhe zoti Sengo jemi policë të veshur në rroba civile, po më duket me vend t’ ju njoftoj se nuk jemi.Ne jemi përfaqsues të një organizate që synon bashkpunimin dhe jo izolimin e shoqatave imigrante. Jemi 28 shoqata, të paktën ashtu thotë lista që kam në dorë, dhe secila shoqatë ka votën e saj. Ajo votë nuk hynë në punë për ta luftuar, por për ta mbrojtur njëra tjetrën. Përse? Sepse funkcionojmë në një ambient që ndryshon nga vendet ku jemi lindur. Kjo që shoqatat tuaja janë jugosllave dhe solidarizohen me njëra tjetrën është – punë shumë e mirë. Por – kini kujdes! Kjo që shoqatat tuaja angazhohen me gjithë shpirt për ta luftuar një shoqatë tjetër jugosllave është – punë shumë e keqe. Më lejoni t’ ua kujtoj se SIM-i nuk është organ i Kishës Katolike apo Ortodokse. Pra, nuk është inkvizicion dhe s’ ka kurrfarë të drejtash të përzihet në veprimtarinë e shoqatave tjera. Kjo do të thotë se as unë, kryetari i SIM-it, as zoti Sengo, as kryesia që kemi zgjedhur, nuk ka kompetenca për ta përjashtuar një shoqatë tjetër dhe, aq më pak, nga aktivitetet e një jave që quhet ”Java e Kulturës Ndërkombtare”. Po e përsëris edhe një herë: ne s’ kemi kompetenca ta izolojmë shoqatën e një populli që jeton në Evropë dhe ka gjuhën, territorin , kryeqytetin, parlamentin e kulturën e tij. Nëse serbët kanë këngë të gjata epike, kanë edhe kroatët. Nëse serbët kanë heroj si Marko Kraleviqi e Drazha Mihajlloviqi,kanë edhe kroatët. Nëse serbët kanë shkrimtarë si Stankoviqi apo Nushiqi, kanë edhe kroatët. Nëse serbët kanë politikanë si Stamboliqi apo Rankoviqi, kanë edhe kroatët. Njëri prej tyre është Josip Broz Tito dhe bëni mirë të mos ia ndiqni bashkatdhetarët. Ky është mendimi im personal…”
” Kroatët janë ustashë,” tha një mjekrrosh që ishte ulur pranë Petkoviqit të ”Serbisë”.
” Këtu mund të jesh edhe çetnik, edhe ustash, po s’ është detyra ime apo e Sengos të judeportojmë në Norrlandë,” ia ktheva me mllef. ”Atë punë e bën policia suedeze, edhe ate, nëse zotrote ke bërë diçka jashtligjore. Përderisa nuk ke bërë diçka jashtligjore,s’të prek njeri.”
” Duhettë të prekë nëse prindërit tu kanë qenë ustashë dhe kanë vrarë njerëz të pafajshëm,” tha një barkmadh i veshur në kostum të bardhë. Ate s’ e kisha parë ndonjëherë, por e mora me mend seishte ndonjë boss i shoqatës ”Vuk Karadzić”.
” As partizanët e shokut Tito s’ kanë qenë engjuj,” ia ktheva aty për aty. ” Mjerisht, ky vend s’është i përshtatshëm për të zhvilluar debat mbi Luftën e Dytë Botërore. Po deshtët, porositni një sallë në Bibliotekën Qendrore dhe atje mund të debatojmë sa të doni…”
E pashë që kishte ardhur kohë të dalim, andaj i zura letrat me dorë dhe brofa në këmbë. Ate punë e bëri dhe Miguel Sengo.
” Ama pritni, o njerëz”, thirri Svikoviqi, kryetari i shoqatës ”Balkan.” Erdhëm gjoja për ta zgjidhur këtë punë, poprap ngecëm në baltë.”
” Jo për fajin tonë,” i thash. ”Ju mund të vazhdoni deri nesër, po ne kemi punë tjera. Ju thërrasim edhe një herë ta shqyrtoni këtë punë dhe, prapëseprap, ua kujtojmë që Java e Kulturës Ndërkombtare është për të gjithë ata që kanë kulturë.Po erdhët, jeni të mirëseardhur. Po s’ erdhët, prapseprap, jeni të mirëseardhur. Me kaq, mirëmbeçi.”
Mile Martinoviqi s’ luajti nga vendi. Shenjë kjo që mbledhja do të vazhdonte dhe deri sa të merrnin një vendim të përbashkët. Po n’ atë mbledhje mbetën edhe Ajet Abdyl Latifi e Fadil Cfilaga.
” Dëgjohemi,” tha Martinoviqi. ”Falemnderit.”
Të nesërmen, deri sa po e shfletoja të përditshmen “Sydsvenska Dagbladet” mësova se shoqatat që na kishin ftuar n’ atë takim, me përjashtim të Shoqatës “Pllanika”, kishin vendosur të rrinin neutrale, edhe pse vicekonzulli Lukavac, i cili paskësh qenë i pranishëm në mbledhje, paska insistuar me të madhe që të mirnin pjesë dhe disa herëi kishte quajtur kokëfortë e të paarsyeshëm.
Epilogu i ngjarjeve që janë përshkruar deri këtu është ky:
Java e Kulturës Ndërkombtare u mbajt ashtu siç ishte planifikuar. Ate e hapi Miguel Sengome një çfaqje të bukur që e dhanë para vizitorëve vajzat e ”Shoqatës së Valleve Ndërkombtare” si dhe një ekspozitë që e kishin përgaditur piktorët e skulptorët latinona-amerikanë.Gjatë asaj jave zhvillova tri intervista: njërën me mikun Kosovë Rexhë Bala, të dytën me kolegen Monika Kaldaras dhe të tretën me mikun Guilem da Silva. Zoti Janos Solyom, i rritur dhe shkolluar nën hijen e traditës krenare të Listit, Bartokut e Ligetit, e mbushi skenën e Teatrit të Qytetit me fragmente të muzikës klasike; ndërsa shoqatat e vogla imigrante, të udhëhequra nga André Astvany Pakrosz, e zbukuruan fundjavën me këngë e kostume kombëtare që ishin qepur në shtatë kontinentet e botës.
“Java” dëshmoi se Malmja, kur dëshiron diçka me gjithë shpirt, mundet të bëj shumë. Ajo e shtroi rrugën për një festival që po mbahet çdo vit me radhë dhe të cilin po e nderojnë artistët më të mirë vendas e evropjanë. Kushdo që qëllon në Malme gjatë muajit gusht mbetet gojëhapur nga aktivitetet që prezantohen shtatë ditë me radhë, edhe ate, që nga mëngjesi e deri në mëngjes.
Por edhe kjo s’ duhet harruar. Ne, që sakrifikuam kohën për ta shtruar këtë traditë të bukur, dolëm të ndukur si patat, kurse byrokratët vendas, afaristët, si dhe vipat imigrantë,i mbushën xhepat me pare. Nga ato 60 mijë koronat që u lëshuan për prezantimin e kësaj nisme, piktori mori njëzet përqind të asaj shume, zoti Solyom njëzet e dy përqind, zonja Peters njëzet përqind, pronarët e lokaleve tridhjetë e sa përqind, ndërsa njëzet e sa shoqatat imigrante, të cilat e mbajtën popullin me aheng dy ditë me radhë,s’ morën as dhjetë përqind të asaj shume. Ec e meru me kulturë pastaj…
Nja dy javë pas asaj ngjarje, deri sa po bëhesha gati të ikja në drejtim të Uppsalës, mora vesh se Ministria e Jashtme Jugosllave e kishte thirrur prapa zv konsullin Lukavac. Arsyeja: ai ishte i padëshirueshëm në territorin e Suedisë. Për të ikur faqebardhë dhe falenderuar ata që e kishin ndihmuar në punën e tij, ai e kishte shtruar një darkë dhe – sipas fjalëve të përfaqsueses maqedonase, që poashtukishte marrë pjesë n’ atë darkë – ishte shumë i tronditur që përfaqsuesit e shoqatave jugosllave kishin lejuar të zgjidhej për kryetar të SIM-it një “shiptar”. Tani po ai “shiptar” ishte bërë shkas që zoti Lukavac të largohej nga Suedia.
Kjo nuk është e vërtetë. Unë e di dhe jam i sigurtë se deklarata e zv konzullit Lukavac ka qenë manovër indirekte e Legatës Jugosllave për t’ i mbuluar pislluqet e saj. Nëse egziston ndonjë shkaktar i aftë që e ka bindur Ministrinë e Jashtme Suedeze për ta dërguar atë diplomat te shtëpia, ato kanë qenë organizatat imigrante kroate, si dhe Republika Popullore e Kroacisë.
Sidoqoftë, fundi i vërtetë i kësaj përralle gjendet në një fragment të cilin e kam shkruar dymbëdhjetë vjet më parë, deri sa po qëndroja në Fort Lauderdale të Amerikës dhe po meditoja mbi kryqëzatën e gjatë të çanaklëpirësve shqiptarë.Ndonëse në vjeshtën e vitit 1978 mbajtëm një mbledhje vjetore dhe ajo mbledhje mori vendim që Shoqata Kulturo- artistike ”Vëllazërimi” të largohej definitivisht nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave dhe aty e tutje të quhej ”Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova”, sherbëtorët e Udbës, me ndihmën e Legatës Jugosllave, sapo morën urdhër nga Prishtina, dolën nëpër shqiptarë dhe thanë ate që s’ duhej ta thoshin: “ Mos e dëgjoni Ramadanin, se ai po ju rrasë nëpër ferra. Ne jemi jugosllavë dhe s’ dalim dot nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave. Nëse dalim nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave, do të mbesim pa socialë dhe pa pasaporta.”
Ky hap, për ate që kupton shqip, ishte përgjigja definitive e dallkaukëve shqiptarë. Ne tjerët, që kishim harxhuar muaj e vite me rradhë për ta ngritur e për ta forcuar atë shoqatë, duhej të çonim dorë nga aspiratat e vërteta të popullit shqiptar, edhe ate, vetëm e vetëm për të mos ua prishur punën atyre që verë pas vere shkonin në Kosovë dhe i joshnin kosovarët tjerë të iknin nga vendlindja.Se sa isha unë me të drejtën e Zotit apo ata, mund ta gjykojnë gjeneratat e ardhshme.
*
Mba mend? Një herë, deri sa po rrinim bashkë në Hijen e Rrethit dhe e vështronim Preshevën nga lart, zotrote ma shtrove një pyetje pak si qesharake:
” A kishte udbashë shqiptarë në mesin e “punëtorëve të inkuadruar në botën e jashtme” dhe çfarë burrash ishin?”
Nëse të kujtohet, unë bëra sikur nuk të dëgjova. Shqiptari, sado burrë i keq të jetë, përpiqet të mos i nxjerrë vëllezërit e tij, pikërisht sepse janë shqiptarë. Ai përpiqet të vdesë me shpresa se – edhe pas vdekjes – nuk e ka prekur askend. Po dhe të ikësh si gënjeshtar është ngushllim i vogël. Andaj po të përgjigjem tani.
Po, vëlla,shumica e bashkëpunëtorëve të Udbës ishin shqiptarë. Ca prej tyre, për arsye që as sot nuk i kam të qarta, ma kanë thënë hapur. Për të më shitur mend? Ndoshta. Për të më trembur? Ndoshta. Ata flisnin shqip, thua se kishin qenë në shkollën e Konstandin Kristoforidhit, atij që na ka lënë kujtim rrëfimin “Gjahu i malësorëve”.Edhe këta, njësoj si malësorët e Kristoforidhit,kishin dëgjuar se nëpër metropolet e Evropës Perendimore jetonin lloj lloj ujqësh e arushash e kundërshtarësh të shokut Tito dhe, për ta nxjerrë ndonjë rrugë falas apopër ta mbajtur ndonjë punë që e kishin zënë me “librezë partie” apo për të shitur mend se kishin parë botë me sy, shkonin vetë në Seksionin e Brendshëm, nxirnin pasaporta dhe kërkonin leje “të dilnin në gjah”.
Ata ishin njerëz të rëndomtë.Nëse s’ ishin “punëtorë të inkuadruar në botën e jashtme”, ata ishin punëtorë hekurudhe, arsimtarë të shkollave tetëvjeçare, gazetarë të “Rilindjes”, si dhe studentë të hipnotizuar nga bjondet suedeze, të cilat i kishin njohur në Budva ose Ulqin. Nëse s’ ishin nipër, kushërinj, djem të tezeve apo burra të hallave, ata ishin fqinj, shokë të vjetër ose bashkatdhetarë që ma sillnin ndonjë paketë cigare nga filan filani, edhe ate, vetëm e vetëm për të ma zënë derën dhe për ta mbaruar detyrën e tyre.Deshte s’ deshte, duhej t’ ua hapje derën dhe, indirekt, duke i mbajtur me bukë e me ujë e me muhabet, t’ i ndihmoje në gjahun e tyre. A kisha unë apo Avni Ajdini apo Sabri Novosella ndonjë ide të saktë se kush ishin ata njerëz apo me kend punonin? Nuk kishim.
Udba s’ kishte të ngutur. Ajo kishte të dhëna të sakta mbi vendbanimet tona dhe, në vend se të na gjurmonte vetë, na lëshonte zagarët e saj për të marrë vesh – se çfarë tretmani kishte Qebir Hajdari, me cilin krah të Lëvizjes mbahej Sabri Novosella, cila ishte platforma e Ramadan Rexhepit, kush e përgadiste emisionin “Radio Zëri i Kosovës” dhe kush e përbënte Këshillin redaktues, cila ishte platforma e Kosovë Rexhë Balës, me cilat parti mbahej Avni Ajdini, ku rrinin djemt preshevarë Iliri dhe Ymeri, etjera, etjera.
Një ditë të gjithë këto do të dalin në dritë. Aq më tepër që janë të shkruara në gjuhën shqipe dhe do të lihen në Preshevë, Gjilan, Prishtinë, Tiranë e kudo tjetër ku ka shqiptarë. Përse i duheshin Udbës ato të dhëna? Thjesht, për të na likuiduar kur ta shihte të nevojshme, edhe ate, duke i mbuluar gjurmët e saj me platformat që, si rëndomt, s’ i kishim të përbashkëta.
Të gjithë ato që kam prekur në këtë kapitull i kam parandjerë thellësisht në shpirt dhe çdo ditë kam jetuar e po jetoj në një zhgënjim të madh. Dikur, kur isha i ri dhe ushqehesha me ëndrra djaloshare, jetoja në një formacion shtetëror kuSerbi, Malaziasi e Bullgari të godisnin me grusht – sepse ishe Shqiptar. Pastaj, pas kush e di sa lumenjsh gjaku që u derdhën për Kosovën, vendlindja ynë u çlirua nga robëria slave. Edhe vetë u shlirova pak.Ishin shpresat ato që ma ngrohën shpirtin. Ishin ato fijet e holla dhe të padukshme që më thoshin se do bëhej mirë.Paçka se po mbushen 15 vjet që jam duke e kërkuar qëndresën, krenarinë, dinjitetin, shqiptarizmën, dhe s’ po e shoh askund.
Çka po konstatoj në këtë orë të vonë nate?Po konstatoj se gjahtarët janë midis nesh dhe, të trimëruar nga lekët e Vuçiqit, Sheshelit e Putinit, po enden rreth e përqark kufirit të Kosovës e po i mbushin makinat me shqiptarë e shqiptarka.Në mesin e tyre mund të jet edhe nipi im. Se s’ ka engjuj sot, të gjithë po merren me shitjen e mishit të bardhë dhe motrave buzëkuqe. Ata po e zbrazin Kosovën nga Shqiptaria dhe po bëjnë çmos që ta kthejnë Serbinë prapa.Një popull i tërë është ngritur në këmbë dhe po ikën nga atdheu i vet, ndërsa ata që kanë mbetur po zihen si çakejt për pozita e kolltuqe.
Të gjitha këto kanë ardhur – pastaj.Ajo që pritej të vinte në vjeshtën e vitit 1978 ishte qindvjetori i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, të cilën e themeloi Abdyl Frashëri i Madh, vëllau i Naim Frashërit dhe bilbilit të gjuhës shqipe.Për ate vjeshtë dhe vendimet që u morën në mbledhjen vjetore Sh. K. A. “Vëllazërimit” do të mësosh në kapitullin e ardhshëm.
Shkruan: Ramadan Rexhepi]]>
Different proverbs about money – Proverbe të ndryshme për paranë
With money you can buy a house but not a home.
Me para mund të blesh shtëpi, por jo ngrohtësi shtëpiake.
With money you can buy a clock but not time.
Me para mund të blesh orë, por jo kohë.
With money you can buy a bed but not sleep.
Me para mund të blesh shtrat, por jo gjumë.
With money you can buy a book but not knowledge.
Me para mund të blesh liber, por jo dije.
With money you can see a doctor but not good health.
Me para mund ta vizitosh mjekun, por jo shëndetin e mirë.
With money you can buy a position but not respect.
Me para mund ta blesh pozitën, por jo respektin.
With money you can buy blood but not life.
Me para mund ta blesh gjakun, por jo jetën.
With money you can buy a prostitute but not love.
Me para mund ta blesh prostitutën, por jo dashurinë.
The things that God won’t ask – Gjërat që Zoti nuk do t’i kërkoj
God won’t ask what kind of car you drove;
He’ll ask how many people you drove who didn’t have transportation.
Zoti nuk do të kërkoj / pyes se çfarë veture ke vozitur;
Ai do të kërkoj / pyes se sa njerëz ke vozitur të cilët nuk kanë pasur transport.
God won’t ask the square footage of your house;
He’ll ask how many people you welcomed into your home.
Zoti nuk do të kërkoj / pyes për metër katrorin e shtëpisë suaj;
Ai do të kërkoj / pyes se sa njerëz ke mirëpritur në shtëpinë tuaj.
God won’t ask about the clothes you had in your closet;
He’ll ask how many you helped to clothe.
Zoti nuk do të kërkoj / pyes për rrobat që i kishe në vitrinë;
Ai do të kërkoj / pyes se sa njerëzve i ke ndihmuar për t’i veshur ato.
God won’t ask what your highest salary was;
He’ll ask if you compromised your character to obtain it.
Zoti nuk do të kërkoj / pyes se çfarë rroge të lartë kishe;
Ai do të kërkoj / pyes nëse ke kompromituar karakterin tënd për ta fituar atë (rrogën).
God won’t ask what your job title was;
He’ll ask if you performed your job to the best of your ability.
Zoti nuk do të kërkoj / pyes se çfarë titulli ke pasur në punë;
Ai do të kërkoj / pyes nëse ke kryer punën tënde sipas aftësive tuaja më të mira.
God won’t ask how many friends you had;
He’ll ask how many people to whom you were a friend.
Zoti nuk do të kërkoj / pyes se sa miq / shokë kishe ti;
Ai do të kërkoj / pyes se tek sa njerëz ishe mik / shok i vërtetë.
God won’t ask in what neighborhood you lived;
He’ll ask how you treated your neighbors.
Zoti nuk do të kërkoj / pyes se në çfarë fqinjësie ke jetuar;
Ai do të kërkoj / pyes se si i ke trajtuar fqinjët tuaj.
God won’t ask about the color of your skin;
He’ll ask about the content of your character.
Zoti nuk do të kërkoj / pyes për ngjyrën e lëkurës suaj;
Ai do të kërkoj / pyes për përmbajtjen e karakterit tuaj.
God won’t ask why it took you so long to seek Salvation;
He’ll lovingly take you to your mansion in heaven, and not to the gates of Hell.
Zoti nuk do të kërkoj / pyes se pse të mori shumë kohë për të kërkuar Shpëtimin;
Ai me dashuri do të dërgoj në shtëpinë tuaj të madhe në parajsë dhe jo tek porta e ferrit.
Read Carefully! – Lexo me kujdes!
Happy moments, praise God! – Çastet e lumtura, lavdi Zotit!
Difficult moments, seek God! – Çastet e vështira, lutje Zotit!
Quiet moments, worship God! – Çastet e qeta, adhurim Zotit!
Painful moments, trust God! – Çastet e dhimbshme, besim në Zotin!
Every moment, thank God! – Çdo çast, falënderim Zotit!
Përktheu prof. Nexhat Agushi]]>
Mollë e kuçe e Dardanisë antike
Me mallë të kujton i gjithë populli jonë
Në ndërdijën tonë ti mbete mitike
Në zemrat tona jeton përgjithmon
U mbolle nga Dradani dhe Teuta
Koha nuk më premtoi, asnjë se këputa
Na mbetën bosh pjatat nga floriri
Nuk të shijoi Fitorja, Liridoni dhe Iliri
Kush janë këta të rinjë që shkojnë drejt kufirit
Këta janë “ kreshnikët “ e Isa Boletinit
Ku janë nis me gra e fëmijë oj buçe
Me marrë amanet te Molla e Kuçe
Oj “ Mollë e Kuçe “ prej ditës kur të mbolli
Askush një pikë ujë ty më nuk ta solli
Ty degët kanë filluat me tu tharë
A do të mbetën vetëm rrënjët pët ti parë
Mollë e Kuçe ti simbol gjaku
I ra në hise me të mbrojtë çunaku
I dalldisur në Evropë me shkue
Obligimin historik që ka, e ka harrue
Të gjithë kur mbërritën te guri i Pllanës
E harruan edhe amanetin dhënë nanës
Mos me lëshuar Kosovën martire
Për dy metelik e një të “ bukur lavire “
Shpejtë kaluan kasabën e Beogradit
Aty i pritën stërnipat e Janosh Hunjadit
Ku jeni nis o stërnipa të Skenderbeut ?
Mos i mbetët diçka borxh atdheut ?
Mos ia ndal “ shtegtarëve “ toruan oj buçe
Këta maskarenj janë nis te “ dritat e kuqe “
Me qëllim që ti gjejnë kopshtet Elisiane
Duke i përzgjedhur vetës një lloj kasaphane
Fushat Elisiane i ke në rrafshin e Kosovës
Pse e le thatë djepin nga drujt e Rugovës
I ke edhe në rrafshin e Anamoravës e Dukagjinit
E ti zgjodhe rrugën pa kthim të mërgimit
Mos e anko më “ Mollën e Kuçe “
E mos e kërko të bukurën buçe
E le me duar në gji dhe pa burrë
Ajo me varrë s’ka pët tu martuar kurrë
Kush të mësoi me e tradhtuar vatanin
Kush ta tregoi dhe hapi derën e dushmanit
Mos i qoftë e lehtë toka e Nënës Terezë
Ju që i suallët vendit tuaj këtë të zezë
Te “ Molla e Kuçe “ më patë thënë stërgjyshi
Atje në luftë na mbetën eshtrat dhe kryqi
Mos e kërkoni më larg se në Pllanë
Se s’do mbetemi për farë më tepër se dy në Ballkan !
Dardani të mbolli në tokën që quhej Dardani
Konstantini të ujiti mos të thahet trungu i ri
Skenderbeu kaloi aty pari, të shortoi dhe krasiti
Sot filizat e ri po ti then Shpresa dhe Petriti
Të mbollëm dhe frytet ti shijuan Dardanët
Shortet tuaja i shkatrruan bejlerët dhe sllavët
Për ta përzanë popullatën ndihmove ti anadollak
Shija jote “ Mollë e Kuçe “ na mbeti një merak
E mora me vete oj nënë këte lulëkuqe të bozhurit
Të ma përkujtojë ngjyrën e kuqe të flamurit
Pasi në Kosovë e lash jetën time normale
Morra “ rrugën pa brenga “ të Evropës virtuale
Mitin për “ Mollëm e Kuçe “ e dëgjova pran oxhakut
Ishin fjal të urta që dolën nga goja e një plaku
Plot njëzet e katër shekuj duke e përsëritë
A do të më fshihet nga kujtesa ime një ditë
Oj “ Mollë e Kuqe “ oj ëndërr e jonë shekullore
A mbeti në ty diçka që është Arbërore ?
Apo të humbëm për jetë duke u ndarë ?
A do të mbesim bonjak kurrë më pa të parë ?
Në Gjermani në vendin e Kongresit në Berlin
Po shkoni aty ku Shqipërisë ia tëkurrën kufinin
Në Paris në qytetin e mbledhjes së ambasadorëve
Ata u rreshtuan, luajtën rrolin e konquistadorëve!
Inshallah Zoti s’ka thënë, e nuk na denon oj buçe!
Mos me mbet askush mi mbledhë “ Mollat e Kuçe “
Kjo do të jetë çfarosja e kombit mbi këtë dhe!
Pët këte, për këte me shekuj s’luftuam ne!
Preshevë 14, shkurt 2015
Enver Sahiti
Preshevë
Oj tokë Dardane pse je duke qa
Kam parë një ëndërr do të jes ndër …. ?
Bijtë e mijë shkuan për në Evropë
Dy pleqëve që mbetëm na çelën një gropë
U nisën për në Evropë pa thënë lamtumirë
E lanë të shkretë Kosovën tonë të lirë
E lanë çiftelinë të varrur në tra
Jetime në këtë botë se s’ka kush me i ra
Atje, atje largë ku çelë i verdhi limon
Moti ia kanë mësyar të përbetuarit dushmon
Nuk ka kush me e mbrojt nga ata të mallkuar
Do të na mbetet në meshirë Durrësi i bekuar
Do të vijë dita e s’ka kush ta thithë gjinin
E nënës krenare të rrafshit të Dukagjinit
Kot do ta kujtoni Kosovën madhështore
Ditën kur të shndrroheni në figura mortore
Oj Rugovë madhështore e Çabrat krenar
Historia ju mësoi të mos jeni tradhëtar
Rishtas do ti prisni këta të rinjë çunak
Ditën kur të mbesin në Evropë në sokak
Rrugë pa kthim ishte ajo e Misirit, Sirisë dhe Turqisë
E njejtë do të jetë edhe kjo e “ Mërgimtarisë “
Edhe pse ju duket e bukur kjo Evropë
Për ju do të jetë vetëm e madhe, një gropë
Do të shartohesh duke krijuar një bastard Anadollak
Inshallah nuk mbetesh si maluk që bredh në sokak
Ti Evropian modern pa gjuhë dhe identitet
Me formë apstrakte si një mutant, xhanabet
Sallonet e bukura dhe të shëndritshme Parisiene
I shijuan para ty palçot e oborreve Esatiane
Duke pritur çmime noblese të kësaj bote në jetë
Diku të strukur dhe të harruar na kanë mbetë
Një ditë nëse kthehesh nga i mallkuari gurbet
Ishallah nuk e gjenë Kosovën të vetmuar, shkretë
Për të mos pasë kujt ti lëshë një amanet
Pa rrënjët e të parëve në këtë vilajet
Të mbetet të thuash për të shkretën Evropë
Fituam aq shumë sa për të çelë një gropë
Në të cilën rash një mëngjezi në agim
Por dritë më nuk pash deri në amshim
Shkove jetove dhe u plake si hamall
Ti Shpres, Agim, Liridon e ti Humoll
Si ata që derxhën në të shkretin Anadoll
Kurrë pa e parë në jetë të madhin Stamboll
Ju nipa që u rritët në frymën e rilindasve dhe Mesharit
Nuk i duhen më shokë, dëshmorë A. Jasharit
Sheshet Kosovare nuk kanë më nevojë për martirë
Pse të paguajmë me jetra të mbrapshtën e dikujtë dëshirë
I mjafton shoqëria e A. Ramadanit dhe Z. Pajazitit
Nuk i duhet jeta rinore e Shpresës dhe Petritit
E kemi realizuar të vetmen madhështore dëshirë
Ta ndërtojmë dhe jetojmë me dinjitet në Kosovën e lirë.
Kufiri i Dardanis nuk është në vendin që quhet Merdare
Ti rini e hutuar e trevave të bukura Kosovare
Nuk pati kush me ti treguar kufijt e trevave tona
Në djepin e fëmijërisë kur të përkundëte nëna
Erdhën nga Karpatet ndërtuan kishën e Car Dushanit
Ti nuk dijte me e mbrojtë kishën e at Pjetër Bogdanit
Pranove të ndërtosh tempuj të hënës dhe yllit
I la në harresë lutjet në gjuhën e K. Kristoforidhit
Shpëtimin e kërkon nëpërmjet tokave Serbiane
Të lagura me gjak nga kufomat, pas asaj kasaphane
Ku e ke ndërgjegjen o inteligjencë Kosovare ?
Kamë frikë se mos ju mallkojnë nënat Gjakovare !
Ti oj Kosovë mos thuaj asnjëherë, mbarova
Kanë mbetur edhe disa të rinjë nga Preshova
Duke përmbushur amanetet tona prindrore
E ruajtëm, do ta ruajmë me shekuj Kosovën Lindore.
Rrini këtu në vatrat tuaja e dashura rini,
S’na duhen vende boshe në kishë, katedral e xhami
Ta ruajmë vendit tonë për shumë mote me nderë
Si e ruajnë vendin e vet shumë popuj të tjerë.
Preshevë 07. shkurt 2015
Enver Sahiti
Punë e mundimshme, kjo.Punë e vrazhdë, e mundimshme dhe aspak e lezetshme. Duke shfletuar dokumentet e ruajtur në dosjet e Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi”,pastaj dosjet e Bashkimit të Shoqatave Shqiptare në Suedi, si dhe ato të emisionit ”Radio Zëri i Kosovës”, pashë një varg emrash, mbiemrash e deklaratash të ish të disidentëve politikë, poetëve të njohur dhe funkcionarëve të lartë të Lëvizjes Popullore për Republikën e Kosovës, të cilëttanijanë shndërruar në kryebashkiakë, doktorë të shkencave, afaristë gjenialë, drejtorë ekzekutivë, zëvendësministrae pretendues të kolltukut të zonjës Jahjaga. Mbase kjo ishte arsyeja që ma kujtoi atë antikrishtin e Greqisë Antike, Heraklitin. Ai filozof i çuditshëm i këshillonte nxënësit e tij të mos i besonin amshimit. S’ ka amshim, thonte.S’ ka realitet të përhershëm përpos atij dialektik… Çudi, pra, të gjithë ata që dikur ishin tifozë të përbetuar të Heraklitit sot po e mashtrojnë veten se kanë qenë përherëpolitikanë, doktorë të shkencave, kryeministra e funkcionarë të lartë tëParlamentittë Kosovës dhe kolltuqet që i kanë zaptuar meintriga e me shpifjei kanëtrashëguar nga stërgjyshërit e tyre të varfër.
Të shkruash a të mos shkruash – kjo është pyetja. Të shkruash për ato që kanë qenë dhe t’ ua kujtosh ”punëtorëve të inkuadruarjasht atdheut” apo funkcionarëve të lartë të Lëvizjes Popullore kohën kur hanin bukën e popullit suedez dhe thurnin shpifje e thashetheme kundër nesh, sotkonsiderohet – krim mbarëkombëtar. Më mirë është të bësh vetëvrasje se ta presësh agun e ditës tjetër, kur papritmas do të dalësh pedofil, kurvar, spiun dhe tradhtar i kombit. Shkrimtari që i thotë vetes shkrimtar duhet të jetë i përmbajtur dhe të rrijë urtë. Ai bën mirë të mos gërmojë në plehun e shoqërisë shqiptare, se do pendohet. Kështu ka qenë edhe në kohën e Kralit. Kështu ka qenë edhe në kohën e shokut Tito. Kushtu është edhe sot, në kohën e shokut Mustafa, kur një abdallserb e përçanë një popull të lodhur nga shovinizma. Ai që do të jetë i respektuar në Prishtinë apo Tiranë duhet t’ i thotë derrit – dajë, shkaut – vëlla, hajdutit – mik, kodoshit – nip, kalavaces – kunatë e dallkaukut – babush. Të shkruash sot për sakrificat e djeshme është marrëzi e madhe, blasfemi, sepse ata që dikur endeshin si lypës nëpër Evropë, sot po e copëtojnë dhe po e shesin Kosovën si mish lope dhes’ donë t’ ua kujtosh djersën e gjakun e popullit. Deri dje ishin marksisë, leninistë, patriotë e atdhetarë të patundur të Kosovës,ndërsa sot po e quajnë veten afaristë, demokratë, investues dhe tifozë të paktit Nato. Dhe s’ kanë faj,se memakinat eNatos po e furnizojnë Evropën me heroinëdhe po i mbulojnë fushatat elektorale.E keqja më e madhe është se, duke i kursyer ata e krimba të shoqërisë shqiptare, shkrimtari bëhet pak nga pak pjesë e një mitomanie që i ka hipur Kosovës dhe Shqipërisë si jorgan. Ai që do ta dënojë veten me vetmi, izolim e përbuzje totale, qoftë nga miqët e vjetër apo pushtetarët e rinj, duhet të bëj ate që po bëj unë: ta ndjekë ndërgjegjen e vet. Pastaj të dalë kut ë dalë.
Një mik i vjetër, të cilit s’ po dua t’ ia përmend emrin, duke shkruar për ndjekjet që ka përjetuar nga agjentët serbë e shqiptarë, e ka cekur se edhe unë, pa marrë parasysh funkcionet që kam patur në Shoqatën ”Vëllazërimi”,Shoqatën ”Kosova”, Shoqatën ”Avni Rustemi”,Bashkimin e Shoqatave Shqiptare në Suedi, Lidhjen Demokratike të Kosovës, emisionin ”Radio Zëri i Kosovës” dhe emisionin ”Radio ABC” tërë kohën kam qenë në shënjestrën e Udbës dhe Sigurimit. Kjo është e vërtetë.Ndjekja s’ mu ka ndarë deri në agun e mijëvjeçarit të tretë.Unë, pra, si admirues i ShqipërisëEtnike,ndjekjen e Sigurimit e kam quajtur qesharake dhe kurrë s’ kam qenë i shqetësuar nga përcjelljet e asaj agenture. Që nga rinia ua kam bërë të qartë çobanëvetë Enver Hoxhës se jam kosovar dhe nëse duhet të ha ndonjë thikë apo plumb prapa shpine, preferoj thikën dhe plumbin e kriminelëveshqiptarë.
Mos ma merr për të madhe,i nderuar, por njëra nga pyetjet që ma ke shtruar është e mangët dhe nuk prek aty ku duhet. Ti s’ je fajtor, se je shumë më i ri se unë, dhe s’ke patur mundësi të njihesh meveprimtarinë e Udbës, si dhe gjurmët që ajo ka lënë në shtatin e historisë tonë kombëtare.
Ti pyesje: A ke qenë ndonjëherë i ndjekur nga Udba dhe si është pasqyruar ajondjekje në veprimtarinë tënde?
Qysh të them, i ngrati? T’ isha në vendin tënd, para se ta shtroja atë pyetje,do ta bëja një listë të gjatë pyetjesh që kanë të bëjë meqytetin ku jam rritur, bukën që kam ngrënë,fëmijët me të cilët kam luajtur, arsimtarët që kam patur, librat që kam lexuar dhe realitetin me të cilin jam ballafaquar si djal i ri, kur duhej të punoja nga gjashtmbëdhjetë orë në një “zadrugë” e Zhgunicëspër t’ i blerë rrobat me të cilat shkoja në Shkollën Normale.Që ne, preshevarët, s’ ishim serbë, ate e dinte krejtbota, por Serbia na trajtonte – dhe po vazhdon të na trajtojë – si skllevër, edhepse deri tani nuk është gjetur asnjë dokument që dëshmon se ku na ka blerë dhe sa dollarë ka paguar.Cili funkcionarë serbë apo kroat guxonte të thonte se ne, shqiptarët, ishim të lirë e të barabartë meserbët, që brenda një kohe të shkurtër, me ndihmën e brigadave shqiptare, e dogjën, përcëlluandhee masakruan popullsinë shqiptare të Kosovës, Maqedonisë e Malit të Zi? Cili shqiptar guxonte ta quante veten shqipëtar dhe të jetonte brenda kufijve të saj? Cili profesor guxonte të na thonte se Kosova ishte e okupuar dhe një ditë, kur të bëheshim të mëdhenj, duhej të luftonim për çlirimin e saj? Cila ministri jugosllave propagonte që ne, shqiptarët, duhej ta ruanim gjuhën amtare? Si unë, ashtu dhe të gjithë shqiptarët,s’ kishim veçse dy opcione: ja të rrojmë si shqiptarë të sllavizuar, me një gjuhë që na kishte bërë peshqesh Dushan Mugosha, ja të përpiqemi për një gjuhë vërtet shqiptare.
Po, vëlla. Që nga lindja e deri sa u çlirua Kosova,unë kam qenë i ndjekur ngaudbashët.Me përjashtim të një periudhe të shkurtër kohore, kur zura punë si detar në një anije private që lundronte midis Gjermanisë,Norvegjisë e Islandës, unë kam pritur e përcjellë lloj lloj spiunësh, që shpesh herë ma kanë zënë derën,pa më dëftuar se cila prej tyre – Udba apo Sigurimi – donin të dinin me çka po merresha. Çka nuk shpiknin ata matrapazë për të trokitur në derën time dhe, duke kërkuar t’ ua mbushja ndonjë letër të parëndësishme, të afroheshin e të mësonin mekend po mbahesha, cilin libër po e lexoja dhe çka po shkruaja.
Një herë, deri sa po dilja për të shkuar në Tregun e Zarzavateve, ma zuri derën një bashkatdhetar i vendlindjes dhe ma dorëzoi fotografinë e Abdulla Krashnicës, një komunisti preshevar, dhe më tha se ate ma kishte dërguar Turguti, djali i të lartpërmendurit. E kuptova menjëherë ku e kishte hallin udba dhe sherbëtorët e saj.Donin të dinin mos e kisha shkruar unë romanin ”Tradhëtia” dhe ç’ projektesh tjera kisha në magje.Turguti i ngratë s’ ka patur asnjë arsye ta bënte atë punë. Mund të jap edhe shumë shembuj të kësaj natyre, por s’ jam i prirur të dal nga caqet e rrëfimit.
Mba mend një gjë: asnjëri s’ ishte serb. Të gjithë ishin shqiptarë. Shumica dallkaukë, pijanecë e matrapazë që kurrë s’ kishin prekur punë me dorë. Dhe s’ ishin burra të urtë e të edukuar, por të poshtër dhe tekanjozë. Ata hyzmeqarë të Jugosllavisë Titiste s’ donin shumë korona për ta ngjeshur një thikë në bark dhe për t’ i nxjerrë zorrët përjashta. Fatlumnisht, veprimtaria e tyre duhej të përputhej me veprimtarinë eudbashët serbë, kroatë e sllovenë, të cilët, si më të regjur që ishin, s’ i lejonin të punojnë kokë më vete. Përndryshe, numri i disidentëve të vrarë shqiptarë do t’ ishte shtatë fish më i madh.
Shtrohet pyetja: Ku e gjeja gjithë atë paqë shpirtërore dhe s’ e vrisja mendjen me kërcnimet që herë më vinin nga Legata Jugosllave e Malmes, herë më vinin nga Ambasada Shqiptare e Stockholmit?
Unë, që nga koha kur isha në Uppsalë dhe merja pjesë aktive në veprimtarrinë e organizatës Amnesty International, e kisha kuptuar se duhej të isha i kujdesshëm me”jugosllavët”.Amnesty International ishte në hall të madh. Antarët e saj, intelektualë të njohur suedezë, norvegjezë, turq, anglezë e gjermanë, të gjithë burra të urtë e paqësorë, kishin të dhëna të sigurta seburgjet e Jugosllavisë ishin plot me poetë, shkrimtarë, juristë e kundërshtarë të rregjimit titist, por asnjë bir nëne s’ guxonte të shkruante hapur si quheshin ata fatkëqinj, çfarë moshe kishin, për çka ishin dënuar dhe në cilin vend gjendeshin. I vetmi burrë që na ka ndihmuar me aq sa mundej dhe sa dinte ka qenë një mik preshevar, të cilit s’ po dua t’ ia përmend emrin, sepse edhe pa dëshminë time ai është shumë i nderuar dhe shumë i respektuar në Kosovë e në Shqipëri.
Eva Moberg, bija e shkrimtarit të madh suedez, zotit Vilhelm Moberg, sa herë që shiheshim në Stockholm, ma kujtonte faktin se asnjë pjesë e kontinentit evropjan s’ ishte më e bardhë se Jugosllavia dhe Shqipëria. Ajo s’ e kishte fjalën për lumturinë e shqiptarëve të Kosovës apo Shqipërisë, por për errësirën madhe që mbretëronte n’ atë pjesë të Gadishullit Ballkanik si dhe fatin e atyre që guxonin ta sfidonin Jugosllavinë Federative. Të gjithë e dinin se me qindra kosovarë dergjeshin në Nish, Sremska Mitrovicë, Banat e Hërvatska Gradishkë, por asnjëri nga shqiptarët – e më së paku ata që sorollateshin nëpër Angli, Francë e Gjermani – s’ mernin mund ta informonin një agjensi të huaj për ata që dergjeshin nëpër burgje. Qysh ishte e mundur një gjë e tillë? Unë, për vete, e di se njëra nga detyrat kryesore të Udbës ka qenë të kontrollonte çdo shkresë që hynte e dilte nga territori jugosllav,si dhe të verifikonte lojalitetin e atyre që dilnin jasht për punë apo studime. Edhe diçka: kam përshtypje se asnjë letër nga ato që intelektualët evropianë i nisnin n’ adresë të Prezidentit Josip Brozia nuk ka shkuar aq lartë. Të gjitha kanë ngecur nëpër xhepat e udbashëve serbë apo kroatë.
Le të kthehemi atje ku e lash.Tani që më ndanin shtatë a tetë vjet nga koha kur unë, si njohës i serbokroatishtës, përktheja apele, shkresa e kritika që shkonin në kabinetin e ”shokut ”Josip Broz dhe Kosova – sipas atyre që më shkruanin nga Prishtina– ecte me hapa të pëshpejtuar drejt një autonomie më të madhe, s’ kisha as më të voglën arsye ta ndieja veten të kërcënuar nga dora e asaj organizate që kishte likuiduar shumë desidentë kroatë.Përkundrazi.
Po atë vjeshtë, edhe ate, shumë kohë para se ta mbanim mbledhjen vjetore, unë e Nebiuvajtëm në Panairin e Malmes dhe konstatuam që Shqipëria i kishte punënbërllok… Një pavijon i vogël xhami, ku figuronin ca eksemplarë të xeheve shqiptare… Aa afishe tjerë me ullinj të zinj e rrush të bardhë… Ca djem e vajza të qeshura… Kjo ishte krejt mrekullia e asaj ekspozite… Aspak më i qeshur s’ dukej Bashkim Dinua, ambasadori i athershëm i Shqipërisë së Kuqe, më të cilin hëngrëm darkë te një shoku ynë dhe kuvenduam për të ardhmen e Nënës Shqipëri… Ai ishte burrë i mirë, por s’ mundej të hapej më tepër seç e lejonte pozita. Shqipëria i kishte punët ngushtë dhe Udba ishte jashtzakonisht e kënaqur mepunën e saj…
Vdekja e Jeta Hasit na tronditi të gjithëve. Sikur t’ ishte një vdekje e shpejtë dhe e papritur, ndoshta do na dhimbsej më pak, por vdekja e saj ishte e gjatë, tmerrësisht e gjatë, dhe të gjithë ne që e shoqëronim Shaniun në spital, kishim rastin të vdisnim nga pak me motrën tonë shqiptare. Të gjithë ne, pleq e të rinj, mund t’ ishim në vendin e saj. Kishim ardhur shëndosh e mire, por një ditë – të cilën s’ kishim mundësi ta parashikonim vetë – do të ktheheshim n’ arkivole, të shoqëruar me nga një dosje të trashëaktesh të vulosur nga ambasadat e huaja.Kështu e donin rregullat e Evropës së atëhershme, të cilat, mos qofsha gabim, praktikohen edhe sot.Mbase sot shumë më tepër se n’ atë kohë, kur numri i kurbetqarëve ishte fare i vogël.
Gjatë javës që Jeta bënte përpjekjet e funtme për të dalë nga thonjtë e vdekjes, moti ishte i zymtë. Tërë kohën kisha përshtypje se Rrafshin e Skones do ta qëllonte ndonjë orkan, por ndodhi e kundërta. Pikërisht të premten e parë të dhjetorit, deri sa infermieret po e zhvendosnin Jetën nga dhoma e saj, për ta lënë në një sallë të madhe të morgut, qytetin e mbuloi një mjegull e ngarkur me lagështirë të madhe. Ajo endej poshtë e lartë qytetit dhe sikur s’ donte të ikte pa ardhur ai acari që nakishin “premtuar” ekspertët e Institutit Metereologjik dhe i cili duhej ta mbulonte vendin me borë. Ai peshqesh i hershëm i dhjetorit, i cili i gëzoi skonezët e pamësuar me borë, u bë shkas i fatkeqësive të mëdha materiale e njerëzore: rrugët u shndërruan në pasqyra akulli dhe maunet që shkonin e vinin nga veriu në jug përfundonin nëpër ara.
Agjensia mortore që duhej ta çonte kufomën e Jeta Hasit në Kosovë quhej “Arkus”.Nëpunësit e saj ishin burra të mirë e të regjur në zanatin e tyre.Sapo ua dorëzuam certifikatën mortore, ata i ndanë detyrat dhe u turrën drejt Kopemhages, ku gjendeshin konzullatet dhe dhe ambasadat e vendeve nëpër të cilët duhej të kalonte makina e tyre. S’ ka dyshim se kjo ishte rruga që duhej të ndiqej patjetër, nëse trupi i saj do të pushonte në Kosovë. Por Shani Hasi,në fatkeqësitë që iu kishin shembur mbi supe, s’ kishte nerva ta kuptonte ecurinë e saj. Për çdo ditë që vinte, ai duhej t’ i njoftonte familjarët e Jetës deri ku kishte ecur puna dhe ata, vëllezërit e Jeta Hasit, ndonëse s’ ia thoshin hapur, gjithësesi që e mallkonin ditën kur e kishin lëshuar robin e tyre në kurbet. Se t’ ishte Jeta në Kosovë, do ta kallnin në dhe sipas zakoneve të vendit dhe do të prisnin e përcillnin kryeshëndosh. N’ atë gjendje të rëndë shpirtërore, Shaniu po matej t’ i merte fëmijët në makinë dhe ta ndiqte arkivolin prapa, por shoferët s’ pranuan kurrsesi qët’ iu shkonte nëpër Gjermani, Çeki, Hungari e Jugosllavi. Përkundrazi, ata ngulën këmbë që aiduhej të nisej njëzet e katër orë më herët dhe t’ i priste atje ku do të dorëzohej kufoma e të ndjerës. Ata ishin tre veta dhe do ta nganin makinën non stop.
Kështu ndodhi që ditën e mërkurë, tamam kur Shaniu duhej të dilte në aeroportin e Kopenhagës, Malmen e mbuloi përsëri një shtërngatë boredhe ajo na nxori të gjithëve nga takti.Gjatë netëve që kishim kaluar sëbashku, unë e Shaniu ishim njësuar me dhembjen dhe mezi prisnim që ai gurë të flente në vend.Edhe pse gjendeshim me mijëra kilometra larg Kosovës, ishim plotësisht të ndërgjegjshëm se e ndjera kishte mallë të shtrihej në vendlindjen e saj. Kështu kishin bërë të parët tonë, kështu duhej të bënte edhe ajo, pasardhësja e tyre.
” Erdhi koha të ndahemi,” tha Shaniu, duke hyrë në sallën e ngushtë të doganës suedeze, ku prisnin me dhjetra njerëz që ishin nisur në Danimarkë.” Ma bëjhallall, se të kam rënë në qafë.”
Memzi i mbajta lotët.
“ Hallall të qoftë dhe mos ma përmend rishtaz,” i thash. “ Mba mend, si të dalësh në Nyhavn, merr një taksi dhe thuaj të ju çojë drejt e e te hyrja Terminalit numër Dy, sepse aty ju pret aeroplani që vete për në Shkup. Aman, mos harro të na lajmërohesh pasi të mbarosh punë, se s’ do të rehatohem deri n’ atë ditë.”
Ai s’ ishte në gjendje për asgjë.
“ S’ varet prej meje,” ma ktheu.“ Ajo varet prej atyre që do ta sjellin xhenazen. Nëse vijnë deri m’ ora tre – katër pasdite, ka mundësi ta shtiem në dhê. Po nëse iu del ndonjë pengesë e re, duhet ta presim agun e ditës tjetër. Eh, as armikun s’ e dua në lëkurën time. S’ po di as vetë qysh do t’ iu dal përpara.”
“ Askush s’ e ka vdekjen në dorë,” i thash dhe, pasi i putha fëmijët në ballë, e përqafova edhe një herë.“ Hajt, pra, rruga e mbarë.”
*
Ai iku në Kosovë, ne mbetëm në Suedi. Për ate që arsyeton në gjuhën shqipe, kjo ka këtë domethënie:ai iku në vendlindje, ne mbetëm në kurbet. Pa marrë parasysh se shumica e Plluqkajve, Açikgjozëve, Dallanguzve e prespanëve nuk e njihnin personalisht, ata ndienin keqardhje për Shaniun dhe, sa herë që kalonin përskaj zyrës së Seksionit “Shote Galica” gjithmonë pyesnin për punën e atij fatkeqit që kishte mbetur me dy jetima. Duke qenë se kishim hyrë në javën e katërt të kreshmeve dhe një botë e tërë po merrej me pritjen e krishtlindjeve, aktivitetet e Shoqatës “Vëllazërimi” ranë në mënyrë drastike. Kjo ishte krejt logjike sepse shumica e djemve dhe vajzave që shkonin te Shaip Fushëgjata e kishin njohur “bacin” Shani dhe s’ ishin shumë të prirur të këndonin atë javë që gruaja e tij kishte marrë dhe. Kuptohet, ata vinin në ushtrime, kuvendonin me Shaipin, por atë çast që e shihnin se edhe ai dukej i lodhur, iknin në shtëpitë e tyre.
Një natë, gjatë kohë pasi e kisha vënë vajzën në gjumë, ai më lajmërohet me telefon dhe kërkon falje që po më shqetësonte aq vonë.
“ S’ ka gjë,” i thash. ” Ti do kesh ndonjë hall, ani po thërret.Ç’ kemi? Si e ke familjen?”
“ Për zotin, hiç,” tha ai. “ Ti e di se jam shpërngulur te Alma dhe të hënën do vëmë kurorë.Që ta them të drejtën, rasti s’ është aspak i përshtatshëm – dhe këte ia kam dëftuar Almës – por duke marrë parasysh gatishmërinë e saj të më nxjerrë nga balta, gjë që s’e bëri asnjë shqiptare, s’ po më duket në rregull të mos e hamë një darkë sëbashku… Të paktën t’i këndonim nja dy këngë për hir të saj. Ajo s’ po ma bën këtë nder për hatër të fëmijve që do bëjmë sëbashku. Ajopo e bën për të më nxjerrë nga balta.Si thua?”
“ Atë punë e di zotrote,” i thash. “ Po si e ke menduar atë darkë? Ku do të shihemi?”
“ Shumë thjeshtë,” tha Shaipi.“ Alma jeton pranë një sheshi që quhet Sankt Knuts Torg. Nëse e ke parasysh hyrjen e Parkut Popullor,gjegjësisht Bar Havana,shtëpia e saj gjendet përballë atij lokali. Ne do ta bëjmë ceremoninë gjatë ditës, ndërsa në mbrëmje mund të mblidhemi e të hamë një kafshatë sëbashku dhe ta kremtojmë me nga një gotë verë.Qysh po thua?”
“ Për mua, në rregull,” iu përgjigja. Pastaj e pyeta.“ O, vëlla! Po kush do të vijë pos meje?”
” Po kush dreqin pos juve që jeni pesë a gjashtë,” tha ai. “Thash të mblidhemi nga ora shtatë, shtatë e gjysmë, të këndojmë pak dhe të shprishemi… Më pak se kaq nuk bëhet… Ata që do t’ i thërras janë Ismet Xhela, Hajdar Reçi, Ajet Abdyl Hamiti,ti dhe Jakup Cfilaga… Gjithsejt shtatë veta, se Alma s’ ka tavolinë më të madhe…”
” Krejt në rregull,” i thash.
S’ kishim asnjë arsye të shmangeshim.Alma, të cilën e kishim parë edhe një herë tjetër, mbase na donte tamam për darkë,portë gjithë ne, pa e përjashtuar as Shaipin, e dinim që ishte marrëveshje sipas të cilësajo, Alma Bertilsdotter, e lindur në Vetlanda të Suedisë Juglindore, kishte pranuar të martohej me qytetarin jugosllav Shaip Fushëgjata dhe, si kompenzim për zemërbutësinë esaj, kishte fituar të drejtën ta ketë të lartpërmendurin Fushëgjata në krevat plot 730 netë dhe të kërkonte prej tij devotshmëri bashkëshortore. Pa marrë parasysh ato që u thanë më lartë, ajo kishte të drejtë ta mbante edhe mbiemrin e burrit të saj dhe,përderisa ai e mësonte suedishtën, ajo mundej të drejtohej në Zyrën e Mirëqenies Sociale dhe të kërkonte mbështetje ekonomike… Si për veten, ashtu dhe për burrin e saj, të cilin e kishtefituar me një fjalë goje…Shaip Fushëgjata, nga ana tjetër, i lindur në një pallankë të Maqedonisë Veriore, pranonte të martohej me qytetaren Alma Bertilsdotter dhe, si shpërblim që ajo kishte pranuar të jetonte me të, duhej t’i rrinte gati 730 netë me radhë dhe t’ ia kruante shpinën deri sa të kalonte afati i kontratës. Nëse ai, qytetari Fushëgjata s’ iu përmbahej rregullave të caktuara, Alma kishte gjithnjë mundësi ta përcillte deri në Treleborg dhe ai të shkonte më së pari në Berlin, pastaj të vazhdonte për Beograd.
Sidoqoftë, darka që u shtrua në Sankt Knuts, po më obligon të dëftoj ate që është zhvilluar para syve të mi dhe jo ate që mund të jetë thënë pasi ikëm te shtëpia.Darka ishte si të gjitha darkat që kanë për qëllim ta mbyllin një marrëveshje tregtare; pra, një pazar të pasinqertë midis një narcisoidi shqiptar dhe një trushullake suedeze. Pse tregtare, e jo e thjeshtë njerëzore? Për arsyen e thjeshtë se ajo kontratë u lidh në dhjetor të vitit 1977 dhe u prish në dhjetor të vitit 1979, pa u dëgjua asnjë klithmë gëzimi apo ankese… Nga asnjëra pale…Duke qenë se Shaipi s’ kishte asnjë të afërm dhe ne ishim mirëbërësit e tij, vendosëm të mos shkojmë veçmas, por të gjithë sëbashku.Me lule e peshqeshe në duar.
Pikërisht m’ ora shtatë të mbrëmjes, pasi u mblodhëm në Sankt Knuts Torg dhe e gjetëm shtëpinë e tyre, unë e Hajdari e Ajeti e Ismeti e Jakupi, të ngarkuar me lule, bukëthekës, apparat për zierjen e kafes dhe dy peshqeshe tjera, ngjitëm shkallët përpjetë dhe i ramë zilës së derës.Ata na pritën në një paradhomë tërrumbullaktë, në të cilën kishin vënë dy varëse mobile të rrobave. Të dy ishin veshur mirë dhe silleshin sikur kjo ishte hera e parë që po shiheshim. Alma, pasi pranoi urimet tona,i vuri peshqeshe mbi një raft dhe na ftoi në një sallon të shtruar për darkë. Tryeza ishte veshur me një mbulojë të bardhë dhe pjatat, thikat e gotat ishin vënë ne vend. Ne s’ kishim tjetër punë veçse të uleshim dhe të hanim e të pinim.
“ Më vjen turp, po kjo shtëpi është e vogël,” tha Alma. “ Salloni, fjetorja dhe kuzhina – dyzet metra katror. S’ kishim zgjidhje tjetër pos t’i bashkonim dy tavolina. Urdhëroni, ju lutem.”
” Ne bëjmë edhe pa bukë, veç ju të jeni mirë,” i tha Hajdari.
” Kam filluar të interesohem për një apartament tjetër,” tha ajo.” Ikam pyetur edhe ata të Ndërmarrjes Komunale për Banesa, po atasot për sot s’ kanë asgjë në shijen time.”
” Përderisa jeni dy veta s’ ka çka ju duhet më e madhe,” arsyetoi Ismet Xhela.
” Eh, s’ dihet ajo punë,” tha ajo, duke qeshur me domethënie. Pastaj, pasi konstatoi se të gjithë kishim zënë vend, ajo na njoftoi se menuja ishte spartane. ” Sonte do të hamë sitë gjithë fukarenjtë e botës: fileto viçi me patate e sallatë, ndërsa herën tjetër pak më mirë.Sa vetë jeni për verë dhe sa për birrë?”
” Të gjithë jemi për verë,” i ra shkurt Hajdari.
” Atëherë shërbehuni me verë, deri sa unë e Shaipi t’ua sjellim pjatat.”
S’ ka nevojë të them se e ndjeva veten si hajdut. Të tjerët, që s’ ishin në dijeni me planet e Shaipit, i mbushën shishet me verë dhe, sapo erdhën pjatat, u vërsulëm mbi thelat e mishit. Hanin qebesa me gjithë qejf, duke folur në një gojë e duke uruar pa ndërprerje,dhe asnjërit s’ i shkonte ndër mend se të gjithë me radhë ishim goxha të qelbur kundrejt asaj femre që s’ e dinte as gjysmën e të vërtetës. Ajo na kishte ftuar për darkë, që ta kremtonim martesën e saj, ndërsa ne, pa e përjashtuar Shaipin, e dinim se ajo martesë ishte shumë jetërshkurtër.
Sapo mbaroi darka, filloi ahengu. Fjala ”aheng” nuk është koherente për këtë rast, por po e përdor siç e kishte emërtuar vetë ai që na kishte ftuar për darkë.Shaip Fushëgjata, për hir të asaj që Alma e kish bërë kabull brenda natës,donte të mblidhemi dhe, pasi të hanim e të pinim pak, të këndonim sëbashku. Përndryshe, ajo letra që quhej certifikatë e martesës ishte tejet e thatë. Tejet e pakuptim.
Kësisoj, pasi ua uroi edhe një herë martesën, Ismet Xhela e zuri fizarmonikën dhe, si më i regjur që ishte, këndoi një këngë që e kishte komponuar nergut për rastin e tyre. As Shaipi s’ mbeti duarkryq dhe, duke ma ditur marakun për këngë të Jugut, sëpari e mori një përmetare, bukolike, pastaj ate që mbanë titullin ” Mora çiftene e dola n’ mal”…Mjerisht, mu në çastin kur po mateshim t’ ia këndonim Almës edhe ”Perëndeshën e Bukurisë”, në skutën më të largët të korridorit u dëgjua zilja e telefonit. Shaipi, që ende s’ dinte suedisht,qëndroi në vend. E zonja e shtëpisë iku me vrap.
Ajo foli gjatë kohë me dikë dhe të gjithë ne, pa e përjashtuar Shaipin, e morëm si bisedë private, urim nga shoqet e saj apo ndonjëri nga familjarët, por dolëm të gabuar. Ai që kishte thirur n’ atë orë donte të bisedonte me Shaipin.
“ Shaiiiiiip,” thirri Alma. Dikush pot ë kërkon ty.”
Shaipi e vuri klarinetin mënjanë dhe iku me vrap. Duhej t’ ishte ndonjëri nga vëllezërit, se flisnin shqip e me zë të lartë, pastaj zëri i Shaipit u ligështua, e humbi fuqinë, u dobësua, deri sa u fik fare. Ai foli sa foli dhe u kthye prapa i zbehtë, i tronditur.
“ Ishte një shoknga Kopenhaga,” tha pakëz i turpëruar.“ Kishte një hall dhe s’ kam çare pa dalë m’ atë anë. Duhet ta marr anijën e parë që vete përNyhavn.”
Ahengu mori fund.Ai kishte filluar herët në mbrëmje dhe vdiq pa e mbushur as një orë. Nata ishte e re, madje shumë e re, po apartamenti ku banonte Alma i takonte Komunales dhes’ prishte punë nëse iknim më herët. Aq më tepër që shokut tonë i doli një hall dhe duhej të ikte për në Kopenhagë.”
“ A çohemi, burra?” na pyeti Jakupi.
“ Bile, menjëherë,” tha Hajdari. ” Të mos e bllokojmë këtë herifin, se ka të ngutur.”
Do më duheshin edhe pesë javë, ndoshta edhe më shumë, që ta mësoja shkakun e vërtetë të asaj ngutje.Ne kishim hyrë në dimër dhe midis atij ahengu që mbaroi papandehur e aktiviteteve që duhej të fillonin në muajin shkurt, prisnin një varg kremtesh që ishin të pashmangshme nga kalendari suedez. Krishtlindjet… Java midis krishtlindjeve e Vitit të Riri… Viti i Ri… Si dhe java që vinte pas Ujrave të Bekuar, kur fëmijët loznin përjashta dhe regjeshin për një termin të ri shkollor…. Gjatë asaj kohe ne duhej të hartonim një raport të shkurtër dhe ta njoftonim Drejtoratin Shtetëror se projekti ”Dituria” kishte marrë fund dhe, gjykuar nga qëndrimi i vëllezërve burra, hapësira për emancipimin e grave ishte shumë e ngushtë. Si burrat, ashtu dhe gratë, i kishin marrë përpjekjet tona si veprimtari të Kryqit të Kuq apo ndonjë shoqate mirëbërëse dhe ne s’ kishim tjetër punë pos t’ i eglendisim fëmijët e tyre me përralla, deri sa ato bënin gjumin e pasditeve ose nisnin evlatë tjerë me burrat e tyre.
Në një mbledhje që e kishim caktuar në janar e ftova edhe Shaip Fushëgjatën. Unë kisha dy – tri arsye për ta mbajtur pranë. E para, ai ishte arsimtar i muzikës. E dyta, ai ishte vëlla i një të burgosuri politik. E treta, ai i mbushte konditat për ta zëvendësuar Shani Hasin, që kishte ikur për në Kosovë dhe s’e kishte ndër mend të kthehej prapa.N’ atë mbledhje, që zgjati vetëm dyzet minuta, morëm dy vendime të rëndësishme: të mos kërkonim ndihma nga Drejtorati Shtetëror dhe klubin e Shoqatës t’ ia lenim Xhemal Fetiut, që ishte i gatshëm të kujdesej për te. Xhema ishte burrë i ndershëm dhe njëri nga miqët më të afërt.
Pas mbledhjes, deri sa tëtjerët po nguteshin për drekë, mora dy sandviçe mekafe dhe e ftova Shaipin brënda. Kisha harruar ta falenderoja për darkën që na kishte shtruar në dhjetorin e vitit të kaluar.
” Tani që je dhëndërr Suedie, do ta dëftoj një zakon të popullit suedez,” i thash.“ Suedezët, sa herë që takojnë njëri tjetrin në rrugë apo supermarket, e kanë zakon të falenderojnë. S’ ka lidhje për çka,por rëndomt për drekën apo darkën e fundit.Edhe unë po të falenderoj për atë darkë të shijshme, edhe pse ai miku që të mori në telefon na la ahengun përgjysmë.”
Atij s’ i erdhi mirë që ia kujtova atë ngjarje, se përnjëherë i vari buzët.
” Lere mos ma kujtose, sa herë e kujtoj atë thirrje, më vjen të shkoj në banjo,” tha duke më shikuar me ngulm, thua se donte të dinte pse ia përmenda atë ngjarje.” A di kush ishte?”
S’ kisha as idenë më të zbehtë.
” Qysh dreqin ta di, kur s’ jemi parë me javë,” i thash.“Ti ke shoqërinë tënde, unë e kam timen. Ama na preu ahengun përgjysmë.”
” Vërtetpër gjysmë,” tha ai. Goxha i thelluar në mendime. Madje më i thelluar seç e prisja. ” Ishte Zhuti…Selamedin Zhuti…”
Sëpari m’ u bë sikurkisha dëgjuar gabim… Pastaj, pasi kaloi vetëtima dhe u shemb diku në largësi, e kuptova se veshët i kisha në rregull. Ai e kishte fjalën për Zhutin, po atë Zhut që do bënte çmos për ta kaluar Oqeanin Atlantik dhe për të dalë në Kanada…Në Kanada, Shtetet e Bashkuara apo Meksiko, s’ kishte rëndësi… Pse ishte kthyer, vallë, në Kopenhagë?
” Ai zhut të cilin e di unë gjendet në Kanada,” i thash. “ Ka qenë në Malme, ka fjetur në klubin e Safet Plluqkësdhe ka qenë i thatë, flokëverdhë dhe mjaft i vendosur…”
“ Po, pra,” nguli këmbë ai. ” Aika qenë këtu dhe e njeh shumicën e shqiptarëve të Malmes, po Kanadanë s’ e ka parë me sy. Ndoshta ka patur qejf të shkonte, por s’ e ka lejuar mandatori.”
” Kush mandator?” e pyeta, për pa e kuptuar si duhet.” Njeriu që ka mandator s’ është si Zhuti. Ai merret me punë serioze.”
” Edhe kjo ishte serioze,” nguli këmbë ai.Gjithnjë i bindur se unë dija më shumë, por shtiresha i trashë. “ O bac! Të vrash njeri është çeshtje shumë serioze…Ai, ç’ është e drejta, më vuri në pozitë, se donte t’ i çoja rroba, t’ i çoja pare dhe t’ ia çoja një pasaportë. Përndryshe, do ta kapnin si Hysen Karcellin…”
Ajo që po dëgjoja n’ atë çast ishte e ngjashme me mitet e vjetër hindus, me përrallat e moçme arabe, me historitë fantastiko-shkencore. Unë kot e kisha neglizhuar prezencën e saj, se Udba ishte atypari.
“ Kush do ta kapte?” e pyeta. ” Ça kishte bërë?”
Shaipi m’ i gapërroi sytë dhe aty për aty ma ktheu përgjigjen.
” Policia,pra. Ajo s’ e ndiqte për sytë e bukur, po sepse kishte therur njeri… Tani që s’ e kishte mbaruar punën si duhet dhe viktima i kishte dalë nga duart, ai ishte fshehur nën një urë dhe donte t’ i çoja rroba, pare e pasaportë. Duhej me çdo kusht të vinte në Suedi dhe prej këndej të ikte në Jugosllavi…”
” Aha. Po viktima kush ishte?”
” Nuk e di mirë, por më duket që ishte serb dhe ndiqej nga Jugosllavia… Zhuti e kishte pritur te dera e shtëpisë, në një lagje jasht Kopenhagës, dhe kishte provuar ta therrte në befasi, po s’ ia kishte dalë qëllimit. Për të shpëtuar nga policia, ai ishte fshefur nën shtyllat e një ure dhe priste ndihmë. Ça mundesha të bëja pos t’ ia çoja do rroba të mia, nja dyqind korona që ia mora Almës dhe pasaportën e Dilaverit. Ti e diDilaverin?”
” Nipin e atijbashkatdhetari tim?”
” Po, pra. Vetë Zhuti më çoi te plaku që t’ ia merrja pasaportën e nipit të tij, se ai është suedez.”
” Dhe ti ia çove?”
” S’ kisha çare, se e kam patur shok,” tha Shaipi, gjithnjë i bindur se kishte bërë punë të madhe. ” Dola m’ atë anë detit dhe ia çova atje ku më kishte thënë… Asgjë tjetër… Se ç’ ka ndodhur pastaj, nuk e di… Unë sapo kam ardhur këtu dhe s’ kamhesap të prishem me Almën… Aq më tepër që s’ dija t’ ia dëftoj punëndhe duhesha t’ i tregoja me shenja seai shoku ishte një jugosllav nga Kopenhagadhe i duheshin ca rroba të pastra… Më tepër se kaq nuk di…”
” Po tani ku gjendet ai njeri?” e pyeta.
” Ku ta di,” u arsyetua ai. ” Ka mundësi që ka ikur në drejtim të Gjermanisë… Ka mundësi që ka ikur drejt Jugosllavisë, se atje s’ e ndjek njeri… Por ka mundësi po fshihet edhe në Suedi… Zoti ia dhashtë hajrin…”
Shi n’ ato çaste, që ishin definitivisht pa sy e pa veshë, nëpër kokën time defiluan me dhjetra hamendje, por atij s’ i thash gjë. Vetëm e pyeta:
” Po Alma mori vesh?”
” Ç’ ne Alma?Ku dija unë t’ i dëftoj Almës se ç’ kishte ndodhur në Kopenhagë?”
Jo, Alma s’ dinte gjë.Anamira, ime bijë, s’ dinte gjë.Fatmiri, djali i Kosovë Rexhë Balës, s’ dinte gjë.Saranda, vajza e Avni Ajdinit,s’ dinte gjë.S’ dinim gjë as ne, prindërit e tyre, që ishim lindur në Kosovë – dhe kishim parë e kishim dëgjuar – për lloj lloj krimesh, masakrashe torturashqë kishte bërë rregjimi jugosllav nëpër trojet e popullit shqiptar.Si banorë të një mbretërie të urtë, ku liritë dhe të drejtat e njeriut ishin të paprekura,ne endeshim si sutat nëpër pylldhe asnjërit s’ na shkonte ndër mend se gjahu është gjah dhe kriminelët s’ kanë tjetër punë pos të vrasin. Kriminelët s’ e done paqën, s’ e donë lirinë.As Harpagu, që ishte njeri i mirë, s’ e donte dhunën, por eprori i tije detyroi ta hante djalin e tij nga tava e mishit.
Ndonëse kohë pas kohe lexoja për vrasjen e këtij apo atij mërgimtari kroat, unë s’ e mbaj mend që ndonjëri nga miqët e mi, siKosovë Rexha, Avni Ajdini, Skender Zariqi apo ndonjë tjetër,të preokupohejmeatë problem. Për ne, Evropa ishtesi zona Krrak – Krrak, dhe cilido kriminel mundej të navriste. Ashtu e kishin vrarë Luigj Gurakuqin, Hasan Prishtinën dhe shumë shqiptarë të tjerë.Ashtu do t’ i vrisnin vëllezërit Gërvalla dhe Kadri Zekën. Regjimi s’ i vriste seishin të vrasës e dallkakukë, por sepse e donin paqën, lirinë, pavarësinë…
Ajo ishte ngjarja më serioze që ndodhi n’atë gjysmëvjetor… Ngjarjet tjera, ato që ndiqnin njëra tjetrën, dhe preknin fatin e popujve të ndryshëm, për ”punëtorët e inkuadruar jasht vendit”ishin bajga që s’ duheshin shkelur. Ata vetë e kishin hedhur lumin dhe, falë ”rrogës” që mernin nga Zyra e Mirëqenies Sociale, s’ e vrisnin kokën as përKosovën Hallemadhe, jo më për Kilin, VietnaminapoZambinë… Ato luftërat që zhvilloheshin nëpër botë ishin politikë e politika, sipas tyre, ishte qenie e neveritshme… Ajo s’ prekej me dorë… A preket nepërka që ngrohet në diell? S’ preket.Ata të Radiotelevizionit thonin se Vietnami e kishte sulmuar Kampuçenë.Ani çka?Kampuçea gjendej në fund të botës dhe s’ i mbante as me bukëas me ujë.Pak më vonë Izraeli e pushtoi Libanin…Ani çka?Izraelitet mundeshin ta pushtonin edhe Sirinë, Irakun eArabinë Saudite, se atyre pak iuhante palla për atë punë… Nëse duhej të shqetësohej dikush, ai ishte Nevzat Dallanguzi, që ditë për ditë iulutej sheikëve arabë për ndihma material.E sau përket Cfilakajve, Plluqkajve e Açikgjozëve, ata s’ kishin as fitime, as humbje nga ato punë.
As Shqipëria s’ dëgjohej e gjallë. Dikur, kur numri i banorëve të saj ishte 702 miljonë dhe shumica dërmuese e shtetasve të saj ishin kinezë, Ambasada Shqiptare kujtohej herë pas here të na dërgonte ndonjë katalog të librave që nxirte N. Sh. e Librit. Tani edhe ajo kishte heshtur.Partneri i Shqipërisë, zoti Bengt Fyledal, një dallkakuk e kishte lënë gisht në gojë… Aspak më mirë s’ ekish trajtuar Kina e Mao Ce Dunit…Ajo, sapo kishte lidhur marrëdhënie diplomatike me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, e kishte shtyrë në baltë.Ja ku e ke Jugosllavinë, i kish thënë. Si rezultat i asaj politike të prapë, ndihmat ekonomike morën fund, fabrikat “e mëdha”shqiptare u paralizuan, izolimi u bë total. Pa marrë parasysh heroizmat që shtronin vëllezërit labë e dropullitë, të gjithë e dinin se, me përjashtim të Pol Potit, asnjë qeveritar tjetër s’ e kishte terrorizuarpopullin e vet si Enver Hoxha.Me mijëra student, intelektualë, fshatarë, patriotë e ”armiq” të klasës ishin likuiduar apo deportuar brenda vendit. Të mos ishin kosovarët, ata mëmëdhetarë të papërmirësueshëm, Shqipëria do t’ ishte republika më e vetmuar në botë.
Në nëntor të atij viti bëheshin 100 vjet që ishte themeluar Lidhja e Prizrenit.Duke marrë parasysh peshën dhe rëndësinë e asaj date, si dhe jehonën që ajo kishte bërë në Kosovë, Maqedoni, Itali e diasporë, edhe ne filluam ta pyesim veten cila ishte rruga më e mirë për ta kremtuar qindvjetorin e saj.Kosovë Rexha propozoi një akademi solemne me referat, të cilin duhej ta shkruaja unë, se tjerët s’ kishin kohë për punë të tilla.Adil Zhuta propozoi një mbrëmje familjare, me këngë e me valle, si gjithmonë. Ajo pjesa tjetër s’ kishte ndonjë qëndrim të caktuar. Ata s’ kishin kundër të pinin kafe me mua, por – përderisa Shoqata ”Vëllazërimi” ishte anëtare e Lidhjes së Shoqatave Jugosllave” – nuk e ndienin veten të pjekur për t’ u angazhuar në aktivitetet tona. Ata s’ kishin kundër të vinin në festa, të na ndiqnin nga distanca, të mblidhnin pak mbresa gjatë kohës që ne i eglendinim me këngë e me valle,por pastaj iknin në punën e tyre.
Si opicioni i parë, ashtu dhe i dyti, ishin të mundshëm. Ne, me ato forca që kishim, vite me radhë e kishim mbledhur popullin dhe e kishim mbajtur me vjersha, këngë e valle popullore. Kjo, nëse merren parasysh njerëzit dhe rrethanat,s’ ishte e lehtë. Mjerisht, 28 Nëndori, që shënonte qindvjetorin e Lidhjes së Prizrenit, ishte goxha larg. Ne sapo kishim hyrë në behar dhe kishim filluar të punonim vetëm me fëmijët. Edhe pse të zgjuar, të rrituritbënin gjumin e arushave. Për here të parë, pas të gjitha javëve, muajve e viteve që kisha sakrifikuar, po e shquaja një mospërfillje të lehtë nga ana e bashkpunëtorëve. Ismet Xhela, që ishte kryetar i Shoqatës dhe përgjegjës për Seksionin e të Rriturve, u zhduk si shurra e pulës. Papandehur i dolën ca punë të rëndësishme dhe të gjitha përpjekjet tona – të paktën për t’ u këshilluar me të – ishin të kota. Zonja Tilda, një grua e mirë dhe qytetëruar, s’ kishte tjetër përgjigje pos asaj që burri i saj kishte ikur në Kosovë dhe ende s’ e kishte ndër mend të kthehej. Fadil Cfilaga, përfaqsuesi jozyrtar i kushërinjëve të tij,bënte gjysmëvjetorin e mjaltit. Pa marrë parasysh që ajo dreqja e tij, Qëndresa, donte t’ i aktivizonte motrat gra, burrat e kishin këshilluar të rrinte urtë. Aq më tepër që ishte me barrë. Shani Hasi na kishte lënë vetëm. Kurse Ismet Reçi, njeriu më i padjallëzuar në botë, sa herë që pinim kafe sëbashku, gjithmonë ma kujtonte se një shoqatë kulturore si Shoqata Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” ishte si lopa që kishte qumësht, por shqelmonte majtas e djathtas. Anëtarët tjerë si Xhemal Fetiu, Arsim Ahmeti, Hajdar Reçi e Zeki Tesharaba ishin me ne, por influenca e tyre ishte e kufizuar. Për çdo ditë që shkonte po e shihja se i vetmi njeri që më rrinte gati ishte Shaip Fushgjata.
( vazhdon)
Shkruan: Ramadan Rexhepi]]>
Qe i zgjuar,për komand i shkatht,
Kujdesej ushtarët mos me i u vrarë,
Patriot i flakt,trim e atdhetar,
Rrall lind nëna kso djal shqiptar.
Ridvani ra dëshmor, ushtria u trazu,
Vranë komandantin me na friksu,
Armët në dorë sërishtë me i mare,
Marveshje nuk ka me këta tradhtarë.
Baba i Ridvanit u ngrit në këmbë,
Djegë të madhe kom o vëlezër Shqiptar,
Më të mirin djalë babes i a kan vrarë,
Të mendojm mire çfar duhet ndërmar.
A kemi fuqi luftën sërisht me kallë?
A dalim fitues kundër ushtrisë së mare?
Kurban qoftë bër biri im për popullin Shqiptar
Të mbetet Ridvan Qazimi komandant legjendar!
Në Bujanoc,01.02.2015.
Xhahit RAMADANI
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hant als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn yor_Latn