als_Latn dik_Latn sag_Latn
(meditime mbi krijimtarinë e piktorit Gjergji Lako)
Koha I: Piktori fatlum
Piktori Gjergji Lako u lind më 4 prill 1949, në Korçë. I lindur në një ditë pranvere në qytetin e Vangjush Mios e Vangjush Tushit, të Rafail Dembos e Guri Madhit, ende foshnje gjashtë muajsh, në krahët e nënës iu desh që në një ditë vjeshte (kur shtegëtojnë lejleket) të shtegëtojë e të vijë buzë Lyknidës që të banojë e të rritet këtu në Poradecin e vjetër, në Poradecin e artizanëve e të vreshtarëve, të peshkatarëve e të gjahtarëve, në Poradecin e Lasgushit e të Todi Matos (mësuesit të tij të adhuruar), në Poradecin e bujarisë e të traditave të vjetra, të vyera e të ëndrrave të bukura për jetën, në Poradecin e muzikës, të poezisë e të pikturës.
E Gjergji i vogël u rrit këtu në mëhallën e vjetër, ku u ushqye me traditën. U rrit fatlum këtu buzë Lyknidës gjithë dritë reflektuese e ngjyra magjepsëse. Këtu njohu bujarinë e preku bukurinë. Këtu nisi ëndrra… Këtu gjeti edhe Muzën… Këtu Muza gjeti piktorin e ardhshëm. Këtu Lako nisi udhëtimin e tij artistik. Muza (Tana) e frymëzoi, e shoqëroi dhe e shoqëron në këtë udhëtim…
E ëndërronte në muzgun e mbrëmjes , duke zbritur nga qielli me kryq të praruar në dorë, si një shenjtore për t’i sjellë mirësi. E ëndërroi duke dalë herët, pa feksur drita nga liqeni si një Sirenë. Por… vasha që u bë shoqja e tij e jetës e që e ka në krah ishte këtu, në tokë, në qytet, mes shoqeve si më e mira vashë. E rritej e bukur (Sirenë). Por jo vetëm e bukur. Edhe fisnike (Shën Marenë). Dhe inteligjente e punëtore si nënat e gjyshet poradecare.
Talenti, ëndrra e pasioni, siç thotë vetë Lako, krijuan dashurinë e madhe për pikturën. Ftalum se pati në fillimet e tij ndihmën e mësuesit të vizatimit, piktorit pogradecar Todi Mato. Fatlum se pati në Lice e në Institutin e Lartë të Arteve profesorë, personalitete të artit shqiptar që Lako i kujton gjithmonë me respekt e nostalgji si Abdurrahim Buza, Sadik Kaceli, Kel Kodheli, Guri Madhi etj. Lum ai!
Këto ditë, duke dëshiruar të shkruaj diçka për këtë piktor në 65-vjetorin e lindjes, kam medituar gjatë dukë sjellë para syve pikturat e tij: peizazhe, natyra të qeta e sidomos kompozime me të cilat Lako të ve në mendime. Çdo të thotë piktori në këtë tablo, me këtë figurë, me këtë detaj? Gjeje! Kjo është enigma e pikturës. Këtu qëndron edhe poezia e kërkimit. Tek zbulimi dhe kuptimi i asaj që piktori e ka thënë me figura, me ngjyra dhe me të gjitha elementet e tjera të kompozimit (në pikturë).
Kur mendoj se e kam gjetur domethënien, kam përjetuar kënaqësi intelektuale dhe estetike e jam lumturuar. Kam falenderuar piktorin e kam vlerësuar artin e tij.
Koha II: Rrëfimi i piktorit
Në vitin 2004, në 55-vjetorin e lindjes, piktori Gjergji Lako hapi në Pogradec ekspozitën me titull “Udhëtim midis reales dhe irreales”, me 55 punime. Tabloja “Jeta ime” kish numrin 55. Pra, piktori e mendonte atë si një epilog të jetës së tij 55-vjeçare.
Vetë titulli, i shkruar në katalogun e kësaj ekspozite edhe në frëngjisht, “Ma vie”, na kujton triologjitë e famshme të shkrimtarëve Leon Tolstoji e Maksim Gorki, na kujton Autobiografinë e Fan.S Nolit etj. Tabloja “Jeta ime” është një autobiogrfai e rrëfyer ndryshe, jo e shkruar, por e pikturuar. Bukur e ideuar. Bukur e realizuar.
Aty është miti e realiteti. Realiteti si përjetim (trishtime e gëzime), miti si mjet figurativ, si gjetje artistike për të dhënë këtë realitet, për ta interpretuar atë e për të shprehur qëndrimin e tij ndaj këtij realiteti.
Piktori rrëfen dhe njëherësh filozofon. Rrëfimi i tij është poetik. Interpretimi filozofik. Ndjehet në këtë rrëfim dashuria për jetën, për njeriun, për artin, mundi e sakrifica për të. Në esencë përmbajtja e tablosë na kujton dramat sociale. Aty ndjehet dhimbja e trishtimi. Protagonisti vuan. E përditshmja e vrazhdë e mediokriteti e lodhin atë. Vuan gjithashtu edhe nga pengesat për t’u marrë sa duhet me artin që do. Por ndjehet aty edhe gëzimi i jetës dhe i punës krijuese e shpresa se arti i tij vlen. Tabloja nuk është thjesht autobiografi. Është më shumë. Piktori na rrëfen jetën e tij në art me gjuhën e metaforës e të alegorisë.
Si ide tabloja bart e përçon filozofi jete (është një poemë filozofike). Si përmbajte është letërsi, është një poemë epike me mjedis ku jetojnë, ëndërrojnë e veprojnë personazhet, me protagonistin, idealin, sakrificën e përjetimet e tij, me një personazh ndihmës gjithmonë pranë tij në udhëtimin në jetë e në art. Si kompozim është një muzikë e bukur( një poemë simfonike). Si teknikë është pikturë. Autori përdor mjetet shprehëse të piktures; figurën e ngjyrën etj. për të realizuar idenë, për të rrëfyer e evokuar identitetin artistik të protagonistit. Sa mirë!
Kemi në këtë tablo dy personazhe:
1.Sfinksi, i identifikuar me vëtë rrëfyesin (piktorin). Ky është protagonisti. Kur themi Sfinksi mendja na vete te Sfinksi prej guri pranë piramidave të Egjiptit. Sfinksi ynë, protagonisti i tablosë, vuan pengun e moskuptimit. Atij nuk i kuptohen ndjenjat e qëllimet. (Lexues i dashur; shih për këtë interpretim “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe”, botim i Akademisë së Shkencave, Tiranë, 1980, f.1747). Sfinksi (piktori) po sakrifikon shumë që të bëjë art e arti i tij të kuptohet. Ai e ka hapur gjirin e tij e sikur na thotë: “Njerëz, ju dua! Për ju zemra ime kullon gjak: Pse s’më kuptoni?!” (Frazën “…zemra ime kullon gjak” e mora nga poezia filozofike “Vdekja e Nositit” e Lasgush Poradecit). E gjaku pikon aty buzë liqenit, mbi rërën e artë.
Vështrojmë prap Sfinksin edhe njeri, edhe shpend me krahë të mëdhenj. Krahu i djathtë i djegur, i zhuritur; gati skeletor na kujton Feniksin, zogun përrallor që sipas mitologjisë kishte vetinë të digjej e të ringjallej përsëri nga hiri i vet. Alegoria është e kuptueshme. Protagonist ynë nga dashuria për njeriun e për artin sakrifikon veten (si Nositi),vuan moskuptimin (si Sfinksi), por edhe do të përjetojë ripërtëritjen e ringjalljen (si Feniksi).
2.Personazhi i dytë, një femër
Gati nudo. Mbi liqen, mbi horizont. Sikur po ngrihet në qiell, lart, si një shenjtore. Me flokë të bukur e të dendur e një kordele të bardhë. Me shikimin e përqëndruar drejt firmës së piktorit. Dora e djathtë sikur orienton, tregon e dëshmon këtë emër, këtë identitet artistik e sikur do ta përkëdhelë me gishtat e saj e sikur po shtrin pëllëmbën për ta mbajtur aty, e, si një engjëll mbrojtës për ta mbrojtur këtë krijimtari. Ajo me dorën, ashtu, duke e shtrirë drejt emrit, sikur na thotë: “Unë frymëzoj, unë dëshmoj e unë mbroj këtë artist: Lako”. Kjo figurë, trefish simbolike identifikohet me Tanën (Tatjanën). Roli i saj si personazh në tablo (në rrëfim), është i ngjashëm me atë të personazheve ndihmës sidomos në letërsinë gojore (përralla) që e ndihmojnë heroin në përpjekjet e tij të mundimshme drejt plotësimit të ëndrrës, të dëshirës, të qëllimit, që e ndihmojnë atë bujarisht në arritjen e fitores. E të dy gëzojnë.
3.Elemente të tjera në këtë tablo
Liqeni, në të djathtë; Gryka e Shkëmbit (Tushemisht, aty ku tani është ujësjellësi i qytetit), pak buzëliqen (ku Lako edhe ka luajtur i vogël), edhe siluetat e dy shtëpive…Me shtëpinë me çati me tjegulla të kuqe piktori ka lënë aty mallin e nostalgjinë për shtëpinë e tij të vjetër. Këmbanarja e kishës e kryqi, mes një mjegullimi të lehtë (koha?) plotëson imazhin e Poradecit të vjetër e sikur e bekon këtë mjedis. I bekuar qoftë! Amin! Ylberi me gjithë spektrin e ngjyrave të tij mbështjell, me një aureole të ndritshme, gjithë këtë mjedis, këtë mrekulli natyrore duke reflektuar e fokusuar fytyrën njerëzore e krahun e fuqishëm të Sfinksit. Ylberi është vetë ngjyra, vetë piktura. Tek ajo qëndron forca triumfuese e protagonistit. Marrëdhënia me ngjyrat është pika e tij më e fortë. Vështrojmë kokën e Sfinksit. Fytyra e tij, me sytë paksa të mbyllur, sikur shpreh ironi (pakënaqësi me fatin e vet?), por më shumë shpreh siguri, vetërealizim, stoicizëm. Ai ka ngulur, fort, thonjtë në kohë e s’lëviz. Pret ripërtëritjen e rivlerësimin. Ngjyrat e ylberit, prore, prarojnë fytyrën e tij. Ndërsa personazhi femër është në lëvizje. Ajo mes reflektimeve të ylberta po ngrihet në qiell; kërkon hapësirë për të dëshmuar sakrificat e për të lajmëruar (paraqitur) Artin e dobishëm.
Në të majtë të tablosë, poshtë aty, ku midis harkut të ylberit e bregliqenit (tokës) krijohet një kënd i gjerë, lexojmë:PDJ, të shkruara me shkronja të mëdha shtypi, në kulmin e këndit, mbi kaltërsinë e ujit. Kjo PDJ-ja na kujton siglat e partive, sidomos në fushata zgjedhore. Pas këtyre tri shkronjave nuk kemi tri pika, por tri vija që janë tre kallama, si tri piketa orientimi, si një nisje…
Çdo të thotë kjo PDJ-ja këtu, në këtë tablo?
– E gjeta.
– Çfarë gjete Xhevahir, – do të pyesni ju.
– Çelësin që mjeshtri ynë Lako na e paska lënë këtu, paksa si të fshehur. Çelësin e kuptimit të përmbajtjes të kësaj tabloje, por edhe të të gjithë krijimtarisë së tij artistike…
Interpretimi im: PDJ- PARTIA E TË DREJTËS PËR TË JETUAR. E drejta për të jetuar si e drejta themelore e njeriut. Kush e pati dy herë? Asnjë. Nga kjo lindin pastaj nevojat, detyrat e të drejtat e tjera si nevoja dhe e drejta për Liri, nevoja dhe e drejta për Dashuri, nevoja, detyra dhe e drejta për Punë…e drejta për Krijimtari. E drejta për të bërë Art, po pate dëshirë, talent e vullnet, si nevojë e mundësi për të komunikuar më bukur me veten e me të tjerët. Ky art, kur buron nga realiteti e mbruhet në shpirtin e artistit krijues, është i vërtetë (në thelb) është i dobishëm. Ai na bën më njerëzorë. Ai e bën njeriun më të bukur. Rroftë arti!
Vlerësim: Para nesh kemi një vepër harmonike. Aty janë bashkë realiteti e imagjinata, përmbajtja e forma, theksi i qartë e tekstura e plotë, ritmi e lëvizja, kontrasti e harmonia e ngjyrave etj.
E marrë në tërësi, tabloja kompozicionale “Jeta ime” e piktorit Gjergji Lako është një vepër arti unikale e realizuar bukur.
Por edhe universale sepse:
a): Univerale është tema e saj; drama e përhershme e intelektualit dhe artistit që kërkon ndryshimin e njeriut e të shoqërisë gjithnjë në kahjen pozitive.
b): Universale është piktura, si art, e gjuha e saj; figura e ngjyra flasin për këdo. Përkthyesi s’ka punë këtu.
c): “Sfinksi” i Lakos, me zemrën që i kullon gjak, si Nositi e me krahun e djegur si Feniksi, përcjell me gjuhën e artit të bukur, me simbolikën e vet, mesazhe universale që i vlen çdo njeriu në jetë.
Koha III: JETA, NJERIU, ARTI (citime e pak koment)
1.Romani “Një emër në katër rrugë” i shkrimtarit Petro Marko fillon e mbaron me këtë fjali dëshirore thirrmore: “Rroftë jeta!”.
– Ç’bën?
– Ja, luftoj!
Përgjigjej kështu, çdo ditë, edhe kur ai (fshatari i Dhrimarës) punonte që të jetonte.
…”Rroftë jeta!”
…valët e detit këndonin: “Rroftë jeta!”
Shkrimtari ynë i madh luftoi e i këndoi himn Jetës, Lirisë e Dashurisë.
2. Maksim Gorki, shkrimtari i madh rus edhe pse jetën e pati të hidhur (Gorkij-i hidhur) thirri: “Rroftë Njeriu!”. Thënia e tij: “Gjatë gjithë çasteve të vështira në jetë, zemra ime ka kënduar gjithmonë vetëm një himn: “Rroftë Njeriu!”
3. Anton Çehov, mjeshtri i fjalës astistike, autor i dramave me temë sociale, i novelave të bukura e i tregimeve brilante e deshte njeriun të bukur në gjithçka: edhe në fytyrë, edhe në veshje, edhe në shpirt, edhe në mendime. Në novelën “Jeta ime”, Masha “Masha madhështore”- siç e vlerëson i shoqi, protagonist i novelës elegante, e ditur edhe në muzikë, edhe në pikturë, edhe në letërsi në një bisedë me të për jetën e për veprat e dobishme për njerëzit apelon: “Nëqoftëse me të vërtetë kërkon të jesh i dobishëm, dil nga rrethi i ngushtë i aktivitetit të zakonshëm dhe përpiqu të veprosh mbi masën, menjëherë!”
Më poshtë protagonisti i novelës rrëfen:
“Arti i dobishëm!- vazhdoi ajo (Masha) duke vështruar me ëndërrim nga qielli. Arti të jep krahë dhe të çon larg, larg! Ai që është mërzitur nga ndyrësirat, nga interesat e ngushta pa vlerë, ai që është revoltuar, fyer dhe zemëruar, ai mund të gjejë qetësi dhe kënaqësi, vetëm në të bukurën”. (A. Çehov ‘Jeta ime”, Botimet ABC, Tiranë, 2007, f.98)
4.Gjeniu i muzikës klasike L.V.Bethoven pati një jetë të vështirë. A ka fatkeqësi e dhimbje më të madhe për një kompozitor se sa të shurdhohet? E, Bethoven, i këndoi gëzimit të jetës. Në kohën e katërt të Simfonisë IX tingëllon fuqishëm në solist, kor e orkestër “Himni i gëzimit”. “Ode gëzimit” me tekstin e poetit F.Shiler (edhe ky poet i Lirisë e i Dashurisë) e muzikën e L.V.Bethovenit tashmë, është Himni i Evropës së Bashkuar, ku edhe ne shqiptarët aspirojmë.
Koha IV: HIMN KRIJIMIT
Tabloja “Jeta ime” është një këngë për jetën, është një poemë filozofike, është një poemë simfonike, me ngjyra e tinguj trishtimi, por edhe gëzimi. Ndjehet në të trishtimi, por më shumë gëzimi i të jetuarit, gëzimi i të krijuarit, pavarësisht se të krijosh do të thotë të sakrifikosh. Të duash do të thotë të sakrifikosh…
Në bazë të tablosë, në plan të parë, në mes, është gjaku, simbol i sakrificës njerëzore.
Të lutem lexues i dashur! Shih me vëmendje e mendo; theksi ideor i realizuar me theksim ngjyror. Gjaku i kuq mbi rërën e artë (e verdhë)… Bëj, po deshe, edhe matjen me vizore e do të jesh në mes të tablosë. Që aty hiq paralelen me bazën; në të djathtë do vesh te themelet e shtëpisë atërore të piktorit e majtas do të ndalesh tek kulmi i këndit të gjerë, ku është e shkruar PDJ për të thënë (theksuar) nevojën e të menduarit të gjerë të jetës e veprimeve tona nisur nga ky këndvështrim. Që aty horizonti do të duket më i gjerë e më i qartë.
Harku i ylberit, aty, ngjan si një prozhektor i vënë poshtë, në cepin e skenës (si në një shfaqje drame) për të ndriçuar e fokusuar lart (në finale) protagonistin dhe zemrën e tij. Heroi sikur thotë: “Jeta është dashuri. Por jeta qenka edhe sakrificë!”
Pas këtyre fjalëve të protagonistit sikur dëgjojmë zërin e ngrohtë të këngëtares franceze Mirej Matjë (Mireille Mathieu) që këndon këngën “Himn i dashurisë”. (M. Mathieu: “Ma Vie”, CD, “Avista” N. 621, side A.5)
Ne (spektatorët artdashës) ngrihemi në këmbë e duartrokasim…Lulet mbushin skenën. Aureola e ndritshme e ylberit po mbështjell personazhet e dramës. Perdja qëndron e hapur…
Ne përshëndetemi me piktorin e largohemi duke marrë me vete imazhin e tablosë e mesazhin e saj. Jehona e këngës na shoqëron…
Piktori Lako ka punuar e punon me dashuri. Pikturat e tij përçojnë ngrohtësi e rrezatojnë dritë e bukuri. Lako është piktor i ngjyrave të ëmbla, i peisazheve gjithë poezi (lirizëm), i imazheve (kujtimeve) plot mall e “nostalgji për diçka gjithnjë më të bukur” do të thoshte J.V.Gëte, dashuri e mall për Poradecin, për identitetin e këtij qyteti etj.
Lako është mjeshtër i kompozimeve tematike. Tablotë e tij kompozicionale bartin shumë kuptimshmëri. Ato janë gjithë metafora e alegori që ai mjeshtërisht i shndërron në simbole për të lehtësuar leximin e mesazheve. Ato janë gjithë kontraste ngjyrore e në tërësi harmonike, plot ritëm e muzikë. Ato bartin poezi, janë intime e të imponojnë meditimin. Largohesh e i ke në sy. Stili i tij është i dallueshëm, krejt i veçantë e kjo ia rrit vlerat estetike. Arti i Lakos buron nga jeta: është i vërtetë, është i bukur, është i dobishëm, është jetëgjatë.
Piktori Gj.Lako jetën e krijimtarinë e tij artistike e ka të lidhur pazgjidhshmërisht me Pogradecin e liqenin e tij, që u thur këngë (siç di ai e peneli i tij të këndojë).
Kujtojmë:
a) Pikturat: “Poradeci”, “Poradeci i vjetër”, “Muzg”, “Natë poradecare”, “Kujtim nga e kaluara”, etj.
b) Ciklet: “Liqeni i ëndërrave”, “Këngë për Liqenin”.
c) Tablotë: “Çast drite”, “Dritë liqenore”, “Dy Zgalema”, etj.
Vetë piktori pohon:
1.”…pata një fat, që në vogëli u ndjeva i rrethuar nga një qytet i vogël, …(me) një krahinë të stolisur me brilante që padyshim, takohen rrallë në jetë…Këto bukurira, të mpleksura me vlerat e rralla intelektuale dhe etnografike, ishin për mua një privilegj i madh në rrugën time si artist i ardhshëm”.
2.”Si piktor dhe si mësues po ju them se Pogradeci është “modeli” më i bukur dhe më i madh për artistin”. (Nga intervista dhënë Tomi Matos, Gazeta 55, e mërkurë, 15 shtator 2004, f.17 dhe 19).
Mjeshtri Lako, ju falënderoj për artin Tuaj! Unë, si koleg (mësues) e si një ndër “Miqtë e Artit”, ndjehem i privilegjuar e i lumtur që po njoh krijimtarinë tuaj. Ju uroj me zemër ditëlindjen: Ta gëzoni! Suksese, suksese! Flakeni trishtimin!, “Ode gëzimit!”. “Gëzim jete” na ka falur krijimtaria juaj artistike. Faleminderit mjeshtër! Himn Krijimit!
Tiranë, më 04.04.2014
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn