als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Frazeologjia ndėrroi jetė nė vend tė foljes pėsore vdiq ka vėrshuar nė tė gjitha gazetat shqiptare, nė radiotelevizion dhe nė publicistikėn e internetit. Me tė drejtė parashtrohet pyetja: pse shtypi dhe radiotelevizioni shqiptar kanė frikė nga fjala vdekje? Fjala vdekje ėshtė e dhimbshme, por ėshtė fjalė poetike. Pa kėtė fjalė tė dhimbshme do tė varfėrohej Fjalori i Gjuhės sė Sotme Shqipe, do tė varfėrohej tradita dhe folklori ynė kombėtar, qė i paraprinė religjionit, kur dihet se gjuha ėshtė mė e vjetėr se religjioni. Ka raste kur nė faqet e shtypit dhe nė internetin shqiptar pėr njeriun qė vdes shkruhet me shprehjen ndėrroi jetė, shkoi nė atė botė, shkoi nė amshim, i mbylli sytė, ndahet nga jeta, gjendet i pajetė, i pushoi zemra, shuhet nė moshėn
, pėrcillet nė banesėn e fundit etj. nė vend tė fjalės sė vetme me kuptim tė natyrshėm vdiq, vdes apo u gjet i vdekur. Si mund tė jetė shprehja shuhet mė e pėrshtatshme se fjala vdiq pėr njeriun si qenie e botės objektive?! Po banesa e fundit a nuk gjendet nė varreza, ku varrosen tė vdekurit, qė me asnjė mjet figurativ nuk mund tė thuhet dhe tė shkruhet?! Kjo shprehje e vjetruar e stilit tė lartė e ka vendin nė letėrsinė artistike, qė i jep forcė dhe e zbukuron krijimtarinė letrare. Tė gjitha shprehjet frazeologjike kanė kuptimin e pėrgjithshėm vdekje-a, qė sipas FGJSSH do tė thotė ndalim i veprimtarisė jetėsore tė organizmit tė njeriut, ndėrprerje pėrgjithnjė e shkėmbimit biologjik tė lėndėve nė organizėm a nė njė pjesė tė tij; mbarimi a fundi i jetės sė njeriut. Konkretisht, nė Historinė e Letėrsisė Shqiptare nuk shkruan se poeti i madh, Naim Frashėri, ndėrroi jetė, por vdiq nė vitin 1900. Kurse nė librin voluminoz Historia e Popullit Shqiptar shkruan se mė 17 janar 1468, i mbuluar me njė lavdi tė pėrjetshme, Gjergj Kastrioti Skėnderbeu, vdiq nė Lezhė.
Shqiptarėt, pa dallime fetare, nuk duhet tė vuajnė nga kompleksi i shprehjes sė vjetruar me stil tė lartė ndėrroi jetė. Konkretisht, gjuha angleze e ka tė vetmen fjalė die (stop living) = vdes (pushoj sė jetuari), qė pėrdoret si pėr njerėzit, ashtu edhe pėr kafshėt. Megjithatė gazetat angleze me rastin e vdekjes sė personaliteteve nuk shkruajnė me stil tė lartė shkoi nė amshim, apo shkoi nė qiell, ose me shprehje figurative shuhet, por thjesht: vdiq. Padyshim se me anėn e shpalljeve objektive nė gazetat e Evropės Perėndimore tregohet kultura dhe emancipimi i popullit. Prandaj nė dallim me gjuhėn angleze gjuha shqipe ka njė pėrparėsi shumė mė tė madhe, meqė pėr njerėzit thuhet vdes, kurse pėr kafshėt thuhet ngordh. Nėse njė organ i trupit nuk funksionon, ne themi se ka vdekur: p.sh. dhėmbi i vdekur, dhe si pėrfundim duhet nxjerrė, prandaj nuk mund tė thuhet ndryshe. Dukuri tjetėr ėshtė edhe me rastin e lindjes sė fėmijės, pėr tė cilin nė vend se shtypi tė shkruaj me logjikė se nėna lindi njė djalė apo vajzė, shtypi shqiptar shkruan me trope tė panevojshme se
solli nė jetė vajzėn e saj. Duhet tė kemi parasysh pėr shėnimet nė bibliografinė elektronike rreth personave tė vdekur: nėse nė rubrikėn Kėrko nė web shkruhet fjala e pėrshtatshme vdiq
, lėndėn qė kėrkojmė mund ta gjejmė mė shpejt dhe mė lehtė, se me frazeologjinė - me trope tė ndryshme, qė pėrmenda nė fillim tė shkrimit. Prandaj nė bibliografinė e internetit shqiptar nuk shėnohet ndėrroi jetė, por vdiq, me anėn e sė cilės rezultati bibliografik do tė dalė mė shpejt dhe mė saktė, sepse fjalėt ndėrroi dhe jetė dhe tė ngjashme kanė fushė mė tė gjerė shėnimesh, kundrejt fjalės kuptimplote vdiq me fushė tė pėrcaktuar. E njėjta gjė vlen edhe pėr tropin letrar Nėna solli nė jetė djalin apo vajzėn, i cili nė bibliografinė e internetit shqiptar krijon huti, kurse me anėn e fjalės madhėshtore lind shėnimet rreth vitlindjes dhe vendlindjes do tė gjenden mė shpejtė dhe mė saktė se tropi solli nė jetė.
Pėrdorimi i fjalės sė huaj nė vend tė fjalės shqipe
Me rastin e fatkeqėsive nė komunikacion, shtypi dhe interneti shqiptar shkruan se shoferi, apo udhėtari u vra. Sipas Fjalorit tė Gjuhės sė Sotme Shqipe folja kalimtare vras do tė thotė: E bėj njė njeri tė vdes ose njė kafshė tė ngordhė, duke qėlluar me armė a me ndonjė mjet tjetėr. Nėse me anėn e lajmėrimit gazetaresk rreth fatkeqėsisė nė komunikacionin rrugor shkruan se shoferi u vra, nėnkuptohet sikur shoferi ėshtė lėnduar nė rrugė, ndonėse fjala ėshtė pėr vdekjen apo mbytjen e shoferit nė fatkeqėsinė rrugore. Dukuri e njėjtė ėshtė edhe me rastin e mbytjes sė minatorėve nė minierė, pėr tė cilėt televizioni dhe shtypi shqiptar shkruajnė se minatorėt u vranė. Prandaj duhet tė shkruhet: vdiq ose humbi jetėn nė fatkeqėsi komunikacioni, apo nė minierė. Ėshtė koha qė dukuritė e shprehjeve primitive tė fshihen nga tė gjitha faqet informative, librat shkollore dhe bisedat shoqėrore tė njerėzve. Dukuri tjetėr nė vend tė fjalės kuptimplotė ėshtė edhe lajmi me rastin e dėnimit tė fajtorėve, tė cilėt nė vend se tė deklarojnė se fajtori u dėnua me njė vit apo dy vjet burg, deklarojnė se fajtorėt u dėnuan me njė apo dy vjet heqje lirie. Parashtrohet pyetja pėrse zyrtarėt dhe gazetarėt shprehen me tabu, qė do tė thotė se kanė frikė nga bestytnia shtetėrore. Vallė, kaq e ndjeshme dhe prekėse qenka fjala dėnim i fajtorit, saqė nė vend tė saj shprehen me sintagma tė ndryshme zbutėse tė panevojshme. Kjo do tė thotė sikur nė vend tė fjalisė kuptimplote diplomati gėnjen, gazetari duhet tė shprehet me butėsi se diplomati nuk e thotė tė vėrtetėn. Shkelje tė rregullave gjuhėsore ndodhin edhe me shtrembėrimin e emrave tė pėrditshėm autobuz dhe guzhinė, nė vend se tė shqiptohen drejt autobus dhe kuzhinė. Siē dihet fjalėt autobus dhe kuzhinė janė me prejardhje nga frėngjishtja autobus dhe cuisine, prandaj obligohen qė qytetarėt ti shqiptojnė dhe ti shkruajnė drejt. Kur ndonjė nėnė lind binjak, shtypi shkruan se nėna lindi dy binjakė, qė do tė thotė se nėna ka lindur katėr fėmijė. Duhet pasur kujdes se parashtesa latine bi do tė thotė dyfish, prandaj vetė fjala binjak do tė thotė dyfėmijė. Me parashtesėn latine bi shkruhen edhe fjalėt bilateral (dypalėshe), bigami (martesė me dy gra), bimester (dymujor), bicycle (biēikletė) qė do tė thotė dyēikletė prej dy rrathėsh. Gjithashtu nė vend tė fjalės me burim neolatin dubloj duhet tė shkruhet dyfishoj, kurse nė vend tė fjalės duplikat shkruhet dyfish.
Keqpėrdorimit tė gjuhės shqipe nuk i shpėtojnė edhe fjalėt e huaja, tė cilat pa ndonjė arsye futen nė shkrimet shqiptare. Rastet janė tė shpeshta, sidomos kur autorėt nuk e dinė se fjalėt janė sinonime: e para nė gjuhėn e huaj dhe e dyta nė gjuhėn shqipe. Njė ndėr fjalėt mė tė shpeshta tė gjuhės publicistike qė pėrdoret ėshtė fjala e huaj human, nė vend tė fjalės shqipe njerėzor. Kurse fjalėt trim dhe hero kanė njė kuptim: e para ėshtė shqip, e dyta ėshtė neolatine. Dukuri e fjalėve me kuptim tė njėjtė ndodh edhe me titujt e forumeve ndėrkombėtare, psh. Anėtar i Bordit Kėshillimor (shqip del Anėtar i Kėshillit Kėshillimor) nė vend se tė thuhet Anėtar i Komisionit kėshillimor. Kėto sinonime pėrsėriten kėshtu:
ndaj humanizmit dhe njerėzimit, ose
kjo nuk ėshtė aspak humane dhe njerėzore, por edhe
fytyra jote plotė nuri dhe dritė, shpirtėror dhe psikologjik, nė pėrfundim tė kėsaj mund tė konkludoj (nga lat. concludere qė do tė thotė pėrfundoj)
etj. Unė habitem pse redaksitė shqiptare i durojnė kėto gabime tė skajshme, tė cilat e mundojnė lexuesin shqiptar. Gjithashtu fjalia me fjalėn e huazuar nga frėngjishtja toksik Nxėnėsit u helmuan me helm toksik, duhet shkruar shqip: Nxėnėsit u helmuan me lėndė helmuese. Po tė shkruhen shqip, fjalitė e sipėrshėnuara dalin qesharake:
kjo nuk ėshtė aspak njerėzore dhe njerėzore;
ndaj njerėzimit dhe njerėzimit;
plotė dritė dhe dritė, shpirtėror dhe shpirtėror, meqė psikologjia merret me studimin e shpirtit tė njeriut,
u helmuan me helm helmues, nė pėrfundim tė kėsaj mund tė pėrfundoj
etj. E njėjta pėrsėritje ndodh edhe me fjalėn konkrete vdiq. Derisa nė fjalinė e parė tė lajmit shkruan se personi ka ndėrruar jetė, nė fjalinė e dytė shkruan se personi vdiq. Kjo tregon pasigurinė e gazetarit, ndaj pa ndonjė arsye i thekson fjalėt me kuptime tė njėjta. Prandaj nėse gazetarėt gabojnė nė drejtshkrimin e gjuhės shqipe, janė kryeredaktorėt dhe lektorėt, tė cilėt duhet ti evitojnė kėto gabime tė ndjeshme.
Ėshtė njė emėr i pėrgjithshėm anglisht Iceberg (aisbe:g) ajsberg, qė si shprehje figurative ka zėnė vend nė tė gjitha gjuhėt e botės dhe nė gjuhėn shqipe. Prandaj prej frazeologjisė anglisht tip of iceberg ėshtė pėrshtatur fjala shqip dhe anglisht Maja e ajsbergut nė vend se tė thuhet shqip Maja e akullnajės. Akullnajė - sipas fjalorit do tė thotė njė masė e madhe e akullit qė ndahet nga akullnaja e maleve polare dhe me ndihmė e valėve dhe erės lėviz pėrqark me pjesėn tjetėr qė gjendet nėn sipėrfaqen e detit. Nėse ėshtė e domosdoshme tė thuhet fjala me prejardhje angleze, Maja e Ajsbergut, pse atėherė tė mos thuhet sipas tekstit Maja e isbergut, derisa emri i vendit gjeografik Irlanda anglisht shqiptohet (aiė:lėnd), kurse shqip Irlanda. Psh. gjuha suedeze qė i pėrket grupit tė gjuhėve gjermane, nuk i shqipton emrat anglisht, por suedisht, ngjashėm sikur nė gjuhėn shqipe: Irland dhe isberg. I njėjti gabim ndodhė edhe me shprehjen gjeografike dhe historike, tė cilėt nė vend se tė shkruajnė: vise iliro-shqiptare, shkruajnė vise iliro-arbėrore-albane-shqiptare. Ky lloj shqiptim i tepėrt krijon huti te lexuesi shqiptar dhe tė huaj, sikur tė numėroheshin njė varg fisesh tė ndryshme shqiptare, kur dihet se ato kanė njė kuptim.
Pastaj vijnė edhe fjalėt e ēoroditura nga ministrat dhe zyrtarėt shtetėror, tė cilėt nė vend tė fjalės shqipe e pėrdorin fjalėn e huaj. Prandaj Ministria Shqiptare, apo siē thotė populli ajka e shtetit, nė vend se ta mbrojnė gjuhėn shqipe, e dėmtojnė edhe mė shumė. Ata nė vend tė fjalės shqipe shumicė-a e pėrdorin fjalėn e huaj mazhorancė, qė vjen prej gjermanishtes majoritet. Jo vetėm kaq, sepse kur nė parlamentin shqiptar thuhet majoritet, e kėrkon nevoja, qė si kundėrpėrgjigje tė thuhet edhe fjala e huaj minoritet, qė do tė thotė pakicė. Prandaj ministrat dhe gazetarėt, pse jo edhe populli le tė zgjedhin: ose tė thonė gjermanisht dhe latinisht grupi i deputetėve mazhorancė - minoritet, ose tė thonė shqip grupi i deputetėve shumicė - pakicė. E njėjta fatkeqėsi ndodh edhe me fjalėn mocion, qė vjen prej fjalės frėnge motion dhe do tė thotė propozim (nė kuvend), kėshtu shkruan nė Fjalorin Frėngjisht - Shqip tė Vedat Kokonės. Nė vazhdim fjala librore konfidenciale, qė shpesh pėrdoret nė postėn elektronike pėr ruajtjen e fshehtėsisė, (frėn. Confidetiel) do tė thotė fshehtėsi, e besueshme, mirėbesim ose midis nesh. Kėtij ligjėrimi libror nuk i shpėton edhe fjala prioritet qė vjen prej frėngjishtes priorité dhe do tė thotė pėrparėsi, kurse nė vend tė fjalės shqipe mirėbesim, pėrdoret fjala konfidenc nga frėngjishtja confindent Ja se si shkruante nė faqen elektronike kosovapress tė jenė prioritet i prioriteteve tė KK tė Klinės, pėr tė cilin mendova se autori i shkrimit ėshtė nga diaspora, nė vend se tė shkruaj shqip: pėrparėsi e pėrparėsive tė KK tė Klinės.
Duket qartė qė autori shprehet me fodullėk, kinse shprehet me stil zyrtar, dhe ky quhet turp me brirė. Kėshtu veprohet edhe me fjalėn kauza, qė vjen prej latinishtes causa, nė vend tė fjalės shqipe ēėshtje, qė tingėllon bukur. Prandaj nuk duhet shkruar me fodullėk kauza kombėtare, kauza shqiptare etj. etj., por shqip ēėshtje kombėtare, shqiptare, etj. Kur ndonjė shqiptar mendjemadh nė vend tė fjalėve shqipe cilėsia dhe sasia pėrdorė fjalėt e huaja kualiteti dhe kuantiteti, duhet angazhuar pėrkthyes, sepse janė fjalė tė panjohura nė gjuhėn shqipe. Nė vazhdim vijon fjala e huaj e panevojshme, po aq edhe e pakuptueshme: injorim (nga lat. ignorare) nė vend tė fjalės shqipe mohoj dhe mohim. Edhe njė furnizim tjetėr i panevojshėm ėshtė fjala me burim latin adoleshent, qė mund tė thuhet shqip djalėria dhe vashėria, kurse pėr tė dy gjinitė mund tė thuhet rinosh: fjalė qė do ta kuptonin edhe filloristėt. E njėjta gjė ndodh edhe me fjalėn e huaj angleze dhe frėnge Nė vazhdim, fjala hezitim/hezitoj me burim nga gjuha latine haesitare (hesitera) nė FGJSSH, nuk gjendet, pėrveē fjalės shqipe ngurrim dhe ngurroj qė do tė thotė qėndrim i pavendosur pėr tė bėrė diēka, mungesė vendosmėrie, lėkundje.
Pastaj vjen komplimenti i pakripė mbretėror Ekselenca e Tij me pėrshtatje nga frėngjishtja Son Excellence nė vend tė fjalės sė bukur shqipe - Shkėlqesia e Tij. Kjo tė kujton fjalėn urtė, pula e fqinjės ėshtė mė e shijshme, qė do tė thotė se fjala e huaj bėhet mė e dashur. Kėshtu veprohet edhe me fjalėn shqipe nismė-a (nismėtar) me kuptim tė bukur dhe aq popullor, dhe nė vend tė saj pėrdoret fjala frėnge initiativ me burim latin initium - iniciativė-a, iniciator-i. Pikėrisht emri i qytetit tė vjetėr ilir Naisus ka burimin e foljes shqipe nis. Prandaj nuk shkruhet iniciativa dhe iniciator, por nismė dhe nismėtar, jo Iniciativa Qytetare, por Nisma Qytetare. E njėjta gjė ndodh edhe me fjalėn neolatine editor-edituar-editoj nė vend tė fjalės shqipe: botues-botuar-botoj. Por ka raste kur disa zyrtarė shkruajnė gabimisht tė dy fjalėt botues dhe editor qė kanė njė kuptim. Pastaj vjen fjala frėnge prononcim-prononcoj qė ka vėrshuar nė tė gjitha shkrimet shqiptare nė vend tė fjalės sė kuptueshme shqipe shqiptim-shqiptoj ose kumtim-kumtoj sipas Fjalorit Frėngjisht-shqipe tė Vedat Kokonės.
Vlen tė shtoj se kėto fjalė tė huaja hyjnė pa nevojė nė gjuhėn shqipe, pėr tė cilėn lexuesi detyrohet tė mėsojė kuptimin e fjalės sė huaj tė gazetarit unė prononcohem, nė vend se tė shkruajė unė shqiptohem apo shprehem. Kurse nė vend tė fjalės neolatine perceptoj, perceptim, perceptues dhe perceptueshėm, sipas fjalorit Pėr pastėrtinė e gjuhės shqipe mund tė pėrdoret fjala shqipe pėrkap, pėrkapje, pėrkapės dhe pėrkapshėm. Gabimisht pėrdoret edhe folja kalimtare dhe vetvetore irritoj-irritohem, qė ėshtė me prejardhje latine irritera; pastaj nė vend se tė shkruhet standard-et, shtypi shqiptar shkruan gabimisht standartet. Prandaj nuk thuhet (shkruhet) burri apo plaga irritohet, por shqip burri apo plaga acarohet - pezmatohet, tė cilėn mund ta kuptojnė tė gjithė lexuesit shqiptarė. Po kėshtu, nė vend tė fjalės sė pėrhapur me pėrmasa ndėrkombėtare implementim, qė vjen nga anglishtja implementation dhe do thotė zbatim, pėrmbushje mund tė pėrdoret fjala e pėrshtatshme shqipe zbatim. Nė vend tė fjalės sė huaj konsensual (lat. konsensus) mund tė shkruhet pėlqim, pajtim ose bashkim, prandaj fjalia nga salla e Kuvendit Shqiptar vetėm njė kandidat konsensual duhet tė shkruhet shqip: vetėm njė kandidat me pėlqim. Pastaj nė vend tė fjalės sė pėrhapur shqipe treshi (kryesisht nė mesin e fėmijėve dhe rinisė), nė fjalorin e diplomacisė shqiptare pėrdoret fjala e panevojshme ruse trojka. Ngjashėm sikur fjala e huaj trojka nė politikė, nė gjuhėn shqipe ka hyrė edhe fjala e huaj angleze (investigate-tion) = investigim dhe investigator nė vend tė fjalės sė kuptueshme shqipe gjurmim dhe gjurmues ose hulumtim dhe hulumtues. Gjuha suedeze, ku unė jetoj, nuk e pėrdorė fjalėn e huaj angleze 'investigate-tion', edhe pse pėr nga struktura gjuhėsore ėshtė e afėrt me gjuhėn angleze. Gjithashtu nuk thuhet ombudsmani kombėtar sipas fjalės angleze apo Ombudspersoni (lat. persona), por shqip pėrfaqėsuesi kombėtar. Ndėrsa po tė thuhet shqip Kryetari i Republikės sė Shqiperisė, z. Alfred Moisiu, dhe jo presidenti (fjalė frėnge), do ta kuptonin edhe fėmijėt parashkollor. Prandaj sa mė bukur qė shkruhet shqipja, aq mė madhėshtore do tė jetė kultura kombėtare.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn