als_Latn bos_Latn ron_Latn
Mustafa Nano
Ne fundjaven e shkuar isha ne Budva dhe me te mberritur atje zbulova se nuk isha i vetmi qe kisha planifikuar ta kaloja te shtunen e te dielen ne Mal te Zi. Ne parkimin e hotelit, tete ne dhjete makina ishin me targa shqiptare. Ne recepsion me thane se po, ishte e vertete, rreth 80% e klienteve ishin shqiptare (nje nga ditet e fundjaves perkonte me diten e Shen Valentinit, qe ne kemi zene ta festojme me buje). Nuk ishte e fshehte per mua qe Mali i Zi parapelqehej prej shqiptareve per qellime turistike, por nuk e dija qe kjo dukuri te kishte permasa te tilla. Atje, ne ate rast, te dukej se ti nuk ishe ne nje vend te huaj. Dhe per personelin e hotelit kjo nuk ishte nje e papritur. Shqiptaret ishin ne menyre konstante kliente te tyre. Madje, ne interieur-et e hotelit me kapi veshi veç me te rralle ndonje bisede italisht, dhe tek-tuk ndonje bisede ne gjuhen lokale. Gjithe te tjeret flisnin ne gjuhen shqipe.
Te zotet e hotelit e kishin llogaritur kete, gje qe dukej edhe nga repertori i muzikes live te interpretuar gjate darkes. Nje artiste malazeze, perveç muzikes tradicionale te vendit te vet, kendoi edhe disa kenge tonat. Me sa dukej, terheqja (ndjellja) dhe mikpritja e shqiptareve ne rrethana te tilla ka hyre prej kohesh ne planet e biznesit te turizmit ne Malin e Zi. Nuk kam te dhena te sakta lidhur me ekonomine e ketij vendi te vogel ballkanik, por mendja ma thote se te ardhurat prej shqiptareve duhet te zene, me siguri, pjesen e luanit ne te ardhurat e pergjithshme ne sektorin turistik (Sa me siper nuk eshte se ndodhte veç ne hotelin e Budvas ku kisha bujtur une. Jo, ndodhte ne te gjitha hotelet e ketij qyteti te vogel e te thjeshte. Ndodhte, gjithashtu, edhe ne Ulqin, edhe ne Tivar, edhe ne Kolashin, ku behet ski, edhe gjetke). Ato dy dite, per shembull, shqiptaret mund te kene shpenzuar ne Malin e Zi disa qindra mijera euro. Sikur ta zeme se kane qene dy mije shqiptaret qe kane kaluar piken kufitare te Muriqanit ato dy dite, dhe se secili syresh ka harxhuar mesatarisht 200 euro (akomodimi, ushqimi, pijet, pak shopping, ndonje furnizim me karburant, pak loje ne kazino etj), llogarite mund t’i beni vete.
Ishte per te ardhur keq kur shihje ne dogane qe fluksi i makinave ishte njedrejtimesh. Nuk kishte pothuaj asnje malazez qe te kishte marre rrugen per ne Shqiperi, ne Shkoder a Tirane, me idene per ta festuar Shen Valentinin ketyre aneve. Dhe eshte logjike qe te jete keshtu. Ja, supozoni se jeni malazeze vete! Per ç’arsye do kishit dashur qe ta festonit Shen Valentinin ne Shqiperi? Ah, te vetmet arsye do kishin qene ideja per t’i ikur nje cope here qetesise, rregullit e sigurise (eshte nje ngasje humane edhe kjo), e kersheria per te njohur vende te tjera me primitive, por eshte e qarte se te shumtit e njerezve bejne te kunderten, d.m.th. preferojne te lene, sa here qe mundin, vendin e tyre pak te sigurt e shume te rremujshem per te gjetur pak paqe e rregull diku gjetke, ne nje bote me moderne. Mund te dalin njerez e te thone se diferencat mes Malit te Zi dhe Shqiperise nuk jane kaq te medha. Madje, mund te kete te tjere qe s’e kane per gje te thone se ne jemi e njejta gje, per te mos thene qe Shqiperia eshte, ne shume drejtime, me mire sesa Mali i Zi. Por une nuk e di se ku e kane fjalen njerez te tille. Kjo do te ishte nje mburraveceri e pakuptimte. Edhe ndonje avantazh qe mund te kemi (vura re se kamerieret e personeli i hotelit ne Malin e Zi kishin nje njohje diskrete te anglishtes; ne Shqiperi ndodh me rralle qe nje kamerier i ndonje hoteli te madh ne qytetet turistike te mos dije anglisht), kjo gje mbetet ne hijen e sherbimit te keq qe ofrohet ketyre aneve tona.
Mund te jete e vertete qe per sa i takon GDP-se/per capita diferencat jane te vogla (malazezet e kane gati 8 mije dollare amerikane, ne e kemi gati 5 mije), por treguesit ekonomike nuk jane me te rendesishmit ne kete mes. Ka tregues te tjere te fushave te tjera, qe rendom jane te pamatshem, qe e bejne nje vend me ndjelles e me interesant sesa nje tjeter. Nje nga keto fusha eshte ajo e sherbimeve, ku ne shqiptaret, pavaresisht perparimeve qe kemi bere vitet e fundit, jemi dramatikisht pas Malit te Zi (dhe te sherbimet fus taksite, transportin urban, energjine elektrike, spitalet, shitesit, kamerieret, policin rrugor dhe ate te rendit, nje nepunes te doganes apo nje nepunes te administrates, me te cilin te bie te kesh pune etj., etj.). Nje fushe tjeter eshte mjedisi urban e publik. Saranda, fjala vjen, eshte nje qytet me i madh e me i gjalle sesa Budva, e megjithate, ne kete stine te vitit, qyteti yne i jugut sillet si nje oferte turistike me e varfer sesa qyteti i Budves. Ne kete te fundit, njeriu ka me shume frymemarrje, mjediset publike jane me te kuruara e me te mirembajtura, ka me shume gjelberim, ka me shume rend e siguri (s’ka gje se police nuk te sheh syri), trafiku eshte me i disiplinuar, ne lokalet e mjediset publike, sidozot bar-restorantet, parqet etj., ka me shume familje, dhe femra, qe dalin ne shetitje, e nuk te sheh syri sjellje te dhunshme apo njerez te forte (ketej kufirit jane te fortet qe te fanepsen ne çdo hap e qe sundojne gjithe territorin e hapesirat). Ne Shqiperi ti mund te dalesh vetem, a me familjen, per te drekuar/darkuar diku ne qytetin tend, apo per te kaluar nje nate ne nje qytet tjeter, e do jesh i perndjekur gjithe kohen nga frika se do te dale diçka se s’ben qe do te ta prishe diten, dreken/darken a udhetimin. Dhe kjo diçka mund te jete qofte nje polic qe te ndalon kot me kot ne rruge, qofte nje qen qe e kane shtypur me makine ne mes te rruges (te ndodh edhe qe, ne vend te qenit, te shohesh nje njeri), qofte makina qe te parakalojne me shpejtesi mu sikur parakalimi te jete i detyrueshem, e jo optional, qofte nje kamerier qe te sherben hunde e buze, a thua se i ke ndonje borxh, qofte nje kazan plehrash i permbysur ne mes te rruges, qofte nje pike karburanti qe shet benzine e nafte te holluar me uje (meqe ra fjala, para se te niseshim per ne Budva, morem nafte aq sa na duhej per te arritur ne kufi, ngaqe keshtu do te mund te benim nje furnizim te plote me te hyre ne Mal te Zi, ku nafta eshte e nje cilesie shume me te mire), qofte dikush qe nxjerr doren nga dritarja e makines se vet e hedh perjashta nje qese te mbushur me mbeturina ushqimesh, qofte nje makine policie qe ecen neper rruge me idene se rregullat e trafikut vlejne per te tjeret, dhe se ai qe eshte caktuar te ndjeke zbatimin e ketyre rregullave edhe mund t’i shkele ato, qofte nje territor i shqyer prej ndertimeve me e pa leje, qofte nje lume i shqyer prej vjedhesve te zhavorrit ne te dyja anet e tij etj., etj.
Mos valle po e teproj duke lene te kuptohet nje gjendje te idealizuar ne Mal te Zi? Tani, une e di, siç e dini edhe ju, se Mali i Zi nuk eshte Suedia, une e di se Mali i Zi eshte nje vend ballkanik nder me te prapambeturit, por prapeseprape prapambetja jone eshte ku e ku me e madhe sesa atje. Ne kemi kohe qe kemi shpallur ambicien “te behemi si Europa”, por nuk do ishte keq qe t’i merrnim gjerat me radhe. Le te behemi fillimisht si Mali i Zi.
Post Scriptum: Erdha pak rreth Budves, dhe neper lokale nuk me zuri syri televizore te hapur te kanalet me informacion te titruara 24 ore non stop dhe rrjedhimisht as njerez qe pine kafe me syte e ngulur ne ekranin e televizorit, a thua se po ndjekin live fundin e botes.
Botuar nga Gazeta Shqip me 18 shkurt, 2015
tur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn