als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Turqia qė dikur ishte Perandori, sot ka njė standard tė privilegjuar gjeostrategjik, qė shtrihet nė dy kontinente (nė pjesėn jug-lindore tė Europės dhe nė pjesėn perėndimore tė Azisė), me rrugė tė rėndėsishme detare (pėrkujto vetėm Ngushticėn e Bosforit dhe Dardanelet), me rėndėsi tė jashtėzakonshme strategjike, ku gėrshetohen rrugėt mė tė rėndėsishme ndėrkombėtare. Republika e Turqisė - shtet kombėtar modern, qė ka dalė nė skenėn historike nė shekullin XX, i ngritur mbi trashėgiminė e Shtetit Osman.
Qė nga ajo kohė e deri mė sot, Turqia ka pasur kriza, puēe ushtarake, probleme tė brendshme ekonomike dhe politike, tė cilat e kanė pėrcjellė nė vazhdimėsi shtetin turk, por tė gjithave u ka pėrballuar dhe ka arritur njė stabilitet tė brendshėm, ekonomik e politik, qė secilėn ditė e mė shumė ka shkuar drejt progresit dhe stabilitetit nė hap me kohėn.
Kriza e radhės nė Turqi filloi gjatė verės sė vitit tė kaluar, fillimisht nė sheshin Taksim tė Stambollit, me kėrkesa tė thjeshta pėr ruajtjen e Parkut Gezi. Qė nga ajo kohė, kriza nė Turqi u thellua edhe mė shumė, me aferat e korrupsionit tė njė pjese tė lidershipit turk apo familjarėve tė tyre, qė shpėrthyen muajve tė fundit. Bazuar nė zhvillimin e ngjarjeve tė deritanishme, nuk duket se ka tė bėjė thjeshtė me afera korruptive, por me sa ėshtė vėrejtur gjer mė tani Irani dhe shtetet qė e mbėshtetin Iranin kanė arritur tė investojnė shuma tė mėdha parash nė shtresat elitare tė shtetit turk me qėllim tė shantazhimit, presionit politik dhe ushtarak, duke e quar Turqinė nė kaos dhe pėrmbysje tė pushtetit. Edhe ashtu situata nė Turqi kishte filluar pėrplasjen mes dy linjave politike, asaj islamike dhe asaj ateiste - besnike e idealeve tė babait tė shtetit tė ri turk, Mustafa Kemal Ataturk, armike e pėrbetuar e partisė sė kryeministrit Erdogan. Nė kėtė mes, kohė pas kohe Lėvizja Hizmet (Shėrbimi) e kishte paralajmėruar Erdoganin pėr devijimet nga rruga pėr tė cilėn ishte pėrcaktuar kur kishte ardhur nė pushtet me ndihmėn dhe pėrkrahjen e kėsaj Lėvizje.
Ditė mė parė, nga Pensilvania e Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės, imami karizmatik dikur ish-aleati i Erdoganit, Fethullah Gylen, akuzoi kryeministrin turk se i ka braktisur idealet e demokracisė dhe rrugėn e reformave pėr tė cilat u zotua dhe erdhi nė pushtet njė dekadė mė parė. Si pasojė e devijimit tė kėsaj rruge, Turqia u largua nga BE-ja dhe nuk i mbeti vend nė Europė, nė kuptimin e hapjes sė perspektivave pėr anėtarėsim nė BE. Nė njė intervistė dhėnė nėpėrmjet postės elektronike gazetės Ėall Street Journal, Gylen thotė se turqit janė tė zemėruar qė nė dy vitet e fundit progresi ėshtė shndėrruar nė regres. Spastrimet nė radhėt e mbėshtetėsve, bazuar nė ideologji, simpati apo kėndvėshtrimin e tė tjerėve ishin njė praktikė e sė shkuarės, qė partia qė ėshtė sot nė pushtet premtoi se do ti luftojė, tha Gylen, i cili pėrfaqėson lėvizjen mė tė madhe nė mbarė botėn, lėvizjen mė progresive qė ka dalė ndonjėherė pėr tė mirėn e njerėzimit.
Eruditi i kėtij shekulli, Fethullah Gylen, ėshtė ideatori i formimit tė Turqisė moderne-bashkėkohore, Turqisė europiane, Turqisė globale, i arsimimit tė shėndoshė tė brezave tė rinj nė mbarė botėn, tė cilėt i sollėn dhe vazhdojnė ti sjellin progres e zhvillim tė jashtėzakonshėm ekonomik Turqisė, madje jo vetėm asaj.
Nėpėrmjet lėvizjes sė tij Hizmet, me njė angazhim tė palodhshėm, hapi mbi tre mijė shkolla fillore, tė mesme, fakultete e universitete gjigante nė mbarė botėn, ku mėsojnė tė gjitha shtresat e njerėzve, pa dallim feje, race, ngjyre a kombėsie, tė cilat kanė treguar suksese tė jashtėzakonshme.
Nė ēdo periudhė tė rėndėsishme tė historisė botėrore qė ka njohur njerėzimi, fuqia e mendimit tė lirė ka njohur madhėshtinė e njerėzve tė mėdhenj. Nė epokat historike mė tė rėndėsishme qė ka njohur bota, sistemet ndėrkombėtare mė tė qėndrueshme janė ngritur prej njerėzve tė ditur. I tillė ėshtė edhe Fethullah Gylen, mendimi filozofik i tė cilit ėshtė shfaqur nė mbi 70 libra, ku secila prej tyre ėshtė shtypur nė miliona ekzemplarė, nė tė cilat koncepti filozofik i tij, hapė njė epokė tė re. Njė nga parimet filozofike tė Gylenit ėshtė se ēdo udhėheqės mėson nga eksperienca e popullit tė vet dhe se historia ėshtė e fuqishme pasi nė tė, tė bėn pjesė i gjithė njerėzimi, qė nga lindja e tij.
Njeri me vlera njerėzore, i pėrkushtuar jetėsisht pėr pėrparimin dhe zhvillimin e Turqisė bashkėkohore, nė hap me kohėn dhe me zhvillimet e botės sė qytetėruar. Gylen nuk e do Turqinė e prapambetur, ai punon bashkė me Lėvizjen Hizmet pėr njė Turqi bashkėkohore, tė fuqishme ekonomikisht, me shtetarė e pushtetarė tė shkolluar, tė edukuar e tė pėrkushtuar pėr popullin. Tė kuptosh dhe tė japėsh kuptim, tė shpjegosh dhe ti bindėsh tė tjerėt pėr tė kuptuar janė koncepte tė dialektikės zhvillimore qė i orientojnė njerėzit drejt sė ardhmes me vizion. Ti bėsh tė verbrit tė shohin prapė ėshtė filozofi mė vete qė varet nga emancipimi dhe shkollimi personal. Nuk janė tė verbėr ata qė nuk shohin, por ata qė nuk dinė. Nuk janė jetimė ata qė nuk kanė prindėr, por ata qė nuk kanė edukatė. Ta kuptosh botėn e simboleve do tė thotė ti kuptosh fshehtėsitė. Historia ėshtė lėvizje dhe lėvizja sjellė krahasimin. Njerėzit si Gyleni i japin kuptim jetės dhe shtetit, i bėjnė njerėzit ta kuptojnė shtetin, tė punojnė pėr tė dhe ta zhvillojnė nė dobi tė popullit tė vet.
Qindra mijėra njerėz tė pasur, tė ndikuar nga idetė e tij, kanė hapur me mijėra institucione nė mė shumė se 160 shtete tė botės. Horizonti i diturisė sė Gylenit duket i pafund, idetė e tij po i shėrbejnė njerėzimit. Kontaktet e botės sė qytetėruar me kėto ide kanė bėrė qė Turqia tė shikohet ndryshe nė arenėn ndėrkombėtare e botėrore. Brezat qė kanė dalė nga shkolla e Gylenit do ta bėjnė Turqinė fuqi ekonomike, shtet ku do tė gėrshetohen kulturat e ndryshme pa ndrojtje, shtet me njė vetėdije tė lartė ku nuk do tė ketė kriza tė kėsaj natyre qė po ndodhin sot, por qė Turqia do ta tejkalojė pa ndonjė problem tė madh. E ardhmja e Turqisė bashkėkohore ėshtė nė duart e brezit qė ka dalė dhe ėshtė shkolluar nė shkollėn e Fethullah Gylenit.
Deri mė tani, brezi qė ka dalė nga shkolla e Gylenit e ka menaxhuar mirė tregun e ideve, nėpėrmjet tė cilave i kanė dhėnė hov zhvillimit tė mendimit politik, sepse sistemi liberal politik ēon nė zhvillimin e shpejtė tė mendimit progresiv nė politikė.
Gyleni nė librat e tij dhe nė filozofinė e mendimit, e ka idealizuar njė lloj tipi tė njeriut, i cili do tė arrijė tė hyjė nė dialog me persona tė konfeksioneve tė ndryshme, njė tip tė njeriut qė mund tė kontaktojė me tė gjitha shtresat e shoqėrisė, njeriun pa urrejtje, njeriun qė ėshtė nė shėrbim tė njerėzimit, njeriun e arsimuar qė do tė jetė rreptėsisht kundėr qarqeve radikale dhe kundėr terrorizmit, njeriun qė e do jetėn dhe ėshtė nė shėrbim tė tė tjerėve.
Cilėsia dhe pjekuria e mendimit politik janė virtyte tė kėtij mendimtari tė madh tė njerėzimit. Trajtimi i problemeve nė botė nėpėrmjet qasjes sė Gylenit, i ka dhėnė pėrmasa gjigante, duke e shndėrruar atė nė njė personalitet autoritativ tė pakontestueshėm nė skenėn e mendimit filozofik botėror. Mendimet e tij gjithnjė e mė shumė po shėrbejnė si ide kreative pėr mbėshtetjen e marrėdhėnieve ndėrkombėtare dhe zgjidhjen e shumė problemeve nė arenėn politike qoftė tė atyre kombėtare apo ndėrkombėtare nė pėrgjithėsi.
Gyleni simbolizon revolucionin intelektual, nėpėrmjet tė cilit Turqia pati kthesa tė mėdha progresive. Bota nė kėtė fillimshekulli ėshtė duke shkuar drejt revolucionit industrial dhe teknologjik, prandaj shumica e njerėzimit po e ndjekė kėtė rrugė e jo luftėrat. Gylen pėrpiloi dhe plasoi idetė e njė doktrine tė re ku dominon arsyeja dhe barazia mes popujsh, mosdiskriminimi i pakicave, dhe krijimi i njeriut tė ri tė shkolluar, tė ditur e pa ngarkesa ideologjike, i njeriut jokonfliktuoz, por qė ėshtė i pėrkushtuar pėr vendin, popullin dhe shtetin e vet.
Pėr ta ilustruar kėtė situatė po pėrmendi thėnien filozofike: nėse dėshiron tė jetosh me vite mbjell drith, nėse dėshiron tė jetosh me decenie mbjell fidane, nėse dėshiron tė jetosh me shekuj arsimo popullin, e kėtė rrugė e ka zgjedhur Gyleni.
Ilaēi mė i mirė pėr tė vėrtetėn ėshtė mbrojtja e saj, e kjo bėhet nėpėrmjet arsimimit dhe edukimit. Gyleni nuk ka nevojė pėr pushtet, sepse ėshtė i pushtetshėm, por brezi i ri qė ka dalė nga shkollat e tij do ta qeverisė Turqinė pėr shumė vjet. Thonė se yjet nuk kanė turp tė duken si xixėllonja. Periudha e artė e Turqisė fillon me lėvizjen Gylen, e cila ėshtė rilindje e Turqisė, ėshtė e tashmja dhe e ardhmja e saj.
Pėrplasja e Erdoganit me ithtarėt e kėsaj lėvizjeje pa arsye tė forta ėshtė e dėmshme dhe po i kushton shumė nė karrierėn e tij politike, ndaj duhet tė reflektojė nė kėtė drejtim. Nė tė kundėrtėn duhet shikuar alternativat pėr renovimin e aleancave, por duhet shoshitur edhe tregu i ideve dhe i mendimeve rreth kėtij konstruktiviteti si rezerva strategjike pėr njė Turqi superfuqi ekonomike. Pa kėtė nėse vazhdon dhe thellohet lufta brenda llojit, mund ta rrėnojė tėrė procesin e tė qenurit tė Turqisė superfuqi ekonomike.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn