als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Kaluan 40 vjet qė kur Ahmet Qeriqi, pos tjerash, merret me veprimtari aktive tė pandėrprerė politike e luftarake, pėrgjithėsisht patriotike formash tė ndryshme ilegale e legale. Si i tillė, pak a shumė, u burgos katėr herė, duke pėrjetuar tortura tė shumta nga organet e sigurimit shtetėror jugosllav. Pėrjetimet e tilla i ngriti nė dy vepra artistike me tematikė tė veēantė e tė freskėt letrare-artistike, Meditime nė arrati (2002) dhe Burgu (2004), kushtėzuar nga kthesa historike, politike e kombėtare e ndėrkombėtare, sidomos ajo evrolindore, e shfrytėzuar nga klasa politike revolucionare, ku merrte pjesė edhe vetė autori.
Veprat janė tė njė fizionomie tė veēantė letrare mbi baza tė njė pėrjetimi, si thonė, tė vuajtur me lėkurė, ku frymėzimet letrare e historike, kombėtare e jetėsore tė gėrshetuara e tė shkrira nė njė tėrėsi tė njėpasnjėshme, pa kallpe e pranga tė ndonjė politike ditore letrare. Ndėrkaq, paraqitja artistike autobiografike e kėtij realiteti tė ri ideo-politik e veprimtarisė pėrgjithėsisht patriotike, pėrmes aksioneve e aktiviteteve tė ndryshme ilegale e tė hapėta, kėrkonte kryekėput njerėz tė gatshėm pėr flijime, trima me karakter tė fortė, tė pajisur me ideale tė larta liridashėse atdhetare, qė s“e bėjnė mall vuajtjen as burgun, veten as familjen, jetėn as vdekjen.
Jeta dhe vepra e personazheve pozitive tė veprave tė A. Qeriqit, me tėrė qenien e tyre, janė vėnė nė shėrbim tė atdheut, pa marrė parasysh sakrificat, duke u kacafytur me vendosmėri me lakejt, servilėt, lakmitarėt e posteve dhe ofiqeve, shovinistėt, pėrgjithėsisht me personazhet e karaktereve tė zeza tė pushtuesit dhe tė shėrbėtorėve tė tyre. Janė libra pėr veprimtarė politikė e revolucionarė tė luftės pėr liri, tė manifestuar nė forma tė ndryshme dhe tė ngritura nė letėrsi qė po lind, njė letėrsi me ngjarje tė pėrjetuara historike. Tė dyja, jeta e vėrtetė dhe ajo letrare-artistike, kėtu bėhen njė trup e njė shpirt. I tillė ėshtė edhe prototipi Eknat Malmiri i dy veprave tė njėpasnjėshme tė sipėrshėnuara tė jetės dhe tė letėrsisė.
Shpėrthim lulesh pranverore. Rrethanat e realiteti i ri nė hapėsirat ballkanike nė fund tė shekullit qė e lamė, veēanėrisht vlimet kryengritėse tė kosovarėve nė vitet “80-ta e ato luftarake nė vitet “90-ta, krijuan tema, motive e rrugė tė reja artistike, tė pikturuara kryesisht me kolorit tė vrugėt nė qelitė serbe e rrugicat kosovare, tė gjakut tė kuq tė dėshmorėve e heronjve tė rinisė shqiptare, tė vrarė nga terrori serb.
Ėshtė pėr keqardhje heshtja e penave tė shkrimtarėve pėr pikturimin e paktė artistik tė kėtij realiteti tė suksesshėm kosovar qė nga vitet “60-ta tė sh. 20. Pak a shumė, arsyetohet mospasqyrimi i luftės kombėtare pėr liri e bashkim gjatė gjithė shekullit 20, duke pasur parasysh pėsimet brendaetnike, presionet politike e diplomatike tė favorshme sllavo-greke. Bashkė me pasqyrimin e realitetit tė ri kosovar, filloi njė pikturim jo vetėm artistik i karakterit tė psikologjisė sė luftės pėr liri dhe logjikės sė fitores sė mundshme pėr pavarėsi tė ėndėrruar e pėr unitet kombėtar. Nė romanin Meditime nė arrati A. Qeriqi shpalos ėndėrrimet, ndjenjat, mendimet, kujtimet dhe dukuritė e tjera jetėsore pėr ta formėsuar mesazhin. Nė kėto rrethana vetmie, mė sė paku zė vend dėshpėrimi e pesimizmi, sepse autori ishte i pėrgatitur shpirtėrisht pėr kėto vėshtirėsi, qoftė edhe pėr vdekje. Me fjalė tė tjera, shpalosen ndjenjat e brendshme shpirtėrore e mendimtare nė rrethana tė dramatike kombėtare tė njė periudhe tė caktuar tė luftės pėr liri.
Vetmi subjektive politike e kombėtare. Temė themelore bėhet vetmia, e shoqėruar nga ėndėrrimet, kushtrimet, ndjenjat e meditimet, kujtesa historike, por edhe nga shpresat pėr ndryshimin e gjendjes, sė fundi edhe nga zhgėnjimet. Kujtesa historike, e shpalosur herė pas herė, e rikrijon vazhdimėsinė e historisė kombėtare e bartėsit e saj, tė nxjerra nga ēastet e vetmisė nė rrafshin meditativ, si dhe nga shkaqet politike, qė e pėrbėjnė thelbin e mesazhit, sa fitohet pėrshtypja se romani i tejkalon caqet e njė vepre autobiografike dhe i jepen tiparet e njė romani mė tepėr se psiko-meditativ. Vepra ka subjekt koncentrik rreth njė personazhi kryesor, i thurur pėrmes meditimeve psiko-analitike, tė pastra si loti e si mali i pashkelur. Vlerat e vėrteta historike, artistikisht tė qėndisura, synojnė qėndresėn krenare. Si i tillė, romani ėshtė shtjellim i shumėllojshėm faktesh e ngjarjesh tė ndryshme dinamike, aty tė figurshme, kėtu konkrete, duke filluar qė nga pėrjetimet shpirtėrore, shėndetėsore, pėrshkrimet fizike e simfonike tė natyrės, tė mishėruara me natyrėn njerėzore e politike si reflekse tė kohės, tė pajisura me meditime historike e filozofike tė autorit, tė pėrgatitur mjaft mirė gjatė shkollimit zyrtar e atij personal, i udhėhequr nga logjika se nuk kihet sukses nė luftė pėr liri pa njerėz me pėrgatitje superiore letraro-shkencore. Romani nuk ėshtė vetėm pėrshkrim pėrjetimesh nė arrati, por meditim nė vetvete, pėr vetvete e pėr rrethanat situative aktuale. ėshtė njė analizė e veprimeve dhe aktiviteteve revolucionare, i hapave tė marrė pa ndonjė konsultim tė askujt, madje as tė bashkėmendimtarėve tė vet, ashtu si veproi ilegalja e Lėvizjes, e shpėrthyer nė formė demonstratash, pa kurrėfarė kėshillash e instrukcionesh politike tė jashtme.
Pėrgjithėsisht, romani ėshtė gėrshetim tiparesh letrare-artistike, autobiografike-politike-psiko-meditative, i projektuar pėrmes paraleles tripalėshe: narrator-personazh-natyrė subjektive e objektive, e shtjelluar pėrmes shprehjesh ideo-artistike, ku autori mediton ēfar[ t“i ngarkojė personazhit, e personazhi ē“raporte tė ketė me rrethanat e brendshme e tė jashtme situative. Romani ėshtė vepėr auto-psiko-meditative, i shprehur pėrmes prototipit tė tij Eknat Malmirit. Ėshtė njė praktikė shkrimore e dėshmuar qė nga letėrsia greke, njė prozė autobiografike qė i pėrmbahet kodit tė qėllimit drejt idesė pėr tė qenė i lirė si njeri, si atdhe e si popull.
Meditimet e E. Malmirit. Figurė qendrore e romanit Meditime nė arrati ėshtė Eknat Malmiri. Aty gėrshetohen vlerat morale tė tij e tė shokėve me psikologjinė kombėtare tė kėsaj ane, kushtėzuar nga kushtet e rėnda tė robėrisė, ku veprimtari pėr ēėshtje kombėtare ishte i huaj nė shtėpi tė vet, ku pėr herė tė parė nė vendlindjen e tij tė dashur
po hynte tinėzisht (f. 10), si shumė luftėtarė tė hyrė kėsisoji nė atdhe e tė larguar nga ai me qėllim tė realizimit tė synimit programatik tė veprimtarisė politiko-luftarake tė prirė nga ideali pėr liri, shpirti progresiv dhe energjitė liridashėse ēlirimtare. Pezmi e dėshpėrimi i Eknatit ėshtė i kuptueshėm, sepse ai kishte dalė nė mal pėr t“i tubuar trimat e pėr tė shtegtuar drejt fushės sė madhe tė luftės pėr liri, sikundėrqė nuk mund tė tuboheshin ata, pėrderisa ujku i bėri pikė e pesė. Si guri i rrokullisur shpatit, qė merr me vete edhe tė tjerė, Eknati, kasneci i luftės sė armatosur ēlirimtare dhe shtegtari i pasionuar i stepave drejt lirisė, pėrpiqet ta zgjojė masėn nga gjumi, ta bėjė kureshtare, ta magnetizojė e ta marrė me vete drejt luftės pėr liri e pėrparim. Si i tillė, detyrohet tė arratiset, jo t“i ikė burgosjes, por t“i grish ēlirimtarėt pėr formimin e gueriljeve pėr luftė tė armatosur. Pėr fat tė keq, mbetet zė i vetmuar nė shkretėtirė, pėr shkak tė kushteve ende tė papjekura politike. Ndėr tė rrallė, Eknat Malmirit i ra shorti tė bėhet lajmėtar i lirisė, sė pari me propagandė e oratori tė rrallė, pastaj me udhėheqje nė demonstrata, dhe sė fundi me grishje praktike pėr luftė tė armatosur, duke pritur kushtrimorėt nė mal. Autori ishte aktiv edhe 15 vite mė parė, qysh nė bangat e shkollės sė mesme, kur e nisi veprimtarinė e tillė LRBSH tė A. Demaēit (shih S. Novosella, Kosova “64, f. 33, 59). Pėr tė realizuar njė dėshirė e tillė, u deshėn edhe 17 pranvera tė tjera. Ky zė i vetmuar nuk e dėshpėron as nuk e thyen kryeprotagonistin e romanit. Autori ka njė stil vetjak tė luftės sė pavarur, i frymėzuar nga heronjtė e traditės, i rritur nė prehrin e gjyshit tė tij pėrparimtar e i mikluar me historinė krenare kombėtare. Fati i kryepersonazhit tė arratisur ėshtė i ngjashėm me fatin e popullit tė cilit i takon, i vetmuar nė Ballkan dhe pėrgjithėsisht nė Evropė, sidomos i kohės sė arrestimit, nė vitet “80-ta. Eknati kishte dalė nė mal pėr ta nisur fazėn e dytė kryengritėse, luftėn e armatosur, pasi ishte shkoqur nga planeti kryengritės i pranverės sė nxehtė tė “81-shit, qė tronditi jo vetėm Evropėn, goditi jo vetėm shtypjen e tiraninė shekullore jugosllave. dhe zgjoi nga gjumi jo vetėm shqiptarinė.
Me tjerrjen e meditimeve tė Eknatit, autori ndoqi njė rrugė tė re tė qasjes artistike, kur populli, koha, paria kryengritėse, natyra e qėllimet kishin arritur njė shkallė tė mjaftueshme unifikimi dhe ishin vėnė nė ballė tė frontit kundėr armikut e lakejve tė tij. Kėshtu, fati i popullit lidhet me fatin e Eknatit dhe tė natyrės sė pamposhtur. Meditimet nė arrati gėrshetohen me natyrėn e vėrtetė, qė shndėrrohet nė metaforė tė jetės sė personazhit. Gėrshetimi i faktorėve politikė, patriotikė e natyrorė, subjektivė e objektivė, individualė e kolektivė, marrin kuptim tė pėrgjithėsuar, shkrihen me forcėn e idealit pėr liri dhe besimin nė fitore, qė ushqen heroizmin ndėr masa. Ėshtė njė kundėrvėnie e vetmisė sė skajshme qė e kaplon, pak a shumė e mundon Eknatin e mishėruar me shtresėn revolucionare tė shkrirė me masa e me kryengritje, aktualisht tė shuar me gjak, por e mbetur si gaca e mbuluar nė hi, qė pret tė shpėrthejė prej ēasti nė ēast. Kjo fėrtymė pėrkohėsisht e ndalur me dhunė, realizohet pėrmes shprehjeve tė fuqishme stilistike tė poetikės sė romanit.
Nga ana tjetėr, fati i tė arratisurit ėshtė i lidhur edhe me fatin e familjes, Kosovės, qė stigmatizon vetminė pėr realizimin e njė qėllimi tė caktuar, tė fillimit tė njė lufte vendimtare pėr liri, tė njė grishje e tė njė grishėsi pėr kushtrim. Pėr momentin e pranverės “81, Kosova revolucionare ishte pothuaj e papėrkrahur gjithaq. U deshėn edhe 18 vite, mijėra luftėtarė e dėshmorė, qė Kosova ta bindė botėn se e ka djallin kojshi.
Arratisja si akt e veprim jetėsor, politik e artistik, nuk ėshtė ikje, as fshehje, por pritje pėr njė akt e fazė vazhduese revolucionare, e cila, pėr momentin e rrethanat, ishte zor pėr ta realizuar. Si e tillė ajo e shmang kryepersonazhin nga perceptimet e thjeshta konkrete dhe e shpie nė meditime tė kushtėzuara nga vetmia, preokupimi, rrethanat e pengesat e natyrave tė ndryshme kryesisht politike, nė kundėrshtim me dėshirat pėr realizmin programatik tė Lėvizjes. Rrjedh se Eknat Malmiri ėshtė i lidhur ngushtė pėr fatin e atdheut, popullit e familjes me ditėt e veta tė bardha e tė zeza e, andaj prej tė gjitha mundėsive, me gjithė vėshtirėsitė, e ka zgjedhur arratisjen, me shpresė se do ta ngjallė luftėn guerile si fazė vazhduese. Mungesa e realizimit tė kėtij plani e shpie Eknatin nė meditime tė thella psiko-meditative tonesh tė ndryshme, herė mė tė forta optimiste, herė mė sentimentale e dėshpėruese, por kurrė drejt mėrgimit.
Tekefundit, nuk mund tė zhbėhej jehona e krijuar ato ditė tė vala pranverore. Faza e dytė pas ilegales ishte kryer me sukses, por hekuri duhej rrahur sa ėshtė i skuqur, pėrndryshe duhej njė zjarr tjetėr i pėrsėritur, pėr ta skuqur e pėr ta kalitur hekurin pėrsėri, ashtu siē ndodhi mė vonė. Kėtu ka mundėsi edhe pėr analizė mė tė thelluar ideopolitike, sepse kushtet nuk ishin tė favorshme gjithaq pėr njė luftė tė armatosur, kur vetė shqiptaria duarthatė kosovare nuk ishte ndėrgjegjėsuar, viset e popujt e tjerė nėn YU-federatė artificiale, si mė tė armatosura, ende nuk kishin filluar tė pėrgjakeshin pėr liri. Forcat e pabarabarta tė armikut kryesor tė pėrbashkėt, duhej shpenzuar e shkatėrruar, qė tė mund tė dilet nė front me armė tė ndryshkura e tė lehta. Nė anėn tjetėr, diplomacia perėndimore duhej ndėrgjegjėsuar e kėndellur, qė tė kuptonte se kosovarėt e viset e tjera shqiptare pėrreth, qenė ndarė padrejtėsisht nga trungu kombėtar, andaj duhej dalė nė pėrkrahje morale, diplomatike e militariste, pėrgjithėsisht nė mbrojtje tė pavarėsisė kosovare. Arti ndėr shekuj gjithmonė ka synuar brigje fatlume jetėsore, por fatkeqėsisht ėshtė ndėrtuar mbi gėrmadhat e sakrificave sublime e fatkeqėsive, ashtu si ndodh me rrugėn revolucionare tė Eknat Malmirit tė vetmuar mė tepėr se njė vit me kokė nėn sqetull, para e pas arratisjes e kalimit tė kohės nė arrati.
Romanin dhe Eknatin e tij e pėrshkojnė virtytet tradicionale e patriotike, fryma liridashėse individuale e kolektive, shpirti heroik i sakrificės e qėndresės pėr tė ardhme tė lirė, nė lidhje tė ngushtė jo vetėm me aktualitetin historik. Bėrthama shtetėrore shqiptare, lėngonte nga iluzionet politike tė tė qenit model i njė shteti ideal bashkėkohor. Andejpari ishte qetėsi para njė fėrtyme qė ndodhi shpejt e keq. Aty paraqitet vetmia politike e vetvetes, e malit (nuk ishte ajo gjallėria e dikurshme e barinjve, druvarėve, kafshėve e shpezėve, qė formonin njė harmoni simfonike, aqmėkeq, nuk ishte koha e punės por e luftės pėr liri. Duhej vdekur ose ēliruar, tė Kosovės e shtetit shqiptar. Aty pėrjetėsohet e nxitet shpirti i sakrificės sė Eknat Malmirit, i dalė jashtė vetes, kėmbėngulės nė realizimin e synimeve tė vetvetes nė radhė tė parė, pastaj tė kauzės sė pėrgjithshme programatike, duke pasur qėllim tipizimin e karakterit e tė misionit tė njeriut tė kėtij trualli e tė kėsaj kohe.
Shkrirja e natyrės subjektive dhe objektive. Elementi epik i kushtėzuar nga rrethanat tipike tė jashtme politike e ngjarjet e pranverės sė nxehtė tė viteve “81, tė masivizuara, tė pėrgjakshme e tė ndėrkombėtarizuara, u shkri me elementin lirik, ashtu si ngjarjet e shumta, si tė njė filmi tė metrazhit tė shkurtėr e tė gjatė, kur futen pėrmes kamerės nė njė kasetė dhe aty konservohen e kurdoherė mund tė shfaqen nė ekran. Por me njė ndryshim. Te romani Meditimet nė arrati tė A. Qeriqit, ngjarjet lihen anash, pėr t“u zėvendėsuar e tjerrė me mjeshtri gjatė e gjatė nė ėndėrr e zgjėndėrr, natėn e ditėn, nėpėr male e shpella, lugje e kodra, driza e firaja, nė ajėr tė pastėr, nė gjelbėrimin e natyrės impozante tė Rrafshnaltės sė Drenicės Perėndimore, jo pėr vetvete, por pėr hapat e mėtejmė tė zgjidhjes sė ēėshtjes kombėtare. Kėshtu Eknati e Rrafshnalta, me ēka kanė nė brendėsinė e tyre, vlonte nga meditimet e trishtueshme pėr drojėn e ndonjė paralizimi a bllokimin tė aksioneve tė mėtejshme tė Lėvizjes ēlirimtare. Ndėrkaq, natyra gjelbėrohej e ngjallej me pasurinė e saj bimore, shtazore, madje edhe njerėzore (si Azem Cani bujar), me muzikėn simfonike tė gjallesave tė shumėllojshme, tė cilat e forconin qėndresėn e vetmuar tė Eknatit. Natyra personalizohej dhe Eknati natyrėzohej. Bėhej njė shkrirje e dyanshme qė i jepnin njėra-tjetrės tipare tė vetat. Vendi pėrreth qe pėrshkuar me njė simfoni tė pandėrprerė tė cicėrimės sė shpendėve e tė zogjve tė ndryshėm. Nga dega befasisht largohet dallėndyshja. Tutje ndonjė trumcak apo kanarinė dhe fėshfėrima tė hardhucave frikacake nėpėr dushkun e rėnė. Paraqitja madhėshtore e harmonisė nė natyrėn qė po ringjallej, i bėnte pėrshtypje tė vecantė. Pranvera e hershme e vitit 1981 kishte shpėrthyer me krejt hiret e dhuntitė e natyrės. Kishin ēelur luleshtrydhet, mugulli kishte bulėzuar me sytha tė njomėzuar, fijet e holla tė barishteve ishin zgjatur
Kthjelltėsia e ngrohtėsia pranverore i ngjallnin shpresa, sepse sė shpejti mugulli do t“i mbulonte degėt dhe lėvizjet e tij (Eknat Malmirit Z. Gj.) do tė bėheshin mė tė sigurta. Pėrbrenda hetonte njė pėrmbushje tė energjisė fizike e shpirtėrore. (f. 13). Harmonizimi i trefishtė i natyrės sė metaforizuar, i pranverės sė shpėrthyer politike kosovare dhe i vetė Eknatit nė roman, janė metaforė e gjallė dhe e vėrtetė qė paralajmėronin fillimin e njė rruge tė gjatė e tė mundimshme pėr liri. Tjetėr gjė ėshtė se nuk doli aq gjatė sa menduan idealistėt e analistėt, falė Ushtrisė Ēlirimtare dhe pėrkrahjes ndėrkombėtare nė luftėn vendimtare kundėr pushtuesit tė tėrbuar.
Nė roman mbizotėron auto-psikoanaliza e guerilit modern politik, prej kah po vjen, ē“po bėn, ku vete, ku po e shpie vetja, fati e kjo lėvizje shpirtėrore psiko-fizike, politike e pėrgjithėsisht patriotike. Kėshtu, konfliktet e brendshme psikike e rrethanat e jashtme, gjasojnė e dallojnė. Logjika, kokėfortėsia e kėmbėngulja vetjake e luftės pėr liri kacafyten me arsyen e mundėsitė e papritura, pėrballė forcės pushtuese. Ilegali e mali momentalisht janė jo ikje nga pėrgjegjėsia e rreziku, por mjet zgjidhjeje tė pėrkohshme dhe tė domosdoshme. Mbase kishte vepruar me ngut, por sa e sa herė kishte shfaqur qėndrimin e tij militant, lidhur me pėrgatitjen e njėsive guerile
Duhej kėrkuar metoda tė reja tė veprimit, nė mėnyrė qė cėshtja tė avancohej. Nuk duhej kursyer asgjė, madje as jetėn. (f. 19). Te Eknati kishte diēka tė trashėguar e diēka tė fituar, pėr t“iu pėrkushtuar vetėm ēlirimit tė atdheut deri nė fitore, qoftė edhe i vetėm, deri sa t“i rrah damari i fundit, pa marrė parasysh pasojat. Synimi i kahmotshėm i Eknat Malmirit kishte qenė arratia, mali, ilegaliteti. Ishte mbase edhe ndonjė recidiv trashėgues, nga gjyshi apo atgjyshi, diēka ataviste qė rrėshqiste drejt parashikueshmėrisė. Nė moshė tė re ishte vėnė nė kontakt me Lėvizjen Revolucionare tė Adem Demaēit dhe kishte vepruar pėr zgjerimin e veprimtarisė atdhetare
Mbase edhe ishte nxituar qė s“ishte konsultuar sa duhet me shokėt
por ishte arratisur pėr t“i ndjekur zhvillimet nga afėr dhe nė rast tė organizimit tė kryengritjes sė armatosur, nuk donte tė ndodhej nė burg. (Po aty) Dilemat e tilla duan njė analizė jo vetėm letrare, sepse ishin tė vėrteta, andaj kanė tė bėjnė edhe me autorin, por edhe artistikisht kanė efekte, kur kihen parasysh ngjarjet qė rrjedhin pastaj.
Tėrėsia e kontrasteve dhe e kundėrthėnieve tė brendshme tė kryepersonazhit e jep patosin e kėrkimeve artistike nė dy plane: tė shpirtit tė vetmuar tė tė arratisurit, nė njėrėn anė, dhe harmonizimi i tij me korin masiv tė kėngės sė masivizuar e tė shprehur nė kryengritje tė asaj pranvere, nė anėn tjetėr. Eknati i arratisur, kudo shoqėrohej nga pushka e qeni i tij mė besnikė se shumė shėrbėtorė tė huaj shqipfolės gjak shitur. Shoqėrimi i qenit besnik, nė cilėsinė e truprojės, tė vėzhguesit shtazor nė mėnyrėn e vet, tė ēon nė meditime universale kritike njerėzore me ngjyrime metaforike e filozofike.. Si qenie e simbol i besueshmėrisė, qė ua kalonte shumė qenieve njerėzore, e mos tė flasim pėr supovcat shqiptarė qė kėnaqeshin me tortura tė ushtruara mbi tė burgosurit gjatė hetimeve pėr hir tė armikut, fatkeqėsisht e fatmirėsisht, qeni e ruante dhe e mbronte njeriun patriot prej njeriut. Po ashtu, edhe natyra virgjine me veēoritė e konfiguracionit gjeografik, bashkė me disa njerėz tė shkrirė me atė natyrė, ishin mbrojtės tė tė arratisurit. Tė shumtėn, ata ishin barinj, malorė e bujq, tė papėrlyer, me tipare tė pastra njerėzore, sepse jeta e tyre ishte e virgjėr si dhe natyra e atyre anėve.
Kujtimet pėr ishin njė mjet efikas pėr kalimin e kohės nė arrati. Eknat Malmiri i arratisur e i strehuar ku nuk kalonin as dhitė e egra (dimrit u strehua nė njė bunker improvizuar nga i jati nė shtėpi), pos tjerash, kalon kohėn me pėrkujtimin e pėrcjelljen e fatit tė kaēakut tė dikurshėm Miftar Shema, atgjysh i Eknatit (autorit) mė tepėr patriot, por edhe kontravers, tė bashkėmendimtarėve e bashkėluftėtarėve tė tij, duke marrė mbi vete personifikimin e tipareve pak a shumė njė me ta: Beqė Dervenin nga Shkupi, Met Ademin, Zenė Gjonin, Himė Lilėn, Xhemil Dinėn, Fat Grapin, Ylli Piran, Rrahė Drenin, Lim Malin, Dritė Bufin, Bije Jakun etj. Tė gjithė kėta luftėtarė tė lirisė, bashkė me Eknatin, ishin diku ose nė burg, ose nė ilegalitet. Ndėr ta kishte edhe tė vrarė, si Naser Hajrizi e Asllan Pireva, nxėnės tė Eknatit. Nė arrati ia kishte dalė ta ēojė nė vend realizimin e programit jo vetėm tė tij, tė tjerrė me ide filozofike, madje edhe me pėrmbajtje tė urtisė biblike: Dhe Hyji tha: Le tė bėhet dritė! Dhe u bė dritė! (f. 11). Ėshtė simbolikė e thellė e shkallėzimit: ėndėrrimet - pėrgatitja demonstratat lodhja gjumi ėndrra - zgjimi dhe mė nė fund, - drita. Rrėfimet konkrete ia ndėrpresin simbolikėn. Kohėn e kalonte mė tepėr duke lexuar. Malin e kishte shndėrruar nė bibliotekė. Vėshtirėsive iu shtronte para pėrvojėn filozofike: ėndrra ėndėrrimi realiteti proceset psikologjike meditimi si eremit i shkėputur nga bota, duke kaluar kohėn me kujtimet e atgjyshit Miftar Shema, me bėma e vrazhdėsi, personazh tipik i kohės sė kundėrthėnieve, vrazhdėsisė e paditurisė. Nė raste mė tė rralla ishte goditur nga koncepti fatalist se pluhur ishim e pluhur do tė bėhem, por kjo urti biblike nuk e ligėshton. Ndėrkaq, nė faqen e zezė ishin Basho Sani, Lutė Zajzi, Milhami, Teki Lluga, Velė Kaēami, dikur moti Dan Zaptia, i ngritur nė njė personazh negativ episodik.
Prologu i ēdo revolucioni ėshtė kriza e pėrgjithshme politike, ekonomike e morale, shpirtėrore e materiale, qė e kap shoqėrinė pėr fyti. Ndėr tė parėt e tė rrallėt, A. Qeriqi e kishte hetuar gangrenizimin e YU-shtetit artificial, i cili nė botė kishte formuar njė jehonė e imazh tė rrejshėm si shtet harmonik e i stabilizuar. Vepra shpesh bie nė konkretizim tė tillė, qė e shpie punėn nė pėrshkrim publicistik. Nė kėto paragrafe, autori shpesh lėshohet nė pėrshkrime konkrete tė rrethanave, pėr t“i paralajmėruar kthesat e shndėrrimet drejt pėrmbytjeve tė mėdha YU-politike e shtetėrore, ku terrorit serb po i lirohej hapėsira e veprimit, e presionit mbi shqiptarė dhe po i mundėsohej shtypja e egėr. Ndėr kosovarė shqiptarė tė robėruar ndodhi kryengritja. Individualizimi u masovizua ndėrsa masovizimi u individualizua, si nė rastin e Eknatit tė arratisur e mijėra tė tjerėve tė arrestuar, tani si nė formėn e njė turme pozitive pėr tė mirėn e ardhmėrisė sė vet, qė s“e bėnin mall jetėn. Shndėrrimi i fakteve jetėsore e politike nė rrafshin artistik, herė mė pak, herė mė shumė, varėsisht nga qėllimet e autorit e tė shtruarit tė ēėshtjeve, si forcė qė gdhend subjektin, si faktor qė lidh fatin, jetėn, veprėn, qėllimin e personazhin, sidomos Eknatin, autori i jep peshė tė veēantė artistike. Si njohės i mirė i filozofisė politike, autori e ka shtruar temėn mbi bazėn e kundrimeve historike, mbi kundėrvėnien politike-shoqėrore kombėtare e ndėrkombėtare (shqiptarė-joshqiptarė) nė aspektin politik, filozofik, moral e artistik, qė u hap rrugė mekanizmave tė brendshme tė poetikės, organikisht tė harmonizuar me segmente tė tjera artistike. Duhet theksuar se sinqeriteti e meditimi i thelluar psikologjik i autorit, e ka frenuar, pėr tė mos thėnė, e ka penguar sadopak zhvillimin artistik, sepse i duhej bėrė analizė e gjykim moral e politik veprimit qė i kishte vėnė vetes detyrė ta realizojė, pa marrė parasysh pasojat. Aty ka mė sė paku pėrjetime individuale, meditime lirike jetėsore, pėrsiatje filozofike pėr vetveten Megjithėkėtė, pėrmes vetvetes, romani ėshtė objekt i analizės sė perceptimit e meditimit pėr zgjidhjen e ēėshtjes kombėtare. Ėshtė kėnd i ri vėshtrimi, i harmonizuar me natyrėn, momentin, situatėn, kombin e shoqėrinė, si njė dritare, pėr ta parė qėndresėn kundėr vėshtirėsive nė luftė me vetveten e me armikun, deri nė fitore.
Pak kund merret nė gojė armiku, veprimet e tė kėqijat e tij, sepse dihet synimi i ēdo pushtuesi, diku mė i butė e diku mė i egėr. Pezmin mė tė madh autori e ka nė shėrbėtorėt e verbėr tė tyre, tė ndarė vertikalisht, brenda njė familje a farefisi, regjioni a mjedisi. Kjo ishte dialektikė e pėrhershme si nė jetė, ashtu edhe nė vepra, qė nga kombet e lashtė e letėrsitė e tyre. Ndodh qė i afėrmi (si Milhami) tė dalė mė i largėt dhe anasjelltas, siē i ndodh Eknatit... Romani ėshtė prozė psiko-meditative mbi bazėn e asociacioneve organikisht tė harmonizuar. Pa i kėrkuar gjithaq, autorit i erdhėn vetė elemente tė reja tė poetikės sė romanit, ato qė ia diktoi arresti. Shfrytėzimi i kujtimeve me mjeshtri, i ideve dhe pėrjetimeve tė guerilit tė parealizuar, Eknat Malmiri i ka dhėnė rrėfimit karakter lirik, intim dhe emotiv. Si gueril, i ka tiparet e njė mentaliteti tė ri njerėzor, intelektual i gjithanshėm, njohės i shumė drejtimeve shkencore-shoqėrore, politike e filozofike. Nė mal e pėrshkojnė motive emocionuese e refleksive pėr tė medituar, bazuar nė horizontin e gjerė tė diturisė sė fituar, si profesor e figurė intelektuale e politike, pėrgjithėsisht patriotike. Romani shquhet pėr thellėsinė psiko-meditative e pasqyrimin artistik tė njė trajtimi origjinal jetėsor nė njė rrafsh tė caktuar situativ, pėrzier ndonjėherė me pėrshkrime publicistike, sidomos tė karakterit politik, megjithėse ka situata ku nuk mund tė shmanget nga ai. Synimi i autorit pėrmes Eknatit ishte qė t“i heq prangat vrulleve tė ndrydhura luftarake, tė zhytura nė pellgun e dėshpėrimit pėr pamundėsinė e realizimit tė idealeve liridashėse. Ndjenjat e pėrgjegjėsisė morale pėr fatin e popullit tjerrėn aktualisht pėrmes analizės meditative, ndonjėherė tė konkretizuar, tė pėrshkuara nga besimi optimist nė fitore. Janė gėrshetuar tradita dhe novatorizmi jo vetėm letrar, psikologjia e mendimi, politika e revolucioni, historia dhe e sotmja.
Eknat Malmiri ėshtė subjekt koncentrik, i rrethuar me njė forcė tė madhe gravituese tė bėrthamės organizuese i rrethuar nga figura episodike si bashkėmendimtarė tė dorės sė dytė etj. Nė qendėr tė veprės gjallon forca e idealeve pėr liri, e sprovuar nėpėr udhėkryqet e (pa)mundėsisė, pėrballė procesit tė zhvillimit objektiv historik e rrethanave aktuale. Shquhet prirja e rrėfimit psiko-meditativ tė njė shpirti luftarak tė vuajtur me lėkurė, si vetė autori. Ėshtė realja e ngritur nė art dhe ideali i stilizuar. Meditimi ishte shok jete, luftė e ngushėllim i ilegales nė jetė e vepėr.Romani shquhet edhe pėr karakterin lirik tė shprehjes, sidomos tė natyrės malore e psikike emocionuese. Pas formimit tė organizatės sė A. Demaēit, LRBSH, jetės politike, kombėtare e artistike, i ka munguar njė vepėr e njė personalitet qė vihet praktikisht nė shėrbim tė kushtrimit pėr luftė tė armatosur pėr liri. Ai lindi dhe u arratis pėr kėtė qėllim mė 3 prill 1981, ndėrsa si personazh e si vepėr doli nė dritė mė 2002. Nuk lejoi tė bie viktimė as e vetvetes, as e shoqėrisė. U nis tė bjerė nė altarin e atdheut, por nuk e pati fat. Luftės pėr liri ia hapi gjoksin 40 vjet me radhė. Tani vepron, gjallon.
Bashkė me shokė tė vet kishte vepruar me tėrė energjinė fizike e mendore dhe kishte arritur sukses nė shkallėn e parė, nė shpėrthimin e demonstratave, por tani i kishte vėnė vetės pėr detyre qė t“i rreket realizimit tė fazės sė dytė; pėrgatitjes pėr luftė tė armatosur, sė pari me formimin e grupeve guerile. Koincidencė nė rrafshin familjar e kombėtar: Eknatit u detyrua tė dalė komit 100 vjet mė vonė se atgjyshi i tij Miftar Shema (I burgosur gjatė viteve 1881-1887). Sė pari tė pėrkujton odisejadėn tragjike shekullore tė luftės pėr liri, sė dyti vazhdimėsinė tradicionale tė kėsaj lufte, tė mbajtur mend e tė pėrcjellė brez pas brezi me gojė e vepra, si porosi pėr flijim. Tragjike ishte tani njė atdhetar, i shkolluar, i arsimuar, si karakter moral e intelektual, si Eknat Malmiri, tė bredhė maleve tė Drenicės bashkė me zogj, shpezė e gjallesa tė tjera tė ndryshme. Mirėpo ky ishte edhe njė proces i suksesshėm, se liria nuk vie pa vėshtirėsi, qoftė edhe i natyrės absurde si kjo e arratisjes sė njė intelektuali tė shquar, i shkrirė me natyrėn e Trojeve tė Shkreta e Fushėmbifushat e maleve tė Drenicės, ku njeriu i shkencės e i artit, duhej bėrė banor i shpellės. Ironia e ndėrtuar mbi kėto absurditete, paralajmėronte njė tė ardhme tė sigurt, kuptohet nėse veprimtaria vendimtare politike vazhdon nė mėnyrė simfonike nga tė gjithė bartėsit e Lėvizjes. Ashtu siē pritej edhe ndodhi. Realiteti dėshmoi se veprimtarėve politikė u erdhėn ditė edhe mė tė vėshtira, qė priteshin, qoftė me burgosje masive tė mijėra shqiptarėve, qoftė tė luftės sė armatosur, tė paguar me qindra e mijėra, tė vrarė, tė plagosur dhe tė rėnė dėshmorė.
Tė gjitha kėto kėrkonin karakter tė fortė e tė vendosur pėr t“i ndenjur besnik realizimit tė idealit tė luftės pėr liri, me gjithė vėshtirėsitė e natyrės objektive. Ajme! Sa e sa dėshira tė zjarrta qė nuk i kishte realizuar, por nga tė cilat asnjėherė nuk hiqte dorė! (f. 129). Si i tillė, Eknati e kishte mbizotėruar natyrėn dhe ishte bėrė njė me tė. Malin e kishte shndėrruar atė nė bibliotekė, qė natyra nuk e lakmon. Sė fundi, edhe natyra kishte ndikuar te Eknati, qoftė nė pėrkeqėsimin shpirtėror, fizik e politik. E vėrteta e natyrės, e jetės dhe e artit paralajmėronte ardhjen e njė dimri. Dielli kishte perėnduar...Vjeshta po afrohej. Gjethet e ahut vjeshtor kishin filluar tė skuqeshin para kohe. Rėnia e tyre i kishte ngjallur njė trishtim tė papėrmbajtur...Tek-tuk dėgjonte ndonjė krrokamė korbi, i cili po pėrgatitej tė ndėrtonte strehėn e sigurt nė trungun e ahut...Dyndja e reve nė drejtim tė jugut paralajmėronte prehjen e kohės. (f.161). Natyra, moti, politika dhe Eknati si prototip, pėrgatiteshin pėr njė fėrtymė tė re tė furishme pėr mirė e pėr keq, madje edhe pėr armikun.
Fundi i romanit e pėrmbledh fijet e idesė sė autorit e vetė veprės, mė tepėr tė dhembshme, anipse rrjedhat politike tė realitetit tė mėvonshėm nė hapėsirėn kosovare nuk u parashikuan mirė. Edhe autori e di se nuk ka fitore pa vėshtirėsi. Eknati ishte nisur rrugės sė historisė, tani i vetėm nė arrati, por jo edhe nė luftė, pėr ēka e dėshmoi e ardhmja, me tė cilėt u takua pėrsėri nė burg dhe nė BURG (nė romanin e dytė tė botuar pas dy vitesh). Nga ndikimi i tė gjithė faktorėve tė natyrės, me tė cilėt jetonte dhe ishte njėsuar, (Eknati) kishte pėrjetuar njė thyerje shpirtėrore. Pėr herė tė parė nė jetė ndihej i tradhtuar, i zhgėnjyer dhe i tretur. Ishte nisur nė rrugėn e madhe tė historisė, por i vendosur pėr tė pritur edhe pėr tė ecur tutje... (f. 161)
Libri shquhet pėr thjeshtėsinė e shprehjeve, pėr mishėrimin harmonik midis natyrės sė vėrtetė e asaj tė stilizuar, tė autorit dhe prototipit tė tij, pėr forcėn e motivimit krijues, precizitetin e thėnies sė sinqertė. Nė Meditime nė arrati zbėrthehet fati i Kosovės, brenda realitetit tė saj historik e aktual, tė Kosovės klithmė, dhembje, heroizėm, qėndresė e kurrsesi vajtim, me kusht qė tė jetė nė duart e vetė kosovarėve. Pėr kėto A. Qeriqi niset nga faktorėt determinues historikė, kombėtarė e shpirtėrorė (gjuha, tradita, karakteri kombėtar etj). Si i tillė, romani, autori e kryepersonazhi janė njė si projektues i luftės pėr liri. Pėrjetimet e pėrshkrimet letrare-artistike janė sintezė e aspiratave pėr liri, tė skalitura nė prizmin e strukturimit psiko-meditativ, tė pėrshkuar sė pari nga ideja, pastaj nga ėndėrrimi, dhe sė fundi nga shpresa e optimizmi.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn