als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Dijetari i njohur turk, Levendi, nė veprėn e tij monografike pėr Sami Frashėrin, duke u mbėshtetur nė tri burime kryesore shkruan se Sami Frashėri ka pėrkthyer edhe Kuranin, por, gjithnjė sipas kėtyre burimeve, Kėshilli i Kontrollit tė Sheriatit, tė cilit Samiu ia kishte paraqitur kėrkesėn pėr tė marrė lejen e botimit tė pėrkthimit tė Kuranit nė gjuhėn turke, ia kishte refuzuar kategorikisht, duke e detyruar Samiun qė pjesėt e pėrkthyera ti asgjėsonte krejtėsisht. Pėr kėtė veprim kaq ekstrem tė autoriteteve turke-osmane ne nuk mund tė kemi ide tė qarta, nuk mund tė spekulojmė, por, megjithatė, mund tė supozojmė se kjo masė e rreptė e qeverisė mund tė jetė marrė se pėrkthimi dhe komentimi i pėrmendur do tė ketė qenė shumė pėrparimtar dhe nė kundėrshtim me politikėn fetare tė qeveritarėve tė kohės. Sido qė tė jetė, ne, duke u mbėshtetur nė burimet e sipėrpėrmendura, por edhe pėr shumė arsye e argumente tė tjera qė i kemi e qė do ti theksojmė nė vazhdim tė kėtij punimi, nuk mund tė mos besojmė se Sami Frashėri tė mos jetė marrė edhe me studimin e Kuranit.
Dhe, pa fije dyshimi, nga Sami Frashėri, dijetari, enciklopedisti, shkencėtari, poligloti, iluministi, eruditi dhe patrioti i kombit tonė, i cili, pėr ti shkruar gjithė ato vepra me tema nga mė tė ndryshmet, nga: letėrsia, gjuhėsia, filologjia, leksikologjia, dialektologjia, didaktika, astronomia, gjeologjia, antropologjia, mitologjia, historia, gjeografia etj., sidomos pėr tė shkruar veprėn enciklopedike Fjalorin e pėrgjithshėm tė historisė e tė gjeografisė (Kamus al-alam), nė tė cilin pėrfshihet lėndė shumė e gjerė historike, me mijėra e mijėra zėra, qė nga kohėt mė tė lashta qė ka mund ti kap historia e deri nė kohėn e botimit tė tij dhe nga tė gjitha viset e rruzullit tokėsor, pra, duke u shtrirė nė kohė dhe nė hapėsirė, si dhe lėndė e gjerė gjeografike, ku pėrfshihen po ashtu me mijėra zėra gjeografikė nga gjithė rruzulli tokėsor (kontinente, shtete, qytete, kasaba, male, fusha, lumenj, liqene, dete, oqeane etj.) ka qenė i shtrėnguar tė gjurmojė nėpėr biblioteka, librari e nėpėr tavane tė shtėpive vepra tė ndryshme deri enciklopedi tė botuara e tė pabotuara qė i kishte mbuluar pluhuri i kohės, ėshtė pritur realisht qė tė merret edhe me fushėn e islamistikės, bazė e sė cilės ėshtė Kuranin. Kurani, siē dihet, ėshtė libėr i shenjtė, qė pėrfshin tema tė llojllojshme, si: tema qė kanė tė bėjnė me besimin nė njė Zot, nė meleqėt e Tij, nė librat e Tij, nė Pejgamberėt e Tij dhe nė Ditėn e Gjykimit; tema qė lidhen me udhėzimin e njerėzve qė tė vėnė nė funksion mendjen dhe intelektin e tyre pėr tu pėrpjekur tė zbulojnė fshehtėsitė nė qiej e nė tokė, krijesa madhėshtore tė Zotit xh. sh.; tema qė kanė tė bėjnė me tregime tė ndryshme pėr popujt, pejgamberėt dhe ngjarjet e mėparshme; tema qė lidhen me normat morale; tema qė kanė tė bėjnė me normat praktike etj.
Pėr tė patur njė ide mė tė qartė sesa njohės i thellė i Kuranit ka qenė Sami Frashėri, ne jemi tė shtrėnguar ti sillemi veprės sė tij, por vetėm aq sa na lejon natyra e kėtij punimi. Samiu trajton tema tė rėndėsishme shkencore, ku pėr objekt studimi ka njeriun, qiellin, tokėn, Fenė islame dhe qytetėrimin e saj etj., tema kėto qė nė kohėn e tij janė trajtuar nė mėnyra tė ndryshme. Temat e kėtilla Samiu i shtjellon ndryshe nga shumė shkencėtar tė tjerė, sepse pėr shumė gjėra pėr tė cilat nuk mund tė gjejė shpjegime shkencore, i kthehet Kuranit drejtpėrdrejt, duke cituar ajete tė tij dhe hadise tė Pejgamberit a.s., ose nė mėnyrė tė tėrthortė.
Sa i pėrket temės pėr njeriun, pėr tė cilėn Samiu ka shkruar dy vepra Njeriu dhe Pėrsėri njeriu do tė ndalemi nė disa pika sa pėr tė vėnė nė dukje se Samiu gjatė trajtimit tė tyre shkencor mbėshtetet pikėrisht nė Kuranin Famėlartė. Ėshtė fjala pėr krijimin e njeriut tė parė dhe pėr njėsinė e gjinisė njerėzore, ēėshtje kėto qė, siē thotė Samiu, mė sė shumti kanė lodhur mendjet e dijetarėve.
Samiu, pėr dallin nga shumica e dijetarėve tė kohės te tė cilėt mbizotėronte bindja se njeriu ka prejardhje nga majmuni, mendim ky shumė i pėrhapur nė kohėn e tij, mbronte tezėn e tij, natyrisht, duke u mbėshtetur nė Kuran, se njeriu i parė ėshtė krijuar nga dheu dhe nga shpirti.
Ajetet e Kuranit Ne e kemi krijuar njeriun nga dheu, pastaj nė tė (nė trupin e tij) kemi futur shpirtin tonė dhe Me tė vėrtetė, Ne (thotė Allahu) e kemi krijuar njeriun nė formėn mė tė bukur (Kurani, 95; 4), Samiu nuk i merr si pikė reference sa pėr tė thėnė diēka, por duke i zbėrthyer e komentuar mė tutje nė mėnyrė shkencore e me bindje tė thellė, i pėrdor nė veprėn e tij si argumente tė forta e tė qėndrueshme pėr tė kundėrshtuar fuqishėm mendimet e pikėpamjet e tė gjithė atyre qė mendojnė ndryshe lidhur me krijimin e njeriut.
Samiu ishte nė dijeni lidhur me krijimin e njeriut tė parė, Hazreti Ademin, qė pėrmendet nė Kuran, dhe pėrpiqet tė komentojė kėtė ēėshtje, por vetėm aq sa kishte mbledhur tė dhėna nga Kurani dhe nga mufessirėt (komentatorėt e Kuranit), pėr tė thėnė shkurt se Sido qė tė jetė, shkenca tani pėr tani mbetet e pafuqishme tė sqarojė saktėsisht kėtė ēėshtje. Meqė ėshtė njė gjė qė lidhet me dijeninė dhe qėllimin e Krijuesit thotė Samiu -, ėshtė madje pėrpjekje e kotė tė lodhėsh mendjen nė kėtė pikė. Prandaj vazhdon Samiu -, nė vend qė tė mendojmė se nga doli njeriu dhe si u krijua ai, mė mirė ėshtė qė tė merremi me tė vėrtetėn se nė ēkohė u gjet nė rruzullin tokėsor dhe nė ēgjendje ka jetuar qė nga shfaqja e tij fillestare.
Problemi tjetėr qė do theksuar lidhur me krijimin e njeriut ėshtė edhe ēėshtja e njėsisė sė gjinisė njerėzore, ēėshtje kjo shumė e diskutueshme nė kohėn e Samiut. Duke u mbėshtetur nė Kuranin fisnik, edhe kėtu ai shėpreh qėndrime tė kundėrta me shumciėn e antropologėve. Sipas tij ... nuk ka asnjė dyshim se tė gjithė njerėzit janė nga i vetmi lloj pėr tė vazhduar mė tutje ... tė gjithė njerėzit kanė lindur nga njė ēift, domethėnė, nga njė baba dhe nga njė nėnė. Kėtė tezė Samiu do ta mbrojė me dinjitet deri nė fund. Kjo ēėshtje thotė Samiu - , ėshtė njė nga tė fshehtat e krijimit, nė tė cilėn shkenca deri tash nuk ka mundur tė gjejė rrugė tė depėrtojė dhe ndoshta nuk do tė mundet ndonjėherė. Pėr kėtė problem shkencėtarėt vazhdon Samiu kanė hyrė nė debate e diskutime tė gjata, por ēfarėdo qė kanė thėnė, pėr ēfarėdo qė janė pajtuar dhe janė bindur, tė gjitha mbesin vetėm si mendime, supozime, paragjykime, hipoteza dhe utopi. Krijimit tė gjinisė njerėzore nga njė ēift, pėr tė pėrforcuar edhe mė tej pikėpamjet e veta, Samiu do ti sillet gati nė gjithė veprėn e tij. Numri i madh i prindėrve tė gjinisė njerėzore ende nuk ėshtė hedhur poshtė krejtėsisht thotė Samiu por, po duket se hipoteza qė gjithė njerėzit kanė lindur nga njė ēift njeriu dhe qė gjithė fėmijėt e tyre janė vėllezėr, nė aspektin shkencor, tani ėshtė madje mė e fuqishme dhe mė e qėndrueshme.
Sami Frashėri, ky dijetar i madh, nuk i linte mendimet nė gjysmė tė rrugės. Pasi kishte pranuar me bindje tė thellė se gjinia njerėzore ka lindur nga njė ēift njeriu, kudo qė tė ishte nė rruzullin tokėsor, pėr ta pėrforcuar edhe mė tej kėtė mendim, ai do tė pėrpiqet qė ta elaborojė shtimin dhe shpėrndarjen e njerėzve edhe nė viset e tjera. Dhe mėnyra e pėrhapjes sė gjinisė njerėzore nėpėr viset e tjera tė rruzullit tokėsor thotė Samiu ėshtė bėrė pėrmes tokės dhe pėrmes detit (ujėrave). Kur jemi te tema pėr njeriun, do theksuar se fryma e Kurnit nė veprėn e Samiut hetohet edhe nė shumė aspekte tė tjera, sidomos nė vlerėn dhe rolin e njeriut nė sipėrfaqe tė tokės, nė qėllimin e krijimit tė tij, nė dallimin e njeriut nga gjallesat e tjera, duke qenė i pajisur me mendje, zgjuarėsi dhe me forcėn e gjykimit pėr tė zotėruar gjithēka ka nė tokė e nė qiej. Nuk e shohim tė arsyeshme ti elaborojmė kėto pika sepse do tė na ēonte larg.
Temė tjetėr qė kishte tėrhequr vėmendjen e enciklopedistit tonė, Sami Frashėrit, ishte qielli, krijimi dhe zbulimi i fshehtėsive nė gjithėsi, tė cilės i kushton njė vepėr tė veēantė. Nė kėtė vepėr, mė shumė se nė ēdo vepėr tjetėr tė tij, shihet ndikimi i drejtpėrdrejtė i Kuranit. Duke njohur fare mirė fushėn e islamistikės, ai u sillet edhe mendimeve islame mbi qiellin, duke u mbėshtetur kryesisht nė Kuran dhe nė thėniet e Muhamedit a. s., qė kanė nxitur dhe ku janė mbėshtetur dijetarėt islamė pėr tė zbuluar fshehtėsitė e qiellit e tė tokės. Kėto dy burime thotė Samiu kanė ndikuar qė dijetarėt islamė tė pėrparonin nė zotėrimin e njohurive pėr qiellin dhe tė diturive matematike-natyrore mė shumė se ēdo shkencė tjetėr.
Pikėpamjet e Samiut lidhur me temėn nė fjalė janė shumė tė qarta. Duke qenė gjithnjė nė frymėn e Kuranit, ai nė mėnyrė tė argumentuar hedh poshtė mendimet e fanatikėve, duke iu pėrgjigjur atyre se nuk ka asnjė fshehtėsi nė tė cilėn njeriu nuk duhet tė pėrzihet, ska asgjė qė nuk duhet ta zbulojė, shprehje kėto qė do t trajtojė e do ti mbrojė me vendosmėri mė tutje. Pėr tė qenė mė bindės nė mendimet e veta lidhur me trupat qiellorė, lidhur me gjithėsinė pėrgjithėsisht, Samiu si argumente merr njė varg ajetesh tė Kuranit dhe hadise tė Muhamedit a.s., tė cilėve, nėse mund tė shprehem kėshtu, u bėn komentim (tefsir) tė mbėshtetur edhe mbi bazėn e logjikės dhe arsyes sė shėndoshė. Do tė pėrpiqem ti kap gjėrat mė tė ndieshme, por gjithnjė duke ia lėnė fjalėn Samiut.
Nė Kuranin fisnik thotė Samiu nuk ka asgjė pėr asnjė ēėshtje qė do tė ishte nė kundėrshtim me shkencėn. Sė kėndejmi, edhe pėr qiellin vazhdon ai -, jo qė nuk ndodhet nė tė diēka qė do tė pėrgėnjeshtrohej me shkencė, por pėrkundrazi, pėrmenden toka dhe qiejt mjaft herė nė shumicėn e sureve, nė shumė ajete pėr ata qė janė tė menēur. Kurani fisnik thotė Samiu u zbulon njerėzve fshehtėsitė nė tokė dhe nė qiell; ai i nxit dhe u jep zemėr pėr ti kuptuar ato fshehtėsi.
Sami Frashėri ishte kėmbėngulės nė qėndrimet e veta dhe pyetjen Kėrkimi dhe zbulimi i fshehtėsive tė qiellit ėshtė punė e pafe apo punė qė shton besimin? ai do ta shtrojė nė mėnyrė shumė transparente.
Krijuesi i Madhėrueshėm, vetėm pėr tė shpjeguar dhe pėr tua bėrė tė njohur besimtarėve, e ka bėrė tė qartė pėrse e ka krijuar botėn. A nuk ėshtė veprim sipas dėshirės dhe vullnetit tė Zotit xh. sh. tė pėrpiqesh pėr tė kuptuar nė njė shkallė tė mjaftueshme tė vėrtetėn dhe thelbin e punės sė Perėndisė? pyet Samiu. Sipas asaj qė kuptohet nga fjala e Zotit xh. sh., ekzistenca dhe madhėshtia e Krijuesit tė Plotfuqishėm do tė mund tė kuptohet vetėm me argumentet e krijesave tė Tij. Epo a ėshtė punė e pafe tė kėrkosh e tė gjesh rrethanat e vėrteta tė qiellit, qė janė vepra tėrėsisht tė pafund e tė pėrjetshme tė Krijuesit, apo ėshtė mosbesim ti ēmosh sa njė kandil veprat aq tė mėdha tė Zotit, qė janė disa miliona herė mė tė mėdha nė pėrpjestim me rruzullin tokėsor, nė tė cilin ndodhemi dhe jetojmė ne? Cila nga kėto zgjidhje e ul dhe e zvogėlon fuqinė dhe vlerėn e Perėndisė dhe cila e ngre dhe e zmadhon? Nė vend tė pėrgjigjes sė kėtyre pyetjeve, Samiu, porosit, ashtu siē hasim shprehje tė ngjashme nė shumė vende nė Kuran: Kini kujdes dhe mendohuni mirė! Njeriu vazhdon Samiu - jo vetėm qė ėshtė i caktuar dhe i urdhėruar (nga ana e Allahut M. P.) tė dijė dhe tė njohė punėt e krijuesit tė Madhėrishėm, por, sigurisht, ėshtė i caktuar dhe i urdhėruar tė dijė e tė njohė edhe vetė Krijuesin. E pėr ta njohur mirė atė thotė Samiu duhet ti njohė mirė punėt e Tij. Duke qenė nė dijeni pėr astrologjinė, pėr nxjerrjen e gjykimeve tė paargumentuara nga yjet, qė ėshtė njė punė e ndaluar rreptėsisht nga Pejgamberi a.s., si dhe, duke qenė nė dijeni pėr tregime mitologjike tė indianėve, iranianėve, grekėve etj.,qė, fatkeqėsisht, kanė mbushur faqe tė tėra tė tefsireve, sikur gjoja janė tė Islamit burimor, Samiu thotė: Ndėrkaq, tė kuptuarit e shenjave tė Perėndisė, qė janė nė tokė dhe nė qiell dhe tė nxjerrėt mėsime prej tyre, ėshtė urdhėruar me ajete tė panumėrta tė Kuranit fisnik.
Samiu nuk ndalet vetėm me kaq, Ai do tė vazhdojė diskutimin e tij rreth qiellit edhe mė tutje. Atė e kishin preokupuar shumė ēėshtje, sidomos hapėsira dhe koha e gjithėsisė.
Po tė themi se ėshtė njė hapėsirė qė ska fund thotė Samiu - , ėshtė diēka qė nuk do ti pėrgjigjet mendjes sė njeriut! E po tė themi se ėshtė e kufizuar, shkon e ndalet deri nė njė shkallė, atėherė vazhdon ai ėshtė i gatshėm diskutimi ti kthehet mendjes sonė se Ēka mė tej; ēėshtė pėrtej saj? Kjo hapėsirė qė i themi qiell deri ku shtrihet? Sa ėshtė numri dhe sasia e botėve qė janė nė tė? Prej nga fillojnė dhe ku mbarojnė? Kėto pyetje sulmojnė mendjen e njeriut, thotė Samiu. Ato bėjnė trysni dhe e detyrojnė tė japė pėrgjigje. Njeriu i drejtohet shkencės, por fatkeqėsisht, edhe shkenca thotė Samiu- tani pėr tani shumė herė nuk mund tė japė pėrgjigje tė meritueshme pėr kėto ēėshtje. Samiu, nė njė farė mėnyre, jep shpjegime rreth kėtyre pyetjeve, duke thėnė se hapėsira ėshtė e pakufishme dhe botėt nė tė tė pallogaritshme, megjithatė, ai do tė pohojė se kur diskutimi bartet te Krijuesi, mendja ėshtė e shtrėnguar pėr tė besuar nė njė ekzistencė tė pafund dhe tė paskaj.
Edhe pėr sa i pėrket kohės, Samiu shtron disa pyetje. Njeriu thotė Samiu ėshtė mėsuar tė mendojė njė fillim dhe njė mbarim pėr ēdo gjė. Po gjithėsia a ka pasur njė fillim? A do tė ketė njė mbarim? Kur ka filluar? Kur do tė mbarojė? Ēka kishte para se tė fillonte, Ēka do tė mbetet pas mbarimit tė saj?
Pėr dy pyetjet e para Samiu gjen pėrgjigje, duke thėnė se Ēdo gjė, ashtu siē ka fillimin, ėshtė e natyrshme se do ketė edhe mbarimin e saj. Sė kėndejmi, edhe trupat qiellorė, pa pėrjashtim, do tė kenė patjetėr mbarimin. Pyetjeve kur ka qenė fillimi i botės dhe kur do tė jetė mbarimi i saj?, shkenca - thotė Samiu nuk mund tė japė pėrgjigje pėr kėto. Edhe Samiu, meqė nė Kuranin fisnik nuk pėrcaktohet as fillimi e as mbarimi i botės, nuk jep ndonjė gjykim tė tij. Por lidhur me kėto pyetje ai do tė shprehet nė mėnyrė shumė tė qartė: Meqė cilėsia dhe fuqia krijuese e Krijuesit tė Madhėrishėm ėshtė njė veti e pėrhershme e Tij, Ai mund tė krijojė nė ēdo kohė, Ai ka krijuar botėt edhe mė parė, krijon edhe tash dhe do tė krijojė edhe nė tė ardhmen.
E pėr sa i pėrket pyetjes: Ēka kishte para se tė ishte krijuar bota dhe ēka do tė mbetet pasi tė zhduket ajo?, Samiu jep mendim tė prerė: Para krijimit tė botės ishte Allahu dhe pas shkatėrrimit tė botės do tė mbetet dhe do tė ketė Allah. Ashtu siē ka qenė vullneti dhe cilėsia krijuese e Krijuesit tė Madhėrishėm para krijimit tė botės sonė, po ashtu do tė mbetet si vullnet dhe cilėsi krijuese e Krijuesit tė Madhėrishėm edhe pas shkatėrrimit tė botės sonė.
Pėr Sami Frashėrin ėshtė e njohur dhe e pranueshme ēėshtja e krijimit dhe e shkatėrrimit tė ēdo gjėje tė krijuar. Mendimet e tij rreth kėtyre problemeve ai do ti shpjegojė shkencėrisht duke i mbėshtetur nė ajetet dhe nė frymėn e Kuranit Kerim: Ēdo gjė do tė shkatėrrohet, pėrveē Madhėria e Tij (pėrveē Allahut) (Kurani, 28; 88);
...ēdo gjė do tė kthehet te burimi i vet; Allahu ka ekzistuar edhe kur ska ekzistuar asgjė.
Mendimin e tij rreth shkatėrrimit tė tokės, Samiu do ta shpreh edhe nė fund tė veprės Toka. Pasi shpjeguam fillimin, prejardhjen dhe gjendjen nė tė kaluarėn e nė tė tanishmen tė Tokės, si pėrfundim tė librit thotė Samiu tė themi disa fjalė edhe pėr tė ardhmen e saj: Ėshtė e natyrshme pohon ai se ēdo gjė qė ka lindur, njė ditė do tė vdesė dhe ēdo gjė e krijuar patjetėr njė ditė do tė marrė fund, do tė shkatėrrohet. Pa dyshim edhe toka vazhdon ai njė ditė do tė marrė fund, do tė shkatėrrohet, por kjo punė ėshtė njė gjė qė mendja e njeriut nuk arrin ta kuptojė se si dhe kur do tė ngjajė pėrfundon ai. Mė duhet tė shtoj kėtu njėherėsh se Sami Frashėri, si shkencėtar i madh dhe objektiv, pas shumė shpjegimeve qė jep pėr qiellin, tokėn, pėr gjėrat mjaft tė ndieshme shkencore, nėnshtrohet para Krijuesit tė vet, duke thėnė mė nė fund se Allahu ėshtė mė i dijshmi pėr tė vėrtetėn.
Do theksuar se Samiu merr nė shqyrtim edhe shumė e shumė ajete e shprehje tė tjera nga Kurani, si shtatė qiej; Zoti i botėve (nė shumės, e jo nė njėjės Zoti i botės), nga surja e parė Fatiha, duke treguar se pėr dijetarėt para Kuranit ka qenė e panjohur se nė gjithėsi ekzistojnė shumė botė, pastaj gjashtė ditė, qė ka tė bėjė me kohėn e krijimit tė botės etj., argumente kėto qė tregojnė se Samiu i ėshtė qasur Kuranit nė mėnyrė tė gjithanshme.
Njohuritė e tij tė thella e tė gjithanshme pėr Kuranin dhe pėr parimet e tij Samiu do ti pėrfaqėsojė edhe kur merr nė shqyrtim tema qė lidhen me Fenė islame dhe me qytetėrimin e saj. Paraqitjen dhe pėrhapjen e Islamit nė botė, mėnyrėn e pėrhapjes sė tij, vlerat e tij, mirėsinė qė i ka sjellė njerėzimit, rolin e tij nė transformimin e njeriut nga gjendja pagane nė gjendje tė qytetėruar, nxitjen e tij nė pėrparimin e njeriut nė shumė fusha tė dijes e shumė elementė tė tjerė, Samiu do ti trajtojė nė mėnyrė tė hollėsishme nė dy veprat e tij: Pėrpjekjet e heronjve nė pėrhapjen e Islamit tė cilėn e hap me ajetin e Kuranit E vetmja fe e pranuar tek Allahu ėshtė Islami dhe nė Qytetėrimi islam. Do tė mjaftohemi nė kėtė rast tė nxjerrim disa theksime tė tij:
Ėshtė shumė e njohur thotė Samiu se banorėt e shumė viseve tė largėta, tė cilėt nuk kanė qenė nėn juridiksionin e shtetit islam, Islamin e pranuan me vullnet me anė tė frymėzimit tė Allahut tė Lartmadhėrishėm. Pėrhapja e Islamit nė mėnyrė vullnetare, pa shpatė, pa ushtarė, pa misione e misionarė tė organizuar sot ėshtė nė rritje e sipėr vazhdon Samiu dhe ky ėshtė argument i qartė dhe dėshmi e prerė, se mbrojtės i Islamit tė vėrtetė ėshtė Allahu i Lartmadhėrishėm dhe Pejgamberi i Tij. Allahu i Lartmadhėrishėm, pėr ta pėrhapur fenė nė ēdo kohė ndėr besnikėt e Tij, krijoi disa mėnyra dhe mėnyra mė e sukseshme pėr kėtė kohė ėshtė udhėzimi dhe informimi, shprehet Samiu. Pėr Samiun ėshtė e qartė se qytetėrimi islam burimin e ka te Feja islame, Feja islame te Kurani, e Kurani ėshtė Fjala e Allahut tė Madhėrishėm. Ja si shprehet Samiu lidhur me kėto:
Mund tė themi lirisht se qytetėrimi islam ėshtė fryt dhe prodhim pikėrisht i Fesė islame, sepse ky qytetėrim, thotė Samiu, ėshtė paraqitur bashkė me Fenė islame, ngado qė ka arritur Feja islame, ka arritur edhe ai qytetėrim...Ai qytetėrim vazhdon Samiu - ėshtė rezultat dhe prodhim i Fesė islame, sepse shumė ajete urdhėruese tė Kuranit dhe shumė hadithe tė Pejgamberit a.s. janė mbėshtetje dhe argument i tij...Ai qytetėrim ėshtė prodhim i Fesė islame, sepse Kurani Kerim pohon Samiu - ėshtė udhėrrėfyes i qytetėrimit; pėrshkruan drejtėsinė dhe zbatimin e saj; vlerėson shkencėn dhe diturinė. E pėr sa i pėrket vlerave tė Fesė islame, Samiu pohon se paraqitja e saj bėri kthesė tė madhe nė shoqėrinė njerėzore. Ajo zėvendėsoi politeizmin me monoteizėm, barbarinė me qytetėrimin, paditurinė me dituri, urrejtjen me respektin ndaj njėri-tjetrit, dembelinė me pėrpjekje nė punė, papastėrtinė me pastėrti, poligaminė me monogami, shthurjen familjare me harmoni familjare, amoralitetin me moralin, egoizmin me zemėrgjerėsinė, padrejtėsinė me drejtėsinė, nėpėrkėmbjen e femrės me barazinė me mashkullin etj. Kjo ėshtė njė nga dhuntitė e Zotit tim thotė Samiu duke cituar edhe ajetin e Kuranit: Erdhi e vėrteta dhe u zhduk gėnjeshtra(Kurani: 17;81).
Njė argument tjetėr i fuqishėm qė na bind se Sami Frashėri ka pasur njohuri tė shumta pėr pėrmbajtjen e Kuranit ėshtė edhe vepra e tij Gratė. Nė kėtė vepėr Samiu trajton vlerat dhe detyrat e gruas nė shoqėrinė njerėzore, rėndėsinė e saj si shtyllė tė familjes, nevojėn e domosdoshme tė edukimit dhe tė mėsimit tė diturive tė shumta, aftėsitė e saj nė nxėnien e shkathtėsive diturore e tė mjeshtėrive tė ndryshme, zgjuarėsinė dhe talentin e saj barabar me mashkullin, gruan si nėnė e si edukatore tė fėmijės, si bashkėshorte, si besimtare, tė drejtat dhe trajtimin e saj nė kohė e ndėr popuj tė ndryshėm, barazinė e saj me burrin, tė drejtėn trashėgimore tė saj, ēėshtjen e poligamisė-monogamisė, tė mbulesės etj. dhe, tė gjitha kėto, Samiu i trajton gjithnjė nė pėrputhje me Kuranin dhe parimet e tij, duke cituar edhe shumė ajete. Nuk e shohim tė arsyeshme tė zgjatemi mė tepėr sepse do tė na ēonte shumė larg.
Do theksuar kėtu se njohuritė e Samiut pėr Kuranin vėrehen edhe nga aspekti gjuhėsor. Lidhur me kėtė, ai do tė shprehet nė mėnyrė shumė tė qartė: Kurani Kerim thotė Samiu u shpall me njė pastėrti e rrjedhshmėri gjuhėsore qė do ti mahniste tė gjithė poetėt. Ai ushtroi ndikim tė thellė nė thelbin e gjuhės arabe.
Nė fund mund tė thuhet se kėto qė u thanė kėtu, ndonėse pak nė raport me veprėn e tij, janė argumente tė mjaftueshme pėr ti besuar asaj qė u tha nė fillim se dijetari ynė i madh, Sami Frashėri, ka pėrkthyer edhe Kuranin, vetėm se kėsaj do ti shtoja edhe njė element tjetėr, se ai edhe e ka komentuar atė. Dėm i madh qė kjo punė e vlefshme e Samiut ėshtė zhdukur nga faqja e dheut!
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn