als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Sprovimet e vėshtira dhe vuajtjet e popullit tė Sanxhakut janė pėrshkallėzuar sidomos nė periudhėn nga 5 janari deri mė 7 shkurt tė vitit 1943 kur ėshtė kryer gjenocid kryesisht kundėr popullsisė sė besimit islam tė luginės sė lumit Lim nga Bijello Polja deri nė Foēė. Sipas dėshmive tė dokumentuara nė kėtė periudhė janė masakruan rreth 9200 Sanxhaklinjė. Popullsia e kėsaj treve ėshtė persekutuar pa dallim gjuhe, pėrkatėsie kombėtare (shqiptarė apo bosh Jake). Kjo ka ndodhur gjatė Luftės sė Dytė Botėrore - luftė e cila pėr ēetnikėt kishte edhe karakter "kryqėzate".
Duhet pėrkujtuar se Pavle Gjurishiq ishte komandanti ēetnik i cili, ndėr tė tjera, udhėhoqi njė nga veprimet mė brutale kundėr popullit tė Sanxhakut dhe Bosnjės lindore nė fillim tė viti 1943. Konsiderohet se Gjurishiq ka qenė krimineli mė i madh nė Luftėn e Dytė Botėrore nė Mal tė Zi por dhe mė gjerė.
Myftiu i Sanxhakut, Muamer Zukorliq, pėr "Srebrenicėn e Sanxhakut", thotė: "Sipas raportit tė komandantit ēetnik Pavle Gjurishiq, Gjeneralit Drazha Mihajlloviq, nė gjysmėn e dytė tė muajit shkurt tė vitit 1943. nė Luginėn e lumit Lim njėsitė ēetnike tė Ushtrisė sė Mbretėrisė Jugosllave kryen gjenocid ndaj 9200 sanxhaklinjve tė pafajshėm. Nė raport theksohet se 1.200 tė vrarėt ishin tė aftė pėr ushtri, ndėrsa 8000 tė tjerė ishin gra, fėmijė dhe pleq, shkruan bosnjaci.net
Historiografia shqiptare nė dy dekadat e fundit ka bėrė pėrpjekje tė dukshme pėr zbardhjen e ngjarjeve dhe zhvillimeve politiko-ushtarake nė trevat etnike shqiptare gjatė Luftės sė Dytė Botėrore. Pėr kėtė qėllim janė organizuar me dhjetėra simpoziume shkencore nė Tiranė, Prishtinė, Shkup etj, nė tė cilat janė ofruar fakte dhe dėshmi tė pakontestueshme pėr krimin dhe gjenocidin ndaj popullsisė civile shqiptare nga ana e forcave tė ndryshme pushtuese ēetnike e komuniste.
Krimet ēetniko-komuniste janė kryer nė vijimėsi, sa herė qė u ėshtė dhėnė mundėsia, e qė pėr fat tė keq deri mė sot kanė ngelur nė errėsirė.
Tė dhėnat burimore flasin qartė se forcat serbo-malazeze ēetnike tė pėrkrahura me logjistikė dhe me armė nga ushtria italiane, shkatėrruan pėrtokė, me zjarr nė 82 fshatra nė Krahinėn e Bihorit mė 5 - 6 janar tė vitit 1943 nga ana e forcave ēetnike serbomalazeze, tė udhėhequr nga krimineli i njohur ēetnik, Pavle Gjurishiq. Siē bėjnė tė ditur dokumentet arkivore shqiptare, brenda dy ditėve janė vrarė, therur, masakrua mbi 4 628 banorė shqiptarė, qindra tė tjerė janė zėnė rob (shumica gra e vajza tė reja) kurse mbi 15.000 janė detyruar t'i lėshojnė vatrat e tyre pėr t'u vendosur nė vende mė tė sigurta. Krahina e Bihorit ishte zonė neutrale midis vijės sė demarkacionit tė Shqipėrisė dhe Malit tė Zi, e cila mbikėqyrej nga autoritetet civile e ushtarake italiane.
Krahina e Bihorit gjatė Luftės sė Dytė Botėrore ishte zonė neutrale midis vijės sė demarkacionit tė Shqipėrisė dhe Malit tė Zi, e cila mbikėqyrej nga autoritetet civile e ushtarake italiane.
Bihori i Sanxhakut ishte lėnė zonė e demarkacionit midis zonės sė interesit gjerman (Serbisė sė Nediqit), zonės italiane (Mbretėrisė sė Malit tė Zi) dhe farsės "Shqipėri e Madhe" nėn kurorėn mbretėrore tė Italisė. Mirėpo, mbi kėtė territor kishte vu dorė Mali i Zi, me pėrkrahje tė plotė nga ushtria fashiste italiane.
Popullsia e zonės neutrale, konsideronte pėr gjendjen e krijuar dhe pėr masakrėn nė Bihor, janė fajtore autoritet shqiptare, si dhe autoritetet ushtarake italiane tė Malit tė Zi, pėr moskujdesje ndaj sajė. Sipas tyre zona neutrale e cila nuk i takonte askujt ishte mundėsi e mire qė sersbomalazezėt tė realizojnė qėllimin e tyre tė pastrimit etnik tė kėsaj treve. Qeveria shqiptare nuk kishte marrė masat e nevojshme pėr mbrojtjen e saj. Popullata akuzoi qeverinė sepse nuk ishte nė gjendje as ta armatos popullin qė tė vetorganizohen nė mbrojtjen jetės sė tyre, edhe pse njė gjė e tillė iu ishte premtuar, ose te e fundit populli nuk iu bė me dije qė tė gjinden vet ashtu si dinė dhe munden.
Pasi qė tashmė pėr masakrėn e Bihorit ishte dėgjuar gjithandej, qeveria e Tiranės formoi njė komision i cili do ta analizonte gjendjen e krijuar nė kėtė trevė , dhe ta njoftoj qeverinė pėr masakrėn e shkaktuar ndaj popullatės sė Bihorit dhe pasojat e sajė.
Qeveria Libohova e Mbretėrisė Shqiptare e dėrgoi nė Bihorin e martirizuar njė komision shtetėror, nė krye me Nėnministrin e Tokave tė Lirueme, juristin, Qazim Bllaca. Nė komision ishte edhe Thoma Luarasi, me karrierė politike nė kėtė ministri, dhe tre ushtarakė tė lartė italianė, mandej njė numėr i parisė shqiptare tė Dukagjinit me Demė Ali Pozharin, Emrush Miftrain, Bajram Gashin etj, kurse nė vend komisionin e shoqėroi njė delegacion i Sanxhakut nė krye me patriotin e zjarrtė shqiptar Mulla Osmanin e Petnicės .
Dhe, nga tė dhėnat qė mblodhi, emėr pėr emėr, ky komision, nė Masakra e Bihorit nga serbo-malazezet, tė mbėshtetur nė ushtrinė italiane dhe tė vėshtruar nga afėr prej ushtrisė antifashiste - komuniste tė Titos, pėsuan: Burra - 590 tė vrarė, 185 tė therė, 119 tė grirė; gra - 340 tė vrara, 285 tė thera, 266 tė grira; fėmijė - 701 tė therur, 705 tė djegur, 447 tė grirė. Tė plagosur: burra - 359, gra - 275 dhe gra tė reja e vajza tė deportuara nė kampet ēetniko-drazhiste pėr t'i shfryer epshet shtazarake prej ushtarit kanibalist sllav ortodoks - 251. Asnjė nuk shpėtoi nga thika pėr tė dėshmuar krimin shtazarak tė serbo-malazezit. Ua humbėn edhe varret. Pra, gjithsej viktima 4 628 veta - fėmijė, gra, burra.
Nė Arkivin Qendror tė Shtetit, Tiranė, nė fondin arkivor tė viti 1943 (janar korrik), gjendet dosja nr. 5, me 57 fletė, ekzistojnė disa dokumente origjinale dėrguara kryeministrit tė atėhershėm tė Shqipėrisė z. Ekrem Bej Libohovės nga ana e Komisioni tė zgjedhur enkas pėr ta konstatuar gjendjen faktike, tė cilat nė mėnyrė tė pakontestueshme dėshmohet krimi dhe gjenocidi serbo-malazias mbi banorėt shqiptar tė kėsaj zone. Dokumentet nė fjalė do ti paraqesim nė formė origjinale.
Dokumenti i I -rė
"Tiranė, me 30 Kallnuer, 1943-XXI, Shkėlqesisė Ekrem bej Libohova, Kryetar i Kėshillit tė Ministrave
Shkėlqesi
Nė vijim tė kthjellimeve qė patėm nderin tė Ju apim mbi ngjarjen e tmerrshme qė ndodhi nė Bihor, nė krahinat e Senicės e tė Bjelopolės, sikurse na porositėt, po paraqitim sė bashku me kėtė shkresė, nji relacion mbi ato mizorina, i forcuem me dhjetė copė dokumenta provuese. Shkėlqesia e Juaj e din vehtė se ē'masa duhet marrė pėr t'u ardhur nė ndihmė refugjatėve - gadi 10.000 shpirt - qė janė tue vuejtun keqas, si edhe mbi ēka duhet bamė qi ata mizorina mos tė pėrsėriten dhe populli mund tė shkojė nė vend tė vet. Edhe mbi atė pikė simbas porosisė sė Juaj, e kemi dhėnė mendimin tonė kėshillues. Tue qenė tė sigurt se Qeverija Mbretnore do t'a merrė parasysh kėtė ēėshtje me rėndėsin e me ngutėsin qė meriton, mbeteni me shumė nderime.
N'emėr tė muhaxhirėve tė Bihorit
P.S.
I lutemi sė ndershmes Kryesi t'ia pėrcjellė sa mė parė Kryqit tė Kuq Shqiptar dokumentat origjinale, mbasi atij instituti i janė drejtue.
Dokumenti i II-tė
Promemoria mbi ngjarjet e tmerrshme nė zonėn e Bihorit
1.- Katundet shqiptare tė Bihorit, ndėr krahinat e Senicės e tė Bjelopoles, nė zonėn qė quhet neutrale, midis Malitzi dhe Shqipnis, sepse nuk mvaret prej Administratės malazeze por as nuk asht e bashkueme me Mbretnin shqiptare , janė ba lama e nji tragjedije tė tmerrshme qi ndodhi nė ditėt 5 e 6 Kallnuer 1943.
2.- Banorėt e atyne krahinave fatkeqe qi priteshin me padurim, por plot shpresė e besim, bashkimin e tyne me Nanėn Shqipni, sikurse e don e drejta dhe vullneti i atij populli qi ka vuejtun pėr kohė tė gjatė nėn zgjedhėn e Malazezve, u ban dėshmorė tė nji dėshire tė shejtė, ata kanė pa me sy, ndėr ato ditė tė zeza, ēka nuk ka ndodhur kurrkund ndėr vise t'ona.
3.- Ēetnikėt malazez e serb, katėr a pesė mijė, dhe ndoshta ma shumė, nėn komandėn e Vojvodės Pavle Gjurishiq ose t'urdhėnuem prej "tij" u avitėn tinas katundeve tė Bihorit, tue kalue lumin, togje - togje, nė tė mugėt e natėn. Sa t'a kuptojė popullsia rezikun, ēetnikėt, u vėrsulėn kundėr saj si bisha t'egra dhe e filluan me terbim veprėn e tyne shnjerėzore tue prishun, tue gjegun e tue masakrue. Nė pak kohė 82 katunde u prishėn e u shfaruen. Banorėt e tyne, tė tmeruem, duelėn nė mes tė natės prej shtėpizave qė tė shpėtojnė prej zjarrit, tė veshun e tė shveshun. Por ranė nė duert e ēetnikėve t'egjėr, tė cilėt i grinė me pushkė, me thika e me shpata. Nuk kuryen as pleq, as gra, as fėmijė tė njomė. Kush shpėtoi prej dorės sė ēetnikėve, e gjet vdekjen nė bjeshkė prej tė ftohtit. Kush mundi t'i shpėtojė vdekjes tue ikur, ka me e pasė pėr gjithė jetėn nė trup e nė shpirt, vulėn e tmerrit e tė vuajtjeve. (vijon)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn szl_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn