als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Shqiptarėt e Kosovės gjatė viteve 1941-1945 ishin tė rreshtuar nė tri grupime politike. Nė grupin e parė ishin rreshtuar personalitete tė njohura si profashistė. Nė grupin e dytė ishin tė rreshtuar disa intelektualė tė shkolluar nė Shqipėri si pro kominternistė. Nė grupin e tretė ishin tė rreshtuar kryesisht disa personalitete qė kishin pasuri, autoritet dhe ishin orientuar kah Anglia. Nė fund do tė triumfojnė pro kominternistėt e rreshtuar nė Koalicionin antihitlerian (SHBA, Anglia dhe Rusia Sovjetike). Kėtė realitet , nė luftėn e drejtė pėr liri dhe pavarėsi e objektivizon ky studim qė mbėshtetet kryesisht nė burimet arkivore tė kohės.
Programet serbe pėr likuidimin e shqiptarėve nė vitet 1941-1943
Programet e para luftės botėrore ishin bazė pėr programet e rrethanave nė luftė.
Politika shtetėrore dhe nacionale serbe gjatė viteve 1941-1945 kishte nė dispozicion, pėr likuidimin e shqiptarėve, njė arsenal programesh qė ishin krijuar mė parė. Mė 15 janar 1937 ishte themeluar Klubi Kulturor Serb, tė cilin e drejtonte Sllobodan Jovanoviq. Klubi e kishte organin e vet mediatik qė quhej Srpski glas. Lidhur me kėtė deri nė vitin 1941 nga ky klub dolėn 11 programe pėr likuidimin e shqiptarėve.
Kėtij arsenali programesh (nga viti 1937) , mė 1938 do t` i shtohet Konventa Jugosllavo-Turke pėr deportimin me dhunė nė Anadoll tė shqiptarėve nė Jugosllavi. Kjo Konventė (program ndėrshtetėror gjenocidal me premise tė kulturocidit dhe infanticidit) do tė mbetet gjeneratori kryesor qė do t` u ndihmoi autorėve ēetniko-komunistė serbė mė vonė, pėr tė shkruar programe tė tjera pėr likuidimin e shqiptarėve nga trojet e veta etnike. Kuptohet se politika serbe nuk do tė kėnaqet me kėtė Konventė dhe me atė qė ishte thėnė dhe shkruar nė Klubin kulturor serb mė 1937. Kėshtu mė 1 janar 1939 fushatės antishqiptare do t` i bashkohet me njė Program (Elaborat) Ivo Andriqi, jo vetėm pėr likuidimin e shqiptarėve nė Jugosllavi, por pėr ndarjen e Shqipėrisė nė bashkėpunim me Italinė fashiste. Mos tė harrojmė se Ivo Andriqi ishte atėherė ambasador jugosllav nė Berlin. Njė shovinist tjetėr qė punonte nė Ministrinė e Punėve tė Jashtme i quajtur Ivan Vukotiq do tė pėrpiloi njė elaborat, pėr okupimin e tėrė Shqipėrisė. Mė tej do tė pasoi Programi i J. Jankoviqit pėr mėnyrėn e vendosjes sė pushtetit serb nė Shqipėrinė bregdetare. Njė ditė mė vonė, mė 8 II 1940 do tė publikohet Programi pėr kolonizimin dhe serbizimin definitive tė Kosovės.
E pėrbashkėt e tė gjitha kėtyre programeve , duke pėrfshirė, sidomos Elaboratin e Vasa Qubrilloviqit tė 3 marsit 1937 ishte asgjėsimi nė masė i shqiptarėve-gjenocidi si metodė qė ishte pėrdorė ndaj shqiptarėve mė 1878 nė Toplicė, i cili kishte pati sukses nė politikėn koloniale, shfarosėse ndaj shqiptarėve.
Etapa e parė e programeve ēetnike pėr likuidimin e shqiptarėve 1941-1942
Dihet se mė 6-17 prill 1941 Jugosllavia mbretėrore kapitulloi para nazizmin gjerman nė tė gjitha nivelet. Jugosllavia mbretėrore u copėtua dhe filloi njė etapė e re pėr likuidimin e shqiptarėve nga pushtetet kuislinge serbe nė kushte dhe rrethana tė reja. Kjo do tė thotė se politika e vjetėr vazhdohej me metoda tė kohės , tash (1941-45) duke i pėrdorė rrethanat e luftės botėrore.
Program i pėrgjithshėm i ēetnikėve i mbėshtetur nė Konventėn Jugosllavo-Turke nga viti 1938. Program i pėrvetėsuar nga Kosta Peēanci pėr likuidimin e Shqiptarėve mė 6 VI 1941.
1.Kolonizimi i viseve jugore
Numri i madh i popullsisė shqiptare e myslimane 480 000 shqiptarė (sipas tė dhėnave ushtarke mė 1938 ishin 578 000 shqiptarė) e 138000 myslimanė (ushtarakė 38000) qė jetojnė nė pjesėt tona jugore e janė okupuar pas luftėrave ballkanike , paraqet njė problem tė rendėsishėm nė aspektin nacional dhe strategjik. Pas mbarimit tė Luftės Botėrore kanė ekzistuar nė kėtė popullsi LėVIZJE spontane pėr shpėrngulje nė Turqi dhe nė Shqipėri, por mė vonė kėto dukuri janė ndalur , pėr arsye se kėto dy vende e kanė ndėrprerė dhėnien e vizave.
Ēėshtja e kolonizimit tė kėtyre viseve me elementin tone (sllav)nacional nga viset pasive ėshtė me interes ekonomik dhe ka lidhje tė ngushtė me shpėrnguljen e popullsisė muslimane qė sigurohet me Konvnetė.
2. Puna mė 1935-1937
Nė shtator tė vitit 1935 janė mbajtur disa konferenca ndėrministrore nė Ministrinė tone tė Punėve tė Jashtme , nė tė cilat ėshtė thėnė se duhet pėrdorur tė gjitha mjetet pėr ta ASGJASUAR propagandėn shqiptare kundėr shpėrnguljes dhe se autoritet tona tatimore, finaciare e arsimore duhet tė zbatojnė ndaj kėsaj popullsie tė gjitha dispozitat ligjore (si ėshtė shkollimi i detyrueshėm etj.)-(kinse shqiptarėt nuk e dėshironin shkollimin, por ai nė gjuhen shqipe ishte vepėr penale-HB) qė nė ketė mėnyrė tė detyrohen tė shpėrngulen.
Nė vėshtrim tė klauzulave tė theksuara u janė dhėnė urdhėresa organeve lokale nė prill tė vitit 1936, por tėrė aksioni ėshtė dashur tė pezullohet qė nė shtator tė vitit 1936 pėr shkak tė zgjimit nacional tė popullsisė shqiptare.(Shqiptarėt thane: PO, shkollim i pėrgjithshėm nė gjuhėn shqipe. Pushteti tha JO-HB: shiko: Minstria e Arsimit nė AJ. K. 1936-Shkollimi i shqiptarėve, sekret nr.21-36).
Organet agrare nė ndėrkohė bėnin kolonizimin me popullsi nacionale (slave-HB)nė Serbinė Jugore, pėrmes metodave special duke marrė tokat e ashtuquajtura mera dhe tokat e tė shpėrngulurve shqiptarė e muslimanė. Kėshtu, gjatė vitit 1936 janė pėrzėnė 50 000 familje.
Kėtė aksion e pengonin organet e pushtetit shqiptar e turk duke mos u dhėnė viza tė shpėrngulurve.
1. Bisedimet e mėhershme me Turqinė
Para disa viteve janė zhvilluar bisedime me Qeverinė turke pėr shpėrnguljen e popullsisė sė pėrmendur. Nga ana e Turqisė janė bėrė pėrpiekje qė tė shtyhen kėto bisedime , me arsyetim se mungojnė mjetet finciare pėr vendosjen e emigrantėve nga Jugosllavia e Rumunia. Nga ana e Turqisė theksohej atėherė se Turqia me dėshirė do ta pranonte popullsinė shqiptare. Pėrafėrsisht kėshtu pėrgjigjej edhe Qeveria shqiptare.
4. Shpėrngulja e popullsisė turke prej vendeve tė tjera ballkanike
Turqia nė vitet e fundit , ka bėrė pėrpjekje intensive qė ta kolonizojė vendin e vet me popullsi muslimane prej vendeve ballkanike. Emigrimet e para kanė filluar me Konventėn greko-turke (mė 1923 me Konferncėn e Llozanės mbi kėmbimin e Popullsisė-HB) pėr kėmbimin e popullsisė sė 30 janarit tė vitit 1938(kėshtu ėshtė nė dok. Por ėshtė fjala te viti 1923-HB).Me kėtė Konventė parashihet shpėrngulja e obligueshme e grekėve nga Turqia dhe e turqve nga Greqia, me pėrjashtim nga Stambolli dhe Trakia Perėndimore. Kėshtu janė shpėrngulur gati 1, 500 000 persona nga Turqia dhe Greqia.
Me 4 shtator 1938 Turqia e ka nėnshkruar me Rumaninė Konventėn pėr shpėrnguljen e turqve nga Dobruxha nė Turqi. Me kėtė Konventė ėshtė paraparė shpėrngulja shkallėzuese sipas zonave . Rumunia ėshtė obliguar tė paguaj njėfarė dėmshpėrblimi pėr hektar tė tokės sė braktisur tė tė shpėrngulurve.
Mė 1937 midis Bullgarisė e Turqisė ėshtė arritur marrėveshje pėr shpėrnguljen e njė pjese tė popullsisė turke nga Bullgaria nė Turqi.
5. Vendimet e Kėshillit tė Antatntės Ballkanike Shkurt i vitit 1938
Nė mbledhjen e Kėshillit tė Antantės Ballkanike nė Ankara , mė 25-27 shkurt 1938, ministri i atėhershėm turk i Punėve tė Jashtme, Ruzhdi Aras, e shtroi ēėshtjen e shpėrnguljes sė turqve prej vendeve ballkanike dhe propozoi qė tė formohej njė komision i pėrbėrė me nga dy pėrfaqėsues jugosllavė, rumun e turq dhe njė vėzhgues grek. Ky Komision do at studionte kėtė ēėshtje dhe do tė jepte propozime konkrete. Propozimi u pranua dhe u vėndos qė ky Komision tė mblidhet nė prill tė vitit 1938.
6. Puna e Konferencės ndėrministrore gjatė vitit 1938
Pas vendimit tė Kėshillit tė Antantės Ballkanike, pranė Ministrisė Jugosllave tė Punėve tė Jashtme , mė 6 mars , 13 prill, 30 maj e 15 e 16 qershor 1938 , u mbajtėn mbledhjet e Konferencės ndėrministrore , e cila do tė jepte pėr detyrė qė t` i pėrgatisė materialet pėr projektin e Konventės dhe t` i pėrcaktonte parimet e pėrgjithshme.
Nė kėto mbledhje u vendos qė tė kishte pėrparėsi shpėrngulja e elementit FSHATAR, nė mėnyrė qė tė lirohen tokat pėr kolonizim. U diskutua pėr numrin e emigrantėve qė mund tė pranonte Turqia. U vendos qė Turqisė t` i paguheshin maksimalisht nga 15 000 dinarė dėmshpėrblim pėr person. Prej kėsaj shume , 20% do tė paguheshin nė deviza tė lira, kurse 80% nė xhiro-llogarinė e Qeverisė turke nė Bankėn Kombėtare tė Jugosllavisė pėr blerjen e mallit nė Jugosllavi.
7. Bisedimet nė Stamboll
Nė bazė tė vendimit tė Kėshillit tė Antantės Ballkanike, Komisioni pėr shpėrngulje u tubua nė Stamboll mė 9 qershor 1938 dhe deri mė 13 korrik 1938 mbajti TETĖ (8) mbledhje. Mbledhjet i udhėhoqi delegati turk Hasan SAKA. Delegatė tanė ishin : M. Ristiq, shef i Seksionit Ballkanik nė Ministrinė e Punėve tė Jashtme dhe V. Magovēeviq , inspektor nė Ministrinė e Bujqėsisė. Morėn pjesė edhe pėrfaqėsuesi rumun dhe vėzhguesi grek.
Bisedimet midis pėrfaqėsuesve tanė dhe atyre turq u mbajtėn nė njė komitet special redaktues, nė tė cilin nuk morėn pjesė as rumunėt e as grekėt.
Bisedimet ishin tė gjata. Turqit insistonin posaēėrisht nė ēėshtjen financiare (dėmshpėrblim) , ndėrsa pėr ēėshtjet e tjera u treguan shumė tė ndershėm.
Me 11 korrik 1938 pėrfunduan bisedimet dhe u parafua teksti i Konventės.
8. Pėrcaktimi kryesor i Konventės
Konventa pėrmban kėto pėrcaktime kryesore:
1. Do tė shpėrngulen 40 000 familje muslimane fshatarė nga rajonet e okupuara pas luftėrave tė viteve 1912-1913 e qė arrijnė deri nė 200 000 persona , sipas listave qė do tė i pėrpilojė Komisioni jugosllav.
2. Konventa ėshtė e pėrpiluar ashtu qė pėrfshin popullsinė shqiptare dhe atė turke (qė flet nga pak turqisht nė familje dhe pėr nevoja tregtare), me gjithė se kjo nuk ėshtė hequr nė mėnyrė ekskluzive;
3. Shpėrngulja do tė fillojė me 1 korik 1939 dhe zgjatė gjashtė vjet. Nė vitin e pare do tė shpėrngulen 4000 familje, nė vitin e dytė 6000 familje, nė vitin e tretė e tė katėrt nga 7000 familje dhe nė vitin e pestė dhe tė gjashtė nga 8000 familje;
4. Qeveria jugosllave do t` i paguante Qeverisė turke nga 500 lira turke pėr ēdo familje tė shpėrngulur , qė do tė thotė gjithsej 20 milionė lira turke. Pagesa do tė bėhet pėr ēdo gjysmė viti , mė 1 prill dhe mė 1 shtator tė secilit vit. Nga kjo shumė 30% do tė paguhen nė deviza e 70% nė formė plasimi nė Bankėn Kombėtare jugosllave nė llogari tė Qeverisė turke, e cila, me kėto mjete do tė blejė mall te ne;
5. Tė gjitha pronat fshatare tė familjeve tė shpėrngulura do t` i takojnė Qeverisė jugosllave, e cila do t` i pėrdorė pėr qėllime tė kolonizimit;
6. Popullsia e qyteteve , e cila nuk u nėnshtrohet dispozitave tė Konventės, edhe mė tej mund tė shpėrngulet lirisht, kurse pėr popullsinė fshatare shpėrngulja ėshtė e OBLIGUESHME pėr tė gjithė ata qė gjenden nė listat e kolonizimit;
7. Qeveria jugosllave do ta bėjė transportimin FALAS tė tė shpėrngulurve deri nė Selanik, duke llogaritur se ēdo familje ka tė drejtė tė transportojė, gjithashtu pa pagesė, 4 krerė kafshė tė trasha dhe 10 krerė kafshė tė imta.
9. Hyrja nė fuqi e Konventės
Sipas dėshirės sė delegacionit turk, Konventa do tė duhej tė nėnshkruhej menjėherė pas redaktimit. Kjo, megjithatė, nuk u bė dhe Konventa ende nuk ėshtė nėnshkruar. Ēėshtja e nėnshkrimit tani ėshtė bėrė aktuale dhe nėnshkrimi , sipas dispozitave tė Konventės, do tė duhej tė bėhej mė 1 korrik tė kėtij viti (1939).
Ministria e punėve tė Jashtme , lidhur me kėtė, u ėshtė drejtuar me pyetje ministrive tė interesuara: Ministrisė sė Bujqėsisė e Ministrisė sė Ushtrisė e tė Marinės, tė cilat janė pajtuar qė tė nėnshkruhet Konventa, dhe Ministria e Financave , e cila ka bėrė disa vėrejtje, pėrkatėsisht i ka theksuar disa obligime financiare nga Konventa.
I ngarkuari me Punė i Qeverisė turke nė Beograd ka deklaruar se Qeveria turke dėshiron ta nėnshkruaj , ta ratifikojė dh eta zbatojė Konventėn. Sipas fjalėve tė tij, nėnshkrimi do tė mund tė bėhej nė Beograd qoftė nė Ankara.
10. Ratifikimi i Konventės
Ėshtė bėrė ēėshtje gjithashtu edhe procedura e ratifikimit tė Konventės sė nėnshkruar. Nuk do tė ishte mire tė shkohet sipas procedurės sė rregullt tė ratifikimit nė Parlament. Kjo mėnyrė do tė PROVOKONTE diskutime tė pakėndshme dhe Konventa do tė kishte publicitet tė theksuar. (Beogradi i druante internacionalizimit tė ēėshtjes sepse nuk ishte fjala fare pėr TURQ , po pėr shqiptarė qė jetonin nė fshatra. Fjala pra ishte me ua grabitė pronat shqiptarėve e mė i kolonizuar sikurse qė kishte vepruar Serbia mė 1878 nė Toplicė. Ishte ky njė spastrim gjenocidal shtetėror me implikime tė pa parapara ndėrkombėtare, sepse Italia nuk e dėshironte njė ndėrmarrje tė tillė-HB).
Mėnyra mė e pranueshme e ratifikimit do tė ishte (theksojnė zyrtarėt serbė-HB) pėrmes njė dekreti tė Kėshillit tė Ministrave.
11. Organizimi dhe zbatimi i Konventės
Organizimi dhe zbatimi i kėsaj Konvente kėrkon punė , pasi tė shpėrngulen rreth 200 000 persona me njė pjesė tė pasurive tė tundshme dhe tė kafshėve tė trasha e tė imta tė tyre. Zbatimi duhet tė bėhet me sa mė pak incidente e afera, megjithėse besohet se do tė ketė implikime tė brendshme e tė jashtme qė zbatimi i Konventės tė PENGOHET.
Pėr tė gjitha kėto arsye ėshtė e nevojshme qė tė ndėrmerren sa mė pare tė gjitha masat e nevojshme qė organizimi tė jetė i mire. Lidhur me kėtė , do tė ishte mire tė bėhet dhe ttė miratohet plani, i cili do ta parashihte tėrė organizimin dhe kompetencat e tė gjitha organeve qė duhet tė angazhohen rreth zbatimit tė Konventės, e tė sigurohen edhe mjetet e nevojshme material pėr kėtė. Nuk mjaftojnė vetėm idetė e artikuluara.
Konventa, me nenin XVIII, parasheh vetėm njė komision special, tė themeluar nga Qeveria Jugosllave, i cili do t` i punojė listat vejtore tė tė shpėrngulurve dhe do t` ua paraqesė pėrfaqėsuesve turq pėr vėrtetim.
Beograd, mė 6 prill 1939. (Dokumenti gjendet nė :DASIP. B. F. 31. D. II/9-sekret dhe vetėm nė frėngjisht).
2.
Programin e parė pėr likuidimin e shqiptarėve nė kushte tė luftės e shkroi Kosta Peēanci mė 6 VI 1941 me titull Depėrtimi nė Kosovė
Programin e pare pėr likuidimin e shqiptarėve nė kushte tė luftės e shkroi Kosta Peēanci mė 6 VI 1941 me titull Depertimi nė Kosovė. Nė Program nė mes tjerash thuhet: Kur tė nisem nė rrugėn me fat , e di se ēka mendon dhe ēfarė planesh thur pėr jugun tone. Besoj qė nė Sanxhak, nė Dukagjin dhe nė Fushė kosovė nuk do tė mbetet asnjė plis pėr fare. Lumenjėt Llapi, Sitnica dhe Ibri e Drini do tė bartin dy muaj koka tė shqiptarėve. Kėtė porosi Luba Novakoviqi ia dėrgon Kosta Peēancit mė 12 IX 1941 pasi qė e kishte lexuar Programin fashist tė Dimitrije Lotiqit pėr Likuidimin e Hebrejve nga viti 1939.
PROGRAMI I STEVAN MOLEVIQIT Mė 30 VI 1941 pėr SERBINĖ HOMOGJENE
Nė fillim tė qershorit me program original pėr krijimin e Serbisė sė Madhe do tė paraqitet Stevan Moleviqi, njė ēetnik nga Nikshiqi. Nė Programin e tij ai parashihte jo vetėm shfarosjen e shqiptarėve nė Shqipėrinė Kontinenetale, por pėrfshinte edhe Shqipėrinė veriore Bregdetare, duke synuar Shkodrėn. Nė programin e tij i vizatoi kufijtė e Serbisė, shtet ky qė sipas tij duhet tė ishte etnikisht i pastėr.
PROGRAMI I DRAZHA MIHAJLOVIQIT PĖR SHFAROSJEN E SHQIPTARĖVE
Drazha Mihajloviq mė 20 XII 1941 do tė pėrpilonte njė program operacional pėr shkatėrrimin e tė gjithė muslimanėve nga Ballkani e ku do tė ishin shqiptarėt nė rend tė pare. Nė pjesėn ku bėnte fjalė pėr operacione sistematike nė teren Drazha Mihajloviq kėrkonte nga vartėsitė e tij qė t` u pėrmbahen neneve tė Konventės Jugosllavo Turke pėr deportimin e shqiptarėve nė Anadoll. Me kėtė program ai e njoftoi edhe Qeverinė mbretėrore Jugosllave (serbe) nė emigrim nė shtator tė vitit 1942. Nė kėrkesen e tij programore parashihej qė tė shfarosen shqiptarėt nė tė gjitha lokalitetet e kėtyre qendrave administrative: Nė Banovinėn e Vardarit parashihej tė shfarosen shqiptarėt e : Prizrenit, Dragashit, Suharekės, Tetovės, Gostivarit, Rostushės, Dibrės, Strugės, Prishtinės me Llap, Kaēanikut, Gjilanit, Preshevės, Prespes, Ohrit, Kėrēovės, Kruhsevės, Poreēit, Manastirit, Shkupit, Kumanovės, Velesit, Shtipit, Koēanit, Raadovishtės, Strumicės, Dojranit, Gjevgjelisė, K. Palankės dhe Kratovės.
Nė Banovinėn e Zetės parashihej tė shfarosen shqiptarėt e : Pejės, Istogut, Mitrovicės, Gjakovės, dhe Rahovecit.
Nė Banovinėn e Moravės parashihej tė shfarosen shqiptarėt e : LLapit (Podujevės), Vushtris dhe Drenicės. (Kėtė porosi programore Drazha Mihajloviq e nxirrte nga NENI 2 i Konventės Jugosllavo Turke pėr deportimin e shqiptarėve nė Anadoll).
Lidhur me kėto programe pėr shfarosjen e shqiptarėve Qeveria mbrerore Jugosllave debatoi tri here prill-maj 1943 pėr implementimin e Konventės me pėrfaqsuesit e Republikės sė Turqisė. Kontaktet u mbajtėn nė Kairo tė Egjiptit me propozimin e pales Turke. Nė kontakte pala Turke kėrkonte qė t` i paguhen paratė e parapara nga Konventa pėr shpronsimin e pronave shqiptare nė Jugosllavi.
ETAPA E PROGRAMEVE KOMUNISTO ĒETNIKE PĖR SHFAROSJEN E SHIPTAR{VE 1943-1945
Programin e parė pėr t` i tradhtuar shqiptarėt antifashistė do ta pėrpilonte Svetozar Vukmanoviq Tempo me emrin NĖ DETYRĖN POLITIKE (Na politiēkom zadatku mė 8 shkurt 1943). Svetozar V. Tempo do tė hyjė nė trevat shqiptare mė 8 shkurt 1943. Ai kishte vėnė veti pėr detyrė me sugjerime tė Millovan Gjillasit qė nė rend tė pare tė paraqitet para udhėheqėsve shqiptarė antifashistė si njė person qė ka pedigre ndėrkombėtare-kominterniste. Ai nuk donte tė dijė se Sejfullah Maleshova, Koēo Tashko, Enver Hoxha, Ramadan Ētaku e tė tjerė ishin shumė mė tė ngritur se ai. E vėrteta nė Shqipėri ishin edhe dy malazez qė nuk ishin atje pa detyra tė caktuara. Por edhe ata (Miladini dhe D. Mugosha) ishin nxėnės shumė tė dobėt nė krahasim me drejtuesit politik shqiptarė, tė cekur mė lartė. Kėtė fakt e vėrteton niveli i shkrimeve tė kohės pėr se cilin. Dokumentet flasin vet dhe ato kanė mbetė.
Nga letrat (edhe nga Programi: Nė detyrė politike) vėrehet pa asnjė dyshim qėllimi kriminal i Tempos. Pėr ēka ėshtė fjala. Tempo i kishte dhėnė veti pėr detyrė qė ta pėrēajė udhėheqjen politike dhe ushtarake antifashiste shqiptare dhe njėherit ta ndezė nė tėrė trevėn shqiptare luftėn civile (qytetare), vėllavrasėse . Lidhur me kėtė, nė Kosovė ai nuk ia arriti asnjė qėllimi dhe doli nė Shqipėrinė bregdetare me ambicje se atje do tė plasoi ēdo paragraf tė programit tė tij. Edhe atje do tė hasė nė kundėrshtime dhe do tė lexohet nė mes rreshtave ēdo sugjerim ideologjik, strategjik dhe politik i tij. Me kėtė politikė S. V. Tempo do tė ėndėrrojė qė shqiptarėt t` i prezantoi pas mbarimit tė turneut tė tij si udhėheqės qė e tolerojnė fashizmin dhe nuk janė nė vijat e para tė Luftės antifashiste. Nė kėtė mėnyrė ai ėndėrronte se shqiptarėt do tė dėnohen nga Koalicioni antifashist. Por , jo vetėm nė Shqipėri por edhe nė Kosovė shqiptarėt sidomos pas kapitullimit tė Italisė (shtator 1943) do ta kuptojnė fare mire se kah duhet pėrqendruar rreshtimin pa asnjė dilemė-kah lufta frontale antifashiste. Kuptohet se ky rreshtim nė Kosovė do tė arrihet mė me vėshtirėsi, por fakti se nė Shqipėri lufta antifashiste ishte shumė e fuqqishme , ai rreshtim do tė reflektohet edhe nė Kosovė e kudo nė viset etnike shqiptare. Kėshtu, historikisht misioni i Tempos duhet shikuar si pėrpiekje pėr tradhti ndaj njė populli fqinjė, por edhe si deshtim i politikės koloniale jugosllave nė ato rrethana.
3
Prof. Dr. Hakif Bajrami: Rėndėsia historike e Konferencės sė Bujanit ( 31. 12. 1943 dhe 1-2 janar 1944) nė faktorizimin e Kosovės nė Luftėn e saj Antifashiste Nacionalēlirimtare
Nė Kosovė gjatė viteve 1941-1945 do tė formohen shumė ēeta partizane. Ato me kohė do tė ngritėn nė batalione dhe aradha partizane nacionalēlirimtare. Kėto njėsite tė armatosura do tė bėjnė luftė guerile dhe rrallėherė frontale me okupatorin sepse nuk kishin fuqi tė mjaftuar.
Radhėt dhe brigadat qė do tė formohen gjatė vitit 1944 do tė orientohen kryesisht nė luftė frontale me okupatorin dhe ndihmėsit e tij. Nė kėto rrethana do tė kontribuojnė kėshillat ilegale nacionalėlirimtare, tė cilat nė fund tė vitit 1943 do tė rezultojnė me formimin e njė Kėshilli tė pėrbashkėt Nacionalēlirimtar, i cili do ta faktorizojė Kosovėn fuqishėm nė luftė tė pėrbashkėt me koalicionin atihitlerian. Kėtu qėndron rėndėsia historike e Konferencės sė Bujanit.
Konferenca Nacional ēlirimtare e Kosovės dhe Rrafshit tė Dukagjinit e mbajtur nė Bujan tė Malėsisė do tan gritė ndėrgjegjen e popullit qė tė rreshtohet drejtė, tė rreshtohet andej kah sigurohet tapia e lirisė dhe shansa e pavarėsisė. Nė lidhje me kėtė, antifashistėt shqiptarė ishin nė pozitė shumė tė vėshtirė sidomos mė 1941-1943, deri atėherė kur kapitulloi Italia fashiste.
Tė ngritėsh nė Kosovė mė 1941-1943 dhe tė kėrkosh nga shqiptarėt qė tė bashkohen nė njė front tė pėrbashkėt antifashist me serbėt (jugosllavėt), ka qenė njė: idealizėm vizionar, naivitet ose tradhti pėr masen e popullit, nė kuptimin e gjerė. Tė tria kėto operacione ishin tė mundshme. Dhe, t` i kthehrmi fakteve. Mė 1941 disa antifashistė (komunistė) shqiptar do ta shtronin pyetjen si mund ta ndėrtoim vllazrim bashkimin me serbėt kur populli e di fare mire se ēfarė kanė bėrė serbėt nė mes dy luftėrave botėrore. Plus , ēfarė kėrcėnohen tash me programet e tyre gjenocidale. i pari qė do ta shtroi kėtė pyetje ishte Emin Duraku. Pastaj kėtij mendimi do t` i bashkohen Meto Bajraktari dhe Zenel Salihu. Nė kėtė ēėshtje do tė bashkohet edhe Ali Shukriu, i cili me shkrim do ta shtroi pyetjen (Shiko: ZBORNIK , nr.19 , Beograd) a mundemi ne komunistet shqiptarė nė trakte dhe proklamata duke ftuar popullin nė luftėn antifashiste qė mos ta pėrmendim fjalėn Jugosllavi. Ta shkruajmė vetėm Partia Komuniste. Nė kėtė pyetje tė antifashistėve shqiptarė do tė pėrgjigjet Komiteti Krahinor i PKJ-ės pėr Kosovė dhe Rrafsh tė Dukagjinit se; Njė praktikė e tillė nuk lejohet . Dhe do tė kemi njė vakum tė njohur nė popull qė tė rreshtohet nė frontin antifashsit nė shkallė masive gjatė viteve 1941-1943. Njė kėrkesė qė emri Jugosllavi (lexo;Serbi) mos tė pėrmendet nė dokumente ku ftohej populli slloven nė luftė antifashiste do ta bėjė Eduard Kadreli nė fillim tė vitit 1942.
Me gjithė kėto ēėshtje delikate, falė punės vizionare tė antifashistėve, sepse LNĒ nuk ishte lėvizje komuniste por lėvizje pėr liri nga fashizmi, nė Kosovė do tė formohen kėshilla ILEGALE nacional ēlirimtare. Do tė formohen ēeta dhe batalione e pastajedhe aradha partizane ncionalēlrimtare, kryesisht tė pėrbėra nga shiptarėt antifashit. Kėshtu do tė formoėsohen dy hallka tė rreshtimit antifashit edhe nė Kosovė, ajo e pushtetit illegal dhe ajo e ushtrisė nacionalēlirimtare partizane. Nė asnpektin politik ēėshtja ishte mė e shkoqitur, por edhe nė kėtė rrafsh te komunistėt shqiptarė kishte dilemma, se ēka do tė ndodhė pas ēlirimit. Kėshtu Konferenca e Bujanit menjanoi shumė dilemma dhe shtroi kėrkesė popullore legale dhe legjitime qė fitorja ėshtė nė rreshtimin politik dhe ushtarak kah Koalicioni anti hitlerian.
Ideja e njė konference tė tillė lindi nė shkurt tė vitit 1942 nga fjalimi i Emin Durakut, mbajtur nė Kėshillimi e Komitetit Krahinor tė PKJ-sė pėr Kosovė dhe Dukagjin
Vendimi pėr mbajtjen e Konferencės Krahinore Nacionalēlirimtare tė Kosovės mė 6 XI 1943
Vendimi pėr mbajtjen e Konferencės Krahinore pėr Kosovė dhe Rrafsh tė Dukagjinit do tė merret nė kėshillimin e nėntorit 1943 nė Sharr. Aty do tė vendoset qė ky Kuvend tė organizohet nė frymėn e antifashizmit dhe nė asnjė mėnyrė mos, ta marr drejtimin ideologjik komunist. E vėrteta gjatė nėntorit-dhjetorit 1943 do tė ndahen detyrat. Nė Rrafshin e Kosovės nė aksion ishte Fadil Hoxha dhe Boshko Ēakiqi. Ata nė ēdo rreth do t` i marrin propozimet nga baza dhe do tė identifikohen delegatėt pėr Konferencė. Detyrėn e ngjashme nė Rrafshin e Dukagjinit do ta kryejnė Ismet Shqiri dhe Xhavit Nimani. Vendin e mbajtjes do ta diktojnė rrethanat qė Kuvendi tė mbahet nė vendin historik nė BUJAN, e qė ishte Zonė e lire. Nė Konferencė do tė marrin pjesė 49 delegatė. Prej tyre 33 nuk ishin fare antar tė Partisė Komuniste. Sigurinė e Konferencės e ka kryer me njė rendėsi historike Aradha Partizane Bajram Curri sė bashku me aradhėn Perlat Rexhepi . Kėto dy aradha mė vonė do tė bashkohen ashtu si i ftonte Rezoluta pėr bashkim tė shqiptarėve dhe simbolikisht do tė quhet Aradha CURRI- REXHEPI.
Konferenca e Bujanit me vendimet historike do t` i dhuroi popullit tė robėruar shpresė pėr bashkim kombėtare. Sė kėndejmi nė kėtė studim do ta pėrshkruajmė vetėm atė pjesėn hyjnore tė Rrezolutės, qė ka mbetė si testament pėr tė gjitha kohėt dhe pėr tė gjitha gjeneratat qė vijnė se kah duhet tė rreshtohemi si komb. Kidhur me kėtė Vendimet e Konferencės dhe Rezoluta ia siguruan Kosovės TAPINė se populli shqiptar i robėruar nėn Jugosllavinė bėnė LUFTė Tė DREJTĖ antifashiste ashtu si ėshtė nė luftė Koalicioni antihitlerian. Kėtė fakt e vėrteton edhe pėrfaqėsuesi i MIsionit Anglez qė ishte gjatė tėrė kohės nė Konferencė (Buajn) si emisar i Rexhinart Hiberit (officer anglez). Me kėtė Konference u vėrtetua se populli i Kosovės nuk ėshtė me fashizmin gjerman ashtu si propogandonin disa komunisto-ēetnik serb nė tė gjitha nivelet dhe informatat qė i lėshonin. Ja teksti i Rezolutės qė duhet tė figuroi nė ēdo libėr tė historisė kombėtare:
Kosova e Rrafshi i Dukagjinit asht njė krahinė e banueme nė shumicė nga populli shqiptar, i cili si gjithmonė ashtu edhe sot dėshiron me u bashkue me Shqipni. Prandaj e ndiejmė pėr detyrė me i tregue rrugėn e drejtė qė duhet me ndjekė populli shqiptar pėr me realizue aspiratat e veta. Rruga e vetme pra qė populli shqiptar i Kosovės dhe i Rrafshit tė Dukagjinit tė bashkohet me Shqipnin asht lufta e pėrbashkėt me popujt e tjerė tė Jugosllavisė kundėr okupatorit nazist gjaksuer e rrogtarėve tė tij sepse kjo asht e vetmja rrugė pėr me fitue larine, nė tė cilėn tė gjithė popujt, pra edhe populli shqiptar , do tė kenė mundsi me vetvendosė mbi fatin me tė drejtėn e vetvendosjes deri nė shkėputje . Garancija pėr kėt asht ushtria Nacional ēlirimtare e Jugosllavisė dhe ushtria Nacional ēlirimtare e Shqipnisė, me tė cilėn ngushtėsisht asht e lidhun . Pėrveē kėtyne pėr kėt garantojnė aleattėt t` anė tė mdhej Bashkimi Sovjetik, Anglia e Amerika (Karta e Atlantikut, Konferenca e Moskės dhe e Teheranit).
Ku e kishte kjo rezolutė zanafillėn. Nė bazė tė dokumenteve del se zanafilla ishte nga viti 1927, kur Fan Noli, Bedri Pejani dhe Ibrahim Gjakova do ta vizitojnė Moskėn, nė shenjė tė dhjetė vjetorit tė Revolucionit tė Tetorit. Kėta patriotė do t` i pranojė Visarionoviq Stalini. Sidomos Bedri Pjeani nė Takim do tan gritė ēėshtjen e viseve shqiptare tė robėruara nėn Jugosllavinė. Ato vise pėrfshinin: Pejėn, Plavėn Gusinė, Pazarin e RI, Gjakovėn Prizrenin, Mitrovicėn, Llapin, Prishtinėn, Gjilanin, Bujanofcin, Preshevėn, Kumanovėn, Shkupin, Tetovėn Gostivarin, Dibrėn, Manstirin dhe Prespen me Kerēovė. Kjo trevė do tė rrefej Bedri Pejani Stalinit ėshtė Shqipėria Kontinetale qė pėrbėn mbi 30 mijė kilometra katror. Tre muaj mė vonė Stalini do t` i ftoi Millan Gorkiqit dhe Kosta Novakoviqin nė takim. Atyr do t` u thot se duhet tė deklaroheni nė Kongresin vijues (tė IV-tė) rreth pozitės koloniale tė Shqiptarėve nė Mbretėrinė SKS. Kongresi i PKJ-ės planifikohej tė mbahej nė tetor 1928 nė Drezden (dhe aty u mbajt). Nė pikėn Detyrat dhe taktika e PKJ-ės nėn V. thuhet tekstualisht: Partija izjavljuje solidarnost revolucionarnih radnika i selaka ostalih nacija Jugosllavije, a pre svega Srbije, s allbanskim nacionalno revolucionarnim pokretom u licu KOSOVSKOG KOMITETA i poziva radniēku kllasu da svestrano pomazhe borbu RASKOMADANOG i UGNJETENOG ALBANSKOG NARODA za nezavisnu u ujedinjenu Allbaniju (shiko: Istorijski Arhiv KPJ, Tom II, Kongresi i zemaljske konferencije 1919-1937, Beograd 1949, pag. 163).
Pėrkthimi: Pardtia deklaron solidarėsi me punėtorėt dhe fshatarėt rrevolucionar tė kombeve tjera tė Jugosllavisė, e pra sė gjithash tė Serbisė, me lėvizjen nacional-rrevolucionare shqiptare nė institucionin e KOMITETIT KOSOV{S dhe fton klasėn punėtore qė gjithėamshėm ta ndihmojė luftėn e popullit tė COPĖTUAR dhe tė SHTYPUR SHQIPTAR pėr Shqipėrinė e pavarur dhe tė bashkuar). Njė orientim i tillė do tė konfirmohet mė 1937 se Kosova ėshtė trevė unike. Gjithashtu konfirmimi do tė pėrsėritet mė 1940 kur tekstualisht thuhet se Kosova duhet tė ndertohet si REPUBLIKė SOVJETIKE.
Nė rrethan tė luftės (1943) me kėtė Rrezolutėn e Buajanit, me luftėn e Aradhave partizane antifashiste, populli shqiptar i Kosovės dhe Rrafshit tė Dukagjinit e siguronte TAPINė mbi trojet e veta etnike sepse rreshtohej fuqishėm legalisht dhe legjitimisht nė Koalicionin antihitlerian. Ky qendrim dhe kjo luftė e DREJTė ua prishte planet dhe programet e ēetnikėve pėr shfarosjen e shqiptarėve, duke i kulifikuar si bashkėpuntor tė fashizmit e qė pėrputhej me vendimet e aleaatėve nė Konferencėn e Teheranit pėr asgjasimin e atyre popujve (pakicave ) qė janė eksponuar si profashist. Nė kėtė rrafsh do tė nxitojnė edhe komunistėt e tipit tė Millovan Gjillasit , Rankoviqit, Tempos e tė tjerė tė bėjnė sė pakut njė atentat politik mbi vendimet e Konferencės sė Bujanit, pėr tė patur pastaj tė drejtė tė i likuidojnė shqiptarėt sikurse i likuiduan foksdojqerėt nė Vojvodinė. Kėshtu do tė pasojnė pėrpilemet tjera nė vijim pėr defaktorizimin e Kosovės dhe Shqiptarėve si antifashist.
Konferenca Nacionalēlirimtare e Kosovės dhe Rrafshit tė Dukagjinit e zgjodhi nė fund Kryesinė, e cila ėshtė menduar (sipas pohimeve tė Fadil Hoxhės mė 1976-HB) ta kryej punėn e njė qeverie provizore politike dhe shterore. Nė Kryesi ishin zgjedhė: Mehmet Hoxha kryetar, Rifat Berisha nėnkryetar, Pavle Joviqeviqi nėnkryetar, Zekeria Rexha anėtarė: Xhevdet Doda, Millan Zeqar, Fadil Hoxha Ali Shukriu, Hajdar Dushi. Pėr Konferencė ishin zgjeddhė 62 delegatė. Ndėrsa kishin marrė pjesė 49 delgatė. Prej tyre 32 nuk ishin antar tė asnjė partie por e pėrfaqsonin Frontin antifashist. Ndėrsa tė tjerėt ishin antar tė PKJ-ės dhe pėrfaqsonin antarsinė etyre nga tė gjitha viset e Kosovės. (Ta vijėzojmė kėtu njė krahasim me AVNOJ-in: Nga Krocia ishin zgjedhė 78 delegatė, ndėrsa marrin pjesė 37; Nga B. Hercegovina ishin zgjedhė 53 delegatė, marrin pjesė 46 delegatė; Nga Vojvodina ishin zgjedhė 8 delegatė , marrin pjesė 2 delegatė; Nga Mali i Zi ishin zgjedhė 53 delegatė, marrin pjesė 16 delegatė; Nga Serbia ishin zgjedhė 42 delegatė , marrin pjesė 24 delgatė. Edhe kėta ishin nga brigadat sepse e tėrė Serbia ishte e mbuluar me ēetnik dhe pushtet kuisllin tė Nediqit, si pushteti mė stabil nazifashist 1941-1944; Nga Sllovenia ishin zgjedhė 42 delegatė, kishin marrė pjesė 17 delegatė_HB). (shiko: H. Bajrami, Kosova prej Bujanit deri nė Kaēanik, Prishtinė 1997, f. 123).
4.
Qendra informative ASIME KOSOVA nė Stamboll e pėrcjell luftės antifashsite tė shqiptarėve nė Jugosllavi
Konferenca e Bujanit e faktorizoi Kosovėn dhe shqiptarėt nė Jugosllavi qė tė kanė tė drejtė nė Vetėvendosje. Por, mė 1941-1945 nė Stamboll ka vepruar Qendra informative me shifrėn ASIME KOSOVA. Kjo Qendėr dėrgonte informata nė Kajro pėr shėrbimet Anglo-Amerikane. Ekspoziturat Qendra i kishte nė: Pazar tė Ri,informator ishte patrioti Aqif Blyta, Pejė Plavė dhe Gusi, informator ishte Bedri Pejani, Mitrovicė informatori ishte, Rafet Kurteshi, nė Gjakovė informatorė ishin Gani Kryeziu dhe Qazim Komoni, nė Prizren informatori ishin Musa SheZade dhe Xhevdet Doda,nė Prishtinė informator ishte Ali Agani, nė Podujevė informator ishte Sejdi Sekiraqa, nė Vushtrri informator ishte N. Zhuji, Gjilan, Bujanofc, Preshevė dhe Kumanovė informator ishte Sheqet Kelmendi, nė Shkup informator ishte Ferat Draga, Tetovė, Gostivar, Dibėr , nė Manastir, Presp informator ishte Fuad Bej Dibra.
Bėhej fjalė pėr njė trevė shqiptare kompakte me 30 mijė kilometra katror, thuhej nė dokumente, qė ka rendėsi strategjike pėr tėrė Ballkanin e mė gjerė. Lidhur me kėtė qarqet informative angleze qė ishin nė kėtė trevė do tė interesohen sa ishte e fuqishme Lėvizja antifashiste dhe pėr kėtė e njoftonin qendrėn nė Stamboll e kjo qendrėn nė Kajro pėr tė dėrguar pastaj Ēerqilit propozime pėr veprim politik dhe ushtarak. Konferenca e Bujanit nga kjo qendėr vlerėsohet si e arritur e madhe e shqiptarėve tė kėsaj treve, pėr faktorizim tė shqiptarėve, nė ēdo kombinim tė ardhshėm politik dhe territorial-administrativ. Nė pyetjen qė i bėri qendra Ekspoziturės kryesore nė Shkup dhe pėrfaqsuesit anglez qė ishte nė Konferncė u shtrua kjo pyetje: A mundet kjo trevė shqiptare me 30 mijė kilometra kator sin ye e rėndėsishme gjeostrategjike t` i angazhoi nė mbajtjen e qetėsisė, 15 000 ushtarė gjerman tė nguluar nė te nė mėnyrė qqė mos tė munden tė angazhohen nė frontet tjera? Qendra e ekspoziturės u pėrgjigj se: JO. Nga ajo pėrgjigje mė 10 mars 1944, ēėshtja e kėsaj treve nga Qerqilli iu la nė dispozicion jugosllavėve,duke e njoftuar personalisht J. B. Titon, qė tė sillen nė Trevėn e Pazari tė Ri- Mitrovicė-Shkup-Tetovė- Manastir si diktues tė situatės dhe pėrfitues gjeostrategjik nga kjo. Dhe , kuptohet se jugosllavėt antifashist e shfrytėzuan shansin dhe filluan pėrnjėherė t` i shfaqin orientimet agresive. Kėtė bindje e forcoi edhe Raporti i pėrfaqsuesit anglez qė ishte nė Konferencė, se shqiptarėt janė tė orientuar nė antifashizėm, por sė pari, ata nuk duan tė jetojnė nėn tytelen e jugosllavėve. Ata anojnė dhe veprojnė tė bashkohen me Frontin e Shqipėrisė Bregdetare. Kjo informatė do ta lejoi Qerqillin qė Titos t` ia lė nė mėshirė gjysmėn e trojeve shqiptare. Nga kjo kohė do tė filloi hapur njė politikė aggressive ndaj Kosovės sidomos e malazezėve dhe serbėve nė Shtabin e Titos nė Vis dhe pastaj nga 20 tetori 1944 nė Beograd. (Shiko : ANV-Raportet gjashtėmujore nga Stambolli me shifrėn ASIME KOSOVA pėr Qendrėn e Kaioros , 1941-1945).
Nė kėto raporte theksohet se dy pjesėmarrės nė Konferencė ishin tė lidhur me ekspoziturėn kryesore shqiptare antifashiste pro angleze nė Prizren dhe Gjakovė. Konsiderohet se ata ishin Xhevdet Doda dhe Hajdar beg Dushi. Por ky konkludim duhet tė hulumtohet edhe mė thellė nė dokumentet e Intelejget Servisit Anglez dhe GESTAPO-sė, dokumentet e tė cilave institucione, nuk janė ende publike dhe tė lejuara pėr publikime shkencore. Disa dokumente drejtojnė hulumtuesin se informatat nė Stamboll nga Kosova dergoheshin nga Ferat Draga dhe Gani Kryeziu. Megjithėkėtė kėto konstatime mbeten ēėshtje grafologjike dhe e atyre qė i kishin regrutuar informatorėt. Mbetet edhe njė informatė se lajmet nga Kosova i dėrgonte Bedri Pejani. Por ai kishte mbetė lehtė i lidhur me Stalini , i cili mė 1927 (nė 10 vjetorin e Rrevolucionit Tetorit) i kishte premtuar nė prani tė Fan Nolit dhe Ibrahim Gajkovės se Kosova njė ditė do t` i bashkohet Shqipėrisė, pasi qė ishte informuar me historinė e saj faktike. Por pas tė gjitha informative qė i kishte Qerqilli, le tė kuptohet se ai ia kishte lėnė nė competence trevėn kontinentale shqiptare Jugosllavisė. Mu pėr kėtė arsye jugosllavėt pas atij pronocimi do tė duken shumė agresiv dhe komplotistė ndaj tėrė ēėshtje shqiptare. Madje Qerqilli nė Dokumnetin e Mbrapsht nė paqetė tė cigareve, (I botuar edhe shqip), nuk e pėrmendė Shqipėrinė fare, qė tregon se anglo-amerikanėt atėherė ishte nėn ndikimin e grekėve dhe Qeverisė mbretrore jugosllave, nė emigrim se duhet Shqipėria tė ndahet, mos tė ekzistoi fare!!!
Lidhur me Pjesėn e Rrezolutės sė Bujanit ku shprehet orientimi pėr bashkim me Shqipėrinė, deri me sot Vetėm V. J. Stalini nė bisedė me delegacionin jugosllav mė 19 prill 1947 do tė mbetet si i vetmi burrshteti qė do tė kėrkoi qė Kosova dhe Maqedonia Perendimore (nė kuptimin e sotėm-2013) t` BASHOHEN SHQIPėRISė. Kėtė kėrkesė Stalini e bėri pasi qė ishte ankuar kohė mė pare Enver Hoxha, se jugosllavėt po sillen me shqiptarė nė trevat e veta etnike sikur me njė koloni. Kėtė kėrkesė do ta pranoi edhe E. Kardeli duke i thenė Stalinit se bashkimi i viseve shqiptare nėn Jugosllavinė nė perspective do t` i bashkohen Shqipėrisė. Mu pėr kėtė arsye dhe jo vetėm pėr kėtė Enver Hoxha do tė mbajė njė kurs shumė gjenerik ndaj kėsaj ēėshtje por e rendonte me ēėshtje ideologjike dhe kėtu e humbi hapin me kohėn dhe fuqit ndėrkombėtare evroperendimore. (Shiko: H. Bajrami, Kosova prej Bujanit deri nė Kaēanik, Prishtinė 1997, f. 19).
5
KOMPLOTI ANTI SHQIPTARĖ I KOMUNISTĖV E JUGOSLLAVĖ 1943-1945
Dokumentet e Bujanit nė gjuhen shqipe do t` i dėrgohen Udhėheqjes Antifashiste shqiptare nė Shqipėri, e cila tė gjitha vendimet do t` i aprovojė me kujdes dhe do t` ia pėrcjell Kuvendit tė Bujanit, nė Kolosian mė 1 maj 1944. Tė njėjtat dokumente do t` i dėrgohen nga Fadil Hoxha edhe udhėheqjes antifashiste tė Jugosllavisė. Dokumentet nga kjo udhėheqje do tė priten me njė pezmė dhe urrejtje tė paparė. Atė urrejtje nė formė tė komplotit antishqiptar do tė shprehė Millovan Gjillasi nė Memorandumin e tij (Letra Direktivė e KQ PKJ-ės) ku defaktorizohej ēdo gjė qė ishte arritur nė Kosovė nė luftėn e drejtė antifashiste.
Komunistėt jugosllavė e dinin se Moma Markoviqi mė 1937 kishte theksuar se KOSOVA PARAQET NJĖ TERRITOR UNIK, prandaj kjo krahinė pėr nga pikėpamja kombėtare, ekonomia dhe tė gjitha atributet ėshtė Njė TERĖSI dhe nuk duhet tė jetojė e ndarė midis Malit tė Zi dhe Serbisė (M. Markoviq, Sazrevanje revolucije 1931-1941, Beograd 1985, Kaptina Kosova). Millovan Gjillasi e dinte se nė Jajcė Mitar Bakiq theksonte me 31 dhjetor 1943 se : 1. Te disa krerė shqiptarė ndihet pakėnaqėsia qė nė seancat e AVNOJ-it mė 29 dhe 30 nėntor 1943 nė Jajcė nė deklaratat e AVNOJ-it nuk ėshtė pėrmendur fare populli shqiptar nė Jugosllavi; 2. Pse Tito , si kryetar, nė deklaratė dhe nė proklamatė , nuk e ka shprehur qėndrimin e qartė ndaj shqiptarėve; 3. Pse KQ PKJ nuk po u drejtohet shqiptarėve sepse Komiteti Krahinor po kėrkon qė nė ndonjė mėnyrė tė pėrmenden shqiptarėt. (H. Bajrami, Kosova prej Buajnit deri nė Kaēanik, Prishtinė 1997, f. 124). Millovan Gjilasi e dinte pse Tito nė artikullin e tij tė botuar nė PROLETER, pėr zgjidhjen e ēėshtjes nacionale nė Jugosllavi, kishte qėndrim tė njėanshėm sepse nuk e kishte pėrmedė fare ēėshtjen shqiptar. Millovan Gjillasi e dinte fare mire sepse kishte qenė pranė kur J. B. Tito mė 4 XII 1943 njė misioni anglez Tito i kishte thėnė se Ardhmėria e Kosovės do tė zgjidhet me PLEBISHIT dhe se kufijtė , nė qoftė se ėshtė e nevojshme , do tė vendosen nė dobi tė Shqipėrisė (Shiko: H. Bajrami, Kosova prej Bujanit deri nė Kaēanik, Prishtinė 1997. F. 125; teksi ėshtė botuar edhe nė original-aty).
Se Millovan Gjillasi kishte thurė komplot ndaj Kosovės dhe shqiptarėve vėrteton letra e tij Memorandum (Direktivė) kur theksonte se:
1. Treva e Kosovės :nuk paraqet njė njėsi kompakte prandaj anulohet termi Kosovė dhe Dukagjin;
2. Kosova nuk ėshtė krahinė por rajon (Oblast);
3. Nuk guxoni tė veproni nė dobi tė formimit tė Shtabit Ballkanik (ishte kjo njė parullė pėr tė mbjellė mjegulla nė Luftėn antifashiste qė bėhej nė Kosovė dhe Shqipėri-HB).;
4. Millovan Gjillasi nuk dinte se 80% tė partizanėve ishin tė regrutuar nga rinia nė Kosovė;
5. Kėshilli NacionalĒlirimtar (pėr Gjillasin) ishte vetiniciativ-unitet i masave (PO ēka ishte AVNOJ-???-HB);
6. Kėshilli Nacionalēlirimtar i Kosovės, sipas Gjillasit nuk mund tė ketė karakter tė PUSHTETIT-sepse nuk kishte territory tė lire.
Tė gjitha kėto urdhėresa direktiva, Kėshilli Nacionalēlirimtar i Kosovės dhe Dukagjinit, do t` i pranoi mė 18 VI 1944 nė Kolosian nė kuvendin e tij tė dytė. Dhe shtrohet tash pyetja . i pranuan antifashistet e Kosovės kėto urdhra direktiva me dėshirė, nga idealet e larta proletare, i pranuan nga naiviteti, i pranuan nga oportunizmi apo diciplina komuniste imponuese qė ndryshme quhet TRADHTI KOMBĖTARE e IMPONUAR NGA ARGUMENTI I URDHĖRIT NGA LARTĖ-POSHTĖ.
Kjo ēėshtje duhet tė studiohet dhe me fakte tė nxirret faktorizimi historik i Konferencės sė Bujanit pėr Kosovės sin jė njėsi e barabartė me viset kompakte tė tjera tė Jugosllavisė, ose t` i lejohej si ishte proklamuar PLEBISHITI- REFERENDUMI- VETVENDOSJA me tė drejtė SHKĖPUTJE dhe Bashkim me SHQIPĖRINĖ, si thuhet nė Rezolutė.
Kryesia e KNĒ sė tė Kosovės dhe Dukagjinit ishte njė qeveri e pėrkohshme. Ajo pėr Kosovė dhe Dukagjin ishte njė lloj Komiteti Nacional- njė qeveri nė hije qė duhej t` i kryente punėt e pushtetit nepėr dikastere tė caktuara deri nė formimin e qeverisė pas ēlirimit. Edhe nė kėtė aspekt Konferenca e Bujanit ishte njė e arritur kulminante nė kushte tė luftės antifashiste. Nė kėto rrethana Bujani i duhej popullit me tė gjitha vendimet. Ndėrsa Fadil Hoxhės i duhej populli pėr tė themeluar nga aradhat dhe Batalionet BRIGADA nacionalēlirimtare antifashiste. Nė kėtė mėnyrė Fadil Hoxha provonte tė imponohej me anėn e forces ushtrisė qė e komandonte. Fadil Hoxha, Xhevdet Doda, Hajdar Beg Dushi dhe Xheladin Hana do tė pėrpiqen me tė gjitha mjetet pėr ta penguar komplotin e Millovan Gjilasit, prpa tė cilit qėndronte Aleksandėr Rankoviqi, Vllada Zeqeviqi, Bllagoje Neshkoviqi e tė tjerė pėr ta NDARė Kosovėn sikurse mė 1913 (midisi Serbisė dhe Malit tė ZI). Natyrishtė se kundėr kėtij komploti ishin edhe disa komunist serbo-malazez si Millosh Giliqi, Boshko Qakiqi, Miladin Popovuiqi, por si dihet tė gjitha kėta u vranė nė mėnyra tė ndryshme. Prej tyre vetėm Fadil Hoxha, falė FATIT do tė shpėtoi dhe do tė luftojė pėr FAKTORIZIMIN e Kosovės nė aspektin ushtarak duke formuar batalone, aradha dhe brigade Nacionalēlirimtare antifashsite.
Nė kėto rretha tė komplotit nga M. Gjillasi, Kryesia e KNē-ės do tė pėrpiqet tė imponohet si QEVERI faktike, por ajo nuk prodhoi sė bashku me Kėshillin Nacionalēlirimtar asnjė ekt ligjor apo rregullore qė do tė ishte funksionale pėr pushtetin qoftė edhe illegal.
6.
REAGIMI I PĖRFAQSUESĖVE TĖ KĖSHILLIT TĖ PĖRGJISHĖM ANTIFASHIST Tė SHQIPĖRISĖ NĖ VIS
Pėr komplotin e Millovan Gjillasit do tė njogtohet me 25 qershor 1944 Kėshilli i Pėrgjithshėm Nacionalēlirimtar i Shqipėrisė. Lidhur me kėtė Kėshilli dhe Shtabi i Pėrgjithshėm i UNĒ tė Shqipėrisė do tė dėrgojnė njė delegacion zyrtarė pėr tė biseduar me drejtuesit tė Komitetit Nacional tė ēlirimit tė Jugosllavisė nė VIS mė 24 gusht 1944 nė VIS. Delegacionin e pėrbėnin Koēi Xoxe, Ramadan ēitaku, Bedri Spahiu. Pas shumė debateve , sidomos nė mes Millovan Gjillasit qė hapur theksonte se Kosova nuk ėshtė territori unik, dhe Ramadan Ēitakut qė e kundėrshtonte me force dhe argument historike se tėrėsia territoriale dhe administrative edhe nė tė kaluarėn e Kosovės ka qenė e pandarė, ma nė fund Tito do tė arbitroi. Nė dokumente qė ruhen nė fondin e Eduard Kardelit nė Arkivin e KQ PKJ-ės thuhet nė mes tjerash se Nėse Shqipėria pas luftės ēlirimtare ndėrton sistem ekonomiko shoqėror socialist, Kosova do t` i takoi Shqipėrisė. Nėse Shqipėria ndėrton sistem ekonomiko shoqėror kapitalist, Kosova do t` i takoi Jugosllavisė. Nuk thuhet fare se do tė i takoi Serbisė , apo do tė ndahet. Pas largimit tė delegacionit shqiptar nga VISI, Aleksander Rankoviqi do ta pyet J. B. Titon: Sa do tė zgjatė kjo marrėveshje?. Tito, thot E. Kardel nė Kranjė mė 1974, do tė pėrgjigjet: Kjo marrėveshje do tė zgjatė deri sa ai delegacion tė largohet nga ujdhesa e VISIT. Ja politika makiveliste e Totos dhe bashkėpunėtorėve tė tij. Dhe nuk do tė vonohet Tito me atė politikė komplotiste. Mė 2 shtator 1944 do ta thrras Gjillasin dhe A. Rankoviqin dhe atyre personalisht do t` u diktoi: Shtabi KRYESOR i Kosovės dhe Rrafshit tė Dukagjinit degradohet nė SHTAB OPERATIV nėn VARTėTSINė e Shtabit Kryesor tė Serbisė. Gjithnjė sipas E. Kardelit Millovan Gjillasi dhe A. Rankoviqi do tė ngriten nė kėmbė dhe do tė pėrqafohen. Do tė tentojnė ta pėrqafojnė edhe Titon, por ai do t` ua japi vetėm dorėn, sikur tė ishte ndonjė sulltan kriminel. Ja pra si ėshtė defaktorizuar Kosova edhe ushtarakisht, pa marrė para sysh se po deshmonte me luftėn e brigadave orientimin e fuqishėm antifashist dhe shpresėn se do t` i bashkohet Shqipėrisė. Defaktorizimin e Shtabit Kryesor tė Kosovės nė shtab operativ, Tito e arsyeton nė 3 faqe document tė shtypur nė makinė (A. KQ PKJ. 1944-Dokumente sekrete tė Shtabit Suprem tė UNĒ tė Jugosllavisė).
Me kėtė degradim do t` i hapet rruga Vasa ēubrilloviqit qė mė 3 XI 1944 tė pėrpiloi Elaborat (Program tė rinjė ) pėr asgjėsimin e Shqiptarėve. Nė Programin e tij tė aprovuar nga Tito dhe shtabi i tij ndėr tė tjera thuhet: ..Duhet t` u merren tė gjitha tė drejtat minoriteteve. Duhet tė nxirren para gjyqit e tė denohen pa mėshirė tė gjithė ata anėtarė tė pakicave kombėtare, qė nė ēfarėdo mėnyre kanė sherbyer okupatorit. Pėr shqiptarėt duhet tė formohen KAMPE tė pėrqėndrimit. Pasuritė e tyre duhet tė merren, familjet t` u dėrgohen nė kampe dhe, nė rastin e pare , tė dergohen nė shtetin e tyre kombėtar. (Nga Elaborati-Programi 3 XI 1944). Me kėtė degradim hapet rruga qė ēetnikėt e amnestuar nga Kryesia e AVNOJ-it mė 21 XI 1944 tė konvertohen nė partizan-komunist (nė Mirovicė edhe agjentet e Gestapos disa femra serbe u pranuan nė parti-PKJ!!!-HB) dhe tė vėrsulen ndaj popullit shqiptar nga tė gjitha anėt, me tė gjitha mjetet. Pėr njė kohė shumė tė shkurtė nė trevat e Kosovės do tė vėrsulen dy divizione serbe, dy brigada malazeze dhe njė brigade maqedone. Kėto njėsite tė komanduara nga shtabet e tyre do tė bėjnė ATENTAT mbi popullin shqiptar tė pambrojtur. Dhe pėr ta arsyetuar veprimtarinė gjenocidale tė kėtyre forcave sllave me propozim tė Millovan Gjillasit dhe Aleksander Rankoviqit, nė Kosovė mė 8 II 1945 J. B. Tito do tė vėndos diktaturėn ushtarake. Me vendosjen e kėsaj diktature Sava Derleviq (I propozuar i A. Rankoviqit-HB) dhe shtabi i tij kishin autorizime qė ta vrasin shqiptarė pa asnjė arsyetim. Kėtė urdhėr e kishin marrė nga Shtabi Suprem i drejtuar nga Tito edhe shtabet e Ushtrisė bullgare, e cila gjatė tetorit-nėntorit kishte autorizime vrasė vetėm gjerman dhe shqiptarė. Me kėtė synohej qė shqiptarėt sipas Konventės (1938, Neni 2) tė asgjėsohen ose deportohen dhe evnetualisht tė detyrohen tė shpėrngulen nė Anadoll-dukuri kjo qė do tė bėhet realitet mė vonė , po e lejuar nga Tito (Shiko: Marrveshja Xhentelmene, e kam botuar nė librin Naēertania-HB). Me kėto veprime shqiptarėt do tė trajtohen sikurse folksdojqerėt deri mė 21 shkurt 1945 kur hapur para Eduard Kardelit do tė reagoi Fadil Hoxha. Nė kėto rrethana tė reja do tė ndryshojnė raportet historike. Bujani- vendimet e tij (Kėshillit Nacionalēlirimtar tė Kosovės) do t`i duhen popullit. Fadil Hoxhės do t` i duhet populli pėr ta mbajtur atė nė shpresė-shansė qė tė luftoi nė rrethana tė reja pėr ekzistencė, pėr ta marrė sado pak njė lloj pushteti pėr mbijetesė. Kėtė luftė pėr ekzistencė do ta forcojnė e mbajnė nė shpresė popullin shqiptar nė Kosovė dy DiVIZIONE tė ardhura nga Shqipėria. Ardhja e tyre e faktorizonte luftėn e shqiptarėve pėr liri dhe mundėsi qė ta dali nga humnera qė e kishin vėnė popullin shqiptar politikanėt e zanatait tė vjetėr slave. Nė kėto rrethana dokumentet arkivore deshmojnė se Fadil Hoxha ka notuar mjaft mire politikisht sepse nė tė kundėrt[n do tė ndedhte mė e keqja , do tė rrealizohej me pėrpikėri Programi i V. Qubrilloviqit.
Fadil Hoxha dhe Miladin Popoviqi nė Beograd mė 19 II 1945
Pas vendosjes sė Diktaturės ushtarke mė 19 shkurt 1945 Milladin Popoviqi dhe Fadil Hoxha do tė shkojnė nė Beograd pėr tė kėrkuar sēarime Pse ėshtė vendosė diktatura ushtarake, pa dijen e tyre. Por kėtyre nuk do t` u lejohet tė takohen me Titon, por do tė i ndalė pėr bisedė Millovan Gjillasi. Me tė hyrė nė zyrėn e tij, Gjillasi do t` i drejtohet Milladinit: Eja ta ndajmė Kosovėn si Sanxhakun-ashtu si ka qenė e ndarė mė 1913. Me qė Milladini do tė reagoi ashpėr, biseda kishte pėrfunduar pa u pėrshendet kur u larguan nga zyra e tij. Pas kėtij incidenti, tė nesėrmen Gjillasi dhe Rankoviqi do tė vendosin: Milladini do tė emėrohet ambasador nė Poloni ose do tė mėnjanohet nga politika. Dihet fati i tij mė 13 mars 1945. Pėr Fadil Hoxhėn do tė vendosin ta dėrgojnė ambasador nė Turqi, ose ta mėnjanojnė nga politika. Ky i fundit do tė shpėtoi falė rastėsisė dhe ndryshimeve politike por edhe frikės se shqiptarėt masovikisht do tė ngrihen nė luftė pėr bashkim me Shqipėrinė. (A. KQ PKJ. Beograd. Dosja e Millovan Gjillasit-pėr ndryshimet politike Elaborat nr. 4. 1945. Sekret).
Defaktorizimi politik i Kosovės mė 31 mars 1945
Mė 31 mars 1945 nė Prizren do tė mbahet ilegalisht Konferenca e TRETĖ e PKJ-sė pėr Kosovė dhe Rrafsh tė Dukagjinit. Aty me propozim tė Millovan Gjillasit do tė sillet pėr sekretar Gjoka Pajkoviq. Njėherit aty nė do tė zgjidhen anėtarėt pėr pjesėmarrje nė Kongresin themelues tė PKJ-ės pėr Serbi i mbajtur mė 15 maj 1945. Me kėtė akt kriminal politik- i diktuar nga Tito dhe Rankoviqi do tė DEFAKTORIZOHET Kosova dhe shqiptarėt edhe nė aspektin politik, kuptohet pasi qė e kishin vrarė me atentat Miladin Popoviqin mė 13 mars 1945 nė Prishtinė.
Mbledhja e Politbyros sė KQ PKJ-ės mė 1 prill 1945 pėr rikolonizimin e Kosovėn
Mė 1 prill 1945 nė Beograd do tė mbahet mbledhja e Byrosė Politike tė KQ PKJ-ės. Nė kėtė mbledhje Tito, Bllagoje Neshkoviq, Millovan Gjillas do tė propozojnė qė tė gjithė kolonistėt sllavė tė kthehen nė Kosovė. Nė kėtė mbledhje mė i zėshmi ishte Millovan Gjillasi i cili kėrkon qė zbatimi i Direktivės partiake tė realizohet menjėherė. Nė kėtė mbledhje shumica, pra edhe Tito e dini se ēka ka ngja njė ditė mė parė (31 mars 1945) nė Tivar me shqiptar (Eshalloni i Dytė shqiptar ishte masakruar nė tėrėsi) me urdhėr tė Millovan Gjillasit. Urdhrin sipas dokumenteve e kishte zbatuar Boshko Shilegoviq me njė grup oficerėsh qė ishin nė vartėsi tė tijė.
7.
Pėrfaqėsuesit e Kosovės shkojnė Beograd nė Mbledhjen e Kuvendit tė pėrkohshėm tė Serbisė me ftesė tė Mosha Pijadės pėr tė marrė pjesė nė ASNOS, 7-9 prill 1945
Pėrfaqėsuesit e Kosovės (24) qė shkuan nė Beograd nuk ishin ftuar nga J. B. Tito por nga Mosha Pijade, kryetar i ASNOS-it (Kėshilli Antifashist Nacionalēlirimtar tė Serbisė). Lidhur me atė mbledhje kam shkruar mė 1987/8, duke i zbuluar (nė Beograd dhe Prishtinė) tė gjitha prapaskenat e atij komploti antishqiptar , tė cilin e drjtonin : Toto, Gjillas, Rankoviq, Piade, D. Neshkoviq etj. i pari(Tito) e kishte marrė rrolin e Prokurorit. Kėta tė tejrėt i realizonin epizodat e skenarit. Tash shtrohet pyetja: a ishte Mosha Piade ai qė mė 1940 shkruante dhe e mpronte qėndrimin se : Kosova duhet tė ndėrtohet si REUBLIKė SOCIALISTE SOVJETIKE. (Shiko: Dr Dushan Llukaq, Radniēki pokret u Jugosllaviji i nacionalno pitanje 1918-1941, Beograd 1972. f. 367/8, sipas A. RPJ,Fond CK KPJ, br. 14-12, 1940, Teze o nacionalnom pitanju na Ksometu sa V zemaljske konferencije KPJ). Ndėrsa, Mosha Piade (Kryesues i ASNOS-it) mė 1945 e leuante lojen hipokrite duke kėrkuar dhe konvertuar politikisht tė gjithė shqiptarėt nė Kosovė qė nė aspektin territorial administrative ta kenė njė Obllast regjion me tė gjitha karakteristikat e njė kolonie, duke e lėnė kėtė trevė dhe popullin e saj shqiptarė mė tė prapambeturėn (prapambeturin) nė Evropė. Atbotė i kasha shtruar veti njė detyrė tė ndėrlikuar me njė fjali provokative pėr veti: A ia vlen tė ndėrmarrish diēka qē nuk mund ta mbrosh nga kriminelėt. i kasha thėni veti se PO. Nė lidhje me kėtė duhet theksuar para opinionit se 50 vite shkuarja e Delegacionit shqiptar nė Beograd (6-10 prill 1945) ėshtė kualifikuar si ftesė e bėrė nga Tito, qė burimisht nuk ėshtė e vertetė. Tito pėr kėtė shkruarje e kishte rrolin e PROKURORIT t` i akuzoi shqiptarėt mė 10 prill 1945 (pasi qė mė 9 prill 1945 kishin kapitulluar nė ASNOS) se 90% keni qenė me fashizmin. Edhe nė kėtė akuzė shumė tė rendė pėr njė popull qė kishte bėrė luftė tė drejtė do tė pėrgjigjet Halim Spahija me fjalė FAKTE dhe pa asnjė frikė. Dihet fati i tij.
Prej 7-9 Prill 1945 nė Beograd do tė qėndrojnė 24 pėrfaqėsues tė Kosovės dhe Rrafshit tė Dukagjinit, i kishte seleksionuar Dushan Mugosha, krejt me qellim qė kur tė kthehen nė Kosovė t` i arrestojė dhe dėnojė me vdekje pjesėn dėrrmuese. Kėta shqiptar delegate-musafir do tė ftohen nė mbledhjen e VASNOS-it (Velika Antifashistiēka Sklupshtina Narodno Osllobogjenja Serbije) i cili (kuvend) u kthye mė 7 prill 1945 nė ASNOS (Antifashistiēka Skupshtina Narodno Oslllobogjenja Serbije). Qe njė gjysmė shekulli mbretėron RRENA se delegacionin e ka ftuar Tito. Jo , kėta delegate-musafirė kishin shkuar nė Beograd nė Mbledhjen e ASNOS-it me organizim tė Dushan Mugoshės dhe Sapsoje Gjakoviqit. Mugosha nė ASNOS pa e autorizuar askush nė Kosovė foli nė emėr tė Kosovės i pari. Pas tij do tė flas me urdhėr Mehmet Hoxha. Edhe ky nuk kishte autorizim prej asnjė forumi tė Kosovės. Edhe i pari (Dushani) edhe i dyti (Mehmeti) nė fjalimet e tyre do tė shprehin dėshirėn qė Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit t` i bashkohet Serbisė. Mehmet Hoxha do tė flasė shqip. Pėrkthimin do ta bėjė Dushan Mugosha. Me kėtė fjalim tė TRADHTISė do tė marrė fund epilogu i stausit tė Kosovės . Kosova do tė mbetet koloni e Serbisė, nė kuadėr tė Jugosllavisė. Tani Serbia e kishte siguruar tėrė skenarin qė ai tė marrė njė PO edhe nė Kosovė, kuptohet pasi tė hiqet diktatura ushtarake , nė tė cilin fakt kishin insistuar anglo-amerikanėt e akredituar nė Beograd. Tradhtia pra ka ngjarė nė Beograd dhe atė e ka bėrė me vetėdije Mehmet Hoxha, sepse e dėshironte njė funksion nė pushtet. i tillė ishte dhe i tillė-tradhtar ka mbet, me varrė nė Beograd. Delegatėt tjerė duhet shkuarjen t` ua pėrshkruajmė si mision publik me dimensione tragjike.
Ja kjo ėshtė politika.
Pas mbarimit tė Kuvendit mė 9 prill 1945 kur ndodhi TRADHTIA, do tė reagoi nė fillim i vetmi PATRIOTI HALIM SPAHIJA. Por atij nuk do t` i jepet fjala. Do tė tentoi tė flas Mehmet Krileva dhe Qamil Luzha, por edhe kėtyre nuk do t` u JIPET FJALA fare. (shiko fjalimin e Mugoshės dhe Mehmet Hoxhės nė librin : H. Bajrami, Kosova prej Bujanit nė Kaēanik, Prishtinė 1997. f. 269-273 nė tėrėsi).
Delegacioni shqiptar me skenar tė A. Rankoviqit pranohen nga Tito mė 10 prill 1945
Si iu kėrcėnua Tito shqiptarėve
Tė nesėrmen si shpėrblim-vulosje tė tradhtisė, Delegacionin e Kosovės do ta pres Tito me skenar tė Rankoviqit. Tė pranishmėve (24) Tito do t` u thotė prerazi: Ju shqiptarėt 90% keni qenė me fashizmin, prandaj keni kujdes se kemi mundėsi t` u likuidojmė e jo tė ankoheni se nuk duam me Serbi apo me Jugosllavi . Kjo ishte esenca e takimit, qė shqiptarėve t` ua thotė Tito se ēka mund t` i gjejė. Kėtu do tė reagoi prapė HALIM SPAHIJA me dinjitet prej shqiptari dhe patrioti qė nuk i trembej pushkatimit, qė mė shumė e donte Kosovės se sa jetėn nė robėri.
Di qė dihet mė 10 korrik 1945 nė Prizren do tė aprovohet njė rezolutė qė e kishin shkruar Millovan Gjillasi dhe Bllagoje Neshkoviqi nė Beograd. Kėshtu do tė marrė fund statusi i Kosovės pas mbrimit tė Luftės sė dytė Botėrore-riokupiit klasik.
Tė pėrfundojmė se Programet dhe komplotet e serbe (lexo jugosllave) pėr likuidimin e shqiptarėve gjatė viteve 1941-1945, do tė prodhojnė njė kohė tė gjatė urrejtje ndaj njė kombi tė tėrė (Kombit shqiptar) . Ato programe dhe ato komplote qė synonin gjenocid, kulturocid dhe infanticide ndaj shqiptarėve, do tė shpartallohen falė rreshtimit tė shqiptarėve nė luftėn e drejtė antifashiste, tė cilėn me vėshtirėsi do ta pranojnė edhe SHBA, Anglia dhe Rusia sepse jugosllavėt me tė gjitha mjetet luftonin pėr ta defaktorizuar kėtė orientim. Sė kėndejmi , rreshtimi Antifashist i shqiptarėve (nė Kosovė dhe kudo ku jetojnė shqiptarėt nė Ballkan-HB), Konferenca Nacionalēlirimtare e Kosovės dhe Rrafshit tė Dukagjinit, edhe pse u sulmua nga ēdo pozitė, ajo Konferencė do tė mbetet simbol rreshtimi dhe lufte pėr liri, arsimim politik dhe intelektual, pėr Kosovėn e pavarur dhe sovrane, qė u arrit nė etapa deri nė fund tė shekullit XX-tė falė Luftės sė Drejtė tė UĒK-ės dhe politikės largpamėse pa u shkėputur kurrė nga sovrani komb, pėr bashkim kombėtar nė perspektive. Vetėm nė kėtė mėnyrė ėshtė vėrtetuar se ishte e mundur tė arrihet liria dhe pavarėsia e Kosovės e artikuluar para Bujanit, nė Bujan dhe pas Bujanit deri mė 10 qershor 1999 kur Kosova definitivisht u shkėput nga Serbia , falė luftės UĒK-sė qė komandohej nga: ADEM DEMAĒI, ADEM JASHARI, ZAHIT PAJAZITI etj. (1991-1999) dhe NATO-os (1999).
Burimet:
Qendra Informative ASIME KOSOVA nė Stamboll nga Kajro nė ANV.
Elaboratet e KLubit Kulturor serb nė A. tė Kosovės(fotokopje)
Konventa Jugosllavo-turke pėr shpėrnguljen e shqiptarėve nė Anadoll 1938 (gjenerator i tė gjitha Programeve.)
Elaborati i Ivo Andriqit , Pėr ndarjen e Shqipėrisė 1939
Programi i Kosta Peēancit pėr asgjėsimin e Arnautėve 1941
Programi i Stevan Moleviqit , Pėr Serbinė homogjene 1941
Programi i Drazha Mihajloviqit Pėr asgjėsimin e muslimanėve dhe Arnautėve nė mėnyrė selektive 1942
Programi i Svetozar Vukmanoviq Tempos, Na politiēkom zadatku (Nė detyrė politike) 8 II 1943
Dokumente e Konferemncės sė Buajnit (Vjetari , Arkivi i Kosovės 1983)
Memorandumi (Elaborati ) Letra direktive e Millovan Gjillasit pėr defatorizimin e Bujanit 28 III 1944
Fadil Hoxha, Si e pranuam Direktivėn e Gjillasit mė 18 VI 1944 nė Kolosian (Kujtime dhėnė H. Bajramit)
Delegacioni i Kėshillit tė Pėrgjithshėm i Shqipėrisė nė Vis 24-28 gusht 1944 (Dosja E. Kardel nė A. CK KPJ 1944)
Arsyetimi i degradimit tė Shtabit Kryesor tė Kosovės nė Shtab Operativ 2 shtator 1944 (A. CK KPJ, 1944)
Elaborati i V. Qubrilloviqit , Pėr Likuidimin e shqiptarėve , 3 XI 1944
Urdhėresa pėr amnistinė e ēetnikėve nga Kryesia e AVNOJ-it 21 XI 1944
Elaborati i V. Qubrilloviqit, Pėr asgjėsimin e pakicave nė Jugosllavi deri sa tė zgjatė lufta 5 janar 1945
Arsyetimi i vendosjes sė Diktaturės ushtarake nė Kosovė 8 II 1945 (12 faqe), nėnshkauar nga Tito
Konferenca e Tretė e PKJ-ės pėr Kosovė dhe Dukagjin 31 III 1945
Mbledhja e Politibyrosė sė KQ PKJ-ės mė 1 prill 1945
Delegacioni shqiptar nga Kosova i drejtuar nga D. Mugosha dhe Mehmet Hoxha nė ASNOS 7-9 IV 1945
Delagacioni shqiptar i pranuar pėr t` i akuzuar Tito mė 10 IV 1945
Kongresi themelues i PKJ-ės pėr Serbi 15 maj 1945 ku shfaqet kėrkesa qė gjuha shqipe mos tė pranohet nė administrate. Pra edhe mos tė lejohen shkolla nė gjuhen shipe nga Dushan Mugosha.
Rrezoluta e shkruar nga Millovan Gjillasi dhe Bllagoje Neshkoviqi e parnuar nė Kuvendin e Prizrenit mė 10 korrik 1945 ku Kosova me dhunė (aklamcion) injektohet administrativisht nė Serbinė federale.
Programi pėr likuidimin e Arnautėve (aktualizim i Konventės Jugosllavo-Turke) 2 shtator 1945
Aprovimi i njė Statuti pėr Kosovėn me 12 nene nga ana e Kryesisė sė Kuvendit tė Serbisė.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn