als_Latn dik_Latn sag_Latn
Shqiptarët në shtypin arab
Flori BRUQI
SHQIPTARËT NË SHTYPIN ARAB
Shqiptarët kanë historinë dhe rrënjët e tyre. Gjatë historisë shumëshekullore, ata u detyruan të emigronin në vende të ndryshme, për shkak të trazirave të vazhdueshme në rajonin e Ballaknit, e veçanërisht ndër trevat shqiptare. Një ndër vendet në të cilët u vendosën shumë shqiptarë qe dhe Egjipti.
Prof. Dr. Beqir Ismaili është një nga linguistët dhe letrarët më të njohur, i stolisur me dinjitet dhe i formuar në të gjitha sferat vepruese. Ai është autor i shumë botimeve të njohura dhe studimeve të vlefshme. Prof. Dr. Ismaili është një nga autorët e mirënjohur kosovarë, i specializuar në fushën e gjuhësisë dhe letërsisë arabe, personalitet i shquar për diturinë, oratorinë dhe metodën mbresëlënëse të komunikimit. Aftësia dhe veprimatria e tij shkencore, arritjet dhe stili i tij i veçantë i mundësuan atij që të jetë kurdoherë në shërbim dhe dobi të kombit shqiptar.
Prof. Dr. Ismaili, ka lindur më 04/10/1959 në Kosovë, një nga republikat e Gadishullit Ballkanik që ndodhet në zemër të Evropës dhe, rrjedh nga një familje me tradita të hershme islame e atdhedashëse. Familja Ismaili, një familje e respektuar dhe e qytetëruar, ka dhënë dhe ka sakrifikuar shumë për Kosovën dhe popullin e saj. Ajo shquhet për qëndrimin e saj islam dhe patriotik dhe për rolin që ka luajtuar ne shërbim të Islamit dhe të Kosovës. Babai i tij, Mulla Haki efendi Isamili, ishte një nga hoxhallarët më të respektuar, i cili u bë i njohur për mendimet e tij të matura në zgjidhjen e çështjeve islame dhe për ndjenjën atdhetare që ushqeu tek bijtë e tij. Dy djemtë e mëdhenj, Nuhiu – i cili u zhduk nga genocidi serb në luftën e Kosovës – dhe Abdullai janë imamë të njohur në Kosovë. Djali i tret, Ismail Ismaili, u zhduk bashke me Nuhiun me 24 Mars te 1999, nga serbët në luftën e Kosovës.
Por nuk mund të lemë pa përmendur këtu, atë figurë të ndritur, që qëndron në ballë të kësaj familje, Prof. Dr. Beqir Ismailin, i cili ka luajtur një rol shumë të rëndësishëm në shërbim të çështjes së Kosovës. Me këtë rast ai ka ndihmuar dhe i ka shërbyer jo vetëm popullit shqiptar, por edhe rajonit të Ballkanit në përgjithësi.
Prof. Dr. Ismaili ka kryer shkollën tetëvjeçare në Kosovë, për të vazhduar më pas me studimet e mesme në Siri dhe studimet e larta në Universitetin e njohur të Al-Az’harit, në Kairo. Këtu ai studjoi gjuhën dhe letërsinë arabe, derisa u specializua dhe mbrojti titujt shkecorë Magjistër dhe Doktor i shkencave. Menjëherë pas mbarimit të fakultetit, filloi të merrej me shkrime e botime të ndryshme, tematika e të cilave ishte e larmishme. Aftësitë e tij të shkëlqyeshme, prej studiuesi dhe dijetari, i mundësuan të krijojë një lidhje mes gjuhës dhe letërsisë arabe dhe asaj shqipe. Këto dy gjuhë përfituan shumë nga ky studjues për vetë faktin se ai ishte ndër të parët që lëvroi studimet në këtë fushë. Prof. Dr. Beqir Ismaili gjithashtu njihet edhe si gazetar dhe publicist i kalibrit ndërkombëtar. Shkrimet e tij u bënë rrezatim i së vërtetës dhe realitetit Kosovar, për Botën e Lindjes e më gjerë. Krijuesi i Gjithësisë, ka tubuar tek ai aftësi të shumta, që e bëjnë të shquhet në fusha të ndryshme shkencore dhe shoqërore. Ai sot njihet si një prej dijetarëve më të shquar dhe më aktivë të Kosovës, në Botën Arabe. Ai është një personalitet i njohur, linguist, letrar, publicist, autor i shumë e shumë librave të ndryshëm studimorë, historik dhe kronologjik, i cili ecën shtigjeve të diturisë, duke sfiduar pengesat me të cilat përballet në rrugën e tij.
Prof. Dr. Beqir Ismaili shquhet për aftësinë e thellimit në dituri, njohjen e gjuhëve, diapazonin e gjerë të të menduarit dhe eksperiencën në plotitikë. Prof. Dr. Ismaili ka ushtruar dhe ushtron shumë detyra, ndër të cilat mund të përmendim detyrën e tij si përfaqësues i Kosovës në Egjipt dhe në Lindjen e Mesme, drejtues politik dhe gazetar aktiv, organizator dhe komunikativ i njohur. Me profesionalizmin dhe përpjekjet e tij të pashtershme, ka dhënë kontributin e tij në të gjitha sferat, duke u bërë kështu shembull me veprimatrinë e tij botuese, me publikimet në shtypin e përditshëm dhe atë javor si dhe në politikë.
Kujtimi i disa individëve, mbetet i gdhendur në histori edhe pse kalojnë vite dhe shekuj. Kjo për shkak të vlerave të larta humanitare, morale dhe të bashkërendimit të mënyrës së tyre të veprimit në rraport me të tjerët. Ata asnjëherë nuk përdorin forcën në luftën me armikun edhe pse kanë mundësinë t’a bëjmë një veprim të tillë. Por njëkohësisht, lufta për ta, asnjeherë nuk është shkak që të tërhiqen nga populli dhe të anashkalojnë problemet e tij por përkundrazi, ata vazhdojë të mbrojnë interesat e popullit duke sakrifikuar gjithçka, madje shpesh edhe veten e tyre. Dihet se gjatë luftës së Kosovës edhe dijetarët përjetuan goditje të rënda. Ata u përballën me armikun dhe u detyruar të mbijetonin edhe pse në kushtë të vështira jetese. Ndër këta dijetarë pa dyshim bën pjesë edhe Prof. Dr. Beqir Ismaili, i cili mori mbi vete përgjegjësinë e zbardhjes së të vërtetës së çështjes Kosovare në Botën Arabe e më gjerë. Ai ndihmoi materialisht dhe shpirtërisht, duke u përpjekur me të gjitha mundësitë e tij, që Kosova të fitojë të drejtat dhe pavarësinë, populli të fitojë paqen dhe lirinë.
Prof. Dr. Ismaili, me punën dhe konributin e tij, arriti të realizojë detyrën e vështirë që kishte marrë përsipër duke fituar kështu një vend të lartë dhe të merituar ndër intelektualët dhe shtresat e tjera të popullsisë si ndër shqiptarët ashtu edhe ndër popujt e ballkanit e më gjerë.
Përveç sa u përmend më lart, ai është bërë simbol i dijes, mendimit dhe vetflijimit. Në këto momente të vështira, Kosova ka nevojë për bijtë e saj që ti dalin zot në çdo fushë të zhvillimit duke plotësuar detyrën e tyre përpara atdheut si mendimtarë, historianë, politikanë, gazetarë etj. Për të gjitha këto arsye emri i tij do të hyjë në analet e historisë si mendimtar, dijetar dhe poltikan që ka lënë gjurmë në mendimin, shkencën dhe politikën, Kosovare.
Kur flasim për figurën e Prof. Dr. Beqir Ismailit, mundohemi të përmendim disa prej kontributeve të tij në fusha të ndryshme të dijes dhe shkencës, por në të vërtetë do të na duheshin shumë lapsa, letra dhe një gjuhë e pasur në shprehje, për t’a përshkruar kontibutin dhe sakrificën e tij në fushën e mendimit. Profesor Ismaili dallohet si një mendimtar dhe historian që e njeh mirë të kaluarën dhe të tashmen, gjë kjo që i mundëson atij të rradhitet ndër mendimtarët e mëdhenj të shoqërisë, ndër ata që dinë të japin mendime të shëndosha, që dinë të barazpeshojnë dhe të konkretizojnë mendimet e tyre. Këtë e përforcojnë më shumë veprat dhe shkrimet e tij të botuara dhe të shpërndara në shumë vende të botës.
Të gjithë studimet e tij shkencore, librat, artikujt e publikimet e ndryshme kanë stil që e zgjojnë njeriun, i tërheqin vëmendjen me shumë argumente që kanë të bëjnë me realitetin, ndikojnë në “shërimin” e sëmundje të vjetra e ndihmojnë në mësimin e dispozitave fetare. Sa herë që ai flet, i drejtohet dëgjuesit sinqerisht, duke i përcjellë atë që ka në zemër, duke thënë gjithmonë të drejtën, me ndjenja të pastra që e hijeshojnë fjalën e tij në thirrjen në Islam dhe imanin e tij të sinqertë.
Ai është nja nga njohësit e mirëfilltë të Kur’anit, sunnetit (praktikës) së Pejamberit a.s., shkencave të gjuhës dhe letërsisë arabe dhe asaj shqipe, historisë dhe kulturës së civilizimit islam të të gjitha kohërave, historisë njerëzore, diturive shkencore të ndryshme, kulturës bashkëkohorë që ka të bëjë me shumë drejtime dhe filozofi.
Kontributi i tij ka një ndikim të përgjithshëm pasi ka botuar një sërë botimesh të fushave të ndryshme, që kanë lënë gjurmët e tyre brenda dhe jashtë vendit. Ky zinxhir botimesh – i shpërndarë në Kosovë, Egjipt dhe vende të tjera- përbëhet nga më se 100 vepra, ku secila prej tyre, i flet qartë lexuesit për qëllimin e saj. Një numër botimesh janë autobibliografike dhe flasin për jetën e dijetarëve të njohur dhe për kontributin e tyre në lidhje me fenë Islame.
Prof. Dr. Beqir Ismaili ka filluar të ngjitë shkallët në lëvrimin e mendimit islam qysh herët, që në hapat e parë të studimeve të tij. Sa më shumë thellohej në studim, aq më shumë mahnitej nga bukuria e madhështia e mendimit dhe e filozofisë Islame. Kjo bëri që, në studimet dhe shkrimet e tij, burimet Islame, qofshin ato të një periudhe më të herëshme apo bashkëkohore, të jenë pika e tij më e referuar, duke u përpjekur që të analizojë lidhjet burimore që ekzistonjnë midis këtyre mendimeve.
Gjykuar nga gjithë sa u përmend dhe u analizua më lart, Prof. Dr. Ismaili vlerësohet si mendimtar dhe dijetar i rrallë, që shquhet për aftësitë dhe sinqeritetin e tij, që përdor arsyen e shëndoshë në të gjitha aspektet dhe që përpiqet gjithmonë të realizojë një lidhje të fortë për të arritur tek e vërteta.
Prof. Dr. Beqir Ismaili ka një pjesmarrje të gjërë dhe aktive në një sërë veprimtarish kombëtare dhe ndërkombëtare në Egjipt dhe në krejt rajonin e Lindjes së Mesme, si në konferenca, simpoziume, panaire,kongrese, mbledhje solemne, ku ka paraqitur kumtesa, referate dhe punime te tjera shkencore dhe kulturore vetjake. Gjithashtu pjesë e kësaj veprimtarie, janë dhe takimet e shpeshta dy dhe shumpalëshe në institucionet e rëndësishme diplomatike vendase dhe arabe, lidhur me informimin për problemet e Kosovës dhe zhvillimet demokratike të saj.
***
“Albapress” është një qendër informative shqiptare për Kosovën dhe shqiptarët jashtë atdheut. Ndodhet pranë zonës universitare të Kairos, në lagjen e quajtur Nasser. E njohur dhe e frekuentuar nga shqiptarë dhe miq e dashamirë të tyre vendas si dhe nga studentë të Universiteteve të ndryshme të Kairos, ajo njihet edhe si “Qendra kulturore e shqiptarëve”.
***
Janë të shumta motivet që e shtynë Prof.Dr. Beqir Ismailin të ulet e të shkruajë për figura të shumta intelektualësh të vjeter dhe të rinj, që jetojnë ende dhe që nuk janë më dhe që janë të njohur, të nderuar dhe të vleresuar jo vetëm nga njerëz me të cilët punojnë, por dhe nga institucione dhe vende të qytetëruara, ku janë formuar dhe kanë dhënë prova të shkëlqyera përkushtimi dhe aftësish drejtuese dhe krijuese. Shkrimet për këta intelektualë të nderuar shqiptarë, janë botuar në mediat arabe, edhe për ta bërë të njohur në këtë anë të globit, kombin dhe popullin shqiptar, vlerat, energjitë dhe talentet e tij, për t’ju përgjigjur vetëm me vepra dhe me fakte, propagandës mohuese dhe denigruese antishqiptare të të gjitha llojeve, duke filluar nga ajo serbe.
Turqizmat si terminologji ushtarake në poemën epike shqiptare
Dr. Irfan MORINA
TURQIZMAT SI TERMINOLOGJI USHTARAKE NË POEMËN EPIKE SHQIPTARE
Si në gjuhët e tjera të Ballkanit, ashtu edhe në gjuhën shqipe kanë hyrë shumë fjalë nga turqishtja. Kanë ndikuar dukshëm në këtë drejtim sundimi i gjatë pesëshekullor i Turqisë në vendin tonë dhe luftërat me turqit osmanlli. Gjuha shqipe dhe gjuha turke për nga konstrukti janë të kundërta njëra me tjetrën.
Siç dihet, gjuha shqipe hyn në gjuhët indoeuropiane, kurse turqishtja hyn në grupin e gjuhëve uralo-altajike; fonetika, morfologjia, dhe sintaksa janë krejtësisht të ndryshme; por, prapëseprapë fjalë të ardhura nga gjuha turke janë përshtatur ligjësive tona fonetike, morfologjike e sintaksore. Fjalët që kanë hyrë nga gjuha turke në gjuhën shqipe mund t’i hasim në të folmen e përditshme, letërsinë popullore, letërsinë e përgjithshme si edhe në shtypin e sotëm. Nëse merren librat e botuara të letërsisë popullore shqipe dhe studiohen, shihet se gjuha shqipe është ndikuar shumë nga gjuha turke. Në këngët epike kombëtare shihet fare mirë ndikimi i gjuhës turke edhe në terminologjin ushtarake. Fjalët turke që janë përdorë në këtë lami ndahen në dy grupe:
I. Fjalë që janë përdorur në armët e ftohta
Në kohën e Perandorisë Osmane janë përdorur shumë lloje të armëve të ftohta, duke filluar prej shishit deri te jatagani. Ne po fillojmë, së pari me biçakun.[i]
Biçaku është një fjalë që përdoret shpesh. Masa këtë fjalë e ka përdorur shumë, por edhe sot e përdor. Në një këngë shqipe fjala biçak kalon kështu:
Vran-o Tahejrin haj-haj nat-o çarshej
Nat-o çarshej haj-haj nat-o sokak
Se je kanë ther-o non mori me biçak
Ose në një këngë tjetër:
Nji biçak edhe nji gotë
Tremdhet grosh e nji zallot[ii]
Dipxhik-u. Në disa të folme kalon si dimgjik ose dymgjik. Nëse e shikojmë në fjalorët e gjuhës turke fjala dipçik do të thotë pjesa e llovaçkës (çiftes) të cilën e mbështet për krahu.
Gargi-ja.[iii] Është një fjalë që përdoret në këngët epike shqipe. Përdoret në disa variante: gargji, gergji, gorge. I ndeshim në disa disa këngë epike:
Hajde, hajde, Ramiz Pashagerxh
Mo mzen mrena, po dil jashta
Ku luen gargija e shpata.
Kur ka shkue Boshnjaku në Prishtinë,
Po pvet Pasha ku e la gorgine
E lash nat Llap tue ruajte zaptitë.
Jatagan-i.[iv] Në poezitë epike të gjuhës shqipe fjala jatagan është përdorur shumë. Në disa pjesë është përdorur edhe si tagan. Po e ilustrojmë këtë fjalë me shembuj në këngë dhe poezi:
As nën gjyle të havanit
As nën tef të prehtët t’taganit
Kurdohere duel n’fushë të mejdanit
Pra, siç shihet edhe më lart, fjala jatagan është përdorur edhe në formë të shkurtuar: tagan. Le të shikojmë edhe fjalën jatagan:
O Hasan; Hasan Peshtani,
Gjak të rridhte jatagani
Se preri koka nizami
Kasaturrë ose në disa vende kacaturr. T’i shohim shembujt:
Haradini asht ngushtue,
Kacaturren ka shkancue,
Si vetima e ka vrullue
Bri në bri e ka shitue.
Fjala kacaturr[v] ka dy kuptime:
1. Thika e cila vendoset në majë të llovaçkës ose thika që vendoset në bel.
2. Përdoret edhe si llovaçk dhe armë, por kjo fjalë nuk përdoret në gjuhën turke. Le të shikojmë fjalën kacaturr si armë në këngët epike të gjuhës shqipe:
Nuk janë topat e Ulqinit,
Por kacaturrja e Hajradinit
Pra, siç shihet, kacaturrën e krahasojnë me topa, bile edhe më larg, saqë thonë edhe se e lavdërojnë që është më e mirë se topat e Ulqinit.
Kamë.[vi] Kjo fjalë në letërsinë popullore është përdorur shumë.
Këllëç-i.[vii] Kjo fjalë është përdorur në variante të ndryshme si: këlliç, klliç , kllyç. Me shembujt që do të japim më poshtë, shihet më mirë se si është përdorur:
Karadaku brigje-brigje.
Digje Dervish pasha, digje
Nje këllëç të mirë hiqe,
Nji këllëç të mirë jepi,
Të marrë frike laneti
Qysh herët, të njëjtin funksion e kanë kryer hançeri dhe kama. Tek turqit osmanë kiliçat që i kanë përdorur si mjet lufte kanë qenë të shtrembër. Mjeshtëria se si me ju dhënë ujë kiliçave te osmanllinjtë është ruajtur një kohë të gjatë, kështu që kiliçat më të mirë dhe më të shtrenjtë ishin ato të bërë nga mjeshtrit osmanë. Kiliçat që janë prodhuar në Stamboll, ishin më të lehtë sesa ato që prodhoheshin në Europë dhe ishin më të lehtë në përdorim.
Syngi-ja.[viii] Ka shumë variante, si: syngji, sfungji, syngi edhe singi; në disa vende është përdorur forma e shkurtuar seia.
Në luftën e Karadakut, që është zhvilluar në vitin 1913, fjala “syngy”:
Karadaku me Serbi
Të kan vjerrë e të kan gri
Të kan therë tanë me singi.
Shish-i.[ix] Edhe kjo hyn në grupin e armëve të ftohta por, në krahasim me të tjerat, është përdorur më pak.
Topuz-i, tr. Topuz. Kjo armë është përdorur shumë, edhe si fjalë është përmendur shpesh. Populli shqiptar këtë fjalë e ka përdorur edhe në këngë:
E ka marrë topuzin n’dorë,
E ka hypun mbi shpinë t’atit
Edhe a nisun për të gjatë shpatit
Para se të zbulohen armët e nxehta, ka qenë njëri prej mjeteve që është përdorur në luftë. I është dhënë ky emër sepse e ka kokën e rrumbullakët. Topuzat bëhen nga hekuri ose bakri, kurse bishtat prej druri. Topuzat ndahen në: syvari dhe pijade. Syvariler – janë të rëndë, kurse pijadeler – të lehtë. Topuzat Syraviler pjesën e majtë e kanë pasur të varur.
Xhilit-i.[x] Deri tani kjo fjalë në poezitë epike të gjuhës shqipe, në Shqipëri është përdorur si xhilit, kurse në Kosovë si gjelit, xhelit. Kjo armë tek trimat shqiptarë është përdorur shumë, kështu që edhe në poezitë epike mund ta hasim shumë shpesh;
Shkojke gjogu si t’ish pllum i bardhë
Larg prej veti mërkovin n’ ledinë p’e dan
Kur i dukët Gjurs qi a afrua,
Me gjelit ai Mujin e ka gjua.
II. Fjalët që kanë lidhje me armët e nxehta
Allti-ja.[xi] Eshtë njëra prej armëve që përdorej më shumë. Populli shqiptar këtë armë e ka dashur dhe sot e përdor me të njëjtin emër. Në disa vende kjo është përdorur në variante të ndryshme, si: alltipatllarë, alltipatllak, por – edhe patëllak. Le të shohim këtë fjalë turke se si është përdorur në këngët patriotike dhe trimërore:
Me çakçira me fistana,
Me tagana e me shejshana,
Me martina me calina,
Me dumbare e alltipatllare
E me pare e besë shqiptare.
Shpat me shpat kërcet alltia,
Digjen gjaja e digjen shpia,
Mlidhën miq e mblidhën bija,
N’dyshekllëk kërcet alltia,
Zihët maza në kusia,
Mish e pite plot tepsia
Barut-i.[xii] Përdoret në këngët epike shqiptare. Mund ta hasim shpesh. Në disa vende e hasim edhe si barot. Siç dihet, baruti vendoset në pushkë, top, minë që shërben për pëlcitje.
Njana veshkë rrafsh ni okë,
Rrafsh ni okë e me terezi
Fort p’e blejshin djelt e ri ,
Si barutin për allti.
Jam tu’ nemë kta dugajxhi
Si pe shesin barot t’zi
Me shpue zemrat e djelve t’ri.
Dyfek-u.[xiii] Në këngët epike shqiptare është njëra nga fjalët që përdoret shpesh. Ka disa variante të kësaj fjale: dufek, dyfegje, tyfek, difeg dhe difek.
Dyzet e pesë kalorë,
Dhëndëri vezir mbi ta,
Gjithë me dyfek në dorë
Mori kulla n’breg të gjolit,
Ç’po lufton me asqer t’Stambollit!
Mori kull’, e mjera kullë
Me dyfek s’u more kurrë!
Me dyfek as me havanë
Dymdhet’ mij’ shehit u banë
Habertare.[xiv] Këtë fjalë shqiptarët e kanë përdorrur në një mënyrë shumë interesante. Fjala “haber” në gjuhën turke e ka kuptimin e “lajm-it”. Mirëpo që fjala “habertar” në gjuhën shqipe të jetë përdorur si “tyfek” as nuk do të na shkonte ndërmend.
Pushka habertare. Për ngjarje me rëndësi, për t’u dhënë lajme agallarëve dhe bejlerëve, është përdorur duke gjuajtur dhe, në këtë mënyrë, lajmi është shpërndarë; Pikërisht se që është përdorur për qëllimin e dhënies së lajmeve, kësaj arme iu ka dha emri habertare.
E kam pushkën, Muj, habertare
Shtremte t’a mbaj e drejtë të bjen
Kralica qaty shka bani
Kanka hypë n’beden të kullës
E ka çprazë pushkën habertare;
Krali n’ bjeshk e paska ndie
Ma ka shpraze pushken habertare
Tridhet agë shpejt kankan bashkue
Kapakli-ja, tr. kapaklı. Është një armë shumë e vjetër. Shohim se si është përdorur fjala “kapakli” në këngën epike shqipe:
Me‘izet e shtat’ gusht, sahati tre,
Ne Prizren kish ra rrufe
Me të shtimet e kapaklisë.
Ish vra telegrafisti i Turqisë,
E kish vra nji trim lumjan,
Dan Zaskoci i kan’ pas’ thanë
Mehmet Zeki Pakalın në fjalorin e “Frazave dhe termeve të ndryshme të Osmanishtes” thotë: kapakli është njëra prej pushkëve të vjetra dhe e ka marrë këtë emër pse është vendosur në kapak plumbi.
Numri i armëve të nxehta nuk mbyllet vetëm me kapaklin. Në poezinë epike shqiptare, nëse krahasohet me gjuhët e tjera ballkanike, ka me shumicë emra armësh të gjuhës turke, kështu që, nëse dikush do të studiojë në këtë lëmi, mund të shkruaj edhe një libër.
BIBLIOGRAFI
1. Bllaca, Rizah. “Këngë popullore” I, II, 1977, Prishtinë.
2. Çeta, Anton. “Këngë Kreshnike” I, 1974, II 1991, III 1993, Prishtinë.
3. Filja, Hysen. “Këngë Popullore të Shqipërisë së Mesme”, Tiranë.
4. Haxhihasani, Qemal “Epika Historike” I, 1983, Tiranë.
5. Haxhihasani, Qemal; Dule, Miranda. “Epika Historike” II, 1981, III, 1990, Tiranë.
6. “Mbledhës të hershëm të folklorit Shqiptar” I, 1960, III, 1961, III, 1961.
7. Morina, Irfan “Arnavut Atasözlerinde Türkçe Kelimeler”. Turqizmat në fjalë
popullore shqiptare.
[i] Tr. bıçak: mjet për prerje, thikë e bukës, thikë e kasapit, thikë për rroje, thikë për prerje letre etj.
[ii] Zallota: tridhjetë pare, një metal prej argjendi.
3 Tr. kargı: është një armë e vjetër e cila është përdorur me majë prej hekuri.
4 Tr. jatağan: është një emër arme që hyn në llojin e thikës, është i madh dhe i gjatë. E ka marrë këtë emër
sepse është mbajtur në bel.
5 Në turqisht: tr. kasatura – it. caccitare.
6 Tr. kama: si armë me majë të hollë, me dy goja dhe një teh të mprehtë.
7 Tr. kılıç: shpatë. Para se të zbulohen armët e nxehta, ishte mjeti më i rëndësishëm i luftës.
8 Tr. süngü: është e vendosur në pushkë, si thikë e hollë dhe shpuese, si bajonetë.
9 Tr. şiş: është një mjet që bëhet nga hekuri ose druri. Është i mprehtë dhe mund të përdoret si armë.
10 Tr. cirit. Para se të zbulohen armët e nxehta, është njëra prej armëve që është përdorur prej ushtarëve në luftë. Te turqit “me lujt cirit” është një prej lojërave që ka zënë vend të rëndësishëm në adete.
11 Tr. altı – patllar. Një pistoletë që përdoret me gjashtë fishekë ose që kërcet gjashtë herë.
12 Tr. barut 13 Tr. tüfek< per. tufeng. Pushkë, është një armë që përdoret në luftë ose në gjueti.
14 Tr. haber.
Marrë nga revista Univers 2006, nr. 8, faqe 173-180.
Omer Khajhami, poeti që e bëri matematikën të rimonte
Redi SHEHU
OMER KHAJJAMI, POETI QË E BËRI MATEMATIKËN TË RIMONTE
Shumë prej nesh, kur bëhet fjalë për Omer Kajamin, menjëherë biem pre’ e asociimit tradicional të emrit të tij me poezinë dhe mundësisht me Rubairat e famshme, por në fakt ekzistenca e personalitetit të tij në historinë dhe kulturën e Orientit lidhet mbi të gjitha me të qënurit e tij shkencëtar, matematicien e astronom i spikatur. Kështu kontributi i tij në epokat dhe rrymat kulturore i kalon caqet e njohura të poezisë dhe shtrihet në një oqean dijeje e kontributesh të pazëvendësueshme në këto fusha duke u bërë një ndër kolosët e mëdhenj që i qëndroi kohërave.
Ajo që njihet si lëvizja e tij e rëndësishme është shkuarja na qytetin e Isfahanit në fillimet e shekullit të 11-të për të ndërtuar një observator i cili ishte nën patronazhin e sulltanit selxhuk të asaj kohe Malikshah. Është pikërisht me anën e këtij observatori që Kajami realizoi jo vetëm kalendarin të ashtuquajtur “Kalendari Maliki” i cili përdorej për mbledhjen e të ardhurave financiare dhe për punë të tjera administrative, por edhe në hartimin të ndoshta katalogut më të madh e të rëndësishëm astronomik, të cilit fatkeqësisht i gjehen vetëm pjesë të vogla të mbetura të tij1.
Kalendari i Kajamit është konsideruar si kalendar me epërsi të shumta krahasuar me atë Gregorian. Ai duke i kushtuar vëmendje saktësisë arriti që në bazë të matjeve të tija të përcaktonte kalendarin diellor me 365.24219858156 ditë. Duke e krahasuar me kalendarin vjetor të ditëve të sotme i cili është 365.2421190 ditë, shohim që diferenca nga kalendari i hartuar nga Omer Kajami qëndron në disa decimal.2
Kontributet e Kajamit në shkencën e Algjebrës janë domethënëse. Në librin e tij “Makalat fi al-Gjebr ue al-Mukabila” klasifikoi shume ekuacione algjebrike duke identifikuar 13 forma të ndryshme të ekuacioneve kubike. Ai ishte i pari që arriti të gjente teoremën e binomeve. Ai shkroi një traktat të titulluar “Problemet e Aritmetikës” duke zhvilluar konceptin e rrënjës së n-së. Ai pohon se metodat e rrënjës katrore dhe të kubit, vijnë nga India por, ai i shtriu ato duke përfshirë të gjitha rendet matematikore përmes metodash pastërtisht aritmetike. Kështu Kajami mund të konsiderohet si babai i teoremës binom: (a + b)n = an + nan−1b + … + bn e cila u bë baza në zbulimet e rëndësishme të mëvonshme në Islam.3
Pasioni i Kajamit për shkencat ekzakte nuk ndalet këtu. Ai është edhe zgjidhësi i ekuacioneve kubike përmes ekuacionit: x3 + 200x = 20×2 + 2000. Me anë të përdorimit të numrave në ekuacion, ai përcaktoi trajektoret ndërthurëse të dy seksioneve konike ( një rreth dhe një hiperbolë) dhe tregoi se zgjidhja x është e barabartë me gjatësinë e një pjesëze të linjës në diagramë. Në fakt, parardhësit e tij Al-Hauarizmi në shekullin e 9-të si dhe Thabit Ibn Kurra (836-901) kishin arritur të zgjidhnin ekuacionet katrore duke përdorur elementet e Euklidit. Mirëpo, në atë kohë nuk ishin zbuluar akoma numrat negativë, për rrjedhojë kishin ngelur 14 tipe ekuacionesh të pazgjidhura. Në librin e tij “ Traktat i Demonstrimit të Problemeve Algjebrike”, Omar Kajami merret në mënyrë sistematike me të katërmbëdhjetë ekuacionet kubike. Ai arrin të zgjidhë secilin prej tyre duke përdorur seksionet konikë.
Në veprën e tij “Shpjegime të Vështirësive në Postulatet e Euklidit”, Kajami merret me postulatet paralele të përcaktimit të raporteve të drejta. Ai rikonstruktoi teorinë e Euklidit duke mos u përpjekur për të provuar postulatet paralele, ai i zëvendësoi ato me dy pohime ku dy vija që nuk puqen duhet të ndërpriten dhe dy vija që puqen nuk mundet kurrë të ndërpriten në drejtimin e puqjes. Ai beson se kjo qasje e tij është një qasje përmirësuese krahasuar me atë të Ibn al-Hejthemit, sepse metodologjia e përdorur nga ky i fundit mbështetej në konceptin e lëvizjes e cila duhet përjashtuar në rastin e gjeometrisë, sepse Kajami i bashkëngjiste lëvizjen botës materiale dhe e shkëpuste atë nga bota jomateriale e përkuptueshme e gjeometrisë.
Me këtë ai arriti të pasuronte boshllëqet e teoremave të Euklidit. Gjithashtu në studimet e tija për postulatin e pestë, ai u fokusua gjerësisht në konceptin e hapësirës dhe rendit gjeometrik, baza këto të rëndësishme për filozofinë e matematikës. Ndërkohë që Nasirudin al –Tusi e aprovoi teorinë e Kajamit teksa një shekull më vonë zhvilloi më tej teoritë e tij. Po ashtu, Kajami në sajë të punimeve të tija në ty dy fushat si të algjebrës dhe gjeometrisë si dhe ndërthurjes që i bëri të dy lëmenjve, mbahet edhe sot si personi i cili arriti të gjeometrizojë algjebrën.
Një pikë interesante në të cilën ia vlen të ndalesh, është edhe dallimi që Kajami bëri në studimet e tija, bazuar edhe nga trashëgimia e Ibn Sinës, të trupëzimit natyror dhe trupëzimit matematikor. I pari është botë substanciale e cila qëndron në vetvete, ndërsa trupëzimi matematikor i titulluar edhe volum, futet në kategorinë e pasojave të ardhura si aksident dhe të cilat nuk përbëjnë në vetvehte substancë të pavarur. I pari i përket shkencës së natyrës me të cilën ajo rreket të shpjegojë gjërat, ndërsa koncepti i dytë është domethënie e cila lidhet me matematikën. Pikërisht për këtë arsye të ndarjes konceptuale mes këtyre dy disiplinave, Kajami arriti të rrespektonte këtë ndarje gjatë gjithë punimeve të tija. Ai pikërisht për këtë arsye kritikoi teorinë e Ibn Hejthemit i cili e kishte përfshirë lëvizjen në kategorinë gjeometrike. Kajami argumenton se lëvizja është kategori e cila i përket trupëzimit natyror dhe nuk duhej futur në disiplinën e gjeomtrisë e cilia i përket trupëzimit matematikor.
Ky dallim thelbësor i Kajamit u pasua nga El-Tusi më vonë duke hedhur themelet e mekanikës kuantike. Sot për shembull, ka një perceptim për sa i përket elektroneve dhe protoneve si përbërës të trupëzuar, ngjashëm me trupa të tjerë të një shkallë minimale. Por, këto dy kategori i përkasin ty natyrave të ndryshme ekzistenciale. Këtë e përmend edhe Wolfgang Smith në veprën e tij “The Quantum Enigma” i cili i ndan këto dy kategori në konceptuale dhe trupore.4 Ky dallim është bazuar në ndarjen konceptuale të Kajamit në filozofinë e matematikës mbi trupëzimet e ndryshme.
Kajami gjithashtu ishte ai i cili arriti të provonte domethënien gjeometrike të A/C = (A/B) (B/C), e cila përdorej në elementet e Euklidit por, nuk ishte provuar kurrë më parë teorikisht. Kajami arriti të ndërtonte një magnitudë fikse e cila i shërbeu si njësi lidhëse me të gjitha magnitudat e tjera të të njëjtit lloj. Me këtë, Kajami arrit të bashkonte në një të vetme si numrat ashtu edhe magnitudat gjeometrike brenda të njëjtit sistem. Për Kajamin magnitudat irracionale janë numra në vetvete të cilat përcaktojnë termin “numër real” të cilin neve e përdorim të gatshëm sot. Ky koncept i futur nga ai shënoi edhe ndryshimin e madh mes matematikës së lashtë greke dhe asaj të kohëve të sotme.
Gjenialiteti i Kajamit shtrihet përtej këtyre fushave. Ai është edhe hartuesi i metodologjisë së përcaktimit të gravitetit specifik. Trashëgimia e Kajamit në këto fusha arrin në katër libra mbi matematikën, një libër mbi algjebrën, një tjetër mbi gjeometrinë, si dhe tre libra në fushën e fizikës duke shtuar edhe tre librat në fushën e metafizikës.
Në Perëndim bota akademike, zbuloi veprat në shkencat ekzakte të Kajamit që në vitin 1880-të që u pasuan pastaj me botimin dhe hulumtimin e tyre nga qarqet më të rëndësishme akademike të kohës. Ata e krahasuan Omer Kajamin si dhe pikëpamjen dhe punimet e tija, me matematicientët më të mëdhenj që ata njihnin si Johannes Kepler, Gottfries Wilhelm Leibniz dhe Isak Njuton. Kjo trashëgimi më pas u përmblodh në artikulimin akademik të Perëndimit që në këtë fushë njihet si “Omeriada”.
Karakteristikë e Kajamit në qasjen e tij ndaj shkencave ekzakte, është përpjekja për t’i dhënë shpirt atyre. Ndoshta mund të përbëjë një rast të rradhë që një poet e filozof i një dimensioni të tillë, të arrijë të ruajë staturën e tij edhe në lëmenj të komplikuar siç janë matematika, algjebra, gjeometria dhe fizika. Në përgjithësi letërsia dhe matematika janë konsideruar dhe kanë qëndruar në një distancë të konsiderueshme nga njëra-tjetra për vetë natyrën e tyre tejet të kundërt. Prania e Kajamit në të dy natyrat pa humbur nga asnjëra prej tyre, duke i zhvilluar e ngritur në një nivel akoma më të lartë, përbën edhe një model të asaj që mund të quhet poetizimi i shkencave ekzakte, dhënies shpirt përmes formulimeve filozofike të matematikës e gjeometrisë.
————————–
1-Moore Patrick, “The Data Book of Astronomy”, Institute of Physics Publishing, Philadelphia 2000 Star Catalogue fq 327.
2- Richards E.G. “Mapping Time: The Calendar and its History” Oxford University Press, 1998 fq. 23
3-Youschkevitch, Adolphe & Boris Rosenfeld: “Al-Khayyami” In Dictionary of Science Biography. Bot. Charles Gillispie, New York 1973 vol 7. Fq.323-33
4-Smith Wofgang, “The Quantum Enigma, Peru (Ill.), Sherwood Snyder, viti 2000
Marrë nga gazeta Start: http://www.gazetastart.com/analist.php?kategoria=Analistet&analist=Redi_SHEHU&nr=32841
Historia e një familjeje mësuesish e patriotësh
Anila DUSHI
Familjet e mëdha: Familja Boriçi
HISTORIA E NJË FAMILJEJE MËSUESISH E PATRIOTËSH
Mësimdhënës të shkëlqyer, patriotë e atdhetarë, rilindës që luftuan me pushkë e penë për çështjen kombëtare, por dhe ekonomistëe administratrorë të aftë. Në 12 breza familja Boriçi, i ka dhënë Shkodrës një sërë figurash të nderuara, me një aktivitet që i ka kaluar caqet e qytetit dhe i përket gjithë vendit. Brezat e kësaj familjeje shquhen për veprimtarinë e tyre atdhetare e patriotike, për nivelin e lartë të arsimimit, për kontributin në përhapjen e gjuhës shqipe, për reformat në fushën e ekonomisë para Luftës së Dytë Botërore, për bibliotekat e pasura dhe trashëgiminë kulturore e arsimore të tyre. Historiae saj fillon në fshatin Boriç të Tivarit dhe sipas të dhënave të familjarëve, të parët e tyre janë vendosur në Shkodër në shekullin e 17-të, rreth vitit 1650.
Fillimisht janë vendosur në lagjen Sudbeq, dhe më pas në lagjen Perash të qytetit, ku vazhdojnë akoma të jetojnë mjaft prej pasardhësve të tyre. Familja ka pasur shtrirje gjeografike dhe degë të sajnë mjaft rrethe të tjera. Pesë brezat e parë të familjes janë hoxhallarë të arsimuar dhe të afërmit i mbajnë mend edhe sot, Hysenin, Rexhepin, Salihin, Mustafanë dhe Daut Boriçin. Më pas këtij misioni iu kushtuan dhe Shefqeti e Rizaja deri në vitin 1967 ku u hoq feja. Bijtë e kësaj familjeje u punësuan më së shumti në administratën publike. Mustafai i brezit të pestë, sekretar në Stamboll, Dauti inspektor arsimi në Stamboll, e Drejtor Arsimi në Shkodër, Ahmeti në administratën turke si doganier e më pas në atë shqiptare si drejtor i doganës, Ademi e Mustafaja në gjykatë, Jonuzi në dogana, Sulejmani në gjendjen civile, Hajriudhe Ihsani oficer, ku i dyti kishte përfunduar akademinë ushtarake.
Arsimimin e tyre para Luftës së Dytë Botërore e kryen në shkolla jashtë Shqipërisë, kështu Ihsani në Akademinë Ushtarake për ekonomi ushtrie, Zijaja në shkencat ekzakte, Adem Boriçi në vitin 1920 është anëtar i Këshillit Bashkiak, përbërja e të cilit kishte raport të barabartë fetar.
Gjatë luftës së dytë botërore aktivizohen në luftën çlirimtare, kundër pushtuesve, Et’hemi, Xhemali, Abazi, Nexhat Boriçi dhe mjaft të tjerë. Ndërkohë pas luftës ndër figurat mëtë njohura të kësaj familjeje janë dhe Hamid Boriçi, gazetar dhe pedagog, autor librash për fakultetin e gazetarisë dhe një nga krijuesit e tij, Bahri Boriçi, kryetar i bashkisë Shkodër në vitet 1996-2000 dhe Vahid Boriçi, këshilltar në Presidencë.
E veçantë e kësaj familjeje shkodrane janë dhe bibliotekat e pasura, që ruajnë trashgimtarët e saj, ku përveç literaturës së pasur gjen dhe dokumente me rëndësi të të parëve të kësaj familjeje, dekrete emërimesh, ditare e kronika të viteve të shekullit të 19e më pas. Në bibliotekën Myhsin Boriçit, gjenden kopje të abetares së shkruar nga Daut Boriçi, dekretet e emërimeve të pjesëtarëve të kësaj familjeje në poste të larta të administratës.
Persekutimi: Boriçët që u detyruan të arratiseshin nga komunizmi
Pjesëtarë të kësaj familjeje intelektuale e të arsimuar nuk i shpëtuan persekutimit komunist . Kështu janë burgosur e internuar 3 vëllezërit Hajri, Fevzi dhe Nexhat Boriçi, ku ky i fundit i arratis në mal në vitet 1944- 1946, u dënua me burgim dhe pas përfundimit të burgut u arratis jashtë vendit. Punoi si mësues në Kosovë ku kishte luftuar në vitin 1943 kundër pushtuesve si vullnetar në batalionin “Besnik Çato”. Internime e burgime, përjashtime nga shkollat e mesme e mosdhënie të drejte për të shkuar në shkollë të lartë pësuan dhe Ruzhdi Boriçi e Ihsan Boriçi.
Familja që ruajti në ditar jetën e Shkodrës
Mustafa Boriçi ishte sekretar në Pashallëkun e Shkodrës deri në rënien e tij. Më pas ai u mor me tregti. Ai ka lënë disa ditare e kronika ë shkruara ku jepen të dhëna për zhvillime ekonomike e shoqërore të kohës nëShkodër. Ka lënë një regjistër kontabiliteti për lëvizjen e mallrave. Këto ditare nga viti 1834 janë edhe regjistra marrëdhëniesh tregtare e bujqësore ku Mustafa Boriçi ka shënuar llogaritë që ka pasur me tregtarë vendas e të huaj, me fshatarët dhe shumë të tjerë. Po kështu në to janë përfshirë çmimet e produkteve të ndryshme, me datë e vit, përqindjet e taksave doganore tokësore e detare, janë shkruar emrat e tregtarëve shkodranë që zhvillonin aktivitet brenda e jashtë vendit ku përmenden dhe destinacioni dhe lloji i mallrave që importoheshin dhe eksportoheshin prej tyre si në Rumeli, Serbi e Bullgari, ku merrnin e çonin mallra si mëndafsh, lesh, lëkurë, dru apo fruta të thata. Këto ditare u trashëguan nga familja dhe u vazhduan nga njëri prej djemve të Mustafa Boriçit, Salo Boriçi. Ndërsa në kronikat e shënuara nga Mustafa Boriçi, përmenden me datë, ditë e orë ngjarje si rrënimi i minares nga gjuajtja e topave më 1831, emrat e shkodranëve, tiranasve e matjanëve që luftuan e dhanëjetën duke luftuar kundër malazezve e mjaft ngjarje të tjera nga qyteti i Shkodrës. I biri i tij, e vazhdoi këtëtrashëgimi të pasur, duke lënë ditare mjaft të rëndësishme për historinë e qytetit. Daut Boriçi ka lënë ditare të pasur ku jep të dhëna për zhvillime të rëndësishme të jetës ekonomike e shoqërore të vendit, zhvillimin e arsimit, për mbledhjet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e mjaft të tjera si këto. Në këto ditare, në mënyrë kronologjike dhe me saktësi, me datë e ditë, madje ndonjëherë dhe me orë, jepen të dhëna të hollësishme për zhvillime historike si pushtimi i Shkodrës nga Turqit apo rrethimi i kalasë së Tivarit. Po kështu në ditaret e Daut Boqiçit gjenden të shënuara dhe llogari marrëdhëniesh të drejtorisë së arsimit me arkën e shtetit apo Bankën Bujqësore, duke treguar dhe kreditë e tërhequra për plotësimin e rogave të mësuesve të varur nga zyra e tij. Madje në to përfshihen dhe shpenzime për riparimet e bëra të institucioneve arsimore në varësi të zyrës së arsimit që drejtohej nga Daut Boriçi. Gjithashtu ai ka shënuar dhe vërtetimin e daljes së tij në pension në vitin 1892. Një nga ditaret e tij është gjendur nga pasardhërsit vetëm dy vjet më parë, dhe sipas Myhsin Boriçit, stërnip i Daut Boriçit ai ka tërhequr vëmendejn e akademikëve e studiuesve shqiptarë, por duke qenë i shkruar në turqishten e vjetër nuk ka mundur të përkthehet.
Mësuesi, që krijoi abetaren shqipe për Shkodrën
Një ndër përpjekjet për të pasur një abetare me germa shqipe, është edhe ajo e Daut Boriçit, njërit prej mësuesve më të njohur të Shokdrës, njëkohësisht pjesëmarrës aktiv në Lëvizjen e Prizrenit dhe luftën e shqiptarëve për pavarësi. Daut Boriçi është padyshim një nga figurat më të nderuara të historisë sonë kombëtare. Një patriot i spikatur, diplomat e politikan i aftë, e një rilindas me vlerë që dha ndihmesë konkrete në përhapjen e gjuhës shqipe në kohën kur vendi ishte nën sundimin turk, një mësimdhënës dhe edukator i përkushtuar. Ai është ndër ato figura të ndritura që luftuan me pushkë e pendë për krijimin e një Shqipërie të pavarur. Si hoxhë përparimtar e mësues i popullit ai është nismëtar i përhapjes së shkrimit shqip, si dhe një patriot i madh që drejtoi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit në Shkodër.
Daut Boriçi lindi në Shkodër në vitin 1825 dhe shkollën fillore e kreu pranë familjes. Kjo vërtetohet nga ditaret e vetë Daut Boriçit, por dhe të babait të tij Mustafa Boriçi, i cili ka qenë sekretar i Pashallëkut të Shkodrës. Në vitin 1848, Daut Boriçi është imam në xhaminë e Draçinit, ku pasi merr mësime fetare ai vazhdon studimet e larta në Stamboll , studime që i përfundon me rezultate shumë të mira. Për këtë ai emërohet mësues në Stamboll e më vonë inspektor arsimi atje. Kthehet në Shqipëri pas kërkesës së babait së tij për t’i shërbyer atdheut të vet. Këtu punon si punon si mësimdhënës në mejtepin Ruzhdije, më i njohuri në qytetin e Shkodrës në atë periudhë dhe më pas kryemësues apo drejtor i mejtepit. Kjo shkollë konsiderohej si i pari institut modern i kohës në Shqipëri dhe frekuentohej nga shumë djem shkodranë pavarësisht nga besimi fetar. Deri me 1867, Daut Boriçi drejton këtë shkollë, ndërsa në vitin 1870 emërohet inspektor arsimi në Shkodër dhe ngarkohet me detyrën e përgjegjësit të përhapjes së shkollave në vilajetin e Shkodrës. Misionin e tij si mësimdhënës e vazhdoi deri në vitin 1874.
Ai është autor i botimit të së parës abetareturqisht- shqip në themel të një alfabeti me shkronja arabe. Duke qenë se ndalohej botimi i broshurave në gjuhën shqipe, ai e botoi pa emër. Kjo vepër përmbante 226 fjalë, emra, mbiemra, folje e fjalë të tjera dhe 25 fjali. Përveç kësaj vepre Daut Boriçi ka lëne dhe vepra të tjera në gjuhën shqipe si gramatika egjuhës shqipe, vepër kjo e papërfunduar prej tij, fjalori turqisht – shqip, dhe dy përpjekje për abetare ndryshme nga ajo e para . Më 11 korrik 1878, në Shkodër krijohet dega e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit e cila drejtohet per tre vjet nga DautBoriçi. Me atdhedashuri, vendosmëri e dinamizëm, ai udhëhoqi komitetin ndërkrahinor të Lidhjes së Prizrenit për Shkodrën. Ai ka jetuar në kujtesën e popullit si figura e një patrioti shkodran që vuri në dispozicion të çështjes kombëtare intelektin, fuqinë fizike dhe jetën.Shtëpia e tij, sot medreseja e vajzave në Shkodër, u kthye në një qendër të rëndësishme të lëvizjes kombëtare ku në dhomën e tij të pritjes vinin personalitete të rëndësishme si Abdyl Frashëri. Daut Boriçi i dërgoi djemtë e tij në trashetë e luftrave për mbrojtjen e kufijve shqiptarë nga copëtimi, dhe ato luftojnë me armë në dorë për mbrojtjen e trojeve në Hot, Grudë, Plavë e Guci.
Pas rënies së Ulqinit, së bashku me patriotë të tjerë Daut Boriçi internohet ne Turqi ku lirohet pas 7 vitesh. Vdes në vitin 1896.
Shtëpia nga muze në medrese
Shtëpia e Daut Boriçit ka qenë shtëpi muze e kategorisë së parëderi pas viteve 90-të. Më pas ajo u dëmtua së tepërmi deri sa u muar nga një shoqatë islame që ndërtoi aty medresenë vajzave në Shkodër, funksion që vazhdon ta kryejë. Daut Boriçi është dekoruar me “Urdhrin e Lirisë” të klasit të tretë për përpjekjet e tij dhe punën e palodhur në përhapjen e arsimit në gjuhën amtare. Emrin e tij e mban një prej rrugëve kryesore në Shkodër.
Toleranca: Hoxha, që vuri gurin e themelit të Kishës së Madhe
Në muajt mars e prill 1880, Shkodra ishte një fushë e ngjarjeve të rëndësishme. Në një tubim të madh tek Pazari i Vjetër, ku u mblodhën krerët e Shkodrës e të Malsisë, u lidh besa që shqiptarët pa dallim feje e besimi, të luftonin me qëllim që të mos lejohej copëtimi i vendit. Nga kjo asamble popullore doli një komision i kryesuar nga DautBoriçi, i cili nuk u kursye të japë ndihmesën e tij në këto momente. Gjatë kohës që Daut Boriçi drejtoi degën e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit në Shkodër, ai mori vendime të rëndësishme siç ishte nënshkrimi i memorandumitdrejtuar konsujve të fuqive të mëdha në Shkodër , më 18 maj 1880. Por Daut Boriçi shfaqi dhe aftëi në lëmin diplomaik duke gëzuar respektin e përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha në Shkodër, bashkëpunoi në mënyre mjaft efikase më përfaqësues tëbesimeve tjera fetare në Shkodër, dhe kryesisht të familjeve katolike. Bashëekzistenca fetare shembullore duket dhe në faktin se Daut Boriçi merr pjesë dhe mban fjalim në ceremoninë e vendosjes së gurit të themelit për ndërtimin e Kishës së Madhe, ndër më të mëdhatë në Ballkan.
Ahmet Boriçi: Nismëtari i ngritjes së doganave shqiptare
Ahmet Boriçi, është një tjetër figurë e rëndësishme e kësaj familjeje, me kontribut e vlera të mëdha në shërbim të vendit, kryesisht në fushën e financave dhe të ekonomisë. Ai ishte djali i madh i Daut Boriçit, i lindur në vitin 1866, dhe pasi kreu shkollimin fillor e të mesëm në Shkodër i mbaroi studimet e larta në Stamboll për administratë publike Pas mbarimit të shkollës, në vitin 1883 punon si nëpunës, sekretar në administratën e Stambollit, nëpunës dogane e më pas drejtor i doganave. Kthehet në Shqipëri dhe në vitin 1920 emërohet drejtor i përgjithshëm i shërbimit doganor shqiptar. Në këtë periudhë shquhet për vendosjen e rregullave doganore të panjohura më parë dhe për hartimin e projekteve për ligjet doganore. Ka miqësi të madhe me Ndoc Çobën, nën shembullin e traditës familjare të bashkëjetesës fetare të familjes së tij. Më parë, në vitin 1918, me dekret nr 2967 lëshuar nga mbretëria e Austrisë dhe Hungarisë, Ahmet Boriçi dekorohet me urdhërin “Kalorës i urdhërit të Franc Jozefit”. Me dekret te Mbretit Zog, të datës 14.06.1925, dekret që bashkë me të tjerë ruhen si një pasuri e vyer e familjes Boriçi, Ahmet Boriçi emërohet drejtor i doganave në Shkodër. Nga bashkia Shkodrës, Ahmet Boriçi caktohet delegat i këtij qyteti në festimet për shpalljen e pavarësisë në Tiranë, ku paraqet urimet përkatëse bashkë me delegatë të tjerë si Gjon Çoba, Man Tepelija, Faslli Ademi dhe Tefë Gerën. Ahmet Boriçi ka merita të mëdha pasi është nismëtar i mobilizimit të kapitalit të lirë për zhvillimin e shoqëriveme kapital të përbashkët. Në vitet 1926-1930 në Shqipëri u zhvilluan shoqëritëe para me kapital të përbashkët. Me nismën e tij u krijua një hoqëri me kapital të përbashkët për prodhimin e çimentos, me qëllim pakësimin e importit, të cilin e evidentonte përmes detyrës së kryedoganjerit. Ftesën e tij e përkrahën fillimisht disa biznesmenë që ishin aksionerët e parë të kësaj shoqërie, që më pas u shtri në të gjithë vendin. Ahmet Boriçi është dy herë radhazi drejtues i këshillit mbikëqyrës të kësaj shoqërie dhe udhëhoqi korrespondencën me firmat e prodhimittë makinave industriale, organizoi vendosjen e një administrate të kualifikuar.
Gjakova, qyteti që lindi nga dy lëkurë bualli
Violeta MURATI, Gjakovë
GJAKOVA, QYTETI QË LINDI NGA DY LËKURË BUALLI
Në kasabanë e Gjakovës, në Xhaminë e Hadumit, ku të huajt shijojnë turizmin e fesë 600-vjeçare; Çarshia e Vjetër 1 km, me 700 dyqane ka humbur shkëlqimin e zejes, mbijeton vetëm qeleshepunuesi.
Një katolik, Jak Vulaj, i bindur edhe prej një prifti tjetër, i shiti tokën Aga Hadumit për dy lëkurë bualli për të ndërtuar një xhami. U ndërtuan dy xhami monumentale dhe dy hane, që ruhen edhe sot pas 600 vjetësh në Gjakovë. Kështu janë mbajtur në kujtesë të gjatë nami i këtyre dy burrave, të pandarë – e para gjë që thotë çdo njeri aty. Madje, thuhet se emri i qytetit u vu për nder të katolikut, duke u quajtur fillimisht Jakovë. Ndërsa në muret e oborrit të xhamisë, pak e nga pak nisi të dilte nga embrioni e të zhvillohej deri në qytetin e sotëm, prej lagjes më të vjetër, mëhallës së Hadumit, vendthemelimi i qytetit.
Xhamia e Hadumit bashkë me bibliotekën e saj të famshme, unikale, na tregojnë se u dogj gjatë natës së parë të sulmeve ajrore të NATO-s nga forcat paramilitare serbe, duke zhdukur kështu dokumentet e rralla që datonin që nga koha e themelimit. Sot nuk ka gjurmë djegieje, nga biblioteka kanë mbetur si dëshmi ca gurë të mëdhenj grumbull, asgjë tjetër. Në rreth 1 km Çarshia e Gjakovës është djegur dy herë prej serbëve, e ndërtuar dhe rindërtuar ka mbetur me të fundit zeje, atë të qeleshepunuesit. Seiti ka mbijetuar dhe na tregon se si ka ruajtur në breza plisin, i fundit. Në Çarshi sot nuk flitet më për zejtari; dogajat, a dyqanet, si i thonë ndryshe, janë mbushur me mallra turke dhe kineze e vështirë se ka shpresa, siç na thotë Seiti: “Të ringjallet shpirti i Gjakovës”.
Është e diel dhe dyqanet pa përjashtim janë mbyllur; respektohet, nuk mbahet mend qyshkur, pushimi i shenjtë!
***
Për të hyrë në Gjakovë, ka dy rrugë; që të dyja mbresëlënëse që heqin edhe nocionin psikologjik të kufijve: udhëtimi mund të jetë nga tuneli, pasi ke përshkruar një nga veprat më të fundit të qeverisë shqiptare, që tanimë ka emrin “Rruga e Kombit”, hyn në Kukës, Prizren dhe për më pak se një orë je në Gjakovë.
Ndërsa udhëtimi tjetër është nga Komani me traget, mespërmes Tropojës dhe për gjysmë ore mbërrin. Në doganë është një ndalesë “e vogël”; ndërsa në autobus ngjiti Zekë Çeku, kryetari i Shoqatës së Operatorëve Turistë për Kosovën, duke na u drejtuar se ishte “nikoqiri për pjesën e Kosovës”, pa kërkuar ndjesë, pa përshëndetur me tone arrogante hyn polici i doganës për Kosovën. Me rreptësi kërkon pasaportat, duke thënë se u ndalohet mediave televizive të filmojnë apo kush ka aparat të fotografojë në doganë! “Nëse nuk zbatoni urdhrin, edhe ju arrestojmë!”, – ishin fjalët e policit të doganës, prej të cilit në fakt prisnim diçka më miqësore!
Zeka, që iu ndal fjala në fyt, nuk guxoi të fliste më, vetëm se na udhëhoqi pas kontrollit në doganë drejt e në Çarshi të Madhe. Aty harruam këtë “inat” të doganierëve të Kosovës me ne shqiptarët e Shqipërisë.
Mikpritja e parë në Gjakovë bëhet në Çarshinë e Madhe, të famshme të Jaupajve. Është një kompleks godinash prej druri, gdhendur në karakteristikën e qytetit. Lokal dhe hotel – në Çarshinë e Jaupajve ushqimi është gjëja e parë që të prezantojnë. Në restorant janë shtruar në një tavolinë të madhe lloj-lloj gatimesh, ku sjellshëm nguten të thonë: E kemi në traditë pasurinë e ushqimit. Tavolina është plot, për çdo enë kanë ngulur nga një kunj të gjatë dhe ngecur në majë një fletë të bardhë me emrin e llojit të ushqimit. Kanë shtuar pak nga tradita orientale pikantet, ato me spec djegës, por në fakt nuk ndryshon gjë nga tradita e Shqipërisë, si fjala vjen, Tropoja, Peshkopia, Korça apo Kruja – të njohura për nikoqirllëkun.
Edhe në Gjakovë vëmendja e të gjithëve është te pritja e turistëve. Qytetin mund ta mësosh dhe në Çarshinë e Jaupajve nga fletëpalosjet e pafund që të lënë në dorë. Por, pasi ha drekë, mund të shëtitësh. Nëse je turist kureshtar, menjëherë do të hidhesh tek çarshia, rrugicat degë-degë që fshehin historinë më të vjetër të qytetit.
Elenora Çeku vjen me një frymë dhe me emocione na drejtohet se është hera e parë që po bën ciceronen për një grup shqiptarësh. Hera e parë edhe para kamerave. Ndjeshmërinë e ndal shpejt dhe thotë se Gjakova është një nga qytetet e saj, personalisht, më të preferuarit. Tregon sa i vjetër është qyteti i saj dhe me bindje thotë se prej kohëve të hershme kanë zbuluar fakte se ky qytet mund të jetë edhe antik, i njohur ndryshe me emrin Gabuleo dhe më vonë mori emrin që ka sot.
Më herët qyteti ka qenë si fshat dhe më vonë u bë kasaba, mirëpo deri në vitin 1582, rëndësi të madhe në zhvillimin e Gjakovës kishte Xhamia e Hadumit, që u ndërtua në vitin 1594-1595. Prej kësaj kohe vendalinjtë njohin si histori kur nisi Gjakova të lulëzonte dhe mori pamjen e qytetit: “Nga rrethinat e xhamisë, prej mureve të saj nisi të zhvillohej dhe të bëhej migrimi i banorëve nga fshatrat”, – tregon Zeka, mikpritësi ynë në Kosovë.
Bashkë me xhaminë vendet më të preferuara për turistët janë edhe teqeja e bektashinjve apo muzeu i çarshisë. Vendasit e kuptojnë se feja ku ato besojnë po bëhet një kuriozitet turistik për të huajt ndaj na thonë se “sidomos të huajt preferojnë të vizitojnë objektet e kulteve”.
Rruga e çarshisë pothuaj ecën me historitë e gjakovarëve. Gjithmonë ka një luftë aty mes katundarëve dhe me fshatarët e ardhur. Mbetje mentale nga zanafilla kur u bë migrimi i fshatrave dhe vendi u popullua, por më shumë sot gjakovarët e Çarshisë e lidhin me serbët, të cilët tregojnë se donin të bënin presion mes qytetit dhe fshatit. “Kështu që gjakovarët e sotëm nuk i duan fshatarët, duke i etiketuar të pakulturuar”, – na thotë Safet Mula. Ky që ruan i fundit dhe i vetmi traditën e zejes së qeleshes na shoqëron gjithë Çarshisë dhe në ndjenjë justifikimi për varfërinë që ka sot ky vend, por dhe traumën e një historie tragjike thotë: “Çarshia është kall dy herë, e para në vitin 1918. Serbët e rrafshuan dhe prap në ‘99-n. E kena rindërtu, e njëjta identik”.
Në fakt, nuk ka gjurmë djegieje në Çarshi, vetëm ndonjë qoshe drurësh tradhton. Fjala identik nuk përdoret vetëm si nënkuptim arkitekture, stili, por dhe në vjetërsinë e drurit – ndërtesat ngjajnë realisht të vjetra dhe na tregojnë se druri është vendosur si i përdorur, që të mos duket i ri, se nuk ka kuptim! Kjo është identik, me stilin e të vjetrën e drurëve të Çarshisë.
“Gjakova meriton lëvdatë, e ka ba rindërtimin dhe rikonstruktimin e gjithë dyqaneve, duke ruajtur natyrën e vjetër si dru i përdorur; dritare, vitrinë me dru ku ka qenë ekspozuar malli. Pas luftës është imituar druri. Dyqanet janë plaçkit fillimisht dhe i është vënë zjarri”, – thotë Zeka.
Vetëm se nuk ka më identik pazarin, zejen. “Ka mallra kineze, turke, kjo është një e keqe”, e pranojnë. “Vetëm unë bëj plisa në Çarshi”, – ndërhyn Safeti, që na tregon se është kushëri i Avni Mulës dhe se kishte ndjekur në Tiranë koncertin e Inva Mulës.
Nuk na thonë konkretisht nëse ka ndonjë projekt për t’i ringjallur zejet, por duket se ka shpresë. Megjithatë, Safeti kujton se vitet ‘700 këtu kanë qenë të gjitha zejet e zhvilluara. Rreth 60 zeje si qeleshepunues, jorganxhinj, kutixhinj, kazanxhinj, të gjitha llojet, që tani i kanë lënë se nuk kanë leverdi.
“Unë si fëmijë e mbaj mend se këtu kanë qenë gjitha zejet, u nijshin çekiçat tuj punu, mandej njihen me emna se kush punonte qilimat”, – kujton Safeti. Ja dhe rrugët që kujtojnë se janë quajtur sipas zanatit; Rruga e Kazanxhinjëve apo Zhgunaxhinjve.
Ka pasë dhe punues të tupanëve. Por tani zhguna nuk prodhohen më. Sot shumë pak bëhen zeje. Të gjithë kur tregojnë, kthejnë kokën nga Seiti: Vetëm punuesi i plisit ka mbetur! Çarshia është një kilometër. Te djegia nga serbët përfundojnë të gjitha rrëfimet me histori. Dy burra mbajnë mend se kur kanë dalë nga dita e parë e luftës krejt Çarshia prej 1 km ka qenë e djegur. “Këto janë kallur brenda dy-tri netëve”. Kur ndizet një dyqan, marrin flakë 20-30 menjëherë. Por entuziazmi sikur rritet, kur Seiti na thotë se në Gjakovë kurrë nuk ka pasur serbë dhe turq; se aty ka qenë medreseja e madhe dhe e vogël dhe gjithmonë ka pasur dy besime.
Përballë na del një dyqan me çitjane grash – a s’është orientalizëm kjo veshje, e ardhur nga Turqia, si ndikim pyesim!? Jo, – na e pret Seiti, – kjo është tamam veshje gjakovare, e vjetra. Biseda këtu ndërron menjëherë, se duhet të na mbushin mendjen që janë larg turqve: “Projekti për arkitekturën e Çarshisë është marrë nga Sarajeva, është bërë para se me ardh turqit”.
Seiti është i pakënaqur nga qeverisja e sotme, por shumë shpejt kuptojmë se është një kundërshtar i partisë që ka pushtetin. Ndaj, e ka edhe më të lehtë të mendojë me rebelizëm mbi Çarshinë, se kishte menduar “qysh me e ringjall sepse shpirti i Gjakovës kjo është. Mirëpo dyqanet janë krejt mbyll. Atëhere komuna duhet me stimulu, me dhënë qera, se nuk po na shiten plisat!”
Në Gjakovë, në Çarshi gjenden 700 dyqane. Ndalemi në një nga dyqanet e zejtarisë që quhej saraç ose lëkurëpërpunues për kuajt. Zeka tregon se ndër zejtarët e rrallë që ka mbijetuar në këtë situatë të tregut, është Seiti, pjesa tjetër ka mall të importuar. Është edhe dyqani i argjendarisë, që përmendet si zeje e njohur në Gjakovë, por ka ende edhe disa dyqane që merren me drugdhendje. Qeshim e një tabelë përballë saraçiut, ku shkruan “Aripunues”, në fakt aty prodhohen varëse e bizhu prej floriri, e filigramë – kjo e fundit mbahet si traditë.
Punimi i zejtarisë së arit ka qenë shumë i hershëm këtu, që lidhet me minierën e Novobërdës afër Prishtinës, si dhe me minierën e Trepçës. “Ju e dini se është nxjerrë sasi e madhe e argjendit, prandaj në fillim është punuar edhe ari e argjendi”, – thotë Zeka, duke ulur pak zërin, si për të treguar një sekret “lakmie” për Kosovën.
Halli më i madh i tyre tani është tjetër gjë; ruajtja dhe konservimi i zejeve! Ndonëse dikush hidhet e na thotë se ky mbetet një problem kryesor gjithandej Ballkanit, “dhe te ju në Shqipëri, edhe në Maqedoni”.
Gjakovarët e sotëm tregojnë histori shkëlqimi me zeje, duke e dëshmuar edhe si vlerë punëtorie prej tyre, ndaj tregojnë se në ish-Jugosllavi shqiptarët kanë qenë të parët që zhvilluan biznesin privat. Në kohën kur i tërë biznesi ishte në duart e shtetit shqiptar, në gjithë ish-Jugosllavinë, hapën të parët argjendarinë. “Janë bërë filigramët e parë, furrtarët, ëmbëltorët, byrektorët ishin shqiptarë nga Kosova, Tetova e Gostivari”, – tregon Zeka, duke kryer vërtet mirë detyrën e tij prej nikoqiri në Gjakovë. Por në historinë e Çarshisë janë dhe Terzinjtë. Ura më e famshme në Gjakovë, emrin e këtyre zanatlinjve ka. Është 120 metra e gjatë, me tetë harqe; e vendosur mbi lumin Erenik ajo lidhte Pejën e Prizrenin. Është ndërtuar 60 vite para se të krijohej Gjakova si qytet. Tregojnë se kanë qenë ndër më të fuqishmit, të organizuar, sa kanë pasur kasat e veta. Kanë ndërtuar ura, vepra arti, vepra publike. Një tjetër urë e ndërtuar prej tyre është e Tabakëve dhe Ura e Shenjtë, kur shkohet nga Gjakova në Rahovec. Ndërtimi i urave ka pasur domethënie për vendin, pasi njerëzia nuk ka mundur të hyjë në qytetin e Gjakovës. “Ndaj kanë ndërtu urën për të ardh për të ble mall”, – na tregon shoqëruesi ynë, ndërsa në Çarshi, Terzinjtë i përmendin si zanatlinj në zejen e lëkurës dhe në tregtinë e shkëmbimit të mallrave.
Largohemi nga Çarshia me fjalën e fundit se është një projekt për ta rivitalizuar Çarshinë, megjithëse buxheti është i pakët, ka pak shpresa dhe sytë mbeten si gjithnjë te donatorët e huaj. Por shumë pak punohet në këtë drejtim – thuhet përfundimisht, i njëjti problem në Prizren, Gjakovë dhe Pejë. “Më tepër me mundësi personale mbajnë gjallë këto zeje”…
***
Në një ditë tetori, bluja që përhap dielli, është mahnitëse. Pasi kalon një pjesë të mirë të Çarshisë së Vjetër, vetëm një kthim i shkurtër të ndriçon në madhështi Xhaminë e Hadumit. Fasada të merr mendtë nga ornamenti oriental, stil zbukurimi plot lule pikturuar. Ka shumë finesë pikturimi, sidomos në ngjyrë. Është punë arti sesa feje. Tamam si në një kopsht mistik. Këtë lloj zbukurimi kaq çlirues, plot dritë nuk e kanë xhamitë që ndërtohen sot. Zeka ndal në çast në këmbë dhe thotë: Ja mbrapa xhamisë janë varret. Janë varre të vjetra, po ashtu edhe në pjesën përballë oborrit.
Kubeja e madhe, pikturuar plot lule me ngjyra të forta, shtruar me qilim është funksionale; atë orë pasditeje nuk gjetëm njeri, po hyrja ishte e lirë, sepse është nga qendrat më të vizituara në Gjakovë. Këpucët i hoqëm te dera, si e do feja.
Pas nesh Zeka hyn dhe bën bismilah – na tregojnë se rrëzë murit ka qenë biblioteka e shekullit të 16-të; dhe sot ka një grumbull gurësh; libra fetarë; dorëshkrime kulturore.
Këtu është dhe varri i vëllait të Çabejt. Tregojnë se gjuhëtari ka ardhur dikur për ta kërkuar varrin e të vëllait. Pse ka përfunduar në Gjakovë i vëllai, mësues në zanat, e lidhin me Luftën e Dytë Botërore, kur Italia fashiste pati dërguar mësues nga Shqipëria në Kosovë. Si duket, kjo traditë është ruajtur, sepse para ca kohësh edhe një lajm fliste për një bashkëpunim me shkollën e Gjirokastrës nga ky qytet.
Në xhami rrëfehet edhe historia se si qanë nga gëzimi pleqtë e Gjakovës, kur mësuan lajmin se Kosova dhe Shqipëria në atë kohë u bashkuan; “por interesat e Serbisë i ndanë”. Zekë Çeku, shoqëruesi ynë, na tërheq vëmendjen tek minarja e xhamisë; e ndërtuar me gurë të mëdhenj, siç është tipike për kullat shqiptare. “Janë karakteristike gurët, qysh në atë kohë është bërë një kombinim i formës klasike të ndërtimit të xhamive me elementin e arkitekturës autoktone me kullat e gurit”.
Xhamia është ruajtur identike, qysh kur është ndërtuar para 600 vjetësh. Tregojnë se ka pasur disa dëmtime, por është restauruar. Përballë saj, dykatëshe është Bashkësia Islame e Gjakovës. Kjo na thonë se është një shtëpi e trashëgimisë dhe ndërtimtarisë urbane të lindjes ose Turqisë. Në të gjithë Kosovën shikohet kjo arkitekturë.
Rreth Xhamisë së Hadumit lindin të gjitha pyetjet edhe nëse vërtet në Gjakovë ka një tendencë të rritjes së fesë islame apo të një lëvizjeje të islamizimit!?
Zeka nuk heziton ta shuajë edhe këtë kureshtje, ku përfshin edhe të huajt kur duan të njohin përtej fasadës fizike të xhamisë: “Unë nuk merrem me politikë, por duhet informuar se nuk kemi rritje të besimtarëve në fenë islame, shifrat janë po ato, 80% janë myslimane, 15% katolikë dhe 5% serbë ortodoksë, numri është i njëjtë, por ka një rrymë të re”. Për vehabizmin është fjala, që Zeka e thotë se është më i zhurmshëm. Për ta përtypur këtë të re nga Gjakova, na thonë se si në Shqipëri dhe Kosovë shqiptarët besojnë në fenë myslimane, se jemi sunitë dhe pjesa e sheikëve me ato sektet e tyre. Është i qartë Zeka kur shpjegon se kemi të bëjmë me islamizmin sekular sikurse është në Turqi, ndoshta kjo ka “tronditur” besimin në Gjakovë, se po ndihet lëvizja nga radikalizmi. Gjakovari thotë se nuk ndryshon numri i besimtarëve myslimanë, por ka vetëm një tendencë të rritjes së vehabizmit, një krah mjaft radikal; me mjekër, pantallona të shkurtra… “në natyrën e islamizmit kosovar nuk është kjo, ndonëse shumë prej tyre anojnë pak nga fondamentalizmi”.
Prej 12 sekteve të pjesës islame të sheikëve, me zanafillë në Iran, 7 na thonë se gjenden në Gjakovë. Por në fund, Zeka kryen qëllimin turistik, duke thënë se orientimi i të gjithëve është Çarshia e Vjetër, Xhamia e Hadumit, sepse historia e Gjakovës si qytet këtu e ka zanafillën, këtu do të ishte nukleusi, qendra e qytetërimit gjakovar. “Prej xhamisë kanë filluar të zgjerohen e zhvillohen zejet rreth 600 vjet më parë”. Mirëpo dyqane ka pasur dhe më parë, por Gjakova na thonë s’ka pasur statusin e kasabasë, e ruajnë ende këtë term për qytetin. “Ka qenë i papranuar si qytet”. Qyteti që lindi nga dy lëkurë bualli…
Marrë nga faqja: http://www.standard.al/standard/index.php/reportazh/13147.html
Imam Vehbi Ismaili, një jetë kleriku në shërbim të harmonisë fetare
IMAM VEHBI ISMAILI, NJË JETË KLERIKU NË SHËRBIM TË HARMONISË FETARE
Shtëpia botuese Logos-A në Maqedoni ka shtypur para disa kohësh një përmbledhje shumëvëllimëshe me shkrimet dhe përkthimet e Imam Vehbi Ismailit, i cili ka qenë udhëheqës i njohur i komunitetit mysliman shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Tradita shqiptare e tolerancës fetare është një dukuri tashmë proverbiale. Imam Vehbiu, përveçse njeri i fesë, ishte edhe një patriot, që ndihmoi për ta çuar më tej vëllazërimin mes shqiptarëve të Amerikës, pavarësisht nga besimet e ndryshme të tyre. Kolegu ynë Ilir Ikonomi bisedoi me redaktorin e shtëpisë botuese Logos-A, Afrim Gashi.
Imam Vehbi Ismaili, i cili u nda nga jeta në vitin 2008, ishte një ndër ata klerikë që i mbeti besnikë traditës shqiptare për ta lidhur ngushtë besimin fetar me dashurinë për atdheun. Ashtu si Fan Noli që përktheu liturgjinë greke në shqip edhe Imam Vehbiu e mbajti më këmbë shkrimin e Islamit në gjuhën shqipe.
Vepra e Imam Vehbi Ismailit ka një rëndësi të veçantë jo vetëm për letrat shqipe në përgjithësi por në islamistikën shqipe në veçanti, sepse koha kur ka botuar ai është shumë karakteristike për shkak të ndalimit të fesë në Shqipëri dhe për shkak të botimeve te shqiptarët në Jugosllavi. Në atë kur ai shkruante dhe vepronte, ishte njeriu i vetëm që shkruante islamin në gjuhën shqipe.
“Ajo që na dallon neve shqiptarëve nga popujt e tjerë, – thotë zoti Gashi – është edhe mënyra si e praktikojmë ne Islamin sepse tek shqiptarët Islami nuk është përplasur me kulturën shqiptare, kështuqë feja dhe kultura shqiptare kanë bashkëjetuar mes tyre. Veprat e Imam Vehbi Ismailit, jeta dhe veprimtaria e tij këtu në Shtetet e Bashkuara është tregues se Islami te shqiptarët dallohet nga ai te kombet e tjerë”.
Sipas zotit Gashi, Logos-A zgjodhi të botojë Imam Vehbi Ismailin sepse shkrimet e tij flasin për harmoni, tolerancë dhe respekt mes shqiptarëve, si komb me tre besime të ndryshme.
Në historinë shqiptare, thoshte Imam Vehbiu, do të shohësh që klerikët kanë qenë prijës në përpjekjet për të fituar lirinë; qoftë katolikët, qoftë myslimanët, qoftë orthodoksët. “Një klerik i ndershëm, nuk e tradhton atdhenë kurrë”.
Me përkthimet e tij të shumta, Imam Vehbiu ua solli shqiptarëve Islamin në gjuhën shqipe që ata ta kuptonin më mirë thelbin e tij.
“Një element i rëndësishëm i veprimtarisë së Imam Vehbi Ismailit është pikërisht përkthimi i veprave nga gjuha arabe dhe nga gjuhë të tjera, … duke u mundësuar shqiptarëve ta mësojnë Islamin më qartë dhe më mirë, nga burime më të pasura, më të sigurta”.
Botuesit i kanë sjellë veprat e Imam Vehbi Ismailit pa ndërhyrë në mënyrën e tij të të shkruarit.
“Në konsultime me ekspertë të ndryshëm, ne vendosëm që serinë ta botojmë në gjuhën origjinale me të cilën ai i ka shkruar. Ai ka vepra që i ka botuar para Kongresit të Drejtshkrimit dhe dihet që ai ka ikur mjaft i ri në Egjipt; shumicën e veprave i ka me të folmen shkodrane. Duke dashur të ruajmë origjinalitetin e veprave të tij, ne i kemi lënë ato në gjuhën në të cilën ai i ka shkruar”, thotë zoti Gashi.
Vitet e fundit ka patur shqetësime rreth përhapjes së vehabizmit një lloji më radikal të Islamit, sidomos në Maqedoni. Zoti Gashi mendon se kjo prirje tashmë është kapërcyer.
“Tendencat e rrymave të reja janë shumë të vonëshme, në Maqedoni por edhe në të gjithë Ballkanin. Unë mendoj që është përshtypja e tillë, por ne që jemi në Shkup, mund të themi se kjo është një pjesë shumë e shkurtër e asaj historie mund të themi të hidhur që e kemi tejkaluar shumë shpejt dhe besoj që janë vendosur themele mjaft të mira, që rryma të tilla mos të paraqiten dhe mos të zenë vend në kulturën shqiptare dhe këtu, një rëndësi të veçantë ka edhe veprimtaria e Imam Vehbi Ismailit, sepse ajo veprimtari është një udhërrëfyes se cili është islami shqip, si shkruhet islami shqip, cila ka qenë tradita dhe historia e imamëve dhe klerikëve shqiptarë”.
Në një intervistë të vitit 2000, Imam Vehbiu u shpreh kështu për tolerancën fetare të shqiptarëve: “Toleranca fetare nuk ka shembull si në Shqipëri. Si ka qenë në Shqipëri përpara luftës… për shembull, vinte dita e flamurit, hoxhallarët, priftërinjtë shkonin në xhami, pastaj në kishë, bëheshin festimet”.
Seria e librave të Imam Vehbi Ismailit është një botim luksoz, që i bën nder kësaj figure të shquar atdhetare dhe fetare shqiptare.
Video:
Marrë nga faqja: http://www.zeriamerikes.com/content/alb-afrim-gashi-redaktor-interviste-2012-05-02-149832555/730737.html
Njohuri të përgjithshme mbi gjuhën arabe
Mr. Azem XHELADINI*
NJOHURI TË PËRGJITHSHME MBI GJUHËN ARABE**
Gjurmët e para të shkruara në arabisht që janë hasur deri më tani janë:
– mbishkrimi i Nemarës i gjetur mbi varrin e poetit para-islam Imru’ul Kajs[1], në vendin Hūrān[2], i cili na kthen në vitin 328 e.r.[3] ndërsa sipas një burimi tjetër në vitin 228 e.r.[4]. Arabët si popull nga sa dimë deri më sot për herë të parë janë përmendur në shkrimet asiriane në shekullin e shtatë p.e.r. me rastin e përleshjes së fiseve arabe, të cilat ishin në aleancë me mbretërit dhe udhëheqësit e Sirisë arameje, për t’i bërë ballë ushtrisë asiriane e cila ngadhënjeu nën drejtimin e Selmansarit të dytë në vitin 853 p.e.r.[5].
Shkollat më të njohura gjuhësore të gjuhës arabe
Ndër shkollat më të njohura gjuhësore të cilat ndikuan në zhvillimin e gjuhës arabe janë: shkolla e Basras, e Kufes, e Bagdadit dhe e Andaluzisë.
Shkolla e Basras dhe shkolla e Kufes
Edhe pse Ebu Esvedi lindi në Kufe, ai u rrit dhe u arsimua në Basra. Po ashtu, në Basra, ai vuri themelet e gramatikës së tij, si edhe nxënësit e tij ishin nga aty. Prandaj, edhe gramatika e pati fillimin pikërisht aty, duke u bartur nga ligjërata në ligjëratë deri në kohën e Halil bin Ahmed el-Ferahidit, i cili i grumbulloi të gjitha pjesët e shpërndara dhe renditi rregullat dhe çështjet e gramatikës, ndau kapitujt dhe ia ofroi Sibevejhit (i cili ishte nxënësi më i zgjuar i tij, më i zellshmi dhe më i interesuari), që ta tubojë tërë këtë në një libër, gjë të cilën e bëri duke përdorur të gjithë dijen, shkathtësinë dhe mjeshtërinë e tij.
Disa dijetarë të Basras kaluan në Kufe duke e marrë Kufen si vendqëndrim. Aty filluan të mësojnë gramatikën dhe ta përhapin në popull. Ndër më të njohurit ishin Abdurrahman et-Temimi (…–164 h.), pastaj Ebu Xha’fer er-Rru’asi si dhe xhaxhai i tij Muadh bin Muslim el-Herra’i, hartuesi i morfologjisë arabe. Nxënësi më i njohur i cili i mori mësimet prej tyre ishte Ali bin Hamza el-Kesaai, i cili mori pjesë në disa ligjërata të cilat i mbante Halili. Aliu konsiderohet te pasuesit e shkollës së Kufes sikurse Halili te pasuesit e shkollës së Basras. Me punën e tij u dallua gramatika e Kufes nga ajo e Basras dhe filluan diskutimet mes dy drejtimeve. Si libri i parë i shkruar për gjuhën arabe përmendet fletushka e Ebu Esvedit me titull Et-ta’likah التعليقة e cila përfshin disa rregulla të drejtshkrimit dhe fjalëformimit[6]. Lbri“El-Kitabu“ i Sibevejhit (gramatika e parë, A. Xh.), konsiderohet libri më i njohur që është shkruar ndonjëherë për gjuhën arabe[7].
Shkolla e Bagdadit dhe shkolla e Andaluzisë
Me themelimin e Bagdadit, dhe me kalimin e rezidencës së halifatit mori hov edhe zhvillimi i letërsisë arabe. Pasuesit e shkollës së Kufes ishin më afër Bagdadit si nga pozita politike ashtu edhe nga pozita gjeografike, prandaj edhe dijetarët e Kufes mundësitë e komunikimit i kishin më të mëdha si me udhëheqjen e halifatit ashtu edhe me ligjëratat e ndryshme të cilat mbaheshin.
Kesa’iu kishte pozitë të lartë te Harun err-Rrashidi, ndërsa nxënësi i tij Jahja bin Zijad el-Ferra’i kishte një vend të veçantë në Dar al-Hikmeh (Shtëpia e Urtësisë – kështu quhej institucioni i cili tubonte dijetarët rreth vetes). Ndërsa Me’muni i caktoi Ferra’it një pozitë të veçantë dhe i caktoi atij njerëz të cilët do të merreshin me plotësimin e të gjitha nevojave të tij. Po ashtu i caktoi atij sekretarë të cilët do të angazhoheshin me shkrimin e mësimeve të tij, dhe sekretarë të tjerë të cilët do të merreshin me të gjitha nevojat e tij. Pastaj e urdhëroi që të grumbullojë bazat e gramatikës dhe atë që dëgjon nga thesari gojor arab. Sekretarët e tij shkruanin krejt atë që dëgjonin nga ai përderisa plotësoi renditjen e librit të tij të njohur me emrin الحدود al- Hudud (Përkufizimet).
Nga këta pasues të shkollës së Kufes doli një grup dijetarësh nga Bagdadi, të cilët ndoqën mësimet e tyre dhe madje u thelluan dhe u zgjeruan edhe më tepër në hulumtimin e gramatikës e vende-vende edhe të segmenteve të parëndësishme të saj, sa që u larguan nga metodologjia e shkollës së mësuesve të tyre dhe u dalluan nga mësuesit e tyre. Kjo u njoh me emrin shkolla e Bagdadit.
Kështu u shtuan studimet e ndryshme për këtë lëmë dhe u shtuan edhe studimet për të, saqë kishte nga ato të cilat ishin gjithëpërfshirëse, e krahas saj kishte të tilla të cilat kishin vetëm nga një kapitull ose pak kapituj, të cilët trajtonin probleme të kufizuara. Në këtë mënyrë u shtua edhe mbështetja ose refuzimi i ndonjë qëndrimi dhe filloi edhe diskutimi mes shkollës së Kufes, Basras dhe Bagdadit.
Krahas këtij diskutimi në lindje ku u përzien e dobishmja me të tepërtën, filloi të marrë hov edhe ngritja e shtetit të Andaluzisë e krahas shtetit ngrihej dalëngadalë edhe një shkollë e re në këtë lëmë.
Interesimi i madh i sundimtarëve të Andaluzisë për dijen dhe mallëngjimi për vendlindjen e tyre i bëri këta dijetarë që të kujdesen për gjuhën e tyre, dhe si rezultat i kësaj filluan edhe ata të ndjekin se çfarë ndodhte në lindje. Kështu ata filluan në disa çështje të përkrahin një shkollë e në disa tjetrën, dhe duke përkrahur e refuzuar në vende të ndryshme shkollat ekzistuese u paraqit shkolla e katërt në këtë lëmë, shkolla e Andaluzisë. Ata përkrahnin kryesisht shkollën e Basras, mirëpo jo në tërësi.
Nga sa u përmend më lart mund të vërejmë se shkolla e Kufes dhe e Basras janë dy shkolla kryesore ndërsa ajo e Bagdadit dhe e Andaluzisë mund të konsiderohen vetëm si zhvillim i mëtejmë i këtyre dy shkollave.
Ajo që e dallon shkollën e Basras është se ata rregullat e tyre i bazojnë në thesarin gojor arab, e në rast se diçka nuk përputhet me të, atëherë ose e kthejnë dhe hulumtojnë për burimin e saj ose e flakin si gabim i përhapur në popull.
Ndërsa shkolla e Kufes ndërtimin e rregullave e mbështet vetëm në atë që dëgjon nga thesari arab duke mos hulumtuar për t’i gjetur ndonjë mangësi. Pasuesit e shkollës së Basras janë shumë të rreptë në transmetimin e thesarit popullor, ndërsa ata të Kufes nuk janë aq të ngurtë, prandaj vështirë se mund të gjejmë ndonjë rast kur një pasues i shkollës së Basras të transmetojë diçka nga thesari që e ka dëgjuar nga ndonjë i Kufes, me përjashtim nga Ebi Zejd el-Ensari, dhe thonë se e transmetojnë nga ai për shkak të besnikërisë së tij.
Nga sa përmendëm vërejmë se Shkolla e Basras është më e rreptë në rregullat e saj dhe më e saktë në përcaktimet e saj, ndërsa shkolla e Kufes është më e përhapur në popull dhe ka më shumë ilustrime me shembuj.
Alfabeti arab
Alfabeti i arabishtes, është paksa i ngatërruar, meqë zanoret e shkurtra nuk paraqiten në formë të shkruar ndërsa të gjatat paraqiten, prandaj lexuesi duhet të ketë njohuri mbi gjuhën arabe, që të mund të lexojë edhe zanoret. Megjithatë, në botimet e tekstit të Kur’anit dhe në tekstet mësimore për fillestarë shenjat që tregojnë zanore – ato paraqiten të shkruara, po ashtu krahas këtyre shenjave paraqiten edhe shenja të tjera të cilat tregojnë se kur shkronja është sukun (e heshtur) – pa zanore ose shenja shedde (e dyfishimit) – përsëritjes të së njëjtës shkronjë, si dhe shenja medd (zgjatjes së shkronjës).
Emërtimet e shkronjave arabe mendohet se janë një përmbledhje e një versioni të mëhershëm ku emrat e shkronjave tregojnë kuptime të caktuara të disa fjalëve në gjuhët proto-semitike.
Ka dy radhitje të shkronjave arabe:
1. Radhitja origjinale ebxhed (ABeCeD), e cila rrjedh nga radhitja e alfabetit fenikas, ashtu siç ka edhe radhitje të tjera që i ngjajnë kësaj radhitjeje – të dala nga kjo, siç është alfabeti latin.
2. Radhitja Hixhaa’i هجائى – standarde e cila përdoret sot dhe që paraqitet në tabelën në vijim, është radhitja ku shkronjat janë të grupuara sipas paraqitjes së formës së tyre të shkruar.
Radhitja e veçantë sipas ABeCe-së është bërë duke i renditur të 28 shkronjat arabe sikur të ishin një fjali, duke vënë fillimisht 22 shkronjat e alfabetit aramaik sipas radhitjes së alfabetit të vjetër fenikas, duke lënë në fund 6 shkronjat e mbetura të arabishtes.
Fjalia më e përhapur sipas ABeCe-së paraqitet si vijon:
أ
ب
ج
د
ﻫ
و
ز
ح
ط
ي
ك
ل
م
ن
س
ع
ف
ص
ق
ر
ش
ت
ث
خ
ذ
ض
ظ
غ
ʼ
B
ǧ
d
h
ë
z
ḥ
ṭ
Y
k
l
m
N
s
ʻ
f
ṣ
q
r
š
T
ṯ
ḫ
ḏ
ḍ
ẓ
ġ
Kjo radhitje vokalizohet (bëhet me zanore) si vijon:
ʼabǧad haëëaz ḥuṭṭī kalaman saʻfaṣ qarašat ṯaḫaḏ ḍaẓaġ.
Shënime të rëndësishme:
Fjalët arabe shkruhen në vijë horizontale nga e djathta në të majtë, ndërsa numrat nga e majta në të djathtë po ashtu në vijë horizontale. Shumica e shkronjave arabe e ndryshojnë pjesërisht formën e tyre grafike varësisht nga pozicioni i tyre në fjalë, d.m.th. nëse fjala fillon me shkronjën përkatëse, nëse shkronja ndodhet në mes të fjalës, ose nëse ndodhet në fund të fjalës ose nëse qëndronvetëm, pa u lidhur me shkronjën pranë saj. 22 shkronja lidhen edhe me shkronjën paraprake edhe me shkronjën që vjen pas saj, ndërsa 6 shkronja (elif, d,dh, r, z, dhe ë) lidhen vetëm me shkronjën që i paraprin e nuk lidhen pas vetes.
Shkronjat arabe nuk dallojnë grafikisht në shkrimin e dorës ose të shtypit. Përjashtim bëjnë vetëm fjalëkryqet të cilët shkruhen edhe vertikalisht dhe shkruhen shkronjat të ndara nga njëra-tjetra.
Zanoret e gjata (a:), (i:), dhe (u:), paraqiten përmes shkronjave elif, ja dhe waw.
Shenjat diakritike për zanoret e shkurtra dhe shenja të tjera të veçanta shfaqen vetëm në Kur’an. Këto shenja gjejnë përdorim edhe pse më pak edhe në libra të tjerë fetarë, në poezinë klasike, në tekste shkollore për fillestarë, dhe në rastet e teksteve të ndërlikuar për të shmangur leximin e gabuar. Nganjëherë shenjat diakritike i hasim edhe për qëllime dekorative në titujt e librave, emërtimet e firmave, tabelat e emërtimeve të vendbanimeve të ndryshme, etj.
Radhitja e fjalëve
Radhitja e fjalëve në gjuhët semite është: folje-subjekt-objekt (FSO), i poseduar-posedues (lidhje gjenitive), emër-mbiemër. Ky fenomen vihet re si në arabishten klasike ashtu edhe në atë bashkëkohore. P.sh. ra’a Muhammedun Feriiden – ka parë Muhammedi Feridin; daru Se’iidin – shtëpia e Seidit; es-saa’atu ghaalijetun – ora është e shtrenjtë.
Pjesët e ligjëratës në gjuhën arabe
Pjesët e ligjëratës në gjuhën arabe ndahen në tre grupe të përgjithshme: emër, folje dhe pjesëz. Studiuesit e ndryshëm i kanë përcaktuar në këtë mënyrë:
Emër – Çdo fjalë me të cilin emërtohet një njeri, kafshë, bimë ose gjësende të natyrës apo çfarëdo gjëje tjetër[8], p.sh.نهر nehrun (lumë),ورد /werdun (trëndafil),قط /kittun (mace) ولد / weledun(fëmijë), etj.
Folje – Çdo fjalë që tregon ndodhjen e një veprimi në kohë të caktuar [9],p.sh. استقم / istekim –qëndro), شكر /shekere – falënderoi), etj.[10]
Pjesëz – Çdo fjalë e cila nuk ka kuptim vetvetiu, pos kur bashkëngjitet me një fjalë tjetër[11], p.sh.أو /ew- ose; هل /hel-A?; لم /lem – S’; من / min – prej, nga etj. [12]
– I – Pjesët e ndryshueshme të ligjëratës në gjuhën arabe:
Kategoria e emrave:
Nën kategorinë e emrave hyjnë:
1.1. Emrat (el-Esma’u)
1.2. Mbiemra (es-Sifatu)
1.3. Përemrat (ed-Dama’iru) dhe përfshijnë:
– Përemrat vetorë (ed-Dama’iru)
– Përemrat dëftorë (Esma’ul Ishareti)
– Përemrat lidhorë (Ismul Mewsuuli)
– Përemrat pyetës (Ismul Istifhaami)
1.4. Numërorët (el-Adedu)
1.1. Emrat (el Esma’u) – p.sh (Muhamedun, daarun, ‘ilmun, el-Kahiretu) etj. Emrat mund të jenë:
a) Emrat konkretë janë: (daarun, kitabun, hakiibetun) dhe në gjuhën arabe quhen (ismu ‘ajnin).
b) Emrat abstrakt janë: (hubbun, ‘ilmun, ferehun) dhe në gjuhën arabe quhen (ismu ma’nen).
Emrat konkretë ndahen në:
Emra të përgjithshëm/rexhulun – njeri; Emra të përveçëm/Muhammedun – Muhammedi, Emra përmbledhës (kolektivë)/sha’run – flokë.
Veçoritë gramatikore të emrit në gjuhën arabe
Në gjuhën arabe emri ka këto veçori: gjininë: mashkullore dhe femërore; numrin: njëjës, dysi dhe shumës; trajtën: i shquar apo i pashquar; rasën: emërore, gjinore, dhe kallëzore; zvogëlimin –(diminutivi – emër i zvogëluar/i përkëdhelur).
Gjinia – Emri për nga gjinia mund të jetë: a) i gjinisë mashkullore dhe b) i gjinisë femërore.
Emra të gjinisë mashkullore – janë të gjithë emrat që tregojnë gjininë mashkullore, qofshin njerëz ose gjallesa të tjera si [13] (gulamun – djalosh, thu’lubaanun – dhelprak) etj.
Emra të gjinisë femërore – janë të gjithë emrat që tregojnë gjininë femërore, qofshin njerëz ose gjallesa të tjera si [14] (bintun – vajzë, etaanun – budallaqe).
Ndërsa sa u përket sendeve të tjera të cilat nuk kanë gjini mashkullore e as femërore, disa prej tyre, kur shoqërohen me mbiemra, përemra: lidhorë, dëftorë apo të përngjitur, konsiderohen figurativisht të gjinisë mashkullore ose femërore[15].
Numri – si kategori gramatikore në gjuhën arabe paraqitet tek emrat, mbiemrat, numërorët, përemrat dhe foljet. Gjuha arabe ka tre numra sipas të cilëve ndryshojnë pjesët e ndryshueshme të ligjëratës, njëjësin, dyjësin dhe shumësin. Sa i takon shumësit, gjuha arabe ka shumësin e rregullt (që formohet me mbaresat standarde) dhe shumësin e parregullt (ku emri pëson ndryshime në bashkëtingëlloret e rrënjës për të formuar këtë shumës). Edhe formimi i shumësit të parregullt ka rregulla të veçanta. Veta e parë (te përemrat dhe foljet) ka formë të përbashkët për të dyja gjinitë dhe nuk ka formë të dyjësit, ndërsa formimi i dyjësit dhe shumësit bëhet për secilën gjini me ndryshime të veçanta që i pëson emri. Po ashtu edhe mbiemrat, përemrat dhe foljet dallojnë në dyjës dhe shumës për gjininë mashkullore dhe femërore. p.sh.
Nj.m. nj.f. dy. m. dy. f. sh.m. sh. f. sh. parregullt
Taalibun talibetun taalibaani taalibetaani taalibuune taalibaatun talebetun, tul-laabun
student studente dy studentë dy studente studentë studente studentë-e (m.+f.)
a) njëjësi i emrit në gjuhën arabe – Numri njëjës në gjuhën arabe merret si bazë për formimin e dyjësit dhe shumësit. Në numrin njëjës po përmendim emrat: kitaabut-talibi – libri i studentit, kul-lijjetut-tibbi – fakulteti i mjekësisë, etj.
b) dyjësi i emrit në gjuhën arabe – Dyjësi i emrit në gjuhën arabe shërben për të treguar dy frymorë a sende dhe ndërtohet nga njëjësi – pasi t’i heqim nunacionin – duke ia shtuar emrit për gjininë mashkullore mbaresën -ani, për rasën emërore dhe mbaresën -ejni, për gjinore dhe kallëzore, ndërsa për gjininë femërore pasi mbaresa -t – karakteristike për gjininë femërore shndërrohet në -t (të gjatë) pastaj shtohen të njëjtat mbaresa si te gjinia mashkullore, p.sh. kalemaani tawiilaani – dy lapsa të gjatë; medresetaani xhediidetani – dy shkolla të reja.
c) shumësi i emrit në gjuhën arabe – shërben për të treguar tre e më tepër frymorë a sende dhe ndërtohet në dy mënyra: 1. Në mënyrë të rregullt dhe quhet shumës i rregullt; dhe 2. Në mënyrë të parregullt dhe quhet shumës i parregullt.[16]
c) 1. shumësi i rregullt
c) 1. 1. i gjinisë mashkullore – xhem’ul mudhekkeris – Salimu. Quhet kështu ngase ndërtohet prej njëjësit pa cenuar rrënjën e emrit – (vetëm me mbaresa). Shërben për të treguar shumësin e frymorëve mendorë, që kuptojnë[17], ose cilësive të tyre[18].
c) 1. 2. i gjinisë femërore – xhem’ul muennethis – Salimu – Ndërtohet nga njëjësi duke i shtuar para ـة t-së së fundit të gjinisë femërore një elif dhe duke e shndërruar – t-në e rrumbullakët në[19] t- të gjatë, kështu në rasën emërore mbaresa e gjinisë femërore del -ātun, ndërsa për rasën gjinore dhe akuzativ del -ātin.
c) 2. Shumësi i parregullt – xhem’u-t-teksiiri. Është shumësi i cili tregon mbi dy emërtime[20] dhe quhet shumës i parregullt sepse ndërtohet nga njëjësi duke ia ndryshuar formën në rrënjë të emrit[21]. Shumësi i parregullt shërben për të ndërtuar shumësin e qenieve mendore si dhe të emërtimeve të tjera, qofshin ato të gjinisë mashkullore ose femërore[22].
Trajta e emrit
Emri në gjuhën arabe del në trajtën e shquar dhe atë të pashquar. Veçori e trajtës së pashquar është nunëzimi-nunacioni (mbyllja e emrit me shkronjën -n). Emri bëhet i shquar me ndihmën e nyjës shquese el- e cila nëse emri fillon me ndonjërën nga shkronjat e hënës, (elif, b, xh, h, kh, ‘a, gh, f, q, k, m, ë, h, j), në këtë rast lexohet, e nëse emri fillon me ndonjërën nga shkronjat e diellit (t, th, d, dh, r, z, s, sh, S, D, T, DH, l, n,) në këtë rast nyja shquese nuk lexohet, por shkronja e parë (me të cilën fillon emri) dyfishohet, p.sh. kitaabun – (ndonjë libër) – el-kitaabu (libri); dersun (mësim) – ed-dersu (mësimi). Emri është i shquar edhe nëse është emër i përveçëm ose vjen në lidhje gjinore, p.sh. Mekketu (Mekka); kitaabu Zejdin (libri i Zejdit).
Rasat e emrit
Emri në arabishte del në tri rasa: emërore, kallëzore dhe gjinore, me mbaresat rasore -u, -a, -e, -i. p.sh. ketebe ‘ahmedu risalete-sh-shukri (ka shkruar Ahmedi letër falënderimi).
1.2. Mbiemrat – es-sifatu. Janë pjesë të ndryshueshme të ligjëratës që tregojnë ndonjë cilësi të personave ose sendeve[23]. Sikur emri, edhe mbiemri i nënshtrohet formulës (paradigmës) unike të gjuhës arabe F-‘A-L [24]; p.sh. saghiirun – i vogël, xhemiilun – i bukur, ahmeru – i kuq, etj. Mbiemri ashtu sikurse emri ndryshon në gjini, numër, rasë dhe trajtë, por përveç kësaj mund edhe të krahasohet nëpër shkallë të mbiemrit. Mbiemri në gjuhën arabe mund të vijë në rolin e cilësorit ose kallëzuesit.
Krahasimi i mbiemrit – ismu-t-tafdiili
Mbiemri në gjuhën arabe krahasohet në tri shkallë: pohore (pozitiv), krahasore (komparativ) dhe sipërore (superlativ)[25].
1.3. Përemrat – ed-Damaairu – Për dallim nga gjuha shqipe, në gjuhën arabe edhe përemri ka dyjësin, dhe bën dallim edhe në dyjës për gjininë mashkullore dhe gjininë femërore edhe në vetën e dytë dyjës dhe shumës[26]. Përemrat në gjuhën arabe janë: 1.3.1. – Përemrat vetorë – ed-Damaairu 1.3.2. – Përemri dëftor – ismul ishaareti 1.3.3. – Përemri lidhor – ismul mewsuuli 1.3.4. – Përemri pyetës – ismul istifhaami.
1.3.1. – Përemrat vetorë – ed-Damāiru,
Përemrat vetorë ndahen në: 1. Përemra të mëvetësishëm ose të pavarur ed-Damāir el-munfasiletu të cilët mund të shqiptohen më vete[27], p.sh. ente – ti (m.), enti – ti (f.) entum – ju (m.) entunne – ju (f.) nahnu – ne hum – ata, hunne – ato, etj. dhe 2. Përemra të ngjitur ed-Damāir el-muttasiletu të cilët nuk japin kuptim si të pavarur, p.sh. ketebet ka shkruar (ajo), ketebte – ke shkruar (ti, m.),ketebti – ke shkruar (ti, f.), ketebtu – kam shkruar (unë), etj[28].
1.3.2. – Përemri dëftor – ismul ishāreti – Tregon një frymor ose send a objekt të caktuar përmes shënjimit në drejtim të tij[29]. Për nga afërsia e emrit të treguar gjuha arabe ka dëftorët e afërt dhe të largët.
1.3.3. – Përemri lidhor – ismul mewsuuli. Edhe këta përemra kanë forma të veçanta për njëjësin, dyjësin dhe shumësin; për mashkullore dhe femërore; për emërore, gjinore e kallëzore. Ata janë: el-ledhii, el-letii, el-ledhaani, el-letaani, el-ledhiine, el-laatii, el-laa’ii, el-lewaa’ii, el-lewaatii, el-ulii[30]. Për gjinore dhe kallëzore formë të veçantë kanë përemrat e dyjësit.
1.3.4. – Përemri pyetës – ismul istifhaami – Në gjuhën arabe shërbejnë për të ndërtuar fjali pyetëse[31]. Më shpesh në rolin e përemrit pyetës paraqiten format men – kush/cili, ose men dhaa – cili, maa ose maa dhaa – çfarë dhe ejju ose ejjetu – cili/cila. Ka edhe disa pjesëza të tjera të cilat paraqiten për të formuar fjali pyetëse dhe shërbejnë si përemra pyetës.
1.4. Numërorët – el-a’daadu – Në gjuhën arabe ndahen në numërorë themelorë dhe numërorë rreshtorë.
Numërorët themelorë – Rregull i veçantë për numërorët themelorë është mospërputhja në gjini me emrin ose antipolariteti[32]. P.sh. për emrat e gjinisë mashkullore numërori del me mbaresën e gjinisë femërore dhe anasjelltas. Ky rregull vlen për numërorët nga 3 deri më 9. Për shembull, thelaathetu rixhaalin – tre burra, thelaathu benaatin – tri vajza. Numri 1 dhe 2 kanë përdorim të rrallë me emra sepse në gjuhën arabe secili emër në trajtën e pashquar emërton një frymor a send në njëjës, ndërsa numri dy në gjuhën arabe shprehet me anë të dyjësit/dualit. Në arabishte të gjithë numrat kanë gjininë mashkullore dhe atë femërore, me përjashtim të dhjetësheve (20-90), qindësheve, mijësheve, etj. Te këta numërorë (11-99) së pari vinë njëshet e pastaj dhjetëshet, p.sh. erbe’atun we thelaathuune – (katër e tridhjetë = tridhjetë e katër), gjinia mashkullore, seb’un we themaanuune (shtatë e tetëdhjetë = tetëdhjetë e shtatë), gjinia femërore etj. Numërorët themelorë të përbërë 13 -19 vijnë në rasën kallëzore, p.sh. erbe’ate ‘ashere – 14, gjinia mashkullore, erbe’a ‘asherete 14, gjinia femërore.[33]
Numërorët rreshtorë – Shërbejnë për të treguar radhën a renditjen e frymorëve a sendeve. Këta numërorë kanë veçori të mbiemrave[34]. Përjashtim nga ky rregull bën vetëm numërori i njëjësit el ewwelu – i pari / el eulaa e para i cili ka formë të veçantë për formimin e tij[35], ndërsa numërorët e tjerë dalin: eth-thaalithe ‘ashere – i trembëdhjeti, el-haamisete ‘ashrete – e pesëmbëdhjeta, etj. Edhe te këta numërorë, kur kemi të bëjmë me numërorë të përbërë (11-99) edhe këtu më parë vijnë njëshet, e pastaj përmenden dhjetëshet.
Numërorët shpërndarës – Edhe pse hyjnë në radhën e numërorëve, në gjuhën arabe janë të palakueshëm dhe dalin vetëm në formën e kallëzores. Për shembull, thulaathe – nga tre, methlethe –nga tre, humaase – nga pesë, mehmese – nga pesë, etj. Numërorët e formuar në këtë mënyrë nuk kanë forma të veçanta për gjininë mashkullore dhe gjininë femërore por janë të përbashkët për të dyja gjinitë[36].
Numërorët multiplikativë dhe thyesat
a) Numërorët multiplikativë përshkruajnë sa fish kryhet një veprim[37]. Ndërtohen me formulën مُفَعَّلٌ p.sh. mufred – njëfish, muthennen – dyfish, museddesun – gjashtëfish, etj.
b) Thyesat tregojnë pjesë të një a më shumë njësive. Dalin me formulë fu’ulun ose fu’lun, për njëjësin dhe ef’aalun për shumësin, ndërsa dyjësin e ndërtojnë në formë të rregullt si emrat.
2. Folja
Në gjuhën arabe tregon ndodhjen e një veprimi në një kohë të caktuar[38].
Këtu do të përmendim vetëm disa ndarje në vija të përgjithshme, të cilat i bëhen foljes në gjuhën arabe.
Ndarja e parë që i bëhet foljes është ndarja në folje të parme – folje të llojit të parë – të pa zgjeruara, të pastra[39] (el-muxherr-rredu) dhe folje të zgjeruara (el-meziidu). Pastaj ndahen në folje të rregullta (es-Sahiihu) dhe folje të parregullta (el mu’tel-lu). Foljet e rregullta ndahen në tri nënndarje: a) të shëndosha (es-saalimu), folje të shtuara (el-muda’afu) – kur bashkëtingëllorja e fundit përsëritet, dhe folje të hemzuara (të cilat një nga tre bashkëtingëlloret e rrënjës e kanë hemze أ el-mehmuuzu). Foljet e parregullta ndahen në katër nënndarje: a) folje të cilat bashkëtingëlloren e parë e kanë një nga shkronjat e dobëta dhe quhen el mithalu. b) folje të cilat bashkëtingëlloren e mesme e kanë një nga shkronjat e dobëta dhe quhen el exhwefu. c) folje të cilat bashkëtingëlloren e fundit e kanë një nga shkronjat e dobëta dhe quhen folje të gjymta en-naakisu. d) folje të cilat dy nga tre bashkëtingëlloret i kanë nga shkronjat e dobëta dhe quhen el-lefiifu.
Për nga rrënja e tyre foljet ndahen në folje me rrënjë me tre bashkëtingëllore eth-thulaathijjul muxher-rred dhe folje me rrënjë katër bashkëtingëllore err-rrubaa’ijjul muxher-rred (edhe pse ka përdorim të rrallë). Llojet e zgjeruara të foljeve quhen el meziidaatu. Kryesisht llojet e zgjeruara të foljeve ndërtohen nga tre konsonantëshi meqë katër konsonantëshi ka përdorim të rrallë, por megjithatë formulat morfologjike për ndërtimin e llojeve të zgjeruara nga këto folje ekzistojnë.
Sa i takon kohëve foljore, foljet ndryshojnë sipas perfektit (kohës së shkuar) – el-maadii dhe imperfektit (kohës së tashme dhe të ardhme) el mudaari’u.
Foljet tre konsonantike kanë gjashtë klasë ose zgjedhime si në tabelën më poshtë:
Nr.
Perfekti
Imperfekti
Shembull
1
فَعَلَ
يَفْعَلُ
جرح – فتح – ذهب – سعى – وضع – سأل
2
فَعَلَ
يَفْعِلُ
ضرب – جلس – وعد – باع – رمى – وقى
3
فَعَلَ
يَفْعُلُ
نصر – قعد – أخذ – غزا – مرّ – نكث
4
فَعِلَ
يَفْعَلُ
علم – فرح – وجل – يبس – خاف – رضى
5
فَعِلَ
يَفْعِلُ
جسب – وثق – ورث – ورع – وجد – ورم
6
فَعُلَ
يَفْعُلُ
حسن – شرف – وسم – جرؤَ – لوم – ملح
Të gjitha foljet me rrënjë tre konsonantike i nënshtrohen njërës nga këta formula.
Nga foljet tre konsonantike ndërtohen edhe shumica e llojeve të zgjeruara të foljeve sipas formulave të caktuara, të cilat do ti paraqesim në tabelën më poshtë:
Rrënja e foljes
Shtesa
Ndryshimi që pëson
Forma pas ndryshimit
فعل
ع
Dyfishimi i konsonantit të dytë të rrënjës
ف + ع + ع + ل = فعّل
ا
Shtimi i një ا – elifi (a) mes konsonantit të parë dhe të dytë të rrënjës
ف + ا + ع + ل = فاعل
أ
Shtimi i një أ – elifi (e) para konsonantit të parë të rrënjës
أ + ف + ع + ل = أفعل
ت + ع
Shtimi i një ت – t para konsonantit të parë dhe dyfishimi i konsonantit të dytë të rrënjës
ت+ ف+ ع+ ع+ ل = تفعّل
ت + ا
Shtimi i një ت – t para konsonantit të parë dhe Shtimi i një ا – elifi (a) mes konsonantit të parë dhe të dytë të rrënjës
ت+ ف+ ا + ع+ ل = تفاعل
ا + ت
Shtimi i një ا – elifi (i) para konsonantit të parë dhe shtimi i një ت – t mes konsonantit të parë dhe të dytë të rrënjës
ا + ف+ ت + ع+ ل = افتعل
ا + ن
Shtimi i një ا – elifi (i) dhe shtimi i një ن – n para konsonantit të parë të rrënjës
ا + ن + فعل =انفعل
ا + ل
Shtimi i një ا – elifi (i) para konsonantit të parë dhe dyfishimi i konsonantit të tretë (të fundit) të rrënjës
ا + فعل+ ل =افعلّ
ا+س+ت
Shtimi i një ا – elifi (i), një س – (s) dhe një ت – (t) para konsonantit të parë të rrënjës
ا + س + ت + فعل =استفعل
ا+و+ع
Shtimi i një ا – elifi (i) para konsonantit të parë shtimi i një و wav (uw) mes konsonantit të dytë dhe të tretë të rrënjës dhe përsëritja e konsonantit të dytë pas و (uw)
ا + ف +ع + و + ع+ ل =افعوعل
ا+ا+ل
shtimi i një ا – elifi (i) para konsonantit të parë, shtimi i një ا – elifi (a) mes konsonantit të dytë dhe të tretë dhe përsëritja e konsonantit të tretë të rrënjës
ا + ف + ع + ا + ل =افعالّ
ا+و+ل
shtimi i një ا – elifi (i) para konsonantit të parë, shtimi i një و wav (uw) mes konsonantit të dytë dhe të tretë dhe përsëritja e konsonantit të tretë të rrënjës
ا +ف+ع+و + ل+ ل =افعولّ
– II – Pjesët e pandryshueshme të ligjëratës në gjuhën arabe:
Pjesëzat – حروف المعانى ose الأدوات
Janë pjesë të ligjëratës të cilat nuk kanë kuptim si të pavarura, por tregojnë raportin e pjesëve të tjera në fjali[40]. Si të tilla, konsiderohen pjesë të pandryshueshme të ligjëratës, meqë nuk lakohen e as zgjedhohen. Në kategorinë e pjesëzave në gjuhën arabe renditen: ndajfoljet, parafjalët, lidhëzat dhe pasthirrmat, të cilat do t’i përmendim sipërfaqësisht në vijim.
Ndajfoljet الظروف
Ndajfoljet e arabishtes janë të parme dhe të prejardhura.
Ndajfolje të parme janë: حين ، بعد، أثناء ، خلال، طوال، وراء، خلف، فوق، تحت، بين، عند، لدى، تلقاء، تجاه، نحو، حول، دون[41]. .
Ndajfolje të prejardhura nga emrat janë:
a) ndajfolje që përfitohen duke vënë emrin në kallëzore të pashquar: مساءً – në mbrëmje, صباحاً – paradite, كثيراً – shpesh, shumë. b) ndajfolje që përfitohen me anë të parafjalëve, p.sh. عن قريبٍ së shpejti, فى الصباح – në mëngjes, etj.
Për nga funksioni që kryejnë ndahen në: a) ndajfolje kohe: أبداً- sa të jetë jeta, دائماً gjithmonë, përherë, غداً – nesër, وقت[42] – gjatë, etj. b) ndajfolje vendi: أمام- përpara ، وراء،prapa تحت،nën, فوق،sipër, etj. c) Ndajfolje sasie: كثيراً – shumë, قليلاً – pak, كذا – kaq, [43]. d) Ndajfolje mënyre: كيف – si, جدّاً – shumë, fort, جميعاً – të gjithë bashkë, etj.
Parafjalët حروف الجرّ
Ndahen në: a) parafjalë të mirëfillta: بِ – me, në, për; بالله (betohem) Për Allahun; مِنْ – prej, nga, se, për, منه – prej tij/se ai; إِلىَ – drejt, deri, إلى المدينة deri në qytet; عَنْ – nga, prej, عن أنسٍ – Nga Enesi, etj. dhe b) parafjalë (të prejardhura) emërore. Janë parafjalë të cilat dalin nga emrat që tregojnë vend ose kohë. Këto parafjalë janë: أمامَ – përpara, p.sh. أمام الدار – para shtëpisë; قَبْلَ – përpara, para, p.sh. قبل يومين – para dy ditësh; بَعْدَ – pas, بعد أيامٍ – pas disa ditësh, etj.
Lidhëzat حروف العطف
Lidhëzat në arabishte ndahen në: a) lidhëza të parme (të mirëfillta) dhe b) lidhëza kushtore.
Lidhëza të parme nëpër gramatikat arabe kryesisht numërohen nëntë, e ato janë:و dhe; edhe ; ف dhe; pastaj; ثمّ – ثُمَّة pastaj;أو ose; أمْ ose; بلْ gjithsesi; لا jo; لكن por[44].
Lidhëza kushtore janë:إنْ nëse; ما çfarë; إذْ atëherë, pasi që, meqë; مَنْ kush;إذا kur, nëse; أىّ cili; مهما çfarëdo që; أينما kudo që; حيثما kudo që; أنّى ngado, kudo, etj. Me sa shihet nga sa përmendëm, këto lidhëza janë të huazuara kryesisht nga pjesëza të ndryshme por varësisht nga roli i tyre në fjali mund të kryejnë edhe rolin e lidhëzave.
Pasthirrmatحروف النداء
Pasthirrmat të cilat më së tepërmi përdoren në arabishte janë:
أَهِ ، آهْ ، آهِ، آ ، أ -Ah! وى ose وا – Uh! Oh! واأسفاهُ -Vaj për…! Kuku ..! ويح ose ويلٌ لك – I mjeri ti..! أُفْ ose أُفٍّ- Of..! Oh..! إيّاك و -Ruaju..! هيّا ose هيّا بنا – Eja..! ose: Eja me ne! طوبى ose طوبى لك -Lum! ose: I lumi ti!هات -Jepi! هلمّ- Këtej! هلمّ جرّاً – E kështu me radhë! حىَّ- Eja! حىَّ على الفلاح Eja në shpëtimمهلاً ose روَيْداً – Ngadalë!دونك – Ja ku e ke! علىَّ به – Ma kalo mua! ليت شعرى – sikur ta dija! والله -Për Allahun! أعوذ بالله – Ruana Zot! إنشاء الله – Në dashtë Allahu! ما شاء الله-O Zot sa bukur! لله درُّهُ-Sa i mirë është! هل لك فى هذا-A e dëshiron këtë! نعمَ-Sa i bukur është! بئْسَ -Sa i shëmtuar është! بسم الله الرحمن الرحيم-Në emër të Allahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshiruesit! رضى الله عنه-Allahu qoftë i kënaqur me të! صلى الله عليه و سلّم-Bekimi, paqja dhe mëshira e Allahut qoftë mbi të! يا لَحسنٍ-Ndihmë, Hasan! يا لِحسنٍ-Ndihmoni Hasanin! حذار أن تفكّر فى ذلك -Lëri mendimet për atë![45]
Kjo ishte një pasqyrë e shkurtër për pjesët e ligjëratës në gjuhën arabe, dhe shpresoj që prej këtij kontributi modest, të kenë dobi studiuesit në marrjen e njohurive elementare për pjesët e ligjëratës në gjuhën arabe.
Për përgatitjen e këtij materiali përveç referencave të përmendura, u shfrytëzuan edhe këto faqe interneti:
http://www.arabicstudies.edu http://www.wikipedia.com www.omniglot.com
———————————————————————–
* Mr. Azem Xheladini është nëndrejtori i Qendrës Shqiptare për Studime Orientale, në Tiranë.
**Ky artikull është botuar në revistën “URA”, nr. 2, Pranverë-Verë, Tiranë 2009, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, acfos_albania@yahoo.com
[1] Imru’-al-Qays. Poet arab. Konsiderohet si poeti më i madh i periudhës para-islame dhe njëri nga themeluesit e poezisë arabe. Është autor i njërës nga shtatë poezitë Mual-lakaat të cilat në periudhën para-islame, pas festivalit të përvitshëm të poezisë, zgjidheshin shtatë më të mirat dhe vareshin në murin e Qabes. Ishte i biri i kryetarit të fisit Kind. Imru’ul Kajsi jetonte jetë endacakësh. Pasi i ati u vra nga fisi benu Asad, tradita e kërkonte që të hakmerrej për gjakun e babait. Për këtë qëllim ai përdori trupat e perandorit Justinian, i cili më pas e likuidoi duke i dhuruar një këmishë të helmuar, për shkak të ngacmimit të princeshës.
[2] ā – a e gjatë sa dy zanore (aa); ī – i e gjatë = dy zanore (ii); ū – u e gjatë = dy zanore (uu).
[3] Dr. Ahmed Arhīm Hebo, Mekānetul-lughatil arebijjeti bejne el-lughātis-sāmijjeti – el Ma’rifeh, mexhel-letun thekāfijjetun shehrijjeh, (e përmuajshme, kulturore) nr. 178, dhjetor 1976, f. 149.
[4] Dr. Subhī es-Sālih, Dirāsātun fī fikhil-lughati, Dār el-‘ilm lilmelājīn, botimi i X, Bejrut, 1983, f. 57 e në vijim.
[5] Po aty.
[6] Taha Ravi, vep. cit. f. 7 e në vijim.
[7] Po aty.
[8] على الجازم – مصطفى أمين ، النحو الواضح ، مؤسسة الوفاء ، بيروت ، لبنان ، الطبعة الرابعة 1403 هـ. 1983 م. ص. 17 Ali el Xhazim – Mustafa Emin, En-nahwul – Wadih, muessesetu el-Wefaa’, Beirut, Liban, botimi i katërt, 1404 h.- 1983, f. 17. (Në vijim kjo referencë do të përmendet me: el-Wadih).
[9] Wadih, f. 17
[10] [10] El-Xhamahirijjetu-l-arebijjetu-l-Liibijjetu–sh- Sha’bijjetu-l-Ishtiraakijje, Emanet et-Ta’liim, el-kawa’id el-esaasijjetu fin-nahwi wes-sarfi wet-tedriib alejhima, pjesa e parë, autorë: një komision nga pedagogët e gjuhës arabe, 1980-1981, f. 7.
[11] Wadih, f. 17
[12]القواعد الأساسية فى النحو و الصرف .. el-kawa’idu-l-esaasijjetu fi-n-nahwi, we-s-sarfi… f. 5.
[13] Se’id el-Afgani, el-Muuxhiz fi kawa’idi-l-lughati-l-arabijjeti, Dār el-Fikr, f. 134.
[14] Po aty.
[15] Po aty.
[16] Po aty, f. 25.
[17] Po aty, f. 26.
[18] Dr. Umer el-Es’ad – Dr. Fatimeh es-Sa’dii, el-lughatul arabijjetu, dirasetun tatbiikijjeh, botimi i III,2001. f. 53-55.
[19] Dr. Feti Mehdiu, Gjuha arabe, f. 26; R. Božović, Udžbenik Arapskog jezika… f. 27; Fuad Ni’meh, Mulakh-has kawa’idi-l-lughati-l- arabijjeti.. tabela nr. 2 po ashtu f. 22 e pjesës së dytë të librit.
[20] Po aty, f. 29.
[21] Dr. Feti Mehdiu, Gjuha arabe, f. 30.
[22] Mulakh-has.. f. 29.
[23] Dr. Šaćir Sikirić, Gramatika Arapskog Jezika… f. 41.
[24] Božović, Udžbenik… f. 30
[25] Feti Mehdiu, Gjuha Arabe… f. 44-45. Mulakh-has, f. 51-53; Abdullah Muhammed, et-Tariif fi ‘ilmit-tasriif, f. 271-276; Mahmud Husni Mughaleseh an-Nahwu-sh-Shaafii, f. 434, dhe f. 558.
Božović, Udžbenik… f. 54-57. Sikiric, Gramatika… f. 45
[26] Feti Mehdiu, Gjuha Arabe… f. 47.
[27] Ahmed el-Hashimijj, el-kawa’idu-l-esaasijjetu lil-lughati-l-arabijjeti, fq.60; (el-esaasijjetu fin-nahwi, f. 17).
[28] El-esaasijjetu lil-lughati…, f. 60.
[29] Muuxhiz, f. 114.
[30] El-esaasijjetu lil-lughah, fq.75). Kjo formë përdoret për shumësin e përbashkët të mashkullores dhe femërores, p.sh., “Xhaaetit-telaamiidhul-ulii dhehebuu” – Erdhën nxënësit të cilën shkuan.
[31] F. Mehdiu, Gjuha Arabe…, f. 53.
[32] Po aty, f. 57.
[33] El-esaasijjetu fin-nahwi, f. 206-207; Mulakh-has, f. 126-127; Shaafii, f. 528-529.
[34] Božović…, Udžbenik…, f. 62.
[35] F. Mehdiu, Gjuha Arabe… f. 61.
[36] F. Mehdiu, Gjuha Arabe… f. 65.
[37] Po aty…, f. 66.
[38] Wadih, f. 17).
[39] Dr. Temmaam Hassaan el-Khulaasatu an-Nahwijjah, f. 62-63.
[40] Sikiric, Gramatika.. fq. 174.
[41]Mulakh-has, fq. 74).
[42]el esaasijjetu fin-nahëi, fq. 174-178).
[43] F. Mehdiu, Gj. Arabe, .. fq. 162.
[44]Shaafii, fq. 403; (Muuxhiz, fq. 361; Ëadih, fq.397; el esaasijjetu lil-lughah, fq. 220; Mulakh-has, fq.53; Khulaasah, 75; Sikric, Gramatika.. 179.
45] Për përgatitjen e tabelës u shfrytëzuan: F. Mehdiu, Gjuhë arabe… f. 168; Božović.., Udžbenik… f. 155-156; Sikiric, Gramatika… 180-181; Muxhiz, f. 388.
als_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn unk als_Latn als_Latn sot_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bam_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn tuk_Latn tuk_Latn als_Latn als_Latn tuk_Latn mri_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sun_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kmr_Latn tsn_Latn ewe_Latn fij_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fij_Latn als_Latn als_Latn ban_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cym_Latn als_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk eng_Latn eng_Latn zho_Hans eng_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ara_Arab ara_Arab ace_Arab pbt_Arab ara_Arab ckb_Arab kas_Arab knc_Arab ara_Arab ace_Arab ace_Arab ace_Arab prs_Arab ace_Arab bjn_Arab snd_Arab ara_Arab urd_Arab azb_Arab azb_Arab ckb_Arab ace_Arab bjn_Arab ckb_Arab bjn_Arab ace_Arab ace_Arab knc_Arab gaz_Latn mos_Latn kab_Latn kab_Latn deu_Latn dik_Latn pol_Latn kab_Latn kab_Latn cym_Latn ces_Latn mlt_Latn ibo_Latn mos_Latn kab_Latn smo_Latn fao_Latn yor_Latn zho_Hant kab_Latn ron_Latn kab_Latn tha_Thai tha_Thai lim_Latn kab_Latn kab_Latn mlt_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn est_Latn oci_Latn als_Latn pag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kea_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn wol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mlt_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn pap_Latn pap_Latn als_Latn unk knc_Arab knc_Arab ara_Arab unk knc_Arab knc_Arab ara_Arab unk knc_Arab knc_Arab ara_Arab unk knc_Arab knc_Arab prs_Arab unk knc_Arab knc_Arab ara_Arab unk knc_Arab knc_Arab snd_Arab als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kas_Arab snd_Arab als_Latn ara_Arab ace_Arab als_Latn ace_Arab ara_Arab als_Latn ara_Arab snd_Arab als_Latn ara_Arab ace_Arab als_Latn ace_Arab ace_Arab als_Latn ace_Arab ace_Arab als_Latn urd_Arab ace_Arab als_Latn ace_Arab ace_Arab als_Latn urd_Arab urd_Arab als_Latn ace_Arab ace_Arab als_Latn ace_Arab ace_Arab als_Latn ace_Arab als_Latn als_Latn als_Latn ara_Arab als_Latn ara_Arab als_Latn als_Latn als_Latn ara_Arab als_Latn ace_Arab als_Latn als_Latn als_Latn ara_Arab als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hant unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn slv_Latn lmo_Latn slv_Latn ara_Arab cat_Latn grn_Latn grn_Latn grn_Latn grn_Latn vec_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn sun_Latn bos_Latn hrv_Latn ace_Latn hrv_Latn als_Latn vec_Latn mlt_Latn gaz_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn vec_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn slv_Latn gla_Latn ltg_Latn eng_Latn vec_Latn fur_Latn gaz_Latn als_Latn