als_Latn dik_Latn sag_Latn
Abdylmenaf Bexheti: Maqedonia shënon ngecje të mëdha politike dhe ekonomike - VIDEOPublikuar 6 months ago në Almakos
Maqedonia, 23 vite pas pavarësimit të saj nuk ka ndryshuar shumë sa i përket fushës ekonomike. Kriza të shumta e ka ndjekur vendin në rrugëtimin e tij. Së fundi Maqedonia po ngec në procesin e integrimit, situatë kjo e cila reflektohet në jetën ekonomike.
Magazina online Inbox7 këto çështje i trajton me akademikun Abdylmenaf Bexheti.
Z. Bexheti falënderit që pranuat ftesën për të qenë pjesë e kësaj interviste.
Bexheti: Është kënaqësia jonë.
Fillimisht do të doja të ndalesha në faktin që Maqedonia sërish dështoi në samitin e fundit të NATO-s, nuk mori ftesën për anëtarësim në Aleancën Veriatlantike.Pyetja është se sa ky vendim i NATO-s, apo ky mos anëtarësim i Maqedonisë do të ndikojë në rrjedhën ekonomike, sidomos në tërheqjen e investimeve të huaja?
Bexheti: Padyshim që faktorët e ashtuquajtur drejtpërdrejt joekonomik kanë impakt në zhvillimin ekonomik të vendit dhe faktori i sigurisë politike është ndër faktorët më të rëndësishëm me një peshë specifike të veçantë në vendosmërinë e investimeve jo vetëm ata të huaj që zakonisht ne u referohemi por edhe vendore. Pra shpeshherë edhe kapitali vendor kërkon alternativa rajonale për tu larguar nga rajonet dhe hapësira të cilat nuk janë stabile. Është gjë normale, kjo status quo për të mos thënë relativisht edhe regres në disa procese euroatlantike shteti e bën të pasigurt posaçërisht ndaj investitorëve serioz dhe investitorëve struktural sepse mund të ketë investitorë të atillë të cilët dëshirojnë konjuktura të momentit marrin disa beneficione, marrin disa subvencione ekonomike, politike konjukturale të momentit që edhe mund të jenë preferencë, por në të shumtën e rasteve kjo ndikim shumë negativ. Përndryshe sot pas 23 vitesh, krahasuar me periudhën pas pavarësisë së shtetit në shumë aspekte edhe të indikatorëve ekonomik, Maqedonia ka një ngecje të konsiderueshme, kuptohet përsëri jo matur në vlera dhe shifra absolute, por relative.
PAS DËSHTIEMVE, DEFOKUSOHET OPINIONI
Ndërkohë që kemi një dështim në Samitin e NATO-s, ju thoni që kjo padyshim do të ndikojë në investimet qoftë të huaja qoftë vendore, nga ana tjetër kemi paralajmërime nga vetë kryeministri për investime të reja edhe atë vetëm pak ditë pas samitit, ku edhe njëherë iu tha jo Maqedonisë, nuk u përmend fare apo nuk ishte në agjendën e këtij samiti. Sa reale janë paralajmërimet e kryeministrit për investime të jashtme?
Bexheti: Mendoj se pak kush mund ti vërejë, po të bëhet një analizë sistematike nga viti 2008 e deri më sot në të gjitha këto samite të NATO-s që ne kemi marrë refuzim, për të mos thënë kemi marrë edhe shuplaka për mos avancim të proceseve gjithmonë është bërë një program alternativ, rezervë për ta defokusuar vëmendjen e opinionit publik dhe atëherë në vend që të jepet një llogari politike se përse po ndodhin këto dështime strukturale, permanente të vazhdueshme opinioni po lajthitet me paralajmërime të jo vetëm një potenciali apo oportuniteti, zakonisht janë tre, katër e kështu me radhë me ndërtim pritshmërie se ja po vjen parajsa ekonomike, do të vijnë tre, katër kompani edhe atë pa nominuar kush janë ata, pa nënvizuar sektorin, pa nënvizuar projektin konkret por do të vijnë nga shtete të fuqishme siç dimë të themi ne shpesh si SHBA, Turqia apo ndonjëherë edhe nga Lindja e Largët. Dhe kjo në mënyrë sistematike ka ndodhur sa herë që është dashur të defokusohet vëmendja e opinionit publik.
Ishin njëri nga personalitetet publike që firmosët që partia shqiptare që është tani në pushtet, pra që ka fituar shumicën e votave të shqiptarëve të marrë pjesë në qeveri. A është arsyetuar nënshkrimi juaj në këtë peticion, kryesisht e kam fjalën për segmentin ekonomik?
Bexheti: Në asnjë mënyrë fatkeqësisht, jo vetëm në segmentin ekonomik, por dhe në atë politikmendoj se ka më shumë ngecje dhe dështime. Për një sqarim plotësues opinionit nënshkrimi i disa kolegëve të mi dhe intelektualëve në atë kërkesë ishte parimor, që të mos përsëritet ajo që ndodhi në vitin 2006, që shqiptarët në Maqedoni të përfaqësohen në institucione nga struktura jolegjitime për të mos thënë edhe jolegale, sepse ne kemi një sistem që është në njëfarë mënyre edhe i strukturuar në mënyrë të tillë që kërkon përfaqësimin e shumicës atje. Pra në këtë përpjekje ishte ky nënshkrim që në të njëjtën kohë në po atë kapelë ne kërkonim që në emër të këtij alibi, partia që bën negocime për futjen në qeveri apo për përfaqësim në institucione të mos e ulë pazarin e vet. Pra ju kujtoj dhe përkujtoj tërë opinionin se kjo ishte pikërisht vërejtja jonë kryesore që nën alibinë e alternativës politike të një pakice tjetër përfaqësuese të mos e ulë pazarin politik sikur me ndodh një kërkesë për një gjë të tillë. Fatkeqësisht nuk pati kurrfarë pazari për çka ne menjëherë jemi prononcuar për këtë rast.
Ndërkohë, Maqedonia vazhdimisht merr borxhe nga jashtë për të mbijetuar ekonomikisht. Si e gjykoni këtë politikë ekonomike?
Bexheti: Nëse do të dëgjoni llogaridhënien e institucioneve dhe kompetentëve ata kanë një kualifikim se Maqedonia bën pjesë ne vendet me ngarkesë relativisht të ulët të borxhit deri para disa javëve kur një agjenci rejtingu e kualifikoi në huamarrjet e nivelit të mesëm Maqedoninë dhe në njëfarë mënyrë ua zuri të them këtë labirint që futeshin përfaqësuesit e institucioneve në shpjegim. Dhe në fakt tani ata gjithmonë i referohen se ne nuk bëjmë pjesë në vendet të cilat jemi të stërngarkuara dhe me borxhe publike, ndërkohë që borxhi publik i qeverisjes vendore pra shkon diku rreth 50 për qind e prodhimit bruto të brendshëm, kuptohet përfshi këtu edhe agjencitë e tjera publike, të cilat nën garanci nga Qeveria e bëjnë këtë huamarrje. Që një përqindje e caktuar nuk mund të kuantifikohet sa është shumë- pak apo optimale nëse matet në indikatorë vetëm të këtillë si përqindje pjesëmarrjeje në produktin bruto. Huamarrja optimale dhe ekonomike duhet të matet me efektin që krijon ajo. Ne ekonomistët themi se kemi një model të matjes optimale saherë që një njësi e huamarrjes borxh krijon efekt pozitiv në rritje ekonomike në një njësi më shumë se huamarrja, efekti është i arsyeshëm, por te ne ndodh e kundërta. Pra vazhdon të rritet intensivisht huamarrja, ndërkohë që nuk ka ndonjë efekt pozitiv ekonomik. Prandaj moti ka që është ndezur drita e kuqe në kuptim që Maqedonia nuk e ka kapacitetin fiskal dhe aq më pak qëndrueshmërinë fiskale referuar në nevojën e fondeve sociale që të vazhdojë me këtë aventurë të huamarrjes publike për shpenzime joproduktive siç edhe ndodh. Në anën tjetër ka ca kohë që unë kam hapur edhe një dilemë tjetër të kategorisë së huamarrjes në aspektin si fenomen social dhe filozofik. Pse kjo huamarrje bëhet në afate të gjata siç është rasti i euroboneve para një muaji me afat kthimi pas 10, 15, më shumë vitesh e kështu me radhë që është problem më shumë i relacioneve ndërqeveritare. Pra kjo huamarrje që ngarkon gjeneratat e ardhshme të cilat do të duan të sakrifikojnë shumë nga vetvetja për të bërë pagesën e detyrimeve të borxheve afatgjata është jo e drejtë edhe nga aspekti politik, sepse ajo gjeneratë nuk merr pjesë dhe hise në vendimbërjen politike sot, pra është gjeneratë që nuk ka të drejtë vote. Janë ata 12-13 vjeçarët që dikur do të jenë 22-23 vjeçar kur do të kthehen borxhet dhe nuk janë përmes procesit të votimit pjesëmarrës në legjitimimin e strukturës politike për të menaxhuar në emër të tyre. Pra kjo është problem pak edhe filozofik edhe politik pra për ta kontestuar legjitimitetin se ne kemi të drejtë të vendosim dhe në lidhje me këtë edhe për huamarrje.
Inbox7: Pra i bie që gjithçka janë menduar mirë të gjitha rrethanat?
Bexheti: Padyshim se aktorët që realizojnë këtë skenar i kanë parasysh edhe këto gjëra, por në opinionin publik nuk është shtruar problemi në këtë dimension. Dëshira ime është që kohëve të fundit ta ngremë këtë çështje dhe të fillojë një debat social, por edhe filozofik dhe ndërgjenerativ se pse nuk përfillen fare gjenerata që do të vijojnë, të cilat do të kenë barrë ta huamarrjes jashtëzakonisht të madhe dhe ç’është më e keqe në të gjitha destinimet e infrastrukturës, Maqedonia është sot vendi me infrastrukturë më të keqe në rajon. Po të shikoni këta rangime që i bëjnë institucionet tjera, posaçërisht para ca ditësh pashë rangimin e Bankës Botërore, pikërisht ky disproporcion është shumë i shprehur. Sa më shumë rriten shpenzimet publike, aq më pak Maqedonia është konkurrentë në bazën e infrastrukturës duke nisur nga moskonkurrencës e transportit hekurudhor, energjisë, gazsjellësit, transportit rrugor dhe formave tjera të infrastrukturës bazike dhe këtë e gjeni në Indeksin e konkurrencës globale të shtetit, ku në këto segmente që unë i nënvizova është niveli më i ulët i shtetit në rajon, bile krahasuar edhe me Shqipërinë ndaj së cilës dikur kemi pasur avantazhe të mëdha.
BUXHETI AKTUAL NUK LEJON RRITJEN E PAGAVAE NË ADMINISTRATË
Të ndodhur në këtë situatë ekonomike, mendoni se ka shanse apo ka parametra ekonomikë që të rriten pagat në administratën publike dhe atë të shtetit, kur dihet se janë rritur çmimet e disa produkteve dhe shërbimeve? pati njëherë premtime dhe pastaj sikur pati tërheqje nga këto premtime. Ka apo jo mundësi që të realizohet?
Bexheti: Mundësia e realizimit të atij premtimi, që zakonisht bëhet dy vite para për të ndërtuar pritshmëri politike dhe për të arkëtuar efekt politik dhe ata i marrin votat, pra e arsyetojnë premtimin, kur vjen të realizohet hapësira fiskale është gjithnjë më e ngushtë dhe realisht edhe rishikimi i buxhetit që sapo kaloi, që shkoi edhe në formën vulgare, edhe me boksite dhe me grushte, nuk pati ndonjë efekt të asaj natyre. Ky rishikim buxheti nuk krijon mundësi që të realizohet ky premtim, për arsye shumë të thjeshtë, niveli i realizimit më të ulët të të ardhurave është shumë i lartë se sa niveli i realizimit rritës të shpenzimeve. Po të shikoni periudhën e gjysmëvjetorin e vitit 2014, pra të ardhurat janë nën nivelin e realizimit për 7 %, përderisa shpenzimet e disa kategorive janë në nivelin rritës mbi 6 %, pra diskrapanca apo hendeku është rreth 13 % minus. Ku do të evitohet diferenca dhe ku do gjenden para për të realizuar këtë rritje prej 5 % në administratën publike, që as ne vetë nuk e kemi parasysh sa është ajo sot. Në pasqyrën që të tjerët e bëjnë, në këtë rast FMN dhe Banka Botërore sa i përket indeksit të transparencës fiskale, Maqedonia ka rënie të dukshme nga pozita mbi 50 në të cilën ka qenë në vitin 2008, në vitin 2012 e përfundon në vendin e 35-të dhe po të shikoni këtë raport që është shumë aktual, do shihni se Maqedonia shoqërohet me Zimbabvenë dhe me vendet e Afrikës. Edhe Shqipëria fatmirësisht është rreth 8 vende në pozitë më të mirë se sa Maqedonia.
ZONA EKONOMIKE E TETOVËS NUK KA INFRASTRUKTURË BAZIKE
Zoti Bexheti sa pritni që Zona e lirë ekonomike në Tetovë dhe zonat tjera do të ndikojnë ndaj zhvillimit ekonomik të Maqedonisë?
Bexheti: Zakonisht zonat ishin të parapara me një model që do të kenë një impakt, një injektim të zhvillimit ekonomik, në rast se vërtetë do të zhvillohen përpjesëtimisht me planet dhe modelet e projektuara, por fatkeqësisht ne nuk kemi një qasje përpjesëtimore të zhvillimit të atyre zonave. Për dallim prej zonës Bunarxhik të Shkupit, që është epiqendër, në të cilën jepen jo vetëm subvencione strukturale bazike, por jepen edhe injeksione financiare, përveç lëshimeve tjera, të ashtuquajtur lëshime tatimore dhe fiskale, zona e Tetovës nuk ka infrastrukturë bazike, edhe pse tash e 7 vite është përcaktuar. Vitin e kaluar është vënë gurthemeli dhe nëse kaloni atypari do të shihni se është një gjerinë, tek e cila nuk duket një perspektivë zhvillimi, për dallim nga zonat tjera rajonale, si ajo e Manastirit apo në një zonë tjetër siç është ajo në Kavadar. Pra në trekëndëshin joshqiptar Shkup-Manastir-Kavadar keni zona të cilat brenda një viti janë bërë efektive, kurse zona e Tetovës prej kur është paralajmëruar dhe është themeluar në qeveri, me sa di unë 6 apo 7 vite. Sot ne akoma s’kemi aktualisht asnjë infrastrukturë dhe imagjinoni duhet investuar 15 milion euro gazsjellësi që të sillet nga pozicioni i Shkupit deri në zonën e Tetovës. Pra infrastruktura bazike, cilët kompani do të kenë preferenca të jenë brenda në zonë, pra nuk është se nuk kanë të tjera kushte të plotësuara, të themi infrastruktura bazike e rrugëve, infrastruktura e hekurudhës, infrastruktura energjetike, ajo telekomunikative, pra gati se nuk ofrohet asgjë konkrete, reale, përveç imagjinatë s.
Pra në zonën ekonomike të Tetovës nuk mund të shpresohet në një të ardhme të mirë të afërt?
Bexheti: Sigurisht që procesi do të jetë shumë i zbehtë sa i përket realizimit për dallim nga pritjet që janë bërë. Unë mendoj se de fakto edhe 2014 mund të mbetet me një apo dy lokacione dhe nëse ato kërpudha do të jenë të rritura do të jetë mirë.
A mendoni se debate mbi ekonominë nuk e ka vendin e merituar në agjendën publike, për shkak të politizimit të shoqërisë?
Bexheti: Mendoj se edhe prioriteti që u jepet temave politike dhe posaçërisht temave që janë njëfarë mënyre gjysmëvirtuale, siç janë temat makrostrategjike të natyrës së integrimeve lënë me qëllim dhe paramendim çështjet konkrete, siç janë çështjet ekonomike, standardi jetësor, çështjet jetike të përditshmërisë, niveli social, statusi i arsimit, shkollat, spitalet e kështu me radhë dhe ne merremi tani me eurointegrimet. Lexojmë këto ditë se si nënkryetari i Parlamentit arsyetohet se pse komunikimi në gjuhën shqipe në Parlament është i vobektë, sepse Parlamenti qenka i fokusuar në temat e eurointegrimeve. Më thoni se çfarë tema të integrimeve ka Parlamenti në agjendë, që të spostojë përdorimin e gjuhës shqipe në vend ku e ka përcaktuar detyrimin e tij. Pra saherë që merrni përgjigje të kësaj natyre janë alibi, demagogji, retorikë boshe politike, që kuptohet një pjesë e konsiderueshme e sensibilizimit të opinionit publik po bëhet e vetëdijshme shumë ngadalë, krahasuar me gjërat tjera.
Inbox7: Pra ekonomia edhe pse duhet të jetë në planin e parë, mbetet diku në të dytin dhe të tretin?
Bexheti: Unë mendoj se është në të ndryshmet dhe në atë pjesën e fundit të listës, realisht edhe pse gojën plot jemi çdo ditë me standardin jetësor, me çështjen e punësimit, investimeve. Me këto politikanët i kanë gojën plot në referimin e tyre për prioritete, por kur vjen të japin llogari pse nuk realizohen premtimet, atëherë dalin eurointegrimet. Pra saherë që ka alibi dështimesh, dalin integrimet dhe integristët kurrsesi të na integrojnë.
Zoti Bexheti edhe një pyetje. Megjithë faktin që ekonomia e vendit nuk shënon rritje, Qeveria vazhdon realizimin e projektit Shkupi 2014. Kah e shpie ky fakt Maqedoninë?
Bexheti: Fatkeqësisht vazhdoi aventura e shpenzimeve iracionale, joproduktive, që janë gjithnjë më të pakta, edhe pse viti 2014 ishte paralajmërim se do të bëjmë kthesë dhe unë kam qenë ndër ata që kam inkurajuar dhe kam përshëndetur se vërtetë do të ndodh kjo kthesë. Kur u pa se ajo nuk ka për tu ndalur dhe vazhduan me format e shpenzimeve të mëdha publike, joproduktive, bile duke preferuar edhe në financime alternative nga disa shoqëri, asociacione, grante të sektorit civil. Ku është kapaciteti i sektorit civil të jep grante të tilla që të mund të vendos 5 përmendore të bronzit brenda natës në Shkup dhe qeveria të mos dijë për këtë punë. Në kushte kur kemi dyshemetë e kalbura të shkollave, kemi situatën me spitalet pa barna dhe na bie tavani mbi kokë. Në institucionet e shtetit ka zyra ku njerëzit nuk kanë një karrige që të ulen të kryejnë detyrën e vet. Pra deri në këtë situatë ka ardhur puna dhe ne vazhdojmë të bëjmë shpenzime të atyre projekteve. Fatkeqësisht në pjesën e dytë që ishin paralajmëruar investime kapitale në pjesën e shpenzimeve produktive, nuk po ndodhin akoma e as që kanë për të ndodhur dhe rishikimi i buxhetit e dëshmoi këtë. Pra shkurtimi ishte atje kur peri ishte më i dobët, në investimet kapitale dhe pikërisht atje u shkurtua, edhe atë në viset dhe zonën veriperëndimore të banuar me shqiptarë.Këtu kemi Teatrin në Tetovë, Teatrit Kombëtar në Shkup, Bibliotekën e Tetovës, Universitetin Shtetëror të Tetovës dhe kështu me radhë. Vazhdimisht shkurtohet atje ku nuk duhet të ndodh. Me këtë model të zhvillimit ekonomik, mund të pritet se viti 2014 do të jetë një vit i cili do të përmbyll të gjithë indikatorët që ishin të paraparë. Bile nuk ka një debat me një llogaridhënie, se pse ndodh kjo kështu dhe deri kur do të mund të vazhdojë ky fenomen i rishpërndarjes së të ardhurave në shoqëri. Pra krejt ky proces udhëhiqet nga një inxhinjering me motiv dhe vetëm me motiv politik.
FRAGMENTIMI SOCIAL I SHOQËRISË, ELETIZMI ARTIFICIAL DHE SHKURTIMI I BUXHETIT
Nëse gjërat lëvizin me këtë ritëm siç thoni ju atëherë kur mund të presim kohëra më të mira sa i përket zhvillimit ekonomik?
Bexheti: Përderisa kemi një qeverisje dhe institucione kaq të papërgjegjshme, sigurisht se nuk mund të presim ndonjë ndryshim, pavarësisht se statistikisht normat do të vazhdojnë të deklarohen se do të arrijnë rritje ekonomike 3.4 % apo 4.5 %. Por le më të tregojë dikush se si jetojnë qytetarët sot, krahasuar me periudhën para dy apo pesë viteve, pra do të shihni se kjo rritje ekonomike, që në debatet tona ekonomike e kuantifikoj më shumë si deklarative dhe statistikore, nuk duket realisht, për shkak se ajo nuk është e shpërndarë si duhet, për shkak se ajo nuk e ka kapacitetin e bartjes së efekteve tek standardi jetësor të atyre që jetojnë më keq. Pra kemi një fragmentim permanent social a të shoqërisë duke u koncentruar pasuria tek një numër dhe një përqindje, gjithnjë e më e vogël e shtresës sociale dhe duke u varfëruar ata që kanë dikur ka qenë shtresat e mesme sociale. Pra ne kemi në njëfarë mënyrë shkrirjen e shtresës sociale të mesme, në pjesërisht shumë pak në të lartë dhe shumë e shprehur në atë të varfër. Pra krejt ajo shkrihet dhe bie në masën bazike, në pjesën e varfër. Këto janë probleme të cilat në një mënyrë apo tjetër në shoqëritë tona nuk trajtohen fare. Ristrukturimi social, ekonomik, krijimi i elitave të reja të biznesit, krijimi i korporatave të ndryshme, që bëhen në relacione konjukturale, familjare, të lidhura me politika, nuk janë të qëndrueshme, sepse nesër ata nuk do të mund të mbijetojnë kur do të ndryshojë ky format politik. Unë nuk kam asgjë kundër këtij formacioni politik. Çdo formacion politik krijon edhe elitat e veta, mirëpo ky elitizëm artificial do t;i kushtojë shumë politikës së zhvillimit ekonomik të vendit, sepse defakto derisa të gjithë të tjerët mund të ecin me hapa shumë të vegjël, ne po bëjmë hapa sinjifikant në ngecje, duke shkuar prapa. Shumë indikatorë real, po t’i merrni, për shembull pagat reale, statistikat e fundit tregojnë rënie prej -1 %, pra kemi rënie të pagës reale. Theksuat që çmimet rriten me intensitet më të lartë se sa pagat dhe cilat çmime. Statistika mat çmimet në shportën e konsumit në një mesatare dhe mesatarja dihet se dikush do të hajë mish e dikush oriz apo sarma. Pra në këtë aspekt të mos lidhemi dhe të mos thirremi vetëm në statistikat ekonomike, të cilat në njëfarë mënyre janë edhe të fabrikuara sipas porosisë.
Zoti Bexheti faleminderit edhe njeherë që pranuat ftesën për intervistë.
Bexheti: Ishte kënaqësi, si zakonishtVideo link:https://www.youtube.com/watch?v=J1lpx6KA6KA
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn