als_Latn dik_Latn sag_Latn
Dokumentari “Marramendje”, Mustafaj: Piramidat, kultura e munguar e shqiptarëve me lekunKulture e Mërkurë, 11 Mars, 2015 | 15:11 pm
Ço një dhe merr tre! Një refren që mërmëritej edhe në gjumë. Ço një, merr tre! Rrokapjekthi shqiptarët u lëshuan të fitonin ç’të mundnin, të trefishonin, të dhjetëfishonin pasuritë e tyre.
Shitën shtëpitë, morën borxh, mblodhën paratë e fëmijëve në emigracion, për t’ua “besuar” ca njerëzve për të cilët nuk dinin asgjë dhe si garanci u jepnin vetëm një shenjë gishti nga padituria. Dhe shqiptarët besuan… Kanë kaluar gati 20 vjet qëkurse shqiptarët u marrosën pas firmave piramidale.
Humbën gjithçka dhe pasojat i vuajnë edhe pas dy dekadash. “Marramendje”, kështu e ka titulluar Donika Mustafaj dokumentarin kushtuar jo thjesht aktivitetit dhe pasojave të firmave piramidale në Shqipëri, por më së shumti marrëdhënies së shqiptarëve me paranë, asaj mungese kulture në raport me të, që i drejtoi drejt një marrëzie kolektive me pasoja tragjike për vendin.
Regjisorja Donika Mustafaj është e ndërgjegjshme se me një dokumentar prej 30 minutash nuk do të mund ta shteronte kurrë një temë që lidhet me firmat piramidale, e cila, edhe pse kulmoi në vitet 1996-1997, shtrihet më thellë në kohë. Madje edhe një diskutim mbi marrëdhënien e shqiptarëve me paratë, do të kërkonte një minutazh shumë më të gjatë.
Ndaj ajo është ndalur më së shumti në analizën psikologjike. Ç’ishte ai sinjal që u përshkënditi në mendje shqiptarëve dhe si të telekomandoheshin nga dikush, vendosën të dorëzonin dhe humbisnin gjithçka. Dhe a kanë mësuar diçka nga gjithë ajo sa ka ndodhur? Sociologu Zyhdi Dervishi thotë se jo, ndërsa vetë autorja shpreson dhe uron diçka tjetër.
DËSHMITARËT
Se ç’ndodhi në atë vit që duket aq larg, sot mund ta tregojnë vetëm ata që i kanë përjetuar këto ethe. Mustafaj ka takuar shumë syresh. U takojnë brezave të ndryshëm dhe bartin me vete eksperienca dhe nevoja po aq të ndryshme. Jo pa qëllim Mustafaj ka përzgjedhur njerëz të shkolluar, për të treguar se “marrëzia” nuk mbërtheu njerëz me nivelin më të ulët arsimor. Ata janë mësues, oficerë, ekonomistë, avokatë, stomatologë, biznesmenë, madje edhe një psikologe. Arsyet që i çuan drejt firmave janë nga më të ndryshmet: dikush donte një dhomë më shumë e për këtë shiti gjithë shtëpinë, një tjetër donte të martonte djalin, një tjetër të blinte një makinë luksoze dhe të siguronte të ardhmen e fëmijëve…
Pavarësisht arsyeve të ndryshme, të gjithë kishin një qëllim: fitimin sa më të shpejtë, pa mund, pa punë. Përveç pagjumësisë që i shoqëronte të gjithë, duke llogaritur përqindjet e fitimit dhe skemat e lëvizjeve të parave nga Xhaferri, te Kamberi, te Cenaj, te Vefa, te Gjallica, te Sudja, te Populli, halli i të gjithëve ishte si do t’i investonin gjithë ato para!
Edhe pse regjisorja nuk ndalet në një parahistori të marrëdhënies së shqiptarit me paranë, del qartë se ajo është tepër e brishtë dhe se në Shqipëri mungon një kulturë në këtë drejtim. Sociologu Zyhdi Dervishi shpjegon se shqiptarëve u mungojnë referencat. Kemi njohur vetëm figura heronjsh, por të asnjë njeriu që ka fituar, është pasuruar me një punë të ndershme.
PA POLITIKË DHE GJYKIM
Përmes dokumentarit të saj, Donika Mustafaj nuk kërkon të bëjë politikë. Ajo nuk ndalet gjatë në përgjegjësinë që kishte shteti në këtë humbje të madhe, në keqorientimin e shqiptarëve. E megjithatë, ajo nuk mund të anashkalonte deklaratën e ish-Presidentit të vendit Sali Berisha, i cili do t’u drejtohej shqiptarëve me fjalët se “paratë e shqiptarëve janë më të pastrat dhe më të ndershmet në botë”.
Por kjo nuk kishte pse të lexohej se ato ishin njëkohësisht dhe më të sigurtat. Të gjithë dëshmitarët në këtë dokumentar shprehen se, nëse do ishin paralajmëruar nga shteti, ndoshta nuk do të ishin gënjyer.
“Nuk marr përsipër të analizoj dobësitë e sistemit politik e financiar, që lejuan ekzistencën e këtyre piramidave dhe as profilin e atyre që njihen tashmë si “bosët e piramidave”. Origjinaliteti i kësaj vepre qëndron në qasjen e shqiptarit si individ, duke shtruar pyetjen çfarë ndodhi në psikikën e tij, si e mundi ëndrra e pamundur për pasurim, logjikën njerë- zore në atë masë, sa ky njeri të dorëzonte me vullnetin e tij të lirë të gjitha kursimet e veta. Nuk dua të gjykoj askënd. E respektoj dhimbjen e humbësve dhe madje e justifikoj atë nga ana njerëzore. Ishte një brez i paduruar për të fituar kohën e humbur dhe që gaboi në zgjedhjen e rrugës për ta fituar këtë kohë të humbur në ndërtimin e mirëqenies për vete dhe për familjen e vet”, thotë Mustafaj.
Këtë ajo e shpreh jo vetëm në mënyrën se si i “trajton” të intervistuarit, por edhe me mbylljen e dokumentarit, kur një vajzë e re, e lindur në demokraci, thotë se “kurrë nuk do t’i gjykojë prindërit e mi për këtë ëndërr”.
Nëse kanë mësuar nga kjo eksperiencë, kjo mbetet për t’u provuar. Humori me të cilin dëshmitarët e përcjellin historinë e tyre, tregon se e kanë kaluar dramën. Po të tjerët a kanë mundur?!
Alma Mile
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn gla_Latn