als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Ēast me disa kėngė tė epikės sė Rilindjes kombėtare tė interpretuara nga rapsodi i kombit Dervish Shaqa)
Pas shuarjes me gjak tė veprimtarisė dhe tė luftės sė Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit populli shqiptar, jo qė nuk u dorėzua, por vazhdoi rezistencėn aty ku ajo ishte ndėrprerė. Lidhja, me veprimtarinė e saj tė gjithanshme, tashmė e kishte ngritur nė nivel tė lakmueshėm vedijėsimin, vetėbesimin dhe krenarinė kombėtare. Kryengritėsit po e mbanin barutin thatė dhe po pėrgatitėshin pėr kryengritjet e ardhshme tė njė niveli mė tė gjėrė dhe mė tė lartė. Atdhetarėt e palodhshėm e shtuan aktivitetin propagandistik nė shumė drejtime. Imperativi i kohės kėrkonte bashkimin e popullit pa dallim feje dhe krahine, shuarjen e ngatėrresave, faljen e gjaqeve si dhe intensifikimin e veprimtarisė diplomatike nė arenėn ndėrkombėtare. Moto e kohės u bė porosia e madhe e Vaso Pashė Shkodranit: F e j a e sh q i p t a r i t
ė sh t ė sh q i p t a r i a. Moralisht populli po e merrte vetėn. Kėnga epike flakė pėr flakė po i pėrjetėsonte betejat, heronjtė dhe aktet e tyre tė larta. Kėngėtari popullor me shembull konkret dėshmonte se ai qė bie duke luftuar pėr atdhe nuk vdes, por fiton pėrjetėsinė. Nė kėtė atmosferė tė madhe tė Rilindjes Kombėtare populli shqiptar po punonte dhe po ecte pėrpara me synime tė qarta drejt shkėputjes nga Turqia, nga e sėmura e Bosforit, po marshonte me aspirata legjitime drejt Pavarėsisė sė Shqipėrisė.
Nė kėtė drejtim as Porta e lartė nuk flinte. Tė shtatė krajlat, Evropa, Turqinė e kishin mbėshtetur pėr muri me kėrcėnim tė qartė: a po e shtron, a lėshoma mue, siē e thotė njė kėngė e kėtij cikli. Ndaj, Turqia po pėrgatitej qė me tėrė forcėn ti sulej Shqipėrisė me qėllim qė ēėshtjen shqiptare ta hiqte nga rendi i ditės. Ekspedita tė shumta turke marshuan me zjarr e hekur drejt Shqipėrisė. Ekspedita tė shumta dogjėn e poqėn veriun e Shqipėrisė e nė mėnyrė tė veēantė Kosovėn, djepin e kryengritjeve dhe tė luftėrave masive shqiptare pėr liri dhe bashkim kombėtar. Nė krye tė ushtrisė turke Perandoria vazhdimisht emėroi udhėheqėsit mė tė rryer, mė tė sprovuar dhe mė gjakatar, si Shemsi Pashėn, Xhavit Pashėn, Turgut Pashėn... Luftė nė Kaēanik. Luftė nė Carralevė. Luftė nė Karadak e luftė nė Dukagjin. Luftė nė Shkup e luftė nė Shkodėr. Luftė nė Boletin e luftė nė Himarė. E tėrė Shqipėria nė kryengritje e nė luftė. E tėrė Shqipėria nė tym e nė flakė. Dhe, mė nė fund, dhe, mė nė fund, pas pesėqind vjet luftėrash tė pėrgjakshme, pas pesėqind vjet qėndrese tė pareshtur tė shqiptarėve, nė vitin 1912, Perandoria Turke ra dhe u tėrhoq zvarrė nga trojet tona, duke lėnė prapa njė popull tė pėrgjakur, njė popull tė rėnė ekonomikisht, por njė popull tė fortė nė shpirt dhe tė fortė nė aspiratat e lirisė dhe tė bashkimit tė kombit dhe tė trojeve shqiptare.
Mbi luftėn mbinjerėzore tė popullit tonė qė e ēoi gjysmėn e Shqipėrisė deri te pavarėsia me dokumente tė kohės flet historia. Ndėrkaq, gjėmėn, klithmėn, entuziazmin, dashurinė, vullnetin, optimizmin, shpresėn dhe shpirtin e pamposhtur tė kombit tė atyre viteve tė mėdha i gjejmė vetėm nė kėngėn e popullit, nė prodhimin e tij spontan, ashtu tė thjeshtė, ashtu njerėzor dhe tejet tė natyrshėm. Nga kjo prodhimtari artistike e shpirtit tė kombit rapsodi Dervish Shaqa pėr repertorin e vet zgjodhi njė numėr tė konsideruar kėngėsh, nga tė cilat po veēojmė kėto: Bini djem, se mbaroi Juniku, Si kondisim kėtij hyrrjeti, Pėr vend tonė jem tue luftue, Asllan Pasha mbledh vergjinė,Na u nis lufta nė Kaēanik, Nė Kaēanik deri nBoletin, Ah, Shqypni mos thuej mbarova, etj.
Na u nis lufta nė Junik
Me kėngėn Bini djem, se mbaroj Juniku rapsodi Dervish Shaqa evokon rezistencėn dhe luftėn e Junikut tė vitit 1904. Atė vit thuaja tė gjitha viset e Shqipėrisė veriore i kishte pėrfshirė flaka e kryengritjeve. Ndonėse kryengritjet e atij viti ende nuk kishin njė qendėr tė vetme udhėheqėse, megjithatė ato i bashkonte objektivi i pėrbashkėt: lufta kundėr robėrisė turke, lirimi i tė burgosurve, kundėrshtimi i ndėrhyrjeve tė Fuqive tė Mėdha nė aplikimin e reformave tė reja, si dhe kėrkesa pėr formimin e njė Shqipėrie autonome nėpėrmjet tė bashkimit tė vilajeteve tė Kosovės, tė Manastirit, tė Shkodrės dhe tė Janinės. Nė fillim tė vitit 1904 qendėr e kryengritjes u bė Gjakova, por flakėt e saj u zgjeruan nė Rekė, nė Lumė e deri nė Pejė. Rreth 6000 kryengritės tė udhėhequr nga Sulejman Batusha sulmojė garnizonin turk dhe marshojnė drejt qytetit. Kryengritėsit u ndihmuan nga popullata e Dukagjinit dhe mė gjerė(1). Nė rastin konkret kėnga epike historike pasqyron artistikisht kryengritjen dhe luftėn e Junikut, nė tė cilėn kėngėtari popullor e angazhon drejtpėrsėdrejti edhe vetė Sulltanin. Analiza e mėtejme e kėngės ėshtė e tepėrt. Ajo me mjeshtėrinė e artit flet vetė:
Po pėvet Sulltan Hamiti
Zo ēka ka qi spo bjen dielli
Ti Sulltan koke habitė
Dielli a ra sytė nuk po tbajnė dritė
Na u ka nisė lufta nJunik
Sylejmani tmadhe briti
Bini djem, se maroj Juniki
Kush e nisi luftėn ma i pari
Avdyl Shala, Nezir Hajdari
Ramė Neziri, Beq Hasani
Hasan Tahiri, Haxhi Bajrami
Kush o kanė sokol drangoni
Met shehit para taborit
Kush e hoq prej Rogopeqi
Shaq Avdija Kajtaz Ahmeti
Iki Pasha koka hip nė Sukė
Koka mbet pa ujė pa bukė
Pa shejshane pa barut
Pėr tė shuar kryengritjen, vetėm nė Gjakovė, u dėrguan 10 batalione tė komanduara nga Shemsi Pasha, i njohur pėr represalie kundėr shqiptarėve, tė cilat, nė shenjė hakmarrje, bėnė kėrdi duke plaēkitur dhe duke djegur fshatrat e Dukagjinit.
Kėnga Si kondisim kėtij hyrrjeti u bėnė jehonė ngjarjeve historike qė rrodhėn pas riorganizimit tė Turqisė dhe shpalljes sė Kushtetutės nga Turqit e rinj. Kushtetuta, nė fillim, premtoj lėshime dhe tė drejta mė tė mėdha pėr tė gjitha kombet e Perandorisė, premtime kėto qė qenė afatshkurta dhe qė tėrheqja e tyre nxiti revolta hala mė tė madha sidomos nė Shqipėri. Dihet se ligjet pėr mė shumė tė drejta sidomos nė lėmin e kulturės populli ynė i shfrytėzoi me njė menēuri tė madhe. Aktiviteti i atdhetarėve shqiptarė u manifestua me hapjen e klubeve patriotike, me hapjen e shkollave, me nxjerrjen e gazetave, me unifikimin e alfabetit, e kėshtu me radhė. Mirėpo klima e kėtyre lėshimeve nuk zgjati shumė dhe Turqit e rinj me veprimet e tyre brutale i tejkaluan para ardhėsit. Pėr sjelljet dhe veprimet e tyre Isa Boletini shprehej: Ēka len prej mace, han mi. Mashtrimit dhe egėrsisė sė Turqve tė ri populli ynė iu pėrgjigj me revolta tė organizuara dhe me kryengritje tė njėpasnjėshme. Pėr njė organizim tė kėtillė dhe pėr njė reagim violent tė Stambollit dėshmon edhe prologu i kėngės:
Idriz Beka, Halil Mehmeti
Kanė lidhė besėn nėrmje veti
Si konisim kėti hyrjeti
Tel Stambolli nė Pejė ka ēue
Pashabegut i ka kallxue
Shpejt asqerin me i shtėrngue
Se nBeleg pėr me i ēue
Halil Mehmetin me rrethue...
Kėnga ėshtė e gjatė dhe plot aksion, organizime nga tė dyja palėt kundėrshtare, rrethim, mbrojtje, sulm e kundėrsulm, ndihma vullnetare nga fshatrat pėr rreth... Poenta e kėngės lidhur me sulmin e Haki Bgut me tri tabore mbi kryengritėsit shqiptar nė fshatin Beleg tė Deēanit jepet pėrmes pėrgjigjes dhe vendosmėrisė sė kryengritėsve: Si kondisim kėtij hyrrjeti. Ky ėshtė argument i mjaftueshėm qė e arsyeton ndėrmarrjen spektakulare tė rrethimit dhe sulmit tė ushtrisė turke mbi fshatarėt kryengritės. Kėnga popullore rezultatin e fitores e sheh nė bashkimin dhe nė besėn e lidhur tė kryengritėsve:
Besė tė madhe kishin pas nmes veti
U tha kush, a e kanė ba prej veti
Jem shqiptar qysh prej fetit
Si kondisim kėti hyrijeti
Pėr kėtė luftė si e bamė ksi shteki.
Pėr vend tonė jem tue luftue
Ngjarjeve historike tė kėsaj kohe u bėjnė jehonė edhe kėngėt e shkėlqyeshme Pėr vend tonė jem tue luftue dhe Asllan Pasha mbledh vergjinė, tė kėnduara mjeshtėrisht nga Dervish Shaqa. Ngjarja e kėngės sė parė zhvillohet nė fshatrat e Rekės. Mytesarifi, zyrtar i lartė turk, prefekti i Pejės, me suitėn e tij del nė vizitė zyrtare nė fshatrat e Rekės. Qėllimi i vizitės ėshtė nėnshtrimi i fshatrave kryengritėse si dhe kėrcėnimi kundėr krerėve kryengritės. Me tė shkelė nė Rekė i kėrcet pushka. Ėshtė koha kur Turqisė nė tėrė Shqipėrinė po i digjej toka nėn kėmbė. Kishin kaluar kohėrat kur pashallarėt dilnin nė vizitė fshatrave dhe krahinave pėr tua shtrėnguar hala mė shumė prangat e robėrisė. I tmerruar nga ngjarja e papritur Pasha ndalet nė fshatin Vranoc, nė odė tė Sylė Rexhės. Qon e i mbledh tė parėt e Rekės dhe i qorton pėr pabesinė qė iu bė me rastin e vizitės sė tij si dhe pėr pushkėt e drejtuara kundėr Sulltanit, Turqisė. Paria, pėrmes fjalės sė Kadri Currit, pėrgjigjet shkurt:
Na shqiptarė jemi qillue
Pėr vend tonė jem tue luftue
Nė pėrgjigjen e parisė ka vetėdijesim kombėtar, ka revolucionarizėm, ka guxim dhe ka vendosmėri. Pashai, i vetėdijshėm se sahatit tė tij allaturka po i ikėn koha, del dhe niset andej prej nga kishte ardhur. Por, pėr fatin e tij tė keq, me tė hyrė nė fshatin Behoc, e presin pushkėt tjera:
Te Behoci pushka i krisi
E rrxoi kali e desh e mbyti
E rrxoi kali e mbet te vorri
Pėr zyrtarėt e lartė situata bėhet shumė serioze. Mytesarifi e kupton se pushtetit tė tij mbi fshatrat e Rekės dhe mė gjerė po i afrohet fundi. E kupton se fjala e autoriteti i tij e kanė humbur peshėn qė e ka pasur. Ndaj fillon dhe i zbutė fjalėt. Nga pozita e pushtetarit kėrcėnues kthehet e kėrkon mėshirė nga Paria:
Ndore tande Mehmet Gjoni
Ndore tande nmujsh me mpshtue
Gjallė nė Pejė spo muj me shkue
Krejt ushtrinė ma kanė farue
Urrejtja kundėr pushtuesit e ka bėrė tė vetėn. Vegjėlia ėshtė e pa kompromis. Organizimi i luftėtarėve tė lirisė del nė shesh. Pushkėve tė fshatrave tė parė u bashkohen edhe pushkėt e fshatrave tė tjera tė Rekės:
Paska vetė mytesarifi
Ējanė kto pushkė prej Kodradiqi
Krejt ushtrinė ma kėrdisi...
Nė kėtė situatė tragjike pėr miqtė e paftuar tė Rekės gradacionin e rrjedhės sė ngjarjes e shpejton e trimi Isuf Musa:
Del Isufi midis livadhit
Po i bėrtet Xhafer Tajarit
Ēdreqi tpruni nLugė tBaranit
NLugė tBaranit ēdreqi tka prue
Pse s rrin nPejė me sundue
Del nė rrethe me tregtue
Kraht me i pasė me fluturue
Tgjallė nė Pejė stė lshoj me shkue
Myteserifi dhe suita e tij harrojnė misionin pėr ēka kanė dalė nė Rekė. Tashti qėllimi i vetėm i tyre ėshtė shpėtimi i kokės si dhe kthimi gjallė nė Pejė. I ka mbetur vetėm edhe njė rrugė, premtimi i shumave tė mėdha tė myhematit, pasurisė:
Xhafrer Begu i vllai i Hakisė
Po i ēon fjalė Hazir Alisė
Nmujsh mem pshtue prej komitės
Prej komitės nmujsh me mpshtue
Myhemat shumė kam me tēue
Ngjarja e kėngės Asllan Pasha mbledh vergjinė zhvillohet nė fshatin Isniq tė Deēanit. Asllan Pasha, sundimtar i lartė turk nga Peja, i shoqėruar me pesė bajraktarė, shkon nė Isniq pėr tė mbledhur vergjinė, tatimin. Vetėkuptohet se pėr fshatarėt tatimet ishin tė rėnda dhe tė papėrballueshme. Tatime mblidhte qeveria turke. Tatime mblidhnin bejlerėt. Tatim paguhej pėr shtėpi, tatim paguhej pėr tokė, tatim paguhej pėr bagėti, pėr djerrina, pėr kullota, pėr mal... Procesi mbledhjes sė tatimeve shpesh herė pėrfundonte me konflikte spontane nė mes tė fshatarėve dhe tagrambledhėsve, por ndodhte qė procesi i mbledhjes sė tatimeve pritej edhe me rezistencė tė organizuar. Pėr njė organizim tė tillė rrėfen edhe kėnga. Asllan Pasha me bajraktarėt hyn nė fshatin Isniq. Dhe, ndėrmarrja e njė pashai nė rolin e tagrambledhėsit nuk ishte proces i thjeshtė. Nė fshat nuk po hynin tagrambledhėsit e rėndomtė, as pėrfaqėsuesit e bejlerėve. Nė Isniq kishte urdhėruar vetė Pashai i rrethuar me bajraktarė. Pra, vetė lartmadhėria. Pushteti. Nė raste tė kėtilla organizoheshin pritje tė nivelit tė lartė. Pėrkulje deri nė tokė. Pije dhe ushqim. Dajre dhe festė... Por, kėsaj radhe, Isniqi organizon njė festė tjetėr, njė pritje tė merituar pėr rangun e armikut gjakpirės :
Kanė krisė pushkėt pėrskej ziti
Bajraktartė i ka mblu timi
Kanė krisė tjerat prej ēardaki
Bajraktartė i ka mblu gjaki
I ka mblu gjaki i kanė gri tanė
Asllan Pashėn rob pe nxanė...
Nė vazhdim kėnga popullore pikturon njė portet tjetėr tė Pashait. Krekosja dhe forca e pushtetit nė personin e tij kanė rėnė. Nuk ėshtė mė pashai qė vranė e kthjellė. Para pezmit, mllefit dhe urrejtjes sė fshatarėve ai ndjehet i vogėl, i mjerė dhe i pafuqishėm. Tashti ėshtė nė gjendje ti dėgjojė me durim ankimet, qortimet dhe akuzat e fshatarėve tė zemėruar deri nė kulm. Nė njė moment provon tė zbutė zemėrimin e fshatarėve duke e paraqitur ndėrmarrjen e tij zyrtare si njė vizitė miqėsore dashamirėse:
Ndore tjuve, more Shalė
Se sjam ardhė vergjinė me marrė
Pėr ziaret nkėt anė jam dalė...
Por, njė gėnjeshtėr aq e kulluar e bėn situatėn dramatike dhe shpėrthyese. Kėnga me plasticitet tė hollė jep figurėn e papėrmbajtur tė Tahir Dervishit. Me pak fjalė kėnga jep kundėrshtitė, mllefin dhe urrejtjen shekullore tė fshatarit kundėr pushtetit tė huaj:
Tė madhe briti Tahir Dėrvishi
Asllan Pashės pėr gjyks ja ngjiti
Pshtymė e jargė nė ftyrė ja ēiti
Pshtymė e jargė nė ftyrė ja pshteti
Mos me mardhė Pashė keq prej veti
Tana trutė celinė ti treti...
Mbyllja e kėngės ėshtė shumė e logjikshme. Epiteteve Asllan Pasha, Asllan gusha (grykės, tėrpian) kėnga popullore ua vė pėrballė antitezėn: Shtat sahat iu dok Lėbusha, njė rrugė qė kalohet pėr pak minuta. Kthimi i tij nė Pejė ėshtė i mjerė, kthim i njė komandanti qė ka pėsuar disfatė katastrofale. Qytetarėt paraprakisht tė njoftuar pėr pėsimin e tij nė Isniq, tė gėzuar pėr ndodhinė, si zakonisht i dalin pėrpara pėr ta pritur dhe pėr ti uruar mirėseardhjen. Asllan Pasha, i turpėruar dhe i dėshpėruar, pritjes madhėshtore tė pejanėve i pėrgjigjet me kėto fjalė:
Sot nuk muj selam mu dhanė
Kesh nIsniq edhe rob jam nxanė
Se kanė lanė kurgja pa mthanė
Bajraktartė mi kanė gri tė tanė...
Kėngėt Pėr vend tonė jem tue luftue dhe Asllan Pasha mbledh vergjinė janė drama tė vėrteta. Ndonėse nė to pasqyrohen ngjarje lokale, pėrmes plasticitetit tė artit kėngėtari arrinė ta sintetizojė pėr bukuri situatėn e kohės, gjendjen revolucionare dhe rezistencėn e popullit qė sa vinte e shtohej. Kėto kėngė Dervish Shaqa i pėrdori si armė kundėr pushtetit aktual. Gjendja e fshatarėsisė edhe nė Kosovė aktuale barazohej me atė tė kohės sė Turqisė. Armik Turqia, armik Serbia. Me epilogun e kėngėve Dervish Shaqa, dėgjuesve tė tij, ua tregonte rrugėn e lirisė.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn min_Latn bos_Latn bos_Latn umb_Latn ilo_Latn als_Latn bos_Latn lit_Latn als_Latn bem_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn som_Latn als_Latn cat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn afr_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn plt_Latn als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn bam_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cym_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn kon_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn