als_Latn dik_Latn sag_Latn
Integrimi i Shqipërisë në McEurope
Ergys MËRTIRI
INTEGRIMI I SHQIPËRISË NË McEUROPË
Zhvillimet kulturore në Shqipëri që prej viteve ’90 po kalojnë në një proces transformimesh, të cilat, kanë ndryshuar rrënjësisht stilin e jetesës së shoqërisë, gjë ka çuar në prioritete të reja në planin kombëtar, politik, ekonomik, kulturor e moral. Aspirata e përgjithshme e një Shqipërie evropiane evidenton shumë nga projeksionet intelektuale, por edhe komplekset psiko-sociale që veprojnë në vetëdije të shoqërisë sonë. Europa, përbën një prioritet që ka arritur të gjejë tashmë konsensus të gjerë tek shqiptarët, për aq sa kjo shoqëri shfaqet e tërhequr prej stili perëndimor të jetesës. Hedonizmi dhe luksi i botës së konsumit, natyrisht që bëhet joshës për një popull të mbetur pa ideale, të mbrujtur me ideologji materialiste, për më tepër, të formësuar në kushte të një privimi deri në asketizëm prej nevojave më elementare të jetesës.
Parrulla kryesore e lëvizjeve që sollën rrëzimin e diktaturës, “e duam Shqipërinë si gjithë Europa”, përmbledh, jo etjen e shqiptarëve për vlerat politike, ideologjike, kulturore e morale europiane, por për konfortin dhe mirëqenien ekonomike të këtyre vendeve, të cilat për një kohë të gjatë, kanë qene tundimi lunatik i përditshëm i shqiptarëve, duke intensifikuar tensionet në nënvetëdijen e një shoqërie të hermetizuar e pa valvola shkarkimi. Në këtë mënyrë, lëvizjet që sollën thërmimin nga brenda të kështjellës së pamposhtur të komunizmit shqiptar, erdhën më tepër si pasojë e një shfrimi popullor prej një ngarkese të tillë, sesa prej një vetëdijeje të qartë kolektive antitotalitare. Kjo shpjegon edhe dështimin e mëpasshëm për të ndërtuar aspiratën e ëndërruar gjatë ditëve të ndërrimit të sistemit, dështim i kurorëzuar në spektaklin e shpërthimit neurotik të demonstruar në ‘97-n.
Endërra evropiane, vazhdon të mbetet në sytë e shoqërisë shqiptare, si busull e lakmisë për të jetuar në bollëkun e dëshiruar që herët. Padurimi për të realizuar standardet e dëshiruara të jetesës, është shkaku kryesor i tensioneve të shumta sociale, kulturore e sidomos politike. Agresiviteti shoqëror është pasojë e një mjedisi neurotik që buron nga etja për të mirat materiale të munguara. Ky mjedis kultivon armiqësinë ndërmjet grupeve sociale, të cilët i zbrazin njëri-tjetrit të gjithë zemëratën e tyre, për dështimet e përbashkëta. Kjo situatë dëshmohet në të gjitha aspektet e marrëdhinieve shoqërore, në planin politik (e majtë/e djathtë), kulturor (lindor/perëndimor), fetar (mysliman/i krishter), gjeografik (veri/jug) etj. Kjo bën që , tjetri, të shihet jo si një alternativë për shoqërinë, por si një objekt ku mund të adresohet gjithmonë faji. Gjuha e vrerit dhe mallkimit që haset masivisht në shtypin e përditshëm po dëmton ekuilibrat shoqërorë dhe po sjell një frakturë të rëndë që vështirë se mund të menaxhohet, për më tepër në një klimë të tillë vesi dhe inkoherence që karakterizon elitat shqiptare.
Miti i modernizimit
Në fakt, është e vështirë të përcaktosh se çfarë kuptojnë saktësisht shqiptarët me “integrim në Evropë”. Pa dashur të ndalemi në këtë diskutim, në një ide të përgjithshme ky proces konceptohet si një përpjekje kolektive për të adaptuar modelet shoqërore, kulturore e politike perëndimore. Në Shqipëri, Europa, si edhe perëndimi, konceptohen si entitete të përfunduar dhe unikë, ndryshe nga ç’janë në të vërtetë. Qasja ndaj tyre është mitike, larg një konceptimi racional objektiv. Perëndimi shihet si barazvlerës i modernitetit dhe ky i fundit është bërë tashmë sensi dominues i orientimit shoqëror, kulturor e politik. Modernizimi konceptohet si projekt patriotik, i barazvlefshëm me atë të integrimit të Europë, që tashmë ka fituar prioritet ndaj çdo aspirate kombëtare. Rrjedhimisht, edhe çdo element jomodernist, tradicional apo konservator shihet si një sëmundje shoqërore që mban peng zhvillimin dhe kërcënon integrimin, duke i parë në shumë raste me sy armiqësor.
Moderniteti përbën sot burimin kryesor të narrativës mitologjike për shqiptarët. Duke dashur të jenë të zhvilluar, të jenë të pasur, të qytetëruar në terma perëndimorë, ata përpiqen të brendësojnë dhe implementojnë me përpikmëri modelet kulturore që vijnë nga vendet e zhvilluara perëndimore. Në një dialektikë redukcioniste, ky proces është konceptuar si një transformim rrënjësor, që duhet realizuar duke flakur tej gjithçka që vjen nga tradita dhe e kaluara jonë. Kjo dialektikë shoqëron mentalitetin shqiptar, në të gjitha sferat e komunikimit, që prej elitave deri në nivelet më të thjeshta. Gjithçka që çon përpara është moderne, e përparuar, perëndimore, ndërsa gjithçka që na pengon prej zhvillimit është tradicionale, e prapambetur, orientale. Në këtë mënyrë, projekti i ri kombëtar për shqiptarët, – projekt i cili ka lënë në hije problemet e vërteta kombëtare, – është ai i tjetërsimit të kësaj shoqërie në përputhje me një vizion modernist, liberal, në armiqësi me çdo element kulturor tradicional e konservator.
Kërcënimet e akulturimit global
Miti i modernitetit ka sunduar gjatë ideologjinë perëndimore dhe ende ushtron ndikim, megjithë kritikat e shumta që bota akademike ka prodhuar në këtë fushë. Samuel Huntington, është një prej atyre që, në emër të modernitetit, ka kontribuar për polarizimin e botës në fund të viteve ’90. Ai flet për për superioritetin perëndimor, që vjen prej faktit se, sipas tij, perëndimi është qytetërimi i vetëm që promovon vlerat e lirisë dhe demokracisë, gjë që, i jep përparësi dhe të drejtën për të dominuar kulturat e tjera. Kjo teori ka provokuar reagime të shumta, gjë që ka stimuluar një mori veprash, që synojnë të ofrojnë reflektim mbi problemet e botës moderne dhe vendeve të industrializuara.
Benjamin Baber, duke kundërshtuar Huntingtonin, shpreh nevojën që perëndimi t’i kthehet vetvetes, dhe të njohë më mirë problemet e veta. Sipas tij, shoqëritë perëndimore duhet të lenë mënj’anë materializmin radikal, të përhapur nëpërmjet kulturës së konsumit. Ai shprehet se fuqitë e mëdha tregtare janë bërë gjithnjë e më të pakontrollueshme duke penguar demokracinë dhe zhvillimin e ekonomive të vendeve të ndryshme. Ai e quan këtë realitet, McWorld, bota që dominohet nga një kulturë popullore materialiste agresive, e krijuar ekskluzivisht nga tregu. Kjo kulturë synon ka prirjen të përhapet kudo, nëpërmjet marketizimit të shoqërizimit dhe shndërrimit të gjithçkaje në objekt të tregut. Shumë vende, bëhen për pasojë, prehë e spekulimeve të fuqive të mëdha tregtare e industriale, të cilat jo vetëm që imponojnë diktatin e tyre mbi ekonomitë lokale, por edhe imponojnë nje transformim te tërësishëm të kulturës në kundërshtim me kushtet lokale ku këto ato veprojnë.
Globalizimi po sjell transformime të mëdha kudo në botë, duke njëtrajtësuar kulturat dhe sistemet sociale. Kjo gjë ka vendosur në alarm studiues të shumtë, për vetë faktin që shoqëri të ndryshme vuajnë nga një paaftësi e frikshme e ruajtjes së kohezionit social. Megjithatë, ajo që vihet re kudo, është fakti që ky fenomen ka provokuar një reaksion të madh. Në shumë vende këto procese kanë provokuar reagime të forta, të cilat janë vënë në përballje ndaj asimilimit në mbrojtje të veçantisë së tyre kulturore. Një zinxhir barrierash jo vetëm kulturore, por edhe ekonomike e politike, po synojnë të ndalin ekspansionin e globalizimit në shumë prej vendeve të kërcënuara prej tij, dhe kjo i ka bërë studiues të ndryshëm të promovojnë skicojnë një panoramë të re të botës së nesërme, larg pretendimeve globaliste.
McWorld, magjepsja e shqiptarëve
Këto dukuri, përbëjnë realisht kërcënimin më të madh për shoqërinë shqitpare, si në planin kulturor, ashtu edhe në atë ekonomik e politik. Duke qenë një vend i vogël, ne jemi krejtësisht të pambrojtur përballë kapitalit, mallrave dhe modeleve kulturore të huaja, të afta të gëlltisin çdo prodhim vendas. Mundësitë konkurruese përballë një mekanizmi të tillë janë inferiore dhe për më tepër, shoqëria duket e paaftë për të kuptuar problematikën që ka trokitur. Shoqëria shqiptare është sot një sfungjer i tharë, i gatshëm të përthithë çfarëdo modeli që i vjen nga wonderland-i global. Shqiptarët duken ende të magjepsur nga “mrekullia ekonomike” globale, të etur për konsum, përkundrejt çdo çmimi kulturor. Mund të thuhet se ata janë sot populli më i gatshëm për t’u përfshirë në këtë proces akulturimi, pa patur thuajse asnjë merak për identitetin apo autenticitetin kulturor vendas.
Ndryshe nga ç’ndodh në perëndim, shqiptarët nuk kanë asnjë qasje kritike ndaj modernitetit, pavarësisht se ky proces ka filluar tashmë të shfaqë krizën e vet sociale. Asnjë diskurs serioz që të adresojë këtë problematikë nuk ofrohet në opinionin publik apo në qarqet akademike. Kjo ka bërë që, në të shumtën e rasteve, problemet sociale të mos trajtohen siç duhet duke mbetur thjesht në rang konstatimesh, të cilat me të padrejtë, në shumicën e rasteve i faturohen traditës. Moderniteti vijon të jetë i kërkuar dhe i dëshiruar me forcë duke u shtrirë në çdo hapësirë e duke përhapur njëkohësisht edhe të gjitha sëmundjet e veta, – në fakt, paradoksalisht ai po hyn në këtë vend kryesisht me sëmundjet.
Shoqëria shqiptare po rend drejt intensifikimit të dëshiës për tu identifikuar, qoftë edhe sipërfaqësisht me vlera të cilat, kudo në botën perëndimore, janë objekt i kritkës dhe skepticizmit intelektual. Kjo v jen nga një prirje kompleksive për t’u shfaqur sa më perëndimorë, gjë që fortifikon një logjikë antagoniste mbi qytetërimet, duke riprodhuar me besnikëri skemat radikale të përjashtimit kulturor. Halli i elitave shqitpare sot nuk janë problemet e shumta shoqërore, por arratisja nga pala inferiore e frontit të ndeshjes së qytetërimeve. Kjo përbën një kompleks superioriteti kulturor (që në fakt buron nga kompleksi i inferioritetit), të veshur me një krenari absurde për një qytetërim, të cilit një një masë të konsiderueshme, nuk i përkasim, – të paktën në kuptimin që e përkufizojnë perëndimin, antagonistët më të mëdhenj të traditës.
Elitat shqiptare, janë elitat më hantingtoniane në konceptimin e raporteve ndërmejt qytetërimeve, përkundër faktit që tezat e Huntington-it janë tezat më problematike për aspiratën evropiane të shqiptarëve. Ajo që nuk kuptojnë shumë njerëz, është fakti që teza të tilla përjashtuese rëndojnë pikë së pari mbi vende si ato ballkanike, ku bëjmë pjesë edhe ne. Nëse ka vërtetë ndonjë mundësi për integrim, ajo nuk mund të vijë pa çlirimin prej një mentalitetit të tillë përjashtues. Vetëm një qasje pluraliste, e aftë për të konceptuar një shoqëri evropiane kulturalisht të larmishme, krijon shance që vende të tilla si Shqipëria, të mund të gjejnë hapësirën e tyre në Evropën së nesërmes.
Botuar në revistën “Shenja”, 2011.
Kongresi i Berlinit (1878) ndërroi fizionominë e Ballkanit
Nuredin AHMETI
KONGRESI I BERLINIT (1878) NDËRROI FIZIONOMINË E BALLKANIT
Civilizimi perëndimor arriti ta zëvendësojë qytetërimin islam në Ballkan, atëherë kur fuqitë perëndimore të udhëhequra nga Austro-Hungaria e dëbuan Perandorinë Osmane nga Gadishulli.
Këtë sukses civilizimi perëndimor evropian e arriti në saj të Austro-Hungarisë të cilën e kishin edhe fuqi edhe mjet, ndërsa nga ana tjetër vetë Austro-Hungaria ishte bartëse e kulturës evropiane, e cila dukshëm ndikoi edhe në modelin e jetesës në këto anë. Suksesin më të madh Austro-Hungaria e arriti duke përdorur aparatin shtetëror, kuptohet krahas metodave të tjera që përdorte, gjithashtu edhe shkolla ka qenë një mjet tejet i fortë e cila ndikoi në zbrapsjen e jetesës tradicionale islame të popullatës së këtyre trevave. Që më 1878 kur Austro-Hungaria pushtoi një pjesë të Gadishullit, sistemi i ri shkollor në qendër të vëmendjes e kishte përqendruar theksin veçse te kultura e ashtuquajtur “eurocentrizëm”, duke i nënçmuar dhe zhvlerësuar të gjitha zhvillimet e kulturave të arritura gjatë shekujve që përfaqësoheshin nga popujt e Gadishullit.
Modifikimi i këtij lloji në këto kushte jo të barabarta në aspektin kombëtar u vërejt më vonë në Jugosllavinë e Vjetër. Duke u bërë zhvlerësimi dhe përçmimi i traditave të tjera, si rrjedhojë doli në skenë reagimi i muslimanëve ndaj shkollave që përfaqësoheshin nga Austro-Hungaria. Këtu duhet theksuar se po në këtë aspekt (revoltues) reaguan bile edhe serbët e Bosnjës, por këta, prapëseprapë nuk e mënjanuan shkollimin austro-hungarez. Ndërsa sa u përket mektebeve, ato qenë të ndaluar në vitin 1918 sipas ligjit të atëhershëm të Jugosllavisë së Vjetër.
Sistemi i shkollimit që u vendos pas okupimit austro-hungarez solli kahje dhe botëkuptime të reja, të cilat dukshëm dalloheshin nga ato të vendit – tradicionale.
Për të arritur më tepër sukses, civilizimi i krishterë evropian solli me vete edhe mjetet e informimit (në fillim propagandën e bënte përmes shtypit, ndërsa më pas nëpërmjet valëve të radios e televizionit), gjë që ndikoi në zhvillimin e këtij civilizimi.
Në këto kohëra të vështira e të stuhishme popullata muslimane e Ballkanit mbeti jetime, ngase halifati (institucioni më i lartë islam) u shkatërrua dhe u suprimua nga Mustafa Qemal Ataturku (1923-1924), i cili ishte mjet e Perëndimit për të shkatërruar muslimanët dhe gjithashtu edhe armik i përbetuar i Islamit (kjo për vetë faktin se vetë ai (Ataturku) e kishte prejardhjen nga një fis çifut i quajtur Dunme).
Siç shihet civilizimi perëndimor nuk kursente asgjë, vetëm e vetëm që t’ia arrinte qëllimit final – dominimit në skenën botërore. Ndaj, bota evro-krishtere duke pasur në dorë mjetet me anë të të cilave arrinte ta bindë popullatën, në njërën anë dhe duke turbulluar çështjet kombëtare të popujve të Ballkanit dhe duke ua nënçmuar vlerat kulturore nga ana tjetër, arriti të bëhet superfuqi, dhe të dominojë në çdo aspekt. E gjithë kjo bëri që muslimanët të jenë të humbur. Mirëpo, përkundër gjithë kësaj ata edhe më tej mundoheshin me mish e me shpirt që ta ruajnë traditën, identitetin dhe vlerat e tyre fetare. Por, fatkeqësisht, nga dita në ditë popullata muslimane filloi të pasivizohet, pasivizim ky që mjerisht u kushtoi atyre shumë shtrenjtë, dhe koncepti i të menduarit në mënyrë evropine u fut në çdo pore të jetës së muslimanëve.
Është interesant fakti se fill pas okupimit austro-hungarez, muslimanët e këtyre trevave nuk i ndiqnin shkollat e qeverisë, për atë se ato ishin me karakter të krishterë. (Këtu sa për ilustrim po japim të dhënën historike se në gjimnazin e Sarajevës që filloi së punuari më 1879, prej 42 nxënësve sa kishte të regjistruar, musliman ishte vetëm një).
Kjo assesi nuk do të thotë se popullata muslimane nuk dëshironte shkollim, përkundrazi, madje botërisht dihet se para Kongresit të Berlinit (1878) muslimanët në përqindje ishin shumë më të shkolluar se sa të tjerët. Mirëpo ata dëshironin edhe më tej të shkolloheshin nëpër medrese (shkolla tradicionale-islame, ku mësoheshin dituri nga më të ndryshmet), e kurrsesi të shkolloheshin nëpër shkollat gjermane (siç i quante popullata atëherë shkollat e hapura nga Austro-Hungaria).
Mirëpo, nga ana e saj, edhe Austro-Hungaria e dinte shumë mirë se çfarë dëshiron populli, ndaj edhe mori një nismë të re për hapjen e disa medreseve të ashtuquajtura “Ruzhdije”, që nëpërmes tyre të realizojë qëllimet e saj, dhe gjithë këtë arriti ta bëjë falë asaj se popullata muslimane u mashtrua nëpërmjet vetë emrit (medrese) që bartnin shkollat në fjalë. (Kësi lloj medresesh ka pasur edhe në Shkup, si “Medreseja e Madhe” e mbretit Aleksandër themeluar më 1923, nga gjiri i së cilës doli një çetë e tërë komunistësh, të cilëve pikërisht popullata muslimane-shqiptare ua pa sherrin).
SHQIPËRIA ETNIKE ME ÇDO ÇMIM
Kuadri fetar-musliman duke i ditur mirë rrethanat politike të Evropës së krishterë si dhe atë se ajo do t’i shkatërrojë fizikisht dhe ideologjikisht shqiptarët, filloi t’i kundërvihet me të gjitha forcat e veta elementit komunist të brendshëm, me qëllim të një organizimi sa më të mirë e të shëndoshë të popullatës muslimane të Ballkanit në përgjithësi dhe asaj shqiptare në veçanti. Kjo më së miri shihet edhe nga apeli i atdhetarit të flaktë Mulla Idriz Gjilanit: “Liria e vatanit nuk fitohet me parti e me tarafe, me të pafe e me shkije të veshur shqiptarçe”.
Në vitin 1941 u shpartallua Jugosllavia e Versajit, kurse në Shkup vendoset pushteti i Bullgarisë fashiste-shoviniste, pushtet i cili kishte kryekëput qëndrim antishqiptar dhe antiislam, kjo për faktin se popullata shqiptare e këtyre trojeve i përkiste përkatësisë islame. Ndërkohë, Italia fashiste dhe Gjermania naziste kishte kohë që tërhiqeshin si mike ndaj shqiptarëve dhe forca çlirimtare nga robëria serbo-sllave dhe njëkohësisht ata (Italia dhe Gjermania) bënë bashkëngjitjen e Kosovës dhe pjesëve lindore të saj me Shqipërinë (ëndërr kjo dhe ideal i kahmotshëm i gjeneratave të tëra), toka të cilat padrejtësisht ishin shkëputur në tryezat evropiane më 1913, andaj ky shans erdhi i mirëseardhur dhe ky rast nuk duhej lëshuar assesi. Populli menjëherë pas këtyre ndryshimeve politike u organizua dhe doli në mbrojtje të kufijve të Shqipërisë etnike me shumë patriotë në krye, e sidomos ata më në zë, siç ishin: Mulla Idriz Gjilani, Haqif Tetova, Hysen Tërpeza, e shumë e shumë të tjerë që ditën të luftojnë kundër sllavëve e aleatëve të tyre komunistë-shqiptarë (u thënçin shqiptarë), të cilët (komunistë) luftuan në dëm të popullit të vet e siç thoshte Hysen Tërpeza: “Na kemi bë lojën e huej”, dhe mu për këtë Mulla Idriz Gjilani u apelonte bashkëkombësve të vet: “Më të parin që krijoi Zoti ishte arsyeja – ka thënë Pejgamberi…” dhe vazhdonte, “…pra, edhe bashkimi i Shqipërisë sot të copëtuar prej italianëve, gjermanëve dhe bullgarëve është i arsyeshëm dhe i domosdoshëm”. I thërriste shokët, bashkëveprimtarët që ta përkrahin në ide duke i urdhëruar me ajete nga Kur’ani: “Bëhuni shtylla të drejtësisë, mbrojtës të së vërtetës, qoftë edhe në dëmin tuaj!”
Mulla Idrizi shpesh thoshte: “Kemi tri fe, por kemi vetëm një atdhe të përbashkët, një gjak vëllazëror, një gjuhë, një diell e një Zot. Detyrë mbi detyrat kemi bashkimin dhe mbrojtjen e atdheut”.
Armiqtë e popullit tonë ishin të shumtë, por më të rrezikshëm ishin komunistët shqiptarë. Ja çka thotë komunisti i madh Fadil Hoxha për krerët e popullit e sidomos për atdhetarin Mulla Idrizin: “Mulla Idrizi ka autoritet të madh në popull dhe po u tërhoq ai nga kufiri, Kosova do të çlirohet pa luftë vëllavrasëse…!” Ndërsa pikërisht ky (Fadil Hoxha) ishte ai që na dorëzoi te dora sllavëve… Fadil Hoxha thoshte ashtu për Mulla Idrizin se ai ishte një burrë që kurrë nuk ka ndodhur që t’ia kthejë shpinën armikut. Ai ishte shkëmb me emër që nuk lëkundej, ai ishte i shenjtë i popullit – kështu thoshte patrioti kapiten Shefqet Bylykbashi për Mulla Idrizin.
Kapiteni Shefqet Bylykbashi, një burrë me virtyte të larta e atdhetar, në mesin e shumë porosive kishte lënë edhe këtë porosi në notësin e Dr. Muhamet Pirrakut më 25 korrik 1967: “Biri im, unë nuk pata fatin të bëhem historian i luftërave historike për atdhe, po shkoj me shpresë se për ju do të vijnë pranvera më të mira… Amanet për Mulla Idrizin. Shko përgjatë kufirit shqiptaro-serb të vitit 1878 dhe të vitit 1944 dhe thirr: Oooo Mulla Idriz…! Të gjitha majat e maleve, të gjitha karakolat, të gjitha lagjet e fushat, të gjitha shtëpitë dhe të gjitha xhamitë dhe varret kanë për t’u përgjigjur! Oooo hojaaa…! Po. Ai ishte i shenjti i kombit dhe nuk e kapte as plumbi edhe kur i kalonte nëpër xhybe e jelek! Kurrë nuk binte pas pusisë; shtynte me pushkë në dorë në ballë të betejës, dhe me një dorë pushkën e me një dorë Kur’anin, Mulla Idrizi thoshte: “Shehid bëhet vetëm ai që ka fatin të goditet nga ana e përparme në ballë!…”
Sabit Rexhepi me të drejtë thoshte: “Zëri i tij, kënga dhe shehadeti forcuan dhe përforcuan guximin dhe kurajën e luftëtarëve ushtarë vullnetarë…!”
Pra, këta ishin ata burra që i dolën përpara Kongresit të Berlinit i cili ia ndryshoi fizionominë Ballkanit dhe mu për këtë Mulla Idriz Gjilani la këtë amanet: “O burra, aman, të ma dëgjoni fjalën! Përsëritja e gabimeve ka përgjegjësi para historisë, zjarrit t’i përgjigjemi me zjarr, e dekës me dekë…”
Krahas gjithë luftërave që zhvilloi populli, më në fund kur u bindën se komunistët shqiptarë po ia dorëzojnë Shqipërinë Serbisë dhe duke mos dashur që gjaku të derdhet mes shqiptarëve, tokat arbërore sërish ranë nën okupimin sllav, okupim ky që e torturoi aq shumë këtë popull sa që nuk dihet sa, në të vërtetë, u therën, u masakruan, e sa e sa u shpërngulën nga trojet shqiptare etnike për në viset e Anadollit të Turqisë dhe gjetkë nëpër botë. Ky popull liridashës këtë dhuratë e pati nga Evropa e krishterë (“kjo kurva e motit” – siç do të thoshte Gjergj Fishta), e cila mjerisht edhe sot e kësaj dite po vazhdon politikën e saj satanike ndaj popullit më të vjetër të Kontinentit.
Mevlana Xhelaledin Rumiu, miti i poezisë persiane
Blerina HARIZAJ
MEVLANA XHELALEDIN RUMIU, MITI I POEZISË PERSIANE
Mevlana Xhelaledin Mehmed Rumiu eshte nje prej poeteve me te shquar te letersise persiane, nje poet i njohur jo vetem ne boten arabe, por dhe ne vendet anglishtfolese. Rumiu lindi ne Iran, ne qytetin Balkh, ne provincen Khorasan, pjese e Afganistanit te sotem dhe vdiq ne Konia, Turqia e sotme. Rumiu njihet ndryshe dhe si Mevlana Xhelaledin Mehmed Balkhi. Ai ka jetuar mes viteve 1207-1273 dhe njihet si poet mysliman, jurist dhe teolog. Veprat e tij jane te shkruara ne persisht dhe jane lexuar ne vendet e Iranit, Afganistanit dhe Taxhikistanit, ndersa jane perkthyer ne shume gjuhe te botes. Rumiu eshte nje nga poetet me te lexuar ne Amerike, si dhe ne vende te ndryshme te Evropes. Rendesia e Rumiut, si poet, qendron ne kapercimin e kufijve kombetare dhe etnike te letersise. Gjate shekujve ai ka ushtruar nje ndikim ne letersine persiane, urdu dhe ne letersine turke. Vepra e Rumiut ndahet ne te ashtuquajtura quatrina, sic quhen ndryshe dhe rubaira, ne oda, gazale dhe divane. Vepra kryesore e tij eshte Mathnavi, i perbere nga 6 libra, i cili quhet ndryshe Kurani Persian dhe eshte konsideruar nga shume studiues dhe kritike, si nje nga veprat me te medha te poezise mistike. Nje poeme qe perbehet nga 27.000 vargje, ne te cilen ai ka shtjelluar dhe predikuar misticizmin e tij dinamik. Metoda qe perdor poeti eshte ajo anektodike dhe toni eshte ai lirik. Nje tjeter veper e rendesishme e Rumiut eshte “Divani per Shams Tabriz”. Shams Tabriz do te mbetej ne kujtesen e poetit si miku me i ngushte dhe njekohesisht si udheheqesi shpirteror i tij ne rrugen qe ai ndermori si nje sufit per te arritur persosmerine shpirterore. Kjo veper eshte e perbere nga 40.000 vargje. Te dyja veprat kane nje rendesi te madhe ne letersine persiane. Gjate nje periudhe 25-vjecare ai kompozoi 70.000 vargje poetike, poezi kushtuar dashurise hyjnore, pasionit mistik. Si nje sufit ai besonte se muzika, poezia dhe kercimi jane menyrat per te arritur Zotin. Doktrina e tij evokon pafundesisht tolerancen, miresite, gezimet, dhe kuptimin e gjithckaje permes dashurise. Tema qendrore e gjithe vepres se Rumiut, ne pergjithesi, eshte ajo e konceptit te Tavhidit, unitetit, nje koncept qe e shohim dhe ne poetet e tjere sufite. Vizioni, fjalet dhe jeta e Rumiut na meson se si te arrijme paqen dhe lumturine brenda nesh, duke pushuar se jetuari ne armiqesi e urrejtje dhe duke zgjedhur te jetojme ne paqe dhe harmoni. Gjate nje periudhe 25- vjecare Rumiu hartoi 70.000 vargje poetike, poezi kushtuar dashurise hyjnore, pasionit mistik, si dhe poezi per ekstazen. Studiuesit e sotem besojne se Rumiu eshte nje nga poetet me te medhenj te koherave dhe se veprat e tij mund te krahasohen me ato te Dantes dhe Shekspirit. Veprat e Rumiut jane te pashoqe ne letersine persiane per cilesine dhe pasurine ideore dhe figurative qe ato mbartin. Kompleksiteti i Rumiut qendron ne mendimin mistik ne lirshmerine dhe ne shkujdesjen e tij gjate te shkruarit, centrifugal, sheronjes dhe indiferent gjate gjuhes tradicionale, ku ne sy te bie nje gjuhe e lemuar dhe jo e lehte per ta kuptuar. Veprat e tij permbajne njekohesisht dhe shume histori, qe karakterizohen nga nje sharm i holle, ne te cilat levizin paragrafe plot pasion. Bota e shprehur ne to eshte ajo e sufiteve dhe jo bota hindu apo e krishtere, bota e qenies, e zhvillimit dhe e transformimit te saj. Metafizika islame, kozmologjia, psikologjia tradicionale dhe njohurite ezoterike do te perbejne ne vepren e Rumiut dhe boshtin qendror te ideve te tij.
Marrë nga faqja: http://www.kohajone.com/html/artikull_14295.html
Mehmet Akif Ersoj – Unë jam shqiptar
Mehmet Akif ERSOJ
UNË JAM SHQIPTAR
Tre milionë (shqiptarë) po vuajnë nga tri koka (bajraktarë shqiptarë) pa tru,
shiko, si po masakrohet babai! Ngrihu nga varri baba, ngrihu!
të gjallët nuk u erdhën në ndihmë, të paktën ti eja,
Shqipëria po digjet, kësaj here (djegiet) janë shumë të mëdha.
Kështu një llavë e vjellur ferri
llava përcëlluese i përfshiu të gjitha viset e vendit
ai është zjarri që nuk la pa shkatërruar asnjë oxhak
ajo është stuhia që nuk la pa djegur e rrënuar asnjë konak.
Nëse e ç’prushë hirin, nga përfundi jam i bindur,
do të dalin dy-tri eshtra të kallura
baba, nëna jote më e dashur (Kosova), mëmëdheu i vërtetë
a të bëhet viktimë e tre hajdutëve horra?
Toka, të cilën e lëvroi gjyshi, ku edhe shpirtin e la, shkoi…
Ashtu shkoi që, tashmë nuk kthehet, i huaji e pushtoi
Nëse do të ngrihesh e këtë ta shohësh çfarë do të kishe bërë, vallë?
baba mbi varrin tënd kryqi (serb) a do të kishte qëndruar, vallë?
Kudo që ndodhem para syve më del një fushë e përgjakur…
a je ti, apo përfytyrimi yt: Kosovë e papërkrahur!
ku qëndron shkaku me mijëra herë i pushtimit tënd?
ku është qëllimi i kalimit të rrugës shkatërruese e rrufesë mbi varrin tënd?
Ku është ushtria? Dëshmori që flen në zemër të saj, ku është?
ah, kurbani triumfues ku është? Ai ku është?
kështu, varreza të dëshmorëve, duke puthur tokën po bëj lutje
ah sikur të kishte dy-tre pika gjak dëshmori…
Ah varreza të dëshmorëve, çfarë janë ato? Trualli yt është bërë pijetore
nuk e shoh kandilin dot, ç’është…, gotë pije?
kush janë ata që flejnë në shtëpinë tënde me kasketa (kapela)?
ndoshta jam gabim… (por) kjo është e vërteta… e vërteta.
A të prishi në gjoks shkelja e opingës së serbit?
a u prishën trojet ku pushojnë me mijëra dëshmorë?
kush do ta shporrë çizmen e ushtarit të poshtër?
Gjaku i vrullshëm i heronjve veteranë a do të tjetërsohet?
Ja dinjiteti kombëtar u shua, u shkatërrua.
Je në gjumë… Nëse do të zgjohesh, kanë për të zhdukur
truallin, mos e mbyt përnjëherë, horizonti i mëngjesit të përgjakur
malazezi hajdut, bullgari gjarpër, serbi gomar
pastaj greku qen, atdheun rreth e përqark e kanë rrethuar.
O popull, tani i vdekur, zgjohu, agoi dita!
Ty të erdhën pa ezane (të krishterët), thuaj a të tingëllon kjo kambanë?
Qytetërimi (Europa) ju konsideron si të huaj
njëherë për t’ju copëtuar, pastaj për t’ju gëlltitur dëshiron
shqiptarët po çuditen me ju (bajraktarë-politikanë) tani
çfarë është kjo politikë e përzier, kjo e prishur padi?
Shumica prej jush (politikanë) u mor vesh, rrugën e gabuar s’po e shihni…
hajninë, që tani ju shërben si këshilltar, dëbojeni,
dëgjoni këtë prej meje, vërtet, jam shqiptar…
gjë tjetër s’mund të them… Ja, atdheu im është rrënuar!
Poema e Mehmet Akifit për krimet (1913)
21 Shkurt 1913
Gegë islamik e gegë katolik: njëri hasëm e tjetri heroik
Olsi JAZEXHI
GEGË ISLAMIK E GEGË KATOLIK: NJËRI HASËM E TJETRI HEROIK
1. Në këto ditët e fundit, muslimanët shqiptarë janë përballur me një seri ofendimesh që u kanë ardhur nga pushtetarët e tyre në Prishtinë e në Tiranë. Këtu nuk e kam fjalën për dhunën shtetërore që regjimi i Hashim Thaçit organizon kundër femrave me shami në Kosovë, të cilat kanë nisur të largohen nga vendi i tyre për në Turqi si muhaxhire, siç bënin të parët e kosovarëve në kohë të Rankoviçit. Këtu po shkruaj për ofendimet historike dhe fetare. I pari ofendim erdhi nga Zymi i Hasit më 15 tetor 2011. Presidentja jo-demokratikisht e emëruar e Kosovës, Atifete Jahjaga, në tubimin e organizuar nga Kisha Katolike dhe klubi letrar “Shtjefën Gjeçovi” ka sulmuar fenë e kosovarëve, Islamin. Tubimi “Takimet e Gjeçovit” ishte organizuar për të përkujtuar priftin Shtjefën Gjeçovi i cili propagandohet nga Kisha Katolike si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë si hero i kombit shqiptar. Shtjefën Gjeçovi apo Mëhill Kostandin Gjeçi është një nga mercenarët françeskanë të shekullit të XX i cili nëpërmjet parave që merrte nga austriakët e më pas italianët u kthye në një nga “inxhinierët socialë” të nacional-katolicizmit shqiptar të viteve 30 i cili synonte nënshtrimin dhe deislamizimin e shqiptarëve ndaj Italisë. Gjeçovi ashtu si Fishta, Harapi etj u ngritën në majat e albanologjisë shqiptare pas krijimit të shtetit shqiptar, pasi pas tyre qëndronte një investim marramendës liretash italiane. Ministri i jashtëm italian, baroni Sidney Sonnino i deklaroi parlamentit italian në vitin 1919 se pas mundjes së Austro-Hungarisë në Luftën e Parë Botërore, Italia duhet të merrte nën patronazh klerin katolik në Shqipëri pasi ata ishin agjentët e imperializmit kulturor të tyre mbi shqiptarët. Kjo është arsyeja pse pas krijimit të shtetit shqiptar në vitet 1920, ndërsa hoxhallarët muslimanë dhe priftërijtë ortodoksë vdiqën për bukën e gojës në Shqipëri, një seri priftërinjsh françeskanë dhe jezuitë jo vetëm që u bënë politikanë, por kishin luksin të merreshin edhe me shkencë dhe u rrëfenin kombin shqiptarëve. Pas tyre qëndronte imperializmi italian i cili u kurorëzua me pushtimin e Shqipërisë në 1939. Shtjefën Gjeçovi ishte një nga priftërinjtë albanologë i cili u shqua në fushën e albanologjisë në dhjetëvjeçarët e parë të shekullit të kaluar. Ai përlëvdohet nga albanologët nacional-katolikë për përmbledhjen që i ka bërë Kanunit të Lekë Dukagjinit, ligjit të fiseve katolike shqiptare, si pasojë e të cilit sot në Kosovë dhe në Shqipëri shohim sesi vriten e ngujohen me qindra familje. Katolikët kishin nevojë ti tregonin muslimanëve se edhe ata kishin ligje e për këtë arsye vepra e Gjeçovit rrëfehet si art. Kanuni i Lekë Dukagjinit është një nga ligjet më të egra që mund të ketë prodhuar ndonjëherë shoqëria njerëzore. Ai ka qenë në njëfarë mënyre “sheriati” i Kishës Katolike e cila e përdorte për të nënshtruar, mbajtur në injorancë dhe ruajtur nga Islami fiset katolike shqiptare. Ndërsa dhunon dhe nuk njeh të drejtat e grave, Kanuni ka qenë transmetuar gojarisht në komunitetet analfabete katolike nga priftërinjtë dhe pleqtë e tribuve si një ligj i cili vendoste rregullat e luftës dhe jetës. Me gjithë natyrën e papranueshme për kohën dhe vlerat moderne ku ne jetojmë, Kanuni, në vend që të denoncohet si një ligj i frikshëm i një të kaluare mesjetare dhe të lihet të studiohet nga antropologët si një formë primitive ligjvënie, ai është nderuar nga presidentja e Kosovës në fjalimin që ka mbajtur para prelatëve të Kishës Katolike. Problemi më i madh i fjalimit të Jahjagës nuk ishte pse ajo mbronte një ligj primitiv, i cili nëse do ishte në ekzistencë nuk do e lejonte atë të bëhet presidente, të ketë pronën e saj, të ketë të drejtë të ndajë burrin dhe të jetë grua e lirë. Problemi më i madh në fjalimin e Atifetes është kur ajo thotë: “Me Kanunin e Maleve të njohur si Kanuni i Lekë Dukagjinit, pasardhësit të Skënderbeut në rezistencën kombëtare kundër pushtimit otoman, rregullohet jeta e njerëzve, dhe kjo e pamundësonte zbatimin e Sheriatit në këto troje dhe te populli ynë, qoftë i besimit katolik apo i besimit mysliman. Në trojet shqiptare nuk mund të paramendohej që autoritetet osmane t’ia këpusnin dikujt dorën, të akuzuar për vjedhje, ose që dikujt t’i jepeshin pesëdhjetë kamxhikë publikisht trupit. Pra ky Kanun ruajti nderin dhe dinjitetin e njeriut dhe dinjitetin kombëtar gjatë më shumë se pesëqind vjetëve. ”Në paragrafin më lartë, Atifeteja apo më saktë fanatikët katolikë që ia kanë shkruar këtë shkrim, pretendojnë se “në trojet shqiptare” “populli ynë qoftë i besimit katolik apo i besimit musliman” nuk ka zbatuar sheriatin. Presidentja pretendon se shqiptarët janë qeverisur me kanun, në mënyrë që t’i rezistojnë kombëtarisht turkut. Duke qenë se Atifetja është police dhe mesa di unë, nuk di as të shkruaj e as të lexojë shqip si duhet, duhet ti sqaroj se gjyshërit e saj dhe të gjithë qytetarët osmanë shqiptarë që nga Presheva e deri në Gjirokastër, deri në vitet 1945 në Kosovë e 1920 në Shqipëri janë qeverisur me sheriat dhe jo me kanun. Kanuni nuk ka qenë ligj i shqiptarëve, por vetëm i disa fisesh malësore të Mirditës e Dukagjinit, të cilat hanin mish thiu dhe jo mish lope, flinin nëpër kulla dhe jo në shtëpi, hanin në tokë dhe jo në sofër, laheshin rrallë dhe jo pesë herë në ditë, nuk shquheshin për higjienë pasi nuk i njihnin banjot dhe hamamet e si pasojë vuanin në masë nga sifilisi dhe sëmundje seksuale, e hajdutit nuk ia prisnin dorën apo t’a rrihnin me kamxhik siç kërkonte sheriati, por kur i vidhte dikush fillonin e vriteshin me njëra tjetrën. Vrasjet ishin aq monstruoze sa në ciklin e tyre nuk kurseheshin as fëmijët në djep e as pleqtë në varr. Sikur të mos ishte ndërhyrja e muslimanëve dhe pashallarëve shqiptarë nga kazatë e Shqipërisë e Kosovës për të shtruar fandët e vendosur ligjin qytetërues të sulltanit, sot, në malësitë tona nuk do të kishte këmbë katoliku. Ndërsa sheriati islamik i njihte femrës të drejtën e pronës, të ndarjes së burrit dhe tolerancës ndaj feve të tjera, Kanuni i Lekë Dukagjinit, grave katolike nuk u njihte as të drejtë prone, as ndarje dhe as liri fetare. Arsyeja pse në Mirditë nuk ka patur këmbë muslimani deri me ardhjen e komunizmit, e ndërsa në Tiranë ka patur raja katolikë që nga koha e turkut është se Kanuni ishte një ligj intolerant që mbyste çdo jo-katolik, ndërsa sheriati toleron fetë e tjera dhe i jep grave liri, si ato që Atifetja gëzon sot në Kosovë. Sikur në Kosovë, largqoftë, të zbatohej Kanuni i Lekë Dukagjinit, Atifetja nuk do të ishte presidente e Kosovës, vendi nuk do të gëzonte tolerancën fetare që ka, dhe Don Lush Gjergji, Dodë Gjergji dhe prelatët e tjerë katolikë do ja mbysnin fisin Atifetes ashtu siç propozoi Don Anton Kqira përpara ca vitesh në SHBA. Sikur Kosova të qeverisej me Kanun, Atifete Jahjaga nuk do të kishte të drejtë të mbante fjalim përpara Don Lush Gjergjit dhe Dodë Gjergjit këtë 15 tetor 2011, por, me një legen me ujë në dorë do të duhej t’u lante këmbët patriarkëve katolikë.
2. Sulmi që Atifetja i ka bërë Islamit në Kosovë, ka patur precedentët e tij edhe në Tiranë. Në 30 shtator 2011 në fjalimin që president Bamir Topi mbajti në pritjen e Këshillit të Konferencave Ipeshkvnore të Evropës, u deklaroi priftërinjve katolikë evropianë që ishin mbledhur në Tiranë se heroi kombëtar i Shqipërisë, Gjergj Kastriot Skënderbeu ka qenë aleat i Selisë së Shenjtë kundër “otomanëve” dhe se Vatikani ka mbështetur prelatët shqiptarë si Buzuku, Budi, Bogdani e Bardhi për të kultivuar gjuhën, kulturën dhe identitetin kombëtar shqiptar. Sipas fjalimit të Bamirit, Vatikani dhe priftërinjtë e tij tregohen si shpëtimtarë të Shqipërisë, ndërsa osmanët dhe ata që i mbështetën si armiq. Kur lexova deklaratën e Bamirit desha të bëja një shkrim e ta pyesja nëse është përnjëmend djali i Myrteza Topit, apo mos e ka zënë e ëma me ndonjë katolik? Nga emri i të atit dhe me aq sa unë e njoh Topin e di që është musliman. Duke qenë i këtillë, i bie që të parët e tij nuk kanë qenë me kaurët e Vatikanit, por me osmanët çlirimtarë të cilët na bënë muslimanë e na shpëtuan nga Selia e Shenjtë dhe Kanuni. Për rrjedhojë heronjtë e Bamir Topit nuk janë Skënderbeu, por janë Hamza Kastrioti dhe Ballaban Pasha, Ethem Beu dhe Kapllan Pasha, falë të cilëve fisi i Bamirit sot është musliman. Megjithatë, si i thonë fjalës në Tiranë, nëna dihet e baba nuk para dihet. Për këtë arsye vendosa që të mos e ngas Bamirin, por u mjaftova vetëm duke thënë pastë rahmet i ati dhe gjyshi për djalin që kanë lënë pas.
3. Por edhe pse Topi iu përul priftërinjve të Papës sikur të ishte djali i Prengës dhe jo i Myrtezait, katolikët nuk e begenisën servilosjen e tij. Në replikat që ka zhvilluar me Jozefina Topallin në mes të muajit tetor, cubnesha katolike e Berishës e ka sulmuar Bamirit dhe Edi Ramën si fajtor të vonimit në procesin e integrimit evropjan të Shqipërisë. Bamiri i cili është prekur nga komentet rrugaçërore të Jozit i ka kërkuar që “të mësojë …artin e komunikimit qytetar”, “të dijë të komunikojë në mënyrë etike” dhe të “ta flasi gjuhën shqipe në mënyrë korrekte”. Edhe pse në këtë rast Bamiri ka patur të drejtë, Jozefina i është përgjigjur në toskërisht duke thënë: “Flas me krenari dhe vetëdije shqipen më të bukur, flas me krenari atë shqipe që foli Fishta, Migjeni dhe Gurakuqi. Atë gjuhë Haxhi Qamili nuk e kupton dot”.
Pas përgjigjes së Jozefinës, katoliku Aleksandër Frangaj i lëshoi Bamirit televizionin Klan, i cili kërkesën e Bamirit ndaj Jozefinës për t’u sjellë mirë e ka kthyer në një betejë gego-toske. Nga televizioni Klan e deri te gazeta 55 e Fahri Balliut, Bamiri është akuzuar si anti-gegë. Fahri Balliu, Fadil Kraja, Qendra Kulturore “Pjetër Gaçi” dhe “2 Prilli” kanë akuzuar për anti-gegë, presidentin gegë të Tiranës. Çfarë të bën përshtypje në reagimet e shkodranëve është se që nga Jozefina, Fadil Kraja, Erzen Koperaj, Qendra Kulturore “Pjetër Gaçi” e “2 Prilli”, që të gjithë e kanë identifikuar gegënishten me Shkodrën, Fishtën, Migjenin, Gurakuqin, Buzukun, Budin, Bardhin, Bogdanin, Formulën e Pagëzimit dhe katoliçizmin. Tirana, Elbasani, Durrësi, Kruja, Kosova, Shkupi etj nuk përmenden askund.
Gazeta 55 në shkrimin me titull “Bamir Topi, mes Haxhi Lleshit dhe Haxhi Qamilit”, ndërsa ofendon dy gegë muslimanë, Haxhi Qamilin dhe Haxhi Lleshin, e tregon Bamirin si një obskurantist komunisto-osman. Gegët muslimanë i ka ofenduar edhe Berisha në fjalimin që ka mbajtur në parlament më 13 tetor 2011. Ai ka sulmuar Esat Pashën dhe Haxhi Qamilin duke deklaruar se “atë që i kanë bërë Toptanët dhe Haxhiqamilët, Shqipërisë, nuk ia kanë bërë të gjithë okupatorët”.
Replikat ndërmjet Topit dhe Topallit dhe sulmet e Berishës kundër Esat Pashës dhe Haxhi Qamilit, tregojnë sesi sot në Shqipëri flamurin e “gegënizmit” e kanë rrëmbyer katolikët. Në datë 13 tetor 2011 Gazeta Shqiptare tregonte sesi Muzeu i Krimeve të Komunizmit në Shqipëri po ndërtohet në Shkodër në ndërtesën e françeskaneve, për të treguar kështu që edhe heronjtë e anti-komunizmit janë katolikët. Rreshtimi i Shkodrës (pjesës katolike), Fishtës, Migjenit, Gurakuqit, Buzukut, Budit, Bardhit, Bogdanit, Formulës së Pagëzimit, françeskanëve etj si krenari e kombit nga Jozefina Topalli, Fadil Kraja, Qendra “Pjetër Gaci” dhe qeveria Berisha tregojnë racizmin e fortë që klanet katolike të Berishës e Jozefinës kanë kundër gegëve muslimanë. Sulmi që i bëhet muslimanëve të Tiranës nga katolikët nuk është i ndryshëm nga ai që ka bërë Atifetja në Kosovë kur i ka sharë sheriatin muslimanëve kosovarë e lavdëruar kanunin e katolikëve.Si në Kosovë ashtu edhe në Shqipëri ne shohim dy presidentë muslimanë të cilët ndërsa i servilosen Vatikanit dhe katolicizmit, në momentin e parë që përplasen me katolikët, refuzohen e ekskomunikohen si Esat Pashë, Haxhi Qamilë dhe anti-gegë. Edhe pse qyteti i Shkodrës ka ngelur pjesë e Shqipërisë dhe kauresha Jozefinë sot flet shqip falë luftës që bën gegët e Esat Pashë Toptanit, Haxhi Qamil Xhametës, Musa Qazim Beqarii e mijëra luftëtarë muslimanë që erdhën nga Shqipëria e mesme dhe e veriut për ta mbrojtur, në një kohë që fiset katolike ishin rreshtuar përkrah serbëve e malazezëve dhe vrisnin muslimanët e Shkodrës nën udhëheqjen e Ded Gjo Lulit, muslimanët gegë janë ata që tregohen si të këqij. Dhe Jozefina në vend qe t’i thotë ejvallah Esat Pashës e Haxhi Qamilit lavdëron katolikët e Italisë.Sulmi ndaj “Haxhiqamilit” Bamir Topi dhe sulmi që Berisha i bën Esat Pashës janë sulme kundër gegëve të Shqipërisë së Mesme. Sulmi drejtohet kundër tironsave të cilët Ismail Kadareja i quan turq e Kristo Frashëri që Bamir Topi e ka dekoruar si “nderi i kombit” i quan fondamentalistë islamikë. Janë këta tironsa të cilët që me vrasjen e Esat Pashës në vitin 1920 e deri më sot, vetëm se i kanë abuzuar, dhunuar, vrarë, treguar si injorantë e u kanë vjedhur pronat dhe qytetin. Në tokat e tyre sot sundon klani katolik i Jozefinës dhe cubat e Berishës. Këta tironsa që sot rrinë urtë dhe nuk bëzajnë kur shohin sesi u sulmojnë të kaluarën, janë viktimat më tragjike të konfliktit ndërshqiptar të mëse një shekulli. Konflikti nuk është ndërmjet gegëve dhe toskëve siç mundohet ta portretizojë dikush, por ndërmjet katolikëve dhe muslimanëve. Por tironsave mirë t’ua bëjnë. Për sa kohë që ata prodhojnë njerëz si Bamir Topi i cili zyrën e tij në vend që ta mbushi me portrete të Dervish Hatixhesë e të krenohet me pashallarët e hoxhallarët e Tironës, e ka kthyer në teqe të Nënë Terezës dhe priftërinjve të Vatikanit – të cilëve u përgjërohet si legen duke u thënë që jemi me Vatikanin kundër turkut, edhe katolikët e Jozefinës mirë bëjnë që i poshtërojnë. Në pozita të ngjashme qëndron edhe Atifete Jahjaga, e cila ashtu si Bamir Topi në vend që të lavdërojë sheriatin e gjyshërve të saj agallarë, shkon e i bën qejfin xhahilëve të Kishës Katolike. Besoj se edhe Atifetja por edhe Berisha fatin e Topit do ketë herët apo vonë. E si pasojë heronjtë e Shqipërisë do të vazhdoj t’i përaktoj Papa i Romës, i cili ka detyruar shqiptarë e Shqipërisë dhe të Kosovës që në çdo datë 18 tetor t’i përulen si raja Nënë Terezës dhe jo Esat Pashës apo Dervish Hatixhesë.
Dritan Egro: Zbulohet raporti i vrasjes së Ali Pashë Tepelenës
Oliverta LILA
DRITAN EGRO: ZBULOHET RAPORTI I VRASJES SË ALI PASHË TEPELENËS
Dritan Egro ka ardhur nga Stambolli me dokumente të reja për Ali Pashë Tepelenën, për familjen Vlora, por edhe për regjistrat kadastralë. Sipas tij, në këtë arkiv ndodhen rreth 170 milionë dokumente historikë, ku ka veçanërisht për Shqipërinë. Sipas Egros, në të mund të zbulohen shumë të dhëna që mund të përmbysin ngjarje historike apo personazhe.
Pas një pune kërkimore në arkivin e Kryeministrisë në Stamboll, historiani Dritan Egro ka ardhur me dokumente të reja për Ali Pashë Tepelenën, për familjen Vlora, por edhe për regjistrat kadastralë. Një projekt i Institutit të Historisë i aplikuar gjatë këtij viti, ka bërë të mundur që të sillen mijëra dokumente nga arkiva të huaja. Sipas Egros, në arkivin e Stambollit ndodhen rreth 170 milionë dokumente historike ku ka veçanërisht për Shqipërinë. Sipas Egros, në të mund të zbulohen shumë të dhëna që mund të përmbysin ngjarje historike apo personazhe për të cilat është shkruar deri më sot. Sipas tij, detyra e historianit është që t’i verifikojë të dhënat dokumentare në disa burime për të bazuar vërtetësinë e tyre.
Kërkimi juaj është përqendruar në fondet e Arkivit të Kryeministrisë në Stamboll. Sa i pasur është dokumentacioni mbi Shqipërinë?
Unë kam punuar për dy javë në këtë arkiv që duhet thënë se është i pamat. Sipas hamendjes së specialistëve të këtij arkivi, aty duhet të ruhen rreth 150-170 milionë dokumente nga të cilat aktualisht janë të hapura për studiuesit vetëm 70 milionë. Po punohet për klasifikimin dhe për hapjen e pjesës tjetër. Ka dokumentacion shumë të pasur në prizmin sistematik dhe kronologjik. Unë u ndala mbi fillimet e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në fillim të shek. XIX dhe në fondin e plotë të regjistrave kadastralë të gjysmës së parë të shek. XIV, sepse kisha indikacione për të dhëna të rëndësishme e më interesonin për punët e mia në vijim. Në atë arkiv ka material të bollshëm për të gjitha, mjafton të shkosh e të kërkosh. Për shekullin e XIX duhet të kenë shumë të dhëna të tjera që ndoshta mund të çojnë në përmbysjen e atyre që dimë sot apo edhe kemi shkruar për pozicionin e shqiptarëve, të fqinjëve me zhvillimet gjeopolitike. Në këtë kohë kishte filluar ribërja e Ballkanit dhe rezulton që shqiptarët nuk kanë qëndruar aq qetë, por janë munduar të pozicionohen në kuadrin e zhvillimeve të reja. Ky arkiv ndihmon në pasqyrimin e disa çështjeve që ia vlen të thuhen.
Ju keni kërkuar të dhëna historike për Ali Pashë Tepelenën. Çfarë gjetët në këtë arkiv?
Ali Pashë Tepelena është një nga protagonistët e padiskutueshëm të gjysmës së dytë të shek. XIX dhe fillimit të shekullit XX. Është personi i vetëm në Ballkan dhe në gjithë Perandorinë Osmane që e sfidoi hapur Sulltanin dhe ne kemi të dhëna nga dokumentet që kemi sjellë se deri në ç’gradë shkoi tentativa e tij për t’u shkëputur nga Perandoria Osmane. Ka një raport të komandantit osman mbi vrasjen e Ali Pashës dhe personit që çoi kokën në Stamboll, por edhe një raport se pse duheshin vrarë fëmijët e Ali Pashës pas vrasjes së tij. Ka të dhëna të detajuara nga shteti që ishte përgjegjës për administrimin e këtyre territoreve dhe kushtet në të cilat u vra Ali Pashë Tepelena. Tashmë ne i kemi dokumentet, por duhet ndalur gjatë mbi këto figura madhore jo vetëm në nivel kombëtar, por në nivel perandorak dhe europian.
Sa e vështirë është t’i deshifrosh?
Ato janë në gjuhën turqishte–osmane, kanë vështirësinë e tyre, por kjo nuk do të thotë se nuk do të punohet mbi to, sepse për atë arsye janë sjellë.
Me sa rezerva duhen marrë nga historianët dokumentet që zbulohen në arkivat e huaja, duke pasur parasysh edhe interesat në kohë?
Unë jam nga të parët studiues që kam shtruar nevojën e shqyrtimit të dokumentacionit në të gjitha kancelaritë, duke respektuar peshën që ato kanë pasur në periudha të caktuara dhe kjo është gjëja më e domosdoshme që duhet të bëjmë. Nuk duhet pasur asnjë paragjykim, asnjë anësi dhe duhet gjykuar mbi bazën e peshës së tyre për ngjarje apo personazhe të caktuara.
Marrë nga faqja: http://gazeta-shqip.com/kulture/343b247ea5e951d2ca9a6e4d61bc8c13.html
Evlija Çelebi, ky udhëtar i madh osman
Nikelina Bineri
EVLIJA ÇELEBI, KY UDHËTAR I MADH OSMAN
Këtë vit mbushen plot katërqind vjet nga viti i lindjes së Evliya Celebi (1611-?1682). Për të nderuar këtë udhëtar të madh të perandorisë osmane, të mbiquajtur “Marko Polo i Perandorisë Osmane”, në katërqind vjetorin e lindjes së tij, UNESCO e shpalli vitin 2011 vitin e Evliya Celebisë. Me këtë rast, Ministria e Kulturës dhe Turizmit të Turqisë në bashkëpunim me Delegacionin e Përhershëm të Turqisë, në UNESCO krijuan një sërë aktivitetesh rreth jetës dhe veprës së Evliya Celebi, ndër të tjera dhe një ekspozitë në Institutin e Botës Arabe në Paris.
Kush ishte Evliya Celebi dhe përse vepra e tij vazhdon të jetë kaq e rëndësishme pas katërqind vjetësh? Çfarë vendi kemi ne shqiptarët në veprën e tij? Këto pyetje lindin natyrshëm, pasi kemi parë shpesh herë të citohet emri i tij në librat mbi botën osmane.
Evliya Celebi lindi në vitin 1611 në Stamboll në një familje, e cila kishte marrëdhënie të ngushta me oborrin mbretëror. I ati ishte një prej argjendarëve të oborrit, ndërsa e ëma ishte një kushërirë e largët e vezirit të madh Melek Ahmed Pasha. Duke qenë se vinte nga një familje e pasur, ai merr arsimimin më të mire të mundshëm në atë kohe, në shkenca dhe art islamik e osman, veçanërisht në recitimin e kuranit dhe në muzike. Folës i shumë gjuhëve të huaja e besimtar i flaktë, Evliya Celebi përfaqëson intelektualin tipik stambollien të kohës së vet.
Celebi konsideronte fatin e tij si udhëtar rrjedhoje të një profecie të thënë në momentin e lindjes. Ai përshkruan se si në ditën e lindjes, pas kryerjes së riteve fetare prej dervishëve të oborrit, kryedervishi ngre në krahë dhe hedh fëmijën e sapolindur në ajër duke thënë; “…le të fluturojë ky fëmijë si një balonë mbi këtë tokë…”.
Me kalimin e viteve, dëshira për udhëtim bëhet gjithmonë e më e fortë teksa Evliya rritet. Në vitin 1631, ai flet për domosdoshmërinë për t’u nisur në udhëtim. Ai dëshiron t’i shpëtoje presionit të familjes, të prindërve, të mësuesve të vet dhe të përshkojë botën. Miqtë më të afërt ishin dervishë “me zemra të plagosura” – siç i quan ai, me të cilët bisedonte për vende të largëta ku çdo gjë ishte kaq ndryshe nga Stambolli. Sa më shumë i dëgjonte tregimet e tyre e aq më shumë dëshira e flaktë, për t’u nisur në udhëtim, i digjte shpirtin. Në dëshpërim e sipër ai thotë; “A do të më jepet ndonjëherë mundësia për të parë tokat e shenjta të Egjiptit dhe Damaskut, Mekën e Medinën, të puth kopshtin e banuar nga Profeti ynë i lavdishëm Muhamed”? Udhëtimi i pushtonte mendjen dhe zemrën në çdo moment. Në një paragraf ai përshkruan një ëndërr të parë në njëzet vjetorin e lindjes se vet, në të cilën i shfaqet Profeti. Atëherë Evliya bën një lapsus dhe i kërkon atij “seyahat” – udhëtim, në vend të faljes – “şefăat”. Profeti ia jep të dyja, plus “ziyraet” – nderin e të vizituarit varret e shenjtorëve.
Në rininë e hershme, ai tërheq vëmendjen e sulltanit më zërin e bukur dhe aftësinë për të recituar. Siç shkruan ai vetë, në vitin 1636, sulltani i madh, Muradi IV, e thërret për ta pyetur për sa orë arrin të recitojë të gjithë Kur’anin. Evliya i ri i përgjigjet se mund ta recitojë të gjithin për 7 orë, por për të qenë i saktë do ta recitojë për 8 orë. Që prej këtij momenti, sulltani e merr pranë për ta bërë nëpunës së oborrit. Shoqërues i pashallarëve në misione administrative, Evliya do të vizitojë pjesën më të madhe të qyteteve të Perandorisë Osmane. Ai u shërben eprorëve të vet si recitues i kuranit, tregues historish, thërritës në lutje, mbledhës taksash ose zëdhënës. Udhëtimi i tij fillon në provincat turke të perandorisë dhe përfundon në Egjipt. Gjatë 42 vjetëve, Evliya Celebi do të vizitojë Azinë e Vogël, Lindjen e Mesme, vendet përreth Gjirit Persik, Luginën e Nilit, Rusinë e Ballkanin, si dhe vende europiane si Austrinë, Hungarinë, Francën e Napolin. Në një moment të caktuar, ai e përshkruan karrierën e vet si udhëtim “Seyahatname” dhe vendos të mbledhë përshkrimet e këtij udhëtimi në një seri librash më po të njëjtin titull.
Për ironi të fatit, Evliya Celebi vdes në Kajro, në ditët që ndoqën humbjen katastrofike të ushtrisë osmane në rrethimin e Vjenës 1683, duke lënë si trashëgimi një vepër që dëshmonte shkëlqimin e një perandorie në rënie e sipër.
Libri i udhëtimit
Siç e tregon dhe emri “Seyahatname” – udhëtim, është para se gjithash një libër udhëtimi. Ai konsiderohet si libri më i gjatë dhe më i plotë në llojin e vet, në Perandorinë Osmane dhe ndoshta në botë. “Seyahatname” përfshin trilogjinë e famshme për çdo udhëtar; udhëtimin si argëtim dhe pasurim të dijeve, pelegrinazhin si mënyrë për t’ju afruar më shumë Zotit dhe njëkohësisht detyrën e tij si nëpunës i administratës. I shkruar në mënyrë të ndërgjegjshme si i tillë, ky libër është i mbushur me përshkrime të hollësishme mbi natyrën e vendeve që përshkon, qytetet organizimin urban dhe arkitekturën e ndërtesave, gjuhët e popujve që takon dhe karakteristikat e tyre.
Vepra e tij ka një rëndësi të veçantë, sepse ajo nuk përmban vetëm përshkrim të thjeshtë të elementëve që autori has gjatë rrugëtimit, por jep informacione të rëndësishme mbi historinë dhe organizimin shtetëror të perandorisë osmane dhe të vendeve të tjera, si dhe pikëpamjen personale të autorit.
Seyahatname është mjaft e rëndësishme edhe në kuadrin e informacioneve që jep mbi gjuhët dhe dialektet e vendeve të ndryshme. Autori flet për leksikun e këtyre gjuhëve, formën e tyre, sintaksën, si dhe përshkruan shqiptimin e tingujve.
Besimet fetare dhe organizimi i tyre nuk mund t’i shpëtonin syrit të një besimtari të flaktë, siç ishte Evliya Celebi. Duke kaluar në Shqipëri, ai do të shkruajë për përhapjen e islamizmit, ende në faza fillestare, si dhe për tyrbet dhe vendet e konsideruara si të shenjta prej besimtarëve bektashinj.
Përshkrimet e tij mbi organizimin urban, hapësirat e gjelbra, menaxhimin e ujit, formacionet mbrojtëse dhe arkitekturën e ndërtesave janë informacione të vyera për historinë e arkitekturës. Machiel Kiel, autori i librit “Arkitektura Osmane në Shqipëri”, shkruan se vepra e Celebisë është shumë e pasur dhe e vlerësueshme dhe ajo duhet të merret në konsideratë, veçanërisht për sa i përket arkitekturës fetare myslimane dhe ndërtimeve osmane. Ndërtesat e besimeve të tjera, ai i fut zakonisht në të njëjtin grup duke shfaqur kështu paragjykimet apo klishetë e kohës.
Për sa i përket çështjeve ekonomike, autori na përcjell përshkrime mjaft interesante mbi organizimin e urdhrave të esnafeve, marrëdhëniet tregtare, dhe aktivitetet ekonomike të popujve të ndryshëm. Në rolin e antropologut, por dhe të historianit Celebi na ofron një libër, i cili mund të mos ketë saktësi shkencore, por është gjithsesi një minierë ari për studiues së fushave të ndryshme, të cilët, shpesh herë, e kanë analizuar pjesërisht për të nxjerrë të dhëna të vlefshme për çështjet që u interesonin.
Në veprën e tij prej dhjetë volumesh, Shqipëria përmendet në volumin e tetë ku ndër të tjera ai flet dhe për Greqinë, Stambollin dhe betejën e Kandias në Kretë ku ai mori pjesë. Në trojet shqiptare ai përmend qytetet: Gjirokastër, Avlonya – Vlorë, Elbastan – Elbasan, Preveze, Tiranë, Üsküp – Shkup, Daraç – Durrës, Lesh – Lezhë, Manastir, Mitrovicë e Piristinë – Prishtinë etj., në të cilët udhëton nga viti 1660 deri në 1670. Në përshkrimin e çdo qyteti autori rendit informacionet pak a shumë në të njëjtën mënyrë, duke filluar me historinë dhe organizimin administrativ, shqiptimin e emrit të qytetit në gjuhë të ndryshme dhe etimologjinë e tyre, pozicionin gjeografik për të vazhduar me përshkrimin e topografisë, të shtëpive, xhamive medreseve, haneve, banjave dhe burimet e ujit. Me pas, ai flet për besimin fetar të banoreve, strukturat shoqërore për të vazhduar me mënyrat e veshjeve, shëndetin e tyre deri dhe për mënyrat e varrosjet e të vdekurve. Përshkrimet e trojeve shqiptare të shekullit të XVII janë të rralla. Autorë të tjerë që kanë shkruar mbi Shqipërinë e kësaj periudhe janë të pakët dhe japin informacion jo të plotë. Për këtë arsye volumi mbi Shqipërinë i Evliya Celebisë përbën një vepër shumë të rëndësishme që e nxjerr vendin tonë nga statusi i “terra icognita”. Ky volum është përkthyer dhe interpretuar prej Robert Dankoff dhe Robert Elsie në librin “Evliya Celebi në Shqipëri dhe viset e afërta; Kosova, Mali i Zi dhe Ohri”.
Marrë nga faqja:
http://www.shekulli.com.al/shekulli/2011/12/21/evliya-celebi-ky-udhetar-i-madh-osman/
Bibliografia:
Robert Dankoff: An Ottoman Mentality. The World of Evliya Çelebi. Leiden: E.J. Brill, 2004.
Robert Dankoff: An Ottoman Mentality. The World of Evliya Çelebi, recensé par Fréderic Hitzel
als_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn smo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn plt_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fao_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn umb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn yue_Hant als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn por_Latn ltz_Latn eng_Latn