als_Latn uzn_Latn slv_Latn
-
Enciklopedi - Teatri dhe e kinematografia shqiptare nga prof. dr. Josif Papagjoni
Nj nga botimet serioze t kohs s fundit n studimet albanologjike dhe i vetmi n llojin e vet sht edhe Enciklopedi -Teatri dhe e kinematografia shqiptare e studiuesit t njohur t teatrit, dramaturgjis, kinematografis dhe letrsis prof. dr. Josif Papagjoni.
Themi i vetmi n llojin e vet pasi ai nuk sht konceptuar si nj Fjals enciklopedik me paraqitje thjesht t dhnash dhe fare pak me sintezat dhe abstragimet mbi teatrin dhe kinematografin shqiptare, mbi komponent t tyre, artist, institucione, kahe apo vlera t veanta. sht pikrisht prirja e dyt, tashm zotruese, ajo q i ka dhn hapsirn dhe seriozitetin e nj libri studimor. Sikurse pohon autori n hyrjen e Enciklopedis...: N paraplqimin tim vegon nj tjetr udh e qiell, duke u ofruar te lexuesi ndryshe, me nj tjetr qasje, brenda profilit tim si kritik e studiues. Dhe lnda t ishte, pak a shum, shteruese pr gjith hapsirn kombtare - Shqipri, Kosov, Maqedoni etj. - ndrsa, m kryesorja, zrat, artikujt, njsit enciklopedike t zotroheshin nga kahja sintetizuese mbi vlerat, veantit, stilin, profilin dhe ant mvetsuese t ktij apo atij artisti, institucioni, lloji, gjinie e zhanri teatror e kinematografik, deri te mtimi pr prvijime sa m lakonike pr vepra prfaqsuese (filma, drama, shfaqje teatrore, role, zgjidhje skenografike etj.). Afrmendsh q libri ka karakter gjithprfshirs, por, sakaq, ai ruan me kujdes procesin selektiv e historik q kryhet vetiu brenda artit si t till dhe vlerave t shnuara n koh duke ruajtur kshtu nj nivel prfaqsimi meritor. Shtrirja n historin e teatrit dhe kinematografis shqiptare qysh n fillimet e tyre, sikundr kujdesi dhe vmendja pr t przgjedhur q andej ka sht m prfaqsuese dhe m e vlersuar pr kohn dhe vet procesin krijues, duket se shnojn edhe dy kahet zotruese t studimit apo, thn ndryshe, dy mtimet e pohuara prej vet autorit drejt arritjes s nj ekuilibri t dobishm n vlersimin e dukurive dhe personaliteteve q prbjn prmbajtjen e tij.
Enciklopedi -Teatri dhe e kinematografia shqiptare prfshin mbi 800 zra a njsi enciklopedike me nj volum relativisht t madh prej 75 faqe tipografike apo 560 faqe germ e vogl, e ilustruar me mbi 1000 foto. Sikurse sht shprehur vet autori, jan aplikuar pes kategorizime n hartimin e njsive enciklopedike: artikulli, zri i madh, zri i mesm, zri i vogl dhe zri informativ. Hapsira shkrimore ka qen mepatjetr nj kut mats, por, sakaq, n srenditjen e vlerave prej autorit kan shrbyer po aq, n mos m tepr, edhe cilsimet estetike q ai ka br pr shumka e shukm. Kritere t tilla shkencore i kan dhn ksaj Enciklopedie mundsin e shprfaqjes dykahshe: edhe si trsi, edhe si veansi; edhe me nyje studimore n form t sintetizuar pr artet, periudhat zhvillimore, komponentt etj. (p.sh artikujt), edhe me sythe e njsi m t vogla, ku aksiologjia tanim prfshin aspekte m t individualizuara dhe m identitare (p.sh zrat e mdhenj a t mesm q vlersojn kt apo at personalitet t artit, shoqruar me komentet lakonike pr kt apo at vepr konkrete).
Mbrritja n nj studim t till me natyr shteruese afrmendsh q nnkupton studime t tjera pararendse t autorit, gjurmime dhe hulumtime t pandalura npr vite, pasi vetm prej nj tubimi t madh e t vazhdueshm t t dhnave mundsohet, n rastin ton, botimi i nj libri t ksaj prmase e ksaj natyre. Josif Papagjoni me gjas e ka paraprgatitur n rrjedhn e kohs botimin e Enciklopedis me mbi 20 librat e tij t botuar tashm mbi teatrin, dramaturgjin dhe kinematografin. Ai e ka ndjekur pr mbi 40 vjet procesin krijues t artistve shqiptar, rritjen e tyre, sukseset, sikurse zhvillimet e institucioneve artistike. N kt kuptim puna e tij ka qen sa e leht, aq edhe e vshtir. E leht, sepse nj pjes t madhe t procesit artistik studiuesi e ka prjetuar vet nga afr duke vjelur syresh mbresat gjegjse apo duke i shprehur ato n morin e recensioneve, shnimeve dhe artikujve t botuar n koh. E vshtir, sepse sht dashur t skedohet nj volum i jashtzakonshm t dhnash, vlersimesh e qasjesh n shtypin e shkruar, n libra, n diskutimet krijuese a n promovime t ndryshme pr shfaqje t veanta, role, krijime, prbrs t arteve t kinematografis dhe teatrit etj. Udha e tret e hamendsuar ka qen barabitja, krahasimi i burimeve bibliografike pr t mbrritur n nj prerje racionale dhe drejtpeshim t paqortueshm. Interesi i studiuesit t njohur ka qen, m s pari, paraqitja e personaliteteve m t shquara t teatrit dhe t kinematografis shqiptare n gjith hapsirn ton kombtare Shqipri, Kosov, Maqedoni, Mali i Zi dhe diaspor. Nuk sht e vshtir t dallohet ngulmimi pr ravijzimin e profilit t tyre krijues me tiparet dhe veansit stilistike, me risit dhe ndihmesat q ata kan dhn nprmjet veprave t tyre pr zhvillimin e ktyre dy arteve tejet publike. Nga ana tjetr, sipas volumit shkrimor dhe peshs s do zri enciklopedik, studiuesi ka br kujdes po aq edhe prsa i takon vlersimeve mbi vepra kryesore q i prfaqsojn kta personalitete (si drama, skenare, regji teatri dhe filmi, role, skenografi, xhirime etj.) me nj gjuh lakonike, t matur dhe serioze.
Nj nga shqetsimet kryesore q ka do autor, i cili rreket e ndrmerr pun t tilla t vllimshme e t mundimshme, besoj se sht drejtpeshimi, ekuilibri pr t dhn vlern e merituar aty ku dhe aq sa ajo me t vrtet sht e atilla. Pikrisht, krijimin e nj hierarkie vlerash, e cila evidenton natyrshm edhe kontributet e dokujt artisti n historin e kinematografis dhe teatrit shqiptar, studiuesi Josif Papagjoni mendoj se e ka realizuar mjaft mir. Ndaj dhe bhen t dallueshm emra t till n dramaturgji si Kol Jakova, Gjergj Fishta, Kristo Floqi, Ethem Haxhiademi, Fadil Parami, Ruzhdi Pulaha, Fadil Kraja, Teki Dervishi, Ekrem Kryeziu, Beqir Musliu, Rexhep Qosja, Anton Pashku, Mehmet Kraja etj; n regjisurn e teatrit si Pirro Mani, Pandi Stillu, Kujtim Spahivogli, Mihal Luarasi, Esat Oktrova, Gzim Kame, Agim Qirjaqi, Muharrem Qena, Abdurrahman Shala, Fadil Hysaj etj., n regjisurn e kinematografis si Dhimitr Anagnosti, Viktor Gjika, Kristaq Dhamo, Pirro Milkani, Gzim Erebara, Hysen Hakani, Kujtim ashku, Saimir Kumbaro, Isa Qosja, Agim Sopi, Ibrahim Mua, Kristaq Mitro, Mevlan Shanaj, Gjergj Xhuvani, Artan Minarolli; skenarist si Kio Blushi, Nexhati Tafa, Teodor Lao, Roland Gjoza, Natasha Lako; n aktrim si Mihal Popi, Naim Frashri, Kadri Roshi, Sandr Prosi, Sulejman Pitarka, Tinka Kurti, Pjetr Gjoka, Ndrek Luca, Margarita Xhepa, Ndriim Xhepa, Istref Begolli, Shani Pallaska, Melihate Ajeti, Enver Petrovci, Refet Abazi, Katarina Josipi, Bajrush Mjaku, Sefedin Nuredini, Xhevat Limani etj; n skenografi si Agim Zajmi, Shaban Hysa, Hysen Devolli, Bashkim Ahmeti; operator t filmit si Ilia Terpini, Saim Kokona, Bujar Kokonozi, Pali Kuke etj.
-
-
Pr: Enciklopedi - Teatri dhe e kinematografia shqiptare nga prof. dr. Josif Papagj
Duke e ajgtuar lndn e prfshir n “Enciklopedi...” vetiu vren pranin e kudogjendshme t veprave t przgjedhura nga dramaturgjia botrore. Prpos ktij kontakti, le ta quajm t trthort, me vlerat, arritjet si dhe prirjet e teatrit botror, n zhvillimin e teatrit shqiptar kan ndihmuar pr rritjen profesionale t trupave artistike edhe pjesmarrja e artistve t ftuar nga vendet e ndryshme t bots. N vitet ’50 n Shqipri erdhn regjisort e ftuar nga Bashkimi Sovjetik, si: A. F. Dudin, A. I. Kriko, J. Kriko, V. Bortko, Zina Andri, N. V. efranova (kjo e fundit, pedagoge-kshilltare pr mbarvajtjen e procesit msimor n Shkolln e Lart pr Aktor “Aleksandr Moisiu” e elur m Tiran m 1959). Ata vun n sken vepra t shquara t dramaturgjis botrore, ndr to tragjedit “Hamleti”, “Otello”, “Mbreti Lir” t Shekspirit, “Ort e Kremlinit” e N. Pogodinit, “Tragjedia optimiste” e Vishnjevskit, komedit “Revizori” e N. Gogolit, “Morali i zonjs Dulska” e G. Zapolska etj. Nga prvoja e shkolls ruse kta regjisor s toku me regjisort shqiptar t diplomuar n Mosk dhe n vendet e Lindjes, implementuan n teatrin shqiptar konceptet themelore teatrore t shkolls ruse, at t “sverhzadaa dhe “svjerh-svjerhzadaa” (detyra kryesore dhe superdetyra regjisoriale). N fillim t viteve ‘60 ardhja e regjisorve t huaj (rus dhe t vendeve t Lindjes) u ndrpre, pr t rinisur pas viteve ’90 me disa regjisor t ftuar nga Rumania, Greqia, Franca, Maqedonia, Italia, Austria, Gjermania. Ndryshe ishte situata n Kosov, ku n Teatrin Popullor Krahinor t Prishtins, pr vet kushtet e atjeshme, kan qen t pranishm mjaft prej regjisorve nga republikat e Federats Jugosllave si Georgi Paro, Dejan Mijaq, Slobodanka Aleksiq, Lubisha Georgevski, Oliver Viktoroviq, Miloje Miloviq, Vladimir Milin, Slobodan Umkovski etj., si dhe Pirro Mani nga Shqipria (me Gjenerali i ushtris s vdekur n Teatrin Krahinor Popullor t Prishtins n Kosov), Kujtim Spahivogli (me komedin Karnavalet e Kors e S. omors n Teatrin e Kombsive t Maqedonis n Shkup), Xheremi Jang (Angli), Evgenia Radomislenski (BRSS) etj.
N fillimet e kinematografis shqiptare kan dhn ndihmes kineastt italian dhe m pas ata sovjetik. Pas viteve ’90 kinematografia shqiptare u orientua drejt bashkprodhimeve me kineast dhe shtpi filmike t huaja. E rndsishme sht t theksohet edhe pjesmarrja n festivalet e shumta t teatrit dhe kinematografis q zhvillohen n bot, ka i bn m t pranishme dhe m t natyrshme ato n rrjedhat dhe integrimet e sotme kulturore e artistike europiane e botrore.Sikundr sht e kuptueshme dhe si pohon edhe studiuesi J. Papagjoni, teatri shqiptar u mbajt fort pas vlerave t jashtzakonshme t dramaturgjis botrore. Ajo shrbeu si nj ushqim i freskt, por edhe si nj katedr msimdhnse ku msohej mjeshtria dhe rritej cilsia. N vitet ’50 dhe fillimin e viteve ’60, repertorin e mbizotroi dramaturgjia sovjetike, pjesa m e madhe e s cils ishte skematike, e politizuar, glorifikuese, patetike. Megjithat, prtej shterpsis ideore filozofike, utopive dhe miteve politike komuniste, kishte mes tyre edhe asish q operonin me struktura dramatike interesante, ka shnuan mirfilli arritje t ndjeshme artistike n udhn e “pjekjes” s vet teatrit shqiptar si t till. Ndr to vlen t prmenden p.sh: Makar Dubrava, Fundosja e skuadrs (O. Korneiuk), Koha e rinis s baballarve (B. Gorbatov), Platon Kreiot (A. K. Borneiuk), Ivnadimi, Karakteri moskovit (V. Sofronov), Armiqt (M. Gorki), Pr ata q jan n det, Prmbysja (A. Llavrenjev), Tragjedia optimiste (A. Vishnjevski), Ort e Kremlinit dhe Njeriu me pushk (N. Pogodin), Ljubov Jarovaja (N. Trenjev). Por ajo q i dha hapsir dhe frymmarrje teatrit shqiptar n krejt hapsirn kombtare Shqipri-Kosov-Maqedoni, ajo q ia ruajti statusin estetik dhe sharmin si teatr n rrjedhat poetike t shekullit, ishte veanrisht dramaturgjia q vinte nga vendet e Europs Perndimore. Mund t veoheshin si m t spikaturat: N vitet ’50-’60: Revizori (N. Gogol), Hamleti, Otello, Grat gazmore t Uindsorit, Shum zhurm pr asgj, (Shekspir), Tartufi, Borgjezi fisnik (Molier), Ort e Kremlinit (N. Pogodin), Intrig e dashuri (F. Shiler), Zonja e bujtins, Shrbtori i dy zotrinjve (K. Goldon), Morali i zonjs Dulska (G. Zapolska), Dhelpra dhe rrusht (G. Figueredo), Qeni i kopshtarit e Lope de Vegs, Xhaxha Vanja (A. P. ehov), Shtpia e Bernarda Albs (F.G.Lorka), Ndalesa e fundit e E. M. Remarkut, Histori Irkutase e Arbuzovit, Zekthi e I. Vojni, Vajza pa prik e N. Ostrovskit, Vdekja e Blanko Postnet e B. Shout, Nj dashuri e till e Pavel Kohutit, Rrnj t thella e Gou&Djuso. N vitet ’70-‘80: Arturo Ui (B. Breht), Monserati (Roble), Njeriu q pa vdekjen me sy, Prometeu (V. Eftimiu), Letr e humbur e J. L. Karaxhale, I smuri imagjinar e Molerit, Berberi i Seviljes e Bomarshes (Pierre-Agustin Caron De Beumarkais) , Nata e dymbdhjet, Romeo dhe Zhuljeta, Zbutja e kryenees, Dy zotrinj nga Verona (Shekspir), Vizita e inspektorit (Xh. Pristli), Valsi i Titanikut (T. Mushatesku), Vdekja e nj komisioneri, Shtrigat e Salemit (A. Miler), Kush e vrau Kastinjin. Pas vitit 1991: Kngtarja tullace, E ardhmja qndron tek vezt, Leksioni (Eugene Ionesco), Magjia e madhe, Cilindri, Filomena Marturano (De Filipo), Duke pritur Godon, Ah Xho! (S. Beckett), Fernando Krafti m ka shkruar kt letr (T. Dorst), Apologjia e vrtet e Sokratit (K. Varnalis), Kopshti me dallndyshe, Ah, veshkat e mia (B. Cikliropulos), Armiku i Popullit (H. Ibsen) Pulbardha, Xhaxha Vanja (A. P. ehov), Zoopark, Kush ka frik nga Virgjinia Wolf (E. Ollbi), Valle vdekjeje (A. Strindberg), Portreti i Dorian Grejt (O. Wilde), Koprraci, Tartufi (Molier), Kapitulli i dyt e (N. Saimon), Pr nj fjal goje (N. Sarrot), Pamje nga ura (A. Miler)), Trojant (Euripidi), Vizita e dams plak, Franku V (F. Durrenmat), Fishkllim n errsir (T. Murphy), Gjasht personazhe n krkim t autorit (L. Pirandelo).
N teatrot shqiptare t Kosovs dhe Maqedonis u mbrrit n nivele t merituara artistike me autor dhe vepra t tilla si: Makbethi, Hamleti, Mbreti Lir, Otello (Shekspir), Duke pritur Godon (Samuel Beckett), Njeriu q pa vdekjen me sy, Fundi i bots (Viktor Eftimiut), Konfiteor (Slobodan Shnajder), Idjoti (F. Dostojevski) Ifigjenia n Aulid, Medea, Bakantet (Euripidi), Prometeu i mbrthyer dhe Oresti (Eskili), Mbreti Edip (Sofokliu), Xhaxha Vanja, Dasma, Fejesa dhe Tri motrat (ehovi), Revizori, Martesa (Gogol), Koprraci, Dredhit e Skapenit, Tartufi, I smuri pr mend, Shkolla e grave (Molier), Procesi (Franc Kafka), Dervishi dhe vdekja (Mesha Selimoviq), Shtpia e Bernarda Albs (F. G. Lorka), Trndafili tatuazh (Tenneesee Williams), Msimi (Leksioni), Karriget (Ionesco), Audienca (Vaclav Havel), Stjuardesat e Mark Kamelot (1998), Hajnat nuk vijn gjithmon pr t keq (Dario Fo) apo t tjera si Golgota, Procesi, Rrethimi dhe “Dr”. Veprat q vinin nga autort dhe dramaturgjia botrore i komunikonin spektatorit shqiptar vlerat m t qndrueshme, si gjendje e prvoja t vyera humanitare, si mesazhe veprimi e ekzistence. Brenda ksaj kornize, jan gatuar n skenn e teatrit shqiptar edhe realizimet m t mira artistike si n konceptimet regjisoriale dhe n aktrim, ashtu edhe n zgjidhjet skenografike, kostumografi, koreografi.
Teksti i “Enciklopedi -Teatri dhe e kinematografia shqiptare” e J. Papagjonit prfshin nj lnd t pasur. Duket qart kujdesi i autorit n hulumtimin e data-bases pr do artist dhe, m tutje, pr procese, dukuri, zhvillime t teatrit dhe kinematografis mbarkombtare n rrafsh historik, ka reflektohet edhe nga volumi i madh dhe tejet i detajuar i burimeve bibliografike. Nga ana tjetr, n optikn vlersuese t autorit kan gjetur trajtime t posame, prmes nj gjuhe lakonike t natyrs s sintezs, arritjet artistike t realizuara n gjini, zhanre, lloje, komponente dhe prbrs t mvetshm t t dy ktyre arteve: teatri dhe kinematografis shqiptare n Shqipri, Kosov, Maqedoni e gjetk. N raste t tilla vllimi shkrimor paraqitet m i gjer, brenda parametrave t nj artikulli enciklopedik, dhe gati-gati merr trajtn e nj synopsis pr punim monografik, sikurse vihet re n nndarje t tilla si “Kinematografia”, “Teatri”, “Dramaturgjia”, “Filmi artistik”, “Skenografia”, “Realizmi socialist” etj. Vend t veant autori u ka kushtuar edhe historis s institucioneve kryesore t teatrit dhe kinematografis, prfshi tipare, vlera si dhe profilin e tyre t krijuar n rrjedhn e viteve, nga fillimet deri n ditt e sotme. T bn prshtypje njohja dhe kujdesi n evidentimin e gjrave kryesore e prfaqsuese n veprimtarin artistike t ktyre institucioneve; t bn prshtypje shfrytzimi i burimeve t pasura bibliografike; m n fund, t bn prshtypje niveli i ngritur i trajtesave pr do njsi lidhur me kto institucione. Bie fjala, njsi t tilla si “Teatri Kombtar” (Shqipri), “Teatri Kombtar i Kosovs”, teatrot e Shkodrs, Kors, Durrsit, Vlors, Shkupit, Gjilanit, Gjakovs, estradat e Shkodrs, Tirans, Durrsit ose Kinematografia n Shqipri, Kinematografia n Kosov, Kinostudio “Shqipria e re”, “Filmi artistik”, “Filmi Dokumentar” etj., vijn tek lexuesi jo vetm n trajt shterruese brenda hapsirs s mundshme t nj artikulli enciklopedik, por bjn njkohsisht edhe ravijzime pr at ka e dallon kt apo at institucion teatror a kinematografik n optikn e artit dhe t krijimtaris s realizuar n koh. M n fund, m duhet t them se kjo enciklopedi e par dhe e plot pr teatrin dhe kinematografin shqiptare (mbarkombtare) sht nj kontribut i vyer q e pasuron bibliotekn e mendimit kritik, shkencor dhe estetik mbi kto arte duke i ofruar lexuesit nj hapsir t gjer njohjeje dhe vlersimi.
Aneta MALAJ
-
-
Pr: Enciklopedi - Teatri dhe e kinematografia shqiptare nga prof. dr. Josif Papagj
Papagjoni dhe Hoxha jane nga te paktet e te vetmit qe kane dhene kontributin e tyre persa i perket publikimeve mbi Kinematografine dhe Teatrin tone.
Kete librin e kam dhe kam arritur te gjej dhe FILMI ARTISTIK SHQIPTAR (1957-1984) te Abaz Hoxhes, qe me ka lodhur jashte mase!
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund t hapni tema t reja.
- Ju nuk mund t postoni n tema.
- Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
- Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ban_Latn unk unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn