als_Latn dik_Latn sag_Latn
Shtëpia botuese “Simon & Schuster” u themelua në 1924 nga Richard L. (Dik) Simoni dhe M. Abraham Lincoln (Max) Shuster. Projekti i tyre fillestar ishte një libër me fjalëkryq, i paparë ndonjëherë, i cili arriti suksesin e madh duke u bërë një nga librat më të shitur.
Megjithëse sot, kjo ndërmarrje është një udhëheqës global në fushën e botimit të interesit të përgjithshëm dhe ka siguruar konsumatorë në të gjithë botën me një gamë të ndryshme të librave të cilësisë dhe shumëllojshmëri të gjerë të zhanreve me botime të shtypura dhe me formate digjitale, ata janë meritorë për drejtimin që i dhanë fjalëkryqit.
Rregullat më të njohura të fjalëkryqit janë ato të formuluara pikërisht nga Richard L. Simon dhe M. Lincoln Schuster (të njohur bashkë me emrin e kompanisë së botimeve Simon & Schuster).
Rregullat që vunë ata, u pranuan me entuziazëm nga të gjithë. Për të filluar përpilimin, hapi i parë është të përcaktoni madhësinë e rrjetës: 15x15, 17x17, 19x19, 21x21 ose 23x23. Shumë botime pranojnë edhe formatet 13x13, apo dhe më të vogla, por madhësia 15x15 është e pranuar si standard, nga që formatet e tilla janë më të zakonshme - është fjala për botimet amerikane.
Diagrami i vendosjes së shesheve brenda rrjetës duhet të jetë i simetrisë diagonale. Nëse një shesh i zi vendoset në një cep lartë në anën e majtë, patjetër një i tillë duhet të vendoset edhe në cepin e poshtëm në anën e djathtë dhe kështu vazhdon për të gjithë katrorët e vendosur në përputhje me diagramin. Simetritë horizontale gjithashtu janë të lejuara, por më rrallë; më shumë aplikohen ato diagonale.
Në fjalëkryqet profesionale ka limit për numrin e fushave të zeza të lejuara. Simon & Schuster preferojnë që rreth një e gjashta e numrit të përgjithshëm të shesheve të rrjetës mund të jenë zinj. Botimet tjera janë më tolerante, por në qoftë se në një fjalëkryq, në mënyrë të qartë e zeza mbushë shumë sheshe, askush nuk do ta pëlqejë atë. Rreth një e gjashta, është një objektiv i mirë. Kjo pjesë mund të bëhet edhe më interesante duke u përpjekur që me vendosjen e pikave të zeza të nxjerrim edhe një pamje të mirë të renditjes së tyre.
Tek fjalëkryqi amerikan nuk lejohen fjalët dyshkronjëshe, madje edhe ato trishkronjëshe duhet të përdoren në minimumin e mundshëm. Çdo katror duhet të jetë pjesë e fjalëve nga dy drejtimet, ai vertikal dhe horizontal; shkronja (ose fusha) jo e kombinuar në këtë mënyrë është e ndaluar.
Përveç tematikës së fjalëkryqit, e cila mund të jetë e një niveli më të lartë, të gjitha fjalët e tjera që mbushin fjalëkryqin duhet të jenë fjalë të rëndomta nga fjalori, atlaset ose enciklopeditë e njohura por jo edhe almanakë, fjalorë specialë të ndonjë fushe të panjohur për masën e gjerë, ndonjë shënim nga ndonjë thesar i rrallë jo shumë i rëndësishëm, manual filmash, materiale profesionesh të caktuara apo tekste librash. Po për këtë, ekzistojnë një sërë materialesh të shtypura të cilat mund të përdoren. Shprehjet e rëndomta jo domosdo paraqiten në fjalor, si p.sh. "të ëndërroj", kjo bën të përdoret, por jo të përdoret patjetër.
Mos i përsërisni fjalët përbrenda një fjalëkryqi. Ky rregull vlen edhe për shprehjet që kanë një fjalë të përbashkët. Nëse është përdorur fjala "mendjelartë" nuk është e lejuar që në të njëjtin fjalëkryq të përdoret edhe një fjalë tjetër që ka të bëjë me këtë kombinim, si "mendje", "lartë" apo "kokëlartë", "mendjemadh" - kështu sugjeronin Simon dhe Schuster.
Fjalëkryqi me tematikë është një nga zhvillimet më të reja në këtë fushë. Edhe pse nuk do të duhej të ishte e domosdoshme, fjalëkryqet me tematikë gjithnjë e më shumë po bëhen më të preferuar nga botuesit, por hiç më pak edhe nga zgjidhësit. Në një fjalëkryq të përpiluar vërtetë mirë, fjalët më të gjata janë të lidhura për një teme të caktuar. Kjo është tematika, që e bën fjalëkryqin më interesant dhe më argëtues.
Kur të përpiloni fjalëkryq, përpiquni të përdorni fjalë që janë argëtim dhe që janë interesante. Askush nuk do të kënaqet duke plotësuar një fjalë si "AMPUTIM" ose "KANCER". Megjithëse "të shëmtuara" fjalët shpesh janë të pashmangshme por duhet të tentohet të gjinden fjalë të tilla si i bie fjala "FUTBOLL", "GOL", "FITORE", "KUPA", "KAMPIONI", etj. etj., me të cilat fjalëkryqi bëhet jashtëzakonisht i këndshëm.
Lista apo fjalorë të pakontrolluar të cilët mund të gjenden në CD apo në internet, janë mjete jo të çmueshme dhe nuk ju ndihmojnë për të bërë një fjalëkryq të mirë.
Për shumë konstruktorë, shkrimi i definicioneve është hapi përfundimtar, dhe kjo u duket sikur më e lehta, por ende jemi shumë larg nga përfundimi. Mundësia e shmangies së pyetjeve jo interesante duke u munduar për të ikur dhe nga pyetjet e përsëritura është një obligim i radhës. Ndryshe, mund të shpie te një fjalëkryq i papranueshëm. As juve nuk do t'u pëlqejnë definicionet e llojit: “Emër femre”, "Emër mashkulli", "Vend në Azi", "Ishull në Filipine", "Banor i Tiranës", "Banor i Azisë" etj.
Një përzierje e mirë e stileve të definicioneve siguron sukses. Rreth një e treta duhet të jenë definicione të drejta: "Feçkëgjatë" për fjalën “ELEFANT”. Rreth një e treta duhet të jenë pyetje të inteligjencës, të paraqitura me mjeshtëri, si: "Ngrënës i bananeve" për “MAJMUN”, "Rrinë në parking" për “VETURAT”, për të cilat zgjidhësi duhet ta mendojë përgjigjen. Një pjesë e definicioneve mund të parashtrohet, në mënyrën e ushtrimeve gramatikore, ku jepet një fjali me një pjesë që mungon e cila gjendet në rrjetën e fjalëkryqit. Për fjalën “NË FUND”, si definicion mund të shtroni titullin e veprës së Ismail Kadaresë në këtë mënyrë "Koncert _________ të dimrit", ose për fjalën “MORT” të shtroni definicionin "Ra ky ____ e u pamë". Mund edhe t'i ilustroni apo t'i përshkruani me fjalë. Në një temë paraprake në këtë rubrikë, janë dhënë disa variante të prezantimit të definicioneve. Sinonimet dhe antonimet gjithashtu janë të pëlqyeshme dhe mjaftë edukative.
Një pyetje e rëndomtë, e thjeshtë dhe e drejtpërdrejtë e cila nuk zgjon shumë kureshtje mund të jetë edhe e dhëna "Banor i Amerikës" për fjalën AMERIKAN, të cilën e hasni në çdo fjalëkryq të botuar në gazetat e Kosovës! Botuesit që nuk e njohin fjalëkryqin, nuk e kanë këtë mësim. Sa lehtë do t'i bënin fjalëkryqet e veta argëtuese me vetëm një ndryshim të vogël: "Ninxha në filmin me Michael Dudikoff” dhe zgjidhësi do të shpejtonte ta mbushte fjalën AMERIKAN, (sepse filmi quhet "Amerikan Ninxha"). Ky është sekreti që e bën fjalëkryqin edhe më argëtues.
Në fjalëkryq përfshihen edhe akronimet, pra shkurtesat e institucioneve a të shoqatave, të cilat janë të pranueshme të përdoren, por duhet tentuar të mbahen në minimum.
Një këshillë përfundimtare. Markat janë përdorur shumë në fjalëkryqe, madje në një shkallë alarmante. Këshillohet për t'i shmangur ato - pse të dhuroni reklama falas?!
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn