als_Latn dik_Latn sag_Latn
“Metafizika”, e Vladimir Torovecit
- 1293 Lexime
- (13:18 , 02/03/2015)
- 0 Komente
NGA DR JONELA SPAHO*
Me këtë libër V.Toroveci hap një sipar të ri në krijimtarinë e tij, duke kaluar nga gjinia e poezisë në atë të prozës eseistike, filozofike apo shkrimit analitik, ndërthurur me elemente të shkrimit letrar, që të mahnitin me aftësinë e tij për të depërtuar deri në thellësitë subkoshienciale të fenomeneve shoqërore dhe shpirtërore që i mbartin individët, shoqëria dhe vetë krijuesi ose krijuesit. Edhe në prozë, ashtu si në poezi, ai arrin të krijojë një univers të vetin, si artist, si shpirt krijues, si qytetar, si bashkëkohës, si njeri mbi të gjitha, që sheh dhe vuan. Por, përmasat e kësaj vuajtje ai nuk arrin t’i suportojë dot duke i mbajtur vetëm brenda kornizave të një shpirti të ndjeshëm, ndaj kërkon ta ndajë atë me njerëzit përmes veprës së vet, jo për të na bërë edhe ne të vuajmë, por për të na bërë koshientë dhe të ndjeshëm ndaj gjërave që ndoshta i prekim dhe i shohim çdo ditë, por që shpesh për arsye të ndryshme na lënë indiferentë. Ja përse Zoti ka krijuar artistët, për të sfumuar pikërisht këtë ashpërsi, egërsi, pragmatizëm e materializëm cinik të botës sonë të përkohshme dhe për të na orientuar aspekteve metafizike që i përkasin shpirtit, si energji hyjnore që buron direkt nga krijuesi. Shpirti i njeriut vjen i pastër në këtë botë, por ndodh të shprishet nga rrethanat banale të ekzistencës si dhe prej tundimeve fizike dhe trupore, duke shpërbërë kështu edhe bukurinë, edhe dashurinë, dy vlera që burojnë nga Zoti, duke i flijuar ato në emër të konfortit të pushtetit, parasë, lavdisë së pamerituar, uzurpimit dhe gjithçkaje të keqe që lidhet me të “dhe poeti vuan për këtë bastardim sepse njeriu, njerëzimi është sublim dhe në fund të fundit gjeni i tij lipset të jetë madhor e sublim” (A.Kallulli). Duke depërtuar në skutat dhe labirintet e këtyre fenomeneve paradoksale në shoqërinë shqiptare postdiktatoriale, Toroveci, nëpërmjet një analize të spikatur sociologjike, filozofike, psikologji ndonjëherë dhe frojdiane përpiqet të gjejë rrënjët e tyre e më pas, përmes paraqitjes së shembullit të kundërt autori ngre zërin e tij dhe kumbon në këtë shurdhëri dhe indiferencë që ka pushtuar botën. Ai drejton vëmendjen e lexuesit drejt artit si një nga format më sublime të shpirtit, që është krijuar për të mbajtur ekuilibrin shpirtëror në këtë botë të trazuar dhe në fokusin e tij vijnë tre miq, tre shokë, tre artistë të njohur të qytetit, të cilët me artin e tyre rrezatojnë dritën, të bukurën, domethënien e vetë botës, atë domethënie që është më e pastra, më e kulluara, më e paprekura nga tabutë dhe e pashëmtuar nga dashakeqësia njerëzore, sepse ajo vjen direkt nga intuita e artistit, që siç thotë dhe Osho është një nga tri dimensionet kryesore të ekzistencës dhe është më e rëndësishmja madje, se ka të bëjë direkt me zemrën. Këta artistë krijojnë artin e tyre të mrekullueshëm përmes ngjyrave, dritëhijeve, penelit dhe telajove apo argjilës, duke dashur të sjellin harmoninë në këtë botë, që shpesh e humb drejtpeshimin, sepse siç thotë dhe autori: “Është balta ajo që sjell mëkatin, siç është fryma ajo që e lufton atë, ndaj të shkruash poezi të krijosh art do të thotë të aspirosh harmoninë. Dhe të krijosh harmoninë do të thotë të aspirosh të jesh mbi të gjitha njeri. Tani e kam kuptuar se të jesh njeri do të thotë të përpiqesh t’i qasesh Perëndisë, që është dashuri”. Është arti që e përcjell këtë dashuri, është artisti me frymëzimin direkt nga thellësia e intuitës së tij, që ashtu si lutjet e etërve të shkretëtirës mbajnë botën në këmbë. Dhe dhimbja më e madhe e tij është kur sheh se në këtë realitet edhe artistët nuk kuptohen, nuk kuptohet as ekzigjenca e tyre, as shpirti që rrok dimensione shumë herë më të mëdha se ato të një njeriu të zakonshëm, as altruizmi dhe aspirata e tyre për liri individuale dhe kolektive, në kuptimin ‘Par exellence’ të kësaj fjale. Ky moskuptim ndodh se në shoqërinë ku jetojmë ka kaos vlerash, sepse ndodh që kur artistët e vërtetë nuk pranojnë të jenë robër të një ideje, apo kauze, ata nuk kuptohen jo vetëm nga njerëzit e zakonshëm, por edhe nga vetë të ngjashmit e tyret. I dhimbshëm deri në vuajtje është shkrimi eseistik “Përpara varrit të një alieni”, në të cilën autori përpiqet të ngrejë një monument të dytë kësaj radhe jofizik, si ai që qëndron madhështor mbi varrin e artistit të madh të skenës shqiptare e korçare, Llazi Serbo, ikja e parakohshme nga kjo jetë e të cilit e fut Torovecin në meditime për raportet mes artistit dhe shoqërisë, mes vetmisë dhe lirisë individuale që favorizojnë artin e madh, por dhe dëshirës për ta ndarë më pas me njerëzit këtë art. Ndodh që këta njerëz me sensibilet të skajshëm për shkak të moskuptimit që ndeshin si barrierë në mjedisin ku jetojnë, zhyten në qerthullin e vetmisë së tyre, veçanërisht kur bota jashtë bëhet agresive dhe shpeshherë të gjendur para dilemave të papërballueshme preferojnë të lajnë hesapet me këtë botë që i torturoi, i mpaku, u përpoq t’i sfumonte në madhështinë dhe krenarinë e tyre, por nuk arriti asfare t’i gjunjëzonte dhe pavarësisht largimit të parakohshëm nga jeta qoftë të Llazarit, Emilit apo Ilirit, ata i ngritën vetes një monument, që siç thotë poeti i madh rus Pushkini, nuk ngrihet dot me dorë, por sendërtohet me shpirt, ndaj dhe do të mbeten të pavdekshëm në koshiencën dhe subkoshiencën kolektive të këtij qyteti apo edhe më gjerë.
Shpalosja e dhimbshme, por jo me tone elegjiake e këtyre aspekteve të bën të meditosh edhe ti si njeri, si intelektual, si qytetar dhe të zgjosh ndërgjegjen e përgjumur nëpërmjet një ripërtëritjeje shpirtërore sa të domosdoshme aq edhe të dobishme, jo vetëm për ty si individ, por për krejt shoqërinë. Historikun e këtij qyteti ne e kemi të mbushur me emra pa fund bamirësish, filantropësh, artistësh, patriotësh, që në kohërat e mugëllta të historisë dhanë gjithçka prej vetes për të tjerët. Ajo që vlen të përmendet është se ne si qytetarë mburremi me ta, ne si intelektualë mbajmë simpoziume dhe konferenca shkencore, duke sjellë në vëmendje shembuj frymëzues, por vetëm kaq. Është e çuditshme pse në një shoqëri moderne si kjo ku jetojmë, forma të tilla të shëlbesës së shpirtit nuk ekzistojnë më. Këta njerëz janë si pishtarët që lëshojnë dritën e tyre dhe përtej shekujsh, por sa keq që në këtë splin shpirtëror dhe ekzistencial që na ka kapur ne nuk arrijmë të ndriçohemi prej saj. Madje, ka edhe raste të dhimbshme si ai kur edhe vepra e mirëbërësve të mëdhenj është përdhosur, madje në momentet më sublime si ajo e përcjelljes drejt banesës së fundit.
Bilanci që bëhet sot në kohën tonë edhe nga vetë autori është i dhimbshëm; sa idealistë të tillë kanë mbetur në botën ku jetojmë? Toroveci vuan dramën e tij të brendshme si një idealist në një botë ku kjo fjalë ka mbetur një relike: “Në këtë botë ajo që vlen nuk vlerësohet dhe ajo që vlerësohet nuk vlen” citon ai Shopenhaurin, të cilin me sa kuptohet nga leximi i librit e ka dhe shtyllën kryesore të interpreteve të veta filozofike. Ky konstatim e mbush me dhimbje, por jo me një dhimbje lënguese, egocentrike dhe mallëngjyese, por një dhimbje që i ngjan një përroi të furishëm, që zbret nga pjerrësia e shpateve të maleve dhe rrëmben gjithçka që i del përpara. Sepse dhimbja është pjesë e pandarë e shpirtit të ndjeshëm të krijuesit, i cili shqetësohet edhe për deformimin e vogël që i ka ndodhur pushkës së monumentit simbolik të qytetit dhe i lodhur nga pritja që autoritetet të merren me të duke kaluar në njëmijë e një shkallë burokratike, rrëmben vetë shkallën dhe atje në mes të sheshit të qytetit, në sy të qindra kalimtarëve kryen një gjest sa human aq edhe qytetar, që si zakonisht kalon në heshtje dhe në rastin më të keq edhe me ndonjë nënqeshje tallëse nga dikush. Të trishton, gjithashtu, gjatë leximit të librit, sjellja në memorien individuale dhe kolektive e historisë sonë të dhimbshme të tranzicionit, me simbolikën aq të goditur të ringritjes së shtëpisë sonë të përbashkët, pra të demokracisë, ku njerëzit shpirtplasur nga cenet e totalitarizmit lëshuan dhe rrezatuan gjithë energjinë e grumbulluar në kaq vite dhe u përpoqën gjithsecili në mënyrën e vet të vënë nga një tullë në murin e ri të kësaj shtëpie. Dhe çfarë ndodhi? Ajo që ndodh gjithmonë kur bëhet fjalë për pushtet dhe lavdi. Të tjerë erdhën dhe u bënë zotër të shtëpisë, ata që nuk vunë asnjë tullë në ndërtimin e saj, ata që ishin fare të huaj dhe shihnin me dylbi si punonin të zellshmit, ata që erdhën me pompozitet dhe rrëmbyen gjithçka, se ndërsa të tjerët ndërtonin, ata përgatisnin makinacionet e errëta për ta shtënë në dorë ngrehinën. Dhe ndërtuesit kokulur u larguan duke vërejtur prej së largu me brengë përdhosjen e kësaj shtëpie, vithisjen e pashmangshme të saj, gjë të cilën jo rrallë e profetizuan. E pra, pyetja ngrihet përse jemi këtu ku jemi si shoqëri, si komb, si njerëz? Sepse nuk dimë të respektojmë punën e të tjerëve, mundimin e të tjerëve, lirinë dhe personalitetin e të tjerëve, në emër të pushtetit dhe materializmit, egocentrizmit të skajshëm, që si një flamë ka ngërthyer shpirtrat njerëzorë. Dhe kjo sjellë si pasojë nëpërkëmbjen e punës së të tjerëve, të atyre që janë më idealistë, që kanë më shumë personalitet dhe dinjitet se uzurpuesit e pushtetit. Sepse edhe Fromi që injoron të keqen dhe kërkon t’i besojë të mirës shpesh është i detyruar të pranojë se te shumica e njerëzve gjallon “sindroma e shembjes”, që e nxit njeriun të shkatërrojë për hir të shkatërrimit dhe të urrejë për hir të urrejtjes. E përballë këtyre mostrave politike lartësohet figura e njeriut të ndershëm, të përkushtuar që i dhembin edhe trëndafilat e kopshtit, që i dhembin dhe bimët e parqeve publike të mbjella dhe kultivuara me aq dashuri dhe është gati të flijojë dhe jetën për t’i lënë këto bimë të rriten e zbukurojnë qytetin dhe shpirtrat e trazuar, të zhytur në terrin e pangopjes së tyre dhe të instinkteve shkatërruese, kundrejt cilido që rrezikon sadopak pushtetin e tyre, duke u kthyer kështu në keqbërës ordinerë, që meritojnë vetëm përbuzjen kolektive dhe dënimin prej brezave të tjerë që do të vinë, të cilët me siguri do të rriten me një frymë tjetër, sepse “Nga çdo e drejtë e marrë nëpër këmbë lind një borxh për t’u paguar”. (I.Kadare)
Përmes këtij shkrimi u përpoqa të sjell një pjesë të shqetësimeve që Toroveci kërkon të ndajë me ne, duke na ndërgjegjësuar edhe njëherë si qytetarë në dhimbjen, por edhe në idealizmin tonë për sa kohë që ai rri i përgjumur brenda nesh, i trembur nga format monstruoze të sjelljes që shpesh ngadhënjen te qeniet njerëzore për hir të rrethanave, trashëgimisë apo njohjes. Ju rekomandoj të gjithëve leximin e këtij libri si një balsam që vihet mbi plagë për t’i qetësuar ato, si një katarsis për ne dhe për të gjithë ata që do t’i prekë sadopak e vërteta e dhimbshme, por e domosdoshme për t’u shpërfaqur. Bota është një ekuilibër forcash, ku sipas një rrethi vicioz që përsëritet, herë triumfon e mira, dashuria, sensibiliteti, mirënjohja, bujaria, herë triumfon vesi, e ulëta dhe shkatërrimi. Por Zoti ka zgjedhur bukurinë dha dashurinë për të shpëtuar botën dhe për sa kohë që ato do të ekzistojnë, për aq kohë do të vazhdojë të mbahet në këmbë fara njerëzore, prandaj autori preferon ta mbyllë librin me një odë kushtuar dashurisë, duke monumentalizuar këtë ndjenjë njerëzore, së pari shpirtërore pastaj fizike, që i jep njeriut një dimension për t’iu afruar më pranë krijuesit dhe për t’u përsosur shpirtërisht, për të gjykuar më mirë raportet e tij me Zotin, universin dhe vetveten: “Dhe kjo, jo se të dashurosh nuk di dhe të urresh, sepse njeriu urren edhe në emër të dashurisë, por s’mund të dashurojë kurrë në emër të urrejtjes”.
Të gjitha esetë e librit autori i ka shpalosur përmes një shkrimi elokuent dhe të qartë, përmes një stili me dinamikë të brendshme, që lëviz sipas hovit të mendimit, mbushur plot me metafora mbresëlënëse dhe një erudicion, krijuar prej përvojash të shumta leximesh, që të bashkuara me talentin e artistit na lënë në duar një pjesë të rëndësishme të shpirtit të tij, të shpirtit tonë të përbashkët, të shpirtit të këtij qyteti që si feniksi është në gjendje të ringjallet edhe prej hirit.
*Ped. në Univ.
“Fan Noli” Korçë
fij_Latn glg_Latn unk als_Latn tso_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bam_Latn