als_Latn dik_Latn sag_Latn
Tranzicion i brishtë në Kosovë
Raport për Evropë Nr. 196
25 Sep 2008
PËRMBLEDHJE DHE REKOMANDIME
Kosova ka ndërmarrë hapat e parë drejt shtet-ndërtimit, mirëpo komuniteti ndërkombëtar nuk i ka përmbushur zotimet e veta për ofrimin e një përkrahjeje adekuate. Edhepse marrëveshja për misionin mbi sundimin e ligjit (EULEX), si operacioni më i madh i BE-së për politikën evropiane për siguri dhe mbrojtje (PESM), është arritur në shkurt 2008, ai vetëm rishtazi ka filluar të fillojë punën e vet. Zyra Civile Ndërkombëtare (ZCN), e paraparë që të mbikëqyrë pavarësinë, është vetëm një guackë. OKB-ja ende funksionon pjesërisht si administratë e përkohshme, e cila negocion marrëveshje me Beogradin për serbët e Kosovës. Plani i Ahtisaarit, në bazë të të cilit 47 shtete kanë njohur Kosovën, është zhvlerësuar nga organizatat ndërkombëtare të cilat janë të parapara të ndihmojnë në implementimin e tij. BE-ja dhe ShBA-të po përballen me vështirësi me përpjekjet e Rusisë për të përshkruar përkrahjen e saj për rajonet secesioniste në Gjeorgji si pasqyrim i asaj që ata kanë bërë në Kosovë. Tani është më se urgjente që para fundit të vitit BE-ja ta operacionalizojë plotësisht EULEX-in, dhe të përdorë ndikimin e saj në qeverinë e Beogradit, e cila dëshiron anëtarësim, që të fillojë me lehtësime pragmatike ndaj statusit të ri të Kosovës.
Është shmangur dhuna e madhe, është premtuar 1.2 miliardë euro në ndihma, dhe janë ndërmarrë masat e para tentative drejt prodhimit të një shtetësie efektive. Por sipërfaqja e qetë është mashtruese. Ndarjet në mes pjesëve shqiptare dhe serbe janë rritur, ndërsa planet për një shtet të unifikuar po avullohen. Nëse de facto ndarja përforcohet, do të jetë problematike e ardhmja e dy të tretave të serbëve të Kosovës të cilët jetojnë në jug të vijës ndarëse përgjatë lumit Ibër, do të rritet presioni për rivendosjen e kufijve përgjatë vijave etnike nëpër tërë ish-Jugosllavinë, ndërsa do të mjegullohen edhe më tej planet për anëtarësim në BE për vendet e rajonit.
Sfidimi serb është përforcuar edhe më tej në veri të Ibrit, atje ku gjykatat, postet kufitare dhe të doganave të Kosovës nuk operojnë, gjersa serbët e Kosovës vazhdojnë të refuzojnë bashkëpunimin me institucionet e Kosovës apo BE-në. Më 11 maj Serbia organizoi zgjedhje në Kosovë, të cilat sollën autoritete të reja komunale në rajonet serbe, në kundërshtim me udhëzimet eksplicite të Përfaqësuesit Special të OKB-së. Prishtina reagoi me durim, duke pritur që BE-ja të kthejë këto zhvillime mbrapa, mirëpo shpresat e saj janë tepër të mëdha.
EULEX-i ka në terren vetëm një të katërtën e personelit 2,000 anëtarësh, që planifikohet të ketë. Duke mos dashur të ballafaqohet me armiqësi në rajonet serbe, ka bërë një paraqitje të paktë nëpër tërë Kosovën, në mënyrë që t’i shmanget rritjes së ndarjes gjeografike të operacioneve ndërkombëtare. BE-ja dhe OKB-ja mund të kenë më shumë suksese në arritjen e kompromiseve me qeverinë e re dhe më të afërt ndaj BE-së të Beogradit, mirëpo liderët serbë të Kosovës janë të afërt me partitë tani opozitare të Serbisë – DSS-në dhe atë Radikale, ndërsa Presidenti Tadiq ka hapësirë të kufizuar për manovrim.
Pas disa muajsh pavendosmërie, Sekretari i Përgjithshëm Ban Ki-moon lajmëroi në qershor fillimin e rikonfigurimit të Misionit të OKB-së në Kosovë (UNMIK), duke i hapur dyert kështu transferimit të mjeteve dhe objekteve të OKB-së. Më 23 qershor filluan diskutimet ndërmjet UNMIK-ut dhe Beogradit në gjashtë fusha të qeverisjes në rajonet serbe të Kosovës, përfshirë policinë, gjykatat dhe doganat. OKB-ja është goxha optimiste për këto bisedime, por qysh tani ka pasur vonesa. Tani që teknikalitetet e rikonfigurimit OKB/BE u pranuan më 18 gusht, është e nevojshme që BE-ja të zbarkojë plotësisht në Kosovë dhe të bëhet operacionale deri më 1 dhjetor, të fillojë punën në veri nën çadrën e OKB-së dhe të vendosë Peter Feith-in, përfaqësuesin e saj special (PSBE), figurën ndërkombëtare autoritative, si kryesues të ZCN-së.
Fusha më e ndjeshme është veriu i Ibrit, ku të gjitha palët duhet të pajtohen në aranzhimet tranzitore të cilat duhet të rishikoheshin jo më vonë se në fillim të vitit 2010, atëherë kur do të rishqyrtohen kompetencat e Përfaqësuesit Civil Ndërkombëtar (PCN). Në efekt, kjo do të thotë suspendim i përkohshëm i kushtetutës në një pjesë të territorit të Kosovës, derisa EULEX-i të punojë nën çadrën e UNMIK-ut si ndërmjetësues në mes të serbëve të Kosovës dhe Prishtinës; të bëjë rihapjen e gjykatave, ku do të zbatohej përkohësisht ligji i UNMIK-ut; të vazhdojë modelin e policimit të UNMIK-ut atje; dhe të mbikëqyrë administrimin e doganave pa simbole të Kosovës nën një aranzhim të ndarjeve të të ardhurave ndërmjet Prishtinës dhe katër komunave veriore, gjë që do t’i jipte këtyre të fundit një shtysë për t’iu përmbajtur aranzhimit.
Që nga qershori Serbia ka qeveri të re me prioritete kundërthënëse. Presidenti Tadiq dëshiron të punojë në Marrëveshjen për Stabilizim-Asociim (MSA), të cilën BE-ja e nënshkruajti me të dy javë para zgjedhjeve të majit, në mënyrë që të përshpejtohet progresi i statusit për kandidat anëtarësie, si dhe ai i liberalizimit të vizave. Mirëpo qeveria e tij, megjithëse me një ton më të butë dhe më e anueshme drejt metodave diplomatike sesa paraardhësja e saj, mund të jetë po aq e vendosur që të mos humbasë Kosovën. Ajo dëshiron një prani të OKB-së e jo të BE-së në pjesët serbe të Kosovës, dhe ende nuk e pranon, nuk e definon dhe nuk e kontrollon kufirin e saj jugor. Ajo është duke i bërë presion Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së që të kërkojë mendimin këshillëdhënës nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë mbi legalitetin e shpalljes së pavarësisë nga Prishtina. Në fund, këto kundëthënie janë të paqëndrueshme. Beogradi dhe Brukseli së shpejti duhet të adresojnë çështjen e Kosovës, nëse mendojnë seriozisht për perspektivat e Serbisë në BE. Në ato bisedime, BE-ja duhet të shfrytëzojë në mënyrë strategjike procesin e anëtarësimit të Serbisë, në mënyrë që të sigurojë zbarkimin e misioneve të saj në tërë Kosovën, si dhe të përgatisë Serbinë që, edhe nëse nuk e njeh formalisht, të mësohet me statusin e ri të ish-territorit të saj.
Kosova po tregohet test i vështirë për politikën e BE-së për siguri dhe mbrojtje. Vullneti politik që ishte arritur para vendimit të përbashkët të shkurtit për vendosjen e EULEX-it dhe PSBE-së, është duke u hapërdarë. Në kohën kur BE-ja është e kyçur në bisedime të rënda me Rusinë mbi vendosjen e një misioni të ri të PESM-it në Gjeorgji, do të ishte e rrezikshme nëse tregohet pavendosmëri këtu tani.
Efektet e ngjarjeve në Gjeorgji akoma nuk janë të qarta për Kosovën, pasi Rusia kishte përmendur aksionet perëndimore në Kosovë si pjesë të arsyes së saj për njohjen unilaterale të territoreve secesioniste të Osetisë Jugore dhe Abhazisë si të pavarura. Moska mund të jetë më e gatshme se kurrë që të demonstrojë kapacitetet e saj bllokuese në OKB, dhe të dëshirojë inkurajimin e fragmentimit territorial në fqinjësinë e BE-së; ose mund të jetë e gatshme të tregojë anën e saj bashkëpunuese pasi të ketë demonstruar vetëbesimin e saj të ri dhe shqetësues. Tani është më e nevojshme se kurrë që BE-ja të zotërojë një politikë të fuqishme të jashtme dhe të sigurisë në fqinjësinë e saj të afërt.
1. Të vendoset EULEX në plotësi jo më vonë se më 1 dhjetor.
2. T’i jipet Përfaqësuesit Civil Ndërkombëtar/Përfaqësuesit Special të BE-së (PCN/PSBE) përkrahje e plotë politike, pa bërë dallime në mes të dy roleve.
3. Të riafirmohet përkushtimi për implementimin e propozimit gjithëpërfshirës të planit të Ahtisaarit për Kosovën.
4. Të insistohet që Kosova të jetë lartë në agjendë kur të diskutohen hapat e ardhshëm me Serbinë, pas nënshkrimit të MSA-së.
5. Të insistohet në bisedimet për rikonfigurim me Serbinë sa i përket vendosjes në tërë Kosovën të EULEX-it, dhe sa më parë të sillen përfaqësuesit e BE-së në këto bisedime.
6. Të reduktohet UNMIK-u edhe më tej, pas tkurrjes prej 70% të planifikuar për nëntor 2008, në një prani të vogël raportuese, monitoruse dhe ndërlidhëse, të përbërë nga më pak se 100 punëtorë, deri në fillim të vitit 2009.
7. T’i ofrohen Serbisë vetëm aso lloj kompromisesh gjatë bisedimeve mbi aranzhimet specifike për serbët e Kosovës, përderisa ato të jenë konsistente me mandatin e ZCN/PSBE-së, të kontribuojnë në vendosjen e EULEX-it dhe të ofrojnë zgjidhje praktike dhe të përkohshme, për t’u rishqyrtuar jo më vonë se në fillim të vitit 2010, dhe në veçanti të kërkohet që:
a) të zëvendësohet komandanti i UNMIK-ut për policinë rajonale të Mitrovicës me një nga EULEX-i, përderisa anëtarëve serbë të Shërbimit Policor të Kosovës (ShPK) në pjesët me shumicë serbe në jug të Ibrit t’u ofrohet një strukturë konsultative e zyrtarëve të EULEX-it si një ndërlidhje opsionale me zënxhirin e tyre komandues të ShPK-së, rajonal dhe të Prishtinës;
b) të rihapen gjykatat në veri të Ibrit, me gjykatës dhe prokurorë të EULEX-it karshi gjyqtarëve vendas, me zbatim të ligjit të UNMIK-ut; dhe
c) të rregullohet që EULEX-i të mbikëqyrë administrimin e trafikut komercial nëpër dy portat e veriut, ndërsa doganat të bëjnë zbrazjen e depove në kufi, dhe të bëhet ndarja e të ardhurave të doganave sipas një formule në pajtim ndërmjet buxhetit të Kosovës dhe katër komunave në veri të Ibrit.
8. Të ndërtohen dhe të mirëmbahen institucionet shtetërore dhe publike si organe llogaridhënëse, profesionale, objektive, të pavarura nga patronazhi dhe kontrolli i partive politike.
9. Të akomodohen aranzhime tranzitore njëvjeçare për policinë, gjykatat dhe doganat në pjesët me shumicë serbe, ashtu siç u përshkrua më lartë.
10. Të kyçen serbët e Kosovës në dizajnin dhe implementimin e dispozitave të decentralizimit.
11. Të takohen me PCN/PSBE-në, EULEX-in dhe përfaqësues tjerë të BE-së, për të rregulluar operacionalizimin e plotë të dy misioneve, dhe për të siguruar pranimin e tyre nga serbët e Kosovës.
12. Të pranohen aranzhimet tranzitore, siç u rekomandua më lartë.
13. Të pranohen dispozitat për decentralizim të planit të Ahtisaarit si “neutrale ndaj statusit”, dhe të punohet me homologët e bazuar në Prishtinë, për të siguruar dobitë e tyre për serbët e Kosovës.
14. Të finalizohen katër marrëveshjet teknike mbi bashkëpunimin e KFOR-it me EULEX-in, dhe të ofrohet përkrahje e fuqishme për atë mision të BE-së, e në veçanti mbrojtje për zbarkimin dhe operacionet e saj në veri të Ibrit.
15. Të vendoset plotësisht ekipi trajnues Këshilla Ushtarake Civile (KUC), dhe ajo të financojë dhe pajisë krijimin e Forcës së Sigurisë së Kosovës.
Prishtinë/Bruksel, 25 shtator 2008
als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn