als_Latn lit_Latn est_Latn
Konsideroj se kriza e ndėrtimit tė institucioneve, nė bazė tė rezultatit tė zgjedhjeve tė 8 qershorit, filloi si pasojė e mosnjohjes sė plotė tė rezultatit tė kėtyre zgjedhjeve nga ana e LDK-sė, VV-sė, AAK-sė dhe NISMA-sė. Pse? Le tė shtrohet pyetja: cila parti/ koalicion, nė ditėn e leximit tė rezultatit zgjedhor, ka mandatin ti thėrras partitė/ koalicionet tjera pėr marrėveshje rreth ndėrtimit tė institucioneve? Pa lexuar ligj, as kushtetutė, pėrgjigja do tė ishte: partia/ koalicioni qė ka mė sė shumti vota tė qytetarėve. Tash, ta lexojmė kushtetutėn tonė pėr kėtė ēėshtje: aty pėr konstituim tė kuvendit lihet si e nėnkuptuar procedura dhe nuk shihet si problematike (pra, nuk thuhet decidivisht ēka ndodhė me moszgjedhjen e kryetarit tė kuvendit); mirėpo, te nominimi i mandatarit pėr kryeministėr thuhet, se kryetari i vendit mandaton atė kandidat qė pritet se do tė ketė shumicėn nė parlament. Ēėshtja ėshtė se, nuk ka mekanizėm ligjor, as kushtetues i cili do ti dėftonte krytarit tė vendit se cili mandatar do tė siguronte shumicėn nė parlament; nuk ka zile tjetėr kushtetuese qė i dėfton kryetarit pėr kėtė, pos rezultatit zgjedhor. Prandaj, rezultati zgjedhor tregon se cili subjekt politik zgjedhor fillon me ndėrtim tė institucioneve. Kryetarėt e LDK-sė, VV-sė, AAK-sė dhe NISMA-sė, duke ditur se, nė asnjėrin variant nuk u takon atyre tė marrin rolin udhėheqės pėr ndėrtimin e institucioneve, u mblodhėn dhe thanė: ne jemi shumica parlamentare. Faktin se deputetėt e kėtyre partive paraqesin shumicė parlamentare nuk ėshtė duke e mohuar askush; as koalicioni rreth PDK-sė, as Gjykata Kushtetuese. Mirėpo, kėtu vie keqkuptimi: fakti se kėto parti (LDK, VV, AAK dhe NISMA) pėrbėjnė shumicė parlamanetare, nuk ka impakt nė rezultatin zgjedhor dhe nė kushtetutė. Rezultati zgjedhor thotė se koalicioni rreth PDK-sė ėshtė i pari, ndėrsa kushtetuta thotė se, kryetarin dhe kryeministrin e jep partia me potencė mė tė madhe pėr krijim tė shumicės. Ėshtė e vėrtetė se partia/ koalicioni fitues i zgjedhjeve duhet ta provoj nė praktikė se mund, apo jo, ta krijoj shumicėn. Por, LDK-ja, VV-ja, AAK-ja dhe NISMA as qė ia njohėn kėtė rol koalicionit tė PDK-sė. Nė kėtė kuptim, esencialisht, partitė e bllokut nuk e njohėn rezultatin zgjedhor. Ata njohėn vetėm disa aspekte tė rezultatit zgjedhor: njohėn mbarėvajtjen e procesit zgjedhor, njohėn shifrat, njohėn emrat e deputetėve, por nuk njohėn fituesin dhe atributet e fituesit tė zgjedhjeve. Kėto parti u mblodhėn, e thanė: fituesi jemi ne. Kjo ėshtė tentim pėr grabitje tė pushtetit.
Pėr ēka mund tė shėrbej shumica parlamentare deri nė konstituim tė organeve?
Argumenti mė i dėgjuar i partive tė bllokut ėshtė: ne kemi shumicėn parlamentare! Nė gropėn e kėtij argumenti, kush me dėshirė, e kush me pahirė kanė rėnė edhe shumė juristė, profesorė tė shkencave juridike dhe analistė politikė. Madje buēasin: hej, kėtu po ndodhė katastrofa; nuk njihet parimi i shumicės! Ndėrsa, e vėrteta ėshtė se shumica e vėrtetė parlamentare nuk ka respektuar dhe nuk po i respekton rregullat e konstituimit tė organeve qė dalin nga kushtetuta dhe nga rezultati zgjedhor. Vetėm pas implementimit tė rezultatit zgjedhor, shumica parlamentare merr rolin shumicės qė merr vendime parlamanetare. Por, thonė partitė e bllokut: pėr zgjedhjen e organeve duhet votuar me shumicė parlamentare; ose PDK-ja nuk i ka numrat! E tash del nė tė vėrtetė vlera e shumicės parlamentare e partive tė bllokut edhe nė kėtė fazė. Ēfarė vlere ka shumica parlamentare (pa partinė/ koalicionin fitues) nė implementim tė rezultatit zgjedhor? Ka vlerė tė madhe, por jo deri aty se nė kundėrshtim me partinė/ koalicionin fitues tė marrė pėrsipėr ndėrtimin e institucioneve; kėtė e thotė kushtetuta (ose sė paku vendimi i kushtetueses). Shumica parlamentare nė fazėn e implementimit tė rezultatit zgjedhor ka kėto vlera: e para, qė tė pėrzgjedhė kryetarin e kuvendit dhe kryeminstrin nga radhėt e tė propozuarve nga fituesi i zgjedhjeve; e dyta, duke u rreshtuar nė njė anė kundėr secilit kandidat tė sjellur nė kuvend, ta dėrgoj vendin nė zgjedhje tė reja; dhe e treta, ky rreshtim kundėr, i shumicės parlamnetare krijon rastin e pėrmirėsimit tė gabimit qė kanė bėrė nė zgjedhjet e kaluara (duke hyrė individualisht nė zgjedhje). Pra, shumica parlamentare ka vlerė tė madhe edhe nė fazėn e ndėrtimit tė institucioneve deri aty, sa me rrugė demokratike mund ti provokoj zgjedhjet e jashtėzakonshme.
Krahasimet me vendet tjera
Partitė e bllokut pėrmendin pėr krahasim edhe praktikat e formimit tė institucioneve nė vendet tjera (Gjermani, Luksemburg, Slloveni etj.), nė tė cilat partia fituese nuk qeverisur apo nuk qeverisė vendin, si shembull i demokracisė. Mirėpo, kjo demokraci e treguar nė kėto vende gjatė ndėrtimit tė institucioneve nuk ėshtė nė favor tė partive tė bllokut; pėrkundrazi, e sheshon veprimin antidemokratik tė partive tė bllokut. Pse? Sepse nė ato vende demokratike, sė pari, fituesit i janė njohur atributet qė dalin nga zgjedhjet; sė dyti, fituesi pėr shkaqe programore, pas bisedimeve ndėrpartiake; pas bisedimeve normale; ka pėrfunduar se nuk ėshtė nė gjendje tė formoj institucionet dhe ka lėshuar rrugė pėr subjektin e dytė me radhė. Kėtu te ne ka ndodhur krejtėsisht e kundėrta. Janė ēuar nė kėmbė subjektet qė nuk janė fituese tė zgjedhjeve dhe kanė filluar tė ndajnė postet; dhe atė, duke pėrjashtuar fituesin dhe nė kundėrshtim me vullnetin e tij. Kjo nuk mund tė quhet ndryshe, pos tentim-grabitje e pushtetit. Kjo nuk ka ndodhur nė asnjė nga vendet me tė cilat i pėrmendin partitė e bllokut. As njė!
Mbi qartėsinė e vendimit tė dytė tė kushtetueses lidhur me krizėn pėr ndėrtim tė institucioneve
Politikanėt dhe analistėt qė thonė se vendimi i kushtetueses pėr ēėshtjen e konstituimit tė kuvendit ėshtė i paqartė dhe nuk ofron zgjidhje, nuk paraqesin gjė tjetėr pos zėdhėnėsin e liderėve tė papėrgjegjshėm. Pse? Sepse, kėta as qė ndalen ta kuptojnė vendimin nė tėrėsinė e tij, por vetėm flasin nė favor tė liderit tė dashur. Ndryshe, vendimi i kushtetueses mund tė ketė dobėsi tjera, por cilėsinė e parė qė ėshtė qartėsia, e ka nė komplet. Kėtė do ta krahasoj me njė barcoletė qė ka tė bėjė me rregullimin e raportit ndėrmjet shefit dhe punėtorit: Shefi ia ofron punėtorit rregullat e kontratės, tė cilat ishin dy: e para, shefi ka gjithnjė tė drejtė dhe e dyta, nė rastin kur punėtori ka tė drejtė, atėherė vlenė rregulla e parė. Me fjalė tjera, neni 127 i vendimit nuk i jep tė drejtė partive tė bllokut, por ua pėrkujton atyre pėrgjegjėsinė se duhet ti respektojnė dhe tė reflektojnė pėr nenet e mėparshme tė vendimit, rezultatin zgjedhor, gjendjen e krijuar me vonim tė konstituimit tė institucioneve etj.
Pėrgjegjėsia e disa politikanėve dhe analistėve tė pavarur
Njė person, i cili e quan veten analistė politik, nė momentin kur lėshon argumentet dhe anon pėr njė subjekt politik, ai nuk ėshtė mė i tillė. Jemi dėshmitarė se disa tė tillė janė rreshtuar qartė, pa argumente nė anėn e partive tė bllokut. E them kėtė, sepse kėta analistė kanė dhėnė prova mė herėt se kanė kapacitet ti rendisin argumentet pėr njė ēėshtje tjetėr, mirėpo kėsaj radhe i anashkalojnė edhe ato mė tė thjeshtat dhe mė tė dukshmet. Pėr shembull, kėto tri argumente analistėt qė mbajnė anėn e bllokut nuk ėshtė dashur ti anashkalojnė: i pari, leximi i rezultatit zgjedhor (disa analistė e shpikėn leximin, sipas tė cilit koalicioni i PDK-sė ėshtė humbės, se nuk fitoi mbi 50%!!!); i dyti, edhe pas rezulatit zgjedhor u morėn me fushatė kundėr PDK-sė, sikurse qė pa tė drejtė e bėnin tė njėjtėn edhe partitė e bllokut (analistėt e dinė se pas rezultatit tė zgjedhjeve, deri nė ndėrtim tė institucioneve nuk ka mė fushatė, sepse kemi votat e qytetarėve); i treti, analistėt e dinė se politikanėt e bllokut nuk janė mė tė pastėr nė raport me akuzat qė i bėjnė nė drejtim tė PDK-sė nė kėtė fushatė tė pakohė (ose, ndryshe, nėse me anė tė fushatės ndėrtohen institucionet, atėherė ta shpallim zyrtarisht fushatėn pėr kėtė gjė). Mė vie keq, por disa analistė nuk janė treguar tė pėrgjegjshėm dhe kanė kontribuar nė thellim tė krizės.
Nuk ka pėrparim tė shtetit dhe pėrparim qytetar me sharje, fyerje, kėrcėnime e ekskluzivitete. Njė politikan qė ėshtė deklaruar pėr rend kushtetues dhe demokratik edhe mjetet pėr luftim tė sė keqes duhet ti ketė kushtetuese dhe demokratike. Akuzat nėpėr foltore dhe media pėr kapje shteti, mafi, hajni etj. , mund tė vijnė prej ndonjė individi tė papėrgjegjshėm, por nuk duhet nė asnjė ēast tė vijnė prej njė politikani tė pėrgjegjshėm, aq mė pak prej njė deputeti. Politikanėt, aq mė parė deputetėt kur flasin pėr kapje shteti, mafi, e hajni , fillimisht duhet tė shohin se mos kėto tė zeza, janė praktikė edhe e tij, apo tė subjektit tė tij; pastaj duhet ti deponojnė nė institucionet pėrkatėse; dhe krejt nė fund, me kujdes ti bėjnė publike kėto deponime. Nė tė kundėrtėn, jam i bindur se kėta politikanė, nuk kanė qėllim forcimin e shtetit, as pėrparimin qytetar. Politikani dhe analisti qė shėrbehet me fjalor tė rrugės, banal dhe fyes pėr rivalin, ėshtė ai politikan dhe analist i cili nuk ka argumente dhe, ēka ėshtė mė e keqja, nuk ka pėrgjegjėsi pėr atė qė thotė dhe pėr atė qė mund tė prodhojė ajo qė ai thotė.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn