als_Latn dik_Latn sag_Latn
Pozita kushtetuese e Kosovës në Federatën Jugosllave gjatë viteve 1946-1974
Ramadan SHKODRA
POZITA KUSHTETUESE E KOSOVËS NË FEDERATËN JUGOSLLAVE GJATË VITEVE 1946-1974
(vështrim historik)
Hyrje
Pas Luftës së Dytë Botërore, rrjedha objektive e ngjarjeve që çonte drejt zgjidhjes së drejtë të çështjes së Kosovës, u ndërpre. Popullsia shqiptare e Kosovës u përball me presionet, me mashtrimet dhe me dhunën e udhëheqësve komunistë jugosllavë, sidomos të atyre serbë. Deklaratat e tyre premtuese për vetëvendosjen e popullit shqiptar pas luftës u harruan. Derisa brigadat partizane shqiptaro-kosovare marshonin drejt veriut dhe luftonin përkrah popujve jugosllavë për çlirimin e plotë të Jugosllavisë, mbi popullsinë shqiptare në Jugosllavi u ushtrua një shtypje e egër kombëtare, pati arrestime, terror e persekutime të shqiptarëve, u ndalua përdorimi i flamurit kombëtar, nëpunësit shqiptarë u pushuan nga puna dhe u zëvendësuan me ata serbë. Kufomat e shqiptarëve të torturuar i gjeje kudo nëpër rrugët e qyteteve dhe fshatrave të Kosovës. U mobilizuan me forcë në ushtrinë jugosllave djem shqiptarë, të cilët derisa arrinin në destinacion, ecnin në kolonë për katër, të çarmatosur dhe ruheshin anash nga rojat serbe e malazeze, sikur të ishin të burgosur. Gjatë rrugës u pushkatuan mijëra shqiptarë, që përpiqeshin të arratiseshin për t’u shpëtuar provokimeve e mundimeve nga serbët. Vetëm në Tivar brenda një nate dhe një dite u masakruan afro 1600 shqiptarë të mobilizuar. Këto veprime ngjallën reagimin e natyrshëm të popullsisë shqiptare për t’u vetëmbrojtur. Që t’u shpëtonin ndjekjeve e persekutimeve, shumë fshatarë braktisën fshatrat e tyre dhe dolën në male. Nga malet ata filluan të sulmonin repartet e ushtrisë jugosllave të vendosura në qytete. Shpërthyen revolta masive në Ferizaj (fillim i dhjetorit 1944), në Gjilan (dhjetor 1944), në Drenicë (dhjetor 1944, janar, shkurt 1945), në Mitrovicë (janar 1945). Numri i të revoltuarve arriti në rreth 30.000 veta.
Pas shtypjes së revoltave masive popullore, qëndresa kundër pushtetit jugosllav vazhdoi në rrugë ilegale. U krijuan disa organizata të fshehta. Më të rëndësishmet ishin: Organizata Nacional-Demokratike Shqiptare (ONDSH) dhe Besa Kombëtare.
ONDSH ishte një organizatë politike që u angazhua për evidentimin e shqiptarëve të zhdukur, për çlirimin e Kosovës dhe të viseve të tjera shqiptare në Jugosllavi dhe bashkimin e tyre me Shqipërinë.
Goditjet që u ndërmorën mbi popullsinë shqiptare menjëherë pas luftës e gjatë Administratës Ushtarake ishin në përputhje me elaboratin e Vasa Çubrilloviqit “Problemi i pakicave në Jugosllavinë e re”, dërguar qeverisë së re jugosllave ende pa mbaruar lufta, më 3 nëntor të vitit 1944.
Kështu shqiptarët në Jugosllavi, jo vetëm mbetën në statusin e paraluftës, të shkëputur nga shteti amë, por as nuk u bashkuan në një njësi të vetme federative. Ata u copëtuan administrativisht, midis tri republikave jugosllave, Serbisë, Maqedonisë dhe Malit të Zi. Qëllimi i kësaj ndarjeje, ishte çintegrimi dhe shkombëtarizimi i shqiptarëve.
I. Statusi kushtetues-juridik i Kosovës (1945-1948)
Pas shtypjes së revoltave masive popullore, me masa të dhunshme, Serbia më 18 shkurt të vitit 1945, në një mbledhje të udhëheqjes më të lartë të Komitetit Qendror të PKJ në Beograd, nën diktatin e përfaqësuesve serbë mbi ata malazez e maqedonas, u vendos që Kosova t’i bashkëngjitej Serbisë. Për t’i dhënë ngjyrime juridike, madje dhe parimore këtij vendimi të marrë nga lart, pas dy muajsh, më 7-9 prill të vitit 1945, u organizua Mbledhja e Jashtëzakonshme e Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar të Serbisë dhe më 8-10 korrik 1945, në Prizren, u mblodh një i ashtuquajtur Kuvend i Këshillit Popullor të Kosovës dhe i Rrafshit të Dukagjinit, i cili në historiografi njihet si “Kuvendi i Prizrenit”[1].
Në të dy këto forume u bënë përpjekje që aneksimi i Kosovës nga Serbia të paraqitej si shprehje e vullnetit të vetë popullit të Kosovës. Në mbledhjen e jashtëzakonshme të Kuvendit të Serbisë (7-9 prill 1945) u gjet një pjesëmarrës malazez nga Kosova, për të shprehur “dëshirën e KANÇ të Kosovës, që edhe popujt e Kosovës t’i aneksoheshin Serbisë federale motër”. Megjithëse ky pjesëmarrës vuri në dukje në fund të fjalimit të tij se “ne nuk e kemi marrë akoma këtë vendim në Kuvendin tonë, për shkak se në Kosovë ekziston pushteti ushtarak”, Kuvendi i Serbisë e konvertoi dëshirën në vendim dhe e pranoi aneksimin e Kosovës në Serbi.
Pas tre muajsh, më 8-10 korrik 1945, në “Kuvendin” e mbledhur në Prizren, ku nga 137 pjesëmarrës vetëm 32 ishin shqiptarë, të cilët survejoheshin nga njerëz të armatosur të UDB-së, u miratua me duartrokitje, pa votime e nënshkrime, një rezolutë e ardhur e gatshme nga Beogradi. Në Rezolutë shprehej dëshira e popullit të Kosovës për t’iu bashkëngjitur Serbisë federale si pjesë përbërëse e saj. Përfundimisht, më 3 shtator 1945, ligji i Kryesisë së Kuvendit Popullor të Serbisë “Mbi caktimin dhe ndërtimin e Rajonit Autonom të Kosovë-Metohisë” sanksiononte juridikisht Kosovën si njësi autonome. Ky sanksionim përsëritej edhe në Kushtetutën Jugosllave të janarit 1946[2].
“Kuvendi” i Prizrenit u mbajt dy ditë pas heqjes së Administratës Ushtarake. Njerëzit, të tmerruar pas 5 muajsh masakre e dhune shtetërore të Administratës Ushtarake, nuk guxonin të thoshin hapur atë që mendonin për të ardhmen e tyre politike. Në “Kuvendin” e Prizrenit, as nuk u krijuan kushtet dhe as nuk u realizua e drejta e vetëvendosjes nga shqiptarët.
Kosova rajon autonom në Kushtetutën jugosllave të vitit 1946
Kushtetuta e Republikës Federative Popullore të Jugosllavisë e janarit 1946 përcaktonte tërësinë e federatës me të gjitha subjektet përbërëse, duke përmendur krahas Republikës së Serbisë, të Maqedonisë, të Bosnjë e Hercegovinës, të Kroacisë, të Sllovenisë e të Malit të Zi, Krahinës Autonome të Vojvodinës edhe Rajonin Autonom të Kosovë-Metohisë. Por, në të njëjtën kohë, Rajoni Autonom i Kosovë-Metohisë, së bashku me Krahinën Autonome të Vojvodinës, përfshihej edhe në kuadër të Republikës Popullore të Serbisë[3].
Kushtetuta e RFP të Jugosllavisë e vitit 1946 sanksiononte lidhjen dhe varësinë e dyfishtë të Rajonit Autonom të Kosovë-Metohisë si nga Federata Jugosllave, ashtu edhe nga Republika e Serbisë. Ajo garantonte ekzistencën e RAKM dhe përcaktonte parimet themelore të organizimit e të funksionimit autonom të tij. Si i tillë, RAKM, pavarësisht se ndodhej në përbërje të RP të Serbisë, së pari, ishte kategori kushtetuese e RFP të Jugosllavisë.
Sipas Kushtetutës së RFP të Jugosllavisë të vitit 1946, organi më i lartë i pushtetit popullor në RAKM ishte Këshilli Popullor i RAKM, të cilin e zgjidhnin qytetarët, jo në mënyrë të drejtpërdrejtë, me mandat trevjeçar. Organi ekzekutiv politik dhe i administratës ishte Këshilli Ekzekutiv i RAKM, qeveria, të cilin e zgjidhte këshilli popullor krahinor. Për punën e tij, Këshilli Ekzekutiv i RAKM përgjigjej para Këshillit Popullor të RAKM.
Kushtetuta e RFP të Jugosllavisë e vitit 1946 nuk i njihte RAKM autonominë financiare dhe gjyqësore. Gjykata popullore e RAKM, si gjykatë e shkallës së dytë, e formuar më 10 korrik të vitit 1945, ishte suprimuar në dhjetor të po atij viti. RAKM përfaqësohej drejtpërdrejt në Këshillin e Kombeve të Kuvendit Popullor të RFP të Jugosllavisë, nëpërmjet delegacionit të vet, të përbërë prej 15 deputetësh. Në të gjitha forumet e tjera politike-shoqërore dhe organet administrative-ekzekutive të federatës, përfaqësuesit e RAKM mungonin. RAKM nuk mund të nxirrte ligjet e veta, por vetëm vendime[4].
II. Statusi kushtetues-juridik i Kosovës (1953-1963)
Pas shpalljes së Rezolutës së Informbyrosë, më 28 qershor 1948, në Jugosllavi u krijua një situatë e ndërlikuar. Qeveria jugosllave çdo qëndrim miratues ndaj Rezolutës së Byrosë Informative e konsideronte si “vepër penale të tradhtisë ndaj shtetit dhe popullit”.
Në janar të vitit 1953, Kuvendi Popullor i RFP të Jugosllavisë miratoi “Ligjin Kushtetues mbi bazat e rendit shoqëror e politik në RFP të Jugosllavisë dhe të organeve federative të pushtetit”, me të cilin ndryshoheshin një varg nenesh të Kushtetutës federative të vitit 1946[5].
Ligji Kushtetues i RFP të Jugosllavisë i vitit 1953 sanksiononte procesin e decentralizimit që kishte filluar në RFP të Jugosllavisë dhe në bazë të të cilit një pjesë të të drejtave të federatës kalonin në republikat federale, duke zgjeruar kompetencat e tyre. Konkretisht për RAKM, lidhjet e tij me Federatën Jugosllave u dobësuan, ndërsa kontrolli i RP të Serbisë mbi të u rrit.
U likuidua Dhoma e Këshillit të Kombeve, si dhomë e pavarur në Kuvendit Popullor të RFPJ dhe ia bashkëngjiti atë Këshillit Federativ të Kuvendit Popullor të RFPJ. Ndërkohë u krijua si dhomë e re e veçantë Këshilli i Prodhuesve, që së bashku me Këshillin Federativ, përbënin Kuvendin Popullor të RFPJ[6].
Ligji Kushtetues i Republikës Popullore të Serbisë, i miratuar më 17 janar të vitit 1953, ruante akoma raportet hierarkike të nënshtrimit të organit përfaqësues ekzekutiv të RAKM jo vetëm ndaj organeve përfaqësuese, por edhe ndaj atyre ekzekutive republikane.
Kushtetuta e Republikës Socialiste Federative të Jugosllavisë e vitit 1963, e forcoi më tej tendencën e shndërrimit të RAKM në subjekt ekskluziv të Republikës së Serbisë.
Kushtetuta e Republikës Socialiste të Serbisë, e vitit 1963, dëshmonte më hapur për minimizimin e pozitës autonome të Kosovës. Qysh në fillim vëmë re se ajo nuk e përmendte Krahinën si pjesë të veçantë administrative politike të Serbisë, por në një radhë me 17 distriktet e tjera administrative të RSS.
III. Amendamentet kushtetuese të viteve 1971-1972, bazë e ndryshimit të statutit juridik të Kosovës
Në korrik të vitit 1966 në Brione u mbajt Mbledhja e IV e KQ të LKJ, që njihet me emrin Plenumi i Brioneve, i cili shënoi një etapë të re në zhvillimin e Jugosllavisë. Në këtë Plenum u mënjanua rryma unitariste e ultrashoviniste e udhëhequr nga serbët, ku triumfoi rryma më demokratike në krye me Titon e përkrahësit e tij. Vendimet e Plenumit të Brioneve patën një rëndësi të veçantë edhe për Kosovën dhe viset e tjera shqiptare jo vetëm sepse u zvogëluan në një farë mase dhuna dhe terrori mbi shqiptarët, por edhe për arsye se për herë të parë do t’u kushtohej kujdes më i madh Kosovës e shqiptarëve dhe zgjidhjes së problemeve të tyre të shumta.
Për herë të parë shqiptarët mund të organizonin jetën e tyre, të paktën në një pjesë të rëndësishme të viseve të tyre etnike, që tani drejtoheshin nga një qendër politike, administrative, nga Prishtina.
Më 1976 u formuan komisionet për ndryshimin e plotësimin e akteve më të larta politike-juridike në Federatë, në republika dhe në krahina autonome[7].
Diskutimet kushtetuese që u organizuan kudo në Kosovë, i udhëhiqte një Komision i Posaçëm në krye të të cilit ishte Fadil Hoxha, kryetar i Kuvendit të Kosovës. Në shumë tubime të aktivëve politikë si në Gjakovë, në Prishtinë, në Gjilan, në Pejë, në Mitrovicë etj….u kërkua që me Kushtetutën dhe ligjet e RSFJ kombësia shqiptare të emërtohej kombi shqiptar, të lejohej përdorimi i flamurit kombëtar shqiptar dhe Kosova të shpallej Republikë. Në këtë mënyrë kërkohej që popullit shqiptar t’i njihej e drejta e vetëvendosjes.
Përveç diskutimeve kushtetuese, manifestimet me rastin e 500-vjetorit të Skënderbeut, lëvizjet studentore në Evropë (1968), etj… qenë faktorë shtytës në luftën për çlirim e bashkim kombëtar. Pozita e re që fitoi Kosova në sistemin federativ kushtetues të Jugosllavisë, e në të njëjtën kohë dhe në atë të RS të Serbisë, me amendamentet kushtetuese të viteve 1967-1969, ngjalli pakënaqësi te forcat hegjemoniste serbe. Hapat konkretë që u morën për më shumë barazi kulturore, ekonomike e politike të shqiptarëve me popujt e tjerë në Kosovë e në Jugosllavi, i shihnin si padrejtësi ndaj popullit serbo-malazez, si qëndrime që “respektonin vetëm interesat e popullit shqiptar.”
Ndërkohë, duke u shprehur kundër të drejtës së ligjshme të popullsisë shqiptare për të qenë të barabartë në Federatën jugosllave, këto forca manifestuan hapur ambiciet e tyre nacionaliste ekstremiste, ku dolën me teza të vjetra si: “Pozita kushtetuese e KSA të Kosovës është çështje e RS të Serbisë” dhe se “sovraniteti dhe shtetësia e krahinës pasqyrohet dhe realizohet nëpërmjet sovranitetit dhe shtetësisë së republikës”, u shprehën hapur në forumet e larta politike të Serbisë, si në Kryesinë e LS të Serbisë (1971) etj.[8]
Tezat e lartpërmendura dëshmuan se udhëheqësit serbë, megjithëse kishin miratuar vendosjen e marrëdhënieve të reja në federatë nuk niseshin nga të njëjtat parime kur shtrohej çështja e ndryshimit të statusit politik kushtetues të Kosovës. Kundër këtyre deklaratave e qëndrimeve të tyre u shprehën me guxim forcat përparimtare të krahinës.[9]
Ky konfrontim forcash vazhdoi edhe më i tensionuar gjatë diskutimit të amendamenteve të reja të Kushtetutës federative, të Kushtetutës republikane dhe të Ligjit Kushtetues të KSA të Kosovës, i cili do të rishikohej sërish. Pati në këto momente funksionarë politikë kosovarë që e kuptuan rëndësinë e çastit historik, perspektivën e procesit të decentralizimit të Federatës jugosllave, dhe kërkesën mbarëpopullore në Kosovë, në forumet e ndryshme kërkuan thellimin e mëtejshëm të ndryshimeve kushtetuese.[10]
Jo, pak intelektualë shqiptarë, me argumente hodhën dritë mbi faktorët që çuan në lindjen e Kosovës, si njësi e veçantë territoriale politike, duke veçuar, së pari faktorin kombëtar. Ata theksonin dhe dëshmonin se shqiptarët e Kosovës në të gjitha dokumentet e partisë dhe të pushtetit gjatë LANÇ quheshin komb ose popull e jo kombësi. Me argumente historike shkencore u kundërshtuan dhe pikëpamjet antishqiptare të shfaqura në simpoziumin e Novi Sadit nga dr. Radomir Lukiç dhe dr. Jovan Gjorgjeviç, të cilët mohonin qenien e Kosovës si element kushtetues i Federatës jugosllave.[11]
Me të drejtë, prej politikanëve kosovarë, konstatohej se pas ndërrimeve kushtetuese të vitit 1968-69, nevoja për pozitë më të avancuar të krahinave ishte bërë domosdoshmëri e zhvillimit historik dhe se, në këtë kuadër, përvoja po diktonte nevojën për një rol të ri e vendimtar të KSA të Kosovës në RSF të Jugosllavisë. Gjatë diskutimit të amendamenteve të fundit të Kushtetutës së RSFJ, nga Kosova pati mjaft kërkesa që të përcaktohej qartë funksioni legjislativ i krahinave autonome. Për këtë qëllim përfaqësuesit nga Kosova si: E. Stavileci, S. Kurteshi, H. Hoxha, në publikimet e tyre shtronin nevojën për autorizime më të gjëra, të drejta burimore për mbrojtjen popullore, të sigurimit shtetëror, të planifikimit shoqëror, të politikës së jashtme, duke u formuluar juridikisht të drejtat, kompetencat dhe funksionet e federatës ashtu edhe ato të republikave e të krahinave.[12]
Në fushën e planifikimit shoqëror, të mbrojtjes popullore e të sigurimit të shtetit, Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës edhe më parë, me amendamentet kushtetuese të vitit 1968-69, i njiheshin disa të drejta burimore. Por, fakti që RS Serbisë e kishte unifikuar pjesën dërrmuese të këtyre të drejtave, kishte sjellë për rrjedhojë pasivitetin e minimizimin e rolit të krahinave në fushat e lartpërmendura.[13]
Edhe në fushën e politikës së jashtme, KSA e Kosovës nuk kishte të drejta burimore. Andaj, përfaqësuesit kosovarë theksonin se Kosova si bashkësi kufitare ishte posaçërisht e interesuar të ushtronte funksione kontrolluese në qarkullimin e njerëzve dhe të gjërave të tjera të rëndësishme të shtetit. Gjithashtu në kërkesat e kosovarëve dhe në diskutimet publike, kërkohej që kontrolli në fushat e arsimit, të mbrojtjes shëndetësore dhe asaj sociale, të kulturës dhe të shkencës, të kalonte krejtësisht në organet e Kosovës.[14]
Nisur nga fakti se parimi i barazisë së kombeve dhe kombësive, respektivisht i republikave dhe i krahinave, u ngrit në nivel kushtetues federativ, kosovarët shtronin nevojën e pasqyrimit konsekuent e të plotë të këtij parimi si në amendamentet e reja të Kushtetutës së RS të Serbisë, ashtu edhe në ligjin kushtetues të KSA të Kosovës të vitit 1969, që ende nuk e shprehte në mënyrë adekuate pozitën e re kushtetuese të krahinës dhe autonomitetin e saj.
Në amendamentet e reja të vitit 1971-1972, marrëdhëniet krahinë-federatë rregulloheshin drejtpërdrejt me kushtetutën federative jugosllave. Por, duke qenë se KSA e Kosovës ishte edhe në kuadër të RS të Serbisë, kjo u shfrytëzua nga politikanët e juristët serbë për të ruajtur sa qe e mundur pushtetin e Serbisë në Kosovë.[15]
Por kishte edhe marrëdhënie të tjera unike, që rregulloheshin jo si më sipër, por me një kategori tjetër ligjesh republikane, sipas të cilave, krahinat nuk kishin gjithnjë të drejtë të nxirrnin ligjet e veta. Në këtë mënyrë Republikës së Serbisë edhe me amendamentet e reja i garantohej pushtet jo i vogël në legjislacionin krahinor. Krahinës i jepeshin të drejta me vëllim më të kufizuar se republikës. Në çështjet e saj, për gjërat unike, krahina duhej të autorizohej nga republika.[16]
Ndryshimet në Ligjin kushtetues të KSA të Kosovës, Kuvendi Krahinor i miratoi në shkurt 1972. Me amendamentet e reja KSA e Kosovës siguronte të drejta burimore për organizimin e vet, për përcaktimin e politikës ekonomike, tatimore dhe të sistemit të financimit.
Amendamentet e reja federative, duke ngritur në nivel kushtetues parimin e barazisë së kombeve dhe kombësive, e lidhur me këtë, parimin e pavarësisë së republikave dhe të krahinave, bënë që edhe KSA e Kosovës të merrte përgjegjësi për zhvillimin e vet ekonomik, shoqëror e politik, si dhe për funksione të tjera në federatë. Megjithëse amendamentet linin në kompetencat e federatës, mbrojtjen e vendit, sigurimin shtetëror, marrëdhëniet me botën e jashtme, si dhe kujdesin për zhvillimin e viseve jo mjaft të zhvilluara. Krahina e Kosovës ashtu si edhe republikat ishte bashkëpjesëmarrëse edhe në këto fusha, në sajë të të drejtave që ia garantonte Kushtetuta e RSFJ.[17]
Gjithashtu institucioni i marrëveshjes që me amendamentet e reja u ngrit në nivel kushtetues federativ, e solli në një pozitë dhe rol të ri KSA të Kosovës, si element kushtetues i Federatës Jugosllave. Institucioni i marrëveshjes propozonte që krahinat bashkë me republikat të vendosnin për punët e federatës mbi parimin e ujdisë (konsensusit) d.m.th. që një organ federativ në të cilin merrnin pjesë përfaqësues të republikave dhe krahinave, mund të miratonte një vendim vetëm kur për të jepnin pëlqimin të gjithë anëtarët e tij.[18]
Kushtetuta e re jugosllave e vitit 1974 që funksionoi deri në shthurjen përfundimtare të Jugosllavisë, u siguronte Krahinës Autonome të Kosovës dhe asaj të Vojvodinës, një status të barabartë, në shumë rrafshe me ato të gjashtë republikave. Ato tani kishin përfaqësuesin e tyre të drejtpërdrejtë në forumet kryesore të Federatës Jugosllave…. Në këtë kushtetutë ishin përfshirë edhe ndryshimet e rëndësishme që tashmë ishin bërë pjesë e amendamenteve të miratuara, më 1971: këto u kishin dhënë krahinave autonome status të barabartë me republikat në shumë forma të marrjes së vendimeve për çështje të ndryshme shtetërore.[19]
Amendamenti XXXVI përcaktonte se Presidenca e Jugosllavisë ishte një trup kolektiv me dy përfaqësues, nga çdo republikë dhe me nga një përfaqësues, nga çdo krahinë autonome. Kushtetuta e vitit 1974 siguronte edhe një të drejtë tjetër të rëndësishme, sipas së cilës, krahinat autonome mund të nxirrnin kushtetutat e tyre.
Në këtë mënyrë KSA e Kosovës, në bazë të institucionit të marrëveshjes, gëzonte të drejtën për të deklaruar qëndrimin e vet dhe për të dhënë pëlqimin në të gjitha vendimet që miraton federata. Vota e krahinave, në bazë të parimit të paritetit, ishte e barabartë me atë të republikave. Edhe në kuadrin e politikës së jashtme të RSFJ dhe marrëveshjes ndërkombëtare të nënshkruar në nivel federate. KSA e Kosovës kishte të drejtë të nxirrte ligje të reja ose t’i ndryshonte ato ekzistueset, si dhe të bashkëpunonte drejtpërdrejt me institucione të ndryshme të shteteve nënshkruese të marrëveshjes dhe me organizatat ndërkombëtare.[20]
Siç shihet amendamentet e vitit 1971, në pikëpamje juridike kushtetuese, i siguronin KSA të Kosovës disa elemente shtetësie të lidhura ngushtë me to edhe qenien si element kushtetues i Federatës Jugosllave. Por, duke qenë se statusi i elementit kushtetues të federatës ishte kompleks, kërkonte veprimtari intensive praktike të institucioneve krahinore brenda hapësirave të sanksionuara nga legjislacioni i kohës, mund të themi se amendamentet e vitit 1971 krijonin vetëm mundësi juridike për realizimin e tij. Por, mundësitë nuk janë e njëjta gjë me realitetin. Shkalla e pjesëmarrjes së KSA të Kosovës në përcaktimin dhe zbatimin e politikës së federatës, njësoj si republikat tjera si dhe përgjegjësia që ajo do të kishte për këtë veprimtari, do të duhej të kishte një guxim më të madh të politikës kosovare dhe të një kuadri më të shkathët të Kosovës për t’u bërë rezistencë më të fuqishme presioneve dhe propagandës që vinte nga forcat nacionaliste dhe hegjemoniste të Serbisë.[21]
Pse atëherë nuk u ndërmor edhe hapi i fundit për shndërrimin e krahinave autonome në republika si krahinat tjera? Për këtë ekzistojnë shumë përgjigje, por më e rëndësishmja është se stafi politik i Kosovës, as atëherë por as sot nuk arriti, e nuk është duke mundur të realizojë qëllimin shekullor të shqiptarëve.
IV. Kushtetuta e Kosovës e vitit 1974
Vitet 50-të dhe 60-të, nga këndvështrimi i shqiptarëve, janë pika më e ulët e tërë sundimit të periudhës së Titos dhe e një pabarazie të madhe etnike, e cila nuk u përmirësua, kur dihet se serbët dhe malazezët të cilët nuk e përbënin as 17% të popullatës së Kosovës, në sajë të regjistrimit të vitit 1953, përbënin 70% të administratës dhe posteve udhëheqëse.[22]
Këtyre problemeve ekonomike dhe shoqërore, do shtuar edhe statusin “autonom” të Kosovës, i cili ra në pikën absolute më të ulët në nivel të tij, në sajë të Kushtetutës së re të Jugosllavisë, të vitit 1963. Megjithëse kjo kushtetutë i solli Kosovës titullin e Krahinës autonome, e cila përcaktonte se republikat kishin të drejtë të formonin krahinat e tyre autonome në sajë të iniciativës së tyre, kurse Krahina Autonome e Kosovës dhe ajo e Vojvodinës ishin themeluar me vendim të Kuvendit të Serbisë. Për të parën herë, statusi kushtetues i Kosovës, kishte humbur tërësisht ingjerencat e nivelit federativ dhe ishte vënë vetëm në kuadrin e funksionit të Republikës së Serbisë.[23]
Me amendamentet kushtetuese të vitit 1967-1972 u bë një reformë e rëndësishme në marrëdhëniet e federatës me republikat e krahinat, u bë ndarja e funksioneve shtetërore midis qendrës federative dhe njësive që e përbënin. U rrit funksioni i republikave dhe i krahinave qoftë si subjekte të federalizmit jugosllav, ashtu edhe si bashkësi të veçanta me funksione politike shoqërore. [24]
Mirëpo, amendamentet e miratuara sollën ndryshime vetëm në disa fusha të sistemit kushtetues. Andaj, vënia në jetë e këtyre amendamenteve qysh në fillim hasi në vështirësi që s’mund të kapërceheshin pa një përpunim të mëtejshëm, më të plotë e më preciz të disa çështjeve themelore, si në sistemin politik në tërësi.[25] Për të harmonizuar në nivel federate zgjedhjet kushtetuese të republikave dhe krahinave të veçanta, u krijua Komisioni Koordinues federativ.
Me pëlqimin e kuvendeve të republikave dhe të krahinave për zgjidhjet bazë, Komisioni Koordinues dhe komisioni ekzistues për çështje kushtetuese, së bashku, në prill të vitit 1973, arritën të hartojnë Projektin e Kushtetutës së re të RSFJ, i cili në korrik u dha për diskutim publik, edhe Projektkushtetutat republikane dhe krahinore.[26]
Në debatin publik që u zhvillua në mjedise të gjera, ku morën pjesë të gjitha strukturat e gjëra shoqërore, kudo pati interesim të madh, siç njoftonin mjetet e informimit në atë kohë. Edhe në Kosovë debati kushtetues u vlerësua nga kosovarët si veprimtari me shumë përgjegjësi.
Pas debatit publik që zgjati më shumë se gjysmë viti, Kuvendi federativ miratoi më 21 shkurt 1974, kushtetutën e re të RSFJ. Disa ditë më vonë secili kuvend republike dhe krahine autonome miratoi kushtetutën e vet. Kushtetuta e RS të Serbisë u miratua më 25 shkurt, kurse Kushtetuta e KSA të Kosovës, më 28 shkurt të vitit 1974. Kjo ishte kushtetuta e parë e KSA të Kosovës.
Kushtetuta e RSFJ e vitit 1974, nuk kishte kapitull të veçantë për krahinat autonome, por ato e gjenin veten në mjaft prej neneve të saj, duke filluar madje që nga parimet themelore mbi të cilat ishte ndërtuar gjithë sistemi ekonomik, politik e shoqëror i federatës. Kushtetuta Federative e përcaktonte KSA të Kosovës si pjesëmarrëse të drejtpërdrejtë në kushtetutën e federatës.[27]
Në kushtetutën e RSFJ të vitit 1974, pjesëmarrja sipas institucionit të paritetit të republikave dhe krahinave në organet federative dhe vendimmarrjet përmes institucionit të marrëveshjes, sanksionohej si në pjesën parimore ashtu edhe në pjesën normative të saj. Në nene të veçanta jepej mënyra konkrete e pjesëmarrjes dhe e procedurës së vendosjes së republikave dhe krahinave autonome në organet e ndryshme të federatës. Por, në dallim nga parimet themelore, në këto nene shihet se pjesëmarrja e republikave dhe e krahinave nuk është plotësisht e barabartë. Ky diferencim fillonte qysh në organin më të lartë të pushtetit dhe të vetëqeverisjes shtetërore, në Kuvendin e RSFJ.[28]
Gjendja e shqiptarëve në Kosovë u përmirësua dukshëm nga vitet 70, e sidomos me nxjerrjen e Kushtetutës së Kosovës, së paku në çështjet e teorisë kushtetuese. Kushtetuta e re jugosllave e vitit 1974, që mbeti në fuqi deri në shthurjen përfundimtare të Jugosllavisë, i siguronte Krahinës Autonome të Kosovës një status të barabartë, në shumë rrafshe me ato të republikave.
Në veprimtarinë legjislative të KSA të Kosovës, duhet të kemi parasysh që krahas çështjeve që krahina i rregullonte me ligjet e veta dhe në mënyrë të pavarur, kishte edhe çështje të tjera për të cilat shprehej me ligje federative. Sipas Kushtetutës së RSF të Jugosllavisë, ligjet federative konsideroheshin shprehje e interesave të përbashkëta të kombeve dhe të kombësive, e si të tilla ato kishin fushëveprim si në republikat e federale, ashtu edhe në krahinat autonome.[29]
Por, në disa fusha që Kushtetuta federative i kishte caktuar “me interes të përbashkët”, krahina kishte gjithashtu të drejtë të nxirrte normat e veta juridike. Fjala ishte për disa çështje e marrëdhënie që krahina me ligjet e dispozitat e veta i rregullonte hollësisht deri atëherë kur për to ende nuk ishin miratuar e nuk vepronin ligjet federative.[30]
Megjithatë, veprimtaria legjislative e krahinës pas shpalljes së kushtetutës, pavarësisht se pati rritje në krahasim me të kaluarën, ishte nën parashikimet dhe nevojat reale.
KSA e Kosovës karakterizohej nga lidhje e dyfishtë hierarkie. Ajo ishte në të njëjtën kohë element kushtetues i Federatës jugosllave dhe njësi autonome në kuadër të RS të Serbisë.
Kushtetuta e RS të Serbisë, në nenin 299, përcaktonte marrëdhëniet që rregulloheshin njësoj për republikën dhe krahinat dhe për të cilat krahinat nuk mund të nxirrnin dispozitat e veta. Ndërsa neni 300 përcaktonte çështjet që rregulloheshin me ligjin republikan në mënyrë unike për tërë territorin e Serbisë e të krahinave autonome, por ku krahinat kishin të drejtë të nxirrnin ligjet e veta, për ato çështje që nuk ishin rregulluar me ligjin republikan. Në këtë kontekst, jo vetëm për nga vëllimi, por edhe nga terminologjia e papërcaktuar, në Kushtetutën e RS të Serbisë kishte mjaft hapësirë në paraqitjen e funksioneve unike. Të gjitha këto krijonin pasiguri e kontradikta në marrëdhëniet midis republikës e krahinave, pasi linin vend për mëdyshje, duke hapur diskutime të panevojshme e duke gjetur zgjidhje të ndryshme varësisht nga raporti i forcave republikane e krahinore në momentin e vendosjes.[31]
Është e vërtetë e më se e qartë se RS e Serbisë, në emër të unitetit, me anë të ligjeve unike punonte për të ruajtur forcën e saj dhe pushtetin dominues centralist mbi Kosovën, duke zgjedhur kuadro e njerëz me të cilët më lehtë mund të punonte e realizonte qëllimet e saj shtetërore.
Në Kushtetutën e RS të Serbisë ekzistonte edhe një nen tjetër, ai 301, sipas të cilit, me ligjin republikan në bazë të marrëveshjes, mund të rregulloheshin në mënyrë unike për territorin e republikës edhe ato çështje, të cilat republika e krahinat i rregullonin pavarësisht nga njëra-tjetra, secila në territorin e vet. Sipas këtij neni të Serbisë, respektohej vullneti i secilit subjekt, si për nxjerrjen e ligjit unik, ashtu edhe për t’u tërhequr e për të rregulluar këto marrëdhënie me ligjin e vet. Ligjin unik e nxirrte Kuvendi RS të Serbisë, pasi të kishte marrë pëlqimin prej kuvendeve të krahinave.[32]
Për të pasur një përfytyrim më real për shkallën e autonomisë që kishte arritur KSA e Kosovës me aktet kushtetuese të vitit 1974, është e nevojshme që t’i kuptojmë edhe në funksionet e tjera të saj, si në atë ekzekutiv, financiar, gjyqësor, arsimor, e kulturor.
Për zgjidhjen e konflikteve, që mund të lindnin midis ligjeve republikane e dispozitave juridike të kuvendeve krahinore gjatë zbatimit të ligjeve unike, vepronte një Këshill i Posaçëm pranë Gjykatës së Lartë të Serbisë.
Në bazë të autorizimeve që rridhnin nga ligji republikan për mbrojtjen e përgjithshme popullore, KSA e Kosovës me kushtetutën e vet ka caktuar organet si dhe detyrat e të drejtat e tyre në fushën e mbrojtjes popullore ( Kryesinë e krahinës, Këshillin Ekzekutiv të Kuvendit, Këshillin e Mbrojtjes Popullore, Shtabin Kryesor për Mbrojtjen Popullore e civile, dhe Sekretariatin krahinor të Mbrojtjes Popullore).[33]
Duke qenë se në sistemin politik jugosllav gjykatat ishin organizuar mbi parimet unike, ishte kërkesë kushtetuese që ligjet republikane e krahinore të harmonizoheshin dhe të mos bien ndesh me kushtetutën jugosllave, por të harmonizohen dhe të koordinohen në bazë të sistemit të shumicës.
Gjithsesi, kushtetuta e re e Kosovës, si një proces pozitiv i pas vitit 1966, ka në përmbajtje përpjekjet e përbashkëta të të gjitha kombeve dhe kombësive të krahinës, për të zhvilluar më tej statusin politik, shoqëror e ekonomik të saj.
Për të pasur kushtetutën e tyre, kosovarëve iu është dashur të zhvillonin një luftë të ashpër me forcat nacionaliste e konservatore në Kosovë, në serbi e në Jugosllavi. Në këtë kushtetutë, gjithmonë brenda sistemit ekzistues hibrid të vetadministrimit, ishte shtuar mëvetësia, por edhe përgjegjësia e krahinës për zhvillimin e vet të përbashkët. Pozita e re kushtetuese e KSA të Kosovës e vitit 1974, ishte një segment i përvijimeve përparimtare të kohës. Për këtë qëllim vetë pozita kushtetuese e Kosovës dëshmon procesin demokratik që ndodhte në Kosovë, e në gjithë Jugosllavinë. Megjithatë, duhet thënë se problemi i Kosovës nuk ishte vetëm kushtetues, po edhe shumë më shumë sesa kushtetues. Me veprimet e vetë përfaqësuesve të pushtetit në krahina, mund të plotësoheshin shumë boshllëqe midis parimeve të shpallura dhe praktikave të përditshme.
Pavarësisht nga arritjet pozitive për autonominë e Kosovës, që bartte sistemi kushtetues i vitit 1974, ai kishte edhe kufizimet e veta. Parimi kushtetues i barazisë kombëtare që sanksiononte Kushtetuta e RSF të Jugosllavisë për statusin politik të popullit shqiptar, respektivisht të KSA të Kosovës, nuk ishte konsekuent. Kjo shihej në gjithë përmbajtjen e Kushtetutës, po edhe me rastin e ngjarjeve të pas vitit 1981, deri në mbarim të luftës së fundit.
Përmasat e statusit të KSA të Kosovës nuk ishin konsekuente. Përmasat e statusit të KSA të Kosovës, si element kushtetues i Federatës jugosllave ishin të pamjaftueshme për ta zgjidhur drejt e përfundimisht problemin kosovar. Pavarësisht se pozita e KSA të Kosovës në sistemin federativ ishte përcaktuese për statusin e saj, në raportin e marrëdhënieve Kosovë-Serbi, legjislacioni serb, me ligjet e veta unike, e reduktonte dhe e çrregullonte shumë veprimtarinë e pavarur të krahinës.
Me zhvillimin e një klase të re të shqiptarëve të shkolluar e të edukuar-njëmend, një klasë që ishte tepër e madhe për numrin e vendeve ekzistuese për një personel të këtillë në sistemin ekonomik ende tepër të pazhvilluar të Kosovës, pabarazia etnike në disa fusha të jetës publike, u korrigjua pjesërisht, ku u desh të kalonte ca kohë për zhvillimin e këtij procesi deri me amendamentet e vitit 1971.[34]
Përfundim
Në qoftë se viti 1963 ishte pika më e ulët e interesave kombëtare shqiptare në Kosovën titiste, atëherë viti 1974, ishte kulmi i interesave kombëtare shqiptare, së paku në çështjen e teorisë së të drejtave të një populli. Kushtetuta e re jugosllave e vitit 1974 – që do të mbetej në fuqi deri në shthurjen përfundimtare të Jugosllavisë – u siguronte Krahinës Autonome të Kosovës dhe asaj të Vojvodinës një status të barabartë, në shumë rrafshe me ato të republikave, ku ato tani kishin përfaqësuesin e tyre të drejtpërdrejtë në forumet kryesore të Federatës Jugosllave.[35]
Në këtë kushtetutë ishin përfshirë edhe ndryshimet e rëndësishme që ishin bërë në bazë të serisë së amendamenteve të miratuara, më 1971: këto u kishin dhënë krahinave autonome status të barabartë me republikat në shumë forma të marrjes së vendimeve për çështje ekonomike, madje edhe marrjes së vendimeve në disa fusha të politikës së jashtme. Amendamenti XXXVI përcaktonte se Presidenca e Jugosllavisë ishte një trup kolektiv me dy përfaqësues, nga çdo republikë dhe me nga një përfaqësues, nga çdo krahinë autonome[36].
Megjithëse Kushtetuta e vitit 1974, vazhdonte të deklaronte se Kosova dhe Vojvodina ishin pjesë e Serbisë, në sajë të shumicës së kritereve të Ligjit kushtetues, ato ishin në të njëjtën kohë, po të njëjta dhe me të drejta të plota të forumeve federale.[37] Pavarësisht nga arritjet pozitive për autonominë e Kosovës, që bartte sistemi i amendamenteve kushtetuese, ai kishte edhe kufizimet e veta. Përmasat e statusit të KSA të Kosovës, si element kushtetues i Federatës jugosllave, ishin të pamjaftueshme për ta zgjidhur drejt e përfundimisht problemin kosovar[38].
Edhe pse në sistemin kushtetues të vitit 1974, statusi i popullsisë shqiptare diferencohej nga ai i pakicave të tjera kombëtare, duke u konsideruar kombësi e madhe dhe duke krijuar formën e vet të organizimit politik, shoqëror të Krahinës Socialiste Autonome, ajo nuk e zgjidhi problemin kombëtar të popullsisë shqiptare në Kosovë.
Kosova, përsëri nuk kishte statusin që e meritonin shqiptarët në Jugosllavi. Pavarësisht tendencave për të barazuar në fusha të ndryshme funksionet e krahinave autonome me republikën, pavarësisht të gjitha pengesave që paraqiteshin, Kushtetuta e RSF të Jugosllavisë e vitit 1974, i krijonte KSA të Kosovës hapësira të reja për një evoluim të mëtejshëm të statutit të saj. Historia e pranon një realitet të tillë evolucionesh që shkojnë drejt tendencave për kërkesa, aspirata dhe përpjekje të popullit të atij vendi për t’u barazuar me popujt shtetformues të një vendi.
Pas vdekjes së Titos dhe ngjarjeve të vitit 1981, statusi shoqëror-politik e juridik i shqiptarëve dhe i vetë Krahinës Autonome të Kosovës erdhi duke u minimizuar. Ky fenomen u forcua dhe u shpejtua pas ardhjes së Millosheviqit si president i Serbisë, më 1985, i cili u mbështet në forcat më konservatore e nacionaliste serbe. I inkurajuar nga heshtja e faktorit ndërkombëtar dhe i republikave të tjera jugosllave ndaj problemit të Kosovës, si dhe për të forcuar pushtetin serb në Jugosllavi, filloi të luajë me kartën nacionaliste që është e njohur si teori e luftërave gjatë tërë historisë, për të sensibilizuar opinionin serb për pozitën e disfavorshme kushtetuese, territoriale, ekonomike e shoqërore të Republikës së Serbisë në Federatën Jugosllave.
_______________________
Literatura:
– Historia e popullit shqiptar IV (shqiptarët gjatë luftës së dytë botërore dhe pas saj 1939-1990, redaktor shkencor, prof. dr. Xhelal Gjeçovi, Toena, Tiranë, 2008.
– Talaj, Tna, Tosova rruga e gjatë drejt vetëvendosjes, Tiranë, 2000.
– Malcolm, Noel, Kosova një histori e shkurtër, Prishtinë, 1998.
– Salihu, Kurtesh, Lindja, zhvillimi, pozita dhe aspektet e autonimitetit të krahinës socialiste autonome të Kosovës në Jugosllavinë socialiste, Prishtinë, 1984.
– Hoti, Ukshin, Filozofia e çështjes shqiptare, Tiranë, 1995.
– Hoxha, Haradin, Barazia e pakicave kombëtare, Prishtinë, 1984.
– Pupovci, Syrja, Nuk është shkencë ajo që predikon pabarazi, Prishtinë, 10 prill 1971.
– Kushtetuta e KSA e Kosovës e vitit 1974, Prishtinë, 1974.
– Kosova në vështrim enciklopedik, Toena, tiranë, 1999.
– Verli, Marenglen, Shqipëria dhe Kosova, historia e një aspirate, vëllimi II, Botinpex, Tiranë, 2007.
– Bytyçi, Hysni, Kosova dhe shqiptarët, pozita kushtetuese-juridike e shqiptarëve në ish-Jugosllavi, Prishtinë, 2006.
– Salihu, Kurtesh, Amendamentet kushtetuese vazhdim i politikës së barazisë së kombeve dhe kombësive, “Përparimi”, Prishtinë 1971, nr. 4.
[1] Historia e popullit shqiptar – IV, Tiranë 2008, fq. 341.
[2] Po aty.
[3] Kosova në vështrim enciklopedik, Tiranë 1999, fq. 120.
[4] M. Verli, Shqipëria dhe Kosova, historia e një aspirate, vëllim II, Tiranë 2007, fq. 304.
[5] Dr. Hysni Bytyqi, Kosova dhe shqiptarët, Prishtinë, 2006, fq. 68.
[6] Po aty.
[7] Po aty, fq. 92.
[8] Ana Lalaj, Kosova rruga e gjatë drejt vetëvendosjes, Tiranë, 2000, f. 205.
[9] Po aty.
[10] Syrja Pupovci, Nuk është shkencë ajo që predikon pabarazi, Përparimi ,” Prishtinë”, 10 prill 1971, fq. 205.
[11] Po aty, fq. 207.
[12] E. Stavileci, Autonomia dhe federalizmi. “Përparimi”, Prishtinë 1971, nr. 1, f. 1.
[13] H. Hoxha, Barazia e pakicave kombëtare, Prishtinë. 1984. f. 132.
[14] Po aty, f. 2.
[15] K. Salihu, – Lindja, zhvillimi, pozita dhe aspektet e autonomitetit të Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës në Jugosllavinë Socialiste. Prishtinë, 1984. f. 176.
[16] Po aty.
[17] Noel Malcolm,- Kosova një histori e shkurtër, Prishtinë. 1998, f. 341.
[18] A. Lalaj, – Kosova …vepër e përmendur, f. 239.
[19] Po aty. f. 240.
[20] Blerim Reka, – Rrënimi i autonomisë së Kosovës, Prishtinë. 1992.
[21] Ukshin Hoti, -Filozofia e çështjes shqiptare, Tiranë, 1995.
[22] Noel Malcolm, Kosova një histori e shkurtër, Prishtinë. 1998, f. 336.
[23] Po aty, f. 337.
[24] Esat Stavileci, Autonomia dhe federalizmi, Përparimi, Prishtinë 1971, nr. 1, f. 71.
[25] Ana Lalaj, Kosova rruga e gjatë drejt vetëvendosjes, Tiranë. 2000, f. 223.
[26] Po aty.
[27] K. Salihu, Amendamentet kushtetuese vazhdim i politikës së barazisë së kombeve dhe kombësive ,”Përparimi”, Prishtinë1971, nr. 4, f. 279.
[28] Po aty, f. 226.
[29] Po aty, f. 230.
[30] Po aty.
[31] K. Salihu, Lindja… vepër e përmendur, f. 95-99.
[32] Kushtetuta e Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës…, .kap. III.
[33] Po aty.
[34] Noel Malcolm, Kosova një histori e shkurtër, Prishtinë 1998, f. 340.
[35] Kushtetuta e Krahinës Socialiste të Kosovës …, vepër. e përmendur, Neni 3.
[36] Po aty.
[37] Po aty.
[38] Ana Lalaj, vepër e cituar, f. 243.
Mjaft u kërkuam muslimanëve të dënojnë terrorizmin! Është fanatizëm dhe islamofobi!
MJAFT U KËRKUAM MUSLIMANËVE TË DËNOJNË TERRORIZMIN! ËSHTË FANATIZËM DHE ISLAMOFOBI!
Ka një lloj rituali të caktuar ku secili nga miliarda muslimanët e botës, e sidomos ata që jetojnë në vendet perëndimore, pritet që ta kryejë menjëherë pas ndonjë incidenti dhune ku përfshihet ndonjë musliman. Është një ritual që po po vazhdonedhe me krizen e pengjeve në Sidnej, ku një sheik i vetëshpallur i quajtur Man Haron Monis mori peng disa njerëz në një kafe në qendër të qytetit.
Kjo është ajo që muslimanët dhe organizatat muslimane pritet të thonë: “Si musliman, unë e dënoj këtë sulm dhe terrorizmin në çfarëdo lloj forme.”
Kjo pritshmeri që ne kemi ndaj muslimanëve, sa për të qënë të qartë, është islamofobi dhe fanatizëm. Denoncimi është formë e kërmimit të faljes: një ndjesë nga Islami dhe muslimanët. Në këtë rast çdo musliman është i dyshuar si simpatizant i terrorizmit, përveç kur ai ose ajo thonë në mënyrë të qartë të kundërtën. Kjo do të thotë gjithashtu se çdo krim i kryer nga një musliman është përgjegjësi e të gjithë muslimanëve, thjeshtë për shkak të fesë së tyre të përbashkët. Kjo mënyrë të menduari – duke fajësuar një grup të tërë për veprimet e disa individëve, e duke supozuar më të keqën për një përson vetëm për shkak të identitetit të tij – është përkufizimi i vërtetë i fanatizmit.
Ka ardhur koha që ky ritual të marrë fund: jo muslimanët në çdo vend, e sidomos sot ata në Australi, duhet që më në fund t’i shohin gjërat saktw, që muslimanët e urrejnë terrorizmin po aq sa edhe ata, dhe nuk duhet të presin që muslimanët të provojnë pafajësinë e tyre vetëm për shkak të besimit të tyre.
Pretendimet fanatike janë e vetmja arsye pse ekziston ky lloj rituali, çka do të thotë se ruajtja e tij është ruajtje e fanatizmit. Pasi përndryshe ne nuk do të prisnim nga muslimanët që të denojnë Haron Monis-in – i cili duket qartë se është një përson i çmendur që nuk ka asnjë lidhje me grupet formale fetare – ashtu siç nuk do të prisnim nga të krishterët që të dënojnë Timothy McVeigh. Në mënyrë të ngjashme, nesë dikush fajëson të gjithë hebrenjtë, le të themi, për një veprim të ekstremistëve kolonë izraelitë në Bregun Perëndimor, ne menjëherë dhe në mënyrë korrekte do ta refuzonim këtë pozicion si paragjykues. Ne e kuptojmë se një akuzë e tillë përbën urrejtje dhe është e gabuar – por jo kur aplikohet te muslimanët.
Me fjalë të tjera, ky është një lloj standardi tjetër që ne praktikojmë vetëm për muslimanët.
Ky ritual ka filluar menjëherë pas shtatorit të vitit 2001. Muslimanët amerikanë, e po ashtu edhe muslimanët në vendet e tjera perëndimore kishin frikë se do të ishin viktima të një reagimi publik kundër njerëzve të fesë së tyre. Po ashtu edhe presidenti Xhorxh W. Bush iu frikësua kësaj, prandaj mbajti një fjalim duke u kërkuar amerikanëve që t’i trajtonin muslimanët amerikanë si bashkëqytetarë. Por, ndërsa në terma afatshkurtër nevoja për t’u ruajtur nga një reagim kundër ishte real, ai moment tani ka kaluar dhe këmbëngulja në këtë ritual po e shton islamofobinë në vend që të zvogëlojë atë, duke na kujtuar vazhdimisht supozimin se të gjithë muslimanët janë fajtorë deri sa ta vërtetojnë pafajësinë e tyre.
Mediat kanë luajtur një rol të rëndësishmë në ruajtjen e këtij rituali dhe paragjykimet pas që fshihen pas tij. Po, kjo përfshin në mënyrë të hapur stacione kabllore lajmesh islamofobe si ato në Shtetet e Bashkuara. Por përfshin gjithashtu edhe media të mëdha të njohura dhe gazetarë, të cilët transmetojnë dënimet nga ana e muslimanëve apo organizatave Muslimane të akteve të dhunës esktreme, si kriza e pengjeve në Sidnej.
Nuk ka asnjë dyshim se ky mbulim është projektuar në mënyrë të qartë e më zell për të luftuar islamofobinë e për të promovuar të drejta të barbarta për muslimanët. Nuk ka dyshim. Të gjithë në të njëjtën mënyrë! Kjo përfundon me forcimin e ritualit të dënimit si një akt i domosdoshëm, duke forcuar kështu edhe implikimet raciste të këtij rituali. Duke e trajtuar këtë gjë si lajm, mediat po u kujtojnë lexuesve dhe shikuesve të vet se muslimanët trajtohen me standarde të tjera; në mënyrë implicite përsëritet idea se ata janë fajtorë deri sa ta vërtetojnë pafajësinë e tyre dhe se ndoshta ka dicka të vërtetë në idenë e përgjegjësisë kolektive të muslimanëve për kriminelët e vetmuar që rastësisht ndajnë të njëjtën fe.
Në vend të kësaj, ne duhet t’i trajtojmë supozimet e këtij rutuali – se muslimanët mbajnë përgjegjësi kolektive, se ata janë të dyshuar si terroristë derisa të vërtetojnë të kundërtën – si një ide kategorikisht fanatike, e cila nuk ka vend në shoqerinë tonë. Nuk ka asnjë arsye të ligjshme pse grupet muslimanët duhet të dënojnë Haron Monis-in, e as nuk ka ndonjë arsye legjitime për t’i paraqitur këto dënime si lajme. Prandaj duhet t’i themi ndal!
Ne duhet t’a trajtojmë Haron Monis-in ashtu siç ai është në të vërtetë: një lunatik i çmendur. Dhe duhet t’i trajtojmë muslimanët për atë që ata janë në të vërtetë: njerëz normal, të cilët natyrisht që e dënojnë terrorizmin, e jo si njerëz të cilët pritet që ta refuzojnë dhunën sa herë që ajo ndodh.
Përktheu nga anglishtja: Enes Neza
Artikulli i mësipërm është një editorial i vox.com
http://www.vox.com/2014/12/15/7394223/muslims-condemn-charlie-hebdo
Hasan Riza Pasha, mbrojtësi i Shkodrës
Lulëzim CUKA
HASAN RIZA PASHA, MBROJTËSI I SHKODRËS
Hasan Rizai, i dekoruar më 1993 me urdhërin “Për veprimtari patriotike të Klasit I”, kishte lindur më 1871; i jati i tij, Namik Pasha ishte vali i Bagdadit dhe Mesopotamisë; sipas Durhamit, nëna e tij ishte shqiptare. Këtë fakt e pohoj edhe vetë Hasan Rizai në një mbledhje në parinë e Shkodrës, duke thënë se edhe unë jam shqiptarë”. Mësimet e para i mori në Stamboll. Më vonë u dërgua Korpusinë e tretë me qëndër në Janinë dhe në atë të katërt.[1]
Ai do të ishte dhe valiu i fundit osman në pikën më perëndimore të Perandorisë dhe do të martirizohej në pabesi në ditët më të vështira të rrethimit.
Aftësitë e tij të veçanta ranë në sy, sidomos gjatë luftës turko-greke të vitit 1897, ku mori edhe gradën e nënkolonelit. Më 1899-1903, me gradën e gradën kolonel ndoqi studimet në Akademinë e Luftës në Berlin, ku u dallua për nivele të larta.[2]
Hasan Riza Pasha ishte kundërshtar i vendosur i xhonturqve dhe i përfshirjes së ushtarakëve në politikë. Nderi dhe ushtria, këto ishin dy fjalët që e drejtonin. Kishte marrëdhënie shumë të mira me patriotët shqiptarë dhe përgjithësisht në Shkodër gëzonte shumë respekt. Ai e dinte se me malazezët po bënte një luftë të pabarabartë, porse nuk pranoi assesi ta dorëzonte Shkodrën. Me kalimin e muajve, kishte nisur të hartonte një plan që e mbajti sekret deri vonë.[3]
Për meritat e tij ai gëzonte besimin e eprorëve të tij, të cilët në mars 1912, i ngarkuan detyrën me përgjegjësi të Valiut dhe komandantit të Korpusit në Shkodër. Në detyrën e tij si komandant i Korpusit në Shkodër dha një kontribut të madh e të jashtzakonshëm në mbrojtjen e qytetit.
Lufta e Shkodrës
Lufta për Shkodrën u bë qendër e tërë Luftës Ballkanike e cila,nga ana e saj,ishte fokusii çështjes së Lindjes që,sipas përcaktimit të Dr.Miller, “mund ta përkufizosh si problem i mbushjes së boshllëkut të krijuar nga zhdukja graduale e Perandorisë turke nga Evropa ” pra,kjo çështje madhore në dinamikën e vet zhvilloi aspekte të ndryshme të saj dhe erdhi një moment kur çështja shqiptare bëhet nje nga kulmet e saj. Sikurse shprehet Ismail Qemali ne kujtimet e tij, “The Memories of Ismail Kemal Bey”:
E.Durham do te thoshte: Në tërë çështjen Ballkanike,si pjesë eminente e çështjes së Lindjes,për mendimin tim,më kryesorja,më interesantja,dhe mbi të gjitha,çështja europiane më e shquar ishte ajo e Shqipërisë”.[4]
Problemi më i rëndësishëm që doli nga lufta,përsa i takon Evropës,ishte ai I kufijve të shqipërisë dhe ishin mendimet e ndryshme lidhur me këtë gjë që e bënin të dridhej në balancë për disa javë paqen botërore.[5]
Lufta në Shkodër kishte filluar qysh në tetor 1912, me fillimin e luftës ballkanike,malazezët ju drejtuan Shkodrës në Shqipërinë veriore,ky do të ishte çmim I madh për Nikollën,mbretin e Malit të Zi. Në kohën që Konferenca e Londrës po çelej, Shqipëria kishte vetëm dy javë që kishte shpallur Pavarësinë, një nga vendimet e para te Qeverisë së Ismail Qemalit ishte mbrojtja e territorit. Lufta do te përqëndrohej mbi të gjitha ne mbrojtjen e dy skajeve: Shkodrës dhe Janinës.
Mbreti Nikolla kishte vendosur t’i vendoste Fuqitë e Mëdha përpara një fakti të kryer: Shkodra e pushtuar duhej t’i ngelte Malit të Zi. Mbreti Nikolla gjithashtu ka planet e veta. Plani I tijëështë të marrë tërë Malsinë e Madhe,Dukagjinin e Mirditën.[6]
Në tetor 1912, kur filloi lufta ballkanike, ushtria shqiptare ende nuk ishte krijuar, kështu që shqiptarët ishin të detyruar që të shfrytëzonin edhe rezistencën e ushtrisë turke kundër ushtrive të aleatëve ballkanikë. Ndërkaq, në strukturat e ushtrisë otomane apo turke ishin të inkuadruar mjaft shqiptarë, oficerë, nizame (ushtarë aktivë), redife (rezervistë), mustafez (forca territoriale), etj. Gjatë luftës forcat shqiptare u inkuadruan ne dy divizone; i pari që u dërgua në Shkodër u kompletua kryesisht nga Shqipëria e Mesme dhe e veriut, kurse tjetri që u dërgua për të mbrojtur qytetin e Janinës, u kompletua nga Shqipëria e Jugut.[7]
Shkodra e rrethuar mbrohej nga katër pikmbështetje ose zona të cilat u bën katër fronte kryesore:në very,pjesa mes liqenit të Shkodrës dhe lumit të Kirit u quajt zona e fushës (së Shtojt),fronti I Shtojt;në lindje,pjesa mes Kirit dhe Drinit,zona e Kirit (fronti i Bardhnjorit);nëjug,pjesa mes lumit të Bunës dhe Drinit,zona fronti I Berdicës dhe në perëndim ,zona nga liqeni I Shkodrës dhe lumit të Bunës deri në malin e Taraboshit,zona fronti i Taraboshit.[8]
Me 5 nëntor 1912, pas disfatave që pësuan në sulmet e tyre te përsëritura në Shtoj, Bardhaj e Tarabosh, para dite, artileria malazeze, filloi bombardimin e lagjeve myslymane të qytetit. Mjaft shtëpi u shkatërruan dhe shumë gra e fëmijë vdiqën nën rrënoja. Malazezët kishin menduar se familjet dhe objektet e kultit katolik nuk do t’i pranonin myslymanët, por ndodhi e kundërta. Familjet dhe kishat katolike të Shkodrës i strehuan me bujari familjet myslymane. Në këto kushte, artileria malazeze, vazhdoi bombardimin e të gjithë lagjeve të qytetit, myslymane e katolike.Më 12 nëntor 1912,të dyja këto Fuqi të Medha Italia dhe Austro-Hungaria bënë përçarje në Beograd dhe në Cetinjë (kryeqytet I vjetër I Malit të Zi) duke kërkuar me këmngulje që ata të tërhiqen nga Shqipëria dhe t’I jepej fund rrthimit të shkodrës nga ana e Malit të Zi.
Vjena dhe Roma argumentonin në mënyrë bindëse se Serbia dhe Mali i Zi nuk kishin punë në këtë rajon,sepse ai ishte I banur thuajse tërësisht nga shqiptarët.[9]
Me 17 nëntor trupat serbe të dy divizioniëve Shumadia dhe Drini, së bashku me trupat malazeze të divizionit të parë, pushtuan kalanë e qytetit të Lezhës dhe portin e Shëngjinit, ku ndodheshin një pjesë e forcave shqiptare. Kështu, u ndërpre rruga Shkodër – Lezhë prej nga vinin furnizmet dhe ndihmat. Eshtë fundi i nëntorit te vitit 1912. Pas shpalljes së Pavarësisë, në 3 dhjetor 1912, vendoset armëpushimi për ndërprerjen e të gjitha veprimëve luftarake ndërmjet ushtrisë otomane dhe aleateve ballkanikë.
Në kushtet kur Garnizonit të Shkodrës nuk po i vinte asnjë ndihmë nga jashtë dhe kur ishte shpallur pavarësia e Shqipërisë, Hasan Rizaja vendosi që të hynte në marrëveshje me malësorët shqiptarë për t’u rënë bashkërisht trupave malazeze. Me 27 janar 1913, ai mblodhi shtabin e Garnizonit dhe deklaroi se nuk mendonte ta mbronte më Shkodrën në favor të Turqisë, por për llogari të Shqipërisë. Data 31 janar 1913, ishte caktuar dita e ngritjes së flamurit shqiptar në kalanë e Rozafës dhe dita e fillimit të sulmit të përbashkët të forcave të Garnizonit të Shkodrës dhe malësorëve shqiptarë kundër trupave malazezë e serbë. Por me 30 janar 1913, pasdite Hasan Rizai u vra pabesisht. Komandën e Korpusit të Shkodrës e mori zëvendësii tij Esat PasheToptani. .
Ndërsa Konferenca e Londrës vazhdonte punimet, mbret Nikollës iu sugjerua nga miqtë e tij më të ngushtë europjane se vetëm marrja sa më e shpejtë e qytetit do të ndikonte që Fuqitë e Medha, të ndodhura para faktit të kryer, tëvendosnin qe t’ja jepnin Shkodrën Malit të Zi. Mbret Nikolla iu drejtua për ndihmë të pakufizuar ushtarake Serbisë. Gjeneralët malazeze dhe serbë në fillim të shkurtit 1913 përgatitën planin e mësymjes së përbashkët për pushtimin e Shkodrës, ku do merrnin pjese forcat e katër divizonëve malazeze dhe tri divizionëve serbë.
Për të marrë Shtojin, malazezët formuan 2 kolona sulmi, të përbëra nga efektivat e tri brigadave te këmbësorisë. Serbët, me forcat e tri divizonëve, të vendosura në Mjedë, Bushat, e Shkjeze, në bashkëveprim me një brigadë malazeze të divizionit të parë, duhet të sulmonin rajonin e fortifikuar ne Beltoje e Berdice. Me 7 shkurt 1913, pas tri orësh bombardimi me artileri, nga i cili sipas kujtimëve të një gjenerali malazez, Shkodra i ngjante një vullkani të shpërthyer, malazezët u hodhën në sulm. Përleshje të përgjakshme u zhvilluan të të gjithë vijat e frontit, në Shtoj, Tarabosh, e Bardhaj. Furia e parë e sulmit u drejtua kundër llogorëve në Shtoj dhe zgjati gjysëm ore me shumë egërsi. Malazezët lanë shumë të vrarë, por Shtoji nuk ra.
Në një orë, malazezët në Shtoj bënë tri sulme me bajoneta, të cilat përfundonin në ndeshje trup me trup. Pasi u hodhën në sulm të gjitha rezervat, malazezët mundën të merrnin dy transhetë e para. Mbrojtësit e rajonit të Shtojit u detyruan të tërhiqen në transhenë e tretë. Të gjithë burrave të qytetit të Shkodrës, iu kërkua të shkonin në llogore. Ata që nuk kishin armë, u urdheruan të trasportonin të plagosurit, të cilët vinin në qytet nga të gjitha anët.[10]
Mbret Nikolla, me humbjet e rënda të pësuara, përfundimisht nuk kishte më shpresa që ta pushtonte Shkodrën vetem me ushtrinë e vet. Në këto kushte ai iu lut përsëri mbretit të Serbisë që ta ndihmonte ushtarakisht. Serbia vendosi të dërgonte në Shkodër, rreth 15 mijë forca të tjera, që do të emërtoheshin “Korpusi bregdetar i Shqipërisë”, i cili, veç artilerisë së rëndë do të kishte edhe katër avione luftarake, nga shtate që kishte gjithsej ushtria serbe.
Ndërkohë, me 23 mars 1913, Konferenca e Londrës kishte vendosur që Shkodra t’i mbetej Shqipërisë. Fuqitë e mëdha europiane i kërkuan Malit të Zi dhe Serbisë që të tërhiqnin forcat e tyre nga rrethimi i Shkodrës. Por malazeëet dhe serbët nuk donin të hiqnin dorë nga plani për të pushtuar Shkodrën. Në marrëveshje me qeverinë greke nga Selaniku, nëpërmjet tri konvojëve, u transportuan në Shëngjin deri nga fundi i marsit, rreth 15 mijë ushtarë serbë, tëpajisur, përveç artilerisë, edhe me aeroplane luftarake. Njëkohësisht, ushtria malazeze u vu nën komandën e gjeneralëve serbë. Por humbjet e rënda që kishin pësuar me parë në luftimet kundër Garnizonit të Shkodrës i bënin gjeneralët serbë që të hezitonin e të zvarritnin sulmin kundër Shkodrës, derisa erdhi urdhri që ushtria serbe të tërhiqej nga rrethimi i qytetit. Të mbetur vetëm, forcat malazeze me 31 mars 1913, bën edhe një sulm të dëshpëruar kundër Taraboshit, por pasukses. .
Gjendja në Shkodër ndërkaq nuk ishte e thjeshtë, që në dhjetor njerëzit kishin filluar të vdisnin nga uria. Në kushtet e mungesës së ushqimëve dhe faktit se fati i Shkodrës ishte përcaktuar nga Fuqitë e Mëdha, Komanda e Garnizonit të Shkodrës vendosi të dilte nga qyteti.Me 23 prill 1913, u arrit një marrëveshje me palën malazeze me 24 pika, sipas së cilës Garnizoni i Shkodrës do të dilte nga qyteti me të gjithë armatimin, pajisjet, dokumentacionin, etj.
Me 24 prill 1913, në mëngjez, efektivi i Garnizonit të pathyeshëm të Shkodrës, i rreshtuar në kolonë marrshimi, me flamujt luftarakë, së bashku me armatimin, mitralozët, topat dhe pajisjet e tjera, u nis për në drejtim të Lezhës. Pas një qëndrimi të shkurtër prej tre javësh të trupave malazezë, qyteti i Shkodrës i kaloi për një vit për administrim Komisionit Ushtarak Ndërkombëtar dhe pastaj u bashkua me pjesën tjetër të Shqipërisë.[11]
HASAN RIZA PASHA DHE MBROJTJA E SHKODRËS
Komandant ushtarak turk dhe valiu I qytetit për një periudhë rreth njëvjeçare,I qytetit të Shkodrës që u bë epiqendra e,boshtibi i atyre ngjarjeve që ndryshuan strukturën politike në këtë cep të Evropës së asaj kohe. Figura e tij shërben për të ndriçuar ato ngjarje ku ky zë një vend shumë më të shquar se pozitz e tij si funksionar shtetërorë dhe ushtarak.[12]
Nuk ka pikën e dyshimit se në këtë cast historik,kulmorë,figura e Hasan Riza Pashës zë një vend të spikatur. Është për të ardhur keq për materialin e pakët jetësorë që kemi në zotërim për personin e tij,e sidomos,për faktin se shumica ku ai përmendet,I referohet kryesisht periudhës kur ai komandoi mbrojtjen e Shkodrës me aq aftësi.[13]
Shkodra ishte objektivi kryesarë i Malit të Zi. Për mbrojtjen e shkodrës luftonin 28.450 trupa të rregullta të repartëve ushtarake turke (nizman),të inkuadruar në divizionin 24-turk,që ishte I shpërndarë në pika që nga Lezha e deri në kufi me Malin e Zi.
Pranë garnizonit Osman që komandohej nga gjenerali Hasan Riza Pasha,ndodhej edhe një division rezervistësh (redife) dhe vullnetarë sh shqiptarë nga Dibra,Mati,Elbasani,Shijaku,Ndroqi,Kavaja,Tirana,Kruja,nën komandën e gjeneralit Esat Pashë Toptani,ish komandant I xhandarmërisë së vilajetit të Shkodrës.[14]
Data 31 janarë, ishte caktuar dita e ngritjes së flamurit shqiptarë në kalanë e Rozafës dhe rrjedhimisht dita e fillimit të sulmit të përbashkët të forcave të garnizonit të Shkodrës dhe malësorëve shqiptarë kundër trupave malazezë dhe serbë. Këtë flamur sipas Mikel Prenushit e kishte qëndisur e bija e patriotit Karl Marubi, Bernardina.[15]
Marrëveshja në mes të Hasan Riza Pashës dhe atdhetarëve shkodranë për ngritjen e flamurit në kala, krahas atij turk, u sabotua me vrasjen e pabesë të Hasan Riza Pashës. Të gjitha rrethanat, si për sa i përket vendosmërisë së garnizonit turk dhe qytetarëve të Shkodrës, raportit real të forcave ushtarake në front, qoftë edhe ato pak rezerva të mbetura ushqimore, nuk e përligjin aktin kapitullues të Esat Pashës për t’u dorëzuar Shkodrën malazezëve.
Nga të gjithë tashmë dihet se çfarë pasojash pati në caktimin e kufijve veriorë të shtetit shqiptar tradhtia e Esat Pashës. Lufta e aleatëve ballkanikë në brendësi të trojeve shqiptare nuk ishte një luftë për të evropianizuar Ballkanin, por synonte deorientalizimin e tij.
Lufta e padrejtë pushtuese e Malit të Zi ndaj Shkodrës nuk mund të quhet e drejtë në emër të qëndrimeve euroatlantike, duke menduar se në këtë mënyrë mund të zhduken mendimet orientale, duke përligjur politikat aneksuese dhe shoviniste të fqinjëve tanë ballkanikë ndaj vendit tonë, të cilat nga ana tjetër do ta gjakosin Ballkanin deri në shekullin e XX me masakrat që u bënë në ish-Jugosllavi. Lufta për mbrojtjen e Shkodrës do të mbetet një nga faqet më të ndritura të atdhetarizmit shqiptar dhe të vendosmërisë së popullit shqiptar për mbrojtjen e trojeve të Atdheut.
Kjo luftë e viteve 1912-1913, në mbrojtje të qytetit të Shkodrës, do të mbetet gjithashtu një dëshmi e bashkëpunimit ushtarak në mes të popullit shqiptar dhe atij turk, bashkëpunim që është prezent edhe në ditët e sotme, kur një repart ushtarak shqiptar është i inkuadruar në komandën e trupave turke në Afganistan. Qëndrimin pozitiv ndaj zhvillimeve në Shqipëri në ato momente, komandanti turk e shprehu qartë, kur e kuptoi se në këto momente historike interesat në mes të shqiptarëve, që ishin ndarë, tashti duheshin të bashkoheshin përballë një armiku të përbashkët që ishte shovinizmi malazes ndaj trojeve shqiptare.
Duke pas parasysh realitetet e reja, komandanti trim turk nuk interesohej vetëm për fatin e garnizonit turk, që kishte në komandë, sepse këtë mund ta kishte bërë lehtë duke u marrë vesh me forcat malazeze.
Në një letërkëmbim me deputetin e Dibrës në Parlamentin xhonturk, Basri bej Dukagjini, ai është dakord që të sigurohen rrugët për të shpëtuar Shqipërinë. Për Hasan Riza Pashën,mbrojtja e Shkodrës kishte të bënte me çështjen e zgjidhjes së çështje shqiptare në mbështetje të vendimeve të Kuvendit të Vlorës dhe të njohjes së autonomisë së Shqipërisë nga Konferenca e Londrës. Komandanti i garnizonit turk i kishte kërkuar Gjergj Fishtës të shkruante një marsh për ushtarët shqiptarë, në shumicë muslimane, që ata ta këndonin këtë marsh në gjuhen shqipe në stërvitje dhe beteja luftarake. Është po ky Hasan Riza Pasha që do ti kërkojë komandantit të armatës Perëndimore Osmane, Mahmut Hajret Pasha, që me forcat e tij ushtarake të angazhohej kundër forcave serbe që po marshonin drejt Shkodrës, thirrje që ai ia bën këtij komandanti në emër të shqiptarizmit dhe të osmanizmit. Angazhimin e Hasan Riza Pashës në mbrojtje të shqiptarizmit e ka kënduar edhe poeti popullor.
Sipas këngës popullore, Hasan Riza Pasha kishte menduar që të vihej në shërbim të kësaj toke për ta shpëtuar këtë komb dhe se rruga e vetme për të shpëtuar Shkodrën ishte ”Ta çojmë bajrakun”dhe se komandanti trim turk flamurin shqiptar e kishte bërë edhe flamurin e tij. Forcat për mbrojtjen e Shkodrës ishin të ndara në dy pjesë.
Në njërën ishte Hasan Riza Pasha me garnizonin e tij dhe luftëtarët shqiptarë të cilët ishin nën komandën e Valiut të Shkodrës. Interesant është fakti se këngët kushtuar mbrojtjes së Shkodrës kanë një shtrirje deri në Çamëri, të cilat e përshkruajnë me simpati komandantin turk duke e paraqitur si hero legjendar që martirizohet për Shqipërinë. Kur u shtrua çështja e kandidaturës së një princi të Shqipërisë që sapo u njoh ndërkombëtarisht, kleri katolik parapëlqente një princ myslimanqë ishte Hasan Riza Pasha.[16]
Në vitin 1936, eshtrat e Hasan Riza Pashës u çuan në varrezat e Komaneve. Gjergj Fishta do ta vlerësonte komandantin e famshëm turk duke thënë se Hasan Riza Pasha do të kujtohet si atdhetari më i mire për shpëtimin tonë nga kthetrat e malazezëve, ai meriton të lavdërohet baras me heronjtë e kombit shqiptar dhe se ai kishte qenë mik i shqiptarëve dhe i Shqipërisë. Kurse Zejnel Prodani, kryetari i Bashkisë së Shkodrës do të deklarojë se populli i Shkodrës nuk e harron kurrë……
Hasan Riza Pasha ishte një ushtar i shkëlqyer, sepse ai e shpëtoi Shkodrën me planin e tij ushtarak Mund të thuhet me të drejtë se mbrojtja shqiptaro turke e Shkodrës në vitet 1912-1913 u kurseu popujve të Ballkanit një luftë të katërt ballkanike dhe banorëve të Shqipërisë veriperëndimore gati një shekull shtypjeje nga një gjenocid fetar-etnik të cilin e pësuan shqiptarët e viseve të tjera veriperëndimore, lindore dhe jugore. Sot, në Shkodër lartësohet një memorial madhështor para prefekturës së qytetit në shenjë nderimi për këtë mik të shqiptarëve dhe të Shqipërisë sepse ai ka mbetur një urë solide për lidhjet e hershme dhe në vazhdim në mes të popullit shqiptar dhe atij turk, të cilët patën bashkëqeverisur Perandorinë e Famshme Osmane.[17]
–VDEKJA E HASAN RIZA PASHËS
Banesa e Hasan Rizait ruhej si në kohë lufte ashtu edhe në kohë paqe. Banesën Pashaj e ndërroj vetem pas sulmit malazez në Kakarriq,banesa e tij ishte menjëhere pas formacionëve të ushtrisë. Më 27 Janar 1913 Pashaj pati një çrregullim në stomak dhe u kthye në banesën e tij në qytet,këto ditë ai perpiqej ti ngrinte shqiptarët katolik ne rrethina kundër serbëve e makazezëve. Për këtë gjë dha ndihmën e tij Esat Pasha.
Hasan Rizai u tregonte udhëheqsve katolik për rrezikun që do t’i kanosej në rast se serbët fitonin. Dhe shqiptarët e shikonin rrezikun që i kanosej kurse priftërinjt kishin filluar të shqyrtonin këtë çështje. Kryepeshkop i Shkodrës në emër të shqiptarëve kërkonte Hasan Rizai garanci. Kryepeshkop i Shkodrës u ul në bisedime me Hasan Rizain dhe vendosën mbi kushtet që Qeveria Osmane do të përpunonte në favor të shqiptarëve dhe që në kala në krah të flamurit osman të vihej flamuri shqiptarë.
Hasan Riza Pasha pranoi me kusht që të gjithë malsorët dhe nshqiptarët katolikë t’i përdorin armët e tyre kunsër serbëve e malazezëve. Detajet për këtë bisedim u la të diskutoheshin në barakat e vendosura në Kodrën e Dervishit. Hasan Riza Pasha zbriti nga Kodra e Dervishit duke kontrolluar me shumë kujdes trupat,kështu erdhi me vonesë në shtëpi dhe vonoi kohsgjatjen e bisedimëve. Pas pak kohësh erdhi nëntogeri i dërguar nga Esat Pashai dhe e pyeti nëse duhet të vinte Esat Pasha me priftin atje apo duhet të Hasan Rizai të shkonte ta takonte Esat Pashë Toptanin tek shtëpia e tij.
Hasan Rizaja, meqë u kthye vionë nga froni, nuk e priti kryeipeshkvin në shtëpinë e tij, poe shkoj tek shtëpia e Esat Pashës, e cila ndodhej në krahun tjetër të lulishtes, për ta takuar e biseduar.[18]
Hasan Riza Pasha i tha Aburrahman Nazif Beut se do të vonohej një orë. Pas kësaj mori dhe nëntogerin e ardhur me vete dhe u nisën për në shtëpinë e Esat Pashës.
Për këtë ai nuk lajmëroj asnjë nga rojet e e veta megjithëse nuk e kishte zakon të dilte nga shtëpia i vetëm. Në orën 18.45 mes dy shpijave u dëgjuan dy krisma dhe pak më vonë një tjetër. Rojet e Hasan Rizait dolën menjëherë jashtë. Mes dy shtëpive në errësirë ato panë Hasan rizain në tokë të plagosur dhe me armën e tij të sapo nxjerrë nga brezi.[19]
E sollën në shtëpi dhe u fillua menëherë mjekimi. Pas pak erdhi Esat Pasha me sy të përlotur. Kur pa Esat pashën e ftoi brenda dhe urdhëroi t’i bënin një kafe. Diskutimet u ashpërsuan,Hasan Rizai që po i dëgjonte nga dhoma tjetër dërgoi fjalë: “detyra e çdokujt është të mbrojë Kalanë dhë ushtrinë kurse kjo e imja nuk është për tu diskutuar,nëse vritem do të shkoi tek Allahu,dhe nëse mbetem i gjallë do të dal me ballin lart”. Ai mendonte se të tre trupat i kishin hyrë në trup. Ai i tha njërit prej agallarëve të Shkodrës,miqëve më të mirë të tij të mos e linin këtë gjak. Hasan Rizai bindte njerëz që e vizitonin se duhet të luftonin për mbrojtjen e Kalasë së Shkodrës se për ndryshe nuk do të kishin tjetër shpëtim.
Gjendja e tij qe kritike dhe ai tani po mendonte se kë do ngarkonte me deryrën e komandantit të ushtrisë. Ai mendonte se Abdurrahman Nazifi duhej të firmoste për këtë post. Natyrisht që këto pinë bëheshin vetëm nëse ai ishte gjallë.
Para se të ndërronte jetë ai nxorri disa persona nga dhoma e tij dhe thërriti Shefin e Shtabit ,Keramedin Beun që ti lexonte një Jasin. Sapo mbaroi Hasan Rizai dha shpirt.
Hasan Riza Pasha kishte vdekur pa ja lënë askujt komandën e ushtrisë. Abdurrahman Nazifi dhe Keremedin Beu kishin debatuar për këtë temë,por më në fund vendosën që këtë detyrë t’ia linin Esat Pashës. Esat pasha kërkoi prej këtyre të dyve që të bënin betimin që do punonin dhe për të ashtu siç kishin punuar për Hasan Rizain. Keremedini mori përsipër të udhhiqte drejtpërsëdrejti ushtrinë.[20]
Burimet arkivore të ushtrisë turke e cilësojnë eliminimin fizik të Hasan Rizasë, një vrasje të organizuar.[21]
Është thënë e shkruar se Esat Pashë Toptani ka vrarë Hasan Rizanë. Njerëzit e tijë e kanë kryer këtë veprim kriminal, në të cilën ai ka lujtur rol kryesorë, por vrasja ka qenë e organizuar dhe e vendosur edhe me nxitjen dhe pëlqimin e malazezëve dhe xhonturqëve.[22]
Xhonturqit idhtarë për vazhdimin e luftës, më datë 22 janar 1912, me grusht shteti mlorën fuqinë në Stamboll e vranë edhe Mazim Pashën, ish-ministër i Luftës i qeverisë së mëparshëme e mik i Hasan Rizasë.[23]
Gazeta “”Populli” e qershorit 1920 për Esat Pashë Toptanin e për rrethimin e Shkodrës në kohën e luftës ballkanike shkruante (kur jepte lajmin e vrasjes së tij në Paris- P-U).
“Dihet se i pavdekshmi Hasan Riza, krijusi i muresës së Shkodrës, ra dëshmorë prej një plumbi tradhëtare tuj dalë prëj konakut të Esat Toptanit, njatje në fushë të druve. Dihet që prita u ngre prej një komploti oficerash xhonturq nën priësi të Esat Toptanit.”[24]
/Orientalizmi Shqiptar/
[1] Përparim Rexhepi, Mbrojtja e Shkodrës 1912-1913,”GLOBUS-R”, Tiranë 2001,f.113
[2] Po aty,f.113
[3] http://www.radiodituria.com, Historia e Komandantit Legjendar Hasan Riza Pasha.
[4]Zambaur Hortense, “Rrethimi i Shkodrës”,botim “Camaj Pipaj”, Shkodër,2006, f.128,129
[5] Po aty,f.139
[6] Po aty,f.131
[7] Glenny Misha,Historia e Ballkanit 1804-1999,Instituti i dialogut dhe komunikimit,Toena,Tiranë,f.240-243
[8] Xhafa Bajram,Historia e Shqipërisë,Periudha e Pavarsisë (1912-1939), “Camaj Pipaj”,Shkodër,2009,f.47
[9]Glenny Misha,Historia e Ballkanit 1804-1999,Instituti i dialogut dhe komunikimit,Toena,Tiranë,f.42-50
[10]Glenny Misha,Historia e Ballkanit 1804-1999,Instituti i dialogut dhe komunikimit,Toena,Tiranë,f.129-140
[11]Glenny Misha,Historia e Ballkanit 1804-1999,Instituti i dialogut dhe komunikimit,Toena,Tiranë,f.242,243
[12]Zambaur Hortense, “Rrethimi i Shkodrës”,botim “Camaj Pipaj”, Shkodër,2006, f.128
[13]Po aty,f.139
[14]Xhafa Bajram,Historia e Shqipërisë,Periudha e Pavarsisë (1912-1939), “Camaj Pipaj”,Shkodër,2009,f.46
[15] Përparim Rexhepi, Mbrojtja e Shkodrës 1912-1913, “GLOBUS R”Tiranë 2001, f.109
[16]Durham Edit, “The Struggle”,London,E.A,1914
[17]Ertuna Hamdi, “Mbrojtja e Shkodrës dhe Hasn Riza Pasha”, Jehona Study Centër,2006,f.43
[18] Përparim Rexhepi, Mbrojtja e Shkodrës 1912-1913, “GLOBUS R”Tiranë 2001, f.109
[19] Po aty, f. 110
[20]Ertuna Hamdi, “Mbrojtja e Shkodrës dhe Hasn Riza Pasha”, Jehona Study Center,2006,f.45
[21] Përparim Rexhepi, Mbrojtja e Shkodrës 1912-1913, “GLOBUS R”Tiranë 2001, f.111
[22] Preng Uli, Hasan Riza Pasha Mbrojtësi i Shkodrës, albin, Tiranë 1995,f.44
[23] Po aty, f. 44
[24] Po aty, f. 46
Kombi shqiptar, apo parcela eksperimentale e Evropës
Prof.dr. Eshref YMERI
KOMBI SHQIPTAR, APO PARCELA EKSPERIMENTALE E EVROPËS
I
Para se të ndalem në thelbin e titullit të këtij shkrimi, dëshiroj të kthehem një vit prapa dhe t’u sjell në kujtesë lexuesve një deklaratë të kryeministrit Edi Rama në lidhje me marrëdhëniet me fqinjët. Kur kishte pak ditë që kishte marrë postin e kryeministrit, ai deklaroi:
“Parimi ynë, zero problem me fqinjët. Greqia, partner strategjik”. Marrë nga faqja internetike e gazetës “Tema”. 24 shtator 2013).
Sa për kureshti, ndoqa rubrikën “Komente” të asaj faqeje internetike, në të cilën më bëri përshtypje ndërhyrja e një qytetari, i cili shkruante:
“Greqia mik nuk bëhet kurrë,.. as armiqësi nuk duam, por jo deklarata të tilla qyqare “zero problem me fqinjët”! Rama duhet të flasë me gjuhën e popullit e jo të një frikacaku qyqar, t’ua thotë troç se ne duam ta mbyllim kapitullin e urrejtjes, e padrejtësive, dialog, por jo nënshtrim. Sy më sy e dhëmb më dhëmb. E jo me avazin e vjetër: ne nënshtrues, ata dhunues”.
Në këtë rubrikë kishin bërë komentet e veta 58 qytetarë, nga të cilët 36 shpreheshin kundër deklaratës së zotit Rama dhe 22 e përkrahnin. Pra, nga një përllogaritje e thjeshtë, rezultonte se 62% e komentuesve nuk ndanin të njëjtin mendim me kryeministrin Rama, kurse ata që ishin në një mendje me të, pëbënin 38% të tyre. Rrjedhimisht, Kryeministri Rama, me deklaratën e vet, ngrihej kundër shumicës së popullit shqiptar dhe, në raport me fqinjët, dilte kundër mbrojtjes së interesave tona kombëtare.
Fqinjët tanë, kur e kanë dëgjuar këtë deklaratë, sigurisht që janë kënaqur tej mase dhe kanë thënë me njëri-tjetrin:
“Rrofsh, ore kryeministri i Shqipërisë, që nuk paske probleme me ne. Por ama ne kemi probleme me Shqipërinë!”.
Me deklaratën e mësipërme, kryeministri Rama, në raport me Greqinë, Çështjes Çame i ka vënë përsipër gurinë e rëndë të harresës së madhe. Veç kësaj, atë nuk e shqetësuaka aspak Ligji i Luftës që Greqia vazhdon ta mbajë në fuqi që prej vitit 1940. Në të njëjtën kohë, kryeministrin Rama nuk e shqetësuaka fare fati i pavarësisë së kishës ortodokse shqiptare fanoliane, e cila është tërësisht në duart e kishës shoviniste greke që prej kohës kur Janullatosi është ulur në krye të saj. Kryeministri Rama paska zero problem me fqinjin grek, por është puna se ish-presidenti Stefanopulos ka pas deklaruar se Himara është greke dhe Korça është vllaho-greke. Presidenti i tanishëm grek Papulias, po ashtu, deklaroi para pak kohësh se Himara është greke.
Gjatë vizitës që presidenti Papulias bëri në Zvicër në pranverën që kaloi, foli për problemin e Kosovës dhe deklaroi se ai na qenkej një problem serioz dhe se kërcënuakej jo vetëm stabilitetin në Ballkan, por edhe paqen në përgjithësi në Bashkimin Evropian! Ky qëndrim i presidentit grek ndaj Kosovës nuk përbëka problem për kryeministrin shqiptar!
Ceremonia që Janullatosi organizoi më 01 qershor 2014 në katedralen ortodokse në Tiranë, ku ishin të ftuar shovinistë të njohur serbogrekë, ishte konfirmim i mohimit të pavarësisë së kishës ortodokse fanoliane, aq më tepër që ajo u zhvillua në gjuhën greke. Një fakt i tillë nuk përbëka asnjë problem për kryeministrin shqiptar që ishte i pranishëm në atë ceremoni!
Me rastin e dënimit me burgim të përjetshëm të gjashtë shqiptarëve në Maqedoni dhe të protestave të popullit shqiptar që shpërthyen atje në fillim të muajit korrik 2014, Kryeministri Rama pati deklaruar:
“…këto janë pasoja të moszbatimit të plotë të Marrëveshjes së Ohrit dhe të një humbjeje besimi tek shqiptarët, për të cilat garantët nuk duhet t’i kërkojnë të gjitha shkaqet jashtë sferës së përgjegjësive të tyre. Ashtu sikundër besoj unë, edhe flamujt e radikalizmit shqiptar nuk ngrihen mbi shkopinj, por mbi plagë sociale, gërryese, varfëri, papunësi, keqarsimim dhe izolim, të cilat shkaktojnë reaksione nga më agresivet…” (Citohet sipas: “Garantët të reflektojnë për Marrëveshjen e Ohrit”. Marrë nga faqja e internetit e gazëtës “Dita”. 08 korrik 2014.
Nga kjo deklaratë shumë e drejtë e Kryeministrit Rama, rezulton se Shqipëria nuk paska “zero problem” me fqinjët maqedonas, madje paska probleme shumë serioze se atje po shtypen dhe po keqtrajtohen bashkëkombasit tanë prej politikës sa shoviniste, aq edhe raciste te Gruevskit.
Në rubrikën “Komente” të faqes së internetit të gazetës së lartpërmendur, dikush, me pseudonimin “andromeda”, kishte dërguar këtë reagim:
“Hë, mo Rama, si është puna e Ballkanit me zero probleme? E di që ia fut kot ti shpesh herë! Me këta lloj fqinjësh që ke që duan si ta shqyejnë Shqipërinë, s’ke për të pasur qetësi në Ballkan”.
Se sa “zero problem” ka Shqipëria me fqinjët serbë, këtë e kanë vërtetuar ngjarjet e kohëve të fundit dhe sidomos qëndrimi i politikës zyrtare të Beogradit ndaj bashkëkombasve tanë në Republikën e Kosovës që prej përfundimit të luftës më 12 qershor 1999 e deri tani. Kryepeshkopi Irinej ka deklaruar:
“Nuk e kemi humbur Kosovën, ne për Kosovën luftojmë dhe shpresojmë që do t’ia dalim. Kushti i parë për ruajtjen e Kosovës është të jemi të bashkuar” (Citohet sipas: “Irinej: Nuk ka ndarje as njohje të Kosovës”. Marrë nga faqja e internetit “BalkanWeb”. 20 mars 2013).
E njëjta gjë mund të thuhet për “zero problem” edhe me fqinjët malazias, të cilët bashkëkombasve tanë atje ua ndalojnë mbajtjen e simboleve kombëtare.
Çuditërisht, edhe në Serbi, edhe në Maqedoni, edhe në Greqi, në rastet e shpërthimeve të histerisë antishqiptare, fillojnë e dëgjohen thirrjet fashiste: “Vdekje shqiptarëve!”. Në këto kushte, shtrohet një pyetje e thjeshtë fare: mirë që kryeministri Rama thotë se “ne paskemi zero problem me fqinjët”, po si t’ia bëjmë edhe ne, shqiptarët, që fqinjët tanë të kenë zero problem me ne? Edhe përgjigjja është, po ashtu, e thjeshtë fare: gjithsecili të kthehet në trojet e veta etnike, gjithsekush në shtëpinë e vet dhe atëherë s’kemi për të pasur më probleme me njëri-tjetrin. Por këtë s’e dëshiron Evropa, për çka do të flitet në vazhdim.
II
Që në Kongresin e Berlinit, Evropa vendosi që trojet shqiptare t’i kthejë në një përcelë eksperimentale dhe që asokohe e deri tani eksperimentet nuk i ka ndërprerë asnjëherë. Për të kënaqur epshet shoviniste të shteteve fqinje të Ballkanit, Evropa, nën diktatin e shovinizmit rusomadh, eksperimentoi se si trojet etnike të një kombi të copëtohen dhe të bëhen çarçaf, për të parë në praktikë se çfarë të ndodhë me banorët e tij: a do të jenë në gjendje ta durojnë copëtimin, a do të tremben, a do të emigrojnë, a do të nënshtrohen, a do të luftojnë apo do të asimilohen, domethënë a do të shkombëtarizohen?
Madje shovinistët fqinj, me përkrahjen e gjithanshme të Evropës, pa pritur përgjigjen e pyetjeve të lartpërmendura, filluan shpopullimin e dhunshëm të trojeve tona etnike që arrinin deri në Nish. Kjo tkurrje e parë e trojeve tona etnike u shoqërua jo vetëm me shpërngulje te dhunshme, por edhe me vrasje, me djegije, me plaçkitje dhe me përdhunime. Kjo gjendje vazhdoi për 34 vjet me radhë, deri në vitin 1912, kur u shpall pavarësia. Atëherë Evropa u mblodh përsëri në kuvend për të bërë edhe një tjetër eksperiment me kombin shqiptar: organizoi Konferencën kriminale të Londrës të vitit 1913, e cila vendosi të provonte përsëri se çdo të ndodhte me kombin shqiptar pas një tkurrjeje të dytë dhe trojet tona etnike, nga mbi njëqind e ca mijë km², i katandisi në 28 mijë km². Në trojet e mbetura jashtë kësaj ngastre Shqipërie, me kalimin e viteve, ashtu si edhe më parë, vazhdoi gjenocidi kundër popullsisë shqiptare. Shumë shqiptarë të Çamërisë u dëbuan për në Turqi. Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, me mijëra banorë shqiptarë të trojeve të mbetura nën Jugosllavi, u detyruan të emigronin për në Turqi, popullsia çame u masakrua egërsisht nga nazifashizmi grek, ajo që mundi të shpëtonte gjallë, u dëbua forcërisht për në Shqipëri, kurse popullsia e Kosovës iu nënshtrua një gjenocidi të pashembullt nga ana e shovinizmit serbomadh. Kësisoj Evropa po i vazhdonte eksperimentet me kombin shqiptar. Mos ndoshta me të vetmin qëllim që të provonte se cila ishte forca e mbijetesës së tij, çka nuk e kishte eksperimentuar me asnjë tjetër komb në kontinent? Kësaj pyetjeje nuk mund t’i përgjigjesh dot me siguri. Por që Evropa ka dashur ta zhdukë përfundimisht etninë shqiptare nga hapësira evropiane, kjo nuk do as mend, as dëshmitarë për ta argumentuar, se një gjë të tillë e vërteton Traktati i fshehtë i Londrës i vitit 1915 dhe Konferenca e Paqes në Paris, pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, ku Fuqitë e Mëdha kërkonin ta zhduknin Shqipërinë përfundimisht nga harta e Evropës, çka nuk e lejoi Presidenti Uillson.
Eksperimenti tjetër që ndërmori Evropa në qëndrimin ndaj kombit shqiptar, ishte ai që u zhvillua në vitet ’90 të shekullit të kaluar, kur Millosheviçi, nën soditjen e Evropës, iu turr Kosovës me zjarr dhe me hekur për ta shpopulluar krejtësisht dhe Shqipërinë, në bashkëpunim me Greqinë, ta ndanin secili pjesën e vet dhe të shuhej një herë e mirë çdo gjurmë e kzistencës së kombit shqiptar në trevat e Evropës Juglindore. Ky plan kriminal i Evropës do të ishte zbatuar me domosdo, sikur të mos kishte qenë ndërhyrja e Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe të Anglisë, me bombardimet që organizuan kundër Serbisë.
Pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës, Evropa përsëri nuk hoqi dorë nga eksperimentet e veta në dëm të popullit shqiptar dhe në mbrojtje të interesave të Serbisë. Përmes strukturave të UNMIK-ut dhe të EULEKS-it, ajo eksperimentoi dhe vazhdon të eksperimentojë se si një pavarësi e shpallur zyrtarisht dhe e njohur nga një shumicë e madhe vendesh, mund të shndërrohet në karikaturën e vet përmes një shteti pa identitet dhe pa dinjitet kombëtar, të cilin e qeveris një minoritet i huaj. Me këtë karikaturë, Evropa donte të provonte se si pavarësia e një shteti mund të bëhet krejtësisht e paqenë kur me nxitjen dhe me sponorizimin e saj, atë e administron një klasë politke vendase krejtësisht mercenare. Rezultatet këtij eksperimenti duken më së miri në Kosovë, ku qeveria e Thaçit është vënë kokë e këmbë në shërbim të pakicës serbe, e cila urën e Ibrit e ka bllokuar me pirgje zhavorri.
Në këto kushte, Evropa, përmes baroneshës Eshton, ndërmori eksperimentin e radhës për të ulur në tryezën e bisedimeve viktimën me xhelatin dhe kërkoi që shteti i Kosovës të vihej në shërbim të xhelatëve të djeshëm të Beogradit, të cilët nuk janë penduar botërisht për krimet që kanë kryer kundër popullit shqiptar. Pasojat e këtij eksperimenti tani duken açik: shteti i Kosovës sot është një i vdekur dhe i pakallur. Qëndrimi i Brukselit përmes baroneshës Eshton ndaj Kosovës, ishte vazhdim i qëndrimit të Sekretarit të Përgjitthshëm të OKB-së, të shprehur me gjashtë pikat e famshme për poshtërimin e Prishtinës para xhelatit të Beogradit. Qeveria Thaçi dhe vetë Thaçi, pranuan të vetëposhtëroheshin, duke u ulur në një tryezë me xhelatin e Beogradit, pa kërkuar prej tij paraprakisht pendesën publike.
Personaliteti i shquar i kulturës franceze, Zhan-Pol Sartri (Jean-Paul Charles Aymard Sartre – 1915-1980), ka thënë:
“I urrej viktimat që respektojnë xhelatët e vet”.
Ismail Kadare ka thënë të njëjtën gjë këtu e pesë vjet të shkuara:
“…Ka një trysni të pjellë nga një keqkuptim disi i përgjithshëm që, duke mos u kujtuar krimet serbe, ndihmohet paqësimi i gadishullit. Keqkuptimi është i rëndë. Dhe kryekëput i dëmshëm… Por kjo kinse zgjidhje idilike, pa pendesë dhe pa dallim të xhelatit nga viktima, fsheh një kurth të rrezikshëm…. Po kryhet kështu mu në sytë tonë, të krejt kontinentit, një dhunim monstruoz ndaj së vërtetës. E bashkë me këtë, kërkohet që Europa dhe Aleanca Atlantike t’i bëjë, në një farë mënyre, një mohim aksionit më emancipues të saj: ndërhyrjes për ndalimin e një masakre. E vërteta në këtë rast është një dhe nuk mund të ndryshohet. Në Kosovë krimet serbe kanë qenë të lemerishme”(Citohet sipas: “Kadare: Nuk mund të harrohen krimet serbe në emër të paqes ballkanike. Intervistë për gazetën “Illyria”. Marrë nga faqja e internetit e gazetës “55”. 19 qershor 2009).
Këtë vijë arsyetimi të të dy personaliteteve të lartpërmendura, e vazhdon edhe shkrimtarja e shquar Vilhelme Vranari Haxhiraj:
“Përse gjenocidi në gadishullin e Ballkanit u ndoq vetëm ndaj shqiptarëve, të cilët u masakruan dhe u përndoqën nga trojet e të parëve ilirë si në Çamëri, në Kosovë, në Mal të Zi, në Bosnjë e Maqedoni, një shfarosje që ende nuk ka marrë fund?… Nuk duhet të harrojmë se ende këlthet për drejtësi Nata e Shën Bartolomeut të Tivarit, ulëret Çamëria për pronarët e saj legjitimë” (Vilhelme Vranari Haxhiraj. “Historianët a do të kërkojnë vallë përse gjenocidi në Ballkan u ndoq vetëm ndaj shqiptarëve?!”. Citohet sipas: “Tribuna shqiptare”. 05 maj 2014).
Eksperimentin Evropa po e vazhdon edhe në marrëdhëniet e Shqipërisë me Serbinë. Në vend që të kërkonte prej Serbisë daljen me pendesë të fortë para opinionit ndërkombëtar për krimet që ka kryer kundër kombit shqiptar më shumë se një shekull dhe të ngulte këmbë që presidenti ose kryeministri serb të shkonte i pari për vizitë në Tiranë për shprehjen e asaj pendese, përkundrazi, Evropa kërkoi me ngulm që kryeministri shqiptar të shkojë i pari për vizitë te xhelati i Beogradit. Dhe Evropa të vëzhgonte ecurinë e eksperimentit: si do të zhvilloheshin ngjarjet kur kryeministri shqiptar të zbriste në aerodromin e Beogradit, ku do të përballej vetëm me valvitjen e flamurit kombëtar serb dhe jo me valvitjen e flamurit kombëtar shqiptar? Kryeministri shqiptar e duroi me gjakftohtësi këtë fyerje publike që po i bëhej dinjitetit tonë kombëtar nga xhelati i Beogradit, nën soditjen e Evropës. Se është e pamundur që Beogradi të mos e ketë vënë në dijeni paraprakisht Brukselin se kryeministri shqiptar do të pritej në Beograd, por pa flamurin kombëtar shqiptar në aerodrom.
Kryeministri Rama mbajti një qëndrim shumë dinjitoz në konferencën e shtypit me kryeministrin Vuçiç: deklaroi prerë se Kosova është shtet i pavarur dhe ky është një realitet i pamohueshëm. Dhe kryeministrit serb s’kishte pse t’i mbetej qejfi për një realitet që e kanë pranuar 108 shtete. Por pas përfundimit të Konferencës së shtypit, kryeministri Vuçiç vërtetoi faqe botës se Serbia është vite drite larg kodit moral të shqiptarëve: ai, në vend që t’i jepte dorën kryeministrit shqiptar dhe, si mysafir që ishte, ta ftonte të kalonte i pari përpara, ai, përkundrazi, i ktheu shpinën dhe u largua vetë i pari. Ky ishte një turp deri në përmasat e një skandali diplomatik që kryeministri Vuçiç manifestoi faqe botës. Dhe Brukseli nuk reagoi absolutisht për këtë skandal të Beogradit ndaj kryeministrit shqiptar. Sepse ishte duke soditur ecurinë e eksperimentit të vet.
Kur pashë atë skenë të shëmtuar që kryeministri Vuçiç i lejoi vetes, më erdhi ndër mend një fjalë e urtë e trevave labe: “dëm sapuni tek arapi!”, ose, e thënë ndryshe, “qenin laje edhe me sapun me erë, ai prapë erë qeni do të bjerë”.
Megjithatë, unë kam përshtypjen se kryeministri Vuçiç u soll pa edukatë ndaj kryeministrit Rama kur mbaroi konferenca e shtypit jo për faktin se qëndrimi i tij buronte nga motive të brendshme të formimit të tij intelektual, por për të qenë në një gjatësi vale me opinionin publik serb, i cili është tërësisht shovinist në qëndrimin ndaj etnisë shqiptare, ashtu si edhe sivëllai i tij grek. Se po të sillej me edukatë, ku ta dish se ç’mund të sajonte nesër-pasnesër ndonjë çetnik-snajperist dhe Vuçiçi të pësonte fatin e kryeministrit Xhinxhiç.
Kryeministri Vuçiç, pas ndeshjes së 14 tetorit, deklaroi me një shqetësim të madh:
“Njerëzit që thonë se Shqipëria e Madhe është mankthi ynë, kanë plotësisht të drejtë. Por ky nuk është vetëm mankthi ynë, është një mankth evropian, është një mankth i njerëzimit dhe ne do bëjmë çdo gjë për të ndaluar botën të përfshihet nga ky mankth. Shpresojmë që shqiptarët normalë do ta kuptojnë këtë mesazh” (Citohet sipas: “Vuçiç mesazh shqiptarëve: Do ta ndalojmë “Shqipërinë Etnike”. Marrë nga faqja internetike e gazetës “Mapo on line”. 18 tetor 2014).
Pas kësaj deklarate të Vuçiçit, edhe ne, shqiptarët, duhet të mendojmë thellë se si ta çlirojmë Serbinë, Evropën dhe mbarë njerëzimin nga makthi i “Shqipërisë Etnike”. Sepse Serbinë po e torturon makthi që po mban të kolonizuara troje etnike shqiptare, Evropën po e torturon makthi për krimin që kreu në vitin 1878 dhe në vitin 1913 kundër trojeve etnike shqiptare, njerëzimi po u shqetësuaka për makthin që po e munduaka kontinentin plak. Në këto kushte, shqiptarëve s’u mbetet rrugë tjetër, veçse të ngrihen peshë më këmbë dhe të kërkojnë ribashkimin paqësor të krejt trojeve tona etnike, në mënyrë që të shpëtojnë nga makthi që të gjithë një herë e mirë.
Evropa nuk e detyroi presidentin serb Tomislav Nikoliç që ta priste kryeministrin Rama, por pranoi këmbënguljen e tij që të mos e priste. Se domosdo, në raportet Tiranë-Beograd, Evropa gjithmonë mban anën e Beogradit, se prapa tij vigjëlon Moska, së cilës Brukseli i rri lepe-peqe për gazin që i dërgon.
Për kryeministrin Rama pas vizitës në Beograd, presidenti Tomislav Nikoliç deklaroi se “ai është i papërgjegjshëm”. Një deklaratë e tillë i shkon për shtat një njeriu me një gjendje psikologjike të diskutueshme. Sepse kryeministri Rama tha një të vërtetë që e mbrojnë 108 shtete në mbarë botën. Pas kësaj deklarate, presidenti Nikoliç duhet t’i nënshtrohet kontrollit mjekësor nga ana e një specialisti të neuropsikiatrisë.
Po ç’bëri Evropa, nëpërmjet Gjykatës Ndërkombëtare të Hagës, pas vizitës së kryeministrit Rama në Beograd? Liroi “përkohësisht” nga burgu shovinistin e tërbuar Sheshel, me pretekstin se na qenka i sëmurë dhe u dashka kuruar në Beograd! Po pse, në Holandë, ku ndodhet gjykata në fjalë, nuk paska mundësi për kurim?! Dhe Shesheli, sapo zbriti në Beograd, deklaroi me zërin plot: “Nikoliçi dhe Vuçiçi janë tradhtarë”. E kishte fjalën se pse e lejuan ardhjen për vizitë të kryeministrit Rama në Beograd.
S’ka asgjë për t’u çuditur: Evropa vazhdon eksperimentet në Evropën Juglindore, në kurriz të kombit shqiptar. Dhe ka për t’i vazhduar gjithmonë, në qoftë se në Shqipëri nuk do të dalë në skenën politike një burrë shteti, një udhëheqës trim, përfaqësues i një klase politike trime, me formim nacionalist, i imunizuar nga mikrobi i mallkuar i mercenarizmit, që të ketë shumë besim te populli shqiptar dhe të mbështetet fort në përkrahjen e tij të fuqishme që t’i thotë Evropës:
“Boll më me eksperimente, trojet etnike shqiptare duhet t’u rikthehen të zotërve të tyre legjitimë!”.
1001 zbulime dhe shpikje të botës islame në një ekspozitë në Londër
Sonia PACE
Zëri i Amerikës
1001 ZBULIME DHE SHPIKJE TË BOTËS ISLAME NË NJË EKSPOZITË NË LONDËR
A mund ta imagjinoni jetën sot pa kafe, pa kompjuter apo pa motorin me pistona? Këto shpikje apo zbulime janë bërë elementë kaq thelbësorë të jetës sonë, por shumë nga ne nuk e dimë se të gjitha këto e kanë zanafillën nga bota e lashtë islame.
Një ekspozitë me objekte të lashtësisë të shpikura ose zbuluara nga bota myslimane është hapur kohët e fundit në Muzeun e Shkencës në Londër dhe nxjerr një pah një realitet krejt tjetër nga ideja e një konflikti mes civilizimit perëndimor dhe atij oriental.
Një filxhan kafe, qoftë turke, kapuçino apo ekspres është tashmë pjesë e pandashme e shumë kulturave. Emrin e merr nga “Kahwah” e Jemenit ku për herë të parë filloi të bëhej kafeja në Gadishullin Arabik.
Profesor Salim al Hasani i Universitetit të Mançesterit shpjegon se kokrrat e kafesë u sollën në Jemen nga Etiopia.
“Dimë që kafeja u shpik në vitet e para të Islamit, nga një i ri i quajtur Khaled, i cili ruante delet në Etiopi.”
Deleve, siç duket u pëlqenin kokrrat e kafesë. Kështu që, sipas gojëdhënës, i riu i mori kokrrat e kafesë e i solli në një dyqan në Jemen, ku lindi pija e re. Ka plot shpikje dhe zbulime të tjera që datojnë që nga fillimet e botës islame në shekullin e shtatë, e më pas.
“Një prej tyre është shpikja e universitetit në vitin 850 nga një e re, e quajtur Fatima al-Fihri në qytetin Fez të Marokut. Ky ishte universiteti i parë në botë që jepte diploma.”
Kjo është edhe tema e ekspozitës së re në Muzeun e Shkencës në Londër. Ajo titullohet: 1001 shpikje – Trashëgimia myslimane një titull që të kujton ciklin e përrallave 1 Mijë e Një Netë. Por kjo ekspozitë përqendrohet në shpikjet dhe përparimet shkencore dhe teknologjike që ndryshuan botën tonë, duke filluar nga universitetet më të hershme, tek shpikjet mjekësore, higjiena, pompat dhe mulliri me ujë.
Mendoni se është histori e harruar? Aspak! Mjafton të pyesni këdo në rrugët e Kajros apo Damaskut dhe do t’ju tregojnë për ditët e arta të Islamit, jo thjesht pushtimet, por edhe përparimet kulturore, shkencore dhe teknologjike. Këto përparime u arritën në kulmin e lulëzimit të perandorisë islame, ku u përhap nga Lindja e Mesme në Afrikën Veriore e deri në Spanjën e jugut dhe përtej.
“Gjatë asaj kohe, e cila zgjati rreth 1 mijë vjet, pati plot kontribute në shkencë dhe teknologji nga të cilat përfituan civilizimet tona duke huazuar nga civilizimi mysliman.”
Myslimanët përfituan nga përparimet në Indi, Kinë apo Greqinë dhe Egjiptin e lashtë dhe e përcollën atë, ashtu si në rastin e kësaj replike të orës me elefant të projektuar nga shpikësi, inxhinieri dhe matematicieni mysliman, al Jazari në fillim të shekullit të 13.
An Mari Brenan është pedagoge në Universitetin South Bank të Londrës. Ajo ka mbetur e mahnitur nga këto shpikje. Kjo orë me një elefant indian dhe dragonj kinezë është objekti i saj i preferuar.
“Ora me elefant është e mrekullueshme, pasi i ngjet një ore të Kombeve të Bashkuara. Ka elementë nga qytetërime të ndryshme. Unë, si shkencëtare, e pëlqej pasi tregon se shkenca mund të jetë edhe interesante edhe krijuese e dekorative dhe të përfaqësojë kulturat e ndryshme.”
Kalojmë tek fusha e matematikës dhe algjebrës. Numrat e botës perëndimore njihen si numra arabikë, por dikur kishin emër tjetër:
“Numrat që kemi sot – 1,2,3- quhen numra arabikë, por në fillimet e tyre arabët i quanin ‘numra indianë’.”
Ndërsa numri ‘0’ për shembull e merr emrin nga fjala ‘zephir’ në arabisht, dhe u përdor për herë të parë nga shkencëtarë arabë si pjesë e ekuacioneve matematike. Ky numër është shumë i rëndësishëm në formulën e kombinimit të numrave 1 dhe 0 për të zhvilluar kompjuterët dhe teknologji të tjera.
Ashtu si edhe kafeja, çfarë do të bënim dot sot, pa kompjuter?!
Kosovës (Poezi)
Shevket S. GAVOÇI*
KOSOVËS
(Poezi)
Ç’ka kanë Bjeshkët që ushtojnë?
Ç’ka kanë lugjet që vajtojnë?
Ç’ka hana qi s’po bën dritë?
Ç’kanë shpendat që s’po këndojnë?
Ç’ka qyteti qi vajton?
Emigrantët bre kah po shkojnë?
Kanë lanë tokë e kanë lanë shtëpi?
Kanë lanë dheun, kanë lanë bagëti?
Kanë lanë bukën në sofër shtri,
Emigrantët bre kah po shkojnë?
Mal e fushë bre ç’po vajtojnë?
Shpendët e maleve ma s’po këndojnë,
Qyqet e maleve ç’po gjimojnë!
Gra e fëmijë ç’po vajtojnë!
Vdesin pleq, vdesin të rinj,
Vdesin gra, vdesin fëmijë,
Ngelin xhenazet mbi tokë shtri,
Ngelin në varre pa u shti
Kanë marrë udhën për Shqipri,
Udhë të gjata thu për Turki,
Kush njeh Zot, din e iman,
Emigrantëve strehë u ban,
Vend me fjete gra e fëmijë,
Të rrosh e lumtur o Shqipëri,
Plot sukses e harmoni.
© Orientalizmi Shqiptar
Damask, 3 Gusht 1998
* Mësues i gjuhës shqipe në Siri dhe Liban.
Lufta psikologjike nacional-çlirimtare
Redi SHEHU
LUFTA PSIKOLOGJIKE NACIONAL-ÇLIRIMTARE
Të ulesh në prehërin e së tashmes duke menduar se e shkuara është pikërisht vetëm ajo çka ty të shkon në mend, është një formë e hamendjes e cila nuk i kalon caqet e të qënurit irracional. E shkuara nuk është thjesht një përceptim personal, ajo është një formë konsensuale e kolektives e cila risillet në vëmendje duke iu referuar provave që i japin ngjyrimin apo domethënien historike asaj. Kokëfortësia e fakteve dhe shifrave, përplaset me striptizën e interpretimeve historike në një luftë për domethënien e vetë të shkuarës. Interpretime të cilat marrin përsipër të kthehen në mbrojtëse të ideologjive paçka se e vërteta si thelb i historisë ndodhet në qënësinë e saj.
Si çdo Nëntor, bashkë me të ftohtin acarues, ripërtypet në artikulimin publik, në formë po të acartë, e njëjta temë, të njëjtat pyetje duke ripërcaktuar për të pafundmen herë faktin se vazhdojmë të jemi në pikën e nisjes paçka se një çerek shekulli mendim i lire është vërtitur në kokat e elitave tona, të një shoqërie post-komuniste e cila aspiron për demokraci. Ngjarjet e fundit te gjallërimit të praktikave enveriste në hapësirën publike, më kujtojnë definicionin e Bernard Lewis i cili thotë se harresa historike quhet amnezi historike ndërsa deformimi i saj quhet neuroze historike. Ajo që ka ndodhur tek ne këto dekada demokracie në lidhje me Enverin, ka qenë përpjekja për ta shndërruar amnezine në neurozë historike, pra harresën në deformim, përmes meremetimeve, ndreqjeve apo edhe kozmetikave gazetareske mbi anëtarët e byrosë dhe funksionarëve të tjerë të lartë të sistemit komunist. Ky make-up historik, nuk e ka shënjestrimin tek ato breza të cilat tashmë e kishin provuar se çfarë sistemi komunist i kishte sjellë këtij vendi, mesazhet mediatike plot pedikyr e romanticizëm historik, kërkojnë të ripërcaktojnë sistemin komunist në memorien e brezit të ri si bazamentet e shtetit, pa të cilat, ekzistenca institucionale e jona sot do të ishte e pamundur.
Kujtesa historike, ka të bëjë direkt me identitetin e një populli, nga mënyra se si kjo kujtesë trajtohet, përcaktohet edhe mënyra se si e ruajmë apo e mirëmbajmë identitetin tonë. Për më tepër, vrasja e kujtesës qëllimshëm ose jo, do të thotë edhe vrasje identitare. Në fakt, neuroza historike, përmes shpërfytyrimit të fakteve historike, nuk është gjë tjetër vetëm se vrasje e kujtesës dhe krijimin e një modeli të ri të të kujtuari neurotik i cili i përshtatet interesave të nostalgjikëve. Prandaj emulacioni dhe tipari i tij karakteristik, i qëndërzuar me fotografinë e mitit, në portrete që trafikohen sa herë që intervale kohore e stimulojnë neurozën, bëhet për të ricikluar një identitet të ri lidhur me Enver Hoxhën tashmë jo në epokën e tij, por në një epokë ku dinjiteti njerëzor, prona dhe religjioni, janë kolonat e shoqërive demokratike.
Neuroza, pra deformimi i kujtesës, me anë të zhdukjes së identitetit të vjetër të diktatorit përmes riciklimit të tij në kërkim të një identiteti të ri, është argument se lufta çlirimtare e jona ka armpushuar në kuptimin konvencional të saj në 1944 –tën, ka mbaruar në kuptimin faktit të saj në 1990-tën dhe vazhdon akoma në kuptimin psikologjik të saj. Periudha e nacional-socializmit, shënoi mbarimin e luftës konvencionale dhe fillimin e luftës faktike gjenocidiale në Shqipëri e cila vazhdoi deri më 1990-tën. Ajo që akoma nuk jemi çliruar, është lufta psikologjike e cila vjen si trashëgimi e luftës nacional-çlirimtare e transformuar tashmë në psikologjinë e luftës politike me lajtmotiv përjashtimin dhe eleminimin e Tjetrit politikisht me të njëjtin intensitet urrejtjeje, por me jete dhe mundësi të kufizuara.
Përpjekjet tona për të gjetur se si dhe ku jemi çliruar, nuk janë shoqëruar pothuaj asnjëherë me pyetjen; a jemi vërtet çliruar ? Diskutimi ynë në lidhje me luftën antifashiste nacional-çlirimtare dhe jehona e saj në media, ngjan me atë dialogun e dy peshqve të cilët në fund të detit pyesnin njëri-tjerin nëse kishin dëgjuar ndonjëherë për ujin. Kështu edhe ne, të zhytur në thellësinë e ujrave të pista të politikës, nuk e kuptojmë se vërtet akoma nuk kemi bërë çlirimimin psikologjik nga e shkuara.
Në Shqipëri, rezistenca ndaj pushtuesit fashist ishte shkaku i cili e ktheu këtë rezistencë në preteks për të luftuar njëri-tjetrin si entitete politike të formatuara në dy fronte njëri nacionalist dhe tjetri komunist, siç ishin Balli Kombëtar dhe Partia Komuniste. E njëjta gjë ndodh edhe sot. Edhe pse lufta konvencionale u shpall e mbaruar më 1944-tën lufta psikologjike mes formacioneve politike në Shqipëri ka mbartur dhe mbart psikologjinë e luftës faktike, atëhere e vrisnim njëri-tjetrin fizikisht, sot e vrasim njëri- tjetrin politikisht, atëhere në emër të çlirimit sot në emërt të integrimit. Emëruesi i përbashkët i gjithë kësaj është se, si çlirimi edhe integrimit konsideroheshin mjete për të arritur apo mbajtur e mirëmbajtur pushtete.
Prandaj neuroza historike e cila kërkon të imponohet me formate, kuptime e interpretime të reja, për një identitet të ri të luftës dhe Enver Hoxhës si mit i saj, është përjekja për të deformuar e mohuar, ekzistencën e luftës së sotme psikologjike “nacional-çlirimtare” e cila rehatinë e vet e gjen vetëm në marrëdhënie me pushtetin dhe në mungesë të kundërshtarit. Ky shtresëzimi i fundit i luftës, i pa mabruar akoma, lufta psikologjike, e ka fundin e vet kur drejtësia të vendoset, kur mjegullnaja e fajit të davaritet, kur lustracioni të aplikohet, kur kërkimi i faljes për krimet e bëra të jetë publik, kur dëmshpërblimi material të mbarojë, atëhere, kjo shoqëri do të fillojë të ndjehet e çliruar nga lufta psikologjike dhe nuk do të ketë së paku kundërshti për datën e këtij çlirimi.
Burimi: http://www.gazetastart.com/lufta-psikologjike-nacional-clirimtare_33877.html
als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk oci_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn grn_Latn grn_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hant als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn grn_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bug_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn