als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Kadrush Radogoshi: Adem Jashari dhe vdekja, dramė, Rilindja, Prishtinė, 2001)
Nė vend tė hyrjes: njė parantezė socio-kulturore
Nė diskursin e kritikės pėr shoqėrinė shqiptare dy nga togfjalėshat mė tė pėrdorur nė dhjetėvjetėshin e fundit janė: ,,mungesa e vlerave dhe ,,anarkia e kritereve tė vlerėsimit. Kėta togfjalėsha zbatimin e vet e gjetėn si nė rastin e shqyrtimit tė fenomeneve shoqėrore, po ashtu edhe nė rastin e shqyrtimit tė fenomeneve kulturore. Nė qoftė se ėshtė i saktė konstatimi se nė praktikėn shoqėrore qenia shoqėrore ėshtė ajo qė pėrcakton qenien individuale, njė gjė e tillė nuk mund tė thuhet edhe pėr qenien kulturore, sepse kultura vepron sipas ligjshmėrive tė brendshme dhe nuk i nėnshtrohet plotėsisht qenies shoqėrore, sepse me fuqinė e tė qenėt realitet autonom ka predispozitėn pėr ta transcendentuar realitetin. Por, nga ana tjetėr, kultura ėshtė qenie e varur nė kuptimin e prodhimit dhe ekzistencės sė saj si fakt shoqėror dhe historik. Prandaj, nė domenin korrelativ tė kėtyre dy aspekteve tė jetės njerėzore, tė kulturės dhe tė shoqėrisė, mungesa e sistemit tė vlerave dhe anarkia e kritereve tė vlerėsimit nė njėrin plan, nė kontekstin e pėrballjes me njė maksimum fenomenesh nė njė minimum kohor, nė mėnyrė metastazike ėshtė bartur nė planin tjetėr, duke reflektuar, kėshtu, krizėn e identitetit tė qenies individuale dhe qenies kolektive.
Pa hyrė nė shqyrtimet e teorive tė ndryshme nė lidhje me kėtė ēėshtje ne do tė pėrqendrohemi nė anarkinė e kritereve tė vlerėsimit pėr fenomenet shoqėrore dhe ato letrare nga kėndvėshtrimi empirik i perceptimit tė kėtyre fenomeneve nė jetėn shoqėrore e atė letrare. Rast nė vete i pėrmbysjes sė kritereve tė vlerėsimit pėr fenomenet praktike shoqėrore, siē ėshtė rezistenca ndaj pushtuesit serb, janė vlerėsimet e disa ,,analitikėve kritikė pėr shoqėrinė shqiptare, qė mbėshteten nė metodėn semiologjike. Sado qė shumė teoricienė tė letėrsisė e sociologjisė, konstatojnė se zbatimi i metodės semiologjike pėr shqyrtimin e fenomeneve shoqėrore nuk mund tė japė rezultate tė duhura, megjithatė ,,filozofėt tanė, duke u futur labirinteve tė tė menduarit semiologjik, mė shumė tė yshtur nga dėshira pėr tė thėnė diēka nė mėnyrė tė re, sesa pėr tė nxjerrė konkludime me vlerė, nuk ngurruan tė sjellin edhe pėrfundime tė tilla se gjoja nė ditėt e robėrisė sė thellė sllave mė domethėnėse e mė mobilizuese na qenka shfryrja e emocioneve ,,kundėr Serbisė nė njė rok koncert tė organizuar nga tė rinjtė (me lejen e pushtetit kolonial serb nė Kosovė), sesa qėndrimi madhėshtor i tė rinjve shqiptarė nėpėr gjykatat e Kosovės, qė dėnoheshin pėr shkak se angazhoheshin pėr kryengritje tė armatosur pėr realizimin e idealit tė ēlirimit kombėtar. Njė logjikė e tillė perverse ndėrtohej mbi bazėn e abstrahimit tė kategorisė sė tė madhėrishmes morale, e cila e provokon unin tonė qė tė matet me aktin e tė sakrifikuarit. Prandaj, e madhėrishmja morale, kjo armike e ndėrgjegjes sė mykur tė robit, nė vėshtrimet analitike tė filozofėve tanė nė kohė robėrie, nė kėtė mėnyrė shpallej, ,,persona non grata pėr shoqėrinė tonė.
Ndėrkaq nė planin letrar shumė vepra nė tė cilat ,,dėshmohej krimi i ushtruar nga tė tjerėt ndaj qenies shqiptare, nė jetėn letrare, nga kritikėt tanė, u shpallėn tė pavlera. Njė fat tė tillė e pat edhe vepra ,,Gjarpinjtė e gjakut e Adem Demaēit. Meqenėse pesha e qėndresės sė Demaēit nėpėr burgjet serbe, sipas bindjes sė kėtyre kritikėve tė shndėrruar nė politikanė, ,,tanimė ishte devalvuar, Demaēi si politikan ,,tanimė ishte i tejkaluar, duhej qė edhe si shkrimtar medoemos tė devalvohej, tė skajohej diku nė njė terr tė padukshėm tė jetės shqiptare, njė herė e pėrgjithmonė, pėrderisa Serbia nuk dėshironte ta skajonte nė qelitė e burgjeve tė veta. Anasjelltas ēdo vepėr qė pėrqeshte nė mėnyrė denigruese e cinike vlerat morale tė paraardhėsve tanė nė luftė kundėr pushtuesve tė ndryshėm si dhe aspiratėn pėr tė qenė tė lirė, nė emėr tė postmodernes, nė emėr tė kultivimit tė vetėdijes kritike moderne etj. etj., shpallej si vepėr qė ka shėnuar kthesė nė letėrsinė shqipe, ku pėrcaktimi tipologjizues ,,postmodern bėhej kategori e vetėmjaftueshme qė njė vepre ti atribuohej edhe karakteri i saj vleror.
Mbi kėtė bazė thuajse janė krijuar dy taborre kundėrshtare nė mendimin kritik pėr letėrsinė shqiptare: ata qė konsiderojnė si vlerė ēdo eksperiment nė pikėpamje tė strukturės dhe ideshmėrisė, dhe ata qė vlerėn e veprės letrare e shohin nė njė ndėrlidhshmėri dialektike tė aspektit ontologjik dhe gnoseologjik duke vėshtruar, nė kėtė rast, si faktor tė rėndėsishėm edhe faktorin receptiv, pra faktorin lexues. Njė nga krijuesit, vepra e tė cilit shquhet nė pikėpamje tė ideshmėrisė pėr qėndrimin afirmues ndaj vlerave me tė cilat ėshtė e ndėrlidhur e qenmja jonė, pėr kundėrvėnien e vlerave tė larta morale ndaj meskinitetit shoqėror, dinjitetit pėrballė poshtėrimit, biofilisė pėrballė nekrofilisė, intelektualizmit pėrballė psudointelektualizmit, patriotizmit pėrballė pseudopatriotizmit ėshtė edhe Kadrush Radogoshi. Nė gjithė veprėn e tij poetike dhe romanore kėto antinomi ekzistenciale janė mjaft prezente, pėr tė mos thėnė se pėrfaqėsojnė pėrbėrėsin kryesor me funksion konstituiv nė veprat e tij imagjinare. Njė gjė e tillė mund tė provohet me veprėn ,,Nė mes heshtjes dhe kėngės, ,,Nė udhėkryq, Nekrologji pėr Sodomėn, ,,Jeta artistike e Ilir Shkretės, ,,Heraldika e pikėllimit, ,,Homo Dardanikus dhe tash sė fundi nė dramėn ,,Adem Jashari dhe vdekja.
Vepra dramatike ,,Adem Jashari dhe vdekja e Kadrush Radogoshit, prandaj mund tė thuhet, se ėshtė shkruar pikėrisht nė sensin e pėrgjegjėsisė sė shpalosjes sė vlerave mė tė larta njerėzore nė luftė kundėr barbarisė, nė njė kontekst socio-kulturor e politik, antagonist deri nė shkallėn e mohimit tė kėtyre vlerave. Por, pėrgjegjėsia e shkrimtarit Kadrush Radogoshi ndaj vlerave praktike shoqėrore, nuk ka arritur qė tia zhdavarisė vėmendjen ndaj pėrgjegjėsisė estetike, qė gjatė aktit krijues, ēdo shkrimtar i mirėfilltė, duhet ta ketė ndaj publikut.
Fakticiteti / fiksioni aspekti receptive
Edhe pse materiali i veprės dramatike ,,Adem Jashari dhe vdekja ndėrtohet mbi personazhet reale tė historisė sonė mė tė re, megjithatė vija e demarkacionit nė mes fiksionit dhe fakticitetit ėshtė mė se e dukshme. Prerja distinktive nė mes tė realitetit faktik dhe atij fiktiv nė pikėpamje horizontale shtrihet nė materialin dramatik, ndėrsa nė aspektin vertikal mbi parimet me tė cilat ndėrlidhen njėsitė mė tė vogla tė kėtij materiali brenda tėrėsisė sė veprės. Nė veprėn ,,Adem Jashari dhe vdekja figura e Ademit tė aksionit, tė veprimit konkret, qė na ėshtė bėrė i njohur dhe tanimė ka hyrė pėrjetėsisht nė orbitėn e frymės sė ekzistencės sonė kombėtare, ėshtė transformuar nė Ademin e mendimit, ndėrsa aksioni vetėm sa shenjohet nė fund tė aktit tė dytė dhe tė tretė, si moment i vėnies sė kufirit nė mes ,, tė iluzionit tė realitetit fiktiv dhe ,,iluzionit tė realitetit faktik. Ndėrkaq, lidhja e tė gjitha pjesėve tė kėtij materiali dramatik realizohet mbi parimin e ,,imitimit tė sė vėrtetės fiktive e cila, me funksionin e saj receptiv, orientohet drejt strukturės sė imagjinatės me qėllim tė vėnies nė lėvizje tė strukturės sė arsyes sonė. E gjithė kjo ndodh, sepse gjatė procesit krijues autori ėshtė udhėhequr nga logjika mitologjizuese e jo ajo historike. Mbi parimin e poesisit autori krijon materialin letrar, i cili nuk ėshtė pjesė e tė vėrtetės ekzistuese tė historisė sė rezistencės sonė mė tė re nė mbrojtje tė dinjitetit dhe tė ēlirimit kombėtar, por pėrmes mjeteve simboliko-alegorike shpėrfaq njė realitet tė ri, i cili e transcendenton realitetin ekzistues historik. Ėshtė kjo arsyeja se tė gjithė ata lexues qė udhėhiqen nga ajo vetėdije receptive, e cila kėrkon nėnshtrimin e ligjshmėrive tė brendshme letrare tė sė vėrtetės reale historike e jetėsore, do tė mund tė zhgėnjehen, sepse nė veprėn dramatike ,,Adem Jashari dhe vdekja nuk do ta gjejnė atė realitet empirik tė flijimit tė Jasharajve. Pikėrisht se vėshtirė do tė zgjonte tek lexuesi interesin pėr vlerėn mė tė madhe njerėzore ndjenjėn e gatishmėrisė pėr tu flijuar pėr ideale tė larta duke shfrytėzuar njė figurė, e cila nuk ėshtė e njohur, autori, duke marrė parasysh se sakrifica e Jasharajve ėshtė e pėrmasave mitike, ndėrsa ėshtė krejt reale, shfrytėzon figurat reale tė rezistencės sonė mė tė re: Shaban, Adem dhe Hamėz Jasharin, Fehmi dhe Xhevė Lladrovcin, Iliaz Kodrėn dhe Bekim Berishėn; si mishėrim tė vetėdijes pėr sakrificė dhe dinjitet njerėzor e kombėtar.
Vetė dominimi i logjikės mitologjizuese nė procesin krijues shpie kah krijimi i simboleve, me funksion tė krijimit tė modalitetit receptiv tė identifikimit admirues, me ērast fiksioni artistik shpaloset si e vėrtetė e brendshme ekzistuese e recipientit. E vėrteta e flijimit artistik tė Jasharajve, e dhėnė nė dramėn ,,Adem Jashari dhe vdekja, ėshtė e natyrės konceptuale dhe si e tillė i drejtohet arsyes sė recipientit pėr rregullat e vullnetit tė heroit nė njė proces njohjeje situatash metafizike nė ballafaqim me tre tipat e vdekjes, e jo edhe pėr aftėsinė e vullnetit tė heroit pėr veprim, siē ndodh nė tragjedinė antike.
Pse mund tė thuhet kėshtu? Nė veprėn e Kadrush Radogoshit ,,Adem Jashari dhe vdekja heroi nuk vuan nga ndonjė ,,faj tragjik. Ai nuk kalon prej lumturisė nė fatkeqėsi si, p.sh., Edipi i Sofokliut, ku pėr pasojė, identifikimi i recipientit me heroin realizohet mbi parimin e katarsisit. Ballafaqimi i Ademit me variantet e vdekjes ėshtė i paracaktuar dhe pėrfaqėson aspektin racional tė identifikimit tė publikut me qėndrimin moral tė heroit nė tri situata ballafaqimi me tri vdekje tė ndryshme. Nė kėtė rast identifikimi i recipientit me heroin realizohet mbi parimin e poezisit, si energji produktive e pėrvojės estetike qė reflekton ndjenjėn e tė madhėrishmes estetike, ku uni subjektiv merr distancė nga objekti estetik. Prandaj, pas receptimit tė veprės, recipienti nuk do ta shtrojė pyetjen se ,,a e ka merituar heroi njė fat tė tillė, a ka pasur zgjidhje tjetėr?etj.,, por pyetja do tė jetė ,,Kush dhe ēfarė jam unė nė raport me vlerat e madhėrishme?!.
Kodi simboliko alegorik / struktura e veprės
Tema e dramės ,,Adem Jashari dhe vdekja ėshtė flijimi, si akt mė i lartė moral nė luftėn pėr lirinė njerėzore. I gjithė materiali dramatik i veprės ,,Adem Jashari dhe vdekja realizohet mbi kodin simboliko-alegorik tė flijimit. Mbi kėtė bazė ideja abstrakte e dashurisė pėr jetėn, e biofilisė, e flijimit, e lirisė, etj., shndėrrohet nė trajtėn e figurave konkrete si: Shaban, Adem e Hamėz Jashari; ndėrsa ideja e nekrofilisė, e vullnetit pėr nėnshtrim, e egoizmit, e tanatosit personifikohet me Vdekjen I dhe II. Kur themi ,,alegorik kemi parasysh se ideja e flijimit, e lirisė, e dashurisė pėr jetėn, qėndron nė njė masė tė madhe e pavarur nga figura, dhe si e tillė pėrfaqėson kufijtė e ideve asociative, pėrkundėr simbolit, nė tė cilin ideja dhe figura janė nė njė tėrėsi tė pandashme, ku simboli i vė nė lėvizje dhe i mban nė lėvizje idetė, me ērast ēdo shndėrrim i figurės do tė thotė edhe metaforizim i idesė. Nė veprėn ,,Adem Jashari dhe vdekja, pavarėsisht nga nuancat pėrmbajtėsore, struktura ideore e aktit tė flijimit, alegorikisht e transformuar nė figurėn e Adem Jasharit, e gjen natyrashėmn ekuivalencėn me aktin e flijimit nga mitologjia deri nė historinė mė tė re, ku, pėrmes dialogėve tė personazheve vihen paralelizma mes strukturave analoge ideore tė aktit tė flijimit: si flijimi i Prometeut, Eskulapit, Azem Bejtės, Ahmet Delisė, Tahir Mehės etj.
Nė qoftė se thuhet se liria pėrfaqėson bazėn e arritjes sė plotėnisė sė ekzistencės njerėzore, atėherė esencė dhe rrugė e vetme nė arritjen e kėsaj plotėnie ėshtė sakrifica, flijimi. Heroi i dramės ,,Adem Jashari dhe vdekja, Adem Jashari, jepet nė njė kontekst tė pėrballjes me luftėn pėr ,,lirinė nga..., si shkallė kulmore e arritjes sė lirisė sė brendshme, si hap vendimtar drejt ,,lirisė pėr..., tė arritjes sė lirisė sė jashtme nė njė situatė kėrcėnimi tė lirisė nga jashtė, tė ballafaqimit me fallangėn serbe. Sado qė ligjėrata e personazheve tė veprės karakterizohet pėr pėrdorim tė ngjeshur tė shprehjeve tė pėrpunuara stilistiko-leksikore, pėrmes sė cilės fuqizohet toni himnizues i idesė sė flijimit si akt i domosdoshėm pėr arritjen e lirisė, megjithatė vėnia e personazhit nė momentin e mbrojtjes sė ,,lirisė nga..., domethėnėė tė lirisė sė brendshme, e shpėton autorin nė punė tė tipizimit tė personazheve nė frymėn e patosit romantik. Prandaj, veprimi i brendshėm, e jo ai i jashtėm, pėrfaqėson substancėn e harmonizimit tė tė gjitha shtresave, edhe tė pėrzgjedhjes sė trajtės sė ligjėrimit, gjė kjo qė realizohet mbi bazėn e prosedeut lirik.
Pse mund tė thuhet kėshtu? Nė qoftė se aspirojmė tė bėjmė njė pėrcaktim zhanror mbi kriterin e veprimit, e i cili nė kėtė vepėr ėshtė i natyrės sė brendshme, atėherė demetaforizimi i tre tipave tė vdekjes, nė aspektin psikoanalitik, do tė mund tė konceptohej si ndėrndeshje e tri sferave tė personalitetit: idit, egos dhe superegos. Adem Jashari dhe Vdekja e Bukur, pėrfaqėsojnė aktin e harmonizimit tė plotė tė superegos me dy sfera tjera. Vėshtruar nga ky kėnd, vepra dramatike ,,Adem Jashari dhe vdekja, nė pikėpamje tė pėrcaktimit zhanror, mund tė thuhet se anon kah monodrama, si lloj i veēantė i dramės. Nė punė tė pėrcaktimit zhanror tė veprės ,,Adem Jashari dhe vdekja, gjithsesi, kriteri i veprimit ndeshet me kriterin e personazheve. Derisa nė monodramė kemi paraqitjen e botės sė brendshme tė njė personazhi, vepra ,,Adem Jashari dhe vdekja hapet me monologun e Orakullit tė Dardanisė, ndėrsa nė aktin e parė pėrmes tipit tė dialogut linear mes Hamzės, Ademit dhe Shabanit e mė pastaj edhe tė Orakullit tė Dardanisė, paraqitet gjendja faktike e atdheut nė ditėt e robėrisė, domethėnė paraqitet atmosfera e jashtme. Edhe futja e personazheve tė tjerė nė epilog, si: Fehmi e Xhevė Lladrovcit, Iliaz Kodrės, Bekim Berishės; flet pėr atmosferėn e jashtme nė njė shkallė tė lartė mobilizimi me vullnetin e gatishmėrisė pėr tu flijuar. Janė kėto elemente qė nė pikėpamje tė strukturės kompozicionale, kėtė vepėr e bėjnė ti shėmbėllejė strukturės sė tragjedisė antike, por qė nė esencė natyra e tragjikės, si kategori estetike, nga ajo antike, nė kėtė vepėr dallon mjaft. Kėshtu, nė pikėpamje tė kompozicionit, dialogėt e personazheve nė ,,Aktin e parė dhe ,,Epilogu kanė funksion tė njėjtė me ,,korin e tragjedive antike, si vetėdije supreme pėrballė kundėrthėnieve antagoniste qė zhvillohen nė tragjedi. Nga ana tjetėr, kur themi se natyra e tragjikės nė kėtė dramė ndryshon nga tragjika klasike, kemi parasysh atė se derisa personazhet nė tragjedinė klasike janė bartės tė pavetėdijshėm tė ,,faji tragjik, ku mundėsia e tyre pėr zgjedhje nė njė situatė kundėrthėnėse ėshtė tejet e kufizuar, apo edhe nuk ekziston fare, te ,,Adem Jashari dhe vdekja heroi ynė kombėtar Adem Jashari qė nė fillim jepet i pėrcaktuar nė zgjedhjen e vetė. Zgjedhja pėr tu flijuar ėshtė njė akt i vetėdijshėm. Nė dialogėt konstatues tė Shabanit, Ademit dhe Hamzės pėr atmosferėn e ngulfatur nga barra e robėrisė nė ,,Aktin e parė, si dhe pas profecisė sė Orakullit tė Dardanisė, shuhet ēdo dilemė rreth ligjit tė domosdoshmėrisė sė flijimit, i cili del i harmonizuar me strukturėn psikologjike tė personazheve. Prandaj, derisa heronjtė nė tragjeditė antike pėrpiqen me ēdo kusht ti shmangen profecive tė orakujve qė profetizojnė pėrfundimin tragjik tė tyre, pėrkundrazi, nė dramėn ,,Adem Jashari dhe vdekja heroi vihet nė funksion tė pėrmbushjes sė profecisė sė Orakullit tė Dardanisė.
Njėsia tematike e pėrmbushjes sė profecisė ėshtė njė nga komponentėt ēelės qė pėrcakton edhe vetė strukturėn e dialogėve nė tekstin dramatik. Derisa nė ,,Aktin e parė dhe ,,Epilogun struktura e tekstit realizohet mbi tipin e dialogut linear, tė shtruar, me ērast pėrmes gojės sė personazheve identifikohen shkaqet dhe pasojat e gjendjes sė rėndė tė atdheut, nė ,,Aktin e dytė dhe ,,Aktin e tretė, struktura e tekstit ndėrtohet mbi bazėn e tipit tė dialogut replikė, ku ndodh ndeshja e pakompromis e ideve dhe koncepteve pėr natyrėn e qenies dhe ekzistencės njerėzore, por edhe rruga e shpėtimit, e mbrothėsisė dhe lumturisė. Nė funksion tė tipizimit karakterologjik tė Vdekjeve janė vėnė edhe pėrcaktorėt si: ,,Vdekja qyqare ,,Vdekja e ligė, por edhe ,,Vdekja e Bukur qė ėshtė antipodi i dy tė parave. Antonimet karakterologjike brenda tekstit nuk mbeten vetėm nė nivelin e emėrtimit, por ato shtrihen edhe nė planin sintagmatik dhe paradigmatik tė tė folurit tė tyre si personazhe, ku shpalosen asociacione dhe reminishenca filozofike, kulturore, historike,, mitologjike qė ndėrlidhen me temėn e lirisė dhe domosdoshmėrinė e flijimit, nė njėrėn anė, dhe kotėsinė e nėnshtrimit, nga ana tjetėr.
Si pėrfundim mund tė themi se Adem Jashari me aktin e flijimit tė tij tanimė, ka hyrė nė skenėn e madhe tė historisė mė tė lavdishme tė popullit tonė. Ndėrkaq, pėr veprėn ,,Adem Jashari dhe vdekja i mbetet detyrė teatrove tona qė tė krijojnė hapėsirė nė skenat e tyre.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn