als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Nė kohėn e shpalljes sė pavarėsisė (1912), tokat shqiptare gjithandej ishin tė pushtuara nga ushtritė osmane, serbe, greke, malazeze. Luftėrat ballkanike dhe Lufta e Madhe, siē quhej Lufta e Parė Botėrore, moscaktimi nė terren i kufijve tė shtetit, moskonsolidimi i brendshėm, ndėrlikimet ndėrkombėtare, propaganda e fqinjėve, marrėveshjet e hapėta e tė fshehta pėr copėtimin e trojeve, mosnjohja e pavarėsisė nga shtetet e botės, e kishin mbarsur shtetin e porsalindur me probleme tė shumta e tė mėdha, tė cilat kėrcėnonin zhbėrjen e tij. Ēėshtja kombėtare shqiptare ishte nė pikėpyetje tė madhe. Nė seancėn e Asamblesė sė Lidhjes sė Kombeve, mė 17 dhjetor 1920, kur Shqipėria u pranua anėtare e Lidhjes me tė drejta tė barabarta, lordi Robert Cecil deklaronte: Asgjė nuk ėshtė mė thelbėsore pėr paqen nė Europė, sesa rregullimi i ēėshtjes sė Ballkanit. Sa mė shumė vonohet rregullimi i ēėshtjeve kombėtare nė Ballkan, aq mė shumė do tė vazhdojnė tė ruhen kėrcėnimet dhe rreziqet pėr paqen nė Evropė.
Themelimi i Lidhjes sė Kombeve
Lidhja e Kombeve u themelua nė Konferencėn e Paqes nė Paris (mė 28 prill 1919). Parimet e presidentit amerikan Vudrov Vilson, tė formuluara nė 14 pikat e Vilsonit, u bėnė thelbi i Statutit tė Lidhjes sė Kombeve. Nė ato 14 pika, Wilsoni shprehte politikė e diplomaci tė re transparente, e jo politikė e diplomaci pas kulimave; siguri kolektive ndėrkombėtare dhe tė drejtėn e popujve pėr vetėvendosje. Lidhjen e themeluan fituesit e Luftės sė Parė Botėrore, si njė organizėm botėror qė do tė garantonte sigurinė dhe paqen ndėrkombėtare, por shpejt u pa se qėllimi kryesor ka qenė dominimi i fuqive tė mėdha nė botė. Pakti i themelimit pėrcaktonte pozitėn juridike, tė drejtat dhe obligimet e shteteve anėtare. Ishin tri kategori tė shteteve anėtare: 1) shtetet-anėtare themeluese, qė ishin 32 shtete pjesėmarrėse tė Luftės sė Madhe; 2) shtetet-anėtare tė ftuara pėr tiu bashkuar Lidhjes, pasi qė Pakti tė hynte nė fuqi (shtetet neutrale); dhe 3) anėtaret qė do pranoheshin nė tė ardhmen. Prej themelimit tė Lidhjes sė Kombeve (1919), deri me shuarjen e saj dhe themelimin e Organizatės sė Kombeve tė Bashkuara (1945), numri i shteteve anėtare tė LK ka ndryshuar vazhdimisht, pėr shkak tė heqjes dorė nga anėtarėsimi, pėr shkak tė pėrjashtimit, ose pėr shkak tė humbjes sė subjektivitetit tė shtetit.
Kėrkesa dhe debati pėr pranimin e Shqipėrisė nė Lidhjen e Kombeve
Me shpresė se Konferenca e Paqes do tė vendoste paqen e vėrtetė pas gjithė atyre luftėrave, dhe se organizata e krijuar nė atė Konferencė (Lidhja e Kombeve) do tė ishte njė mbrojtėse e kombeve dhe shteteve, qeveria e atėhershme e Shqipėrisė, pėrmes pėrfaqėsuesit tė vet Konferencėn e Paqes, Pandeli Evangjeli, mė 12 tetor 1920, paraqiti kėrkesė zyrtare pėr ta pranuar Shqipėrinė anėtare tė Lidhjes sė Kombeve. Mė vonė (mė 22 nėntor), kryesuesi i Delegacionit tė Shqipėrisė, Fan Noli, kėrkesės pėr anėtarėsim ia bashkėngjiti njė memorandum, me tė cilin shpjegonte nė hollėsi, dhe ashtu siē dinte Noli, argumentonte statusin dhe sovranitetin e shtetit shqiptar, prej njohjes sė tij nga Konferenca e Ambasadorėve nė Londėr (1913), dhe Protokolli i Firencės, deri nė atė kohė.
Kėrkesa e Shqipėrisė pėr tu pranuar nė Lidhjen e Kombeve fillimisht hasi nė kundėrshtimin e shumicės sė krerėve e pjesėmarrėsve tė Asamblesė, dhe tė komisioneve e nėn komisioneve. Kundėrshtimet kryesisht bėheshin me arsyetimin se: a) Shqipėria nuk ishte njė shtet i krishterė; b) se nuk ishin vendosur kufijtė faktik tė shtetit dhe nuk kishte stabilitet nė vend; c) se qeveria e Shqipėrisė asokohe nuk ishte njohur nga asnjė fuqi. Kundėrshtimi i kėrkesės vinte si pasojė e propagandės greke e serbe e pėrkrahur nga disa fuqi, dhe e paditurisė sė krerėve tė vendosjes pėr problemet ballkanike. Por, mė i zėshmi kundėr pranimit tė Shqipėrisė ishte pėrfaqėsuesi i Francės, i cili propozonte tė shtyhej kėrkesa deri sa tė caktohej statusi i Shqipėrisė me njė marrėveshje tė re ndėrkombėtare sepse, sipas tij, marrėveshja nga Konferenca e Londrės (1913) kishte humbur fuqinė!
Akuzat e propagandės greke e sllave se, siē thoshin ata, qeveria turko-shqiptare do ti shtypte e masakronte tė krishterėt, mė sė miri i demantonte vet prezenca dhe paraqitja madhėshtore e Nolit i cili, si prift ortodoks qė ishte, e kryesonte Delegacionin shqiptar nė Konferencėn e Paqes. Noli kishte dije e kulturė tė gjerė, fliste anglishten e frėngjishten sikur shqipen, ishte orator i shkėlqyer dhe miqėsia e tij me personalitete tė shquara nė Asamble e nė komisione, siē ishin Obri Herbert e Robert Cecil, por edhe personalitete tjera tė shquara, bėnė efektin e lobimit dhe siguruan pėrkrahjen nė debatin e zhvilluar nė Asamble pėr pranimin e Shqipėrisė nė Lidhjen e Kombeve. Ai i siguronte pjesėmarrėsit e Konferencės pėr bashkėjetesėn dhe punėn e pėrbashkėt tė gjithė shqiptarėve, pavarėsisht nga besimet. Kėtė bashkėjetesė tė harmonishme e ilustronte me faktin se nė zgjedhjet e mbajtura, nė shumė distrikte ku myslimanėt mbizotėronin nė numėr, ishin zgjedhur deputetė tė shumtė krishterė. Kėtė e ilustroi me tė dhėna nga distrikti i Dibrės, ku prej 78 deputetėve tė zgjedhur, 32 ishin tė krishterė, dhe kryetari i Dhomės ishte i krishterė. Derisa nė Kosovė e nė Greqinė e Veriut nuk lejohen shkolla shqipe, nė tė vetmin fshat serb nė Shqipėri (Vrraka, afėr Shkodrės), qė kishte gjithsejt njėqind banorė, kishte shkollėn nė gjuhėn serbe, sikur qė pakica e vogėl greke nė Shqipėri kishte shkollat nė gjuhėn e tyre, tė cilat i financonte shteti shqiptar.
Lordi Robert Cecil tha se feja nuk duhet tė lidhej fare me ēėshtjen e kėrkesės pėr anėtarėsim nė Lidhjen e Kombeve, dhe apeloi fuqishėm nė Asamble se paqja nė Europė nuk do tė sigurohet kurrė nėse Shqipėria nuk do tė garantohej pėrballė pretendimeve tė fqinjėve tė saj. Lordi Cecil argumentoi kontinuitetin e statusit tė shtetit shqiptar, duke thėnė se: Njohja e parė (nga Konferenca e Ambasadorėve nė Londėr, vr.j.) e sjell njė shtet nė bashkėsinė e kombeve dhe pas kėsaj ky shtet ekziston, pėrveē kur ai zhduket me pėlqimin e pėrgjithshėm apo me pushtim; qeveritė mund tė njihen a tė mos njihen kohė pas kohe, por shteti mbetet... nuk ka arsye qė tė vihet nė diskutim ndershmėria e Shqipėrisė ose dėshira dhe mundėsia e saj pėr tė pėrmbushur detyrimet e veta ndėrkombėtare.
Raporti i Komisionit dhe debati nė Asamble
Lidhur me kėrkesėn e Shqipėrisė pėr pranim nė Lidhjen e Kombeve, njė komision kishte hartuar raportin, nė tė cilin pėrshkruante kushtet e konstatuara nga Memorandumi dhe dokumentacioni i bashkangjitur kėrkesės. Komisioni konstatonte se Qeveria aktuale e Shqipėrisė nuk ishte njohur nga asnjė fuqi e madhe, dhe se njohja prej fuqive tė mėdha nė Konferencėn e Ambasadorėve nė Londėr, nė vitin 1913 e 1914, kur edhe ishte caktuar princi (Vidi) - nuk ėshtė efektive! Megjithatė, komisioni vlerėsonte se Qeveria shqiptare ekziston dhe e pėrfaqėson ndjenjėn kombėtare dhe autoritetin mbi gjithė Shqipėrinė, dhe se zotohet tiu pėrgjigjet tė gjitha detyrimeve qė merr nga marrėveshjet ndėrkombėtare. Sa i pėrket kufijve, komisioni vlerėsonte se ata nuk janė caktuar de facto dhe mund tė pėsojnė ndryshime nga ndonjė marrėveshje ndėrkombėtare. Pėrfaqėsuesi i Serbisė kishte thėnė se Shqipėria nuk ėshtė njė shtet, por vetėm njė ēėshtje ndėrkombėtare.
Marrė nė pėrgjithėsi, raporti i komisionit nuk ishte nė favor tė pranimit tė Shqipėrisė. Mirėpo, falė zgjuarsisė, autoritetit e miqėsisė dhe lobimit tė Nolit e miqve tė tij, nė debatin e zhvilluar nė Asamblenė tė mbajtur mė 17 dhjetor 1920, tė gjithė diskutuesit pėrkrahėn kėrkesėn dhe u deklaruan nė favor tė pranimit. Kthesė kryesore tė disponimit pro kėrkesės sė Shqipėrisė, kishte bėrė fjalimi brilant, konstruktiv dhe i argumentuar me parime, qė kishte mbajtur juristi i njohur, lordi Robert Cecil, atėherė pėrfaqėsues i Afrikės sė Jugut, i cili ishte edhe raportues nė Asamble. Pėrkrahje tė madhe kishin dhėnė me diskutimet e tyre edhe pėrfaqėsuesi i Kanadasė, Australisė, Perandorisė Britanike, Indisė, Italisė, Rumanisė, madje edhe pėrfaqėsuesi i Francės (Vivian), i cili nė fillim kėmbėngulte pėr shtyrjen e pranimit. Kur kryetari i Asamblesė e kishte hedhur nė votim, tė gjithė 35 pėrfaqėsuesit e pranishėm tė shteteve anėtare tė Lidhjes sė Kombeve votuan pėr pranimin e Shqipėrisė, pa asnjė votė kundėr, e 7 abstenime, qė nuk ishin tė pranishėm. Kėshtu, Shqipėria mė 17 dhjetor 1920, u bė anėtarja e 43-tė e Lidhjes sė Kombeve, dhe kėtė status do ta mbajė deri me shuarjen e asaj Lidhje, nė vitin 1945, kur u themelua Organizata e Kombeve tė Bashkuara, por qė pėr shkaqe dhe arsye tė ndryshme Shqipėria nė kėtė u anėtarėsua dhjetė vjet mė vonė, tek nė vitin 1955.
Pranimi nė Lidhjen e Kombeve ishte njė ngjarje e rėndėsishme pėr Shqipėrinė, pasi qė kėshtu bashkėsia ndėrkombėtare ia njohu dhe pėrforcoi sovranitetin dhe nė njė mėnyrė i garantoi kufijtė qė ia kishte caktuar de jure Konferenca e Ambasadorėve nė Londėr nė vitin 1913. Pranimi nė Lidhjen e Kombeve ishte arritja mė e madhe politike e Shqipėrisė asokohe, madje shumėkush aktin e pranimit nė Lidhjen e Kombeve e konsideronte si akt mė i rėndėsishėm se vet akti i shpalljes sė pavarėsisė (1912). Avantazhet e fituara me anėtarėsim ishin tė mėdha nė krahasim me statusin qė kishte para anėtarėsimit. Fjala e rastit qė mbaji Noli pas pranimit nė Lidhjen e Kombeve, ngjalli emocione te tė pranishmit. Gjatė gjithė kohės dhe kontakteve me pėrfaqėsues tė vendeve anėtare, anėtarė tė komisioneve e tė Asamblesė, Noli ishte nė epėrsi me zgjuarsinė, kulturėn, elokuencėn, oratorinė, dashamirėsinė. Anėtarėsimi nė Lidhjen e Kombeve u bė kryesisht falė punės sė suksesshme tė Nolit dhe pėrkrahjes shumė tė madhe tė lordit Robert Cecil, e miqve tjerė. Suksesi i arritur nė Lidhjen e Kombeve e bėri Nolin figurė kryesore nė jetėn politike tė Shqipėrisė deri nė vitin 1924, kur u bė edhe kryeministėr, pėr tu larguar pėrgjithmonė nga Shqipėria pas kthimit tė Ahmet Zogut nė pushtet, me ndihmėn e Serbisė.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn