als_Latn dik_Latn sag_Latn
Gjithnjë më ka joshur ideja për një lloj rivlerësimi të veprës letrare të shkrimtarit të madh rus, duke qenë se qysh, kur kam pas qenë student në atdheun, në vendlindjen e tij, pastaj edhe më vonë kam pasë dëgjuar shumë gjykime të dyshimta. Prandaj në shënime eseistike jam përpjekur dhe vazhdoj në përpjekje për t’i verifikuar këto gjykime dhe për të përftuar një mendim estetiko-filozofik më të drejtë, më objektiv për vlerat autentike estetike të veprës letrare të Dostojevskit që është përkthyer e plotë në shqip.
Më është dukur se, ashtu si vepra e përfaqësuesve më të shquar të letërsisë klasike botërore, edhe krijimtaria e Dostojevskit është e ngarkuar me mesazhe etiko-filozofike dhe universale, që mund të ndihmojnë në kuptimin e shumë problemeve e shqetësimeve që kanë njerëzit, edhe të kohës e të shoqërisë sonë në çastet e sotme të tranzicionit. Meqenëse viti 2015 është viti jubilar i lindjes dhe i vdekjes së tij, po i shpreh ato në tri ese estetiko-filozofike me temë nga veprat e tij. “Në një kohë të turbullt, luhatjesh ose tranzicioni shfaqen kudo e gjithmonë ca palo njerëz. Unë s’e kam fjalën për ata që vetëquhen “përparimtarë”, të cilët shpejtojnë gjithnjë, para të tjerëve (ky është kujdesi kryesor), ndonëse shpesh shpejtojnë për një qëllim të marrë, por të përcaktuar mirë. Jo, unë e kam fjalën për fundërrina.
Në çdo kohë tranzitore dalin në sipërfaqe e ngjiten lart këto fundërrina, që ekzistojnë në çdo shoqëri, të cilëve nuk u mungon vetëm qëllimi, por edhe aftësia për të menduar dhe që shprehin me gjithë forcën e tyre, nervozizëm e padurim. Këto fundërrina, pa e ditur vetë, bien e vihen nën komandën e një klike të vogël “përparimtarësh”, që veprojnë sipas një qëllimi të përcaktuar; kjo klikë i drejton këto fundërrina aty ku i duhet, ndonëse kjo klikë ndodh të jetë e përbërë edhe prej idiotësh të vërtetë… Dhe mendjet më të ndritura habiten e bëjnë pyetjen: Si ia lejuan vetes të mashtrohen prej tyre?” (F.M.Dostojevski).
Bukuria, rruga e shpëtimit
Shpesh ka ndodhur që idetë e F.M.Dostojevskit janë keqinterpretuar, madje shtrembëruar. Këtë fat ka pasuar edhe shprehja e famshme e tij: “Bukuria është rrugë e shpëtimit të njerëzimit”, që është përsëritur vazhdimisht, ndonëse në të janë futur kuptime shumë të ndryshme. Që të saktësohet përmbajtja objektive e kësaj formule, duhet pranuar se ajo u kristalizua në hullinë e kërkimeve të vazhdueshme të Dostojevskit të një ideali human social-estetik, brenda kontekstit të veprës letrare dhe kohës së tij. Po të shqyrtohet e shkëputur nga konteksti historik kjo formulë mund të duket krejtësisht e qartë dhe univoke, por Dostojevski e përsëriste vazhdimisht se “qartësia” e ideve, shpesh, është shprehje cektësie e njëanshmërie. Ai iu referohej parimeve të gjeometrisë euklidiane, që për shekuj me radhë konsideroheshin absolutisht të sakta, të vërteta të patundura, si ato të matematikës, se dy e dy bëjnë katër dhe vetëm katër.
Veçse Dostojevski jetoi në një botë më të ndërlikuar, më të ngatërruar, të cilën ai e quante “botë joeuklidiane” ku dy vija paralele mund të takohen, ose ku shuma e këndeve të një trekëndëshi është më shumë ose më pak se dy kënde të drejtë. Këto pohime të gjeometrisë joeuklidiane, që në vështrim të parë duken krejt paradoksale, kanë shënuar afrimin drejt të vërtetash, që më parë gjykoheshin të pabesueshme, të papranueshme, kanë qenë një hap përpara në njohjen e karakterit të ndërlikuar të qenies. Kështu e pat kuptuar gjeometrinë joeuklidiane Dostojevski, i cili nuk shihte asnjë të keqe në mohimin e ca të vërtetave të mëparshme “absolute” dhe mbronte karakterin relativ të njohjes njerëzore. Prandaj edhe formulës së mësipërme të Dostojevskit, që të mos vulgarizohet e të kuptohet drejt, duhet t’i kërkosh e t’i zbulosh përmbajtjen e saj joeuklidiane. Formula “Bukuria është rruga e shpëtimit” ka rëndësi ngaqë dihet sesa shumë ka qenë i interesuar Dostojevski në kërkim e zbulim të rrugëve, që do të mund të mënjanon in plagët e rënda shoqërore dhe që do t’i hapnin shoqërisë perspektivën drejt harmonisë, ekuilibrit e lumturisë sa më të plotë e më të qëndrueshme. Midis hamendësive të shumta e të ndryshme për të ardhmen e njerëzimit, hamendësia që e pat formuluar Dostojevski, një nga më të rëndësishmet, ka qenë ajo se vetëm përmes edukimit estetik, përmes bukurisë do të mund të shpëtonte njerëzimi.
Kjo formulë të kujton idetë e Shilerit, që, në atmosferën e mbizotërimit të idealeve iluministe romantike, pat thënë se “rruga e lirisë kalon nëpër të bukurën”. Shkrimtari gjerman e formuloi këtë ide pas zhgënjimit të tij në revolucionin demokratik borgjez, që nisi i frymëzuar me idealin e lartë të lirisë, drejtësisë, vëllazërimit e barazisë dhe përfundoi me gjakderdhje, terror, dhunë e luftëra civile; atëherë ai filloi të besojë se e vetmja rrugë drejt një të ardhmeje të lumtur të njerëzimit (duke shmangur gjakderdhjen e dhunën) do të ishte përsosja e edukatës estetike të njeriut, domethënë ngritja e shkallës së njohjes të së bukurës, së artit. Sigurisht, në këto mendime të Shilerit kishte një element të fortë utopizmi social, sepse bukurinë e artit e nënkuptonte si forcë përcaktuese të progresit shoqëror. Ideja e Shilerit për të ngritur çdo individ dhe popullin në tërësi në nivelet më të larta të edukatës estetike ishte një dëshirë fisnike, por utopike; ajo nuk përfillte veprimin praktik të shumë faktorëve negativë që lindnin pashmangësisht në shoqëritë ku sundon djalli i verdhë, fryma merkantiliste e fitimit, siç po e shikojmë tani edhe në vendin tonë. Bukuria, si aspiratë dhe ideal i njeriut Bukurinë Dostojevski e shikonte, para së gjithash, si ideal socialestetik, që ka pasë frymëzuar e ndriçuar zhvillimin e qytetërimit antik greko-romak dhe të kulturës artistike të Rilindjes europiane.
Në ato kushte, sipas Dostejevskit arti i ish përkushtuar idealit të bukurisë, personifikimi më i mirë i të cilit patën qenë për të Homeri dhe Rafaeli. Tek ata bukuria përftohej si harmoni e artit dhe jetës. Dostojevski mendonte se ky ideal bukurie nuk iu përshtatej më kushteve të reja të jetës, ndonëse nuk kishte vdekur pa lënë gjurmë; bukuria jetonte si aspiratë, dëshirë e ideal i njeriut bashkëkohor, si pjesë e një bote të ardhme të lumtur, e cila përbën ëndrrën më të lartë që i prin artit e njerëzimit. Dostojevski nuk i besonte hipotezës se shkenca, racionalizmi, teknologjitë moderne dhe kontraditat shoqërore do të zhduknin domosdoshmërinë e artit e të bukurisë, siç dyshonin shumë mendimtarë të shek. XIX. “Nevoja për bukuri e krijimtari që e sendërton atë janë të pandara nga njeriu, i cili pa to, ndoshta, s’kishte për të dashur të jetojë në këtë botë. Njeriu ka etje për të bukurën, e gjen dhe e pranon atë pa kurrfarë kushtesh; po kështu ai adhuron dhe i përulet bukurisë me përgjërim, pa pyetur a është apo jo e dobishme dhe ç’mund të blihet me të? Dhe në këtë gjë qëndron, ndoshta, e fshehta e madhe e krijimtarisë artistike, që figurat e bukura të krijuara prej saj bëhen menjëherë idhull i tyre pa asnjë kusht.
Po pse bëhen idhull? Sepse nevoja për bukuri zhvillohet më fort atëherë kur njeriu është në mospajtim me realitetin, në disharmoni, në luftë me të, domethënë kur jeton më intensivisht. Në këtë mënyrë ai jeton pikërisht atëherë, kur kërkon diçka dhe e siguron, dhe në këto çaste i lind dëshira e natyrshme për qetësim të plotë harmonik, mirëpo te bukuria është e pranishme edhe harmonia, edhe qetësia. Bukuria është harmoni; në të qëndron garancia e qetësisë; ajo i sendërton njeriut e njerëzimit idealet e tyre”, pat thënë ai. Dostojevski mendonte se me një mënyrë të tillë të bukur dhe me një ideal bukurie patën qenë jeta dhe arti, që prej kohëve të antikitetit deri tek epoka e Rilindjes Europiane. Në këtë kuptim Dostojevski kërkonte ringjalljen e idealit social estetik të artit klasik.
Dostojevski vinte re se jeta pat ndryshuar shumë pas epokës së Rilindjes, duke e lënë të paplotësuar idealin social- estetik të klasicizmit. Njerëzimi kishte hyrë në kohën e “sëmundjeve të mëdha sociale”. Midis një gjendjeje të shëndetshme dhe një gjendjeje të sëmurë të jetës, të botës, njeriu, sigurisht, do të parapëlqente të parën, domethënë ai pushtohet nga malli e nostalgjia për të bukurën, për harmoninë. Sa më të ashpra të jenë kontradiktat midis njeriut e realitetit, aq më i madh bëhet malli i tij për harmoni, për bukuri, që është i vetmi bar qetësues në rrethana të tilla. “Në vuajtjet e jetës e të krijimtarisë, ka çaste, jo aq dëshpërimi sesa malli të pafund, të një thirrjeje të pakuptueshme, të çoroditjes e mosbesimit dhe, njëkohësisht, të përgjërimit, përuljes përpara fateve të kaluara, të përfunduara në madhështi e lavdi të njerëzimit të zhdukur. Në këtë entuziazëm (“bajronas”, siç e quajmë) ndaj idealeve të bukurisë së krijuar në të kaluarën dhe që i kemi trashëguar përjetësisht, derdhim shpesh gjithë trishtimin tonë për të sotmen jo se jemi të pafuqishëm përballë jetës sonë, por, përkundrazi, nga dëshira e flaktë jetësore dhe malli për idealin, të cilin e përftojmë përmes vuajtjeve”, ka shkruar Dostojevski.
Dostojevski besonte se mendimet e tij mbi idealet e bukurisë përputheshin me përmbajtjen e kuptimin e poezisë “Diana” të poetit rus A. A. Fet, që përmendte adhurimin e njeriut bashkëkohor për idealin e bukurisë klasike të antikitetit dhe për trishtimin që vjen nga pamundësia e përsëritjes dhe e ringjalljes në të sotmen e këtij ideali. Perëndesha e bukurisë, thoshte Feti, nuk ringjallet, as që ka nevojë të ringjallet; asaj s’ka ç’i duhet tashmë jeta, pasi pat arritur pikën më të lartë të saj, përtej së cilës vjen qetësia olimpike. Për njeriun bashkëkohor, përsiatej Dostojevski për kuptimin e kësaj poezie, “e pafundme është vetëm e ardhmja që kumbon përjetësisht, që mbetet përjetësisht e re dhe që është në kërkim të përjetshëm; ky kërkim i përjetshëm quhet jetë, prandaj i pafund është edhe entuziazmi i poetit! Çfarë thirrje e pafundme, çfarë trishtimi për të sotmen në entuziazmin ndaj së kaluarës?!!” Problemi i bukurisë mbetet i mprehtë, sipas Dostojevskit, edhe në kushtet e thellimit të krizës e të kontradiktave shoqërore që bien erë vdekjeje (“odor di morte”)…
A mund të flasësh, pyeste ai, për bukuri në kushtet e thellimit e të zgjerimit të gjithë plagëve dhe të proceseve të degjenerimit sidomos moral, shpirtëror të shoqërisë? Gjendja e përkeqësuar e botës e ngushton sferën e shtrirjes së bukurisë. Që këtej rridhte zhgënjimi që e pushtoi shkrimtarin rus në vitet ‘60 për perspektivat e shoqërisë e të qytetërimit: “Ka humbur çdo besim; shpresa duket, si një gënjeshtër e padobishme; mendimi po zbehet e po thahet; zjarri hyjnor e ka braktisur; shoqëria po degradohet dhe me dëshpërimin e ftohtë parandien humnerën, ku përgatitet të lëshohet. Jeta rënkon pa qëllime. E ardhmja s’premton asgjë; duhet kërkuar gjithçka vetëm në të sotmen, duhet mbushur jeta me diçka për të qenë…”. Dostojevski shpaloste një tablo tmerruese të jetës të dominuar nga mite e perëndi të rrëzuara; kudo ankth e dëshpërim, kaos e absurditet, dyzim e dekadencë, çoroditje e shpirtrave njerëzorë. “Marsejezën e mposhti kënga e Djallit”, sipas tij. Në këto kushte, sipas Dostojevskit, përkushtimi ndaj bukurisë spikat kryesisht si përjetim i hidhur i zhgënjimit të njeriut moralisht të pastër në ëndërrimet e bukura, që i shpërndan realiteti i shëmtuar.
Jo vetëm në disa nga veprat e tij të para, por edhe në veprat e tjera të mëvonshme, shkrimtari e kuptonte bukurinë si synim të artit për të demaskuar e stigmatizuar plagët e rënda shoqërore, për të treguar mjerimin, varfërinë e fatkeqësitë, që kishin pushtuar jetën. Sado që pikëpamjet e tij patën evoluim të ndjeshëm, në veprat më të mira letrare artistike, ai merrte anën e të munduarve, të të poshtëruarve, të të fyerve, ekspozonte vuajtjet e mjerimin e tyre… Mund të pajtohesh ose të kundërshtosh shumë mendime të Dostojevskit por s’mund të mos ndjesh e të mos pranosh trazimet e vuajtjet e pafundme të tij për këtë situatë. Dhe arti duke kryer këtë mision, bart edhe bukurinë, vlerën estetike të kritikës ndaj realitetit të shëmtuar dhe të dhembshurisë për çdo fatkeq.
Në botën e përkeqësuar, sipas Dostojevskit, do të ishte tejet e vështirë, në mos e pamundur, të jetojë njeriu sikur të mos kishte asnjë rreze drite. Shkrimtari e përjetonte intensivisht përmbajtjen tragjike të ekzistencës njerëzore, por nuk i humbi shpresat në një të ardhme më të mirë, ku do të kishte vend edhe për njeriun e bukur, e lumtur, e të mirë. Në shënimet e romanit “Idioti”, Dostojevski tregon se kishte ndërmend të konkretizonte idealin e tij estetik, duke krijuar edhe heronj të mirë e të bukur. Ai pat shkruar: “Ideja kryesore e romanit është të paraqitë në njeri të bukur pozitiv. S’ka gjë më të vështirë në botë, sidomos tani. Gjithë shkrimtarët jo vetëm tanët, por edhe gjithë ata europianë, që kanë synuar të paraqitin të bukurën pozitivisht, kanë dështuar gjithnjë, sepse kjo detyrë është e jashtëzakonshme. E bukura është ideal, por as ideali ynë, as ai i Europës së qytetëruar s’është përpunuar akoma e në një mënyrë të plotë”.
Veprat letrare të Dostojevskit kanë qenë përshkuar
Dostojevski i njihte idetë e Shilerit dhe s’mund të mohohet jehona e tyre edhe në botëkuptimin e tij. Shkrimtari rus i përmend këto ide, si një obsesion të tij, në romanet “Krim e ndëshkim”, “Idioti”, “Vëllezërit Karamazov” dhe shkrime publicistike. Megjithëkëtë Dostojevski, si në veprat letrare ashtu edhe në artikujt teoriko-estetikë, e pat kapërcyer kornizën e ideve të Shilerit dhe formuloi një qëndrim filozofikoestetik origjinal që e sendërtoi në përmbajtjen e sentencës:”Bukuria do ta shpëtojë njerëzimin!”, në të cilën shprehte kontrastin e bukurisë së artit me shëmtimin e realitetit. Mirëpo nuk bën të mendohet se Dostojevski e parapëlqente interpretimin formalist të bukurisë, të vlerave estetike.
Kjo dëshmohet qartë në stigmatizimin e figurës së Verhovenskit në romanin “Djajtë”, në të cilin formalizmi kundërshtohet si një helm djallëzor. Dostojevski e përqesh idenë e Verhovenskit se arti duhet t’i anashkalojë plagët sociale dhe mundimet e masës së pafundme të popullsisë së varfër: “Unë deklaroj se Shekspiri e Rafaeli qëndrojnë më lart se çlirimi i fshatarëve, më lart se fryma popullore, më lart se socializmi”, thoshte me krenari mburraveci Verhovenski.
Kushdo e kupton falsifikimin që i bën Verhovenski veprës artistike të Shekspirit e Rafaelit, e cila nuk ka qenë e shkëputur nga ideali moral, por, ashtu si edhe veprat letrare të Dostojevskit kanë qenë përshkuar nga përgjegjësia ideore, morale e artistike në mbrojtje të drejtësisë, barazisë, lirisë e solidaritetit njerëzor.
Shekulli
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn