als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Para disa muajsh, intelektuali dhe krijuesi, Ahmet Qeriqi, botoi librin me titull Fenomene Shqiptare. Shkrimin tim pėr kėtė libėr e kam titulluar: Njė libėr i vogėl me pėrmbajtje tė rrallė, sepse, nė kuptim tė vėllimit dhe tė numrit tė faqeve, ai vėrtet ėshtė njė libėr i zakonshėm, me vetėm 136 faqe tė formatit A-5. Mirėpo, ai ėshtė i veēantė dhe i rrallė, nė pikėpamje tė pėrmbajtjes sė tij. Ky fakt vėrteton se peshėn e njė libri nuk e pėrcaktojnė vėllimi i tij dhe numri i madh i faqeve, por pėrmbajtja e temave qė shtjellon.)
Libri FENOMENE SHQIPTARE ėshtė i sajuar nga tri tėrėsi tė veēanta tematike. Tema e parė ka pėrmbajtje historike, qė para opinionit lexues shqiptar nxjerr nga anonimiteti, figurėn e shquar kryengritėse e reformatore tė jeniēerit shqiptar tė shekullit 18-tė, Halil Patrona, emėr pothuajse krejt i panjohur dhe i anashkaluar nga historiografia jonė. Ky anonimitet, kjo harresė dhe anashkalim, pa dyshim, paraqet njė fenomen qė do tė mund tė cilėsohej si fenomen i llojit shqiptar.
Tema e dytė i kushtohet shpirtit heroik dhe veprės madhėshtore tė komandantit legjendar Adem Jashari. Shembulli unikat i sakrificės pėr liri, nė historinė e qytetėrimit, siē vlerėson autori, i Komandantit Legjendar, pa dyshim, paraqet njė fenomen tė llojit shqiptar. Dy tėrėsitė e para tematike pėrbėjnė pjesėn e parė tė librit FENOMENE SHQIPTARE.
Tema e tretė, ndėrkaq, qė pėrbėn pjesėn e dytė tė librit, do tė thosha i pėrket llojit tė publicistikės sė filozofisė politike, mbi bazėn e sė cilės ėshtė mbėshtetur dhe vazhdon tė mbėshtetet edhe sot, pėrpjekja e shqiptarėve nė kėrkimin dhe krijimin e identitetit tė tyre kombėtar. Pėr fat tė keq, kjo pėrpjekje, historikisht, kur mė shumė e kur mė pak, ėshtė shfaqur si pėrpjekje dy kahe, prandaj, me tė drejtė, autori e trajton si fenomen shqiptar.
Mendoj se autori i librit FENOMENE SHQIPTARE, zotėri Ahmet Qeriqi, brendinė e librit tė tij e ka shprehur qė nė titullin shumė domethėnės dhe kuptimplotė. Ēdo fjalor i zakonshėm gjuhe dhe terminologjie, fjalėn fenomen, apo dukuri, e shpjegon si shprehje tė jashtme, a shfaqje tė thelbit tė sendeve e tė proceseve tė realitetit. Nė qoftė se ėshtė i pranueshėm ky definicion, atėherė mund tė thuhet se jo rastėsisht, te ne ekzistuan dhe vazhdojnė tė ekzistojnė dy kahe tė pėrpjekjeve pėr krijim tė identitetit kombėtar; jo rastėsisht Halil Patrona ngeli figurė anonime e historisė dhe jo rastėsisht, Legjendari Adem Jashari u bė shembull unikat nė historinė e qytetėrimit, i sakrificės pėr liri. Nė kėtė kuptim, ndonėse me tematikė tė ndryshme, dy pjesėt e kėtij libri paraqesin tėrėsinė kuptimore tė pėrmbajtjes sė tij.
Nė studimin me mbi titull: Dy kahe tė pėrpjekjeve pėr identitet kombėtar, qė pėrbėn pjesėn e dytė tė librit FENOMENE SHQIPTARE, autori, nė fakt shtron pėr diskutim njė ēėshtje shumė komplekse, e cila historikisht e ka shoqėruar popullin shqiptar si tėrėsi. Para se tė depėrtojė nė thelbin e ēėshtjes sė shtruar dhe me qėllim tė argumentimit tė segmenteve tė saj, ai pėrshkruan karakteristikat qė e kanė shquar gjatė periudhave historike popullin shqiptar, si populli mė i keqtrajtuar i Evropės, siē konstaton autori. Nė kėto karakteristika numėron diversitetin konfesional, kulturor, fisnor, partiak etj., karakteristika tė shprehura, por edhe tė keqinterpretuara edhe sot e kėsaj dite.
Autori nxjerr pėrfundimin se te tė dy kahet dhe drejtimet e lartpėrmendura, duhet parė edhe arsyet e paaftėsisė sė shqiptarėve pėr tu konsoliduar si komb, nė periudhėn e formimit tė kombeve nė Evropė dhe paaftėsinė pėr tė formuar shtetin e tyre kombėtar, nė fillim tė shekullit 20. Po ashtu, te ky bigėzim pėrpjekjesh duhet parė edhe rrėnjėt historike tė shkėputjes sė Kosovės nga trungu i Shqipėrisė etnike dhe pushtimin e tokave shqiptare nga Serbia, mbėshtetur nė argumentin e saj tė trilluar mbi tė drejtėn historike.
Siē edhe thuhet nė tekstin e librit, me studimin e fenomenit tė dy kaheve tė pėrpjekjeve krijimin e identitetit kombėtar, autori synon tė shpjegojė shkaqet e pamundėsisė sė popullit shqiptar pėr tė bėrė Shqipėrinė unike, pra pėr tė bėrė shtetin kombėtar shqiptar, duke parė ato te pėrpjekjet e vazhdueshme dhe te roli antikombėtar i njė klase vasalėsh, qė pėrherė iu bė krah pushtuesit kundėr forcave tė mirėfillta kombėtare, qė u pėrpoqėn pėr ti bashkuar copat e ndara tė atdheut.
Sikur tė mos ekzistonte klasa e vasale dhe bastarde, e vėnė nė shėrbim tė pushtuesit, pa dyshim, nuk do tė ndodhnin siē kanė ndodhur historikisht, pėrēarjet dhe konfliktet brendashqiptare. Nė kėtė kontekst, autori analizon pozitėn e shqiptarėve nė periudhėn pas pushtimit tė Kosovės nga Serbia nė vitin 1912, deri nė vitin 1941, nė kohėn kur do tė pezullohet pėr pak kohė ky pushtim. Ai pėrshkruan luftėn ndėrmjet krerėve shqiptarė tė tė dy rrymave, pėrkatėsisht, ndėrmjet krahut atdhetar dhe atij antikombėtar, qė pėr interesa tė ngushta u bė vegėl qorre nė shėrbim tė pushtuesit. Mbi bazėn e kėsaj lufte dalin tė qarta dy kahet e kundėrta dhe dy vijat e njė lufte, ku nė njėrėn anė do tė kemi Azem e Shotė Galicėn, Bajram Currin, Avni Rrustemin, Hasan Prishtinėn, Luigj Gurakuqin e figura tė tjera, kurse nė anėn tjetėr, Ceno Beg Kryeziun, Esat Pashė Toptanin, Ahmet Zogun e bashkėpunėtorė tė tjerė tė pushtuesit serb.
Po ashtu, autori spikat dy kahet e kundėrta dhe dy vijat e luftės politike nė Kosovė, edhe nė pėrfundim tė Luftės sė Dytė Botėrore dhe mė pas. Nė fillim tė vitit 1945, duke vėrejtur rrezikun e ripushtimit qė po i pėrgatitej Kosovės nga jugosllavėt, luftėtari Shaban Polluzha mobilizoi forcat e shėndosha kombėtare dhe organizoi rezistencėn e armatosur nė Drenicė. Frymėn e kėsaj rezistence kundėr ripushtimit serb tė Kosovės, mė pas e vazhduan edhe luftėtarė tė tjerė tė lirisė kombėtare, siē ishin Gjon Serreēi, Marie Shllaku dhe njė armatė atdhetarėsh, qė nga Adem Demaēi e deri te Komandanti Legjendar Adem Jashari dhe Ushtria Ēlirimtare e Kosovės. Mirėpo, njėkohėsisht, pėr ta ruajtur pozitėn nėnshtruese tė Kosovės sė pushtuar, si dhe favoret qė atyre u solli shėrbimi besnik prej vasalėsh, me afsh u angazhuan nė shėrbim tė Beogradit, jugosllavistėt shqiptarė tė Kosovės, siē ishin Fadil Hoxha, Ali Shukriu, Xhavit Nimani, Kolė Shiroka, Sinan Hasani, Mahmut Bakalli e deri te Azem Vllasi e Rrahman Morina.
Fenomenin e pėrpjekjeve dy kahe pėr krijimin e identitetit kombėtar shqiptar nė Kosovė, tė trajtuar nė librin FENOMENE SHQIPTARE, autori nuk e konsideron vetėm si fenomen shoqėror tė sė kaluarės, apo vetėm si njė tendencė tashmė tė pėrfunduar historike. Pėrkundrazi, bashkėjetesės sė dy pėrpjekjeve antagoniste, si unitet i tė kundėrtave, i jep pėrmasat e njė filozofie vepruese, qė ėshtė mjaft aktive edhe nė ditėt e sotme. Duke analizuar me mprehtėsi shkencore pėrmbajtjen dhe synimet e kėsaj filozofie, ai arrin ti identifikojė edhe protagonistėt dhe bartėsit kryesorė tė saj. Personalitetet qė personifikojnė dy rrymat e kėsaj filozofie, pikėpamjeve tė tė cilave autori ua atribuon edhe ndikimin dominant nė rrjedhat e sotme tė politikės kombėtare nė Kosovė, janė Adem Demaēi, Rexhep Qosja, Ukshin Hoti dhe Ibrahim Rugova. Pėrderisa emrat e tre tė parėve personifikojnė idenė e Rilindjes Kombėtare pėr bashkim kombėtar, emri i Ibrahim Rugovės mishėron aspiratat antihistorike, separatiste e tė mohimit tė karakterit unik e historik tė identitetit kombėtar tė shqiptarėve, duke e paraqitur popullin shqiptar tė Kosovės, si tė ndryshėm nga ai nė Shqipėrinė administrative dhe nė viset e tjera etnike. Kėto dy ide, zotėri Ahmet Qeriqi arrin ti ballafaqojė nė kontekstin e relacioneve Rugova-Demaēi, Rugova Qosja dhe Rugova-Hoti.
Pėr tė pasqyruar bazėn morale e filozofike, mbi tė cilėn mbėshteten pikėpamjet politike tė kėtyre figurave politike, autori i portretizon ato nė njė pamje shumė tė qartė, duke theksuar veēantitė e karaktereve tė secilit prej tyre. Nė kėtė kuptim, duke pasur parasysh pėrmasat e rolit edukativ e frymėzues atdhetar, Demaēi cilėsohet si kryetari moral i kreut atdhetar tė Kosovės dhe si rindėrtues i krenarisė e i vertikalitetit tė shqiptarėve. Figura e tij simbolizon tipin e revolucionarit tė pathyeshėm e tė pamposhtur shqiptar, si dhe tė luftėtarit tė palodhshėm pėr identitet historik mbarėshqiptar.
Figura e Ukshin Hotit dhe fryma e filozofisė sė tij origjinale e militantizmit tė pastėr shqiptar, cilėsohen si rezervė e artė kombėtare. Formula e tij, e cila pėrmbledh esencėn e kuptimit tė luftės pėr liri, ėshtė: Bėje, ose vdis! Ukshin Hoti simbolizon tipin e intelektualit kryengritės, i gatshėm pėr tė luftuar deri nė fund, nė shėrbim tė lirisė kombėtare tė popullit tė vet dhe tė identitetit historik mbarshqiptar. Rexhep Qosja cilėsohet atdhetar realist, intelektual i pėrmasave tė ideologut tė filozofisė sė integrimit kombėtar shqiptar. Emri i tij personifikon mbrojtėsin dhe vazhduesin kėmbėngulės tė idesė sė Rilindjes Kombėtare, tė sublimuar nė programin e Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit, si dhe intelektualin e palodhshėm veprues nė mbrojtje tė identitetit historik mbarshqiptar dhe luftėtarin e denj kundėr ideologjisė, siē e quan ai, tė shpėrbėrjes kombėtare.
Demaēi, Hoti dhe Qosja, prandaj, pėrbėjnė tri shtyllat e piramidės, maja e sė cilės paraqet idenė historike tė identitetit kombėtar shqiptar.
Figura pototip qė personifikon idenė e ēintegrimit kombėtar dhe tė ndasisė historike, fetare, kulturore e dialektore tė popullit shqiptar, ėshtė ajo e Ibrahim Rugovės. Prandaj, edhe kėsaj figure, autori i bėn njė trajtim tė veēantė, duke stigmatizuar gjithė infrastrukturėn politike e psikologjike tė filozofisė qė simbolizon ajo. Thelbi i kėsaj filozofie, po ashtu vepruese, qėndron nė strategjinė (e Rugovės) pėr tė sajuar kombin kosovar, si identitet i veēantė dhe i ndryshėm nga identiteti historik i kombit shqiptar. Me tė drejtė autori i konsideron nė funksion tė kėsaj strategjie, tė gjitha veprimet qė ēojnė nė drejtim tė synimit pėr tė formuar gjuhėn kosovare, pėr tė nxitur rikonvertimin nė fenė e krishterė, pėr tė ndėrtuar tempujt fetarė tė krishterė, pėr tė ndėrtuar simbole tė veēanta kombėtare me bazė fisnore e tė tjera. Nė funksion tė kėsaj strategjie, po ashtu ėshtė edhe aspirata separatiste pėr trajtimin e Kosovės si vend autentik gjeografik tė Dardanisė.
Nė realitet, brenda nocionit komb kosovar pėrvijohet synimi pėr shkombėtarizimin e shqiptarėve tė Kosovės dhe pėr shtrembėrimin e identitetit tė tyre historik kombėtar, qė si pasojė ka mohimin e karakterit shqiptar tė Kosovės, si pjesė e trungut etnik kombėtar.
Autori, po ashtu, trajton karakterin e politikės mbi 15-vjeēare, e cila ėshtė sinonim i emrit dhe figurės politike tė Rugovės, njė politikė pacifiste nė dukje, por shumė agresive nė pėrmbajtje. Shprehje e kėtij agresiviteti ėshtė edhe ikonografia fizike dhe shpirtėrore e filozofisė sė ashtuquajtur pacifiste rugoviste. Kjo, nė fakt, nuk ėshtė politikė gandiste dhe as luteriste, siē herė-herė pretendohet tė interpretohet, por njė aoreolė fanatike e frymės krishterimit bizantin. Trinia e shenjtė politike e saj: Papa-Nėna Terezė-Bogdani, paraqet formulėn e pagėzimit mbi tė cilėn pacifizmi rugovist e mbėshtet mohimin e identitetit historik kombėtar tė shqiptarėve tė Kosovės. Autori e gris kėtė aoreolė, duke zbuluar edhe shtyllat mbi tė cilat mbėshtetet politika pacifiste e shtrembėrimit dhe ēintegrimit kombėtar. Ai identifikon edhe gjithė pararojėn dhe praparojėn e politikės rugoviste. Si pararojė identifikohen Vatikani dhe disa qarqe e shtete tė krishtera perėndimore, veēanėrisht Italia e Franca. Ndėrsa, si praparojė identifikohen gjithė shtresat populiste dhe injorante tė tipit haxhibabė, siē i quan autori, laramanėt dhe qarqet labile e me moral tė dyfishtė fetar, shtresat e tjera as me ndjenja islame dhe as tė krishtera fetare e tė tjera.
Si bazė mbėshtetėse e pacifizmit rugovist me pėrmbajtje tė ēintegrimit kombėtar, stigmatizohet edhe shtresa e ērevolucionarizuar dhe karrieriste e ish tė burgosurve politikė, shumė prej tė cilėve, nė fillim tė viteve 90 tė shekullit tė kaluar u rreshtuan pas Rugovės, pėr shkak tė favoreve dhe famės publike qė prodhonin postet dhe improvizimet e politikės sė tij. Kjo mbėshtetje vazhdoi deri nė fillim tė luftės sė organizuar nga Ushtria Ēlirimtare e Kosovės dhe si e tillė ajo i solli njė dėm tė konsiderueshėm frymės tradicionale tė rezistencės dhe tė luftės pėr ēlirim nga kthetrat e pushtuesit.
Nė pėrfundim, mendoj se libri FENOMENE SHQIPTARE paraqet njė libėr unikat, qė trajton segmente tė caktuara tė jetės sonė kombėtare, duke u mbėshtetur nė burimet historike, por edhe nė aktualitetin e sotėm. Autori i tij ngre me guxim intelektual e me forcė argumentuese ēėshtje tė ndjeshme dhe shumė shqetėsuese pėr botėn shqiptare, siē janė pėrpjekjet pėr feudalizimin dhe shthurjen e identitetit historik kombėtar shqiptar. Ky libėr, ėshtė ndėr tė parėt qė, jo vetėm hap dhe nxit debatin lidhur me idenė e ēintegrimit kombėtar, qė ka marrė hov sidomos kohėt e fundit nė Kosovė, por, bashkė me librin Ideologjia e Shpėrbėrjes, tė akademik Rexhep Qoses, paraqet njė pėrgjigje tė drejtpėrdrejtė e tė domosdoshme kundėr kėsaj ideje antishqiptare. Ai, po ashtu sė bashku me librin Ideologjia e Shpėrbėrjes, do tė mund tė cilėsohej si platformė, mbi tė cilėn duhet tė mbėshtetet lufta politike, ideologjike e shkencore pėr demaskimin e synimit tė ngritur nė program, pėr tė rikthyer dhe vulosur pėrēarjet dhe ndasitė nė mesin e shqiptarėve, duke sajuar realitete tė reja tė identitetit kombėtar.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn