als_Latn bos_Latn ron_Latn
Cikel me shkrime historike, ekskluzive per ZSH-në
URDHËRI FRANÇESKAN NË SHQIPËRI
-VESHTRIM I SHKURTER HISTORIK (1)-
EKSKLUZIVE NGA PROF. LUTFI ALIA
Dy miqt e
mi italiane At Giulio Cipollone dhe Prof Giuseppe Marcianò, pasi u njohen me ciklin
e shkrimeve mbi misionin e Etëreve Basilian ne Provincen e Himares, me sugjeruan
te hulumtoj per aktivitetin e urdherit Françeskan ne
Urdheri i
Françeskaneve u themelua ne fillim te shekullit XIII nga Françesko Giovanni,
klerik dhe poet, nder te paret qe ka shkruar ne gjuhen italiane. Françesku u
lind ne
Shen Françesku nga
1. Urdheri i Murgjerve te Vegjel (Ordine dei Frati
Minori - OFM), i perbere nga tre dege: a. Frati minori OFM, b. Frati Minori te
Manastireve, c. Frati Minori Cappuccini (Kapuçinet), te quajtur vellezerit e
vegjel te jetes heremite. Aktiviteti i françeskaneve, prej 800 vitesh drejtohet
nga Regola Bollata, te shkruar nga
vete Shen Francesku dhe te aprovuara nga Papa Onorio III me 1223.
2. Urdheri i Klarisave, i themeluar nga Kiara (Chiara)
e Assisit, e cila ka shkruar dhe rregulloren e mbylljes te murgeshave ne manastiret
e klauzures.
3. Urdherin e trete, Françesku e themeloj per laiket,
ose per shekulloret, per ata qe nuk hyjne ne manastire, por jetojne ne familjet
e tyre, por me shpirtin françeskan. Njihet si Urdheri Françeskan i Shekulloreve
(OFS). Ne kete urdher perfshihet dhe Rinia Françeskane, qe ne fakt eshte shoqate
te rinjsh, qe e perjetojne Ungjillin dhe jeten françeskane ne menyrat e jetes
se sotme moderne, pra ne mjediset e punes dhe te shkolles.
E prezantova kete informacion per te rikujtuar se te
tre keto urdhera françeskane jane te pranishem ne trojet e banuara nga albanezet,
qe ne fillimet e themelimit te tyre, pra qe ne vitet e para te shekullit te XIII
dhe jo vetem kaq, por Shen Françesku ka vizituar Albania, ku ka themeluar e
konsakruar dy manastire.
Ne
Manastirin e Shen Maria ne Lezhe, ne arkitraun prej travertino mbi porten
kryesore eshte i gdhendur shkrimi “Hoc templum fratrum Minorum aedificatum est
anno MCCXLII” - ky eshte tempulli i murgjerve te vegjel, i
ndertuar ne vitin 1242. (shih
Da Civezza. Storie della missione
Francescana. Roma 1861, vol. V. Pag 22).
Vizita e Shen Françeskut ne
Interpretimet e raportit te
Françeskut me Islamin dhe kryqezaten, jane kontradiktore. Disa autore mendojne
se takimi kishte qellim te mbeshteste kryqezaten dhe per te inkurajuar
kryqetaret, te tjere e konsiderojne si qendrim pacifist, per nderprejren e
luftes. Takimi me sulltanin konfirmohet nga te gjithe biografet e tij, por dhe
nga burimet arabe. Sipas tregimeve agiografike, gjate ketij takimi, Françesku
perballoj dhe proven e zjarrit, qe ngjalli admirimin e Sulltanit, i cili per nderim,
i ofroj shume dhurata, por Françesku nuk i pranoj. Ngjarja e proves se zjarrit ka frymezuar shume
piktorë, te cilet e kane prezantuar ne
disa afreske kishtare.
Ne vitin
1222, Shen Françesku largohet nga Lindja e Mesme e ne rrugen e kthimit kaloj
neper
Tomaso da
Celano tregon se gjate shetitjeve ne malet e Platunit te Kunavia, Shen
Françesku me shkopin e tij, gerrmoj dhe nxorri me rrenje nje fidan pishe te
Ne gjysmen e pare te shekullit
XIII, ne trojet e banuara nga albanezet u ngriten manastire te shumte
françeskane, te cilet ishin ne varesi dhe kontroll te Raguzes (Fabianich. Il passato e il presente di
Bosnia, Herzegovina e Albania, terre della Dalmazia romana. Zara 1879, pag. 222).
Nje nder misionaret me te
shquar, qe ne kete kohe propogandoj ungjillin ne te gjithe trojet e banuara nga
albanezet eshte murgu Giovanni da Pian-Carpino, i cili nga viti 1215 ishte pjestar
i urdherit te fraterve minore dhe nder te paret qe u bashkua me Shen Françeskun.
Per aftesi dhe merita, Papa Inoçenci i IV, ne vitin 1248 e emeroj Krye Peshkopin
e Tivarit (Arkivescovo Antivari) (Fabianich.
Il passato e il presente di Bosnia, Herzegovina e Albania, terre della Dalmazia
romana. Zara 1879, pag. 52).
At Primaldo Koko, ne shkrimin
“I francescani in Albania”, ne revisten Studi Francescani (Nr xxx – 1940), ndalet
ne veçanti ne kete prelat te shquar, i cili parapriu nje hsitorie te gjate
kontributi te urdherit françeskan ne trojet e banuara nga albanezet. At Gjon
Pian-Karpino u impenjua me te gjitha forcat per te riperteritur ndjenjat kristiane ne popullin albanez, duke
luftuar me kembengulje kunder sllavizimit e kunder bizantizmit. Ne kete
aktivitet ungjillor, At Gjoni nxorri rregulla dhe urdhera, per te cilat Papa
personalisht e vleresoj dhe e lavderoj. Ne keto vite, kryepeshkopi Karpino i
dergoj vellezerit e vegjel (Frati minori), te merrnin ne dorezim shume manastire
te murgjeve Benedetine, qe kishin filluar t’i braktisnin misionet, kishat e
manastiret e tyre.
Papa Inoçenci i IV, i kenaqur per aktivitetin e misionareve françeskane ne Albania, ndermjet tyre zgjodhi dhe emeroj Krye Peshkopin e Zares dhe Kryepeshkopin e ri te Tivarit dhe shume peshkopë ne dioqezat sufragane (mbeshtetese). Ne keto vite, urdheri françeskan dergoj shume murgj misionar ne Serbi, Bosnie, Valaki dhe ne Moldavi, per te predikuar kunder heretikeve dhe per te ripertritur ne keto vende fene kristiane (Shalloczy: illyrisch-Albanische Forchungen II, pag 207. Cituaar nga Da Civezza Roma 1861, pag 395).
Nga
studimi i vepres te Eubel, çuditesh kur sheh, se ne kohe te shkurter, sa shume
françeskanë ishin emeruar prelatë ne te gjitha trojet e banuara nga albanezet.
- Ne
Tivar, pas Kryepeshkopit Gjon Pian-Karpino (vdiq ne Tivar me 1252), Papa Inoçenco
IV, ne vitin 1253,
emeroj
Krye Peshkop murgun Gottfredo, te cilin ne vitin 1255 e zevendesoj me At Lorenco
nga Orta.
Dhe Papa Aleksandri
i IV, vazhdoj t’i mbeshtesi misonaret françekane e mes tyre zgjodhi me te
devotshmit,
si
albaneze dhe italiane, te cilet i emeroj peshkope dhe prelate ne dioqeza te
ndryshme albaneze.
- Ne
dioqezen e Drishtit u emerua At Nikolla Abacia nga
- Ne Ulqin
u emerua At Françesku nga Shkodra.
- Ne Kuje
u emeruan: At Gracia nga Akuila, At Giovanni nga Breshia, At Françesku nga
Shkodra.
- Ne
Shebenik u emerua At Andrea.
- Ne
Sfaçia, ishte At Martino.
- Ne
Shurdhah (Sarda) u emerua murgu Gregorio.
- Ne
Arboni u emeruan At Pietro nga
- Ne Durres,
u emeruan At Giovanni nga Tergesto, At Tomasi.
- Ne
Xhironsa (Gironsa ?) u emerua At Pietro.
- Ne
Lezhe (Alessio) u emeruan At Angelo dhe me pas At Antonio nga
- Ne
Shkup u emeruan At Gregorio nga Venecia dhe At Pietro nga Pizano.
- Ne dioqezen e Shkodres u emeruan At Federiko dhe At Antonio nga Teramo.
- Ne dioqezen
e Megliorino u emeruan At Eneriku dhe At Manfredi.
Shekulli
i XIII perkon me zhvillime paralele te proçeseve politike dhe
ekonomiko-shoqerore ne Itali, ne
Gjate Regnum Albaniae, ne trojet tona u hap seria hartimeve
te statuteve qytetare. Pas Consuetudine te Barit 1204, i njohur si statuti i
pare, u hartuan dhe te tjere si statuti i Ulqinit ne 1280 (nen ndikimin e
Venedikut) dhe ne vazhdim Statuti i Shkodres, i Durresit dhe me pas i Vlores me
1357.
Ne keto
progrese shquhej dhe impenjimi i prelateve françeskane, te cilet ndikuan qe
shume albaneze te perqafonin urdherin françeskan, qe ruhet i plote deri ne
ditet tona. Impenjimi i prelateve dhe i murgjeve françeskane ishte shembullor,
si ndodhi ne termetin e vitit 1273, qe e
shkaterroj rende Durresin dhe i detyroj banoret te braktisin qytetin e
te shkojne ne Berat, por me insistimin e françeskaneve u rikthyen ne vitin
1278.
Një fakt, që sugjeron se Regum Albaniae banohej nga albaneze me besim katolik, ashtu si e pelqente Papati, janë territoret që përfshin ne fund të viteve 20 të shekulli XIV. Duke u nisur nga dokumente papnore që synonin t‘i bashkojnë të gjitha forcat politike albaneze, Shuflaj ka përcaktuar dhe thelbin e Albanise etnike të mesjetës. Si kufirin jugor ka marrë territoret deri në Këlcyrë, të cilat i zoteronte Mentul Muzaka, kufij lindore ka marrë territoret e Ohrit e të Dibrës, qe ishin nen sundimin e Matrangëve dhe si kufij veriorë territoret e Blinishtëve që posedonin Mirditën deri në Ulqin dhe Danjë. Ne fakt me keto territore, Mbretëria e Albanisë pershkruhet si formacion politik dhe jo si territor etnik, që si dihet shtrihet shumë më gjerë se kaq. Me qe Regnum Albaniae ishte thelbesisht katolike, nje nga arsyet, qe u njoh nga Papa Gjoni XXII, duhet te theksoj se në ketë formacion politik nuk përfshihen territoret albaneze me jugore, që ishin të ritit bizantino-ortodoks.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn war_Latn vec_Latn scn_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pol_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn lmo_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn ita_Latn war_Latn srd_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn war_Latn als_Latn als_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn war_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn ewe_Latn als_Latn als_Latn lua_Latn als_Latn lua_Latn als_Latn lua_Latn tgl_Latn fij_Latn lua_Latn fao_Latn lua_Latn srd_Latn lua_Latn srd_Latn lua_Latn tgl_Latn tur_Latn tgl_Latn lua_Latn srd_Latn lua_Latn als_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn luo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk luo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn