als_Latn lit_Latn mlt_Latn
( Si u organizua kryengritja e pėrgjithshme, masakrat, gjenocidi serb dhe shpėrngulja masive)
Luftėrat heroike 9-vjeēare (1912-1921) e Dibrės dhe dibranėve me 5 krajla -Serbinė, Greqinė, Bullgarinė, Malin e Zi dhe Jugosllavinė e asaj kohe, mbretėrinė serbo-kroate- sllovene, janė njė kurorė lavdie, qė Dibrės i rri kaq mirė pėrmbi krye. Kur shkatėrrimi i Perandorisė Osmane kishte filluar realisht, nė shkurt tė vitit 1912, Porta e Lartė urdhėroi tė gjithė ushtrinė tė tėrhiqej nga Rumelia, pra edhe nga Dibra. Sa e nuhatėn shtetet ballkanike, tė gjitha me orekse tė shfrenuara pėr llokmėn mė tė madhe pėr llogari tė tyre dhe nė dėm tė Shqipėrisė, largimin e Turqisė nga Shqipėria, qė e kishte nėn zaptim, nė prag tė Luftės Ballkanike, formuan Aleancėn Ballkanike. Shtetet qė e formuan Aleancėn Ballkanike qenė: Greqia, Bullgaria, Serbia dhe Mali i Zi. Tė gjitha kėto shtete nisin bisedimet e fshehta dhe tė drejtpėrdrejta pėr ndarjen e Shqipėrisė nė copa midis tyre. Serbia dhe Mali i Zi, si njėra dhe tjetra, qenė militarizuar deri nė dhėmbė, kishin mobilizuar nėn armė rreth 1/7 e popullsisė sė tyre, ose 14.5% e saj. Serbia me 2.9 milion banorė kishte nėn armė 400 mijė burra, ndėrsa Mali i Zi me 220 mijė banorė kishte nėn armė 30 mijė burra. Nė luftėrat e vitit 1912 dhe 1913 ushtria serbe pati 70 mijė ushtarė tė vrarė nė luftime, ose 17.9% e ushtrisė, ndėrsa Mali i Zi pati 11.2 mijė ushtarė tė vrarė, ose 37.3% e ushtarėve.
Nė tė tilla standarde ishin edhe Austria, Greqia e Bullgaria. Serbia, qė mė 1880 kishte uzina pėr shkrirje hekuri e ēeliku, prodhonte pushkė shumė precize dhe kishte mundėsi reale edhe pėr kompletimin e ushtrisė me armatimin modern tė kohės, si me topa e mitraloz, fishekė e bomba etj. Ndėrsa, shqiptarėt luftonin me pushkė me gjalmė ruse, italiane, bullgare apo austriake, tė cilat mezi i kishin gjetur dhe me njė ballė fishekė tė marrė andej kėtej. Cili ishte kalendari i veprimeve luftarake, i fitoreve dhe humbjeve mes palėve ndėrluftuese? Nė kėtė kuadėr, mė 8 tetor 1912, Mali i Zi i shpalli luftė zyrtarisht Turqisė. Njė muaj mė vonė, mė 17 tetor 1912, Turqisė i shpallėn luftė edhe Serbia e Bullgaria dhe njė ditė mė pas, mė 18 tetor 1912, edhe Greqia i shpalli luftė zyrtarisht Turqisė. Mė 1 shtator 1912, Pashiqi u zgjodh kryeministėr i Serbisė dhe gjeneral Putniku ministėr i Luftės.
Prandaj, me largimin e pushtuesve turq, Greqia u sul nė drejtim tė Selanikut, Korēės, Gjirokastrės etj., ndėrsa serbėt dhe malazezėt u lėshuan me tėrbim drejt tokave shqiptare nė anėn e Shkodrės e tė Lezhės dhe tė Lumės e tė Dibrės. Mė 4 tetor 1912 ushtria e gjeneral Martinoviēit (Malit tė Zi) pushtoi portin e Shėngjinit. Mė 10 nėntor 1912 serbėt morėn Manastirin, ndėrsa ushtria greke mori Selanikun, si dhe ushtria e gjeneral Vukoviēit hyri nė Malėsi tė Shqipėrisė dhe ushtria serbe nė ndihmė tė malazezėve arriti nė lumin Kir. Mė 15 nėntor 1912 njoftohet nė mediet e kohės se ushtria serbe hyri pa asnjė problem e rezistencė nė Durrės. Pas kėsaj lufte, mė 29 nėntor 1912, forcat serbe pushtuan Dibrėn dhe menjėherė ngritėn administratėn e tyre, duke riorganizuar Qarkun e Dibrės, i cili, asokohe, pati nė juridiksionin e tij Rrethin e Radomirės dhe Rrethin e Matit. Nė krye tė Dibrės u vu nallēanik Spiro Popoviē. Por, nė rrethet e Radomirės dhe tė Matit pushteti serb nuk arriti tė vendosej. Pastaj, me heroizėm e me sulme trimėrore, dibranėt, arritėn tė hynė nė qytetin e Dibrės sė Madhe dhe pėrzunė serbėt pushtues. Konfirmohet mė datė 14 shtator 1913, se qyteti i Dibrės ra nė duar tė shqiptarėve. Mė 16 nėntor 1912 , sipas medieve serbe ushtria serbe hyri nė Dibėr. Serbia mobilizoi dy divizione me ushtarė qė tu bjerė shqiptarėve... Mė 25 shtator 1913 shqiptarėt (pra, dibranėt) morėn Dibrėn. Mė 26 shtator 1913 Struga, Ohri dhe Gostivari u morėn prej shqiptarėve, tė cilėt morėn nga serbėt, si trofe lufte, 26 topa tė pėrdorshėm.
Mė 27 shtator 1913 shqiptarėt e dėbuan serbėt dy orė larg Gostivarit. Mė 29 shtator 1913 Starova u lirua nga ushtria serbe, por u zaptua prej grekėve. Ohri dhe Struga qenė tė gjitha nė duar tė shqiptarėve. Sa morėn vesh se dibranėt morėn qytetin e Dibrės, mobilizuan 40.000 ushtarė tė tjerė. Mė 30 tetor luftė u rreptė u bė nė Resnje dhe Resnja gati u mor nga shqiptarėt. Mė 1 tetor njoftohet serbet hynė pėrsėri nė Ohėr dhe grekėt nga Starova hynė nė Pogradec, ndėrsa mė 2 tetor njoftimet thonė se serbėt nuk kanė hyrė nė Ohėr dhe se nė Pogradec valon flamuri shqiptar. Grekėt, nė vend qė tė lironin Korēėn, tentuan tė hynin mė thellė nė Shqipėri. Mė 2 tetor 1913, njoftohet se ishin nė duar tė shqiptarėve Dibra, Struga, Ohri, Gostivari, Kėrēova dhe Gjakova. Mė 3 tetor (natėn) flitet se mbas njė lufte tė rreptė Dibra ra prapė nė duar tė serbėve. Mė 9 e 10 tetor 1913 malazezėt sulmuan Pulian, Ana Malin e Taraboshin shumė tė fortifikuar nga turqit. Nė kėtė kohė malėsorėt nuk pranonin ti hapnin rrugė ushtrisė turke tė shkonte tė luftonte me malazezėt. Prandaj, qeveria dėrgoi Avdi Beun nė Mirditė dhe Dom Nikollėn nė Kthellė e Breg tė Matės. Mė 14 maj 1913, 2 sahati pasdite (0ra 14.00) Mali i Zi liroi Shkodrėn.
Mė 24 tetor Armata e Tretė serbe, pasi theu turqit dhe mori Prishtinėn, u nis nė dy kolona nė drejtim tė Shkupit dhe tė Kumanovės. Mė 30 tetor, pasi Armata e Tretė u bashkua me Armatėn e Parė. Serbia dha urdhėr tė pushtoheshin vise tė Shqipėrisė e tė Maqedonisė. Dibra u vu nė zjarrin e dy drejtimeve: Nga Prizreni dhe nga Shkupi. Prandaj, mė 9 e 10 nėntor 1912 dy njėsi tė posaēme ushtarake serbe, njėra nga Prizreni historik e tjetra nga Gjakova, morėn detyrėn luftarake tė pushtonin tė gjithė Shqipėrinė Veriore, tė hynin nė Lezhė e prej andej tė zgjeronin zonėn e pushtimit deri nė Vlorė. Nė fund tė tetorit 1912, shqiptarėt vendosėn tė mos e pritnin ushtrinė serbe nė trojet e tyre, por ti dilnin para sė keqes. Prandaj, 4000 malėsorė lumjanė dhe 600 forca dibrane nga Dibra e Poshtme i zunė pritė kėsaj ushtrie nė Caralevė e Qafė tė Duhles. Nė kėtė betejė, forcat e qėndresės shqiptare, u thyen dhe kėshtu forcat serbe u lėshuan drejt Lumės. Plot 12 batalione tė Armatės sė Tretė tė ushtrisė serbe hynė nė Lumė. Kjo ushtria e madhe kishte 16 mijė ushtarė dhe mbėshtetej nga 14 topa. Nė pritje tė ushtrisė serbe, forcat patriotike lumjane e dibrane zunė Qafėn e Kolesjenit dhe deri nė malin e Pikllimės e te Uki i Vjerrė.
Beteja e lumjano-dibrane e Qafės sė Kolesjanit kundėr ushtrisė serbe ėshtė njė faqe e papėrsėritshme lavdie e heroizmi, nga mė unikalet qė nė historinė mijėvjeēare zhvilluan shqiptarėt kundėr pushtuesve tė huaj. Kjo betejė ėshtė Termopile shqiptare dhe njė Veterlo pėr serbėt, tė cilėt, edhe pse nė tetor tė vitit 1912, nė Shtimje, Caralevė e nė Qafė - Duhėl, morėn goditje befasuese dhe tė fortė nga luftėtarėt patriotė shqiptarė lumjanė e dibranė, qė luftuan si luanė nė mbrojtje tė tėrėsisė tokėsore tė vendit tė tyre, nuk hoqėn kurrė dorė nga synimet e tyre pushtuese, fillimisht pėr tė bėrė realitet idenė e ēmendur tė Ēubriloviēit, qė tė shtinin nė dorė tė gjithė tokat shqiptare nė krahun e djathtė tė rrjedhjes sė lumit Drini i Zi e pastaj pėr tė shkuar edhe mė tej, pėr tė siguruar dalje tė Serbisė nė Detin Adriatik. Prandaj, ata aktivizuan sėrish korparmatat e divizionet e tyre dhe u vėrsulėn drejt kufijve verilindor tė Shqipėrisė. Nė zbatim tė planeve tė tyre pushtuese, nė nėntor 1912, serbėt pushtuan Morinin, Bardhocin, Pobregun, Gostilin, Nangėn dhe Bicajt. Nė radhė ishte Kolesjani, me vendet e tjera pas tij. Por lumjanėt dhe dibranėt ishin ngritur nė kėmbė, mė shtatė e shtatėdhjetė, dhe u ishin afruar llogoreve tė ushtrisė serbe. Lufta kundėr armikut tė pėrbashkėt dhe interesat e Atdheut bashkuan edhe Cen Dacin me Elez Isufin, tė cilėt kishin qenė nė hasmėri. Pajtimi, thuhet, se u bė nė Kala tė Dodės, kur po niseshin pėr nė betejėn e Kolesjanit. Beteja filloi mė 19 nėntor 1912 dhe zgjati deri mė 25 nėntor. Tė parėt qė e filluan luftėn kundėr serbėve ishin forcat e bajrakut tė Radomirės dhe i pari dėshmor i vrarė nė kėtė betejė ėshtė Ibrahim Haxhi Zeqiri po nga Radomira. Forcat dibrane nė betejėn e Lumės (Kolesjanit)) komandoheshin nga Baftjar Doda, Xhafer Doda, Selman Alia, Elez Isufi, Dali Meēi, Sufė Xhelili etj.. Ndėrsa forcat lumjane komandoheshin nga Cen Daci, Ramadan Ēajku, Ejup Topojani, Islam Spahia, Hasan Bajraktari (Can Rexha), Qazim Lika, Ramadan Zaskoci etj. etj. Forcat shqiptare, dibrane e lumjane korrėn njė fitore tė shkėlqyer, duke asgjėsuar plotėsisht ushtrinė serbe, e cila la nė fushėn e betejės plot 12.000 tė vrarė. Kjo betejė, unikale pėr nga pėrmasat, heroizmi dhe tė vrarėt qe njė Termopile shqiptare dhe njė Vaterlo pėr serbėt. Ėshtė pėr tė ardhur keq qė historiografia zyrtare shqiptare e ka anashkaluar kėtė betejė me pėrmasa kaq tė mėdha e kaq heroike. Nuk gjen qoftė njė rast nė ndonjė tekst zyrtar tė Akademisė sė Shkencave tė Shqipėrisė, tė Institutit tė Historisė apo nė tekstet shkollore tė tė gjitha niveleve qė ti jenė kushtuar qoftė dy radhė kėsaj beteje lumjano-dibrane tė pashoqe nė tė gjithė historinė e rezistencės shqiptare, pas periudhės Skėnderbejane.
Konferenca e Londrės nxiti Kryengritjen e Pėrgjithshme tė Dibrės mė 1913, kundėr ushtrisė serbe
Qė nė mars tė vitit 1913 Fuqitė e Mėdha, pėr tė kėnaqur orekset e Serbisė, ranė nė ujdi pėr ti dhėnė asaj troje shqiptare dhe qytetin e Dibrės sė Madhe. Vendimet e Konferencės sė Londrės, tė datės 29 korrik 1913 ishin padrejtėsia e shekullit kundėr Shqipėrisė dhe Dibrės. Kjo konferenca, sipas dokumenteve mė tė fundit tė konsultuara, sidomos nga ditari i ministrit tė Jashtėm tė Anglisė, Eduard Grey, ishte njė forum xhentelmenėsh, e cila mori po vendime prej xhentelmenėsh. Asokohe tė 6 ministrat e 6 Fuqive tė Mėdha, mblidheshin rregullisht ēdo ditė nė ora 18.00 dhe zhvillonin bisedime pa protokoll e pa procesverbal, me njė lloj konsensusi, qė bazohet nė pazare tė drejtpėrdrejta ti merr kėtė e ti le atė, pėr tė vendosur njė ekuilibėr tė ri forcash. Por, pavarėsisht kushteve dhe mėnyrės se si u zhvillua, ajo konferencė pėrgjysmoi Dibrėn, dhe i mori Shqipėrisė natyrale rreth 1 milion njerėz dhe i shkėputi qytetet e Dibrės, Prizrenit, Gjakovėn, Prishtinėn dhe Shkupin dhe i lanė Shqipėrisė veriore malet dhe brigjet plote dushk dhe gurė, ndėrsa qytetet e Jugut krejtėsisht shqiptare, si Gjirokastra, Konica, Pėrmeti, Frashėri, Leskoviku e Kolonja i vuri nė diskutim dhe i la tė drejtė Komisionit Ndėrkombėtar tė Kufijve qė tė vendoste se kujt do ti mbetnin. Madje, caktoi dhe Komisionin Ndėrkombėtar pėr Vendosjen e Kufijve tė Veriut, i cili qe i pėrbėrė, si mė poshtė: Delegati i Rusisė- gjeneral N. M. Potapopaf, delegati i Austrisė-kolonel Mitseli, delegati i Italisė-kolonel Harofi, delegati i Anglisė-kolonel Granet, delegati i Francės-nėnkolonel Furnie dhe delegati i Gjermanisė- major Fon Laffort. Ky komision punėn e nisi nga Veriu pėr nė Lindje. Pra, vendimet e padrejta tė kėsaj konference u zbatuan. Fakti qė anėtari italian i Komisionit u vra pikėrisht nė Rrafshe tė Korabit, nga anėtari francez i Komisionit, pėr shkak se italiani mendonte ta shtynte pak metra mė tutje kufirin e sotėm shtetėror tė Shqipėrisė, sepse, sipas francezit, ai na u paskėsh dashur ti merrte vetė ato toka e jo tia linte francezit, flet shumė.
Anėtarėt e Komisionit Ndėrkombėtar tė Kufijve, mė 1913
Nė kushtet kur ushtria serbe herė hynte e herė dilte nga Dibra, kur represione e lufta vazhdonte dhe pas marrjes sė kėtyre vendimeve fatale pėr Shqipėrinė, nuk mund tė ngrinte nė kėmbėt tė gjithė dibranėt pėr ti dalė zot Dibrės dhe Atdheut. Kėto vendime tė padrejta ngjallėn urrejtje dhe zemėrim. Prandaj, malėsi e qytet vendosėn tė hidheshin nė njė kryengritje tė pėrgjithshme tė armatosur pėr tė shporrur ushtrinė serbe jashtė kufijve tė Dibrės dhe tė Shqipėrisė. Serbėt bėnė masakėr e terror nė tė gjithė Dibrėn, nė Dibėr tė Epėrme e nė Dibėr tė Poshtme, nga Golloborda deri nė Reē. Ka plot dokumente tė kohės qė e dėshmojnė njė fakt tė tillė dhe sjellin shifra rrėqethėse tė masakrave serbe mbi popullsinė e pafajshme shqiptare. Kudo, qė shkeli kėmba e tyre, dogjėn e shkatėrruan fshatra, tė cilat i bėnė shkrumb e hi, ditėn me diell vranė e therėn burra e gra, hapur dhe pa e fshehur dorėn vodhėn bagėti dhe grabitėn lira e para tė tjera tė fshatarėve dhe malėsorėve. Dibranėt rrokėn armėt. Ata i treguan gjoksin armikut nė mbrojtje tė tėrėsisė tokėsore tė vendit tė tyre. Me luftė heroike arritėn tė ēlirojnė pjesėn mė tė madhe tė Dibrės sė Poshtme dhe Dibrės sė Sipėrme. Veprimet luftarake tė dibranėve i motivuan edhe vendimet e Konferencės sė Ambasadorėve tė 29 korrikut 1913 dhe vendosja e ushtrisė serbe nė kufijtė e Dibrės. Pėr organizimin e njė kryengritje tė pėrgjithshme kundėr serbėve u ngarkuan dhe punuan Bajram Curri, Isa Boletini, Cen Daci, Sefedin Pustina, Zija Dibra, Ramiz Daci, Fuat Dibra, Shaqir Beu, Elez Isufi, Dine Hoxha, Murat Kaloshi, Mersim Dema, Dan Cami, Selman Alia, Cen Leka, Xhafer dhe Baftjar Doda, Selman Alia, Liman Leka, Llan Kaloshi, Ismail Kotarja, Ramadan Cani, Selim Dema, Qamil Daci, Sadulla Strazimiri, Hasan Kaci, Bajram Buci etj. Kjo kryengritje u bė mė e domosdoshme, kur qeveria e Beogradit vazhdonte ti mbante forcat nė kufijtė strategjikė me Shqipėrinė dhe filloi tė ndėrtonte fortifikime e posta doganore nė Okshtun e Qafė - Murrė. Kushtrimi i kryengritjes u dha dhe beteja nisi mė 19 shtator 1913. (Sipas kujtimeve tė Ismail Strazimirit kryengritja e pėrgjithshme filloi, kur mė 21 shtator, njė tregtar vllah i ra me shpullė Saledin (Selė) Xhedikut nga Dardha dhe katundari vrau tregtarin qė e goditi. Kjo datė, pra, 21 shatori nuk pėrputhet me tė vėrtetėn, pasi njoftimet konfirmojnė se mė 20 shtator kryengritėsit dibranė hynė dhe ēliruan qytetin e Peshkopisė.) Pėr kėtė shkak dibranėt sulmuan postat serbe, tė cilat, nė mėngjesin e datės 20 shtator u gjetėn pėrballė njė sulmi tė pėrgjithshėm. Forcat dibrane, pasi ēliruan krahun perėndimor tė Drinit tė Zi, luftuan pėr tė kapur lartėsitė e Gjaricės, Ostushit, tė Shkekės etj. Forcat dibrane sulmuan armikun nė Kala tė Dodės, nė Shkeka tė Shumbatit, nė Qukė tė Arrasit, nė Skėrtecė, Qenok e te Lisi i Trenės etj. Ata, mė 20 shtator u ēlirua qyteti i Peshkopisė. Armiku u detyrua tė tėrhiqet nė drejtim tė Qenokut dhe tė Skėrtecit. Njė batalion i tėrė serb u shpartallua gjatė luftimeve nė grykėn e pėrroit tė Peshkopisė. Luftime tė pėrgjakshme u zhvilluan edhe nė kodrat e Popinarės, Pesjakės e Obokut. Ndėrkohė, forca tė Dibrės sė Sipėrme zhvillonin luftime pėr jetė a vdekje nė Dibėr tė Epėrme, nė kodrat e Ēerenecit, Vllabiēit e Maranicės. Pra, qė nga Kalaja e Dodės deri nė Trebisht ushtonte krisma e pushkės dibrane. Mė 21 shtator 1913, mbi 6000 forca rrethuan garnizonin serb dhe ēliruan qytetin e Dibrės sė Madhe. Ushtria serbe, e pėrbėrė prej 5000 ushtarėve, tė cilėt ishin inkuadruar nė 38 tabor, pothuajse, dolėn tė gjithė jashtė luftimit dhe lėshuan qytetin e Dibrės sė Madhe.
Hyrja e forcave shqiptare nė Strugė, 1913
Mė 22 shtator, forcat dibrane marshuan nė drejtim tė trojeve shqiptare tė Mavrovės, Kėrēovės, Gostivarit etj. pėr ti ēliruar edhe ata. Mė 26 shtator forcat e grupimit dolėn nė Kėrēovė. Luftime tė ashpra zhvilluan nė Ohėr, Strugė, Zhupė, Rekė, Zavoj, Istok, Bakovė etj. Serbėt pėr tė shtypur kryengritjen e fuqishme dibrane organizuan 3 divizione me 20 mijė ushtarė. Nė kėtė kohė lajmet bėjnė me dije se serbėve u ishin vrarė shumė ushtarė dhe u ishin marrė 12 kanona (topa). Mė 22 shtator, ushtria serbe u detyrua tė tėrhiqej nga presioni ndėrkombėtar nė kufijtė e pėrcaktuar nga Konferenca e Ambasadorėve. Kur forcat serbe (mė 1913-shėnim ynė) ndodheshin te Vorret e Pilafit, nėn breshėrinė e plumbave tė mitralozit malėsori i quajtur Mehmet Skepi, njė burrė me mustaqe kapadai, u bėn thirrje shokėve, se Ai qė vdes sot asht i pavdekshėm dhe thirret Ta kapim hasmin tė gjallė, ndėrsa Ibrahim Paci vret nė rrugicė, kur u gjet ballė pėr ballė me ushtarėt serb, 4 prej tyre, po plagoset edhe vetė. Kur shkojnė shokėt ta ngrenė, u thotė tė shkonin pėrpara dhe tė mos kujdeseshin pėr tė. Ndėrsa, Maliq Popinara shkon nė Kėrēisht me 25-30 vetė dhe i thotė Ali Maliqit: Pse pret mė?. Mė 23 shtator 1913 Malėsia e Dibrės u lirua prej ushtarėve serb. Po mė 23 shtator, ora tetė, qyteti i Dibrės sė Madhe u mor pėrsėri prej malėsorėve tė Dibrės sė Poshtme. Ushtria serbe ka zėnė vend 8 sahat larg qytetit, tek Pylli i Zi. Mė 25 shtator 1913 malėsorėt e qytetarėt e Dibrės e shtynė serbin nė Gostivar, Kėrēovė e Strugė. Kėta zaptuan 13 topa dhe morėn ( ēliruan) Mavrovėn, Gostivarin, Lapushnikun dhe kaluan nė Strugė. Deri tani serbėve iu morėn 28 topa, shumica prej tė cilėve janė tė pėrdorshėm. Serbia, nė tetor 1913 njofton Fuqitė e Mėdha se ėshtė tėrheq prej viseve strategjike tė Shqipėrisė.
Lufta e vitit 1915 nė Sllovė kundėr serbėve
Edhe nė vitin 1915, kur Lufta e Dytė Botėrore ishte nė zhvillim e sipėr, mes serbėve dhe dibranėve pati zhvillime luftarake tė rėndėsishme, tė cilat duhen marrė nė konsideratė. Megjithėse Konferenca e padrejtėsisė e Ambasadorėve nė Londėr kishte venė, edhe pse nė dėm tė shqiptarėve, vijėn e kuqe pėr tė ndalur dorėn gjakatare tė serbėve, serbėt herė hynin e herė dilnin nga Dibra e nga territori qė ajo konferencė ia kishte lėnė Shqipėrisė. Mė 1 qershor 1915, pikėrisht atė kohė kur Serbia kishte dhėnė garanci mossulmimin,batalionet e ushtrisė serbe marshonin drejt Peshkopisė. Sipas kujtimeve tė botuara tė Ismail Strazimirit, nė Qenok kishin dalė ta pritnin ushtrinė serbe Rahman Lika prej Luznie, Dine Hoxha prej Muhurri, zv.prefekti i Dibrės Hysen Golja, komandanti i Pėrgjithshėm i Xhandarmėrisė Mustafa bej Serdari, myfti Hafuz Raifi, Sheh Hasani nga Tomini, kėshilltari besnik i Hysen bej Goles-Fatah Bajrami dhe Vehbi Dibra-Myftiu i Pėrgjithshėm i Shqipėrisė. Gjithnjė sipas Strazimirit, patriotėt ikėn pėr nė Mat. Elez Isufi u fsheh. Madje, po ky autor fshehjen e quan trimėri e zgjuarsi. Pas pushtimit, Hysen Golja u bė prefekt, ndėrsa nė komuna u emėruan kryetarė Sheh Hasani, Sheh Farullai, Rahman Lika, Zyber Hoxha, Osman Horasani, Kurt Spata, Sul Shehi, Sulė Marku, Hamit Tonuzi, Halit Lleshi, Osman Poljaku, Pėllumb Lleshi, Shermedin Koleci dhe Dikė Xhelili u emėruan krahinarė. E vetmja betejė qė ndodhi mes shqiptarėve dhe serbėve nė kėtė vit ishte pėrpjekja me armė e Ujė e mUjasve me njė kompanie serbe nė udhėtim, te vendi i quajtur Guri i Gjatė nė territorin mes Vleshės dhe Sllatinės, betejė e cila ėshtė hiperbolizuar aq shumė sa nuk mba mė, duke shkruar e thėnė kalmexhinjtė e sotėm, se nė kėtė luftė u vranė 1000 apo 2500 ushtarė serb, kur i gjithė formacioni serb ishte vetėm njė kompani, e cila ka vetėm 100 ushtarė gjithsej. Pėr hir tė sė vėrtetės dhe ushtria austro-hungareze u prit me qetėsi dhe pa rezistencė. Madje Elez Isufi u bė dhe zv.ministėr i Brendshėm i qeverise austro-hungareze dhe lidhi marrėveshje tė rregullt bashkėpunimi me austriakėt. Si i tillė ai ėshtė nderuar dhe me dekorata e pritje protokollare dhe nė Vjenė. Bullgaria hyri edhe nė Gollobordė, por nuk kreu masakra tė llojit tė Serbisė.
Masakra e pushtuesve austriakė nė Lurė, nė vitin 1916
Vetėm nga data 10-28 korrik 1916 austriakėt vranė nė Reē, Dardhė e Lurė 44 persona. Sipas tė dhėnave austriake, kjo ndodhi, sepse mė 10 korrik 1916 njė togė prej 10 vetash e komanduar nga Zugfureri, u qėllua nė Gjurrė-Reē nė njė distancė prej 50 hapash. Pėr kėtė shkak, ushtria austriake u hakmor dhe vrau shumė burra e gra nga kėto krahina, bėhet fjalė pėr 44 veta, tė cilėt janė: Abaz Kolgjegja, Arif Haldeda, Abas Skana, Bibė Markola, Bajram Cuku, Can Vladi, Bajram Leka, Dan Kalia, Hasan Cuku, Hasan Kaci, Haxhi Gega, Hysen Kalia, Hasan Murati, Humė Murati, Hasan Hoti, Isuf Deda, Ymer Hoti, Mide Cuku, Met Haldeda, Muharrem Tollja, Osman Hoti, Sali Tollja, Vezė Cuku, Vesel Kalia dhe Xhemile Gjogjegja nė Lurė; Sheh Abazin, Beglie Markun dhe Jusuf Laēin nė Reē; Selim Canin nė Dardhė dhe Ibrahim Malėn nė Ēidhėn.
Lufta e bulqizakėve kundėr serbėve mė 1919
Kur ushtria pushtuese italiane kishte ardhur nė vijėn strategjike Qafė-Buall dhe Qafė-Murrė, divizionet pushtuese tė Serbisė kaluan Drinin e Zi dhe po marshuan nė drejtim tė Grykės sė Vogėl e tė Grykės sė Madhe pėr tė dalė nė Qafė tė Buallit. Brenda ditės ushtria serbe arriti nė Sopot dhe me shpejtėsi po ecte nė drejtim tė Zerqanit, Peladhisė, Valikardhės e Bulqizės. Mehmet Duriēi, Hasan Alla, Sulė Kamberi e Hasan Pata vrapuan e shpėrndanė lajmėsit pėr kėtė rrezik qė u kanosej nė fshatrave Vajkal, Koēaj, Dragu, Dushaj, Lepurakė, Valikardhė e Peladhi dhe dhanė kushtrimin luftarak pėr mobilizimin e luftėtarėve, qė do ti bėnin ballė asaj ushtrie mizore qė kishte mėsy nė vatrat bulqizake.
Pėr ti gjunjėzuar kėta luftėtarė me shpirt tė madh serbėt masakruan dhe gra e fėmijė. Nė Dragu varėn, nė lisin para shtėpisė sė tyre, shtatė anėtarė tė familjes Shaba. Sulė Shaba me gjithė djem u masakruan barbarisht pėr tė trembur e frikėsuar pjesėn tjetėr tė popullsisė.
Nė atė luftė, gjatė luftimeve tė pėrgjakshme e trimėrore, u vranė trimat: Tahir Duriēi, Adem Duriēi, Hasan Alla, Hasan Duriēi, Tahir Hoxha dhe Bajram Zogu. Gruaja burrėreshė Tile Hysa zu pozicionin te njė gur dhe vra me dorėn e saj njė skuadėr serbėsh. Nga serbėt u masakruan pėr vdekje edhe 35 trima tė tjerė bulqizakė.
Lufta e vitit 1920
Mė 13 gusht 1929 u mblodh Kuvendi i Arrasit, ose Qveria e pėrkohshme, siē u quajt nėn drejtimin e Ramiz Dibrės dhe Ramiz Dacit, e cila u vendos nė shtėpi tė Riza Lushės. Pushka kundėr serbėve krisi mė 15 gusht 1920. Dibra e Vogėl luftoi kundėr serbėve. Golloborda e shtyu armikun jashtė kufijve tė 1913-ės... U zunė rob e u vrarė mbi 2000 ushtarė e oficerė serbė, si dhe u mor shumė armatim, topa e mitraloz... Asokohe batalionet serbė qenė vendosur nė Kala tė Dodės, nė Shumbat, nė Kodėr tė Kabe dhe nė Llasen tė armatosur me topa e mė mitraloz. Fuqia mė e madhe qe vendosur nė Llasen. Komandantė prijės tė rezistencės antiserbe ishin: Osman Lita, Sheh Halimi nė Kala tė Dodės, Dervish Lusha e Cen Elezi nė Shumbat, Dine Hoxha, Dan Leka e Murat Kaloshi (i plagosur) nė Brezhdan, Peshkopi e Llasen...Dan Cami nė Gollobordė etj. Mė ora 9 allaturka u ngreh flamuri shqiptar nga Haziz Muda-Pilafi, nė qendėr tė Peshkopisė.
Nė mbrojtje tė Qeverisė sė Lushnjės, shtator 1920
Mė 10 shtator 1920 komitėt dhe serbėt kėrcėnojnė Tiranėn dhe qeverinė e shqiptare. Kėta nisėn drejt Grykės sė Priskės, 3 orė larg Tiranės. Nė mbrojtje tė Tiranės dhe tė qeverisė janė vu fuqitė vullnetare tė ardhura nga Kavaja, Shijaku, Dibra etj., tė cilėt sulmojnė kėto forca banditėsh. Me kėtė datė, nė orėn 2 allaturka (14.00) z.Dine Hoxha me dibranėt iu ngjitėn kodrės dhe sulmuan forcat qė kėrcėnonin Tiranėn e qeverinė kombėtare. Forcat vullnetare tė udhėhequra nga prijės popullorė tė veshur dhe me autoritetin qeveritar janė vėnė nė mbrojtje tė qeverisė kombėtare. Njė gazetė e kohės, citon: Janė pėr tu lavdėruar edhe major Shefkiu (mendojmė se bėhet fjalė pėr Shefki Shatkun) dhe oficeri Dine Hoxha etj.,qė kryen detyrėn e tyre si ushtarė besnik e kombėtar tė atdheut.
Lufta e vitit 1921 kundėr serbėve
Betejėn e fundit me ushtrinė pushtuese serbe, dibranėt e zhvilluan me heroizėm tė pashoq, nė Lanė-Lurė, nė vendin e quajtur Qafa e Gėlqeres, nė vitin 1921.Qeveria serbe, nė tentativė qė tė zinte vijėn strategjike Qafė-Buall, Lanė-Lurė e Qafė-Murrė dėrgoi nė kėtė rajon 5400 ushtarė, qė rreshtoheshin nė 12 regjimente me 31 topa. Ndėrkohė, mė parė nė Reē-Dardhė ishin pozicionuar edhe 2000 mercenarė tė Tafė Kaziut e tė Halit Lleshit pėr synimin pėr ti shkuar nė ndihmė tė ashtuquajturės Republikė serbe Mirditės tė Gjon Marka Gjonit. Pėrballė tyre ishin rreth 400 vetė tė forcave qeveritare tė komanduar nga Ali Rizai dhe rreth 700 forca vullnetare tė Reēit, Dardhės e Lurės. Prandaj, mė 26 tetor 1921 serbėt nisėn pėrpunimin me artileri tė zonės ku do tė zhvilloheshin luftime me forcat qeveritare e vullnetare dibrane. Kjo situatė vazhdoi dhe mė 27 tetor, ndėrsa mė 28 tetor shpėrtheu lufta frontale mes dy palėve. Beteja u zhvillua shumė e ashpėr. Lurasit e reē-dardhasit luftuan me heroizėm e trimėri tė pashoqe. Lufta u bė dhe trup me trup. forcat dibrane dhe ato qeveritare e ndalėn pėrparimin e ushtrisė serbe te Qafa e Gėlqeres. Lurasit nė kėtė luftė komandoheshin nga Selman Mena, Ibrahim Gjoēi, Gjon Doēi dhe Hakik Mena. Vetėm nga Lura, nė kėtė betejė morėn pjesė 34 veta, si: Gjon B. Doēi (i cili dhe u palos), Kolė Mark Rajta, Ibrahim Gjoēi, Ahmet Gjoēi, Hasem Haldeda, Ali Vladi, Xhemė Vladi, Dullė Vladi, Osman Vladi, Liman Buci, Mehmet Ajazi, Islam Peka, Han Hoti, Demė Leka, Sulė Buci, Dan Kaēorri, Kolė Rajta, Liman Haldeda, Xhemė Haldeda, Riza Vladi, Musė Vladi, Xhafer Haldeda, Selman Haldeda, Bajram Haldeda, Ramadan Markola, Dan Haldeda, Rexhep Haldeda, Sulė Mena, Demė Mena, Bajram Vladi. Pikėrisht kėtu patrioti Haki Sharofi shkroi tekstin dhe Sami Gonxhja shkroi muzikėn e kėngės himn tė Dibrės, e cila u kėndua dorazi nga luftėtarėt dibranė, e cila njihet si Marshi i Djelmnisė Dibrane. Vijon...
(Autori ėshtė Historian, publicist, Anėtar i Pėrhershėm i Akademisė Amerikano-Shqiptare tė Shkencave dhe Arteve)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn