als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Po ēel mėngjesi gri mbi pėrfytyrimin ndėrsa unė ende rri ulur mes miqve qė frymojnė me fjalė, me tinguj, me shenja, me krisma pushke. Sipėr tryezės prej druri palos faqet prajshėm Burgu, libri i shenjtė i posalexuar. Ashtu i heshtur ai tashti flet si pikturė mesjete, si kjo natė dimri nė dheun e huaj, si kujtimi i pėrlotur i stinės sė rrahur nga mijėvjeēari i fundit, si pėrmendore qė pėrshėndet brezat me gjuhėn qė nuk shuhet.
Libri, tashti hijerėndė, heshtė mbi tryezė, heshtė si lumi i trazuar pas stuhisė, si fara e misrit nė ugare ditėn e pranverės. Po agon, por unė nuk kam gjumė nė sy. Dhoma ime e ngushtė vlon nga fjalėt, nga zėrat e largėt, nga shpirtrat e shqetėsuar qė pėrftojnė. Nuk e di flet heshtja pas kujtimit tė trazuar, nata futė e kėshtjellės sė krimit, apo flas unė me gjuhė gjethesh nė shpėrthim. Nuk e di udhėtoj unė nė kohėra qė skthehen mė, apo kohėrat e rizgjuara rendin drejt meje. Dhjetėra pyetje, qindra pyetje brenda ēastit vlojnė nė qenien time. Po ku qėndron magjia e kėtij libri? - pyes vetėn pėr tė satėn herė. Te zhanri? Te pėrmbajtja? Te mesazhi? Te stili? Te emri i autorit?... Dhe, pyetjet mund tė vazhdojnė nė pakufi, po unė mjaftohem vetėm me kaq. Mė mjafton emri i autorit dhe tė gjitha pyetjet qė mė vijnė varg e varg shkojnė e shkrihen nė njė krijesė unike tė pa kund qift.
Dhe, sėrish sytė mė shkojnė tek titulli i librit. Pesė shkronja formojnė emrin konkret tė institutit tė llahtarit dhe sinonimin e dhunės sė shtetit qė dėshmon shekuj gjenocidi. Nė secilėn shkronjė shoh kėshtjellat e tmerrit dhe trishtimin pafund shqiptar. Nė secilėn zbrazėtirė mes shkronjash shoh detin e ferrit tė muzgjeve tona pambarim. Dhe, pėr njė ēast, nuk u besoj as syve tė mi, shkronjat lėvizin dhe zėnė vendin e njėra tjetrės. Ato pėrzihen, rreshtohen nė kolonė dhe fillojnė lojėn. Valle makabre kėshtjellash mesjetare. Nga larg dėgjoj klithma, gjėmė dhe rėnkime gjyqesh inkuizicionale. Dhe, pa e hetuar fare, si nė titėrr dite, e shoh veten labirinteve tė kėshtjellės ngjyrė hiri tė larė me gjak shqiptari. Nė duar e nė kėmbė mė shtrėngojnė zinxhirė robėrie shekullore. Prapa shpine me grah dora dhe arma e pushtetit gjakatar. Nuk mund tė shquaj mirė jam nė Prishtinė, nė Mitrovicė, nė Pejė, nė Gjilan apo nė Ferizaj. Nuk mund tė dalloj qartė jam nė Nish, nė Goli Otok, nė Stara Gradishkė, nė Idrizovė apo nė Beograd. Mė nė fund, mė bėhet se gjithēka ėshtė njėsoj. Njėsoj uniforma, njėsoj platforma, njėsoj hetuesit udbashė, njėsoj mėnyra e torturės, njė soj veglat e dhunės. Herė mė duket se kam hyrė nė kėshtjellėn e rrezėbitur qė vetėm dhuna e gjaku e mban mes tokės e qiellit, e herė mė bėhet se i kam rėnė pėllėmbė pėr pėllėmbė rrethit tė nėntė tė ferrit dantesk.
Nė rravgimet mijėravjeēare drejt dritės dhe lirisė, aty, nė mesin e lules sė rinisė shqiptare, gjej edhe shokun tim tė burgut, mikun tim tė ardhshėm, tė urtin dhe tė paepurin, autorin e romanit. Para se ta merrte penėn e shkrimtarit nė dorė, pėr tė parėn herė ai burgun e kishte provuar nė moshėn adoleshente, nė fillim tė viteve tė gjashtėdhjeta, nė vitet e stuhishme tė Flamurit Kombėtar. Mė vonė mbaron studimet e larta, pajiset me dituri dhe pėrvojė njerėzish tė shquar dhe popujsh tė ndryshėm, studion teologjinė, filozofinė, sociologjinė, historinė dhe letėrsinė. Pėr njė kohė punon nė arsim, boton artikuj publicistikė, dritėson shkrime letrare. Pas aktivitetit legal dhe ilegal atdhetar, nė fillim tė viteve tė tetėdhjeta, pėr ti ikur burgosjes sė sigurt, pėr njė kohė bėn jetė arratie. Nė pamundėsi aktiviteti mė tė gjerė ai bie nė dorė tė organeve tė pushtetit me bindje tė fortė se edhe qėndresa nė burg ėshtė luftė e domosdoshme kundėr armikut. Tashti, nė burgun e Gurakocit, atė e shoh nga afėr, ashtu tė qetė, tė ēiltėr, me besim tė theksuar nė vete dhe nė idealin e kohės. Me pėrvojė tė pasur dhe me horizont tė gjerė, si orakull antik, pa iu bėrė vonė asnjėherė, edhe nė rrethana tė reja, ai merr e jap mesazhe deri nė kėlthitje shpirti, deri nė dhimbje shqisash.
Pos autorit tė librit, nė barkun e gjerė tė kėshtjellės sė sėmurė, gjeta djalėrinė dhe burrėrinė atdhetare, tė brumosur me dashuri pėr tokėn, me urrejtje ndaj pushtuesit, qė po jepnin provat e forta pėr heroizma tė reja dhe pėr flijime vullnetare. Aty merrte frymė e tėrė gjenerata e artė e dritės e ngarkuar deri nė dhimbje me vuajtjet e padurueshme tė etėrve dhe tė gjyshėrve tanė martirė. Ashtu tė mbyllur dhe tė lidhur me zinxhirė ishim bėrė, jo vetėm simbol lirie dhe pavarėsie, por dinamit konkret nė themelet e kėshtjellės sė robėrisė dhe tė mbarė pushtetit tė saj.
Nuk kishte shumė kohė, pėrafėrsisht para tri decenieve, krijesa ruso-evropiane, Serbia, nėn emrin e urryer Jugosllavi, dukej e fortė, e paprekshme, e pamposhtur. Atė e mbronte ushtria, milicia, kamxhiku dhe pushka. E mbronin Fuqitė e Mėdha qė e kishin krijuar. Bota e quante metaforė demokracie, kurse popujt brenda saj e quanin burg. Marshimi i saj, nėpėr detin e gjakut shqiptar, kishte filluar qysh para tetė shekujsh, pėr tu derdhė mė vonė me zjarr e me hekur nėpėr qindra fshatra shqiptare qė po shuheshin aq tragjikisht, me aq pikėllim. E shtrirė mbi gjysmėn e tokave shqiptare Serbia ėndėrronte gllabėrimin e Shqipėrisė dhe mbarė Gadishullin Ilirik. Pėr tė realizuar ketė ėndėrr ajo projekton plane gjenocidi e etnocidi dhe i materializon ato me dhunė shtetėrore, me burgje, me varreza masive, me shpėrngulje. Midis dhunės shtetėrore dhe tė pėrndjekurve me dhunė, shteti gjakatar me kujdes krijoi njė klasė shpirtshiturish shqiptarė tė privilegjuar nė ēdo gjė: ua dha shkollėn dhe kulturėn e Beogradit, ua dha pozitėn dhe paranė, ua dha luksin dhe pushtetin...
Por, nga ajo ditė kur zinxhirėt e pushtuesit shtrėnguan duart e liridashėsve, tė njėjtit zinxhirė filluan tė shtrėngojnė edhe krijuesin e vetė, pushtetin serb. Sa mė shumė mbusheshin burgjet me djalėrinė shqiptare, aq mė shumė po i dridheshin themelet pushtuesit. Nga ajo ditė rruga jonė e lirisė dredhoi nėpėr zandanėt e lagėta me beton e hekur thurė, nėpėr qeli tė errėta trishtimi e vetmie, nėpėr net tė gjata torture e llahtari, nėpėr varrezat masive te tė pushkatuarve pa dėshmi netėve tė pa hėnė, nėpėr meditime tė pafre pėr ardhmėrinė e lirisė sė projektuar, nėpėr shtigjet e pėrgjakshme plot lavdi tė luftės sė ardhshme tė djalėrisė atdhetare, nėpėr kalvarin biblik tė shpėrnguljeve masive tė popullit duarthatė, nėpėr rėniet heroike tė trimave nė fushėbetejė, nėpėr varrezat plot me lule e lot tė dėshmorėve tė ri, nėpėr lirinė qė si pranverė e pėrjetshme ringjalli tokė e qiell, gurė e dru, plak e tė ri.
Nė bisedat e gjata mė autorin e romanit, nė ndejat e heshtura rreth tryeze ku pihej ēaji dhe helmi i burgut, gjatė pjesėmarrjeve nė gėzimet e rralla dhe nė hidhėrimet e shumta tė shokėve tė burgut, te ai kam hetuar prirjen e kronikut qė mbledh sa me shumė ngjarje, sa mė shumė mendime, sa mė shumė ndjenja. Dhe qysh atėherė kam fituar bindjen se tharmi i «Burgut » po ngjizej, se romani i ardhshėm po formohej, se libri pėr liridashėsit po lėshonte shtat.
Nė rrethana burgu fjala e autorit kishte forcė kėndellėse, fjala e tij forconte, fjala e tij jepte shpresė. Nė mesin e tė burgosurve politikė ai me zell e dashuri mbillte besimin, kujdesin, fleksibilitetin dhe tolerancėn. Burgun ai e shihte si njė shkollė pėr kuadro tė mėvonshme, si njė farkatore pėr kalitjen e rrugės sė rezistencės dhe tė luftės sė ardhshme kundėr pushtuesit. «Nėpėr burgje dhe kazamate po ndėrtoheshin tė forta themelet e lirisė. Ato themele po krijoheshin me mund, djersė, gjak e tortura tė mizorishme kundėr liridashėsve, por rruga e filluar nė mars dhe prill tė vitit 1981, pėr realizimin e aspiratave ēlirimtare nuk do tė ndalonte. Ajo rrugė ishte e gjatė, e pėrgjakshme dhe e tmerrshme, por ajo tanimė kishte filluar... » ende i mbaj tė freskėta fjalėt qė sot i gjej nė faqet e romanit « Burgu ».
Dhe, ēka e dallon romanin Burgu nga Gjarpinjtė e gjakut, nga Vdekja mė vjen prej syve tė tillė apo nga Titistėt? Ėshtė apo jo e rėndėsishme klasifikimi i librit si autobiografi personale apo e gjeneratave tė tėra, kujtime personale tė njė tė burgosuri politik apo kronikė kolektive e mbarė njė populli tė pushtuar? Ky libėr ėshtė shkruar sot apo ka filluar tė shkruhet para njė shekulli? E shkroi kėtė libėr autori, apo para se ta shkruaj ai, kėtė libėr e shkroi dhuna dhe gjenocidi njėshekullor serb? Ėshtė me rėndėsi qė tashti romanin e kemi nė dorė dhe pėr tė mund tė flasim lirisht si pėr njė libėr tė jetuar, si pėr njė jetė skllavėrie qė nuk do tė kthehet kurrė, si pėr njė libėr tė shenjtė qė do tė na e ruaj kujtesėn...
Brezat qė vijnė nga romani Burgu do tė mėsojnė shumė pėr jetėn, pėr vuajtjet, pėr qėndresėn, pėr luftėn, pėr mendimin dhe pėr ndjenjat e mbarė popullit shqiptar nėn robėrinė serbe. Nė mėnyrė tė veēantė ata do tė mėsojnė pėr idealin, mendimin dhe flijimin e tė burgosurve politikė tė gjeneratės sė viteve tė tetėdhjeta. Ndaj, me lot nė sy dhe me krenari tė arsyeshme, nė shenjė respekti dhe mirėnjohjeje ata do tė pėrkulėn deri nė lartėsinė e nėnės tokė pėr tė nderuar qėndresėn dhe heroizmin e gjeneratave tė tėra, tė cilat Kosovėn me Vise e sollėn deri te Pavarėsia, deri te hapi i fundit i ribashkimit tė kombit dhe shtetit shqiptar. Nga distanca kohore, brezat qė vijnė do tė binden se njė fitore si kjo nuk ishte e lehtė. Se nė kėtė luftė tė gjatė dhe tė pėrgjakshme arma e vetme e gjeneratave tė tėra ishin gjokset e hapura, grushtet e bashkuar, krenaria e tė qenit shqiptar dhe dashuria e madhe pėr atdheun.
Do tė vijnė brezat dhe do tė na gjejnė kudo, nė gurė e nė lisa, nė fusha e nė male, nė kroje e nė lumenj, nė fije bari e nė petale lulesh, nė monumente sheshesh e nė faqe librash... Do tė vijnė brezat dhe do tė marshojnė drejtė shtigjeve tė reja. Fėmija, nxėnėsi, bujku, blegtori, punėtori, minatori, mėsuesi, artisti, ministri,... mund tė bėjnė edhe mrekulli. Verės mund tė merr verė e dimrit - dimėr... Por Eknat Malmiri, si simbol i tė burgosurit politik, do tė mbetet po ai, i njėjti. Rrėfimi pėr tė ėshtė klithmė kohe, pikėllim, krenari, dinjitet... Tash liria e fituar u pėrket tė gjithėve.
Po agon mėngjesi tėmbėlor mbi alpet zvicerane ndėrsa mua mė bėhet se kam ndenjur shtruar tėrė natėn e lume mes miqve qė frymojnė vetėm me fjalė, me tinguj, me shenja, me krisma pushke. Sipėr tryezės prej druri, si mė parė, qetėsisht prehet romani Burgu. Ashtu i shqetėsuar, i pikėlluar dhe me premtimin se do tė takohemi sėrish nė logun e artit, mė nė fund, nė heshtje, ndahem edhe me Eknat Malmirin.
Deri sa po pija kafen e mėngjesit, melodia e njė kėngė pleqėrishte, qė vinte si nga njė botė tjetėr, ma kujtoi Plakun Balė dhe rrėfimin e tij pėr Bijtė e Motit tė Madh. Nuk mund tė them saktėsisht ishte kjo kėngė e poetit Dara i Ri apo tregimi i gjatė i shkrimtarit Ahmet Qeriqi, derisa, befasisht, e zura vetėn me kėto vargje nė gojė:
Mori bijė, bijė e Lalės,
Moj e bukur, e trishtuar,
Pse m`kujton motin e shkuar?
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn