als_Latn lit_Latn uzn_Latn
I
Nė mesin e personaliteteve meritore shqiptare, tė shquara pėr kontributin qė kanė dhėnė nė ēlirimin e trojeve tė Shqipėrisė nga pushtimi turk por edhe ruajtjen e territoreve shqiptare, tė cilat Evropa dhe Rusia ua kishin dhėnė shteteve grabitqare fqinje: Greqisė, Bullgarisė, Serbisė dhe Malit tė Zi, janė tė mirėnjohur: Ēerēiz Topulli, Bajo Topulli, Mahal Grameno, Muēo Qulli, Hajredin Temenishti Zeman Mashkullori e shumė tė tjerė.
Ēerēiz Topulli lindi nė Gjirokastėr nė vitin 1880 dhe ra dėshmorė mė 15 korrik tė vitit 1915. Ishte njė i ri i arsimuar me arsim kombėtar, atdhetar e veprimtar i shquar i Rilindjes, udhėheqės i luftės sė armatosur tė ēetave kundėr sunduesve osmanė pėr ēlirimin kombėtar tė vendit, hero i popullit. Nė prill tė 1907 komandoi ēetėn e armatosur qė vepronte nė Shqipėrinė e Jugut, e sidomos nė krahinat e Gjirokastrės dhe tė Korēės. Me vendim tė Komitetit tė Gjirokastrės, anėtarė tė ēetės sė tij vranė nė fillim tė marsit 1908 nė Gjirokastėr komandantin turk tė xhandarmėrisė. Drejtoi Luftėn e Mashkullorės mė 18 mars 1908. Nė thirrjen "Nga malet e Shqipėrisė" drejtuar bashkatdhetarėve tė tij dhe botuar nė janar 1907 nė gazetėn "Shpresa e Shqipėrisė" Ēerēiz Topulli pasi dėnonte grabitjet e administratės osmane kėrkonte qė Shqipėria tė shkėputej nga Perandoria Osmane dhe tė bėhej e lirė dhe e pavarur. Ai shprehte bindjen se e vetmja rrugė pėr ēlirimin e Shqipėrisė ishte ajo e kryengritjes sė pėrgjithshme tė armatosur, dhe ftonte gjithė shqiptarėt tė ngriheshin me armė nė dorė nė luftėn pėr lirinė e Shqipėrisė.
Mjedisi familjar nė tė cilin u rrit e sidomos vėllai mė i madh Bajo Topulli, ndikuan nė formimin e tij si atdhetar i vendosur. Mori pjesė nė veprimtarinė e Komitetit tė Fshehtė «Pėr lirinė e Shqipėrisė» nė Gjirokastėr.
Ēerēizi me tė vėllanė Bajon e Zeman Mashkullorin, nė prill tė 1907 komandoi ēetėn e armatosur qė vepronte nė Shqipėrinė e Jugut, e sidomos nė krahinat e Gjirokastrės dhe tė Korēės. Me vendim tė Komitetit tė Gjirokastrės, anėtarė tė ēetės sė tij vranė nė fillim tė marsit 1908 nė Gjirokastėr komandantin turk tė xhandarmėrisė. Drejtoi Luftėn e Mashkullorės mė 18 mars 1908.
Nė thirrjen "Nga malet e Shqipėrisė" drejtuar bashkatdhetarėve tė tij dhe botuar nė janar 1907 nė gazetėn "Shpresa e Shqipėrisė" Ēerēiz Topulli pasi dėnonte grabitjet e administratės osmane kėrkonte qė Shqipėria tė shkėputej nga Perandoria Osmane dhe tė bėhej e lirė dhe e pavarur. Ai shprehte bindjen se e vetmja rrugė pėr ēlirimin e Shqipėrisė ishte ajo e kryengritjes sė pėrgjithshme tė armatosur, dhe ftonte gjithė shqiptarėt tė ngriheshin me armė nė dorė nė luftėn pėr lirinė e Shqipėrisė.
Pas fitores sė revolucionit xhonturk tė 1908, Ēerēiz Topulli punoi pėr formimin e klubeve shqiptare dhe pėr ēeljen e shkollave shqipe nė viset e ndryshme tė vendit. Nė shoqėritė dhe klubet patriotike mbrojti interesat e kombit dhe tė vegjėlisė. Pas Shpalljes sė Pavarėsisė sė Shqipėrisė, mė 28 nėntor 1912 u vu nė shėrbim tė qeverisė sė I. Qemalit dhe luftoi pėr mbrojtjen e tėrėsisė territoriale tė atdheut, nė disa kryengritje tė armatosura, pėr sprapsjen e grekėve nga tokat e pushtuara nė jug (pas konferencės sė Londrės), por edhe kundėr rebelimit tė Haxhi Qamilit nė Shqipėrinė e Mesme. Nė shtator tė vitit 1914 Ēerēiz Topullin e Muēo Qullin i gjejmė nė Shkodėr, ku mendohet tė kenė shkuar pėr tju bashkuar mbrojtjes sė trojeve nga pushtimi serbo-malazez. Arrestohen pėr tė parėn herė nė 28 qershor dhe lirohen shumė shpejt. Por arrestohen sėrish nė 7 korrik 1915 nė Fushėn e Shtoit (Shkodėr) nga njė togė malazeze rrugės pėr nė Ēetinė. Pėr 20 vjet eshtrat e dy heronjve mbetėn pa varr, nė Shtoj tė Shkodrės, deri sa u zbuluan nė vitin 1936 nga Javer Hrushidi, mik fėmijėrie me Ēerēizin dhe prefekt i Shkodrės aso kohe. Ishte pikėrisht ai qė identifikoi dhe eshtrat e Ēerēizit nga njė dhemb floriri, qė e kishin tė dy tė njėjtė. Nė zhvarrimin e eshtrave tė tyre mori pjesė edhe Enver Hoxha, i cili mbajti edhe njė fjalė lamtumire nė emėr tė Gjirokastritėve.
II
Nė fillim tė muajit mars tė vitit 1973, nė kuadrin e veprimeve qė do tė zhvilloheshin nė pėrkujtimin e 65 vjetorit tė luftės qė Kapedan Ēerēiz Topulli zhvilloi kundėr pushtuesve osmanė mė 19 mars 1908 nė brigjet e fshatit Mashkullorė tė Gjirokastrės qė ka hyrė nė historiografinė shqiptare me emrin "Lufta e Mashkullorės", m'u caktua nga redaksia e informacionit tė TV Shqiptar, tė pėrgatisja njė telekronikė tė zgjeruar tė vendeve ku strehohej kjo ēetė trime e Rilindjes Kombėtare! Zgjodha pėr kėtė fshatin Prongji, vendlindjen e njėrit prej luftėtarėve tė kėsaj ēete, atentatorin e vrasjes sė Bimbashit (majorit turk) tė Gjirokastrės Barjam Ligu (Prongjia), qė sė bashku me labin tjetėr, trimin nga Lekdushi, Hito Habilin (Hito Labin), e shtrinė kėtė kriminel pushtues nė kalldrėmet e qytetit tė gurtė tek furra e lagjes "Meēite" duke ndezur kėshtu shkėndijėn e parė tė betejės legjendare tė Mashkullorės. Nė afėrsi tė fshatit Prongji si kurorė e bukur dhe e plotė gjelbėrimi e pyje me drurė shekullorė ngrihet krenar e hijerėndė Mali i Bajramos e nė afėrsi , poshtė kėmbėve tė tij shtrihet njė shkėmb I madh e I thepisur, Shkėmbi i Mjaltit. Banorėt e Prongjisė thonė se kėtė emėr ky shkėmb e ka marrė nga prania e njė numri tė madh bletėsh qė shtegėtojnė atje nga vende tė ndryshme duke krijuar njė koshere dhe prodhojnė njė sasi tė konsiderueshme mjalti shekullor. Nė njė prej tė ēarave tė kėtij shkėmbi tepėr interesant, pėr konfiguracionin e tij qė me zor e shkel edhe kėmba e dhisė, ndodhet njė guvė e mbrojtur mirė nga erėrat. Atė guvė prongjiotėt e kanė pagėzuar me emrin "Shpella e Ēerēizit' pėr arsye se ajo ishte njė strehė e sigurt, ku kapedan Ēerēiz Topulli me ēetėn e tij fshihej me ditė e me javė tė tėra atje pėr tė mos e diktuar okupatori turk, I mbrojtur edhe nga patriotėt Prongjiotė. Kėtė fakt tepėr interesant qė u bė edhe prologu I kronikės qė pėrmenda mė lart e mėsova sapo shkova nė Prongji nga patrioti prongjiot njė plak I menēur, e dinamik I atyre viteve qė I kishte kaluar tė 82 vitet e jetės sė tij, Majko Lluri. Xha Majkoja njihej nė fshat si njohės I mirė I Historisė. Ai e kishte ndjekur nga afėr Ēerēizin e Mihal Gramenon, e bėri tė njohur me ta bashkėfshatari I tij, Barjam Ligu.
"-Mė mori njė ditė Barjami-mė thotė xha Majkoja",- dhe mė porositi:-Nesėr do tė vish me mua nė njė vend kėtu afėr. Mos tė tė shkajė goja e I thua njeriut, as njerėzve tė shtėpisė pėr ē'ka tė them unė se na pėrvėlove fshatin. More vesh, kemi tė dy njė detyrė?!"
Tė nesėrmen nė tė errur na shpjegoi, u takuam nė vendin ku mė caktoi Barjami. Kisha emocione tė mėdha. Unė djalė fare I ri, Ēerēizi njė kolos. Mė venin e mė vinin nė kokė lloj-lloj mendimesh se si do t'i pėrshėndesja, si do mė presin shokėt dhe Ēerēizi, ē'fizionomi kanė, si I kanė shtatet si janė veshur e ē't'iu them more djem! Barjami ishte ngarkuar nga pleqėsia nė fshat tė ēonte ushqime dhe veshje pėr ēetėn. Sa e pa Ēerēizi qė kishte dalė tek shkėmbi e shikonte me dylbi, I ngriti dorėn. Rruga nga vente dhe ikte Barjami ishte e caktuar. Ēdo devijim I rrugės krijonte shqetėsim pėr ēetėn.
"-Sikur tė gjitha mendimet qė kisha-thotė Xha Majkua-u pėrmbysėn. Kollozi kapedan Ēerēiz Topulli, na priti me pėrzemėrsi dhe me dashuri. Qė atė ditė edhe unė ndihmoja nė grumbullimin dhe furnizimin me ushqime nga familjet prongjiote. Barjami u bė luftėtar trim I ēetės, unė nuk pata fat, se kisha probleme familjare, pėrfundoi xha Majkoja bisedėn me ne. Takimin e dytė me kujtime nga ata qė e kishin njohur Ēerēizin, I kam pasur me patriotin Shahe Haska nga Mashkullora, vėllain e njėrit prej luftėtarėve tė ēetės sė kapedan Ēerēiz Topullit Zeman Mashkullora(Haska). Ai na tregoi pėr strehimin e ēetės nė shtėpinė e tij pas atentatit tė vrasjes sė Bimbashit turk nė Gjirokastėr.
-Ēerēizi ishte I vendosur tė luftonte pėr mėmėdhenė,-thotė xhahahja, Kur turqit rrethuan Mashkullorėn, ai me ēetėn e tij me gjakftohtėsi gjeti rrugėn e pėrroit, e zuri si sorkadh pozicionin. Por betejės sė famshme tė Mashkullorės, turqit tė egėrsuar nga disfata arrestojnė xha Shahen dhe e burgosin nė Janinė duke I bėrė tortura pėr tė treguar se ku e kishte bazėn ēeta. Ai njė pėrgjigje u jepte turqve anė e mbanė nėpėr male.
ILiaz Hoxha, "mėsues I merituar" e "Nderi I Qarkut" nga lagja "Palorto" e Gjirokastrės tregon:
-Nė vitin 1906 unė ju mėsoja shumė fėmijėve tė lagjes fshehurazi nė njė dhomė tė shtėpisė sime gjuhėn shqipe (alfabetin shqip). Njė ditė papritur, mė vinė tre xhandarė turq e mė paralajmėrojnė me kėrcėnim
"-Mos vazhdo mė t'ju mėsosh fėmijėve gjuhėn shqipe tė mallkuar nga pejkamberi se do tė tė syrgjynosim me farė e me fis nė malet e Kurdistanit e shkretėtirat e Jemenit?". E ndala pėr disa ditė veprimtarinė time, e pėr kėtė shkova tek kapedan Ēerēiz Topulli nė shpellėn e Kėrcullės mbi qytetin e Gjirokastrės ku ai me ēetėn e tij strehohej e kishte njė bazė tė tij. Mė dėgjoi me vėmendje, mė puthi nė ballė pėr iniciativėn e guximshme qė kisha marrė dhe mė porositi qė disa ditė tė tjera tė mos punoja por tė rrija klubeve tė pazarit. Rifillova njė javė punėn, na tregonte mėsuesi patriot e xhandarėt spiunėt e turkut nuk mė erdhėn mė. Siē duket Ēerēizi kishte mbaruar punė me ta. Pas dy vjetėsh, patrioti Iliaz Hoxha, u krenova me atė trim e hero tė rrallė kur gjunjėzohej nė Mashkullorė taborėt e Anadollit duke shkruar njė faqe lavdie nė historinė e patriotizmit shqiptar. Ēerēizi kishte hyrė nė zemrėn e popullit tė mbrojtur prej tij. Qė nga mali I Drianos, deri nė Bodrishtė tė Dropullit nė Sopot, Makerxhime, Manastirin e Goranxisė, Cepo e Mal tė Gjerė e deri nė Rrėzomė, Skėrficė e Shkėmbin e Mjaltit, kapedan Ēerēiz Topulli me ēetėn e tij, si njė luftėtar popullor kishte strehėn e tij. Barinjtė lazaratas qė veronin me delet e tyre nė Sopot e Makerxhime, Ali Aliko, Osman Aliko, Mehdi Krishti, Myslym Buci, Dero Karma Tati Meēi, Bexho Meēi etj, na tregonin e krenari e nostalgji pėr figurėn e Ēerēizit, Mihal Grameno e luftėtarėve tė tjerė tė ēetės se ishin tė thjeshtė, trima zemėrstrall. Ata (barinjtė) I mbanin kėta luftėtarė pėr ditė tėra nė stanet e tyre. Ēerēizi, tregonte Ali Aliko, na mėsonte me pushkėn e tij se si tė qėllonim, si tė merrnim nė nishan me durim deri sa tė arrinim t'i qėllonim shenjės qė ai vinte. Barinjtė mashkulloritė Musin Haska, Mahmut Hamaj, Vehip Myrtaj, Refat Myrtaj, Vasil Puci, Zero Dodaj, Veli Haskaj, Levend Dodaj etj, nė bisedat qė kemi bėrė me ta flisnin me admirim tė rrallė pėr karakterin burrėror e dashurinė e madhe qė Ēerēizi me shokėt e tij kishin pėr atdheun I cili siē thoshte ai lėndon nėn zgjedhėn osmane, por shpejt festekuqtė e Stamboollit do tė qėrohen nga ky vend e Shqipėria jonė e dashur do ta shikojė diellin tė shkėlqejė pa asnjė re. Njerėzit qė e kanė njohur nga afėr kapedan Ēerēiz Topullin heroin e Luftės s sė Mashkullorės e Mihal Gramenon e qė na ėshtė dhėnė rasti tė njiheshim me ata pėr shkak tė detyrės sė arsimtarit, telekronistit (gazetarit) tė televizionit e punonjėsit e kulturės kanė qenė tė shumtė. Gjė qė vėrteton se kapedan Ēerēiz Topulli , heroi I Luftės sė Mashkullorės kishte hyrė nė zemrėn e popullit se luftonte pėr ēlirimin e tij nga zgjedha 500 vjeēare e okupatorit turk. Me tė gjithė luftėtarėt e tjerė tė ēetės.
Do ta mbyll kėtė shkrim me ato pak kujtime qė munda tė sjell nga ata qė e kanė njohur Ēerēizin e shokėt e tij, me njė aspekt qė ėshtė tregues I ēimentimit tė vėllazėrimit e shqiptarėt me vėllezėrit minoritarė grekė.
Nė njė nga vitet e para tė shekullit tė kaluar Ēerēizi siē na kanė treguar disa tė moshuar minoritarė, me Mihal Gramenon ka marrė pjesė nė njė dasmė nė fshatin Dervician tė krahinės minoritare greke tė Dropullit, u pritėn me dashuri dhe respekt. Qėndroi e bėri dolli pėr disa ēaste, e kur u largua qerasi nusen sipas zakonit e I pėrcjellė nga tre a katėr tė rinj dasmorė shkoi lart nė mal, nė manastirin e fshatit, ku dhe ai, ishte bazė e sigurt pėr kėtė ēėshtje luftėtarėsh tė Rilindjes sonė Kombėtare.
Familja emėrmadhe!
Njė ndėr familjet me emėr nė qytetin e Gjirokastrės ėshtė ajo e Topullarajve. Ajo familje fisnike nuk shquhej si familje e shtresės sė agallarėve, bejlerėve, fajdexhinjve apo e feudalėve. Ishte njė familje me rrėnjė nė atdhetarizėm dhe trimėrinė qė e karakterizonte me njė dukuri tė veēantė nga fiset e tjera tė qytetit tė gurtė. I pari I saj ishte Agush (Ago)
Topulli, njė burrė shtatlartė e fisnik merrej me bujqėsi dhe me blegtori. Ishte shumė i komunikueshėm e dorėdhėnė. Agush (Agoja), shquhej pėr edukatė tė lartė qė iu dha fėmijėve tė tij, nė themel tė sė cilės qėndronte dashuria pėr atdheun, respekti pėr figurat patriotike si Koto Hoxhi, Ēelo Picari, Brahim Hysen Lazarati, Abdul Sami Frashėri, Azem e Shote Galica, Themistokli Gėrmenji, Kostandin Kristoforidhi e shumė tė tjerė. Sė bashku me bashkėshorten e tij, vajzėn fisnike nga dera e dartajve nga Kardhiqi Hasibenė Agua me njė ndjenjė patriotizmi qytetar I rriti e edukoi nė shtėpinė e tij "Kėshtjellė" qė edhe sot qėndron si njė monument lavdie pėr fisnikėrinė e Topullarajve, nė njė bregore nė mes tė lagjes Dunavat, 13 fėmijė, 12 djem dhe njė vajzė.
Urrejtja pėr pushtuesin turk, nėpėrmjet tregimeve dhe kėngėve popullore qė buēasin nė atė derė tė madhe atdhetare, bėri qė nė memorien dhe zemrėn e fėmijėve tė Ago dhe Haso Topullit, tė brumosej dashuria pėr Shqipėrisė, hallemadhe dhe zemėrimi i papėrmbajtur pėr festekuqet e Anadolli qė merrnin nėpėrkėmbė nderin, gjuhėn, kulturėn dhe dinjitetin e popullit tonė heroik. Sa herė qė mblidheshin darkave e drekėzave familjare, Agoja u thoshte djemve:
-Historia s'na ka njohur kurrė kokulur. Ne shqiptarėt u kemi bėrė ballė pėr ballė kryqėzatave tė Romės, pushtuesve sllavė, vandalizmave tė fiseve barbare, gote, vizigote, hunė, avarė e sa e sa tė tjerė. E dhe turkut do t'ia tregojmė se ku I ka sinoret (kufijtė). Djemtė e dėgjonin me vėmendje tė atin dhe u rritėn mes kėsaj atdhedashurie. Kapoja Bajo Ēerēiz, Banush, Namik, Halit Sako , Sulejman (Mane), Beshir, Jaēe, Jonuz, Kaman dhe vajza e vetme Bako(Bakie) Topulli. Kapoja, djali I madh I familjes, pėrqafoi me krenari tė ligjshme vendimet historike tė Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit, aktin e madh tė shpalljes sė pavarėsisė mė 28 nėntor 1912 nga Plaku I urtė Ismail Qemali, ka marrė pjesė nė luftėn e Vlorės mė 1920. Tė gjithė vėllezėrit shquheshin pa pėrjashtim pėr patriotizėm e trimėri. Por ata qė I dhanė emėr Topullarajve ishin Bajoja e Ēerēizi. I pari intelektual burrė shteti, I dyti luftėtar trime kapedan I guximshėm. Bajoja ishte njė patriot I flaktė. Ai ka qenė dhe Prefekt I Gjirokastrės duke dhėnė njė kontribut tė shquar pėr vlerat patriotike e muzeale tė qytetit bastion I atdhetarizmit, arsimit, shkollės e kulturės Shqiptare. Ai ėshtė dekoruar nga Presidenti I Kuvendit Popullor me titullin e lartė "Hero I Popullit', dhe ėshtė dėshmor I Rilindjes Kombėtare. Ēerēizi me aktin e tij heroik nė Mashkullorė mė 18 mars 1908, nė betejė tė pabarabartė me hordhitė turke duke e gjunjėzuar Portėn e Lartė me guximin e trimėrinė e tij.
"Dardha bie nėn dardhė" ose "bėmė baba tė tė ngjaj" thotė populli. Njė nga djemtė e Halitit, njėrit prej vėllezėrve tė Ēerēizit, Ago Topulli, rroku armėt dhe u rreshtua nė radhėt e ushtrisė NACL duke luftuar me trimėri dhe guxim kundėr pushtuesve fashisto-nazist. Agoja ra nė lulen e rinisė sot ėshtė dėshmor I LANCL.
Edhe djali, vėllai tjetėr tė Bajos e Ēerēizit, Jonuz Topulli Viktor Topulli u radhit nė radhėt partizane. Kėshtu familja Topulli, brez pas brezi ka lėnė gjurmėt e saj nė historinė e popullit tonė. Pėr tė pėrjetėsuar kėtė kontribut tė lavdishėm tė familjes Ago Topulli nė historiografinė tonė, nė vitet 1970 nė gėrmadhat e ish banesės, u ngreh nga themelet, ashtu siē ishte godina e bukur e Topullarajve e ajo mori njė shkėlqim mė tė bukur, mė simbolik, mė fisnik, duke vendosur nė tė muzeun e Rilindasve. Ky muze, pėr mė shumė se dy dekada deri nė vitin 1991, u bė njė vatėr e madhe e admirimit patriotik, njė vatėr e admirueshme pelegrinazhi pėr mijėra vizitorė vendas tė huaj. Por mjerisht ky muze I lakmuar sot I ka dyert e mbyllura. Qė nga viti 1991 kjo bazė ndriēonte brezat me veprėn e pavdekshme tė Rilindjes, ėshtė mbyllur e fati I dokumentacionit objekteve relike nuk dihet. Kėtė fat edhe mė keq e kanė pėsuar edhe varret e rilindėsve qė ishin vendosur madhėrishėm tek Bregu I Bajos, pranė shkollės 9 vjeēare "Ēajupi", Varet e Bajo Topullit dhe Ēerēiz Topullit, Pandeli Sotirit, Koto Hoxhit, Andon Zako Ēajupit janė shkatėrruar plotėsisht e askush nuk ka marrė mundimin pėr mėse 15 vjet, nga organet e pushtetit vendor pėr t'i kthyer dinjitetin. Atyre ju janė thyer pllakat me emra, mbi ta janė shkruar kryqe tė thyer. Ky vend kaq I bukur ėshtė kthyer nė njė Trojė tė vėrtetė. Kėtė ndėshkim nuk e meritonte familja e madhe fisnike me rrėnjė nė atdhetarizėm shqiptar Heronjtė e Popullit Bajo dhe Ēerēiz Topulli. Por ata janė skalitur thellė nė zemrat e shqiptarėve. Bajoja e Ēerēizi vėrtet dallonin pėr veprimtarinė e tyre intelektuale e guximtare, por mbrapa nuk ngeleshin edhe vėllezėrit e tjerė tė cilėt kudo ku punonin nė pronat e tyre, nė blegtori e nė bujqėsi, shquheshin pėr humanizėm, respekt ndaj njerėzve dhe tė punės e me patriotizėm tė lartė. Ata nė kopetė dhe arat e tyre nuk shfrytėzuan kurrė punėn e tė tjerėve dhe punėtorėt qė merrnin nė mbrojtje i trajtonin si shokė e i paguanin me korrektėsinė mė tė madhe. Veprimtarinė patriotike familjes Topulli, komuniteti gjirokastrit e ka vlerėsuar e nderuar nė dekada duke I dhėnė vendin e merituar nė histori. Nė vitin 1936 vdekjen e Bajo Topullit populli I Gjirokstrės e priti me njė dhimbje tė madhe, varrimi I tij u bė madhėshtor ashtu siē I takonte njė patrioti tė madh tė Rilindjes sonė Kombėtare. Shkollės sė lagjes Dunavat, vendlindjes sė tij I dhanė emrin "Bajo Topulli". Nė vitin 1937, pa plotėsuar ende njė vit nga vdekja e Bajos nė sheshin qendror tė Gjirokastrės, me kontributin financiar tė tregtarėve, intelektualėve e njerėzve tė thjeshtė patriotė gjirokastritė, skulptori I popullit Odise Paskali, ngriti nė bronx monumentin e Ēerēiz Topullit qė edhe sot rrezaton.
Mė 16 korrik, bashkė me Hamit Gjylbegun shkuam nė kazermė, ku takohemi me toger Halimin prej Peje, oficer nė ushtrinė malaziase cili na tha: Ēerēizi me Muēo Qullin janė nė kazermė. Halimi ishte i mėrzitur dhe na shtoi: Pritet tė vijė major Bahri Begolli, adjutant i kral Nikolės. Nė qoftė se majori vjen sonte, tė dy tė burgosurit kanė shpėtue...
Sejfi Vllamasi: Ballafaqime politike nė Shqipėri (20)
Kujtime
Mua mė thirri gjeneral Veshoviq me porosi qė tė marr edhe diplomėn me vete. Pasi e kontrolloi me vėrejtje mi nguli sytė e tij prej krimineli nė bebėzėn e syrit dhe mė tha: Ik, se tė thėrras kur tė kem nevojė. Kėshtu, pasi Bashkia kishte nevojė pėr veterinar, ashtu edhe ai vetė, mė la tė lirė. Tė gjithė tė arrestuarit u nisėn pėr Cetinė. Mė 16 korrik, bashkė me Hamit Gjylbegun shkuam nė kazermė, ku takohemi me toger Halimin prej Peje, oficer nė ushtrinė malaziase i cili na tha: Ēerēizi me Muēo Qullin janė nė kazermė. Halimi ishte I mėrzitur dhe na shtoi: Pritet tė vijė major Bahri Begolli, adjutant i kral Nikolės. Nė qoftė se majori vjen sonte, tė dy tė burgo-surit kanė shpėtue. Mjerisht, Bahri Begolli u vonua dhe natėn e 17 korrikut, duke u gdhirė, patrioti dhe trimi legjendar Ēerēiz Topulli me Muēo Qullin u pushkatuan nė fushė tė Shtoit, afėr katundit Golem, prej njė toge ushtarake malaziase. Vrasjen e tyre me hollėsi e morėm vesh nė janar tė vitit 1916, kur hyri ushtria austri-ake nė Shkodėr. Qysh atė ditė, si dy shokė tė ditėve tė zeza e tė pandarė, prapė bashkė me Hamitin kaluam nėpėr Golem, ku hasėm rastėsisht njė tė quajtur Mahmut Golemi, i cili, kur ia treguan shkakun e vizitės, na u pėrgjigj si vijon: Natėn e sė premtes, natė ramazani, para se del drita, dola me ngarkue sanė prej livadhit, nė freskė, kur prej sė largut pashė tuj ardhė dy njerėz tė pėrcjellė prej afro 15 ushtarėsh, tė cilėt kur mė panė, mė urdhėruan tė largohem, dhe unė u fsheha mbrapa qerres. Kur erdhėn deri nė njė vend, atje u ndalėn dhe ushtarėt morėn pozicion me qitė mbi dy personat nė fjalė. Ai qė ishte veshė me petka bojėhini qė ia kisha dhėnė unė pse kishte mbetur pa xhaketė (Muēo Qulli) bėrtiti nė njė mėnyrė alarmante, e njė burrė i gjatė dhe i plotė, i bėrtiti shokut tue i thanė: Mos u tremb se patriotėt kėshtu e kanė. Ushtarėt qitėn; ai me petka bojėhini ra i vdekur, kurse tjetri, po i shante me njė zė luani e me njė shpejtėsi tė rrufeshme, mėsyn ushtarėt dhe pa u lanė kohė tė qesin tė dytėn herė, hyn midis tyre dhe erdhi fytyrat me ta pėr tė marrė njė pushkė prej tyre. Kjo luftė vazhdoi afro njė minutė. Nė atė pėrleshje mbasi gjetėn rast i ranė pėr herė tė dytė dhe e vranė. Tė nesėrmen shkova nė vendin e ngjarjes, ku i pashė se ishin mbulue krejt cekėt e me ferra. Si myslimanė qė ishin, pėr sevap, I mbulova mė thellė. Nė kontrollimin e gropės gjetėm shumė shenja qė i pėrkisnin Muēo Qullit, pasi trupin e Ēerēizit qė ishte mbuluar mė thel-lė nuk e prekėm. Gjeneral Veshoviq kishte vrarė mė se 2.000 shqiptarė nė atė kohė nga malet e rrethet e Shkodrės e tė Kosovės. Kėshtu mori fund jeta e Heroit tė Mashkullorės, pa mundur tė hakmerrej nga armiqtė e kombit shqiptar. Ēerēizi u vra me nxitjen e Tozlit, tregtar grek nė Shkodėr, pėr ta marrė hakun e peshkopit grek qė e kishte varė Ēerēizi bashkė me Mihal Gramenon nė Guri i Cjapit mė 1907 pėr tė marrė gjakun e Spiro Kosturit, vrarė nga grekėt nė Selanik. Muēo Qulli u vra si veprimtar qė kishte pėrkrahur forcat austrohungareze, tė cilat kishin bėrė pėrpjekje ta ndihmonin Shqipėrinė, nė kohėn kur Evropa trojet shqiptare ua kishte lėnė tė lira, Greqisė, Serbisė, malit tė Zi dhe Bullgarisė, pėr tė vrarė dhe pėr tė zhdukur shqiptarėt.
Referencat:
Vikipidia
Portali Shqipėrianatyrale
Sejfi Vllamasi: Ballafaqime politike nė Shqipėri
tpi_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bjn_Latn als_Latn als_Latn