als_Latn dik_Latn sag_Latn
“Lufta e monedhave” – përballja e rrezikshmePostuar më: 14 Mars 2015 09:11
Lufta e monedhave, e cilësuar ndryshe edhe si “zhvleftësimi konkurrues i monedhave”, në kuptimin e mirëfilltë të saj, është tashmë një konflikt ndërkombëtar më shumë se njëshekullor. Por, çfarë është në vetvete “lufta e monedhave”, cilat janë rreziqet ekonomiko-financiare e sociale të saj, si mund të përdoret ky instrument i politikës monetare për të krijuar supremaci ekonomike apo aftësi të larta konkurruese; është “armë” që e përdorin vetëm fuqitë e mëdha apo pasojat e saj mund t’i ndjejnë, bile rrezikshëm, edhe vendet e vogla dhe ato në zhvillim? Jo më kot, në një citim të famshëm të tij, M. A. Rothschild thoshte se “më jepni mua kontrollin e monedhës së një vendi, dhe unë nuk shqetësohem më për ligjet dhe rregullat me të cilat qeveriset ai vend”.
Ekspertët e “luftës së monedhave” mendojnë se “kriza ekonomike dhe financiare globale e viteve 2008-2014 i ka theksuar akoma më shumë disa devijime të rrezikshme që kishin marrë zhvillimet në sferën monetare. Nëse dollari amerikan do vazhdojë të qëndrojë si monedha kryesore e pagesave ndërkombëtare (aktualisht e luan këtë rol në mbi 85% të transaksioneve ndërkombëtare) dhe si rezervë valutore ndërkombëtare, ai po ndjehet çdo ditë e më shumë i kërcënuar nga euro, yuan-i kinez etj., dhe i kontestuar nga financuesit më të mëdhenj të borxhit publik amerikan si Kina, Japonia, Brazili, Rusia etj. Analiza dhe dinamikat e tensioneve dhe “luftës” ndërmjet monedhave kryesore të botës po rikthen në vëmendje një përdorim shumë agresiv të tyre si një nga mënyrat për të përballuar krizën, për daljen prej saj, por mbi të gjitha, për të shkatërruar kundërshtarët ekonomikë, financiarë e gjeopolitikë.
Në një ekonomi botërore në krizë, sidomos në mundësitë për të patur një rritje ekonomike të lartë e të qëndrueshme, shumë vende po shohin si rrugë të vetme zhvillimi futjen në një luftë monetare në mënyrë që të fitojnë pjesën e tyre të tregjeve nëpërmjet konkurrencës monetare. Po t’i shtojmë kësaj dhe karakterin dhe sjelljen “pak kooperuese ndërmjet vendeve pacifiste dhe atyre agresive në këtë fushë të re beteje”, bëhet e qartë se destabiliteti në marrëdhëniet ndërkombëtare përbën një kërcënim real.
Çfarë duhet të kuptojmë me termin “lufta e monedhave”?
Në kuptimin klasik dhe standard të saj, lufta e monedhave, e shprehur shpesh dhe si lufta e valutave apo lufta e përqindjeve të këmbimit, është një situatë ku vende të ndryshme aplikojnë masa specifike, kryesisht politika ekonomike e monetare, për të ulur vlerën e monedhave të tyre nacionale me qëllim që të favorizojnë sektorët e tyre prodhues, eksportet dhe shërbimet. Është një luftë pa gjak, megjithatë cilësohet në kuptimin e plotë të fjalës “luftë”. Arma e “zhvleftësimit konkurrues” është e lehtë të përdoret, apriori mjaft eficente për vendin që e aplikon, por gjithsesi përbën një sulm direkt për ekonominë e vendeve të tjera. Rreziku dhe pasojat më të rënda të saj burojnë nga fakti se vendet e tjera “kundërshtare” mund t’i përgjigjen zhvleftësimit me të njëjtën armë, me zhvleftësim të monedhave të tyre dhe në këtë kontekst, është tregtia ndërkombëtare ajo që humbet ekuilibrin duke lëshuar sirenat e alarmit për rrezikun e shfaqjes së inflacionit. Një situatë që i tremben të gjithë, qofshin vende të zhvilluara, në zhvillim apo me ekonomi emergjente si grupi BRICS.
“Përplasjet e monedhave” kanë qenë historikisht si pjesë e rëndësishme e luftës ekonomike duke u bërë bashkëshoqëruese e krizave të mëdha të kapitalizmit, sidomos në shekullin e fundit (krizat e fundit të shek. XIX, depresioni i madh i viteve 1929-‘33, kriza e viteve 1970, kriza globale financiare e filluar në 2008), duke provokuar ndjeshëm lëvizje në hierarkinë e fuqive të mëdha. Monedhat luajnë një rol të dorës së parë në këtë situatë sepse ato janë elementi kryesor në marrëdhëniet ekonomike ndërkombëtare duke u shfaqur si instrument më eficent i politikave ekonomike që ndikon dhe njëkohësisht të lejon të veprosh mbi ekuilibrat e brendshëm makroekonomikë, konsumin, kursimet dhe investimet, bilancin tregtar etj. Për pasojë, monedhat i kanë joshur shpesh qeveritë dhe Shtetet e ndryshme për t’i manipuluar ato në mënyrë që të dalin nga kriza : të gjitha krizat e mëdha janë shoqëruar edhe me tensione po kaq të mëdha në tregjet monetare dhe normat e këmbimit monetar.
Konceptin “luftë e monedhave” e ka përdorur për herë të parë ministri brazilian i financave Guido Mantega në 27 shtator 2010 në kuadrin e shqetësimit për një vlerësim jo normal të monedhës braziliane real kundrejt dollarit amerikan dhe yuan-it japonez, duke nënvizuar se “kemi të bëjmë me politika monetare të vendeve të pasura që çojnë drejt rivlerësimit të monedhave të vendeve emergjente, çka përkthehet direkt si humbje e konkurrueshmërisë dhe përkeqësim të bilancit tregtar të tyre”. Pak kohë më vonë, dhe Presidenti i FMN-së së asaj periudhe, Dominique Strauss-Kahn përdori të njëjtin koncept duke shprehur shqetësimin se “duhet marrë me shumë seriozitet kërcënimi i një lufte monedhash edhe pse duket akoma minimal. Unë mendoj se tentativat për zgjidhje të njëanshme nacionale në këtë aspekt do të bëhen më të forta”.
Kjo shprehje choc u bë kryefjala e takimit të G20 në Moskë në shkurt 2011 dhe mjediset financiare e monetare u tronditën seriozisht nga një luftë që i rikthente në llogoret e krizës së depresionit të madh të viteve 1930-të, që në vend të barrierave proteksioniste mund të përdorte “zhvleftësimin konkurrues” duke prodhuar të njëjtat efekte negative. Mjaft vende të botës u trembën nga politika monetare amerikane e cila provokonte zhvendosjen e një fluksi të madh kapitalesh drejt vendeve emergjente duke shkaktuar një rritje të ndjeshme të çmimit të aktiveve, inflacion të lartë dhe vleftësim artificial të monedhave të këtyre vendeve dhe për pasojë ulje e përkeqësim të kompetivitetit dhe bilancit tregtar të tyre. Në tentativë për të bërë të njëjtën gjë, pra një zhvlerësim të monedhave të tyre për t’iu përgjigjur “lojës së dollarit”, këto vende mund të binin në kurthin e krijimit monetar masiv, që do t’i çonte automatikisht në rritjen e çmimeve të brendshme dhe një inflacioni të lartë, të vështirë për t’u menaxhuar.
Cilat janë vendet që kanë tendencë të manipulojnë monedhat e tyre dhe t’i përdorin ato si armë efikase në këtë luftë monedhash?
Shumë vende të botës tentojnë të mbajnë artificialisht të ulët vlerën e monedhave të tyre edhe pse gjendja ekonomike e financiare e tyre nuk konsiderohet problematike. Kina me monedhën e saj yuan që kontrollohet nga Shteti vazhdon të mbajë një kurs këmbimi që vlerësohet se është artificialisht 30-40% më i vogël në raport me dollarin amerikan; Hong-Kongu dhe Singapori gjithashtu figurojnë në listën e vendeve që e “përdorin” monedhën e tyre në favor të proteksionizmit dhe luftës tregtare; Arabia saudite, Rusia etj., si vende prodhuese të naftës dhe gazit e manipulojnë monedhën e tyre; Zvicra që nëpërmjet monedhës së saj shumë të kërkuar në tregjet monetare ndërkombëtare si një nga monedhat më të sigurta, nuk heziton të “luajë” në fushën monetare për të mbrojtur ekonominë e saj duke qenë sidomos mjaft e ndjeshme ndaj luhatjeve të euros; Japonia, një nga aktoret më aktive në frontin e luftës së monedhave, e shqetësuar nga një periudhë njëzetvjeçare stanjacioni dhe deflacioni shkatërrues të ekonomisë së saj, ka tentuar disa herë të dobësojë yen-in për ta nxjerrë ekonominë nga “kurthi i likuiditetit”; Britania e Madhe ka qenë shpeshherë e tentuar nga zhvlerësimi i livre sterling të saj në emër të “mbështetjes për ekonominë e saj në jo pak raste të lëkundur”, etj.
SHBA e ka tashmë traditë manipulimin e dollarit sa herë është në vështirësi ekonomike e financiare duke mbajtur një dollar relativisht të dobët për të mbështetur rritjen ekonomike, rritjen e investimeve, nxitjen e punësimit dhe konsumit. E gjithë kjo i shërben SHBA që të jetojë një nivel ekonomik e konsumi shumë më të lartë se mundësitë reale po të marrim parasysh deficitet publike dhe borxhin sovran kolosal që sa vjen dhe rritet. Edhe aktualisht që dollari po përballet me një tendencë forcuese, Fed është e kujdesshme që ky forcim mos të jetë penalizues për ekonominë amerikane duke ndjekur me kujdes evolucionin e kursit të euros dhe yuan-it. Në këtë “luftë monetare” duket se Eurozona ka adoptuar një strategji disi më modeste në raport me SHBA. Në fakt, Eurozona nuk duket se ka mundësi të aplikojë zgjidhje radikale sepse BQE e ka të fokusuar vëmendjen e saj në deficitin publik, borxhin sovran dhe kontrollin e inflacionit, duke mos patur si objektiv rritjen ekonomike dhe punësimin të cilat mund ta nxisin të jetë më aktive në “lojën me fuqinë e euros”. Rezultat i kësaj situate: një euro që vazhdon të mbetet monedhë e fortë, megjithë zhvlerësimin e saj me dollarin amerikan në periudhën nëntor 2014 – janar 2015.
A mund të flitet aktualisht për një rikthim shqetësues të luftës së monedhave ?
Gjatë gjithë vitit 2014, janë vërejtur jo pak « manovra monetare» që e bëjnë reale një frikë të tillë. Kryefjala e ditës dhe e politikave monetare nacionale duket se është« transferimi i deflacionit tek të tjerët ». BQE ka dhënë shumë sinjale që kundrejt « rrezikut të deflacionit dhe dobësive të ekonomisë së eurozonës ka filluar të reagojë ndaj efekteve negative të euro-s së fortë dhe të veprojë në drejtim të një nënvleftësimi të saj» në muajt në vazhdim. Efektet e para po duken: euro ka filluar një tendencë zhvlerësimi kundrejt dollarit, yuan-it kinez, livre sterling-ut britanik dhe yenit japonez. Banka Qendrore e Japonisë, në kuadër të politikës dhe synimit «për të transferuar deflacionin jashtë Japonisë» ka ndërmarrë 2-3 muajt e fundit një politikë monetare jo-konvencionale të tipit quantitative easing, me qëllim që të dobësojë yen-in (që tashmë ka humbur më shumë se 12-15% të vlerës së tij kundrejt dollarit amerikan) dhe rrisë kompetivitetin e ekonomisë dhe eksporteve japoneze. Kundër-ofensiva e Bankës së Japonisë po jep rezultate për ekonominë japoneze edhe në neutralizimin e efekteve të zhvlerësimit të euros, ndërkohë që Fed duket shumë më e interesuar për transferimin e deflacionit në Europë dhe Japoni. Nouriel Roubini, i cilësuar dhe si “doktor katastrofa” për faktin se ngriti i pari alarmin për krizën financiare globale të 2008, në një artikull të titulluar “Rikthimi i luftës së monedhave” (dhjetor 2014) i referohet vendimit të Bankës së Japonisë që në mënyrë surprizë forcoi politikën e saj monetare lehtësuese duke zhvlerësuar yen-in dhe vepruar sipas strategjisë “secili për vete”, çka prodhoi menjëherë një reaksion zinxhir në gjithë botën duke rikthyer retë e zeza të një “stuhie monetare”.
Rusia duket se ka filluar një luftë të hapur kundër dollarit amerikan. Rusët, duke vlerësuar se “amerikanët po bëjnë një luftë të ashpër monetare me Rusinë dhe se “dollari përbën pranga për ekonominë botërore” po tentojnë të braktisin dollarin dhe të shtojnë rezervat e arit. Megjithëse nuk bëhet fjalë për një luftë të vërtetë, arsenali i armëve të tipit “sanksione monetare”, “zhvleftësime e rivlerësime”, “norma bazë interesi”, “rezerva valutore”, “braktisje bondesh thesari” etj., duket se është në eficencë të plotë ndërmjet dy vendeve. Rusia është një nga prodhuesit kryesorë të naftës në botë, ndërkohë që ulja e çmimit të naftës në tregjet ndërkombëtare, që rusët mendojnë se është një goditje amerikane kundër tyre, po i jep goditje shumë të rënda ekonomisë dhe financave ruse. Rusia si një nga vendet me ekonomi emergjente të grupit BRICS po kërkon aleanca të forta me Kinën me të cilën po nënshkruan marrëveshje ekonomike e tregtare dypalëshe që veç të tjerave tentojnë të shmangin dollarin amerikan nga transaksionet ndërmjet tyre. Edhe marrëveshjet e tjera me Turqinë, Iranin, Azerbajxhanin etj., për eksportin e gazit dhe naftës në Europë, por edhe marrëveshjet tregtare preferenciale me Malajzinë, Zelandën e Re, me vende të Amerikës Latine si Argjentina, Nikaragua, Venezuela etj., duket se po tentojnë që ta shmangin dollarin amerikan si instrument pagese. Kjo luftë monetare për eliminimin e dollarit edhe si monedhë ndërkombëtare rezervë valutore si dhe shitja masive nga ana e Rusisë e bondeve të thesarit të qeverisë amerikane mund të ketë pasoja të rënda për ekonominë amerikane dhe vetë rolin e dollarit në botë. Në fund të vitit 2012, Rusia zotëronte 171 miliard dollarë bonde thesari amerikane duke u renditur në vendin e 8 të vendeve financuese të deficitit publik amerikan mbas Kinës, Japonisë, Bankave të Karaibeve, vendeve eksportuese të naftës, Brazilit, Tajvanit dhe Zvicrës. Por, në fund të vitit 2014, kuota ruse e bondeve amerikane u ul në 86 miliardë dollarë. Edhe Kina e uli këtë kuotë nga 1.316 në 1244 miliardë dollarë në dhjetor 2014.
Të gjitha këto axhustime monetare të ekonomive më të zhvilluara të botës shkaktojnë tensione e probleme në partnerët e tyre ekonomikë e tregtarë në zona të tjera të globit, sidomos në Azi dhe Amerikën Latine, të cilat pritet të fillojnë një kundër-ofensivë, natyrisht brenda fuqisë së tyre monetare. Vende si Koreja e Jugut, India, Kina, Brazili, Meksika, Afrika e Jugut etj., e shikojnë me shqetësim mundësinë e forcimit të monedhave të tyre si pasojë e politikave monetare “të të mëdhenjve”. Tentativat e tyre për të axhustuar monedhat në funksion të përballimit të “luftës së monedhave” dhe mbrojtjes së kompetivitetit, bilancit tregtar dhe konsumit të brendshëm, mund të shkaktojë destabilitet ekonomik e social në shumë prej këtyre vendeve.
Cilët janë përgjegjësit e kësaj lufte të re monetare?
Gjatë 2-3 dekadave të fundit, globalizimi ka shkaktuar një përmbysje të qendrës së gravitetit të kapitalizmit botëror drejt vendeve emergjente që kontribuojnë sot mbi 50% të prodhimit industrial dhe eksporteve globale, që zotërojnë mbi 80% të rezervave valutore botërore. Kina, Brazili dhe India janë tashmë në dhjetëshen e parë të klasifikimit botëror për PBB. Monedha ka qenë thelbi i shumë prej dizekuilibrave që çuan në krizën globale të 2007-s, e cila akoma nuk duket se po shkon drejt fundit. SHBA ka ndjekur një politikë monetare ekspansioniste që vlerësohet se favorizoi direkt flluskën spekulative që shkaktoi krizën, por që nga ana tjetër, mbështeti rritjen ekonomike dhe financoi shpenzimet marramendëse të luftës në Irak e Afganistan. Në situatën e krizës gjykohet se ka luajtur një rol edhe Kina nëpërmjet kontrollit të rreptë të normës së këmbimit të monedhës, nënvlerësimit të yuan-it, bilancit tregtar dhe rezervës së saj valutore që është më e madhe se 3800 miliardë dollarë në 2014.
Në sens të kundërt, yen japonez dhe euro ndoqën një kurs mbivlerësues që shkaktoi një bllokim të rritjes së tyre ekonomike, uljes së konkurrueshmërisë dhe rritjen e papunësisë. Në këtë mënyrë, zhvlerësimi i monedhave në vendet emergjente si Kina, Brazili, India, Argjentina, Rusia, Meksika, Nigeria etj., dhe mbivlerësimi i tyre në vendet e zhvilluara favorizoi një konfigurim problematik në të cilin vendet e zhvilluara si SHBA, Franca, Italia, Britania e Madhe, Spanja etj., duhet të thellonin borxhin e tyre në mënyrë që të konsumonin produkte të importuara, ndërkohë që vendet emergjente bashkë me Gjermaninë duhet të kursenin për të investuar dhe eksportuar. Kriza globale e nxori edhe njëherë në skenë fantazmën e luftës së monedhave.
Përballë thellimit të borxheve publike dhe rritjes së dobët ekonomike, vendet e zhvilluara iu kthyen politikave monetare ekspansioniste jokonvencionale të tipit quantitative easing, që konsistonin në blerjen e borxheve publike nga Bankat Qendrore për shkak se politikat monetare konvencionale të mbështetura në “lojën” me normën bazë të interesit ishin të paefektshme. Kjo politikë vërtet rrit borxhet shtetërore, por nga ana tjetër shton masën monetare, garanton likuiditetin e sistemit bankar, mbështet aktivitetin ekonomik dhe shkakton zhvlerësim të monedhës. E filluar nga Fed që u bë mbajtësi kryesor i borxhit amerikan në vlerën e 18% të PBB, kjo politikë u ndoq shpejt nga Banka e Anglisë, Banka e Japonisë dhe BQE nëpërmjet rifinancimit të bankave në kuadrin e LTRO (Long Term Refinancing Operation) në një shumë mbi 1000 miliardë euro të lançuar në shtator 2012.
Të gjitha këto lëvizje me natyrë monetare po çojnë në një ristrukturimi të ekonomisë botërore drejt disa qendrave të mëdha rajonale që kanë tendencë të shkojnë drejt zonave të përbashkëta monetare. Ekspertët e sferës monetare vlerësojnë se panorama e ardhshme monetare, dhe për pasojë “ringu” i saj pritet të ketë konturet e mëposhtme: dollari amerikan do vazhdojë të mbetet monedha kryesore ndërkombëtare por duke humbur monopolin absolut të tij; euro, në kontekstin e ndërtimit të një qeverisje ekonomike e financiare europiane dhe një roli më rregullator të BQE, do të afirmohet si një monedhë ndërkombëtare gjithsesi më relative se dollari; yen japonez ka tendencë të marxhinalizohet në përgjigje të peshës gjithnjë e më të vogël të Japonisë në ekonominë botërore; yuan-i kinez, në reflektim të faktit se ekonomia kineze është ekonomia e dytë në botë (ndoshta së shpejti e para), dhe riorientimi i modelit ekonomik të saj drejt kërkesës së brendshme dhe shkëputjes nga varësia e dollarit amerikan, pritet të fillojë të bëhet gjithnjë e më shumë një monedhë ndërkombëtare pagesash dhe rezerve valutore.
Në 2-3 dekadat në vazhdim, ekonomia botërore duket se do orientohet drejt një sistemi monetar të bazuar në tri monedha ndërkombëtare që do “luftojnë” vazhdimisht për të gjetur ekuilibrin ndërmjet tyre, ekuilibër që do reflektojë rivalitetin ndërmjet poleve të mëdha ekonomike të botës. Nëse nuk arrihet një koordinim eficent i politikave monetare ndërmjet tyre, rreziku i një “lufte mjaft të ashpër monedhash” mund të bëhet shpejt realitet.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn