als_Latn lit_Latn mlt_Latn
Trakologjia, si dega mė e re e arkeologjisė, ende nuk ka qartėsuar nėse trakėt ishin njė nga popullsitė vendėse tė Ballkanit. Nė lėmin gjuhėsor, duket e vėrtetė se trakėt ishin rrėnjės nė pjesėn mė tė madhe tė gjysmės lindore tė Siujdhesės Ballkanike, tevona duke u shpėrndarė nė trevėn e Karpateve, ishujt e Egjeut dhe nė Azinė e Vogėl para ardhjes sė grekėve. Ka tė dhėna tė mjaftueshme pėr trakėt prej mijėvjeēarit tė dytė e tutje, qė kur ata lajmėrohen nė skenėn historike. Nė perėndim ata fqinjėronin me fiset ilire, tė cilėt sipas ēdo gjase, ishin njė popullsi rrėnjėse. Padyshim se ka pasur ndikime tė ndėrsjella kulturore. Shqiptarėt e sotėm janė me rrėnjė iliro-kelte, por gjuha e tyre ka rrėnjė thrako-ilire. Meqė ra fjala, trakėt janė njė nga tre stėrgjyshėrit e bullgarėve tė sotėm, kurse dy tė tjerėt ishin proto-bullgarėt dhe sllavėt e jugut. Dihet fare pak se ishin thrakėt ata qė u dhanė grekėve tė vjetėr besimin nė jetėn e pėrtejshme, kultin lirik e baritor tė Orfeut dhe mistereve orfike dhe Dionisin, hyjin e verės dhe haresė. Ekstazitė dionisiake, por pa elementėt orgjiake origjinale tė trakėve, luhen edhe sot nė vise tė Maqedonisė jugore dhe Bullgarisė veriore, tė njohura ndryshe si rousaliyski igri. Themelet ekonomike prej tė cilave u zhvilluan si trakėt ashtu edhe ilirėt ishin kryesisht bujqėsore. Prof. N. Arnaudov ka dėshmuar se ndėrmjet viteve 1700 e 1500 para Krishtit, bimėt trake ishin kryesisht drithėra, duke pėrfshirė tri lloje tė grurit, dy barėra dhe vetėm tri prodhime arrat, tė cilat u kultivuan pėr herė tė parė nė Evropė. Ai ishte i mendimit se bizelet nuk rriteshin por thjesht mblidheshin. Nė perėndim tė lumit Strimon ishin peonėt, njė fis ilir qė rrisnin njė lloj meli, me tė cilin shėrbeheshin pėr prodhimin e pijeve. Emri burimor ilir i kėsaj pije ėshtė humbur qysh nė lashtėsi dhe ėshtė mbishtresuar nga fjala e re boza (shqip: bozė), e cila ėshtė e burimit pers. Meli i zakonshėm rritej edhe nga thrakėt e brigjeve tė Detit tė Zi. Grekėt quanin njė fis, nė jug tė Sozopolit tė sotėm, melanophagi ose mel-ngrėnės. Rreth viteve 1200-800 para Krishtit, kur Trakia kishte njė kulturė tė barabartė me atė tė Mikenės sė kohės sė bronzit, trakėt dhe ilirėt kultivonin lirin dhe kėrpin, duke pėrmirėsuar grurin dhe elbin, dhe perimet si lakrat, lloje tė ndryshme kastravecėsh, qepė e hudhra. Njė tjetėr element i ri i kultivimeve thrake ishte edhe druri frutor, i cili sė shpejti do tė bėhej njė nga veēantitė kryesore tė bujqėsisė sė Ballkanit verior. Disa nga drunjtė frutor si dardhat, kumbullat dhe qershitė, ishin veēse lloje gjysmė tė kultivuara, por tė tjera si fiku dhe shega, tė cilat u sollėn nga ardhacakėt grekė, ishin forma mė tė pėrparuara. Rrushi mė i vjetėr i verės nė Bullgari, pamid (njė emėr trak), rritej nė luginėn e Maricės. Sipas akademikut bullgar, N. Nedelqev, shumė kohė para sjelljes sė rrushit nė Evropė, thrakėt zbuluan mėnyrėn e prodhimit tė verės, duke pėrdor mjete tė gurta dhe lėngun e rrushit tė egėr vendės. Ata bėnin verė edhe nga elbi, i cili pihej pėrmes njė pipėze pėr shkak se kokrrizat e elbit fluskonin mbi sipėrfaqe. Kompleksi i prodhimeve tė drithėrave, frutave dhe perimeve tek trakėt, ilirėt dhe grekėt mbizotėronte ekonomitė e krejt popujve nė Ballkan. Duhet tė vihet nė pah se bujqėsia e viseve veriore tė Ballkanit ka luajtur njė rol tė dorės sė parė ne evoluimin e bujqėsisė moderne evropiane mė shumė sesa ajo e pjesės mesdhetare tė siujdhesės, ku theksi bie mbi prodhimet e kulturave qė spėrshtaten nė klimėn e Evropės Qendrore dhe asaj veriore. Prej vitit 1700 para Krishtit deri nė pushtimin e Ballkanit prej romakėve nė shekullin e parė tė erės sonė, bimėt kryesore tė ilirėve dhe trakėve ishin:
^ Allium cepa, qepė
^ Allium sativum, hudhėr.
Apium graveolens var.secalinum, fletė selinoje.
Atriplex hortensis, spinaq malor.
+ Brassica oleracea, var. Capitata, lakėr e bardhė.
Echium vulgare, lule gjembore e kaltėr.
Hordeum vulgare var. nudum, elb i zhveshur me gjashtė radhė.
Lathyrus sativus, lloj bizele e ėmbėl
Lens esculenta, bathė e ngrėnshme.
Panicum miliaceum, kokrriza tė zakonshme.
Papaver setigerum, lulekuqe e egėr
x Phaseolus mungo var. radiatus, bathė e zezė
Pisum sativum var. arvense, bizele fushore.
^ Raphanus sativus ssp. major, rrepė e zezė dimėrore.
+ Trigonelia foencum-graecum, barnojė
Triticum dicoccum, lloj gruri.
Triticum vulgare, (T.asetivum), lloj i zakonshėm gruri
^ Vicia faba ssp. minor, bathė kuajsh.
Prodhime drusore
Berberis vulgaris, kaēė e zakonshme
+ Cydonia oblonga, ftua.
+ Ficus carica, fik.
Juglans regia, arrė e zakonshme
Malus sylvestris, mollė e zakonshme
Mespilus germanica, muēmollė.
+ Morus nigra, man i zakonshėm
+ Olea europaea, ulli.
x Prunus armeniaca, kajsi
Prunus avium, vishnje e egėr
Prunus cerasifera var.divaricata, kumbull e egėr
^ Prunus domestica ssp. domestica, kumbull
^ Prunus dulcis var. dulcis, bajame e ėmbėl
+ Punica granatum, shegė
Pyrus communis var. pyraster, dardhė e egėr
Vitis vinifera, ssp. vinifera, lloj i zakonshėm rrushi
-------------
+ Tė sjella nga ardhacakėt grekė ndėrmjet shekujve 8 dhe 6 para Krishtit
x tė sjella nga Leka i Madh, shekulli i IV para Krishtit
^Tė sjella nga trakėt prej burimeve tė jashtme
Pėrktheu: Salih Mehmeti
Marrė nga Food In Motion: The Migration Of Foodstuffs And Cookery Techniques: Proceedings: Oxford Symposium 1983, Volume 1, edit. Alan Davidson, ff. 126-28
als_Latn quy_Latn swh_Latn fao_Latn grn_Latn szl_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn oci_Latn als_Latn oci_Latn zul_Latn tur_Latn als_Latn gaz_Latn tsn_Latn als_Latn tsn_Latn kin_Latn als_Latn kon_Latn dan_Latn als_Latn nso_Latn nso_Latn tpi_Latn vec_Latn szl_Latn szl_Latn lmo_Latn ita_Latn fur_Latn oci_Latn nno_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn kam_Latn eng_Latn