als_Latn dik_Latn sag_Latn
kur të pyeta mbi pulëbardhat, kisha një qëllim, se edhe pulëbardhat, pa marrë parasysh ambientin ku jetojnë, janë kafshë kurrizore, kanë sqep të verdhë, sy të ndritshëm, pupla të bardha, krahë të përhimtë e këmbë ngjyrë portokalli dhe, njësoj si skifterët e shqiponjat, mund të shpërngulennga vendi në vend.
Më pëlqen natyra e tyre. Ndryshe nga pëllumbat e cirikokat, që jetojnë poashtu në tufa të mëdha, pulëbardhat janë krenare, të kujdesshme dhe të lidhura me njëra tjetrën. Ato jetojnë në viset bregdetare dhe,kur ngopen me mbeturinat që ua hedhin peshkatarët, kanë qejf të lëkunden mbi dallgët e detit, por jo dhe të kridhen nën ujë e t’ i lagin rrobat e tyre të bardha. Ato hanë gjithëçka: kothere të bukës, mishëra që u bien fëmijve nga duart, vezë, insekte, si dhe vegjlit e zogjëve tjerë. Rëndom sillen e mbështillen pranë detit, por s’ kanë kundër të ulen edhe nëpër fshatra e të vrapojnë prapa traktorëve që hapin brazda. Në këtë drejtim, ato janë si ne, shqiptarët, që s’ ngjitemi lart në qiell, por kënaqemi me ato që na japin francezët, gjermanët e amerikanët, sepse s’ kemi fuqi të matemi me bisha të mëdha.
Mos do të thotë kjo se pulëbardhat – ashtu si qyqet – janë parazitare dhe pritojnë të kujdesen për të vegjëlit e tyre? Jo, vëlla. Sa herë që vjen koha për të ndërtuar çerdhe e për të rritur zogj, ato mblidhen bashkë dhe e zgjedhin një vend të përshtatshëm për të lëshuar vezë. Ato zakonisht i përvetësojnë çerdhet e sorrave, çatitë e gjykatave, oxhaqet e kishave, nganjëherë edhe tavanet e shtëpive të zbrazta, ballkonet, si dhe shkurret e ndonjë parku. Derisa kullosin në brigjet e ndonjë ishulli të vetmuar apo liqeni malor, ato janë të përmbajtura sepse vetë heshtja që mbretëron rreth e përqark tyre e zbut shqetësimin e tyre individual. Por atë çast që tufa shpërngulet në periferinë e ndonjë qyteti si Malmja fillon një torturë e gjatë, të cilën askush – përpos malmoitëve të ngratë – s’e ka provuar si duhet. Të ngazëlluara nga ambienti i ri,pulëbardhat fillojnë të klithin e të zihen me njëra tjetrëngjithë natën e lume. Sëpari lidhur mevendin ku kanë ardhur, pastaj lidhur me mirëqenien e fëmijve të tyre.
Fëmijët e pulëbardhave janë shumë të padisciplinuar. Sa janë të vegjël e të zhveshur nga ai kostumi i verdhë, pika pika, ata rrinë urtë dhe hanë krimbat e dromcat që ua sjellin prindërit nga plehurishtet e ndryshme. Mjerisht, sa fillojnë ta marrin veten, ata, kundër dëshirës së prindërve, kërcejnë nga çerdhet dhe, nëse kanë fatin e mirë e nuk e thejnë qafën apo ndonjë gjymtyrë tjetër,përnjëherë turren drejt një bote që pak më parë ishte e largët, interesante, e panjohur, ndërsa tani është e afërt dhe e rezikshme për jetë.
Tani s’ ka kthim. Të trembura nga gjithë ata dykëmbësh e katërkëmbësh që sillen rreth e përqark tyre, pulëbardhat e vogla qajnë, vërshellejnë, i thërrasin prindërit në ndihmë dhe, duke kërkuar rrugë, vrapojnë përpara, edhe pse s’e kanë të qartë nga duhet t’ ia mbajnë dhe përse prindërit e tyre janë aq të xhindosur. Sikur të mundeshin të fluturonin, ato vetëtimthi do të ktheheshin prapa, por tani është vonë dhe shumica e atyre që rrëzohen nga lart, nëse s’ përfundojnë si drekë e maceve apo qenëve, mbeten sakate për jetë. Kjo s’ do të thotë se ato duhet të ngordhin nga uria apo të përfundojnë në ndonjë jetimore. Jo, jo. Falë mirësisë se atyre xhindëve dykëmbësh që, në vend se t’ ua këpusin kokat, i ushqejnë me fara, dromca të bukës, copa të mishit dhe ushqime tjera të shijshme, pulëbardhat e vogla i marrin këmbët pak nga pak dhe e gjejnë vendin e tyre në tufë, por edhe këto, njësoj si dykëmbëshëte hipur në qerre, kurrë s’ mundtë ngjiten në qiell dhe ta shikojnë botën nga lart. Ate mund ta bëjnë vetëm pulëbardhat krahshëndosha.
Përse, vallë,kam ardhur deri këtu, në Fort Lauderdale,dhe po i kujtoj pulëbardhat e Malmes,kur mundem të dal në Las Olas dhe ta harroj Malmen, t’ i harroj ”punëtorët e inkuadruar jasht atdheut”, ta harroj Shoqatën Kulturo-artistike ”Vëllazërimi”?
Arsyet janë të shumta. Ajo më kryesorja, më e sinqerta, më e dhembshura, është kjo: që ta pranoj se unë dhe miqët e mi, në orvatjet tona modeste,kishim vetëm nga një krah të shëndoshë, tjetrin e kishim të thyer.Ne hanim bukën e popullit suedez dhe ëndrronim se atë ditë që do na thërriste Kosova, do të ngjiteshim në qiell si shqiponja dhe do t’ i shkonim në ndihmë.Mjerisht, kjo s’ ishte e vërtetë, dhe ne s’ duhej taqortonim veten deri në vdekje. Ne s’ ishim fajtorë. Fajtorë ishin ata që na kishin thënë se Shqipëria, me gjithëçka që përfaqësonte ajo fjalë, ishte e para. Për ne s’ kishte opcione. Për ne kishte detyra. E meqë s’ arritëm t’ ivëmë në jetë, unë, me shpresa se do ta gjej një fije të kuqe të këtij misteri, kam ardhur këtu të ballafaqohem edhe një herë me veten.
Shqiptari i parë që ma ka përmendur Fort Lauderdalinquhet Nexhat Peshkëpia. Unë s’ kam shumë dituri mbi jetën e atij burri të urtë e të qytetëruar. As di se kur është lindur, as di se cilat shkolla ka mbaruar, as di se cilat arsye e detyruan të largohej Shqipëria. Atëbotë kur nisi korrespodenca ynë, isha i ri dhe sapo kisha dalë nga Universiteti i Uppsalës. Kisha mallë për Shqipërinë dhe ate përpiqesha ta shuaj duke kërkuar kontakt metë gjithë shqiptarët e botës, pra, pa i përjashtuar as ata të Amerikës.
Ai që m’ u lajmërua i pari ishte Profesor Nexhati. Shqiptar i shkollës idealiste, mik i ngushtë i Fan Nolit dhe njohës i shkëlqyeshëm i gjuhës frengjishte. Si më i ri që isha, i a ktheva letrën përnjëherë duke i çfaqur mirënjohjen më të sinqertë, posaçërisht për ato që shkruante në librin e tij ”Fan Noli si poet dhe si poet-përkthyes”.Ky i fundit sapo kishte vdekur dhe shtypi shqiptar, për qëllime propagandistike, e kujtonte herë pas here; diaspora jo, se ishte katandisur prapa diellit. Ajo ishte poaq e izoluar sa dhe rezervati ku jetonte Enver Hoxha me grekafonët e tij.
Profesor Nexhati nuk më harroi.Pakë javë më vonë ai m’ u lajmërua edhe një herë,tani meca numëra të rinj të gazetës “Dielli”, nja dy libra që kishte botuar “Vatra” dhe tekstin e një vjershe të Viktor Hugos, të cilën e kishte shqipëruar Noli. Titulli i sajmë ka dalë nga mendja, por jo dhe përmbajtja. Ajo ishte një elegji e gjatë që shkrimtari i madh ia kishte kushtuar të bijës dhe të cilën Noli e kishte përkthyer, por – para se ta botonte në “Dielli” – ia kishte dhënë Profesoritpër shqyrtim. Në po atë letër, ai më njoftonte se Noli, me të hollat që ia kishin mbledhur shqiptarët, kishte blerë një shtëpinë Fort Lauderdale, kishte mbjellë një kopsht të madh, dhe atje i kalonte Krishtlindjet. Miqët e tijkënaqeshin kur e shihnin ashtu të shëndetshëm e me një ten bojë kafe që ia kalonte asaj të Brazilit.
Ndonëse ia ktheva letrën dhe e falenderova për librat që m’ i kishte dërguar, ndonjë letër e tretë nuk erdhi. Atëbotë s’ kishte internet dhe korrespodenca donte kohë. Në pritje të një letre tjetër, fillova të kërkoja punë dhe e humba lidhjen metë. Kam përshtypje se Profesoriishte i moshuar dhe s’kishte kohë për letra të gjata. Kështu më duket, por s’ po guxoj t’ i përjashtoj edhe ca rrethana tjera, të cilat mund ta kenë ngatërruar korrespodencën tonë. Tani që jam plakur vetë,po e shoh se mocanikët e mi s’ duhet të premtojnë shumë, se dalin për ta pirë një kafe dhe, në vend se të shkojnë në shtëpi, katandisen në krevatin e ndonjë makine të Urgjencës.
Si djalë i ri dhe i sapodalë nga Universiteti i Uppsalës, kisha vënë shumë thupërra në zjarr dhe s’ isha i sigurtë meçka dëshiroja të merrem: të kërkoja punë si gazetar, të kthehesha për studime postdiplomike apo të shkoj në Shqipëri, ku ma donte qejfi të punoja si pedagog. Mjerisht, atje s’ më donte njeri. As mua, as ”kosovarët” tjerë. Më në fund, pas shumë ecejakash,që janë të parëndësishme për subjektin e këtij rrëfimi, zbrita në Suedinë Jugore dhe vendosa t’ iu përkushtohem ardhacakëve shqiptarë, të cilët atëbotë quheshin ”punëtorë të inkuadruar në botën e jashtme”. Mendova se, duke punuar me vëllezërit kosovarë, unë do ta pakësoja mallin që kisha për vendlindjendhe, në të njëjtën kohë, do t’ ia ktheja borxhin Nënës Kosovë.
Kam vënë re se shumë gazetarë të rinj,po dhe patriotë të ”ditëve të para”, që kurrë s’ e kanë luajtur një gurë për vendlindjen e tyre, po kanë qejf ta heroizojnë rolin që ka luajtur ”shkolla shqipe” për ruajtjen e identitetit kombëtar.Kjo është një gënjeshtër e pahijshme,një mit, që po aplikohet vend e pa vend dhe Ministria e Diasporës do bënte mirë ta korrigjonte veten.
Koloninë shqiptare të Malmes e gjeta të ndarë në tre tarafe.
Në tarafin e parë të këtij komuniteti bënin pjesë shqiptarët që e konsideronin veten “ shqiptarë të Shqipërisë”. Në të vërtetë, ata s’ ishin as të Shqipërisë, as të Kosovës. Ata vërtet kishin ikur nga komunistët e Enver Hoxhës, por me të mbërritur në Kosovë,kishin rënë në rrjetën e udbashëve jugosllavë. Si shpërblim për të këqiat që ua kishin bërë vëllezërve të tyre, Jugosllavia i kishte paisur me pashaporta jugosllave dhe i kishte nxjerrë në Evropën Perëndimore. Këta shqiptarë s’ lidheshin në asnjë kunj, sepse frika nga Sigurimi shqiptar i kishte shndërruar në lepuj. S’ i besonin as lëkurës së tyre, jo më neve, që vriteshim e priteshim për Shqipërinë e Kuqe.Si shqiptarë që ishim, nuk na dukej me vend ta shanim Enver Hoxhën, sepse askush s’ na lavdëronte për atë punë.
Në tarafin e dytë bënin pjesë shqiptarët që e konsideronin veten “ shqiptarë të Turqisë”. Këta shqiptarë ishin më të mirë, më të sinqertë dhe më konzervativë se të parët. Duke qënë se ishin rritur në Turqi dhe veprimtaria ynë kulturore binte ndesh medoket, zakonet dhe ligjet e fesë islame, ata preferonin të rrijnë anash, kryesisht sepse s’donin t’ i mirnin gratë dhe vajzat e tyre nëpër shoqata.
Shqiptarët e tarafit të tretë, që tani po shiten më atdhetarë se Adem Jashari, atëbotë ishin ”shqiptarë të Jugosllavisë”. Këta, pa marrë parasysh se e donin apo s’e donin Jugosllavinë, sytë t’ i nxirrnin për Josip Broz Titon. Arsyeja e vetme përse kishin ardhur në Suedi ishte që ta mbushnin xhepin me marka; pa sa për tjerët, që hanin bukë e qepë në vendlindje,s’ iu hanta palla. E vetmja e mirë me këta shqiptarë ishte se këta s’ ishin kundër këshillave, komiteteve e shoqatave, por me kusht që ato të funkciononin si vegla të Lidhjes së Shoqatave Jugosllave.
Në kishte ndonjë shqiptar, që e quante veten vërtet shqiptar, ai ishte ndonjë ish luftëtar i “Ballit”, që atëbotë s’ guxonte të dëgjohej i gjallë, se koha e “Ballit” kishte perënduar dhe vendin e tij e kishte zënë Koegzistencës paqësore…Kjo ishte koha, kur Udba i likuidonte hapur kundërshtarët e Jugosllavisë Federativedhe Policia suedeze i mbulonte gjurmët e saj… Koha, kur njëra Evropë, ajo më e pasura, i bënte pushimet në plazhet e tjetrës,dhe tjetra, ajo më e varfëra, parazitontembi djersën e klasës punëtore…Koha, kur Flamuri Kuq e Zi filloi të valonte nëpër Kosovë… Koha, kur majtistët suedezë, me pankarta në duar, ditë për ditë, duke filluar nga ora dhjetë,demonstronin simpatitë e tyre për Ho Shi Minin e Mao Ce Dunin… Koha, kur marksist – leninistët skandinavë themelonin shoqatat e para të miqësisë dhe ndonjë gazetar danez apo suedez kthehej nga Shqipëria Socialiste… Koha,kur universitetet nordike, herë pas here e ftonin ndonjë ”shkipëtar” nga Himara apo akademik nga Rrashbulli të na dëftonte rrugën më të shkurtër për në parajsë… Koha e “akullit të shkrirë”, kur Udba i ndiqte studentët shqiptarë si egërsira, i nxirte në gjyq dhe i dënonteme dënime të rënda… Koha,kur ardhmëria e shqiptarëve i përngjante një fjalie të zgjeruar, por shqiptarët e Kosovës s’ guxonin të bëhen subjekt, sepse do ta prishnin kuptimin e fjalisë… Koha, kur as Evropa, as organizatat e saj më humanitare, s’ donin të dinin për lëvizjet revolucionare apo ndryshimin e kufijve politikë…
Sapo e kisha përkthyer ”Zonjës Zhuli”, një melodrame të Strindbergut, dhe kisha uri të madhe, thuajse fizike, për t’ u angazhuar mediçka konkrete, domethënëse. Shqiptarët që gjeta në Malme ishin një rrotë mulliri dhe s’ bënin tjetër veçse shalakateshin nëpër Rusengord e pinin duhan. Edhe pse të shumtë në numër, dukeshin aq të mjerë e të humbur, sa s’ përshkruhet me fjalë. Të gjitha kombësitë tjera, që nga turqët, grekët, italianët, spanjollët, portugezët, serbët, kroatët, sllovenët e deri te maqedonasit, kishin klubet dhe shoqatat e tyre kulturore, ku njiheshin, takoheshin e kuvendonin për ardhmërinë e tyre;vetëm shqiptarët jetonin si lepujt. Ata shiheshin nëpër “kulube”. Të tillë kishte sa të duash por unë po i përmend ata më të shquarit: ”kulubi iHajros”, ”kulubii Sefos”, ”Daskalli”, ”kulubi iVaxhitit” dhe ”kulubi i Destanit. Në këta strofuj të krimit shitej amfetamina, heroina, kokaina dhe opiumi.
Më vinte të pëllcas kur i shihja ardhacakët tjerë, që hynin e dilnin nga zyrat e ndryshme komunale, duke kërkuar rrugë, lokale e informata për aktivitete kulturore, ndërsa shqiptarët silleshin e mbështilleshin si patat në mjegull. Me sa duket, robëria i kishte bindur se ata njëmend ishin nomadë dhe, nëse kishin nevojë për kafe, duhej të shkonin në shoqatat “Turk Anadolu”, “Vuk Karaxhiq” apo ”Makedonia”. Sipas asaj logjike, që s’çante kokë për përkatësinë kombëtare të mërgimtarëve shqiptarë,shoqatat ”jugosllave” dhe turke mernin shuma të konsiderueshme të hollash në emër të tyre, edhe pse s’ e luanin asnjë gurë për vetëdijsimin e tyre.
Përse, vallë, po e kujtoj atë pjesë të jetës shi këtu, në bregun perëndimor të Oqeanit Atlantik, kur vëllezërit e mi, edhe pas traumës që përjetuan gjashtëmbëdhjetë vjet më parë, me këmbëngulje po insistojnë të mbeten bolshevikë?! A mos jam penduar për sakrificat që kam bërë për ngritjen e ndërdijes së tyre?Kurrën e kurrës. Po e deshti puna, unë edhe një herë do ta bëja ate që kam bërë dyzet vjet më parë.Ndërkaq, nuk është veçse përpjekje njerëzore që, pas asaj veprimtarie të gjatë, ta nxjerr veten para gjyqit dhe ta gjykoj me po ato masa që i kam gjykuartë tjerët.
Rruga ime s’ka qenë e shkurtër. Ajo ka zënë fill nën kulmin e një shtëpize të vogël shqiptare dhe ka kërkuar prej meje angazhim të plotë fizik e shpirtëror. Për hirë të rrugës që kisha zgjedhur, shpesh herë m’ është dashur ta zëvendësoj Jezu Krishtin, t’ i lë fëmijët keq dhe të çoj dorë nga letërsia. Përse kam vepruar ashtu? Për arsyen e thjeshtë se Shqipëria na obligon ta ndihmojmë njëri tjetrin. Njeriu që s’ ka atdhe është si zogu pa krah. Është Shqipëria ajo që na jep krah të ngjitemi lart dhe ta provojmë vaktësinë e diellit. Asgjë tjetër.
Po, i nderuar. Ecja ime s’ ka qënë e lehtë. Përkundrazi, thuajse çdo vend që kam shkelur ka qënë i shtruar me gjëmba.
Hapat e parë për themelimin e një shoqate i bëra në një klub që i takonte Ndërmarrjes së Banesave Komunale.Ai klub quhej ”Klubi i Safetit.” Jo se vërtet i takonte Safet Sefedinit, por sepse Safeti, nëpërmjet asaj guvetë errët, donte t’ i ripte bashkatdhetarët e tij. Ai ishte një turko – shqiptar.Turk nga nëna dhe shqiptar nga i jati. Pa marrë parasysh se ç’ thonte nëpër takime, unë që nga fillimie kisha nuhatur se ai s’ kishte lidhje measpiratat e Lëvizjes Kombëtare. Ajo që e interesonte ate njeri ishte birra dhe leku, e duke qënë se ”punëtorët e inkuadruar në botën e jashtme”s’kishin ku luanin bixhoz,Safetit i kish rënë nder mend të provonte menjë “kulub”. Duke qënë se njëri nga nëpunësit e ndërmarrjes së lartpërmendur ishte martuar me kunaten e tij, ai, sa për fillim e kishte marrë bodrumin me qira dhe kishte filluar t’ i dehte shqiptarët me birra dhe konjak.
Ajo nisjativë s’ na pëlqeu aspak. As mua, as shokëve tjerë.Ne s’ kishim nevojë për një “kulub” por për një shoqatë. Një shoqatë që kishte qëllime të caktuara kombëtarë dhe drejtohej sipas parimeve demokratike… Mjerisht, asnjëri nga ”punëtorët e inkuadruar jasht atdheut” s’ kishte haber nga qeverisja demokratike. Vëllezërit shqiptarë ishin si era.Sonte mernin një vendim, të nesërmen e mohonin.Se mos kishin mbajtur ndonjë herë procesverbal që t’ i ndiqnin vendimet e marra?!
Shpesh herë, pas zënkave dhe shamatave që mirnin flakënëpër mbledhje, shtrihesha në dhomën time, i mbyllja sytë dhe kujtoja Shqiptarët e Amerikës. Si bënin, vallë, ata burra? Sa shumë kisha gabuar që lexoja veprat e Fan Nolit dhe tani vuaja të zezat e ullirit. Sikur taleja Nolin në Uppsalë, do ta kurseja veten nga një veprimtari që ishte e paracaktuar për dështim. Ajo veprimtari s’ kishte të ardhme tjetër pos të mbetej e gjymtë, krahthyer. Dhe duke u sorollatur nëpër damarët e errësirës, kujtoja entuziazmin e Pecit dhe Nolit kur e nxirnin “Kombi-n”, kujtoja varfërinë e tyre konstante, kujtoja fushatat e gjata për të mbledhur lekë, kujtoja shkresat e gjata të Nolit e Konicës, edhe ate,vetëm e vetëm për t’ i mbajtur shqiptarët bashkë. Vetëm e vetëm për ta shpëtuar atë Shqipërinë që atëbotë ishte me katër vilajete.Kurrsesi ta harroja devotshmërinë e tyre.
Ishim larg. Ishim me mijëra kilometra larg Shqiptarëve të Amerikës.Edhe pse aktivitetet tona synonin të njejtën gjë, rezultatet dallonin si toka nga qielli.Ne shiheshim çdo ditë dhe mbanim mbledhje të njëpasnjëshme, por vendimet që mernim sot i përmbyseshin nesër, edhe ate, jo se ishin të gabuar, por se binin ndesh meapetitin e një turkofili shqiptar. Ne përpiqeshim për një shoqatë që do të ishte në shërbim tëpopullit, në shërbim të Kosovës, kurse ai miku e donte një shoqatë pianecësh, të cilën duhej ta ripte mbarë edhe prapë.
“O Zot,” i thoshja vetes. ” Pse s’ jemi edhe ne si shqiptarët e Amerikës?Edhe ata ishin analfabetë, ishin të varfër, por merreshin vesh më lehtë me njëri tjetrin.”
Ka mundësi që veprimtaria ynë do të ecte më mirë sikur “shqiptarët e Jugosllavisë” të mos na ngatërronin me politikë. Mjerisht, ata s’ ishin të kënaqur me aq, veçse kërkonin lidhje edhe më ngushta me Legatën Jugosllave, gjegjësisht me personelin e saj, që sipas të gjitha gjasave, ishte në kontakt të përditshëm me Beogradin. Sipas vëllezërve tonë, ne duhej ta njoftonim Legatën Jugosllave për çdo gjë që kishim ndër mend të bënim; në rastin e kundërt, ata iknin nga shoqata. Këto kondita navenin në pozitë.Nuk ishte lehtë të themeloje shoqatë për shqiptarët dhe pastaj t’ i largojenga aktivitetet e saj.
Rrjedhimisht, të gjitha endjet e mia nëpër zyrat komunale, shkresat që hartoja për të na njohur si shqiptarë – e jo si shqiptarë të këtij apo tëatij vendi – sikur s’ kishin destionacion tjetër pos tavolinës së zotit Lukavac. Borivoje Lukavac ishte serb. Një burrë i plotë, fytyrëvrarë dhe shumë i ngarkuar me bosnjakët. Duke mos patur tjetër punë, ai tërë kohën endej nëpër shoqata dhe,si serb që ishte, duhej tërë kohën t’ i ofendonte boshnjakët.Ku gjendet ai popull që quhet ”mysliman”, Pyeste Lukavci. Qysh mundem unë, Borivoje Lukavac, të jem mysliman, kur unë jam serb dhe ortodoks? A s’ ju duket qesharake?
Nga sa u cek më lart, del se e tërë lufta që zhvillohej midis nesh ishte e lidhur me përkatsinë e ”Vëllazërimi-it”. A ishte ”Vëllazërimi” shqiptare apo jugosllave? A punonte për ta ruajtur apo për ta shembur Jugosllavinë Federative? A synonte për ta trumbetuar kulturën e tërë popullit shqiptar apo kulturën e shqiptarëve të Krahinës Autonome të Kosovës?
Kjo çeshtje ishte e rëndësishme për mua, Hysen Çelën, Ditar Kurteshin, Skender Zariqin, Shaban Ukën, Hajdar Reçin, Kosovë Rexhë Balën, Avni Ajdinin, Nebih Bushi e Adil Zhutën. Ne s’ ishim jugosllavë dhe s’ e ndienin veten jugosllavë. Shumë shqiptarë nga Shqipëria e Turqia,burra të mirë sa të duash, më thoshin hapur se ”kanë qejf” të na bashkangjiten, por jo dhe ta quajnë veten jugosllavë në midis të Suedisë. Nëse ”Vëllazërimi” ishte vërtet shoqatë shqiptare, ajo s’ kishte nevojë të vepronte nën çatinë e një organizate tjetër vetëm e vetëm për hatrin e disa frikacakëve që natë për natë hanin petullin mezotin Lukavac dhe pinin ”llozovaçë”.
Ne kishim mbërritur në udhëkryq.Pas një veprimtarie gjashtëvjeçare, nuk shihnim opcion tjetër veçse ta zenim hurin ose tirqët. Si unë, ashtu dhe miqët tjerë, e kishim të qartë se pas asaj që kishte ndodhur në maj të atij viti,njeriu, sado tolerant që ishte,s’dilte dot nga lëkura e tij.Ne, më të vjetrit, përpiqeshim ta ndërtonim një shtëpi të përbashkët, një shoqatë që do na frymëzonte me dashuri për gjuhën dhe atdheun tonë, ndërsa vëllezërit ”punëtorë”, për arsyen e thjeshtë se na kishin mbështetur në fillim, s’i lagnin dot as këmbët për çeshtjene përbashkët.
Në këtë gjendje na gjeti shtatori. Gjykuar nga dielli që ngrohte përjashta dhe njerëzit që endeshin nëpër Gustav Adolfs Torg, bota kishtë rënë në gjumë dhe – papandehur – ishte shndërruar në një principatë të paqës. Askush s’ kishte qejf të dëgjonte për luftë, bombardime e vrasje tënjerëzve të pafajshëm. Heshtja ishte aq globalesa dhe shtypi ra në hall, se s’ kishte për çka të shkruante. Ikën skandalet, iku dramatika. Prezidenti Nikson, pas tërë atij pluhuri që kishte ngritur në shtypin amerikan, u largua nga Shtëpia e Bardhë dhe afera”Watergate” u mbështoll në fasha e lykoplast.Në vend të Prezidentit Nikson erdhi Prezidenti Karter, një burrë i urtë i Jugut amerikan, që donte paqë në çdo vend të botës.Me ndërhyrjen e tij çifutët ua zgjatën dorën arabëve dhe Lindja e Afërma hyri në brazdë; të paktën për ca kohë, se ai konflikt është tepër i ndërlikuar për t’ u zgjidhur ndonjë herë. Edhe Lindja e Largët ra në heshtje. Pas tërëasaj lufte që u zhvillua në Azinë Juglindore, Viet Nami u bashkua,Laosi ra në gjumë,ndërsa Kamboxhia, dikur mbretëri e madhe, u shlirua nga kmerët e zotit Pol Pot.Herë pas here në faqet e shtypit dukej ndonjë artikull i rrallë mbi atë shtet ”gjenial”, por askush s’ e kishte parë me sytë e tij.S’ kishte më klasa, thoshin marksistët suedezë.S’ kishte më pronë private.S’kishte më fshatra e qytete. S’ kishte mëkisha e xhamia…N’ atë rrëmujë vdiq edhe Johanes Paulusi i Parë, por kolltukun e tij e zuri përnjëherë Johanes Paulusi i Dytë, i cili ishte polak dhe antikomunist i flakët.
Përndryshe, çdo gjë tjetër ishte si më parë:njerëzit ishin të njejtët, shprehitë të njejtat dhe kafeneja ku rrinin e ziheshin shqiptarët ishte e njejta. Vetëm marrëdhëniet tona ishin pak më të ftohta, më të ngurta.Me sa duket, pas vendimit të qeverisë suedeze që ta përzente zv konsullin Lukavac, Udba kishte zhvilluar një varg bisedash informative me ”punëtorët e inkuadruar jasht atdheut” dhe ata, si macet që i shmangen zjarrit, iknin diqysh anash, arsyetoheshin se ishin pa qejf, kërkonin e s’ gjenin punë. Dhe ne e dinim që ata shtireshin, launin teatër.
Në javën e dyzetë të atij viti ndodhi dhe martesa.Unë s’ dija gjë, por ata që kishin dalë në aeroportin e Kopenhagës kishin mbetur gojëhapur para bukurisë dhe plaçkave që kishte sjell nusja e re e Safet Plluqkës, Neslihani.Këtë herë ajo ishte më e gjatë, më e plotë dhe më e lyer se herën e kaluar. Ajo në fillim s’ e kishte pëlqyer Safetindhe, në hidhërim e sipër, e kish quajtur Baba Dimër. Por pastaj, pasi kishte kuvenduar me Xhavide abllën, që ishte një grua e regjur dhe përvojëmadhe, kishte ndërruar mendim. Xhavidja ikish folur pa furça. Ça dreqin do humbasësh, i kish thënë. Safeti njëmend kaqenë i martuar me një daneze, po as ti s’ e ke mbajtur me dorë. Edhe ti je ngjeshur me atë ”maqedoncin” tënd nëpër hotelet e Stambollit. Mu për këtë arsye duhet ta marresh Safetin e t’i rregullosh letrat, se këtu ku të degdisur fati, do të krimbesh më keq se buka në magje.
” S’ je ti as e para, as e fundit, që e zgjidh uçkurin,” i kish thënë. “ Ça dreqin do bësh në Tekirdag?Ti je e re dhe mund të jetosh nga djersa yte.Fundi i fundit, në Malme ke kushërinjtë, ke gjyshen, ke Socialen…”
Mjerisht, ardhja e Neslihanit nuk i zbuti marrëdhëniet midis Plluqkajve e Dallanguzëve. Si Nevzati, ashtu dhe vëllezërit e tij, s’ morën mund të shkonin dhe ta uronin kushërinën e tyre.Kjo dëshmon se Nevzati s’ e kishte ndër mend t’ ia falte Safet Selimit që kish hyrë në aleancë meatë banditin turk, Mefail Deribashin.Dhe ai kishte të drejtë, se Mefaili mbante lidhje me Fakultetin Teologjik të Stambollit, ku punonin shumë teologë e funkcionarë të organizatës Rabitat al Alamal Islamya, që kishin influence të madhe në Arabinë Saudite.Me përjashtim të Gjyshës Azize, që herë pas here shkonte dhe e vizitonte tinëz,ata tjerët s’ e shihnin me sy kur kalonte nëpër Qendrën e Rusengordit. Punë e madhe… Neslihani s’ mërzitej për atë punë. Ndryshe nga resnjaret dhe turqeleshat tjera, që mbuloheshin nga koka e deri te këmbët, ajo vishej lehtë dhe të gjithë e lakmonin si femër.E bukur ishte dreqja dhe,në cilëndo shitore që hynte, lente një erë të lehtë parfumi.Asaj i pëlqente të vishej shtrenjt dhe gjithkujt i binin në sy flokët e saj të gjatë dhe kofshët e plota.
Dikur edhe Nevzati doli në Rusengord. S’ dukej shumë i kënaqur, po me mua ishte i sjellshëm, miqësor. Ai kishte shumë punë dhe të gjithë e kërkonin: myslimanët e thjeshtë, nëpunësit e Këshillit komunal, Spitali univerzitar, Ministria e arsimit, Drejtorati shtetëror, si dhe ambasadat e shteteve islamike… Më së shumti e ndiqnin ata të Bashkisë… Ata e donin sa më parë dhe sa më shpejt projektin e xhamisë, sepse mbanin përgjegjësi për planin urbanistic.Këto I kishte feja!..Të ndërtosh xhami në Malmeishte punë e madhe dhe për ate që kërkonte truall e leje ndërtimi –ishte angazhim mbinjerëzor. Duhej të kishje vullnet, gatishmëri, dollarë. Para së gjithash dollarë… Dollarë për udhëtime… Dollarë për administratë… Dollarë për imamët e xhamisë… Dollarë për benzinë… Dollarë për përkthyesit arabë… S’ ishte vetëm ai qeni, arkitekti, që donte dollar… Dollarë donin edhe nëpunësit e Këshillit komunal, ambasadorët e shteteve islamike dhe, më së shumti myslimanët çeçenë e tatarë, që e thërrisnin nga spitalet, burgjet, shtëpitë e rehabilitimit, azilet e pleqëve, Zyra e Mirëqenies Sociale si dhe Ministria e arsimit…Si kryetar i një famullie islameai ishte më tepër babá se kryetar i atij populli. Tani, edhe kur duhej të udhëtonte, s’ kishte mundësi të ikte nga Malmja, se gjithkund e thërrisnin, gjithkund e kërkonin…
Papandehur, deri sa po merresha me qindvjetorin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, më ra dhe mua një hall mbi kokë: ime shoqe donte të ndaheshim. Ashtu, sipas saj, do bëhej më mirë për të dyja palët. Ajo s’ ishte aq e sigurtë në vendimin e saj, por duke qenë se ishte e lirë dhe donte ta shqyrtonte vendimin e saj mefamiljen, i mori gocat dhe iku në Uppsalë. Unë, për vete, i premtova se, brenda mundësive që kisha, do t’ i përmbushja të gjitha obligimet materiale.Aq më tepër që kisha kaluar mirë dhe kurrë s’ isha zënë me të.
Koha është e gjatë për ate që është duke pritur.Ne që po e prisnim qindvjetorin e Lidhjes ishim larg njëri tjetrit. Kosovë Rexha e Avni Ajdini ishin në Geteborg; Ditar Kurteshi ishte në Halmstad; Hysen Çelaj ishte në Engelholm; Skender Zariqi ishte në Helsingborg; ne, të të tjerët, ishim në Malme. Më këta që përmenda më lidhnin shumë fije, se i kisha shokë dhe i kisha vëllezër. Me ata të kryesisë së ”Vëllazërimi-t” më lidhte puna, obligimi. Me përjashtim të Hajdar Reçit, që ishte shpërngulur në Oksie dhe Adil Zhutës e Nebih Bushit që jetonin në Kruksbeck, të tjerët jetonin në Rusengord dhe tërë ditën e kalonin nëpër kafene. Fadil Cfilagaishte në qiellin e shtatë.Tani që dhe Safet Selimi e kish sjellë një turqeleshë, ata shiheshin shpesh me njëri tjetrin dhe pinin çaj. Edhe Ismet Xhela u zhduk. Ata tjerët, Ajet Abdyl Latifi, Xhemal Fetiu, Sali Cfilaga, Bahri Zujferi e Ejup Tasharaba hynin e dilnin nga Shtëpia e Aktiviteteve të Lira pa u angazhuar me ndonjë detyrë konkrete.
Por unë e Nebius’ rrinim kot.Kishim dëshirë që, me ato pak forca egzistuese, ta prisnim qindvjetorin e Lidhjes së Prizrenit me faqe të bardhë. Mjerisht, egocentrizmi i ”punëtorëve të inkuadruar në botën e jashtme”, si dhe indiferenca e tyre kundrejt çdo gjëje që ishte kombëtare, na kishin dhënë të kuptonim se ne, para se të merremi me këngë e kaba, duhej ta ndanim shapin prej sheqerit. Çdo gjë ishte gati: raportet e mbledhjes vjetore ishin shkruar,mbledhja ishte thirur, salla ishte rezervuar dhe një debat i gjallë zhvillohej në kafenenë e Shtëpisë së Aktiviteteve të Lira. Thuajse të gjithë, edhe ata që s’ e hapnin kurrë një gazetë, e kishin të qartë se mbledhja vjetore duhej të merrte qëndrim: ja të vazhdonim si shqiptarë, ja t’ ua lëshonim rrugën atyre që e quanin veten shqiptaro-jugosllavë. Duke qenë se ata s’ ishin të pakët dhe tërë kohën na mbanin peng të mirëqenies se tyre individuale, duhej të uleshim dhe ta zgjidhnim atë nyjë gordiane.
Si rëndom, edhe atë mbledhje duhej ta drejtoja vetë. Kjo ishte mbledhja e pestë vjetore dhe, përpos tjerash, kërkonte përvojë në drejtimin e shoqatave.
Ishte ditë e djelë dhe Shtëpia e Aktiviteteve të Lira plot memiq shqiptarë. Në mesin e tyre ishin dhe Hysen Çelaj, Kosovë Rexhë Bala, Avni Ajdini dhe dy shqiptarë tjerë nga Helsingborgu. Duke qenë se të tjerët s’ kishin të ngutur, e zura çekanin dhe, pasi e mbusha stendën meportrete të rilindasve shqiptarë – ku dominonin vëllezërit Abdyl, Sami e Naim Frashëri – e hapa mbledhjen vjetore dhe brenda rendit të ditës shtrova tri çeshtjet kryesore që duheshin zgjidhur. Ato ishin: himnbi, emri i shoqatës dhe statusi i saj.Nëse ato tri çeshtje nuk zgjidheshin, e tërë veprimtaria ynë ishte e pakuptimtë dhe shkonte në jazin e Jugosllavisë Federative, që na kishte marrë atdheun me dhunë.
Mbledhja vjetore e miratoi rendin e ditës.
Asnjëri nga vendimet e lartpërmendur s’ ishte i lehtë. Anëtarët e shoqatës ”Vëllazërimi”, të ardhur nga fshatrat më të largëta të Kosovës, Maqedonisë e Turqisë, shumica analfabetë e tërritur nën hijen e dhunës,kurrë s’ kishin dëgjuar që ekzistonte një vjershë me titullin “Himni i Flamurit” dhe se ate e kishte shkruar një shqiptar me emrin Aleksandër Drenova.
Kërkova leje dhe, para se ta hapnim kuvendin, ua dëftova domethënien e Himnit të Flamurit. Duke qenë se asnjëri s’ e kishte dëgjuar tekstin e tij, i njoftova se himnin do ta dëgjonim nga manjetofoni. Pastaj i luta të çoheshim sëbashku. Të gjithë brofën në këmbë dhe pakëz të konfunduar, pakëz të trembur, pakëz të turpëruar,me duar gaditu, e dëgjuan tekstin që e mbushi tërë hapsirën e sallës B. Kjo ishte hera e parë që shqiptarët e Suedisë provonin ta këndonin himnin e tyre.
Tani erdhi radha e emrit.Duke qenë se të gjithë ishim kosovarë, dola me propozim që Shoqata Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” të ndërronte emrin dhe aty e tutje të quhej ”Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova”.
Askush s’ ma bëri fjalën dysh. Njëri nga anëtarët pasivë të Shoqatës, një parllapan i gjatë nga Shkupi, kërkoi fjalën dhetha se kishte rrezik që Legata Jugosllave do na hidhërohej për atë punë. Nebih Bushi, të cilin e kisha përgaditur me kohë,ia kujtoi se Jugosllavia përbëhej nga gjashtë republika dhe dy krahina. Njëra prej krahinave quhej Kosovë, andaj s’ prishte punë se shoqata mbante emrin e saj. A s’ ishim të gjithë nga Kosova?
Po, ishim. Megjithate, për t’ iu shmangur keqkuptimeve, pyeta edhe një herë:
” Mosështë dikush kundër që këtu e tutje Shoqatën Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” ta quajmë Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova”?”
Askush s’ ishte kundër.
Atëherë konstatova menjë të rënë çekani se shoqata që deri n’ atë ditë kishte mbajtur një kostum jo aq të përshtatshëm për trupin e saj, aty e tutje mbante emrin e vendlindjes tonë: Shoqata Kulturo – artistike ”Kosova”.
Shumë më e ndërlikuar ishte çështja e statusit. Sipas rregullorës që kishim patur deri n’ atë ditë,në sytë e të gjitha organeve suedeze Shoqata Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” quhej”Albanska Föreningen”. Mjerisht, ajo ishte edhe shoqatë jugosllave, sepse vëllezërit ”punëtorë” kishin insistuar mengulm që ajo të antarsohej në Lidhjen e Shoqatave Jugosllave dhe, në kontaktet e tyre me Legatën Jugosllaveshpesh herë kishin shitur mend se kishin krijuar një shoqatë. Unë, për vete, jam i ndërgjegjshëm se Legatës Jugosllave pak i hante palla për shoqatën e vogël shqiptare, por ”punëtorët e inkuadruar në botën e jashtme”, për t’ u mbajtur mirë meUdbën,ishin këmbëngulës që janë jugosllavë dhe duhej të quhen ”jugosllavë”. Kjo, në fillim,s’ na prishte punë, por tani çeshtja ishte mbufatur, ne duhej ta zgjidhnim njëherë e përgjithmonë.
Anëtarët e Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi”, me përjashtime të pakëta, ishin lindur pas Luftës së Dytë Botërore. Jo vetëm ata nga Kosova, po dhe ata që ishin nga Maqedonia e Turqia. Shqiptarët e Kosovës e Maqedonisë ishin stërvitur ta quanin veten jugosllavë, por jo dhe shqiptarët e Turqisë. Këtyre s’ iu vinte mirë t’ua kujtoje atë shtet që ua kishte vrarë gjyshërit, baballarët, xhaxhallarët dhe kushërinjtë e afërm. Jugosllavia e Josip Broz Titos ua kishte marrë shtëpitë, oborret dhe tokat e të parëve. Jugosllavia, edhe kur kalonin tranzit nëpër territorin e saj, i ndiqte, keqtrajtonte dhe i dënonte megjoba të rënda. Ata donin të këndonin dhe tëvallëzonin vetëm në një shoqatë që ishte shoqatë shqiptare. Po këtë qëndrim e mbanin edhe shqiptarët e Shqipërisë, të cilët, për arsye të ndryshme, ishin pakëz më tolerantë se shqiptarët e Turqisë.
Kështu s’ arsyetonin “punëtorët e inkuadruar jasht atdheut”. Gjatë ecjes së tyre mbi tehun e shpatës, ata ishin shndërruar në njerëz të kujdesshëm dhe i shmangeshin rreziqeve.E vetmja gjë që mund t’ i joshte përtej tmerrit ishte – marka dhe, sa herë që vinte në pyetje statusi,më parë ishin të gatshëm të prisheshim për jetë, se të çonin dorë nga Jugosllavia. Kësisoj, edhe n’ atë çast që u hap diskutimi, ataia thanë vajit sejanë ”shqiptarë të Kosovës”, janë ”shqiptarë të Serbisë”,janë ”shqiptarë të “Maqedonisë”, janë ”shqiptarë të Malit të Zi”, por e ulën zërin kur Kosovë Rexha ua kujtoi se n’ atë sallë s’ kishte as serbë, as malazezë, as jugosllavë, por vetëm shqiptarë. Ishte ajo, gjuha shqipe, që dëftonte se kujt i takonim. Kaq thjesht ishte puna.
Ku ta dijsh, ka gjasa që sytë e butë të Naim Frashërit e shprishën terrin që e kish hipur në kokë. Ka gjasa që kuburet e Abdyl Frashërit e zhdavaritën frikën që ndienin në shpirt.Ka gjasa që shpresat e tyre u ngjallën kur e panë Sami Frashërin të kërrusur mbi tavolinë, duke hartuar shkresa për të ardhmen e tyre.
S’ ka mëdyshje se ai frymëzim hyjnor ishte shumë i nevojshëm. Ne, që kishim vendosur ta çonim punën deri në fund, kishim shkuar në kuvend me armë zjarri, por ata tjerët, që ishin më të shumtë e më të gatshëm për rrëmuja, na lanë me gisht në gojë. As protestuan, as kundërshtuan, as thanë plaç me gojë. Përkundrazi, kur e shtrova propozimin që Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova” aty e tutje të jetë vetëm shoqatë shqiptare – e jo jugosllave – ata e çuan dorën dhe s’ kundërshtuan aspak. Dhe heshtja e tyre, sado e shkurtër që ishte, ishte e bekuar, se dalja e shoqatës nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave ishte në përputhje të plotë measpiratat e Lidhjes së Prizrenit.
Mu për këtë arsye, pasi i dhamë fund mbledhjes, u ulëm në kafenenë e Shtëpisë për Aktivitete të Lira, pimë kafe sëbashku dhe u ndamë të kënaqur me njëri tjetrin. Kjo ishte mbledhja e parë dhe e vetme që kishte zgjatur veteëm dy orë.N’ atë kuvend s’ ishte i pranishëm Safet Selimi, burri i Neslihanes.Tani që po i shkruaj këto fjalë kam përshtypje se Ismet Xhela veç kishte zënë punë në Organizatën Qarkore Jugosllave, ndërsa Fadili, që ishte një mërzilavç i madh, ishte shkruar me raport dhe s’ i ndahej të shoqes nga krahu.
Në krye të javës u mblodh kryesia e re.Me pak përjashtime të vogla, ajo ishte e vjetra,por numri i saj ishte rritur me tre anëtarë tjerë nga Struga, Veleshta dhe Manastiri.Me fjalë tjera, ishimashtu siç kishim qenë, por numri i spiunëve të Legatës Jugosllave ishte më i i pakët. Para së gjithash mungonin dy myzevirë të flakët, të cilët nuk po dua t’ i përmend, se kanë ikur n’ atë botë.Mungonin edhe Cfilagajt e Zallkuqanit, Beqajt e Sarhoshit, si dhe këshilltari i tyre ideologjik, Selman Patoku, që javë për javë e njoftonte Sherif Nezën për ato që ndodhnin në Malme.
Mbledhjen e kryesisë e mbajtëm në shtëpinë time.Të gjithë ishin të qeshur, të gëzuar dhe miqësorë.Dhe s’ kishin arsye të jenë të ngrysur,se ishimvëllezër,flisnim shqip dhe përpiqeshim për qëllime të përbashkëta.
Pasi e pimë kafenë, nënshkruam proçesverbalin e mbledhjes vjetore dhe caktuam rendin e ditës. I pari që e kërkoi fjalën Nebi Bushi. Unë, krejtësisht i pandërgjegjshëm për çka ishte fjala, e zura lapsin me dorë dhe fillovatë marr shënime.
” Unë jam Nebih Bushi,” tha ky. Fliste duke më parë mua në sy, jo tjerët. ”Me prejardhje jam nga Kaçaniku… Si babën, ashtu dhe nënën, i kam shqiptarë…Edhe gjyshin e gjyshen i kam patur shqiptarë… Kur më propozuatpër në kryesi, mentova se doni të punoni për popullin shqiptar… Për Shqiptarizmën… Tani që jam bindur se kjo ishte gënjeshtër, jap dorëheqje të parevokueshme dhe s’ dua të shkel në Shoqatën Kulturo – artistike ”Kosova”… Kaq pata dhe jam i gatshëm të iki menjëherë…”
Kjo ishte vërtet një surprizë. Një rrufe e papritur. Nebi Bushi, bashkëpunëtori im më i ngushtë pas Sami Dashit,po largohej nga kryesia.Deri sa isha marrë mepërkthimin e dokumenteve të mbledhjes vjetore, me ç’ rast e njoftova Lidhjen e Shoqatave Jugosllave se – nuk ishim më anëtarë te saj – sherbëtorët e Legatës Jugosllave kishin mbajtur edhe pesë a gjashtë takime tjera… Jo takime të rregullt, por takime shtëpiake, ku ishin shoshitur e dërmonisur pasojat e mbledhjes vjetore.
” Kjo që dëgjova nuk është në rregull,” i thash Nebiut. ” E do rendi, po dhe mirësjellja e thjeshtë njerëzore, të na i thuash arsyete vërteta të vëndimit tënd.”
” Doflas shkurt,” tha ai dhe tërë kohën m’ u drejtua mua, jo atyre tjerëve. ” Dëgjo, vëllau im,” vazhdoi Nebiu.“ Unëpranova të hyj në këtë kryesi me shpresa se do punojmë për kulturën shqiptare, për Shqiptarizmën. Mjerisht, kisha qenë gabim. Ti, bac, e ke një tabiat të mirë, se s’ rri shumë nëpër kafene dhe çdo gjë që duhet bërë, na e venë tavolinë.Çka se asnjëri prej këtyre nuk është duke ta ditur… Këta po vjellin të qena e të paqena… Këta po thonë se s’ donte të ndahen nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave… Kjo është arsyeja pse dua të largohemi nga kjo shoqatë. Përndryshe, ka rrezik ta therremi menjëri tjetrin, e kjo s’ do ta gëzojë tjetër kend pos Selim Broshajn…”
“ Amanga dolën këto fjalë,” e ndërpreva.“ Ne sapo dolëm nga një mbledhje vjetore dhe zgjodhëm një kryesi. Tani s’ kemi probleme, se të gjitha i kemi zgjidhur në kuvend. Apo edhe ky kuvend paska qenë sa për sy e faqe?”
Nebiu u bë flakë në fytyrë. Ai ishte më i ri se unë dhe s’donte të më lëndonte.
” Asgjë s’ kemi zgjidhur,” tha Nebiu. ”Unë fola një herë, po flas edhe për së dyti… Gjatë kohës që zotrote je marrë me procesverbale, rregullore, përkthime e halle tjera, këta miqët e shtrënguan radhën. Tani po thonë se paskim patur të ngutur dhe vendimet që kemi marrë në mbledhjen vjetore i dëmtojnë interesat e tyre.Me fjalë tjera, këta donë që Shoqata ”Kosova” të mbetet jugosllave dhe unë e ti, që kemi ikur nga Jugosllavia, të punojmë për namin e saj. Unës’ e bëj dot. Ti, nëse ta lejon mideja – vazhdo.”
Çka mundesha t’ i thoshja njeriut që më njoftonte se kryesia e sapozgjedhur në një mbledhje vjetore ishte kthyer prapa në pozitat e vjetra?Nebiu kishte të drejtë që largohej. Mjerisht, edhe unë duhej të merja një vendim. Një vendim të shpejtë e të rrufeshëm.
Ata tjerët pinin cigare.
” Këtu s’ paska vend për mua,” thash me zë të ftohtë.Nëse s’ kisha kuptuar gjë deri n’ atë çast, tani e kisha të qartë se ata që kisha rreth e përqark meje ishin matrapazë, besëkeqë e sherbëtorë besnikë të Legatës Jugosllave. Do t’ ishte gabim të vazhdoja si sherbëtor i sherbëtorve të armikut.Andaj vazhdova.”Ajo që vlen për Nebiun, vlen edhe për mua.Ja ku i keni dosjet…”
Ata s’ thanë gjë.Dhe s’ kishin nevojë të flisnin, se ma kishin thënë njëqind e katërmbëdhjetë herë. Ça me bo, o Ramadan.S’ i bihet murit me kokë.Jugosllavia është shtet i madh, shtet i fuqishëm, kurse ne jemi fikanakë.Kemi gra, kemi fëmijë, kemi prindër dhe s’kemi shteg të ngatërrohemi në politikë të madhe. Ti vazhdo punën, se për atë punë ke dalë në kurbet, por neve mos na merr në qafë.
Këto, përafërsisht, zienin në kokat e tyre, derisa thithnin cigaret dhe i shfletonin dosjet që ua kisha vënë përpara.Më në fund, edhe unë mundesha ta vëja lapsin anash dhe të pushoja.Prisja t’ i mirnin dosjet që ua kisha vënë përpara dhe të iknin nga kishin ardhur.
” Po ikim, pra,” tha Ismet Xhela.
” Ju qoftë udha e mbarë,” iu thash.
Atë ditë u ndamë mirë me njëri tjetrin dhe kurrë s’ do bashkoheshim në jetë.As para marsit të vitit 1981, kur ata hidhnin valle memotrat serbenë Persborg, as pas marsit të vitit 1981, kur ata njëzëri i dënuan Demonstratat e Kosovës.
Edhe atëbotë, kur erdhi Zekiria Cana e na luti të pajtohemi, neua zgjatëm dorën, por ate s’ e bëmë me gjithë zemër, sepse ai që pret një herë në besë, pret shumë herë në besë.Ata s’ kishinmëshirë për neve, se s’ kishin humbur gjë, por ne humbëm Jusufin, Kadriun, Bardhoshin, Nuhiun, Rexhepin e qindra shokë të tjerë.Ne s’ u distancuam nga kërkesat e Kosovës për liri, pavarësi e republikë dhe ua falëm gabimet me shpresa se kishin nxjerrë mësime nga pabesia e tyre.Provat që kanë dhënë më vonë dëshmojnë për të kundërtën. Mos harro, i nderuar, se ata, në vend që të kërkonin faljepër tradhtitë e tyre, sapo ktheheshin nga Kosova, me vrap shkonin te Selman Patoku dhe i dëgjonin mesazhet që ua dërgonte Udba. Mesazhet e sajishintëshkurtër: ”Punëtorë të inkuadruar jasht atdheut! Rrini urtë e mos u ngatërroni me irredentën, se ju ha gjarpëri.”
Pas dhjetorit të atij viti,Shoqata Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” vazhdoi jetën e saj si Shoqata Kulturo- artistike ”Kosova”. Kjo shoqatë ishte po ajo shoqatë që kishim themeluar në vitin 1974 dhe anëtarët e saj pak a shumë të njejtët.
Që nga largimi im dhe i Nebih Bushitajo përnjëherë u lidh me Legatën Jugosllave dhe vazhdoi veprimtarinë e saj deri sa filloi shembja e Jugosllavisë Federative. Me darka,me mish të pjekur,me raki rrushi dhe me byrekë që piqnin motrat kosovare. Në vazhdën e atij bashkim– vëllazërimi, kryesia e Shoqatës Kulturo – artistike “Kosova”, tani e përbërë vetëm nga ”shqiptarët e Jugosllavisë”, sillte e përcillte komikë kosovarë, gazetarë të ”Rilindjes” si dhe politikanë të cilëve s’ po ua përmend emrat, se edhe ashtu e kanë menderosur emrin e familjeve të tyre. Ata pesëmbëdhjetë e sa shqiptarë, që kurrëqysh nuk çonin dorë nga Jugosllavia, qeveriseshin nga tre bajraktarë të shquar, një myzevir e dy pijanecë, dhe e përfaqsonin Kosovën si në banketet e Legatës Jugosllave, ashtu dhe në kryeqytetin e Kosovës. Sa herë që e donte nevoja, ata, pa e pyetur antarësinë e shoqatës, bëheshin zëdhënës të shqiptarëve dhe i siguronin organet e brendshme jugosllave se sa t’ ishin ata gjallë, “irredenta” s’ depërtonte dot në radhët e “punëtorëve të inkuadruar në botën e jashtme.”Në vazhdën e asaj veprimtarie, ata,pa turpin më të vogël, shkelën aspiratat më të shenjta të popullit shqiptar dhe i dënuan edhe Demonstratat e Kosovës.
A mund të nxjerrë njeriu ndonjë mësim nga këto që kam shkruar deri Në këtë çast? Po, vëlla. Ne jemi aq gjenial në veprimet tona, saqë më së pari e rrasim popullin në zjarr dhe pastaj, pasi ta zëmë fitorën me dorë,ia shesim armikut për pak lekë të qelbur.
Pulëbardha e shqiptarve të Malmes, Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova”, mbeti përjetë krahthyer.Jo pse s’ kishte kushte për t’ u bërëmbrojtëse e interesave tona kombëtare, por për arsyen e thjeshtë se prijsit e saj ishin ca injorantë që kurrëqysh s’ndaheshin nga eprorët e tyre sllavë. Kjo romansë e abdallëve shqiptarë memafiozët serbë po e zbrazë edhe një herë vendlindjen tonë.
*
Një pyetje që s’ ma ke shtruarti pordua t’ ia shtroj vetes, është kjo:
”Kush do të shkruaj për ato faqet e panjohura të diasporës shqiptare që fillojnë në dhjetor të vitit 1978 dhe vazhdojnë deri sa shembet Jugosllavia Federative?
Më e mira do kish qenë ta bëja vetë atë punë. Mjerisht, pleqëria po më detyron t’ ua dorëzoj stafetën kolegëve më të rinj,të cilët, kam shpresa se do të vijnë një ditë në Malme dhe do ta studjojnë këtë ambient ku po shprishet gjaku i tyre.Nuk do bënin keq t’ ua hedhin një sy edhe dokumenteve që po ua lë nëpër disqe, ditare, fotografi, kaseta eprocesverbale që kam mbajtur medorën time.
Me këtë nuk po çoj dorë nga dëshira për të shkruar edhe më tutje. Paçka se edhe unë, si të gjithëtë tjerët, e kam një cak.Pastaj duhet ta bëj ate që e kanë bërë të parët e mi: të nisem prapa nga kam ardhur, hajt hajt – e hajt e hajt,dhe një ditë, pas aq vitesh sa jam endur nëpër botë, të ulem në majë të Rrethit dhe ta shikoj vendlindjen time nga lartë.
Të vdesësh duke e vështruar atë çarçaf ngjyrë smeraldi, që e lidh pambarimisht botën shqiptare, është – vdekje e këndshme.
Shkruan: Ramadan Rexhepi
]]>
Këtu dua të jem më i qartë. Nëse ne, këmbësorët e identitetit kombëtar, e kishim marrë teposhtën, sheik Nevzati ngjitej përpjetë. Ai, ç’ është e drejta, s’ kishte gjë në dorë,pos atij maketit të Qendrës Islamike, të cilin ia kishte dorëzuar arkitekti danez. Megjithate, sa herë që hynte e dilte nga Qendra, Nevzati rrezatonte harmoni e vetëbesim. Pas ndihmave që kishte marrë nga Këshilli i Besimeve të Pavarur, ai thuajse çdo javë dukej në faqet e shtypit të përditshëm dhe lëshonte në qarkullim llojlloj gënjeshtrash mbi rolin e qendrës së ardhshme islamike. Ai fliste mbi problemete ndryshme të myslimanëve të Malmes, si dhe kompetencat që duhej të kishte si kryetar i atij komuniteti të madh. Shoqëria suedeze, thonte ai, është një shoqëri e qytetëruar. Ajo ka të gjitha institucionet e domosdoshme, por aty e tutje, nëse s’ donte përplasje të reja etnike, duhej të konsultohej me zotërinë e tij. Tani ai nuk sillej si ai mësuesi i dikurshëm, që fjalën ”dardhë” e shkruante si” darllë”,por si përfaqsues legal i pesëdhjetë e dy grupeve etnike.
Një fjalë e urtë thotë: Ziliqari vdes, po zilia jeton. Duke u nisur nga dënglat që lëshonte nëpër shtyp, shumë myslimanë të shkolluar filluan të neveriten nga mitet që qarkullonin në shtyp. Ata ishin shkolluar nëpër univerzitete më të njohur të Lindjes së Afërme, e njihnin fenë islame më mirë se ngelafçi ynë, që s’ e kishte mbaruar as Shkollën e Mesme Bujqësore, dhe kërkonin rrugë ta hiqnin nga faqet e shtypit suedez. Njëri prej tyre ishte studenti turk Mefail Deribash, një djalë i zgjuar dhe shumë i sinqertë. Duke gërmuar nëpër të dhënat e kryefamullitarit Dalan Göz,që brenda një periudhe të shkurtër kishte blerë truall në Virentofta, kishte ngritur vilë dykatëshe në fshat dhe endej Malmes në një ”rols rojs” që e kishte blerë në ankand, Mefaili,me mbështetjen e disa myslimanëve turq, arabë, shqiptarë e eritrean, e kishte themeluar ”Famullinë Islame të Malmes” dhe kishte dalë para përfaqësuesve të shtypit me një deklaratë të qartë se i lartpërmenduri Shakiroski s’ ishte veçse pomak bullgar dhe me vite i kishte mashtruar myslimanët e ngratë.
Çuditërisht, në po atë famulli kishte gjetur vend edhe Safeti. Se çka e kishte nxitur Safet Selimin të bëhej aq fetar – frika nga sasitë e mëdha të uiskitqë pinte në ”Ofelia” apo llogaritë që ua kripte pasagjerëve të ngratë – s’e diaskush. Megjithate, as atij s’ i shkonte puna keq. TaniSafeti i kishte rehatuar pleqët në një katërdhomësh të madh, ua kish nxjerrë ato katër shifrat e numrit personal që duheshin për Zyrën e Mirëqenies Sociale dhe kishte hyrë në kontakt meNeslihanen, atë mbesën e pashme tëAzize Abllës. Ndonëse e kish quajtur ”Noel Baba” gjegjësisht ”Baba Dimër”,ajo kishte pranuar ta takonte në Stamboll. Kjo dëshmon semyslimanet, kur janë në pyetje ”letrat”,s’ pritojmë ta zgjidhimuçkurin dhe ta hamë krenarinë si llokume me arra.
Shi n’ ato ditë të freskëta marsi, kur mëllenjat u ngjitën nëpër ballkone e çati dhe filluan të thurin vjersha dashurie, në një zyrë të Këshillit Komunal u çfaq ideja e një ”jave ndërkombtare.” Asnjëri nga këshilltarët që ishte n’ atë tubim s’ e kishte të qartë si dukej ai embrion i çuditshëm dhe ç’ përmasash do të merte pastaj, por aty për aty, kur njëri nga anëtarët e Këshillit Egzekutiv e shqiptoi emrin e saj, të gjithë e përshëndetënmerespekt të madh. Pak ditë më vonë, deri sa po diskutonim mbi agjendën e mbledhjes së ardhshme të organizatës SIM, në kutinëtonë postale pikoi një shkresë interesante. Përmbajtja e saj ishte kjo:
Këshilli bashkiak, i përbërë nga burrat dhe gratë më erudite të Malmes, duke diskutuar mbi gjendjen shëndetsore të këtij rajoni, në mbledhjen e fundit kishte konstatuar se malmoitët, përpos dhjamrave që kishin mbledhur nga hamburgerët,biftekët e salçiçet e gatuarame qepë, vuanin nga një mungesë e madhe për lojëra erotike, viski anglez dhe kulturë ndërkombtare. Kjo vinte nga robëria e gjatë daneze dhe izolimi i tyre shekullor. Duke u nisur nga numri i imigrantëve që kishin lëshuar rrënjë nëpër Malme, dhe duke e ditur se shoqatat e tyre kishin një potencial të madh kulturor, Këshilli, në bashkpunim meDrejtoratin Shtetëror, Parqet Popullore, Tetarin e Qytetit dhe Kino ”Spegeln”, kishte vendosur ta provonte fatin me një javë të kulturës ndërkombëtare. Quaje si të duash, festival, karneval, javë të kulturës ndërkombtare, por ajo duhej bërë. Barrën kryesore të asaj ”ngjarje” duhej ta mbanin shoqatat e SIM-it, të cilat, pa mëdyshjen më të vogël, ishin një eldorado e pasur me këngë e valle popullore. Për këtë qëllim, Këshillikishte ndarë 60 mijë korona. Ato duhej të përdoreshin si qira për kinematë, teatrot, parqet dhe artistët që do ta bënin atë javë të madhe e të bujshme në krejt Suedinë Jugore.
Duke na drejtuar atë shkresë, të cilën e kishte nënshkruar edhe zoti Hörjel, prefekti, organi i lartpërmendur donte të dinte nëse ne, si organizatë,ishim të gatshëm ta mirnim përsipër sendërtimin e atij elaborati, si dhe ta themelonim një ”grup pune” që do të merrej me atë projekt.
Në mbledhjen që u mbajt në mars, dhe në të cilën morën pjesë përfaqsuesit e 28 shoqatave shoqatave imigrante, u vendos që ideja e propozuar nga Këshilli bashkiak të zhvillohej në javën e katërt të muajit maj. Ajo, sipas propozimit të nisiatorëve, duhej të quhej Java eKulturës Ndërkombtare. Hapi i parë që duhej të bënim, edhe ate, duke u takuar rregullisht në Zyrën e Emigracionit, ishte të hartonim një listë të organizatave që duhej të na ndihmonin me realizimin e projektit. Ajo ishte tejet e gjatë dhe ndërlikuar.Të gjithë duhej të merrnin pjesë… Teatri i Qytetit, Biblioteka Qendrore, Radiotelevizioni Suedez, Kino Spegeln, Organizata Qendrore e Parqeve, Këshilli Shtetëror për Kulturë, Zyra e Emigracionit dhe, kuptohet vetvetiu, shkollat… Jo tri katë shkolla, por të gjitha shkollat ku kishte nxënës shqiptarë, turq, jugosllavë, grekë e latinoamerikanë.
Pas atij hapi duhej hartuar një listë tjetër: lista e aktiviteteve që do të zhvilloheshin gjatë javës. U përmendën përrallat që lexoheshin nëpër bibliotekat lokale, filmat e huaj që dëftoheshin nëpër shtëpitë e aktiviteteve, veprimtaria krijuese e fëmijve shqiptarë, si dhe një ekspozitë që duhej të përbëhej nga revistat e botuara në gjuhë të huaja… Pastaj u përmenden objektet e punuara me dorë, qilimat e mëndafshtë kinezë, çiftelitë shqiptare, kostumet e popujve latino-amerikanë, pikturat, akvarelet, fotografitë, si dhe veprat e autorëve të huaj, që ishin ishinkatandisen në Malme. Nuk u harruan as komunitetet fetare; dua të them Qendra Islamike e Malmes, Kisha Ortodokse Serbe, Sinagoga Izraelite, si dhe çfaqjet që do të jepeshin dy ditë me radhë në Parkun e Popullit…
Më në fund, pas një vargu të gjatë takimesh, debatesh, mospajtimesh, telefonatash, intervistash e negociatash, Grupi punues u pajtua që Java të fillohej ditën e hënë, 21 maj, edhe ate, në Sallën e Arteve, ku shoqatat imigrante mund të ekspozonin objekte të ndryshme.Java do të hapej me vallet që kishte përgaditur ”Shoqata e Valleve Ndërkombëtare” dhe të cilën do ta prezantonte zv kryetari i SIM-it, Miguel Sengo. E martja, dita e dytë, duhej të përqëndrohej në krijimtarinë e shkrimtarëve të huaj dhe vështirësitë me të cilët ata ballafaqoheshin gjatë jetës së përditshme. Ajo temë duhej të ajrosej në sallën e Bibliotekës Qendrore, ku do të prezantoheshin disa nga krijuesit më të mirë të atij zhanri, si Guilem da Silva, Kosovë Rexhë Bala, Franjo Brkić, Teodor Kalifatides, Maria Kaldaras, Sigrid Combüchen, Cornelis Wreeswijk, Jascha Golowanjuk, etjerë, etjerë. Atë mbrëmje duhej ta drejtoja vetë, sepse asnjëri nga anëtarët e Grupit punues s’ kishte përvojë të madhe nga proza apo poezia.Të mërkurën e kishim menduar t’ ua lëmë politikanëve, sociologëve, etnografëve dhe tifozëve të ”integrimit” evropian. Ajo ditë duhej të ngjishej me debate rreth gjenezës së atyre që jetonin në Malme si dhe kontributit që kishin dhënë për shoqërinë suedeze. Ishin ftuar zotërinjtë Kjel Öberg, shef i Drejtoratit Shtetëror, Joakim Israel, sociolog, Harald Swedner, profesor, Ulla Brohed, shefe e Bibliotekës Qendrore, Birgitta Ulvhammar, drejtoreshë e Ministrisë së Arsimit dhe zoti Tomas Thommel, shkrimtar.
Sipas vendimit të marrë qysh në fillim, kur u shtrua ideja e atij ”festivali ndërkombtar”, Java e Kulturës Ndërkombtare duhej të kulminonte ditën e enjte, 25 maj, në sallën e madhe të Teatrit të Qytetit, ku duhej të çfaqeshin imigrantët më të shquar të Suedisë si Janos Solyom, pianist, kompozitor e dirigjent, Cyndee Peters, këngëtare, pedagoge e shkrimtare, Arja Sajonmaa, interpretuese e muzikës së Theodoraqit, Gregoris Tzistoudis, instrumentalist, etj. etj. Dhe në fund, pas një të premte më të qetë e shtendosëse, kur malmoitët mund t’ i vizitonin shoqatatdhe të shtronin çfarëdo pyetjesh që kishin, Java duhej të përfundohej në Parkun e Popullit me një varg çfaqjesh që do t’ i jepnin grupet e 28 shoqatave egzistuese.
Këto ishin shoqatat që paraqitën interes të dilnin në Parkun e Popullit: Grupi ”Polonia”, Grupi ”Kollasuyu”, Grupi “Bara Gillet”, Grupi “Csardas”, Grupi “Trio Italiano”,Grupi ”Hembygdsgillet”, Grupi ”Turk Anadolu”, Shoqata ”A.P.M.”,Grupi ”Eccoci”, Shoqata Greke, Shoqata ” ”Internationela Dansföreningen”, Grupi ”Mladi Hërvati”, Shoqata ”U.D.P.M.”, Shoqata ”Matija Gubec”, Grupi ”Los Latinoamericanos”, ”Klubi i Grave Greke”,Grupi ”Salinas”, Shoqata ”Vuk Karadzić”, Grupi ”Kolo”, Shoqata ”Makedonia”, Grupi ”Amacena”, Grupi ”Afro Çambo”, Këngëtari Chico de Paraguay, Grupi ”Hamilton Pipes”, Shoqata ”Suomi” dhe ”Centro Español de Malmoe”. Ndonëse lista definitive e shoqatave që donin të paraqiteshin ishte gati, askujt s’ i merrej e drejta të dilte në skenë gjatë dy ditëve të fundit, kur qytetarët do të ftoheshin në Parkun e Popullit dhe ta përfundonin Javën me fyshekzjarre e festë të përbashkët.
Kështu, përafërsisht, filloi ai behar. Ndonëse shpesh herë kisha mallë të dilja me gocat e mia në Pildam e të endesha nëpër pyllin e veshur me gjelbrim, mbledhjet e Grupit punues bëheshin gjithnjë e më të gjata, më të mërzitshme, më të ndërlikuara. Të gjithë kishin të ngutur dhe, më së shumti, byrokratët e Partisë Socialdemokrate, që e kishin mjelë Suedinë vite me radhë dhe donin ta shfrytëzonin çdo rast për të manipuluar me imigrantët e ngratë. Këta kishin të ngutur. Po afrohej 1 Maji, dita e proletariatit ndërkombëtar,dhe kërkonin një afishe të cilën do ta shpërndanin në Sheshin e Madh.
Kjo, pra, nuk e zvoglonte zhgënjimin tim personal. Si kryetar i një organizate që s’ kishte as konto, as arkatar, as mjete financiare, pa mundësinë më të vogël të ndikoja në manipulimet e byrokratëve komunal, isha goxha i revoltuar mendarjen e shumës së miratuar për kulturë. Do të përpiqem të jem më i qartë. Përderisa piktori Otto Foeldvary, që duhej ta bënte afishen apo pianisti Janos Solyom, që duhej t’ i argëtonte byrokratët lokalë apo Cyndee Peters, këngëtare, priteshin të mernin nga 18 mijë korona për një punë triorëshe, shoqatat imigrante, cilat pritej ta argëtonin popullin dy ditë me radhë, do të mernin nga 400 korona. Pa marrë parasysh se ato duhej të vinin me autobus dhe përbëheshin nga 15 – 20 anëtarë dhe duhej të vinin me autobus nga lagjet e ndryshme të qytetit.Mjerisht, protestat e mia s’ hanin bukë, sepse Grupi punues, që përbëhej pikërisht nga byrokratët e lartpërmendur, i quante honoraret e zotit Solyom apo zonjës Peters krejt normale. Me pak fjalë,kërkesat e shtruara nga vipat e lartpërmendur mbetën të paprekura dhe afishja u shpërnda jo vetëm në Malme, por edhe në Lund, Landskruna e Treleborg.Tani pritej vetëm ”java”, ajo që duhej të gufonte meekspozita, debate, këngë, valle e kulturë ndërkombtare.
Afishja doli e mirë.S’u deshtën shumë ditë që jo vetëm shtypi i përditshëm, po dhe Radioja lokale, Radiotelevizioni lokal, shkollat, kinematë e shoqatatdonin informata mbi vendet, kohët, dhe përmbajtjen programeve të ndryshme. Shumica e malmoitëve ishin mësuar me kulturë që kushtonte shtrenjt, kjo e jona ishte falas. Diçka s’ ishte në rregull.Diçka s’ përputhej me realitetin objektiv.Aq më tepër që numri i shoqatave ishte goxha i vogël dhe vendasit dinin shumë pak për hallet tona të përditshme.
Një ditë, pak pasi kishte filluar ora e parë mësimore, më njoftuan se më kërkonte një gazetare të përditshmes “Trelebogs Allehanda.”Kishte diçka urgjente.
Ika nga klasa ku po zhvillonim një njësi mësimore mbi lulet dhe hyra në kabinën telefonike.Gjykuar nga mënyra si m’ u prezantua, gazetari s’ dukej ndonjë kokëbosh i sapodalë nga Shkolla e Gazetarisë.Përkundrazi, dukej i matur dhe serioz.
” Urdhëro, vëlla.Me çka mundem të të ndihmoj?” e pyeta.
” Ç’ është e drejta, vetëm me një përgjigje të thjeshtë,” ma ktheu ai. ”Jam Anders Asarsson, gazetar i të përditshmes ”Treleborgs Alehanda”. “Allehanda” s’ besoj që lexohet në Malme, por është e vetmja në Treleborg. Pyetja ime është kjo: A e keni lexuar gazetën tonë sot?”
” Kjo ishte pyetja?”Dhe menjëherë ia ktheva përgjigjen.” Jo, vëlla, s’ e kam lexuar. Ka diçka interesante në te?”
” Ka,” tha ai me zë të ftohtë. Dhe vazhdoi: ” Është një artikull të cilin e kam shkruar vetë dhe mbanë titulli ”Shoqatat jugosllave bojkotojnë Javën e Kulturës Ndërkombtare”. Të dhënat i kam marrë nga një mbledhje që u mbajt këtu, në Treleborg, dhe ishte thirur nga Organizata Qarkore Jugosllave, e cila, me sa kam kuptuar unë, i përfaqëson shoqatat jugosllave që veprojnë në Malme, Treleborg, Lund dhe Landskruna. Sipas kryetarit të saj,një Dragisha Pavloviq, në mesin e shoqatave që do të çfaqen gjatë asaj jave është edhe Grupi ”Mladi Hërvati”. Në bazë të një vendimi që u mor n’ atë mbledhje, organizata që ju përfaqësoni s’ ka veçse dy opcione: ja të mbahet me Organizatën Qarkore Jugosllave, pra,me shoqatat që janë lojale me regjimin jugosllav, dhe ta përjashtojë shoqatën Grupin “Mladi Hërvati”, ja ta bëjë të kundërtën: të mbahet me shoqatën “Matija Gubec”dhe të armiqësohet me shoqatat jugosllave. Cila është përgjigjja juaj?”
” As më njërën, as me tjetrën,” i thash.“ SIM-i do mbahet me SIM-in.”
Heshtje.E mora me mend që ai po bëhej gati për një pyetje të re.
“ S’ po ju kuptoj mirë,” tha.“A mund të ma zbërtheni përgjigjen tuaj më mirë?Ajo po më duket pak e mangët.”
“ Gjithsesi,” i thash me të ngutur. “ Dëgjo këtu.Unë, tek se jam zgjedhur nga përfaqsuesit e të gjitha shoqatave, pra, edhe nga shoqatat jugosllave, e përfaqsoj një organizatë që përpiqet për bashkëpunim, jopër ndjekje.SIM- i është një organizatë e lirë, një organizatë demokratike, dhe të gjitha shoqatat i trajton njësoj.Si e tillë, ajo nuk është themeluar në Beograd apo Johanesburg dhe – për qejfin e kësaj apo asaj organizate – i trajton anëtarët e saj si njerkë.Nëse përfaqsuesit e shoqatave jugosllave, cilat do qofshin ato, e kanë ngatërruar SIM-in me sektën Ku Kluks Klan, është për t’ ua qarë hallin.SIM s’ ka pushkëpër t’ i vrarë kroatët. E sa i përket Grupit “Mladi Hërvati”, ai është veçse një seksion rinie, si të gjithe seksionet e shoqatave tona,dhe përfaqëson kulturën e popullit kroat.”
Pushova pak, se s’ isha i sigurtë në përshtypjen që bëri përgjigjja ime.Po e prisjareagimin.
“ Më vejn keq,” tha ai, tani me zë të goxha të brengosur. ” Por ata nuk arsyetonin si juve. Ata po thonë se SIM-i, nëpërmjet seksionit “Mladi Hërvati”, do t’ i diskriminojë përfaqësusit e vërtetë të popujve të Jugosllavisë dhe aludojnë në popullin kroat.”
“ Ato që thonë – janë pallavra,” i thash, edhe pse nuk bëra mirë që e ndërpreva. “Përfaqsuesit e vërtetë të kroatëve nuk janë as serbët e Shoqatës “Vuk Karaxhiq” as serbët e Shoqatës ”Serbia” as serbët e Shoqatës ”Avalla”. Të trija ato shoqata janë shoqataserbe. Kroacinë e përfaqsojnë vetëm ata që flasin e këndojnë kroatisht… E meqë ra fjala për gjuhën, këngët dhe vallet e një populli, duhet të cekë se këto hyjnë në termin “kulturë”. Java për të cilën bëhet fjalë quhet “Java e Kulturës Ndërkombtare”. Cilido popull që ka ndopak respekt për kulturën e tijka të drejtë – dhe duhet – ta çfaqë kulturën e tij, por pa ua marrë të drejtën popujve tjerë. Shi për këte do t’ ju lusja që – nëse vazhdoni të shkruani për bojkotimin e shoqatave jugosllave – t’ ua përcillni pak më qartë porosinë tonë: ato mund ta bojkotojnë vullnetin e mirë të SIM-it, por SIM- i s’ i bojkoton ato. Përkundrazi, i ftojmë të gjitha shoqatat imigrante t’ i nxjerin në pah vlerat e popujve të tyre.”
“ Ate do ta bëj me gjithë qejf,” tha ai.
Me kaq mbaroi biseda.Të nesërmen dolën të palarat në siperfaqe.Këtë herë zoti Asarsson e botoi artikullin e tij edhe në “Sydsvenska Dagbaldet” që lexohej në të gjitha qendrat e Suedisë. Për fatin tim të mirë, ai, po atë ditë kishte folur edhe me përfaqsuesit e shoqatave “Makedonia”, “Matija Gubec” dhe “Planika”. Kjo e fundit, shoqatë sllovene. Përfaqsuesja e shoqatës “Makedonia”, Nada Andovska, e pandërgjegjshme për arsyet e asaj bisede, e kishte informuar se vendimi i marrë në tubimin e lartpërmendur ishte miratuar pas propozimit të zotit Dragisha Pavloviq dhe zv konsullit Lukavac. Përfaqsuesi i Shoqatës “Matija Gubec” kishte shkuar pak më larg dhe e kishte njoftuar se asnjëra nga shoqatat e ashtuquajtura “jugosllave” nuk merte vendime pa miratimin e zv konzullit jugosllav, që ishte i pranishëm në të gjitha mbledhjet e shoqatave. Ç’ është e drejta – kishte shtuar ai – zv konzulli Lukavac s’ bënte punë tjetër postë endej nëpër shoqata, të luante biliardo dhe t’ ua dëftonte koburen që mbante prapa shpine. Ai shkonte edhe nëpër familje, qebesa edhe ju kërcnohej prindërve që i çonin fëmijët e tyre në orët e ndonjë mësuesi kroat. Pak më butë ishte shprehur përfaqsuesii “Planikës”, zoti Silić Ivan, por as ai s’ ishte shumë i kënaqur me atë vendim.
Rrëmuja që krijuan artikujt e zotit Asarsson nuk e pakësoikurreshtjen e malmoitëve për Javën e Kulturës Ndërkombëtare.Përkundrazi, ata u shndërruan në kambana dhe ua nxorën gjumin si qytetarëve jugosllavë, ashtu dhe atyre suedezë.Këtë herë të gjithë, me përjashtim të “puntorëve të inkuadruar në botën e jashtme”, e kuptuan se qëllimi i Organizatës Qarkore Jugosllave ishte ta politizonte rolin e SIM-it dhe t’ ifrikësonte qytetarët që jetonin në Suedinë Jugore.Gjatë asaj dite m’ u lajmëruan shumë miq kroatë, si dhe nismëtarëte e Javësdhe më përgëzuan për qëndriminqë kisha mbajtur.Njëri prej tyre ishte edhe zoti Vladimir Rozian, kryetari i Shoqatës “Matija Gubec”.
“ Nëse të kujtohet,” tha, ” s’ ishim ne që e propozuam datën kur duhej të mbahej Java e Kulturës Ndërkombtare, por shoqatat tjera.Aty bëmë një gabim të madh.Ne duhej të shkonim në Legatën Jugosllave dhe ta pyetnin zotin Lukavac. Tabënim një gjë të tillë, askush s’ do na binte në qafë…Sidoqoftë, shtypi suedez po përpiqet ta nxjerë të vërtetën në shesh, por s’ e ka lehtë.Mos harro se shumica e atyre që po çirren se janë “jugosllavë” janë injorantë e të pashkolluar.Suedia për ata njerez është një shansë, një mundësi e madhe për t’ u pasuruar me djersën e tjerëve.Unë kam folur me miqët sllovenë dhe ata janë të sigurtë se prapa kësaj fushate qëndron Legata Jugosllave.Lukavci, madje, është kërcënuar se çdo jugosllav që guxon të çfaqet në Parkun Popullor do të mbetet pa pasaportë të kuqe.”
Artikujt e lartpërmendur u shqyrtuan edhe në mbledhjen e Grupit punues. Asnjëri nga anëtarët e këtij të fundit,s’ ishte dakort që shoqatat e antarësuara në SIM duhej të funkciononin si shteti në shtet dhe të na impononin botëkuptimet e tyre.Të gjithë, pa përjashtim, e theksonin se Malmja gjendet në Suedi dhe askujt, pra as zv konzullit Lukavac, s’ i lejohej ta fuste hundën në veprimtarinë kulturore që zhvillonte SIM-i. Ata, madje,çuditeshin që kjo dukuri s’i kishte rënë në sy Sigurimit Suedez.Qysh ishte e mundur që një diplomat si Borisllav Lukovac endej nëpër Malme si Al Kapone, për pa e fshehur revolen që e mbante me vedi dhe Policia nuk dinte gjë Ai njeri s’ e kishte vendin në Malme, por në kampin e Stara Gradishkësose Varazhdinit, ku vuanin denimet e tyre disidentët serbë, kroatë, sllovenë e shqiptarë.
Shmangja e katër pesë shoqatave jugosllave nga Java e Kulturës Ndërkombëtare nuk e dëshpëroi askend dhe, më së paku, Grupin punues, që përbëhej nga përfaqsuesit e organizatave më të rëndësishme lokale.Nëse dikush kishte shkelur në bizgë, mender jush, ajo ishte Organizata Qarkore Jugosllave, si dhe kryetari i saj Dragisha Pavloviq.Krejtësisht i bindur se SIM-i s’ kishte të gjallë pa shoqatat jugosllave, i lartpërmenduri lëshoi lloj lloj kërcnimesh nëpër shoqata, por ato shpejt iu kthyen prapa.Dragisha kishte harruar se shtypi suedez s’ ishte si ai jugosllav qënatë për natë, para se të dilte ngashtypshkronja, duhej të kalonte nëpër sitën e cenzorëvepartiakë.Gazetarët suedezë, para se të shkruanindiçka, e kishin zakon t’ i verifikonin të dhënat. Ai zoti Asarsson, që dukej aq i urtë e i sjellshëm, me të mësuar për ahengjet e zv konzullit jugosllav, nxori dhe dy artikuj tjerë mbi ecejakat e tij nëpër qytetet e Suedise Jugore.
Sa i përket Grupit punues, ai ishte gati. Secili e dinte detyrën e tij: Miguel Sengo duhej ta hapte Javën me një ekspozitë që ishte vënë në Sallën e Arteve; unë do të vazhdoja në Bibliotekën Qendrore me shkrimtarët emigrantë; zoti Solyom do ta argëtonte elitën e shoqërisë suedeze me fragmente të zgjedhur nga klasikët e muzikës evropjane; miku tjetër, André Astvany Pakrosz, e kishte gati listën e atyre që do të këndonin e vallëzonin në Parkun e Popullit. Mirë ishte të vinin edhe jugosllavët, se s’ kishim gjë me popujt e Jugosllavisë, por përfaqsuesve të tyre u pëlqente politika, kërcnimi, presioni. Dhe atae kushtëzonin pjesmarrjen e tyre me kërkesa banale.
Do t’ ishte gabim që shkrova kaq shumë dhe s’ e preka një çeshtje që është e qenësishme për neve, shqiptarët. Cili ishte qëndrimi i Shoqatës Kulturo-artistike “Vëllazërimi” sa i përket skizmës serbo-kroate dhe sa ishte e ngatërruar kryesia jonënë dallaveret e zëvendëskonsullit Lukavac?
Përgjigja ime është e shkurtër: as unë, as anëtarët tjerë të kryesisë, s’ kishin dëgjuar që egzistonte një organizatë me emrin “Organizata Qarkore Jugosllave” dhe selia e saj ishte në Treleborg. Asnjëri nga përfaqsuesit e Shoqatës “Vëllazërimi” s’ kishte marrë pjesë në ndonjë mbledhje ku ishte vendosur të bojkotohej Java Kulturës Ndërkombtare. Përkundrazi, marrëdhëniet tona si me serbët, kroatët apo sllovenët, ishin miqësore. Që kështu qëndronte puna dëshmon edhe fakti se Ismet Xhela, që ishte zëvendëspërfaqsues i shoqatës tonënë SIM, ishte anëtar i njërit nga nëngrupet e punës. Përderisa Ismeti merrej me harmonizimin estetik të programeve që do të çfaqeshin në Parkun e Popullit, Shaipi bënte çmos që programi i “Vëllazërimit” të dilte i shkurër dhe kualitativ. Ai e kishte krijuar një grup nga gjashtë muzikantëve më të mirë të shoqatës dhe do të çfaqej me një program gjysmëorësh. Numri i madh i shoqatave nuk lejonte program më të gjatë.
Qysh ndodhi atëherë që në lokalin e Shoqatës Jugosllave “VukKaradzić”, ku isha ftuar unë, Miguel Sengo dhe gazetarët e të përditshmës “Sydsvenska Dagbladet”, e pashë Ajet Abdyl Latifin, Fadil Cvilagën dhe nja tre badihavxhinj tjerë shqiptarë? Dhe cili ishte qëllimi i Shoqatës ”Vuk Karadzić” t’i ftonte dy anëtarët e lartpërmendur të kryesisë pa dijeninë tonë, mos për t’ i përdorur si vegla kundër ”udbashëve” kroatë? Këte s’ mund ta nxjerr nga koka për arsyen e thjeshtë se, një javë më vonë, në mbledhjen e kryesisë, kërkova me këmbëngulje që në mbledhjen vjetore të Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” duhej të zgjidhej çeshtja e emrit të shoqatës, si dhe relacioneve të saj me Lidhjen e Shoqatave Jugosllave.
Sidoqoftë, ate që s’ e dinim unë dhe Migueli n’ atë çast, por do ta mësonim më vonë, ishte kjo: artikujt e dalë në shtypin suedez e kishin tronditur Konzullatin Jugosllav. E tërë Malmja ziente nga llafet. Diçka s’ ishte në rregull me një diplomat që endej nëpër shoqata, luante bilardo dhe iu vardisej grave të botës.Me sa duket, fama e zv konzullit jugosllav kishte shkuar deri në Stockholm dhe Stockholmi e kish njoftuar Beogradin që diplomati i akredituar në Malme ishtetepër abdall për ta përfaqsuar vendin e tij.Qytetarët kroatë ishin vërtetë nacionalistë por ata – prapëseprapë – Josip Brozin e kishin bashkatdhetar dhe s’ e donin më pak se serbët. Josip Broz Tito kishte bërë shumë për vendlindjen e tyre.
Diçka kishte ndodhur lart, në Ministrinë e Punëve të Jashtme, por unë e Migueli s’ kishim asgjë të qartë. Sapo kishim hyrë në Zyrën e Emigracionit, ku takoheshim çdo ditë, kur na lajmërohet operatorja e Telias dhe na njofton se Mile Martinoviqi, kryetari i shoqatës “Vuk Karadzić” donte të bisedonte me njërin prej nesh.
“ Fol ti,” i thash Miguelit.
Dhe ai foli nja njëzet e ca minuta. Më në fund, pasi e përplasi kufjen në vend, ai e përmblodhi bisedën e tij menjë frazë që e kishte gjithmonë në maje të gjuhës.
” S’ kam parë popull si këta,” tha me neveri.” Këta sikur kanë zbritur nga Alpet.”
” Ani çka të tha?” e pyeta.
” Popull me shumë faqe. Sonte paskan caktuar mbledhje në Rusengord dhe dashkan ta korrigjojnë veten. Fjala është për shoqatat ”Vuk Karadzić”, ”Kolo” dhe ”Makedonia”, që janë paraqitur me programe. E paskan ftuar edhe Svikoviqin e ”Ballkanit” dhe Siliqine ”Pllanikës”, po këta të fundit merren me sport. A di ç’ më tha? Kjo që SIM-i po na shet për hir të ustashëve kroatë është mëkat i madh. Kështu më tha. Sidoqoftë, atje qenkan ftuar edhe gazetarët e ”Sydsvenskës”. Po naftojnë edhe neve. Si thua?”
” Si thua vetë?” e nguca.
“ Duhet të shkojmë,” tha ai.
Me qindra herëkisha kaluar atejpari. E kisha parë atë mbishkrimin e djegur në plast që dëftonte qartë se, përtej asaj derës së ngushtë, ngjyrë vishnje, në katin e dytë të ndërtesës, gjendej Shoqata Kulturore Jugosllave “Vuk Karadzić”, po kurrë s’ kisha hyrë brënda.Dhe s’ kisha arsye të hyj sepse i kisha thënëvetesshqiptar dhe s’ isha ngushtë as për serbët që hidhnin valle n’ atë lokal, as për rakinë që shitej deri në mëngjes. Atë lokal serbët e kishin marrë falë një prostitute që ia kishin çuar në krevat socialdemokratit Arne Lundberg.Atëherë… Atëherë, çka më nxiti atëherë t’ i them Miguelit “shkojmë”? Dëshira për t’ u pajtuar me serbët apo dëshira për të vazhduar edhe më tutje si kryetar i asaj organizate vullnetare?
As njëra, as tjetra. Sikur t’ ishte për këto arsye, s’ kisha nevojë të lëvizja nga vendi. Unë me jugosllavët isha ndarë vite më parë dhe ate nuk e kisha bërë pse isha i varfër apo s’ kisha bukë të ha, por sepsenuk e ndieja veten jugosllav. E sa i përket postit që kisha në SIM, ai ishte post i papaguar.Atë post e mbaja për hir të Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi”, asaj shoqate që gjithnjë ishte shqiptare… Të paktën deri sa isha vetë kryetar, pastaj – ku rafsha, mos u vrafsha. Midis meje dhe Miguel Sengos pushonte një jaz i madh. Ai ishte portugez, unë isha shqiptar. Aiishte rritur në Mozambik dhe s’ kishte patur punëme sllavët. Duke më propozuar të shkonim n’ atë mbledhje, kishte parasysh bashkrenditjen e një veprimtarije që ishte filluar para nesh. Mjerisht, unë s’ isha Migueli.Unë duhej të shkoja se isha shqiptar dhe duhej të sillesha si shqiptar, pasiqë serbët, në relacion mekroatët, flisnin si serbë dhe s’ pranonin askund të çfaqeshin me përfaqësuesit kroatë.Në urrejtjen që ushqenin kundër atij populli liridashës, pordhe kundër latinicës e fesë katolike, ata kryeneçthi insistonin që një grup i thjeshtë rinor, i cili s’ ishte veçse një seksion i Shoqatës ”Matija Gubec”, duhej të përjashtohej nga Java e Kulturës Ndërkombtare, nëse dëshironim të na përkrahin. Përndryshe, vinte bojkotimi. Ngrica.
Shtrohej pyetja: kush duhej ta mbronte atë grup të rinjsh pos meje që isha kryetar i një organizate që përpiqej për bashkrenditjen e ativiteteve tona? Nëse ”jugo-sllavët”, siç e quanin veten serbët, malazezët dhe maqedonasit, ishin të pakënaqur, askush s’ i mbante me dhunë. Këte duhej t’ ua thoshja unë, jo zoti Sengo.
Ora ishte përafërsisht shtatë kur ngjitëm shkallët dhe hymë në lokalin e Shoqatës ”Vuk Karadzić”. Pritja ishte e ftohtë, të mos them armiqësore. Një banak i madh me pije, kjo më kujtohet, përpara banakut një sallë e madhe, dhe në qoshen e asaj salle– nja njezët e ca karriga, ku ishin ulur nja njëzet e ca burra e gra,në mesin e të cilëve shquajta edhe kokat e Ajet Abdyl Latifit dhe dy gazetarëve të të përditshmes “Sydsvenska Dagbladet”. Po na prisnin. Aty ishte Mile Martinoviqi, një serb i gjatë e i thinjur para kohe, Krivokapiqi i shoqatës ”Serbija”, Svikoviqi i shoqatës ”Balkan”, Siliqi i shoqatës ”Pllanika” dhe Boshkovski i shoqatës ”Makedonia”. Të tjerët, që ishin ngjeshur rreth e përqark tyre, s’ i kisha parë, por e mora me mend se ishin ja anëtarë, ja statistë. Sllavët s’ janë si ne, shqiptarët. Aty ku ftohej shtypi, duhej të kishte popull, statistë,dëshmitarë.
Përshëndetëm me kokë dhe u ulëm pranë Martinoviqit. Nuk shkuan shumë minuta dhe ai e hapi mbledhjen.Ai s’ tha tjetër gjë pos atyre që ishin thënënë shtyp dhe e cimentoi fjalën e tij menjë deklaratë të socialdemokratit Lundberg, të cilën e kisha parë në artikullin e dalë në “Sydsvenska Dagbladet”.
” Kushdo që jeton në Malmee di se ne, jugosllavët, jemi grupi më i madh imigrant,” tha Martinoviqi. “ Falë lirive që na ka dhënë Jugosllavia,ne, pa marrë parasysh kombësinë apo prejardhjen, kemi themeluar shoqatat tona kulturore dhe sportive. Serbët kanë shoqatat ”Vuk Karadzić”,”Serbia” dhe “Avala”, malazezët kanë shoqatat ”Kolo” e ”Ballkan”, maqedonasit kanë ”Makedoninë”, sllovenët kanë ”Pllanikën”… Tash së fundi edhe pakicat kanë formuar shoqatat e tyre… Shqiptarët kanë ”Vëllazërimin”, turqit kanë ”Birlikun”.Përse fillova kështu? Që t’ ua them të drejtën, vetëm e vetëm për ta nënvizuar një gjë të rëndësishme: që ne jemi jugosllavë dhe ajo që na mbanë sëbashku është Jugosllavia. Çdo individ, çdo shoqatë dhe çdo grup nacionalist që nuk e njeh Jugosllavinë s’ mund të karakterizohet ndryshe veçse si armik i interesave tona të përbashkëta… Mos dua të them se edhe SIM- i është armiku ynë? Ne daj Bozhe, jo. Kujtoni vetëm një gjë! Ne, jugosllavët, jemi të parët që jemi antarësuar në SIM dhe e konsiderojmë veten si njërën nga shtyllat e tij më të forta. Po ja që në kokat e byrokratëve suedezë polli Java… Java e Kulturës Ndërkombtare…Dhe në radhët e SIM-it depërtoi padrejtësia…Këtu duhet të sqarohen dy gjëra. E para është koha kur po mbahet kjo ”javë e kulturës ndërkombtare”.Kjo javë po mbahet pikërisht në javën e fundme të majit… Në javën kur Shoku Tito mbush vjet dhe shoqatat tona organizojnë një varg aktivitetesh kulturore e sportive… S’ ka nevojë t’ i cekë ndeshjet futbollistike që zhvillohen midis ekipeve jugosllave, çfaqjet kulturore, turnirët e shahut… E dyta është mospërfillja…Në SIM, siç po duket, kanë leshuar vezë disa minishoqata, në mesin e të cilave është edhe Shoqata “Matija Gubec”, me seksionin e saj “Mladi Hërvati”. Të dyja këto shoqata janë formuar nga nacionalistëtkroatë… Po ata burra që janë kundër Jugosllavisë, kundër vëllazërim – bashkimit dhe kundër shokut Tito… Tani… Po ata burra duan të vallëzojnë e të këndojnë bashk me neve, që jemi përfaqsuesit e vertëtë të Jugosllavisë së Lirë… Dhe çka na rekomandon SIM-i? SIM-i na rekomandon të dalim e të vallëzojmë po atë ditë kur do të vallëzojnë edhe udbashët e ”Matija Gubecit”. Kjo po na duket e pabesueshme… SIM-i, që e ka për detyrë ta harmonizojë veprimtarinë tonë, po e margjinalizon rolin e vet duke na future në të njejtin thes meshoqatat nacionaliste… Ne kemi kërkuar nga SIM- i njëherë, dhe kërkojmë përsëri këtu, në sytë e shtypit suedez, që Shoqata “Matija Gubec” dhe seksioni i saj rinor të përjashtohen nga Java e Kulturës Ndërkombtare… Përndryshe, do ta bojkotojmë Javën e Kulturës Ndërkombtare dhe, eventualisht, do t’ ikim nga radhët e asaj organizate.”
Kërkesa e Martinoviqit ishte e qartë: ja me neve, që përfaqsojmë regjimin jugosllav, ja me shoqatën “Matija Gubec”, që përbëhet nga disidentët dhe fëmijët e disidentëve kroatë.
Menjëherë pas tij, fjalën e morën edhe tjerët… Sasha Petkoviq, përfaqsuesi i Shoqatës “Serbia”, shkoi pak më larg dhe, në vend se ta emërtonte Grupin “Mladi Hërvati” e quajti “Mladi Kërvati”, kurse miku i tij, Goran Andovski, përfaqsuesi i “Makedonisë”, propozoi që shoqata kroate “Matija Gubec” dhe seksioni i saj rinor duhejtë përjashtoheshin nga SIM-i.
I gjori Sengo ra në hall. Ai s’ kishte patur punë me mafiozët që ta merte fjalën dhe të arsyetonte si njerëzit normalë. Mezi priste t’ u thonte shokëve jugosllavë se ato që kërkonin , edhe ate në praninë e shtypit suedez, ishin absurde. Mjerisht, duke qenë se ai ishte nga cepi më i largët e Evropës Jugperendimore dhe unë isha nga cepi me i largët e Evropës Juglindore, fjalën e mora vetë. Aq më tepër që herë pas here ”pikonte” ndonjë fjalë në gjuhën serbishte dhe Miguel Sengo s’ e kuptontedomethënien e saj.
” Dëgjoni miq,” iu thash. ” Nëse ju ka shkuar mendja se unë dhe zoti Sengo jemi policë të veshur në rroba civile, po më duket me vend t’ ju njoftoj se nuk jemi.Ne jemi përfaqsues të një organizate që synon bashkpunimin dhe jo izolimin e shoqatave imigrante. Jemi 28 shoqata, të paktën ashtu thotë lista që kam në dorë, dhe secila shoqatë ka votën e saj. Ajo votë nuk hynë në punë për ta luftuar, por për ta mbrojtur njëra tjetrën. Përse? Sepse funkcionojmë në një ambient që ndryshon nga vendet ku jemi lindur. Kjo që shoqatat tuaja janë jugosllave dhe solidarizohen me njëra tjetrën është – punë shumë e mirë. Por – kini kujdes! Kjo që shoqatat tuaja angazhohen me gjithë shpirt për ta luftuar një shoqatë tjetër jugosllave është – punë shumë e keqe. Më lejoni t’ ua kujtoj se SIM-i nuk është organ i Kishës Katolike apo Ortodokse. Pra, nuk është inkvizicion dhe s’ ka kurrfarë të drejtash të përzihet në veprimtarinë e shoqatave tjera. Kjo do të thotë se as unë, kryetari i SIM-it, as zoti Sengo, as kryesia që kemi zgjedhur, nuk ka kompetenca për ta përjashtuar një shoqatë tjetër dhe, aq më pak, nga aktivitetet e një jave që quhet ”Java e Kulturës Ndërkombtare”. Po e përsëris edhe një herë: ne s’ kemi kompetenca ta izolojmë shoqatën e një populli që jeton në Evropë dhe ka gjuhën, territorin , kryeqytetin, parlamentin e kulturën e tij. Nëse serbët kanë këngë të gjata epike, kanë edhe kroatët. Nëse serbët kanë heroj si Marko Kraleviqi e Drazha Mihajlloviqi,kanë edhe kroatët. Nëse serbët kanë shkrimtarë si Stankoviqi apo Nushiqi, kanë edhe kroatët. Nëse serbët kanë politikanë si Stamboliqi apo Rankoviqi, kanë edhe kroatët. Njëri prej tyre është Josip Broz Tito dhe bëni mirë të mos ia ndiqni bashkatdhetarët. Ky është mendimi im personal…”
” Kroatët janë ustashë,” tha një mjekrrosh që ishte ulur pranë Petkoviqit të ”Serbisë”.
” Këtu mund të jesh edhe çetnik, edhe ustash, po s’ është detyra ime apo e Sengos të judeportojmë në Norrlandë,” ia ktheva me mllef. ”Atë punë e bën policia suedeze, edhe ate, nëse zotrote ke bërë diçka jashtligjore. Përderisa nuk ke bërë diçka jashtligjore,s’të prek njeri.”
” Duhettë të prekë nëse prindërit tu kanë qenë ustashë dhe kanë vrarë njerëz të pafajshëm,” tha një barkmadh i veshur në kostum të bardhë. Ate s’ e kisha parë ndonjëherë, por e mora me mend seishte ndonjë boss i shoqatës ”Vuk Karadzić”.
” As partizanët e shokut Tito s’ kanë qenë engjuj,” ia ktheva aty për aty. ” Mjerisht, ky vend s’është i përshtatshëm për të zhvilluar debat mbi Luftën e Dytë Botërore. Po deshtët, porositni një sallë në Bibliotekën Qendrore dhe atje mund të debatojmë sa të doni…”
E pashë që kishte ardhur kohë të dalim, andaj i zura letrat me dorë dhe brofa në këmbë. Ate punë e bëri dhe Miguel Sengo.
” Ama pritni, o njerëz”, thirri Svikoviqi, kryetari i shoqatës ”Balkan.” Erdhëm gjoja për ta zgjidhur këtë punë, poprap ngecëm në baltë.”
” Jo për fajin tonë,” i thash. ”Ju mund të vazhdoni deri nesër, po ne kemi punë tjera. Ju thërrasim edhe një herë ta shqyrtoni këtë punë dhe, prapëseprap, ua kujtojmë që Java e Kulturës Ndërkombtare është për të gjithë ata që kanë kulturë.Po erdhët, jeni të mirëseardhur. Po s’ erdhët, prapseprap, jeni të mirëseardhur. Me kaq, mirëmbeçi.”
Mile Martinoviqi s’ luajti nga vendi. Shenjë kjo që mbledhja do të vazhdonte dhe deri sa të merrnin një vendim të përbashkët. Po n’ atë mbledhje mbetën edhe Ajet Abdyl Latifi e Fadil Cfilaga.
” Dëgjohemi,” tha Martinoviqi. ”Falemnderit.”
Të nesërmen, deri sa po e shfletoja të përditshmen “Sydsvenska Dagbladet” mësova se shoqatat që na kishin ftuar n’ atë takim, me përjashtim të Shoqatës “Pllanika”, kishin vendosur të rrinin neutrale, edhe pse vicekonzulli Lukavac, i cili paskësh qenë i pranishëm në mbledhje, paska insistuar me të madhe që të mirnin pjesë dhe disa herëi kishte quajtur kokëfortë e të paarsyeshëm.
Epilogu i ngjarjeve që janë përshkruar deri këtu është ky:
Java e Kulturës Ndërkombtare u mbajt ashtu siç ishte planifikuar. Ate e hapi Miguel Sengome një çfaqje të bukur që e dhanë para vizitorëve vajzat e ”Shoqatës së Valleve Ndërkombtare” si dhe një ekspozitë që e kishin përgaditur piktorët e skulptorët latinona-amerikanë.Gjatë asaj jave zhvillova tri intervista: njërën me mikun Kosovë Rexhë Bala, të dytën me kolegen Monika Kaldaras dhe të tretën me mikun Guilem da Silva. Zoti Janos Solyom, i rritur dhe shkolluar nën hijen e traditës krenare të Listit, Bartokut e Ligetit, e mbushi skenën e Teatrit të Qytetit me fragmente të muzikës klasike; ndërsa shoqatat e vogla imigrante, të udhëhequra nga André Astvany Pakrosz, e zbukuruan fundjavën me këngë e kostume kombëtare që ishin qepur në shtatë kontinentet e botës.
“Java” dëshmoi se Malmja, kur dëshiron diçka me gjithë shpirt, mundet të bëj shumë. Ajo e shtroi rrugën për një festival që po mbahet çdo vit me radhë dhe të cilin po e nderojnë artistët më të mirë vendas e evropjanë. Kushdo që qëllon në Malme gjatë muajit gusht mbetet gojëhapur nga aktivitetet që prezantohen shtatë ditë me radhë, edhe ate, që nga mëngjesi e deri në mëngjes.
Por edhe kjo s’ duhet harruar. Ne, që sakrifikuam kohën për ta shtruar këtë traditë të bukur, dolëm të ndukur si patat, kurse byrokratët vendas, afaristët, si dhe vipat imigrantë,i mbushën xhepat me pare. Nga ato 60 mijë koronat që u lëshuan për prezantimin e kësaj nisme, piktori mori njëzet përqind të asaj shume, zoti Solyom njëzet e dy përqind, zonja Peters njëzet përqind, pronarët e lokaleve tridhjetë e sa përqind, ndërsa njëzet e sa shoqatat imigrante, të cilat e mbajtën popullin me aheng dy ditë me radhë,s’ morën as dhjetë përqind të asaj shume. Ec e meru me kulturë pastaj…
Nja dy javë pas asaj ngjarje, deri sa po bëhesha gati të ikja në drejtim të Uppsalës, mora vesh se Ministria e Jashtme Jugosllave e kishte thirrur prapa zv konsullin Lukavac. Arsyeja: ai ishte i padëshirueshëm në territorin e Suedisë. Për të ikur faqebardhë dhe falenderuar ata që e kishin ndihmuar në punën e tij, ai e kishte shtruar një darkë dhe – sipas fjalëve të përfaqsueses maqedonase, që poashtukishte marrë pjesë n’ atë darkë – ishte shumë i tronditur që përfaqsuesit e shoqatave jugosllave kishin lejuar të zgjidhej për kryetar të SIM-it një “shiptar”. Tani po ai “shiptar” ishte bërë shkas që zoti Lukavac të largohej nga Suedia.
Kjo nuk është e vërtetë. Unë e di dhe jam i sigurtë se deklarata e zv konzullit Lukavac ka qenë manovër indirekte e Legatës Jugosllave për t’ i mbuluar pislluqet e saj. Nëse egziston ndonjë shkaktar i aftë që e ka bindur Ministrinë e Jashtme Suedeze për ta dërguar atë diplomat te shtëpia, ato kanë qenë organizatat imigrante kroate, si dhe Republika Popullore e Kroacisë.
Sidoqoftë, fundi i vërtetë i kësaj përralle gjendet në një fragment të cilin e kam shkruar dymbëdhjetë vjet më parë, deri sa po qëndroja në Fort Lauderdale të Amerikës dhe po meditoja mbi kryqëzatën e gjatë të çanaklëpirësve shqiptarë.Ndonëse në vjeshtën e vitit 1978 mbajtëm një mbledhje vjetore dhe ajo mbledhje mori vendim që Shoqata Kulturo- artistike ”Vëllazërimi” të largohej definitivisht nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave dhe aty e tutje të quhej ”Shoqata Kulturo-artistike ”Kosova”, sherbëtorët e Udbës, me ndihmën e Legatës Jugosllave, sapo morën urdhër nga Prishtina, dolën nëpër shqiptarë dhe thanë ate që s’ duhej ta thoshin: “ Mos e dëgjoni Ramadanin, se ai po ju rrasë nëpër ferra. Ne jemi jugosllavë dhe s’ dalim dot nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave. Nëse dalim nga Lidhja e Shoqatave Jugosllave, do të mbesim pa socialë dhe pa pasaporta.”
Ky hap, për ate që kupton shqip, ishte përgjigja definitive e dallkaukëve shqiptarë. Ne tjerët, që kishim harxhuar muaj e vite me rradhë për ta ngritur e për ta forcuar atë shoqatë, duhej të çonim dorë nga aspiratat e vërteta të popullit shqiptar, edhe ate, vetëm e vetëm për të mos ua prishur punën atyre që verë pas vere shkonin në Kosovë dhe i joshnin kosovarët tjerë të iknin nga vendlindja.Se sa isha unë me të drejtën e Zotit apo ata, mund ta gjykojnë gjeneratat e ardhshme.
*
Mba mend? Një herë, deri sa po rrinim bashkë në Hijen e Rrethit dhe e vështronim Preshevën nga lart, zotrote ma shtrove një pyetje pak si qesharake:
” A kishte udbashë shqiptarë në mesin e “punëtorëve të inkuadruar në botën e jashtme” dhe çfarë burrash ishin?”
Nëse të kujtohet, unë bëra sikur nuk të dëgjova. Shqiptari, sado burrë i keq të jetë, përpiqet të mos i nxjerrë vëllezërit e tij, pikërisht sepse janë shqiptarë. Ai përpiqet të vdesë me shpresa se – edhe pas vdekjes – nuk e ka prekur askend. Po dhe të ikësh si gënjeshtar është ngushllim i vogël. Andaj po të përgjigjem tani.
Po, vëlla,shumica e bashkëpunëtorëve të Udbës ishin shqiptarë. Ca prej tyre, për arsye që as sot nuk i kam të qarta, ma kanë thënë hapur. Për të më shitur mend? Ndoshta. Për të më trembur? Ndoshta. Ata flisnin shqip, thua se kishin qenë në shkollën e Konstandin Kristoforidhit, atij që na ka lënë kujtim rrëfimin “Gjahu i malësorëve”.Edhe këta, njësoj si malësorët e Kristoforidhit,kishin dëgjuar se nëpër metropolet e Evropës Perendimore jetonin lloj lloj ujqësh e arushash e kundërshtarësh të shokut Tito dhe, për ta nxjerrë ndonjë rrugë falas apopër ta mbajtur ndonjë punë që e kishin zënë me “librezë partie” apo për të shitur mend se kishin parë botë me sy, shkonin vetë në Seksionin e Brendshëm, nxirnin pasaporta dhe kërkonin leje “të dilnin në gjah”.
Ata ishin njerëz të rëndomtë.Nëse s’ ishin “punëtorë të inkuadruar në botën e jashtme”, ata ishin punëtorë hekurudhe, arsimtarë të shkollave tetëvjeçare, gazetarë të “Rilindjes”, si dhe studentë të hipnotizuar nga bjondet suedeze, të cilat i kishin njohur në Budva ose Ulqin. Nëse s’ ishin nipër, kushërinj, djem të tezeve apo burra të hallave, ata ishin fqinj, shokë të vjetër ose bashkatdhetarë që ma sillnin ndonjë paketë cigare nga filan filani, edhe ate, vetëm e vetëm për të ma zënë derën dhe për ta mbaruar detyrën e tyre.Deshte s’ deshte, duhej t’ ua hapje derën dhe, indirekt, duke i mbajtur me bukë e me ujë e me muhabet, t’ i ndihmoje në gjahun e tyre. A kisha unë apo Avni Ajdini apo Sabri Novosella ndonjë ide të saktë se kush ishin ata njerëz apo me kend punonin? Nuk kishim.
Udba s’ kishte të ngutur. Ajo kishte të dhëna të sakta mbi vendbanimet tona dhe, në vend se të na gjurmonte vetë, na lëshonte zagarët e saj për të marrë vesh – se çfarë tretmani kishte Qebir Hajdari, me cilin krah të Lëvizjes mbahej Sabri Novosella, cila ishte platforma e Ramadan Rexhepit, kush e përgadiste emisionin “Radio Zëri i Kosovës” dhe kush e përbënte Këshillin redaktues, cila ishte platforma e Kosovë Rexhë Balës, me cilat parti mbahej Avni Ajdini, ku rrinin djemt preshevarë Iliri dhe Ymeri, etjera, etjera.
Një ditë të gjithë këto do të dalin në dritë. Aq më tepër që janë të shkruara në gjuhën shqipe dhe do të lihen në Preshevë, Gjilan, Prishtinë, Tiranë e kudo tjetër ku ka shqiptarë. Përse i duheshin Udbës ato të dhëna? Thjesht, për të na likuiduar kur ta shihte të nevojshme, edhe ate, duke i mbuluar gjurmët e saj me platformat që, si rëndomt, s’ i kishim të përbashkëta.
Të gjithë ato që kam prekur në këtë kapitull i kam parandjerë thellësisht në shpirt dhe çdo ditë kam jetuar e po jetoj në një zhgënjim të madh. Dikur, kur isha i ri dhe ushqehesha me ëndrra djaloshare, jetoja në një formacion shtetëror kuSerbi, Malaziasi e Bullgari të godisnin me grusht – sepse ishe Shqiptar. Pastaj, pas kush e di sa lumenjsh gjaku që u derdhën për Kosovën, vendlindja ynë u çlirua nga robëria slave. Edhe vetë u shlirova pak.Ishin shpresat ato që ma ngrohën shpirtin. Ishin ato fijet e holla dhe të padukshme që më thoshin se do bëhej mirë.Paçka se po mbushen 15 vjet që jam duke e kërkuar qëndresën, krenarinë, dinjitetin, shqiptarizmën, dhe s’ po e shoh askund.
Çka po konstatoj në këtë orë të vonë nate?Po konstatoj se gjahtarët janë midis nesh dhe, të trimëruar nga lekët e Vuçiqit, Sheshelit e Putinit, po enden rreth e përqark kufirit të Kosovës e po i mbushin makinat me shqiptarë e shqiptarka.Në mesin e tyre mund të jet edhe nipi im. Se s’ ka engjuj sot, të gjithë po merren me shitjen e mishit të bardhë dhe motrave buzëkuqe. Ata po e zbrazin Kosovën nga Shqiptaria dhe po bëjnë çmos që ta kthejnë Serbinë prapa.Një popull i tërë është ngritur në këmbë dhe po ikën nga atdheu i vet, ndërsa ata që kanë mbetur po zihen si çakejt për pozita e kolltuqe.
Të gjitha këto kanë ardhur – pastaj.Ajo që pritej të vinte në vjeshtën e vitit 1978 ishte qindvjetori i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, të cilën e themeloi Abdyl Frashëri i Madh, vëllau i Naim Frashërit dhe bilbilit të gjuhës shqipe.Për ate vjeshtë dhe vendimet që u morën në mbledhjen vjetore Sh. K. A. “Vëllazërimit” do të mësosh në kapitullin e ardhshëm.
Shkruan: Ramadan Rexhepi]]>
Punë e mundimshme, kjo.Punë e vrazhdë, e mundimshme dhe aspak e lezetshme. Duke shfletuar dokumentet e ruajtur në dosjet e Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi”,pastaj dosjet e Bashkimit të Shoqatave Shqiptare në Suedi, si dhe ato të emisionit ”Radio Zëri i Kosovës”, pashë një varg emrash, mbiemrash e deklaratash të ish të disidentëve politikë, poetëve të njohur dhe funkcionarëve të lartë të Lëvizjes Popullore për Republikën e Kosovës, të cilëttanijanë shndërruar në kryebashkiakë, doktorë të shkencave, afaristë gjenialë, drejtorë ekzekutivë, zëvendësministrae pretendues të kolltukut të zonjës Jahjaga. Mbase kjo ishte arsyeja që ma kujtoi atë antikrishtin e Greqisë Antike, Heraklitin. Ai filozof i çuditshëm i këshillonte nxënësit e tij të mos i besonin amshimit. S’ ka amshim, thonte.S’ ka realitet të përhershëm përpos atij dialektik… Çudi, pra, të gjithë ata që dikur ishin tifozë të përbetuar të Heraklitit sot po e mashtrojnë veten se kanë qenë përherëpolitikanë, doktorë të shkencave, kryeministra e funkcionarë të lartë tëParlamentittë Kosovës dhe kolltuqet që i kanë zaptuar meintriga e me shpifjei kanëtrashëguar nga stërgjyshërit e tyre të varfër.
Të shkruash a të mos shkruash – kjo është pyetja. Të shkruash për ato që kanë qenë dhe t’ ua kujtosh ”punëtorëve të inkuadruarjasht atdheut” apo funkcionarëve të lartë të Lëvizjes Popullore kohën kur hanin bukën e popullit suedez dhe thurnin shpifje e thashetheme kundër nesh, sotkonsiderohet – krim mbarëkombëtar. Më mirë është të bësh vetëvrasje se ta presësh agun e ditës tjetër, kur papritmas do të dalësh pedofil, kurvar, spiun dhe tradhtar i kombit. Shkrimtari që i thotë vetes shkrimtar duhet të jetë i përmbajtur dhe të rrijë urtë. Ai bën mirë të mos gërmojë në plehun e shoqërisë shqiptare, se do pendohet. Kështu ka qenë edhe në kohën e Kralit. Kështu ka qenë edhe në kohën e shokut Tito. Kushtu është edhe sot, në kohën e shokut Mustafa, kur një abdallserb e përçanë një popull të lodhur nga shovinizma. Ai që do të jetë i respektuar në Prishtinë apo Tiranë duhet t’ i thotë derrit – dajë, shkaut – vëlla, hajdutit – mik, kodoshit – nip, kalavaces – kunatë e dallkaukut – babush. Të shkruash sot për sakrificat e djeshme është marrëzi e madhe, blasfemi, sepse ata që dikur endeshin si lypës nëpër Evropë, sot po e copëtojnë dhe po e shesin Kosovën si mish lope dhes’ donë t’ ua kujtosh djersën e gjakun e popullit. Deri dje ishin marksisë, leninistë, patriotë e atdhetarë të patundur të Kosovës,ndërsa sot po e quajnë veten afaristë, demokratë, investues dhe tifozë të paktit Nato. Dhe s’ kanë faj,se memakinat eNatos po e furnizojnë Evropën me heroinëdhe po i mbulojnë fushatat elektorale.E keqja më e madhe është se, duke i kursyer ata e krimba të shoqërisë shqiptare, shkrimtari bëhet pak nga pak pjesë e një mitomanie që i ka hipur Kosovës dhe Shqipërisë si jorgan. Ai që do ta dënojë veten me vetmi, izolim e përbuzje totale, qoftë nga miqët e vjetër apo pushtetarët e rinj, duhet të bëj ate që po bëj unë: ta ndjekë ndërgjegjen e vet. Pastaj të dalë kut ë dalë.
Një mik i vjetër, të cilit s’ po dua t’ ia përmend emrin, duke shkruar për ndjekjet që ka përjetuar nga agjentët serbë e shqiptarë, e ka cekur se edhe unë, pa marrë parasysh funkcionet që kam patur në Shoqatën ”Vëllazërimi”,Shoqatën ”Kosova”, Shoqatën ”Avni Rustemi”,Bashkimin e Shoqatave Shqiptare në Suedi, Lidhjen Demokratike të Kosovës, emisionin ”Radio Zëri i Kosovës” dhe emisionin ”Radio ABC” tërë kohën kam qenë në shënjestrën e Udbës dhe Sigurimit. Kjo është e vërtetë.Ndjekja s’ mu ka ndarë deri në agun e mijëvjeçarit të tretë.Unë, pra, si admirues i ShqipërisëEtnike,ndjekjen e Sigurimit e kam quajtur qesharake dhe kurrë s’ kam qenë i shqetësuar nga përcjelljet e asaj agenture. Që nga rinia ua kam bërë të qartë çobanëvetë Enver Hoxhës se jam kosovar dhe nëse duhet të ha ndonjë thikë apo plumb prapa shpine, preferoj thikën dhe plumbin e kriminelëveshqiptarë.
Mos ma merr për të madhe,i nderuar, por njëra nga pyetjet që ma ke shtruar është e mangët dhe nuk prek aty ku duhet. Ti s’ je fajtor, se je shumë më i ri se unë, dhe s’ke patur mundësi të njihesh meveprimtarinë e Udbës, si dhe gjurmët që ajo ka lënë në shtatin e historisë tonë kombëtare.
Ti pyesje: A ke qenë ndonjëherë i ndjekur nga Udba dhe si është pasqyruar ajondjekje në veprimtarinë tënde?
Qysh të them, i ngrati? T’ isha në vendin tënd, para se ta shtroja atë pyetje,do ta bëja një listë të gjatë pyetjesh që kanë të bëjë meqytetin ku jam rritur, bukën që kam ngrënë,fëmijët me të cilët kam luajtur, arsimtarët që kam patur, librat që kam lexuar dhe realitetin me të cilin jam ballafaquar si djal i ri, kur duhej të punoja nga gjashtmbëdhjetë orë në një “zadrugë” e Zhgunicëspër t’ i blerë rrobat me të cilat shkoja në Shkollën Normale.Që ne, preshevarët, s’ ishim serbë, ate e dinte krejtbota, por Serbia na trajtonte – dhe po vazhdon të na trajtojë – si skllevër, edhepse deri tani nuk është gjetur asnjë dokument që dëshmon se ku na ka blerë dhe sa dollarë ka paguar.Cili funkcionarë serbë apo kroat guxonte të thonte se ne, shqiptarët, ishim të lirë e të barabartë meserbët, që brenda një kohe të shkurtër, me ndihmën e brigadave shqiptare, e dogjën, përcëlluandhee masakruan popullsinë shqiptare të Kosovës, Maqedonisë e Malit të Zi? Cili shqiptar guxonte ta quante veten shqipëtar dhe të jetonte brenda kufijve të saj? Cili profesor guxonte të na thonte se Kosova ishte e okupuar dhe një ditë, kur të bëheshim të mëdhenj, duhej të luftonim për çlirimin e saj? Cila ministri jugosllave propagonte që ne, shqiptarët, duhej ta ruanim gjuhën amtare? Si unë, ashtu dhe të gjithë shqiptarët,s’ kishim veçse dy opcione: ja të rrojmë si shqiptarë të sllavizuar, me një gjuhë që na kishte bërë peshqesh Dushan Mugosha, ja të përpiqemi për një gjuhë vërtet shqiptare.
Po, vëlla. Që nga lindja e deri sa u çlirua Kosova,unë kam qenë i ndjekur ngaudbashët.Me përjashtim të një periudhe të shkurtër kohore, kur zura punë si detar në një anije private që lundronte midis Gjermanisë,Norvegjisë e Islandës, unë kam pritur e përcjellë lloj lloj spiunësh, që shpesh herë ma kanë zënë derën,pa më dëftuar se cila prej tyre – Udba apo Sigurimi – donin të dinin me çka po merresha. Çka nuk shpiknin ata matrapazë për të trokitur në derën time dhe, duke kërkuar t’ ua mbushja ndonjë letër të parëndësishme, të afroheshin e të mësonin mekend po mbahesha, cilin libër po e lexoja dhe çka po shkruaja.
Një herë, deri sa po dilja për të shkuar në Tregun e Zarzavateve, ma zuri derën një bashkatdhetar i vendlindjes dhe ma dorëzoi fotografinë e Abdulla Krashnicës, një komunisti preshevar, dhe më tha se ate ma kishte dërguar Turguti, djali i të lartpërmendurit. E kuptova menjëherë ku e kishte hallin udba dhe sherbëtorët e saj.Donin të dinin mos e kisha shkruar unë romanin ”Tradhëtia” dhe ç’ projektesh tjera kisha në magje.Turguti i ngratë s’ ka patur asnjë arsye ta bënte atë punë. Mund të jap edhe shumë shembuj të kësaj natyre, por s’ jam i prirur të dal nga caqet e rrëfimit.
Mba mend një gjë: asnjëri s’ ishte serb. Të gjithë ishin shqiptarë. Shumica dallkaukë, pijanecë e matrapazë që kurrë s’ kishin prekur punë me dorë. Dhe s’ ishin burra të urtë e të edukuar, por të poshtër dhe tekanjozë. Ata hyzmeqarë të Jugosllavisë Titiste s’ donin shumë korona për ta ngjeshur një thikë në bark dhe për t’ i nxjerrë zorrët përjashta. Fatlumnisht, veprimtaria e tyre duhej të përputhej me veprimtarinë eudbashët serbë, kroatë e sllovenë, të cilët, si më të regjur që ishin, s’ i lejonin të punojnë kokë më vete. Përndryshe, numri i disidentëve të vrarë shqiptarë do t’ ishte shtatë fish më i madh.
Shtrohet pyetja: Ku e gjeja gjithë atë paqë shpirtërore dhe s’ e vrisja mendjen me kërcnimet që herë më vinin nga Legata Jugosllave e Malmes, herë më vinin nga Ambasada Shqiptare e Stockholmit?
Unë, që nga koha kur isha në Uppsalë dhe merja pjesë aktive në veprimtarrinë e organizatës Amnesty International, e kisha kuptuar se duhej të isha i kujdesshëm me”jugosllavët”.Amnesty International ishte në hall të madh. Antarët e saj, intelektualë të njohur suedezë, norvegjezë, turq, anglezë e gjermanë, të gjithë burra të urtë e paqësorë, kishin të dhëna të sigurta seburgjet e Jugosllavisë ishin plot me poetë, shkrimtarë, juristë e kundërshtarë të rregjimit titist, por asnjë bir nëne s’ guxonte të shkruante hapur si quheshin ata fatkëqinj, çfarë moshe kishin, për çka ishin dënuar dhe në cilin vend gjendeshin. I vetmi burrë që na ka ndihmuar me aq sa mundej dhe sa dinte ka qenë një mik preshevar, të cilit s’ po dua t’ ia përmend emrin, sepse edhe pa dëshminë time ai është shumë i nderuar dhe shumë i respektuar në Kosovë e në Shqipëri.
Eva Moberg, bija e shkrimtarit të madh suedez, zotit Vilhelm Moberg, sa herë që shiheshim në Stockholm, ma kujtonte faktin se asnjë pjesë e kontinentit evropjan s’ ishte më e bardhë se Jugosllavia dhe Shqipëria. Ajo s’ e kishte fjalën për lumturinë e shqiptarëve të Kosovës apo Shqipërisë, por për errësirën madhe që mbretëronte n’ atë pjesë të Gadishullit Ballkanik si dhe fatin e atyre që guxonin ta sfidonin Jugosllavinë Federative. Të gjithë e dinin se me qindra kosovarë dergjeshin në Nish, Sremska Mitrovicë, Banat e Hërvatska Gradishkë, por asnjëri nga shqiptarët – e më së paku ata që sorollateshin nëpër Angli, Francë e Gjermani – s’ mernin mund ta informonin një agjensi të huaj për ata që dergjeshin nëpër burgje. Qysh ishte e mundur një gjë e tillë? Unë, për vete, e di se njëra nga detyrat kryesore të Udbës ka qenë të kontrollonte çdo shkresë që hynte e dilte nga territori jugosllav,si dhe të verifikonte lojalitetin e atyre që dilnin jasht për punë apo studime. Edhe diçka: kam përshtypje se asnjë letër nga ato që intelektualët evropianë i nisnin n’ adresë të Prezidentit Josip Brozia nuk ka shkuar aq lartë. Të gjitha kanë ngecur nëpër xhepat e udbashëve serbë apo kroatë.
Le të kthehemi atje ku e lash.Tani që më ndanin shtatë a tetë vjet nga koha kur unë, si njohës i serbokroatishtës, përktheja apele, shkresa e kritika që shkonin në kabinetin e ”shokut ”Josip Broz dhe Kosova – sipas atyre që më shkruanin nga Prishtina– ecte me hapa të pëshpejtuar drejt një autonomie më të madhe, s’ kisha as më të voglën arsye ta ndieja veten të kërcënuar nga dora e asaj organizate që kishte likuiduar shumë desidentë kroatë.Përkundrazi.
Po atë vjeshtë, edhe ate, shumë kohë para se ta mbanim mbledhjen vjetore, unë e Nebiuvajtëm në Panairin e Malmes dhe konstatuam që Shqipëria i kishte punënbërllok… Një pavijon i vogël xhami, ku figuronin ca eksemplarë të xeheve shqiptare… Aa afishe tjerë me ullinj të zinj e rrush të bardhë… Ca djem e vajza të qeshura… Kjo ishte krejt mrekullia e asaj ekspozite… Aspak më i qeshur s’ dukej Bashkim Dinua, ambasadori i athershëm i Shqipërisë së Kuqe, më të cilin hëngrëm darkë te një shoku ynë dhe kuvenduam për të ardhmen e Nënës Shqipëri… Ai ishte burrë i mirë, por s’ mundej të hapej më tepër seç e lejonte pozita. Shqipëria i kishte punët ngushtë dhe Udba ishte jashtzakonisht e kënaqur mepunën e saj…
Vdekja e Jeta Hasit na tronditi të gjithëve. Sikur t’ ishte një vdekje e shpejtë dhe e papritur, ndoshta do na dhimbsej më pak, por vdekja e saj ishte e gjatë, tmerrësisht e gjatë, dhe të gjithë ne që e shoqëronim Shaniun në spital, kishim rastin të vdisnim nga pak me motrën tonë shqiptare. Të gjithë ne, pleq e të rinj, mund t’ ishim në vendin e saj. Kishim ardhur shëndosh e mire, por një ditë – të cilën s’ kishim mundësi ta parashikonim vetë – do të ktheheshim n’ arkivole, të shoqëruar me nga një dosje të trashëaktesh të vulosur nga ambasadat e huaja.Kështu e donin rregullat e Evropës së atëhershme, të cilat, mos qofsha gabim, praktikohen edhe sot.Mbase sot shumë më tepër se n’ atë kohë, kur numri i kurbetqarëve ishte fare i vogël.
Gjatë javës që Jeta bënte përpjekjet e funtme për të dalë nga thonjtë e vdekjes, moti ishte i zymtë. Tërë kohën kisha përshtypje se Rrafshin e Skones do ta qëllonte ndonjë orkan, por ndodhi e kundërta. Pikërisht të premten e parë të dhjetorit, deri sa infermieret po e zhvendosnin Jetën nga dhoma e saj, për ta lënë në një sallë të madhe të morgut, qytetin e mbuloi një mjegull e ngarkur me lagështirë të madhe. Ajo endej poshtë e lartë qytetit dhe sikur s’ donte të ikte pa ardhur ai acari që nakishin “premtuar” ekspertët e Institutit Metereologjik dhe i cili duhej ta mbulonte vendin me borë. Ai peshqesh i hershëm i dhjetorit, i cili i gëzoi skonezët e pamësuar me borë, u bë shkas i fatkeqësive të mëdha materiale e njerëzore: rrugët u shndërruan në pasqyra akulli dhe maunet që shkonin e vinin nga veriu në jug përfundonin nëpër ara.
Agjensia mortore që duhej ta çonte kufomën e Jeta Hasit në Kosovë quhej “Arkus”.Nëpunësit e saj ishin burra të mirë e të regjur në zanatin e tyre.Sapo ua dorëzuam certifikatën mortore, ata i ndanë detyrat dhe u turrën drejt Kopemhages, ku gjendeshin konzullatet dhe dhe ambasadat e vendeve nëpër të cilët duhej të kalonte makina e tyre. S’ ka dyshim se kjo ishte rruga që duhej të ndiqej patjetër, nëse trupi i saj do të pushonte në Kosovë. Por Shani Hasi,në fatkeqësitë që iu kishin shembur mbi supe, s’ kishte nerva ta kuptonte ecurinë e saj. Për çdo ditë që vinte, ai duhej t’ i njoftonte familjarët e Jetës deri ku kishte ecur puna dhe ata, vëllezërit e Jeta Hasit, ndonëse s’ ia thoshin hapur, gjithësesi që e mallkonin ditën kur e kishin lëshuar robin e tyre në kurbet. Se t’ ishte Jeta në Kosovë, do ta kallnin në dhe sipas zakoneve të vendit dhe do të prisnin e përcillnin kryeshëndosh. N’ atë gjendje të rëndë shpirtërore, Shaniu po matej t’ i merte fëmijët në makinë dhe ta ndiqte arkivolin prapa, por shoferët s’ pranuan kurrsesi qët’ iu shkonte nëpër Gjermani, Çeki, Hungari e Jugosllavi. Përkundrazi, ata ngulën këmbë që aiduhej të nisej njëzet e katër orë më herët dhe t’ i priste atje ku do të dorëzohej kufoma e të ndjerës. Ata ishin tre veta dhe do ta nganin makinën non stop.
Kështu ndodhi që ditën e mërkurë, tamam kur Shaniu duhej të dilte në aeroportin e Kopenhagës, Malmen e mbuloi përsëri një shtërngatë boredhe ajo na nxori të gjithëve nga takti.Gjatë netëve që kishim kaluar sëbashku, unë e Shaniu ishim njësuar me dhembjen dhe mezi prisnim që ai gurë të flente në vend.Edhe pse gjendeshim me mijëra kilometra larg Kosovës, ishim plotësisht të ndërgjegjshëm se e ndjera kishte mallë të shtrihej në vendlindjen e saj. Kështu kishin bërë të parët tonë, kështu duhej të bënte edhe ajo, pasardhësja e tyre.
” Erdhi koha të ndahemi,” tha Shaniu, duke hyrë në sallën e ngushtë të doganës suedeze, ku prisnin me dhjetra njerëz që ishin nisur në Danimarkë.” Ma bëjhallall, se të kam rënë në qafë.”
Memzi i mbajta lotët.
“ Hallall të qoftë dhe mos ma përmend rishtaz,” i thash. “ Mba mend, si të dalësh në Nyhavn, merr një taksi dhe thuaj të ju çojë drejt e e te hyrja Terminalit numër Dy, sepse aty ju pret aeroplani që vete për në Shkup. Aman, mos harro të na lajmërohesh pasi të mbarosh punë, se s’ do të rehatohem deri n’ atë ditë.”
Ai s’ ishte në gjendje për asgjë.
“ S’ varet prej meje,” ma ktheu.“ Ajo varet prej atyre që do ta sjellin xhenazen. Nëse vijnë deri m’ ora tre – katër pasdite, ka mundësi ta shtiem në dhê. Po nëse iu del ndonjë pengesë e re, duhet ta presim agun e ditës tjetër. Eh, as armikun s’ e dua në lëkurën time. S’ po di as vetë qysh do t’ iu dal përpara.”
“ Askush s’ e ka vdekjen në dorë,” i thash dhe, pasi i putha fëmijët në ballë, e përqafova edhe një herë.“ Hajt, pra, rruga e mbarë.”
*
Ai iku në Kosovë, ne mbetëm në Suedi. Për ate që arsyeton në gjuhën shqipe, kjo ka këtë domethënie:ai iku në vendlindje, ne mbetëm në kurbet. Pa marrë parasysh se shumica e Plluqkajve, Açikgjozëve, Dallanguzve e prespanëve nuk e njihnin personalisht, ata ndienin keqardhje për Shaniun dhe, sa herë që kalonin përskaj zyrës së Seksionit “Shote Galica” gjithmonë pyesnin për punën e atij fatkeqit që kishte mbetur me dy jetima. Duke qenë se kishim hyrë në javën e katërt të kreshmeve dhe një botë e tërë po merrej me pritjen e krishtlindjeve, aktivitetet e Shoqatës “Vëllazërimi” ranë në mënyrë drastike. Kjo ishte krejt logjike sepse shumica e djemve dhe vajzave që shkonin te Shaip Fushëgjata e kishin njohur “bacin” Shani dhe s’ ishin shumë të prirur të këndonin atë javë që gruaja e tij kishte marrë dhe. Kuptohet, ata vinin në ushtrime, kuvendonin me Shaipin, por atë çast që e shihnin se edhe ai dukej i lodhur, iknin në shtëpitë e tyre.
Një natë, gjatë kohë pasi e kisha vënë vajzën në gjumë, ai më lajmërohet me telefon dhe kërkon falje që po më shqetësonte aq vonë.
“ S’ ka gjë,” i thash. ” Ti do kesh ndonjë hall, ani po thërret.Ç’ kemi? Si e ke familjen?”
“ Për zotin, hiç,” tha ai. “ Ti e di se jam shpërngulur te Alma dhe të hënën do vëmë kurorë.Që ta them të drejtën, rasti s’ është aspak i përshtatshëm – dhe këte ia kam dëftuar Almës – por duke marrë parasysh gatishmërinë e saj të më nxjerrë nga balta, gjë që s’e bëri asnjë shqiptare, s’ po më duket në rregull të mos e hamë një darkë sëbashku… Të paktën t’i këndonim nja dy këngë për hir të saj. Ajo s’ po ma bën këtë nder për hatër të fëmijve që do bëjmë sëbashku. Ajopo e bën për të më nxjerrë nga balta.Si thua?”
“ Atë punë e di zotrote,” i thash. “ Po si e ke menduar atë darkë? Ku do të shihemi?”
“ Shumë thjeshtë,” tha Shaipi.“ Alma jeton pranë një sheshi që quhet Sankt Knuts Torg. Nëse e ke parasysh hyrjen e Parkut Popullor,gjegjësisht Bar Havana,shtëpia e saj gjendet përballë atij lokali. Ne do ta bëjmë ceremoninë gjatë ditës, ndërsa në mbrëmje mund të mblidhemi e të hamë një kafshatë sëbashku dhe ta kremtojmë me nga një gotë verë.Qysh po thua?”
“ Për mua, në rregull,” iu përgjigja. Pastaj e pyeta.“ O, vëlla! Po kush do të vijë pos meje?”
” Po kush dreqin pos juve që jeni pesë a gjashtë,” tha ai. “Thash të mblidhemi nga ora shtatë, shtatë e gjysmë, të këndojmë pak dhe të shprishemi… Më pak se kaq nuk bëhet… Ata që do t’ i thërras janë Ismet Xhela, Hajdar Reçi, Ajet Abdyl Hamiti,ti dhe Jakup Cfilaga… Gjithsejt shtatë veta, se Alma s’ ka tavolinë më të madhe…”
” Krejt në rregull,” i thash.
S’ kishim asnjë arsye të shmangeshim.Alma, të cilën e kishim parë edhe një herë tjetër, mbase na donte tamam për darkë,portë gjithë ne, pa e përjashtuar as Shaipin, e dinim që ishte marrëveshje sipas të cilësajo, Alma Bertilsdotter, e lindur në Vetlanda të Suedisë Juglindore, kishte pranuar të martohej me qytetarin jugosllav Shaip Fushëgjata dhe, si kompenzim për zemërbutësinë esaj, kishte fituar të drejtën ta ketë të lartpërmendurin Fushëgjata në krevat plot 730 netë dhe të kërkonte prej tij devotshmëri bashkëshortore. Pa marrë parasysh ato që u thanë më lartë, ajo kishte të drejtë ta mbante edhe mbiemrin e burrit të saj dhe,përderisa ai e mësonte suedishtën, ajo mundej të drejtohej në Zyrën e Mirëqenies Sociale dhe të kërkonte mbështetje ekonomike… Si për veten, ashtu dhe për burrin e saj, të cilin e kishtefituar me një fjalë goje…Shaip Fushëgjata, nga ana tjetër, i lindur në një pallankë të Maqedonisë Veriore, pranonte të martohej me qytetaren Alma Bertilsdotter dhe, si shpërblim që ajo kishte pranuar të jetonte me të, duhej t’i rrinte gati 730 netë me radhë dhe t’ ia kruante shpinën deri sa të kalonte afati i kontratës. Nëse ai, qytetari Fushëgjata s’ iu përmbahej rregullave të caktuara, Alma kishte gjithnjë mundësi ta përcillte deri në Treleborg dhe ai të shkonte më së pari në Berlin, pastaj të vazhdonte për Beograd.
Sidoqoftë, darka që u shtrua në Sankt Knuts, po më obligon të dëftoj ate që është zhvilluar para syve të mi dhe jo ate që mund të jetë thënë pasi ikëm te shtëpia.Darka ishte si të gjitha darkat që kanë për qëllim ta mbyllin një marrëveshje tregtare; pra, një pazar të pasinqertë midis një narcisoidi shqiptar dhe një trushullake suedeze. Pse tregtare, e jo e thjeshtë njerëzore? Për arsyen e thjeshtë se ajo kontratë u lidh në dhjetor të vitit 1977 dhe u prish në dhjetor të vitit 1979, pa u dëgjua asnjë klithmë gëzimi apo ankese… Nga asnjëra pale…Duke qenë se Shaipi s’ kishte asnjë të afërm dhe ne ishim mirëbërësit e tij, vendosëm të mos shkojmë veçmas, por të gjithë sëbashku.Me lule e peshqeshe në duar.
Pikërisht m’ ora shtatë të mbrëmjes, pasi u mblodhëm në Sankt Knuts Torg dhe e gjetëm shtëpinë e tyre, unë e Hajdari e Ajeti e Ismeti e Jakupi, të ngarkuar me lule, bukëthekës, apparat për zierjen e kafes dhe dy peshqeshe tjera, ngjitëm shkallët përpjetë dhe i ramë zilës së derës.Ata na pritën në një paradhomë tërrumbullaktë, në të cilën kishin vënë dy varëse mobile të rrobave. Të dy ishin veshur mirë dhe silleshin sikur kjo ishte hera e parë që po shiheshim. Alma, pasi pranoi urimet tona,i vuri peshqeshe mbi një raft dhe na ftoi në një sallon të shtruar për darkë. Tryeza ishte veshur me një mbulojë të bardhë dhe pjatat, thikat e gotat ishin vënë ne vend. Ne s’ kishim tjetër punë veçse të uleshim dhe të hanim e të pinim.
“ Më vjen turp, po kjo shtëpi është e vogël,” tha Alma. “ Salloni, fjetorja dhe kuzhina – dyzet metra katror. S’ kishim zgjidhje tjetër pos t’i bashkonim dy tavolina. Urdhëroni, ju lutem.”
” Ne bëjmë edhe pa bukë, veç ju të jeni mirë,” i tha Hajdari.
” Kam filluar të interesohem për një apartament tjetër,” tha ajo.” Ikam pyetur edhe ata të Ndërmarrjes Komunale për Banesa, po atasot për sot s’ kanë asgjë në shijen time.”
” Përderisa jeni dy veta s’ ka çka ju duhet më e madhe,” arsyetoi Ismet Xhela.
” Eh, s’ dihet ajo punë,” tha ajo, duke qeshur me domethënie. Pastaj, pasi konstatoi se të gjithë kishim zënë vend, ajo na njoftoi se menuja ishte spartane. ” Sonte do të hamë sitë gjithë fukarenjtë e botës: fileto viçi me patate e sallatë, ndërsa herën tjetër pak më mirë.Sa vetë jeni për verë dhe sa për birrë?”
” Të gjithë jemi për verë,” i ra shkurt Hajdari.
” Atëherë shërbehuni me verë, deri sa unë e Shaipi t’ua sjellim pjatat.”
S’ ka nevojë të them se e ndjeva veten si hajdut. Të tjerët, që s’ ishin në dijeni me planet e Shaipit, i mbushën shishet me verë dhe, sapo erdhën pjatat, u vërsulëm mbi thelat e mishit. Hanin qebesa me gjithë qejf, duke folur në një gojë e duke uruar pa ndërprerje,dhe asnjërit s’ i shkonte ndër mend se të gjithë me radhë ishim goxha të qelbur kundrejt asaj femre që s’ e dinte as gjysmën e të vërtetës. Ajo na kishte ftuar për darkë, që ta kremtonim martesën e saj, ndërsa ne, pa e përjashtuar Shaipin, e dinim se ajo martesë ishte shumë jetërshkurtër.
Sapo mbaroi darka, filloi ahengu. Fjala ”aheng” nuk është koherente për këtë rast, por po e përdor siç e kishte emërtuar vetë ai që na kishte ftuar për darkë.Shaip Fushëgjata, për hir të asaj që Alma e kish bërë kabull brenda natës,donte të mblidhemi dhe, pasi të hanim e të pinim pak, të këndonim sëbashku. Përndryshe, ajo letra që quhej certifikatë e martesës ishte tejet e thatë. Tejet e pakuptim.
Kësisoj, pasi ua uroi edhe një herë martesën, Ismet Xhela e zuri fizarmonikën dhe, si më i regjur që ishte, këndoi një këngë që e kishte komponuar nergut për rastin e tyre. As Shaipi s’ mbeti duarkryq dhe, duke ma ditur marakun për këngë të Jugut, sëpari e mori një përmetare, bukolike, pastaj ate që mbanë titullin ” Mora çiftene e dola n’ mal”…Mjerisht, mu në çastin kur po mateshim t’ ia këndonim Almës edhe ”Perëndeshën e Bukurisë”, në skutën më të largët të korridorit u dëgjua zilja e telefonit. Shaipi, që ende s’ dinte suedisht,qëndroi në vend. E zonja e shtëpisë iku me vrap.
Ajo foli gjatë kohë me dikë dhe të gjithë ne, pa e përjashtuar Shaipin, e morëm si bisedë private, urim nga shoqet e saj apo ndonjëri nga familjarët, por dolëm të gabuar. Ai që kishte thirur n’ atë orë donte të bisedonte me Shaipin.
“ Shaiiiiiip,” thirri Alma. Dikush pot ë kërkon ty.”
Shaipi e vuri klarinetin mënjanë dhe iku me vrap. Duhej t’ ishte ndonjëri nga vëllezërit, se flisnin shqip e me zë të lartë, pastaj zëri i Shaipit u ligështua, e humbi fuqinë, u dobësua, deri sa u fik fare. Ai foli sa foli dhe u kthye prapa i zbehtë, i tronditur.
“ Ishte një shoknga Kopenhaga,” tha pakëz i turpëruar.“ Kishte një hall dhe s’ kam çare pa dalë m’ atë anë. Duhet ta marr anijën e parë që vete përNyhavn.”
Ahengu mori fund.Ai kishte filluar herët në mbrëmje dhe vdiq pa e mbushur as një orë. Nata ishte e re, madje shumë e re, po apartamenti ku banonte Alma i takonte Komunales dhes’ prishte punë nëse iknim më herët. Aq më tepër që shokut tonë i doli një hall dhe duhej të ikte për në Kopenhagë.”
“ A çohemi, burra?” na pyeti Jakupi.
“ Bile, menjëherë,” tha Hajdari. ” Të mos e bllokojmë këtë herifin, se ka të ngutur.”
Do më duheshin edhe pesë javë, ndoshta edhe më shumë, që ta mësoja shkakun e vërtetë të asaj ngutje.Ne kishim hyrë në dimër dhe midis atij ahengu që mbaroi papandehur e aktiviteteve që duhej të fillonin në muajin shkurt, prisnin një varg kremtesh që ishin të pashmangshme nga kalendari suedez. Krishtlindjet… Java midis krishtlindjeve e Vitit të Riri… Viti i Ri… Si dhe java që vinte pas Ujrave të Bekuar, kur fëmijët loznin përjashta dhe regjeshin për një termin të ri shkollor…. Gjatë asaj kohe ne duhej të hartonim një raport të shkurtër dhe ta njoftonim Drejtoratin Shtetëror se projekti ”Dituria” kishte marrë fund dhe, gjykuar nga qëndrimi i vëllezërve burra, hapësira për emancipimin e grave ishte shumë e ngushtë. Si burrat, ashtu dhe gratë, i kishin marrë përpjekjet tona si veprimtari të Kryqit të Kuq apo ndonjë shoqate mirëbërëse dhe ne s’ kishim tjetër punë pos t’ i eglendisim fëmijët e tyre me përralla, deri sa ato bënin gjumin e pasditeve ose nisnin evlatë tjerë me burrat e tyre.
Në një mbledhje që e kishim caktuar në janar e ftova edhe Shaip Fushëgjatën. Unë kisha dy – tri arsye për ta mbajtur pranë. E para, ai ishte arsimtar i muzikës. E dyta, ai ishte vëlla i një të burgosuri politik. E treta, ai i mbushte konditat për ta zëvendësuar Shani Hasin, që kishte ikur për në Kosovë dhe s’e kishte ndër mend të kthehej prapa.N’ atë mbledhje, që zgjati vetëm dyzet minuta, morëm dy vendime të rëndësishme: të mos kërkonim ndihma nga Drejtorati Shtetëror dhe klubin e Shoqatës t’ ia lenim Xhemal Fetiut, që ishte i gatshëm të kujdesej për te. Xhema ishte burrë i ndershëm dhe njëri nga miqët më të afërt.
Pas mbledhjes, deri sa tëtjerët po nguteshin për drekë, mora dy sandviçe mekafe dhe e ftova Shaipin brënda. Kisha harruar ta falenderoja për darkën që na kishte shtruar në dhjetorin e vitit të kaluar.
” Tani që je dhëndërr Suedie, do ta dëftoj një zakon të popullit suedez,” i thash.“ Suedezët, sa herë që takojnë njëri tjetrin në rrugë apo supermarket, e kanë zakon të falenderojnë. S’ ka lidhje për çka,por rëndomt për drekën apo darkën e fundit.Edhe unë po të falenderoj për atë darkë të shijshme, edhe pse ai miku që të mori në telefon na la ahengun përgjysmë.”
Atij s’ i erdhi mirë që ia kujtova atë ngjarje, se përnjëherë i vari buzët.
” Lere mos ma kujtose, sa herë e kujtoj atë thirrje, më vjen të shkoj në banjo,” tha duke më shikuar me ngulm, thua se donte të dinte pse ia përmenda atë ngjarje.” A di kush ishte?”
S’ kisha as idenë më të zbehtë.
” Qysh dreqin ta di, kur s’ jemi parë me javë,” i thash.“Ti ke shoqërinë tënde, unë e kam timen. Ama na preu ahengun përgjysmë.”
” Vërtetpër gjysmë,” tha ai. Goxha i thelluar në mendime. Madje më i thelluar seç e prisja. ” Ishte Zhuti…Selamedin Zhuti…”
Sëpari m’ u bë sikurkisha dëgjuar gabim… Pastaj, pasi kaloi vetëtima dhe u shemb diku në largësi, e kuptova se veshët i kisha në rregull. Ai e kishte fjalën për Zhutin, po atë Zhut që do bënte çmos për ta kaluar Oqeanin Atlantik dhe për të dalë në Kanada…Në Kanada, Shtetet e Bashkuara apo Meksiko, s’ kishte rëndësi… Pse ishte kthyer, vallë, në Kopenhagë?
” Ai zhut të cilin e di unë gjendet në Kanada,” i thash. “ Ka qenë në Malme, ka fjetur në klubin e Safet Plluqkësdhe ka qenë i thatë, flokëverdhë dhe mjaft i vendosur…”
“ Po, pra,” nguli këmbë ai. ” Aika qenë këtu dhe e njeh shumicën e shqiptarëve të Malmes, po Kanadanë s’ e ka parë me sy. Ndoshta ka patur qejf të shkonte, por s’ e ka lejuar mandatori.”
” Kush mandator?” e pyeta, për pa e kuptuar si duhet.” Njeriu që ka mandator s’ është si Zhuti. Ai merret me punë serioze.”
” Edhe kjo ishte serioze,” nguli këmbë ai.Gjithnjë i bindur se unë dija më shumë, por shtiresha i trashë. “ O bac! Të vrash njeri është çeshtje shumë serioze…Ai, ç’ është e drejta, më vuri në pozitë, se donte t’ i çoja rroba, t’ i çoja pare dhe t’ ia çoja një pasaportë. Përndryshe, do ta kapnin si Hysen Karcellin…”
Ajo që po dëgjoja n’ atë çast ishte e ngjashme me mitet e vjetër hindus, me përrallat e moçme arabe, me historitë fantastiko-shkencore. Unë kot e kisha neglizhuar prezencën e saj, se Udba ishte atypari.
“ Kush do ta kapte?” e pyeta. ” Ça kishte bërë?”
Shaipi m’ i gapërroi sytë dhe aty për aty ma ktheu përgjigjen.
” Policia,pra. Ajo s’ e ndiqte për sytë e bukur, po sepse kishte therur njeri… Tani që s’ e kishte mbaruar punën si duhet dhe viktima i kishte dalë nga duart, ai ishte fshehur nën një urë dhe donte t’ i çoja rroba, pare e pasaportë. Duhej me çdo kusht të vinte në Suedi dhe prej këndej të ikte në Jugosllavi…”
” Aha. Po viktima kush ishte?”
” Nuk e di mirë, por më duket që ishte serb dhe ndiqej nga Jugosllavia… Zhuti e kishte pritur te dera e shtëpisë, në një lagje jasht Kopenhagës, dhe kishte provuar ta therrte në befasi, po s’ ia kishte dalë qëllimit. Për të shpëtuar nga policia, ai ishte fshefur nën shtyllat e një ure dhe priste ndihmë. Ça mundesha të bëja pos t’ ia çoja do rroba të mia, nja dyqind korona që ia mora Almës dhe pasaportën e Dilaverit. Ti e diDilaverin?”
” Nipin e atijbashkatdhetari tim?”
” Po, pra. Vetë Zhuti më çoi te plaku që t’ ia merrja pasaportën e nipit të tij, se ai është suedez.”
” Dhe ti ia çove?”
” S’ kisha çare, se e kam patur shok,” tha Shaipi, gjithnjë i bindur se kishte bërë punë të madhe. ” Dola m’ atë anë detit dhe ia çova atje ku më kishte thënë… Asgjë tjetër… Se ç’ ka ndodhur pastaj, nuk e di… Unë sapo kam ardhur këtu dhe s’ kamhesap të prishem me Almën… Aq më tepër që s’ dija t’ ia dëftoj punëndhe duhesha t’ i tregoja me shenja seai shoku ishte një jugosllav nga Kopenhagadhe i duheshin ca rroba të pastra… Më tepër se kaq nuk di…”
” Po tani ku gjendet ai njeri?” e pyeta.
” Ku ta di,” u arsyetua ai. ” Ka mundësi që ka ikur në drejtim të Gjermanisë… Ka mundësi që ka ikur drejt Jugosllavisë, se atje s’ e ndjek njeri… Por ka mundësi po fshihet edhe në Suedi… Zoti ia dhashtë hajrin…”
Shi n’ ato çaste, që ishin definitivisht pa sy e pa veshë, nëpër kokën time defiluan me dhjetra hamendje, por atij s’ i thash gjë. Vetëm e pyeta:
” Po Alma mori vesh?”
” Ç’ ne Alma?Ku dija unë t’ i dëftoj Almës se ç’ kishte ndodhur në Kopenhagë?”
Jo, Alma s’ dinte gjë.Anamira, ime bijë, s’ dinte gjë.Fatmiri, djali i Kosovë Rexhë Balës, s’ dinte gjë.Saranda, vajza e Avni Ajdinit,s’ dinte gjë.S’ dinim gjë as ne, prindërit e tyre, që ishim lindur në Kosovë – dhe kishim parë e kishim dëgjuar – për lloj lloj krimesh, masakrashe torturashqë kishte bërë rregjimi jugosllav nëpër trojet e popullit shqiptar.Si banorë të një mbretërie të urtë, ku liritë dhe të drejtat e njeriut ishin të paprekura,ne endeshim si sutat nëpër pylldhe asnjërit s’ na shkonte ndër mend se gjahu është gjah dhe kriminelët s’ kanë tjetër punë pos të vrasin. Kriminelët s’ e done paqën, s’ e donë lirinë.As Harpagu, që ishte njeri i mirë, s’ e donte dhunën, por eprori i tije detyroi ta hante djalin e tij nga tava e mishit.
Ndonëse kohë pas kohe lexoja për vrasjen e këtij apo atij mërgimtari kroat, unë s’ e mbaj mend që ndonjëri nga miqët e mi, siKosovë Rexha, Avni Ajdini, Skender Zariqi apo ndonjë tjetër,të preokupohejmeatë problem. Për ne, Evropa ishtesi zona Krrak – Krrak, dhe cilido kriminel mundej të navriste. Ashtu e kishin vrarë Luigj Gurakuqin, Hasan Prishtinën dhe shumë shqiptarë të tjerë.Ashtu do t’ i vrisnin vëllezërit Gërvalla dhe Kadri Zekën. Regjimi s’ i vriste seishin të vrasës e dallkakukë, por sepse e donin paqën, lirinë, pavarësinë…
Ajo ishte ngjarja më serioze që ndodhi n’atë gjysmëvjetor… Ngjarjet tjera, ato që ndiqnin njëra tjetrën, dhe preknin fatin e popujve të ndryshëm, për ”punëtorët e inkuadruar jasht vendit”ishin bajga që s’ duheshin shkelur. Ata vetë e kishin hedhur lumin dhe, falë ”rrogës” që mernin nga Zyra e Mirëqenies Sociale, s’ e vrisnin kokën as përKosovën Hallemadhe, jo më për Kilin, VietnaminapoZambinë… Ato luftërat që zhvilloheshin nëpër botë ishin politikë e politika, sipas tyre, ishte qenie e neveritshme… Ajo s’ prekej me dorë… A preket nepërka që ngrohet në diell? S’ preket.Ata të Radiotelevizionit thonin se Vietnami e kishte sulmuar Kampuçenë.Ani çka?Kampuçea gjendej në fund të botës dhe s’ i mbante as me bukëas me ujë.Pak më vonë Izraeli e pushtoi Libanin…Ani çka?Izraelitet mundeshin ta pushtonin edhe Sirinë, Irakun eArabinë Saudite, se atyre pak iuhante palla për atë punë… Nëse duhej të shqetësohej dikush, ai ishte Nevzat Dallanguzi, që ditë për ditë iulutej sheikëve arabë për ndihma material.E sau përket Cfilakajve, Plluqkajve e Açikgjozëve, ata s’ kishin as fitime, as humbje nga ato punë.
As Shqipëria s’ dëgjohej e gjallë. Dikur, kur numri i banorëve të saj ishte 702 miljonë dhe shumica dërmuese e shtetasve të saj ishin kinezë, Ambasada Shqiptare kujtohej herë pas here të na dërgonte ndonjë katalog të librave që nxirte N. Sh. e Librit. Tani edhe ajo kishte heshtur.Partneri i Shqipërisë, zoti Bengt Fyledal, një dallkakuk e kishte lënë gisht në gojë… Aspak më mirë s’ ekish trajtuar Kina e Mao Ce Dunit…Ajo, sapo kishte lidhur marrëdhënie diplomatike me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, e kishte shtyrë në baltë.Ja ku e ke Jugosllavinë, i kish thënë. Si rezultat i asaj politike të prapë, ndihmat ekonomike morën fund, fabrikat “e mëdha”shqiptare u paralizuan, izolimi u bë total. Pa marrë parasysh heroizmat që shtronin vëllezërit labë e dropullitë, të gjithë e dinin se, me përjashtim të Pol Potit, asnjë qeveritar tjetër s’ e kishte terrorizuarpopullin e vet si Enver Hoxha.Me mijëra student, intelektualë, fshatarë, patriotë e ”armiq” të klasës ishin likuiduar apo deportuar brenda vendit. Të mos ishin kosovarët, ata mëmëdhetarë të papërmirësueshëm, Shqipëria do t’ ishte republika më e vetmuar në botë.
Në nëntor të atij viti bëheshin 100 vjet që ishte themeluar Lidhja e Prizrenit.Duke marrë parasysh peshën dhe rëndësinë e asaj date, si dhe jehonën që ajo kishte bërë në Kosovë, Maqedoni, Itali e diasporë, edhe ne filluam ta pyesim veten cila ishte rruga më e mirë për ta kremtuar qindvjetorin e saj.Kosovë Rexha propozoi një akademi solemne me referat, të cilin duhej ta shkruaja unë, se tjerët s’ kishin kohë për punë të tilla.Adil Zhuta propozoi një mbrëmje familjare, me këngë e me valle, si gjithmonë. Ajo pjesa tjetër s’ kishte ndonjë qëndrim të caktuar. Ata s’ kishin kundër të pinin kafe me mua, por – përderisa Shoqata ”Vëllazërimi” ishte anëtare e Lidhjes së Shoqatave Jugosllave” – nuk e ndienin veten të pjekur për t’ u angazhuar në aktivitetet tona. Ata s’ kishin kundër të vinin në festa, të na ndiqnin nga distanca, të mblidhnin pak mbresa gjatë kohës që ne i eglendinim me këngë e me valle,por pastaj iknin në punën e tyre.
Si opicioni i parë, ashtu dhe i dyti, ishin të mundshëm. Ne, me ato forca që kishim, vite me radhë e kishim mbledhur popullin dhe e kishim mbajtur me vjersha, këngë e valle popullore. Kjo, nëse merren parasysh njerëzit dhe rrethanat,s’ ishte e lehtë. Mjerisht, 28 Nëndori, që shënonte qindvjetorin e Lidhjes së Prizrenit, ishte goxha larg. Ne sapo kishim hyrë në behar dhe kishim filluar të punonim vetëm me fëmijët. Edhe pse të zgjuar, të rrituritbënin gjumin e arushave. Për here të parë, pas të gjitha javëve, muajve e viteve që kisha sakrifikuar, po e shquaja një mospërfillje të lehtë nga ana e bashkpunëtorëve. Ismet Xhela, që ishte kryetar i Shoqatës dhe përgjegjës për Seksionin e të Rriturve, u zhduk si shurra e pulës. Papandehur i dolën ca punë të rëndësishme dhe të gjitha përpjekjet tona – të paktën për t’ u këshilluar me të – ishin të kota. Zonja Tilda, një grua e mirë dhe qytetëruar, s’ kishte tjetër përgjigje pos asaj që burri i saj kishte ikur në Kosovë dhe ende s’ e kishte ndër mend të kthehej. Fadil Cfilaga, përfaqsuesi jozyrtar i kushërinjëve të tij,bënte gjysmëvjetorin e mjaltit. Pa marrë parasysh që ajo dreqja e tij, Qëndresa, donte t’ i aktivizonte motrat gra, burrat e kishin këshilluar të rrinte urtë. Aq më tepër që ishte me barrë. Shani Hasi na kishte lënë vetëm. Kurse Ismet Reçi, njeriu më i padjallëzuar në botë, sa herë që pinim kafe sëbashku, gjithmonë ma kujtonte se një shoqatë kulturore si Shoqata Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” ishte si lopa që kishte qumësht, por shqelmonte majtas e djathtas. Anëtarët tjerë si Xhemal Fetiu, Arsim Ahmeti, Hajdar Reçi e Zeki Tesharaba ishin me ne, por influenca e tyre ishte e kufizuar. Për çdo ditë që shkonte po e shihja se i vetmi njeri që më rrinte gati ishte Shaip Fushgjata.
( vazhdon)
Shkruan: Ramadan Rexhepi]]>
Qe i zgjuar,për komand i shkatht,
Kujdesej ushtarët mos me i u vrarë,
Patriot i flakt,trim e atdhetar,
Rrall lind nëna kso djal shqiptar.
Ridvani ra dëshmor, ushtria u trazu,
Vranë komandantin me na friksu,
Armët në dorë sërishtë me i mare,
Marveshje nuk ka me këta tradhtarë.
Baba i Ridvanit u ngrit në këmbë,
Djegë të madhe kom o vëlezër Shqiptar,
Më të mirin djalë babes i a kan vrarë,
Të mendojm mire çfar duhet ndërmar.
A kemi fuqi luftën sërisht me kallë?
A dalim fitues kundër ushtrisë së mare?
Kurban qoftë bër biri im për popullin Shqiptar
Të mbetet Ridvan Qazimi komandant legjendar!
Në Bujanoc,01.02.2015.
Xhahit RAMADANI
Lapidari
Jeton në zemrat e popullit edhe i pa qenë
I rrethuar me lule të freskëta që rinia i vënë
Rishtas do të vendoset nga pjestarët e kësaj etnie
Të qëndrojë me mileniume si simbol lirie
Kulçedër e uritur që gëlltet mermerin në mënyrë mizore
Ata nuk janë sende të pa jetë por figura njerëzore
Shpirti i tyre jeton në popull si flaka e kandilave
Nuk mund të zhduket nga duart e katilëve
E morre gurin por nuk mund të na marrësh shpirtin
Ato fantazmat tuaja le të mësojnë ku ta vësh gishtin
Me tradhti dhe rrena të kulluara jetove për breza të tëra
Por asgjë nuk mësove nga veprat makabre të bëra
Me shekuj të tërë je i njohur si popull mjeran dhe kodosh
Mbi kurrizin e të tjerëve gjithëmonë mendon të jetosh
Por erdhi koha ta paguash, për vuajtjet e të tjerëve hakun
Me vetëvrasjet e ushtarëve tuaj si hakmarrje për gjakun
Jeni duke lagur tokën tonë me gjak, në vend të ujit
Por nuk mund të pushtohet toka e të huajit
Ditët e mbetura për ty të jenë një mallkim
Ferri ju mbetet e vetmja rrugë për shpëtim
Dëshmorët do të pushojnë duke harruar ditët e shkuara
Nuk kanë pse të mendojnë për vitet e pa jetuara
Kjo tokë i pranoi në gjirin e saj ku mund të pushojnë
Për të jetuar me vite pa frikë se do t’i trazojnë
Mizorët i trazuan mëngjesin e asaj të diele të hershme
Por ata nuk u tremben nga veprimet e tyre të pandershme
Të ndershmërit nuk i frikësohen gjesteve të hajdutit
Atdhedashuria është krenari si virtyt i të urtit
Një “ Lule Preshevare “* nga gjaku i tyre do të mbijë
Që çelë në pranverë të na përkujtojë ata të rinj
Si “ Lule Prekazi “* me petale me dy ngjyra
Me bekim të Perendisë do ta krijojë natyra
Lulet dhe fidanet do ta filtrojnë gjakun
Në këtë formë të urtit e marrin hakun
A e kuptoni ju pjellë e egër e stepeve Siberiane
Me duer të përlyera me gjak dhe mëkate Makbetiane
Ti sllav i dehur, banor i Karpateve të Veriut
Me tipare dhe oreks shtazarak të ariut
Ka ardhur dita të dënojë dhe mallkojë forca e Perëndisë
Ty o qyqar përfaqësues i denjë i barbarisë
Lapidarin marrëzisht e larguat si të ishte një fletë
Por do të mbetet me shekuj i rrethuar me lule për jetë
Sepse tinëzarët do t’i zhduk forca madhështore e Zotit
Për shumë mote do të jetojnë nipat e Gjergj Kastriotit
Mendove se populli do të qajë me lot në sy
Jo, ne i dashurojmë, nderojmë dhe i kemi në gji
Forca e uzurpatorit do të humbë si uji në shkretinë
Fitimtarë do të mbeten ata që e dojnë lirinë
E humbët jetën në ditët më të mira të rinisë
Por u ngritët lart në piedestalin e përjetësisë
Duke ju shpallur dëshmorë të denjë të vegjëlisë
Se heroikisht mbrojtët atdheun të bekuar prej Perëndisë
Nëna djemtë Tuaj nuk do t’i vajtojmë
Çdo përvjetor me përmallim do ti përkujtojmë
Ata në ditët më të mira i thirri vatani
Për ta mbrojtur dhe shpëtuar atdheun nga dushmani
Ju “ Lulet Preshevare” me erë, e sheshit të lirisë
Shpërndajeni erën e bekuar prej Perendisë
Le të shijojnë aromën të rinjtë e Vegjelisë
Deri sa të vijë ajo ditë e bekuar e lirisë
Lapidarin e morët, këtë simbol të rinisë heroike
E fshehët në bodrumet e errëta të tokave Ballkanike
Ruajeni si simbol të turpit, dhuratë tiranit
Përsëri do ta vendosin bijtë e Dardanit.
Enver Sahiti
Preshevë
* : “ Lule Prekazi “ Sipas legjendës pas masakrës së Prekazit në bjeshkët e Prekazit është krijua një lule me petale dy ngjyrëshe, ku gjysma është e kuqe simbolizon gjakun e dëshmorëve të derdhur për liri, e gjysma tjetër e bardhë simbolizon paqe.
* “ Lulja Preshevare “ në petalet e saj janë dy ngjyra, gjysma me ngjyrë vjollcë që simbolizon rininë, gjysma tjetër e bardhë që simbolizon paqe.
Shkruan: Enver Sahiti]]>
” Qe, be Shaip, kjo osh kriesia,” i tha Ajeti. Pastaj, pasi na hodhi një vështrim mospërfillës,iu drejtua Hajdarit. “ Ki gjali oshShaip Fushgjata dhe ka ardh me na pvetë diçka. Ki osh pi Tetovës, po shkollën e ka bitisë në Prizren. Erdh e më pvetidishka, po s’ dita shka mi thonë.Qe ku e keni, pvetneedhe ju.”
Edhe pse s’ e dua rastësinë, ajo është një gjymtyrë e pakundërshtueshmee realitetit objektiv. Pa çfaqjet e saj të rrufeshme s’ do të kishte tregime, novela, drama, komedi, tragjedi, romane e telenovela. Mu për atë shkak u çova në këmbë dhe, pasi ia zgjata të panjohurit një karrigë, porosita kafe për të gjithë neve që ishim brenda.
Ai fliste me zë të thekshëm,thuajse femëror. Dukej i sinqertë, i sjellshëm dhe energjik. Duke na dëftuar për veten, na dha të kuptojmë sesapo e kishte mbaruar shkollën e muzikës dhe kostumi që kishte veshur i takonte vëllaut të tij.
” Përndryshe, im vëlla ka qenë njëri nga organizatorët e Demonstratave të Tetovës,” na dëftoi i panjohuri. ”Menjëherë pas demonstratave filloi njëvalë arrestimesh dhe ato e mbërthyen jo vetëm Tetovën, po edhe fshatrat rreth e përqark. Vëllaun tim, Refik Fushëgjatën, e dënuan me tetë vjet burg. Ishte kjo arsyeja që na detyroi mua dhe Qamilin, vëllanë e dytë, të kërkojmë çare në Kosovë… Unë sapo e kam mbaruar shkollën ” Lorenc Antoni”dhe mund t’ i bie mandolinës e klarinetit. Në dorë të parë jam mësues, po bëj edhe punë tjera. Kam ardhur të ju pyes nëse dini ndonjë shoqatë shqiptare apo turke ku mund të punoj pak, makar edhe gjashtë muaj.”
Asnjëri s’ bëmë gëk me gojë. Dhe s’ kishim si të bënim, se të pestët ishim emigrantë dhe e dinim që kurbeti e kishte taksën të rëndë.
Ai vetë, pra, ishte goxha livriçk. Me të parë se aty pranë ishte një mandolinë që e përdorte Fikri Resnaliu, e nxori një valvolë nga xhepi dhe filloi të luante me të, deri sa iu tek ta këndonte një këngë që e dinim të gjithë. ”A kanë ujë ato burime?” S’ këndonte keq derri, se zërin e kishte të qartë e të shkolluar. Shyqyr që s’ isha muzikant, se do t’ ia kisha zilinë. Për çudinë time, edhe Ismeti vendosi t’ i bashkangjitej. Ky e zuri fizarmonikën dhe filloi t’ i këndonte disa nga këngët e tij më të preferuara. Këngë pas kënde dhe Shaipi e hapi çantën që kishte me vedi dhe e nxori klarinetin. Kësisoj, krejt papandehur, filluam të qeshnim e të këndonim thua se ishim rritur në të njejtën lagje. Ashtu vazhduam përafërsisht një orë, deri sa erdhi koha të iknim për drekë.Shaniu, që gjithnjë ishte kujdestar i klubit, brofi në këmbë dhe doli me një propozim.
” S’ di nëse jeni dakort, po kam një propozim,” tha ai. ” Pse nuk e çojmë dike të na marrë ca pica e të hamë sëbashku? Unë e kam gruan të sëmurë, se ju ftoja te shtëpia.”
Ate do ta bënte edhe Hajdari, por ai ishte dyndur në Oksie. Tani ai kishte zënë punë të rregulltë dhe bashkjetonte me një grua të urtë e të fisme. E shoqja ishte kthyer në Turqi.
” Shum propozim i mirë,” tha ai. ” Po vete dhe po i marr gjashtë pica. S’ dua lekë, se nuk e di sa del llogaria.”
” Për mua – jo,” kundërshtoi Ajeti. “ Unë kam ngrënë.”
Dukeqenë se zyra ishte tepër e vogël për të ndenjur rehat, iu afrova sportelit që gjendej përballë dhe kërkova leje të uleshim në njërën nga sallat ku mbanim mbledhjet e kryesisë.
” Gjashta është e lirë,” tha Helena, një polake simpatike, që sapo kishte ardhur në Suedi dhe ishte shumë e afruar me neve.” Atje jeni më rehat se askund.”
Atje ishim vërtet të lirë. Salla numër gjashtë, e veshur nga të gjitha anët me “dërrasa të bardha” e tekste që kishte vizatuar një ligjërueskufizonte me bibliotekën lokale dhe gjendej në fund të kurridorit.
“ Si thoni? Të shkojmë diku ku jemi rehat?” i pyeta tjerët.
“ Po more, pse jo?” thanë ata.
” Këtu i paski kushtet superbe,”konstatoi Shaipi, deri sa po kalonim përskaj sallave që shërbenin për mbledhje e ligjërata të ndryshme.
” Të mira,po kushtojnë,” i tha Ismeti.
” Ka dhe më keq,” u u ankua ai tjetri. “ Merrni me mend hallet tona!..Ne jemi tre vëllezër me arsim, kemi dhe një nënë plakë, por pushteti s’ po na jep punë. As në Tetovë, as në fshatrat e Tetovës. Vëllau i madh, Refiku, edhe pse ka dalë nga burgu, vazhdon të ndiqet si armik i popullit. S’ ka kurrfar të ardhurash dhe, të mos ishte Qamili, vëllau i dytë, do duronte për bukë.”
“ Ani qysh do ta ndihmoshzotrote?” u interesuaShaniu. “ Kurbeti, o vëlla,nuk është siç e dëftojnë axhaminjtë e fshatit. Kurbeti do parat e rrugës, do dhomën ku do të shtrihesh, do lejeqëndrimin, do gjuhën e huaj dhe shumë marifete tjera. Pyete Hajdarin, atë mikun që shkoi për pica, se sa ka vuajtur. Ai ka më shumë përvojë se ne.”
“ Apo këtë Ismetin, që ka mbaruar shkollë si ti, dhe askund s’ po mundet ta fusë kokën,” shtova unë.
“ E di, e di,” na siguroi Shaipi.
Ai dukej djalë i mirë, por ne s’ ishim në gjendje të shihnim se çfarë skenari kishte shënuar në trurin e tij. Ne mundeshim të grinim presh gjithë ditën dhe ai të mos na merte seriozisht. Tek pasi të kalonin javët e para dhe ai – i palarë e i pangrënë e i pashtëpi – ta përjetonte kurbetin e vërtetë, do të vinte më vete.Por aty për aty, deri sa po rrinim në një hapësirë sterile të Gadishullit Skandinavdhe po e prisnim Hajdarin të vinte me pica,pikëveshtrimi i tij ishte poaq i lartë sa dhe pikëvështrimi i një milingone para Kullës së Ajfelit.
“ Ajo që zotrote ke studjuar muzikën është plus i madh,” e trimëroi Shaniu.” Mos tjetër, sa herë të mërzitesh, mund ta zësh klarinetin dhe t’ ia qash dertet me të. Por më e keqja është se çdo gjë tjetër, që nga spageti të cilin duhet ta ziesh vetë, e deri te shkollat që duhet t’ i mbarosh, fillojnë nga shkronja A.”
Aq larg s’ kishte menduar Shaipi.
“ T’ ua them të drejtën, s’ kam patur kohë të mendoj aq shumë,” tha ai dhe për të na dhënë të kuptonim se kishte plane tjera, vazhdoi: “ E mora këtë rrugë në bindje se do ta gjeja një punë, qoftë edhe sezonale, deri sa të njihem me një vajzë suedeze dhe të martohem me të.Pastaj shëndosh duart, se gjendet çarja.”
As këtë here s’ foli njeri. Të gjithë, kush më herët e kush më vonë, e kishim dëgjuar atë përrallë të moçme shqiptare, por s’ ishim të gatshëm t’ ia rekomandonim asnjë njeriu.Megjithate, deri sa Shaipi po i shtronte botëkuptimet e tij, vura re qëAjet Abdyl Latifi po rrinte si në ferra.
” Po, mirë be,” kërceu Ajeti. “ Ne kishim ni msues të kitarave dhe ai i mësonte fëmijët të këndojnë me nota. A s’ osh Shaipi ma i mirë se ai? Shaipi osh shiptar dhe ibonfëmijët terbie ma mirë se suedezi.”
Kjo më dha të kuptoja se ajo kërlanë ishte gatuargjetiu, por cili prej tyre – Safeti apo daja i tij– e kishte përzjerë miellin, s’ mundesha ta dija n’ atë çast. Megjithate, s’ isha aspak i gatshëm të ngatërroja njerëz të rastit në projektin “Dituria”. Andaj s’ prita shumë,veçseaty për aty ia ktheva përgjigjen.
“ Ai suedezi, që thua ti, ështështetas i këtij vendi dhe s’ ka nevojë as për leje qëndrimi, as për shtëpi, as për kurse të gjuhës suedishte. Ne s’ kemi veçse pesëmijë korona dhe ata lekë janë miratuar për ata që gjenden në Suedi dhe të cilët, mjerisht, nesër pasnesër do bëhen suedezë. Mu për këtë arsye, si kryesi, kemi për detyrë që t’ i përdorim sipas rregullave që aplikohen në këtë vend. Tani që u njohëm pak, e kam të qartë se kush është ky djalë dhe qysh i ka hallet, por kështu si dozotrote, do ta zbrazim Kosovën nga shqiptarët. Më mirë kish qenë të hapim një konto për vëllanë e Shaipit dhe ta ndihmojmë me nga dy treqind korona se t’ ia prishim familjen edhe më tepër.”
Ai tjetri, medoemos, kishte menduar ndryshe, se s’ mori mund të ma kthente përgjigjen.
“ Unë mendoj si Ramadani,” tha Shaniu. ”Jo që s’ dua ta ndihmojmë këtë djalë, po ne jemi kurbetqarë… S’ kemi dyqane, s’ kemi restorante, s’ kemi fabrika…Kemi pesëmijë korona që na ka dhënë shteti dhe ato mbarojnë para krishtlindjeve. Po pastaj? Ky njeri, prapëseprapë, duhet të kthehet në Jugosllavi. Apo e kam gabim?”
Jo, s’ e kishte gabim. Cilët ishim ne, që ta merrnim në qafë një shqiptar, që sapo kishte mbaruar shkollën “Lorenc Antoni” dhe s’ ishte në konflikt me regjimin?! Mos tjetër, ai e kishte të drejtë ta kërkonte punë në Kosovë. Kosova s’ ishte ajo që kishte qenë. Unë merrja letra nga shokë të vjetër dhe ata më thoshin se Kosova kishte hyrë në një faze të re.
Ata tjerët heshtnin si midhje. Hanin pica dhe përtypeshin sikur buka ishte e ndaluar n’ atë sallë. Vetëm Ismeti dukej i paqetë.Ai ishte ulur përballë meje dhe shkruante diçka në shpinën e raportit vjetor… Katërqind… Katër herë katërqind… Njëmijë e gjashtqind… Katër herënjëmijë… e gjashtqind… Gjashtë… Katër… Zero… Zero… Gjashmijë e katërqind… Dikur, kur tjerët u mërzitën nga heshtja dhe filluantë flasin nëpër hundë me shoku shokun, ai na pa ngultas dhe të gjithë e kuptuam se do të thonte diçka”gjeniale”. Ashtu bënte kur i lindte ndonjë frymëzim i madh.
“ Siç e dini,edhe unë kam qenë në lëkurën e këtij mikut,” tha Ismeti. “ Kam fjetur nën ura, nëpër hallk, në lagjen Kristiania, dhe përpak s’ kam filluar të përdor droga. Shyqyr Zotit, dola këndej Ngushticës dhe mbeta në Malme. Jo pasnesër, por pastjetrit, kemi mbledhje vjetore. Unë po matem të dal para mbledhjes me këtë propozim: që Shoqata “Vëllazërimi” ia japë këtij mikut nga katërqind krona në javë ose t’ ia gjej një dhomëme qira dhe ky shoku të merret me të rinjtë nga dita e hënë deri ditën e premte… Propozimisht nga ora tre deri më ora gjashtë… Katër javë ka muaji dhe katër herë katërqind bëjnë njëmijë e gjashtqind… Nëse ku miku do të punojë katër muaj me fëmijët tanë, propozoj t’ ia japim gjashtmijë e katërqind korona për atë kohë që na ndihmon… Kjo vlen deri në muajin dhjetor… Mjerisht, pas dhjetorit, bash edhe sikur të punojë falas, ne s’ kemi mundësi ta ndihmojmë… E ceka një herë, po e përsëris edhe për të dytën: ky është propozimi im, po se çka thotë mbledhja vjetore, ajo është punë tjetër.”
Ajetiti erdhi fytyra në vend. Ai na kishte sjellë arushën te dera, tani duhej t’i merte këmbët në krah.
“ Unë mendoj se ki osh ni propozim i mirë,” tha. “ Do të foli edhe me do shiptarë tjerë, me Hisenin, Resulin e Abidinin, dhe do t’ ja zgjatim dorën. Këtij i duhet ni dhomë me banjo, se dreka e darkagjen sa të duash.”
Me kaq i dhamë fund asaj hallakame dhe, pasi e lamë të shihemi dy ditë më vonë, unë, Shaniu dhe Ismet Xhela u nisëm për në parkingun e madh, ku gjendej makina e të dytit. Shaniu, deri sa po kalonim nëpër Qendër, nuk foli fare, por me të dalë përjashta iu drejtua Ismetit me një mllef që ishte mjaft i papërmbajtur.
” Diçka s’ është në rregull me ty,”i tha me zë të prekur. ” Ti sikur po kërkon shtigje ta braktisësh Shoqatën dhe, në mungesë të arsyetimeve tjera, për çdo ditë po na nxjerr kanune të rinj. Deri dje e kishe hallin e kryetarllëkut dhe, për të dalë shqiptar i madh, na propozoje që pasardhësi yt duhej t’ ishte një duduk që s’ dimë shumë se t’ i grahë asaj “rabës” së tij. Tani ndërrove mendje. Ç’ ishte ai propozim me të cilin do të dalësh para mbledhjes vjetore? Ajo, që Seksioni i të Rriturve s’ po funkcionon, e dimë të gjithë. Ne e kemi parë dhe po e shohim çdo ditë se nga mutrat e Ajet Abdyl Latifit, Aqif Beqës, Destan Dallanguzit e kushërinjëve Cfilaga s’ bëhenqerpiçë. Po çka deshte me këtë tjetrin, aman?”
Kur e donte puna, Ismet Xheladinte të jetë edhe i mençur, edhe dinak. Të gjitha këto do të dilnin më vonë në pah, por jo në çastin për të cilin bëhet fjalë. Ai e kishte përgjigjen në maje të gjuhës.
” A dini çka,” tha duke na u drejtuar të dyve, edhe ate, me seriozitet të madh. ” Ju s’ jeni muzikantë, andaj dhe s’ ma dini hallin. Këta stupcat që po e quajnë veten anëtarë të orkestrinës, me përjashtim të Hilmiut, s’ kanë haber nga muzika. Këta, edhe sikur t’ ua japësh plumbin në ballë,s’ dinë sa nota ka solfezhi. Kjo është arsyeja pse duhet ta ndihmojmë Shaipin. Po kaloj te arsyeja e dytë. Nga sa dëgjuat me veshët tuaj, ai djalë m’ u duk i aftë. Arsyeja e tretë është ajo që në shkollë quhet “repertuar”. Shaipi kishte një repertuar individual. Kurdo që të na ftojë dikush, siç ndodhi në rastin e SIM-it, ne mund ta sajojmë një program. Mos harroni se Hilmi Kasaballius’ jeton në Malme. E katërta – dhe kjo është më e rëndësishmja – projekti që na ka miratuar Drejtorati merr fund në dhjetor. Ne kemi përafërsisht shtatëmijë korona në arkë dhe ato ua kemi dedikuar të rinjëve. Nëse i shpenzojmë për një djalë si Shaip Fushëgjata, me një gur i thyejmë dy arra: edhe e përfundojmë projektin, edhe e ndihmojmë një shqiptar me halle. Unë s’ jam politikan, por jam i sigurtë që s’ bëjmë keq ta ndihmojmë një familje të përndjekur.”
Shani Hasi s’ ishte aq i sigurtë, por u qetësua pak.
” Sa ke të drejtë, do ta dëftojë koha,” tha ai, duke ia hapur derën e makinës. ” Di të them një gjë. Kështu si e kemi nisur, s’ do bëjmë tjetër veçse do themelojmë shoqata, do mbushim shkresa, do t’ i ngopim njerëzit me kafe, edhe ate, vetëm e vetëm për t’ua mbushur kuletën tetovarëve. Unë e di qëfjalët e mia s’ju shkojnë për shtati, por ato janë fjalë të dala nga buzët e një njeriu të sinqertë. Unë do ta mbështes atë propozim vetëm e vetëm nëse mbledhja vjetore vendos që ai miku të punojë nga tri orë të plota në ditë dhe të paguhet copa copa, jo për një herë. Përndryshe, atë ditë që do më preni në besë, jap dorëheqje dhe kurrë s’ ju flas me gojë.”
“ Edhe unë të premtoj se nuk do bëhet ndryshe,” i premtoi Ismeti. “ Unë po përpiqem për të mirën e Shoqatës, po edhe shoqatat qenkan si njerëzit. Ndonjëra u rritka shpejt, tjetra më ngadalë, krejt sipas njerëzve që kujdesen për te.”
Kaq sa i përket bisedës që u zhvillua në parkerim. Prapa te lista që ma ke nisur zotrote. Pyetja jote ishte kjo: kush e solli Shaip Fushëgjatën në Suedi?
Atë pyetje duhet t’ ia shtroshShaipit, se shyqyr zotit, ai është shëndosh e mirë dhe mendja nuk i është gëlqerosur deri n’ atë gradë,sa ta ketë harruar edhe atë ngjarje. Unë bëra ate që do ta bënte çdo shqiptar i moshës time, me shpresa se shënimet që mbaja n’ atë kohë do ta ndriçonin më mirë atë periudhë që ishte e begatë me videokamera, manjetofone e filma amerikanë, por më e varfër me celularë, kompjutër dhe prostitucion legal.
Përndryshe, mbledhja vjetore u mbajt pa mysafirë të jashtëm. Të vetmit mysafirë që qëlluan atë ditë ishin Kosovë Rexhë Balaj dhe Avni Ajdini, një shok i tij nga Tërrnoci. Ajo ishte e qetë, bile shumë e qetë për të qenë shoqatë shqiptare,edhe ate, për një arsye që është qesharake. Shumica e anëtarëve të shoqatës, në pritje të një kamioni që do të sillte lakra nga Maqedonia, kishin harruar se mbledhja do mbahej paradite. Ishte vjeshtë dhe shqiptarët s’ e kishin hallin e kulturës, sa e kishin hallin e byrekëve me lakëra. Megjithate, numri i anëtarëve të pranishëm ishte mjaft i madh dhe mbledhja mundej të merrte vendimet që preknin fatin e Shaip Fushëgjatës dhe aktivitetet që kishim paraparë për të rinjtë.
Sipas marrëveshjes, për kryetar të mbledhjes u propozua Ajet Abdyl Latifi. Ajeti, që s’ e kishte pritur një nder aq të madh, mejti si një hy gardhi dhe as ishte që vinte të ulej me kryesinë, as ishte që rrinte në midis të sallës. Dikur, kur e pa që s’ çonim dorë nga propozimi ynë, ai, me ato pak fjalë që dinte në shqipe, i çoi duart përpjetë.
” Ma bëni hallall, po unë s’ jam për të drejtuar konferenca,” tha ai. ” Unë di me nga rabën dhe m’ i ra dajres.”
” S’ të pyetëm për ato punë,” u tall Hajdari. ” Propozuam të dalësh atje lart dhe të ulesh pranë Ramadanit. Se si do t’ i grahësh rabës soçme, të mëson sekretari.”
Kësisoj e nxorëm Ajetin në tribunë dhe, pasi zgjodhëm dy vërtetues të procesverbalit, kaluam në pikën më të rëndësishme të asaj mbledhje:aktivitetet e zhvilluara gjatë beharit dhe ato që mbeteshin të zhvillohen deri në dhjetor të atij viti.
Duke qenë se isha nisiator i projektit ”Dituria”, kërkova fjalën dhe i njoftova të pranishmit se shuma e miratuar për realizimin e atij projekti ishte pesëmijë korona. Ajo që pritej nga mbledhja vjetore ishte të merrte qëndrim rreth fazës së dytë të atij projekti dhe roli që duhej të luante një djalë i sapoardhur nga Kosova. Me këtë rast, më e mira ishte që i lartpërmenduri vetë t’ i prezantohej mbledhjes vjetore.
Atë ditë Shaipi ishte mjaft i përmbajtur. Ai brofi në këmbë dhe, pasi u dëftoi të pranishmëve se kush ishte dhe ç’ shkollë kishte mbaruar, kërkoi leje që – për nder të aktiviteteve tona – sëbashku me Ajet Abdyl Latifin ta interpretonte një kaba nga zonat e Shqipërisë Jugore.
Sinqeriteti me të cilin u prezantua,si dhe melodia që zgjodhi tainterpretonte para nesh, la mbresa të mira. Ai i dha fund prezantimit të tij me këto fjalë:
” Kam ardhur ta fitoj lekun me djersë. Dy ditë më parë, pas një bisede të shkurtër me kryesinë tuaj, kam gjetur një dhomë në lagjen Augustenborg. Ajo kushton njëmijë e pesqind korona në muaj. Nëse kjo mbledhje e sheh me vend të ma paguaj banesën për shtator, unë jam i gatshëm ta formoj një kor të të rinjëve dhe festat e Nëntorit t’ i presim sëbashku. Kaq mundem. Ju falenderoj për fjalën.”
Kërkesa e Shaip Fushëgjatës ishte e arsyeshme. Mbledhja, pas një diskutimi të shkurtër, vendosi që kondita e shtruar nga Shaipi të plotësohej menjëherë dhe ai, në bashkpunim me kryesinë e re, të fillonte nga puna. Duke qenë se “klubi” ishte i papërshtatshëm për ushtrime, u rezervuan dy salla të Shtëpisë së Aktiviteteve të Lira dhe njërën do ta përdorte Shaipi, tjetrën ne. Ne vendosëm të merremi me shah, recitime, vizatime, gjuhë amtare, dhe dramatikë krijuese.
Përndryshe, mbledhja e hodhi poshtë propozimin tonë që edhe motrat gra të na bashkangjiteshin në aktivitetet e të rinjëve. Dikur, kur dispononim një lokal që ishte ”relativisht”larg Qendrësdhe s’ na pengonte njeri pos meje e katër pesë prindërve tjerë, atyre s’ iu pëlqente pozita e lokalit për shkak të thashethemeve. Tani që aktivitetet do të zhvilloheshin mu në qendër, doli se Shtëpia e Aktiviteteve të Lira s’ ishte e përshtatshme, sepse n’ atë godinë hynin e dilnin lloj lloj pijanecësh. Sipas numuzllinjëve, motrat gra ishin të martuara dhe duhej ta ruanin nderin e burrave të tyre. Jo, njerëzit më të përshtatshëm për atë punë ishin pedagogët si Ismet Xhela, Shaip Fushëgjata, Ramadan Rexhepi dhe hoxhë Kadriu. Duke qenë se grupit tonë iu shtua edhe një njeri i paguar, ai duhej ta merrte barrën kryesore. Me pak fjalë, sipas vendimit të lartpërmendur, të gjitha obligimet duhej të binin mbi supet e Shaip Fushëgjatës, që s’ kishte tjera të meta pos mungesës së atyre katër shifrave që fitoheshin me lejen e qëndrimit. Tani ai duhej t’ ua puthte duart edhe atyre që, njësoj si ai, kishin ardhur në Suedi dhe kishin patur fatin të hynin në regjistrin e Zyrës për Mirëqenie Sociale.
Dhe Shaipi e mbajti premtimin. Që nga dita kur unë dhe Shani Hasi e shoqëruam deri në Augustenborg dhe ia paguam banesën për muajin shtator, ai e hoqi atë kostumin ngjyrë myshku, me të cilin kishte ardhur në Malme, i mblodhi të rinjtë në sallën B, i ndau në grupe dhe filloi të ushtronte me ta. Ai dallonte shumë nga Ismet Xheladhe i trajtonte të rinjtë si t’i kishte vërsnikë.Duke qenë se ishte shkolluar në ambientin kosovar, pak i bënte për butësinë e tepruar të qytetarëve suedezë. Ishte kërkues dhe s’ e kishte për turp t’ i zente për veshi.
Shaipie donte veten. Atij i pëlqenin bjondet e gjata suedeze, që javë për javë visheshin bukur, parfumoseshin dhe shkonin nëpër disko. Sikur të mundej, ai do ta pushtonte Malmen për një natë, por ai marsh ngadhnjimtar s’ ishte aq i lehtë.Ai ishte i ri, i pashëm dhe goxha i sinqertë. S’kishte nevojë të gënjente si zoti Gynt, sepse kishte mbaruar një shkollë gjimnaziale, kishte puthur mjaft çika të reja kosovare,kishte një klarinet në çantë dhe, kudo që ta përplaste fati, do ta nxirte një kafshatë buke. Por ai kishte një hall: njëri nga vëllezërit e tij ishte i papunë.Ai, sikur t’ ishte edhe vetë Rexhep Mulliqi, s’ gjente punë në Maqedoni. Po pse? Sepse vëllezërit e tij ishin nacionalistë dhe me kryeneçinë e tyre kryengritëse e kishin prishur rehatinë familjare. Përndryshe, Shaipi s’ kishte nevojë të dilte në kurbet dhe t’ ua puthte bythën atyre fikanakëve të mallkuar. Kush djallin e pyeste për ëndrrat e tij? Askush. Ata majmunat e ”punëtorëve të inkuadruar jasht atdheut,” që me zor e flisnin gjuhën shqipe, hanin e pinin si zotërinj, ndërsa nipat e tij duronin për bukë?
Ai ishte çdo ditë në Shtëpinë e Aktiviteteve të Lira.Pa marrë parasysh a shkonin apo s’ shkonin të gjithë anëtarët e Seksionit të Rinisë. Nëse vonoheshin nga pak, ulej e pinte kafe me Helenën, atë nusen e re polake, por kurrë s’ ndërhynte në punët tona.Këto sjellje filluan të pasqyrohen edhe në marrëdhëniet e tij me neve, të rriturit.Ata që fillimisht desh u coptuan për ta ”lënë” në shoqatë, çuditërisht u zhdukën nga skena e ngjarjeve, ndërsa ata që fillimisht ishin të rezervuar tani vinin me fëmijët e tyre nga Nydala e Augustenborgu dhe e qerasnin me kafe.
Njëri nga ata që u zhduk fare nga Shtëpia e Aktiviteteve të Lira ishte Ismet Xhela. Pak më vonë u zhdukën edhe Hysen Kaja, Fikri Resenliu dhe Ajet Abdyl Latifi. E kundërta ndodhi me mua, Shani Hasin, Nebih Bushin dhe vëllezërit Zhuta. Shaniu shkoi aq larg, saqë çdo ditë ia sillte fëmijët me makinë dhe kur mbaronin ushtrimet, ia çonte ndonjë picë apo çerek byreku.
Ndonëse koha ecte me hapat e breshkës, të gjithë e dinim se Nëntori ishte afër dhe projekti ynëdo të mbaronte dy tri javë më vonë. Me kaq mernin fund edhe takimet tona të përbashkta, duetet që këndonim unë e Shaipi e Jakup Gashi, si dhe përpjekjet tona të sinqerta që t’ ia gjenim një vajzë të fisme e ta mbanim në Suedi. Asnjërits’ na pëlqente që ai të martohej me një lingurkë suedeze, vetëm e vetëm për hir të lejes së qëndrimit, po kjo ishte zgjidhja e vetme. Pas lutjes që ia bëmë Ibrahim Cfilagës t’ ia jepte Xufën për nuse, s’ na mbeti tjetër pos ta kremtonim Ditën e Flamurit sëbashku dhe ta përcillnim deri në aeroportin e Kopenhagës. Për të qenë e keqja më e madhe, unë kisha mësuar se ais’ e donte aspak Safet Selimin. Në hetimet e zhvilluara pas Demonstratavetë Tetovës, ky i fundit i kishte lënë shokët në baltë dhe, si shpërblim, Udba vetë ia kishte hapur rrugën të ikte nga Jugosllavia.
Në agun e nëntorit, deri sa Shaipi priste t’ i vinin dy grupet e para të fëmijve,vajta në Karoli Siti dhe bleva rekvizitat që më duheshin për afishe.Përjashta gurronte shiu dhe kish mundësi që të rinjt e seksionit ”Shote Galica” të mos vinin fare. Duke marrë parasysh se miqët e Helsingborgut, Landskrunës, Geteborgut, Lundit e Treleborgut nuk dinin gjë,unë duhej t’ i bëja ftesat me kohë dhe t’ i nxirja afishet në lagjet kryesore të qytetit.
Mu në atërrëmujë, deri sa po i hapja tabakët mbi tavolinë, vjen Shaipi në zyrë dhe më vështron i qeshur prej së largu. Dukej mjaft i kënaqur me egzistencën, se s’ do ciritej n’ atë mënyrë.
” Aman, bre,kur do të pushosh një herë që ta pimë rehat një kafe sëbashku,” më tha. Edhe ai e ndiente se të rinjtë do të vonoheshin.
” Kur të duash,” i thash. “ Mos ka diçka të re?”
“ Ka,” tha ai, duke më parë me sytë e një hilexhiu. “ Dhe janë të mira.”
” Hajrli qoftë. Po qysh janë, mbasi qenkan të mira?” e pyeta.
Aipa rreth e rrotull, sa për t’ u siguruar që s’ na dëgjonte njeri, dhe pastaj më pëshpëriti në vesh.
” Ajo puna u rregullua. Do të martohem.”
Që ta them të drejtën, nuk u gëzova aspak. Një parandjenjë e çuditshme më tha ta frenoj entuziazmin, sepse kisha përvojë të keqe nga martesat “për letra” dhe ato i kam prekur disa here në këtë histori të gjatë.
” Mirë që u martoke, xhanëm, po me kend do martohesh? Ku e paske gjetur atë grua?” e pyeta.
Ai ma zgjati kutinë e cigareve.
” Mos i kallxo kujt, se domë tallin,” tha. “ E kam gjetur në ”Shoqatën e Valleve Ndërkombtare”. Ajo të njeh ty.”
Kjo më shqetësoi pak. Si kryetar i SIM-it, gjegjësisht shoqatave kulturore emigrante, unë i njihja kryetaret e tyre, por jo dhe përfaqësuesit, që kohë pas kohe dukeshin nëpër mbledhje. Kryetarja e shoqatës së lartpërmendur ishte Margareta Svensson, një suedeze nga Finlanda. Ajo kishte patur një aferë dashurie me një serb nga Kosova.
” Kallëzom pak më shumë,” i thash. ” Me dijeninë time, ajo shoqatë ka dhjetë a pesëmbëdhjetë valltare aktive. Mos është Margareta? Se Margaretën e njoh mirë.”
Jo, jo. Për të qenë kryetar i shoqatave emigrante, s’ isha aq i informuar.Ai vetëm dy herë kish qenë në ushtrimet e tyre, por kishte informata më të sakta se unë.
” Gabim. Margareta është e belhollë, e gjatë, e bukur. Ajo është kryetare e Shoqatës, ndërsa kjo shoqja është sekreterare dhe goxha e trashë.Megjithate, mbasi s’ ka kundër të martohet me mua, s’ po më prish punë fare,” tha. Gjithnjë duke u ngërdheshur në adresë të gjymtyrëve të asaj shoqes.
” Hiç mos m’ u ngërdhesh, se qenke bërë anëtar i PPP-s,” i thash me zë të brengosur.
” Ç’ është PPP-ja?” më pyeti.
Edhe pse s’ ishte çasti, duhej t’ ia thoshja mendimin tim, që të mos dilja i keqkuptuar më vonë.
” S’ di as vetë si të them, po PPP-ja është shkurtesë për Partinë e Prostitutkave Polake,” i thash. Dhe shtova: ” Ti ke të drejtë. Unë e kam parë atë vajzë që do ta marrësh. Ajo ka qenë edhe në shoqatën tonë dhe kemi ushtruar sëbashku. Po çka dreqin do të bësh me atë vozë? Do ta përdorësh për turshi? Ajo duhet t’ i ketë nja nëntëdhjetë kilo dhjamë.”
“ Ani çka,” tha ai. “ Le t’i ketë edhe njëqind, se mua pak më bën.Unë s’ kam kohë të merrem me defekte, por me përparësi. E rëndësishme është se ka një punë, ka një shtëpi dhe s’ ka kundër të më mbajë deri sa ta nxjerr lejen e qëndrimit. Kur të mbushen dy vjet, lala shkon te avokati dhe i plotëson letrat për t’ u ndarë.”
S’ kisha ç’ të shtoja. Ajo bukë ishte pjekur dhe duhej ta hanim me kripëspec. Kështu quhet erëza më e preferuar e preshevarëve.
“ Nëse ty të duket në rregull, mua edhe më shumë,” i thash duke brofur në këmbë. “ Prit këtu, se do të qerasë.”
Kështu mbeti edhe Shaipi në Suedi.Nëse deri n’ atë ditë e kishim ndjerë veten të obliguar t’ ia paguajmë qiranë dhe ta ftojmë për dreka e darka, papandehur na u hoq ajo brengë. Megjithate, nuk i dolëm nga fjala dhe në një mbledhje të kryesisë vendosëm t’ ia japim të hollat që i takonin për shtëpinë.Me Shaipin do të shiheshim edhe më vonë, por ato s’ kanë të bëjë me ngjarjen që jam duke e shtruar. Pra, me vjeshtën e vitit 1977.
Atë javë frynte një erë e ftohtë, porkjo s’ na pengoi të ngjisnim afishe në Rusengord, Nydala e Kruksbek dhe t’i ftonim bashkatdhetarët në një çfaqje familjare. Kishim marrë vendim t’i shmangeshim politikës dhe t’ i afronim shqiptarët me një programmuzikor që do t’i kënaqte të gjithë, si ata që ishin nga Shqipëria, ashtu dhe ata që ishin nga Kosova, Maqedonia e Turqia. Për atë qëllim, të gjithë, pa e përjashtuar as Shaniun, që s’ e kishte shoqen mirë nga shëndeti, e kishim marrë përsipër të shkonim në çfaqje me të gjithë anëtarët e familjes dhe të kujdeseshim për discipinën e përgjithshme.
Edhe atë pasdite binte shi. Pak para se ta mbyllja derën e shtëpisë, me merr në telefon Shani Hasi. Donte të dinte se në ç’ orë saktësisht do të fillonte programi.
” Ai fillon m’ ora shtatë e gjysmë, por ne duhet të jemi nja dy orë përpara, se gratë do të sjellin gurabia, fiq, fara të kungullit, byrekë, kollpite e ëmbëlsira tjera,” i thash. ” Unë jam duke dalë, ndërsa Nina, Tilda dhe Ula e Hajdar Reçit veç kanë dalë.. Mos pate diçka?” e pyeta.
” Kam,” tha ai, por pa më thënë se ç’ kishte.
” Fol, pra,” i thash. Jeta, shoqja e tij, ishte një qenie e ndrojtur dhe ndoshta s’ donte të vinte.
” Kam një problem,” tha. Dhe zëri i tij s’ më pëlqeu fare.
” Probleme kemi të gjithë, o Shani,” ia ktheva. ” Bjeri shkurt, të paça vëla, se duhet të nisem.”
” Qe, po i bie,” tha duke nxjerrë një psherëtimë të thellë.” Ti e di se Jetën e kam patur me barrë… Sot në mëngjes, deri sa po bëhesha gati të dal në punë, e zunë ca dhembje të çuditshme. Duke qenë se s’ ikja dot nga puna, e lash në Klinikën e Grave dhe eluta informieren kryesore të më thërriste në rast nevoje. Ke parë ti?.. Në vend se të më thëriste e të më njoftonte si e kisha gruan, priti ta merja unë. Mirë, mirë – tha – por na ka dalë një problem i ri dhe e kemi shpënë në Urgjencë. Duhet t’ ia bëjmë një dializë të gjakut.”
” Tash më shqetësove,” i thash. ” Nga doli dializa? Ti po thua se e le në Klinkën e Grave?Mos do të vi në spital e të ndihmoj me diçka?”
Jo, jo. Ai ishte gjithnjë në “Kockums”.
“ Atje do të shkoju vetë, por dua të ma bëni një nder. Kujdesuni pak për fëmijët e mi, deri sa të dal nga spitali.Unë të lajmërohem prapë, por pasi të shkoj në spital.”
“ Mos kërko njeri tjetër pos meje,” e porosita. ” Dhe kujdesu për Jetën, se sa për fëmijët, ata do të kënaqen.”
” Ani ik, se të lajmërohem,” tha. ” Ti s’ ke nevojë të merresh me fëmijët, por kallëzoi Arsimit, se sonte e ka ndërrimin e natës. Ate e kam kojshi të parë dhe shoqja e tij i njeh fëmijët e mi që nga vegjëlia.”
“ Rri pa marak,” e këshillova. ” Dhe mos u shqetëso, se kjo s’ është Jugosllavi. Këtu ka mjek të aftë dhe ata janë në gjendje të bëjnë çudira. Hajt, pra.”
” Ik, se dëgjohemi,” më tha.
Çdo gjë dukej në rregull. Falë zotit Jan Folke, që ishte një pedant i madh, Shtëpia e Aktiviteteve të Lira kurrë s’ kishte qenë më e stolisur se atë mbrëmje: salla ku do të jepej programi ishte shtruar me karrige; altoparlantët ishin instaluar në skenë; banaku, ku rëndomt blihej kafja, ishte mbushur me qiqra, llokume, fiq e ëmbëlsira të ndryshme; ndërsa të rinjtë, shumica të veshur me këmisha të bardha, pantallone të zeza e shami të kuqe endeshin nga salla në sallë e qeshnin me njëri tjetrin. Ishte kjo hera e parë që po shihja shoqen time, Ulën e Hajdar Reçit dhe Mirandën e Arsim Ahmetit që kishin veshur kostume të Hasit dhe sorollateshin nëpër paradhomën kolosaletë atij pallati. Kostumet ishin të zhgunjtë dhe s’ mbaheshin në lokale të nxehtë.
Asnjëherë s’ kishim patur atmosferë më të mirë. Kjo, për mendimin tim, kishte të bëjë me ditën kur e kishim ftuar popullin në çfaqje. Sikur ta ftonim një ditë më vonë, vetëm mysafirët do ta mbushnin sallën, por ajo e premte ishte e jona, Dita e Flamurit. E shtuna ishte ditë e jugosllavëve dhe Shaipi s’ do të këndonte edhe sikur ta vrisje.
Pastaj dyert e sallës A u hapën dhe gra e burra, të përcjellë nga fëmijët e tyre, filluan të hynin brënda dhe t’ i zinin vendet e tyre. Duke qenë se kryesia e kish caktuar Nazmijen si moderatore, unë kisha çfaqur dëshirë të merresha me përjetësimin e asaj çfaqje. Fundja, dikush duhet ta bënte atë punë, që ta kishim si kujtim të përpjekjeve tona modeste. Mjerisht, pak para se të fillonte programi, vura re që kisha nevojë për një film tjetër dhe duhej të dilja e ta bleja në Epa ose Domus. Duke kaluar pranë banakut, pashë Helenën duke folur me dike.Po flet met ë shoqin, mendova, por kisha qenë gabim.
” Panu!Shani jest na telefon,” tha ajo, duke ma bërë me dorë.
Ia mora kufjen dhe hyra menjëherë në temë.
” Hë Shani, si duken punët?”
” Shumë keq, o vëlla,” u ankua ai. ” Jetën e kanë sjellë në Urgjencë dhe po ia pastrojnë gjakun. Kjo po më shqetëson shumë. Sipas infermieres, ime shoqe ka vuajtur nga një infekcion i paidentifikuarmë parë. Se sa ka vuajtur, s’ më thot njeri. Sidoqoftë, dializapo ma ka kallë datën. Njëherë ia paskan bërë një… Tetë orë me radhë, por rezultati s’ ka qenë i kënaqshëm. Tani kanë vendosur të vazhdojnë… Sa do të vazhdojnë kështu? Nuk e di. Kështu bëkan një javë ditë, deri sa rikëndellet i sëmuri. Nëse s’ ka rezultat edhe pas një jave, e nxirrkan kabllon nga priza. Shpëtoi, mirë… Nuk shpëtoi, Allah Rahmetele.Po ju qysh jeni?”
” Ne jemi mirë, xhanëm. Isha nisur të blej film, po ma theve takatin,” i thash. ” Mos do ta marr një taksi e të vi atje?”
Jo, jo, kundërshtoi ai.
” As që vjen në pyetje,” tha. ” Sot është Dita e Flamurit dhe ti s’ do të ikësh nga festa.Veçkujdesuni pak për ata fëmijët e mi, se të vegjël kanë qëlluar për të mbetur jetimë.”
Më mbërtheu një ligështi e madhe. Salla, me gjith ato qiqra, bakllava, fiq e ëmbëlsira, më erdhi rrotull dhe sytë m’ u errësuan keq. Ai po më fliste me dhembjen e një prindi të ri. Po më fliste për një qenie, që deri dje i kish qenë shëndosh e mirë dhe i kish larë e ushqyer fëmijët e saj, ndërsa tani po luftonte me vdekjen.
” Mos fol pa lidhje, se atë punë e di i Madhi Zot.” i thash. ” Si thua, ta marr taksinë?”
” S’ ka nevojë, se po vijvetë atje,” nguli këmbë.
” Ani ça po pret? Pse s’ po vjen e të më dëftosh më mirë?”
“ Do të flas me kryemjekun,tha duke e përplasur kufjen. ” Hajt, se erdhi.”
Shtëpia e Aktiviteteve ziente nga kënga. Këndohej me të madhe por unë, si shumë herë në jetën time, e kisha zënë dhembjen me të dyja duart dhe po e mbaja si një zokth të rënë nga strofulli. Pak minuta më parë isha nisur t’ i fotografoja të rinjtë e të rejat, të veshura në pantallona të zeza e shami të kuqe, po tani e kisha humbur dëshirënpër gjithçka dhe, deri sa ata këndonin për pyjet e malet e fushat me lule, unë u shemba në një karrige dhe mezi prisja të vinte Shaniu.
Ai u vonua. Erdhi pak para se të mbaronte programi dhe, pasi ua zgjati fëmijve çelsat e makinës, iu tha se kishte diçka të rëndësishme me mua. Dukej i verdhë në fytyrë,por s’ e jepte veten para atyre që donin të dinin mbi shëndetin e Jetës. Dikur, kur të tjerët ikën në sallë për t’ i mbledhur karriget, altoparlantët dhe topat e letrave, ma kërkoi një cigare.
” Jam shumë i mërzitur,” tha duke i fshirë lotët me shuplakën e dorës.” Nuk po di si t’ uatregojhallin fëmijve. Ata janë të vegjël dhe s’ dinë si është vdekja.”
Kjo s’ më hynte në kokë as mua, një të rrituri, jo më Shemsiut që shkonte në klasën e pestë apo Shefkates, që shkonte në klasën e tretë të shkollës fillore.
” Ani ça të tha kryemjeku?” e pyeta. ” Si erdhi deri te kjo gjendje?”
Ai e zuri kokën me duar dhe më luti të mos e torturoja.
” Aq satë dëftova,” tha duke parë anash, si i çmendur. ”Jeta paska patur një infekcion gjaku dhe duket se e paska neglizhuar pak. Ajo nga natyra është e turpshme, e mbyllur. Por kjo që do të ndodhë tani është e tmershme. Ata do ta mbajnë një javë ditë në Spital. Po e mori veten – mirë! Jo po nuk e mori – e nxjerrin kabllon nga priza dhe zemra e saj pushon.”
” Ti s’guxon t’ i humbësh shpresat,” i thash.
Përkundrazi, ato kishin vdekur të gjitha.
” Ma bëj hallall që po të kundërvihem, po afati është i shkurtër,” tha ai duke e përplasur shikimin për toke.” Unë s’ kam kohë të luaj cicmic me fëmijët. Kam dy javë ditë në dispozicion dhe duhet të jem i sinqertë me familjen time… Këtë javën e parë, deri sa të jetë Jeta e gjallë, duhet t’ ia çoj në spital dhe t’ ua bëj të qartë se egziston edhe një botë tjetër pos kësaj, dhe atje do të shihemi të gjithë një ditë… Ndërkaq, javën e dytë do të bezdis pak, se s’ kam njeri më të afërm se ty, do më shoqërosh nëpër zyra të agjensive mortore, në Spitalin Univerzitar dhe agjensinë e sigurimeve… Idealja kish qenë ta kisha çuar Jetën edhe një herë në Kosovë, sa është gjallë, por tani është tepër vonë për të parë ëndrra…”
” Tani s’ e nxjerr dot nga duart e mjekëve,” i thash. ” Çou t’ ikim, se po bëhet vonë për fëmijët.”
” A po vjen edhe ti?” më pyeti.
“ Andej e kam rrugën,” i thash.
… Mjerisht, ajo që quhej Jeta dhe ishte nusja e Shani Hasit, nuk u çua nga krevati ku e kishin shtruar mjekët suedez. Çdo gjë ishte e kotë… Ashtu si ai ketri mitologjisë nordike, që pareshtur rend nëpër drurin e jetës, për t’ i çuar lajme qiellit nga toka dhe anasjelltas, tokës nga qielli, edhe Shaniurendte nëpër rrugën që e lidhte shtëpinë e tij me Spitalin Univerzitar për të marrë lajme dhe për t’ i trimëruar fëmijët e vegjël.
Javën e parë, deri sa Jeta, symbyllur dhe e gatshme të ballafaqohej me Krijuesin e Botave, ai e kaloi duke ia çuar fëmijët në spital që dhe ata ta shihnin se jeta ishte ëndërr dhe të gjithë ne, sitë bardhët ashtu dhe të zinjtë, do të përfundonim në strofullin e vdekjes.
Javën e dytë, deri sa Jeta, rrëqethshëm e vetmuar në një morg të huaj, ai e kaloi duke rendur me mua nëpër agjensi varrimi, duke inxjerrë letrat për udhëtimin e fundit. Ai do kish dashur që Evropa të mos ishte siç ishte dhe ta merte Jetën në rimorkio dhe, bashk me të vegjëlit e tij, ta çonin në Kosovë, por as kjo ishte e ndaluar me ligje.
Javën e tretë, që ishte dhe java e parë në Kosovë, ai e kaloi duke shkuar çdo ditë te varri i saj. Këtë herë Jeta e tij ishte kthyer definitivisht në vendlindje dhe ai s’ ndiente nevojë të largohej nga fshati i tij.Që nga ajo kohë kanë kaluar tridhjetë e shtatë vjet dhe unë s’ e kam parë mikun e dashur.
Pas asaj ngjarje u armiqësova keq me vdekjen dhe s’ dëshiroja t’ ia shoh as sytë. E urreja me gjithë shpirt dhe s’ kisha dëshirë t’ ia dëgjoj as emrin.Mjerisht, pas ikjes masive të shqiptarëve nga Kosova dhe pas lavdatave të vazhdueshme të serbëve që Kosova gjithnjë është Serbi, jam pajtuar me vdekjen dhe shpesh herë po e ftoj për darkë e po i kërkoj falje për mëkatet e vjetra.Është ajo – dhe vetëm ajo – që e pastron rruzullin edhe nga të mirët, që i falë i Madhi Zot, dhe nga të këqinjtë, që i falë Shejtani i Mallkuar.
Shkruan: Ramadan Rexhepi
]]>
Më dhjetë prill u legalizua Partia Komuniste e Spanjës. Më kujtohetajo ngjarje për arsyen e thjeshtë se atë mbrëmje ishim mbledhur në Zyrën e Emigracionit përnjë konsultim dhe, pak para se të fillonte mbledhja, i dëgjova lajmet në zyrën e zonjës Johanna Berglund.
Pas mbledhjes, ish kryetari i SIM-it, zoti Emanuel Motiadaqis, më ftoi për darkë në restorantin Kim Lon, që kishte bërë emër për gjellërate shijshme kineze. Ai s’ ishte i kënaqur mefrymën që mbretëronte nëpër shoqata. Disa prej tyre, si shoqatat norvegjeze, finlandeze, çifute e anglo-saksone, qëndronin në nivel të lartë organizativ, por ato tjerat funksionin si në Mesjetën e hershme evropjane.
” Ç’ do bëhej sikur t’ i ftonim përfaqsuesit e shoqatave në një seminar dyditor,” më tha duke më shikuar me sy hileqarë.
” Dil hapur e mos mëjep qiqra,” i thash.
“ S’ potë jap qiqra, po një minimum të domosdoshëm,” tha goxha i brengosur me ato që dëgjonim në mbledhjet e SIM-it.“ Shoqatat tona, në krahasim me ato nordike, gjenden n’ Avganistan. Ato po i themelojmë ne, idealistët e paktë të Evropës Juglindore, dhe po i mbajmë në këmbë me ndihmën e titoistëve, stalinistëve, ataturqve e mafiozëve të ardhur për qëllime individuale.Paçka se anëtarët e thjeshtë s’ po kanë as më të voglën ide mbi qeverisjen e vërtetëdemokratike. S’ di pse s’ e organizojmë një seminar dyditor mbi këtë temë të rëndësishme?”
Isha aq i lodhur, sa s’kisha forcë as të debatoja me të.
” Mirë që paske vrarë mendjen për atë temë, por ajo është më e thellë se xhepi ynë,” ia kujtova unë.” Për ta thyer atë të trend të mallkuar, duhet – në dorë të parë – t’i mësojmë anëtarët e kryesive, pastaj anëtarët e shoqatave. Problemi është se SIM-i përbëhet nga tridhjetë e sa shoqata dhe çdonjëra qeveriset nga shtatë veta… Ku dreqin do t’ i mbledhim gjithë ata grepacakë dhe t’ i bëjmë demokratë?Ata, edhe sikur t’ i tubosh me qykë të zorit, s’ mund t’ i mbash më gjatë se dyorë.Sa t’ iu kujtohet grosha, ikin nëpër shtëpi.”
Sorry, ashtu s’ kishte menduar ai.
” Unë kam menduar të mblidhemi diku jasht Malmes, eventualisht në Ystad, ku mund të rrahim mendime e të shkëmbejmë përvojë me ata që dinë më tepër se ne. E kam fjalën për shokët suedezë që drejtojnë organizata të mëdha shoqërore dhe kanë përvojë të gjatë drejtuese.E për atë punë duhet një hotel me kapacitet të madh… Me fjetore të veçanta, restorante, salla ku mund të zhvillohen konsultimet, ligjërues dhe pak argëtim e shaka, përndryshe s’ kalohen dy ditë si n’ ato manastiret e kishës ortodokse.”
E pash me inatë dhe mendova se po tallej me mua.Një evinement i tillë kushtonte, kurse ne s’ kishim mjete as për ta pirë një kafe me përfaqsuesit e shoqtave. Kush instancë ishte ajo që mblidhte dyqind e sa veta dhe i mbante me bukë e qemane, siç thotë populli,për t’ i mësuar si funksionon demokracia?
“ O shoku im,” i thash. “ Njëprojekt i tillë kushton. Njëqind dhoma të një hoteli dhe dyqind mëngjese e dreka e darka kushtojnë më tepër se ndihma vjetore e krejt shoqatave emigrante. Kush dreqin është i gatshëm ta paguaj atë spektakël?”
“ Kush tjetër pos ish ambasadorit të Kinës?” tha ai, duke aluduar shefin e Drejtoratit Shtetëror.
“ A je i sigurtë n’ atë punë?” e pyeta.
“ Shumë,” më siguroi Emanueli.“ Kam folur edhe me Tedin, kryetarin e Këshillit komunal të Malmes. Të dyve u ka pëlqyer ideja dhe janë të gatshëm të na ndihmojnë me njerëz që kanë përvojë të gjatë në këto punë. Kam shkuar aq larg, saqë e kam gjetur edhe vendin ku mund ta mbajmë seminarin. Ke qenë ndonjë herë në Ystad?”
“ S’kam patur rast,” e pranova.“ S’kamqenë as në Treleborg, jo më në Ystad.”
“ Këtë herë do të vijsh,” më premtoi.“ Hoteli “Saltsjöbaden” është një hotel superb, me njëqind e dhjetë fjetore të mëdha e të ndritshme, pishina brenda e përjashta, dy restorante, një bar, dy piceri, salla të gjimnastikës dhe dhoma të qeta anësore, ku mund të pushosh rehat- rehat, pa të shqetësuar njeri.. E vetmja gjë që mbetet të bëjmë është t’ i ndajmë detyrat… Unë po merrem me projektin, gjegjësisht me sigurimin e mjeteve dhe kuadrova që do të ligjërojnë, Johana le të merret me hartimin e programit, ndërsa ti merru me shoqatat… Fillo me një shkresë formale… Mos u rras në detaje, veçse kërko nga shoqatat emrat dhe mbiemrat e atyre që mund të marrin pjesë në seminar… Pastaj duhet ta gjejmë edhe një orkestër të ndonjë shoqate, katër pesë vetë, që mund të na argëtojnë pas ligjëratave të zakonshme… Ata katra pesë vetë do të paguhen sipas ligjit dhe do të hanë drekë e darkë me ne…Si thua? A e bëni jutë Shoqatës Shqiptare?”
Edhe ai, Emanuel Morfiadaqi, m’ u drejtua si përfaqësuesit të Shoqatës Shqiptare, jo të Shoqatës “Vëllazërimi”.
“ S’ po guxoj të të premtoj,” i thash. “ Megjithate, nëse s’ donë shqiptarët, kemi turqët, finlandezët ose kilianët.”
“ Animirë, të fillojmë nga puna.Pastaj shohim e bëjmë.”
S’ ka nevojë të them se rash në hall.Kisha përvojë të keqe me muzikantët shqiptarë.Sa herë që i kisha lutur të nxirnin në pah vlerat autentike të muzikës shqiptare, ata më kishin prerë në besë. Kjo më kishte ndodhur në Shkollën Kryddgord,kjo më kishte ndodhur në çfaqjen që e kishim përgaditur për familjet shqiptare në Shtëpinë e Aktiviteteve të Lira në Rusengord dhe kjomë kishte ndodhur në Odense të Danimarkës. Ai që më nxirte punë ishte vetë udhëheqësi i orkestrinës, Ismet Xhela, por as tjerët s’ ishin më të mirë.Në fillim ishin të gatshëm dhe premtonim shumë, por atë çast që bëheshin bashkë dhe ndërronin ndonjë fjalë, i harronim të gjitha. A guxoja vallë t’ i ftoja në Ystad?A s’ ishte më mirë t’ i ftoja turqët apo palestinezët?
Jo, s’ mundesha t’ i leja anash.Të mirë apo të këqinj, ata i kisha vëllezër dhe bashkëluftëtarë. Me pak buzëqeshje dhe dëshirë që ta nderojmë popullin tonë, ne mundeshim ta kalonim atë provim, edhe ate, mu para armiqëve tone shekullorë. Lere pastaj që anëtarët e kryesisë do të njiheshin edhe me anëtarët e kryesive tjera dhe do të mësonin diçka prej tyre.
Të nesërmen, gjatë kohës që tjerët po pinin kafe në Sallën e arsimtarëve, hyra në kabinën e caktuar për thirrje telefonike dhe provova të marr kontakt me Ismet Xhelën.Pa premtimin e tij s’ isha i gatshëm të bëja gjë.
Atij sa i kishte dalë gjumi dhe po pinte çaj.
” Ça kemi kah zotrote?” e pyeta. ” Po më duket se na ke shlyer nga defteri i të gjallëve.”
” Jo, për besë,” më tha me zë të lodhur.”Vdekjen e kemi, s’ jam edhe pa halle, se Tilda ka hipur në peshë dhe s’ po mundet me dalë në pazar, po këto i paska jeta familjare. Unë po duhet të lajmërohemnë Zyrën e Inkuadrimit… Prej se m’ i morën ato tetë orët që kisha,s’ po kam fytyrë t’ i dal as gruas përpara, jo më atyre që memzi kanë pritur të më shohin keq.Po ti qysh ke qenë? Si është zonja? Si është ajo bukuroshja sykaltër?”
” Mirë, mirë. Turp të qahem,” i thash dhe, pasi i dëftova gjërë e gjatë për bisedën e zhvilluar në Kim Lon, ia shtrova edhe mendimin personal.” Unë s’ do ta përkrahja SIM-insikur mos t’ ishte për hir të shoqatës që kemi formuar. Ështe SIM-i ai që po na fton dhe po na trajton si shqiptarë. Tani që do mbahet ky seminar dhe aty do të mblidhen të gjithë përfaqsuesit e shoqatave emigrante, ”Vëllazërimi” ka një shansë të jetë në qendër të vëmendjes. Andaj po të pyes sinqerisht: jemi apo s’ jemi të gatshëm ta marrim atë barrë për të cilin do të paguheni mirë?”
” Unë jam,” tha ai pa ngurrim.” Arsyeja e parë – dhe kryesore – është se ne kemi nevojë të njihemi me tjerët, pa marrë parasysh a janë ata turq, jugosllavë apo latinoamerikanë.Arsyeja e dytë – dhe poaq e rëndësishme – është se paskemi një mundësi ta dëftojmë veten para një publiku të pjekur.Por ”– dhe aty pushoi pak – ”atë punë s’ e bëjmë dot pa Hilmi Kasaballiun… Hilmiu ka përvojë të madhe… Duke marrë parasysh kakarakterin e atij seminari, s’ po më duket me vend të ngarkohemi me kostume, sepse ata janë të zhgunjtëdhe të papërshtatshëm për skenë. Mjafton që, përpos Hilmiut, të na bashkangjiten Ajet Tetova, Xhemal Fetiu dheFikri Resna. Përndryshe, jam i sigurtë sedo të kalojmë mirë.”
” Ajo është çeshtje duhet ta zgjidhni ju. Mos harro se Xhemali dhe Ajeti janë anëtarë te kryesisë,” shtova.” Për mua është e rëndësishme të di nëse jeni apo s’ jeni të gatshëm ta merrni atë detyrë?”
“ E marrim qind për qind,” tha Ismeti.“ Unë, bile, do të flas me Hilmiun menjëherë.”
“ Ani dëgjohu nëse ka ndonjë problem,” i thash duke e mbyllur derën e kabinës. Zilja kishte rënë dhe unë duhej ta ngutesha.
U tha, u bë.
Që nga ajo ditë, unë, pa marrë parasysh zotimet shoqërore e familjare, e zura lapsin, hartova një shkresë “bambastike”, bëra tridhjetë kopje dhe ua nisa të njëzet e tetë shoqatave anëtare. Shumë shpejt, madje më shpejt seçkisha menduar,filluan të na vijnë përgjigjet e shoqatave, emrat e mbiemrat e atyre që do mirnin pjesë, si dhe temat që duheshin shtruar n’ atë tubim.
Emaneli ishte tmerrësisht i kënaqur. Gjatë kohës që unë po merresha me emra, mbiemra, informata e shpjegime të ndryshme rreth qytetit ku do të mbahej seminari, mundësive për t’ i parkuar makinat, si dhe datës kur do të mblidheshim në Ystad, Emanueli kishte marrë përgjigje nga Drejtorati Shtetëror dhe e kishte rezervuar hotelin që ma kishte përmendur kohë më parë.
Tani mbetej të vinte e shtuna e dytë e muajit maj dhe të niseshim për në Ystad. Sipas një vendimi që u mornë mbledhjen e kryesisë, përfaqsuesit e shoqatës tonëduhej të dilnin nga shtëpia më ora shtatë të mëngjesit dhe ta prisnin Hilmiun para klubit të Shoqatës. Tani ishte behar, moti ishte i ngrohtë dhe, malmoitët, të joshur nga drita që reshte nga qielli, dilnin herët dhe sorollateshin me qenët e tyre nëpër lëndina. Duke qenë se Hilmiu s’ pranoi të flente në Malme, ne i kishim ngarkuar instrtumentet në kombin e Xhemalit dhe e kishim caktuar orën e saktë të daljes.
E shtuna na gjeti përpara Shoqatës.Ajo ishte e bardhë dhe e këndshme, me një qiell të lartë e të veshur në rroba kokoçeli.Dielli sapo kishte ishte ngjitur mbi Rusengord dhe rrezet e tij ishin ende të ftohta dhe na i vranin sytë e lodhur nga pagjumësia. Thuajse të gjithë, me përjashtim të Ajet Abdyl Hamitit, ishim të përgjumur.Mungonte vetëm Hilmi Kasaballiu që të niseshim për në Ystad.
“ Hajde hipni, se erdhi,” tha Xhemali, duke e përshëndetur dike me dorë.
Autostrada që çonte në juglindje ishte e drejtë dhe e mërzitshme. Ta ngash makinën me një diell që t’ i shponte sytë– ishte torturë e madhe, posaçërisht për Xhemalin e ngratë, që s’ kishte bërë as dy orë gjumë nga frika se s’ do t’ i delte gjumi në kohë. Ne e kishim marrë Hajdarin, Saliun dhe Ismetin me vete, ndërsa Hilmiu, që ishte një çikëz turk, nandiqte prapa me Fikriun, Ajetin dhe Bahriun. Kjo pjesë e Suedisë, që me mijëra vjet kishte pushuar nën detë, s’ kishte asnjë bregore. Ngado që shikoje, majtas apo djathtas, syri s’ të ngecte në tjetër pos në disa ara të lëruara thellë dhe lëndina që prore ishin të veshura mevesë.
Kjo fushë dallonte shumë nga Kosova. Kot se ia kisha qepur sytë dhe kërkoja ndonjë djerrinë,stok sane apo gurishtë mali: me përjashtim të ndonjë viçi që kërcente nëpër barë, gjithçka tjetër ishte në gjumë. Tek pasi e kaluam, Skurupin, një fshat që gjendet përtej Svedalës, ia behën pullazët e kuq të shtëpive fshatare dheçifligjet e vegjël, të fshehur prapa gështenjave të larta. Aty këtu dukejedhe ndonjë traktor i lënë në midis të fushës.
Ystadi gjendet në cepin më jugor të Suedisë. Pas një rrugëtimi të gjatë, të cilin e kaluam duke biseduar rreth vendimeve të marra në mbledhjen e fundit, mbërritëm në qytet dhe, sipas udhëzimeve të një kalimtari, ndoqëm rrugën që mbante të njejtin emër si dhe hoteli ku duhej të shkonim. Pesë minuta më vonë e kaluam Sheshin e madh, pamë gjymtyrët e një kishe katedrale, dhe ndaluam prapa një godine goxha të madhe. Shigjeta që figuronte në lëndinën e veshur me bar anglez thonte se sporteli ishte në krahun e djathtë.
Me të hyrë brenda, sportelisti, një djalosh i veshur në xhaketë të bardhë, na priti me përzemërsi të madhe dhe, pasi na njoftoi se ku gjendej salla e konferencave, na dorëzoi çelsat e dhomave ku do të flenim. Unë e Ismet Xhela do flenim në katin e dytë, të tjerët një kat më lart.
” Përndryshe, mëngjesi është gati,” shtoi ai.” Pa marrë parasysh se kur vijnë të tjerët, ju mund të shkoni në restorant dhe ta ndieni veten si në shtëpinë tuaj. Tavolinat janë shtruar. Pasi të hani bukë, mund tëdilni bregut të detit dhe të pini cigare. Ashtu bëjnë të tjerët.”
Hoteli ”Saltsjöbaden”, siç quhet në suedishte, gjendej në cepin e një plazhi që ishte i rrethuar nga të gjitha anët me plepa, vidhae mështekna të larta. Një kompleks i madh godinash të bardha e të ngritura vetëm për ata që kishin lekë dhe s’ kishin tjera halle pos të hanin, pinin dhe endeshin këmbëzbathur nëpër rërën e shkrifët si dëbora e bardhë.
Ne kishim uri. Edhe pse kanë kaluar shumë vjet nga ajo ngjarje, s’ po mundem të vazhdoj pa i cekur dy cilësi të veçanta të atij hoteli të shquar.Si të gjitha hyrjet e hoteleve të mëdhenj, edhe hyrja e tij ishte imponuese: ca shkallë të gjëra si ato që kemi parë në filmat e moçëm sovjetikë, një qilim ikuq, ngjyrë vishnje, dhe në të dyja anët e shkallëve pejsazhe të realizuar nga piktorët më të mëdhenj të shekullit tetëmbëdhjetë.
Kjo, pra, s’ ishte asgjë në krahasim me sallën e madhe ku ishte shtruar mëngjesi. Salla e ngrënies, e ndriçuar me llampa të mëdha kristali, ishte kopje besnike e sallave që kisha parë në Petersburg, ku arsitokratët e Petrit të Madh, pasi mbushnin barkun me mishëra të pjekura në zgarë, i zenin jaraneshat e tyre për beli dhe vallëzonin tërë natën.
Hilmiut për pak s’ i dolën sytë nga balli. Një tryezë kolosale, e mbuluar meçarçaf ngjyrë smeraldi dhe pjata të mëdha daneze, ishte vendosur para një pikture që pasqyronte Gustav Adolfin e Dytë, mbretin që e kishte kaluar Ngushticën më këmbë dhe i kishte shpartalluar danezët në Helsingborg. Dy tavolina tjera, të ngarkuara me lloj lloj ushqimesh – kos, gjizë, gjalpë, kuleçë të zinj, kuleçë të bardhë, sallami, petullaqe, fruta, mjaltë, vezë të ziera, mish kali, biftek i pjekur e mish pule – na joshnin me ngjyrnat dhe erëzat e tyre. Po ku të fillonim se?
“ Unë do filloj me biftek,” tha Hilmiu.
“ Mirë e ke, se mishin na mori Titua dhe ua çoi ushtarëve të Stalinit,” ia kujtoi Hajdari.
“ Si mjerë prindërit tanë, që erdhën dhe shkuannga kjo botë pa e mbushur barkun me bukë,” tha Hilmiu.
Morëm pjatat, i mbushëm me kuleçë, vezë të ziera, sallami e lëng frutashdhe u ulëm në një qoshe të asaj salle që të hante me boshllëkun e saj.Ndërkohë, erdhën edhe ata të shoqatave latino-amerikane dhe salla filloi të mbushej me kokorizma të grave. Të gjithë kishin të ngutur të hanin dhe të dilnin n’ ajr të pastër për ta ndeznin nga një cigare.
Seminari dyditor, që mbante titullin “ Unë dhe shoqata ime”, filloi saktësisht më ora dhjetë të paraditës. Ate e hapi zonja Johanna Berglund dhe, pasi na dëftoi rendin e ditës, temat që do të shtroheshin para- dhe pasdite, sallat ku do të mblidheshim e do diskutonim në grupe, fjalën ia dha ligjëruesit kryesor, i cili, me pak fjalë duhej të na fliste për ate çka ishte një shoqatë dhe cilat mekanizma ishin të domosdoshme për t’i sendërtuar qëllimet e saj.
Nuk po me duket me vend t’u torturoj me ato që u thanë për shoqatën si organizatë, për pyetjet dhe përgjigjet që u shtruan lidhur me mbledhjen vjetore, ecurinë dhe gabimet që mund të bëheshin në mbledhjen vjetore, të drejtat dhe obligimet e anëtarëve të kryesisë, apo frazeologjinë që aplikohej në shoqatë, por po konstatoj me kënaqësinë më të madhe se çdo gjë që filloi n’ atë orë të ditës dhe do të vazhdonte deri m’ ora shtatë të mbrëmjes, eci si tak-takui një ore zvicerane. Ligjëruesit – shumica politikanë të ardhur nga Lundi, Malmja, Treleborgu, Svedala e Ystadi, e kishin kohën të kufizuar, ndërsa përfaqsuesit e shoqatave, që ishin të ligshtë në gjuhën suedishte, kishin të drejtë të shtronin pyetje dhe të ndërhynin me replika. Çdo thyerje e atij rregulli dënohej me sy të vrenjtur dhe pa tolerancën më të vogël.
Si sot me kujtohet fytyra e lodhur e Ajet Abdyl Latifit, që pat qëlluar në grupin tim. Ai, edhe pse s’ e kuptonte asnjë fjalë nga ato që fliteshin rreth e përqark nesh, dëgjonte me një stoicizëm shembullor. Ai e kishte kuptuar që ishte meritë e Shoqatës Kulturo-artistike “Vëllazërimi” që po rrinte n’ atë mes, bashk me njerëz që kishin kryer nga dy tre fakultete dhe ishin të paisur me një përvojë të madhe të qeverisjes demokratike. Sikur t’ ishte e kundërta, ai do ngrohte vezë në Epa dhe do të pinte kafe me Alixhan Dallanguzin.
M’ ora shtatë e gjysmë, pasi hëngrën një darkë superbe, pjesëmarrësit e seminarit ikën në fjetoret e tyre për t’ i drejtuar gjymtyrët e trupit. Ata, edhe pse s’ ishin të detyruar të vinin, ishin ftuar përzemërisht në një sallë të përgaditur nergut për atë rast,që ta pinin një gotë verë me ligjëruesit dhe ta shikonin një program muzikor që kishte përgaditur “shoqata shqiptare”. Drejtorati s’ ishte aq i pasur me lekë, porna kishte dërguar ca shishe me verë portugeze.Pas programit, ata që e ndienin veten të lodhur mundeshin të ngjitennë fjetoret e tyre dhe të pushonin, ndërsa beqarët, që ishin më të uritur për argëtim, mundeshin të vazhdonin deri më tre të mengjesit.
Isha i shqetësuar. Po afrohej ora kur shqiptarët duhej ta dëftonin veten dhe kjo s’ varej as prej meje, as prej Hajdar Reçit, as prej Ejup Paçaradës, por vetëm e vetëm prej Hilmi Kasaballiut, që e kishte marrë Ajetin, Fikriun, Ismetin e Xhemalin dhe kishte zbritur poshtë në një sallë që i ngjante tavernës. Ai kishte porositur edhe një shishe me verë, se aty ku kishte verë, zëri dilte më i ëmbël. Kryesore ishte se pas asaj që kishim përjetuar në Danimarkë, Hilmiu ia kishte gjetur telat Ismet Xhelës dhe komunikonte mirë me të.
Dhe mirë kaluan.Jashtëzakonisht mirë.Ndonëse pak me turp, ata, falë verës që kishin pirë sëbashku dhe Hilmiut që ishte i tmerrshëm për improvizime, filluan me një valle të lehtë shqiptare. Atë vallë e pëlqyen përfaqësuesit e Shoqatës Turke dhe, sikur t’ i kishte mësuar vetë Hilmiu, brofën në këmbë e filluan të vallëzonin. Vallja duhej shtyre me valle dhe Hilmiu, pa e zgjatur shumë, e zuri një tjetër.Kjo ishte valle turke dhe këndohej e vallëzohej si valet shqiptare. Përfaqsuesit e shoqatës Turke i hoqën xhaketat dhe vazhduan të vallëzonin sikur t’ ishin në vendlindjen e tyre. Papandehur, Hilmiu u shndërrua në një muzikant që s’ e kisha njohur më parë: ai i kishte xhepat plot më këngë e valle të popujve tjerë. Filloi me një valle tonën, pastaj vazhdoi me këngë e valle turke, arabe, çifute, jevge,italiane, spanjolle… Ata tjerët s’ kishin tjetër punë veçse ta shoqëronin, pasiqë pjesmarrësit e ndihmoninme këngë e me të rëna të shuplakave. Lere pastaj kur e zuri atë këngën e Dudijes, që e donte shumë. Të gjithë u kënaqën duke kënduar e vallëzuar.
Aty nga ora njëmbëdhjetë mbaroi programi. I kënaqur me pjesëmarrjen aktive të atyre që e shndërruarn atë program në një festë ndërkombtare, Hilmiu i falenderoi të gjithë me rradhë dhe – n’ emër të shokëve të tij – kërkoi leje të uleshin e ta pinin një gotë sëbashku. Me përjashtim të Emanuel Morfiadaqit, që zuri vend pranë nesh dhe ua mori emrat muzikantëve, të tjerët filluan të ikin nëpër fjetoret e tyre. Ata s’ kishin nevojë të flenin, por duke patur radio e televizorë nëpër dhoma, sikur ndienin nevojë të laheshin e të përgaditeshin për ditën e nesërme.
Mu në ato çaste kur po kuvendonim e talleshim me njëri tjetrin, Xhemal Fetiu iku nga tavolina dhe s’ po dukej prapa. Të gjithë e dinim në banjo, por ai kishte hipur lartë dhe, duke qenë se kishte marrë çelsat e makinës me vedi, s’ kishim ku t’ i vendosnim instrumentet. Dikur brofi edhe Emanuelidhe ne, medoemos duhej t’ i leniminstrumentet në fjetore dhe të dilnim përjashta, ta zhgarkonim kokën nga ato që ishin thënë e përsëritur si në një takim papagallësh. Dita kish qenë e gjatë dhe ne kishim nevojë të rrinim me njëri tjetrin.
Papandehur Ismeti e kafshoi buzën. Prore ishim duke u ngjitur shkallëvekur dëgjuam zërin e lartë të një manjetofoni dhe çirrmat e një personi të njohur. Ai herëe shante Xhemalin,në gjuhën shqipe, herë e shante një grua, në gjuhën suedishte.
Ç’ ishte vallë ai aheng? Ç’ bënte Safet Selimi në fjetoren e Xhemal Fetiut dhe përse duhej t’ i bërtiste me zë? Pastaj kush ishin ato gra që zërdhiheshin si protituta? Që s’ ishte një, por dy, dëgjohej gjithnjë e më qartë. Apo na kishte zënë vera dhe ishim katandisur gabimnë një krah tjetër të hotelit?
Ismeti, duke hyrë në dhomën e tij,më hoqi për mënge. Ata tjerët vazhduan drejt fjetoreve të tyre, ku do t’ i lenin instrumentet.
” A t’ kam thënë që janë të pabesë,” më pëshpëriti. ” Me këta nuk shkohet askund.”
“ Po, o shoku im, më ke thënë,” i thash.“ S’ e kisha besuar që dhe Xhemali do na punonte kështu.”
“ S’ ka nevojë ta ketë ftuar Xhemali. A e ka dhe shumë shpiuna tjerë në mesin tonë,” tha Ismeti.
Sikur ta kishim bërë me fjalë, e lamë fizarmonikën dhe, ashtu siç ishim, trokitëm në derën e Xhemalit. Ata tjerët – Ajeti, Hajdari, Hilmiu, Saliu, Bahriu, Fikriu e Ejupi – veç kishin hyrë brenda dhe qeshnin me të madhe.
S’ ishim gabim. Fjetorja e Xhemalit ishte plot me burra.Shumica kishin mejtur në këmbë, duke pirë cigare, ndërsa në divan ishin shembur Safet Selimi dhe Arsim Ahmeti.Të dytë të dehur. Fjetorja kishte edhe dy kolltuqe të mëdhenj, të cilët i kishin zaptuar dygra të reja, relativisht të pashme, njëra e zeshkët dhe e plotë, tjetra bjonde, e thatë, dhe e veshur me një fustan që i shkonte deri te këmbët. Mbi tavolinën prej lisi shquante një vazo e madhe me potatina, dyshishe viski dhe katra pesë kanaçe me birra.
Safeti, si rëndomtë, fliste me zë të lartë. Shihej që ishte tapë, se po zihej me njërën nga gratë, ate që ishte e zeshkët dhe e trashë, deri sa Xhemali dhe Fikriu po e lusnin të mos çirrej aq shumë. Dreqi ta hajë, s’ ishim në Rusengord, por një hotel me pesë yje dhe mysafirë që vinin rrallë e për mallë në Ystad.
“ O hajvan,” i çirrej Xhemali. ” Nuk jemi në Rusengord që të flasim me zë të lartë. Gruaja ka të drejtë. Këtu jemi në shtëpi të huaj dhe nëse vazhdojmë kështu, do vijë policia e do na përcjellë në Malme. Po dëgjon a s’ po dëgjon?”
Mjerisht, ai kokëdushi s’ dëgjonte fare.As dëgjonte, as ishte i interesuar të dëgjonte. Ai kishte pirë aq shumë, sa s’ donte të dinte as për policinë, as për udhëheqësinë e atij hoteli, as për ato lingurkat polake, as për neve që kishim hyrë në fjetore dhe shtireshim si përfaqësues të Shoqatës “Vëllazërimi”.
“ Çfarë shoqate është ajo që s’e bën mallë njërin nga sponsorët e saj të parë,” bërtiti aidhe ia zgurdulloi sytë Xhemalit.“ Mos është më i merituar Hajdar Reçi apo daja im? Daja im s’ di t’i lidhë as dy fjalë në gjuhën shqipe, o peder. Daja im është analfabet, o zduhak. Ama kur duhet t’ i shmangeni Safet Selimit, Ajeti vjen dhe e përfaqëson Shoqatën në Ystad.”
Ajet Abdyl Latifi u bë katran. S’ ishim ne, arnautët, që e poshtronim para gjithë atij mexhlisi, por nipi i tij. Kurrë, ama kurrë, s’ e kishte menduar aq të lig.
” Mbylle gojën, be zorrak, se na bëre qepaze,” i tha Ajeti duke brofur në këmbë. Ai ishte në hall, se po ta shante më shumë, e shante nipin e tij. Po edhe sikur të rrinte, s’ kishte kuptim. Andaj bëri para dhe e zuri bravën me dorë. Po matej të ikte. ” Unë vërtet s’ e di shqipen, ama zemrën e kam të bardhë. Po ti, be Arsim,ku je nisur kështu?Ti ke grua, ke fëmijë. Çka të nxiti ta hipësh këtë zorrak në makinë?”
Arsimi, që deri n’ atë çast kishte heshtur, ra në hall.Ai, ç’ është e drejta, poashtu kishte rënë në grackë. Tani s’ nxirej dot se kishte pirë dhe i merreshin ment.
” E ku ta dija qëpo më sillte këtu?” tha Arsimi i penduar.” Unë isha te shtëpia kur më mori ky prekudi dhe më luti të dilja deri në Sheshin e Madh. As e dija si ishte, as ku donte të shkonte.Dhe ja ku më ka katandisur. Unë kam pirë dhe s’ i grahi dot makinës. Pranoj të fle përjashta, por s’ pranoj ta humb patentin.”
” Atherëmë fal se të rash në qafë,” i tha Ajeti dhe doli në korridor. Ai s’ donte të rrinte aty ku ishte ai delenxhiu, nipi i tij.
As kjo s’ ishte në rregull.Ajet Abdyl Latifi e kishte dëshmuar veten pak më parë.Me të dalë ai në korridor, dola dhe unë, Hajdari dhe Hilmi Kasaballiu.Ajoqë ishte b¨rë nuk zhbëhej dot, por Ajeti s’ kishte nevojë të mbyllej në fjetore sepse nipi i tij ishte i pacipë. Tani – edhe sikur ta vrisnim në vend, nuk zgjidhnim gjë se Arsimi ishte i dehur dhe s’guxonte të hipte në makinë. Ai, ç’është e drejta, kishte të drejtë se rruga ishte e gjatë dhe policia rrugore s’ e falte sikur t’ ishte edhe vetë Lartrmadhëria, mbreti i Suedisë.
Hilmiu e zuri Ajetin dhe e hoqi brenda.
“ Po ti, be hajvan,” i bërtiti Safetit. “ Çfarë njeriu je? S’ të vjen turp nga vetja? Ky njeri mund të jetë analfabet, mund të jetë fikanak, mund të jetë mendjetrashë, po është daja yt. Ku dreqin ma ka atë edukatë që s’ i kërkon falje?”
Safeti e ndjeu veten ngushtë. Ai, sikur ta kishte lagur dikush me ujë të akullt, papandehur u shkreh në vaj dhe filloi të dërdëlliste diçka në turqishte, ta puthte Ajetin në ballë dhe të arsyetohej se atë ditë e kishte tepruar me pije. Po atë komedi e vazhdoi edhe me neve, duke na puthur e kërkuar falje për sjelljet e tij. Ça me bo, kishte pirë pak. Mos donim ta vriste veten?
Ai e zuri manjetofonin me dorëdhe, pasi ua prezantoi Ajetin grave të panjohura, vazhdoi në suedishte.
“ Kërkoj falje që po flasim shqip, po ashtu jemi mësuar. Ne, shqiptarët, jemi patriotë. E duam vendlindjen më shumë se jetën… Mjerisht, sonte ka ndodhur një keqkuptim. Deshta t’ ju sillja në Ystad dhe t’ ju njoftoja me miqët e mi, po ja që e tepruam dhe duhet të presim deri sa t’ i dalë pija atij shokut Arsim.”
Ato dyja, sipas Safetit, kushërira të afërme, e panë gabimin e tyre dhe filluan të dërdëllisnin diçka në gjuhën polonishte, por tani ishte vonë për t’ u penduar. Treni i orës dhjetë kishte ikur.
” O, ti je një rrenacak i madh,” i tha ajo e trasha. Bogdana.
” Po më vjen keq që e teprova, por këto i ka jeta,” ia ktheu Safeti. ” Dikushi do pijet,dikush e do bixhozin, dikush i do drogat, po asnjërin s’ mund ta quajmë rrenacak, mashtrues apo fajtor. Fajtore është jeta që ka qenë e padrejtë.Apo jo?”
Ajo s’ tha as po, as jo. Ajo ishte tmerrësisht e penduar që kishte dalë me të dhe e kishte marrë në qafë edhe Jadvigën.Ai i kishte joshur me darkë në restorantin “Kramer”, por pastaj, pasi i kishte dehur me kafe irlandeze, ikishhipur në makinë dhe pa një, pa dy, i kishte sjellë në diskon e hotelit Saltsjöbaden.
“ Unë kam ardhur të vallëzojmë,” tha ajo.“ Unë s’ kam ardhur të dehem këtu.Tani pse s’ po zbresim?S’ ka nevojë të visheni.Zbresim kështu si jemi dhe vemi në disko.”
Jo, Ismeti s’ donte të ndërronim vend.
“ S’vjen në pyetje,” thirri ai.“ Ti s’e di se kush jam unë… Unë jam Safet Selimi, lideri i Demonstratave të 68-tës… Unë s’ kam nevojë të zbres në disko. Po të doja disko, ate e kisha në ”Kramer”. Unë dua të rrimë këtu…Ja ku e kemi manjetofonin, ja ku i kemi dy shishe visky, njëra vërtet pakë e naçetun, po tjetra është plot, dhe mund të pimë e të vallëzojmë deri në mëngjes. E vetmja gjë që na duhet janë nja pesë a gjashtë gota, po edhe ato mund t’ i sjellim nga sporteli…”
Zeshkanja brofi në këmbë.
” Vjen që ç’ke me të,” iu hakërrua ajo. “ Unë s’ jam e martuar me ty. Dola gjoja për në disko… Ti paske dalë për të pirë… Kush është për disko vjen me mua… Kush është për të pirë, rri me Safetin,” shtoi ajo dhe iu çorr asaj tjetrës, Jadvigës, që t’ i shkonte prapa.
Ajo që quhej Jagviga dukej e hutuar.Na pa një herë me sy të turbullt dhe pastaj, duke u zënë me kushërirën, doli nga fjetorja dhe iku shkallëve tëposhtë.Nëpër derën e hapur hyri një melodi e fortë angleze.
Hilmniu, që ishte i regjur në këso situatash, e zuri Safetin për qafe dhe e luti të zbrisnim poshtë.
“ Po thua se ke ardhur të rrish me ne,” i tha miqësisht.“Kur qenka kështu, mos na prish qejfin. Ti ato shoqet i ke shoqe të punës dhe s’ është mirë të zihesh para nesh.Hajde të zbresim dhe të shohim ça po ndodhë atje poshtë. S’ ka nevojë të vallëzojmë. I marrim gotat me vedi dhe ulemi karshi sportelit. Pimë edhe nga pak viski, mbasi e paske marrë me vedi… Hajde bëhu burrë…”
“ Jo, jo,” tha ai.Ai donte lutje, ledhatime.Ai kishte ardhur për hatrin tonë. Se t’ ishte për hatrin e vetes, mundej të rrinte në Malme.
“ Tani po flet pa lidhje,” e qortoi Ajeti.“ Njeriu kënaqet edhe në maje të malit. Çou ta pimë edhe nga një birrë, se dua të ju qerasë të gjithëve. Çou Arsim.”
“ Unë do të fle pak,” kundërshtoi Arsimi. “ Amani ju qoftë. Më leni të bëj nja dy orë gjumë, se s’ ka kush I grah makinës.”
” Edhe unë s’ kam fjetur fare,” tha Saliu.“Do të shkoj në dhomën time.”
“ Edhe ky na la në baltë. Po ti, Ramadan?”
” Unë povi me juve,” i thash. “ Ecni para! Sa ta marr një triko, se bëka ftohtë këtu.”
Atje poshtë – rrëmujë e madhe. Me dhjetra e dhjetra mysafirë nga Malmja e Ystadi po prisin të hynin në disko. Ata prisnin në rresht dhe, gjatë kohës që kujdestari merrrej me pardesytë,kuvendonin me njëri tjetrin, dëftonin barcoleta dhe planifikonin javën e ardhshme. Ata tjerët, pjesmarrësit e seminarit, kishin zënë kolltuqet dhe po e përcillnin rrëmujën prej së largu. Atje diku, përtej përfaqsuesve të Shoqatës Turke, i pashë edhe vëllezërit shqiptarë. Mungonin vetëm Ismeti dhe ajo vithetrasha zeshkane, Bogdana.
Më në fund, zënka sikur kishte pushuar pak dhe atmosfera dukej më miqësore.Si në një disko më, ku disa këndojnë për lekë,ndërsa të tjerët e bëjnë të kundërtën.
Unë zura vend në një kolltuk anësor, jo aqlarg asaj bjondes që quhej Jadviga, dhe i premtova vetes të mos merrja zjarr, sepse vervelja edhe ashtu ishte gati. Ata – e kam fjalën për Ajetin, Hajdarin, Hilmiun, Safetin dhe Bahriun – i kishin marrë gotat me vete dhe vazhdonin me viskin që kish sjellë Safeti. Viskipinte dhe Jadviga. Ajo e kishte ndezur një cigare dhe shikonte drejt sallës, ku po këndohej e vallëzohej me të madhe.
” Do të ju pyes diçka,” më thotë pastaj, kur ata tjerët përsëri u krodhën në mosmarrëveshjet e nipit me dajën. Suedishtja e saj ishte e thjeshtë dhe mbanë vulën e polake.
” Veç pyetni,” i them duke e përcjellë vallëzimin e Ismetit me Bogdanën.
” Çfarë pune bëni këtu?”
” Unë? Kurrëfare,”i them. “ Suedezëte quajnë punën tonë seminar, por ne mund ta quajmë edhe konferencë. Njëherë na flet dikush që është shumë i mençur dhe ne e dëgjojmë. Pastaj flasim ne nga pak dhe, kur të lodhemi, ikim në Malme. Po ju?”
“ Kamardhur te kushërira ime,” thotë ajo.
Përgjigje e shkurtër. Mbase punon në ndonjë institut masazhi apo bordel ilegal, mendova.
” Poçfarë bëni këtu, në Ystad?” e pyes pa të keq.
Ajo s’ ma kthen përgjigjen.E thith cigaren me afsh dhe bën sikur nuk kupton.Ata tjerët vazhdojnë të pine e të zihen me të madhe.Safeti përsëri ka filluar të çirret me zë të lartë.Bogdanavallëzon me Ismetin Ismetin të faqe më faqe.
“ Po ju pse s’ vallëzoni?” më pyet papandehur.
” S’ më ka ftuar njeri,” i them.S’ mundesha t’ i them që kisha zbritur për hir të Hilmi Kasaballiut.
” Dua të vallëzojmë,” më thotë dhe, pasi brof në këmbë, shikon drejt sallës ku luhet një valle e qetë.
” Pse jo,” i them duke e ndjekur pas.
Nuk m’ erdhi mirë që po ikja, po dhe të rrija si mumje e t’ i dëgjoja dënglat e Safet Selimit s’ ishte kënaqësi e madhe. Unë s’ jam kundërshtar i pijeve alkoholike, por vetë s’ kam pirë më shumë se një gotë. Qoftë ajo birrë, verë apo gotë rakie.
Nata ishte e re dhe isha goxha i kënaqur me ato që kishin ndodhur gjatë ditës. E zura Jadvigën për beli dhe u krodha n’ atë oqean që kundërmonte djersë, shampo e parfume françeze. Të gjithë ata vendas që kishin ardhur për të vallëzuar, silleshin rreth e përqark njeri tjetrit pa ndonjë shenjë të dukshme admirimi.Megjithate, ata vallëzonin dhe, sa herë që pushonte muzika, s’ iknin në vendet e tyre, por rrinin në këmbë dhe vazhdonin të shtrydhen e fërkohen me njëri tjetrin.
Në një pauzë të tillë, Jadviga më hoqi anash dhe i foli kushërirës saj në polonishte. Sipas rregullit, duhej ta kuptoja, se konsiderohem njohës i gjuhëve sllave, por biseda e tyre ishte e natyrës private.
” Kam pirë,” më tha pastaj, duke më parë me sytë vrarë nga lodhja. ” Kam shumë etje.”
” Punë që zgjidhet,” ia ktheva.” Ça doni të pini?”
” Ç’ pi njeriu që ka etje?Ujë.”
“ Animirë. Po shkoj t’ ua marr një shishe në sportel.”
“ S’ dua ngasporteli,” më thotë duke e prekur gurmazin. “ Dua të shkojmë lart, se më villet.”
” E mora vesh,” i thash dhe e hoqa drejt shkallëve.
Nuk e di pse m’ erdhi keq për atë qenie që, pa ma ditur as emrin, as mbiemrin, as profesionin, as vendlindjen, as gjendjen familjare, kërkoi të ngjiteshim lart dhe të mbylleshim në fjetoren time. Po ajo kishte etje dhe unë, me të hyrë në dhomë, e hapa frigoriferin dhe e nxorra një ramlösa.Kështu quhet një ujë i tharrtësuedez.
“ Urdhëro,” i thash duke ia zgjatur shishen.
Ajo e piu të tërën dhe, pasi ia hodhi syrin krevatit përkundruall, shkoi dhe u përplas mbi kuvertë si për të bërë vetëvrasje. Tani që ishim vetëm, vura re se ajo ishte e pashme. Flokët i kishte të gjatë, shtatin të plotë e të mirëmbajtur, ndërsa vithet i shquanin për mrekulli nën fustanin e gjatë.
” Pse më shihni ashtu?” më pyeti.
” Nga kurreshtja,” i thash.“ Kam bërë goxha do shkollë, po s’ jam në gjendje ta kuptoj një femër të rangut tuaj. Çka dreqin patëte një mashkull si Arsim Ahmeti, që është i martuar dhe ka fëmijë, apo te ai pijaneci tjetër që çirret si me qenë në tregun epeshkut?Jo se më hynnë punë, por ndiej keqardhje për juve.”
” E dija që do më pyesnit,” tha ajo dhe, pasi iku më tutje në krevat, që të më bënte vend edhe mua, me pa me sy të përlotur. ” Si t’ ju them, unë jam grua dhe bëj ato që donë të tjerët. Bëj ato që do im atë, për shembull… Unë s’ i kuptoj meshkujt si juve… Ju më dukeni si ata murgjit tonë polakë, që për të tjerët janë engjuj, po për veten të këqinj.Çka djallin mund t’ i bëja kusherirës time?Ajo e di që ai qeni – Zafet a si quhet – jeton me një kurvë daneze.Çuditërisht, sa fillon ai qeni të përlotet e t’ i dëftoj përralla, ajo qullet si sungjer. Unë s’ e di kushështë ai tjetri,Arshimi,se e takova në restorant, por sapo ju pash juve, e kuptova që jeni njeri i vetmuar, andaj ju luta të ngjitemi lart. I thash vetes: nëse duhet të me dhunojë dikush, më mirë të më dhunojë ai, sendonjëri nga ata pijanecët tjerë.”
Më mbërtheu një gaz i lehtë, absurd.
” S’ mundem t’ ju dhunoj, se jam i martuar,” ithash.
” E kuptova,” tha duke e vënë buzën në gaz.” Ju do ndopak?”
” Ç’ është e drejta, jo,” e pranova unë. ” Dashuria ynë ka vdekur qëmoti, por ne kemi hyrë në valle dhe secili duhet të vallëzojë me këmbët e veta. Ajo merret me studime, romane kriminalistik e pjesë teatrale, ndërkaq unë merrem me këta që lam poshtë. Unë, me fjalë tjera, mbledh miza dhe i ruaj për dimër.”
” O, sa keq,” tha ajo duke ndezur cigaren. Pastaj, pasi e thithi një herë, më pyeti. “ Keni parë diçka te unë?”
“ Jo,” i thash.
Ajo e çoi dorën përpjetë dhe unë pashë se në gishtat e saj shquanin dy unaza. Njëra prej tyre duhej t’ishte e shtrenjtë, se papandehur xixëlloi në dritën e llambës.
“ Edheunë jam e martuar,” tha, duke shtuar se burri e donte shumë. “ Mjerisht, unë jam e poshtër… Jam kurvë… A e përdorni edhe ju fjalën kurvë? E përdorni, a?Ate s’ e kisha ditur… Unë jam kurvë, pra, se erdha ta vizitoj kushërirën dhe ja ku jam katandisur në krevatin tuaj. Dola meatë kurvën, kushërirën time,për ta pirë një kafe dhe ja ku kam jam katandisur… Tani që ai jugosllavi është bërë tapë dheBogdana po shtrydhet me shokun tuaj, unë kam mbetur peng.Ah,sikur ta dinit sa jam e dëshpëruar! Sikur ta dinit sa po më flihet!..Duhet të fle pak, ta trilloj një gënjeshtër… A mundem të fle pak, qoftë edhe gjysmë ore, deri sa të ma nxjerrin gjumin?”
” Pse jo,” i thash. ” Flini rehat, se unë do të zbres poshtë dhe do të rri me tjerët.”
Jo, jo.Ajo më zuri për dore dhe më pa me sy të llahtarisur.
“ Po dolët ju, ata do të ngjiten dhe do më detyrojnë të pi viski. Dua të rrini këtu dhe të shtireni se po bënidashuri me mua. Fundja, unë vetë ju kam ardhur në dhomë… Ju mund të bënigjithçka me mua.Kryesorja, më dukeni njeri i mirë.Apo edhe këtë herëjam gabim?”
Çka dreqin t’ i thoshja?Ia ledhatova faqen siç bëja me vajzën time.
“ S’jeni gabim”i thash. “ Ndoshtas’ jam aq i mirësa ata murgjit e shquar polakë, por e konsideroj veten të ndershëm.Unë, edhe sikur të donit ju,s’ arrij ndonjë fame të madhe nësei përziej këmbët me juve,sepse trupijuaj i takon një njeriu tjetër.Përkundrazi, tek se keni hyrë në fjetoren time dhe po kërkoni mbrojtje, e quaj nder tëju respektoj për dashurinë që keni për burrin tuaj.”
“ Çinkuje barxo,” thanë gjuhën e saj.
Edhe pse tymi i cigares më shkonte në nerva, s’ mora mund të çohem dhe ta hap dritaren e dhomës..S’ kisha gjumë dhe lloj lloj mendimesh më vërtiteshin nëpër kokë. Çdo nocion, çdo dukuri, çdo qenie e kishte fillimin dhe fundin e vet. Unë – edhe n’ atë orë të natës – deri sapo pushoja pranë saj, isha viktimë e një turkoshaku të poshtër… Edhe Arsimi ishte viktimë e tij… Edhe ajo grua që ishte shtrirë pranë meje dhe përpiqej të flinte ishte viktimë… Kishte dalë me kushërirën të pinte një kafe dhe kishte rënë në thonjtë e një njeriu që e donte vetëm vetveten. Ku ishte parë që unë, një njeri i huaj për atë grua të padjallëzuar, të prekja në nderin e saj? Po, sikur t’ ishte beqare dhe t’ isha beqar apo i divorcuar, dhe ajo të pajtohej me mua, do ta puthja e mikloja gjithë natën. Paçka se n’ ato rrethana ajo ishte grua e tjetërkujt dhe viktimë e kushërirës së vet.Për ate duhej të pushoja, seai qeni do të vinte e do ta merte sa t’ i dilte gjumi Arsimit.
Nja dy a tri orë më vonë, dikush trokiti me forcë në derën e fjetores time. Atje diku, përtejndërdijes time të fjetur, në korridor, dëgjoheshin replikat e vrazhda të Safet Selimit dhe Bogdanës. Pak më vonë – po e njejta trokitje – mos edhe më e fuqishme se e para.
“ Jadviga, hape derën! Çohu t’ ikim në Malme!”
Jadviga, që ishte gjithnjë e veshur në fustanin e sajtë gjatë, kërceu nga krevati, veshi këpucat me taka dhe qëndroi para pasqyrës. Po krifej. Pak më tutje, përtej derës së mbyllur, vazhdonin sharjet, qortimet dhe replikat e flliqta. Herë në suedishte, herë në polonishte.
Pak çaste më vonë ajo e hapi derën dhe iku në një botë që s’ e dija as si e kishte emrin, as si e kishte pamjen. Me sa duket, Arsimi kishte fjetur pak dhe, sapo i kishte dalë gjumi, kishte kërkuar të iknin në Malme.Të nesërmen, me të rënë sinjali i mëngjesit, të gjithë zbritëm në sallën e ngrënies. Ajo ishte shtruar njësoj si dje, mos edhe më mirë. Një bufé e begatë me lloj lloj prodhimesh të freskëta.
Unë e Ajet Abdyl Latifi ishim goxha të pushuar; gjë që s’ mund të thoshja për ata tjerët. Ata kishin pirë gjithë natën me Safet Selimin duke e gënjyer veten se unë e kisha marrë ”polaken” dhe po bëja kërdi. S’ma thoshin hapur, por e shihja në lakminë që shpërthente nga sytë e tyre të qeshur.
Tani që do fillonte dita e djelë dhe ne do të përziheshim me turmën e madhe, kisha plot kohë të meditoja për ato që na kishin ndodhur. Ç’ ishte vallë ajo vizitë e çuditshme e ish kryetarit të Shoqatës: një orvatje e re të na turpëronte para miqëve suedezë apo etje e pafrenuar për të dëftuar se ai ishte më burrë dhe më i aftë se ne?! Për ate duhej të bëhej tapë, t’ i gjente dy viktima të një populli tjetër dhe të navinte i paftuar deri n’ Ystad?
Përvoja e mëvonshme ka dëftuar se asnjë hap që bëhej në drejtim të shembjes së shoqatës së vetme shqiptare në Suedi nukishte hap individual, por nisjativë e gatuar në kuzhinën e Legatës Jugosllave. Dua të them se rolet që vishninIsmeti e Safeti si pijanecë kishim për qëllim ta fshehnin lidhjen intime që egzistonte midis Legatës Jugosllave dhe të gjithë sherbëtorëve shqiptarë.
A kishte arsye individuale? Me sa duket, po. Sipas fjalëve të Ajetit, Safeti kishte filluar t’ i bënte orvatjet e para për të dalë nga astaku i dashnores daneze dhe ahengjet që organizonte kohë pas kohe në ish klubin e tij kishin për qëllim ta trimëronin n’ atë ndërmarrje të re. Ai veç e kishte nisur një videofilm në Turqi dhe po priste përgjigje nga ajo mbesa e Gjyshes Azize. Shumë veta thoshin se ajo punë s’ do bëhej kurrë. Të tjerët e thoshin të kundërtën. Mos për tjetër, Neslihani do ta merte për hir të lejeqëndrimit…
Zotrote më shkruaje sa vijon:
”Sipas informatave që kam marrë nga ish anëtarët e Seksionit të Rinisëatë behar e kishit mbyllur edhe ”Shkollën e pasditës”. A është e vërtetë kjo informatë?”
Po, vëlla, ajo është plotësisht e vërtetë. Pak ditë pas ngjarjeve që shtrova më sipër, mora një pusullë nga drejtoresha ime, zonja Ruth Bauth, me të cilën më njoftonte se fluksi i ardhacakëve turq e jugosllavë kishte rënë fare. Rrjedhimisht, kontrata e Zyrës së Shkollave me Komunalen do të prishej në qershor dhe maunet e saj të vinin e do ta zbraznin lokalin nga librat dhe mjetet tjera shkollore. Për atë ngjarje, po dhe disa ngjarje tjera, të cilat kanë të bëjë mepërpjekjet tona për ta shndërruar Shoqatën ”Vëllazërimi” në shoqatë të vërtetë shqiptare, do të shkruaj një herë tjetër.
Shkruan: Ramadan Rexhepi]]>
( vazhdon)
Shkruan: Ramadan Rexhepi]]>
I FALEMINDEROJ REDAKTORIN DHE RECENSENTËT.
Hysen Këqiku:
PËRFUNDIM I PAPËRFUNDUAR
Libri: “Bujanoci, burim i trashëgimisë kulturore dhe natyrore” i autorit Xhemaledin Salihu, brenda koopertinave të saja përmbanë një lëndë të gjerë hulumtuese, studiuese dhe mbi të gjitha një të kaluar të bjerrur hullive të gjata e të largëta historike. Kjo e kaluar e largët e nënqiellit tonë, në të cilin frymojmë, ëndrrojmë dhe hulumtojmë të kaluarën tonë, nuk mund të na bëjë të rehatshëm kur të kihet parasysh e tërë pesha e rëndë e atyre fiseve dyndësish, që kaluan nëpër të kaluarën tonë duke na lënë kështu siç jemi të copëtuar e me shumë kufij në mes vëllezërve të një gjaku, të një historie, të një të kaluareje e cila nuk qe e lehtë por e dhembshme, pasojat e së cilës nuk mund t’i heqim për shekuj me radhë.
Territori nëpër të cilin eksploroi autori me grupin hulumtues, i përket një historie të rëndë e të padrejtë sepse duke qenë si një territor që lidh territore dimenziuonesh të largëta që i eksponuar t’u bëj ballë përkatësisht të ballafaqohet me ngjarje të rënda e të papërbllueshme.
Jo vetëm Bujanoci që me këtë rast është lëma e hulumtimit, por qytete dhe fshatra të tëra deri në vitin 1877/78 qenë të banuara me shumicë shqiptare në këto territore të trashëguara nga të parët që ishin autokton që nga pellazgët e lashtë dhe ilirët.
Luftërat serbo-ruso – turke, të vitit 1877/78 qenë të kobshme, sepse popullata autoktone e Sanxhakut të Nishit i cili përfshinte Vrajën, Nishin, Leskocin, Prokuplen, Kurshumlinë si dhe Bujanocin me Preshevë e Medvegjë, u detyrua t’i braktisë këto vende deri në krijimine kushteve të tjera për t’u kthyer, por, kjo ëndërr nuk u realizua nga se kongreset e ndryshme, evropiane, tokat shqiptare, i ndanë si bishat prenë për aleanca e hatre –ti për mua e unë për ty por në dëm të shqiptarëve.
Që nga Naisusiana e deri në ditët e sotme jo vetëm ngjarjet e viteve 1877/78, që padyshim ishin të kobshme, por numër shumëshifror sosh e dërmuan popullin tonë, e gllabëruan duke djegur e duke rrafshuar me tokë kulturën e tyre shpirtërore dhe materiale.
Historia ende nuk e ka thënë fjalën përfundimtare për atë numër shumëshifrorë banorësh që ikën me kalamaj ndër duar, pleq e plaka, të sëmuar e të gjymtuar, për të gjetur shpëtim. Kah shkuan, ku shkuan, ku krijuan plang për ta vazhduar jetën, sa ishin në numër, sa prej tyre vdiqën me armë në dorë, sa u dogjën, u torturuan, u hudhën në det në emër të “humanizmit” për t’i deportuar larg diku në orient.
Armiku ç’gjeti e dogj e shkretoi. Objektet kulturore, e fetare i bëri rrafsh për toke.
Veçmas, objektet e kultit fetar. Fatkeqësisht mbi ato themele ngriti kulte të vetat duke varrosur kulturën materiale të krijuar nga breza të tërë, gjeneratë pas gjenerate.
Ç’ka ka mundur të ruaj toka që në gjirin dhe ngrohtësinë e saj, ruan eshtrat e të parëve, çka ka mbetur nga ajo katrahurë e gjatë dhe e dhembshme për t’i treguar botës, edhe sot, se aty jetuan të parët tanë dardanët, fisi më i madh ilir nga të cilët u krijuan shqiptarët.
Leximi është veprim pasionant sepse ngjall dhe rikujton të kaluarën, duke e mbajtur të fortë e të lidhur me historinë e vet, me fitoret dhe humbjet duke i nxjerr në log të vërtetat historike dhe gjetjen e rrugëve për të shpëtuar çka është e mundshme ose për të ruajtur dhe gjetur atë që ka mbetur për të kujtuar të kaluarën ose të fshehtën të cilës duhet t’i besojmë.
Të gjitha këto mu kujtuan duke shfletuar këtë libër, në dorëshkrim të Xhemaledin Salihut, të cilën autori e titulloi “Bujanoci, burim i trashëgimisë tonë kulturore dhe natyrore” dhe natyrisht më frymëzoi fuqishëm për të ecur gjurmëve të gjetjeve të shumëta të një lënde të paeksploruar nga dorë e sigurtë e për ta nxjerrë në pah, pa konatacion negativ, pa pasë pretendim të përvehtësojë atë që nuk është për ta përvetësuar, atë që historikisht nuk është e fushës së krijuesve autoktonë etj., por e një dore të një njeriu hulumtues e humanitar i përmasave të gjeniut popullor: “E di të mirën? -E di. –E di të keqen? -E di. –Hajt pra ban mirë e mos bënë keq!…” Ky është autori Xhemaledin Salihu, i cili për ta bërë libër, duke udhëhequr një grup hulumtuesish vullnetmirë, grumbulloi lëndë të bollshme të klasifikuar në shtatë kapituj:
1.Objekte dhe lokalitete arkeologjike,
2. Objekte sakrale islame me një vështrim historik për përhapjen e fesë islame në Kosovën Lindore përkatësisht në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë,
3. Objekte sakrale të krishtera,
4. Objekte të banimit dhe ndërtesa ndihmëse,
5. Objektet publike,
6. Përmendoret, lapidarët, bustet dhe pllakat përkujtimore, dhe
7. Trashëgimia natyrore.
Rradhitja e lëndës së grumbulluar me një përkushtim hulumtuesish e gjetësish të pasionuar, e ka bërë këtë libër një arkiv të rëndësishëm për arkeologjinë, etnologjinë, historinë, toponomastikën e mikrotoponomastikën e vedbanimeve, pa përjashtim të komuniteteve që e popullojnë, arealin e komunës së Bujanocit.
Secili kapitull ka përmbajtjen e vet të begatshme me elementet e komponuara mirë, rrjedhshëm dhe tërheqës për lexuesin sepse e bartin atë nëpër fshehtësitë që i ka ruajtur vetëm nëntoka, ngase ato që ishin mbi tokë i gllabëroi ana e zezë e historisë, të cilën e përbëjnë uzuratorët, akulturorët, përktëshisht ata që krijojnë antivlera mbi vlera.
Lënda e studimit të nënkapitujve është përmbajtësore profesionale dhe e profilizuar. Aty gjejmë vlera të ngërthyera me realitetin historik, kuptimi logjik dhe përmbledhës i së cilave shkrihet me titullin e kapitullit.
Kapitujt me përmbajtjen e tyre mund të jenë minilibra në një libër përmbledhës siç është “Bujanoci burim i trashëgimisë kulturore dhe natyrore”.
Të gjithë këta kapituj rradhisin gjetjet e shumëta arkeologjike, parahistorike, historike, antike, të mesjetës e deri në kohën tonë, duke përfshirë objekte, lokalitete, kështjella, ura, tempuj fetarë e të tjerë. Këtu gjejmë një histori të shkurtër të ngritjes së xhamive, teqeve, tyrbeve varresave, të kishave, të manastireve, nekropoleve, pastaj vatra, oda, hambare, koshe, alemive të ndryshme të artizanateve siç është veku, bunaret, çezmet, objekte të ndryshme shoqërore siç është hani ( bujtinat), mullinjtë, urat, etj
Duke u bazuar në shumëllojshmërinë e gjetjeve dhe rëndësinë e tyre historike, ky vështrim është vetëm një çasje për një punë serioze që ka bërë ky ekip hulumtues në krye me kryetarin e tyre Xhemaledin Salihun, për angazhimim me përqëndrim që të grumbullohen gjetje, eksponate, mjete të ndryshme, objekte banimi e kulti të cilat i ka ruajt nëntoka jonë në të cilën kanë jetuar të lavdishmit, banorët e pare të Ballkanit – ilirët.
Anëtarët e ekipit eksplorues (si pasardhës të ilirëve), kanë bërë punë të madhe, pa i mbështetur pushteti aktual, por të prirë nga vullneti dhe entuziazmi, kanë filluar një punë e cila nuk ka përfundim, një punë e cila do të hulumtohet në vazhdimësi edhe nga gjenerata e re e cila e ka obligim dhe kërkesë nga gjaku i të parëve tanë që nga fillimi.
Recension
Bujanoci-Trashëgimia Kulturore dhe Natyrore
Shqiptarët e tre komunave në Jug të Serbisë Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc që këtë rajon e e kanë emërtuar si Luginë e Preshevës apo Kosovë Lindore si pjesë e pandashme e trungut shqiptar edhe pse të copëtuar në disa shtete por autokton në trojet e veta që nga të parët e tyre ilirët kanë dhënë kontribut të madh në shërbim të çështjes kombëtare.
Edhe pse e kaluara jonë shumë herë është kontestuar nga armiqët tanë duke tentuar që ta përvetësojnë historinë tonë dhe figurat më markante kombëtare, puna shkencore dhe hulumtuese mbetet arma më e fortë në dorën e intelektualëve dhe hulumtuesve shqiptar, armë të cilën autori Xhemaledin Salihu dhe bashkëpunëtorët e tij e kanë përdorur në mënyrën më të mirë të mundshme. Libri për Bujanocin dhe trashëgiminë e tij kulturore dhe natyrore i autorit Xhemaledin Salihu e shkruar jo në tavolinën e kabinetit të tij të punës por në ecje e sipër bashk me bashkëpunëtorët e tij anekënd fshatravë të Bujanocit dhe në brendësinë e qytetit hedh dritë për shumë objekte nga trashëgimia e jonë historike dhe kombëtare. Ky libër përveç të tjerave i shërbën qytetarëve por edhe intelektualëve për të dëshmuar prezencën shqiptare në këto troje shumë e shumë shekuj më parë para se të vinin popuj të ndryshëm të cilët u vendosën në rajonin tonë dhe që padrejtësisht kërkojnë të përvetësojnë këto vlera të çmueshme. Duke i vënë në spikamë të gjitha objektet me vlerë të pakontestueshme kulturore dhe natyrore të rrethit të Bujanocit autori edhe me fotografi na dëshmon për këto vlera dhe në një mënyrë duke i bërë të prekshme për të gjithë lexuesit e librit si dhe për të dëshmuar vazhdimësinë e jetës së shqiptarëve që nga kohërat e lashta parahistorike e pastaj nëpër të gjitha etapat historike e deri në ditët e sotme.
Rëndësinë e këtij libri e shton edhe më tepër rëndësia aktuale që e ka qyteti i Bujanocit i cili gjendet në zemër të Luginës së Preshevës sidomos për pozitën e tij gjeostrategjike sepse Bujanoci është nyja e Koridorit strategjik E10 nëpër të cilin kalojnë rrugët automobilistike dhe ato hekurudhore duke bërë të mundshme lidhjen mes disa shteteve të rajonit.
Shpresoj që ky libër i cili siç thuhet lexohet me një frymë duhet të përkthehet në gjuhët kryesore botërore me qëllimin e vetëm që edhe intelektualët e vendeve të ndryshme si dhe opinioni i tyre publik të njoftohen më për së afërmi me vlerat kulturore dhe natyrore të Bujanocit
Në fund përveç përgëzimit për punën e autorit dhe ekipit të tij hulumtues në teren mbetemi me shpresë se ata nuk do të ndalen me kaq por të vazhdojnë me hulumtimet e tyre për pjesët tjera të Luginës së Preshevës.
Dr.Veton Zejnullahi
Recension
Bujanoci-Trashëgimia Kulturore dhe Natyrore
Në librin “Bujanoci – Trashëgimia Kulturore dhe Natyrore” i autorit Xhemaledin Salihu, autori merr përsipër që të trajtojë dhe të shtjellojë trashëgiminë kulturore dhe natyrore të Bujanocit, fushë e pa eksploruar dhe e pa njohur deri më tani për lexuesin shqiptarë në përgjithësi. Autori në këtë libër ka si objekt trajtimin e trashëgimisë së trevës së Bujanovcit, e cila me dashje ose jo ka mbetur e pa trajtuar dhe në periferi të historisë sonë etnike. Për autorin rëndësia e librit paraqet disa dimensione studimore, e para çështja e trashëgimisë kulturore të komunitetit etnik shqiptarë të kësaj treve, kjo problematikë nuk trajtohet vetëm në një periudhë por ajo shtrihet në periudha të ndryshme historike. Këtu autori i kushton një rëndësi të madhe parimit kronologjik të shfaqjes-paraqitjes së trashëgimisë. Në këtë formë vërehet se libri ka një sintezë mjaft interesante që fillon me lokalitetet parahistorike, vazhdon me ato antike, mesjetës e më vonë… Dhe së dyti autori në këtë libër trajton edhe të mirat natyrore/ trashëgiminë natyrore të kësaj treve.
Autori në përmbajtjen e këtij libri transmeton vlera të shkrimit/ përshkrimit dhe ruajtjes e kultivimit të trashëgimisë kulturore nga shqiptarët e kësaj treve. andaj këtë libër ( studim) duhet konsideruar si një vlerë të shtuar në studimet mbi trashëgiminë kulturore e natyrore e që e cila nuk duhet lihet anash edhe nga ato historike. Rëndësia e këtij libri duhet parë edhe në një drejtim tjetër si në atë historik argumentues, me ç’rast autori përmes paraqitjes së trashëgimisë kulturore dhe natyrore argumenton autenticitetin dhe kontunitetin e jetesës shqiptare në këtë trevë në këtë formë trashëgiminë e paraqet identike me atë të trevave shqiptare për rreth në këtë formë dëshmohet lidhja e pa ndërprerë e kësaj treve me trungun shqiptarë. Për trajtimin e këtyre çështjeve autori është dashur të hulumtojë e trajtojë një shumësi të referencave burimore dhe në këtë formë edhe të dokumenteve arkivore. Për nga metodologjia, organizimi strukturor dhe problemet të cilat i nxjerr dhe i trajton libri përmbushë në tërësi kriterin e një libri studimor. Libri në këtë drejtim përmban një kronologji strikte historike duke gërshetuar rrjedhën kulturore e natyrore me etapat/periudhat historike dhe atë etnike shqiptare. Në këtë formë është për tu theksuar se sythet në këtë libër kanë një rrjedh logjike të cilat në mënyrë harmonike tërthurojnë trashëgiminë me periudhat historike. Me fakte të shumta autori përcjell tek lexuesi trashëgiminë e Bujanocit e cila deri më sot ishte e pa trajtuar nga studiuesit shqiptarë e në këtë formë edhe e pa ndjerë nga ana e tyre.
Në fund autori me punën e tij ka arritur që këtë libër ta shndërroj në një libër studimor e cila do ti hyjë në punë lexuesit dhe studiuesve të ardhshëm të kësaj fushe, fundament i së cilës do të jetë trajtimi i trashëgimisë kulturore e natyrore të Bujanocit…
Dr.Ardian Emini.]]>
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn yor_Latn min_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn swe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hau_Latn vec_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn