als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Bajram Pei
Nxitem pr t shkruar rreth s ardhmes s librit n Shqipri, sepse pr pak dit hap dyert n Pallatin e Kongreseve, Panairi i 16 i tij, Tirana 2013, nj ngjarje e spikatur kjo pr letrat shqip. do lajm pr librin sht me vler se shumkush, prej vitesh, e ka kuptuar ndikimin e letrsis s mir n marrdhniet njerzore, ndaj mendoj se duhet qndruar paksa pr t par e nxjerr ndonj prfundim pr ecurin e tij.
Panair q i nxjerr pjesmarrsit me humbje
Tirana shurdhe, pa ngjarje pr kulturn, lajmi i panairit i grish gazetart para kohe. N nj intervist shfaqet z. Petrit Ymeri, kryetar i Shoqats s Botuesve dhe siprmarrsi i ktyre organizimeve, ndrsa nuk pranon ti jap shpjegime t drejtprdrejta krkess s gazetares Fatmira Nikolli, se keni pasur prplasje me botuesit pr qirat e stendave? thot se kto detaje i prcaktojn organizatort dhe jo publiku apo tifozt. M tej ironizon, duke u kujtuar grindavecve q e kan pr zemr kt tem, se dikush krkon t grindet edhe me xhaketn e vet, le t grindet.
Por, si sht e vrteta? T gjitha shtpit botuese q marrin pjes n panair, si rregull sht pothuajse e sigurt q dalin me humbje. Personalisht nuk kam dije pr ndonj prjashtim nga ky rregull. Ato nuk jan n gjendje t nxjerrin as shpenzimin pr qiran 60 e m tepr euro m t stends. Interesi n rnie pr librin e printuar, q pasohet me shitjet e pakta, nuk e mbulon dot shumn e derdhur pr siprfaqen e prenotuar t stends dhe shpenzime t tjera t kripura, si postera, banera e promovime. Nj shtpi botuese me veprimtari t mesme, pr 12-15 m, pr shlyerjen e qiras do ti duhej t shiste n ato pak dit panair, jo m pak se 300 libra, ka nuk ka gjasa t ndodh dhe as q bhet fjal se pjesmarrsit mund t bkan xhiron e gjasht muajve?! Kshtu thon dizinformuesit e publikut, se pjesmarrsit fitojn sa pr gjasht muaj(?!). Do t mjaftonte gjithashtu t vihej n dukje se mimi i qiras t Tirans europiane sht 3-4 her m i lart se mimi i Panairit t Librit n Prishtinn provinciale, diferencn e t cilave e bn prpos se hapsira arkitekturore m e fisme e Tirans, gj q nuk sht merit e organizatorve.
Po ather, pse bhen dhe kujt i shrben panairi? Mbase Shoqats s Botuesve Shqiptar, pjesrisht jets kulturore, por jo interesave ekonomike t botuesve. Gjithnj e m shpesh, qndrimi i kryetarit t botuesve shqiptar ndaj shtpive botuese me sjellje kritike ndaj tarifave t aplikuara, po shfaqet edhe m dukshm me mungesn e bashkpunimit.
Tregu i librit dhe klasikt
Nuk ka asnj hart t jets shoqrore q t na jap t dhna t sigurta pr mirqenien e prparimin e atij vendi sesa tregu i botimeve t librit. far arrihet t shihet? Libri si botim, te ne sht prmbytur nga tituj dhe prmbajtje komerciale. Sistemi q lam pas, kish themeluar shtpi botuese q seleksiononin dhe lejonin botimin e atyre veprave t klasikve q u prafroheshin n veprat e tyre qndrimeve me regjimin. Sistemit q po i prshtatemi, duke funksionuar si biznes, me treguesit e raportit t ardhura-shpenzime, nxit prpos se botimin e atyre veprave q parashikohen se do t ken treg t suksesshm. Klasikt, si rregull, nuk jan pjes e planeve t botimit.
Dy psikolog kanadez t Universitetit t Torontos, pr revistn Science, kan publikuar kto dit nj studim, prfundimi i t cilit flet qart: m shum lexim t letrsis, si mjeti m i mir pr t rritur aftsin ton pr at q quhet Teoria e mendjes. Por jo t gjith librat kan kt fuqi, shpjegojn shkenctart, Vetm romant, dhe natyrisht jo t gjith romant. Duhet t prjashtohen t ashtuquajturat librat roz. Leximi i letrsis s mir thon ata ndonse mund t duket nj proces m i lodhshm sesa librat e leht, kan aftsi t t ndihmojn pr komunikimin tnd n botn reale shum m tepr sesa librat e leht. Lexuesit e romanve t konsideruar t nivelit t lart mbshteten te burime interpretuese m fleksibl sqarojn dy studiuesit. Prparsin ktu e marrin klasikt, pr t cilt ne shqiptart shtiremi sikur jemi mir, por q n t vrtet, kushdo, arrin t shoh prpara vetes pjes t zbrazta.
N raport sht sot letrsia klasike me lexuesin?
Pasi i dashur lexues u informuat nga studimi mbi vlerat e letrsin klasike, orvatuni t shihni n raport ndodhet ky botim me lexuesin shqiptar. Do tju ngelet n goj nj shije e hidhur.
Kur u pyet n nj rast n vitin 1935, Ernest Heminguej, se cilt jan librat q nj shkrimtar apo lexues duhet ti ket shfletuar, mjeshtri renditi: Lufta dhe Paqja, Ana Karenina t Tolstoit; Zonja Bovari dhe Edukimi sentimental t Floberit; Budenbrokt e Tomas Man; Tom Xhonsi dhe Xhozef Endri t Fildingut; Manastiri i Parms dhe E kuqja dhe e zeza t Stendal; Vllezrit Karamazov dhe veprat e tjera t Dostojevskit; Aventurat e Heklber Finit t Mark Tuein; Buti i hapur dhe Bujtina e kaltr t Stefan Krnit; Prshndetje e ndarje t Xhorxh Merit; Autobiografit e Jitsit; t gjitha veprat e Mopasanit, Turgenievit, Kiplingut; Larg dhe qkur t Hadsonit; tregimet e Henri Xhejmsit dhe tri her m shum se kaq. Kta tituj dhe autort sa m sipr, q i dham si shembull i pjesshm, njihen paksa ose nuk njihen fare. Jan t shumt autor t tjer klasik q prbjn majat e letrave gjermane, frnge, angleze, italiane e spanjolle, q nuk njihen ose njihen pjesrisht te ne.
Kush nuk ka lexuar klasikt, hyn n jet me boshllqe dijesh! sht ky nj prfundim jo i bots s letrave, por i shkencs, i psikologve. Ata, klasikt, nuk mshirojn vetm ndrgjegjen e kohs s veprimit, por jan dhe pranohet njzri se krijimtaria e tyre prbn themelin dhe modelin, shembullin q prmes letrsis s tyre t shohsh t ardhmen. Pas Nolit e Luarasit, t pakt ishin ata q guxuan t prkthenin Shekspirin. Pr rrjedhoj, n gjuhn shqipe, Shekspiri ka t prshtatur rreth gjysmn e veprave. Nga gjenit e letrave gjermane, Shiler e Gte, kemi shum pak ose pothuaj asgj; nga Shatobrian, ky kolos i letrave frnge, asgj e lista mund t zgjatet me Federiko Garsia Lorka, Rabidrant Tagora, Dikens etj., etj.
Politika q nuk ekzistojn pr klasikt dhe librin
Kur nj intelektual i mirformuar si Kristaq Traja u afroi shum prej shtpive botuese botimin kolan t veprave t paprkthyera t Shekspirit, nj botues i njohur i tha: ende me t vdekurit ti? Kjo prurje vlen si shembull jo pr t fyer knd, por pr t sjell n vmendje nj problem t madh. N momentin q shihet se klasikt nuk kan trheqje e sukses n biznesin e botimeve, kjo vlen tu kujtoj institucioneve prgjegjse se ktu duhet t hyj shteti me rolin e tij madhor t qeverisjes, t administrimit, t prkrahjes e mbshtetjes, ashtu si kjo ndodh me Europn e qytetruar, ku libri print do t ruhet e po ruhet me do kusht prmes subvencionimit t tij, si dhe shtypit t gazetave e shtpive botuese. Ka ndonj politik t ndrtuar n vite nga Ministria jon e Kulturs, pavarsisht subjektit politik q e ka drejtuar? Asnj! Rndom, n ksi pyetjesh gjen, krahas nnqeshjes tallse, prgjigjen e varfr t administratorit t nj ministrie q shpjegon se sa t varfr jemi. E keqja e ktij dikasteri t rndsishm e prcaktues pr librin, nuk sht se skan ditur se ku prehen eshtrat e themeluesit t shtetit, por ka qen dhe sht paaftsia pr t br pun q krkojn vendosmri e prqendrim.
I njjti fat shoqron edhe poezin, dramn, skenarin, mendimin kritik e mendimin estetik, t cilat jan jasht vmendjes s botimit dhe t paprfillura. M keq akoma sht gjendja e krijuesit t ri, t cilve as q bhet fjal se mund tu afrohet ndokush nga shtpit botuese, prpos se kur marrin prsipr shpenzimet e prodhimit e fitimin e munguar. T merresh sot si rishtar me krijimtari letrare, jo vetm q sbhet fjal se mund t fitosh, por gjasat jan t zhytesh n borxhe.
Si parashikohet e ardhmja e librit?
T thuash e zymt, sht pak! Jo pr shkak t kritiks q nuk ekziston; as pr shkak se sasia e parave q ndodhen n xhepat e shqiptarve vjen gjithnj duke u paksuar; as se pirateria dhe informaliteti na paskan, si thuhet, zhvillime t rrezikshme (!), por se:
S pari, jan kohrat e reja q kan ardhur me sjellje e ndryshime thelbsore n strukturn e kulturs s lajmit, informimit, dhnies s dijes. Teknologjit e reja t komunikimit: teleteksti, faksi, telefonia celulare, zvendsuan letrn postare; interneti e oi prcjelljen e lajmit n paprfillshmri kohore, bri q lajmi ti afrohet lexuesit falas, duke zvendsuar gazetn print; pajisjet q prdoren pr leximin e librave elektronike, si Kindle (prodhim i AMAZON.COM, shoqria tregtare m e madhe n internet pr shitje online); iPad, iPhone dhe iPod, prodhime t kompanis APPLE Inc; tablett (si iPad) e prodhuara nga Samsung; Nook, prodhim i kompanis BARNES & NOBLE (shoqria m e madhe n SHBA e prodhimit dhe sidomos e shprndarjes dhe shitjes s librave), zotrojn sot pothuajse gjysmn e tregut t librave n trsi, duke zvendsuar kshtu nj pjes t madhe t librit n letr. Do t jet vall ky fundi i librit print? Shum vet thon jo! Madje dhe n Europ e Amerik, ku teknologjit e komunikimit kan kapur majat, thon: Libri dhe gazeta do t jetojn, sepse do t mbrohen e mbshteten. Por si do t jet rrjedha e zhvillimeve n Shqipri? Nuk bhet m fjal pr tirazhe 20 deri 25 mij kopje botimi pr veprat e Hygoit, Balzakut, Emil Zolas, Aribald Kronin, Floberit, t para 25 vjetve. Bhet fjal pr 300 deri 500 kopje t mjera t Shekspirit apo kujtdo qofshin, q nuk arrijn t gjejn blers.
S dyti, n nj shoqri ku po rriten dhe shtohen t paarsimuarit mir, si po ndodh te ne; ku shkolla e mesme dhe e lart i detyron (jo rekomandon) t lexojn letrsin e shkrimtarve q u krehin bishtin pushteteve; ku roli i letrsis n jet dhe shoqri sht zbehur, shfaqet hapur nevoja pr ti ndenjur doemos pran me politika qeverisse ksaj fushe. Pra, duhet t ndihmohet! Shprehja: Ti rrish pran, ngelet fjal boshe nse mbi to nuk vendosen disa realitete. Si e qysh, kjo ngelet pr tu par nga nj sr organizmash, me synimin e qart pr ti ulur mimin librit prmes politikave fiskale. Vetm kshtu shoqria jon do t arrij t prmbush at q ka thn Tomas Man, se Letrsia sht e zonja t frymzoj dhe t prgatis botn pr nj jet m t mir.
http://gazeta-shqip.com/lajme/2013/1...n-ne-shqiperi/
smo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn