als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Ismail Kadare Ukshin Hoti: Bisedė pėrmes hekurash, Toena, Tiranė, 2014))
Para ca kohe doli ribotimi i librit tė Ismail Kadare Ukshin Hoti: Bisedė pėrmes hekurash, pėrmbajtja e tė cilit nė njėfar mėnyre ėshtė pyetje tė shkrimtarit Ismail Kadare, e pėrgjigje tė politologut Ukshin Hoti. Siē shkruan Ismail Kadare nė Parathėnie, libri ishte njė pėrpjekje pėr lirimin e Ukshin Hotit nga burgu. Pėr kėtė qėllim edhe ishte botuar (por me vonesė, botimi i parė nė vitin 2000), nė tri gjuhė: shqip, frėngjisht dhe anglisht, si njė kushtrim opinionit publik ndėrkombėtar pėr lirimin e profesor Ukshin Hotit. Por, roli i kėtij libri ishte edhe pėrhapja dhe shpallja botėrisht e ideve dhe pikėpamjeve politike tė U.H., pėr tė cilat ai edhe u burgos, jo njėherė por tre herė, si dhe qė nėpėrmjet kėtij libri tė njihet krejt drama kosovare.
Ismail Kadare i kishte shkruar njė mori pyetjesh (13 pyetje), tė cilat kishin kaluar njė kohė tė gjatė deri sa kishin arritur nė dorė tė Ukshin Hotit nė burgun e Nishit. Duket se Ukshini i kishte pasur nė dispozicion pyetjet njė kohė tė shkurtėr, ashtu qė pėrgjigjet i kishte dhėnė sipas kujtesės, qė shpesh nuk pėrkojnė me pyetjet (lexuesi duhet tė ketė parasysh se pyetjet dhe pėrgjigjet janė bėrė nė vitin 1997, dmth. para luftės nė Kosovės, a.f.). Ky dialog pėrmes hekurash, tani ka jo vetėm hekurat, por edhe mjegullėn e dendur tė tė panjohurės e ndoshta tė mosqenies sė U.H. Por, ēfarėdo qoftė trajta e tij trupor, shpirti i tij ėshtė i paprekur. Ai shpirt ndodhet nė kumtet qė ka lėnė, nė librat dhe nė letrat e tij, dhe ai shtillet i plotė dhe ngadhėnjyes nė lirinė e Kosovės, thotė I.K. nė Parathėnie.
Nė pyetjet e formuluara, Kadare nė njė mėnyrė ka dhėnė edhe pėrgjigjet e veta, por dėshiron ta merr mendimin e profesor Ukshin Hotit, si njeri me pėrgatitje tė lartė dhe pėrvojė tė ēmueshme profesionale e shkencore nga filozofia politike dhe marrėdhėniet ndėrkombėtare. Kadare bėnė pyetje: pėrse Evropa i kurbanizoi shqiptarėt pėr interesa tė tjerėve; pėrse nuk pat asnjė lėvizje shqiptare pėr Konferencėn e Dejtonit; a kanė shqiptarėt strategji politike kombėtare; a ka strategji antishqiptare (bile agresive pėr copėtimin dhe zhdukjen e shqiptarėve); pėrse sot ka kaq shumė pėrēarje tė ndryshme midis shqiptarėve; a ka shpresė tė del njė brez i ri politikanėsh shqiptarė qė tė mos jenė servilė; a janė shqiptarėt rrezik pėr Evropėn; a e njeh bota tė vėrtetėn pėr Kosovėn, apo iu beson miteve e gėnjeshtrave serbe; a ka nevojė kombi dhe klasa politike pėr njė ringritje morale; si e sheh mundėsinė e njė demokratizimi tė Serbisė dhe alternativėn e zgjidhjes sė ēėshtjes sė Kosovės dhe tė ēėshtjes shqiptare nė pėrgjithėsi; si njeri i shėnjuar nė horizontin shqiptar, a besoni se pėrndjekja juaj nuk ka shkuar kot, dhe se nė mijėvjeēarin e tretė shqiptarėt do tė kenė vendin e vet nėn kėtė qiell, si ēdo popull tjetėr, etj.?
Nė fillim tė pėrgjigjeve tė tij, Ukshin Hoti shprehė tėrė respektin pėr shkrimtarin Ismail Kadare, me emrin e tė cilit krenohen shqiptarėt pėrjetėsisht, dhe thotė se biseda pėrmes hekurash mė habiti dhe mė gėzoi, e mė tutje vazhdon me shpjegimin e historisė sė jetės dhe shkollimit tė vet. Nė pėrgjigjet e tij, ndėr tė tjera thotė se nuk ka kurrfarė dyshimi pėrcaktimi evropian dhe proevropian i shqiptarėve, pėr tė qenė tė lirė, tė bashkuar e tė zhvilluar si popujt e tjerė. Mirėpo, kėtė pėrcaktim duhet pėrmbushur me pėrmbajtje, me realizimin e interesit nacional, ashtu qė nga njė shtet i bashkuar shqiptar tė rrezatojė paqe, demokraci dhe mirėqenie pėr tė gjithė. Shqiptarėt edhe si popull, edhe si shtet-komb, politikisht janė shndėrruar nė njė realitet politik tė Evropės sė sotme. Pėrkundėr tė gjitha dobėsive dhe trysnive jashtėshqiptare, pavarėsisht nga gjendja e rėndė e momentit dhe nga ngecjet nė tė kaluarėn, faktorin shqiptar e shoh tė forcuar dhe tė avancuar,- konkludon Hoti. Ai thotė se nuk mund tė arsyetohet ēfarėdo politike qė pengon bashkimin e popullit shqiptar nė trojet e veta etnike. Sipas Hotit, bashkimi nė njė shtet kombėtar shqiptar imponohet si domosdoshmėri pėr zhvillimin, stabilizimin dhe sigurinė, dhe do tė thyente paragjykimet iracionale dhe mitet serbe tė krijuara pėr Kosovėn. Madje, bashkimi nė njė shtet i trojeve dhe i popullit multikonfesional shqiptar ėshtė nė vijėn e drejtimit tė Bashkimit Evropian dhe jo nė kundėrshtim apo kundėr tij.
Nė pyetjen se, a ishte enverizmi dhe Enver Hoxha i dėmshėm pėr ēėshtjen kombėtare, Hoti pohon se ishte i dėmshėm, por sna duhet gjė tash tė bindemi pėr kėtė. Enveri ishte njė nacionalist dhe ai e potenconte padrejtėsinė qė i bėri Shqipėrisė Konferenca e Londrės mė 1912-1913, dhe besonte se BRSS-ja do ti ndihmonte nė qėllimet e tij nacionale. Ishte i njėanshėm dhe i besonte komunizmit, por nuk ishte anacional. Nė biseda me personalitete tė ndryshme nė Amerikė, e kam thėnė bindjen time, se Enveri do tė hiqte dorė krejtėsisht nga komunizmi, poqese Amerika dhe Perėndimi do tia garantonin bashkimin e Kosovės me Shqipėrinė,- konkludon Hoti. Nė njė kontekst lidhur me komunizmin ndėr shqiptarėt, Hoti thotė se ai sistem u ėshtė imponuar shqiptarėve, dhe se nė literaturėn politike Perėndimit, ngjarjet e vitit 1945 nė Drenicė, cilėsohen si kryengritja e parė antikomuniste nė Evropė (fq.107). Kur flet pėr shtetin (Republikėn) e Kosovės, Hoti me njė largpamėsi sugjeron se shteti duhet tė ndėrtohet mbi parimin e vazhdimėsisė (kontinuitetit) me tė arriturat e sė kaluarės, e jo tė diskontinuitetit apo ndėrprerjės me to, sepse ne nuk kemi ndonjė inteligjencė tjetėr me tė cilėn mund tė zėvendėsohet automatikisht ajo qė kishim. Nuk jam pajtuar kurrė me shkatėrrimin e vlerave materiale e shpirtėrore vetėm pse ishin krijuar nė kohėn e komunizmit; a mos duhet prishur Liqenin e Komanit, vetėm pėr shkak se u ndėrtua nė kohėn e komunizmit? Nuk ėshtė menēuri politike tė fillohet nga e para, nga hiēi, saherė forcat politike ta ndėrrojnė kursin apo sistemin, thotė Hoti. Republika e Kosovės duhet tė ishte nė funksion tė bashkimit me Shqipėrinė, jo pėr inat tė serbėve, por pėr hir tė vetvetes. Ndėrkaq, pėr shtetin e bashkuar shqiptar, thotė se ai duhet tė ndėrtohet mbi parimin e ruajtjes sė integritetit territorial dhe multikonfesional. Mua do tė mė frikėsonte tendenca eventuale e identifikimit tė cilitdo religjion me pėrmbajtjen e shqiptarizmit si tė tillė, gjė qė ka tendenca tė tilla tė nxitura nga brenda e nga jashtė. Vet shqiptarėt nuk do tė lejojnė zhvillime tė tilla..., me qenė se pėrēarjet mbi baza konfesionale nuk kanė qenė ndonjėherė pjesė e traditės sonė, konkludon Hoti.
Nė disa nga pyetjet nuk mund tė pėrgjigjem nė mėnyrė kategorike, pėr shkak se nuk disponoj fakte materiale, por vetėm ato logjike. Mund tė ju duket e habitshme por nuk mund tė jem i plotė dhe kategorik as nė pėrgjigjet qė kanė tė bėjnė me ēėshtjet e mija personale dhe rivalitetin me disa struktura politike , - thotė Hoti. Mua mė interesonte shtetėsia e Kosovės dhe pėr kėtė gjatė punės praktike si sekretar i parė i marrėdhėnieve me botėn punova pa u kursyer nė ngritjen e themeleve tė para nė planin organizativ e politik. Nuk e doja luftėn, por doja ndryshimin pozitiv tė pozitės sė Kosovės dhe pastaj tė shqiptarėve nė pėrgjithėsi. Nga ky nivel bija nė konflikte tė ashpra politike me rrymėn unitariste serbe tė Beogradit. Kurrė nuk jam pajtuar qė populli shqiptar nė Jugosllavi tė trajtohet si pakicė kombėtare, sepse kėtu nuk ishte fjala pėr njė pakicė por pėr njė popull tė tėrė, 40 deri 60% e popullsisė dhe e territorit shqiptar tė ndarė prej shtetit shqiptar e tė pushtuar nga shtetet fqinje. Edhe burgosja mė ka ndihmuar ta kuptoj mė mirė lidhmėrinė e fatit individual me atė tė kombėtar. Puna dhe fati i punės sime janė tė njohura pėr opinionin publik shqiptar e jashtėshqiptar, qė prej Krushės, pėrmes Beogradit dhe Tiranės e gjer nė Vashington, thotė Hoti.
Kur bėnė fjalė pėr luftėn, Hoti thotė se ėshtė fjala pėr vendimin e vullnetit tė vetėdijesuar kolektiv tė popullit pėr tė fituar lirinė, pavarėsisht nga ēmimi. Nė kėtė kontekst, e citon thėnien e njė drenicaku qė ėshtė nisur pėr luftė: e dimė se jemi tė vdekur, por ashtu kemi vendosur. Kjo ėshtė filozofia e luftės pėr liri, sė cilės nuk mund ti shtohet as hiqet gjė. Dhe karshi kėsaj vendosmėrie, nuk ka mundėsi teorike qė luftėn ta fitojė pala qė ka superioritetin nė armatim. Ky superioritet mund tė zgjatė luftėn (dhe zgjidhjen e problemit), ta rritė numrin e viktimave deri nė gjenocid, dhe rrėnimet e pėrgjithshme deri nė barbarizėm, por luftėn e fiton vendosmėria e popullit pėr tė fituar lirinė, e jo mitet dhe legjendat (serbe). Hoti shpreson se Evropa dhe Amerika, pėr interesa tė tyre, nuk do tė lejojnė eskalimin e luftės totale e tė pakontrolluar nė kėtė pjesė tė Ballkanit, dhe nė kėtė pikė ėshtė vendimtare prezenca amerikane. Duke u ndėrlidhur nė njė deklaratė nga libri i Riēard Holbrukut, se nuk do tė kishte ngjarė Srebrenica sikur tė ishte fjala pėr njė popullsi tė krishterė, Hoti thotė se ne duhet ti bindim ata se nuk jemi duke luftuar pėr formimin e njė shteti mysliman, por pėr bashkimin e dy gjysmave tė njė populli trekonfesional, i cili do ishte ndihmesė pėr zhvillimin e proceseve globale tė ēdo niveli.
Mr Ukshin Hoti nė aktivitetin e tij politik simbolizonte kėrkesėn pėr statusin e Kosovės Republikė, si fazė kalimtare pėr bashkimin me Shqipėrinė. Ai nė kėtė drejtim punoi edhe sa ishte sekretar krahinor pėr marrėdhėnie me jashtė, por edhe mė pėrpara dhe mė pas. Pėr kėtė shkak e arrestuan nė vitin 1981 dhe e dėnuan me 9 vjet burgim. Edhe pas daljes nga burgu nuk e pushoi aktivitetin politik, dhe kjo i kushtoi jo me njė dėnim pėr kundėrvajtje, por mė 17 maj 1994 u arrestua nga policia serbe dhe nė Gjykatėn e Qarkut nė Prizren u dėnua me 5 vjet burgim, pėr vepėr penale tė rrezikimit tė tėrėsisė territoriale tė RSFJ-sė, nga neni 116 par.1. tė LPJ. Njė ditė para se tė lirohej nga vuajtja e dėnimit, policia serbe e morėn dhe qė prej atėherė nuk ka ndonjė gjurmė pėr fatin e tij. Kėshtu, Ukshin Hoti mishėron problemin trishtues tė masės sė tė zhdukurve shqiptarė gjatė luftės, problem ky qė duhet ta shqetėsojė ndėrgjegjen jo vetėm tė shqiptarėve e tė serbėve, por edhe tė tjerėve.
Me rastin e botimit tė librit Ukshin Hotit: Filozofia politike e ēėshtjes shqiptare (1997), shkrimtari Ismail Kadare, ndėr tė tjera shkruante: Duke e ndjerė veten fajtor pėr njė mosnjohje mė tė saktė tė kėtij personaliteti tė rėndėsishėm tė popullit shqiptar, e vetmja gjė qė pėr mua ka qenė e qartė sapo kam lexuar fragmentet e para nga mendimet e tij, ka qenė pėrgatitja e tij e lartė profesionale. Kam frikė, se pikėrisht ky nivel i lartė, ka qenė edhe burim i fatkeqėsisė qė e ka ndjekur hap pas hapi kėtė martir... Ėshtė e papranueshme qė njė personalitet i tillė i njė populli... tė mbahet nė zinxhir. Ėshtė fyerja pėr krejt atė popull. Mė shumė se kurrė, kombi shqiptar ka nevojė pėr njerėz tė aftė e me nivel tė lartė.... Ndėrkaq, shkrimtari Dritėro Agolli, ndėr tė tjera shkruante: Duke lexuar kėtė libėr programatik pėr ēėshtjen shqiptare, e ndjen forcėn e mendimit filozofik tė njė dijetari tė shquar dhe tė njė patrioti tė madh. Nė te shkrihen filozofi, politikani dhe patrioti... Tė shkruash pėr librin e Ukshin Hotit, do tė thotė ti shėrbesh ēėshtjes kombėtare.
Unė preferoj qė librin Bisedė pėrmes hekurash, tė kėtyre dy kolosėve: Ismail Kadare Ukshin Hoti, duhet lexuar paralel me librin Filozofia politike e ēėshtjes shqiptare (tė Ukshin Hotit), sepse kėto tė dyja e plotėsojnė njėra-tjetrėn dhe japin njė pasqyrė tė qartė tė filozofisė dhe mendimit tė thellė politik tė Ukshin Hotit pėr ēėshtjen e Kosovės dhe tė shqiptarėve nė pėrgjithėsi. Nė pėrgjigjet dhe nė librin e Ukshin Hotit, shtjellohen shumė fakte historike dhe aktuale tė shqiptarėve, tė cilat gjenerata e re nuk i ka pėrjetuar as dėgjuar.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn