als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Gjarprin kudo ta shohėsh, godite dhe shtypja kokėn! (Talmudi)
Gjarpri qė nuk mė helmon mua, le tė rrojė 100 vjet, (Kanuni shqiptar)
Gjarpri ėshtė personazh i Biblės dhe ndėr personazhet e parė tė historisė sė njerėzimit dhe qytetėrimit. Ishte djalli nė figurė tė gjarprit, i cili e mashtroi Evėn, e mė pas kjo Adamin, qė solli deri te pėrjashtimi nga Edeni tė dy njerėzve tė parė tė Tokės, dy stėrgjyshėrve mė tė hershėm tė njerėzimit.
Atėherė Hyji i tha gjarprit, pasi mashtrove dy krijesat e mia, qofsh mallkuar ndėr tė gjithė zvarranikėt, bagėtitė dhe kafshėt e egra. Do tė ecėsh pėrmbi barkun tėnd dhe do zvarritesh nėpėr pluhur pėr tė gjitha ditėt e jetės sate. (Besėlidhja e Vjetėr)
Gjarpri, sipas Biblės e Kuranit, ėshtė krijesė, tė cilėn Hyji e ka mallkuar ashtu si tėrė sojin e gjininė e tij zvarranike. Pavarėsisht se besojmė apo jo nė rrėfimet e Biblės, djalli nė formė gjarpri ka mbetur sinonim i mashtrimit, djallėzisė, smirės, xhelozisė dhe cytjes sė njeriut pėr tė gabuar.
Pėrveē nė traditėn fetare moniste, gjarpri ėshtė i pranishėm kudo tė traditėn e popujve dhe pėrgjithėsisht ėshtė zvarranik qė befason, sulmon tinėz, helmon me njė helm shumė tė fortė, meqė nė dhėmbin e tij gjendet njė dozė e helmit vdekjeprurės.
Nė historinė e qytetėrimit njerėzor, qasja ndaj kėsaj qenie zvarranike ėshtė e ndryshme. E tillė ishte edhe te popujt e lashtė, ndėrkohė qė edhe nė botėn bashkėkohore, sidomos nė krijimtari, vazhdon tė trajtohet si sinonim i sė keqes dhe frikės qė kanė njerėzit, por edhe disa nga kafshėt pėrgjithėsisht nga helmi i kėtij zvarraniku. Duke qenė i tillė, madje i lidhur edhe pėr traditėn fetare e dokesore, historia e gjarprit ėshtė pa dyshim historia e sė keqes, historia e mallkimit hyjnor.
Qasja ndaj kėtij zvarraniku ndryshon ndėr popujt e ndryshėm. Mė kėtė rast do tė ballafaqojmė dy kėndvėshtrime krejtėsisht tė kundėrta, atė hebraike dhe shqiptare.
Edhe pse bota shpirtėrore shqiptare ka mjaft elemente tė pėrbashkėta me traditėn hebraike, si kulti ndaj bukės, respekti pėr tė moshuarit, shenjtėria e ditės sė Shtunė, Ligji i Leviratit e tė tjera, qasja ndaj gjarprit ėshtė diametralisht e kundėrt. Pėrderisa nė Talmudin hebraik gjejmė porosinė drejtuar njerėzve, qė gjarprin duhet mbytur kudo ku shfaqet, meqė ėshtė qenie e rrezikshme dhe e mallkuar nga Hyji, tradita shqiptare ka njė qasje krejtėsisht tjetėr. Fjala e urtė, Gjarpri qė nuk mė helmon mua rroftė 100 vjet, nxjerrė nė sipėrfaqe njė tė ligė mbase shekullore tė tė parėve tanė, qė cilėt i ruheshin helmimit nga gjarpri, pėr veten e vetė, por i dėshironin jetė tė gjatė pėr tė helmuar tė tjerėt. (!)
Ku e ka gjenezėn kjo shpirtvogėlsi bajraktare e njerėzve tanė?
Nė radhė tė parė kemi tė bėjmė vetėm me njė fjalė tė traditės popullore, e cila dikur ėshtė dėgjuar shpesh nė kuvende burrash, ndėrsa tani ėshtė relativizuar si shprehje, por doemos se ėshtė madje shumė e pranishme nė qėndrime e veprime tė njerėzve tė caktuar.
Esenca e shprehjes, Gjarpri qė nuk mė helmon mua rroftė 100 vjet shtrihet nė njė pjesė tė mentalitetit tė njerėzve tanė, tė atyre njerėzve qė duan ta kenė mirė me tė gjithė, dhe ruajnė vetėm vetveten, por jo edhe kolektivin kombėtar apo njerėzor. Mjerisht, duket se kjo ka ndodhur nė teorinė dhe praktikėn shekullore shqiptare dhe kėshtu ka arritur deri nė ditėt tona. Jo pak herė jemi kėnaqur kur kemi parė, apo kemi dėgjuar sesi gjarpri ka helmuar fqinjin dhe jemi ngushėlluar me faktin se sa mirė qė nuk ndodhemi nė lėkurėn e tij. Shpeshherė kemi vepruar sipas porosisė sė kėsaj fjale, sidomos nė raport me pushtues tė ndryshėm. Shumė herė jemi shėrbyer edhe me shprehjen tjetėr tė ngjashme pėr nga pėrmbajtja, Pushteti edhe nėse bėhet gomar, mos i hip, shprehje kjo qė zbulon mentalitetin skllav e pacifist, mentalitet shumė i shprehur ndėr motet e shkuara e deri nė ditėt tona.
Por nuk ėshtė kjo esenca, as kemi tė bėjmė fare me gjarprin si krijesė zvarranike, por nė gjarprin brenda njeriut, i cili helmon ndryshe, me fjalė, me pėrgatitje kurthesh, intriga, shpifje, gėnjeshtra, urrejtje, smirė e xhelozi. Kemi tė bėjmė me njeriun gjarpėr, jo me kėmbėt e tij por me kokėn e tij, sepse kėmbėt tekefundit e qojnė organizmin atje ku thotė koka, e cila sipas hebraikėve tė lashtė duhet shtypur kudo ku lajmėrohet, ndėrsa sipas kanunit tonė tė pashkruar, (por tė mbjellė thellė nė qeniet tona), duhet anashkaluar. Pėrfundimi nga kjo do tė thotė nėse gjarpri nuk mė helmon mua, unė nuk e ngas, le tė helmojė tė tjerėt, cilėt do qofshin ata. Kėtu kemi defektin tonė historik, sepse nė asnjė periudhė tė luftės sonė pėr liri nuk ua kemi shtypur kokat gjarpėrinjve tanė, atyre gjarpėrinjve qė me tė gjitha kėmbėt e me tė gjitha kokat iu kanė shėrbyer tė huajve, nga do tė kenė ardhur. Ata i kemi kursyer pėr fatkeqėsinė tonė, madje edhe i kemi ruajtur nė gjirin tonė. Ne, pas luftės sonė ēlirimtare dhe fitimtare nuk vepruan sikur dikur hebraikėt, tė cilėt tė edukuar me frymėn e hakmarrjes kundėr gjarprit suprem, themeluan organizatėn hakmarrėse tė Mosadit dhe arritėn tė shtypin kokat e gjarpėrinjve qė kishin vrarė e masakruar hebrenjtė gjatė dhe pas Luftės sė Dytė Botėrore.
Ne, nuk u kujtuam pėr themelimin e njė Mosadi dhe vepruam gjithnjė sipas motos tonė shekullore gjarpri qė nuk mė ha mua rroftė 100 vjet. Pėr me tepėr kokat e gjarpėrinjve qė kishin bashkėpunuar me regjimin kriminal i trajtuam si gjarpėrinj tė shtėpive, pėr tė cilėt mendonim se nuk do tė na helmonin, se nuk ishin tė dėmshėm, madje se mund tė ishin edhe tė dobishėm, sepse kishin pėrvojė nė sjellje me tė huajt etj, se tekefundit kishim mundur Gjarprin e Madh, me ndihmėn edhe tė NATO-s nga ajri, edhe pse kjo nuk do tė thoshte se vezėt e gjarpėrinjve tė Beogradit nuk kishin mbetur brenda nė Kosovė. Kishte mbetur njė pjesė e rafinuar e kreut tė UDB-sė, kishin mbetur bijtė e ambasadorėve tė Rankoviqit e tė Titos, kishin mbetur vezėt qė kishte lėnė edhe Milosheviqi me kriminelėt e tij, kishte mbetur mbetjet, plehrat...
Shumė herė gjatė historisė sonė e kemi shkelur gjarprin nė bisht, nuk ia kemi shtypur kokėn dhe kjo na ka kushtuar me kokė. Edhe nėse, unė ti e ai, kemi shpėtuar qoftė edhe rastėsisht nga helmimi, gjarpri tė cilit nuk kemi dashur t ia shtypim kokėn, edhe pse kemi pasur mundėsi, ka vazhduar tė helmojė tė tjerėt, ata, tanėt, madje jo pak herė edhe ata qė e kanė anashkaluar.
Gjarpri, helmon dhe gėlltit edhe llojin e vet, ashtu sikur derri. Pėr dallim nga derri, qė ėshtė krijesė e shėmtuar, e papastėr dhe krejtėsisht e ēoroditur, gjarpri tė josh me njė bukuri tė frikshme e tė trishtueshme dhe me lėvizjet e harmonishme, tė cilat ngjallin frikė, por edhe simpati tė ēuditshme.
Dhe tani, nė mungesė tė institucionit tė vigjilencės kombėtare, Koka e gjarprit analizon arketipin e vet, Kėmbėt e gjarprit. Tashmė kemi tė bėjmė sėrish me fenomenin tonė tipik, gjarpri qė nuk mė helmon mua rroftė 100 vjet. Dhe ky lloj gjarpri ende rron, sepse ka gjetur vegjetacion tė jashtėzakonshėm, sepse ėshtė klonuar me klonin e markės: dicksalson.
Mes mesazhit hebraik dhe atij shqiptar pėr gjarprin, duhet tė kishim marrė shembullin e Talmudit, por ja qė jemi ata qė jemi, andaj jemi mjaftuar e po mjaftohemi me shembullin tonė, shembullin tipik, me shembullin e shqiptarit lindor, Gjarpri, qė nuk mė helmon mua, rroftė 100 vjet.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn