als_Latn dik_Latn sag_Latn
Dallimet e thella në interpretimet e marrëveshjes për Asociacionin dëshmojnë se çështja e arritjes së marrëveshjes përfundimtare lidhur me këtë, si dhe më pas zbatimi i saj do të jenë konsumuese dhe të gjata, sikurse edhe do të duhej të ishte rregullimi i një çështjeje kaq shumë të ndërlikuar dhe që mund të ketë ndikim në jetën e të gjithë qytetarëve të Kosovës
Asnjëra nga çështjet e diskutuara deri më tash në procesin e dialogut në Bruksel nuk ka gjeneruar në të njëjtën kohë më shumë pritshmëri dhe kontradiktë se sa marrëveshja për Asociacionin/Komunitetin e komunave me shumicë serbe në Kosovë. Kjo marrëveshje u arrit që në vigjilje të këtij procesi që ka për qellim normalizimin e marrëdhënieve midis Kosovës dhe Serbisë, proces ky i ndërmjetësuar nga Zyra për Marrëdhënie me jashtë e Bashkimit Evropian. Asociacioni mbetet një çështje e pazgjidhur, dhe palët nënshkruese nuk kanë arritur gati se asnjë pikë pajtimi gjykuar sipas drafteve jozyrtare në qarkullim dhe deklaratave të tyre publike. Gati dy vjet pas arritjes së marrëveshjes fillestare, megjithatë, Asociacioni mbetet letër e vdekur dhe palët nënshkruese nuk kanë arritur një konsensus bazik në spekulimet dhe deklaratat e tyre.
Deri më tani në Bruksel janë zhvilluar bisedime përafërsisht për dy lloje të temave: ato që kanë te bëjnë me marrëdhëniet në mes të Kosovës dhe Serbisë, siç është rasti i dokumenteve kadastrale, njohjes reciproke të diplomave, lëvizjes së lirë dhe integrimit të kufijve, dhe tema që kanë të bëjnë me rregullimin e brendshëm të Kosovës, siç ishte rasti tani me marrëveshjen për sistemin gjyqësor të Kosovës. Çështja e Asociacionit të komunave me shumicë serbe, edhe pse nuk vërehet ne baze te marrëveshjes se Brukselit, sipas disa propozimeve jo-zyrtare dhe interpretimeve që janë në qarkullim, prekë mu në qendër të rregullimit Kushtetues të Kosovës dhe ekuilibrit në mes të drejtave dhe mbrojtjes së komuniteteve pakicë dhe funksionimit të shtetit. Në vijim do të jap në përmbledhje të shkurtër të zhvillimeve mbi këtë çështje dhe në fund do të nxjerr disa nga çështjet që potencialisht preken nga kjo marrëveshje.
Cila është marrëveshja?
Gjashtë nenet e mëposhtme të Marrëveshjes së Parë të vitit 2013 të parimeve që rregullojnë normalizimin e marrëdhënieve kanë të bëjnë me Asociacionin:
(1) Asociacioni do të synojë komunat me shumicë serbe në Kosovë, por do të jetë i hapur për çdo komunë tjetër me kusht që anëtarët e asociacionit të jenë dakord (neni 1)
(2) Asociacioni do të krijohet me statut (neni 2);
(3) struktura e Asociacionit do të krijohet mbi të njëjtën bazë si atë të statutit ekzistues të Asociacionit të Komunave të Kosovës (neni 3.);
(4) komunat pjesëmarrëse do të kenë të drejtë të bashkëpunojnë gjatë ushtrimit të
kompetencave të tyre në përputhje me kompetencat e dhëna nga Karta Evropiane për Vetëqeverisje Lokale dhe ligjit të Kosovës dhe Asociacioni do të ketë mbikëqyrje të plotë të fushave të zhvillimit ekonomik, arsimit, shëndetësisë dhe planifikimit urban dhe rural (neni 4);
(5) kompetenca të tjera mund t'i delegohen Asociacionit nga autoritetet qendrore (neni 5);
(6) Asociacioni do të ketë një rol përfaqësues tek pushteti qendror dhe një ulëse në Këshillin Konsultativ për Komunitete, me funksion të monitorimit (neni 6).
Këto pika japin shumë pak përgjigje definitive se si do të duket Asociacioni si dhe çfarë do të jenë kompetencat dhe funksionet e tij. Zyrtarë të qeverisë serbe dhe përfaqësues politikë serbë në Kosovë e kanë paraqitur Asociacionin si parakusht dhe garanci për qëndrueshmërinë e komunitetit serb në Kosovë. Ata kanë theksuar se Asociacioni do t’i garantojë komunitetit serb të Kosovës mbështetje të vazhdueshme dhe transparente financiare dhe strukturore nga Republika e Serbisë në fusha që janë të rëndësishme për mirëqenien e komunitetit dhe që aktualisht shpesh janë të ofruara nga institucionet paralele, domethënë mbështetje në sektorët e: shëndetësisë, arsimit, zhvillimit ekonomik dhe planifikimit urban dhe rural. Përveç kësaj, Asociacioni është i përfaqësuar si një institucion që do t’i siguroj komunitetit serb të Kosovës mbrojtje, siguri, stabilitet dhe autonomi për të vendosur për çështje me interes, pa ndërhyrje nga autoritetet në Prishtinë.
Përfaqësuesit e Kosovës e kanë pranuar marrëveshjen për Asociacionin me një dozë të lartë të hezitimit. Qëndrimi i Kosovës është që Asociacioni nuk ofron ndonjë autonomi politike apo territoriale apo të ketë ndonjë autoritet ekzekutiv, por është një bashkëpunim vullnetar dhe konsultativ mes komunave, siç parashikohet legjislacionin ekzistues të Kosovës për vetëqeverisjen lokale, dhe i ngjashëm me Asociacionin ekzistues të Komunave të Kosovës. Në këtë mënyrë, qeveria e Kosovës synon të minimizoj shqetësimet që Asociacioni mund të kthehet në një institucion nën kontrollin e drejtpërdrejtë të qeverisë serbe që do të qeveris një rajon autonom brenda Kosovës dhe që mund të bllokojë vendimmarrjen e nivelit qendror të Kosovës, në mënyrë që të provojë se Kosova nuk mund funksionojë si shtet i pavarur, në një stil të ngjashëm me atë të aplikuar në Republikën Serbe në Bosnje-Hercegovinë.
(Mos)Zbatimi sipas planit
Marrëveshja e Brukselit ka përfshirë një plan për zbatimin e të gjitha elementeve të marrëveshjes. Ky plan nuk është bërë publik, sikurse që nuk janë bërë publike as Termat e Referencës për Ekipin e Menaxhimit, duke treguar një mungesë të gjerë të transparencës në lidhje me Dialogun e Brukselit. Në lidhje me Asociacionin, u ra dakord që të dy palët do të krijojnë një Ekip të Menaxhimit që do të ngarkohet me hartimin e një statuti për Asociacionin dhe qartësimin e ‘të gjitha çështjeve relevante për themelimin e Asociacionit'. Plani i zbatimit ka paraparë që Ekipi i Menaxhimit do të krijohet deri në maj 2013 dhe se puna e tij do të përfundojë në fund të tetorit 2013, pasi që zgjedhjet komunale ishte parashikuar që do të kenë përfunduar. Asociacioni do të themelohej menjëherë pas këtyre zgjedhjeve komunale. Deri sa të krijohet Asociacioni, Ekipi do të marrë kompetencat dhe rolin përfaqësues të Asociacionit që-do-të-krijohet (nenet 4 dhe 6 të Marrëveshjes). Ekipi Menaxhues do të përbëhet nga përfaqësues të katër komunave veriore, që tregon qartë se këto katër-(4) komuna të veriut do të luajnë rolin kyç në Asociacion, pas miratimit nga autoriteti përkatës i Republikës së Kosovës.
Termat e Referencës për Ekipin e Menaxhimit japin hollësi mbi detyrat e ekipit në më shumë detaje.
(1) Merr masa praktike për krijimin e Asociacionit, sidomos
(a) duke krijuar një zyrë për Asociacionin;
(b) duke identifikuar burimet e nevojshme; dhe
(c) duke marrë nismat e nevojshme administrative në përputhje me Planin e Zbatimit;
(2) Do të përpilojë statutin i cili do të qartësojë qëllimin, strukturën administrative, procedurat e vendimmarrjes dhe kompetencat e Asociacionit (që reflektojnë dispozitat e Statutit të Asociacionit të Komunave të Kosovës). Deri në themelimin e Asociacionit, Ekipi ishte i ngarkuar për të marrë rolin përfaqësues të Asociacionit dhe kompetencave tek pushteti qendror:
(3) Sa i përket rolit përfaqësues të ekipit, një përfaqësues i Ekipit Menaxhues do të marrë pjesë në Këshillin Konsultativ për Komunitete për të ushtruar funksionin e vet të monitorimit dhe Ekipi gjithashtu do të konsultohet me autoritetet qendrore në të gjitha çështjet që lidhen me vetëqeverisjen lokale;
(4) Në lidhje me ushtrimin e kompetencave, Ekipi ishte ngarkuar të hartojë një përmbledhje të përgjithshme të aktiviteteve që janë në interesin e përgjithshëm të publikut, veçanërisht në fushat e zhvillimit ekonomik, arsimit, kujdesit shëndetësor dhe planifikimit urban dhe rural. Për më tepër, Ekipi ishte përgjegjës për të lehtësuar bashkëpunimin në mes të katër-(4) komunave në veri në mënyrë që ata të ushtrojnë kompetencat e tyre në mënyrë kolektive në pajtim me ligjin e Kosovës dhe me Kartën Evropiane për Vetëqeverisjen Lokale (siç sqarohet në nenin 4 të Marrëveshjes së Parë), në pritje të themelimit të Asociacionit.
Zbatimi në praktikë:
Ekipi Menaxhues është themeluar më 14 qershor 2013, i përbërë nga përfaqësues të katër (4) komunave veriore të Kosovës. Ciklet zgjedhore dhe zhvillimet politike në Kosovë mund pjesërisht të shpjegojnë pse u zvarrit themelimi i Asociacionit në vitin 2014.
Pas formimit të koalicionit qeverisës në mes të LDK-së, PDK-së dhe listës Serbe, kjo e fundit kërkoi si parakusht për të hyrë në qeveri formimin e Asociacionit. Përfaqësuesit e listës Serbe në mënyrë të përsëritur bëjnë thirrje se Asociacioni duhet të krijohet dhe formohet brenda muajve të ardhshëm. Deri më tani, megjithatë, koalicioni qeveritar ka qenë i paefektshëm për shkak të keqkuptimeve të brendshme, duke përfshirë në mënyrë specifike edhe Asociacionin: Përfaqësuesit e listës Serbe deklarojnë se Asociacioni do të ketë buxhetin e tij dhe se ai do të gëzojë kompetenca ekzekutive; megjithatë, Ministrja pa Portofol dhe Udhëheqësja e delegacionit të Kosovës në dialogun teknik me Serbinë, Edita Tahiri shpejt ka kundërshtuar këto deklarata si iluzore dhe në kundërshtim me kornizën ligjore të Kosovës.
Përveç këtyre faktorëve të jashtëm politik, megjithatë, ka edhe mangësi të brendshme në procesin e zbatimit që e kanë bllokuar krijimin e Asociacionit. Së pari, pozicioni gjerësisht divergjent dhe interpretimi i marrëveshjes nga ana e palëve kanë rezultuar në një mungesë absolute të çdo diskutimi përmbajtjesor mbi kompetencat dhe strukturën e Asociacionit.
Ekipi Menaxhues ka mbetur kryesisht i heshtur në lidhje me draft-statutin. Deklaratat e vetme që Ekipi ka bërë ishin se Asociacioni do të mund të financohet nga buxhete të ndryshme, duke përfshirë edhe atë të Republikës së Serbisë dhe Republikës së Kosovës; se draft-statuti ka marrë frymëzim nga krahina autonome e Tirolit Jugor; që Ekipi i Menaxhimit ka shikuar mundësinë për të përfshirë më shumë komuna të reja në Asociacion, të tilla si komunat e ardhshme të Gorës dhe Prilluzhës; dhe se Asociacioni do të njihet si nga Beogradi ashtu edhe nga Prishtina. Së dyti, Ekipi i Menaxhimit është mbështetur shumë tek qeveria serbe, ndërsa marrëdhëniet dhe komunikimi i tij me autoritetet e Kosovës janë të tendosura, për të mos thënë se aspak nuk ekzistojnë. Kjo është demonstruar në disa raste. Për shembull, Ekipi Menaxhues nuk ka marrë vendin e tij përfaqësues në Këshillin Konsultativ për Komunitete, edhe pse kjo është përfshirë në termat e tij të referencës. Raportet e zbatimit nga ana e qeverisë së Kosovës tregojnë se sa pak dihet për punën e Ekipit të Menaxhimit. Për më tepër, në një raport të janarit 2014 thuhet se, megjithëse Ekipi i Menaxhimit me sa duket kishte qenë i miratuar nga Ministria e administrimit të pushtetit lokal (MAPL) të Kosovës, Ekipi fillimisht ka refuzuar të bashkëpunojnë me MAPL-në, derisa takimi i parë mes palëve është mbajtur në Mitrovicë në tetor 2013. Në një takim të përbashkët të mbajtur në Bruksel më 3 dhjetor 2013, Ekipi i Menaxhimit nuk ka paraqitur draft-statutin në përputhje me rrethanat, ndërsa delegacioni i MAPL-së doli me një draft-statut të bazuar në dispozitat e statutit të Asociacionit të Komunave të Kosovës. Në një raport përcjellës të 10 tetorit 2014, Qeveria e Kosovës deklaroi se marrëdhëniet me Ekipin e Menaxhimit ishin përmirësuar, megjithëse kompetencat e Ekipit ishin ngushtuar pak nga 'detyra për të hartuar një draft-statut të Asociacionit dhe ofrimit të mbështetjes logjistike/teknike' në vetëm 'ofrimin e mbështetjes logjistike/teknike'. U tha gjithashtu që themelimi i Asociacionit do të bëhej vetëm pas përfundimit të procesit të zbatimit në fushën e sigurisë dhe drejtësisë, që çon në drejtim të kushteve normale për funksionimin e Asociacionit.
Çështje të regjimit të mbrojtjes së të drejtave të komuniteteve
Në të vërtetë, rrallë here ka pasur kaq shumë interesa në lojë si me çështjen e Asociacionit. Asociacioni jo vetëm që ka fuqinë për të ndryshuar të gjithë regjimin e mbrojtjes së komuniteteve pakicë në Kosovë, por gjithashtu prek funksionimin e përgjithshëm të rendit kushtetues të Kosovës. Në këtë aspekt, marrëveshja për Asociacionin nuk është vetëm një tjetër marrëveshje teknike e arritur në Bruksel me Serbinë, ajo duhet të trajtohet në përputhje më peshën që e ka për Kosovën.
Çështja e marrëveshjes për asociacionin jo vetëm që prek çështje të rregullimit të brendshëm të Kosovës, por prekë mu në qendër të dispozitave kushtetuese të Republikës, rregullimin unitar dhe shumetnik të saj. Regjimi i të drejtave të komuniteteve pakicë në Republikën e Kosovës është i ndërtuar në kuadër të një republike unitare, ku sigurohen garanci të larta për mbrojtjen e tyre nëpërmjet një niveli shkallë-shkallë të realizimit të tyre: e para nëpërmjet karakterit shumë-etnik të shtetit, duke përfshirë edhe simbolet dhe konstruksionin e përgjithshëm kushtetues; niveli i dytë është nëpërmjet të drejtave të veçanta dhe masave afirmative në shumë fusha, duke përshirë edhe pjesëmarrjen dhe përfaqësimin në jetën publike, përdorimin e gjuhëve, mbrojtjen kulturore, në arsim, etj. Në fund, në nivelin e tretë, afirmimi dhe mbrojtja e të drejtave të komuniteteve pakicë të ndërlidhura me shtrirje territoriale. Në bazë të këtij niveli të tretë të mbrojtjes së të drejtave të komuniteteve, Republika e Kosovës u pajtua që të ri-dizajnojë pesë (5) komuna, në atë mënyrëqë komuniteti serb të përbente shumicën në to, dhe njëkohësisht u pajtua që disa kompetenca të shpërndaheshin në mënyrë asimetrike tek komunat me shumicë serbe, sidomos në çështje që kanë të bëjnë me arsimin dhe shëndetësinë (për shembull, Komuna e Mitrovicës së Veriut ka kompetenca edhe në fushën e arsimit të lartë).
Në Vjenë, delegacioni i Kosovës dorëzoi dokumentin për mbrojtjen e të drejtave të komuniteteve në Kosovën e pavarur i cili bazohej në parimin e mbrojtjes se këtyre të drejtave nëpërmjet garancive dhe instrumenteve ligjore që ndërlidheshin me nivelin qendror të kombinuara me mbrojtjen e këtyre të drejtave të ndërlidhura në baza territoriale nëpërmjet procesit të ri-bërjes së komunave me shumicë serbe dhe shpërndarjes së disa kompetencave në mënyrë asimetrike tek këto komuna. Ky regjim i mbrojtjes së të drejtave të komuniteteve pakicë është i ndërlidhur dhe ndërthurur në tërë sistemin legjislativ dhe institucional të Kosovës. Ky regjim ka për qellim dy (2) objektiva: në njërën anë të ofrojë standardet më të larta për mbrojtjen e të drejtave të komuniteteve në Kosovë, dhe në anën tjetër që këto të drejta të mos pengojnë funksionalitetin e shtetit. Si e tillë, Republika e Kosovës duhet të jetë krenare që ka adoptuar një ndër regjimet më të avancuara për mbrojtjen e të drejtave të komuniteteve pakicë.
Ende është e paqartë se çfarë kompetenca do të ketë Asociacioni i Komunave Serbe, por është e qartë që nëse do të kishte kompetenca te cilat në efekt do të qeverisnin me të gjitha aspektet e jetës sëkomunitetit serb në Kosovë, atëherë edhe koncepti i shtetit shumë-etnik e unitar, me të drejta të veçanta dhe një mori institucionesh që merren me mbrojtjen e të drejtave të komunitetit Serb do të humbte logjikën. Në realitet, shumë nga të drejtat që janë të rregulluara në nivel qendror, si për shembull përfaqësimi, pjesëmarrja publike, përdorimi i gjuhëve, arsimi, do të humbnin kuptimin karshi disa kompetencave që përfliten nga qarqe të ndryshme për Asociacionin. Për këtë do të duhej të ndërrohej komplet logjika e Kushtetutës së Kosovës. Kjo do të hapte pyetje të mëdha lidhur më natyrën e rregullimit kushtetues të Kosovës dhe mbrojtjen e shkallë-shkallshme të të drejtave të komuniteteve në Kosove.
Nuk duhet harruar që mosmarrëveshjet lidhur me qeverisjen e komunitetit serb në Kosovë kanë qenë në qendër të mosmarrëveshjeve edhe në Rambuje në vitin 1999, edhe në procesin e Vjenës të vitit 2006, por edhe pas shpalljes së pavarësisë me planin gjashtë-pikësh të Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara, Ban Ki Moon-it të vitit 2010. Çështja e qeverisjes së komunitetit Serb në Kosovë dhe funksionimit unitar të Republikës së Kosovës është thelbi i mosmarrëveshjeve në mes Kosovës dhe Serbisë, përveç mosnjohjes se pavarësisë së Kosovës nga Serbia. Republika e Serbisë nuk ishte asnjëherë e interesuar të qeveriste krejt Kosovën, sidomos jo pjesën me shumicë shqiptare. Për këtë arsye, në këtë rast duhet të kihet kujdes se si trajtohet çështja e qeverisjes së komunitetit serb në përgjithësi, dhe krijimi i Asociacionit në veçanti.
Prandaj çdo hap në këtë drejtim do të duhej të parashikojë një proces gjithëpërfshirës në Kosovë. Kosova nuk duhet të ngutet në këtë proces pa marrë parasysh presionin. Varësisht nga natyra e marrëveshjes, që është, nëse do të jenë të nevojshme ndryshimet e ligjeve, përfshirja e Kuvendit të Kosovës do të jetë e nevojshme. Ky është një proces i ndërlikuar dhe nuk është e mundur një zgjidhje e shpejtë dhe e ngutur e tij. Dallimet e thella në interpretimet e marrëveshjes për Asociacionin dëshmojnë se çështja e arritjes së marrëveshjes përfundimtare lidhur me këtë, si dhe më pas zbatimi i saj do të jenë konsumuese dhe të gjata, sikurse edhe do të duhej të ishte rregullimi i një çështjeje kaq shumë të ndërlikuar dhe që mund të ketë ndikim në jetën e të gjithë qytetarëve të Kosovës.
Autori është Drejtor ekzekutiv i Qendrës evropiane për çështje të minoriteteve, pjesë të këtij shkrimi janë marrë nga hulumtim i kësaj organizate që do të analizojnë aspekte të ndryshme të Asociacionit.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn