als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Dr. Hakif Bajrami: SI SHPĖTOI NJĖ PJESĖ E TOKAVE SHQIPTARE ME SHPALLJEN E PAVARĖSISĖ
VEPRIMTARIA POLITIKO DIPLOMATIKE E QEVERISĖ PĖRKOHSHME TĖ VLORĖS I VĖNĖ FUQITĖ EVROPIANE PARA AKTIT TĖ KRYER
PSE nė ēdo etapė historike mė vėshtirė ėshtė pėr t` i bėrė politikanėt shqiptarė bashk, se sa pėr t` u ēliruar prej okupatorėve.
SE jemi populli mė i prapambetur ekonomikishtė nė Evropė, e di.
Ismail Qemali nga Mbledhja e Taksimit e tutje u bė emblema e Rilindasėve qė realizoi njė ėndėrr dhe njė luftė poltiko diplomatike tė tyre.
Qeveria e Pėrkohshme e Vlorės u formua nė kushte dhe rrethana tė vėshtira pėr kombin shqiptar. E verteta, pavarėsia ishte e planifikuar tė shpallet nė Shkup ose nė Manastir, pas kryengritjeve tė pėrgjithshme popullore tė shqiptarėve qė filluan sė pari nė Kulinė nė veri tė Prishtinės nė mars-prill 1912 dhe u pėrhap pastaj nė tė gjithė trevat shqiptare nė forma tė ndryshme.
Amblema e Rilindasėve u shpall pra jo nė vendin dhe kohėn e duhur, por e vendosur nė momentin e fundit dhe nė vendin e mundėshm. Ajo njė pjesė tė kombit e beri me pavarėsi, njė pjesė e la nė SHPRESĖ jo me fajin e vet por me diktatin e Fuqive Evropiane dhe tradhtinė e qarqeve tė Perandorisė Osmane, plus me pjesėmarrjen e disa mija forcave shqiptare nė luftė nė anėn e Malit tė ZI (tė kral Nikollės), tradhti kjo qė nuk ngjau nė atė formė dhe masė nė Vilajetin e Kosovės.
Dihet se nė fillim tė gushtit ishte ēliruar i tėrė Vilajeti i Kosovės dhe ēlirimtarėt do t ia mėsyjnė Manastirit. Por pikerisht katėr ditė pasi qė u ēlirua Shkupi aty do tė arrijnė TRE (3) pėrfaqsues tė Fuqive evropine (njė austriak, njė rus dhe njė francez). Ata do ti drejtohen Hasan Prishtinės me kėrcnim: ēfardo rezultati tė ketė lufta e juaj, ndryshim tė kufijėve tė Perandorisė Osmane nuk ka*. Lidhur me kėtė, Hasan Prishtina me lot ne sy nė prani tė Shtabit tė Kryengritjes do tė urdhėrojė demobilizimin e pėrgjithshem. N` anėn tjeter do tė pėrpiqet pėrmes Isa Boletinit dhe Bajram Doklanit tė bėjė njė manovėr , tė drejtojė ca forca elite kah Manastiri duke deklaruar, kinse po tentojmė tė shkojnė pėr Selanik, pėr ta ēlirur njė sulltan nė burgun e atjeshėm. Por kjo manover do tė pengohet prej delegatit rus dhe kombi do tė mbetet aty pėr aty i TRADHTUAR nga Fuqitė evropiane.
Nė kėto rrethana paria politike shqiptare nuk e dinte se pikėrisht nė kėtė kohė ishin pajtuar Serbia dhe Bullgaria (13 mars 1912), mė 29 maj kishin lidhė Aleancė Greqia dhe Bullgaria, mė 11 korrik 1912 do tė pėrpilohet nga Qeveria serbe Plani i punės me shqiptarė, mė 27 shtator do tė lidhin aleancė Serbia dhe Mali i Zi dhe kėshtu do tė Krijohet Aleanca Ballkanike, qė ishte njė kryqzatė antishqiptare.
Fronti kryesor ishte nė vijen e kufirit Pėrpellac-Merdar
Para se tė fillonte Lufta Ballkanike, komandanti serb nga Perpellaci (komandant i Ushtrisė III-tė do tė u drejtoi Shqiptarėve njė Proklaqmatė me qėllim qė tė i tradhtoi. Ajo proklamatė mbante titullin *Tona fiseve nė Shipni, Or Vllazni. Pėrmbajtja e saj ėshtė plotė hipokrizi dhe shprehje tė dykuptimshmerisė. Shqiptarėt e dinin kėtė qėlllim tė oficerėve serb, por gjuajtja me top dhe diegjet masive tė fshatrave dhe qyteteve, vrasjet nė masė tė civilėve e vertetun dyshim shqiptar. Jo vetėm kaq, sė hspejti oficerėt serb filluaan tė kėrkojnė qė shqiptarėt ta ndrrojnė fenė. Kėto tragjedi i vertetojnė korespodentėt e shumtė evropian. Por Kombi shqiptar, para fuqive Evropiane ishte vendos qė tė denohet sikurse osmanlia. Lidhur me kėtė, Qveria serbe tėrė parinė shqiptare nė fillim tė nėntorit do ta izoloi nė Beograd dhe atje do ta mbaj deri sa tė mbaroi Konferenca e Londrės e cila filloi mė 17 dhjetor 1912. Ajo Konferencė do ta pranoi njė Shqipėri sipas diktatit tė Fuqive evropiane por nėn sovranitetin e Sulltanit. Nė kėto qaste kritike pėr kombin qendron madhėshtia e Isamil Qemalit dhe shokėve tė tij.
Nė bazė tė dokumenteve austriake vetėm nė Austro-Hungari ushtronin 612 oficerė serb e malazez pėr tė komanduar me shfarosjen e shqiptarėve nėn mjegullen se po e luftojmė Perandorinė Osmane. Tė nxitur nga diplomacia e Fuqive tė Evropės, Mali i Zi do ti shpallė luftė Perandorisė Osamne mė 8 tetor 1912.
Kuvendi te Dushku i Fushės
Ma ngadale o ujku plak
Se ta laj trupin me xhak
Se edhe baba i pat ēendisė
Krahrorin Osmanlisė.
Popullore
Mė 9 tetor shqiptarėt do tė tubohen ne vendin e quajtur Dushku i Fushės nja tri kilomatra nė jug tė Merdarit. Nė atė vend shqiptarėt e Llapit, Gallapit, Pėrmalinės dhe njė pjesė nga Drenica do tēė betohen se nuk dorzohenn pa bėrė luftė tė drejtė para askujtė. Aty ishte e tėrė paria dhe kreshnikėt, si i quanin ata qė ishin tė armatosur nė mosh deri nė 45 vjeq. Aty do tė kėrkojnė hapjen e depove tė armatimit nga Valiu i Vilajetit dhe myftiu i Prishtinės qė kishin ardhė pėr tu takar me mbrojtėsit e kufirit. Sipas tė dhėnave arkivore te Dushku i Fushės ishin tubuar afro 15 000 shqiptar. Nė ball tė tyre ishte Bajram Qaushi nga Dumnica, pėr ndryshe komandant Karakolli nė vijen Perpellac-Merdar. Po aty ishin edhe Nur Shatri dhe Nezir Xhakja, qė tė dy oficerė qė kishin sherbyer nė ushtrinė turke nga dymbdhjetė vjet. Ata do t i drejtohen valiut dhe Xhefer Beut qė tė i urdhėrojė oficerėt turq tė hapin mgazinat e armatimit. Por valiu duke mos zbritė fare nga ati do tu pėrgjigjet:RENDITUNI DHE BENE NJĖ DUA SE ĖSHTĖ KOHA E DREKĖS. Depotė nuk hapen se ato armė do tė kthen kunder Padishahut. Nuk ju besojmė. Ne me Serbinė nuk jemi nė luftė, me juve po. Luftetarėt do tė kundershtojnė, por valiu me kamgji do tė bie Bajram Qaushit, e lakon atin dhe do tė drejtohet kah Merqezi. Nė atė ēast Nur Shatri ua kthen pushken, por imami i xhamisė Dumnicės i del pėrpara duke i thėnė: janė nė besen time.
Fjalimi i Bajram Qaushit te Dushku i Fushės
Bajram Qaushi hypur nė at i ndihmuan ushtarėt e tij dhe u ngitė mbi shalė tė atit. Afėr tij ishte Bahtir Talla i Letancit njė burr bujar dhe shumė i nderuar, Haxhi Xhemajl Agushi, Hys Popova shumica e Ylemave nė mesin e tyre njė hoxhė autoritet nga Braina etj. Aty filloi ta mbajė njė fjalim emocionues duke deshiruar ta mobilizoi popullin pėr ,mbrojteje nga sulemt e Serbisė. Nė fjalimin e shkurtėr ai do tė thot prerazi se Krali i Serbisė me krajėt tjerė duan tė na e bėjnė varrin sikurse na banė nė Toplicė. Mė mirė asht me e ba deken nė sitikame se sa me tė diegė serbi pėr sė gjalli nepėr shpia ose nepėr rrugė duke u arratisė pa asnjė faj.
Pas dhjetė ditėsh shqiptarėt me atė pakėz armatim do tė bėjnė njė luftė heroike nė Merdar, por do tė munden pas dy ditėsh qendrimi, sepse u mungoi armatimi. Dhe pastaj ushtria serbe marshoi drejt Prishtinės dhe viseve tjera shqiptare deri nė bregdet. Oficerėt turq kudo ( disa pėrjashtime tė vogla) tradhtuan. Bullgaria dhe Greqia do ti shpallin luftė Perandorisė Osmane mė 17 teor.
Ndersa, Serbia me 18 tetor 1912 do tė hasė nė njė mbrojtje tė fortė nė vijen e frontit Pėrėellac-Merdar. Ajo luftė zgjati tri- katėr ditė, deri sa shqiptarėt kishin municion e pastaj divizionet serbe marrshuan drejtė jugut pa asnjė rrezistencė sepse populli nuk kishte armatim. Vendin (njė kilometėr nė jug-lindje tė Merdarit-HB) ku ushtria e kralit Pjetėr Karagjorgjeviq me shtatė mijė oficer overopian shkruan Arqibad Rahs ( njė specialistė Zvicran qė shkroi nė detale pėr masakrat serbe ndaj shqiptarėēve; qė ishte nė filllim njė serbofil, por kur e vrejti se si sillen nė luftė dhe pas saj filloi tė shkruaj edhe pse ishte dhėndėr i tyre me objektivitet, psoi katastrofė serbėt ende e quajnė PREVAR (tradhti) se kinse shqiptarėt i kanė tradhtuar. Nuk ishte fjala te tradhtia por te betimi pėr t` i mbrojtė trojet etnike. Dosjen e Arēibad Rajhsit, autori ka pas rastin ta zbuloi nė AVIIB mė 1977 rastėsisht, nė njė fond tė cilin serbėt e kishin maskuar. Aty ruhen tė pėrshkruara masakrat, planet dhe urdhėrat e ushtrisė serbe ndaj shqiptarėve, tė pėrshkruara jo vetėm nga ky korespodent i luftės nė cilsinė e gazetarit dhe historianit. Arqibad Rahjs mė 1928 doli hapur me njė letėr objektive tė cilėn sllovenėt e botuan mė 1984, kur u botua nė Lublan monografia ALBANCI nga historianėt shqiptar dhe slloven.Po atėherė u objektivizua edhe Libri i Leon Frindlligut, Golgota Shqiptare, Wvjenė 1913 si dhe shkrimet e Lav Trockit mbi mizoritė serbe nė Vijaetin e Kosovės mė 1912 dhe 1913 nė pėrgjithėsi.
Edhe njė fakt duhet theksuar kur i shqyrtojmė rrethanat nė tė cilat u shpall Pavarėsia e Shqipėrisė. Paria politike shqiptare nuk e kishte nė dijeni se Fuqitė evropiane ishin tė ndara nė dy taborrre kundershtare. Ēka thoshte Roma, Vjena dhe Berlini nuk pajtoheshin Peterburgu, Parisi dhe Londra. Por kur ishte nė pyetje Perandoria Osmane kėto fuqi ēėshtjen shqiptare e identifikonin me Perandorinė Osmane, pėrkatėsishtė me ēėshtjen religjioze, prandaj Lufta ballkanike ka qenė imperialiste, luftė jo e drejtė sepse u zhvilllua kryesisht (afro 84%) pėr ti coptuar trevat etnike shqiptare dhe pėr tė i knaqė orientimet ruse dhe frenge, pėr tu shtri pansllavizmi deri nė Detin Adriatik, duke penguar kėshtu depertimin e kapitalit gjerman nė Lindjen e aferme dhe mėtej nė Azinė e Mesme dhe tė largėt.
Paria politike shqiptare nė Stamboll dhe nepėr qendrat e vilajeteve do tė veprojė pa pushim pėr tė armatosė populli. Bėri tė pamunduren. Hasan Prishtina me disa bashkėpunėtorė, tri herė erdhi nga Shkupi nė Prishtinė dhe Mitrovicė pėr tė bėrė bisedime me Mazhar dhe Xhafer Beun me njė kėrkesė: Tė hapen depotė e armatimit dhe tė mbrohet vatani nga sulmet serbe (Serbia i kishte qitė TRI aramata- Tė parėn me 126000 ushtarė;Ushtria e Ibrit me 24000 ushtarė;Ushtria e Javorit me 11800 ushtarė. Viseve shqiptare ua kishin mėsy edhe ushtrit e Malit tė Zi dhe Greqisė. Sipas njė analize nė AVIIB. P. ¾ nė viset etnike shqiptare ishin stacionuar pėr okupim ( sepse Lufta ballkanike zgjati afro 12-14 ditė-HB). Kishte filluar prej tyre granatimi i fshatrave por edhe diegja nė masė pėr ta frgėsuar popullin qė tė arratiset dhe nėvatrat e tyre tė sillen kolonistė. Jo vetėm kaq me tė shpejtė filloi konvertimi (nrrimi i fesė me detyrim, sidomos nė zonėn okupuse tė Malit tė Zi). Vetėm nė Vilajetin e Kosovės ishin stacionuar 160000 ushtarė serb, po kishte edhe oficerė nga Fuqitė Evropiane.
Armatėn e Dytė serbe me 60 mijė, dhe e Treta mė 64000 ushtarė me shtab nė Kushumli e kishin udhėzuar vetėm tė gjuaj me topa dhe tė djeg shtėpia. Pėrfaqėsuesit e pushtetit osman ( ushtarakėt qė komandonin Itijatėt, Redifėt dhe Ilavėt) nuk u pajtuan tė i hapin mgazinat e armatimit. Ato i shfrytzoi pastaj Serbia pėr plojė mbi shqiptarė. Njė delegacion nė krye me patriotin Ismail Qemalin u drejtua tash nė rrethana tė reja nga Stambolli pėr nė Evropė. Por edhe pse u pajtua me te ndihma ishte fare minimale sepse nė atė kohė ushtritė serbe ishin nė Elbasan dhe Tiranė dhe po pėrgatiteshin pėr tu stacionuar nė Durės, Ushtritė greke kishin bėrė okupimin e tėrė tė Shqipėrisė Jugore, kurse ushtritė malazeze kishin okupar vise tė Shqipėrisė Veriore. Vilajetet shqiptare ishin shndėrruar nė gėrmadha. Mjafton tė lexohet shtypi i kohės por edhe dokumentet flasin pėr njė gjenocid tė paparė. Ja njė: Mė 7 tetor 1912 nė tregun e Prishtinės me NJĖ lirė ari bleheshin 82 FESA, kurse mė 7 nėntor 1912 njė fes kushtonte 82 lira ari, pėrkatėsisht njė fes njė njeri sepse ushtria serbe kė e gjente me plis e pushkatonte aty pėr aty. Kjo do tė thotė se Lufta Ballkanike ka qenė luftė antishqiptare e jo antiturke si thuhet pas vitit 1908 nė historiografi.
Shpallja e Pavarėsisė sė Shqipėrisė Etnike dhe dobėsitė e Qeverisė pėrkohshme tė Vlorės
Shpallja e pavarėsisė dhe formimi i qeverisė pėrkohėshme nuk u zgjodhen nė kohėn dhe vendin e duhur, por u zgjodhen dhe u formuar nė momentin e fundit dhe nė vendin e mundshėm. Nė Vlorė u konstituua Kuvendi (Paralamenti i pėrfaqėsuar nga tė gjitha Vilajetet, kazatė e vilajeteve, u zgjodh kryetari (Vehbi Ali Dibra) dhe nėnkryetari i Kuvendit. U zgjodhen proēesmbajtėsit (tre proēesmbajtės qė shkruanin shqip dhe turqisht sepse disa pėrfaqsues nuk e dinin drejtshkrimin shqip fare-HB). Ismail Qmeli bėri gabim kur propozoi njė qeveri vetėm prej peronaliteteve shqiptare tė rreligjionit musliman, duke menduar se do ta pranoi Sulltani. Por ky propozim u kritikua dhe Kryetari pastaj propozoi qeveri mė tė kompletuar, por prap pa pėrfaqsim tė denjė profesional dhe nga ēdo vilajet kombėtar. U zgjodh Qeveria e pėrkohėshme me tetė ministri , u zgjodh Pleqėsia me 18 antarė dhe Delegacionin qė do ta pėrfaqsojė Shqipėrinė nė Konferencėn e Londrės prej tre antarėsh.
Pėrfaquesit shqiptar nė Londėr nuk arritėn tė prezentojnė fakte sidomos pėr ato troje shqiptare qė kishte okupuar Serbia, sepse nuk e njihnin historinė e kombit. Prandaj raportit tė 2 janarit u detyruan tė i shtojnė njė raport mė tė detajizuar mė 25 janar 1913. Por atėherė ēdo gjė ishte e vonė sepse raportet e Serbisė dhe Greqisė ishin aprovouar nė tėrėsi e qė ishin tė fabrikuara por me fjali bindėse pėr kufijtė strategjik. Jo vetėm kaq, Pashiqi kėrkonte nga Londra qė oficerėt serb nga Peja, Gjakova, Prizreni dhe Dibra tė dergojnė kerkesa (telegrame) qė kinse popullsia e kėtyre kazave deshiron tė mbetet me Serbibė sepse nė familje flasin serbisht dhe ndihen si serb. Kėto rrena Fuqitė evropiane i pranuan pa asnjė verifikim. Lidhur me kėtė edhe shkuaraja e Ismail Qemalit, Luigj Gurakuqit dhe Isa Boletinit nė Romė, Wjenė, Berlin Paris dhe Londėr nė fund tė marsit 1913 nuk pėrmirsoi asgjė nė tė drejtėn sovrane tė Shqiptarėve pėr tė jetuar nė njė shtet etnik. Edhe Stambolli nė anėn tjetėr me disa veprime (rasti i Beqir Grebenes) bėri qė Fuqitė evropiane tė marrin qendime edhe mė tragjike, ta deyrojnė Ismail Qemalin tė abdikoi nė dobi tė njė princi injorant por i krishterė nga Evropa. E vėrteta , Ismail Qemali do tė pėrpiqet tė bėjė njė pakt me Stambollin dhe Sofjen por pa asnjė sukses.
Pasojnė dokumentet:
PARA SE TĖ SHPALLEJ PAVARĖSIA NGA VJENA ISMAIL QEMALI DERGON TELEGRAME
Wien, 17 Vjeshta e Dytė (tetor-hb) 1912
Me vaporin e parė po mbėrrij. E ardhmja e Shqipėnis asht sigurue. Ju porosis qi tyke u mbshtetun fatit t` ahtdheut tė punoni sė bashku e si vllazėr, tė merrni me rregullimin e punėve tė pėrgjithėshme , edhe tė ruani qetėsiėn. I epni rretheve lajmin e GĖZUESHme . Ju falem tė gjithėve atnisht.
Ismail Qemali
Ky dokument qė botohet nė origjinal deshmon se Ismail Qemali nė Vjenė ishte nė bisedime tė vėshtira pėr sigurimin e KUFIJĖVE tė Shqipėrisė Etnike, tė cilėt Austro-Hungaria nuk i pranonte.
Cilat vise i lejoi Wjena pėr tė u pėrfshi nė Shqipėrinė e coptuar
Ja dokumenti tjetėr ku saktėsisht vėrtetohet se cilat vise i kishte lejuar Vjena qė tė pėrfaqsohen nė Durrės ose nė Vlorė, sepse qendrat tjera tė njohura shqiptare ishin kontestuar dhe kundėrshtuar, sidomos hapur ishte lejuar qė i tėrė Viljeti i Kosovės ti lejohet si rezultat i luftės imperialiste Serbisė.
Ja se ēka shkruan Ismail Qemali nga Vjena mė 5 nėntor 1912. Pason dokumenti nė origjinal:
Vlonė, 5 Vjeshta e Tretė 1912
Kryetarvet tė Bashkivet, e tė Klubevet, Parėsiės edhe Popullit tė nderėshem tė Janinės, Gjinokastrės, Filatit, Reshadies, Tepelenes, Delvines, Permetit, Marglliēit, Leskovikut, Korrēės, Dibrės, Monastirit, Resnes, Kosturrit, Strugės, Ohrit, Beratit, Pogonit, Skraparit, Lushnjes, Elbasanit, Kavajės, Durrėsit, Krujės, Matit, Shkodrės, Peqinit, Fierit. (Nuk pėrmendet asnjė qender administrative e Vilajtetit Kosovės-HB)
Por Ismail Qemali prap veproi me guxim, prandaj shkruante nga Wjena:
Pėrpara sė Premtes jam atje. E mbledhja e pėrfaqsuesvet nė Durrės ose nė Vlonė asht krejt e nevojshme. I thirrni tė gjithė. Gjer sa tė mbrrij un` mbani qetėsiėn e bashkimin. Ēėshtja jonė politike u sigurue fare.`
Si qė shihet nuk figuron asnjė qender administrative e Vilajetit kryengitės Kosovės. Nuk figuron as Shkupi e as Prizreni, as Prishtina e as Kumanova. PO ėshtė kėshtu sepse Wiena kishte Marveshje SEKRETE me Beogradin nga 28 qershori i vitit 1881.
Ja se ēka thuhet nė nenin 7 tė Marrėveshjes sekrete:
(...)
Neni 7.
Nė qoftė se, pėr shkak tė njė kundėrthėnje ngjarjesh, zhvillimi i tė cilave nuk mund tė parashikohet sot, Serbia do tė ishte nė gjendje tė bėnte fitime TERRITORIALE nė DREJTIM TĖ KUFIJĖVE TĖ SAJ JUGOR (me pėrjashtim tė Sanxhakut Jeni Pazarit), Austro-Hungaria nuk do ta kundėrshtojė njė gjė tė tillė dhe do tė pėrpiqet pranė fuqive tė tjera me qellim qė t` i bindė tė marrin njė qėndrim nė dobi tė Serbisė`
Ja pra pazari i Vjenės ishte realizuar sepse e kishte aneksuar Bosnjen e Hercegovinėn mė 1908 dhe nuk e kishte penguar Serbia,. Tash Serbia e kishte okupuar Vilajetin e Kosovės dhe nuk e pengonte fare Vjena, sepse Konventa sekrete e panjohur nga Ismail Qemali ishte nė fuqi
Pėrkundėr kėtyre pazarllėqeve tė Vjenės nė emėr tė Fuqive, pėrfaqsuesit nga Kosova do tė gjinden siq ėshtė e njohur nė Vlorėn qė u bė amblema kombėtare heroike pėrgjithėmonė.
Mė 28 nėntor 1912 nė Vlorė u shpall pavarėsia e Shqipėrisė nga pėrfaqsuesit tė tė katėr vilajeteve. Teksti i shpalljes sė pavarėsisė ėshtė ky, i marur nga dokumentet qė i botoi Lef Nosi. Dokumentet janė fotokopjuar nė Arkivin e Krocisė nė Zagreb mė 1978. : Nė dokumente tekstualishtė thuhet:
SHQIPĖRIA ME SOT TĖ BAHET NĖ VETE, E LIRĖ e e MOSVARME. Pasojnė emrat e shkruar nga Lef Nosi: Ismail Kemal, (Dom Nikollė) Kaēorrri, Abdyl Aziz Vehbi, I. Karabunara, Elmas Boce, Veli Harēi, Qazim Kokoshi, I. Minga, Rexhep (Mitrovica), D(himitėr) N. Tut(ulani), A. Ruqi, Abdi (Bej Toptani),Abas Dilaver (ēelkupa), Midhat Frashėri, Shefqet Daji, Zihni Abas Kanina, Xhelal Ko(precka), Hajredin Cakrani, Qemal Bej Elbasani, Iljas Vrioni, Salih Gjuka, D. Berati, D. Emmanuel , Dhimitri Zografi, Murad Toptani, Pandeli Cale, Luiz Gurakuqi, Bedri Pejani, Spiro T. Ilo, Thanas V. Floqi, Qem(al) Bej Mullaj, Lef Nosi, Dr H. Kyrteza, Nuri (Sojliu) Mustafa Asim Kruja, M. Ferid Vokopola, Ymer (Bej Dalialliu), Xhemajlydin (Bej...) Nebi Sefa Lushnja, Zyhdi Ohri (emra tė tjerė nė kėtė dok. Nuk pėrmenden . Tė tjerėt kanė ardhur mė vonė-HB). Ushtritė serbe ishin nė Elabasan dhe nė Tiranė.
Nė njė dokunet tė atyre ditėve drmatike pėr kombin thuhet: citojmė nė origjinal-
Tiranė, 15 Vjeshta e Tretė 1912, Tepėr urgjent, Ismail Qemal Bej Efendiut dhe shkelqesisė Tija Konsullit t Austriės
VLONĖ
Pasi Shteti i ynė ka shpallė indipendencėn , e ftuam komandantin serb qi tė pushojė vepėrimet anmiqsore. Mirė po ai po sillet me nji mėnyrė qi nuk gjanė [pėr nji shtet tė paanshėm e ka qėllim tė shkeli qytetin tonė. E protestojmė
Lutemi me veprue si e kėrkon puna
N emėn tė gjithė popullit tė Tiranės
Refik Toptani
Ismail Qemalit u drejtohet Fuqive Evropiane:
Vlonė, 15/28 Vjeshta e Tretė 1912
Ministrit tė punėve tė jshtme
Roma
Wien
Paris
London
Berlin
Petrograd
Assamblea Kombėtare, e pėrbame prej delegatėsh tė tė gjitha viseve tė Shqipniės pa dallim feje, tė mbledhun sot nė qytet tė Vlonės, ndashti sa proklamoi Indipendecen politike tė Shqipniės edhe ngrefi nji Qeveri tė Pėrkohėshme tė ngarkueme, me i dal zot tė drejtave tė qenjes sė popullit Shqiptar, tė kanosun me ēfarosje prej ushtėrivet serbe, e me dėlirun truallin kombėtar, tė shkelun prej ushtėrive tė shteteve Aleatė.
Tyke i a njoftue Shkėlqesisės Tuej shka asht bamun, kam nderin me i ulu-un Qeverriės sė Madhėniės Tija Mbretit tė Bretaniės sė Madhe, qi tė ketė mirėsiėn me e njoftun kėt ndryshim tė jetės politike tė kombit Shqiptar. Shqiptarėt tyke hymė prap nė familet tė popujvet t Europės Orientale, nė tė cilėn mburren se janė ma tė motshmit, e tyke mos ndjekun veē se nji qėllim tė vetmė: mė jetue nė paqė me gjithė Shtetet Ballkanike e me ubamun nji element eqilibri, janė tė bindun se Qeveria e Madhniės Tija ashtu edhe gjithė bota e qytetnueme do t i presi me sy tė mirė tyke ia mprojtun qenjen e tyne kombėtare nga ēdo e mėsyme edhe tokėn e tyne nga ēdo coptim.
Kryetari i Qeverriės sė Pėrkohėshme
Ismail Qemal
ISMAIL QEMALI U DREJTOHET EDHE QEVERIVE TĖ
ALEANCĖS BALLKANIKE
Vlonė, 15 /28 Vjeshta e Tretė 1912
Ministrit tė Punėve tė jashtme
Cettigne
Belgrade
Sofia
Athenes
Po nxitoj me i njoftue Shkelqėsiės Tuej nji ngjarje me randėsiė tė jashtzakonshme pėr jetėn kombėtare t Shqiptarėve.
Delegatėt e gjithė viseve tė Shqipniės tė mbledhun sot pa dallim feje n Assamble Kombėtare nė qytet tė Vlonės kanė shpallė Indipendencen e Shqipniės edhe kanė ngrehun nji Qeverriė tė Pėrkohėshme.
Shqiptarėt janė tė gėzuem ke po mundin me hymė prap nė familet tė popujvet tė lirė t` Orientit e tyke mos pasun tjetėr qėllim veē se me jetue nė paqe me gjithė shtetet fqij shpresojnė:
Se ky ndryshim jete politike ashtu edhe Qeverria e Pėrkohėshme e tyne kanė me u njoftė prej Qverriės Tija Mbretnore;
Se ēdo veprim hostiliteti nga ana e ushtėrivet Tija mbrenda ne truall kombėtar tė tyne ka me pushue sė vepėruemi edhe
Se gjithė viset fjeshtė Shqiptare tė pushtueme sot prej ushtėrivet t Aleatvet kanė me ulėshue prap.
Kryetari iQeverriės sė Pėrkohėshme
Ismail Qememal
TELEGRAMI I SEKRETARIT TĖ PĖRGJITHSHĖM TĖ ASAMBLESĖ KOMBĖTARE LUIGJ GURAKUQI DERGUAR SHTYPIT EVROPIAN PĖR SHPALLJEN E PAVARSISĖ
Vlonė, 28 Vjeshta e Tretė 1912
Giornale d` Italia Roma
La Tribuna Roma
Il Matino Napoli
Corriere dela Sera Milano
La Stampa Torino
London Times Wien
Fremdenblatt Wien
Zeit Wien
Reichspost Wien
Le Temps Paris
Echo de Paris Paris
Le Matin Paris
Daily Telegraph London
Westminster Gazete London
Asamblea Kombėtare e pėrbame prej delegatėsh tė gjithė viseve tė Shqipniės pa dallim feje, e mbledhun sot nė Vlonė shpalli Indipendencėn e Shqipniės dhe ngrefi nji Qeverriė tė Pėrkohėshme me kryetar Ismail Qemal Benė.
Sekretari i Pėrgjithshėm i Asamblesė
Luigj Gurakuqi
Siq shihet ēdo gjė ishte bėrė me vend dhe shumė shpejtė, por konfliktet dhe interesat e Fuqive evropiane e bėnė tė veten, e coptuan Shqipėrinė me gėrshėrė.
(Kėto dokumente janė fotokopjuar edhe nė DASIP. B. Sektori shqiptar-1912. K. 1 dokumenti ~Dosja Shqipėria dhe diplomacia e saj 1912-1914)
ĒKA PREZENTOI DELEGACIONI I QEVERISĖ VLORĖS NĖ LONDĖR MĖ
1913 (mė 2 dhe 25 janar)
Kėrkesė e Qeverisė sė Vlorės drejtuar Konferencės sė Ambasadorėve tė Fuqive tė Mėdha nė Londėr mė 2 janar 1913
Populli shqiptar kėrkon vendin e vet , kufijtė qė janė pėr tė tė natyrshėm dhe qė imponohen si nga kushtet etnike, ashtu edhe nga e drejta e tij, si banues i parė...
Kufijtė qė ne rivendikojmė qė nisen nga kufijtė e tanishėm tė Mbretėrisė Malazeze dhe qė pėrfshijnė sidomos bashkė me rrethet pėrkatėse, qytetet e Pejės, tė Mitrovicės, tė Prishtinės, tė Shkupit, tė Manastirit, deri nė Mecovė, duke ruajtur kufijtė e tanishėm deri nė Prevezė (....)
Pėrfaqėsues tė Qeverisė Shqiptare nė Londėr.
Rasim Dino
Mehmet Konica
Filip Noga
Qeveria e pėrkohshme e Vlorės...1912 - janar 1914, Tiranė 1963, d.nr. 135
Memorandumi shtesė i delegacionit tė Qeverisė sė Vlorės nė Londėr
Mė 25. I. 1913
Popullsia e Bregdetit, duke nisur prej kufirit tė tanishėm tė Shqipėrisė me Malin e Zi deri nė Prevezė, ėshtė kryesisht shqiptare.
Gjatė gjithė kufirit tė tanishėm me Malin e Zi nuk ka sllavė, me pėrjashtim tė njė pakice fare tė vogėl nė Guci dhe Plavė, qė ėshtė e pėrzier me elementin shqiptar.
Nė kazanė e Pejės kundrejt 10000 shtėpive shqiptare ka vetėm 700 shtėpi sllave, prej tė cilave 350 ndodhen brenda nė qytet.
Nė kazanė e Rozhajės ose tė Tergovishtes banorėt janė shqiptarė; nė gjithė kėtė kaza ka vetėm 6 fshatėra sllave. Nė fshatrat qė ndodhen mė nė veri tė Rozhajės, banorėt flasin po aq mirė shqip sa edhe serbisht.
Tė 30 fshatrat qė pėrbėjnė rrethin e Peshterit nė kazanė e Senicės janė shqiptarė.
Nė qytetin e Gjakovės ka vetėm 24 shtėpi sllave dhe 10 tjera ne fshatin Llozhan afėr Deēanit.
Qyteti i Prizrenit pėrfshin 23 000 banorė nga tė cilėt 8 000 janė serbė dhe bullgarė. Nė rrethin e Podrimes, tė Zhupės e tė Gorės, kundrejt 8 500 shtėpive shqiptare ka gjithsej vetėm 1000 shtėpi sllave.
Nė Tetovė, Gostivar, Kėrēovė, shumica e madhe e banorėve janė shqiptarė, me pėrjashtim tė 20 fshatrave tė vogla sllave nė rrethin e Kėrēovės.
Nė Kazatė e Mitrovicės, Vushtrrisė, Prishtinės, Preshevės, Gjilanit, Kumanovės, 80 pėrqind tė popullsisė janė shqiptarė.
Territori i banuar nga sllavė fillon nė veriperėndim tė Mitrovicės. Prej Belloēicės deri nė Zibofshe, nė kufirin e tanishėm serb , gjithė treva ėshtė krejtėsisht shqiptare.
Nė qytetin e Shkupit dhe nė fshatrat pėrreth shumica ėshtė shqiptare. Sllavėt qė banojnė nė qytet janė gati tė gjithė bullgarė, po ashtu janė edhe ata banorė qė punojnė si bujq nė 10 ēifligjet qė ndodhen nė jug dhe qė janė prona tė shqiptarėve.
Fshatrat shqiptare shtrihen deri nė Kapllan e deri nė Vllahēa, pranė Kyprilisė.
Sanxhaku i Dibrės, me njė popullsi prej afro 17 000 shqiptarėsh, ka 12 000 sllavė tė shpėrndarė nė kazatė e Rekės e tė Dibrės sė Sipėrme.
Njė pjesė e madhe e fshatrave rreth qytetit tė Manastirit ėshtė e banuar nga shqiptarė dhe vllehė; tė tjerėt janė bullgarė.
Fshatrat qė ndodhen nė fushat e Perlepit e tė Fllorinės janė tė banuar nga shqiptarė, turq, e bullgarė; toka dhe banesat u pėrkasin shqiptarėve.
Kazaja e Resnjės: 60 pėrqind shqiptarė, 40 pėrqind bullgarė, serbė, grekė dhe vllehė.
Kazaja e Ohrit: 73 000 banorė, nga tė cilėt 35 000 janė shqiptarė; tė tjerėt tė pėrzier.
Sanxhaku i Korēės: Popullsia e Sanxhakut tė Korēės, duke pėrfshirė qytetin, me pėrjashtim tė Kazasė sė Kosturit, arrin nė 132 000 banorė, nga tė cilėt 100000 janė shqiptarė muslimanė, e tė tjerėt janė shaiptarė tė krishterė dhe vlleh.
Qyteti i Korēės numėron 22 000 banorė, nga tė cilėt mė shumė se gjysma janė shqiptarė muslimanė e tė krishterė, tė tjerėt janė vlleh.
Kazaja e Kosturit numėron 64 000 banorė, nga tė cilėt 20 000 janė muslimanė e tė krishterė shqiptarė, tė tjerėt tė mbledhur nė afėrsi tė kazasė sė Korēės, janė turq, bullgarė, vlleh e grekė.
Nga Kosturi deri nė Mecovė gjithė treva ėshtė e banuar nga shqiptarė e kucovlleh.
Duke filluar nga Mecova dhe gjatė gjithė kufirit tė tanishėm deri nė gjirin e Prevezės, pjesa mė e madhe ėshtė e banuar nga kucovlleh.
Sanxhaku i }amėrisė: Popullsinė e pėrbėjnė 75 000 shqiptarė, nga tė cilėt 18 000 shqiptarė tė greqizuar.
Sanxhaku i }amėrisė ndahet nė disa kaza, ndėr tė cilat:
Kazaja e Reshėdijes ( }amėri): 16 000 shqiptarė.
Kazaja e Margėlliēit: 26 000 shqiptarė.
Kazajae Filatit: 20 000 shqiptarė
Kazaja e Paramithisė: 13 000 shqiptarė.
Kazaja e Luros: Qyteti ėshtė i banuar krejt nga shqiptarė. Nė kėtė kaza ndodhet edhe njė popullsi endacake kucovllahesh dhe disa ēifutė, por nuk kanė prona. Toka dhe banesat u pėrkasin shqiptarėve.
Shtatė fshatrat qė pėrbėjnė Lakanė e Lelovėns ethin e Luros janė krejt shqiptare. Shqiptare janė edhe 5 fshatra qė formojnė Lakanė e Sulit.
Me pėrjashtim tė dy fshatrave: Kaxha ( qė i pėrket njė shtetasi grek) dhe Kanali ( prej tė cilit 1/9 i pėrket njė shtetasi italian), tė gjitha pronat, prej qytetit tė Luros e deri nė Prevezė, u pėrkasin shqiptarėve. E njėjta gjė ndodhė me pronat qė shtrihen gjatė bregdetit prej Preveze deri nė Vlorė.
Preveza: Qytet i pėrzier ( shqiptarė, grekė, vlleh dhe ēifutė)
Qyteti i Janinės: Popullsi e pėrzier.
Delegatėt e Qeverisė Shqiptare,
Londėr
Rasim Dino
Mehmet Konica
Filip Noga
DASIP B. Sektori shqiptar, dokumente qė N. Ivanaj ia dorzoi J. J. Maramba nė gjuhen shqipe dhe turqishte. Tė gjitha procesverbalet e Kuvendit Kombėtar tė Vlorės nė shqipe dhe turqishte sė bashku me Organin e qeverisė XGJIMI ruhen nė fondin e lartėshenuar;shiko edhe: Aktivi i Shqipėrisė, Fondi Qeveria e Vlorės, veprimtaria diplomatike, Dosja 19/ frengjisht.
AUSTRO HUNGARIA DHE RUSIS BĖJNĖ TREGTI ME TREVAT SHQIPTARE
Ja dokumenti nė origjinal:
Beograd
TELEGRAM
Iderguar nga Berlini (lexo edhe Wiena-HB)me 11 shkurt 1913 nė ora 2 e 55 minuta pas dite
I pranuar nė Beograd me 11 shkurt 1913 nė ora 4 e 30 minuta pas dite
Nė qarqet e kėtushme qeveritare situata dukshėm ėshtė pėrmirsuar. Janė lajmėruar qė Austro Hungaria dhe Rusia janė marrė vesh qė Gjakova dhe Dibra tė i takojnė Serbisė, ndersa Shkodra shqiptarėve...`(Shiko: AS. MID. PO XV-R/6-VII-1913) Dokumentet posedohet nė origjinal si fotokopje. Kėso pazaresh dokumentet tjera zbulojnė edhe pėr etapat e mėvonėshme
FUQITĖ EVROPIANE IA DHUROJNĖ SERBISĖ EDHE NJĖ RRUGĖ HEKURIDHORE NGA PRIZRENI NĖ DURRĖS
Ja dokumenti:
(Botohen pėr herė tė parė)
DEKLARATA|E AMBASADORĖVE NĖ KONFERENCĖN E LONDRĖS MĖ
1 korrik 1913
*Serbisė do t` i sigurohet dalja tregtare pėrmes njė lokacioni tė lirė neutral shqiptar, qė do tė jetė i lidhur me njė hekurudhė ndėrkombėtare, nėn kontrollin evropian, qė do ta ruaj njėsia speciale nderkombėtare, e me liri kalimi te tė gjitha llojeve tė mallrave , duke llogaritur edhe materialin luftarak.*
Ja memorandumi qė pėrmban spjegimin e Deklaratės lartėshenuar.
1. Neutralizimi special i lokacionit
Nėse neutraliteti i Shqipėrisė ardhėshme do tė lejonte ngritjen e mburojave pėr mbrojtje tė vendit, pėr lokacion tregtar, lidhur me hekurudhėn ndėrk...
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn smo_Latn als_Latn als_Latn hau_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk sna_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tso_Latn als_Latn als_Latn als_Latn cjk_Latn ltz_Latn srd_Latn zho_Hans ltz_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn eng_Latn ron_Latn dzo_Tibt als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn grn_Latn fur_Latn vec_Latn scn_Latn ltz_Latn deu_Latn deu_Latn ltz_Latn fra_Latn srd_Latn fra_Latn zho_Hans eng_Latn als_Latn als_Latn kmr_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn bos_Latn mos_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kmb_Latn vec_Latn bos_Latn mos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn est_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn