als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Kėngėt historike, duke filluar prej ciklit tė kėngėve tė Luftės sė Kosovės tė vitit 1389 e deri te kėngėt e dėshmorėve tė UĒK-sė, janė kėngė qė kanė pasqyruar dhe pasqyrojnė heroizmin shqiptar nėpėr shekuj. Nga ky mes i kėngėve kemi edhe kėngėt e trimėrisė, tė cilat jo doemos lidhen pėr personalitete tė caktuara historike, por edhe kėto kėngė nė tė shumtėn e rasteve kanė tė bėjnė me ndodhi qė janė bėrė pjesė e kujtesės dhe historisė sonė tragjike dhe heroike, nga e kaluara e largėt e deri nė ditėt tona.
Folkloristika e kohės sė komunizmit, ciklin e kėngėve pėr Luftėn e Kosovės e ka trajtuar si cikėl tė kėngėve legjendare, edhe pse kemi tė bėjmė me personalitete tė caktuara historike, pėr tė cilėt ka qindra burime e fakte relevante historike, nė historinė e popujve tė Ballkanit, nė Historinė e Perandorisė Osmane dhe nė shumė dokumente evropiane tė kohės. Folkloristėt tanė asnjėherė nuk kanė shpjeguar pėrse ky cikėl i kėngėve i takon legjendave kur dihet mirėfilli se ka ekzistuar Sulltan Murati, bijtė e tij Jakubi dhe Bajazidi, Milush Kolipiqi, Mbreti Llazar, Vuk Brankoviqi e personazhe tė tjera tė historisė sė Mesjetės. Kjo qasje shkencore mbase ka ndodhur pėr shkak tė elementeve legjendare e fantastike, qė lajmėrohen nė rrėfimet komplekse tė kėsaj beteje tė pėrgjakshme, fatin e sė cilės e vulosi kryetrimi shqiptar i Mesjetės, Milush Nikollė Kopiliqi, i cili vrau Sulltan Muradin e Parė, mė 16 qershor tė vitit 1389.
Po kjo folkloristikė e ideologjizuar shqiptare, kėngėt pėr Skėnderbeun i ka trajtuar si kėngė historike, edhe pse ato kanė ruajtur po ato elemente legjendare e fantastike, sikur ato tė Luftės sė Kosovės, meqė edhe i takojnė po asaj periudhe historike. Cikli i kėngėve pėr Skėnderbeun, ėshtė ndėrtuar po me ato veēori me tė cilat ėshtė ndėrtuar cikli i kėngėve tė Luftės sė Kosovės. Ashtu sikur kėngėt pėr Luftėn e Kosovės dhe ato pėr Gjergj Kastriotin-Skėnderbeun, janė krijuar nga rapsodė anonimė popullorė. Vetėm nė shekullin 19-tė me rastin e fillimit tė mbledhjes sė lėndės folklorike nga atdhedashėsit e arsimuar shqiptarė dalin tė shėnuar edhe emrat e mbledhėsve tė kėsaj lėnde dhe aty kėtu edhe emrat e kėngėtarėve apo rrėfimtarėve tė caktuar.
Prej Luftės sė Kosovės, luftėrave ēlirimtare tė Gjergj Kastriotit Skėnderbeut, pėr njė kohė tė gjatė kėngėt historike humbin nė mjegullėn e dendur tė kohės sė konvertimit, tė kohės sterrė tė zezė nėn robėrinė turke, sllave e greke.
Njė kėngė e tillė historike do tė ringjallėt nė kohėn e kryengritjes sė Halil Patronės, nė Stamboll mė 28 shtator tė vitit 1730, pėr tė vazhduar nė mėnyrė tė pashkėputshme me kėngėt e Ali Pashė Tepelenės, Zenel Gjolekės e Rrapo Hekalit, Tafil Buzit kėngėt historike pėr bushatlinjtė e Shkodrės, kėnga e Hamėz Kazazit kėnga e Ibrahim Pashės sė Moresė e pėr tė ardhur deri nė ditėt tona.
Kėngėt pėr Luftėn e Kosovės, ato pėr Skėnderbeun, Tanush Topinė, Lekė Dukagjinin e trimat e Mesjetės, pėr Vashat e Kurbinit, sado fragmentare qofshin, ato kanė pikė referimi personalitete tė caktuara tė historisė dhe si tė tilla janė pėrcjellė gojarisht brez pas brezi, duke arritur deri nė kohėn tonė, qoftė edhe nė formė krejt fragmentare. Prania e kėtyre kėngėve ėshtė ruajtur sidomos te arbėreshėt e Italisė, meqė atje kujtimi pėr Motin e Madh nuk ishte zbehur kurrė, ndėrsa shqiptarėt nė Ballkan, nė luftėn e tyre tė vazhdueshme pėr mbijetesė kishin zgjedhur dy rrugė, tė dyja tė rrezikshme dhe ishin rreshtuar nė dy taborė, nė luftė kundėr turkut dhe nė luftė me turkun e pėr interesa tė Turqisė. Tė ndodhur mes kullės e ēekanit, shqiptarėve u hiqej koka, qoftė edhe nė fronin e kryekomandantėve e vezirėve qoftė edhe si kundėrshtarė tė Turqisė. Sulltanėt nga mesi i 34 vezirėve shqiptarė shumicės prej tyre u kanė prerė kokat, si Ibrahim Pargaliut, tė Ēamėrisė, Ajaz Pashait, eliminimit politik e njeriut mė tė ditur tė Perandorisė dhe dhėndrit i Sulltanit, Lutfi Pashai, Halil Patronės, dhe shumė tė tjerėve deri te Ali Pashė Tepelena, jeniēeri i fundit
Prej kohės sė Skėnderbeut e deri te Ali Pashė Tepelena kemi jo mė pak se tre shekuj dhe nuk kemi tė shėnuar asnjė kėngė historike pėr ndonjė personalitet tė caktuar, pėrveē kėngės sė Halilit dhe Musės, e cila nė shumė segmente ndėrlidhet me epokėn e Halil Patronės e Musli Beshit dhe kryengritjes sė Stambollit, tė shtatorit tė vitit 1730 nga jeniēerėt shqiptarė, turq e tė tjerė.
Kryengritėsi i Stambollit, Halil Patrona, Halil Arnauti nga Huprishti i Manastirit tė Maqedonisė
Megjithatė, besoj se kujtesa e popullit nuk e ka anashkaluar Halil Patronėn ndėrsa ka shėnuar nė memorie edhe njė kėngė pėr dy personalitete historike, pėr kryengritėsin mė tė madh shqiptar tė kohės sė Perandorisė turke, Halil Patrona dhe veteranin e jeniēerėve nė Stamboll, Musli Beshi, tė dy shqiptarė, (arnautė) nga Hurpishti i Manastirit. Hurpishti ishte njė kaza, nė kohėn kur e ka prezantuar nė Enciklopedinė e tij, Sami Frashri, ndėrsa sot nuk gjenden dot, jo vetėm gjurmėt e fshatit, por as Kazaja e Hurpishtit. Shkaqet e vėrteta nuk i dimė, por e marrim me mend se pas dėshtimit tė kryengritjes dhe prerjes pabesisht tė kokave tė Halil Patronės, Musli Beshit dhe mijėra jeniēerėve shqiptarė, tė njėjtin fat e kishin pėsuar edhe hurpeshtalinjtė.
Pas shuarjes sė kryengritjes sė Stambollit tė vitit 1730, emri dhe nami i i Halil Patronės dhe i Musli Bashės doemos se ishte pėrhapur edhe nė viset e Arnautistanit.
Pėr ti ndjekur kryengritėsit kudo nė Shqipėri nė pranverė tė viti 1732 nga Stambolli ishte nisur njė ekspeditė ndėshkuese ne krye me Osman Topall Pashėn e Moresė. Historiani i madh austriak Jozef von Hammer thotė se Osman Topall Pasha ishte Inkuizitori i madh, i cili kishte marrė pėrsipėr detyrėn qė tė zinte dhe tė vriste ēdo jeniēer shqiptar qė kishte marrė pjesė nė kryengritje dhe kishte arritur tė ikte nga Stambolli. Ai kishte marrė pėr detyrė nga Sulltan Mahmudi qė ti ndiqte dhe ti vriste tė gjithė kryengritėsit shqiptarė, jeniēerėt qė kishin shpėtuar pas shuarjes me gjak kryengritjes sė 22 shtatorit tė vitit 1730. Mė vonė njė Sulltan Mahmudi i Dytė merr edhe kokėn e jeniēerit, Ali Pashė Tepelena dhe tre vjet mė vonė nė vitin 1826 me dekret sulltanor shuhen formacionet e jeniēerėve.
Duke analizuar tė vėrtetat historike pėr kryengritjen e Stambollit tė vitit 1730 dhe variantet e shumta tė ciklit tė kėngėve pėr Halilin e Musėn, doemos se vėrehen shumė elemente tė pėrbashkėta nė sinkroni dhe diakroni, por edhe nė kohė dhe hapėsirė.
Nė radhė tė parė kemi tė bėjmė me motivin e njėjtė dhe qė ėshtė prerja e mikut nė besė, njė akt i shėmtuar i dėnuar ashpėr nė Kanunin e Maleve, nė Kanunin e Skėnderbeut dhe nė kanunin e Lekė Dukagjinit.
Halilin dhe Musėn i mashtron dhe i pret nė besė miku i tyre, Bejta syla, i shtyrė nga Avdi Pasha, apo Avdi Aga.
Halil Patronėn dhe Musli Beshin i vret tradhtisht Sulltan Muahmudi, i cili fillimisht jo vetėm qė ua kishte falur kokat, por nė fillim tė nėntorit tė vitit 1730, u kishte caktuar edhe detyrat mė tė larta nė komandėn e kreut tė luftės sė jeniēerėve. Ai urdhėron qė Halili, Muliu dhe 24 jeniēerėt mė tė zė tė shkojnė nė Pallatin Perandorak pėr t u veshur me rrobat prej lėkure. Aty, ndodhet njė i quajtur Halil Pehlivani, rival i Halil Patronės, i cili me 30 mercenarė tė tij, prapa shpine vret njė nga njė tė gjithė jeniēerėt.
Mramori i Gollakut apo Deti Marmara?
E kėsaj kohe mund dhe duhet tė jetė kėnga e Halilit dhe Musės, kėngė kjo qė gjatė shekujve ėshtė kėnduar nga kėngėtarėt anonimė, tė cilėt pėr shkaqe dhe arsye tė kuptueshme ua kanė ndėrruar kohėn e vendin nė kushte dhe rrethana specifike. Ndodh qė nė njė kohė tė caktuar kėngėtarėt anonimė e kanė pėrshtatur, nė analogji me ndodhi apo ngjarje tė tjera. Prejardhja e Mustės e Halilit, sipas tė gjitha varianteve qė janė shėnuar nė Kosovė thuhet se kanė qenė nga Mramori, njė fshat i njohur nė Malėsinė e Gollakut. Nė brigjet e Stambollit, ndodhet Deti Marmara, ku banonte admirali Halil Arnauti, me flotėn e tij tė dikurshme, derisa ishte zėnė rob nė Budapest dhe nga atje kishte ikur me Musli Beshin pėr t u vendosur nė Beograd e mė vonė nė qytetin e Nishit, ku kishte zhvilluar njė kryengritje, pėr tė cilėn dihet fare pak. (Enciklopedia angleze, Halil Patrona).
Yskydari i Stambollit apo Shkodra jonė?
Kėnga e Musės dhe Halilit, tė cilėt thuhet se i kishte prerė nė besė Veziri i Shkodrės, sjellė disa fragmente qė na bėjmė tė besojnė se kjo kėngė ka ndėrruar pėrmbajtjen, por jo edhe emrat e dy trimave si dhe disa nga emrat e vendeve. Kryengritja e Halil Patronės ėshtė zhvilluar nė Stamboll, nė vendin e quajtur Sheshi pėr Mish aty ku tuboheshin jeniēerėt sa herė qė revoltoheshin. Ata fringėllonin kazanėve tė mishit si njė paralajmėrim pėr zemėrimin dhe pakėnaqėsinė e tyre. Nė Stamboll ndodhet edhe Sheshi i Yskydarit, atje ku qėndronin vezirėt dhe kreu i luftės. Shkodra e Shqipėrisė, turqisht quhet Yskydar, latinisht Scutari, sllavisht Skadar).
Kėnga e Halilit dhe e Musės, nė variante Kėnga e Musės dhe e Halilit, apo Kėnga e Hajrie Garrisė, flet pėr prerjen nė besė tė dy vėllezėrve nga miku i tyre, nga dhėndri, Bejtash aga, herė Bejta Syla, njė nėpunės apo ēaush nė pallatin e Vezirit tė Shkodrės. Nė tekstet e historisė turke Avdi Agai ishte veziri i Flotės Perandorake tė Sulltan Admedit tė Parė, nė vitin 1730. Pozita e tij ishte Kapudan Pasha, njėri ndėr katėr vezirėt e kreut perandorak, kokat e tė cilėve i merr Halil Patrona gjatė kryengritjes nė Stamboll.
Prerja nė besė e Halil Patronės dhe Musli Beshit
Mė 25 nėntor tė vitit 1730, Sulltan Mahmudi i Parė, edhe pse kishte premtuar se nuk do tė ndėshkohej Halil Patrona dhe asnjė nga kryengritėsit pas arritjes sė Marrėveshjes, e cila kishte plotėsuar kushtet e kryengritėsve, pas postimit tė tij nė vend tė Sulltan Mahmudit tė Parė, Sulltani i ri i nxitur nge vezirėt kishte organizuar prerjen e kokave tė Halil Patronės, Musli Beshit dhe tėrė kreut kryengritės. Nuk ishte prerė miku nė besė, por ishte prerė komandanti i Jeniēerėve, i cili kishte rrėzuar nga froni Sulltan Ahmedin e Parė dhe kishte vendosur Sulltan Mahmudin. Ai kishte kthyer fronin e babait tė vrarė 30 vjet mė parė nga Sulltan Ahmedi, vėllai i tij. Sulltan Mahmudi kishte pėrfituar nė kryengritjen e Halil Patronės dhe kishte pėrgatitur e kishte parė me sy prerjen e kokave tė tyre, pabesisht.
Duket se stigmatizimi i njė Sulltani, nė kohėn kur ėshtė krijuar varianti i parė i kėngės, nga kėngėtarėt endacakė, dervishlerė, ka qenė temė krejtėsisht tabu, andaj edhe kėngėtari duket se ka ndėrhyrė me qėllim qė kėnga tė mos e pėrmend Sulltanin gjakatar, i cili kishte urdhėruar vrasjen e 12.000 jeniēerėve shqiptarė, pesė mijė prej tė cilėve kishin arritur tė iknin nga Stambolli dhe ishin vendosur nė viset e thella malore tė Maqedonisė dhe Shqipėrisė.
2. Kėnga e trimėrisė pėr Halilin e Musėn fillon me vargjet mė tė njohura tė folklorit shqiptar
Fryni era u ēil taraba,
ēohu Halil se Avdi aga.
Me treqind sejmenė pėr mbrapa
Tė tanė nė opinga, pa ēorapa.
Nė tekstet e historisė turke prezantohet fakti se Avdi Agai ishte Kapidani i Flotės Perandorake tė Sulltan Admedit tė Parė, nė vitin 1730. Pozita e tij ishte Kapudan Pasha, njėri ndėr katėr vezirėt e kreut perandorak, i cili kishte shfaqur gatishmėri pėr ta shuar me gjak kryengritjen, me ushtarėt e florės sė tij, por ndėrhyrjen e tillė nuk e kishte pranuar Sulltan Ahmedi. Avdi agai, ishte nė mesin e katėr vezirėve tė mėdhenj, sė bashku me vezirin e Madh, Damad Ibrahaim, myftiun e Stambollit dhe kryeqehajanė, kokat e tė cilėve i kishte kėrkuar dhe i kishte marrė Halil Patrona.
Treqind sejmenėt e Avdi Pashait, nuk ishin nisur nė rrethim tė dy vetave, aq mė tepėr kėmbėzbathur, meqė nuk kishin pasur kohė tė mbatheshin.
Kėtė fakt e pėrforcon edhe njė element tjetėr. Tė gjithė jeniēerėt e Hail Patronės ishin kėmbėzbathur, jo sepse nuk kishin kėpucė, por ishte ky njė shenj i solidarėsisė sė tyre me turmat e varfra tė Stambollit, tė cilėt nė kryengritjet e tyre mbėshtetnin jeniēerėt, pėr tė thyer e pėr tė plaēkitur tė kamurit e Stambollit. Edhe nė kohėn kur Halil Patrona fill i vetėm shkon pėr ta uruar hipjen nė fron tė Sulltan Mahmudit, sipas kronikave tė Stambollit tė vitit 1730 dhe historianit, Jeozef Von Hammer, ai kishte shkuar kėmbėzbathur, madje edhe pa shpatė, pa shpresė se do tė kthehej gjallė. Sulltani jo vetėm e kishte pranuar por ia kishte plotėsuar kushtet pėr heqjen e tatimeve tė pėrjetshme, malikaneve dhe prishjen e plaēkitjen e 130 shtėpive tė kurvėrisė, nė Stamboll tė cilat i kishin ndėrtuar inxhinierėt e Francės, nė kohėn e Sulltan Ahmedit tė Parė, epshtar dhe degjenerik.
Kjo kėngė shumė e njohur nė traditėn e dasmave shqiptare ėshtė kėnduar si kėngė majekrahi po thuajse nė tė gjitha trevat e Shqipėrisė veriore dhe verilindore deri nė kazanė e Nishit.
Kėngėn e kėndonin dy apo tre krushq, ose kėngėtarė, pikėrisht nė kohėn kur krushqit i afroheshin shtėpisė, ku do ta merrnin nusen. Kėnga kishte njė mesazh tė qartė dhe shumė kuptimplotė. Ajo i pėrkujtonte mikut se nė rast tradhtie, nė rast tė prerjes sė mikut nė besė, ishte vetė nusja, ajo qė do tė duhej tė merrte gjak pėr vėllezėrit, duke mos e ndalur dorėn as nė pjellėn e tradhtisė, nė bijtė e saj.
Kjo kėngė ka mbijetuar deri nė fillim tė viteve 70 tė shekullit tė kaluar, kur qerret e nuses, kerri i kuq ishte zėvendėsuar me automobilin e nuses dhe kur krushqit nuk shkonin kėmbė apo hipur mbi kuaj, pėr ta marrė nusen por shkonin hipur nė vetura e traktorė. (Nuk ka shqiptarė qė tė ketė kaluar moshėn 50-60-vjeēare dhe tė mos e ketė dėgjuar kėngėn majekrahi, Fryni era u ēil taraba, tė kėnduar nga krushqit dasmorė, e sidomos nga kėngėtarėt, kėngė kjo qė kėndohet edhe sot e kėsaj dite kudo nė Kosovė e nė treva tė tjera tė Shqipėrisė.
U ndala nė kėtė motiv pėr tė konstatuar se prerja e mikut nė konak, nė besė, ishte akti mė i pafalshėm, mė i papranueshėm dhe mė i ndėshkueshėm pėr moralin dhe traditėn e shqiptarit. Nėse kėnga e Halilit dhe Musės, dikur kishte tė bėnte me Halil Patronėn e Musli Beshin, stigmatizimi qė i bėhej tradhtisė, doemos se prekte fronin perandorak, Sulltan Mahmudin, i cili kishte prerė nė besė, Halil Patronėn dhe Musliun dhe mbase pikėrisht pėr kėtė hartuesi i parė i kėngės, ndonjė dervish bektashi shqiptar, kėngėn e kishte konvertuar dhe ngjarjen e kishte vendosur jo nė Stamboll, ku kishte ndodhur kryengritja por nė Kosovė dhe nė Shkodėr.
Nuk pėrjashtohet as mundėsia e njė koincidence nė emrat e heronjve, por nuk mund tė kemi koincidenca nė emrat e tjerė tė personazheve, as nė emrat e vendeve, Yskydar-Shkodėr, Marmara-Mramor, Avdi Aga, etj.
Hakmarrja e motrės
Kėnga e Halilit dhe Musės ka edhe katarzėn shpirtėrore, pikėrisht atė katarzėn Aristoteliane, e cila te ne quhet hakmarrja e motrės pėr vėllanė. Nė tragjeditė antike, ėshtė e njohur tragjedia Antigona e Sofokliut, qė varros vėllanė, Polinokin, kundėrshtar tė mbretit, i cili kishte urdhėruar qė trupi i tij tė lihet mbi dhe pa u varrosur pėr shkak se kishte luftuar nė radhėt armike tė mbretit. Meqė kishte thyer urdhrin ajo vritet, ndėrsa te varri i saj vetėvritet edhe i dashuri i Antigonės, djali i mbretit Kreon, qė kishte dhėnė urdhrin e mbytjes sė Antigonės. Tragjedia arrin kulmin kur nga dhembja pėr djalin, vret veten edhe mbretėresha Eurudiqi.
Hajria e traditės dokesore shqiptare, ka diēka tė ngjashme me Antigonėn. Ajo vret burrin, i cili verbėrisht apo pėr shkaqe pėrfitimi kishte kryer detyrėn ndaj pashait duke vrarė miqtė, dy vėllezėrit e bashkėshortes. Hajria po ashtu ėshtė e pėrkushtuar pėr vėllezėrit. Ajo shkon mė larg se Antigona. Ajo vret burrin por edhe djalin e vet, birin e burrit tradhtar, edhe pse ishte e vetėdijshme se do tė mbytej nga Pashai.
U zgjerova nė kėtė temė pėr tė sjellė disa elemente interesante nga Kronikat e Stambollit tė vitit 1730, nė tė cilat ėshtė bazuar seriali filmik i Turqisė, i transmetuar ne TRT1: Bir zamanlar osmaly kijam seri filmike me 20 epizode ku trajtohet koha e Sulltan Ahmedit dhe Halil Patronės, si dhe seriali tjetėr, Osmanly darin devlet me 12 epizode ku trajtohet pjesa e dytė e po tė njėjtės seri filmike dhe ku figura e Halil Patronės paraqitet si njė monstrum i veēantė, i papėrsėritshėm nė 700 vitet e Perandorisė Osmane. (Tė dy seritė filmike mund tė shikohen pėrmes Joutube nė internet). Kliko: Bir zamanlar osmanly kijam dhe Osmanly darin devlet.
Nė serialin Bir zamanlar Osmanli Kiyam, vėllai i Halil Patronės, Gjergjezi, apo Gjergji i Zi, paraqitet si vrasės me pagesė. Duke vepruar sipas porosisė sė kreut tė shėrbimit sekret iranian, i cili vepronte dhe kryente diversione nė pallatin perandorak, pėrmes shejhut Ispiri Zade, (mė vonė edhe tė kryegjyqtarit tė Stambollit, Hasan Zylali, me origjinė shqiptar nga Korēa) Gjergjezi vret gruan me barrė tė Murat Solakbashit, tė besuarit tė Sulltane Hatixhesė, motra e Sulltan Ahmetit e njohur pėr qėndrimin e saj kundėr vėllait. Ndėrkohė, vėllai i Halil Patronės kapet dhe varet nė litar, me njė ferman special tė Damad Ibrahimit. Ai urdhėron qė kufoma e tij tė qėndrojė e varur njė javė nė qendėr tė njė sheshi tė Stambollit.
Halil Patrona, paraqitet madje edhe si vrasės i fėmijės shtatė-vjeēar tė Ispiri Zades, meqė ai fillimisht e kishte rekrutuar nė kryengritje kundėr Perandorisė e pastaj e kishte denoncuar vetė, meqė nuk e kishte pėrballuar dhunėn fizike tė ushtruar ndaj tij. Tė dy kėto motive, nuk kanė asnjė element tė pėrbashkėt me Historinė e kohės sė Sulltan Ahmedit, ndėrsa nė tė dyja serialet, Halil Arnauti dhe tėrė arnautėt e asaj kohe paraqiten si pėrbindėsh, si monstrumėt e filmave horror.
Kam prirje tė besoj se kėngėn e Halil Patronės, e kanė kėnduar fshehtas e mė vonė e kanė sjellė nga Stambolli nė tokat e Arnautistanit vetėdervishėt shqiptarė, gjithnjė bektashi, tė cilėt u kėndonin bėmave dhe trimėrive tė heronjve tė kohės. Ėshtė i njohur fakti se dervishėt, gjatė fushatave luftarake tė Perandorisė kėndonin kėngė me qėllim pėr ta mbajtur moralin e ushtarėve. Shumė nga kėngėt e periudhės sė sundimit turk nė Kosovė i kanė sjellė kėngėtarėt dervishė, kėngė tė cilat mė vonė janė kėnduar edhe nga rapsodėt shqiptarė. Duke kaluar nga brezi nė brez, nė rrethana tė ndryshme historike, kėto kėngė kanė pėsuar edhe ndėrrime e modifikime tė shumta. Modifikimet e tilla i hasim nė variantet e shumta tė kėngėve pėr njė ngjarje tė caktuar. Dervishėt bektashi me origjinė shqiptare i kanė sjellė nė Arnautistan edhe kėngėt pėr Osman Pashėn, Pėr luftėrat shqiptare-malazeze, pėr Zenel Gjolekėn, pėr luftėrat e Maliq Pashės dhe tė shumė pashallarėve tė tjerė.
Mendoj se edhe kėngėn e Halilit dhe Musės (Halil Patronės dhe Musli Beshit) e kanė kėnduar nė tokat shqiptare pikėrisht dervishėt shqiptarė, bektashinj, ashtu sikur ishin edhe Musa e Halili.
Gjatė viteve kjo kėngė mori karakter rajonal, duke u kufizuar vetėm nė dėnimin moral tė tradhtisė, ashtu sikur dėnohej nė traditėn dokesore shqiptare, nė Kanunin e Lekė Dukagjinit
3. Kėnga e Musės dhe Halilit, nė variante edhe kėnga e Hajrie Garrisė ėshtė shėnuar nė Visaret e Kombit, nė Shkodėr nė vitin 1937.
Fryni era u ēil taraba
Ēou Halil se Avdi aga,
Me treqind sejmenė pėrmbrapa,
Tė gjithė n apanga pa ēorapa.
300 vet treqind dai,
Te Halili ia kanė msye
E zeza nane na i paska ndie,
I ndien motra e zeza nanė,
- Ēou Halil o gjumi o randė,
-Ku i ki arme e jataganė-
-Mi ka fshehun miku mbramė,
-S e ka mendjen me na dhane,
-E ka mendjen me na zanė.
-Bejta syla, qen, ēka t baba
-Tu dhimt buka qi ta ngrana
-S mu dhimt buka as rakija,
-Plot dukat mu ka mbushe shpija,
-Nuk po dhimbet miqėsia,
-Miqasine do ta lame,
-Motren tane nuk e domė.
Bejta Syla qen qafiri.
Ban gost e qoj na thirr
Qoj pėr muzhde te Veziri,
Tu zu Musa tu ka zanė Halili
...
-Mori moter e zeza moter,
-Kurr mos t lefte nji djalė nė votėr!
-Na tradhtove na shtine n Shkoder,
-Mos m lefte djalė, vlla, mos m lefte ēike
-Ket punė motra se ka ditė,
Shkoj nji muaj e shkuen do ditė,
Preu tė shoqin me dy bijtė.
-Kur ja vuna thikėn burrit
-Si me i nxjerrė vllaznitė prej burgut,
-Kur ja vuna thikėn djalit
-Si me i nxjerrė dy sytė e ballit.
Pas shuarjes sė kryengritjes sė Stambollit tė vitit 1730, emri dhe nami i i Halil Patronės dhe i Musli Bashės doemos se ishte pėrhapur edhe nė viset e Arnautistanit.
Pėr ti ndjekur kryengritėsit kudo nė Shqipėri nė pranverė tė viti 1732 nga Stambolli ishte nisur njė ekspeditė ndėshkuese ne krye me Osman Topall pashėn e Moresė, edhe ky me origjinė shqiptare. Ai kishte marrė pėr detyrė nga Sulltan Mahmudi qė ti ndiqte dhe ti vriste tė gjithė kryengritėsit shqiptarė, jeniēerėt bektashi qė kishin shpėtuar pas shuarjes sė kryengritjes sė 22 shtatorit tė vitit 1730.
Kėngėtari popullor shqiptar, historinė e para 280 viteve e kėndon edhe sot, por me ndryshime tė mėdha.
Kėnga ėshtė rikrijuar nė situata dhe rrethana tė reja, tė pėrshtatura pėr kohėn, ashtu sikur kėnga Maliq Pasha nė kali t bardhė, tė cilėn disa kėngėtarė tė bashkim vėllazėrimit e kishin kėnduar nė stilin, Marshall Tita n kali t bardhė , apo Oj dragane iza Brega, ishte kėnduar si o e dashur nė at breg e tė tjera. Kėngėtari popullor nuk ka qenė kurdoherė konsekuent nė misionin e tij, sikur ėshtė krijuar dhe deri dikur edhe ekziston njė bindje romantike e shumė hulumtuesve tė folklorit. Ai shpeshherė iu ka pėrshtatur rrethanave dhe ka kėnduar sipas kėrkesave tė publikut.
Nė Kosovė dhe kudo nė trojet e veriut tė Shqipėrisė Janė tė shumta dhe mjaft tė pėrhapura variantet e kėngėve pėr Mustėn e Halilin, Hajrie Garrinė, apo Halilin e Musėn. Ėshtė shėnuar njė cikėl kėngėsh me kėtė motiv. Variantet e kėsaj kėnge kėndohen edhe sot nga shumica dėrrmuese e rapsodėve dhe kėngėtarėve popullorė.
Nė tė shumtėn e varianteve, Halili dhe Musa paraqiten si dy trima tė Gallapit apo tė Llapit, tė cilėt i pret nė besė miku i tyre nė Shkodėr. Prerja nė besė, mbase ishte bėrė pėr motiv hakmarrje, sikur evidentohet nė kėtė variant tė kėnduar nė Drenicė. Nė fillim tė kėngės, Veziri i Shkodrės, kėrkon nga Bejta Syla qė t i denoncojė dhe ti zė miqtė e tij, tė cilėt si duket paraprakisht i kishin vrarė dikė tė afėrm tė Vezirit.
4. Varianti rapsodik pėr Halilin dhe Mustėn, tė cilin e kėndon rapsodi, Fatmir Bajra:
Nė Shkodėr te zezė u ba beteri,
Na u kanė rrokė bejlertė ndėr veti,
Briti e foli, Rrustė Rexhepi.
Vezir Pashė tka hup gajreti
Bejta Syla t ka ba pėr veti.
Vezir pasha, ne kambė na u ēue,
Bejta Sylės fjalė i ka ēue,
-Miqtė e ty nė Shkodėr i ke prue
-Zemren teme, ma kanė shkrumue
-Pre mi kanė, djalė e grue!
Bejta Syla, ēka ka punue
-Vezir pashė, pse s me ke kallzue
-Se lidhė nė Shkodėr, t i kishna prue
-Si ke dashtė ti kisha punue.
Bejta Syla n shpi ka shkue
-Eja ketu e jemja grue
-Gjithēka t veti, ki mem kallzue
-Ku i ki vllaznit, ku janė tue rrnune
-Fort pėr ta, jam pėrmallue
-Fort pėr ta, malli mė ka marrė
Kqyr e shoqja, ēka i ka thanė
-N ma dhash besėn me ma dhanė,
-Ti vllazninė qi s m i trashton
-Gruja jote po t kallon.
Ja dha besėn, Bejta n dine e imane
-Ty vllaznine, s kam me ti zanė,
Mire ja nisi, shoqja po me i kallzon
-Aj Halili ne Mramuer jeton
-Musa i vogė asht rrogėtar,
-N Bajēinė tė vogėl po i ruan gjanė,
-Pa plis n krye pa opanga n kambe.
Bejta Syla ēka po ban,
Merr njė leter e po e shkruen
Se n Mramur Halilit ja ēon.
Kqyr ne leter shka i ka thanė:
-E ke motren ne dyshek
-Malli juaj s pe len me vdeke
Letra djalit na i ka shkue
Merr Halili ka nise me kendue
Lot pėr faqe i kan shkue
Lot per faqe po i shkojnė
Jalla bajke na u ēojka n kambe,
Fill te Musa ai po m shkon.
Musa i vogel po i kish lshue gjanė
Ja kisht dhanė shpinėn njė qarri
E po i rajke ai kavallit,
-Bre kavall kavall pa tela
-A thue din ajo motėr mjera,
-Qė po i ruaj 100 dhi e edha,
Me Halilin janė takue,
Tė dy vllaznit kanė bisedue,
-Ēou bre vlla, Halili i ka thanė,
-Motra leter na ka ēue
-Motra e smutė ka qillue,
-Motra smute ka ra ne dyshek.
-Pa mallė tonin nuk po vdes.
Musa i vogėl shka ka thanė,
-Ngo bre vlla i paska thanė,
Me m ngue mue na nuk shkojmė,
Motra smute nuk ka qillue
Po don miku me na tradhtu.
Motra e smutė o Musė ka qillue
Me ba motra, ajo me vdekė
S sahat dekes shpirti s mdel.
Se dy djemtė kanė fillue,
Se n tasjan kur kokan shkue,
Musa veten e kish vajtue,
Musa veten po vajton
-Oj Kosove ai paska thanė,
-Moj Kosovė, oj Kosovė shkreta
-Me kto kambė une ma nuk t shkela
-Kam i lan ne Shkodėr krye e eshtna,
-Ka me na pre, ai Vezir Zeza.
Po shkojnė djemtė sikur fryn era,
I kanė shkue mikut te dera.
Njė za t vogėl ia kanė lshue,
Motra e vet i ka hetue
Turr po bajka te dyert me shkue,
Bejta syla iu kish ngėrmue
-Ku po don ti mori grue?
-Zani i bacit mu dok mue!
Ktheu n shpi ti moj grue
Shpejt diēka me na gatue
Darkė tė mirė me na gatue,
Do shokė tė moēm m kanė ardhė mue
Bejta Syla bajke darkėn,
Me la n gjak Halil at Halil agėn
Bejta Syla qen qafiri,
Bani gostinė e miqtė na i thirri,
Ēoj pėr muzhde te Veziri,
-Ardhė na kanė Musa e Halili,
-Na dash po i presim, n dash po i lidhi.
Fryni era u ēil taraba,
Shpejt ja mrrini Vezir Pasha,
Me treqind sejmene pėrmbrapa,
-Hej, ku je ti o Halil aga?
-Hajde hajde Vezir Pasha!
-Hajde shlirė, jena n qorapa.
Musa i vogėl foli njė fjalė
-Ku na mbeten armėt mramė?
-Na i ka fsheh haxhuzka plakė,
Po therret Halili, ori plakė!
-Dheu brenda ty mos tė lashtė!
-Fort t u dhimt ty ajo darkė,
-Qė na fshehe armėt mbramė.
-Jo, mor bir i tha hallokja
-U ka marr ne qafe e zeza, motra,
E herret Hali e jemja motėr,
-Ty mos tė lefte nji djalė n votėr
-Mos m lefte vlla, as djalė as ēike
-Kto punė motra s i ka ditė,
-Hajt Halil, o vlla i motrės
-Ti pret motra qentė e Shkodrės.
-Tre qen te Shkodėr na i ka thanė.
-I mjeri unė, Musa po ban
-I mjeri unė per nji jatagan
-Paē me lanė n Shkodėr njė nam
-O mjeri per njė pale pishtole,
-Paē me i lanė dy teste vorre.
Atėherė djemtė po i qesin prej sobe
Halil aga trim belaja,
-Sot bashkohen krejt dynjaja,
-Ishalla luten pėr ne, ulemaja.
Shehrit tė Shkodrės po shkojnė tue knue,
Xhalatxhija po shkon tue ngue,
Kush janė kėta, qi po vinė tuj kendue?
Kush janė keta qė nuk po me tuten mue?
Xhelatxhija prehka shpatėn,
Musa i vogėl ja zgjati qafėn,
-Mė prej mue mos ma prej bacėn
-Mos ma prej Bacin ma parė
-E kam pasė unė vlla e babė.
Unė me pa shpirti tuj i dalė,
Jam i ri mendt kan me m lane.
Te dy djemtė na i kanė pre
Xhelatxhja po ban be
-Unė ksi trima kurrė s kam pre,
Nanės t zezė lajm i ka shke,
Fill te djemtė ajo ka shkue,
Kryet e musės nė prehen e ka vnue.
Ja nis nana po e vajton
O musa o jemi djalė
Kish mbvtetė veē pak gjallė
Veē hallallin me ua marrė
Ke hjekė keq bir deshe e dathe,
Kur don Zoti mallim me ia hjekė
Me izė tė Zotir nė prehen po flet
Nana ime mos ki dert
Kurrgje s ish kane kjo dynja e shkretė
Tri ditė ymėr pėr gazep
Tri ditė yem mori nanė
Bija e Kastrati u qojka n kambė
Ne shpi t vet drejt po shkon
Eja shoqe na i ka thanė
Eja eja ti moj grue
Bejta syla po e therret oj grue
Eja diēka me t kallzue
Te dy vllaznit t i kena shkurtue.
Ani, ani Bejtė i ka thanė
A di ēfarė bese me ka dhanė,
Une per ta gajle nuk e kam
Me pasė dashtė unė nanė e babė
Kisha ndejtė te baba nė shpi
S kishna ardhe ne Shkoder me t marrun ty.
Te dy djemtė medet i ka marrė
Po shkon udhės me ta po llaf po ba
Djalit t madh ēka i paska thanė,
A dashte babė bir a po do nanė
Unė e due nanė at tė mirin babė
Po rrin baba me pashallarė
Po shkruhet libra por kdnohet n kangė
E pi duhanin nė qelibar.
Djalit tė vogėl shka i ka thanė
-A deshte babė bir a do naė
-Nuk e du babėn, tha, mori nanė
Se pa dajė baba, ne na ka lanė
Jemi mbetė n Shkodėr pa askend.
Motra Halilit, Hajria shka po ban
Me dy djem te shpija po shkon
Darkė tė mirė ajo po gatuen
Aksham Zoti kur pe e ban,
Per me fjetė nė soba po shkojnė
Bija Kastrati me pa shka po ban,
Ajo nė oborr, fill paska dalė
Njė sopatė e ajo n dorė e ka marrė.
Drejt te burrė nė sobė po shkon
Sakicė nė krye Bejtės po i mshon,
E mbyti burrin e po i shkon vjehrės
-Ah bre vjehėrr kaurresha plakė
-Bash si nanėn tu t kam dashtė
-I ra sakicė deri nė dėrrasė.
Motra e Halilit ne oborr koka dalė
Me pre djalin po i vjen shum randė
Per pa e pre, hiq nuk po ban
Po i ngjet Bejtes, ai rezil na ban
Deri nė Kosovė marre ai na ēon
Shkoj me thikė po e helmon
Ajo e shkreta ēka paska thanė:
-Kur i rashė sakicė burrit
-Si me u ēue vllaznit prej burgu
-Kur i rashė sakicė vjehrrės
-Si me i ra Musa derės,
-Kur i rashė me thikė djalit
-Si me i nxjerrė sytė e ballit,
Na dash tė jetė marre e n dash njerėzi
Tre unė i mbyta pėr tė mij vllazni,
Keshtu me ba, nuk jam kanen razi,
Burri i keq ne ket rrugė m ka shti,
Tash kam mbetė qyqe pa vllazni,
Tash kam mbetė me Aline vogėl,
Si vejushė me cubat n Shkoder.
Literatura:
Josef Von Hamer Istorija Turskog Osmanskog Carstva, I. II. III. Zagreb, 1978.
Visaret e kombit, Shkodėr 1937.
Sami Frashėri, Fjalori enciklopedik, Kamus-al alam, Shkup 2004.
Jokai Mor, A feher rusza, Budapest 1853.
Jokai Mor, Trėndafili i bardhė, pėrkthim, Prishtinė 2013.
Fjalori Enciklopedik shqiptar, Tiranė 1985.
Enciklopedia turke-Halil Arnaut, Aranut Halil, Patrona Halil...
Enciklopedia angleze, Patrona Halil,
Seria filmike turke TRT 1, Bir zamanlar osmanly kiyam 20 episode.
Seria filmike turke TRT 1, Osmanly darin devlet 12 episode.
Kėnga e Musės dhe Halilit, rapsodėt shqiptarė.
Kėnga e Halilit dhe Musės sė Vogėl
(jotube https://www.youtube.com/watch?v=UX5tG_sBRxY)
Kėnga: Fryni era u ēil taraba...
Dy seriale turke ne TRT1
-Bir zamanlar Osmanly kiyam, dhe
-Osmanly-da Darin Devlet...
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mlt_Latn nso_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mlt_Latn smo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mri_Latn tum_Latn als_Latn smo_Latn pap_Latn als_Latn als_Latn fij_Latn kab_Latn fij_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn mos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn bam_Latn unk als_Latn als_Latn fon_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lvs_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kam_Latn als_Latn hrv_Latn hat_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kea_Latn als_Latn als_Latn als_Latn luo_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn als_Latn fin_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn umb_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sot_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn mlt_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn swh_Latn als_Latn mlt_Latn als_Latn als_Latn yor_Latn tuk_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fuv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn cat_Latn als_Latn hrv_Latn als_Latn als_Latn sag_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn luo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn slv_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn tsn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn srd_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ltg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fra_Latn oci_Latn bos_Latn als_Latn sun_Latn gla_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn srd_Latn tur_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans scn_Latn als_Latn tur_Latn crh_Latn