als_Latn uzn_Latn slv_Latn
DISA RRESHTA PR PAGN MINIMALE
nga BARDHI SEJDARASI
Konferenca e Organizats Ndrkombtare t Puns, q zhvilloi punimet dje n Tiran, u ndal n mnyr t posame te politikat e pagave. N politikn e pagave, sidomos n sektorin jobuxhetor dhe at privat, Ministria e Mirqenies Sociale dhe Rinis ka negociuar n mnyr t vazhdueshme me pundhnsit e punmarrsit pr t realizuar nj mirkuptimin social, me qllim q paga t jet vrtet nj element i rndsishm pr nxitjen e aktivitetit ekonomik dhe nj faktor i rndsishm pr uljen e varfris tha dje Erion Veliaj, ministr i MMSR.
Duke e vlersuar t lavdrueshme kt qasje t ministrit (pr her t par n kto nivele), dua t theksoj se debati pr shtje t tilla t ndjeshme sht nj e mir publike, n fakt, q mund e duhet tu shrbej edhe administratorve publik, prvese aktorve t interesit. Po shtoj edhe un disa fjal pr kt shtje, duke qen se prfaqsuesit e pundhnsve nuk shfaqn ndonj qndrim t tyre n kt konferenc ndrkombtare, t cilat sigurisht q jan thn n Shqipri n kontekste t tjera.
PAGA MINIMALE DHE PAPUNSIA
Pa dashur t teorizojm lidhur me korrelacionin mes rritjes s pags minimale dhe punsimit dua t kujtoj se nj sr studiuesish t njohur n fushn e tregut ndrkombtar t puns kan argumentuar tashm se ka nj lidhje t zhdrejt mes rritjes s pags minimale dhe punsimit. Kujtoj se ende nuk ka nj politik t njehsuar europiane t rritjes s pags minimale. Kujtoj gjithashtu q Gjermania ka q nga viti 2004 q debaton lidhur me aplikimin e pags ligjore minimale, (ndrsa vetm dje ka miratuar pagn minimale orare, prej 8,5 eurosh) apo Britania e Madhe e ka vlersuar futjen e nj page ligjore t barasvlefshme me humbje masive t puns.
Nga 27 shtetet antare t BE-s, 18 nuk kan nj rrog minimale ligjore (midis t cilave Danimarka, Gjermania, Finlanda, Italia, Austria, Suedia dhe Qiproja). N shumicn e vendeve t tjera paga minimale sht nn 50 pr qind t t ardhurave mesatare bruto mujore, (si n Luksemburg dhe Irland).
Por edhe n ato shtete t BE-s, ku ekziston nj ligj i pags minimale, zhvillimi i vrtet i pagave karakterizohet nga dy prirje thelbsore. N njrn an, pagat kan ln prapa rritjen e produktivitetit. Nga ana tjetr, kjo ka kontribuar n dobsimin e konsumit privat dhe ka uar n nivel t ult zhvillimin ekonomik dhe t punsimit. (Schulten / Bispinck / Schfer, 2006). Ekspert ndrkombtare kan konkluduar se rregullimi politik i pagave ka nj efekt negativ n punsim. Q do t thot se nuk ka konkurrenc t prsosur n tregun e puns, si n tregje t tjera. Nse shteti ndrhyn n funksionimin e tregut me vendosjen e nj page minimale dhe kjo sht m e lart se paga ekuilibr, krkesa pr pun bie. Si rrjedhoj, shnohet rritje e papunsis, e cila dmton veanrisht grupet profesionale n segmentin e pagave t ulta.
Pavarsisht ktyre rekomandimeve teorike e shkencore, n Shqipri paga minimale zyrtare n shkall vendi sht rritur n mnyr anormale. Nuk ka pasur asnjher, asnj studim t tregut t puns dhe t karakteristikave sektoriale t tij, sa her sht propozuar dhe sht rritur paga minimale n shkall vendi. Nuk ka ndodhur askund si n Shqipri q paga minimale t ndryshoj tri her brenda t njjtit vit kalendarik, sikundr ndodhi pes vjet m par. Ka ardhur koha q Ministria e Mirqenies Sociale dhe Rinis t krkoj at q sot sht br domosdoshmri n Komisionin Europian: Krijimin e nj komisioni t pavarur me prfaqsues t biznesit, akademik dhe prfaqsues t sindikatave, q t analizoj efektet e pags minimale dhe t pagave t ulta n nivel kombtar dhe sektorial. Nj institucion i till do t kishte prparsi pr t qen n gjendje t ndrmjetsonte n mes t prfaqsuesve t interesave t ndryshme dhe t kontribuonte n arritjen e nj konsensusi. Kjo do t rriste fizibilitetet politike e qllimet afatgjat t krijimit me ligj t nj niveli pagash minimale t studiuara n prputhje me Kartn Sociale dhe qllimet e Strategjis s Lisbons, pr sa i prket rregullimit t pagave minimale.
PAGA MINIMALE DHE SEKTORI I PRPUNIMIT AKTIV
Biznesi q punon me mall t porositsit, me FASON, sht i kategorizuar si biznes eksportues dhe q punon kryesisht, ose vetm, pr partner t huaj. Kjo marrdhnie t punuari me material porositsi sht e ndrtuar vetm pr shkak t krahut t lir t puns dhe produkt i vetm i saj sht krahu i puns, i cili merr vlera ather kur produkti i realizuar shkon n destinacionin e tij, q sht porositsi i huaj. N momentin kur kostoja e prodhimit rritet pr shkak t rritjes s pags minimale, e shoqruar dhe me rritjen e taksave t puns, klienti i huaj do t detyrohet t largohet drejt tregjeve m t lira. Arsye pr kt transferim sht dhe fakti se, transferimi i kapitalit, n rastin e industrive t tekstilit dhe kpucve, sht lehtsisht i realizueshm dhe me kosto relativisht t ult. Nga ana tjetr, ashtu si sht theksuar dhe her t tjera pr rastet e rritjeve t pags minimale, (pr shkak dhe t faktit se kjo industri nuk mund t operoj me mimet e saj n treg), efektet negative t rritjes s pags dhe t taksave t puns, nuk mund t kalohen n rritjen e mimit t shitjes, por prballohen nga fitimi i subjektit prkats.
Pr t argumentuar kt fakt, po marrim nj shembull hipotetik: N nj situat hipotetike t nj biznesi fasonist me 50 puntor, n momentin aktual t takss s tatimfitimit prej 15%, pagesa e tatimfitimit mesatarisht, sipas studimit t br nga DHKPVK, sht rreth 4.500.000 lek n vit, n nivelin e pags minimale prej 22 000 leksh, q presupozon se fitimi vjetor sht 30 000 000 lek. N rast se do t shkohet n nivelin e pags minimale prej pr shembull 23 000 lek, ather do t kishim nj rritje t shpenzimeve pr 1 vit n shifrn
17.340.000 lek. Pr shkak se kontrata sht me t huaj, negociimi i vlers s puns sht pothuajse i pamundur dhe n shembullin ton, ashtu si ndodh dhe realisht, kto shpenzime do t prekin fitimin e ndrmarrjes. Pr pasoj, fitimi i ndrmarrjes do t shkoj: 30 000 000 17.340.000 = 12.660.000 lek.
N kt nivel fitimi, jo vetm biznesi nuk ka interes m q t punoj, por dhe shteti nuk ka interes, sepse pjesa e tatimfitimit q i paguhet shtetit, do t jet m pak.
PSE ARGUMENTOJ MOSRRITJEN E PAGS MINIMALE?
Ja arsyet: 1. N shoqrit q punojn me material porositsi (fason) n totalin e zrave t kostos rreth 80% e z zri paga, 10% amortizimi e 10% kosto t ndryshme t aktivitetit. Kjo do t thot q rritja e pags minimale do t oj n mnyr automatike n rritjen e kostos dhe n ulje t fitimit.
2. Shoqrit q punojn me material porositsi (fason) jan t kondicionuara n lidhje me mimin pr punn e kryer nga porositsi, pasi vlera e puns n koston totale t prodhimit pr njsi, z nj pesh specifike rreth 25%. N kt mnyr, porositsi sht superior dhe krkon vetm t blej vlern e puns aty ku sht m lir.
3. Shoqrit q punojn me material porositsi (fason) realizojn nj marzh fitimi mesatarisht nga 4% deri n 6%, q, me rritjen e kostos pr x % nga rritja e pags minimale, do t oj n uljen e marzhit t fitimit me rreth x %. Kjo do t thot munges investimesh, munges t rritjes s biznesit, pamundsi pr prmirsim t procesit teknologjik, pamundsi prshtatje me teknologjit e avancuara, munges likuiditetesh etj.
4. N shoqrit q punojn me material porositsi (fason), duke qen se pjesn m t madhe t t punsuarve e z kategoria femr, ka nj lvizje t punonjsve (largime t mundshme) me nj koeficient shum t lart. N kto kushte, kto shoqri, n mnyr t prhershme kan nj numr t konsiderueshm punonjsish t rinj, t cilt nuk japin rendimentin dhe cilsin e duhur. Q nj puntore n kto shoqri t arrij t cilsohet e kualifikuar, i nevojitet t paktn nj periudh kohore prej rreth dy vjetsh. Kjo do t thot q n kto shoqri nj pjes e konsiderueshme e pags nuk kthehet n prodhim.
5. Shoqrit q punojn me material porositsi (fason), pr natyrn e procesit teknologjik, kan nj numr t konsiderueshm t punsuarish dhe efektet financiare nga lvizjet e pagave apo t detyrimeve pr tu paguar, jan shum m t ndjeshme n krahasim me sektor t tjer.
6. N kushtet e nj krize globale, e nj konkurrence t tregut aziatik apo edhe europian, shoqrit me fason aktualisht jan shum t rrezikuara ndaj falimentimit. Sot tregu aziatik po ofron nj kosto shum t lir t fuqis puntore dhe, jo vetm kaq, por edhe me lehtsira ndaj investitorve t huaj.
7. Shteti nuk duhet t ndrhyj n marrdhniet midis punmarrsit dhe pundhnsit n prcaktimin e pags, por duhet t krijoj lehtsira pr kt biznes me qllim forcimin dhe rritjen e tij, q n mnyr automatike krijon mundsi pr perfeksionim, garanci, cilsi dhe siguri pr porositsin, fitim, q do t thot rritje edhe t nivelit t pags. Por kjo rritje duhet t bhet n mnyr t lir, sipas rregullave t tregut dhe jo e imponuar nga shteti.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn