als_Latn uzn_Latn slv_Latn
Shkence
Oficer dhe shkenc?tar
Financojn? vet?m k?rkime shkencore realisht revolucionare. Dhe kur e zgjidhin qesen, b?het fjal? p?r miliona dollar?. Duke nisur nga vaksinat, deri tek robot?t. Pas p?simeve, nxirren m?simet. Kursi i ri i ushtris? amerikane
Nicola Nosengo
Mund t? ting?lloj? ironike, por ja q? t? b?n p?rshtypje kur d?gjon se nj? ?mim i quajtur ?Humanitarian Award? i shkon nj? tipi q? ?do m?ngjes vjen n? pun? me uniform? ushtarake. Akoma m? surprizues ?sht? fakti q? ?mimi n? fjal?, i dor?zuar n? fillim t? qershorit kolonelit t? ushtris? amerikane Xhefri Ling, vjen nga Society for Brain Mapping & Therapeutics: Nj? shoq?ri shkencore q? promovon k?rkimet mbi s?mundjet e sistemit nervor. Por Ling nuk ?sht? nj? kolonel dosido. Sigurisht q? mban uniform?, por p?rve?se ushtarak, ?sht? neurolog i klasit t? par?. Dhe ?mimin e fitoi duke koordinuar k?rkimet mbi d?mtimet e trurit n? agjencin? mitike DARPA (Defense Advanced Research Project Agency), instituti i k?rkimit shkencor e teknologjik n? var?si t? Departamentit t? Mbrojtjes.
Ndokush mund t? pyes?: ?lidhje kan? traumat e trurit me agjencin? e projekteve top-sekret t? klasit t? par?? Me nj? agjenci q? nd?rton satelit? spiun?, ushtar? robot? e sigurisht, arm? super-teknologjike t? gjenerat?s s? fundit? Nuk do mend se k?to gj?ra, DARPA vazhdon t?i b?j?. Por fundi i Luft?s s? Ftoht?, dhe aq m? shum? luftrat n? Irak e Afganistan, ja kan? ndryshuar pamjen k?rkimit shkencor ushtarak n? SHBA. Duke i dh?n? gjithnj? e m? shum? hap?sir? biologjis? bazike, ila?eve rigjeneruese, teknikave t? reja kirurgjikale e diagnostikuese. Deri n? pik?n q? sot p?r sot, askush tjet?r n? SHBA nuk financon kaq fort studimet inovative n? k?to fusha.
?Ndryshimi mes k?saj dhe agjencive t? tjera financuese, si Institutet Komb?tare t? Sh?ndetit, ?sht? se DARPA financon vet?m k?rkimet revolucionare. Dhe e b?n me nj? efi?enc? e kurajo p?r t? rrezikuar, q? t? tjer?t nuk e kan??, shpjegon Enio Taskioti, nj? shkenc?tar italian n? Methodist University t? Hjustonit, q? fal? fondeve nga DARPA po studion mbi sisteme t? reja t? barnave rigjeneruese, mes t? cilave nj? ila? q? kuron frakturat vet?m me nj? injeksion t? thjesht?. ?Ata tentojn? t? b?jn? gj?ra q? ngjajn? t? pamundura, me parimin q? n?se DARPA nuk ja del dot, at?her? as rus?t apo kinez?t nuk do arrijn? gj?, dhe kjo ?sht? shum? e r?nd?sishme?. Me fjal? t? tjera, t? ruash avantazhin strategjik, ?ka ?sht? dhe misioni zyrtar i DARPA-s.
Kursi i ri i k?rkimeve ushtarake amerikane z? fill n? vitet 90-t?, gjat? administrat?s Klinton. Ishte koha kur gjeneral?t plot yje e shirita e kuptuan se, me fundin e Luft?s s? Ftoht?, k?rc?nimet e m?dha kund?r siguris? komb?tare nuk vijn? m? nga arm?t b?rthamore ruse. Por nga arm? m? hileqare, n? duar t? armiqve m? t? zhd?rvjell?t, si arm?t bakteriologjike. K?shtu, DARPA fillon t? pun?soj? biolog? e mjek?, p?r t? studiuar viruset dhe bakteret; p?r t? kuptuar sesi k?to mjete mund t? manipulohen n? laborator? e t? p?rhapen n? mjediset publike, e p?r t? gjetur sa m? shpejt vaksinat ndaj tyre. Por n? vitet 90-t? doli dhe di?ka tjet?r. Klinton i ra m? t? se p?r t?u p?rballur me disa emergjenca t? m?dha sanitare, q? mund t? mos kishin lidhje fare me luft?n, ushtarak?t jan? n? gjendje t? nxjerrin parat? e nevojshme me nj? leht?si q? financuesit ?klasik?? t? mjek?sis? nuk e kan?. K?sisoj, n? vitin 1993, n? p?rgjigje t? shoqatave t? pacient?ve t? pak?naqur me pun?n q? b?nin Institutet Komb?tare t? Sh?ndetit p?r luft?n kund?r kancerit t? gjirit, Klinton inauguroi nj? ?program lufte? (t? pakt?n n? k?t? rast ishte v?rtet nj? metafor?) kund?r k?saj s?mundjeje, duke ja besuar at? Departamentit t? Mbrojtjes. I cili q? nga ai moment vuri n? dispozicion 150-200 milion? dollar? n? vit p?r pun?n k?rkimore mbi k?t? ??shtje.
Ky vendim, sot kujtohet si nj? pik? kthese n? raportet mes shkenc?tar?ve dhe ushtarak?ve n? Shtetet e Bashkuara. Pjes?n tjet?r e b?n? konfliktet ushtarake n? Afganistan e Irak, t? cilat e detyruan ushtrin? t?u p?rshtatet ?betejave t? v?rteta?, atyre n? terren. Dhe jan? k?to beteja t? cilat ?ojn? n? sht?pi kufoma reale, t? gjymtuar e t? d?mtuar me trauma t? p?rhershme. K?shtu, DARPA vendosi mes prioriteteve t? veta zhvillimin e teknologjive t? reja p?r mjek?sin? e urgjenc?s, n? gjendje t? ?oj? spitalin tek pacienti, kur nuk ?sht? e mundur e anasjellta. Dhe zbulimet e inovacionet e k?saj fushe padyshim q? nj? dit? do aplikohen edhe p?r spitalet civile, nj?soj si? p?rdorim sot internetin, nj? shpikje q? n? nisje kishte karakter ushtarak.
Historia e traum?s cerebrale, ajo q? i dha ?mimin kolonelit Ling, ?sht? nj? shembull tipik p?r k?t?. T? pakt?n prej nj? dekade, mjek?t q? kurojn? ushtarak?t e kthyer nga Iraku e Afganistani (sidomos mes artilier?ve) gjenden p?rball? simptomave t? ?uditshme, fillimisht gati t? paperceptueshme e gjithnj? e m? t? r?nda me kalimin e koh?s. Dhimbje koke, t? vjella, probleme me d?gjimin. Por edhe humbje kujtese, paraliza dhe deri n? s?mundje t? r?nda neurodegjenerative q? zakonisht godasin individ? shum? m? t? moshuar. Pasi e mohuan p?r vite me rradh? problemin, pak a shum? si? ndodhi me Sindrom?n e Luft?s s? Gjirit, krer?t e ushtris? u detyruan t? pranojn? se gjendeshin p?rball? nj? emergjence sanitare (sot flitet p?r mbi 200 mij? raste ushtarak?sh amerikan?). Sipas t? gjitha evidencave, k?to simptoma shkaktoheshin nga dridhjet e predhave artizanale t? improvizuara, q? u b?n? nj? mark? e v?rtet? e atyre luftrave, ndaj t? cilave ve?an?risht artilier?t ekspozohen m? shum?. Me kujdes dhe shum? dyshime, ushtria u lejoi studiuesve t? disa universiteteve t? kishin akses n? kartelat klinike t? veteran?ve, p?r t? kryer studime epidemiologjike. P?r m? tep?r, Pentagoni vendosi t? shkoj? n? rr?nj? t? problemit, p?r t? par? se ?far? ndodh realisht n? tru, kur ai goditet nga nj? val? dridh?se e shkaktuar nga predha. Puna iu besua DARPA-s dhe nisi nga studimet me kafsh?t, duke filluar nga nj? celul?, deri tek krejt sistemi nervor. Studimet e Lingut dhe koleg?ve t? tij ?uan n? nj? shpjegim t? par? fiziologjik t? d?mtimit traumatik t? trurit, ndoshta shkaktuar nga nj? reaksion zinxhir biokimik q? d?mton integrinat, nj? lloj proteinash q? luajn? rol ky? n? mbajtjen bashk? t? neuroneve. Tashm? po kryhen testet e para klinike t? nj? analize t? gjakut, n? gjendje t? p?rcaktoj? seriozitetin e nj? traume t? trurit, duke matur p?rq?ndrimin e disa proteinave, sasia e t? cilave rritet kur ndizet reaksioni zinxhir. P?rfundimi ?sht? q?, kur t? mbarojn? t? gjitha fazat e eksperimentimeve klinike, k?to instrumente mund t? p?rmir?sojn? diagnozat dhe kurat e d?mtimeve t? trurit, n? spitalet e mbar? bot?s.
Nga ana tjet?r, mjafton nj? v?shtrim mbi programet e financuara s? fundi nga DARPA, p?r t? zbuluar ?dor?n? e saj n? disa prej k?rkimeve mjek?sore m? revolucionare t? viteve t? fundit. I till? ishte lajmi i botuar nga revista ?Nature? majin e kaluar, q? fliste p?r dy pacient? t? paralizuar q? qen? n? gjendje t? kontrollonin ?me forc?n e mendimit? nj? krah robotik, fal? nj? elektrode t? impiantuar n? tru. N?se ana klinike iu besua Xhon Donahjus? nga Brown University, projekti nisi pik?risht nga grupi i kolonelit Xhefri Ling n? DARPA. I atribuohet ushtarak?ve edhe nj? studim baz?, si Foldit, nj? loj? online ku pjes?marr?sit luajn? p?r t? ?parashikuar? struktur?n tredimensionale t? nj? proteine, bazuar n? sekuenc?n e saj t? gjeneve (?sht? nj? prej ??shtjeve m? themelore t? biologjis? molekulare). Janarin e kaluar, komuniteti i lojtar?ve n? Foldit mori lavd?rimet e komunitetit shkencor pasi zgjidhi nj? problem q? prej vitesh po lodhte biokimist?t (shkurtimisht, u p?rmir?sua n? tavolin? dizajni i nj? enzime t? p?rdorur n? laborator). Por Foldit gjithashtu u zhvillua me fondet e DARPA-s. Dhe lista vazhdon me antitrupat, diagnozat e infeksioneve respiratore, teknikat e ruajtjes afatgjat? t? gjakut p?r transfuzion, vaksinat e reja etj. P?r t? p?rfunduar me teknik?n e zhvilluar pik?risht nga Taskioti bashk? me Mauro Ferrarin n? Hjuston, q? kuron n? vend frakturat, duke z?vend?suar gipsin dhe garzat me nj? vaksin? t? thjesht?. N? themel t? k?saj shpikjeje q?ndron nj? l?nd? plastike biokompatib?l, me dend?sin? e nj? paste dh?mb?sh e cila injektohet n? fraktur? dhe n? saj? t? temperatur?s trupore, forcohet duke rikompozuar fragmentet e kock?s. Pik?risht k?tu q?ndron e bukura e historis?, sepse pasta n? fjal? p?rmban sfera t? vockla t? biodegradueshme, t? cilat me koh? l?n? pas qeliza staminale, e k?to t? fundit stimulojn? rritjen e l?nd?s kockore. Sferat e vogla p?rmbajn? gjithashtu edhe antibiotik? e qet?sues, p?r t? kontrolluar infeksionet dhe dhimbjet. Th?n? ndryshe, muaj t? t?r? terapie t? p?rmbledhur n? nj? injeksion. Testet mbi kafsh?t kan? ecur me sukses, dhe Taskioti shpreson q? s? shpejti t? kryhen testime tek njer?zit. ?Tashm? puna na takon vet?m neve, por DARPA do na ndihmoj? me financime?.
Sigurisht, jo gjithmon? pun?t mes shkenc?tar?ve e ushtarak?ve shkojn? mjalt? e sheqer. Hija e Projektit Manhatan ?sht? ende aty, dhe k?t? na e ka evokuar prillin e kaluar nj? editorial n? revist?n ?PlosBiology? me autor? Majk?ll Tenison dhe Xhonatan Moreno, q? e vinte theksin tek investimet e bollshme t? DARPA-s dhe mbrojtjes amerikane n? p?rgjith?si, mbi neuroshkencat. N? k?t? pik?, p?rkrah k?rkimeve me q?llime thjesht?sisht terapeutike si ato mbi traumat e trurit, kryhen edhe studime t? shumta p?r t? p?rgatitur ?ushtarin e s? ardhmes?. P?r shembull studimet mbi p?rdorimin e TMS-s? (Stimulimi magnetik transkranik), p?r p?rmir?simin e p?rq?ndrimit, kujtes?s dhe rezistenc?s ndaj gjumit; ato mbi p?rdorimin e imazheve cerebrale tek ?makina e s? v?rtet?s? n? seancat hetimore. Dhe vet? k?rkimet mbi mbivendosjen tru-kompjuter prej nga lindi krahu prosthetik, jan? n? realitet rrjedhoja e nj? projekti afatgjat? p?r t? kontrolluar ushtar?t robot? n? distanc?, si z?vend?sues t? qenieve njer?zore n? fush?n e betej?s. Madje Tenison i k?shillonte neuroshkenc?tar?t t? hapnin syt? dhe t? pyesnin veten n?se fondet q? merrnin nga DARPA, n? vend q? t? kontribuonin p?r t? shp?tuar jet? njer?zish, mund t? p?rfundonin n? rrezikimin e tyre. Nj? ??shtje q? shkenc?tar?t e shekullit t? 20-t? kan? m?suar ta ngren? pas Hiroshim?s, ?sht? ajo q? kushdo q? ka si profesion pun?n k?rkimore n? mjek?si, duhet t? b?j? kujdes se kujt i sh?rbejn? zbulimet e tij.
Por sido q? t? jet?, DARPA mbetet nj? eksperienc? unike n? bot?. N? Europ? padyshim q? k?rkimet ushtarake ekzistojn?, por puna e tyre ?sht? sigurisht shum? m? pak vizionare. E krijuar n? vitin 2004, Agjencia e K?rkimeve Europiane t? Mbrojtjes koordinon nj? pjes? t? madhe t? studimeve ushtarake n? kontinent, duke menaxhuar nj? buxhet prej 100-150 milion? eurosh n? vit, me kontributin e vendeve an?tare t? Bashkimit Europian. Parat? m? s? shumti jan? destinuar p?r studime n? sektor?t e aviacionit, satelit?t, radar?t e mbikqyrjes dhe sigurisht, arm?t. Programet e k?saj agjencie p?rfshijn? megjithat? edhe nj? sektor t? vog?l t? k?rkimeve biomjek?sore, kushtuar kryesisht k?rc?nimeve nga arm?t bakteriologjike dhe efekteve t? rrezatimit radioaktiv mbi organizmin njer?zor. Por asgj? nuk i afrohet ?k?rkimeve revolucionare? si ato t? kryera nga koloneli Ling. ?N? Per?ndim, vet?m Izraeli posedon di?ka t? ngjashme, dhe n? saj? t? financimeve nga ushtria, kan? b?r? studime shum? interesante mbi gjakun artificial?, shpjegon Taskioti, ?e padyshim q? nj? sektor t? k?saj natyre ka edhe Kina. Por p?r arsye t? kuptueshme, n? k?t? rast nuk kemi p?r t? marr? vesh ndonj? gj? t? re?.
L?espresso
als_Latn als_Latn als_Latn scn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ita_Latn