als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Malėsorėt e Malėsisė sė Madhe kontribues tė luftės dhe tė paqes
Problemi i shqiptarėve nė Mal tė Zi ėshtė problem qė prek jo vetėm ndjenjat nacioanale tė shqiptarėve, ėshtė problem qė ka ngėrthyer nė vete kujtesėn e tyre historike, tė Malėsisė dhe malėsorėve, tė shumė gjeneratave qė u larguan forcėrisht nga trojet etnike, por tė cilėt kultivuan dashurinė e pėrhershme pėr vendlindjen dhe kombin, tė cilin dhanė jo vetėm dollarėt por edhe jetėn...
Reprezentimi i tyre para opinionit amerikan ėshtė shumė i denjė, ngase ata kanė akumuluar bagazh respektabėl intelektual nė Univerzitetet amerikane, prandaj ēdo nismė e tyre pėrshėndetet nga shumica e shqiptarėve nė Amerikė, ajo ėshtė dėshmia mė e mirė se pėrmes tyre dhe shumė aktivistėve tjerė pėrcillet mesazhi i paqes, por edhe i paknaqėsisė nėse bie ndesh me rregullat e demokracisė dhe nėse shkilen nė mėnyrė permanente tė drejtat institucionale kolektive tė shqiptarėve dhe tė tjerėve nė Ballkan
Ēėshtė e vėrteta njė aktivitet i shquar kulturor-shkencor me pjesėmarrjen e disa dhjetėra shkenctarėve hapi edhe dilema tė reja, tė atyre qė janė pėrgjithėsisht tė heshtur dhe qė mė tėpėr parapėlqejnė pasivitetin politik, qė ėshtė shprehje e mosguximit qytetar dhe dogmatizmit politik, dhe atyre qė pėrfaqėsojnė konceptin konsekuent dhe konstruktiv amerikan, atė tė dinamizmit nė politikė, pėr tė lėvizur gjėrat qė realisht nuk janė aspak triviale.
Emri i vėrtetė i asaj toke ėshtė Shqipėri dhe i popullit Shqiptar qė domethėnė toka dhe bijt e Shqipes. Shqipėria, nė mes tė Malit tė Zi dhe tė Austrisė kah Veriu, le Serbinė kah Lindja dhe Greqinė kah Jugu, dhe shtrihet 390 km pėrgjate bregut Lindor tė Adriatikut. Ajo ėshtė shumė afėr bregut Italian ku qytetet dhe portet prej Brindisi deri nė Venedik, duket sikur duan me thėnė se janė kryenaltė me pėrparimin dhe lumturinė e tyre pėrpara anės tjetėr tė shkretė tė detit tė fqinjės sė vet. Ky konfiguracion gjeografik, ka ndikuar edhe nė kulturėn e tyre, kufijtė poroz tė Shqipėrisė kanė qenė tė sulmuar, jo vetėm ushtarakisht, por ka pasur edhe njė influencė kulturore, pastaj dialektet e ndryshme kanė krijuar dallime qysh nė start, gjė qė padashje ka ndarė komunitetin shqiptar edhe nė Amerikė.
Ndėrtimi i katėr qendrave tė kultit ku duhet tė kryejnė ritet fetare besimtarėt, janė shndėrruar edhe nė qendra kulturore, afariste, sportive, tė mėsimit tė gjuhės shqipe pėr mė tė vegjlit, kėtyre qendrave iu ka shtuar edhe ajo Ballkanike, fatkeqėsisht mungon Qendra Kulturore e financuar nga dy shtetet Shqipėri dhe Kosovė, ku komunikimi me mėrgimtarėt do tė zhvillohej normalisht dhe nė baza institucionale.
Shumica e mėrgimtarėve, para vitit 1981, por edhe mė vonė kanė qenė pjesė e aktiviteteve, ku shteti pėrmes mekanizmave tė tij ka pasur influencė tė drejtpėrdrejtė nė promovimin e "bashkim vllaznmit" jugosllav dhe ka kontrolluar lėvizjet e mėrgimtarėve, sė fundi mediat lokale publikuan informacionin se shteti malazez ka hapur njė qendėr kulturore nė New York duke investuar 1 milionė dollarė, ndėrsa nė mesin e sponzoruesve kanė gravituar emra biznesmenėsh shqiptarė.
Eshtė disi sinjikativ fakti se Ambasada e Republikės sė Kosovės dhe ajo e Malit tė Zi janė tė vendosura nė njė ndėrtesė, dhe nė shumė pronocime ministri i jashtėm i Kosovės lėvdėron raportet e shkėlqyera me qeverinė e Gjukanoviqit, edhepse ai vendosshmėrisht ua refuzon asamblen komunale tė Tuzit dhe e ka lėnė gati pa pushtet asmblen komunale tė Ulqinit.
Pastaj kohėt e fundit, vėrehet njė disperzion mė i theksuar i shqiptarėve vatėsisht prej cilės krahinė kanė ardhur, dhe cilit dialekt i takon tė folurit e tyre, janė krijuar shumė shoqata krahinore, tė cilat nuk figurojnė nė regjistrin e shoqatave tė regjistruara, qė sipas themeluesėve quhen atdhetare, ėshtė vėshtirė tė kuptoj njeriu kėtė eksplorim kaq tė madh atdhetarizmi nga jasht, pėrveq atyre qė jetojnė nė SHBA, tė cilėt pėrpiqen ta bartin me vete kudo, edhe nė ėndėrrat e tyre, njė copė atdheu, prekja dhe pėrkdhelja e tė cilit iu kishte munguar qė nga lindja, foshnjėria, rinia, burrėria, pleqėria, deri nė momentet e fundit tė pėrshėndetjes me vėllezėrit mėrgimtarė...
Kohėt e fundit komuniteti ėshtė paisur me goxha shumė klube ku takohen mėrgmtarėt, nė disa prej tyre kushtet janė relativisht tė mira, janė tė vendosur ekranet televizive, dėgjohen lajme, pėrcillen ngjarjet sportive, dredhet dhe tymoset duhani, ngrehet dolli ndonjė gotė raki rrushi, dhe ēdo gjė funksionon sepas kėrkesave tė klientėve, nė disa prej tyre, ka tavolina tė biliardos, tabela tė shahut, aty kėtu mund tė shihet ndonjė tavolinė pingpongu, edhe preferencat politike dha partiake barten nga vendlindja nga kanė ardhur ata, ēdo gjė fillon dhe mbaron me fjalė...
Malėsorėt nė SHBA erdhėn tė rinj, shumica e tyre, e kosovarėve, e shqiptarėve tė Maqedonisė, tė gjithė ama tė gjithė kishin kujdesin e Kishės nė kampet italiane tė refugjatėve, ishte kohė e garimit nė armatim e SHBA-sė dhe BRSS, ishte kohė kur ideologjia ua kishte fshirė trurin njerėzve, ata ishin tė ghetoizuar dhe dinin pak pėr jetėn nė perėndim, vėshtirėsit ishin tė mėdha, barierat gjuhėsore gjithashtu, dhe tė parėt qė erdhėn, punėtorė si milingona, ua krijuan hapėsirėn atyre tė tjerėve qė vinin njėri pas tjetrit, ishin hallka qė lidheshin nė zingjir, i cili rritej dhe bėhej mė i fortė. Ardhja e tyre dhe pamundėsia pėr t'u arsimuar, i bėri ata monolit, ngase e kishin vėshtirė tė integrohen nė jetėn amerikane, por kolosėt shqiptarė qė i dhanė vulė shqiptarizmės intelektualėt Fan S. Noli dhe Faik Konitza ishin edhe udhėrrėfyesit e tyre dhe tė kombit, shoqata "Vatra" ishte vatėr e
krijuesve tė rinjė dhe qendėr e kulturės dhe shkencės shqiptare.
Malėsorėt vazhduan misionin e tyre biblik, nuk ndaheshin nga njėri tjetri, ata pėr tė ruajtur identitetin e tyre kombėtarė dhe gjuhėsorė pėrpiqeshin tė bėnin diēka, dhe foli historia, shpėrthyen demonstratat republikane nė ish Jugosllavi, kudo nė Prishtinė, nė Gjakovė, nė Mitrovicė, nė Tuz, nė Ulqin, nė Preshevė, nė Shkup, nė Tetovė, nė Kėrqovė, besėlidhja po merrte frymė, dhe i pari dhe i vetmi intelektual shqiptarė qė foli drejt, ishte i pathyeshmi Ukshin Hoti (i fisit Hot), i cili ishte sekretar i sekretariatait pėr marrėdhėnie me botėn e jashtme, sipas Kushtetutės sė Kosovės kishte rangun e ministrit tė punėve tė jashtme.
Kosova u varrua, gjėma dhe varrėt e saj u shtrin gjithandej ku jetonin shqiptarėt, malėsorėt mė 1981 themeluan Kishėn e Shėn Palit, ata thonė se mėnyrė tjetėr nė Michigan nuk kishte pėr tė treguar atdhetarizmin e tyre, ata i kishin dhėnė oreolėn e njė qendre patriotike, themelues i sė cilės ishte Dom Prenk Camaj, thotė veprimtari Luigj Gjokaj, njėri ndėr themeluesit e "Fondit tė Luftės", i cili bashkoi thuajse tė gjithė malėsorėt, nė mesin e tyre ishte edhe Lek Leci Gjonaj, i cili kishte marrė bekimin e gruas e shtrirė nė spital tė dėrgon kontigjentin e armėve tė sofistikuara pėr luftėn e drejt dhe ēlirimtare tė UĒK-sė, ai dhe bashkėqytetarėt tjerė sponzoruan manifestimin mė tė madh kulturor tė mbajtur deri mė tash nė Michigan tė emruar si Simpozium Shkencor " Hoti ndėr shekujt e historisė", tė mbajtur nė Kishėn e Shėn Palit.
Nuk ka ndonjė informatė tė saktė kush janė sponzoruesit, por pėrflitet se simpoziumi shkencor ka pasur kosto tė lart financiare, afėr 100.000 dollarė amerikanė, dhe aty janė pėrfshirė biletat e pjesėmarrėsve, buajtjet e tyre 1 javėshe nė hotel dhe shpėrblimi 1000 dollarė, nuk ka ndonjė informatė se nė mesin e studjuesve ishin Prof. Dr. Mehdi Hyseni, studjues i nivelit ndėrkombėtarė, pastaj Prof. Dr. Sami Rrepishti dhe profesor tjerė qė jetojnė nė SHBA, ēuditėrsht nė mesin e mysafirėve nuk ishte asnjėri prej diplomatėve tė dy shteteve, tė Shqipėrisė dhe Kosovės, tė cilėt deri vonė kanė qenė tė papritueshėm tė marrin pjesė nė darka dhe dasma familiare.
Nėse ky spektakėl shkencor mė i madhi qė ėshtė mbajtur nė SHBA, nuk ka sjellur diplomatėt shqiptarė, atėherė diēka nuk ėshtė nė rregull me ta, sepse ata duhet tė dėgjonin zėrin e shkenctarėve, dhe tė pėrcillnin nė kancelaritė evropiane kumtesat shkencore tė pjesėmarrėsve, ėshtė njė pyetje e thjeshtė kend e pėrfaqėsojnė ata nėse nuk marrin pjesė nė galla shfaqje tė tilla, ngase do tė ishte ky njė mesazh paqeje nė komunitet, tė cilin disa vite e pėrcjellin raportet e lėkundura tė klerikėve, dhe kėto raporte mund tė kenė refleksione negative te besimtarėt, bile tė ketė partneritet tė barabartė tė pėrfaqėsimit, dhe tė pjesėmarrjes nė gjatė festimit tė evenimenteve tė karakterit kombėtarė, ata i udhėzojnė librat e shenjtė tė falin dhe tė pranojnė faljen, ta duan paqen dhe ta vendosin paqen, ata edhe paguhen pėr kėtė qėllim. Prandaj pranė qendrave tė kultit funksionojnė Kėshillat,
qė kanė rolin kėshillues dhe ekzekutiv, sipas ligjeve nė fuqi, pėr ata shteti i ka pranuar si organizata mirėbėrse, tė liruara nga tatimi, por shteti iu ka mundėsuar edhe dhėnien e donacioneve sponsoruesve me kusht qė ata tė lirohen nga tatimi.
Siē thotė Luigj Gjokaj. nė Kishėn e Shėn Palit ēdo herė ndihej dhimbja pėr atdheun dhe dhimbja e tyre ishte manifestim, dhe para ēdo manifestimi ata nderonin me njė minutė heshtje viktimat e terrorit serb, dhe dėshmorėt e rinj.
Dėshmorėt e kombit, nderoheshin kudo, vargoheshin pas Murat Mehmetit 16 vjeēar, qė kishte dhėnė jetėn nė moshėn mė tė re, mė 28 nėntor 1968, ishte ky atentati i parė politik nė tokat shqiptare, i thirrjes pėr liri dhe demokraci.
Dhe qė nga ajo kohė, kur nė Prishtinė, me inciativėn e Akademik Ali Hadrit, u hap simpoziumi i parė historik shkencor pėr Skėnderbeun, pėr nder tė 500 vjetorit tė vdekjes sė Gjergj Kastriotit Skėnderbeut (1405-1468), logoja e tij ishte bėrė simbol i pashlyerė nė gjoksat e tė rinjėve universitar. Ky simpozium ishte shtysė i manifestimeve tjera kulturore, dhe gurėthemel pėr hapjen e Universitetit tė Prishtinės, aty u regjistruan shumė malėsorė tė cilėt fituan dije dhe atė e shpėrndan nė Malėsi, u krijuan shumė shkollarė nga Maqedonia, nga Presheva etj. Filluan tė frymojnė mė atdhetarisht shqiptarėt, intelektualėt e parė bartėn barrėn e patriotizmit. U dėgjua edhe zėri i spikereve tė para shqiptare, tė cilat cicėrronin shqip, shiquesit dhe dėgjuesit shqitarė thithnin shqip ngjarjet e ditės, pastaj u themelua RTP-ja dhe ēdo gjė ishte mė ndryshe.
Pedagogėt dhe profesorėt mė eminent nga Shqipėria takoheshin sė pari herė me studentėt shqiptarė, ata ishin edhe kontribuesit mė tė mėdhenjė tė rritjes sė dashurisė kombėtare, nė mesin e tyre ishte mė i dashuri profesori nga Malesia, Prof.dr. Tom Berisha, i cili fillot tė jipte lėndėn e Hidraulikės mė vonė edhe atė tė Termodinamikės nė Unversitetin Prishtinės, fakulteti teknik, dega e makinerisė, ai ishte i veēantė, pėrherė i buzėqeshur, pėrveq qė ishte pedagog i shquar ai ishte edhe novatorė i sistemit raketor, ai ishte edhe udhėheqėsi i oficerėve tė rinj shqiptarė tė cilėt studjonin nė Zagreb, tė cilėt gjatė luftės nė Kroaci iu bashkangjitėn ushtrisė kroate, ai nuk ndalej themeloi edhe LDK pėr Kroaci, ēdo gjė bėhej nė shėrbim tė atdheut... Vazhdon
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn