als_Latn uzn_Latn slv_Latn
FORINA E BANUAR Q N LASHTSI NGA SHQIPTART
N fokus t historianie
Gjurm e lasht arkeologjike
Shkruan: Prof.Arben LLALLA, Tetov
(www.pashtriku.org – 22.07.2007 / 14:00)
N Maqedoni ka shum vende ku jan zbuluar qytete antike, zona q tregojn kultur t lasht t popullit q ka banuar dikur n kt vend. Shpeshher historiant shqiptar t Maqedonis kan akuzuar kolegt e tyre maqedonas se po zhdukin, fshehin dhe shtrembrojn faktet historike t gjetura n zona arkeologjike q kan lidhje me vjetrsin autoktone t shqiptarve n Maqedoni. shtja e punimeve arkeologjike n kalan e vjetr t Shkupit sht br problem kritik midis historianve shqiptar dhe atyre maqedonas ku ka akuza t ndrsjellta.
Pak koh m par n fshatin Forin, rrethina e Gostivarit gjat punimeve pr hapjen e kanalizimeve t reja puntort gjetn nj pllak mermeri t kohs s vjetr. Menjher kryetari bashksis s fshatit z. Talat Xhaferi u kujdes q ky zbulim t ruhej dhe t bhej i njohur.
Sapo mora vesh kt lajm dhe duke ditur mungesn e specialistve shqiptar q ka n Maqedoni pr t dhn nj mendim historik rreth pllakave me mbishkrime greke u nisa pr n vendin ku ishte gjetur kjo pllakat me mbishkrim t vjetr. N Forin m priti ish-zvendsministri i mbrojtjes z.Talat Xhaferi i cili m tregoi ku ishte gjetur objekti arkeologjik. N vendin ku ndodhej pllaka ishin edhe shum banor t fshatit t cilt e ruanin si gj t shtrenjt dhe shtronin pyetjet:
Cils periudh i prket?! N ’gjuh sht shkruar?! Pse n nj vendbanim me shqiptar t gjendet nj pllak varri me mbishkrim grek?!
Prsa i prket ksaj dshmie kemi t bjm me nj pllak mermeri n t ciln pasqyrohet nj figur njeriu dhe posht saj gjendet mbishkrimi:
ANNIATwYIw, EΠIKAAwMNH, MHCXAPIN
Figura e vajzs dhe mbishkrimi - n pllakn e gjetur n Forin t Gostivarit
Un nuk jam arkeolog q t jap nj mendim t gjer dhe prfundimtar, por si historian m takon t jap mendimet e mia rreth gjuhs q sht shkruajtur dhe historis.
N koht parahistorike, pra shum n lashtsi njerzit merreshin vesh me an t veprimeve dhe shenjave. Kshtu lindi nevoja pr komunikim me an t nj gjuhe t prbashkt, dhe filluan t lindin gjuht e para. Sot pr t shpjeguar vjetrsin e ktyre pllakave t vjetra dhe historin e tyre n ndihm na vijn arkeologt. Ata grmojn pr t gjetur vendbanime t lashta e varre, me qllim q t zbulojn teknikn e ndrtimit t tyre, mbledhin vegla pune, arm, sende shtpiake, monedha, stoli etj. Dhe shkenctart na zbulojn kohn q i prkasin dhe popullats. Kta bjn t mundur q t njohim veprimtarit shoqrore dhe fetare t popullats para zbulimit t shkrimit. Kurse shkenctart e gjuhs na kan br t njohim t fshehtat e gjuhve, sepse analiza gjuhsore mund t ndjek nj gjuh t shkruar q nga fillesat e saj m t hershm, dhe t zbulojm lidhjet e saj me gjuht e tjera dhe me burimin familjar t prbashkt.
Pra gjuha njihet si nj nga karakteristikat themelore t nj indentitetit etnik t nj populli. Fjala “Gjuhsi” sht prkufizuar si studim i ligjrimit njerzor. Aspekte t rndsishme t nj studimi t gjuhs jan: Klasifikimi i tingujve t gjuhs s folur, fjalformimi, duke prfshir gjinin, rrnjn, kompozimin, prkufizimi i sakt i fjalve, renditja e duhur e fjalve brenda nj fjalie, gjurmimi i prejardhjes s nj fjalie n gjuhn e origjins, zhvillimi dhe ndryshimi i fjals nprmes viteve, si dhe transpetimi i fjals nga nj gjuh n tjetrn.
N lashtsi njerzit shkruanin me shkurtesa, mirpo me kalimin e kohs do gjuh u zhvillua duke na br t vshtir pr t kuptuar sot mbishkrimet e tyre.
Sipas meje Pllaka e gjetur n Forin, sht nj pllak varri e vjetr ndoshta e kohs s Bizantit shk. IV-VI. Mbishkrimi sht i shkruajtur me shkronja Bizante q sot njihen si shkronja greke. N pllak pasqyrohet figura e nj vajze t re. Ku e prcaktojm nga paraqitja e veshve t dukshme, me nj qaf t holl dhe t gjat, me ball t ngusht dhe flok m t lart se balli.
Pr mbishkrimin si e dhash m lart sht me shkronja t sotme greke, por ka edhe nj shkronj e cila nuk i prket alfabetit grek, por alfabetit latin, ajo sht shkronja C.
Mund t shtrohet pyetja: Prej nga n Forin na del nj gur varri me mbishkrim grek?!
Shqiptart e lasht q njihen me emrin PELLAZG shkruanin pothuajse me alfabetin e sotm t prvetsuar nga grekt. Kt gj e kan vrtetuar shum shkenctar t huaj q jan marr dhe merren me shkencn e Albanologjis. Ndr ta prmendim albanologun austriak Johann Geog Von Hahn 1811-1869, i cili sht shptuesi i ABC Pellazgjike t Teodor Haxhifilipit Elbasanit i njohur dhe si Dhaskal Todri (shih FAKTI 19.02.07).
Pra, grekt e morn alfabetin e pellazgve (shqiptarve) e zhvilluan dhe e prvetsuan. Shum shkenctar t huaj kan nxjerr prfundimin se grekt jan m t vonshm se shqiptart n Ballkan. Bile grekt bn bashkimin e 2-3 fjalve t gjuhs shqipe, i bashkuan n nj fjal t vetme duke formuar nj fjal t re, nj gjuh t re, q sot sht gjuha e grekve. do shqiptar q e njeh dhe merret me studimin e gjuhs greke kt fenomen do ta vrej me lehtsi.
Historiani Arben Llalla me pllakn e gjetur n Forin
Duhet t dim se deri m 1937 shqiptart ortodoks n ritet fetare prdornin gjuhn dhe shkrimin grek, derisa m 12 prill 1937 Sinodi i Shenjt i Fanarit njohu zyrtarisht autoqefalin e kishs ortodokse shqiptare (KOASH), q n t gjitha ceremonit fetare t prdoret vetm gjuha dhe shkrimi shqip.
Pllaka e varrit e gjetur n Forin prmban shkronja greke me kuptim t pjesshm n gjuhn shqipe dhe un mendoj se zbrthehet:
1- Fjala ANNIATwYIw mund t lexohet sot:
(ANNIA, sot: ANA-emr) - ANA
(Tw, sot: TO -greqisht) - nyje,
(YIw, sot: YIOE-greqisht) - BI
2- Fjala EΠIKAAwMNH mund t lexohet:
(EΠIKA, sot: EΠIKAIPA-greqisht) - LAJM I FUNDIT
(Aw, sot: AwMA-greqisht, DHOM-shqip) - DHOM
(MNH, sot: MNHMA-greqisht) - VARR.
3.- Fjala MHCXAPIN mund t lexohet:
(MHCXA, sot: MHXAL-emr) - MIHAL
(PIN, sot: PIN-shqip) - RIN.
Transkripterim nga shkronja greke n shkronja latine
Me shkronja greke shkronja latine
1.- Fjala ANNIATwYIw ANNIATOJIO:
ANNIA ANNIA
Tw TO
YIw JIO
2.- Fjala EΠIKAAwMNH EPIKADHOMNI
EΠIKA EPIKA
Aw DHO
MNH MNI
3.- Fjala MHCXAPIN MIKHARIN
MHCXA MIKHA
PIN RIN
Pas deshifrimit t shkronjave dhe kuptimeve kt mbishkrim e lexojm:
"LAJM I FUNDIT, ANA BIJA E MIHALIT RRIN N KT DHOM VARRI"
Mbas ktij shpejgimi pr pllakn e gjetur n Forin nxjerrim prfundimin se sht nj pllak varri e nj vajzeje t re. Ka mundsi q atje ku sht gjetur kjo pllak me rndsi t veant arkeologjike pr popullin shqiptar t ket varre t tjera. Shekuj m par varret ishin n dhoma t mdha, varre t tilla kemi n varrezat e vjetra t qytetit t Shkodrs n Shqipri.
Zhdukja e tij mbeti enigm prgjithmon
NJ FOTOGRAFI E RRALL E ATDHETARIT SHAIP KAMBERI
Shkruan: prof. Arben LLALLA, Tetov
(www.pashtriku.org – 30.05.2007)
Udhtimi i fotografis n histori
Ishte gushti i vitit 1999, kur n kutin postare t profesorit Vahit Kamberi do t arrinte nj letr nga larg. Ai zarf letre nuk ishte si do zarf tjetr, sepse brenda ishte nj fotografi e rrall, e ruajtur me kujdes pr dhjetra vite, pr t dal n drit n kohn e duhur. Letra vinte nga z.Mahmut S. q jetonte n Shtetet e Bashkuara t Ameriks. Z. Mahmuti ia besonte Vahit Kamberit fotografin e rrall t ish-Prefektit t Bashkis s Tetovs Shaip Kamberit i zhdukur n mnyr misterioze nga pushteti sllavo-komunist. Fotografia shoqrohej me shnimin ku thuhet: ”T fala nga Mahmut S. Kto jan familja e Shaip Kamberit. Fmijt e vegjl t mos t dalin n publik”.
N fotografi lart jan babai i Shaip Kamberit, n mes me veshje ushtarake sht vllai i Shaipit, Ilmiu dhe n krahun e majt sht Shaip Kamberi. Pr t plotsuar dshirn e z.Mahmut S. jan larguar - pr t mos u botuar pamjet e dy fmijve q gjenden n fotografi.
Ende nuk dim se n cilin vit sht br kjo fotografi e rrall historike ku pasqyrohet ish-Prefekti i Bashkis s Tetovs, q sht ndr t paktat materiale q i ka shptuar zhdukjes nga pushteti sllav i asaj kohe. Por sidoqoft kemi t bjm me nj dokument historik q vjen t plotsoj boshllkun e dokumenteve biografike pr atdhetarin e shquar tetovar Shaip Kamberi.
Kush sht Shaip Kamberi?
Shaip Kamberi ka lindur n fillim t viteve 1900 n fshatin Gajre q graviton n Malsin e Tetovs. Deri m sot nuk ekzistojn dokumenta t botuara pr jetn dhe veprimtarin e ktij atdhetari tetovar. Strukturat shtetrore t sistemit t ish-Jugosllavis jan kujdesur q pr kt atdhetar dhe shum atdhetar t tjer shqiptar t mos ket dokumenta biografike - pr veprimtarit e tyre kombtare. Por populli shqiptar n trojet etnike (t ish-Jugosllavis) ruajti n kujtesn e tij kujtimet pr bijt m t mir, duke i prcjell ato goja-gojs deri n ditt tona.
Kshtu bashkfshatari i tij Kasam Shaqir - Vela n librin e tij “Novela dhe Tregime”, q pritet t botohet kt vit sjell fragmente t ditve t fundit t Prefektit t Bashkis s Tetovs Shaip Kamberit t treguara nga xhaxhai i tij Nazmi Shaqiri, i cili ka qen roje personale e tij.
“Nazmi bre, punt nuk na bjn. Partizant jan n Derven, Qazim Lusha bashk me Agollt sht te Shkolla Bujqsore, ato do hyjn n Tetov, ti duhet ta heqish uniformn dhe t shkosh n katund e nesr mos eja n pun, do ta shohim se si do t jet situata. U prshndetm si zakonisht duke i shtrnguar dorn njri tjetrit, por, ksaj radhe m ra supit duke hetuar shqetsimin t`im pr at vet e duke m thn ‘’mos u bn merak pr mua Nazmi’’ se nuk m gjen gj, e ty t thash, nesr mos eja n pun, do t thirri une sa t qetsohet situate.
T nesrmen u interesova pr Prefektin, mirpo m tregoi nj koleg pune se e paskan marr hert para mngjesit pr konsultime. Nga urgjenca q paska qen dhe se vetm disa minuta do ta ndalin, nuk e paska pritur as xhaketn ta veshe, por paska shkuar vetm n kmsh t bardh, e nuk sht kthyer as n shtpi e as n pun nuk ka shkuar.
M von u fol se bashk me ca shok t tjer, i paskan marr me pretekstin se do t`i nxjerrin n Prizren e diku rrugs i paskan pushkatuar. Asnjher m nuk u zbardh zhdukja e tij. Mbeti enigm pr gjith kohn. As i gjall e as i vdekur. Nuk iu gjet as varri e as eshtrat. Zoti e di se ku e kishin uar?! Edhe prkundr asaj q ai besonte se nuk do t`i ndodhte ndonj e keqe nga “ shokt”, ai humbi pa nam e nishan...”
http://pashtriku.org/
als_Latn nno_Latn als_Latn crh_Latn kor_Hang als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ell_Grek als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ell_Grek als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn quy_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn ell_Grek ell_Grek ell_Grek sun_Latn luo_Latn ell_Grek ell_Grek ell_Grek dik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn kor_Hang als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hau_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zho_Hans