als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Arben Kondi: BARBARĖT, roman; Vepra e zgjedhur, ILAR, Tiranė 2012, fq.179)
Nga opusi prej 20 librave tė botuara deri mė tash tė shkrimtarit ēam, Arben Kondi, nė Njėqintvjetorin e pavarėsisė sė Shqipėrisė, vitin e kaluar u botuan tetė vepra tė zgjedhura, me titull simbolik e domethėnės: K o s o v ė Ē a m ė r i. Nė kėtė komplet tė veprave tė zgjedhura u botuan: Shqiptarovrasėsi Napolon Zerva(roman), Vrasja e dytė e Marko Boēarit (roman), Rikthimi nė Ēamėri(roman), Djaj nė Veladon(roman), Barbarėt(roman), Tmerri (roman), Poezi e tregime, dhe Publicistikė letrare. Nė Panairin e sivjetmė tė librit nė Prishtinė, autori u paraqit me kompletin e veprave tė pėrmendura dhe me veprat tjera tė tij.
Arben Kondi tanimė ėshtė shkrimtar i mirėnjohur nė Shqipėri, Kosovė e mė gjerė, dhe duke marrė parasysh moshėn e tij mesatare, ėshtė shkrimtar i arrirė dhe mjaft produktiv. Kryetemė dhe kryefjalė e veprave tė Kondit janė Ēamėria dhe Kosova, pa lėnė anash edhe viset e tjera shqiptare, si Ilirida, Lugina e Preshevės, tokat shqiptare nė Mal tė Zi.
Tmerri, edhe Barbarėt janė dy romane kushtuar luftės, krimeve, tmerrit e gjenocidit serb nė Kosovė, paēka se romani Barbarėt (botuar nė vitin 2000, e ribotuar mė 2012) bėnė fjalė edhe pėr skenat dhe prapaskenat politike, diplomatike dhe ushtarake tė aksionit tė bombardimeve tė NATO-s dhe tė marrėveshjes sė paqes e marrėveshjeve tjera (si ajo pėr ēarmatosjen e UĒK-sė). Kryepersonazhe tė romanit janė Xhejms Rubin, zėdhėnės i Departamentit tė Shtetit tė ShBA-ve, bashkėshortja e tij, Kristiene Amanpur, gazetare e mirėnjohur e CNN-it, Medelin Olbrajt, ish-sekretarja e Shtetit e ShBA-ve, Hashim Thaēi, ish-udhėheqėsi politik i UĒK-sė, pėr tė vazhduar me njė galeri tė tėrė personalitetesh (reale), kryetarė shtetesh, ambasadorė, ministra tė jashtėm e ministra tė mbrojtjes, udhėheqės e komandantė tė NATO-s tė periudhės sė luftės nė Kosovė, pėrfaqėsues special nė negociata, etj. Tė gjitha kėto personazhe (reale) lexuesve tė moshės sė caktuar iu kujtohen, kush pėr tė mirė e kush pėr tė keq.
Romani ėshtė i strukturuar nė njėzet kapituj (pa tituj), dhe ėshtė interesant se 16 kapituj janė me vėllim tė barabartė teksti (nga 8 faqe). Kapitulli i parė fillon me takimin e kolegjiumit nė zyrėn e Sekretares sė Shtetit, zonjės Medelin Olbrajt, ku drejtori ndėrkombėtar i CNN-it e lajmėron Xhejms Rubinin, zėdhėnėsin e Departamentit tė Shtetit, se bashkėshortja e tij, Kristiene Amanpur, gazetare e njohur e CNN-it, qe ishte e vendosur ne hotelin Hayat nė Beograd, qenka zhdukur dhe nuk dihet ku gjendet. Mund ta merrni me mend momentin psikologjik tė bashkėshortit, i martuar tek para shtatė muajve, ti ketė zhdukur gruaja natėn e fillimit tė bombardimeve, nė njė vend kur paramilitarėt sillen gjithandej tė etshėm pėr krime gjithfarėsh, e cila si gruaja e njė funksionari tė lartė amerikan mund tė shėrbejė si peng me shumė vlerė pėr regjimin e Beogradit. Lajmin tjetėr tė gėzueshėm ia kumton natėn nė shtėpi me telefon drejtori i CNN-it, qė i thotė se Kristiena ėshtė shėndosh e mirė dhe se gjendet nė Dubrovnik (Kroaci). Se si ka arritur deri atje, me njė taksist (shqiptar), Rubini do tė merr vesh mė vonė, kur bisedon me gruan e tij, ndėrsa atė taksist do ta takojnė nė hotelin Grand nė Prishtinė pas pėrfundimit tė luftės, hotel ky qė gjatė luftės ishte qendėr e krimit dhe kasaphane, ku paramilitarėt e Arkanit bėnin kėrdi. Gazetarja Amanpur i tregon tė shoqit atmosferėn qė po mbretėronte nė Beograd nė ditėn kur do tė fillonte bombardimi, se si mbaheshin rok-koncerte nė Sheshin e Republikės dhe nė urėn mbi Savė, si forma tė kryeneēėsisė serbe dhe sfidimi tė NATO-s e tė Perėndimit; se si bashkė me operatorin pėr pak kishin shpėtuar pa i zėnė paramilitarėt e Arkanit nė hotelin Hayat, ku iu mbetėn kamera dhe disa kaseta, ndėrsa para hotelit u kishte mbetur xhipi, e kėta me taksi kishin ikur prej andej, kishin bėrė dhjetė orė rrugė tė mundimshme deri nė Dubrovnik, duke kaluar nėpėr Mal tė Zi; se si ishte befasuar kur tek nė fund tė rrugėtimit taksisti i kishte treguar se ėshtė shqiptar.
Nė kapitullin e katėrt, qė ėshtė kapitulli mė i gjatė i librit, autori pėrshkruan ecurinė dhe atmosferėn e rėndė tė Konferencės sė Rambujesė, ku delegacioni serb i kryesuar nga presidenti i Serbisė, Millan Millutinoviqi kapėrdisej e tregohej megaloman. Nė njė takim nė Kėshtjellė, Millutinoviqi i kishte thėnė zonjės Olbrajt: Pėrse brengoseni kaq shumė pėr kėta shqiptarėt? Lernani neve tė lirė ta zgjidhim problemin e tyre, sipas mėnyrės tonė! Sekretarja Olbrajt ishte tjetėrsua nga arroganca e Millutinoviqit, dhe e kishte pyetur: Nė ēmėnyrė synoni ta zgjidhni, nėpėrmjet pėrndjekjeve masive? (fq.35). Millutinoviqi qė nuk e kishte pritur reagimin e tillė tė sekretares Olbrajt, pas kėsaj u zbut dhe pėrpiqej tė tregohej tepėr i sjellshėm. Ndėrkaq, delegacioni shqiptar, i kryesuar nga Hashim Thaēi, kryengritėsi misterioz, ishin kryesisht me moshė tė re. Nė vazhdim, autori pėrshkruan ecurinė e Konferencės, ku poenta kryesore ishte qė delegacioni i Kosovės duhej tė hiqte dorė nga pavarėsia, qoftė edhe pėrkohėsisht, pėrndryshe aleatėt evropian do tė na kthenin shpinėn dhe nuk do tė mund tė hynte NATO nė Kosovė. Thaēi thoshte e kam tė pamundur tė heq dorė prej pavarėsisė; kemi gati njė shekull qė vuajmė e luftojmė pėr lirinė tonė.... Duke parė se Thaēi nuk do tė nėnshkruajė marrėveshjen nė tė cilėn nuk parashihej pavarėsia e Kosovės, Medelin Olbrajt e zemėruar, mbajti takim tė veēantė me Thaēin, pėr ta bindur se pa marrėveshje nuk do tė ketė forca ajrore tė NATO-s nė Kosovė, dhe se serbėt do tė vrisnin e masakronin mė tej popullin tuaj, se do ta humbėsh pėrkrahjen e Perėndimit dhe miqėsinė me mua e me z.Rubin, dhe se ti personalisht do tė jesh pėrgjegjės pėr fatkeqėsinė e njerėzve tu. Thaēi arsyetohej, se komandantėt e UĒK-sė nė terren po bėnin presion, e nėse nėnshkruaj marrėveshjen, do tė mė konsiderojnė tradhtar tė atdheut. Prandaj, propozoi qė marrėveshjen e formuluar nga Xh.Rubin e V.Surroi, ta nėnshkruajė Vetoni, e pas dy javėsh, pasi tė kthehet nga Kosova, do ta nėnshkruante edhe vet Thaēi.
Me fillimin e bombardimeve, nisė hakmarrja barbare serbe ndaj shqiptarėve. Serbia i kishte liruar kriminelėt e vet nga burgjet, mobilizuar nė forca paramilitare e dėrguar nė Kosovė pėr tė bėrė krime e shkatėrrime. Forcat policore, ushtarake e sidomos ato paramilitare serbe vrisnin, dhunonin e ndiqnin shqiptarėt nga shtėpitė e tyre, i plaēkitnin gjithė ēka kishin me vete dhe nė shtėpi, e pastaj i digjnin shtėpitė. Madje, edhe nė kolonat e ikjes, i ndalnin, plaēkitnin paratė e stolitė, i dhunonin gratė e vajzat e zgjedhura, dhe i vritnin njerėzit e pafajshėm nė shenjė hakmarrje pėr bombardimet qė i bėnte NATO. Autori pėrshkruan nė hollėsi njė skenė tė tmerrshme tė vrasjes sė njė familje tė tėrė: dy prindėrit, nusen me dy fėmijėt dhe dy motrat e njė ushtari tė UĒK-sė (Agimit), qė me gjasė ndonjė shqiptar bashkėpunėtor i serbėve iu kishte treguar se cilėt ishin (fq. 46-47). Nė njė vend tjetėr, pėrmendet se si paramilitarėt e kishin grirė njė foshnje, e kishin zier nė kazan dhe ofruar prindėrve tė foshnjės: Hani tani, kemi pėrgatitur njė supė tė mrekullueshme pėr ju. CNN-i transmetonte kronika tė tmerrshme, tė dėrguara nga gazetarja Kristiane, pėr varrezat masive, tė masakruarit nė Gjakovė, Krushė tė Vogėl e tė Madhe, Rahovec, Pejė, Prishtinė e gjithė Kosovėn. Barbarėt, pėrveē vrasjeve e masakrave direkte, kanė vėnė mina tė formave tė ndryshme (edhe si lodra fėmijėsh), nėpėr shtėpi, nė orendi, nė rrugė, ara, fusha, e male, nga tė cilat e pėsojnė njerėzit.
Nė roman spikatet funksionimi i mekanizmit tė mikpritjes sė refugjatėve tė ikur nė Kukės, ku hynin nga njėzet e sa mijė refugjatė nė ditė, dhe ku kishin shkuar vendasit edhe nga qytetet e tjera pėr ti marrė vėllezėrit kosovarė nėpėr shtėpitė e tyre. Imazhet e tmerreve satelitore po e tronditnin botėn. Megjithatė, nė politikėn dhe diplomacinė botėrore kishte asi qė e kundėrshtonin bombardimin. Nė mesin e tyre, jo vetėm Rusia e Greqia e ndonjė tjetėr, por edhe ministri i jashtėm i Italisė, Lamberto Dini, proserb i dėshmuar, ishte kundėr bombardimit; ai disa herė kishte kėrkuar ndėrprerjen e bombardimeve, kurse me rastin e festės sė pashkėve, nė takimin e ministrave tė NATO-s kishte kėrkuar bile ndėrprerjen e pėrkohshme tė bombardimeve pėr 48 orė, gjė qė e kishin kundėrshtuar ashpėr ministri gjerman Joshka Fisher, dhe ai britanik Robin Kuk. Ndėrkaq, nė fjalimin e tij me rastin e 50-vjetorit tė NATOs, presidenti Bill Klinton theksoi: NATO do tė luftojė deri nė fitoren pėrfundimtare kundėr regjimit diktatorial tė Millosheviqit. Por, idenė e Toni Blerit pėr tė hyrė forcat tokėsore, nuk e pėrkrahi Bill Klintoni, nga frika se do vriteshin ushtarėt e tij, prandaj e vetmja aleate e NATO-s si forcė tokėsore ishte UĒK-ja. Me qenė se koha e bombardimeve po zgjatej, edhe disa zyrtarė tė Pentagonit, me njė kryeartikull Lufta e Madalenės, botuar nė Washinton Post, e akuzonin Olbrajtin pėr hyrjen nė luftė pa bėrė llogarinė mirė. Gabimi i NATO-s nė gjuajtjen e kolonės sė civilėve afėr Gjakovės, ishte pretekst pėr ta sulmuar zonjėn Olbrajt. Sekretari Shtetėror i Mbrojtjes, William Kohen, kishte shprehur keqardhje dhe kėrkuar ndjesė pėr kėtė gabim. Duke u ndėrlidhur me idenė e ndėrhyrjes tokėsore tė NATO-s, Kohen ishte shprehur optimist pėr rezistencėn e UĒK-sė, pėr tė cilėn kishte thėnė se ėshtė formacion ushtarak tepėr i disiplinuar dhe se ajo do tė jetė forca fitimtare mbi Millosheviqin (65). Planin strategjik tė luftės nė Kosovė e kishin hartuar bashkė: sekretarja e Shtetit (Medelin Olbrajt), sekretari i Departamentit tė Mbrojtjes (William Kohen), kėshilltari pėr Siguri Kombėtare (Sandi Berger) dhe drejtori i CIA-s (Xhorxh Tenet)
Xhejms Rubin tregon se si njė serbo-amerikan, nė njė kafene nė Washington i kishte thėnė: NATO dhe Amerika po e bombardojnė atdheun tim, dhe luftėn mund ta fitoni, por njė gjė mos harroni, se Kosova ka qenė dhe mbetet pėrjetėsisht djepi i Serbisė, se kockat e Stefan Dushanit, krijuesit tė Perandorisė sė Serbisė edhe sot e kėsaj dite prehen nė manastirin e Deēanit. Rubini thotė se hamendej ti thoshte se Stefan Dushani ka mbetur atje si pushtues, e jo si autokton, por u pėrmbajt duke parė figurėn mjerane tė serbit qė po dridhej, dhe nuk deshi tė hynte nė polemikė me te, nė praninė e njerėzve qė ishin nė kafene.
Autori i romanit Barbarėt me mjeshtri e ka pėrpunuar letrarisht dhe artistikisht dhe ia ka prezantuar lexuesve periudhėn mė tė bujshme tė historisė sė Kosovės, dhe ngjarjen kryesore nė historinė e botės sė fundshekullit njėzet, historinė e luftės tragjike dhe tė shpresės pėr popullin e Kosovės. Nė kėtė luftė, nė role e kontekste tė ndryshe, janė involvuar personalitete, organizma e shtete tė ndryshme, qoftė me pjesėmarrje tė drejtpėrdrejt, me pėrkrahje politike a logjistike, qoftė edhe aso kundėrshtare. Figurat e personazheve kryesore ose atyre aksesore, autori i ka portretizuar, realizuar e simbolizuar nė mėnyrė mjeshtėrore artistike e letrare: me vullnete politike, psikologji, emocione e karaktere tė ndryshme. Lėndėn historike e ka shtjelluar letrarisht nė bazė tė vėrtetave politiko-ushtarake, me ngjarje, vende, data, personazhe konkrete, reale. Kjo bėnė qė prej faqes sė parė deri nė atė tė fundit, libri tė mban tė lidhur emocionalisht dhe tė pėrkujton epopenė e luftės reale, nga e cila kemi dalė fitues para katėrmbėdhjetė vjetėve. Ēdo personazh a ngjarje e shtjelluar nė roman, ka adresėn reale, tė ditėve tona, shumė prej tė cilėve edhe sot janė nė skenėn politike dhe tė njohur pėr lexuesit.
Arben Kondi ėshtė krijues i suksesshėm dhe i afirmuar nė disa fusha tė letėrsisė: roman, ese, tregime, poezi. Kryetemė dhe kryefjalė e gati tė gjitha veprave letrare tė Kondit janė ngjarjet nė Kosovė dhe nė Ēamėri, pa munguar kujdesi edhe pėr viset tjera shqiptare. Ai kėrkon drejtėsi dhe korrigjim tė padrejtėsive, qė i janė bėrė popullit shqiptar nė Ballkan.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn