als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Abonohu pėr lajmet me e-mail:
Para disa vjetėsh bashkė me njė grup kolegėsh iu futėm njė studimi lidhur me dinamikat dhe strategjitė e administrimit tė territorit nė zonėn bregdetare tė Shqipėrisė. Kishim me vete edhe njė grup studentėsh pėr tė bėrė sondazhe opinioni.
Cilin nuk takuam nga pėrfaqėsuesit e pushtetit lokal atėherė! Ideja ishte tė kuptonin se pėrse kishte pasur kaq shumė betonizim, pėrse nuk pėrkujdesej kush pėr kanalizimet e ujėrave tė zeza dhe tė ujit tė pijshėm, pėrse ajri, deti dhe rėra ishin kaq tė ndotur, pėrse sezoni i plazheve ishte kaq i ngushtė nė kohė e tė tjera si kėto.
Ky studim mu kujtua tani kur flitet pėr reformėn territoriale.
Nė mendje mu pėrsollėn disa nga problemet qė hasėm atėherė dhe duke mos marrė dijeni nėse sot ka ndonjė studim tjetėr mė tė mirė se ai i asaj kohe, thashė tė ndaj me lexuesin disa nga shqetėsimet e shkuara, qė sot qėndrojnė tė fjetura nė dosjet e arkivuara nė bibliotekat tona.
Takuam shumė aktorė tė terreni nė atė kohė, banorė tė thjeshtė, nėpunės komunash, sipėrmarrės, shitės. Tė vetmit qė nuk takuam ishin ish pronarėt, pronarėt legjitimė tė tokave, qė ndonėse nė letėr u ishte njohur prona, faktikisht, kishin mbetur me gisht nė gojė sepse prona e tyre ishte ndarė fshatēe. Asnjė pėr bé nuk takuam atėherė, dhe nuk kishte si ti takonim meqė ata nuk i pėrfill askush, as pėr tu marrė mendim, as pėr tė qenė edhe ata bashkėpjesėmarrės nė ndarjen e re territoriale meqė pronė e tyre, juridike, ndonėse jo faktike ende, ėshtė edhe njė pjesė e tokave qė formojnė administrativisht territoret lokale shqiptare. E kush i qaste dhe i qas nė derė ata!
Unė nuk e di nėse ėshtė bėrė rivlerėsimi i pasurive qė ndodhen tė integruara nė territorin shqiptar. A ka njė kadastrim dhe vlerėsim financiar real dhe tė aktualizuar tė pasurive? E them kėtė sepse territori nuk ėshtė vetėm sipėrfaqja e sheshtė e tokės. Ky do tė ishte njė konceptim shumė i sipėrfaqshėm i territorit. Pra, mbi kėtė bazė duhet hequr dorė vetėm nga vlerėsimi horizontal i pasurive, sepse kėshtu mungon dimensioni vertikal, po aq i rėndėsishėm sidomos nė kushtet qė ndodhemi. Nėse nuk vlerėsohen pasuritė horizontale dhe vertikalisht nė territor, sipas kritereve tė sotme tė vlerėsimit, ne rrezikojmė tė krijojmė pabarazi tė mėdha midis komunave dhe rajoneve, midis zonave tė ndryshme gjeografike.
Edhe tani dėgjoj shpesh qė kur flasim pėr pėrmasat e rajoneve dhe tė ndarjeve administrative, barazitė dhe pabarazitė maten vetėm me njė kut tė vjetėr dhe gjithmonė horizontal. Mė kujtohet qė nė atė kohė shihja harta tė vjetra, tė kohės tė monizmit, varur nė zyra kadastrash komunash apo bashkish, ku zonat e rėrės, ku sot shtrihen plazhet e dendur, quheshin ende me gjuhėn e vjetėr si toka tė padobishme ekonomikisht. Ajo qė dikur quhej e pashfrytėzueshme sot pėrbėn njė pasuri ndofta pėrrallore. Aty mund tė tėrhiqen turistėt qė kanė lekė.
Pa u rivlerėsuar pasuria, thoshim ne atėherė me kolegėt Teuta Starova dhe Zyhdi Dervishi, ėshtė mirė tė mos mendohet njė ndarje tjetėr territoriale sepse mund tė jetė e padrejtė, ku askush nuk do tė kuptojė se ēfarė ka marrė, ēfarė i kanė marrė, ēfarė ka dhėnė dhe ēfarė mund tė japė pėr tė marrė diēka tjetėr.
Sepse sipas nesh atėherė territori i zonave bregdetare nuk mund tė ndahej sipas logjikės administruese nga ekonomia e turizmit sidomos nga ekonomia e turizmit bregdetar veror. Mendonim pėr shembull se ritmet e rritjes tė produktit kombėtar pėr frymė nė kėto zona ishin tė larta, por nuk duhej tė ishin nė fakt aq tė larta sepse nuk duhej tė ishin artificiale. Njė pjesė e tyre mbahej nė ato nivele shumė tė larta pėr shkak tė normės tė rritjes tė pasurisė nga ndėrtimet e larta dhe tė betonta qė nė fakt prishnin cilėsinė e plazheve dhe pėr rrjedhojė ulnin dhe vlerėn e ndėrtimeve tė bėra.
Po ashtu, njė pjesė e popullsisė turistike kishin prirje ti blinin apartamentet. Kjo sillte parą nė banka, mbushte xhepat e pronarėve tė tokave, por nga ana tjetėr ulte burimet e mėvonshme tė rendimentit financiar tė industrisė tė turizmit meqė turistėt e ardhshėm nuk do tė vinin mė nė hotele ose nė dhoma me qira, por do tė banonin nė apartamentet e tyre, tė shfrytėzuara vetėm nė disa javė tė verės.
Mbi kėtė bazė, territori i kėtyre zonave nuk kishte vetėm karakter hapėsinor, por mbarte edhe njė pėrmasė kohore, nuk ishte i njėjti nė ēdo stinė, skishte tė njėjtėn vlerė nė ēdo stinė, pra ishte i shtrirė jo vetėm nė sipėrfaqe, por edhe nė kohė, jetonte nė kohė, ndryshe natėn dhe ndryshe ditėn, ndryshe gjatė ditėve tė javės dhe ndryshe gjatė fundjavės, ndryshe nė verė dhe ndryshe nė vjeshtė a nė dimėr, ndryshe nė ditė tė zakonshme dhe ndryshe nė ditėt e Ramazanit apo tė Kreshmėve.
Ne flisnim atėherė pėr ekonomi tė kohės dhe jo vetėm tė degės, pra pėr dyqane qė hapeshin vetėm 45 ditė nė vit, restorante qė punojnė 45 ditė nė vit e kėshtu me radhė.
Ndėrtimet informale bėnin kėrdinė dhe shihnim qė shpesh pushtete tė ndryshme lokale kishin njė sjellje paradoksale, nga njėra anė edhe e luftonin informalitetin e ndėrtimeve, por nga ana tjetėr edhe e toleronin, nė mos e nxisnin kėtė informalitet.
Pse?
Sepse ata fitonin nė buxhetet e tyre nė tė dyja rastet. Pra, fitonin edhe kur ndėrtues informalė ngrinin mbi rėrė hotelet dhe ndėrtesat e tyre pėr shitje, sepse merrnin taksa nga fitimet e tyre, por edhe i gjobisnin pėr ndėrtimet pa leje nga Velipoja nė Shėngjin, Patok, Golem, Divjakė, Seman, e deri nė Borshin a Jalin e largėt.
Shpesh dinamikat territoriale dhe konfigurimi vertikal i peizazhit territorial varet nga bashkėveprimi i dyshes bashkėvepruese dhe tė ndėrvarur: informalitet gjoba.
Ku informaliteti ėshtė burim buxhetesh lokale, po aq sa edhe taksat e ardhura nga shfrytėzimi i ndėrtimeve formale ose tė legalizuara. Mbi kėtė bazė si kudo ndodhi edhe transformimi i ekonomisė dhe i pasurisė territoriale, tė cilat u shndėrruan nga hapėsira bujqėsore nė hapėsira rurale. Pra na duhet njė nėnndarje e re konceptuale, nė fakt njė nėnndarje krahas shumė tė se tjerave, ndarja hapėsirė rurale, sikurse edhe hapėsirė periurbane, e kėshtu me radhė.
Ku ėshtė hapėsira rurale dhe ku ėshtė hapėsira bujqėsore?
Na duhen kritere pėr ta bėrė kėtė ndarje ekonomike dhe financiare pėrpara sesa tė bėjmė ndarjen hapėsinore tė territorit thoshim ne atėherė.
Parė me kėtė sy ne vinim re se zonat e urbanizuara turistike, e plazheve tė verės, ishin nėn varėsinė administrative tė komunave bujqėsore ose rurale tė kohės tė qepės, pra qė edhe nga pikėpamja e fuqisė tė kompetencave, e burimeve njerėzore, e pajisjeve, etj., trajtoheshin dhe trajtohen ende si kėshilla popullore qė mbulonin veprimtaritė ekonomike tė kooperativave bujqėsore tė dikurshme. Pra, zonat mė pranė globalizimit, qė presin mė shumė turistė tė huaj, qė tėrheqin paranė e ardhur nga tregu global, janė nėn administrimin e komunave rurale, pa mjetet dhe personelin e duhur pėr ta kryer kėtė punė.
Nė kėtė mėnyrė ne vumė re se pabarazitė pasurore dhe ekonomike nė territorin shqiptar nuk karakterizonin vetėm zonat e ndara gjeografikisht, por ndodheshin edhe pranė e pranė, mbivendoseshin brenda tė njėjtit territor komunal.
Zona kodrinore qė merrte tėrė pėrkujdesjen e buxhetit komunal, por nga ku nxirreshin fare pak burime financiare, meqė taksa e tė ardhurave bujqėsore pothuajse realisht ishte e paqenė dhe e pangritur, dhe zona e plazheve nėn administrimin komunal pėrkatės, ku investimet e buxhetit komunal ishin pothuajse tė paqena, kurse burimet nga ku ky i fundit furnizohej ishin maksimale.
Pyetja jonė ishte se pėrse buxhetet komunale shkonin pėr rrugė, ura, ēerdhe, kopshte, kanalizime etj., nė zonat kodrinore, pas rrugės tė trenit apo tė veturave, kurse nė buzė tė deteve nuk shkonte pothuajse asgjė?
E zbuluam mė nė fund meqė gjetėm, nė fakt na e sugjeruan idenė, tė vėrtetėn, se ndarja dhe konfigurimi territorial nuk mund tė shkėputen nga harta elektorale e vendit. Kush bėn neglizhentin pėr kėtė gjė, gjoja nėn presionin pėr tė bėrė njė ndarje territoriale qė nuk ndikohet nga politika, vėrtetė ėshtė mirė meqė nuk dėshiron tė ndikojė sipas thėnieve rezultatin e votimeve, por nga ana tjetėr nuk mund tė shmangė ndikimin elektoral mbi politikat territoriale. Nė tė gjitha komunat rurale-bujqėsore elektorati qė voton ndodhet nė kodėr e mal, kryesisht pėrtej vijės sė plazheve prandaj edhe influencat politiko-elektoraliste, mekanizmi normal demokratik i shpėrndarjes tė fondeve tė buxheteve publike lokale, e tėrheqin investimin publik lokal nė kėto hapėsira dhe pothuajse aspak te zona e plazheve, ku ka pushues, por nuk ka qytetarė.
Pushuesi nuk konsiderohet banor, kurse banori nuk konsiderohet qytetar me tė drejta politike nė kėto zona, ndonėse kontribuon atje me taksa e pasuri, ndonėse ėshtė aktor i rėndėsishėm ekonomik i zonės, sepse ai atje nuk ka tė drejta votimi.
Prandaj hapėsira territoriale do tė shpėrndahej si duhet dhe do tė zhvillohej si duhet vetėm nėse do tė shtoheshin dhe zhvilloheshin tė drejtat politike individuale duke i dhėnė tė drejtėn atij qė ka njė pronė e pasuri diku tė zgjedhė nėse dėshiron tė votojė herė pas here edhe atje, apo atje ku ka banesėn e vet parėsore.
Kėto zona turistike ose duhet tė trajtohen si qyteza mė vete, ose si bashki a komuna mė vete, ose tė formojnė bashkėsi komunash, por nė ēdo rast kjo do tė binte ndesh me njė pjesė tė konsiderueshme tė elektoratit rural qė nuk do tė donte qė mali dhe kodra tė humbasė kontrollin mbi rėrėn dhe detin.
Prandaj mendoj sipas shėnimeve tė vjetra tė mia se njė reformė e mirė territoriale, sikurse ndodh gjithmonė me politikat e mira, do tė binte ndesh me interesa elektorale tė fuqisė politike qė e ndėrmerr atė. Prandaj kjo lloj reforme ėshtė e bllokuar prej vitesh.
Sepse tani pėr tani popullsia e disa zonave malore dhe kodrinore, tė zgjedhurit lokalė tė sė cilės kontrollojnė territoret mė tė pasura burimore dhe financiare te vendit, nuk e sheh detin dhe rėrėn si pasuri pėr ti pėrdorur pėr vete, mė vonė ndoshta, por tani jo akoma. Prandaj i konsideron si mjete pėr shfrytėzim, por jo edhe si tė mira pėr pėrdorim. Kėtej vjen edhe njė shfrytėzim eksesiv i tyre, i ashpėr, brutal, jo mbi bazėn e logjikės tė zhvillimit tė qėndrueshėm, por si lopė qė duhen mjelė sa mė shpejt, pa pyetur se qumėshti i tyre kėshtu shteron.
Territori ėshtė pra edhe njė realitet i perceptuar, nuk ėshtė thjesht njė hapėsirė objektive dhe materiale, por edhe njė realitet i ndjerė, njė gjendje mendore, njė perceptim publik kolektiv sipas komuniteteve lokale.
Nga kjo pikėpamje edhe decentralizimi i kompetencave nė administrimin e territorit duhet tė mendohet mirė, tė ketė caqet e veta, tė kombinohet me kontrollin qendror, sepse jo medoemos njė komunitet lokal e administron mė mirė njė pasuri qė ka shtrirje lokale, por pėrbėn nje pasuri kombėtare dhe prioritare pėr ekonominė kombėtare. Zonėn turistike e kanė keqmbajtur pikėrisht kolektivat lokale nė kushtet e njė disbalancimi midis kompetencave lokale dhe atyre qendrore.
Administrimi i territorit dhe shpėrndarja e re e konfigurimit territorial nuk mund tė kuptohet edhe pa parė shpėrndarjen demografike nė hartėn e vendit. Mirėpo nuk duhet gjykuar me kushtet e sotme kur sipėrfaqe tė territorit janė boshatisur pėr shkak tė dendėsimit demografik artificial nė disa zona tė pėrqendruara urbane. Ka njė shpėrpjesėtim ekstrem midis shtrirjes tė pasurive natyrore kombėtare nė tė gjithė territorin e vendit dhe pėrqendrimit demografik ekstrem nė zona tė ngushta territoriale qė lidhen me disa qytete kryesore tė vendit. Por, kjo e dėmton ekonominė kombėtare si edhe ėshtė njė pengesė pėr zhvillimin e shumė territoreve. ndaj nuk duhen konsideruar si zona tė boshatisura disa zona qė humbasin peshėn e tyre specifike nė ndarjen e re territoriale nisur nga fakti se kanė pak popullsi.
Nėse duam qė ato tė popullohen, ėshtė e domosdoshme qė atje tė ketė kompetenca pushtetore, njėsi pushteti lokal, njėsi ku realizohen tė drejta qytetare. Kjo do tė pėrbėnte njė mekanizėm administrativ dhe politik rikthimi tė njeriut shqiptar te toka, te lumi, te deti, te luadhet, te blegtoria, te pylli. Pesha elektorale e vendit, sipas pėrvojave mė tė mira botėrore, nuk duhet pėrcaktuar vetėm nga dendėsia demografike, por edhe nga pesha e hapėsirave qė me kohė do tė ripopullohen nėse ka politika tė menēura dhe afatgjata zhvillimi. Pėrndryshe vendi humbet stabilitetin politik duke u bėrė preh e dinamikave psikologjike vetėm tė turmave urbane.
Aq mė tepėr qė territori i ndarė e i rindarė kėrkon qė zonat tė jenė edhe unitete gjeografike nga klima, nga rrjedha e lumenjve, nga pasuritė nėntokėsore pėr tė zgjidhur probleme globale e ku pushteti krahinor, zonal, tė mos jetė arena e pėrplasjes tė interesave tė komunave rurale, por qendra vendimmarrėse sa demokratike aq edhe racionale e tė dinė tė ngrihen mbi interesat e vockla lokaliste.
Shtuar më 19/07/2014,
ora 16:49
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn jav_Latn