als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Riokupimi i Kosovės dhe e trojeve tė tjera shqiptare jashtė shtetit shqiptar, nė vitin 1945, kishte paraqitur njė rrezik tė madh qė iu kanosej atyre nga asimilimi, humbja graduale e identitetit kombėtar dhe krijimi i njė identiteti hibrid, komunist, tė tipit tė bashkim vėllazėrimit tė shqiptarėve me popujt sllavė.
Pikėrisht pėr shkak tė Kosovės dhe trevave tė tjera shqiptare tė mbetura sėrish nėn okupimin Jugosllav edhe marrėdhėniet shqiptare-jugosllave kanė pėsuar batica e zbatica, por pėrgjithėsisht i ka karakterizuar njė armiqėsi e shprehur me konflikte tė pėrhershme, jo vetėm verbale, por nė rrethana dhe momente tė caktuara edhe me njė luftė e fshehtė konspirative mes agjenturash, e cila mori jetėn edhe tė shumė tė rekrutuarve nė kėto shėrbime, andej dhe kėndej kufirit.
Shqiptarėt e mbetur nėn regjimin jugosllav, pas Luftės sė Dytė Botėrore, megjithatė do tė gėzonin njė nivel elementar tė tė drejtave arsimore e kulturore edhe pėr faktin se jo pak shqiptarė tė kėtyre trevave kishin luftuar nė radhėt e partizanėve nė Koalicionin Botėror Antifashist.
Pikėrisht pėr kėtė, nė vitin shkollor 1945/1946, nė shumė qytete dhe fshatra tė Kosovės, Maqedonisė dhe Malit tė Zi u hapen shkolla fillore nė gjuhėn shqipe, edhe pse nė mungesė tė shprehur tė kuadrit mėsimor nė kėtė gjuhė. Disa nga mėsuesit e ardhur nga Shqipėria, nė vitet e luftės u pėrzunė nga regjimi jugosllav, sepse konsiderohej se ata i kishte dėrguar regjimi italo-shqiptar dhe si tė tillė ishin tė papėrshtatshėm ideo-politikisht. Megjithatė njė numėr i mėsuesve nga Shqipėria kishin vazhduar punėn nė ngritjen arsimore tė masave shqiptare nė Kosovės, e cila ishte rreth 90 pėr qind analfabete.
Krahas zhvillimit tė arsimit, kulturės, shkencės dhe pėrpjekjeve qė po bėnin shqiptarėt pėr tė shėruar plagėt e rėnda tė luftės pas mbetjes nėn robėri, shqiptarėt liridashės me kohė dhe krejt natyrshėm ishin orientuar te Mėma Shqipėri. Dhe kjo, kėshtu kishte ndodhur qysh prej vitit 1912, kur u shpall Pavarėsia e Shqipėrisė dhe kur jashtė saj mbeten gati dy tė tretat e popullatės shqiptare.
Konfliktet jo vetėm verbale e ideologjike mes Beogradit dhe Tiranės, vazhdimisht janė shprehur te popullata liridashėse shqiptare, e cila ishte vėnė nėn shėnjestėr tė OZN-UDB-sė dhe tėrė aparatit shtetėror.
Shqipėria komuniste e Enver Hoxhės, krejt natyrshėm kishte bėrė pėrpjekje pėr ti mbrojtur tė drejtat legjitime tė shqiptarėve dhe i kishte mbrojtur nė vazhdimėsi gjithandej ku iu kishte dhėnė mundėsia.
E bindur se lufta pėr ēlirimin Kosovės e trevave tė tjera dhe bashkimi i tyre me Shqipėrinė do tė vazhdonte shumė gjatė, Qeveria nė Tiranė krahas propagandės zyrtare antijugosllave kishte vėnė nė funksion edhe propagandėn mediale, radion, televizionin dhe shtypin, tė cilat ishin bėrė diga tė fuqishme tė propagandės kombėtare, por edhe ideologjike.
Njė rol shumė tė madh nė edukimin patriotik, arsimor e edukativ tė masave nė Kosovė, Maqedoni e Mal tė zi luante Radio-Tirana, e cila nė valėt e mesme dėgjohej kudo nė Kosovė dhe nė trevat e tjera tė mbetura nėn okupim. Dėgjimi i Radio-Tiranės nė Kosovė e mė gjerė trajtohej si vepėr penale e kundėrvajtjes dhe jo rrallėherė dėgjuesit arrestoheshin, maltretoheshin dhe dėnoheshin me burg deri nė dy muaj. Kjo mjaftonte qė secili qė kishte bėrė njė delikt tė tillė, t i hapej dosja dhe ti lėshohej prapa lukunia e spiunėve dhe inspektorėve tė UDB-sė.
Pėrnjėherė pas luftės sė Dytė Botėrore, nė Kosovė ishte hapur edhe Radio-Prishtina, nė Prizren mė 5 janar tė vitit 1945. Ky radiostacion partizan ishte krejtėsisht nėn drejtimin ideologjik tė Radio Beogradit dhe tė mediumeve jugosllave. Pėr vite tė tėra Radio-Prishtina nuk arriti tė fitonte as minimumin e pavarėsisė, meqė tė gjitha emisionet censuroheshin ndėrsa lajmet pėrktheheshin shqip nga Agjencia shtetėrore jugosllave e informimit, Tanjug.
Deri nė fillim tė viteve 70, kur marrėdhėniet shqiptare jugosllave do tė liberalizoheshin po thuajse nė tė gjitha fushat, Radio-Prishtina, gazeta Rilindja dhe disa revista kishin qenė krejtėsisht kopje e mjerė e medieve dhe propagandės jugosllave.
Nė njė terren tė tillė, me njė censurė tė shprehur politike e ideologjike, Radio-Prishtina nuk i konkurronte dot Radio-Tiranės, e cila tashmė ishte kthyer nė njė medium qendror nė edukimin patriotik dhe ideologjik tė masave, ndėrsa nė Kosovė dhe nė trevat e mbetura nėn pushtim, ishte zėri qė identifikohej mė lirinė dhe bashkim kombėtar. Me plot pėrgjegjėsi e them se nuk ka pasur shtėpi shqiptare nė Kosovė tė mos e ketė dėgjuar programin e Radio-Tiranės. Atė e kanė dėgjuar madje edhe familjet me orientim pro-jugosllav, me qėllim pėr tė mėsuar se ēka po thonė armiqtė e Jugosllavisė nga Tirana.
Nė cilat segmente ndikonte Radio Tirana, mė vonė Radio Kukėsi dhe RTSh-ja
Nė kohėn kur shqiptarėt kishin fituar njė nivel tė kėnaqshėm tė tė drejtave tė tyre kombėtare, kulturore, por edhe politike, sidomos nė Kosovės, dhe tė gjitha kėto nuk ishin dhuruar nga Beogradi por ishin dhėnė si rezultat presionit tė veprimtarisė sė Lėvizjeve ilegale dhe mbajtjes nė burg tė mijėra shqiptarėve, tė cilėt trajtoheshin armiq tė Jugosllavisė, doemos se rolin dominues dhe propagandues e luante Shqipėria, e cila me frymėn militante marksiste leniniste, por edhe me njė program me pėrmbajtje thellėsisht kombėtare ishte e pranishme kudo nė shtėpitė e shqiptarėve tė mbetur nėn regjimin dhe pushtimin jugosllav.
Radio-Tirana kishte njė program shumė cilėsor me pėrmbajtje kombėtare, edhe pse dominonte censura partiake e ideologjike. Pėrveē lajmeve tė cilat kryesisht trajtonin zhvillimin ekonomik tė vendit dhe propagandėn partiake, kjo Radio transmetonte edhe emisione nga historia kombėtare, nga kultura, letėrsia, shkenca, mjekėsia dhe sidomos kishte njė repertor shumė tė pasur tė kėngėve tė tė gjitha motiveve.
Nė vitet 70, Radio-Prishtina kishte filluar edhe emetimin e disa kėngėve, kryesisht popullore tė Radio-Tiranės, ndėrsa Shoqėritė Kulturore Artistike, kudo nė Kosovė e mė gjerė, nė programet e tyre emetonin kėngėt e kėngėtarėve tė njohur si: Fetnete Rexha, Xhevdet Hafizi, Marie Kraja, Luēie Miloti, Liri Rasha, Naile Hoxha, e shumė kėngėtarėve tė tjerė.
Emisionet mė tė dėgjueshme dhe mė tė preferuara tė Radio Tiranės nė Kosovės kanė qenė:
Heroizmi i popullit tonė nė shekuj, emision javor,
Radio Drama, po ashtu emision javor,
Emisionet e kulturės,
Fjala artistike nė mikrofon,
Emisionet e kėngėve popullore e folklorike e veēmas programi pėr bashkatdhetarėt dhe
shumė emisione tė tjera tė karakterit arsimor e edukativ.
Emisionet e Radio-Tiranės komentoheshin nga studentė dhe rinia revolucionare e Kosovės. Shumė nga shkrimet e Zėrit tė Popullit sidomos ato qė atakonin politikėn jugosllave, incizoheshin me magnetofonė dhe mė pas shkruheshin me makinė shkrimi, shumėzoheshin me shaptilografė dhe shpėrndaheshin nė formė traktesh e pamfletesh.
Nė gjysmėn e dytė tė viteve 70, kur po bėheshin pėrgatitjet pėr tė shėnuar 100-vjetorin e Lidhjes Shqiptare tė Prizrenit, valėt e Radio Televizionit Shqiptar kishin depėrtuar edhe nė shumė vende tė Kosovės. Tė interesuarit kishin sjellė nė treg njė antenė sllovene tė kanalit 12, ashtu quhej asokohe dhe me tė, duke e drejtuar nė njė koordinatė tė caktuar mund tė pėrcillej edhe programi televiziv i RTSH-sė, qė ishte njė si ėndėrr pėr tė gjithė liridashėsit e Kosovės e mė gjerė.
Roli qė asokohe ka luajtur RTSH-ja Radio Tirana dhe Radio Kukėsi nė ngritjen dhe ndėrgjegjėsimin kombėtar tė shqiptarėve ka qenė i pazėvendėsueshėm, edhe pėr faktin se nė Kosovė mund tė ishte krejt e rrallė ndonjė shtėpi qė nuk kishte radio, e mė vonė edhe televizor.
Se deri nė ē masė ishte ngulitur ky program kombėtar i medieve elektronike tė Shqipėrisė nė kokat e shqiptarėve liridashės tė Kosovės, e ilustron edhe njė shembull jo sa duhet i njohur pėr opinionin
Qysh nė pranverė tė vitit 1981, kur politika zyrtare e Shqipėrisė kishte pėrkrahur dhe vazhdonte tė pėrkrahte kėrkesat e drejta tė demonstratave studentore pėr krijimin e Republikės sė Kosovės, krerėt politikė tė Jugosllavisė kishin dėnuar politikėn e pėrkrahjes nga Tirana, ndėrkohė qė ishin ndėrprerė njėanshėm edhe marrėdhėniet kulturore e deri diku edhe ato tregtare e diplomatike.
Tirana zyrtare ishte akuzuar nga kreu komunist i Jugosllavisė se kishte indoktrinuar masėn studentore shqiptare, se mbante qėndrim paternalist ndaj Kosovės, se po nxiste demonstratat dhe po pėrkrahte armatėn e rinisė militante shqiptare e cila nga regjimi titist-ranokviqist, etiketohej si nacionaliste e irredentiste. Qysh nė verė tė atij viti, komunistėt jugosllavė dhe shqipfolėsit e megafonėt e tyre nė Kosovė, kishin marrė qėndrim ta pengonin depėrtimin e valėve tė medieve elektronike tė Shqipėrisė.
Detyra pėr pengimin e valėve iu kishte dhėnė njė ekipi tė inxhinierėve shqiptarė, por edhe serbė tė Radio Televizionit tė Prishtinės, tė cilėt duhej tė bashkėpunonin me njė grup inxhinierėsh serbė nga Nishi me qėllim pėr tė instaluar nė qendrėn e distribuimit tė valėve, nė Golesh, pengues tė fuqishėm tė radio-valėve qė pėrhapeshin nga Shqipėria.
Tė ndodhur para aktit tė kryer katėr inxhinierė shqiptarė kishin marrė vendim qė ta sabotonin punėn, tė paktėn deri sa tė kryente punėn Kongresi i nėntė i PKSH, i cili i u mbajt nė dhjetor tė vitit 1981. Ata kishin arritur ta shtynin afatin dhe pasi kishte kryer punimet kongresi kishin aktivizuar penguesit, tė cilėt pėr 8 vjet rresht kishin penguar programet e Radio-Tiranės, RTSH-sė e Radio-Kukėsit. Pavarėsisht pengesave dhe zhurmės sė padurueshme, qė kishte instaluar pushteti okupator titist, valėt e Radio-Tiranės, megjithatė pėrhapeshin ku mė shumė e ku mė pak, nė tėrė nėnqiellin e okupuar shqiptar nė Kosovė, Maqedoni e Mal tė Zi.
Ahmet Qeriqi
janar
2015
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk