als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Gavril Dara i Riu (1826 1885)
Letėrsia shqipe e krijuar nga arbėreshėt e Italisė, pa dyshim se ėshtė njė pjesė vitale e letėrsisė shqiptare tė kohės sė romantizimit, edhe pse nuk pati ndonjė ndikim tė madh nė katėr vilajetet e Shqipėrisė sė asaj kohe, qė kishin mbetur pre e mujsharėve tė Evropės dhe Perandorisė Osmane, e cila kishte filluar tė shpėrbėhej duke lėnė prapa njė rrebesh qė ra si reja nga qielli edhe mbi kokat e shqiptarėve.
Arbėreshėt e shpėrngulur nga Moreja dhe nga disa vise shqiptare nė mesjetė, e sidomos pas vdekjes sė Skėnderbeut, nė vitin 1468 ishin vendosur nė jug tė Italisė dhe nė Siēili, Ata deri nė shekullin 19-tė e mė vonė kishin ruajtur jo vetėm gjuhėn, traditat, doket por edhe shkrimin e shqipes. Duke qenė besimtarė tė ritit ortodoks, ritet fetare i kryenin nė gjuhėn amėtare dhe kjo bėri qė njė pjesė e tyre tė mos asimilohej, edhe pse asimilimi tashmė ka bėrė tė veten.
Letėrsia arbėreshe ka shumė krijues, poetė, shkrimtarė, intelektualė tė njohur, jo vetėm nė Itali e Shqipėri por kudo edhe nė mėrgatė.
Arbėreshėt mė tė njohur nė botėn kulturore letrare e intelektuale shqiptare janė:
Lekė Matrėnga (1567 1619), prift i ritit bizantin-ortodoks dhe shkrimtar, i cili shkuajti librin e parė tė letėrsisė shqipe-toskė.
Josif Nikollė Brankati (1675 1741), prift ortodoks dhe shkrimtar.
Gjergji Guxeta (1682 1756), Shėrbėtori i Perėndisė, Apostull tė arbėreshėve, qė kaloi vetė nė mbrojtje tė ritit lindor dhe mbajti gjallė gjuhėn e kulturėn e tė parėve ndėr shqiptarėt e Sicilisė.
Pal Maria Parrino (1710 1765), prift dhe dijetar, themelues i ideologjisė romantike iliro-shqiptare.
Jul Variboba (1727 1788), prift ortodoks dhe shkrimtar.
Nikolla Keta (1741 1803), prift ortodoks, poet, shkrimtar dhe teolog.
Jeronim De Rada (1814 1903), poet, publicist, folklorist, filolog dhe mėsues i kulturės arbėreshe, ndėr shkrimtarėt mė tė rėndėsishėm tė shqiptarėve tė Kalabrisė.
Anton Santori (1819 1894), prift ortodoks, poet dhe shkrimtar.
Dhimitėr Kamarda (1821 1882), prift ortodoks, gjuhėtar, historian dhe filolog, i cili shkroi monumentin e parė sistematik shkencor tė kulturės shqiptare.
Gavril Dara i Riu (1826 1885), poet dhe politikan, njė nga shkrimtarėt e parė tė Rilindjes shqiptare.
Zef Serembe (1844 1901), poet.
Frangjishku Muzaka (1852 1931), nėpunės dhe diplomat, themelues i Lidhjes Kombėtare Shqiptare sė Palermos, i cili bėri njė kontribut tė veēantė pėr pavarėsinė e Shqipėrisė nga Perandorisė Turko-Osmane.
Zef Skiroi (1865 1925), poet, historian, gjuhėtar, gazetar, albanolog, atdhetar, studiues dhe profesor universiteti, ndėr shkrimtarėt mė tė mėdhenj shqiptarė, pėrfaqėsuesi mė i njohur i arbėreshevet tė Sicilisė.
Dushko Vetmo (1914 1999), prift i ritit grek-ortodoks, shkrimtar dhe titullar i Katedrės sė Gjuhės Shqipe nė Universitetin e Kozencės.
Domeniko Belushi (1918 1988), prift i ritit bizantin-ortodoks dhe poet, i njohur si "Vorea Ujko".
Lluka Perone (1920 1984), poet, folklorist dhe shkrimtar.
Karmell Kandreva (1931 1982), shkrimtar.
Sotģr Ferrara (1937), peshkop bizantin i arbėreshėve tė Sicilisė.
Jozef DioGuardi (1940), politikan, president i "Lidhjės Qytetare Shqiptaro-Amerikane".
Paolo Petta (1942 - 1999), dijetar i ligjit kushtetues dhe historian.
Gavril Dara i Riu (1826 1885)
Lėvizja letrare arbėreshe, zanafillėn e vet e pati nė ngulimet e shqiptarėve tė Siēilisė, me studjues e letrarė tė ndryshėm, si: Matrėnga nė shekullin e XVI, Brankati, Filja, Keta, Gavril Dara(plaku) dhe Andrea Plaku nė shekullin e XVIII. Nė kohėn kur kjo lėvizje fitoi karakter tė ri kombėtar u pėrfaqėsua nga Gavril Dara(i riu), qė vijoi traditėn e nisur nga i ati dhe i gjyshi.
Lindi nė Palac Adriano mė 6 janar 1827. Mėsimet e para i mori nė seminarin arbėresh tė Palermos. Po nė kėtė qytet ai kreu studimet e larta pėr drejtėsi.
Udhėn e krijimtarisė e nisi herėt, nė moshėn 13-15 vjeēare. Nė fillim shkroi vjersha qė mė tepėr ishin intime. Shkėndia qė i dha zjarr talentit tė tij, ishin idetė liridashėse, ideali i bashkimit tė Italisė dhe dėshira pėr ndryshime demokratike. Kėto ide janė derdhur nė vėllimin "Disa poezi", shkruar nė italisht, qė doli nė dritė nė vitin mė tė zjarrtė tė revolucionit mė 1848. Vėllimi ėshtė si njė ditar i lėvizjes revolucionare tė asaj kohe. Nė tė spikat njė brendi ideore e pasur dhe disa tipare tė individualitetit krijues tė Darės, si fryma luftarake optimizmi dhe begatia e figuracionit. Vlerėn artistike tė vėllimite dėmtojnė karakteri abstrakt dhe retorizmi.
Nė shkurt 1858 Dara u bė themelues dhe drejtues i njė gazete qė ishte si njė manifest kryengritės, "Palingenesi" (Pėrtėritja e jetės). Nė artikujt qė botoi aty ai tregoi aftėsi prej prozatori, kritiku, esteti dhe historiani. Nė ēastet mė tė rėndėsishme tė luftės pėr ēlirimin e Italisė ai, si edhe arbėreshėt e tjerė, mori pjesė aktive nė lėvizjen revolucionare italiane kundėr zgjedhės austriake dhe sundimit tė Burbonėve. Madje ishte njė nga udhėheqėsit krahinor tė asaj lėvizjeje, si anėtar i komunitetit revolucionar tė Xhirxhentit dhe sekretar i pėrgjithshėm i qeverisė revolucionare tė Garibaldit, mė 1860.
Nė tė njėjtėn kohė ai s'i ndahet krijimtarisė letrare. Mė 1864 shkruan njė poemė tė gjatė italisht, po me subjekt shqiptar "Ana Maria". Poema ėshtė shkruar nė vargje njėmbėdhjetėrrokėsh, ėshtė e gjatė (1.300 vargje) dhe e ndarė nė dy pjesė. Ka dy protagonistė: Bozdar Stresin, nipin e Skėnderbeut, tė cilit i kushtohet pjesa e parėdhe Ana Maria Kominiatėn, mbesėn e Donikės, gruas sė Skėnderbeut, sė cilės i kushtohet pjesa e dytė, mė e gjatė. Dara mishėron nė kėto dy personazhe idealin e burrit dhe tė gruas shqiptare. Poema tingėllon si njė himn pėr atdheun e tė parėve. Kėto personazhe i patėm gjetur edhe te De Rada, po ai i paraqet si heronj romantikė qė kryejnė njė faj tragjik dhe shkojnė pėr kėtė drejt fundit tragjik, kuse Dara i ri thekson aspektin heroik tė karakterit tė tyre.
Nė poemė spikatin pėr vlerėn e tyre estetike pjesėt lirike. Nė vitet 1871-74 Darėn e gjejmė nė Romė ku drejton gazetėn politike "La Reforma"(Reforma), qė shpreh ide pėrparimtare tė sė majtės .
Mė vonė, ndoshta i shtyrė nga pakėnaqėsia e pėrgjithshme e arbėreshėve pėr rezultatet e arritura pėr bashkimin e Italisė, Gavrili la gazetarinė dhe politikėn.
Pikėrisht nė kėto vite Dara shkruan italisht vjershėn epistul "Tė zezat tona", ku jepet njė tabllo rrėngjethese e gjendjes sė vendit, e shtypjes dhe e mjerimit tė dyfishuar qė rėndonte mbi popullin. Ai e pikturon kėtė tablo me epitete epitete dhe metafora nga mė tė vrazhdat, nga mė tė ashprat, qė tė kujtojnė penėn e Dantes nė pėrshkrimin e skenave tė Ferrit. Vjersha demaskon me realizėm tė mprehtė shtetin e ri borgjez, me mjerimin, taksat, gėnjeshtrėn dhe korrupsionin. Patosi mohues ėshtė tepėr i fuqishėm, ndihet revolta e poetit demokrat. Tema politike trajtohet sėrish nė poemėn "Djalli dhe Muza". Vitet e fundit tė jetės sė Dara i Ri i kaloi nė Xhirxhenti, ku punoi si avokat dhe u mor me arkeologji e me studime filozofike. Aty vdiq nė nėntor tė vitit 1885 nė mjerim duke lėnė gjashtė fėmijė ende tė mitur.
Ai e kishte ndjekur hap pas hapi lėvizjen tonė kombėtare, duke marrė anėn e Lidhjes Shqiptare tė Prizerenit dhe duke kuptuar me mprehtėsi rrezikun e synimeve tė shovinistėve fqinjė si dhe tė imperialistėve austriakė dhe italianė ndaj Shqipėrisė. Ai ishte pėr njė bashkėpunim tė ballkanasve, kundėr zgjedhės osmane.
Pas Jeronim De Radės, Gavril Dara i Riu mbetet poeti mė i shquar arbėresh. Vepra e vetme nė shqip qė na ka arritur prej tij, "Kėnga e sprasme e Balės" ėshtė njė ndėr kryeveprat e letėrsisė sonė.
Duke ndjekur hap pas hapi lėvizjen tonė kombėtare, Dara e mbėshteti atė fuqmisht. Ashtu si De Rada, edhe Dara temėn e poemės sė vet e mori nga e kaluara e lavdishme e popullit tonė , e ngriti nė art kėtė epokė, duke e bėrė shprehėse tė ideve patriotike, pėr t'i shėrbyer sa mė mirė tokės mėmė dhe vėllezėrve tė tij tė pėrtejdetit.
Dara ėshtė mjeshtėr i madh i artit tė fjalės. Vepra e tij shquhet pėr pasuri mjetesh artistike, pėr gjuhė tė gjallė e tė bukur e mbi, tė gjitha, pėr mbėshtetjen e gjerė e tė gjithanshme nė folklorin arbėresh.
gle_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn luo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fij_Latn lmo_Latn als_Latn als_Latn gle_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn