als_Latn dik_Latn sna_Latn
Koreja e Veriut
Koreja e Veriut, zyrtarisht Republika Popullore Demokratike e Koresë (koreisht: 조선민주주의인민공화국, Çosan Mingjugjuëj Inmin Konhuaguk), është vend i pavarur në Azinë Lindore, i shtrirë në gjysmën veriore të Siujdhesës Koreane. Kufizohet në veri dhe veriperëndim me Republikën Popullore të Kinës, me Rusinë në një pikë të skajshme në verilindje, si dhe me Republikën e Koresë (Korenë e Jugut) në jug, përgjatë Zonës së Demilitarizuar Koreane. Ka sipërfaqe prej 120.540 km² dhe numëron 22.666.000 banorë, prej të cilëve mbi tre milion jetojnë në kryeqytetin Phenian (Phjonian).
Gadishulli Korean ishte pjesë e Perandorisë Koreane deri kur u aneksua nga Japonia pas luftës ruso-japoneze të 1905-ës. Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, më 1945, u nda në sferat e ndikimit sovjetik dhe amerikan. U nda në zonat e okupimit sovjetik dhe amerikan më 1945, pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Koreja e Veriut nuk pranoi të merrte pjesë në zgjedhje që u mbikëqyrën nga Kombet e Bashkuara në jug më 1948, duke çuar në krijimin e qeverive të ndara për dy zonat e okupimit. Si Koreja e Veriut ashtu ajo e Jugut pretenduan sovranitet mbi tërë Siujdhesën Koreane, duke çuar në Luftën e Koresë më 1950. Armëpushimi i vitit 1953 i dha fund luftimeve; megjithatë, të dy vendet vazhdojnë të jenë zyrtarisht në luftë me njëri-tjetrin, meqë nuk u nënshkrua asnjëherë marrëveshje paqeje.[1] Të dy shtetet u pranuan në Kombet e Bashkuara më 1991.[2] Më 26 maj 2009, Koreja e Veriut u tërhoq njëanshmërisht nga armëpushimi.[3][4]
Përmbajtja
- 1 Gjeografia
- 2 Historia
- 3 Popullsia
- 4 Njësitë administrative
- 5 Politika
- 6 Ekonomia
- 7 Kultura
- 8 Infrastruktura
- 9 Festat publike
- 10 Lidhjet e jashtme
- 11 Burimet
- 12 Shih edhe
Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]
Klima[redakto | redakto tekstin burimor]
Historia[redakto | redakto tekstin burimor]
Pas okupimit japonez të Koresë, që përfundoi me disfatën e Japonisë në Luftën e Dytë Botërore më 1945, Koreja u nda në paralelen e 38-të me vendim të Kombeve të Bashkuara dhe veriu iu dha për ta administruar Bashkimit Sovjetik, ndërsa jugu Shteteve të Bashkuara. Historia e Koresë së Veriut fillon formalisht me themelimin e Republikës Popullore Demokratike më 1948.
Ndarja e Koresë[redakto | redakto tekstin burimor]
Në gusht 1945, ushtria sovjetike themeloi autoritetit civil sovjetik për të drejtuar vendin derisa të mund të themelohej një regjim vendor, miqësor ndaj BRSS-së. Vendi u qeveris nga Komiteti Popullor i Përkohshëm i Koresë së Veriut deri më 1948. Pas largimit të forcave sovjetike më 1948, agjenda kryesore viteve vijuese në veri dhe në jug ishte bashkimi i Koresë derisa konsolidimi i regjimit të Singman Risë në jug me ndihmë ushtarake amerikane dhe shtypja e kryengritjes së tetorit 1948 i dha fund shpresave se vendi do të mund të bashkohej përmes një revolucioni komunist në jug. Më 1949, Koreja e Veriut shqyrtoi një ndërhyrje ushtarake në Korenë e Jugut, por nuk arriti të fitojë mbështetje nga Bashkimi Sovjetik, që kishte luajtur rol kyç në themelimin e shtetit të pavarur.[5]
Tërheqja në qershor e shumicës së forcave të Shteteve të Bashkuara nga jugu dobësoi gramatikisht regjimin jugor dhe inkurajoi Kim Ir-Senit të mendonte sërish një plan për invadim kundër jugut.[5] Ideja nuk u mbështet fillimisht nga Josif Stalini, por me zhvillimin e armëve bërthamore sovjetike, fitoren e Mao Cedunit në Kinë dhe paralajmërimet kineze se do të dërgonin trupa për ta mbështetur Korenë e Veriut, Stalini miratoi invadimin që çoi në Luftën e Koresë.[6]
Lufta e Koresë[redakto | redakto tekstin burimor]
Lufta e Koresë, ndërmjet Koresë së Veriut dhe të Jugut, filloi më 25 qershor 1950 dhe mbaroi me armëpushim të nënshkruar më 27 korrik 1953. Konflikti shpërtheu pas ndarjes së Koresë nga Kombet e Bashkuara dhe gjatë përpjekjeve të dy qeverive koreane për të bashkuar Korenë nën pushtetin e vet përkatës. Ndarja çoi në luftë të plotë civile, që u kushtoi të dy palëve më shumë se 2 milion civilë dhe ushtarë. Periudha në prag të luftës u përshkua prej konflikteve të përshkallëzuara kufitare përgjatë paraleles së 38-të dhe përpjekjeve për të organizuar zgjedhje për mbarë Korenë.[7]
Këto përpjekje morën fund kur ushtria e Koresë së Veriut sulmoi Jugun, më 25 qershor 1950. Me mbështetjen e Kombeve të Bashkuara, vendet alete të Shteteve të Bashkuara ndërhynë për t'i dalë krah Koresë së Jugut. Pas përparimeve të shpejta të në një kundërmësymjeje të Koresë së Jugut, forcat kineze, aleate të Veriut, ndërhynë në mbështetje të Koresë së Veriut, duke e luhatur baraspeshën e luftës dhe duke çuar përfundimisht në armëpushim, që përafërsisht riktheu kufijtë paraprakë mes Koresë së Veriut dhe Jugut.
Ndonëse disa e kanë quajtur konfliktin luftë civile, ka disa faktorë të tjerë që duhet marrë parasysh.[8] Lufta e Koresë ishte gjithashtu i pari ballafaqim i armatosur i Luftës së Ftohtë dhe vendosi standardin për shumë konflikte të mëvonshme. Krijoi idenë e luftës së subvencionuar, ku dy superfuqi do të luftonin në një vend të tretë, duke bërë që populli në atë vend të pësonte më së shumti nga shkatërrimi dhe humbja e jetës që sjell lufta mes dy vendeve aq të mëdha. Superfuqitë iu shmangën plasjes së luftës së gjithëmbarshme kundër njëra-tjetrës, si dhe përdorimit reciprok të armëve bërthamore. Lufta e Koresë po ashtu zgjeroi Luftën e Ftohtë, që deri në atë kohë kishte qenë e përqendruar vetëm në Evropë. Një zonë e demilitarizuar, e vendosur në paralelen 38 dhe nën vëzhgim e rreptë nga të dy palët, vazhdon të ndajë sot gadishullin, ndërsa ndjenjat antikomuniste dhe anti-verikoreane janë akoma të pranishme në Korenë e Jugut.
Që nga armëpushimi i Luftës së Koresë më 1953, kanë mbetur të tendosura marrëdhëniet mes qeverisë koreanoveriore dhe Koresë së Jugut, Bashkimit Evropian, Kanadasë, Shteteve të Bashkuara dhe Japonisë. Luftimet u ndërprenë me armëpushimin, por të dy Koretë janë teorikisht në luftë.[9] Koreja e Veriut dhe e Jugut nënshkruan Deklaratën e Përbashkët Veri-Jug të 15 Qershorit më 2000, ku të dy palët premtuan të përpiqen për bashkim paqësor.[10] Veç kësaj, më 4 tetor 2007, udhëheqësit e Koresë së Veriut dhe të Jugut u zotuan të zhvillojnë takime që zyrtarisht t’i japin fund luftës dhe të ripohojnë parimin e mosagresionit.[11]
Fundshekulli XX[redakto | redakto tekstin burimor]
Paqja relative mes veriut dhe jugut u ndërpre prej përleshjeve përgjatë kufirit dhe atentateve. Veriu dështoi në disa atentate kundër udhëheqësve të Koresë së Jugut, posaçërisht më 1968, 1974 dhe në sulmet e Rangunit më 1983; shpesh u gjetën tunele nën zonën e demilitarizuar dhe gati sa nuk shpërtheu lufta për shkak të incidentit të vrasjeve me sëpatë në Panmungjom më 1976.[12] Më 1973, kontakte tejet sekrete të nivelit të lartë filluan të zhvilloheshin përmes zyrave të Kryqit të Kuq, por morën fund pas incidentin të Panmungjom – ndër të arriturat e pakta ishte ideja që dy Koretë të anëtarësoheshin ndaras në organizata ndërkombëtare.[13]
Në fundvitet 1990, me vendosjen e demokracisë në Jug, përparimin e shënuar përmes strategjisë Nordpolitik, marrjen e pushtetin në Veri nga Kim Xhong-Ili, i biri i Kim Ir-Senit, të dy vendet filluan për herë të parë të afroheshin publikisht, me shpalljen nga Koreja e Jugut të Politikës së Rrezediellit (Sunshine Policy).[14][15]
Shekulli XXI[redakto | redakto tekstin burimor]
Më 2002, Presidenti Amerikan George W. Bush e cilësoi Korenë e Veriut si pjesë së "boshtit të së ligës" dhe "avanpost të tiranisë". Kontakti më i lartë, që qeveria ka pasur me Shtetet e Bashkuara, ishte me Sekretaren Amerikane të Shtetit Madeleine Albright, e cila vizitoi Phjonianin në vitin 2000,[16] por të dy vendet nuk kanë marrëdhënie zyrtare diplomatike. [17] Nga viti 2006, rreth 37 mijë ushtarë amerikanë qëndronin në Korenë e Jugut, megjithëse nga qershori 2009, ky numër kishte rënë në 30 mijë.[18][19] Kim Xhong-Ili ka thënë privatisht se pajtohet për praninë e trupave amerikane në gadishull, edhe pas ribashkimit të mundshëm.[20] Publikisht, Koreja e Veriut kërkon fuqishëm tërheqjen e trupave amerikane nga Koreja.[20]
Gjatë këtyre viteve Koreja e Veriut u përball me vështirësi të rënda ekonomike. Amnesty International vlerëson se më 2003 mbi 13 milion banorë nuk ushqeheshin si duhet. Më 2001, RDPK-ja mori afro 300 milion dollarë në ndihma nga Koreja e Jugut, Japonia, SHBA-të dhe Bashkimi Evropian. Që prej vitit 1997, Koreja e Veriut është përballur me emigracionin e paligjshëm, ndërkohë që mijëra banorë kanë rrezikuar të kalojnë kufirin verior me Kinën. Shumë prej emigrantëve, të cilët po të kapen në Kinë kthehen në Kore të Veriut, shkojnë deri në Mongoli ose gjejnë ndonjë shteg tjetër për të kaluar në Korenë e Jugut. Atje, ata kanë ndarë rrëfime rrënqethëse për gjendjen në Kore të Veriut.
Më 2010, qeveria koreanoveriore ndërmori një reformë fiskale që, duke lëshuar kartmonedha të reja dhe duke caktuar shumën maksimale që banorët mund të këmbenin nëpër banka, ua asgjësoi kursimet shumë prej qytetarëve. Kjo thuhet se thelloi krizën ekonomike, duke dëmtuar tregtinë private që ishte lejuar viteve të fundit.
Më 13 qershor 2009, agjencia e lajmeve Associated Press njoftoi se në kundërpërgjigje ndaj sanksioneve të OKB-së, Koreja e Veriut shpalli se do të çonte përpara programin e saj për pasurimin e uraniumit. Ky ishte rasti i parë që RPDK-ja ka pranuar publikisht se po zhvillon program të pasurimit të uraniumit.[21] Në gusht 2009, ish-Presidenti Amerikan Bill Clinton u takua me Kim Xhong-Ilin për të siguruar lirimin e dy gazetareve amerikane, të cilat ishin dënuar për kalim të paligjshëm të kufirit.[22]
Në nëntor 2010, Koreja e Veriut ndërmori një sulm ndaj një ishulli të Koresë së Jugut, me ç'rast u vranë dy ushtarë dhe dy civilë jugkoreanë.
Popullsia[redakto | redakto tekstin burimor]
Qytetet e[redakto | redakto tekstin burimor]
Përbërja etnike[redakto | redakto tekstin burimor]
Gjuhët[redakto | redakto tekstin burimor]
Besimet fetare[redakto | redakto tekstin burimor]
Njësitë administrative[redakto | redakto tekstin burimor]
Politika[redakto | redakto tekstin burimor]
Koreja e Veriut është vend njëpartiak nën drejtimin e një fronti të bashkuar të udhëhequr nga Partia Koreane e Punëtorëve (PKP).[23][24][25][26] Qeveria e vendit ndjek ideologjinë quqhe (juche) të vetëmjaftueshmërisë, e ideuar nga ish-kryetari i vendit, Kim Ir-Seni. Pas vdekjes së tij, Kim Ir-Seni u shpall President i Amshueshëm i vendit. Quqheja bë ideologjia zyrtare shtetërore kur vendi nxori kushtetutë të re më 1972,[27] ndonëse Kim Ir-seni ishte mbështetur në ideologjinë quqhe për të hartuar politika qysh në vitin 1955.[28] Zyrtarisht republikë socialiste,[29] Koreja e Veriut cilësohet nga shumë media të huaja të jetë diktaturë totalitare staliniste.[24][25][30][31][32] Kim Xhong-Ili dhe Kim Ir-Seni kanë ndërtuar rreth tyre kulte personaliteti. Njoftohet se vendi ka kryer shkelje të rënda të të drejtave të njeriut.[33] Pas rënies së Bashkimit Sovjetik, pati zi urie, që çoi në vdekjen e 2-3 milion njerëzve. Për shkak të natyrës sekrete të qeverisë dhe ngurrimit të saj për t’i pranuar të huajt, Koreja e Veriut konsiderohet sot si vendi më i izoluar në botë. Deri më 17 dhjetor 2011, sekretari i Sekretariatit të Komitetit Qendror të PKP-së dhe udhëheqësi i forcave të armatosura ishte Kim Xhong-Ili, i biri i Kim Ir-Senit. Me vdekjen e Kim Xhong-ilit, pritet që pushtetin ta trashëgojë i biri i tij Kim Xhong-Un; ndërkohë, periudhën kalimtare asht duke e udhëheqë dhandrri Kim Jong-Nam.
Ekonomia[redakto | redakto tekstin burimor]
Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]
Infrastruktura[redakto | redakto tekstin burimor]
Transporti[redakto | redakto tekstin burimor]
Arsimi[redakto | redakto tekstin burimor]
Shëndetësia[redakto | redakto tekstin burimor]
Festat publike[redakto | redakto tekstin burimor]
Lidhjet e jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]
Burimet[redakto | redakto tekstin burimor]
Shih edhe[redakto | redakto tekstin burimor]
- ^ U.S.: N. Korea Boosting Guerrilla War Capabilities. FOX News Network, LLC. 2009-06-23. Retrieved 2009-07-04.
- ^ Sanger, David E. (1991-05-29). North Korea Reluctantly Seeks U.N. Seat. The New York Times Company. Retrieved 2009-07-04.
- ^ Jeong, Jae Sung (2009-05-27). "KCNA: Korean Peninsula in State of War". Daily NK (Daily NK). Retrieved 2009-07-04.
- ^ N Korea 'not bound by armistice'. Al Jazeera English. 2009-05-27. Retrieved 2009-09-23.
- ^ a b Bruce Cummings, The Origins of the Korean War, Vol. 1: Liberation and the Emergence of Separate Regimes, 1945–1947, Princeton University Press
- ^ Bradley K. Martin: Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty, S. 66–67, New York, NY: Thomas Dunne Books + 2004, ISBN 0-312-32322-0
- ^ Walter Hermes, Jr. [1966]: Truce Tent and Fighting Front, S. 2,6,9, United States Army Center of Military History 1992, CMH Pub 20-3-1
- ^ The Korean War, 1950–1953 url = http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/index.htm. In: Richard W. Stewart (Hrsg.): American Military History, Volume 2. United States Army Center of Military History 2005, CMH Pub 30-22 (Lexuar më 20 gusht 2007)
- ^ Casey, Steven (2008). Selling the Korean War: propaganda, politics, and public opinion in the United States, 1950–1953. Oxford University Press US. ISBN 978-0-19-530692-7.
- ^ North-South Joint Declaration. Naenara (15 qershor 2000). Vizituar në 1 gusht 2007.
- ^ Reuters (2007-10-04). Factbox - North, South Korea pledge peace, prosperity. Retrieved 2007-10-04.
- ^ Kirkbride, Wayne (1984). DMZ, a story of the Panmunjom axe murder. Hollym International Corp.
- ^ Bandow, Doug; Carpenter, Ted Galen (1992). The U.S.-South Korean alliance: time for a change. Transaction Publishers. p.98–99. ISBN 978-1-56000-583-4.
- ^ Kwak, Tae-Hwan; Joo, Seung-Ho (2003). The Korean peace process and the four powers. Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 978-0-7546-3653-3.
- ^ DeRouen, Karl; Heo, Uk (2005). Defense and Security: A Compendium of National Armed Forces and Security Policies. ABC-CLIO.
- ^ Bury, Chris (November 2000): Interview - Madeleine Albright. Nightline Frontline, on PBS.org. Vizituar në 11 gusht 2007.
- ^ Korea, North. The World Factbook (2009). Vizituar në 17 Maj 2010.
- ^ Malcom Moore (2009-05-28). "South Korean and US Troops raise alert level over North Korean Threat". Telegraph Online (London). Retrieved 2009-07-06.
- ^ Xinhua (13 janar 2005): S. Korea to cut 40,000 troops by 2008. People's Daily Online. Vizituar në 1 gusht 2007.
- ^ a b Oberdorfer, Don (2005-07-28). "North Korea: Six-Party Talks Continue". The Washington Post Online. Retrieved 2007-08-01.
- ^ Kim, Kwang-Tae (2009-06-13). North Korea Vows Nuclear Step-Up. Associated Press. Retrieved 2009-06-14.
- ^ U.S. journalists head home from North Korea. CNN.com. 2009-08-05. Retrieved 2010-01-02.
- ^ Spencer, Richard (2007-08-28). "North Korea power struggle looms". The Telegraph (online version of UK national newspaper) (London). Retrieved 2007-10-31. "A power struggle to succeed Kim Jong-il as leader of North Korea's Stalinist dictatorship may be looming after his eldest son was reported to have returned from semi-voluntary exile."
Parry, Richard Lloyd (2007-09-05). "North Korea's nuclear 'deal' leaves Japan feeling nervous". The Times (online version of UK's national newspaper of record) (London). Retrieved 2007-10-31. "The US Government contradicted earlier North Korean claims that it had agreed to remove the Stalinist dictatorship’s designation as a terrorist state and to lift economic sanctions, as part of talks aimed at disarming Pyongyang of its nuclear weapons."
Lynn Walsh (8 shkurt 2003): The Korean crisis. CWI online: Socialism Today, February 2003 edition, journal of the Socialist Party, CWI England and Wales. socialistworld.net, website of the committee for a worker’s international. Vizituar në 31 tetor 2007. „Kim Jong-il's regime needs economic concessions to avoid collapse, and just as crucially needs an end to the strategic siege imposed by the US since the end of the Korean war (1950–53). Pyongyang's nuclear brinkmanship, though potentially dangerous, is driven by fear rather than by militaristic ambition. The rotten Stalinist dictatorship faces the prospect of an implosion. Since the collapse of the Soviet Union, which deprived North Korea of vital economic support, the regime has consistently attempted to secure from the US a non-aggression pact, recognition of its sovereignty, and economic assistance. The US's equally consistent refusal to enter into direct negotiations with North Korea, effectively ruling out a peace treaty to formally close the 1950–53 Korean war, has encouraged the regime to resort to nuclear blackmail.“
Corey Oakley (October 2006): US is threat to peace not North Korea. Edition 109 - October-November 2006. Socialist Alternative website in Australia. Vizituar në 31 tetor 2007. „In this context, the constant attempts by the Western press to paint Kim Jong-il as simply a raving lunatic look, well, mad. There is no denying that the regime he presides over is a nasty Stalinist dictatorship that brutally oppresses its own population. But in the face of constant threats from the US, Pyongyang's actions have a definite rationality from the regime's point of view.“
- ^ a b Brooke, James (2003-10-02). "North Korea Says It Is Using Plutonium to Make A-Bombs". The New York Times. Retrieved 2007-10-31. "North Korea, run by a Stalinist dictatorship for almost six decades, is largely closed to foreign reporters and it is impossible to independently check today's claims."
- ^ a b Ian Baruma: Leader Article: Let The Music Play On. The Times of India. Vizituar në 27 mars 2008. „North Korea, officially known as the Democratic People's Republic of Korea, is one of the world's most oppressive, closed, and vicious dictatorships. It is perhaps the last living example of pure totalitarianism - control of the state over every aspect of human life.“
- ^ Finn, Peter (2009-06-08). U.S. to Weigh Returning North Korea to Terror List. Washington Post. Retrieved 2009-06-19. "The Bush administration removed North Korea from the list of terrorist states last year as part of an unfulfilled commitment by the dictatorship to dismantle its nuclear weapons program."
- ^ Constitution of North Korea (1972) (1972). Vizituar në 7 Maj 2009.
- ^ Bradley K. Martin: Under the Loving Care of the Fatherly Leader: North Korea and the Kim Dynasty. New York, NY: Thomas Dunne Books 2004, ISBN 0-312-32322-0 „Although it was in that 1955 speech that Kim gave full voice to his arguments for juche, he had been talking along similar lines as early as 1948.“
- ^ Constitution of North Korea, Chapter I, Article 1: "The Democratic People’s Republic of Korea is an independent socialist State".
- ^ Freedom in the World, 2006. Freedom House. Vizituar në 13 shkurt 2007. „Citizens of North Korea cannot change their government democratically. North Korea is a totalitarian dictatorship and one of the most restrictive countries in the world.“
- ^ Economist Intelligence Unit democracy index 2006 (PDF). Economist Intelligence Unit. 2007. Retrieved 2007-10-09. North Korea ranked in last place (167)
- ^ "A portrait of North Korea's new rich". The Economist. 2008-05-29. Retrieved 2009-06-18. "EVERY developing country worth its salt has a bustling middle class that is transforming the country and thrilling the markets. So does Stalinist North Korea."
- ^ http://ww.hrw.org/en/news/2009/02/17/human-rights-north-korea
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn ces_Latn ilo_Latn ltg_Latn ces_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn zho_Hans eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn zho_Hans