als_Latn dik_Latn sag_Latn
Ymer Prizreni, kryetari i parë shqiptar
Nehat KRASNIQI
YMER PRIZRENI, KRYETARI I PARË SHQIPTAR
Në tetor të vitit 1879 Haxhi Ymer Prizreni u zgjodh kryetar i Lidhjes Shqiptare, kurse në janar të vitit 1881 kryetar i qeverisë së Shtetit të parë Autonom Shqiptar, funksion të cilin e mbajti deri në fund të jetës së tij.
Haxhi Ymer Prizreni ka qenë myderriz, myfti, udhërrëfyes shpirtëror dhe njëri nga ideatorët, themeluesit dhe udhëheqësit më të spikatur të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Ka qenë kryetari i parë i Shtetit të parë Autonom Shqiptar. Lindi në Prizren, rreth vitit 1820, në një familje të shquar myderrizësh, e cila duke ushtruar prej kohësh këtë profesion fisnik, u mbiemërua Myderrizi (Muderriz-zade). Me këtë mbiemër, Haxhi Ymeri, është nënshkruar edhe në diplomat (ixhazet-nametë) që iu ka lëshuar diplomantëve të tij në Medresenë e Mehmet Pashës në Prizren. Mbiemrin “Prizreni” e mori pas inkuadrimit në jetën politike, si deputet i Prizrenit në Parlamentin Osman. Një shënim i babës së Ymer Myderrizit, Sylejman efendiut, në një dorëshkrim të tij të vitit 1825, hedh dritë për trungun gjenealogjik të familjes së Haxhi Ymerit. Sipas këtij shënimi, baba i tij Sylejman efendiu ishte i biri Rustemit, i biri Sylejmanit, i biri Ymerit, i biri Abdullah Prizrenit. Nga i ati i Ymerit, Sylejman efendiu, ka mbetur një dyzinë dorëshkrimesh të koleksionuara në Prizren, Prishtinë, Zagreb, Sarajevë e gjetiu, nga të cilët mund të nxirret përfundimi se ai ishte një dijetar me interesime të jashtëzakonshme.
Ymer efendi Myderrizi, mësimet e para i ka nxënë në vendlindje, ndërsa studimet i ka mbaruar në Stamboll, ku ka vijuar mësimet nga dijetarët më në zë të asaj kohe. Pas mbarimit të studimeve, Haxhi Ymer Prizreni deri në fillimin e luftës ruso-turke, të shpallur nga Rusia më 23 prill të vitit 1877, punoi myderriz në medresenë e Gazi Mehmet Pashës në Prizren. Situata politike në Perandorinë Osmane, e në veçanti në Gadishullin Ilirik, respektivisht shpallja luftë Perandorisë Osmane nga Serbia më 30 qershor të vitit 1876 dhe nga Mali i Zi më 1 korrik të po këtij viti, vende këto që shfaqën haptazi pretendime pushtuese ndaj tokave shqiptare duke okupuar tokat shqiptare në veri të vendit dhe duke eksterminuar popullsinë autoktone shqiptare nga trojet e veta stërgjyshore, e nxitën Haxhi Ymerin që të angazhohet me tërë qenien e tij në luftën politike dhe në organizimin ushtarak të vullnetarëve shqiptarë për mbrojtjen e interesave të atdheut. Më 13 dhjetor të vitit 1877 ai filloi aktivitetin e tij politik në Parlamentin Osman, në të cilin qe ndër deputetët shqiptarë më aktiv në mbrojtjen e interesave politike shqiptare. Këtë aktivitet ai e vazhdoi deri në shpërndarjen e këtij parlamenti nga sulltani, më 14 shkurt të vitit 1878, për shkak të rrjedhave të disfavorshme të luftës me Rusinë. Gjatë kësaj kohe Haxhi Ymeri veproi aktivisht në Komitetin Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, që ishte formuar menjëherë pas mbledhjes së parlamentit të dytë Osman në dhjetor të vitit 1877. Në këtë komitet ai u dallua si njëri nga ideatorët dhe nismëtarët më aktiv dhe më të prerë për themelimin e Lidhjes Shqiptare. Me punën e tij të palodhur dhe të vendosur, duke qenë në krye të Komisionit Organizativ, Haxhi Ymeri me shokë organizoi dhe mbajti Kuvendin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit më 10 qershor të vitit 1878. Në tetor të vitit 1879 Haxhi Ymer Prizreni u zgjodh kryetar i Lidhjes Shqiptare, kurse në janar të vitit 1881 kryetar i qeverisë së Shtetit të parë Autonom Shqiptar, funksion të cilin e mbajti deri në fund të jetës së tij. Pas shpartallimit ushtarak të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Haxhi Ymeri iku dhe u strehua në Ulqin, ku vdiq më 12 qershor të vitit 1887.
Haxhi Ymer Prizreni në dokumentet osmane paraqitet si ideatori dhe veprimtari më i prerë dhe më aktiv i krijimit të një shteti autonom shqiptar, i cili do t’i bashkonte të gjitha sanxhaqet me popullsi shqiptare në një njësi të vetme administrative. Për realizimin e këtj synimi Haxhi Ymeri veproi në disa rrafshe. Organizoi administratën, gjygjësinë, financat dhe postë-telegrafin.
Një akt shumë domethënës që ndërmori Haxhi Ymer Prizreni është fetfaja e tij e njohur mbi të drejtën e luftës për mbrojtjen e atdheut dhe të qenies kombëtare, por edhe në porosinë që trasmeton ajo për profilizimin ideor dhe politik të ylemasë shqiptare.
Haxhi Ymer Prizreni, me idetë, qëndrimin dhe veprën e tij politike patriotike, zë vend qendror në mesin e rilindasve kombëtarë shqiptarë. Është thënë me të drejtë se Lidhja Shqiptare e Prizrenit ka qenë prodhim i ndjenjës së kombësisë shqiptare, e ndihmuar edhe nga ndjenja fetare islame. Me Lidhjen Shqiptare të Prizrenit zë fill jeta politike kombëtare shqiptare. Ndërsa vepra e Haxhi Ymer Prizrenit paraqet gurin themeltar të kësaj zanafille.
Me Ismail Qemalin në Vlorë ishte edhe Mehmet Pashë Dërralla nga Tetova
Ismail ARSLLANI
ME ISMAIL QEMALIN NË VLORË ISHTE EDHE MEHMET PASHË DËRRALLA NGA TETOVA
Në 100 vjetorin e Pavarësisë së Shqipërisë
Familja e njohur patriotike Dërralla, për disa shekuj i takon Tetovës, ndërsa me origjinë rrjedh nga fshati Gradec, një vendbanim ndërmjet Tetovës dhe Gostivarit. Nuk dihet me saktësi koha se kur ka ardhur kjo familje në Tetovë, por konsiderohet se ka ardhur para Hasan Pashë Derrallës, për të cilin ka dëshmi se ka dhënë kontribut të madh me veprimtarinë patriotike të tij në Tetovë. “Ekzistojnë shumë dokumente për Hasan Pashë Dërrallën, por edhe për të birin e tij, Mehmet Pashë Derralla, i cili ishte ministër i parë i Mbrojtjes në Qeverinë shqiptare të Ismail Qemalit”, shprehet me krenari mbesa e tij, Valdete Dërralla, gjatë një vizite në Tetovë. Ajo kishte lindur në Tetovë, ndërsa në moshën më të re, bashkë me familjen do të shpërngulet në Shqipëri, për shkak të rrezikut nga pushteti i atëhershëm, që sapo kishte dalë nga Lufta e Dytë Botërore. Përkohësisht jeton dhe punon në Austri.
Duke folur për stërgjyshin e saj, Valdetja do të thotë se Hasan Pashë Dërralla ka dhënë një kontribut të veçantë për organizimin dhe mbajtjen e Konferencës së Lidhjes së Prizrenit, në vitin 1878, duke qenë përfaqësues politik i saj, që dëshmohet edhe me disa akte të shkruara. “Kam lexuar pikërisht në këto akte se Hasan Pashë Derralla ka qenë një ndër përfaqësuesit e “Memorandumit”, që ishte dedikuar faktorit të jashtëm për pavarësinë kombëtare shqiptare”, vë në dukje ajo, duke shtuar se edhe i biri i tij, Mehmet Pashë Derralla, i cili asokohe ka qenë në moshën 30 vjeçe, me disa përfaqësues të tjerë nga Tetova, ka marrë pjesë në punimet e Lidhjes së Prizrenit, si përfaqësues politik dhe ushtarak. “Na tregonte shpesh babai, se pasuria e të parëve tanë, Hasan Pashë Derralla dhe Mehmet Pashë Derralla ka qenë aq e madhe, sa që është numëruar ndër tri më të mëdhatë në trojet etnike shqiptare, bashkë me atë të Libohovëve të Gjirokastrës dhe Begollëve të Pejës”, kujton ato rrëfime Valdetja. Kjo pasuri ishte vërë në shërbim të çështjes kombëtare, që mund të dëshmohet me të gjitha argumentet historike.
Edhe gjyshja e Valdetes, ka lënë gjurmë në kujtesën e saj. “Kur ishte nisur gjyshi im, me ftesën e Ismail Qemalit, për të marrë pjesë në Kuvendin e madh historik kombëtar në Vlorë, ku ka qenë e pranishme edhe gjyshja ime, ajo përshkruante dhomën e Mehmet Pashë Derrallës, para se të nisej. Në një cep të dhomës ishte veshja ushtarake, kurse në tjetrin ishte një arkë, ku ishte e gjithë pasuria me flori, që ishte trashëguar nga stërgjyshi, i cili ka qenë aksionar në minierat e Radushës dhe Orashës”, thotë Valdetja.
Kthimi me gjyle topash i Mehmet Derrallës në Shkup/ Një bonjak nga fshati Gradec, vendbanim rrëzë Sharrit, ndërmjet Tetovës dhe Gostivarit, të cilin e kishte rritur e përkujdesur Mehmet Pashë Derralla, kishte përparuar aq shpejt në hierarkinë perandorake, sa që një ditë ishte bërë këshilltar personal i Sulltan Hamitit, në Stamboll. Pikërisht ky këshilltar, do t’ia shpëtojë jetën Mehmet Pashës në një konflikt për çështje rezistence kundrejt pushtetit osman. Sulltani ka dashur ta dënojë me vdekje Mehmet Pashë Derrallën, ndaj dhe ka thërritur këshilltarin e dytë të tij, pikërisht bonjakun e dikurshëm të Gradecit, për të cilin ishte kujdesur pashai i Tetovës. Sulltani e pyet për këshillë, kurse gradecasi do t’i thotë: “Nëse merrni një veprim të tillë, mund të ngrihet në këmbë e gjithë Tetova”. Më 1901, Mehmet Pashë Derralla, ka qenë në Bagdad si komandant xhandarmerie, ku është martuar me vajzën e një personaliteti ushtarak turk, prej së cilës do ta ketë lindur Gajur Derrallën, i cili kishte edhe shenjën e Bagdadit. Pas ardhjes së xhonturqve, familja Derralla më 1909 kthehet në Tetovë. Para se ta rrezikonte jetën e vet, Mehmet Pashë Derralla, sipas rrëfimeve të mbesës së tij Valdete Derralla, e cila i kishte dëgjuar nga gjyshja e vet, Pashai i cili kishte qëndruar me familje në Bagdad, një ditë kishte marrë rrugën e kthimit me “vapor” drejt Selanikut. Për kthimin e tij ishin shkrepur gjyle topash, siç ka qenë zakon kur kthehej ndonjë gjeneral ushtarak. Gjyshja e Valdetes do t’ia përshkruajë edhe rrugën prej Selaniku deri në Shkup, ku ka pasur shumë njerëz me plisa të bardhë, sa që nga larg i kishte parë dhe i ishte dukur sikur të kishte rënë borë. Ishin shqiptarë që pritnin ardhjen e Mehmet Pashë Derrallës në Shkup.
Me ardhjen e Derrallës në vendlindje, fillojnë përpjekjet për kryengritje dhe pavarësi kombëtare, që arrijnë deri në fazën që quhet pavarësi gjysmake, e cila ishte firmosur në Londër, ku nuk i kishin lënë të marrin pjesë Isa Boletini dhe Mehmet Pashë Derralla, si personalitete ushtarake. Mehmet Pashë Derralla, do të njihet më vonë si ministër i luftës në Qeverinë e Ismail Qemalit.
Babai i tij, Hasan Pashë Derralla, i cili ishte nga Tetova, megjithatë kishte transferuar një pjesë të familjes në fshatin Gradec, që të jetonin në një truall të vjetër ilire, siç konsiderohej ky vendbanim i vjetër, prej nga i kishte rrënjët për nga gjaku. Ai ka dhënë një kontribut të veçantë për organizimin dhe mbajtjen e Lidhjes së Prizrenit në vitin 1878, duke qenë përfaqësues politik i kësaj lidhjeje, që dëshmohet edhe në aktet që janë marrë në mbledhjen e saj. “Kam lexuar pikërisht në këto akte, se stërgjyshi im ka qenë njëri ndër pjesëtarët e Memorandumit, që është dedikuar faktorit të jashtëm për pavarësinë tonë kombëtare. Edhe i biri i tij, Mehmet Pashë Derralla, në moshën 30 vjeçe, me shumë përfaqësues të tjerë nga Tetova, ka marrë pjesë në këtë Lidhje, si përfaqësues politik dhe ushtarak, duke përfaqësuar trevat shqiptare në Tetovë e më gjerë”, thotë V. Derralla.
Ajo kishte arritur të grumbullojë një dokumentacion për personalitetin e Mehmet Pashë Derrallës, ndërkohë që kishte botuar një monografi nëpërmjet Gjergj Kasapit, një ushtaraku në Shqipëri, të cilën e kishin prezantuar në Tiranë, por kishte menduar që do të kishte qenë e rëndësishme ta sjellë atë edhe në Tetovë. Kjo për faktin se kishte konstatuar që të rinjtë tetovarë nuk e njihnin sa duhet përfaqësuesit e tyre në luftërat për pavarësi, siç ishin Dervish Carra nga Pallçishti, Mehmet Pashë Derralla e të tjerë, që i kishte mbuluar koha. Dhjetë vjet më parë, ishte organizuar në Tetovë një manifestim madhështor në Pallatin e Kulturës, ku në mesin e 17 personave nga familja Derralla, për herë të parë, edhe pse në moshë të shtyrë kishte ardhur e bija e Mehmet Pashës, si dhe e Halim Bej Derrallës, nipërit e mbesat, bashkë me Valdete Derrallën, të cilët kishin bërë disa ceremoni te varrezat e të parëve të tyre, si dhe kishin qenë në një drekë popullore në fshatin Gradec.
Tetovarët mirëpritën mbesën e Mehmet Pashë Derrallës/ Pas një shkëputjeje të gjatë, që nga mosha dy vjeçe e gjysmë, Valdete Dërralla, mbesa e Mehmet Pashë Derrallës, gjithmonë ka ëndërruar ardhjen në Tetovë. Gjyshi i saj, më 28 nëntor 1912 ishte pranë Ismail Qemalit, kur u ngrit flamuri kombëtar në Vlorë dhe u zgjodh ministër i parë i luftës. “Në vitin 1989, kur kisha një vizë për në Turqi, këtë ëndërr e realizova me shumë përpjekje, pas një vize transiti për në Jugosllavinë e atëhershme. Madje, me vështirësi kalova nëpër Ulqin, me qëllimin e vetëm për të ardhur në Tetovë”, kujton ato ditë Valdetja.
Ajo asnjëherë nuk do t’i harrojë ato ditë kur duhej të vinte në Tetovë, në qytetin e saj të lindjes që e tërhiqte aq fuqishëm, përkundër faktit se nuk i kujtohej dita kur bashkë me familjen ishin arratisur që andej nën trysninë e regjimit komunist. “Para kontaktit tim të parë me Tetovën, pyeta babanë nëse arrij të shkoj në vendlindje, në cilën derë do të duhej të trokas. Ai mu përgjigj: “Shko ti moj bijë në Tetovë, se vetë tetovarët kanë për të të gjetur ty”. Këto fjalë kaq bindëse të babait kishin lehtësuar sado pak shpirtin e Valdetes, megjithatë babai i saj, Hysen Derralla kishte vërejtur një dozë dyshimi tek ajo. Atëherë, ai kishte shtuar: “Shko bijë në fshatin Gradec, mes Tetovës dhe Gostivarit, se atje ke një lagje të tërë, me dyzet familje, që i përket trungut të familjes Derralla”.
Sipas fjalëve të saj, familja Derralla për disa shekuj i takon Tetovës, ndërsa me origjinë konsiderohet se rrjedh nga fshati Gradec, nja 12 kilometra në jugperëndim të Tetovës, rrëzë Sharrit, në drejtim të Gostivarit. “Nuk e gjej kohën se prej kur kjo familje ka ardhur në Tetovë, por me siguri që fillimet janë para stërgjyshit tim, Hasan Pashë Derralla, për të cilën gjë dëshmojnë gjurmët që ka lënë ky personalitet i lartë ushtarak në ngritjen e nivelit të qytetërimit dhe veprimtarisë patriotike të kësaj ane”, shpalon fjalë Valdetja, duke u kredhur thellë në kujtesë për paraardhësit e saj. Ajo ka arritur të gjejë edhe vetë shumë dokumente për stërgjyshin, Hasan Pashë Derrallën, por edhe për të birin e tij, Mehmet Pashë Derrallën, si dhe për brezin e babait të saj, Hysen Bej, Halim Bej dhe Gajur Bej Derralla.
Bashkëkohësia e Rilindjes
Enis SULSTAROVA
BASHKËKOHËSIA E RILINDJES*
Por jemi vllazën t’gjith more t’mjerë.
Vaso Pasha
– I – Themelore për Rilindjen Kombëtare ishte krijimi dhe përhapja ndër shqiptarët të një përfytyrimi të kombit, që t’i përbashkonte ata përtej ndarjeve fetare dhe krahinore për të përballuar rrezikun që u vinte nga fqinjët, kur dukej se Perandoria Osmane nuk do ta kishte të gjatë jetën e saj në Ballkan. Një pjesë e mirë e teksteve propagandues të rilindësve në vitet 1878-1912 tyre kishin pak a shumë këto tema: shqiptarët kishin një prejardhje të njëjtë dhe kishin nxjerrë në të shkuarën heronj të lavdishëm; ata në kohën e tashme ishin të paditur për kombin, pra ishin të përçarë, të sunduar, rrjedhimisht të varfër. Prandaj ata duhet të “zgjoheshin”, të kujtonin se kush kishin qenë dikur (“Besën e t’parëve t’gjith e harroni”, thoshte Pashko Vasa) dhe të bashkoheshin e të “vëllazëroheshin” për të ndërtuar një të ardhme të përbashkët (“Por jemi vllazën t’gjith more t’mjerë!… Të gjithë si vllazën n’nji besë shtërngoniu)”. Mjeti kryesor i propagandimit ishin tekstet në gjuhën shqipe, me anë të cilave jepeshin njohuritë kryesore se kush ishin shqiptarët, heronjtë e tyre dhe se cilat ishin territoret shqiptare, si edhe interpretoheshin ngjarjet bashkëkohore nga këndvështrimi nacionalist shqiptar. P.sh. poema “Bagëti e bujqësi”, veç motiveve romantike ka edhe aspektin politik, përveç ngjalljes së ndjenjës së atdhedashurisë aty ndodhet edhe përkufizimi i atdheut të shqiptarëve, përmes fluturimit të dallëndyshes nëpër viset shqiptare nga Çamëria deri në Ulqin, i cili në atë kohë ishte bërë pjesë e Malit të Zi. Rilindja përbën një shkëputje të madhe të historisë së deriatëhershme të shqiptarëve, sepse për herë të parë u artikulua kombi shqiptar si një bashkësi e përfytyruar që duhej të ishte baza e organizimit politik dhe shoqëror të shqiptarëve, si shqiptarë, pa marrë parasysh dallimet e tjera. Rilindja ishte çelja e mendimit shqiptar, për çështjen dhe fatin e shqiptarëve si bashkësi. Këtë mendim, për nga masa e teksteve, intensiteti, shtrirja territoriale, publiku kryesor të cilit i drejtohej, diapazoni i temave dhe synimi politik nuk e gjejmë te autorët e mëparshëm shqiptarë që kanë shkruar për çështje shqiptare, si Barleti, Budi, Bogdani etj. Rilindja ishte lëvizja mendore që krijoi publiken shqiptare, një sferë të debatit për gjendjen dhe fatin e Shqipërisë ku merrnin pjesë shqiptarët, edhe pse gjeografikisht të shpërndarë nëpër botë (Stamboll, Rumani, Egjipt, Amerikë, Itali, etj.). Projekti i Rilindjes ishte që publikja shqiptare të institucionalizohet përmes shtetit shqiptar. Projekti i Rilindjes, e thënë shkurt, ishte që shqiptarët të kthehen nga objekt në subjekt të historisë, nga pasues të historisë (së Romës, Bizantit, Osmanëve) në bërës të historisë së tyre. Pavarësisht nëse shumica e shqiptarëve e kishin vetëdijen kombëtare ose jo, rëndësia e Rilindjes është se për herë të parë kombi shqiptar si bashkësi e përfytyruar u përfaqësua, se ekzistonte si vullnet i disa shqiptarëve për ta bërë historinë. Nëse e gjykojmë shek. XX nga ky këndvështrim, mund të themi se projekti i Rilindjes Kombëtare, në rastin më të mirë pati një sukses të pjesshëm: shqiptarët u njohën si komb, shteti shqiptar u krijua, por gjysma e shqiptarëve mbetën jashtë tij, duke iu nënshtruar masakrave, shpërnguljeve dhe përndjekjes. Edhe pjesa më e madhe e atyre shqiptarëve brenda shtetit pati një përvojë shekullore të karakterizuar nga periudha anarkie, sundimi të plotë apo të pjesshëm të huaj dhe në pjesën më të madhe të kohës nën sundimin autoritar të Zogut dhe atë totalitar komunist. Në këto kushte, në mesin e shqiptarëve të Shqipërisë është ngritur pyetja se si duhet vlerësuar projekti i Rilindjes. Deri më sot ai është parë njëherazi si thelbësor, por edhe si i kapërcyer dhe historik. Thelbësore është quajtur ndjenja e përbashkësisë kombëtare që ngjallnin tekstet e Rilindjes dhe veprimtaria e rilindësve, formimi i gjuhës kombëtare, karakteri laik, fryma dijedashëse. Për këto ka ekzistuar një bashkëpëlqim pozitiv ndër elitat politike dhe kulturore të Shqipërisë, sepse mbi këto elemente të Rilindjes është ndërtuar identiteti shqiptar modern dhe janë legjitimuar sundimi politik e politikat e shtetit. Për sa i përket këtyre elementeve, Rilindja ka qenë bashkëkohëse. Në krahun tjetër, projekti rilindës për një shtet të kombit shqiptar që të shtrihet në të gjithë atdheun nuk u ndoq dhe, si të thuash, projekti i komb-ndërtimit u përqendrua brenda shtetit shqiptar. Sërish u harrua që ata kanë “vëllezër” jashtë kufirit. Rilindja ua kujtonte këtë, prandaj elitat politike dhe intelektuale e kufizuan përdorimin e Rilindjes si një frymë modernizuese në shërbim të ndërtimit të shtetit. Madje edhe në këtë aspekt ajo u shqiptua si e kapërcyer, duke u trajtuar më shumë si një frymë që përshtatej me kohën e vet, por jo jashtë saj. Në vitet midis dy luftëra botërore, disa intelektualë e quajtën të përfunduar çlirimin kombëtar dhe mendonin për çlirimin shoqëror e modernizimin e Shqipërisë. Po kështu në komunizëm, Rilindja u vlerësua dhe u studiua më shumë si periudhë historike dhe mitet e Rilindjes u përdorën për të çimentuar regjimin komunist, izolues dhe ksenofob. Gjithsesi, propaganda komuniste shprehej se rilindësit kishin gjithsesi botëkuptim të kufizuar dhe jo klasor si “njeriu i ri” socialist. Idealet e Rilindjes shpalleshin si të plotësuara, madje të tejkaluara. Në tekstet shkollore të historisë të botuara gjatë komunizmit, trevat jashtë kufijve nuk trajtoheshin më pas vitit 1912, pra vitit që mbyllte periudhën e Rilindjes. Aludohej se shqiptarët përtej kufirit nuk jetonin në shoqëri të mirëfillta komuniste dhe për pasojë kishin një vetëdije më pak materialiste dhe më pak të zhvilluar se sa shqiptarët e Shqipërisë. “Vëllazëria” shqiptare u zëvendësua me vëllazërinë imagjinare të forcave botërore revolucionare. Vetëm për një gjë ishin të dobishëm shqiptarët e ish-Jugosllavisë: për të kërcënuar titistët në Beograd se në rast se e sulmonin Shqipërinë do të përballeshin edhe me shqiptarët e atij shteti, d.m.th. si mish për top për të mbrojtur regjimin e Tiranës. – II – Pas vitit 90, në Shqipërinë e tranzicionit të gjatë dhe që duket se nuk ka mbarim, kemi ristudime të Rilindjes, kryesisht mbi përfshirjen e figurave që regjimi komunist i denigroi, në radhë të parë Gjergj Fishta dhe Faik Konica dhe zbulimin e anëve “të panjohura”, d.m.th. të patheksuara më parë, të veprës së rilindësve kryesorë, si p.sh. krijimtaria fetare e Naimit, ndihmesa e rëndësishme Samiut në kulturën osmane dhe turke, apo orientimi perëndimor i Rilindjes (për të cilin do të flasim më gjerësisht më poshtë). Për sa i përket vlerësimit të bashkëkohësisë së frymës së Rilindjes, për mendimin tonë, ka tre qëndrime nga intelektualët dhe opinonistët e mediave të Tiranës. Qëndrimi i parë është ai se fryma e Rilindjes është e kapërcyer për kohën tonë. Këtë e vërejmë te studimi i Artan Fugës, Shtigje drejt guvës së gjarprit (2001). Duke trajtuar rrënjët shqiptare të totalitarizmit komunist, ai thotë se filozofia e Rilindjes karakterizohet nga nënshtrimi i gjithçkaje ndaj idesë së kombit dhe kuptimi që ka Rilindja për kombin është homogjen, esencialist dhe idealist. Është e vërtetë që Fuga më shumë merret me (keq)përdorimin e Rilindjes nga ana e regjimit komunist, se sa me filozofinë e Rilindjes për se, për të cilën ai mendon se ishte e dobishme për kohën e Rilindjes, mirëpo kuptohet aludimi se për një sistem demokratik dhe një botë globale, koncepti rilindës për kombin është i vjetruar dhe pa dobi. Këtë e thotë më hapur Ardian Vehbiu në artikullin “Përtej Rilindjes” (Shekulli, 12.02.2004). Sipas tij, në kohën tonë shqiptarizmi duhet riformuluar në një logjikë përfshirëse së brendshmi, si edhe komunikimi dhe bashkëjetese me popuj të tjerë, fqinjë e më të largët dhe për këtë gjë nuk vlejnë mitet dhe mendësia romantike e Rilindjes. Ndërsa bashkohemi me mendimin se vërtet shqiptarizmi duhet rishpikur, nuk pranojmë karikaturën e Rilindjes që bën Vehbiu, i cili në analizën e tij Rilindjen e njëson me mitet e prejardhjes dhe të racës dhe funksionin e saj e kufizon brenda Shqipërisë. Më poshtë paraqesim disa mendime se si shqiptarizmi sot mund dhe duhet të rishpiket e riformulohet në frymën e Rilindjes. Qëndrimi i dytë midis intelektualëve të Tiranës është se Rilindja është bashkëkohore për të forcuar kulturalisht integrimin e shqiptarëve me Bashkimin Evropian (BE). Argumenti i tyre është se Rilindja ishte një lëvizje e orientuar për nga Evropa Perëndimore, sipas vargut të famshëm të Naimit «o dritë e bekuar që lind nga perëndon». Më së shumti këtë qëndrim e ka shprehur Ismail Kadare dhe për këtë arsye e kanë quajtur rilindësin e ditëve tona, apo “rilindës modern”. Në pamje të parë nuk duket se ka ndonjë problem me këtë qëndrim, sepse fryma modernizuese dhe evropianizuese e Rilindjes është e dëshmuar, sikurse është e dëshmuar se shumica dërrmuese e shqiptarëve, në Shqipëri, Kosovë e Maqedoni e dëshirojnë integrimin me BE-në. Sikurse është e dëshmuar se jemi të fundit në rajon në procesin real të integrimit! Këtu fillon problemi se ky qëndrim i disa intelektualëve të Tiranës është thellësisht orientalist, ngaqë fajtorë për dështimet e integrimit mban “shqiptarët orientalë”, “trashëgiminë osmane”, “Lindjen”, “neosmanizmin”, gjithmonë duke fetishizuar “Evropën” e “Perëndimin”. Le ta shikojmë më me hollësi se si përdoret Rilindja në orientalizmin shqiptar (“shqiptar” sepse një ligjërim të ngjashëm e ndeshim edhe në Kosovë, IRJM e në qendra të tjera kulturore shqiptare). Për t’i shërbyer arritjes së mëvetësisë shqiptare, Rilindja Kombëtare krijoi ndarjen midis shqiptarëve të qytetëruar dhe evropianë dhe turqve barbarë dhe aziatikë. Ky dallim rimerret sot nga disa intelektualë që duan t’i provojnë kombit dhe mbarë botës se shqiptarët kanë qenë perëndimorë që nga lashtësia dhe se sundimi “oriental” osman nuk e ka prekur thelbin e shqiptarit, por vetëm e ka “ndotur” atë. Për Kadarenë, Rilindja nuk është thjesht orientim për nga Evropa Perëndimore, por “rikthim” te Perëndimi. Në këtë mënyrë, ajo konsiderohet dhe si një shkëputje edhe si një vazhdim. Rilindja konceptohet si një vazhdim i periudhës së Skënderbeut dhe si një shkëputje nga pothuaj gjysmë-mijëvjeçari sundimi osman. Me kohë në kulturën shqiptare ka zënë vend miti i periudhës së pushtimit osman si “kohë e rënies” për kombin shqiptar. Siç thotë Hysamedin Feraj te libri E pafilozofuara (2011): «Madje tani për çdo pyetje themelore dhe reflektuese të shqiptarëve, përgjigja është e gatshme: na e ka shkaktuar pushtimi i gjatë osman […]. Perandoria Osmane i ka liruar nga barra e rëndë e mendimit dhe veprimit reflektues duke ua lehtësuar maksimalisht përgjigjet për veten: gjithçka shpjegohet, legjitimohet dhe vijohet me pushtimin e gjatë osman» (f. 10-11). Madje intelektualët orientalistë i bien kambanës së alarmit se e keqja e dikurshme osmane, sot po rikthehet si neo-osmanizëm turk. Orientalizmi nuk kufizohet me turqit, por kthehet edhe ndaj shqiptarëve. Epitete që Rilindja i përdorte për turqit, si “anadollak” dhe “turkoshak”, sot përdoren rëndom për të treguar shqiptarët që kanë mendësi a shprehi të prapambetura, konservatore, ose që supozohet se tregojnë armiqësi ndaj Evropës dhe ndaj evropianizimit të Shqipërisë. Cilët janë shqiptarët e supozuar si “lindorë”, apo “orientalë”? Nëse në vitet e para të paskomunizmit mbizotëronte njësimi i Lindjes me komunizmin, në vonë intelektualët shqiptarë përvetësuan teoritë klasike evropiane mbi kundërshtinë dhe mospërputhjen midis krishterimit e islamit, ose variantin e përditësuar e laik të “përplasjes së qytetërimeve” të Samuel Hantingtonit. Madje ka pasur tentativa qysh në vitet e para të pluralizmit nga Kadareja, Pipa apo Ngjela për ta parë islamin si rrënjën e totalitarizmit komunist në Shqipëri. Ndërsa të krishterët shqiptarë, sidomos katolikët, trajtohen si shqiptarë “origjinalë”, “qëndrestarë” e lidhja e kombit me qytetërimin perëndimor. Për pasojë, shqiptarët orientalë kërkohen pikësëpari te shqiptarët myslimanë, sidomos te ata praktikantë. Këta të fundit dyshohen se nuk i përkasin modelit të shqiptarit laik e evropian që synonte Rilindja, sepse mund të shfaqin “nostalgji osmane”, mund të bëhen “dumbabistë” e “haxhiqamilistë” që i thonë “sikter” Evropës. Intelektualët tanë “rilindës” ia lejojnë vetes edhe të dyshojnë se “shqiptarët orientalë” nuk janë me gjak shqiptari, por në të vërtetë pasardhës biologjikë të kolonëve turq e të popujve të tjerë aziatikë që janë shqiptarizuar vetëm në sipërfaqe e që fshehin urrejtjen për Evropën dhe Shqipërinë evropiane. Orientalizmi i brendshëm shqiptar përvijon një kufi fizik brenda hapësirës gjeografike shqiptare, midis shqiptarëve “perëndimorë” e atyre “lindorë”. Gjithnjë nënkuptohet se shqiptarët perëndimorë janë më të përparuarit, më modernët, më laikët dhe këta jetojnë në zona më të qytetëruara, ndërsa ata “lindorët” janë të tillë se jetojnë në zona të pazhvilluara, të izoluara, periferike dhe jo dhe aq urbane. Në disa artikuj të shtypit, ndarja duket se përkon me atë midis Republikës së Shqipërisë dhe shqiptarëve që jetojnë jashtë saj, kryesisht në Republikën e Kosovës dhe në Ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë, të cilët paraqiten si më primitivë, më fanatikë dhe më “orientalë”. Gjatë polemikës Kadare-Qose në vitin 2006, Maks Velo i quante shqiptarët e Shqipërisë të emancipuar e evropianë, ndërsa ata të Kosovës si primitivë që Shqipërisë veç telashe do t’i sjellin. Afërsisht në të njëjtën kohë, një tjetër publicist, Ardian Klosi e jepte shtrirjen gjeografike të “Shqipërisë Lindore” në trekëndëshin Prishtinë-Tetovë-Shkup. Sidomos trevat shqiptare të Maqedonisë paraqiten rëndom në shtypin e Tiranës si “Orienti shqiptar”, kryesisht për shkak të veshjeve, arkitekturës, përkushtimit fetar që i dallokan nga shqiptarët “modernë” të Shqipërisë. Një trajtim i tillë i shqiptarëve “orientalë” sado që të pretendojë se frymëzohet nga idetë e Rilindjes Kombëtare shkon në kahun e kundërt, sepse thekson ndarjet në vend të të përbashkëtave dhe paragjykon besimtarët myslimanë shqiptarë këtej e andej kufirit se ndjekin një projekt tjetër politik nga ai i integrimit evropian. Për ndonjë projekt të bashkimit shqiptar as që bëhet fjalë. Publicistë si Maks Velo, Piro Misha dhe ndonjë tjetër më shumë shqetësohen për “kontaminimin” fetar që mund t’u vijë shqiptarëve “modernë” të Shqipërisë nga Kosova, sesa për përfytyrimin dhe ndërtimin e një “vëllazërie” shqiptare, siç kërkonte realisht Vaso Pasha te poema e tij e famshme. Qëndrimi i tretë ndaj Rilindjes Kombëtare është ai që e quan bashkëkohor projektin për “vëllazërinë” politike dhe ngulmon se çështja kombëtare është akoma e hapur dhe kërkon zgjidhje. Për arsyet që dihen Rilindja ka qenë burim i fuqishëm frymëzimi për përpjekjen çlirimtare në trojet shqiptare në Jugosllavi. Në Shqipëri për pjesën më të madhe të tranzicionit, çështja kombëtare është nuk është artikuluar në politikën qendrore dhe kur ka ndodhur diçka e tillë në shumicën e rasteve nuk kemi pasur të bëjmë me ndonjë projekt afatgjatë të institucionalizuar, por improvizime të çastit dhe në rastin më të keq, përdorim emocional deri butaforik të parullave rilindëse, madje të hartave të Shqipërisë Etnike, për krijuar iluzionin se x person ose forcë politike ka profil kombëtar. Shumë pak intelektualë bashkëkohorë në Tiranë kanë kërkuar në mënyrë të vazhdueshme që “vëllazëria” shqiptare e përfytyruar nga Rilindja, të aktualizohet përmes veprimeve konkrete politike e shoqërore në të gjithë hapësirën shqiptare në Ballkan me qëllimin përfundimtar bashkimin e shqiptarëve në një shtet të vetëm. Kështu, për Abdi Baletën, Lidhja e Prizrenit mbetet një model i nivelit të lartë të organizimit që shqiptarët nuk kanë përsëritur dot më vonë. Pa pretenduar për një shtjellim të temës, mendoj se të jesh rilindas sot nuk do të thotë patjetër që të besosh te të gjitha mitet e krijuara prej saj, por do të thotë që të përpiqesh për “vëllazërimin” shqiptar e të kërkosh, madje të shpikësh mënyra e mjete institucionale që kombi shqiptar, edhe pse i ndarë në disa shtete, të bashkëpunojë e të veprojë me të njëjtën frymë dhe që shqiptarët së bashku të përballojnë sfidat e kohës. Nuk ka pasur gjë më të huaj për Rilindjen Kombëtare se sa mosdija dhe shqiptarët sot duhet të nxënë dhe të përdorin dijet më bashkëkohore në të gjitha fushat e jetës, përfshirë edhe në historiografi, edhe nëse kjo do të thotë zhvlerësim i disa prej miteve të Rilindjes. Disa prej miteve të Rilindjes duhet t’i marrim ashtu si janë: mite që rilindësit i përdorën për “zgjimin” e shqiptarëve dhe krijimin e vetëdijes kombëtare dhe jo t’i trajtojnë si të vërteta absolute. Në krahun tjetër, kjo nuk do të thotë se kombi shqiptar, vetëdija shqiptare dhe çështja shqiptare sot nuk janë të vërtetë, mirëpo duhet riaktivizuar përfytyrimi kolektiv i një kombi të vetëm shqiptar në Ballkan i ndarë jo me dëshirën e tij, por me kufij të dhunshëm. Kjo duhet të jetë pikënisja e një rilindjeje të re, sikurse ishte pikënisja dikur ndarja në katër vilajete dhe rreziku që u vinte shqiptarëve nga shtetet ballkanike, rrezik që u provua i vërtetë dhe është real edhe sot. Çlirimi dhe krijimi i shtetit të Kosovës ka krijuar kushte të reja. Nuk mund të mbyllen sytë përpara këtij realiteti, shqiptarët e atjeshëm nuk mund të shihen më prej këtu si shqiptarët e tjerë, si teprica e atyre të Shqipërisë, që nuk e flasin shqipen siç duhet dhe nuk janë tamam si ne, “shqiptarët e vërtetë”. Kosova dhe format e organizimit të shqiptarëve të Maqedonisë, Malit të Zi e Luginës Preshevës janë institucionalizime që legjitimohen apo frymëzohen nga idetë e Rilindjes për identitetin kombëtar shqiptar. Kjo gjë ofron mundësi për ta çuar përpara projektin e “vëllazërimit” edhe në kushtet e ndarjes në disa shtete. Përshtatja e projektit të “vëllazërimit” sipas realiteteve në secilin shtet nuk do të thotë se kufijtë që na ndajnë pranohen si legjitimë, por vetëm se ata janë reale dhe se duhen marrë parasysh. Kjo e bën çështjen kombëtare shqiptare policentrike dhe ajo që mund ta orientojë drejt është përfytyrimi i një kombi të vetëm shqiptar, përballë të cilit ndarjet shtetërore, politike, fetare, krahinore, partiake etj. edhe pse janë reale, duhen konsideruar të dorës së dytë. Ky ishte edhe synimi madhor i Rilindjes Kombëtare. Përfytyrimi i një kombi të vetëm shqiptar ka nevojë që të materializohet përmes përfaqësimeve kulturore, shkencore, bashkëpunimeve të gjithanshme dhe lidhjeve institucionale shtetërore, të shoqërisë civile, të sipërmarrjes ekonomike deri te lidhjet individuale. Në Evropën e sotme jetojmë në epokën e integrimeve dhe është detyra jonë integrimi brendashqiptar. Siç thotë Ukshin Hoti, shqiptarët duke u bashkuar bëjnë detyrën e tyre ndaj integrimeve evropiane. Sigurisht që integrimet evropiane udhëhiqen nga vlerat e paqes, dialogut dhe demokracisë dhe ne shqiptarët duhet të bëjmë çmos që të ndjekin mjetet paqësore dhe demokratike aty ku është e mundur për të bashkëpunuar e krijuar ura më njëri-tjetrin.
Gjithashtu, angazhimi rilindës sot do të thotë angazhim për publiken shqiptare dhe shtrirjen e saj përtej kufijve dhe paçka kufijve. Ngushtimi i sferës publike në këtë epokë të neoliberalizmit dhe privatizimeve korruptuese e pa vizion zhvillimor, është ngushtim dhe dobësim i përfytyrimit të kombit. Sa më shumë kufij dhe gardhe vëmë midis njëri-tjetrit në jetën e përditshme, midis të pasurve dhe të varfërve, midis votuesve dhe të votuarve, midis meshkujve dhe femrave, midis të krishterëve, myslimanëve, laikëve e ateistëve, midis qytetarëve dhe fshatarëve, midis “shqiptarëve”, “kosovarëve”, “maqedonasve” apo “çamëve” etj., aq më shumë kombi largohet si përjetim vetjak dhe i jetës së përditshme dhe aq më shumë ai kthehet në një formulë ceremoniale dhe parullë pa përmbajtje. Ruajtja dhe zgjerimi i pandalshëm i publikes prej shqiptarëve, demokratizimi i pareshtur i jetës së tyre shkon në të njëjtin kah me përfytyrimin e një kombi shqiptar me vullnetin për të qenë i njësuar politikisht. Sigurisht që bashkëkohësia e Rilindjes sipas qëndrimit të tretë mbetet një sfidë. Përballimi i saj me sukses do të varet në një masë të madhe nga vetë shqiptarët në shekullin e ri.
Konica letërkëmbimi me Berishën president, “mos e lejo rikthimin e komunizmit”
Fatmira NIKOLLI
KONICA LETËRKËMBIMI ME BERISHËN PRESIDENT, “MOS E LEJO RIKTHIMIN E KOMUNIZMIT”
TIRANE-Randa Al Azem Konica, mbesë e Mehmet dhe Faik Konicës, prej mbiemrit të saj ka marrë dy gjëra: Kryelartësinë dhe dashurinë për Shqipërinë. Mrekulli! E të mendosh se për herë të parë ka ardhur në vendin e origjinës, pasi i ka kaluar të tridhjetat. Familja e saj sot, ka edhe më shumë vulën shqiptare. Bashkëshorti i saj quhet Ibrahim Ahmeti e është shqiptar i Preshevës. Janë njohur në Damask dhe janë prindërit e një vajze pianiste, që edhe këndon. Ajo mban emrin e gjyshes, quhet Lavdie. Për t’u martuar me të, krushqia është dashur të miratohet as më pak e as më shumë se nga Ibrahim Rugova. Këtij të fundit, do t’i mbërrinte krejt papritur një letër nga Damasku. Nëna e Randës do t’i shkruante pak a shumë kështu: Ibrahim Ahmeti, kërkon dorën e vajzës sime. Dua miratimin tuaj… E Rugova e dha, sepse e njihte familjen preshevare!
Por, përveç letrave me Rugovën, Randa Al Azem Konica, na tregon se e ëma, i ka shkruar letra edhe kryeministrit aktual të Shqipërisë, z. Berisha. Kjo, në kohën kur Berisha ka qenë president i vendit. Randa tregon se, si z. Rugova, ashtu edhe z. Berisha, Lavdie Konica iu ka kërkuar që të mos e lëshojnë rrugën e nisur, lirinë. “E urrente nëna ime komunizmin, prej tij kishte përfunduar në Siri, prej komunizmit kishte qenë emigrante politike, larg atdheut dhe të afërmve. Të njëjtën gjë i ka thënë edhe Ibrahim Rugovës, ‘mos lejo që të kthehet situata mbrapa në kohë’. Ideja kryesore e kërkesa kryesore e saj, ndaj z.Berisha e z.Rugova, ishte: Mos e lëshoni rrugën e nisur, lirinë”, – më drejtohet ajo.
Në këtë pjesë të dytë të intervistës, ajo flet për familjen e të atit sirian, për letërkëmbimin e së ëmës, Lavdie Konica, me Berishën president e Ibrahim Rugovën, për të bijën pianiste, për bashkëshortin shqiptar, për Mehmet dhe Faik Konicën dhe atë çfarë ka trashëguar prej tyre…
Si ishte jeta e shqiptarëve në Siri gjatë kohës që këtej lulëzonte komunizmi?
Nuk kemi pasur të bëjmë me shumë shqiptarë, sepse mami nuk kishte lidhje me ta. Disa prej tyre, ishin më të mëdhenj në moshë se mami dhe disa, vinin e iknin në Shqipëri. Madje e donin Enver Hoxhën, ndërsa nëna ime nuk e donte, ai e kishte dënuar me vdekje nga regjimi komunist, ishte në Siri emigrante politike, për shkak të tij. Kishte shqiptarë që jetonin atje dhe vinin për semestra shkollorë këtu.
…Sa shqiptarë mund të ketë në Siri?
Më shumë se 100 mijë. Janë dy lagje ku jetojnë shqiptarët atje: “Al-kadem” dhe “Divanie”.
Po ju, ku jetoni?
Në rrugën “Italiani Rasi”, nr.486. Është një lagje ku banojnë familjet aristokrate. Unë e kam trashëguar nga babai im shtëpinë.
Kishte edhe shqiptarë me të cilët patët marrëdhënie të mira, apo jo?
Po, kishte plot. Kemi miq që janë tregtarë, kanë bizneset e veta.
A ka atje një lloj shkolle, shoqate a klubi që i mbledh shqiptarët bashkë?
Jo, nuk ka. Nëna ime deshi të hapte një klub. Më 1997-ën, Leka I erdhi në Jordani dhe qëndruam me të 15 ditë. Nënës i dha një pasaportë diplomatike. Nëna dhe Leka I deshën të bëjnë një klub shqiptarësh në Siri, por shqiptarët nuk pranuan të bëhen pjesë e saj, sepse thanë: Ne jemi sirianë, kemi pasaporta siriane, nuk duam të na shohin me sy tjetër këtu në Siri.
A e ndjejnë veten shqiptarë bashkatdhetarët tanë atje?
Ka njerëz që e ndjejnë dhe thonë jemi shqiptarë, ka që nuk e ndjejnë dhe nuk e pranojnë origjinën. Ne si familje, u lindëm dhe u rritëm duke na folur për Shqipërinë, duke na thënë nëna dhe duke i thënë vetes që jemi shqiptarë. Nëna ime e festonte festën e flamurit në shtëpinë e saj me ata që ndiheshin shqiptarë.
A flasin shqip?
Ka disa që flasin, ka të tjerë që jo, e ka edhe disa të tjerë që dinë disa fjalë. Ka të tjerë që nuk duan të flasin shqip.
Rikthehemi edhe një herë tek mbiemri Konica. Çfarë ruani ju prej origjinës suaj?
Kryelartësinë! E ruajmë shumë. Ruajmë po ashtu edhe dashurinë për shtetin amë. Kemi marrë mallin për Shqipërinë nga nëna dhe gjyshërit.
Po idetë e vëllezërve Konica, i keni trashëguar?
Idetë po, – ç’kam mësuar nga nëna. Unë sot nuk kam asnjë libër të tyre, sepse s’kam pasur ku t’i gjej. Tani që jam në Tiranë ndryshon puna.
Keni shkuar në Konicë, të njihni fshatin prej ku rridhni?
Jo, ende s’ia kam dalë. Më duhet vizë që të shkoj atje, Konica është në Greqi sot. Shpresoj që të arrij ta vizitoj sa më shpejt. Dua të shkoj edhe në Delvinë, edhe në Sarandë, Vlorë, Shkodër.
E keni menduar ndonjëherë që të riktheheni të jetoni në Shqipëri?
Po, shumë herë, por nuk kemi pasur mundësi, sepse vijmë me vizë në Shqipëri.
Nëna juaj, ruante foto apo dorëshkrime të të atit, Mehmet Konicës dhe xhaxhait, Faikut?
Po, ka ruajtur foto të të dyve. I kam në Damask. Por, kanë shumë pak, sepse siç iu thashë kanë ikur vrapimthi nga Shqipëria, pastaj kishin qëndruar në kampe.
Mbante lidhje nëna juaj me Shqipërinë nën komunizëm?
Me vështirësi. Kohë pas kohe i vinin letra, kohë pas kohe jo. U shkruante tezeve të veta, por jo gjithmonë.
Me kë kishte tjetër miqësi nëna?
Me Nermin Vlorën ka pasur shumë miqësi. I dërgonin gjithnjë letra njëra-tjetrës dhe janë letra shumë të bukura.
I keni me vete?
Jo, i kam në Damask.
Kur thoni të bukura, ç’keni parasysh?
Janë të çlirëta dhe shkruajnë shumë bukur.
Faik Konica, nuk ka qenë i martuar, por ka qenë tejet i lidhur me shoqërinë e lartë të Amerikës, e jo vetëm. Jeni në dijeni ju nëse ka pasur fëmijë jashtë martese?
Jo, ne nuk dimë të ketë pasur. Nëna ime s’më ka thënë asgjë për këtë pjesë. Dimë që ka pasur shumë mik poetin francez Guillaume Apollinaire. Këtë ma ka thënë nëna.
Çfarë mbante mend nëna juaj për Faik Konicën dhe të atin?
Që ishin patriotë të mëdhenj dhe e donin Shqipërinë, ishin kryelartë, nuk përkuleshin, nuk tundeshin nga mendimet e veta dhe se ne jemi si ata. Për të atin, Mehmet Beun thoshte se ka qenë shumë modest, edhe pse ka pasur detyra me shumë rëndësi. Do doja që eshtrat e Mehmet Beut të ktheheshin në Shqipëri.
E në veçanti për Faik Beun?
I dërgonte shumë dhurata nga Amerika, pako të tëra me rroba të bukura.
Faik Beu është mbajtur si një burrë me shije të holla. Nënës suaj, i pëlqenin dhuratat e xhaxhait?
Po, i pëlqenin shumë dhuratat e tij dhe e donin shumë, si nëna, si tezja. Krenoheshin me të dhe e përmendnin gjithnjë. Unë prej tyre e njoh.
Me ju ‘dinastia’ nuk shuhet. A keni penë për të shkruar?
Kam shkruar kur kam qenë e vogël, por jo kohët e fundit.
Për herë të parë, keni ardhur në Shqipëri më 1994-ën. Kjo është hera e dytë?
Jo, e treta. Kam ardhur edhe para dy vitesh.
Do rrini në Tiranë gjatë?
Po, kemi marrë një shtëpi me qira aktualisht. Dua të rri, të shoh se si më shkojnë punët.
Keni dëshirë të jetoni këtu?
Po, shumë. Gjithnjë këtë kam dashur.
Çfarë ju pengon?
Jam ende me vizë.
Pse nuk e merrni nënshtetësinë shqiptare?
Dua ta marr. Kam shumë dëshirë.
Ju u takuat me kryeministrin para pak ditësh. Mbase ju ndihmon…
E falenderoj shumë kryeministrin për mikpritjen. U gëzova.
Nuk është e lehtë të priteni nga kryeministri. Si arritët ta takoni?
Falenderimi për këtë shkon për zëvendësministren e Punëve të Jashtme, zonjën Edit Harxhi. E falenderoj shumë. Por dua të falenderoj edhe njeriun që na njohu me zonjën Harxhi, z. Ermal Muça. Ai është Konsull i Përgjithshëm në Konsullatën e Përgjithshme në Stamboll. Ai na ndihmoi dhe madje na sugjeroi që të kërkojmë nënshtetësinë shqiptare, sepse e dinte që vuanim me viza. Janë sjellë të dy shumë mirë me mua, edhe zonja Harxhi, edhe zoti Muça.
Keni prona në Shqipëri?
Po. I kam me Toptanët.
Keni dokumente për to?
Po, i kemi me tapi. Kur t’i marr këto, dua të hap ndonjë biznes të vogël, që të jetoj në Shqipëri.
Si lidhet familja juaj me Toptanët?
Dylbere Toptanin e kam gjyshen e mamit.
Këto ditë që keni ardhur në Shqipëri, cilat qytete keni vizituar?
Kemi takuar disa miq e të njohur dhe kemi vizituar Durrësin dhe Krujën. Krujën e dua shumë. Më herët kam vizituar edhe Prishtinën, Gjilanin, Ferizajn, Preshevën, Prizren, Ohrin.
Pse iu pëlqen më shumë se qytetet e tjera Kruja?
Sepse duket si qytet i vjetër. Kam mall për qytetet e vjetra e veç kësaj ka edhe kalanë e Skënderbeut. Shumë i bukur është.
Si iu duket Shqipëria sot në krahasim me vitin 1994?
Shumë ndryshe. Nuk duket e njëjta.
Ju jeni e martuar tashmë dhe keni një vajzë. A mund të na prezantoni me familjen tuaj?
Im shoq quhet Ibrahim Ahmeti. Është shqiptar dhe ka lindur në Preshevë. Kam një vajzë që quhet Lavdie, që është në klasën e shtatë dhe është pianiste dhe këndon. Mëson shumë në shkollë.
Vajza juaj, flet shqip?
Po, sigurisht, shumë mirë madje.
Atëherë, jeni një familje më shumë se shqiptare. Si e gjetët një bashkëshort shqiptar nga Presheva, kur jetonit në Damask?
E kam njohur në Damask. Erdhi me një gazetar në shtëpinë tonë për t’i bërë nënës një intervistë dhe kështu u takuam.
Nëna juaj, u gëzua për martesën tuaj me shqiptar?
Po, shumë.
Ishte dakord menjëherë?
I pëlqente ideja se është shqiptar. Por, pastaj, i dërgoi edhe një letër Ibrahim Rugovës.
Për ç‘arsye?
Që ta pyeste për familjen e Ibrahimit. I tha se “Ibrahim Ahmeti ka kërkuar dorën e vajzës sime. Dua ta di nga ju nëse duhet t’ia jap apo jo”. I kërkoi miratim. Ai i tha që ishte dakord dhe se do të bënte shumë mirë.
Ibrahim Rugova, e njihte bashkëshortin tuaj?
Jo, njihte familjen e tij në Preshevë.
Po të tjerët qenë dakord, apo vetëm nëna?
Në fillim nuk donin që unë të martohesha, se iu dukej sikur do të ikja larg. Vija nga një familje shumë e madhe dhe nuk donin që të shkoja me Ibrahimin në Serbi, ku është Presheva sot, ndërsa për në Shqipëri s’e kishin edhe shumë problem, se thoshin, është shteti i nënës tënde. I vunë kusht Ibrahimit që të jetonte atje me mua, në Siri, kështu na lejuan të martoheshim.
Me kë kishte tjetër korrespondencë nëna juaj përveç Ibrahim Rugovës?
Edhe me z. Sali Berisha kur ky ishte president. I ka shkruar disa herë.
Kërkonte diçka prej z. Berisha?
Jo, në fillim i shkroi për ta uruar si president e më pas, di që i ka shkruar një letër ku i thoshte “mos lejo që të rikthehet komunizmi”. E urrente nëna ime komunizmin, prej tij kishte përfunduar në Siri, prej komunizmit kishte qenë emigrante politike, larg atdheut dhe të afërmve. Të njëjtën gjë i ka thënë edhe Ibrahim Rugovës, “mos lejo që të kthehet situata mbrapa në kohë”. Ideja kryesore e kërkesa kryesore e saj, ndaj z.Berisha e z.Rugova, ishte: Mos e lëshoni rrugën e nisur, lirinë.
E mbante mend kryeministri nënën tuaj?
Po, i mbante mend letrat.
Si është gjysma juaj siriane?
Është një familje e madhe dhe me emër. Jam fëmijë i vetëm dhe njerëzit e babait më duan shumë. Halla, më merr çdo ditë në telefon, edhe këto ditë që jam këtu, për të ditur se si jam. Si familja e madhe, edhe atje kemi shumë prona, trashëgojmë edhe objekte antike, që ndonëse janë shtetëzuar, janë në emrin tonë, si për shembull një varr i tërë me florinj, të cilin vijnë ta vizitojnë. Nga ana e babit vij nga një familje me 300 vite traditë politike, me kryeministra. Prona kemi edhe në Liban. Babai nuk ka punuar asnjëherë, edhe pse kishte mbaruar studimet.
Familja e babait, nuk iu ka paragjykuar për shkak të origjinës shqiptare apo dashurisë për Shqipërinë?
Jo, asnjëherë. Ata e dinin se nëna vinte nga një familje e madhe dhe vetë ata ishin familje e madhe, të edukuar dhe të kuptueshëm.
Nga familja juaj, vetëm ju jeni e martuar me shqiptar?
Po. Vajzat e tezes janë të martuar me sirianë, madje familja ku është martuar njëra prej vajzave të tezes, është pasardhëse e Profetit Muhamed.
Burimi: http://www.balkanweb.com/kulturė/2691/konica-leterkembimi-me-berishen-president-mos-e-lejo-rikthimin-e-komunizmit-100225.html
Ittihâd-ı Arnavut apo Bashkimi Shqiptar
Kushtrim SHEHU
ITTIHAD-I ARNAVUT APO BASHKIMI SHQIPTAR
Pikërisht në shek. XIX. pjesëtarë të komunitetit shqiptar njëherit figura elitare të shoqërisë osmane ndjenë nevojën dhe u vetobliguan për një riorganizim shoqëror shqiptar.
Në momentet kur ekzistenca shqiptare që nga rënia e Perandorisë Osmane gjendet në situatën më të favorshme historike për një konsolidim shoqëror, burim frymëzues i këtij konsolidimi ka mundësi të jetë mendësia politike shqiptare e periudhave më të hershme. Aktualiteti politik shqiptar i tanishëm qartazi është i fragmentarizuar. Shqipëria synon integrim të pavarur në instancat euroatlantike, ndërsa Kosova si shtet i ri detyrimisht mundohet të ndjekë një kurs të njëjtë. Në anën tjetër, shqiptarët jashtë këtyre dy shteteve integrimin euroatlantik e shohin po ashtu si pjesë të kornizave synuese të shteteve në të cilat jetojnë. Shoqëria shqiptare në të pesë shtetet që ndodhen në Europën Juglindore është në mungesë komunikimi dhe koordinimi. Politikat e tyre bëhen të ndara. Synimet janë të ndryshme dhe, në mungesë të një vullneti dhe mundësie për faktorizim shqiptar, ndjekja e një politike të tillë i bën hyzmet dobësimit të shqiptarëve si tërësi. E kaluara e një shoqërie domosdoshmërisht duhet të shërbejë për ravijëzimin e së ardhmes. Mes së shkuarës, së tashmes dhe së ardhmes, ekzistuese dhe e përjetuar është vetëm relacioni e shkuar – e tashme. E ardhmja është hapësirë veprimi vetëm e këtyre dy të fundit.
Procesi i kombëtarizimit
Shoqëria shqiptare në të dy shekujt e kaluar së bashku me modernizimin filloi edhe procesin e kombëtarizimit, gjegjësisht shqiptarizimin e saj. Në këtë periudhë kohore shoqëria shqiptare përjetoi vetëdijesimin e qenies së vet. Një qenësim shqiptar ishte nevojë imediate për të qenë e përgatitur përballë ndryshimeve që i solli kjo periudhë. Në kohën kur zuri vend ideja e shqiptarizmit, si edhe në të kaluarën, shqiptarët ishin komunitet etnik i Perandorisë Osmane, komunitet i integruar dhe i njohur me veçoritë e tyre dalluese, pikërisht me identitet të tyre. Shekulli XIX solli ngritje të vetëdijes shqiptare me natyrë politike, e nevojshme për rendin e ri politik botëror. Si pjesë e integruar e shoqërisë osmane, komuniteti shqiptar shfaqi afinitet veçues, gjë për të cilën flasin edhe sot trashëgimia dhe vlerat historike. Nga vlerat materiale e deri tek ato shpirtërore që gjallërojnë edhe sot mund të vërehet ky fakt. “Kalldrëmi shqiptar” në shoqërinë e sotme turke nuk është gjë tjetër, pos shprehje për një mbulesë rrugore të fortë e të qëndrueshme, e ngjashme kjo me karakterin shqiptar. “Inati i shqiptarit” po ashtu shfaq kokëfortësinë për të arritur qëllimet të cilat i synon njeriu dhe nuk pranon kurrfarë konsensusi. Po ashtu shumë personalitete me origjinë shqiptare në secilin pozitë shërbyese shtetërore osmane merrnin epitetin “arnavut”, gjegjësisht shqiptari. Janë të njohur Arnavut Koxha Sinan Pasha, Dukagjinzade Jahja Beu, Arnavut Abdi Pasha e shumë figura tjera madhore të shoqërisë osmane. Një gjë e tillë flet për një mishërim vlerash mes komuniteteve të ndryshme përbrenda një sistemi politik ekzistent në të kaluarën dhe, njëkohësisht, sikurse është edhe dëshmi për një të kaluar të ndritshme të shqiptarëve brenda një konglemarati etnitetesh, përkatësish dhe identitetesh.
Nevoja për riorganizim
Fillesa e lëkundjeve shoqërore me karakter politik dhe ekonomik që ngjanë në shtetin osman, sollën nevojën e riorganizimit të shqiptarëve. Pikërisht në shek. XIX. pjesëtarë të komunitetit shqiptar, njëherazi figura elitare të shoqërisë osmane, ndjenë nevojën dhe u vetobliguan për një riorganizim shoqëror shqiptar. Të njoftuar me konditat e reja që zhvilloheshin dhe pozitën politike të organizimit shtetëror të cilit i përkisnin, këta u angazhuan për ngritjen e vetëdijesimit kombëtar shqiptar, që i bie politizim dhe njohje me rendin e ri ndërkombëtar për shoqërinë shqiptare. Kjo përpjekje është e hershme, por zë fill si përpjekje e masës së gjerë shoqërore me organizimin e konferencës kombëtare “Ittihâd-ı Arnavut” shqipërisht “Bashkimi Shqiptar”. Kjo është pika vendimtare dhe boshti i jetës shoqërore shqiptare gjer në ditët e sotme. Mendimi politik për komunitetin shqiptar, që solli kjo lëvizje, mbeti për tërë shek. XX ideja themelore e jetës politike shqiptare, ndonëse në kohë të caktuara e ideologjizuar dhe e zbehur me mendimet politike të kohës. Fushëveprimi i kësaj lëvizjeje në vija të trasha mundet të krahasohet kushtimisht me pozitën e shoqërisë shqiptare sot. Paralelet e ngjashmërisë mund të tërhiqen në faktorizimin e qenies shqiptare përballë sistemeve politike të mëdha, siç ishte Perandoria Osmane dhe sot Bashkimi Europian. Nëse atëbotë mungonte një vullnet ndërkombëtar për të skicuar një qenie politike shqiptare, tashmë përjetuam dhe gëzuam një përkrahje për të konsoliduar qenien shqiptare në Ballkan. Ajo që duket se mungon sot është një mendësi e cila shikon probalitetin e konsolidimit të mëtejshëm të qenies shqiptare. Në kohën kur Bashkimi Shqiptar në Prizren u mblodh për të shënuar pikëveprimet e përbashkëta si shoqëri kishte hetuar ndryshimet shoqërore që ngjanin në jetën politike botërore. Mu për këtë qëllim qenësimin shqiptar e pa të udhës si të vetmin mjet për mobilizim shoqëror, themel të përmirësimit dhe mirëqenies shoqërore. Në kohën tonë qenia shqiptare ekziston dhe frymon falë mendësisë së atëhershme të hedhur në Prizren. Sot një mendësi për avancimin e qenies shqiptare, ndonëse ekzistente, nuk ka duart e hedhura për t’u kanalizuar dhe për t’u bërë veprimtari e njerëzve që mund ta jetësojnë atë. E mira është se e kaluara mund të jetë shembulli i një avancimi të mëtejshëm në të ardhmen. Ky shkrim mban atë përpjekje modeste për të lexuar me sytë dhe nevojën e sotme, Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, gjegjësisht Bashkimin Shqiptar.
Lidhja e Prizrenit, faktet
Studime, analiza dhe vështrime mbi Lidhjen Shqiptare të Prizrenit janë bërë mjaft. Tabloja dhe aktiviteti i kësaj lidhjeje janë familjare për opinionin shqiptar. Gjëja që mund të themi se ngeli e pasqaruar është koha dhe mentaliteti i instancave shoqërore dhe politike mbi të cilën u zhvillua aktiviteti i Lidhjes Shqiptare. Thënë shkurtimisht, mungon njohja e realitetit të thellë historik në të cilën u zhvillua kjo lëvizje. Shoqëria shqiptare atëbotë shfaqte komunitetin e integruar në strukturat shoqërore osmane. Në një relacion të tillë integrues inteligjenca e atëhershme shqiptare përbrenda kornizave të së mundshmes filloi procesin e shqiptarizmës, ngritjes së vetëdijes tashmë politike të shqiptarëve, njëkohësisht duke mos dashur të rrezikojë pozitën e komunitetit shqiptar me qendrën osmane. Mirëpo, rrjedha e ngjarjeve historike e bëri të disfavorshme gjendjen politike për të dyja palët. Krahas distancimit, filloi edhe disociacioni i komunitetit shqiptar me qendrën osmane. Në këtë rrugëtim komuniteti shqiptar do të ndjekë ndaras fatin e vet. Pa dashur të ndalemi në diskursin nacionalist që nisi me “Bashkimin Shqiptar” dhe që historiografia shqiptare e quan “Periudha e Rilindjes Kombëtare”, vitet 1878-1912, mbesin si koha e mbarësimit ose ngjizjes së politikës shqiptare. Lidhja Shqiptare e Prizrenit gjer më 1912 ngeli boshti kryesor i mendësisë politike shqiptare. Meqenëse nuk duhet lexuar vetëm si përpjekje për pavarësi. Lidhja Shqiptare e Prizrenit më tepër është përpjekje për qenësimin shqiptar. Përpjekja që bëri për qenësimin shqiptar solli pavarësimin e Shqipërisë. Ky është leksioni më i madh që mund të nxjerrim nga Lidhja Shqiptare. Kundërshtitë që pati Lidhja Shqiptare nga qendra osmane, si dhe hasmëritë e shteteve fqinje hijezuan suksesin e pritshëm të saj, megjithatë natyrshëm nuk arritën të ndalin ecurinë e mendësisë së re politike shqiptare.
Pikëpamjet mbi arsimin, unitetin dhe ruajtjen e gjeografisë shqiptare, si dhe kërkesat për pushtet më të madh lokal në kuadër të shtetit osman, ishin shqyrtime serioze dhe tejet moderne. Mosleximi i drejtë i tyre solli fatalitetin shoqëror si për qendrën osmane, ashtu edhe për komunitetin shqiptar. Mendësia e inteligjencës shqiptare arriti të sendërtohet përmes ruajtjes së një sistemi politik prezent dhe ngritjes e avancimit të komunikimit shqiptar. Në mënyrën më të suksesshme arritën që barrierën e pamundësisë së shkëputjes nga një sistem vlerash të përbashkëta të krijojnë identitetin kombëtar me nacionalizëm jopërjashtues ndaj tjetrit, joagresiv dhe jokërcënues për shoqëritë e tjera. Për sa kohë përpjekjet e Lidhjes Shqiptare të ishin lexuar drejt, aq më tepër do të ishin mundësitë e zgjatjes së Pax Ottomana-s në Ballkan. Një gjë e tillë, ndonëse në dukje hipotetike, ka mbështetjen e saj historike.
Leximi i të kaluarës
Duke lënë anash supozimet dhe duke shikuar aktualitetin, vërehet se elitat politike shqiptare nuk kanë kapur momentumin e ruajtjes dhe avancimit të qenies shqiptare. Një koordinim më i thellë dhe i gjerë mes elitave politike të kudondodhshme shqiptare ka nevojën të jetë më i ngutshëm dhe më aktiv. Në këtë kontekst leximi i të kaluarës do të shërbente si hap për të mos pasur frikë në rrugën e shoqërisë shqiptare drejt së ardhmes. Përvoja e shoqërisë shqiptare në kuadër të Perandorisë Osmane duhet të jetë mbase edhe bazë e përpjekjeve të sotme të integrimit europian. Sikurse në të kaluarën, kur inteligjenca shqiptare bëri preokupim të vetes mirëqenien e njeriut të saj edhe sot preokupim kryesor krahas integrimit, zhvillimit ekonomik dhe mirëqenies qytetare, synim duhet të jenë pozita e qenies shqiptare dhe vlerat e saj. Ky preokupim patjetër do t’i shërbejë mobilizimit shoqëror shqiptar dhe ngritjes së vlerave demokratike për ta bërë shoqërinë tonë më të përgjegjshme në rrjedhat e reja ndërkombëtare. Po ashtu një preokupim i tillë mbërthen në vete vlerat humane në të cilat Bashkimi Europian mbështet tërë filozofinë e tij politike. Bashkimi shqiptar jashtë karakterit të përfolur territorial për të cilin kanë drojë komshinjtë tanë dhe qendrat e vendosjes ndërkombëtare, bashkimi në jetën shpirtërore dhe kulturore të shqiptarëve, ngelet opsion i vetëm për avancimin e shoqërisë shqiptare në Bashkimin Europian. Shoqëria shqiptare historikisht ka shfaqur afinitet integrues përbrenda sistemeve ku vlerat janë të shumëllojshme dhe të gjithanshme. Bashkëjetesën me kultura të ndryshme shqiptarët e kanë bërë gjithherë. Lidhja Shqiptare e Prizrenit ka qenë edhe moment forcimi i këtij afiniteti dallues dhe karakterizues të shoqërisë shqiptare.
Burimi: http://shenja.mk/index.php/kulture/histori/5539-ittihad-i-arnavut-apo-bashkimi-shqiptar.html
Kontributi i klerit mysliman shqiptar në hartimin e alfabeteve dhe të abetareve të gjuhës shqipe
Dr. Hasan BELLO
KONTRIBUTI I KLERIT MYSLIMAN SHQIPTAR NË HARTIMIN E ALFABETEVE DHE TË ABETAREVE TË GJUHËS SHQIPE
Hyrje
Një kontribut të rëndësishëm për zhvillimin e gjuhës shqipe dhe arsimin kombëtar në kapërcyell të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX, krahas klerikëve të besimeve të tjera fetare, pa dyshim që ka luajtur edhe kleri mysliman shqiptar.
Pavarësisht faktit se deri vonë, për arsye ideologjike ka pasur një lloj tendence për t`i vënë në plan të kundërt komponentët “shkollë”, “gjuhë” dhe “identitet kombëtarë” me fjalën “kler”, “klerikë” apo në rastin konkret “hoxhallarë”,[1] e vërteta qëndron ndryshe. Një numër alfabetesh dhe abetaresh të gjuhës shqipe na rezulton të jenë hartuar pikërisht nga këta personalitete.
Megjithëse ato nuk përbëjnë një numër të madh për nga sasia, përsëri në raport me peshën specifike dhe kohën kur u hartuan dëshmojnë për shkallën e lartë të preukupimit dhe rëndësinë që klerikët myslimanë shqiptar i jepnin zhvillimit dhe mësimit të gjuhës shqipe.
Ky shkrim, më tepër se një vështrim filologjik apo didaktik, ka si objekt evidentimin dhe trajtimin nga këndvështrimi historik të rolit dhe të kontributit të klerit mysliman shqiptar, si hartues i alfabeteve dhe abetareve të gjuhës shqipe.
Që në fundin e viteve 30 të shekullit të kaluar, në një artikull të revistës “Zani i Naltë” pasi theksohej roli i klerit mysliman shqiptar në lëmej të ndryshëm të çështjes kombëtare, kur vinte fjala për shkrimin e gjuhës shqipe shkruhej se: “Ndofta mund të thotë dikush se këta kanë shkrue me alfabet arab! Ani, mjafton që kanë shkruajtur shqip; mjafton që këtij populli i kanë dhanë të kuptojë se edhe gjuha e tyne,-shqipja-mund të shkruhet. Mbasandaj, çfaj kanë këta shkrimtar të moçëm që kanë shkrue në një kohë kur shqipja ska pasë alfabetin e saj, jo skanë asnjë faj këta shkrimtarë; ashtu sikurse skanë faj as ata që kanë shkrue me alfabetin grek e me ndonjë alfabet tjetër”.[2]
***
- I. Alfabeti i gjuhës shqipe i hartuar nga kleriku dhe rilindasi i shquar Hoxhë Hasan Tahsini (1811-1881)
Në historinë e popullit shqiptar emri i Hoxhë Hasan Tahsinit (1811-1881) shpërfaqet, siç shkruante me të drejtë poeti ynë kombëtar Naim Frashëri, si një “trëndafil qiellor”.[3] Personaliteti i kësaj figure është vlerësuar vazhdimisht nga bashkëkohës dhe pasardhës të tij, e megjithatë ende dhe sot e kësaj dite ai vazhdon të mbetet në epiqendër të hulumtimeve dhe studiuesve të ndryshëm.
Në vitin 1857, kur qeveria osmane po përgatitej për hapjen e universitetit të parë, një nga të dy të zgjedhurit e saj për t`u dërguar në Paris, me qëllim për t’u pajisur me dituritë e nevojshme shkencore, ishte Hoxhë Hasan Tahsini. Pas vajtjes atje, brenda një viti ai arriti të fitonte tërë dituritë e nevojshme dhe u regjistrua në fakultetin e shkencave të natyrës. Madje, duke vazhduar studimet në të, ndoqi si i jashtëm studimet edhe në fakultete të tjera. Bashkëkohës të tij, në veprat e tyre, theksojnë se ai përsosi frëngjishten dhe u thellua në fizikë, matematikë, kimi, biologji, filozofi, fiziologji, botanikë, gjeologji, shkencat shoqërore, e sidomos në filozofì, kozmologji e psikologji.[4] Pas kthimit në Stamboll në vitin 1869, ai u emërua si rektor i parë i Universitetit të Stambollit (Darülfünun-u Osmanî),[5] ku për shkaqe subjektive megjithëse qëndroi për një kohë të shkurtër, u afirmua si një nga personalitetet shkencore më të njohura të Perandorisë Osmane.
Hasan Tahsini-sipas Prof.Tomor Osmanit-ka hyrë në historinë e shkrimit të gjuhës shqipe e në veçanti të zgjidhjes së alfabetit të përbashkët të shqipes në dy drejtime kryesore:
- së pari si pjesëmarrës në mbledhjet e ndryshme që u bënë gjatë viteve 1867- 1879 në Stamboll për këtë çështje.
- së dyti, si hartues i një alfabeti të veçantë.[6]
Veprimtaria patriotike dhe arsimore e Hasan Tahsinit kishte rënë në sy edhe të diplomatëve të huaj. Konsulli francez në Janinë, August Dozon, informonte Ministrinë e Jashtme se përfaqësuesit më të shquar të lëvizjes politike në Shqipëri ishin Hasan Tahsini dhe Kostandin Kristoforidhi të cilët, po përpiqeshin të përpunonin gjuhën shqipe deri në nivelin e një gjuhe të shkruar dhe të përhapnin gjithashtu arsimin në gjuhën amtare duke i ngritur «barrierë helenizmit».[7]
Lidhur me bazën e alfabetit të gjuhës shqipe, në mbledhjet që u realizuan nga patriotët shqiptar, Hasan Tahsini shfaqi një mendim origjinal. Mendim, i cili, hedh poshtë pretendimet dhe akuzat e bëra deri tani nga historiografia komuniste, sikur gjoja, klerikët myslimanë en bloc dhe në mënyrë kategorike ishin për shkrimin e gjuhës shipe me gërma arabe. Në kujtimet e tij, me titull “Mendime për shkrimin e gjuhës shqipe” rilindasi dhe bashkohaniku i Hasan Tahsinit, Jani Vreto, shkruan se lidhur me ata që mendonin se për shkrimin e gjuhës shqipe ishte me interes të merej si shembull alfabeti arab, ky i fundit iu kundërvu atyre me argumentat e mëposhtme: “Çështja për të cilën diskutojmë ka të bëjë me interesin shpirtëror të të gjithë kombit tonë, domethënë me çështjen se si të shkruhet më lehtë gjuha jonë dhe të përparojë dituria e të çlirohet kombi ynë nga turpi i gjendjes barbare dhe nga të këqijat që rrjedhin prej saj…Gjuha jonë nuk mund të shkruhet me anë të alfabetit arab. Prova e madhe bindëse është fakti se ata, midis shqiptarëve që kanë mësuar gjuhën arabe, kur u shkruajnë fëmijëve të tyre, përdorin greqishten e re, të cilën nuk e dinë mirë, e që e kanë mësuar, vetëm duke u shoqëruar me grekë…Ngandonjëherë kur nuk e dinë greqishten, shkruajnë në gjuhën shqipe, por me shkronjat e alfabetit grek, të cilat i mësojnë me rast nga ata që e dinë greqishten…ndonëse shkronjat e greqishtes nuk mjaftojnë për të paraqitur të gjithë tingujt e gjuhës sonë”.[8] “Ne-shkruante Hasan Tahsini-jemi një komb i veçantë, kemi gjuhën tonë të veçantë, andaj duhet të mendojmë më vete, si edhe të tjerët”.[9]
Ai ishte i parimit se në shkrimin e gjuhës shqipe duhej të përputhej parimi fonetik me atë morfologjik. Parim i cili gjeti zbatim edhe më vonë në shkrimin e gjuhës shqipe.
Në një artikull të shkruar në gazetën “Basiret”, krahas rëndësisë që i jepte shkrimit të gjuhës shqipe për përhapjen e diturisë dhe zhvillimit të kombit shqiptar, ai, e vinte theksin tek pengesa që kishte sjellë për unitetin e shqiptarëve përdorimi i alfabeteve të ndryshme. “Meqenëse këto lloj gërmash-shkruante ai-nuk i përshtaten gjuhës shqipe dhe disa prej tyre janë të rënda dhe plot të meta, ato në të vërtetë i kanë sjellë një pengesë të madhe realizimit të qëllimit kryesor”.[10] Sipas tij, duhej gjetur një alfabet që jo vetëm të ishte i përshtatshëm për gjuhën shqipe, por që të ishte edhe larg çdo ndikimi politik. “Po të mos krijojmë një alfabet për një gjuhë, që të jetë për këtë shekull i përshtatshëm, i sigurtë, i saktë dhe i mbrojtur nga ndikimet politike, shkronjat në të do të duken si të huaja dhe kështu nuk do të jetë e mundur të përfitojmë atë që dëshirojmë. Sado që janë të vogla si këmba e milingonës, shkronjat janë arma më e fuqishme e përparimit dhe e diturisë. Prandaj, t`i pranosh ato pa treguar kujdes të veçantë është më e dëmshme se të zgjedhësh një armë e, pa e provuar, të luftosh me të”.[11]
Hoxhë Hasan Tahsini njihet edhe si autorë i një alfabeti origjinal të gjuhës shqipe. Disa studiues janë të mendimit se ky alfabet mund të jetë hartur nga fundi i viteve 60 të shek.XIX,[12] por nuk mungojnë edhe studiues që theksojnë se ai e hartoi alfabetin e tij në vitin 1858.[13] Sidoqoftë, në kohën kur u shkrua, ky alfabet gjeti përhapje pothuajse në të gjithë Shqipërinë.
Me alfabetin e tij të veçantë, Hasan Tahsini, deshi t`i tregonte jo vetëm popullit shqiptar, por edhe opinionit të huaj se shqiptarët siç kanë gjuhën e tyre të lashtë, historinë dhe kulturën, duhet të kenë edhe alfabetin.[14]
II.Abetarja shqip me gërma arabe e Daut Boriçit (1825-1896)
Daut Boriçi lindi në qytetin e Shkodrës më 20 dhjetor 1825, në një familje të vjetër dhe të njohur për traditat e saj patriotike.[15] Më 16 maj 1848, ai u emërua si imam i xhamisë së Draçinit në Shkodër dhe që atëherë do të quhet Molla Dauti. Pasi shërbeu për rreth dy vjet në këtë xhami, në vitin 1850 ai u nis drejt Stambollit për të vijuar studimet në medresenë e njohur Çifte Bash Kurshun (Çifte Baş Kurşun) e themeluar që në kohën e sulltan Mehmet Fatihut II.
Pas kthimit në Shkodër, fillimisht Daut Boriçi e nisi karrierën si mësues në shkollën Ryshdije (Rüştiye Mektebi) që ishte hapur në Pazar të Vjetër në vitin 1858. Shumë shpejt si rezultat i punës dhe kontributit të tij në fushën e arsimit ai fitoi respektin jo vetëm të bashkëqyetetarëve shkodranë, por edhe të autoriteteve më të larta të Ministrisë së Arsimit të Perandorisë Osmane.[16] Jo më kot nga kjo ministri ai u ngarkua edhe si kryeinspektor i arsimit për të gjithë Vilajetin e Shkodrës.
Si klerik i mbrujtur me ndjenja patriotike, Daut Boriçi ishte një nga themeluesit, veprimtar dhe kryetar i degës lokale të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.[17] Por, në kumtesën tonë ne do të përqendrohemi kryesisht në kontributin që ai dha si hartues i abetareve të gjuhës shqipe me alfabet arab. Siç shkruante me të drejtë Ilo Mitkë Qafëzezi që në vitet 30 të shekullit të kaluar: “Përgjithësisht si për të gjitha gjuhët ballkanike të mbetura pas, po ashtu edhe për shqipen tonë del në shesh se shtytjet më të para të letrarizimit të saja i ka dhënë feja”.[18]Prandaj, sipas nesh kjo e shpjegon edhe dukurinë se hartuesit e parë të shkrimeve të gjuhës shqipe kryesisht janë klerikë. Pavarësisht se kujt religjoni i përkasin.
Abetareja e Daut Boriçit e shtypur në Stamboll më 1861 e më pas edhe në vitin 1869, është një abetare shqip-turqisht, me shkronja arabo-turke dhe me krijime origjinale të autorit, pa asnjë shënim në frontespic, pa vit e vend botimi. Me këtë abetare, sipas studiuesve, ai zuri në Veri këndin e trinomit që kishin plotësuar më parë Naumi në Jug dhe Kristoforidhi në kërthizë të Shqipërisë.[19]“Shqiptari me mënyrën e shkronjave që kam kallzue në alfabetin shqip, mbrenda pak kohe mundet me shkrue gjuhën e vet”. Këtë deklaronte Daut Boriçi si kredo politike, në librin e tij, më 1869.[20]
Abetareja në fjalë ka gjithsej 37 shkronja, nga të cilat 28 janë të alfabetit arab; 2 i ka marë osmanishtja dhe për të plotësuar nevojat e gjuhës sonë, 7 shkronja Daut Boriçi i hartoi vetë, nga ato fonema që i korrespondonin gjuhës shqipe. Me këtë, ai provoi se shqipja kishte veçoritë e veta, se alfabetet e grafitë e gjuhëve të tjera nuk i plotësonin kërkesat gjuhësore të saj, se nga ana didaktike duheshin hedhur hapa të tjerë, se nga ana pedagogjike duhej përdorur një metodë e re, se nga ana edukative-kombëtare duhej mësuar në gjuhën amtare, etj.[21] Nga transkiptimi i thuajse i plotë i abetares së parë ajo ka këto veçori: është hartuar sipas metodës sintetike. Pikënisje janë marë njësitë e vogla të gjuhës, tinguj-shkronjat. Kështu teksti fillon me paraqitjen e të gjitha shkronjave të alfabetit të cilat vendosen në të katër kolona ku shkronja është në pozicione të ndryshme: më vete, në fillim, në mes dhe në fund të fjalës.[22] “Porosia e tij drejtuar nxënësve shqiptarë: “…xen me shkrue shqip…” që lexojmë në faqen 32 të abetares, është vazhdim i kredos së tij politike, është plan-programi i punës së tij, është synimi për ta bërë gjuhën shqipe gjuhë mësimi”.[23] Abetareja shqipe e Daut Boriçit e vitit 1861 është e para abetare shqipe që është botuar në Shqipërinë e Veriut. Ndonëse e botuar me alfabet arabo-turk, ajo ka përmbajtje krejtësisht shqiptare dhe me krijime origjinale të autorit. Kjo dëshmon për një hop në fushën e arsimit fillor kombëtar, me bazë gjuhën shqipe.[24] Botimi i kësaj abetareje më 1861 si tekst i litografuar në Stamboll, me një tirazh të konsiderueshëm, kopjet e të cilit gjenden pas më vonë se një shekulli në disa familje shkodrane dhe në fondet e bibliotekave të tyre, të bindin se në shkollat e trevës së Shkodrës dhe të territoreve që mbulonte Daut Boriçi, si drejtues arsimi i Vilajetit të Shkodrës, është përdorur abetarja e tij.[25]
Përveç tre abetareve, dy të prej të cilave siç e përmendëm dhe mësipër janë botuar përkatësisht në vitin 1861 dhe 1869, Daut Boriçi është autorë edhe i një “Gramatike shqipe” e cila përmban njohuri të përgjithshme mbi emrin, numrin, gjininë, etj., i një “Fjalori turqisht-shqip”, i një autobiografie dhe i dy ditareve me rëndësi të madhe për historinë e mendimit pedagogjik shqiptar.[26]
III.Abetarja shqip me gërma arabe e Hafiz Ali Ulqinakut (1853-1913)
Hafiz Ali Ulqinaku u lind në vitin 1853 në qytetin e Ulqinit.[27] Në autobiografinë e tij ai tregon se pas përfundimit të mejtepit hyri në medresenë e qytetit, ku vazhdoi mësimet deri në librin Fenari.[28] Kjo qe faza e parë e shkollimit të tij. Në këtë periudhë, e cila, përkon me betejat për mbrojtjen e Ulqinit, ndonëse në moshë fare të re, mori pjesë edhe Hafiz Aliu.[29] Me rënien e Ulqinit nën Malin e Zi, familja e tij sëbashku me qindra familje të tjera ulqinake u shpërngulën në Shkodër si emigrantë, ku gjetën strehim dhe përkrahje dashamirëse për integrim familjar e shoqëror. Këtu, ai nisi edhe fazën e dytë të shkollimit, në medresenë e këtij qyteti. Ku sipas vetë Hafiz Aliut mori edhe diplomën teologjike (Ixhazetnamen) dhe thekson se: “Gjuha e jeme asht shqipja. Shkruej e flas arabisht, turqisht, shqip”. Djali i tij, Saiti, në një parathënie të botimit të “Mevludi Sherifit” figurën e të atit na e përshkruan si mëposhtë: “I ndjeri Hafiz Ali kishte me vedi një shpirt të madh të pajisur me kulturë të naltë teologjike, me natyrë të mprehtë poetike e me ndërgjegjje të kullueme dhe të edukueme sipas parimeve të Islamizmës”.[30]
Në vitin 1882, Hafiz Ali u emërua si mësues i shkollës fillore në lagjen “Dudas”. Ndërsa në vitin 1884, ai u transferua në Lezhë ku fillimisht ushtroi detyrën e mësuesit dhe imamit, e më pas edhe atë të Myftiut të këtij qyteti deri sa ndërroi jetë në vitin 1913.[31]
Veprimtaria e Hafiz Ali Ulqinakut shtrihet në disa fusha kryesore, si në atë të letërsisë, gjuhësisë, përkthimit, arsimit e në atë fetare.[32] Por, në kuadër të tematikës sonë na duhet të theksojmë se kjo figurë i dha një rëndësi të madhe sidomos shkrimit të gjuhës shqipe. Në parathënien e “Mevludi Sherifit”, ai shkruan ndër të tjera me vargje se parimet themelore të fesë islame:
“N`gjuhë të shqipes kam qëllim un me i tregue
Që kështu vllaznit sa do pak me përfitue”.[33]
Kontributi i tij u shtri edhe në hartimin e tre fjalorëve shqip-turqisht me gjithësej 1334 faqe, të cilët mbartin vlera të mëdha leksikologjike, leksikografike, dialektologjike dhe për historinë e gjuhës shqipe.[34] Një rëndësi më vete në këtë kontekst ka sidomos abetareja e Hafiz Aliut. E cila, ndonëse brenda logjikës së kohës është hartuar me alfabet arab, ajo ka vlera të veçanta atdhetare, shkencore, gjuhësore dhe didaktike. Sipas studiuesve të jetës dhe veprës së Hafiz Aliut, të cilët i kanë bërë një analizë të shkëlqyer kësaj abetareje: “Shkrimi i shqipes e aq më tepër përdorimi i saj në shkollë, hartimi i librave shqip dhe i abetareve shqipe tregonte vullnetin e mirë dhe ndërgjegjjen e lartë atdhetare të autorit”.[35] Abetarja në fjalë ka gjithësej 15 fletë dhe 26 faqe. Kjo abetare për shumë vite me radhë mbeti në dorëshkrim në dosjen nr.3 të fondit personal të Hafiz Ali Ulqinakut në Arkivin Qendror të Shtetit[36] deri sa u botua në një studim monografik mbi jetën dhe veprën e tij në vitin 2005.[37]
IV.Abetarja shqip me alfabet latin e Said Najdenit (1864-1903)
Said Najdeni, lindi në qytetin e Dibrës në vitin 1864, në familjen e Islam dhe Esma Najdenit. Ai ka hyrë në fondin e historisë sonë kombëtare si rilindës, patriot, atdhetar dhe veprimtar i shquar i çështjes kombëtare. Arsimin fillor dhe atë plotor Saidi e kreu me sukses në vendlindje në vitin 1882, inteligjenca dhe zgjuarsia që ai kishte bënë që babai i tij ta dërgonte të birin për ta shkolluar fillimisht në Edirne e më pas në Stamboll, ku Saidi përfundoi me sukses studimet e larta teologjike në medresenë e Hajdar Pashës.[38]
Në vitin 1888, pas kryerjes së shkollimit në Stamboll, Saidi i frymëzuar me idealin kombëtar, u kthye në atdhe ku iu përvesh punës në shërbim të arsimit. Për këtë, që përpara se të kthehej ai mori me vete një sasi të madhe abetaresh të Shoqërisë së Stambollit me dëshirën e flaktë që të hapte në vendlindje shkollën e parë shqipe.[39] Dëshirë të cilën ai e realizoi në vitin 1893, por që pas një viti shkolla që ai hapi u mbyll. Kjo e detyroi Said Najdenin të kthehej në Stamboll, rrugës ai arrestohet bashkë me Hamdi Ohrin, një veprimtar tjetër dhe dënohet me 15 muaj burg. Pasi doli nga burgu, me qëllim që të njihej më nga afër me lëvizjen kombëtare ai vizitoi kolonitë shqiptare të Bukureshtit, Sofjes, Italisë, etj. Më 1899 ai mori pjesë si delegat në Kuvendin e Pejës, pas të cilit u burgos përsëri dhe u lirua me kusht që të mos shkonte më në Stamboll. Në vitet e luftës turko-greke kthehet në Dibër, ku duke ditur rrjedhojat e brendshme dhe të jashtme parashikoi shumë qartë përfundimin e kësaj lufte. Hoxhallarëve të Dibrës, ai u shpjegoi rrezikun dhe jua mbushi mendjen se duhej mësuar shqipja me alfabetin e vet, që kështu shqiptarët të zgjoheshin e të bëheshin gati për të mbrojtur interesat kombëtare. Kjo propogandë, zgjoi shumë shokë të tij e hoxhallarë të Dibrës, të cilët filluan ta mësonin dhe ta donin gjuhën amtare.[40]
Në vitin 1900 ai hapi për herë të tretë shkollën shqipe në Dibër. Po në këtë vit në Sofje botoi “Abetare e gjuhesë shqip: nde të folë gegënisht”[41] pa emër autori dhe “Fe-rrëfenjësja e myslimanëve”[42]. Abetareja e Said Najdenit është hartuar me alfabetin e Stambollit, me të vetmin ndryshim se ajo i është përshtatur dialektit gegë, pjesë e së cilës ishte edhe popullsia e kësaj krahine. Alfabeti ka 36 shkronja të vendosur vertikalisht e horizontalisht bashkëngjitur me alfabetin e gjuhës frënge dhe greke. Në abetare janë vendosur ushtrime gramatikore si dhe pjesëza leximi në dialektin e Dibrës, Shkodrës, Tiranës, Elbasanit dhe në dialektin tosk. Said Najdeni i përket atij grupi klerikësh që mendonte se alfabeti më i përshtatshëm për shkrimin e gjuhës shqipe ishte alfabeti latin.
Si përfundim, për këtë figurë po perifrazojmë një thënie të Prof.Mahmud Hysës i cili shkruan se: “Saidi jetoi në kohën e Rilindjes, mendoi si rilindasit, veproi si rilindas, shkroi si rilindas dhe vdiq si rilindas”.
V.Abetarja shqip me alfabet latin e Hafiz Ali Korçës (1874-1957)
Për personalitetin e Hafiz Ali Korçës është shkruar[43] dhe vazhdon të shkruhet çdo ditë e më shumë, jeta dhe veprimtaria e kësaj figure është bërë objekt studimesh dhe disertacionesh,[44] konferencash dhe seminaresh[45]. Hafiz Aliu është një nga fytyrat më të shquara të patriotëve shqiptar. Ai është një nga fetaro-letrarët tanë më të mëdhenj.[46] Vepra e tij letrare, publicistike dhe didaktike e botuar që në kohën kur ai ishte gjallë i kalon 6.733faqe.[47] Pa folur pastaj për shumë dorëshkrime të cilat ende dhe sot e kësaj dite gjenden nëpër bibliotekat private apo muzetë e ndryshëm të Shqipërisë.[48]
Në Kongresin e Dibrës të vitit 1909, në të cilin morën pjesë 115 burra nga më të zgjedhurit, më fisnikët dhe më patriotët e Shqipërisë ishte Hafiz Aliu ai që propozoi për të parën herë problemin e mësimit të gjuhës shqipe, përmirësimin e modernizimin e medreseve dhe shumë çështje të tjera të rëndësishme. Fjala e tij u dëgjua me vëmendje të madhe dhe me nderim prej të gjithëve dhe kongresi vendosi të bëjë demarshet e duhura pranë qeverisë osmane që gjuha shqipe të ishte e detyrueshme për t`u mësuar zyrtarisht nëpër të gjitha shkollat e Shqipërisë.[49]
Si erudit i njohur, poliglot, mësues i “Mësonjëtores së Parë Shqipe të Korçës” dhe si përfaqësues i nacionalizmit shqiptar, Hafiz Ali Korça, ishte në korent të të gjitha zhvillimeve që kishin të bënin me lëvizjen kombëtare. Kjo, duket edhe në përmbajtjen e abetares së gjuhës shqipe me alfabet latin që ai botoi në vitin 1910.[50] Në këtë tekst autori përdori dy alfabete: alfabetin e Stambollit, variantin e vitit 1884 dhe alfabetin e miratuar nga Kongresi i Manastirit të vitit 1908.[51] Çka tregon se autori ishte në koherencë me evoluimin dhe të rejat më të fundit në fushën e shkrimit të gjuhës shqipe.
Hafiz Ali Korça abetaren e tij e ka ndërtuar sipas metodës fonetike dhe e ka ndarë atë në njësi mësimore. Pas pjesës së shkronjave, autori ka vendosur copëza leximi, të cilat, përveç anës edukative dhe morale janë të pajisura edhe me fjalë të urta nga folklori i popullit shqiptar. Abetarja në fjalë ka një vëllim të konsiderueshëm faqesh (gjithsej 48 faqe)[52] dhe shërbeu për disa vite për mësimin e lexim-shkrimit shqip nga masat e popullit.[53]
VI. Abetarja shqip me gërma arabe e Rexhep Tetovës (1847-1917)
Rexhep Tetova ose siç njihet ndryshe me emrin Hoxhë Voka lindi në fshatin Shipkovicë në vitin 1847. Arsimin fillor dhe atë plotor e mori në vendlindje, ndërsa atë të lartë për shkenca islame e përfundoi në Stamboll.
Pas kthimit në Tetovë në vitin 1895 e, sidomos pasi u emërua si myfti i Vilajetit të Manastirit në vitin 1903, Hoxhë Voka, mori pjesë aktive në Lëvizjen Kombëtare. Në vitin 1910, ai botoi veprën programatike “Mendime”[54], e cila, na jep një pasqyrë të qartë të gjendjes intelektuale dhe arsimore të popullit shqiptar, rrugët dhe mënyrat se si mund të kapërcehej e të dilej nga kjo gjendje. Megjithë kulturën e gjerë që kishte, Hoxhë Voka, mbajti një qëndrim të kundërt ndaj alfabetit të Manastirit. Ai ishte ithtar i shkrimit të gjuhës shqipe me alfabet arab. Prandaj, në këtë kuadër, në vitin 1910 ai botoi një abetare në Stamboll të titulluar “Abeja shkip” me një tirazh prej 10.000 kopjesh. Abetarja e Hoxhë Vokës ka gjithsej 20 faqe dhe në hyrje të saj është shkruar ky dedikim: “Popullit të zgjuar shqiptar, që fëmijët të shkruajnë dhe të lexojnë në gjuhën e vet amtare, në mënyrë që të arrihet një përparim material dhe shpirtëror”. Megjithë përpjekjet e mëdha të autorit për të gjetur shkronja të reja për të plotësuar ata tinguj të shqipes që nuk i kishte alfabeti arab, kësaj abetareje i mungonte ana praktike dhe nuk pati përhapje të gjerë. Të gjitha këto nuk ia zbehin aspak vlerat kësaj figure, deri në fund ai mbeti ithtar i shkollës dhe i mësimit të gjuhës shqipe. Në librin “Mendime” ai shkruan se: “Nuk ka në histori asnjë shembull në jetë, që një popull të ketë përparuar dhe të jetë ngritur pa mësuar në gjuhën e vet…”.[55] Më poshtë, ai i fton të gjithë shqiptarët që: “Gjuhën tone, bashkë me gjuhën turke, ta mësojmë se është një punë e mençur. Secili e din se deri tani sat ë mos mësojmë edhe në gjuhën tonë amtare, kombit dije dhe edukim të përgjithshëm nuk mund t`i japim…”.[56] Më 1911 ai botoi edhe “Gramatikën elementare shqipe” si dhe një tekst mësimor fetar “Ilmihal i hollësishëm shqip”. Moto e Rexhep Tetovës për të gjithë shqiptarët mbetën fjalët: “Shkollat t’i hapim dhe në mos paçim mundësi të ndërtojmë ndërtesa të mëdha, në kolibe me kashtë t’i tubojmë fëmijët vetëm që të mësojnë” dhe “ne shqiptarët është turp të mbesim më poshtë se popujt e tjerë”.
VII.Abdulhaqim Hiqmet Dogani (1880-1955)
Abdulhaqim Hiqmet Dogani lindi në vitin 1880 në një famijle me tradita të hershme fetare dhe patriotike, për shumë vite me radhë babai i tij kishte shërbyer si myfti i Gostivarit.
Pasi përfundoi studimet e larta në Stamboll, Abdulhaqim Hiqmet Dogani ndoqi rrugën e mësuesisë. Në vitin 1911, afërsisht për gjashtë muaj, ushtroi detyrën e profesorit të gjuhës shqipe në shkollën Normale (Darul-mu`allimin) të Shkupit. Për pak kohë, ai u zgjodh edhe deputet në Parlamentin e dytë Osman si përfaqësues i Gostivarit. Por, kontributi i tij kryesor konsiston në fushën e tekstologjisë, si didakt ai mban autorësinë e të paktën 16 teksteve shkollore, të cilat janë të shkruara në gjuhën turke.[57] Në këtë kuadër ai hartoi dhe një “Abetare shqip me gërma arabe” (“Arnavutça elifba-arap harlariyla”), ndërsa në vitin 1946 hartoi një “Abetare”[58] të gjuhës shqipe, të cilën për shkaqe objektive ne nuk kemi mundur ta sigurojmë brenda kohës që po përgatisnim këtë kumtesë.
VIII.Përfundime
Nga hulumtimet e deritanishme, siç u evidentua dhe më sipër, klerikët myslimanë shqiptar në periudhën e Rilindjes Kombëtare kanë luajtur një rol të rëndësishëm për shkrimin, mësimin dhe përhapjen e gjuhës shqipe. Për këtë, tregues i qartë është fakti se një alfabet origjinal me gërma latine siç ishte ai i Hoxhë Hasan Tahsinit dhe gjashtë abetare të gjuhës shqipe mbajnë autorësinë e këtyre klerikëve. Pa folur pastaj për libra, fjalorë, tekste mësimore dhe ndikim e madh që ato patën për zhvillimin e gjuhës shqipe.
[1] Shih: Historia e Shqipërisë, vëll. II, Tiranë: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Historisë, 1984, f. 429-436.
[2] “Veteranët e Klerit Mysliman”, Zani i Naltë, nr. 11, Nanduer 1937, f. 330.
[3] “O ti mbret, o shumë i larti kryetar!/ Nga e dlirta fryma jote unë marr/ të Edenit erën, hirin paraisor,/ O Hasan-Tahsin, o trëndafil qiellor!”. Shih:Laurant Bica, “Përmendorja Naimiane për Hasan Tahsinin”, PERLA – Revistë shkencore – Kulturore tremujore, Viti XII, 2007, Nr. 3 (46), f. 61-74.
[4] Diapazoni i tij i gjerë në fusha të ndryshme të shkencës reflektohet edhe në titujt e librave që ai shkroi, si: Historia e krijimit; Themeli i gjithësisë;Psikologjia apo dituria e shpirtit; Të fshehtat e ajrit dhe ujit; Rruzullimi i përbotshëm; Pasqyra qiellore, etj, etj. Shih: Hasan Kaleshi, Kontributi i shqiptarëve në dituritë islame, Riyadh: International Islamic Publishing House, 1992, f.73.
[5] Shih: Ali Arslan, Darülfünun‘dan Üniversiteye, Istanbul: Kitabevi, 1995; Emre Dölen, Osmanlı Döneminde Darülfünun (1863 – 1922), Türkiye Üniversite Tarihi, Cilt 1, Istanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2009.
[6] Tomor Osmani, Udha e shkronjave shqipe, Shkodër: Shtëpia Botuese Idromeno, 1999, f.219.
[7] Ligor Mile, “Rreth luftës për arsmin kombëtar në qarkun e Korçës”, Studime Historike, nr. 2, 1969, f. 93.
[8] Jani Vreto, Vepra të zgjedhura, Tiranë 1972,f.268.
[9] Ibrahim D.Hoxha, “Hasan Tahsini”, Revista pedagogjike, nr.3, 1972, f.109.
[10] Zana Lito, “Armë e diturisë dhe e përparimit-një shkrim i panjohur i dijetarit Hasan Tahsinit, botuar në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit”, Drita, 16.7.1978, f.13.
[11] Po aty, f.14.
[12] T.Osmani, Udha e shkronjave…, f.231; Ibrahim D.Hoxha, Nëpër udhën e penës shqiptare: nga historiku i ABC-së dhe i shkrimit shqip, Tiranë: Shtëpia Botuese e Librit Shkollor, 1986, f.134.
[13] Necip Alpan, Arnavut alfabesi nasıl doğdu, Ankara: Çağdaş Basımevi, 1978 s.16.
[14] T.Osmani, Udha e shkronjave…, f.235.
[15] Mbi datëlindjen e Daut Boriçit autorë të ndryshëm japin të dhëna të ndryshme. Kështu, ndërsa Prof.Jup Kastrati shkruan se ai ka lindur më 22 nëntor 1823, Nexhmi Bushati në një artikull të gjatë mbi jetën dhe veprimtarinë e kësaj figure shkruan se ai ka lindur më 20 dhjetor 1825. Shih: Jup Kastrati, Figura të ndrituna të rilindjes kombëtare, Shkodër: Migjeni, 1962, f.130; Nexhmi Bushati, “Të dhëna rreth biografisë së Daut Boriçit”, Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës, (Seria e Shkencave Shoqërore), nr.2, 1962, f.268.
[16] Me shkresën datë 14 tetor 1863, Ministria e Arsimit, e lavdëronte Daut Boriçin për përparimin e nxënësve të shkollës Ryshdije. Shih: Nexhmi Bushati,art. i cit., f.272.
[17] Xhafer Belegu, Lidhja e Prizrenit, Tiranë, 1939, f.22; D.Ndoc Nikaj, Historija e Shqypnisë, Shkodër, 1917, f.192; Jup Kastrati, “Daut Boriçi”, Buletini për shkëmbimin e eksperiencës, 1954, f.8.
[18] Ilo Mitkë Qafëzezi, Dhaskal Gjoka, Korçë: Biblioteka Shqiptare “Qafëzezi”, 1936, f.87.
[19] Shefik Osmani, Niazi Kazazi, Abetaret shqipe dhe trajektorja e tyre historiko-pedagogjike, Shkodër: Idromeno, 2000, f.85.
[20] Po aty.
[21] Po aty, f.86.
[22] Po aty, f.88.
[23] Po aty, f.89.
[24] Po aty, f.91.
[25] Po aty, f.92.
[26] Në ditarin e parë përfshihen vitet 1844-1850, ndërsa në ditarin e dytë vitet 1893-1895.
[27] “Autobiografia e Hafiz Ali Ulqinakut”, Zani i Naltë, nr.41, 1937, f.355-357.
[28] Ky libër i jurisprudencës islame e ka marë emrin nga dijetari i njohur dhe hartuesi i mbi 100 librave Molla Fenari (1350-1431), Shehul-Islami i parë i Perandorisë Osmane. Shih: Mefail Hızlı, Osmanlı Bilim Tarihinin İlk Büyük Siması Molla Fenari, Bursa: Bursa Kültür Sanat ve Turizm Vakfı Yayınlar, 2009.
[29] Për këtë kontribut ai u dekorua edhe me medaljen “Për veprimtari patriotike” si aktivist i dalluar dhe luftëtar i Lidhjes së Prizrenit nga Kuvendi i Shqipërisë. Shih: Zëri i Popullit, nr.136, 8.6.1978, f.2.
[30] Hafiz Ali Ulqinaku, Mevludi Sherif, parathënie e shkruar nga H.Sait Ulqinaku, pa datë botimi.
[31] Faik Luli, Islam Dizdari, Hafiz Ali Ulqinaku-jeta dhe veprat, Shkup: Logos-A, 2005, f.27.
[32] Po aty., f.29.
[33] Hafiz Ali Ulqinaku, Mevludi Sherif, Shtëpia Botonjëse “Kristo Luarasi”, 1933, f.31.
[34] Osman Myderrizi, “Letërsia shqipe me alfabet arab”, Buletini për Shkencat Shoqërore, nr.2, 1955, f.148-155.
[35] F.Luli, I.Dizdari, Hafiz Ali Ulqinaku…, f.40.
[36] AQSH, Fondi 25, Dosja 3, fl.1-15.
[37] F.Luli, I.Dizdari, Hafiz Ali Ulqinaku…, f.51-78.
[38] Mahmud Hysa, Alamiada shqiptare, vëll.I, Shkup: Logos-A, 2000, f.44.
[39] Mahmud Hysa, Said Najdeni-Hoxhë Voka, veprimtar i Lëvizjes dhe Rilindjes Kombëtare, Harper Woods: Albanian Islamic Center, 1992, f.3-5.
[40] “Veteranët e Klerit Mysliman”, Zani i Naltë, nr.11, Nanduer 1937, f.342-343.
[41] Abetare e gjuhesë shqip: nde të folë gegënisht, Sofje: Mbrothësia, 1900, 16 faqe, 19 cm. (Kjo abetare ndodhet edhe në arkivin e Bibliotekës Kombëtare në Tiranë në indikacionet: s.11.f.133 dhe 89.r.95).
[42] Fe-rrëfenjësja e myslimanëve, Sofje 1900.
[43] Abdyl Ypi, Kongresi i Dibrës dhe Hafiz Ali Korça, Tiranë 1918.
[44] Shih: Ismail Ahmeti, Hafiz Ali Korça-jeta dhe vepra, Shkup: Logos-A, 1999.
[45] Më 21 dhe 22 dhjetor 2011, në Korçë u mbajt konferenca shkencore “Hafiz Ali Korça 55 vjet pas”. Kjo ngjarje e madhe shkencore, që u organizua me rastin e 55-vjetorit të vdekjes së rilindësit të madh shqiptar, Hafiz Ali Korça, u cilësua si konferencë ndërkombëtare, sepse e organizonin institucione të dy vendeve të ndryshme, të Maqedonisë dhe Shqipërisë. Organizatorë të këtij tubimi ishin: Universiteti “Fan S. Noli” i Korçës dhe SHB “Logos-A” – Shkup nga Maqedonia. Ndërkaq me pjesëmarrjen e tyre tubimin e nderuan edhe zyrtarë dhe studiues nga Universiteti Shtetëror i Tetovës, Instituti Albanologjik i Prishtinës dhe Universiteti i Prishtinës.
[46] Sadik Bega, “Hafiz Ali Korça-pasqyrë atdhetarizme për brezin e ri”, Kultura Islame, nr.3-4, nëntor-dhjetor 1941, f.102.
[47] Ribotimi i plotë i veprës së Hafiz Ali Korçës u realizua në mënyrë prestigjoze nga shtëpia botuese “Logos-A” në vitin 2006.
[48] Disa dorëshkrime origjinale dhe të pabotuara të Hafiz Ali Korçës, autori i kësaj kumtese ia ka dorëzuar personalisht rektoratit të universitetit Bedër. Ndërsa disa të tjera kemi pasur rastin t`i lexojmë në muzeun e qytetit të Kavajës, ku Hafiz Aliu jetoi dhe vdiq si i internuar nga regjimi komunist.
[49] Ismail Ahmeti, Hafiz Ali Korça…, f.24-27; Sadik Bega, art. cit., f.103; Në një fjalim të mbajtur më 18 shkurt 1910 përpara 12.000 vetave Hafiz Aliu në duanë që bëri falenderoi Zotin për përkujdesjen e gjithësisë, për madhërinë e fuqisë së tij, për gjuhët e dialektet që ka krijuar dhe theksoi se: “Shkronjat shqipe që kemi pranuar, janë vegla me të cilat shkruhet kjo gjuhë. Po kjo nuk do të thotë se ne i urrejmë shkronjat arabe me të cilat mësojmë Kur`anin. Por, meqë Statuti shtetnor për të kënduar gjuhën e memes na len të lirë, atëherë me gëzim të madh do të këndojmë gjuhën tonë me këto shkronjat e saja sa asnjë fuqi nuk mund të na ndajë”. Shih: Hafiz Ali Korça, Shtat ëndrat e Shqipnisë, Tiranë 1944 (botimi i dytë), f.39.
[50] Hafiz Ali Korça, Abetare, Korçë: Shtypshkronja “Korça”, 1910. (Kjo abetare ndodhet edhe në arkivin e Bibliotekës Kombëtare në Tiranë, në indikacionet: s.292.f.48).
[51] Sh.Osmani, N.Kazazi, Abetaret shqipe…, f.169.
[52] Hafiz Ali Korça, Abetare, vep. e cit., f.48.
[53] Sh.Osmani, N.Kazazi, Abetaret shqipe…, f.171.
[54] Rexhep Vokë Tetova, Mendime, Tetovë: Këshilli i Bashkësisë Islame, 1991, f.46 (Transkiptimi dhe përshtatja në gjuhën e sotme shqipe u realizua nga dr.Feti Mehdiu). Kjo vepër është botuar për herë të parë në Stamboll në vitin 1910.
[55] Po aty, f.27.
[56] Po aty, f.29.
[57] Shih: Hasan Kaleshi, Kontributi i shqiptarëve…, f.79-80; Ramiz Zekaj,Zhvillimi i kulturës islame te shqiptarët gjatë shekullit XX, Tiranë: Insituti i Mendimit dhe Qytetërimit Islam, 1997, f.315.
[58]Abdulhaqim Hiqmet Dogani, Abetare, Shkup: Kultura, 1946.
Kombi, demokracia dhe Evropa: duke lexuar veprën e Ukshin Hotit
Enis SULSTAROVA
KOMBI, DEMOKRACIA DHE EVROPA: DUKE LEXUAR VEPRËN E UKSHIN HOTIT
Një popull, ose e dëshiron realizimin e një qëllimi politik dhe për të është i gatshëm të sakrifikojë, ose nuk e dëshiron. Qëllimi politik i popullit shqiptar nuk mund të jetë tjetër pos bashkimit të tij në një shtet të vetëm shqiptar.
Ukshin Hoti
Hyrje
Falënderoj Lëvizjen Vetëvendosje! për ftesën që të marr pjesë në këtë tribunë për mendimin politik dhe filozofik të Ukshin Hotit. U jam mirënjohës, sepse më bëtë të rilexoj së fundmi dy libra të Hotit, Filozofia politike e çështjes shqiptare (Prishtinë, 1996) dhe Bisedë përmes hekurash (Tiranë: Toena, 2000), ky i fundit një bisedë e autorit të burgosur me shkrimtarin Ismail Kadare. Çdo rilexim ndryshon nga paraardhësit, ngaqë lexuesi jo vetëm kujton atë çfarë ka lexuar, por edhe mund të zbulojë gjëja të reja. Rileximi merr vlerë të veçantë atëherë kërkojmë që të gjejmë përgjigje për pyetjet që kemi për aktualitetin, aq më tepër kur ke të bësh me një mendimtar që e kanë munduar po ato pyetje që kemi ne, aq më tepër kur ke të bësh me një autor/aktivist që ka luftuar dhe është martirizuar për qëllimin që mbetet i parealizuar dhe që kërkojmë ta realizojmë: bashkimin politik të kombit shqiptar. Për sa kohë që kombi është i ndarë, përpjekja për bashkim është aktualitet dhe mendimi i Ukshin Hotit mbetet bashkëkohor.
Nuk është aspak rastësi që jemi mbledhur në Prishtinë për të diskutuar mbi mendimin e Ukshin Hotit. Sot, në Kosovë, republika është në rend të ditës, sikurse ishte në marsin e vitit 1981. Sot i jemi drejtuar atij, si personi që më shumë se kushdo mbrojti me argumente, pasion, elokuencë dhe me tërë qenien e tij drejtësinë e parullës “Kosova Republikë”. Të njëjtën parullë sot aktivistët e Lëvizjes Vetëvendosje! po e shpalosin nëpër sheshe, rrugë dhe ndërtesa për t’ia kujtuar qytetarëve se qeveritarët po e heqin dorë prej saj. Po heqin dorë jo thjesht për faktin se së fundmi qeveria e kryesuar nga Hashim Thaçi ka rënë dakort me Serbinë që republika të zëvendësohet nga një fundshënim në dokumentet ndërkombëtare, por më shumë prej faktit se që nga pavarësia (edhe ajo e kushtëzuar nga Pakoja Ahtisari) qeveritë nuk po bëjnë përpjekje për ta realizuar republikën së brendshmi. Kur republika nuk është më qëllimi politik, kur ajo në politikën e brendshme të shtetit mbetet vetëm në letër, atëherë është shumë e lehtë që në dokumentet ndërkombëtare të pranosh që ajo të fshihet fare.
Si jeta, por ashtu dhe krijimtaria teorike e Ukshin Hotit janë të ndërprera dhunshëm. Gjatë jetës së tij, Hoti nuk arriti që të ketë kushtet optimale për të krijuar vepra të plota teorike. Edhe kur nuk ndodhej në burg, ai ishte i veçuar nga mjediset intelektuale dhe politike të Prishtinës. Pas vitit 1981 atij iu pamundësua punësimi i përhershëm dhe jeta e qetë familjare. Libri Filozofia politike e çështjes shqiptare është një përmbledhje e artikujve të shkruar në rrethana dhe për tema të ndryshme, letrave dhe mbrojtjes së tij në gjyq. Libri tjetër, Bisedë përmes hekurash, e përmban paradoksin qysh në titull: nuk kemi të bëjmë me një bisedë normale, ballë për ballë mes dy personash, por me një komunikim në kufijtë e të pamundurës, me pyetje që i kalohen me mundime brenda në burg për fare pak kohë, dhe me përgjigjet që Hoti arrin t’i shkruajë dhe mrekullisht t’i nxjerrë nga burgu për t’ia dërguar shkrimtarit. Vepra e fragmentarizuar nuk do të thotë se idetë janë të tilla. Përkundrazi vihet re një kthjelltësi dhe vazhdimësi në argumentet kryesore të Hotit, që buron jo vetëm nga bindja e tij e palëkundur për drejtësinë e kërkesave kombëtare të shqiptarëve, por edhe nga një rrokje e thelbit të zhvillimeve ndërkombëtare të kohës së tij, që ndikuan në shpërbërjen e ish-Jugosllavisë. Në vitet 80-90 të shekullit të kaluar, Hoti ishte dëshmitar i shndërrimeve rrënjësore në Evropë e në botë dhe ndoshta nuk e zmadhojmë vlerësimin tonë kur themi se ai, më shumë se kushdo intelektual tjetër shqiptar i atyre viteve,kuptoi drejt kahun e zhvillimeve të mëdha politike në kontinent dhe zgjidhjen e çështjes shqiptare e konceptoi brenda tyre.
Në këtë rilexim të veprës së tij, nisur edhe nga ngjarjet e fundit në Kosovë, sugjerojmë se tri ide ide janë në themel të mendimit të tij: kombi, demokracia dhe Evropa. Për këtë arsye, kumtesën e kemi organizuar në tri pjesë kryesore, të ndjekura nga një shënim përmbyllës për aktualitetin e veprës së Ukshin Hotit. Organizimi i kumtesës nuk do të thotë aspak se secila nga idetë qëndron më vete dhe e veçuar nga të tjerat; siç do ta shohim më poshtë, ato janë të pandashme dhe mbështesin njëra-tjetrën. Mund të shprehemi se kombi, demokracia dhe Evropa formojnë një trini në mendimin e Hotit, prandaj secila nga ndarjet analitike të mëposhtme vetëm sa thekson një aspekt të saj.
Kombi
Shqiptarët janë një komb, që së pari do të thotë se ata kanë një identitet. Ky identitet na është dhënë nga historia jonë në kontinentin e Evropës dhe rrjedhojë e dallimit tonë nga popujt e tjerë përreth. Vetëdijësimi për gjuhën që flasim është themeli i dallimit të ilirëve dhe vazhdimësisë së tyre me shqiptarët. Prania e kurdohershme e gjuhës u tregonte se ata i përkitnin “një kolektiviteti të veçantë që e fliste një gjuhë, e cila shtrihej në një territor të caktuar dhe kishte interesa të veçanta nga të tjerët, por mund të kishte dhe ndonjë interes të përbashkët” (Filozofia politike e çështjes shqiptare, f. 134-135; më poshtë do t’i referohemi shkurtimisht si Filozofia). Kombi është një bashkësi njerëzore që ka vazhdimësi biologjike, në këtë aspekt Ukshin Hoti nuk druhet të thotë se shqiptarët janë etnikisht të pastër, jo prej ndonjë programi politik të përmirësimit biologjik (eugjenetika) dhe as për t’u krenuar me këtë, por për faktin e thjeshtë se në histori nuk ka pasur të tjerë që të jenë deklaruar si shqiptarë, por ka pasur shumë shqiptarë të asimiluar që janë deklaruar si pjesëtarë të kombeve të tjerë (Bisedë përmes hekurash, f. 139; më poshtë do t’i referohemi shkurtimisht si Biseda). Në mungesë të dokumenteve të shkruara, vetë mbijetesa e shqiptarëve në histori, me gjithë tkurrjen territoriale të tyre në shekujt e fundit, është një dëshmi e ruajtjes së një kolektivit dhe mosdëshire, apo vullneti për t’u shkrirë me popujt e tjerë, por për të qëndruar ai që është. Forcimi i identitetit kombëtar është pjesë e detyrueshme e modernizimit dhe e përparimit material, ai është “ecje progresive drejt së ardhmes. Një ecje që nuk mohon vlerat pozitive të së kaluarës, por i inkuadron në vetvete dhe i kuptimëson në kohë” (Filozofia, f. 195).
Ruajtja e vetes është interesi jetësor i kombit. Në një botë të shteteve kombëtare, ekzistenca e kombit ruhet përmes shtetit. Historia e ka dëshmuar se shteti kombëtar është kuadri më i mirë institucional për ruajtjen dhe zhvillimin e identitetit kombëtar. Nuk ka shtete për hir të vetes, por për hir të kombit: “Në qoftë se është kështu për të gjithë popujt e civilizuar të botës… dhe në qoftë se jemi popull i civilizuar… atëherë nuk mund të jetë ndryshe as për ne shqiptarët” (Filozofia, f. 143). Prej këndej, Hoti argumenton se interesi jetësor (vital) i shqiptarëve është ruajtja e shtetit të formuar shqiptar (Shqipërisë) dhe bashkimi i pjesëve të ndara të kombit dhe atdheut me Shqipërinë: “çdo politikë që do të çonte drejt realizimit të qëllimit të tillë mund të cilësohet si politikë gjithëshqiptare… Brenda suazave institucionale dhe normave ndërkombëtare juridike Shqipëria është dhe duhet të jetë bartëse e një politike të tillë” (Filozofia, 77-78).
Kombet bëjnë përpjekje për të vazhduar ekzistencën e tyre, prandaj “lufta e kombeve për pushtet (fuqi) është imanente në vetë natyrën e kombit” (Filozofia, f. 41). Vullneti për t’u bërë, apo për “t’u shtetëzuar” siç e shpreh Hoti solli krijimin e Shqipërisë si shtet. Shqipërinë nuk e krijuan fuqitë e mëdha evropiane nga hiçi, por si njohje prej tyre të vullnetit të shqiptarëve: “edhe ne duhej të ishim diç, të cilit mund t’i ndihmohej. Kjo ‘diç’ ishte lëvizja politike shqiptare” (Biseda, f. 66). Ndarja e kombit shqiptar nuk erdhi si vullnet i tij, por si pasojë e gjeopolitikës evropiane. Eshtë e vërtetë se bashkimi i kombit varet sërish nga fuqitë e mëdha, por këto të fundit “nuk merren me zgjidhjen e çështjeve të tilla pa pasur interesat e veta dhe sidomos jo pa u bërë inicimi i zgjidhjes së një çështjeje të tillë nga vetë faktori politik shqiptar” (Filozofia, f. 75). Hoti mendon se vala demokratike që përshkoi Evropën në vitet 80 dhe projekti i bashkimit të saj janë kushtet që bëjnë të mundur zgjidhjen e çështjes kombëtare shqiptare, prandaj shqiptarët duhet të lëvizin drejt këtij qëllimi.
Rihapja e çështjes kombëtare shqiptare u shënua nga kërkesa për republikë në Kosovën e vitit 1981. Ajo erdhi natyrshëm si një kërkesë për përparim dhe zhvillim të shqiptarëve në ish-Jugosllavi, krahas lëvizjeve që po bënin në këtë drejtim edhe popujt e tjerë jugosllavë. Ishte e qartë në atë kohë se pozita juridike e Kosovës ishte bërë pengesë për zhvillim. Përderisa konteksti ndërkombëtar nuk e lejonte ndryshimin e kufijve të Jugosllavisë, logjike ishte kërkesa për republikën brenda federatës (Filozofia, f. 135). Republika do të ishte një hap drejt bashkimit të kombit dhe njëkohësisht do të ruante dhe nuk do të rrezikonte kufijtë e shtetit ekzistues shqiptar, sipas rregullimit ndërkombëtar të vendosur nga fuqitë e mëdha.
Nuk mjafton të njihet vetëm qëllimi politik, por edhe mjeti për realizimin e tij. Hoti shkruan:
Kur një popull arrin t’i njohë jo vetëm interesat e veta, por edhe mënyrën e realizimit të atyre interesave, vetëm atëherë mund të flitet se mund të kihet shpresë dhe mbështetje për optimizëm. Por kur një popull manipulohet me parulla të ndryshme, atëherë nuk mund të flitet as për shpresë dhe as për optimizëm (Filozofia, f. 265).
Rendi ndërkombëtar i vendosur në Evropë pas Luftës së Dytë Botërore nuk e lejon ndërrimin me dhunë të kufijve shtetërorë. Padyshim që kjo normë është në interesin e shteteve, mirëpo nuk duhet harruar se shtetet janë instrumente të kombeve, jo qëllime të vetvete. Prandaj është lënë e hapur mundësia e ndryshimit të kufijve me pranimin e palëve dhe me rrugë paqësore. Ne jemi dëshmitarë se aty ku interesi kombëtar nuk përputhej me ruajtjen e kufijve shtetërorë, këta të fundit ranë dhe ndarjet brenda shtetërore u kthyen në kufij të rinj sovranë. Duke pasur parasysh kontekstin ndërkombëtar, edhe Hoti shkruan se bashkimi i kombit shqiptar duhet kryer në rrugë institucionale dhe me mjete demokratike (Filozofia, f. 191). Mjet demokratik është p.sh. referendumi, i cili parashikohet në programin e Lëvizjes Vetëvendosje! Politika gjithëshqiptare duhet sinkronizuar me atë ndërkombëtare, brenda zhvillimeve ndërkombëtare në Evropë: “Ne do të bashkohemi më Shqipërinë nëse këtë do ta mundësojnë proceset evropiane… Ndryshimi i kufijve mund të bëhet vetëm si produkt i marrëveshjes së superfuqive” (Filozofia, f. 257). Por nuk mund të ketë pritje që Evropa të bëjë Republikën e Kosovës dhe më tutje bashkimin e shqiptarëve (Filozofia, f. 136).
Hoti ishte dëshmitar i shpërbërjes me luftë të Jugosllavisë dhe nga fundi i jetës së tij edhe i luftës së Kosovës. Për të, lufta erdhi për arsyen se serbët nuk deshën që ndjekin tendencën demokratike në Evropë, por iu kundërvunë asaj për të ruajtur epërsinë e tyre në Jugosllavi dhe sidomos në raport me shqiptarët që i trajtonin si një popull të nënshtruar, ngjashëm me situatën e popujve aziatikë dhe afrikanë në epokën e kolonive evropiane. Lufta ishte e pashmangshme në ish-Jugosllavi, jo sepse kombet janë luftënxitës nga thelbi i tyre, por sepse ata do të mbronin interesat e tyre me gjithë kërcënimin e luftës. Lidhur me këtë, Hoti te Filozofia shkruan se “një popull që nuk i frikësohet luftës mund të jetë vetëm i marrë, por frika e luftës kurrnjëherë, asnjë popull, nuk e ka penguar të luftojë për idealet e veta” (f. 230), kurse në bisedën me Kadarenë i mëshon faktit se “nuk është në natyrën e njeriut dhe as të kombit të pajtohet me statusin e robit” (f. 130). Lidhur me Luftën e Kosovës, ai shënon se shqiptarët e dinin se Serbia ishte sipërore në mjetet e luftës, prandaj nuk kishte kuptim të thuhej se shqiptarët ishin luftënxitës, se ata do të zgjidhnin luftën ndaj paqes. Përkundrazi, shqiptarët luftonin sepse nuk u kishte mbetur mjet tjetër për të pasur një “ekzistencë dinjitoze kolektive dhe… zhvillim të papenguar si komb brenda trojeve të veta” (Biseda, f. 137). Prandaj, ai besonte se UÇK-ja me arritjen e qëllimit të republikës së pavarur do të dinte ta mposhte edhe luftën si të tillë.
Demokracia
Sipas Ukshin Hotit, demokracia është mjet dhe vlerë. Ai shkruan se demokracia, si formë e rregullimit shoqëror, demokracia ndihmon në njohjen dhe përsosjen e njeriut, shoqërisë dhe në fund mbarë njerëzimit në kushtet e lirisë (Filozofia, 231). Për këtë arsye, ne themi se ajo është mjet për qëllime të tjera, por edhe vlerë, ngaqë përvoja njerëzore e ka veçuar më lart midis mjeteve të tjerë. Demokracia nuk është statike, por e përshtatshme sipas nevojave dhe kushteve shoqërore. Demokracia i përket popullit dhe nuk është pronë ekskluzive e elitës: “demokracia nuk mund të jetë kundër elitës, por është kundër elitizmit” (po aty). Demokracia nuk mund t’i importohet një kombi, por ajo lind nga nevojat e tij, si kërkesë për institucionalizimin e kërkesave të tij. Për këtë arsye Hoti përdor termin e “demokracisë autentike”, jo për të treguar se në Kosovë u shpik një lloj i veçantë i demokracisë, por se lëvizja për republikë është demokratike dhe nuk përbën dallim nga proceset evropianizuese tjetërkund në Evropë. Si e tillë, demokracia në Kosovë është kontribut në “zbatimin e parimeve universale, të gjithëpranueshme të demokracisë” (Filozofia, f. 231-232).
Demokracia është autoktone në Kosovë si pasojë e përpjekjes popullor për fitimin e statusit të Republikës në vitin 1981. Demokracia është mjet për lirinë, ndërsa nga ana e saj liria është një mundësi për vetëkrijim. Përderisa kërkesa për republikë ishte në vetvete një shprehje e lirë e shqiptarëve për më shumë liri dhe mundësi zhvillimi për veten e tyre, atëherë kërkesa për Republikë ishte demokratike (Filozofia, f. 116-117). Atëbotë disa thanë se nuk është koha për të kërkuar demokraci, por për Hotin ishte pikërisht dëshira e një brezi të ri për mos e pranuar botën e tyre ashtu siç ishte: botë e sunduar nga i huaji, autoritare dhe patriarkale. Si e tillë, kërkesa për demokraci ishte brenda frymës së kohës në Jugosllavi dhe në Evropë.
Demokracinë në Kosovë nuk e lindën të tjerët, e as nuk u lind për qejfin e tyre. Ishte e ndërlidhur me proceset demokratike të Evropës dhe me synimet e tilla të njerëzimit. Demokracia në Kosovë u vetëlind në vitin 1981, do të rritet vetë, së bashku, e barabartë dhe e ndërlidhur me të tjerat (Filozofia, f. 118).
Hoti mbeti i vetëm ndër intelektualët e Kosovës që përkrahën parrullën për republikë në vitin 1981. Në një intervistë pas dhjetë viteve ai mendon se ishte udhëheqja partiake dhe elita intelektuale ato dështuan për të udhëhequr masat, edhe pse ato ishin të bindura se kërkesa ishte e drejtë. Ato kishin mbetur në pritje të premtimeve dhe masave për demokratizim të shoqërisë nga lart, duke mos besuar në fuqinë e demokracisë si mjet i qytetarëve për ndryshim (Filozofia, f. 249). Edhe sot shumë ndër elitën politike të Kosovës, një pjesë në pushtet dhe një pjesë në opozitë, mendojnë se nuk është koha për republikën sovrane, por për atë të mbikëqyrur. Prandaj nuk e mbrojnë as së brendshmi ndaj strukturave paralele serbe dhe mosrespektimit të reciprocitetit dhe as së jashtmi, duke pranuar shuarjen e “republikës” pre dokumenteve ndërkombëtare. Sërish mbivlerësohet “lart” dhe nënvlerësohet “poshtë”, duke harruar se në demokraci pushteti buron nga poshtë. Prandaj demokracia e pritur po ia lë vendin hap pas hapi autoritarizmit. Prandaj parlamenti i Kosovës është kapur në rrethin vicioz të “korrigjimit” të vetvetes: sapo merr një vendim si përfaqësues i vullnetit të popullit dhe forcimit të republikës, menjëherë prapson vendimet e tij me porosi nga lart. E më pas vijojnë “këshillat” qetësuese nga diplomatë se përmendja e republikës është e parëndësishme, anakronike, apo lojë fëmijësh. Nga të njëjtët diplomatë perëndimorë që e kanë të sigurt republikën në vendet e tyre. Nga diplomatë që kujtojnë se republikën ahtisariane ia kanë bërë dhuratë (të pamerituar) popullit të Kosovës.
Demokracia është edhe ideologjia e madhe e rendit të ri ndërkombëtar pas Luftës së Ftohtë. Mbizotërimi i Perëndimit të kryesuar nga SHBA-ja në marrëdhëniet ndërkombëtare legjitimohet nga demokracia dhe përhapja e saj në botë. Demokracia i kapërcen kufizimet kulturore dhe fetare, prandaj Rusia, shkruan Hoti nuk mund të jetë një fuqi botërore bazuar mbi ortodoksinë apo pansllavizmin (Biseda, f. 95). Në kushte të tilla, është e vështirë që nga ana teorike të kundërshtohet zbatimi i vetëvendosjes së shqiptarëve: “Cila formë e demokracisë do të mund të quhej demokratike, po qe se një populli të tërë të madh sa shqiptarët… do t’ia mohonte të drejtën e vetëvendosjes? Në emër të çkafit do ta bënte një gjë të tillë?” (Biseda, f. 105-106). Bashkimi i shqiptarëve në një shtet të vetëm sot po kundërshtohet fuqishëm nga ideja e bashkimit të Evropës. Jo vetëm nga diplomatët e huaj, por edhe nga shumica e elitave politike dhe kulturore të shqiptarëve integrimi i shteteve ballkanikë në Bashkimin Evropian paraqitet si zëvendësim i programit të bashkimit kombëtar të shqiptarëve. Hoti ka argumentuar pikërisht të kundërtën, që procesi i bashkimit politik të Evropës e bën të pashmangshëm bashkimin e shqiptarëve. Integrimi evropian është, sipas tij, plotësues dhe jo alternativë e bashkimit kombëtar.
Evropa
Shqiptarët ndodhen gjeografikisht në Evropë dhe ndarja kombit në disa shtete është rrjedhojë e gjeopolitikës evropiane. Përplasja e madhe gjeopolitike në kontinent ka qenë midis grupimit të popujve gjermanë me ata sllavë dhe shtetet detare, ndërsa Britania e Madhe anonte në çaste vendimtare për të ruajtur balancën mes fuqive. Shqipëria londineze ishte kompromisi për të ruajtur paqen evropiane më 1913 dhe vazhdimi i copëtimit të shqiptarëve pas Luftës së Dytë Botërore u përcaktua nga Lufta e Ftohtë midis Perëndimit dhe Lindjes. Kjo situatë e rëndë e shqiptarëve në Evropën e fillimshekullit, d.m.th. si kurban i gjeopolitikës, Ukshin Hoti mendon se në fund të shek. XX mund të kthehet në përparësinë e shqiptarëve. Që bashkimi i Evropës të realizohet dhe të qëndrojë në të ardhmen, duhet që gjeopolitika si e tillë të kapërcehet nga shtetet evropiane. Kapërcim i saj do të thotë që nuk ekziston më arsyeja themelore për ndarjen e shqiptarëve (Biseda, f. 71-73), sikurse nuk ekzistonte as arsyeja themelore për ndarjen e Gjermanisë (Filozofia, 89). Prandaj, çështja shqiptare kthehet në një gur prove i projektit të bashkimit të Evropës:
Lufta e popullit shqiptar për të zgjidhur problemet e veta dhe çështjen e vet është pikërisht në funksion të zgjidhjes së proceseve të Evropës dhe të avancimit të proceseve të saj pozitive, përveç faktit se është edhe masë për matjen e ecurisë së tyre. Për këtë shkak dhe nga ky aspekt, shqiptarët vetëm sa po e kryejnë pjesën e vet të detyrës gjithevropiane (Biseda, f. 154).
Jo më kot shumë intelektualë evropianë ndërhyrjen e NATO-s më 1999 e quajtën si provën e Evropës së nesërme përballë Evropës së djeshme si peng i lojës mes fuqive të mëdha. Hoti nuk do të thotë se gjeopolitika në Evropë ka përfunduar, por se ajo është në agoni, në tërheqje e sipër, dhe se vdekja e saj është parakusht për integrimin evropian (Biseda, f. 105-106). Eshtë e vërtetë se as serbët dhe as shqiptarët nuk e kanë në dorë bashkimin e Evropës, mirëpo ata mund të sillen në pajtim ose në kundërshtim me integrimin. Serbët duan që pozitën e tyre hegjemoniste përballë shqiptarëve dhe popujve të tjerë të rajonit, pozitë e fituar për shkak të gjeopolitikës, ta “kontrabandojnë” edhe brenda BE-së (Biseda, f. 63), ndërsa shqiptarët me përpjekjen e tyre kombëtare nuk duan tjetër veç barazi mes kombeve, gjë që është në pajtim me projektin e bashkimit të kombeve të kontinentit, siç konceptohet p.sh. nga Edgar Morin (Filozofia, f. 87). Barazia mes kombeve evropianë është edhe kriteri kryesor që modeli evropian të jetë tërheqës jashtë Evropës dhe të shërbejë si model në botë (Filozofia, f. 125).
Pajtimin me tendencën kryesore evropiane, lëvizja kombëtare shqiptare e ka pasur qysh në vitin 1981, sepse kërkesa për republikë “në esencë ishte kërkesë për evropeizimin e Kosovës, në qoftë se fjala “evropeizim” kuptohet drejt si tendencë për barazimin dhe nivelizimin e zhvillimit në shtetet e zhvilluara të Evropës” (Filozofia, f. 135-136). Kur është kështu, atëherë përse duket sikur përfaqësuesit e BE-së sot nuk e nxisin, por e shkurajojnë përpjekjen për bashkim të shqiptarëve? Përveç efekteve të gjeopolitikës që mbeten të fuqishme akoma, një arsye tjetër, sipas Hotit është edhe frika nga e panjohura që mund të sjellë ndryshimi i kufijve mes shteteve ku jetojnë shqiptarët. Në përgjigje të kësaj frike, që është frikë e Evropës nga vetja, shqiptarët nuk duhet të përgjigjen duke shpallur se po heqin dorë prej bashkimit, por se bashkimin po e kryejnë në pajtim me parimet e lirisë, demokracisë dhe vetëvendosjes që qëndrojnë në themel të Evropës së sotme. Këtë gjë Hoti e theksonte në kohën kur në Kosovë kishte filluar lufta e armatosur kundër pushtimit serb (Biseda, 106-107).
Mendimi i Hotit priret të shquajë universalen te përpjekja kombëtare shqiptare. Pra jo bashkim paçka asaj që po ndodh në Evropë dhe në botë, por bashkim kombëtar sipas parimeve universale mbi të cilët po kryhet integrimi evropian dhe ruajtja e paqes dhe e rendit ndërkombëtar. Ai nuk e shtyp partikularizmin e çështjes shqiptare në emër të parullave universale (internacionalizmi komunist, globalizimi, integrimi evropian etj.), por e shtron detyrën kombëtare të shqiptarëve së bashku me detyrën që ata kanë ndaj bashkimit të Evropës dhe ndaj paqes e barazisë mes popujve dhe njerëzve në mbarë botën. Nëse integrimi i Evropës do të dilte nga kursi i universales dhe do të ndiqte linja partikulariste, si p.sh. shquarjen e identitetit fetar si bazë për pranimin ose jo të kombeve evropianë, atëherë Hoti përgjigjet se kjo gjë do të fuqizonte identitetin e tij kombëtar dhe evropian: “një gjë e tillë do ta përforconte mendimin tim se do të duhej të mbetesha ashtu çfarë isha dhe se nga ajo pozitë, tani, do të duhej të luftoja edhe për identitetin tim evropian, përveç atij shqiptar, në Evropë” (Biseda, 153).
Për fundin që është fillim
Qenia e Ukshin Hotit ishte e lidhur me kombin e tij. ai ishte ndër intelektualët e paktë shqiptarë që nuk e veçoi fatin vetjak nga ai i popullit. Edhe në fundin e jetës së tij ai nuk u nda nga martirizimi që po pësonte populli i tij. Ai nuk mund të ishte i lirë kur shqiptarë të tjerë po flijonin jetën për lirinë. Shkrirja e fatit vetjak me atë të popullit dhe të idealeve e bënte Hotin që në bisedën me Kadarenë të shkruante këto fjalë lapidare: “Me vrasje nuk mund të vriten të vërtetat dhe as idealet dhe as që mund të shuhen aspiratat legjitime të një populli të tërë. Vrasja nuk e tremb njeriun e idealit dhe as popullin e vetëdijesuar për veten” (f. 164). Ai nuk mund të bënte më shumë për kombin e tij. Zbulimi se si mbaroi jeta e tij dhe gjetja e rivarrosja e eshtrave të tij nuk është nderim për të, por është nderim i shqiptarëve për veten. Kombi duke nderuar dëshmorët nderon veten, sepse dëshmorët ia falën qenien e tyre kombit.
Ne sot mund te supozojmë se si do të ishte politika në Kosovën e pasluftës në rast se ai do jetonte. Këtë nuk mund ta dimë asnjëherë, por një gjë e dijmë me siguri: ai do të përkushtohej për republikën. Rruga e tij sapo ka filluar. Kosova duhet të bëhet me domosdo republikë sovrane. Që më pas të bashkohet me Shqipërinë siç e planifikonte Ukshin Hoti. Fundi i tij është fillimi ynë.
als_Latn kmr_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fij_Latn als_Latn als_Latn tuk_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn hau_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn lit_Latn als_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn tur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn tur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mos_Latn als_Latn grn_Latn grn_Latn grn_Latn grn_Latn grn_Latn grn_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn swh_Latn als_Latn zsm_Latn mlt_Latn zsm_Latn als_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn grn_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fij_Latn als_Latn als_Latn hau_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fuv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fao_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn