als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Ēamėria ėshtė (ishte!) njėra nga krahinat mė tė bukura tė tokave iliro-shqiptare, qė shtrihet nė brigjet e Detit Jon. Sot vetėm shtatė fshatra tė kėsaj krahine, me qendrėn nė Konispol, janė brenda kufijve tė Shqipėrisė; tėrė pjesa tjetėr mė e bukur ėshtė pushtuar dhe aneksuar nga shteti fqinj Greqia, gjatė luftėrave ballkanike 1912-1913, ndėrsa me vendimin e Konferencės sė Ambasadorėve tė fuqive tė mėdha tė asaj kohe pėr caktimin e kufirit jugor tė Shqipėrisė, tė mbajtur nė Londėr (11 gusht 1913), Ēamėria i ėshtė lėnė Greqisė.
Pushtimi dhe aneksimi nga Greqia i tokave shqiptare tė cilat akoma ishin nėn sundimin e Perandorisė Otomane, ishte pjesė e Megali Idea-s, njė program nacional panhelen, tė cilin e kishte shpallur kryeministri grek Ioannis Kolettis nė vitin 1844, po atė vit kur ministri e pansllavisti serb Ilija Garashanin e kishte shpallur programin nacional tė Serbisė sė Madhe (Naēertania), nė realizimin e tė cilit Serbia punoi gjatė gjithė kohės, duke pushtuar tokat shqiptare: Sanxhakun e Nishit, Vilajetin e Kosovės e tė Manastirit, e duke ngushtuar deri nė maksimum hapėsirėn jetėsore tė Shqiptarėve.
Fqinjėt tanė nga Jugu e nga Veriu: Greqia, Serbia e Mali Zi, me idetė e tyre ekspansioniste pėr Greqinė respektivisht Serbinė e Madhe, u turrėn si bishat mbi tokat shqiptare, duke u pėrpjekur qė popullin shqiptar ta zhbijnė e zhdukin njėherė e pėrgjithmonė nga faqja e dheut. Pėr plot njė shekull e gjysmė, arritėn qė nga viset e pushtuara, sidomos nga Sanxhaku i Nishit (Serbia), dhe nga Ēamėria (Greqia), ta pastrojnė terrenin nga elementi shqiptar. Tmerret qė kanė pėrjetuar shqiptarėt e Sanxhakut tė Nishit (1878-1879), shqiptarėt e Kosovės, tė Ēamėrisė, tė Malit Zi e tė Maqedonisė, gjatė luftėrave ballkanike (1912-1913), gjatė Luftės sė Parė dhe tė Dytė Botėrore (1914-1918, respektivisht 1940-1945), janė tė papara. Kėtyre katrahurave tona iu kanė kontribuar edhe fuqitė e mėdha, sidomos Rusia, por jo vetėm ajo, duke pėrkrahur apetitet ekspansioniste tė fqinjėve tanė, nė dėm tė popullit e tė tokave shqiptare. Nga afro 50.000 km/katrore sa kishte Greqia kur e fitoi pavarėsinė nga Turqia (mė 1832), me pushtime tė njėpasnjėshme e rriti shtrirjen e shtetit grek nė afro 132.000 km/katrore qė ka sot. Kėshtu, edhe Principata e vogėl e Serbisė, nga Pashallėku i Beogradit, sot shtrihet nė 56.000 km/katrore, nė bazė tė pushtimeve tė tokave shqiptare,etj.
Po, ti kthehemi Ēamėrisė.
Nė luftėrat ballkanike pėr ēlirimin nga pushtuesi otoman, morėn pjesė tė gjithė popujt e Ballkanit. Shqiptarėt qė ishin mė tė diskriminuarit nėn pushtetin otoman, pėr shkak se nuk njiheshin si etni e veēantė ose komb, veēse varėsisht nga pėrkatėsia fetare njiheshin si muhamedan, ortodoks ose katolik, prandaj nuk u lejoheshin shkollat as gjuha shqipe, luftuan pėr tė drejtat e veta dhe ēlirimin e vet, krahas me popujt e tjerė (grekė, serbė, bullgarė). Mirėpo, nga luftėrat qė bėnė shqiptarėt kundėr Perandorisė Otomane, fituan kryesisht fqinjėt tanė: grekėt, serbėt, malazezėt. Shqiptarėt e fituan njė gjysmė-shteti (Shqipėrinė), nė mė pak se 1/5 e territorit tė banuar kryesisht ose me shumicė shqiptare.
Pas njė lufte qė zgjati plot gjashtė muaj, nė tė cilėn ranė dėshmorė mbi 4000 shqiptarė dhe 5000 tė tjerė vdiqėn nga plagėt ose nga sėmundjet dhe rraskapitja, me rėnien e Janinės (mars 1913), Ēamėria u ēlirua nga pushteti otoman, por ra nėn pushtimin grek. Me qenė se Shqipėria londineze ishte shtet i ri, i dobėt dhe i pa konsoliduar, nga kjo luftė pėrfitoi Greqia e cila e mbante Ēamėrinė tė pushtuar, ndėrsa fuqitė e mėdha nė Konferencėn e Londrės (mė 11 gusht 1913) ia caktuan kufirin jugor Shqipėrisė, duke e lėnė Ēamėrinė brenda kufirit tė Greqisė. Humbja e Janinės, si kryeqendėr e Ēamėrisė dhe gjithė Epirit, ka qenė humbja mė e dhembshme dhe mė e hidhur nė historinė shqiptare.
Sapo e morėn Ēamėrinė, qeveritė greke filluan spastrimin etnik, nė mėnyrėn dhe me metodat mė barbare: duke bėrė krimet mė monstruoze mbi popullsinė ēame, veēmas atyre tė besimit musliman, pėr ti detyruar ta braktisin atdheun e tyre. Pas luftės greko-turke (1920-1922), Turqia dhe Greqia nėnshkruan Konventėn e Llozanės (janar 1923), pėr shkėmbimin e ortodoksėve tė Turqisė me turqit e Greqisė. Me forma tė ndryshme tė presionit, propagandės e dhunės, Greqia i detyronte edhe ēamėt e besimit musliman tė deklarohen si turq, pėr ti shkėmbyer me ortodoksėt e Turqisė, duke ua marrė ēamėve tokat dhe gjithė pasuritė, pėr ti vendosur nė to grekėt e ardhur nga Anadolli, apo grekėt vendas. Sipas kronikave tė kohės, grekėt e ardhur nga Anadolli vendoseshin nėpėr shtėpitė e ēamėve muslimanė, ndėrsa vet ēamėt mbeteshin nėpėr stallat e bagėtive, apo duhej ikur nga zullumi i ardhacakėve dhe i pushtetit grek. Nė kėtė mėnyrė i pėrzuri afro 60.000 mijė ēamė muslimanė. Pas ankimeve tė patriotėve e diplomatėve shqiptarė, njė Komision i Lidhjes sė Kombeve hulumtoi ēėshtjen dhe konstatoi se ēamėt e konfesionit musliman as nuk janė turq, as nuk dėshirojnė tė shkojnė nė Turqi nė bazė tė Konventės sė Llozanės, prandaj ata nuk duhet tė shkėmbehen me ortodoksėt e Turqisė. Mirėpo, kisha, shteti dhe banda tė ndryshme kriminale greke shtuan zullumin, pėr ti detyruar ēamėt tė ikin, qoftė nė Shqipėri, nė Turqi, apo kudo gjetkė. Pėr krimet e pushtetit grek mbi ēamėt, ka shumė libra e dokumente tė shkruara, nga autorė tė ndryshėm, si Arben Kondi, Mentor Nazarko, Hajredin Isufi, Arben Llalla, e tė tjerė.
Nė librin e Hajredin Isufit: Ēamėria nėpėrmjet kronikave tė kohės 1902-1940, nė mė se 320 shkrime-kronika tė shtypit tė kohės, me dėshmi tė frikshme bėhet e ditur se ēfarė kalvari pėrjetuan ēamėt. Gazeta Atdheu, qė botohej nė Konstancė, nė numrin e saj tė datės 20 maj 1913, shkruante: Grekėt, barbarėt dhe egėrsirat me fytyrė njeriu, mblodhen 70 shpirt nga gjithė paria e Ēamėrisė, Margėlliē e Paramithi, duke u thėnė se i kėrkojnė nė Janinė, dhe qė tė 70 i zhdukėn udhės me dinakėri. Qeveria shqiptare tejshkroi nė Londėr pėr kėto vrasje.
Ata 70 shpirt ishin paria e gjithė Ēamėrisė, dhe nuk ishin 70, por 72 veta. Ky krim kishte pėr qėllim qė ta frikėsojė tėrė popullsinė e Ēamėrisė dhe tiu tregojė atyre se nuk kanė perspektivė as jetesė nė vendin e vet. Pėr tua bėrė jetėn tė padurueshme ēamėve tė besimit musliman, pushteti grek pėrmes reformės agrare iu merrte tokat, e mė vonė edhe shtėpitė, tė cilat ua ndante grekėve, me qėllim qė tė ndryshonte strukturėn etnike tė Ēamėrisė. Kisha nė anėn e vet pėrqante sa mundte shqiptarėt nė baza tė pėrkatėsisė fetare.
Nė prag tė luftės italo-greke (1940), pushteti grek i mblodhi tė gjithė meshkujt e ēamėve muslimanė prej 15-75 vjeēe dhe i internoi nėpėr ishujt e Egjeut, gjoja nga frika se kėta ēamėr do tė hakmerreshin sapo Italia ta pushtojė Greqinė. Shumė (450 veta) prej atyre tė internuarve nuk u kthyen mė kurrė, ngase u likuiduan ose vdiqėn nga torturat. Nė familjet e tė internuarve bėnin kėrdi bandat greke, duke vrarė, masakruar e dhunuar gra e fėmijė, dhe duke plaēkitur gjithė ēka kishin.
Krimet mė monstruoze kundėr ēamėve bandat greke (ushtri, xhandarmeri e paramilitarė) i kryen nė periudhėn 1944-1945, atėherė kur Greqinė e kishte pushtuar Gjermania. Klerofashizmi grek bashkėpunonte fshehtas me gjermanėt, duke iu premtuar gjermanėve se nuk do i ngacmojnė gjatė ikjes, nė qoftė se do tua lėnė duart e lira pėr ti pėrzėnė ēamėt. Nė kronikat e kohės shėnohet se mė 27 qershor 1944, nė Paramithi ndodhi nata e Bartolomeut, me ērast monarko-fashistėt grekė arrestuan tėrė popullsinė muslimane ēame dhe deri tė nesėrmen i vranė tė gjithė burrat. Qyteti ishte mbushur kufoma. Nga 380 tjerė tė burgosur, nė mesin e tyre plot gra e fėmijė, 120 vdiqėn nga torturat dhe uria. Nė Spatar tė Filatit, nė shtator 1944 i grumbulluan tė gjithė banorėt para xhamisė sė fshatit, i torturuan e dhunuan gra e vajza, kurse nėpėr shtėpi bėnin mizori tė papara. Plakės 50 vjeēe (Paēe Ēulani) ia prenė flokėt dhe veshėt e pastaj e vranė nė kopshtin e saj. Familjen tetė anėtarėsh tė Sako Banushit, pasi i ēnderuan gratė, i masakruan me thika. Nė shtėpinė e Damin Muhametit u vranė 5 gra e 3 fėmijė. Nė shtėpinė e Dul Sherifit ia prenė kokėn plakut 80-vjeēar dhe shoqes sė tij. Nė shtėpinė e Metė Brahės i dogjėn pėr sė gjalli 20 gra, fėmijė e burra. Nė kopshtin e Avdyl Nurēės masakruan 30 veta. Ēamėve nuk iu mbeti shteg tjetėr, veēse tė ikin brenda kufirit tė Shqipėrisė, ku u strehuan mbi 20.000 veta, duke lėnė gjithēka qė kishin nė shtėpitė e tyre, e duke mos mund tė marrin asgjė prej tyre. Ata ēamė qė nuk kishin mund tė ikin, nė vitet 1944 e 1945 u bėnė objekt i masakrave tė bandave greke tė udhėhequra nga Napolon Zerva famkeq (pėr kėtė shih librin e Arben Kondit), tė cilėt vranin e masakronin kudo qė i gjenin: nė shtėpi, nė rrugė, nė treg apo nė arė. Sipas njė statistike pėr krimet ndaj ēamėve (Masakra nė Ēamėri pėrmbledhje dokumentesh), mė 27 qershor 1944, nė Paramithi, Margėlliē e katunde, u vranė e masakruan 800 burra dhe 230 gra e fėmijė, nė Pargė 130 burra; nė gusht 1944, nė Filat e katunde 198 burra e 61 gra e fėmijė; nė mars 1945 nė Filat e katunde 142 burra dhe 59 gra e fėmijė; e kėshtu me radhė. Nė qytetet e pėrmendura kishin humbur edhe 230 burra, gra e fėmijė. Gjatė asaj kohe, pasi plaēkitėn gjėnė e gjallė dhe gjithēka qė mund tė plaēkitej, i dogjėn e shkatėrruan 68 katunde me 5800 shtėpi. Statistika jep shėnime edhe pėr bagėtinė dhe mallrat e grabitura e plaēkitura, nė naturė dhe nė ēmime.
Sipas njė raporti tė Komitetit Antifashist tė Emigrantėve Ēamė, drejtuar kryeministrit tė Shqipėrisė (3 qershor 1946), ēamėt e ikur nė Shqipėri ishin vendosur pėrkohėsisht, nė: Konispol 1490, nė Delvinė 940, nė Sarandė 1050, nė Vlorė 4700, nė Fier 1980, nė Berat 1070, nė Lushnjė 1500, nė Durrės 1420, nė Kavajė 1450, nė Shijak 640, nė Krujė 770, nė Elbasan 500, nė Peqin 450, nė Dumre 820, nė Tiranė 900, dhe nė Shkodėr 75 veta, e kėshtu me radhė.
Regjimi komunist nė Shqipėri, i lidhur ngushtė me komunistėt nė Greqi, Jugosllavi e Rusi, nuk u kujdes sa e si duhet pėr fatin e ēamėve as nuk i trajtoi nė mėnyrė adekuate refugjatėt ēamė. Bile, nė vitin 1949, gjatė luftės civile nė Greqi, me kėrkesėn e Greqisė, regjimi shqiptar u pėrpoq tė mobilizojė ēam pėr ti dėrguar nė luftėn civile nė Greqi qė zhvillohej midis tė majtės e tė djathtės greke.
Njė shėrbim tjetėr tė keq qė regjimi komunist u ka bėrė ēamėve, ėshtė dhėnia e shtetėsisė shqiptare tė gjithė ēamėve nė mėnyrė kolektive, me njė dekret nė vitin 1953, dhe ky fakt paraqet nė njė mėnyrė pengesė nė kėrkesėn e ēamėve pėr kthim ose pėr kompensimin e pronave tė tyre tė lėna nė Ēamėri.
Dikush mund tė shtrojė pyetjen: a ka sot ēamėr nė Greqi? Pėrgjigja mund tė jetė: edhe ka, edhe s ka! Ēamėt e konfesionit ortodoks, janė asimiluar e konvertuar nė grekė, dhe nėse ka ndonjė qė e ndien veten shqiptar, kėtė nuk guxon ta thotė as nė vesh. Nėse ka mbetur ndonjė ēam i besimit musliman, nuk guxon tė ndihet i gjallė. Gjuha shqipe ėshtė e ndaluar, ndėrsa pa gjuhė, pa arsim nė gjuhėn amtare, pa liri tė pėrdorimit tė gjuhės nė komunikimin publik e pa mjete tė informimit nė gjuhėn amtare, nuk mund tė ruhet identiteti kombėtar. Historiani Arben Llalla, nė njė intervistė dhėnė gazetares Valeria Dedaj me rastin e botimit tė librit Demografia e viseve shqiptare nė Greqinė e Veriut, thotė se nė atė pjesė (Maqedonia e Egjeut dhe Trakia), sot (2013) shqipja flitet nė 42 fshatra, ndėrsa nė gjithė Greqinė gjuhėn shqipe e flasin rreth 1,5 milion njerėz, dhe se rreth 4 milion grekė kanė origjinė tė pastėr shqiptare?! E pabesueshme! Po zotėri Llalla nuk e thotė se a ka shkolla shqipe nė ato fshatra, a ka radio, televizione, gazeta ne gjuhėn shqipe? A pėrdoret gjuha shqipe gjėkundi nė administratė apo nė vende publike. Jo. E pa to, nuk ruhet gjuha as identiteti.
Shteti grek ėshtė shteti mė fashist nė Evropė, nė mos edhe nė botė. Policia (fashiste) greke e ka ndihmuar nazizmin gjerman nė mars tė vitit 1943 pėr ti kapur dhe internuar ēifutėt nga Selaniku nė kampet e Aushvicit, kurse nė pronat e tyre u vėrsulen grekėt, si bishat mbi gjahun. Prej 47000 ēifutėve nė Greqi, vetėm 2000 veta mbijetuan Luftėn e Dytė Botėrore, dhe askush nė Greqi nuk ėshtė gjykuar as pėr gjenocidin mbi ēamėt, as pėr atė mbi ēifutėt! Fashizmi nė Greqi ėshtė paraqitur shumė mė pėrpara se fashizmi e nazizmi nė Gjermani, qysh prej luftėrave ballkanike, dhe ende ėshtė nė zbatim nga shteti dhe kisha greke, qė nė tė vėrtetė janė njė. Gjenocidin e programuar e zbatuar nė baza etnike, fetare, kulturore, ekonomike qė ka bėrė Greqia ndaj popullsisė autoktone ēame, ėshtė i pėrmasave mė tė mėdha tė fashizmit. Njė pėrqindje tė madhe tė popullsisė ēame e ka likuiduar fizikisht nė mėnyrėn mė mizore, ndėrsa tė gjithė tė tjerėt i ka shpėrngulur e pėrzėnė nga atdheu i tyre. Sot, pas njė shekulli tė pushtimit tė Ēamėrisė, pushtim qė ia ka njohur edhe bashkėsia ndėrkombėtare, plaga kombėtare shqiptare pėr Ēamėrinė nuk ka gjasa tė shėrimit. Evropa demokratike e me plot gojėn tė drejta tė njeriut e tė minoriteteve, qe plot njė shekull e heshtė problemin e Ēamėrisė e tė ēamėve, ndėrsa Greqinė fashiste e pėrkėdhelė dhe ndihmon, si ta kishte bijė hasreti! Fatkeqėsisht!
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn