als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Rrėfimi i Nexhmije Hoxhės: Misteri i i zhdukjes sė qypit me florinj dhe letrat e Enverit
Abonohu pėr lajmet me e-mail:
Edhe pse nė moshėn 94-vjeēare, Nexhmije Hoxha
, e veja e diktatorit Enver Hoxha
arrin tė artiklulojė qartė atė ēka ka ndodhur gjatė luftės sė Dytė Botėrore nė Shqipėri.
Nė njė intervistė pėr emisionin Debati nė Channel One tė gazetarit Roland Qafoku
, Nexhmije Hoxha
rrėfen si nė moshėn 12-vjeēare, rrefen jeten e saj nė ilegalitet, momentet e vėshtira tė vrasjes sė Qemal Stafės, Misto Mames dhe Vasil Shantos; Si kishte ruajtur 13 letra, qė Enveri i kishte shkruar asaj gjatė luftės ndėrsa Enveri jo, dhe pėr kėtė shpesh e kritikonte.
Ajo kujton ēdo gjė: Edhe sesi letrat e saj dhe dokumentat e Enverit e tė Komitetit Qėndror u fshehėn bashkė me floririn, tė cilin e kishin dhėnė aleatėt britanikė nė qypat e raketave tė Luftės edhe i groposėn nė njė pyll nė Elbasan. Kur u dėrgua Sami Baholli pėr ti gjetur pas luftės as florinjtė e as dokumentet nuk u gjetėn.
Hoxha
thotė se u bė mirė qė eshtrat e Ahmet Zogut u sollėn nė Shqipėri por ėshtė skandal qė mermeri i varrit tė Enverit u pėrdor nė memorialin e varrezave tė ushtrave anglezė.
Njė pjesė e intervistes
Roland Qafoku
: Nė nėntor, mbushen 70 vjet nga ēlirimi i Shqipėrisė nga pushtuesit gjatė Luftės sė Dytė Botėrore. Pėr tė diskutuar pėr kėtė, unė kam ftuar njė nga protagonistėt mė tė rėndėsishėm tė kėsaj lufte
, zonjėn Nexhmije Hoxha
. Mirėseerdhėt nė emisionin Debati nė Channel One!
Nexhmije Hoxha
: Faleminderit !
Roland Qafoku
: Zonja Hoxha
, jo vetėm muajt e fundit, por edhe vitet e fundit ėshtė diskutuar shumė pėr atė qė ka ndodhur gjatė Luftės sė Dytė Botėrore nė Shqipėri. Sivjet, qė ėshtė edhe 70 vjetori i ēlirimit tė Shqipėrisė nga pushtuesit italianė dhe gjermanė, debatet janė bėrė edhe mė tė zjarrta. Si protagoniste e kėsaj lufte
, cili ėshtė vlerėsimi juaj personal pėr kėtė luftė?
Nexhmije Hoxha
: Gjatė Luftės Nacional Ēlirimtare qė u zhvillua nė vendin tonė, gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, ėshtė lufta mė e madhe, mė e organizuar, mė e lavdishme nė historinė e popullit Shqiptar pėr ēlirimin e vendit. Ėshtė lufta qė arriti unitetin nė shkallėn mė tė lartė popullore, pa dallim feje, krahine dhe ideje dhe kjo u realizua pėr herė tė parė, sipas ėndrrės sė rilindasve tonė tė mėdhej, tė cilėt me fjalėn poetike kėrkonin kėtė unitet tė popullit shqiptar. Sipas mendimit tim, ėshtė lufta, qė hodhi themelet e para tė shtetit tė ri nė vendin tonė, shtetit modern, demokratik, popullor. Ėshtė lufta qė i hapi rrugėn dijes dhe pėrparimit, pėr emancipimin e shoqėrisė shqiptare dhe veēanarisht tė gruas shqiptare. Kėto dhe tė tjera vlera tė kėsaj lufte
, kanė ndikuar nė gjithė zhvillimet e mėvonshme nė vendin tonė e deri nė ditėt e sotme.
Roland Qafoku
: Zonja Hoxha
! Janė tre cilėsime pėr atė qė kanė ndodhur nė Luftėn Nacional-Ēlirimtare, gjatė Luftės sė Dytė Botėrore. Cilėsimi i parė, ėshtė qe ishte njė luftė heroike, sepse ne u radhitėm nė krah tė aleancės mė tė rėndėsishme tė asaj kohe dhe nė krah tė aleancės fituese. Cilėsimi i dytė, ėshtė qė ishte njė element tė luftės civile, pra njė luftė gjysmė civile. Cilėsimi i tretė, qė ishte njė luftė civile. Nė kėtė reliev cilėsimesh, cili ėshtė qėndrimi dhe mendimi juaj, pikėrisht duke qenė se ju ishit protagoniste e asaj lufte
?|
Nexhmije Hoxha
: Bindja time e patundur nė kėtė drejtim, ėshtė qė lufta Nacional-Ēlirimtare ka qėnė njė luftė e pastėr dhe nuk mund tė mendohet ndryshe. Ky ėshtė realiteti qė ka ekzistuar, realiteti qė kam njohur personalisht. Nuk ka qėnė as luftė civile, as me elementė civile. Kjo ėshtė e pėrcaktuar edhe nė protokollet juridike ndėrkombėtare, qė nė njė vend qė ka pushtues tė huaj, nuk ka luftė civile, por luftė kundra pushtuesit. Pėr sa i pėrket atyre qė thonė se lufta Nacional-Ēlirimtare ėshtė luftė civile, ato e pėrmbysin komplet, kjo bėhet sipas interesave tė tyre sepse duan tė mbulojnė faktin qė ata nuk morėn pjesė nė luftė dhe qė e paraqitėn kėtė si njė luftė tė huaj, sikur nuk ishte luftė e shqipėtarve. Pėr mendimin tim, nuk kishte as elementė luftės civile. Ėshtė fakt, siē e pėrmenda mė lart qė janė nė protokollet juridike ndėrkombėtare, qė kėtu u bė lufta kundra okupatorit. Nė qoftė se element tė ndryshėm shqiptarė, u bėnė parzmore e kėtyre reparteve pushtuese, i ēonin pushtuesit nė ēerdhet partizane dhe morėn pjesė nė arrestime e pushkatime tė kėshilltarėve, kjo ėshtė fakt. Nė qoftė se kėrkojnė elementė tė luftės civile, mund ta kėrkojnė tek kėta njerėz qė qenė mbėshtetės tė okupatorėve dhe ēonin vėllezėrit e tyre. Mėgjithatė as kjo nuk qėndron. Pėr mendim tim, qe luftė e pastėr Nacional-Ēlirimtare.
Roland Qafoku
: Pse vendosėt qė ju tė merrnit pjesė nė Luftė, nė fillim ilegale nė qytet, e mė pas nė formacionet partizane. Ju ishit njė vajzė shumė e re, njė vajzė qė studionte, njė vajzė qė jetonte nė kryeqytet, ishit njė vajzė qė kishit ėndrra si vajzat e tjera. Ēfarė ishte ky pasion, qė ju tė angazhoheshit nė kėtė luftė dhe tė ishit ilegale, duke rrezikuar jetėn, e mė pas tė kalonit nė forcat partizane?
Nexhmije Hoxha
: Fillimisht unė mora pjesė nė luftė spontanisht dhe vullnetarisht, si gjithė rinia shkollore dhe punėtore nė Shqipėri nė ato vite dhe u pėrfshiva nė demostratat e fuqishme qė u zhvilluan nė ato kohė. Demostata tė fuqishme qė nga data 6 prill 1939, qė nuk ishin parė asnjėherė nė Shqipėri, ku zhvilloheshin nė Tiranė, tė paktėn ku unė kam marrė pjesė, nė sheshin Skėndėrbej dhe veēanarisht para pallatit tė Mbretit Zog ku kėrkonim armė. Nė fakt, Ahmet Zogu u premtoi qė do u jepte armė, madje premtoi qė, do jem i pari qė do vesh opingat. Tė nesėrmen, kur me 7 prill u pushtua Shqipėria, u shkel toka shqiptare, filluan tė hyjnė nė Tiranė tanket dhe autoblinat, rinia shqiptare dhe populli shqiptar, e panė qė Mbreti Zog i tradhėtoi, i braktisi, duke marrė me vete edhe gjithė thesarin e vendit. Kjo e zemėroi jashtėzakonisht rininė, por nga ana tjetėr solli edhe njė farė hutimi sepse pushtuesit veēanarisht punuan qė tė zinin rrėnjė mirė nė tokėn shqiptare dhe nė shpirt e nė zemrat e shqiptarėve dhe prandaj bėnė tė pamundurėn duke organizuar aksione, vizita nė Itali qė nga fėmijėt e vegjėl, intelektualėt, nxėnėsit, studentė qė tė kryenin studime nė Itali dhe shumė forma tė tjera. Gjatė kėsaj periudhe, nga viti 1939 deri mė 1941, rinia bėnte aksione tė dukshme. Ishin dy demonstrata, njėra nė pėrvjetorin e 7 prillit tė pushtimit dhe tjetra nė 28 nėntor, nė ditėn e Flamurit dhe Pavarėsisė sė vendit. Nga eksperienca ime, ne nė institutin Nėna Mbretėreshė bėnim aksionet e brendshme, i lamė tė gjitha bisedat letrare qė bėnim dhe ju futėm aksioneve qė ishin shumė tė kufizuara. U lidhėn me tė gjitha nxėnėset qė mernin pjesė nė masė. Ne grisjen e flamurit me sopata, publikisht nė mėngjes, me thyerjen e portreteve tė Musolinit qė ishin vendos nė klasa. Kanė qėnė tė bukura, sabotimi i tė gjitha aksioneve qė organizmit por sidomos e mėsimit tė doktrinės sė fashizmit.
Roland Qafoku
: E kishit lėndė tė veēantė?
Nexhmije Hoxha
: U bė nė njė mėnyrė tė fortė, qė ata nuk mundėn tė zhvillonin mėsimin e doktrinės fashiste. Pėr shembull nė klasė vinte mėsuesja dhe e gjithė klasa me vizore i binte bankės, bėnin zhurmė, nuk e linin tė fliste, i mbyllnin derėn. U bė problem dhe u morėn dhe masa, pėrjashtim nga shkolla. Njėkohėsisht nė masė, ndihej njė masė uljeje nė rrugėt, gjėndjen ekonomike, fshatarėsia punonte pėr rrugėt. Dhe ndihej nevoja e formimit tė njė organizme, tė njė shtabi, qė tė organizonte dhe mobilizonte gjithė kėto forca tė gjalla, qė zienin pėrbrenda por ishin tė pėrēara dhe kėrkonin njė organizim. Nė kėto kushte u themelua Partia Komuniste e Shqipėrisė, nga bashkimi i katėr grupeve komuniste me 8 nėntor 1941. Dhe qė nga kjo kohė, filloi njė punė mė e organizuar, kishte sabotime, aksione tė ēdo natyre.
Roland Qafoku
: Zonja Hoxha
, ju keni qenė pjesėmarrse aktive nė jetėn ilegale dhe mė pas nė ēetat partizane. Ju si shumė protagonist tė tjerė, keni shkruar kujtime dhe i keni nė librat tuaj. Madje janė shumė persona qė kanė lėnė kujtime tė asaj kohe. Unė pothuajse i kam lexuar tė gjitha kujtimet, jo vetėm tė shqiptarėve, por edhe tė huaj qė kanė shkruajtur pėr Luftėn e Dytė Botėrore. A ka ndonjė episod tė veēantė qė ju nuk u shkitet nga mendja?
Nexhmije Hoxha
: Po, tani do ju them pėrse zgjodha nė ilegalitet nė qytet. Kjo erdhi natyrshėm, nė bazė tė kėrkesave qė ngrinte Partia ku unė beja pjesė, dhe isha njė nga anėtaret kryesore tė ditėvė tė para pas themelimit. Kėshtu qė me themelimin e Partisė filloi aktiviteti ynė, pėr shembull u thirr mbledhja e rinisė komuniste, qė do ishte si njė bėrthamė e rinisė.
Roland Qafoku
: Pas themelimit tė Partisė Komuniste?
Nexhmije Hoxha
: Po. Deri nė vitet 1939, ne i bėnim vetė aksionet, sigurisht nėn drejtimin e komunistėve. Unė isha ngarkuar nga Qemal Stafa, pėr punėn qė duhet tė bėnim me grupet. Ishim tre-katėr veta, me grupe tė vogla nė ēdo klasė dhe ishte njė punė e kufizuar. Merreshim me njohjen e letėrsisė revolucionare. Pas vitit 1941, ne e ndyshuam mbledhje luksi dhe filluam tė merreshim me punė tjetėr. Unė personalisht, si militante e kėsaj partie tė re fillova tė kryej, po ato detyra qė mė ngarkonte partia. Dua tė them qė e para mbledhje e themelimit tė rinisiė komuniste, u bė dy javė pas themelimit tė Partisė ku unė isha si pėrfaqėsuese e grupit tė Shkodrės.
Roland Qafoku
: Pėrse me grupin e Shkodrės?
Nexhmije Hoxha
: Unė kam qėnė nė grupin e Shkodrės. Vėrtetė quhej grupi i Shkodrės por nė fakt zhvillimi bėhej nė Tiranė drejtuar nga Vasil Shanto dhe Qemal Stafa. Unė isha anėtare e kėtij grupit, qė nga viti 1937, kur bėra takimin e parė me Qemal Stafėn. Prandaj mora pjesė nė kėtė mbledhje, ku u zgjodh komiteti qėndror i rinisė prej pesė vetash, me sekretar politik Qemal Stafėn dhe sekretar organizativ Nako Spiron dhe unė isha anėtare e kėtij grupi. E dyta, u organizua konferenca e parė e Partisė pėr qarkun e Tiranės. Kėtu u thirra si anėtare e Komitetit Qėndror tė Rinisė, qė tė merresha me rinine, shtypin dhe gruan. U zgjodha nė detyrė tjetėr, si anėtare e Komitetit Qarkor tė Tiranės dhe pėr kėtė kam qenė deri nė fund, derisa jam larguar nga Tirana. Kėto dy mbledhje, bėn qė unė tė qėndroj nė Tiranė. Pėr kėtė, nuk vendosnim vetė. Partia caktonte, dhe mund tė mė largonte nga Tirana, isha nė dispozicion. Unė isha banuese nė Tiranė dhe pak muaj mė vonė, nė janar tė 1942, u emėrova si mėsuese nė njė shkollė fillore nė klasėn e parė nė Tiranė, ku punova si mėsuese vetėm katėr muaj. Pasi nė 12 Prill, erdhėn tė mė arrestonin se si duket unė isha kompromentuar nė demostratėn e 7 Prillit tė 1942, ku kisha rėnė nė sy. Nga ky moment, ika nga shtėpia dhe nisi jeta ime si ilegale. Personi qė kishte ardhur tė mė arrestonte nga italianėt, kishte qėnė njeriu jonė, i futur nė milicinė italiane, gjė qė ne e praktikonim pėr tė marrė informacione nga brenda. Ai kishte ardhur jo pėr tė mė arrestuar, por pėr tė mė paralajmėruar. Djali xhaxhait tim Skėndėr Xhuglini, u mundua ta bindi dhe ai tha tė ikė. Mirė, do tė iki, por do tė vij prap. Nė fakt ky ishte njė lajmėrim, mirėpo ne nuk e dinim. Nė dhomė u krijua njė panik i madh, sepse shikonim nga dritarja qė kushėriri im bėnte tentative ta mbante. Jo vetėm qė isha brenda shtėpisė dhe nuk mund tė lėvizja, qėlloi qė ne kishim njė murgeshė italiane katolike. Drita Kosturi, punonte me ta nė njė mision tė murgeshave nė Shqipėri, ku mėsonin vajzat si tė qėndiste. Ajo qoftė si antifashiste, por edhe pėr interesa personale, iku nga misioni dhe Drita ma solli mua nė shtėpi. Kėshtu qė mė e madhja, ishtė se do tė mė gjenin me njė italiane. Kėshtu qė i thashė nėnės, qė vishi fustanin tėnd e jepi njė shami, ndėrsa asaj i thashė mos fol se je shurdhmemece. Personi qė kishte ardhur tė mė arrestonte iku dhe unė menjėherė nga oborri nė oborr tė fshqinjėve tiranase dola nė rrugė (qė sot quhet Qemal Stafa), atė mesditė. Po atė ditė nė mbrėmje, isha e ftuar tė marr pjesė nė konsultėn e Aktivit tė Partisė Vendore, qė ishte thirrur tė bėnte njė analizė se ēfarė ėshtė realizuar deri nė atė kohė. Mernin pjesė sekretarėt politik tė partisė, sekretarėt organizativ, gjithė Komiteti Qėndror provizor i Partisė dhe Komiteti Qėndror i Rinisė.
Por derisa prisja pėr tė shkuar nė mbledhje, nuk kisha ku tė shkoja, kėshtu qė vendosa tė shkoj tek njė hallė e babait tim e prita gjer nė mbrėmje. Nė darkė, shkova tek shtėpia e Bije Vokshit, ku edhe do tė zhvillohej mbledhja.
Roland Qafoku
: Diku kėtu tek stacioni i trenit..
Nexhmije Hoxha
: Po, nė fund tė rrugės sė Bulevardit. Kjo ėshtė edhe mbledhja qė mė bėri tė njihem mė afėr me Enverin. Por qė nė kėtė moment dola ilegale, lashė edhe shkollėn, mė 12 Prill. Dua tė bėj njė parantezė. Kur ika nga shkolla pėr katėr muaj sepse erdhėn tė mė arrestonin, unė duhej tė bėja raporte. Mora rrogėn deri nė fund tė vitit shkollor. Paranteza ime ėshtė qė intelektualėt e vendit tonė, ishin antifashist tė vendosur.
Roland Qafoku
: Domethėnė ishit edhe ilegale edhe rrogėn ua jepnin ?
Nexhmije Hoxha
: Jo. Pas kėsaj filloi. Se unė shkoja nė shkollė mėsuese. Pėr shembull si anėtare e Komitetit Qėndror tė Rinisė, nuk dihej kjo. Gjithė natėn ishim nė mbledhje dhe kur shkoja nė mėngjes, gati mė vinte pėr tė fjetur. Dhe qė tė mos flija, e ngrija klasėn qė tė bėntė ndonjė gjė qė tė zgjoheshin.
Roland Qafoku
: Ky ėshtė moment mė i vėshtirė?
Nexhmije Hoxha
: Ky ėshtė momenti qė mė bėri tė dal ilegale. Paranteza ishte se unė duhej tė bėja raporte mjekėsore pėr tė marrė rrogėn. Tani janė intelektualėt si mjekė, arsimtarė, qė mė dhanė raporte mjekėsore pėr njė kohė dhe Drejtori i Shkollės dhe Inspektori i Arsimit i justifikonte tek Ministria e Arsimit, qė unė tė merja rrogėn. Nga mjekėt, qė as nuk mė njihnin. Ishte atėherė mjeku Mokin, qė tip misterioz dhe unė e pata njohur kur isha fėmijė, por nuk ėshtė se mė kishte njohur.
Roland Qafoku
: Pėrse e bėri ai kėtė?
Nexhmije Hoxha
: Pa mė njohur, duke e ditur qė po jepte njė raport fals. Petraq Leka, neurolog ka hedhur edhe ai firmėn, qė unė tė merrja rrogėn. Kjo tregon se intelektualėt shqiptarė nuk ishin komunistė, por antifashistė.
Roland Qafoku
: I ke takuar pas lufte
kėta doktorėt?
Nexhmije Hoxha
: Kam takuar tė tjerė sepse ndihmonin vėllanė tim, ndihmonin tė tjerė. Nė Konsult, nė ato qė them por edhe mė vonė, njė nga vėshtirėsitė e mėdha ishte kur na detyronim qė mbledhja tė ndėrpritej. Nė mbledhjen e Konsultės, kishim punuar gjithė ditėn dhe vinte lajmi se shtėpia po vėzhgohej. Ne do punonim jo vetėm atė natė, por dhe netė tė tjera. Pasi ne raportonim pėr qarqet e tyre. Erdhi lajmi se dikur i veshur civil, po vėrtitet poshtė e lart shtėpisė. Sigurisht ne nuk mund ta neglizhonim njė lajm tė tillė, se mund tė ishte njė parapėrgatitje pėr njė rrethim. Dhe mbledhja u ndėrpre. Enveri, si zot shtėpie i Tiranės sepse ishte sekretar pėr Tiranėn, i shpėrndau tė tėrė. Ikėn tė tėrė. Mbeta unė dhe Bije Vokshi. Ne lamė dhomėn, qė po tė vinte kontrolli tė mos linim asnjė gjurmė pėr njė mbledhje. Mirėpo pėr mua, ajo ishtė nata e parė e ilegalitetit dhe isha shumė e prokupuar se ku do tė fle sonte. Kjo ishte vėshtirėsia tjetėr e ilegalitetit sepse ku flije njė natė, nuk flije tė nesėrmen. Kėtė e vuri re Enveri dhe mė tha hajde me mua. Mė kėrkoi tė hipja edhe nė biēikletė pėrpara dhe unė protestoja. Mė tha Shpejt se po vjen Ndalim-Qarkullimi, gjithė seriozitet. Ai ishte veshur si punėtor, me kasketė, me ato veglat, telat e unė si sinjorinė. Mė ēoi nė shtėpinė e njė mikut tė tij antifashist, Syrja Selko, ishte pranė centralit elektrik, karshi shkollės Qemal Stafa. Njė shtėpi njė katėshė, me njė derė drejt e nė rrugė. Aty unė kalova natėn e parė tė ilegalitetit dhe fjeta me tė fejuarėn e tij, Bibika e quanin. Tė nesėrmen, do tė mbahej mbledhja. U tha tė shkojmė nė shtėpinė e Misto Mames, andej nga rruga Bardhyl. Mirėpo duke u futur, unė, disa gra e shokėt e mi, tė veshur me borsalinė me tė tjerė punėtorė, ra nė sy tė disa njerėzve dhe nuk u bė fare mbledhja.
Roland Qafoku
: Zonja Hoxha
, sot kur dėgjojmė ne, brezi tjetėr apo mė tė rinj, i bėjnė disa gjėra pėrshtypje. Ēfarė ishte pėr njė vajzė si ju, vetėm 20 vjeē qė tė bėntė kėto gjėra. Ēfarė thoshte babai e nėna juaj? Ēfarė thoshte vėllai, qė kjo vajzė ikėn papritur nga shtėpia dhe angazhohet me rezistencėn ndaj pushtuesve. A nuk ishte kjo njė herezi, pėr mė tepėr qė ju ishit njė vajzė? Mund ta kuptojmė ne sot, pėr njė djalė dhe pėrsėri ishte e rrezikshme, njė gjė e jashtėzakonshme, po qė kėtė ta bėntė njė vajzė nė vitin 1940? A ju thoshte njeri juve zonjė, a jeni mirė nga mendja?
Nexhmije Hoxha
: Unė dua tė shpjegoj pėr kėtė transformim tė madh nė mentalitetin e njerėzve, qė nga prindėrit e mi qė mė donin tė mbuluar nė ēarēaf, qė nė moshėn 12 vjeēe. Unė dhe mėsuesja, bėm presion mbi prindėrit e mi qė unė tė vazhdoja shkollėn dhe mė nė fund, e fitova kėtė tė drejtė pėr tė vijuar studimet nė Insitutin Femeror nė Tiranė Nėna Mbretėreshė.
Pikėrisht pėr kėtė gjė, i pėrgjėrohem luftės Nacional-Ēlirimtare, sepse ajo solli njė pėrmbysje nė jetėn time edhe tė vajzave shqiptare. Mua personalisht, mė bėri kjo qė jam. Por unė pashė tek prindėrit e mi qė donin tė mė mbulonin me ēarēaf, ato vetė u internuan, u bėnė shokė tė mi, bashkėluftėtarė. Shtėpia e tyre, shtatė herė u kontrollua, pėr mungesėn time dhe pėr shkak timin, e shumė tė tjera. Pastaj vėshtirėsia ishte se ēfarė thonin. Unė isha ēdo ditė nė luftė me kėtė mentalitet. Unė me prindėrit me mi si dhe tė tjerėt, aq mė shumė tė rrethit tė krahinave tė pėrcaktuara, si Dibra. Ne punonim shtėpi mė shtėpi. Unė vetė kur isha edhe nė Dibėr, u thoja: Ja dhe unė, dibrane jam. Mua mė ka lėnė babai im, ti pse nuk e le vajzėn. Dhe e merrnim edhe nė besė. Jo vetėm kaq, por kjo tregoi edhe patriotizmin e popullit. Pėr hak tė atdhetarizmit, ai bėntė akte dhe e jepte vajzėn. Prandaj u bė kjo pėrmbysje nė emancipim.
Roland Qafoku
: A keni pasur ndonjėherė frikė?
Nexhmije Hoxha
: Frika vjen ditė pėr ditė. Tek ajo e illegalitetit, nė ndryshim me partizanėt, ilegalėt nė ēdo ēast janė nė rrezik. Edhe natėn, edhe ditėn, edhe kur fle. Dhe nuk dihet nėse tė ndalon nė rrugė, tė vjen nė shtėpi tė arreston, tė vjen natėn tė rrethon sic ka ngjarė, edhe bėhėn edhe ato epopetė si e heronjve tė Shkodrės. Prandaj frikė ka, por nuk e di se pėrse kur e mendoj, nuk mud tė them qė nuk kisha frikė por ishim krejt tė mobilizuar. E quanim normale, merrnim masa pastaj.
Roland Qafoku
: Zonja Hoxha
, ju keni njohur shumė protagonist te tjerė qė sot nuk jetojnė mė, por qė janė personazhe shumė tė rėndėsishme tė historisė asaj kohe. Si i keni njohur ju disa personazhe si Qemal Stafa, Mihal Duri, Vojo Kushi, qė nė njė formė apo tjeter janė heronjt e asaj lufte
?
Nexhmije Hoxha
: Unė jam njohur me ta dhe shumė tė tjerė. Me Vasilin dhe Qemalin, jam njohur qė nė vitin 1937, ku unė u futa nė grupin komunist dhe unė shkoja lirisht nė shtėpi sepse ishin edhe kėto rrethana. Unė shkoja shpesh se motrėn e Vasilit e kisha shoqe klase dhe aty ishte dhe Qemali. Jo vetėm qė Qemali, ishte njėkohėshit dhe edukator i grupit tonė tė shoqeve. Kėshtu qė e njihja. Ndėrmjet Vasilit dhe Qemalit kishte njė lidhje tė jashtėzakonshme tė respektit reciprok, dashurie reciproke. Ai si mė i moshur e punėtor dhe Qemali si mė i ri.
Roland Qafoku
: Pse, sepse dihet qė kishin diferencė?
Nexhmije Hoxha
: Ata ishin krejt natyra tė ndryshme. Vasili i qetė, i heshtur dhe shikonte me njė buzėqeshje shpėrthimet rinore tė Qemalit, i cili nuk rrinte dot nė njė vend ulur, qoftė nė debat politik, qoftė nė shaka. Vasili e shikonte me kėnaqėsi tė madhe. Vojo Kushin, e kam njohur shumė pak. Gjatė kohės qė unė isha anėtare e qarkorit te partisė sė Tiranės, e Vojo ishte anėtar pėr njėsitet guerile. Pra nė mbledhje mė shumė e nė njėsitė e ilegalitetit. Ishte njė trup i madh, por krejt nė kundėrshtim me pamjen e tij tė vertėtė. I qetė, me sy bojėqielli, fjalėpak, por zhivė nė aksione. Nuk ishte e rastit qė ai ishte pėrgjegjqės i njėsive guerile, derisa u vra. Kam ndjekur edhe zhvillimin e luftimeve nga larg. Njė dhimbje tjetėr nė ato qė kemi ndjerė ne ėshtė edhe lajmi i vrasjes sė ketyre shokėve, kur njė natė mė parė ishte nė mbledhje. Kujtoj rastin me Misto Mamen, ku ne njė natė mė parė ishim nė mbledhje e pastaj bėmė muhabet, qeshėm, dėgjuam muzikė. Nė mėngjes, ai iku herėt se mezi priste tė hapej ndalim-qarkullimi se vazhdonte deri nė gjashtė tė mėngjėsit. Megjithėse ne u munduam qė ta mbanim, ai donte me patjetėr tė merrte njė makinė shkrimi dhe aty u vra nė aksion. Ishte shumė e vėshtirė. Ndėrsa Qemali u vra dy ditė pasi kishim qėnė nė mbledhje me rininė, pėr Qarkun e Tiranės. Ishim nė rrugėn Ali Demi, nė shtėpinė 66, meqė ajo dhoma ishte buzė rrugės, kalonin patrullat edhe ishim shumė tė shqetėsuar, nga zhurma e lehjes sė qenve me tė tyren. Ishim tė shqetėsuar, pasi nuk e dinim nėse ishin duke kaluar apo thjesht do trokisnin nė derė. Qemali, qė ishte njė vit mė i madh se unė, 21 vjeē, u tha atyre qė mos u shqetėsoni. Do tė vij dita qė do ēlirohet vendi dhe ne siē jemi, do tė dalim nė bulevard krah mė krah, do kėndojmė edhe do tė thonė njerėzit ēfarė janė kėta tė ēmendur, e ne aq na bėn. E tha nė kėtė mėnyrė qė tė ngrinte moralin.
Roland Qafoku
: Nė fakt ėshtė diskutuar shumė pėr Qemal Stafėn. A mund tė jepni me njė fjali, atė qė quhet si variant se Qemal Stafa vrau veten ?
Nexhmije Hoxha
: As mund tė mendohet. Nuk kishte se pėrse tė vriste veten. Ai u mundua tė shpėtoj. Qemali edhe nė kėtė rast, tregoi edukatėn e tij, shpirtin e tij tė njė intelektuali, fisniku. Ai u vonua pėr tė shpėtuar shoqet, qė tu linte mundėsi tė largoheshin dy shoqet. Kurse Kristo Themelko,punėtor, ēau pėr vete dhe nuk u interesua as pėr Qemalin e as pėr shoqet. Ai luftoi deri nė fund, derisa kishte patllakja.
Roland Qafoku
: Ju nuk dyshoni fare edhe pėr ndonjė konspiracion qė Qemal Stafa ishte aty?
Nexhmije Hoxha
: Dikush mund tė ketė treguar pėr shtėpinė, por pėr Qemalin jo.
Roland Qafoku
: Unė kam gazetėn Zėri i Popullit, e vitit 1943, numri 11 12.
Nexhmije Hoxha
: Ti ke kėtė kopje qė bėhej nė makinė, me letėr dylli e pastaj bėheshin kopjet.
Roland Qafoku
: Kjo ėshtė kopja e parė..
Nexhmije Hoxha
: Kjo ėshtė kopja e parė, ose kopjet e para, derisa ne arritėm qė tė botonim kėto nė shtypshkronjė. U futėm ose kemi marrė pjesė nė shtypshkronjėn tonė. Dhe mė pas ato shpėrndaheshin. Unė nuk kam shkruar nė Zėrin e Popullit. Unė isha redaktore e Kushtrimit tė Lirisė, ndėrsa Nako ishte kryeredaktor. Kam bėrė shumė shkrime, fatkeqėsisht nuk kam asnjė kopje.
Roland Qafoku
: Keni angazhim tek ky numėr i Kushtrimit tė Lirisė?
Nexhmije Hoxha
: Nuk e di sepse mė duhet ti lexoj pėrmbajtjen. Por kam shkrime, por kam edhe trakte. Kam bėrė nja dy-tre trakte, tė Komitetit Qėndror tė Rinisė, por duhet tė pėrmend vetėm njė nga traktet qė duhet ta kem tė ruajtur nė dosjet e mia, e cila ėshtė me dorėshkrimin tim, por aty ka bėrė redaktimet e veta Shefqet Musaraj. Do me thėnė, ishte aktiv nė shtypin e partisė, si dhe pėr Zėrin ashtu edhe pėr Kushtrimin e Lirisė. Prandaj kisha njė lloj nostalgjie edhe mė vinte keq qė ai nuk po pėrmendej, pasi ka bėrė atė tė famshmen Epopenė e Ballit. Tek Zėri i Popullit, tre kryesorėt e mbanin ishte Enveri, Nako dhe Ymer Dishnica.
Roland Qafoku
: Kush ėshtė pseudonimi Bardho nė shkrime?
Nexhmije Hoxha
: Bardho ėshtė Ymer Dishnica. Nako nuk e di me se shkruante, sepse emėr nuk pėrdorej. Enveri ndoshta Malo, Shpati, nuk e di se nuk e mbaj mend. Enveri ishte njė polemist therės, i pamėshirshėm nė kritika, nė demaskim tė kundėrshtarėve tanė, bashkėpunėtorė tė fashizmit. Ulej dhe shkruante sapo ato bėnin ndonjė marrėzi. Polemist i mprehtė ishte Nako Spiro, nė ato shkrimet e tij. Nė Komitetin Qėndror nė fillim ishte Enveri si sekretar i Tiranės, nė Konferencėn e parė dhe u la nė Tiranė, dhe ishte i vetmi qė u ngarkua me shtypin qėndror me lidhjet me rrethet. Kjo i dha shkas qė mė vonė nė mars tė 43 tė zgjidhej si sekretar i pėrgjithshėm. Si intelektual, ishte i vetmi qė u la nė Tiranė bashkė me Qemal Stafėn, sepse vetėm ata mund tė pėrballonin punėn me nacionalistėt, tė shkruanin. Ndėrsa tė tjetėr, ishin punėtorė dhe u shpėrndanė nė qarqe tė tjera tė Shqipėrisė si Koēi Xoxe, Kol Jakova ose Kristo Themelko. Nako Spiro dhe Ymer Dishnica erdhėn mė vonė nė Tiranė pėr tu marrė me shtypin.
Roland Qafoku
: Zonja Hoxha
, Mehdi Beu e mprehu bajonetėn kundra nesh. Le ta provojė! Patėr Antoni na ftoi qė tė ulim armėt. le tė shpresojė! Balli Kombėtar kėrkon tė na shfarosė. Le tė vijė! Ne jemi nė kėmbė. Jemi njė dhe vendimi ynė ėshtė i prerė. Tė marshojmė mbi bajonetat tuaja tė armikut, tė vaditim me gjakun tonė rrugėn e Shqipėrisė sė Lirė Demokratike e Popullore, atė rrugė qė na diktojnė nga varret dėshmorėt tanė. 17 Kallnure 1944, Bashkimi i Rinisė Antifashiste Popullore Shqiptare. Ky ėshtė nėj trakt i hequr nga njė shtyllė, qė e kanė shpėrndarė dhe Mehdi Beu ėshtė pėr kryeministrin e asaj kohe, pra Mehdi Frashėri. A ju kujton gjė ky trakt?
Nexhmije Hoxha
: Se mbaj mend mirė. Por unė kam bėrė tė tilla kur mė janė vrarė shokėt. Unė merresha nė Tiranė me shtypin, jo vetėm tė rinisė nė Kushtrimin e Lirisė, por me shtypin e Partisė. Pėr shembull Partia nė atė kohė, nxirrte njė bulletin ditor, me ēiklostil ku ishin lajmet lidhur me zhvillimet nė frontet. Nė kėtė mes, qoftė unė, qoftė shokėt intelektual qė dinin gjuhė tė huaja, ndiqnim Moskėn ēdo natė nė orėn 10, shokėt e tjerė ndiqnin BBC-nė dhe kėto lajmet i mblidhnim, e i shkruanim nė kėto buletine. Pastaj bėnim ndonjė skeē demaskus. Buletinėt ndaheshin ēdo mėngjes nėpėr shtėpia, i ndanin tė vegjlit, pionerėt qė ishin jashtėzakonisht aktiv nė kėtė drejtim. Dua tė them qė Enveri i pėrshkruan nė letrat qė kam, mė kritikonte se ējanė ato simite qė bėni.
Roland Qafoku
: Janė tė buta..
Nexhmije Hoxha
: Po, me atė kuptim. Se ato nuk po luftojnė me pambuk. E kam nė letėr.
Roland Qafoku
: Trakti qė unė kam i bie qė ka qėnė pas kritikės sė Enverit, se shumė e fortė mė duket.
Nexhmije Hoxha
: Po, kėshtu ishin.
Roland Qafoku
: Madje O djem rrėmbeni pushkėt, ja vdekje apo liri ėshtė shumė e forte?
Nexhmije Hoxha
: Ajo ka qėnė e vazhdueshme edhe nė kėngėt qė kėndonim.
Roland Qafoku
: I yni ėshtė Qemal Stafa, Vojo Kushi, Perlat Rexhepi, Margarita Tutulani, tanėt janė tė gjithė se nuk i numėrojmė dot. Tanėt dhe i askujt tjetėr. Ėshtė i yni gjaku i tyre, ėshtė e jona lavdia e tyre. (Teksti i njė trakti orgjinal tė ruajtur qė nga koha e luftės, qė Nexhmija ka shkruar dhe shtypur vetė nė atė kohė)
Nexhmije Hoxha
: Kėtė e mbaj mend unė.
Roland Qafoku
: E keni shkruar ju ?
Nexhmije Hoxha
: Mė bie nė sy. Mė kujton diēka.
Roland Qafoku
: Po ju Zonja Hoxha
, si njė njeri qė keni ruajtur shumė nga arkiva mund tė na tregoni, diēka tė veēantė?
Nexhmije Hoxha
: Nga lufta unė kam ruajtur vetėm letrat e Enverit qė mė ka dėrguar mua. Janė 13 copė dhe unė i kam fshehur nė dysheme tė njė familje qė ishte baza jonė. Ndėrsa letrat e mia, qė i kam dėrguar Enverit, ato nuk janė mbajtur sepse gjatė operacioneve tė armikėve, nga lėvizjet qė bėnin erdhi njė kohė qė jo vetėm letrat e mia, por dokumentat e Enverit e tė Komitetit Qėndror, qė tė mos rrezikoheshin, i futėm nė qypa tė raketave tė Luftės edhe i groposėm nė njė vend.
Roland Qafoku
: Ju i keni ruajtur ato tė Enverit, ndėrsa ai nuk i ka ruajtur?
Nexhmije Hoxha
: Me shaka i thoja gjithmonė qė shiko unė i kam ruajtur letrat e tua, nė kushtet e ilegalitetit. Por kėto ishin rrethanat, sepse kėshtu u groposėn edhe florinjtė qė kishte shtabi, qė ishin dorėzuar edhe nga aleatėt edhe nuk u gjetėn mė. Ishin groposur nė njė pyll. Gjoja mbajtėn mend edhe trungun.
Roland Qafoku
: Florinj? Sa ishte sasia e tyre?
Nexhmije Hoxha
: Nuk e di dhe nuk u gjet mė.
Roland Qafoku
: Nė cilin vend ishte groposur?
Nexhmije Hoxha
: Andej nga pyjet e Elbasanit. U dėrgua Sami Baholli dhe njė tjetėr, qė kėrkuan. Por ndoshta, kishin punuar fshatarėt, e kishin gjetur dhe e kanė marrė. Nuk e gjetėn, nuk po orientohenin dot. Pyll ishte ai, me shumė dru.
Nga kėto 13 letra qė mė kishte dėrguar Enveri, se u bė 70 e ca vite, nga 42 deri nė 44 letra e fundit. Unė kam mundur tė ruaj nė kushte. Njė karakteristikė pėr kėto letra ėshtė se shumė prej tyre, janė pa data. I ka shpėtuar Enverit, pa data dhe sidomos vendi nga i ka shkruajtur. Nė kėto shėnime, unė kam gjetur datėn nė bazė tė ngjarjes qė ka ndodhur.
Roland Qafoku
: Dhe e keni shėnuar?
Nexhmije Hoxha
: Po, e kam shėnuar. Konkretisht, letra ka 70 e ca vite dhe ėshtė vjetėruar dhe shkrimi ėshtė zbehur. Por qė nė atė kohė, ka qėnė e thyer dhe pak e ndotur, e nxirė nga prapa sepse ato paloseshin dhe viheshin ose nė kėpucė, ose nė ndonjė vend tjetėr dhe ajo ka marrė formė. Kėshtu kalonte postoblloqet, korrieri qė na e sillte ne nė Tiranė.
Roland Qafoku
: Zonjė, kėto letrat qė ti dėrgonte Enveri sepse ju ishit e lidhur nė atė kohė, e fejuar me Enverin, kėto janė letra intime, apo letra te pėrziera intime dhe pėr ēėshtje tė punės?
Nexhmije Hoxha
: Atje ka shumė gjėra pėr punė, sepse Enveri kur mė shkruante, mė jepte porosi. Por janė letra intime. Ja tiu lexoj njė fragment.
E dashura Nexhmije
7 Tetor 1944!
Letra jote mė gėzoi pa masė, jam i gėzuar dhe i lumtur qė ke punuar dhe po jep rezultate me punėn qė bėn.
Kėshtu tė dua unė.
Por nga ana tjetėr, kam nė letra edhe shumė kritika qė mė bėn pėr punėn. Madje disa herė, mė dukeshin tė padrejta dhe nuk ėshtė kollaj ta pranosh kritikėn. Thoja se pėrse mė shumė mė bie mua, ai kishte frikė se isha shumė e re dhe nuk arritėm tė njihemi shumė, por mendonte se mos mė rritej mėndja dhe shkruante. Ka pasur raste qė unė merrja funksione, jo tė vogla. Pėr shembull, nė reaksionin e madh tė datės 4 shkurt ose tė njė rasti tjetėr, kjo treshja e Komitetit Qėndror qė drejtonte Tiranėn, punėn e partisė nė Tiranė, Voko Nushi, Nako Spiru dhe Ymer Dishnica, nė moment tė vėshtira tė reaksionit tė madh, qė tė mos goditeshin, dilnin jashtė Tiranės, nė Priskė, apo nė njė vend tjetėr. Dhe mė linin mua nė Tiranė, si grua qė kishte mundėsi qė tė fshihesha mė kollaj, e tė mos bija nė sy. Kryeja njė detyrė si zevendėsuese. Natyrisht ato ktheheshin shpejt, e nuk mė linin mua nė kėtė gjendje. Nė kėtė rast, apo nė rast tjetėr kur Nako iku, mua mu ngarkua posti si sekretare organizative. Por Enveri nė vend qė tė mė uronte, nė njė rast apo nė njė tjetėr, mė shkruante qė puno mirė, mos tė tė rritet mendja.
Roland Qafoku
: Ndonjė gjė tė veēantė tjetėr tek letrat, keni?
Nexhmije Hoxha
: Tė veēantė kam njė letėr, qė ėshtė shkruar me stampė Komanda e Pėrgjithshme tė Shtabit. Njėkohėsisht kam gjetur dy letra tė miat dėrguar Enverit, qė kanė shpėtuar, por janė letra pune. Bėja njė raport pėr gjendjen nė Tiranė. Ai i ka dorėzuar nė arkiv, pasi nė mal kishte arkiv. Ndėrkohė pas ēlirimit, kaloi nė arkivin e partisė, ku mi dorėzuan edhe mua fotokopje. Por nuk e di ku i vendosa dhe nuk i gjeta.
Roland Qafoku
: Janė dy ngjarje tė rėndėsishme gjatė Luftės sė Dytė Botėrore, ėshtė konferenca e Pezės dhe konferenca e Mukjes. Pėr tė dyja konferencat ka versione tė ndryshme, nacionalistėt e quajnė tradhėti konferencėn e Pezės dhe komunistėt e quajnė tradhėti konferencės e Mukjes. Ju si protagonist, por edhe si sekretare nė konferencėn e Pezės, ēfarė mendimi keni pėr tė dyja kėto konferenca?
Nexhmije Hoxha
: Pėr sa i pėrket qė e kanė cilėsuar Partinė Komuniste si tradhėtare tė konferencės, as qė e kam dėgjuar. Nuk qėndron fare, pasi Partia Komuniste vazhdoi deri nė fund tė Luftės, tė respektojė shtyllat kryesore tė Konferencės tė Pezės, thirrjen pėr bashkim, luftėn kundėr okupatorit deri nė fund, ngritjen e Kėshillave Nacional-Ēlirimtare, ndaj unė nuk e diskutoj fare kėtė variant qė ngrenė ata. Janė pikėrisht nacionalistėt qė tradhėtuan konferencėn e Pezės. Ne ata i thėrritėm, si Ndoc Ēobėn, Abaz Kupin dhe shumė nacionalistė qė ju mund ti keni lexuar nė dokumenta. Madje nė krye tė presidiumit u vu Ndoc Ēoba, Abaz Kupi pastaj dhe Haxhi Lleshi si dhe Myslym Peza. Kurse Enveri ishte krejt nė anėn tjetėr dhe u la atyre hapja e mbledhjes. Atyre iu bėnė krejt nderimet dhe ata erdhėn shumė tė ndrojtur. Unė kam qėnė prezente si sekretare, sepse mbaja procesverbalet dhe e kam kopjen me dorėshkrimin tim. Mirėpo edhe Kėshilli qė doli nė Konferencėn e Pezės, ishin gjysma komunist dhe gjysma nacionalist si dhe Myslym Peza. Kanė qėnė shtatė veta dhe kryetari i tyre ishtė njė zogist, njė ushtarak. Sapo mbaroi mbledhja qė u mbajt nė shtator, ata nė nėntor shpallėn krijimin e Ballit Kombėtar me dekalogun. Ata tradhėtuan konferencėn e Pezės .
Shtuar më 02/09/2014,
ora 09:19
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn eng_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn lit_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn vec_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn ceb_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn unk bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn ind_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn lit_Latn dyu_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn dyu_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn jav_Latn