als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Njė histori e pėrpjekjeve pėr tė bėrė Drejtshkrimin e Gjuhės Shqipe, qė nisi nga viti 1917 dhe u mbyll mė 1972 me Kongresin e Drejtshkrimit dhe pastaj pėr ta zhbėrė duke filluar nga viti 1991 e deri mė 2013-n paraqitet nė librin Gjuha shqipe nė shtratin e Prokrustit, qė ka autor prof. dr. Rami Memushaj. Ky libėr polemik vjen nė vijim tė debateve tė kėtyre 20 vjetėve tė fundit, tė cilat kulmuan me debatin e madh, qė nisi me krijimin e Kėshillit Ndėrakademik pėr Gjuhėn Shqipe, dhe me projektin e tij tė qershorit 2012 dhe tė prillit 2013 pėr ndryshimet e rregullave tė drejtshkrimit, qė jetėsojnė Orientimet e Akademisė sė Shkencave tė dhe tė Arteve tė Kosovės pėr ndryshimin e drejtshkrimit dhe tė konferencės sė Durrėsit, transmeton Shqiptarja. Prof.dr. Rami Memushaj e ka titulluar librin duke u bazuar nė metaforėn e Prokrustit, pėrbindėshit tė mitologjisė greke, i cili udhėtarėt qė bunin nė shtėpinė e tij i shtrinte nė njė shtrat hekuri dhe atyre qė ishin mė tė gjatė ua priste kėmbėt dhe atyre mė tė shkurtėrve u binte me ēekiē derisa tė holloheshin e zgjateshin. Kjo metaforė, sipas autorit, ka si objekt vėshtrimin kritik tė pėrpjekjeve pėr tė ndryshuar me dhunė shqipen e shkruar.
-Profesor Memushaj, cili ėshtė subjekti i kėtij libri qė sapo ka dalė nga shtypi?
Memushaj: Ky libėr sjell nė vėmendje ato qė mund ti quaj tri njolla tė zeza nė gjuhėsinė shqiptare. Kėtu janė tri pika kyēe qė duhen vėrejtur nė periudhėn e dytė. E para ėshtė platforma e Akademisė sė Shkencave dhe Arteve tė Kosovės (qershor 2004); e dyta ėshtė konferenca e Durrėsit e dhjetorit 2010, ku u bėnė pėrpjekje pėr ta imponuar kėtė platformė, por qė nuk u pranua dhe rrjedhimisht nuk u miratua; e treta projekti i ndryshimeve tė miratuara nga Kėshilli Ndėrakademik nė mbledhjet e 2012-2013-s, qė vuri nė jetė kėtė platformė, duke na kthyer tek Ortografia e Prishtinės e vitit 1957, e vitit kur gjuha shqipe filloi tė pėrēahej me orientim nga Beogradi, qė udhėzonte tė krijohej njė gjuhė shqipe tjetėr pėr shqiptarėt e Jugosllavisė. Pra, pėrfundimi ėshtė ky: pothuajse 80 pėr qind e rregullave tė reja tė propozuara nga Kėshilli Ndėrakademik pėr Gjuhėn Shqipe 2012-2013 janė ato qė janė kėrkuar nga grupi i Akademisė sė Prishtinės dhe qė pėrputhen me Ortografinė e57-s.
-Pėrkimi i orientimit tė Kėshillit Ndėrakademik me orientimet e Drejtshkrimit nga Beogradi nė 1957-n ėshtė njė rastėsi apo ka njė orientim tė fshehtė?
Memushaj: Po, ka njė ndikim qė ėshtė edhe me frymė politike, edhe me orientim tė fshehtė klanor. Nė fillim tė viteve 90 u nyjėtuan teza pėr njė Kongres tė tretė tė drejtshkrimit dhe pėr standardizimin e gegėrishtes. Por kėta zėra u kundėrshtuan me forcė nga gjuhėtarėt shqiptarė. Duke e parė tė pamundur realizimin e kėtyre projekteve, u mendua njė rrugė tjetėr: ndryshimi i drejtshkrimit nė atė masė sa shqipja e shkruar tu ngjajė tė folmeve krahinore. Kjo u arrit me anė tė Kėshillit Ndėrakademik, nė tė cilin mungojnė specialistėt e drejtshkrimit (madje edhe autori i Drejtshkrimit tė gjuhės shqipe, prof. E. Lafja)dhe ku vendimet merren me votė tė manipuluar.
-Siē e vumė re pas gjithė kėtij fronti tė pėrbashkėt gjuhėtarėsh pėr tė mbrojtur Drejtshkrimin nga teoritė kundėr tij, siē keni qenė edhe ju, me krijimin e qeverisė sė re u premtua qė institucionet do tė punėsojnė redaktorė letrarė, si e komentoni ju kėtė vėmendje ndaj Drejtshkrimit?
Memushaj: Fryma ėshtė shumė pozitive, sepse qeveria qė erdhi veē problemeve tė mėdha qė ka, nuk harroi tė kujdeset edhe pėr gjuhėn. Ėshtė mirė qė tė vendosen nė institucionet qendrore korrektorė letrarė, por kjo duhet shtrirė edhe nėpėr bashkitė e rretheve, ku ka shumė dokumentacione. Mirėpo veē kėsaj, kujdesi pėr gjuhėn duhet shtuar edhe me tej. Duhet miratuar ligji pėr gjuhėn jo vetėm nga qeveria e Shqipėrisė, po edhe ajo e Kosovės. Tė dy qeveritė pėr problemet e gjuhės shqipe duhet tė konsultohen me institucionet qė e kanė objekt studimin dhe mbrojtjen e saj, pėr tė gjetur njė platformė se si tė zgjidhen problemet e shtruara me marrėveshje e bashkėpėlqim dhe jo me imponim nga njė grup akademikėsh.
-Ēfarė ju detyroi tė pėrdorni metaforėn e Prokurstit pėr ata qė kėrkuan ndryshimet nė drejtshkrim?
Memushaj: Pak a shumė njihet legjenda e Prokrustit, qė i ftonte mysafirėt pėr tė bujtur nė shtėpinė e tij nė darkė dhe i ēonte tė flinin nė njė shtrat tė hekurt. Atyre qė ishin tė shkurtėr, u binte me varenė e farkėtarit qė tu holloheshin dhe tu zgjateshin kėmbėt; atyre qė ishin tė gjatė, ua priste kėmbėt. Kjo ėshtė njė metaforė qė pėrdoret pėr dikė do ti bėjė gjėrat me dhunė. Kėshtu, unė tek ai grup qė kėrkojnė drejtshkrimin nuk shoh asgjė qė tė ketė njė shpjegim me karakter shkencor. Janė ata qė e shkatėrrojnė drejtshkrimin dhe hapin shtegun pėr rrjedhje tė tjera.
-Ēfarė ēėshtje tė tjera keni trajtuar nė kėtė libėr?
Memushaj: Unė e nisa kėtė libėr nė fillim nga shqetėsimi se gjuhės po i kanoseshin shumė ndryshime tė rrezikshme dhe tė panevojshme. Por duke konsultuar projektet e drejtshkrimit tė hartuara nė Tiranė dhe nė Prishtinė nga viti 1948 e deri mė 1967 fillova tė kuptoja kahjen e kėtyre pėrpjekjeve. Nga ortografia e Komisisė Letrare tė Shkodrės mė 1917-n e deri nė vitin 1951 kemi njėfarė lėvizje pėrafrimi nė praktikėn e shkrimit kėtu dhe nė Kosovė. Por nė projektin e drejtshkrimit tė vitit 1952 tė Prishtinės nis njė pėrpjekje e nxitur nga Beogradi pėr unifikimin e shqipes ndėr Shqiptarėt e Jugosllavķs, e cila arriti kulmin me ortografinė e Prishtinės tė vitit 1957, me sugjerimin pėr dallimin e supozuar midis gegnishtes sė shqiptarėve nė RFPJ, jo rrallė tė quajtur kosovarishte, dhe gegėrishtes sė Shqipėrisė.
Pra, duke i krahasuar kėto projekte me rregullat e miratuara nga Kėshilli Ndėrakademik mė 2012-2013, kam arritur nė pėrfundimin se kėto ndryshime e kthejnė drejtshkrimin e shqipes tė ortografia separate (term i akad. Rexhep Ismajlit) e Prishtinės e vitit 1957. Po tė jetėsohet ky projekt ndėrakademik, edhe ato pak dallime nga projekti i 1957-s do tė zhduken, sepse ėshtė si puna e njė muri, qė, po hoqe njė tullė, do tė bien edhe tė tjera dhe e gjithė godina.
-Sa rėndėsi ka marrja parasysh e Drejtshkrimit pėr gjuhėn nė Kosovė?
Memushaj: Pėr trojet shqiptare nė ish-Jugosllavi, vendimi i Konsultės sė Prishtinės (prill 1968 qė gjuha letrare e Kosovės tė ishte gjuha zyrtare e trungut amė, pati rėndėsi jetike, sepse kėshtu u ruajt njėsia kombėtare e shqiptarėve, tė cilėn Beogradi u pėrpoq ta pėrēante. Por edhe tani qė Kosova ėshtė shtet i pavarur rėndėsia e kėtij vendimi mbetet e njėjtė. Sigurisht, tani atje, si edhe kėtu, ka shqetėsime lidhur me pėrdorimin e gjuhės standarde, sidomos pėr tė mėnjanuar ndikimet e huaja nė leksik dhe nė sintaksė. Nė punė tė leksikut ata janė mė tė vėmendshėm, atje gjen formime fjalėsh tė bukura shqipe, si p.sh. mishtore pėr kasap, fletishtė pėr stacion bletėsh etj., etj., por nė sintaksė kanė ndikime nga gjuha serbe. Kjo ėshtė pak e vėshtirė pėr tu bėrė. Vetėm shkolla mund ta shmangė dhe besoj se do tė kapėrcehet, pasi gjuha serbe nuk mėsohet mė nė shkollat e Kosovės.
-Teza kryesore juaja nė kėtė libėr ėshtė se po u hoq zanorja ė, bie gjithė godina e drejtshkrimit. Cili ėshtė argumenti kyē i kėsaj teze?
Memushaj: Po u hoq ė-ja, gjuha standarde e shkruar barazohet me tė folme krahinore, me njė labėrishte tė shkruar (qė nuk ka ekzistuar), ose me njė gegėrishte tė shkruar (as kjo nuk ka ekzistuar, sepse ėshtė shkruar nė dy variante: i Shkodrės dhe i Elbasanit). Duke hequr ė-tė, qė pėrdoren saktė nė ligjėrimin letrar tė folėsve nė radio e televizione, nė konferenca e ligjėrata sot, gjuha standarde kthehet nė njė ligjėrim joletrar, nė ligjėrim krahinor. Emrin vėrja si tė duash, labėrishte apo gegėrishte, por ėshtė njė ligjėrim joletrar.
-Profesor, ku mbeti ēėshtja e mbledhjes sė fundit tė kėshillit ndėrakademik?
Memushaj: Mbledhja fundit do tė pasohej nga njė tjetėr qė qe planifikuar tė mbahej nė Prishtinė nė shtator tė kėtij viti. Kjo mbledhje kishte pėr tė shqyrtuar emrat e tipit foshnjė, brashnjė, Lushnjė etj. pėr ti shkruar jo me ė nė fund po me e: foshnje, brashnje etj.; drejtshkrimin e toponimeve dhe tė etnikave, thonė se do tė diskutohej edhe futja e paskajores gege.
( Intervista u mor nga Shqiptarja. com)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn