als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Me zbatimin e tyre, organizimi shoqėror i malėsoreve i shėrbeu mė mirė se me normat e mėparshme, luftės antiosmane. Karakteri i tyre progresiv dhe zulmi i pavdekshėm i Gjergj Kastriotit-Skėnderbeut janė dy arsye tė forta, qė shpjegojnė pėrse emri i tij iu vesh mbarė sė drejtės kanunore qė sundonte nė Shqipėrinė e Mesme.
3. Struktura e Kanunit tė Skėnderbeut
Vepra Kanuni i Skėnderbeut, mbledhė dhe kodifikuar nga Dom F. Ilia dhe botuar mė 1993, nga autori, me ndihmėn materiale jo nga Atdheu i tij (?!), por nga Italia,[18] ėshtė vepėr monumentale, qė pėrmban njė material tė pasur, i cili ka njė rėndėsi tė shumėfishtė pėr studime shkencore jo vetėm nė lėmin juridik, por edhe nė disiplinat e tjera tė shkencės. Sepse Kanuni i Skėnderbeut nuk ėshtė vetėm njė pėrmbledhje e thjeshtė e zakoneve, traditave dhe normale tė rralla tė njė qytetėrimi tė caktuar, por edhe njė vepėr monumentale ku spikasin vlerat e larta etike dhe shoqėrore nė sajė tė tė cilave ai (shqiptari) ka mbijetuar shekujt e robėrisė.
Pėr mė tepėr, nė Kanunin e Skėnderbeut, pėrmblidhet normativa qė ka tė bėj me: familjen, shtėpinė, detyrimet, qeverimi, ndėshkimet, fajet e damet dhe kishėn. Pra siē shihet edhe nga kjo pėrmbajtje, ky kanun pėrbėhet nga shtatė pjesė, nga shtatė libra do thoshim. Pėrveē kėtyre pjesėve,Kanuni i Skėnderbeut ka edhe Hymjen, qė pėrbėhet prej tre artikujve: Art. I - Shtrimja (1-7), Art. II Kanuni e autori i tij (8-9), dhe Art. III E drejta dhe fuqia me ba ligje tė reja kanunore(2049). Ndėrkaq i tėrė Kanuni pėrmban gjithsejt 3534 nene. Secili nen dhe artikull ėshtė interesant, rregullon, normon dhe pėrcakton aspektet mė tė ndryshme tė jetės shoqėrore shqiptare.
Duke u marrė me shqyrtimin dhe vlerėsimin e Kanunit tė Skėnderbeut ėshtė me rėndėsi tė vlerėsohet edhe njėherė, ashtu siē ka vlersuar edhe kodifikuesi i tij Dom Ilia,[19] se ai, pra Kanuni i Skėnderbeut, sot ėshtė historik, por jeton si i mbuluem prej kohės dhe qet kryet dhe vepron nė ēdo rrethanė anarkie. Ai asht rrajė e drejtėsisė, e parimet e tija qė nė thellėsi tė shekujve mbeten themel pėr ēdo legjislacion shqiptar tė gjitha kohve, nė ma tė ndryshmet rrethana. Ai asht fryt i njij mendjehollėsie tė vazhdueshme e tė mahnitshme tė popullit tonė.
Pėr mė tepėr, duke e vėshtruar nė tėrėsi veprėn, problematikėn qė ajo pėrfshin, gjerėsinė e ēėshtjeve qė normon dhe trajton, mund tė themi se Kanuni i cekun nuk ėshtė vetėm njė pėrmbledhje e thjeshtė e zakoneve, traditave, psikologjisė dhe urtėsisė sė malėsorėve, por ajo ėshtė njė vepėr me permasa shumė tė gjėra. Si vepėr monumentale na ofron njė materie shumė mė tė gjėrė e tė pasur tė jetės shqiptare tė viseve ku shtrihej dikur sundimi i Gjergj Kastriotit-Skėnderbeut.
Vepra nė fjalė, pos si material juridik duhet vėshtrohet edhe si vepėr qė prekė edhe sferėn e letėrisė popullore, sepse nėpėr faqet e Kanunit kemi edhe vlera latrare, fraza dhe proverba popullore, nė tė cilat shohim tė kondensuar urtėsinė e malėsorėve, formėn koncize e lapidare tė shprehjes sė mendimeve qė aq shumė ēmohej dhe ēmohet nga populli shqiptar. Aty kemi njė tė folme, siē thotė nė Parathėnie edhe kodifikuesi,[20] ėshtė e tė gjitha popullsive tė kanunit dhe e shumicės sė shkrimtarėve mė tė rėndėsishėm tė vjetėr e tė rinjė tė kulturės shqiptare. Kjo vepėr, siē e ka vėnė re edhe Zejnullah Rrahmani,[21] mund tė konsiderohet e rėndėsishme pėr shkrimet e letėrisė nė tė ardhmen, sidomos pėr prozėn shqipe. Me njė fjalė, kjo vepėr do tė jetė burim i rėndėsishėm pėr shkrimin letrar shqip.[22]
Ē`ėshtė e vėrteta, nė veprėn e kodifikuar tė Dom Franos qėllimi kryesor ishte qė nė formėn e njė Kodi Monumenatl tė shėnoheshin e tė ruheshin jo vetėm zakone e norma juridike tė vjetra, qė lidheshin pėr emrin e Gjergj Kastriotit-Skėnderbeut, por njėkohėsisht tė viheshin nė pah edhe tiparet e cilėsitė themelore tė psikologjisė e tė shpirtit tė shqiptarit, vyrtyti i tij, ēiltėria, bujaria, krenaria, drejtėsia, urtėsia, dashuria, nderi, besa, burrėria, mikpritja, dialogu pleqėrues, toleranca etj. Pėrveē kėsaj ky Kanun ka edhe vlerėn historike, qytetėruese, patriotike, dokesore, shoqėrore dhe etike.
3. Pėrmbyllje
Nė pėrmbyllje tė kėtij shkrimi le tė theksojmė nė mėnyrė tė veēantė se Gjergj Kastrioti-Skėnderbeu e ka pas kanunin fort tė mirė qi pa gjikue nuk ka ba burg as nuk ka ba syrgin.[23] Nė pėrgjithėsi, edhe pse Gjergj Kastrioti krijoi njė shtet tė pėrqendruar, edhe pse mori tiparet e njė shteti absolut, ai kurrė nuk veproi si, pėr shembul, Stefan Dushani. Pėrkundrazi, ai ndoqi shembullin e Perandorisė Bizantine, e cila edhe pse e qeverisi vendin sipas ligjeve (nomos) tė lėshuara nga pushteti qendror, nuk i preku normat e lashta qė gezonin bashkėsitė krahinore, pra tė drejtėn vetėqeverisėse tė brendshme. Ai ndėrhyri vetėm nė disa raste tė veēanta nė kėtė fushė.[24]
-----------------------------------------
Referencat:
[1] Fjalori i Gjuhės sė sotme Shqipe, A-M, Rilindja, 1981, fq. 780; krhs. poashtu Fjalor i Shqipės sė Sotme, Akademia e Shkencave e Shqipėrisė-Instituti i Gjuhėsisė dhe i Letėrisė, bot. i dytė, Toena, Tiranė 2002, fq. 548.
[2] Michael SCHMIDT-NEKE, Der Kanun der albanischen Berge, nė: Dardania, Zeitschrift für Geschichte, Kultur,Literatur und Politik, nr. 5/1996, fq. 183-184.
[3] Zef AHMETI, E drejta penale nė Kanunin e Lekė Dukagjinit, nė Urtia, nr. 1-2 (16), Zagreb 2003, fq.37-50. Mbi burimet kryesore tė sė drejtės zakonore shqiptare shiko po ashtu: Ismet ELEZI, Mendimi juridik shqiptar, Albin, Tiranė 1999, fq. 89-110. Sipas kėtij autori e drejta zakonore shqiptare pėrmban norma tė rendit patriarkal fisnor (nga Iliria), patriarkal-feudal (tė mesjetės - nė njė masė tė kufizuar, sepse nė mjaft zona malore ku ajo ka vepruar nuk u vendos feudalizmi), si dhe norma tė reja, nė pėrshtatje me zhvillimin e marrėdhėnieve ekonomiko-shoqėrore nė shek. XIX e nė fillimet e shek. XX. Kjo e drejtė, me tė drejt konstaton autori, nuk ka qenė statike, por ėshtė ndryshuar duke lėnė nė harresė norma tė vjetra dhe duke i pasuruar me norma tė reja, por qė nuk u asimiluan nga ligjet e shteteve pushtuese.
[4] Dom Frano ILIA (1918-2000), meshtar i devotshėm. Ka qėndruar nė burg 20 vite. Papa Gjon Pali i II-tė, mė 25 dhjetor 1992 e kishte emruar arqipeshk tė Shkodrės. Ėshtė autor i disa veprave si dhe veprės Kanuni i Skėnderbeut, pėr ēka Komisioni i Kualifikimit Shkencor i dha titullin Profesor.
[5] Marin SIRDANI, Skanderbegu mbas gojėdhanash, Shkodėr 1926, fq.71-73.
[6] Qemal HAXHIHASANI, Tregime dhe kėngė popullore pėr Skėnderbeun, Tiranė 1957.
[7] G. VALENTINI, Skanderbeg ed il kanun, nė Studia Albanica Monacensia, München, 1969, fq. 11-22.
[8] Rr. ZOJZI, Apspekte tė kanunin tė Skėnderbeut, Studime historike, Tiranė, nr. 1/67.
[9] K. FRASHĖRI, Skėnderbeu, ASHSH, Toena Tiranė 2002, 217-228.
[10] Kristo FRASHĖRI, vep. e cit. fq. 219.
[11] Dom F. ILIA, vep. e cit. fq. 219.
[12] Sipas K. Frashėrit, vep. e cit. fq. 222.
[13] Dom F. ILIA, Kanuni i Skėnderbeut, fq. 10-224.
[14] Kanuni i Skėnderbeut, neni 2, fq. 15.
[15] K. Frashėri, vep. e cit. fq. 227. Ėshtė me rėndėsi se pėrveē nė Dibėr kujtimi i kėsaj norme ėshtė ruajtur edhe nė Krujė, khs. Q. Haxhihasani, vep. e cit. fq.34.
[16] K. Frashėri, vep. e cit. fq.228.
[17] Po aty, fq. 228.
[18] Kanuni i Skėnderbeut, Parathanje, fq. 11.
[19] Kanuni i Skėnderbeut, Parathanje, fq.11.
[20] Po aty.
[21] Krhs. Isak AHMETI, Kleri Katolik shqiptar dhe letėrsia, Freizaj-Bergamo 1994, fq. 207.
[22] Po aty.
[23] Sipas K. Frashėrit, vep.e cit., fq. 228.
[24] Po aty, fq. 217.
(marr nga libri i botuar nga revista Lemba (9/2005) me rastin e 600-vjetorit tė lindjes sė Heroit Kombėtar, Gjergj Kastrioti- Skėnderbeu, 1405-2005)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn deu_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn vec_Latn lit_Latn lmo_Latn als_Latn dik_Latn als_Latn dan_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn als_Latn als_Latn