als_Latn dik_Latn sag_Latn
Xhevat Kortsha
Xhevat Kortsha (1893-1949) ishte mësues, historian dhe ministër Arsimi i qeverisë Kruja.
Jeta[redakto | redakto tekstin burimor]
Lindi më 10 janar 1893 në Korçë. Shpirti i ndezur i banorëve t'atyre anëve bëri që Xhevati të bashkohej me çetat e Themistokli Gërmenjit dhe Spiro Ballkamenit. Aktiviteti i këtyre çetave përfshinte veprime luftarake kundër pushtuesve turq, por edhe kundër çetave andarte të fqinjëve tanë që herë mbas here kanë kryer krime çnjerzore ndaj vendasve të atyre trevave. Pjesmarrja në këto çeta do t’i kushtonte Xhevatit dënimin me vdekje si prej turqve ashtu edhe prej grekëve. Për trimninë dhe burrninë që tregoi Xh. Kortsha me shokët e vet në këto çeta kanë shkrue edhe Abedin Shkëmbi dhe Kristo Floqi në shkrime përkujtimore të atyre luftnave. Më vonë, mbas shpalljes së Pavarësisë në sajë të interesimit të vetë Themistokli Gërmenjit, të mbështetun dashamirësisht edhe prej Bajram Currit, qeveria e atëherëshme shqiptare dërgoi Xhevatin së bashku me disa djem të tjerë me studime në Vjenë, në fakultetin e shkencave historike. Xhevatin, i cili kishte ardhë prej qytetit të Korçës, filluan me e thirrë Xhevati nga Korça e kështu në vazhdim i mbeti mbiemri Korça qysh prej viteve të gjimnazit. Por më vonë për të mos u dukë si titull i akorduar për shërbime ndaj Portës Naltë siç mbajshin elementa që shifeshin me simpati prej saj edhe zakonisht mbanin emra qytetesh dhe fshatrash, ai e shkruante mbiemrin me grafi të ndryshme prej qytetit të lindjes. Kjo gjë sigurisht i lejonte të huajt, në vendin ku ai studjonte, t'ia shqiptonin fonetikisht drejt mbiemrin. Duke u nisë prej të njëjtit arsyetim ndërruan krejt mbiemrin apo grafinë e tij edhe personalitete të tjera të po asaj periudhë si Dhimitër Beratti, Mustafa Merlika, Ali Klissura etj. Kurse emnin Xhevati e shkruante Djevat, (shif shkrimet e Faik Konicës ku “xh” e shkruete me “dj”), sipas alfabetit Kongresit Manastirit. Në vitet e formimit të djaloshit korçar, i cili duke u plazmuar prej eksponentëve më në zë të shkollës historike austro-hungareze, ai do të fitonte shprehitë shkencore dhe do të mbledhte materiale dhe burime për me hedhë dritë më vonë mbi figurën e heroit tonë kombtar, Gjergj Kastriotit Skënderbeu. Vetë rezultati përfundimtar i studimeve me vlerësimin «summa cum laude» tregon shkallën dhe seriozitetin e naltë me të cilin djaloshi shqiptar kishte krye kursin e studimeve universitare. Duhet përmendë mes tjerash aktiviteti patriotik i Xh. Kortshës edhe si student. Me 15 dhetor 1918 ai së bashku me studentët shqiptarë Jani Basho, Remzi Baçi, Nush Bushati, Raqi Buda, Fuad Asllani, Gjovalin Gjadri, Luigj Kakarriqi i paraqitën presidentit amerikan Wilson nji lutje ku ndër të tjera shkruhej:
- «Sot, kur fati i botës varet kaq shumë prej Jush, kur çdo e vetme minutë e z. Suaj do të jetë e zënë me çështjet e të ardhmes, natyrisht do të duket guxim i pafalshëm që një grusht studentësh të një kombi jo shumë të dëgjuar të ju luten për një të katërtën e orës Tuaj shumë të çmuar… Duket se jemi krejt të harruar, sikur i përkasim historisë së vjetër. Pak mund të jemi, por megjithatë kemi vendosur dhe kemi bërë be të bëjmë në çfarëdo lloj kushti çfarë të na vijë për dore për vendin tonë të dashur. Ai është gjithë çfarë kemi, i tëri që duam të kemi dhe që e lëmë jetën tonë me gëzim. Si më i madhi idealist i shekullit do të jetë shumë e lehtë për Ju, fort i ndershmi Zotëri, të çmoni drejtësisht qëllimin e ambicionit tonë, ai është ideali ynë…» - dhe tue vijue: «... duke qenë se historia e jonë na la në mesjetë, në Errësirë të plotë, politikanët serbë e grekë gjetën rastin të mohojnë të drejtën tone për një jetë politike. Këta shkuan kaq larg sa të mos shohin qënien gjeografike dhe etnografike tonën, ata besuan se Europa Perëndimore dhe Amerika duhej të lexonin punët e ngatërruara të Ballkanit vetëm mbas shkrimeve të tyre edhe të shohin vetëm me sytë serbë e grekë… Por fatmirësisht politikanë të mëdhenj që kanë ardhur në kontakt me Shqipërinë janë bërë mbrojtësit më të fuqishëm të çështjes tonë, sepse kanë parë të vërtetën dhe padrejtësinë që bëhet kundra nesh. Midis tyre në radhën e parë është z. Gjergj Fred Uilliams, ish-ministër i SHBA në Athinë, i cili dha dorëheqjen më 1913 për të protestuar kundër përdorimit të keq të Shqipërisë prej Fuqive të Mëdha të Europës… Zoti President! Në qoftë se në vendimin e paqes një komb lihet i pambrojtur dhe përdoret kaq mizorisht, a mundet vallë në atë anë të botës të sigurohet paqja? Shqipëria, sikundër Konferenca e Londrës ja përcaktoji kufijtë, kurrë s'mundej të jetonte, ajo kishte farën e vdekjes në gjak qysh në lindjen e saj…».
Letra mbyllej me fjalët:
- «Zotëri, ju lutemi në emër të djelmërisë shqiptare e të kombit shqiptar të merrni këtë komb fatkeq nën mbrojtjen Tuaj[1]»
Jemi në vitin 1922 kur qeveria shqiptare e destinon në Shkodër me detyrën të themelonte gjimnazin shtetnor të këtij qyteti. Nuk ishte nji detyrë aspak e lehtë mbasi në Shkodër ekzistonte nji traditë e konsolidueme arsimore e drejtueme prej françeskanëve dhe jezuitëve, e ata të parët mbanin liceun «Illyricum», i cili do të vijonte me sukses detyrën e vet deri me ardhjen e komunistave në pushtet. Megjithatë Xhevat Kortsha ia arriti me gjetë personelin mësimdhanës dhe me i dhanë një ton të veçantë gjimnazit shtetnor, që kishte diçka të përbashkët me shkollat austriake, në daç për kah formimi i profesorave n’daç për kah programi i ndjekun. Ndër profesorat e parë përmendim: Anton Palucën, Kostaq Cipon, Kolë Margjinin, Gabriel Meksin, Gjergj Kokoshin, Simon Rrotën etj. Entuaziazmi dhe përkushtimi në punë i themeluesit nuk iu nda kësaj vatre të kulturës shqiptare edhe më vonë, deri në kohën e transformimeve të mëdha të vitit 1944. Ndër punimet shkencore të Xhevat Kortshës duhet përmendë studimi i tij me titull «Tri pyetje nga jeta e Skënderbeut», shtypur në vitin 1923 në shtypshkronjën Nikaj në Tiranë. Tri pyetjet e Xh. Kortshës ishin këto:
- 1- "A u ka paguar Skender Beu Sulltanėve tė Turqis tribut tė pėrvjetshëm" ?
- 2- "A u ka proponuar Skender Beu Venecianëve më 1450 që t'u lëshojë Krujën ?"
- 3- "A e kanë trathtuar Krerët Shqiptarë Skender Beun më 1457 dhe a ka qenë ky i shtrënguar të fshihet në për malet për të shpëtuar jetën e vet?"
Për me u dhanë përgjegje këtyre pyetjeve shumë të koklavitura ai kishte studiuar burime biografike dhe arkivore që i përkisnin heroit kombtar – dhe megjithëse problemi në fjalë mbeste ende i hapur në ekonominë e studimeve skënderbegiane, citimi i kësaj vepre prej Nolit te «Historia e Skënderbeut» tregon se ndaj këtij studimi qarqet e historianëve dhe letrarëve tregonin mjaft konsideratë. Po të shikohet vepra e botueme “Tri pyetje nga jeta e Skender Beut, në secilën faqe mesatarisht nji e katërta e faqes janë referenca bibliografike që vërtetojnë thellësinë e hulumtimeve të bame prej autorit. Viti 1924 solli me vehte shpresat e ndryshimit të kursit të jetës shoqnore dhe politike të vendit tonë dhe po ai vit shenjoi zhgënjimin e atyne shpresave. Xhevati si përkrahës i qeverisë së Fan Nolit u detyrue me ikë në mërgim me gjithë familjen në Jugosllavi. Edhe koha e mërgimit në kryeqytetin jugosllav pati frytet e veta pozitive, mbasi ai u inkuadrua prej prof. Henrik Bariqit si lektor i gjuhës shqipe në kursin-seminar që albanologu i shquar sllav mbante asokohe. Këshilli i Fakultetit të Filozofisë pranë Universitetit të Beogradit, me nismën e Prof. Bariqit, kishte aprovuar me datën 31 maj 1925 krijimin e «Seminarit për filologjinë shqipe». Kështu në vitin 1925 Xhevat Kortsha u caktua prej Bariqit si lektor me honorar për gjuhën dhe letërsinë shqipe, ndërsa gjatë vitit akademik 1927-28 ai mbajti kursin “Gjuha shqipe për fillestarë”. Fryt i këtij bashkëpunimi janë edhe dy reçensionet që Xh. Kortsha botoi tek revista e Bariqit: «Arhiv za arbansku starinu, jezik i etnologiju» në vitin 1926 (lib. III, n. 1-2), njëri i botuar serbisht i përket «Historisë së Skënderbeut» që Fan Noli kishte botuar në Boston në vitin 1921. Ndërsa tjetri i shkruar gjermanisht analizon në mënyrë kritike përkthimin gjermanisht që Gustav Weigand-i i kishte bërë në vitin 1925 në faqet e «Balkan-Arkiv»-it të tij disa pjesëve të «Lahutës së Malcisë». Mbas tre vitesh qëndrimi në Beograd, Xhevati së bashku me familje u detyrua të shkonte në Austri sepse Zogu dy herë çoi njerëz në Beograd t'i bënin atentat e gjithashtu Zogu porsa kish nenshkruar edhe një merrveshje sipas së cilës Jugosllavia kishte për t'i dorzuar refugjatët politikë Zogut. Në Austri ku vijoi të jetonte si emigrant politik u dha i tani mbas përkthimit të dokumenteve që ndodheshin në Arkivën e Shtetit austriak të cilat hidhnin dritë mbi historinë tonë kombtare. Mbas atentatit që Azis Çami dhe Ndok Gjeloshi i bane Zogut në Vjenë, Xhevat Kortsha si shumë emigranta të tjerë u përzue prej Vjenet dhe shkoi me banim në Graz. Për shkak të jetesës shumë të shtrenjtë gjatë krizës së viteve ’30, Xhevati detyrohet me lanë Austrinë dhe me kalue në Itali, ku vendoset në Fiume. Në këtë kohë Zogu u përpjek t'afronte armiqtë e tij të dikurshëm, duke u ofruar atyre amnisti dhe poste me rëndësi, por Xhevati ndenji konsekuent deri në fund e nuk pranoi kurrë me i ra ndesh parimeve të tija liberale dhe demokratike. Megjithatë kur radioja italiane me 7 prill 1939 jepte komunikatat e pushtimit fashist të vendit, ai qante pranë radios dhe përzente gazetarët italianë që shkonin me e intervistue si emigrant politik antizogist, duke u thënë:
- - Ju lutem na lini në hallin tonë dhe largohuni nga shtëpia.
N’ato ditë ai kishte kapërcye urën që ndante Fiumen italiane me qytetin jugosllav Sushak për me i telegrafue prej atje mbretit Zog – mbasi në Itali çensura mund ta bllokonte lehtësisht komunikimin telegrafik. Objekti i komunikimit ishte kërkesa që ai i bante kundërshtarit të vjetër politik me i hapë kufijtë për me lejue patriotët e ikun me mbrojtë atdheun. Të dy këta momente i ka prue para Gjygjit Special si dëshmitare mbrojtëse zonja Lejla Bumçi, e shoqja e kapitenit marinës zotit Rudolf Bumçit, sepse të sy ata si çift ishin të pranishëm në apartamentin e Xhevat Kortshës kur erdhën gazetarët fashistë edhe ia bane propozimin. Pra, për Xhevat Kortshën në kushtet e jashtëzakonshme për fatet e kombit, kontradiktat e mbrendshme dhe lufta politike i lente vendin aleancës dhe bashkëpunimit për të mirën e atdheut, qoftë edhe me anmikun e betuem politik A.Zogun! Kthimi i tij në Shqipëri u bë pesë muaj mbas pushtimit fashist, mbasi Xhevati si edhe shumë shokë të tij nuk donin të ktheheshin në atdhe së bashku me trupat italiane. Në vitin 1940 do të pranojë emërimin si anëtar i Këshillit të Shtetit së bashku me Riza Danin, Sejfi Vllamasin, Omer Nishanin, Fuad Asllanin, Dhimitër Berattin, etj. – post ky që me të qeshun konsiderohej prej misëve tanë si një vend pensionistash, mbasi efektivisht ata ishin këshilltar sa për me dhanë mendime rreth problemesh karakteri tekniko – juridik lidhun me ndonjë gjë që i përkiste ndryshimeve në legjislacionin e vendit. Në një mbrëmje që kishte organizuar Mëkëmbësia me intelektualët shqiptarë merrte pjesë edhe Xh. Kortsha, e ndërsa të ftuarit rrinin grupe-grupe duke biseduar, grupit ku po rrinte Xhevati i avitet Lorusso Attoma, (ndihmësi i Mëkëmbësit të Mbretit), i cili i drejtohet Xhevatit duke i thënë:
- - Profesor, nga ju ne presim tashti, si kundërshtar i regjimit të Mbretit Zog që keni qenë, të na shkruani për fashizmin dhe për të mirat që ai po i sjell Shqipërisë.
Merret vesht se menjëherë situata u bë e ndeme dhe askush nuk pipëtinte duke ia ditur mendjen Xhevatit dhe faktin se ai thonte haptas atë çka mendonte. E në fakt ai iu përgjegj Attomas duke i thënë preras: - Zoti Attoma, duhet ta dini se që me 7 prill të vitit 1939 penës s’ime i është thyer maja! Me emërimin e mikut të tij Mustafa Kruja si kryeministër i vendit në vitin 1942, Xhevat Kortsha pranon të bënte pjesë në kabinetin ministerial, duke marrë mbi vete barrën e Ministrisë së arsimit, por me dy kushte:
- 1- Gjuha italishte të hiqej si gjuhë e detyrueme prej shkollave fillore të Shqipërisë edhe të Kosovës.
- 2- Të liroheshin prej kampit internimit në Ventotene të Italisë të gjithë arsimtarët e internuar shqiptarë.
Përgjatë kësaj vazhde duhet përmendë kontributi i tij tejet pozitiv në lëminë të arsimit kombtar, që nisi me vizitën e tij në qendrën e internimit të Ventotenes, ku ai shkoi të takohej me t’internuarit edhe u bërii me dije se ata së shpejti kishin me u lirue e ku takoi A. Ermenjin, Z. Palin, V. Andonin, S. Butkën dhe shumë antifashista të tjerë, të cilët do t’i dërgonte në vazhdim si mësuesa në Kosovën që tashmë i ishte bashkuar tokës amë. Që italianët nuk kishin për Xh. Kortshën nji ide shumë të mirë e tregon edhe fakti se në kohën që ai ishte ministër gjenerali Dalmazzo kishte lëshuar një qarkore tepër sekrete me të cilën u kërkohej organeve kompetente të gjurmonin në çdo lëvizje si person me tendenca komuniste, (dokument i cilli gjindet në Arkivin e Shtetit). Edhe SIMI dyshonte që Kortsha ishte një element nacionalist dhe me që kishte qenë antar i konares mendohej se kishte prirje komuniste. Nga njëraa anë janë të njohura e të dokumentuara qarkoret e tij dhe udhëzimet sesi me ua pre rrugën penetrimit të ideve komuniste në shkollat shqiptare, nga ana tjetër ai nuk hezitonte me transferue ndonjë drejtor shkolle tepër zelltar që mbushte korridoret me parulla fashiste. Një tjetër prej ndërmarrjeve kulturore me rëndësi të asaj periudhe, në të cilën mori pjesë edhe Xhevat Kortsha ishte edhe themelimi i Institutit të Studimeve Shqiptare, i cili nën drejtimin e Ernest Koliqit mblidhte figura si Mustafa Kruja, Anton Paluca, Aleksandër Xhuvani, Dom Lazër Shantoja, Karl Gurakuqi, Át Anton Harapi, Dhimitër Beratti etj. Qëllimi i këtij Instituti ishte krijimi i një bërthame akademike për t’i shërbye shkencës së albanologjisë dhe mâ vonë edhe themelimit të nji universiteti shqiptar. Vrasja e Qazim Koculit në Vlorë shtynë M. Krujën dhe Xh. Kortshën me dhanë dorëheqjen në shenjë proteste për faktin se mendohej që italianët kishin gisht në atë vrasje, mbasi Koculi kishte organizue me të tjerë hedhjen e trupave italiane në det në vitin 1920, luftë përgjatë së cilës Q. Koculi kishte qenë komandant i saj ushtarak. Me daljen nga qeveria e M. Krujës merr fund edhe aventura politike e Xhevat Kortshës, të cilin marrja e pushtetit prej komunistave do ta gjejë në shtëpinë e tij në Tiranë. Menjëherë pason arrestimi i tij dhe i të birit Gencit, i cili kishte luftuar me batalionin «Besnik Çano» në Kosovë kundër çetnikëve dhe partizanëve jugosllavë. Në prill të vitit 1945 Xh. Kortsha del para gjyqit special, të kryesuar prej Bedri Spahiut dhe Koçi Xoxes, ku akuzohet si tradhtar dhe si i shitur ndaj Italisë fashiste. Gjatë debatit gjyqsor Xhevati i thotë trupit gjykues se nëse do të gjenin edhe një rresht të vetëm të shkruar apo një fjalë të thënë pro fashizmit ai do të pranonte dënimin më të rëndë. E kur prokurori e akuzonte se kishte shpërdoruar fondet e FAPIT, (fonde për arsimin të Ministrisë së asaj kohe), Xhevat Kortsha me dokumenta i vërteton se ai fond ishte përdorë me u dhanë nga një rrogë të shtuar të gjithë arsimtarëve në Shqipëri edhe Kosovë. Prokuror Bedriu atbotë kthehet e i thotë:
- ─ E ke bërë që t’i bësh profashistë arsimtarët, i pandehur!
E Xh.Kortsha pa e prishë gjakun i kthehet me ironi prokurorit e i thotë:
- - Paskeni një konsideratë të lartë për mësuesat shqiptarë, meqë mendokeni se me një rrogë u korruptuekan dhe ndërrokan idealet e tyre!
Në përfundim të atij proçesi farsë, gjyqi e dënoi me vdekje (ishte hera e katërt që dënohej me vdekje, mbasi ma parë e kishin dënue turqit, grekët dhe austriakët) por më vonë ia kthej dënimin në burgim të përjetshëm. Një bashkëvuajtës i tij kujton sesi në vitin 1949 Xhevati ndodhej i shtruar në spitalin e burgun së bashku me një farë Teme Shehu, kur papritmas shkoi për inspektim një oficer i lartë i Sigurimit, i cili i thotë me shpoti:
- - Ku jeni o baballarë të kombit...
Përgjegja që mori nga Xhevati ishte kjo:
- - Le t’ua lemë historianëve për të gjykuar.
Del nga spitali pa marrë asnjë mjekim, dhe vijon vuajtja e dënimit në Burgun e Burrelit. Duke vuajtur më fort moralisht për dënimin e padrejtë dhe për çka ndodhte jashtë mureve të atij burgu, Xhevat Kortsha vendosi me i dhanë fund jetës me anë të një greve urie. Ishte hera e parë që ndodhte një gja e tillë në burgjet komuniste shqiptare. Vendimi i tij ishte i pakthyeshëm, me anë të kësaj sakrifice ekstreme ai donte të protestonte ndaj padrejtësive dhe ndaj diktaturës së pamëshirshme të instaluar nga klika terroriste e Enver Hoxhës. Me atë gjest ekstrem ai donte t'i tregonte xhelatëve se mbi vetë jetën qëndron diçka më e fuqishme dhe e paprekshme, qëndron integriteti moral i personit, forca e të cilit përbuz edhe vetë jetën për të dëshmuar vlerën e madhe të lirisë së brendshme. Miqtë e dashamirët e burgut u përpoqën me ia ndërrue mendjen por pa sukses. Atëherë vendosën me i kërkue ndihmë At Pjetër Meshkallës, i cili gëzonte autoritet të madh në burg. Jezuiti i urtë i shkoi te dysheku dhe ndër të tjera i tha:
- - Xhevat, të lutem mos e humbë shpirtin... hiq dorë!
Me zë gati të mekur ai iu përgjigj:
- - Padre, kam kujtuar se të kam pasur mik dhe nuk ma merr mendja që tani, ndërsa unë po vazhdoj rrugën e nisur që të mos bëhem lodër e komunistëve, ti kërkon të më thyesh.
Padres i rrodhën dy pika lotë, - kujtonte bashkëvuajtësi, avokati Xhevdet Kapshtica, e puthi dhe u largua. Një ditë tjetër miqtë e tij provuan t'i çonin tek dysheku edhe Gjergj Kokoshin, me të cilin ai nuk fliste mbasi e trajtonte si komunist. Duke i çuar Kokoshin miqtë mendonin se ai do ta konsideronte si një kërkesë falje dhe do t’i jepte fund grevës së urisë. Gjergj Kokoshi shkoi pranë tij dhe ndërsa ishte ulë në gjunjë dhe i jepte dorën, në vend që t’i mbushte mendjen me e lanë grevën, i tha i mallëngjyer:
- - Xhevat, ti po e mbyllë jetën tënde me kapak floriri, hallall të qoftë, se po e bën atë që ne s’e bëjmë dot.
E tue i pasë thanë këto fjalë u largue prej tij me sytë e mbushun me lotë.
Disa shenjime rreth sprovave të para me karakter filozofik të Xh. Kortshës[redakto | redakto tekstin burimor]
tue u mbështetë te kontributet e tija rinore tek e përkohshmja «Djalëria», e cila botohej në Vjenë prej studentave shqiptarë mund të krijojmë nji ide rreth formimit dhe rreth botëkuptimit të tij filozofik. Tek shkrimi me titull «Koha dhe njerëzt e mëdhenj» (Djalëria, 1920, n. 3) ai ndalet tue analizue tiparet e gjeniut dhe raportin e tij me bashkëkohësit tue nxjerrë në pah karakterin pararendës të ideve dhe të mendimit të njerzve të mëdhaj. Njerzit simbas Xh. Kortshës, i cili në këtë analizë ndjek prej afër idetë e filozofit gjerman Schopenhauer, ndahen në tri kategori. Tue skematizue mund të themi se në nji anë janë gjenitë, ata që s’i nënshtrohen kohës në të cilën jetojnë por u hapin udhën brezave të ardhshëm. Mandej kemi ata që bajnë pjesë aktive në jetën kulturore e shkencore të kohës por pa mujtë me shtue diçka të re, e në fund rreshtohen ata që influencohen prej kohës në të cilën jetojnë dhe janë thjesht instrumente të momentit historik që përjetojnë e nuk kanë nji kuptim të qartë për veten dhe për epokën e tyne, këta të fundit janë shumica. Asht interesant fakti se dy figurat e denja për t’u shenjue si njerz gjenial për ne shqiptarët, janë, simbas Xh. Kortshës: Mehmet Pashë Qypriliu dhe Gjergj Kastrioti. Temës së njerzve të mëdhaj dhe kontributit të tyne në historinë e kombeve ai do t’i kushtojë edhe nji artikull tjetër me titull «Otto von Bismarck» (Djalëria, 1920, n. 5) – ku himnizon largpamësinë politike dhe shpirtin aktiv të shtetarit prusian, figurën e të cilit ai e nënkupton si të nevojshme edhe për nji vend si ai i yni. Ndërsa Skënderbeut ai i kushton nji artikull (Djalëria, 1920, n. 1) përshkrues nga ana historike por që meriton vemendje mbasi ven në dukje elementin e vullnetit të fortë tek heroi ynë kombtar, tipar ky themelor i njerzve të mëdhaj që i ndryshojnë rrjedhën historisë së njerzimit. Ndërsa te shkrimi me titull «Pësimet e njerzimet» (Djalëria, 1920, n. 2) ndihen të forta notat e pesimizmit për “drunin e shtrembtë të njerzimit” (I. Kant) dhe për të këqijat e pashmagnshme që e rrethojnë atë. E vetmja mënyrë për me moderue të këqijat e kësaj jete, asht mbjellja në shpirtin e njeriut e ndjenjës së mëshirës, e cila mundet simbas autorit, me drejtue disi rrugën plot rreziqe ku i takon me u përshkue njeriut të mjerë. Kurse te artikulli «Mendime mbi Shqipërinë» (Djalëria, 1920, n. 8) djaloshi korçar shpreh nevojën e nji mbreti mendjendritun për vendin tonë, i cili duhet të dijë me bashkue dhe plazmue shpirtin tonë kombtar, tue i dhanë nji trajtë vendimtare edhe vetë shtetit shqiptar – i cili sapo kishte kalue provën e zjarrmit dhe përpiqej me ba hapat e para në liri. Mbi shtetin shqiptar dhe nevojën e nji reforme dhe nji kursi të ri në politikën e tij – ai ndalet edhe te fjalimi i tij me rasën e festës së Pamvarsisë, fjalim i mbajtun në gjinin e shoqatës së studentave shqiptarë në Vjenë (shih: Djalëria, 1920, n. 9). Çështja shqiptare dhe nevoja e organizimit të administratës mbi baza racionale si edhe domosdoshëmija e nji zyre shtypi me detyrën me i ba të njohtun botës përmes botimeve në gjuhë të hueja të historisë dhe të vlerave tona – trajtohet te artikulli me titull «Dyë nevoja urdhëruëse» (Djalëria, 1921, n. 10). Kurse në shkrimin me titull «Shënja përparimi të vertet» (Djalëria, 1921, n. 13) ai vëren me gëzim sesi krijimi i nji shoqate bamirëse të grave shkodrane për t’i ardhë në ndihmë fatosave që morën armët për me mbrojtë kufijtë e Shqipnisë asht shenj i zgjimit moral të shoqnisë shqiptare. Fakti që ndërkaq shembulli i këtyne grave ishte ndjekë menjiherë prej grave vlonjate, ban që publicisti i ri të ndiejnë krenari për pjesmarrjen në jetën politke dhe shoqnore të vendit të grues shqiptare. Ideja se kjo pjesmarrje forcon vetë shoqninë dhe drejton brezat e ri kah përparimi i jep shpresë pendës së djalit, që shkruen: «Përvujtërisht e prej thelbit të zemrës përgëzonj zonjat Shqiptare për veprat e mëdha patriotike, për ndjenjat e nalta atdhesore si dhe ca më shumë për fletoret që botojn për t’u prie Shqiptareve duke u kallzue rrugën e kulturimit, detyrën familiare, mënyrën e arësimit të kalamanjve dhe mbielljen e ndjenjave të nalta e naltësimin e moralit». Edhe shkrimi me titull «Gruaja» (Djalëria, 1921, n. 14) pasqyron idetë përparimtare që vlerësojnë rolin e grues në shoqni dhe në familje. Nga ana tjetër autori konsideron realizimin e grues mbrenda natyrës së vet e cila përplotson atë të burrit dhe së bashku me të ndërton shoqninë njerzore. Nderimi për gruen, për misionin dhe për qenjen e saj në shoqnin njerzore në përgjithsi dhe në atë shqiptare në veçanti mbesin edhe sot e kësaj dite aktuale, mbasi edhe pse kanë kalue mâ shumë se 80 vjet prej kohës kur asht shkrue ai artikull, grueja shqiptare ende nuk ka mbërrijt me i pa të njohtuna të drejtat dhe prerogativat e veta gjinore. Këto janë vetëm disa oroena të përcipta rreth botëkuptimit filozofik të nji djaloshi 28 vjeçar që mâ s’parit ka luftue me pushkë në dorë për me mbrojtë vendin e vet e mandej ka dijtë me përdorë edhe penden për ndriçimin e mendjeve të bashkëkombësave të tij. Me siguri nji të nesërme kur të njohim edhe pjesën tjetër të shkrimeve të tija të pabotueme si edhe të atyne që flejnë ndër të përkohshme tjera kemi me mujtë me dhanë nji gjykim mâ të thellë për formimin e tij dhe për idetë e tija perëndimore[2].
afr_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn