als_Latn dik_Latn tur_Latn
Mali i Zi
Mali i Zi (malazisht: ЦpHa Гopa, Crna Gora) është shtet bregdetar në Ballkanin Perëndimor dhe një prej shteteve më të reja, i pavarësuar më 2006 pas shpërbërjes së Bashkimit Shtetëror Serbi dhe Mal i Zi. Mali i Zi ishte principatë dhe më pas mbretëri e pavarur para aneksimit nga Serbia më 1918. Ai ka një bregdet në Detin Adriatik në jug-perëndim dhe kufizohet nga Kroacia në perëndim, Bosnje-Hercegovina në veriperëndim, Serbia në veri-lindje, Kosova në lindje dhe Shqipëria në jug-lindje. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh është Podgorica.
Përmbajtja
Historia[redakto | redakto tekstin burimor]
Mali i Zi është shtet i pavarur dhe sovran. Për të parën herë në burimet historike emri Mali i Zi u përmend në shekullin 13. Hapësira që quhej Mal i Zi paraqiste vetëm një krahinë gjeografike. Ai territor përfshinte hapësirën mes liqenit të Shkodrës dhe Llovqenit, që ishte pjesë e territorit të Duklës dhe Zetës. Ne gjysmën e dytë të shek. 15 në këtë hapësire zyrtarisht u formua shteti i quajtur Mali i Zi. Kishte sipërfaqen 1500 km². Me forcimin e Malit të Zi si shtet, sipërfaqja u rrit, kështu që kah fundi i shek. 18 dhe fillimi i shek. 19 u dyfishua. Ne betejën e Grahovës ne vitin 1858 Mali i Zi zyrtarisht fitoi kufirin me Turqinë dhe u rrit per 1500 km² territore te reja te çliruara. Mbas këtyre rezultateve Mali i Zi fitoi praninë ndërkombëtare në Kongresin e Berlinit më 1878 atëherë fitoi zgjerim territorial dhe sipërfaqja e Malit te Zi u bë 9475 km2. Në fillim të shekullit 20 mbas luftërave Ballkanike territori i Malit të Zi u rrit në 14000 km². Në kuadër të Malit te Zi hyri një pjesë e Sanxhakut të Novi Pazarit, një pjesë e Rrafshit të Dukagjinit, Polimjes, si dhe një pjesë në juglindje të Podgoricës. Qytetet të cilat hynë nën Malin e Zi ishin: Plevla, Bijello Pole, Berane, Mojkovaci, Kollashini, Peja, Gjakova. Nga viti 1918 Mali i Zi humbi statusin e shtetit dhe hyri në përbërjen e Mbretërise Serbo-Kroato-Sllovene. Më vonë ky shtet do të quhet Mbretëria e Jugosllavisë. Mbas Luftës së 2-të Botërore u formua RFD e Jugosllavisë (07.03.1945), në të cilën Mali i Zi ishte njëra nga gjashtë Republikat Federative. Atëherë territorit të Malit të Zi iu bashkangjit Boka e Kotorit. Kufijtë e sotshem të Malit të Zi janë konstatuar me 1945 në kuadër të RFD Jugosllavisë. Lulëzimin më të rëndësishëm territorial, shoqëror e kulturor, Mali i Zi përjetoi në kohën e pushtetit të familjes Petroviq-Njegosh. Mali i Zi mbas shpartallimit të RFS Jugosllavisë më 1992 mbeti në kuadër të RF Jugosllave, deri në vitin 2003 e pastaj së bashku me Serbinë krijoi bashkësinë Serbia dhe Mali i Zi, e cila egzistoi deri në vitin 2006. Në referendumin e 21 majit 2006 Mali i Zi u pavarësua dhe fitoi praninë ndërkombëtare. Gjatë historisë Mali i Zi ndërroi rregullimin shtetëror, ishte shtet i Vlladikës, i knjazit, mbretëri, republikë sociale. Sot simbas kushtetutës në fuqi është shtet parlamentar.
Politika[redakto | redakto tekstin burimor]
Njësitë territoriale[redakto | redakto tekstin burimor]
Mali i Zi ka një sistem administrativ të përbërë nga 21 njësi territoriale të quajtura komuna (mal. opština) dhe dy bashkësi kadastrash si njësi të kryeqytetit të quajtura komuna urabne (mal. gradska opština).
- Andrijevica
- Beran
- Bijelo Pole
- Budva
- Cetinë
- Danilovgradi
- Herceg Novi
- Kolashini
- Kotorri
- Mojkovaci
- Nikshiq
- Plavë
- Pluzhinë
- Plevle
- Podgoricë
- Rozhajë
- Shavnik
- Tivari
- Ulqini
- Zhabljak
Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]
Relievi[redakto | redakto tekstin burimor]
Mali i Zi karakterizohet me male të larta dhe rrafshnalta të larta, lugina të thella lumore dhe me gropën tektoniko-kartike të Liqenit të Shkodrës. Pjesa lindore dhe qendrore janë më të larta, kurse bregdeti është i ngushtë dhe më i ulët dhe shtrihet prej grykës së Bokës së Kotorit e deri te lumi Buna në kufi me Shqipërinë.
Malet më të njohura të Malit të Zi janë: Sinjajevina, Bjellasica, Durmitori, Komovi, Magnik, Llovqen e Rumia, kurse fushat e njohura janë: fusha e Podgoricës dhe e Ulqinit, zgjerimet e luginave të lumenjëve të Beranës, Bjellopole, Plevles, Nikshiqit.
Klima[redakto | redakto tekstin burimor]
Klima e Malit të Zi ndryshon varësisht nga relievi dhe afërsia e detit, prej asaj malore, kontinentale, e ndryshuar mesdhetare në fushën e Podgoricës dhe mesdhetare në bregdet.
- Në Podgoricë temperatura mesatare e janarit është 5.0° C, e korrikut 25.9° C ndërsa ajo vjetore 15.3° C . Reshjet vjetore arrijnë 153 mm.
- Në Ulqin temperatura mesatare e janarit është 6.4° C , e korrikut 24.2° C ndërsa ajo vjetore 15.6° C . Reshjet vjetore arrijnë 1081 mm.
Hidrografia[redakto | redakto tekstin burimor]
Mali i Zi i ka këta lumenj: Moraça, Limi, Tara, Piva, Zeta, Cijevna, Cërnojeviq Rijeka. Këta lumenj kanë rëndësi të madhe ekonomike për Malin e Zi.
Liqeni i Shkodrës i takon Malit të Zi dhe Shqipërisë, është liqeni më i madh në Gadishullin Ballkanik dhe ka prejardhje tektoniko-karstike, kurse Liqeni i Plavës ka prejardhje glaciale-morenike.
Mali i Zi ka edhe shumë liqene (p. sh. Liqeni i Zi) të tjera glaciale në malet e larta dhe kanë vlera të mëdha turistike.
Ekonomia[redakto | redakto tekstin burimor]
Ekonomia e Malit të Zi është përqendruar kryesisht në turizëm.
Demografia[redakto | redakto tekstin burimor]
Bazuar në censusin e vitit 2011, Mali i Zi kishe 620,029 banorë dhe 194,795 ekonomi familjare. Dendësia e popullsisë ishte 44.9 banorë/km2. I njëjti census tregoi se në Mal të Zi jetojnë: 278,865 (45%) Malazezë, 178,110 (28.7%) Serb, 53,605 (8.6%) Boshnjakë, 30,439 (4.9%) Shqipëtar, 20,537 (3.3%) Musliman (sipas kombësisë), 6,021 (0.9%) Kroatë, 5,251 (0.8%) Romë, 1,154 (0.2%) Jugosllavë, 900 (0.1%) Sllavo-maqendonë dhe 30,547 (4.9%) të tjerë ose të padeklaruar.
Sipas strukturës fetare në Mal të Zi ka pasur 446,858 (72.07%) Ortodoksë, 118,477 (19.11%) Musliman, 21,299 (3.44%) Katolikë dhe 27,756 (5.38%) të tjerë ose të padeklaruar.
Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]
Gjuha[redakto | redakto tekstin burimor]
Gjuhë zyrtare është gjuha malazeze si dhe në pjesë të tjera të banuara nga etnit janë të mbrojtura me ligj shqipja, boshnjakishtja dhe serbishtja
Të tjera[redakto | redakto tekstin burimor]
Si qendër e telekomunikacionit në Mal të Zi ndër tjera merret qendra publike e Radio Televizionit Publik të Malit të Zi (shkurtesa "RTCG"). Nga kjo qendër emitohen emisione në disa kanale. Tri nga to janë televizive dhe dy radiofonike: "TV CG 1", "TV CG 2" "TV CG Sat" (kanal satelitor), "Radio CG 1" dhe "Radio CG 2".[1]
Marrëdhëniet midis Malit të Zi dhe Shqipërisë[redakto | redakto tekstin burimor]
Republika e Shqipërisë e njohu zyrtarisht Republikën e Malit të Zi si shtet të pavarur dhe sovran me ligjin nr. 9562 të datës 19 qershor 2006, në mbështetje të Aktit Normativ të Këshillit të Ministrave të Republikës së Shqipërisë, nr.1 të datës 9 qershor 2006, duke u shprehur njëkohësisht e gatshme të vendosë lidhje diplomatike me Malin e Zi. Në datën 5 korrik 2006, edhe Ish Presidenti i Republikës, Alfred Moisiu dekretoi ligjin në formë akti normativ të miratuar nga qeveria dhe Kuvendi “Për njohjen e Republikës së Malit të Zi”.
Republika e Shqipërisë dhe Republika e Malit të Zi vendosën marrëdhënie diplomatike në nivel ambasadorësh. Vendosja e marrëdhënieve diplomatike mes të dy vendeve u krye me shkëmbimin e notave diplomatike mes Ministrisë së Punëve të Jashtme të Republikës së Shqipërisë dhe Ministrisë së Punëve të Jashtme të Republikës së Malit të Zi me datë 1 gusht 2006.
Ndarja administrative[redakto | redakto tekstin burimor]
Andrejevica | Berana | Bellopoja | Budua | Cetina | Danilovgradi | Herceg-Novi | Koloshini | Kotorri | Mojkovaci | Nikshiqi | Petnica | Plava | Pluzhina | Plevla | Podgorica | Rozhaja | Shavniku | Tivari | Tivati | Ulqini | Zhabjaku
[redakto | redakto tekstin burimor]
Shih edhe[redakto | redakto tekstin burimor]
Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]
- Ofertë për kompensim të dëmeve të luftës – (Anglisht)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn plt_Latn kmr_Latn bug_Latn ces_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn uzn_Latn eus_Latn slk_Latn afr_Latn slk_Latn als_Latn hat_Latn als_Latn slk_Latn bos_Latn fao_Latn uzn_Latn slv_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn bos_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn