als_Latn dik_Latn sag_Latn
Injoranca në vlerësimet letrare të komikesPublikuar 1 month ago në Lajmpress
RRAHIM GANIU
Gjithkush e di se, për shembull, përqeshja është shpesh e padrejtë dhe se qeshja mund të mbytë. Meqë ka njerëz që ndiejnë kënaqësi që me anë të përqeshurit t’i përulin të tjerët brutalisht, është mirë të shtrohet pyetja se, kur është fjala për komiken, a kemi të bëjmë fare me vlerën estetike dhe me kënaqësinë nga e bukura. Unë mendoj se komikja ka karakter estetik në se paraqitet ose fokusohet me atribute të duhura që i takojnë.
Por mund të shkakton komplikime të caktuara për shkak të zëvendësimit të vlerave morale me vlera estetike, sepse vlera estetike mund të realizohet edhe atëherë kur një qëndrim ka edhe anën e vet të dyshimtë morale. Afërsia e pamëshirshmes dhe e të pashpirtshmes nuk është e thënë të jetë dëshmi se nuk ekziston estetikja. Meqenëse komikja nuk ka të bëjë në radhë të parë me personin e goditur, por me fenomenin, me ngjarjen si të tillë, karakteri estetik i kënaqësisë mund të konsistojë edhe në faktin që ajo është pa interesa praktike. Në teatër komikja duhet të jetë autentike, do të thotë se duhet të veprojë ashtu si do të vepronte në jetë. Pra, meqenëse duhet të jetë jetësore, komikja e teatrit duhet të paraqitet si e padashje, sikur të mos e kishte krijuar me dashje artisti dhe të mos e shfaqte me dashje aktori, por sikur të kishte lindur pa dashur në lidhjen e rastësishme të ngjarjeve.
Talenti që i nevojitet shkrimtarit që komiken e personave të tij ta paraqesë si të ishte padashtas, ky talent në në të vërtetë është humori. Natyrisht, në këtë kuptim komiku e nxit dhe e kërkon humorin, si një reaksion adekuat të subjektit komik.
Pra, mund të përfundojmë se komikja pikërisht në kuptimin estetik nuk realizohet pa humorin e subjektit, pa talentin komik. Pa komiken e sendeve nuk ka, natyrisht, humor të kuptimeve (e veçanërisht të paraqitjes), por gjithashtu duket se pa humor të kuptimeve nuk ka as komike të sendeve. Megjithëkëtë, ky qëndrim të them kushtimisht i dytë nuk është krejt i saktë.
Përveç humorit, ekzistojnë edhe mënyra të tjera të valorizimit dhe të të vërejturit të komikes, që mund ta kryejnë të njëjtin funksion si edhe humori, por në tjetër mënyrë. Këto janë: dëfrimi i kotë në komiken, mandej mahia - shfrytëzimi i komikes për poentë, mandej ironia - demonstrimi i superioritetit personal me kinse përuljen e unit, dhe më në fund sarkazmi - refuzimi i hidhur, tallës, goditës, në trajta të pranimit të tepërt. Këto dy mënyrat e fundit në të vërtetë janë të kundërta me humorin, sepse humori, edhe ai i zemëruar, gjithmonë mban në vete diçka të sinqertë.
Humori në një mënyrë ka të bëjë me etosin e kushtëzuar karakterisht të tërë pikëpamjes mbi jetën, ai është në të vërtetë etosi i zemrës së ngrohtë, plot dashuri, i cili zbut dhe ngushëllon dhe i cili në komike sheh diçka thellësisht njerëzore. Në këtë kuptim, momenti etik vërtet i fuqishëm ndikon në raportin estetik dhe shpesh pikërisht vlera morale mund të jetë bazike për vlerat estetike, sepse, për ndryshe, herë-herë vrojtuesit mund t’i humbin pikërisht vlerat estetike. Më në fund, njerëzit qeshin në mënyra të ndryshme, sikurse që punojnë, lëvizin, flasin e heshtin në mënyra të ndryshme. Kam parë disa vlerësime “estetike” në këtë aspekt në mediat elektronike, sidomos në TV, dhe me të vërtetë është gjë e dhembshme kur artisti regjisori profesori, mr., dr., as për së afërmi nuk janë në ato tema që janë shtruar. Ekziston një etos specifik në secilën mënyrë të marrjes së komikes.
Në karakterin e çdo kuptimi për komiken, sipas ligjësisë së saj thelbësore, qëndron një prapavijë, një etos i caktuar. “Etosi i gazit” është kryesisht ai që largon, gjykon, sepse komikja njerëzore bazohet para së gjithash në dobësinë dhe vogëlsinë njerëzore. Por është karakteistike që ndjenja moralisht ende e paprishur ngrihet, p. sh., kundër asaj që të gjithë të qeshin në kurriz të njërit. Puna poetike në komikë moralisht është më me përgjegjësi, sepse ai (poeti) i jep pikëpamjes së tij trajtë objektive dhe në këtë mënyrë e ngre nga efemerja në dimension historik dhe në ideale të fenomenit. Ekzistojnë katër momente qenësore të komikes: 1. E pakuptimta, 2. Dukja (fiksioni) e së rëndësishmes, 3. Vetësuprimimi i fiksionit dhe 4. Vetësuprimimi në asgjë dhe në të papritur. Natyrisht, këto katër momente nuk janë gjithmonë të ndara rigorozisht, kalojnë njëri në tjetrin, por ekzistojnë gati në të gjitha rastet e lidhura me komiken.
Grupi i parë është ai, në të cilin bëjnë pjesë dobësitë morale, vogëlsitë që paraqiten si forcë, ato dobësi të cilat, përkundër përpjekjes që të fshihen, prapë tradhtohen vetë: inkosekuenca, pavendosmëria, përtacia, padurimi, droja, naiviteti, shfrenia, zemërimi i verbër, thashethemet, misterioziteti, pedantizmi etj. Këto janë dobësi që, prapë, nuk janë mungesa shumë të mëdha, gabime të mëdha, dhe bartësit e tyre ende mund të jenë në njëfarë dore edhe simpatikë. Në këto dobësi më komike është dëshira që gjërat të maskohen, madje edhe që të paraqiten si gjëra të kundërta me veten.
Efekti komik lind atëherë kur befas bie maska. Kështu ngjet me përtacinë, e cila fshihet pas maskës së punës së kotë, me naivitetin që pretendon të jetë i urtë e i kujdesshëm, me urrejtjen e verbër, e cila e paraqet veten si racionalisht të arsyeshme, me thashethemat, që i përshkruajnë të gjitha thashethemat e tjera si llomotitje të kota. Grupi i dytë ka një masë më të madhe të difektit intelektual: marrëzia, puna e pamend, mendjemadhësia, anësia, verbëria, iluzioni i dijes më të madhe se e të tjerëve (das Besser Wissen), pretencioziteti, imponimi, mburrja e marrë, dëshira e përhershme e të padijshmit që t’u japë mësim të tjerëve, etj. Në të gjitha këto raste është e rëndësishme që këto dukuri së pari të paraqiten si urti e mençuri, sepse marrëzia e thjeshtë nuk është komike.
Prandaj shumë më pak komike është marrëzia primitive, se ajo e rafinuara, kinse e urtë, për të cilën shpenzohet madje një fuqi e inteligjencës. Pikërisht në këtë kuptim demaskimi është temë e pashtershme e qesharakes, kur bëhet nëpërmjet të pakuptimsisë së brendshme, duke çuar kështu drejt vetë suprimimit të saj. Grupi i tretë, më naiv, janë dis’harmonia ose ngathtësia e njeriut, zënia në thua, dështimi i formës shoqërore, turpërimi i tepërt, frika nga njerëzit, ekscentrizmi, etj. Me këtë rast komikja bazohet kryesisht në faktin që njeriu normal, përkundër të përmendurave më parë, gjithmonë ka në dorë korrektivat me të cilët si homosapiens mund të krijojë kompensime.
Momenti i dytë i komikes, “dukja (fiksioni) e së madhes e i së rëndësishmes” , është i pandashëm nga i pari, por është shumë më i rëndësishëm momenti i tretë: vetëtjetërsimi i së pakuptimtës. Pakuptimësia në të shëmtuarën, përkundër asaj në komiken, nuk e suprimon vetveten. Suprimimi i pakuptimsisë mund të ndodhë për shkak se kinse e madhja reduktohet në të voglën e të parëndësishmen, dhe në këtë shndërrim në të parëndësishme në realitet i merret në të vërtetë serioziteti etoist. Por kjo ende nuk e përbën komiken. Është e nevojshme, së pari, që deformiteti të shfaqet si i fshehur, si gjë serioze, për ta shfaqur pastaj befas fytyrën e vet të vërtetë.
Etosi, që përcakton mënyrën e përjetimit të komikes ka rrënjë të thella të pikëpamjes për botën. Kështu, për shembull, është i njohur dallimi në mes të satirës kontemplative dhe therëse, pas së cilës fshihet kontradikta e qëndrimit që afirmon ose mohon jetën, qëndrimit sipas të cilit duhet “të jetosh e t’i lësh të tjerët të jetojnë” dhe të qëndrimit pesimist, që mund të ashpërsohet deri në shkallën e zemërimit ndaj vetë jetës përgjithësisht. Kjo do të thotë se një lloj kënaqësie me komiken fsheh në vete një botëkuptim, i cili e ka edhe prapavinë e vet metafizike, njësoj sikundër e ka edhe prirjen për dashuri ose urrejtje të njerëzve. Lidhja e metafizikës dhe e komikes shfaqet edhe në një plan tjetër: njeriu s’mund të bëjë tjetër veçse ta kërkojë gjithnjë lumturinë, por vetë struktura e qenies së tij dhe rrjedha e botës bëjnë që, pikërisht duke kërkuar fatin, t’ia mbyllë vetes rrugën e fatit. Ekziston një ironi e thellë në pozitën e këtillë të njeriut në botë, dhe në këtë kuptim Schûtze, p. sh., komiken e definon si lojë që e bën natyra me njeriun, ndërsa ai beson se po vepron lirisht, lojë, pra, që e luan natyra me lirinë njerëzore.
Por Hartmani njëkohësisht thekson se, përveç humorit të lehtë, ekziston edhe humori i thellë, madje filozofik, dhe se komikja mund të depërtojë deri në thellësi të konsiderueshme të jetës njerëzore, sikurse mund jo vetëm ta fyejë, por edhe ta shkatërrojë njeriun. E ashtuquajtura rënie në komikë, e katërta, sjell vetësuprimimin. Por, suprimimi i çdo pakuptimsie arbitrare nuk është komik; komik është vetëm suprimimi i asaj që është e rëndësishme ose e thellë, por që paraqitet si e parëndësishme ose e cekët. Prandaj, e ashtuquajtura rënie e komikës nuk mund të zhvillohet në çfarëdo dimensioni, por, si dallim në thellësi, duhet të lëvizë në shumë shtresa të objektit estetik.
Prandaj në fushën e komikes nuk ka predominim të pakontestueshëm të shtresave të ndryshme: të shtresave të brendshme (si te e madhërishmja) ose të shtresave të jashtme (si te hiri). “Këtu, – thotë Hartmani, – mbizotëron një ekuilibër i këtyre grupeve të shtresave. Në këtë ekuilibër, komikja për çudi qëndron më afër të bukurës në përgjithësi sesa e madhërishmja dhe hiri” . (Po aty, fq. 444. ) Me këtë rast raporti i shtresave në komike është më i kompletuar sesa te e bukura: vrojtuesi së pari mashtrohet, sepse simulohet një gjë që do të duhej t’i përkiste një shtrese më të thellë, për t’u suprimuar më vonë në një gjë shumë sipërfaqësore.
Çrregullimi në stresat e vet nuk do të ishte komik, ai do të ishte vetëm një mashtrim dhe me gjasë do të ishte i shëmtuar. Komikja në të vërtetë lind nga suprimimi i këtij mashtrimi, atëherë kur njihet kjo si mashtrim, sepse vetëm atëherë ajo zgjidhet në një “asgjë” kantiane. Pikërisht në këtë suprimim të çrregullimit, komikja mund të inkuadrohet në të bukurën – kjo është një konsekuencë të cilën nuk e nxjerr shprehimisht vetë Hartmani, por mund të deduktohet nga premisat e tij. Prandaj edhe mund të kuptohet, ndonëse komikja në poezi përbën një formë të shprehjes të së vërtetës jetësore, që ajo që nuk mund të arrihet në situatën e drejtpërdrejtë jetësore, arrihet në paraqitjen e tërthortë të komikes, veçanërisht në format më të pjekura të humorit. Pikërisht arti në të kuptuarit humoristik të minores njerëzore na paraqet pakuptimsinë se si paraqitet shpesh në jetë si gjë me kuptim, e rëndësishme ose, të themi e konsiderueshme, por jo që ta lëmë pastaj kështu të stolisur, por që t’ia heqim maskën, sikurse vërtet ndodh nganjëherë edhe në jetë.
Dhe pikërisht artisti, shkrimtari, poeti, është ai që ka forcë ta bëjë këtë në mënyrë të koncentruar, në mënyrë që efekti i zhdukjes, i heqjes së maskës, të gjejë shprehje më të fuqishme e më të qartë. Përveç kësaj, në artin e komedisë mund të kënaqemi më tepër pikërisht sepse e shëmtuara dhe e pakuptimtja është njëkohësisht ireale. Por kënaqësia me komiken është e afërt dhe e njëllojtë, sipas Hartmanit, me kënaqësinë për të bukurën. Vërtet, shikuar subjektivisht, ekziston një dallim i disponimeve: qesharakja na kthjell, ndërsa në mbretërinë tjetër të së bukurës shumëçka është serioze.
Por, megjithëkëtë, midis tyre nuk duhet të tërhiqet vija e ndarjes. Sepse, më në fund, pikërisht ajo gjë që na bën të qeshim, mbetet plotësisht në suaza të gjinisë së të këndshmes estetike: ajo nuk kufizohet në përmbajtësoren. E këndshmja në komike është e lidhur me kënaqësinë specifike thjesht estetike. E tërë përpjekja filozofike e Hartmanit rreth orvatjes për fundamentimin shkencor të kategorisë së komikes, të cilën u përpoqëm këtu shkurtimisht ta eksplikojmë, bën pjesë, pa dyshim, në radhën e përpjekjeve më serioze për interpretimin minucioz dhe të gjithanshëm të këtij fenomeni.
als_Latn hau_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn