als_Latn dik_Latn sna_Latn
Parga
Pargë, (greqisht: ΠάpYa/Párga), është qytezë në Qarku i Prevezës, Greqi. Qyteza ka 3,569 banorë.
Përmbajtja
- 1 Gjeografia
- 2 Demografia
- 3 Ekonomia dhe Kultura
- 4 Historia
- 4.1 Koha mesjetare dhe origjina e Pargës
- 4.2 Koha mesjetare nën Venedikas
- 4.3 Paqëndrueshmëria gjeopolitike e fundit të shekullit 18 dhe në fillim të 19-të
- 4.4 Blerja e Pargës nga Ali Pasha dhe emigrimi të Parganjotëve në Korfuz
- 4.5 Sundimi osmane në shekullin i nëntëmbëdhjetë dhe fillimi të shekullit njëzetë
- 4.6 Sundimi greke gjatë periudhës midis dy luftërave
- 4.7 Lufta e Dytë Botërore dhe shpërngulja e Çamëve Myslimane
- 4.8 Parga sot
- 5 Galeri pamjesh
- 6 Shih edhe
- 7 Lidhje të jashtme
- 8 Burimet
Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]
Qyteza e Pargës gjendet në një gji idilik të Detit Jon, buzë maleve të Epirit. Nga veriperëndimi Parga kufizohet me fshatin Rrapezën, nga juglindja me Shënedjellën, nga lindja me Livadharin dhe nga perëndimi me detin Jon. Parga është një qytezë bregdetar që ndodhet në pjesën veriperëndimore të qarkut e Prevezës. Qyteza i Pargës është ndërtuar si një amfiteatri rrëzë brigjet e detit Jon, me malin Bexhevoli (gr: ΠetZoBoλίoς/Petzovolíos) në sfond që është prej lartësisë të 139 m. Ajo ka një popullsi prej 2.415 banorë. Parga ishtë selia historik i komunës të Pargës dhe ka një popullsi prej 3,904 banorë (të Regjistrimit të Popullsisë 2011). Sot selia e komunës është në Kanallaq, por Parga është një qendër ekonomike, tregtare dhe turistike. Vendbanimet të tjerë e komunës janë Agjia, Rrapeza dhe Livadhari. Komuna e Pargës i takon qarkut e Prevezës, megjithëse ajo kufizohet territorialisht nga qarku i Çamërisë dhe është e vendosur në jugperëndim të Epirit, pranë lumit Gliqia. Parga është rreth 68 km larg nga Preveza dhe 40 km nga Gumenica dhe ndodhet përballë ishujt piktoresk: Pakso dhe Andipakso.
Nga vitet 1950-të, në Pargë ishte bazuar gjykata, autoriteti tatimor, autoriteti të pylltarisë, dogana, zyra e agronomëve me gjimnaz dhe shkollat fillore. Parga ka dhe disa kisha. Qyteza i ka ruajtur fortifikimet historike, ndërsa në anën të djathtën, qëndron kështjella mesjetare të Pargës me shumë ndërtesa brenda mureve të saj, e cila mbron anën jugperëndimore të qytezës. Sot, Parga është vendpushim turistik më të njohura në këtë rajon. Pranë janë plazhet Krioneri, Pezo Krioneri (brenda vendbanimit Pargë), Vallto dhe Saraqini në perëndim, Lihno dhe Ajanaq në lindje. Përballë qytezës është ishull jugore dhe piktoresk ku ndodhet K(l)isha e Shënmërisë dhe ka ndërtesa mesjetare venedikas dhe franceze. Ajo është një nga destinacionët më i popullarizuar turistik në Epirin greke dhe është ndërtuar në rrëzën të një kështjellë venedikas. Gjatë muajve të verës, Parga është i lidhur çdo ditë nga një anije-trap me Pakso dhe Andipakso. Ai ka gjithashtu edhe shërbime traget për në Spllancë, Korfuz dhe Santa Maura (sot: Aeukάδa/Lefkádha). Në çdo ciceron turistik përshkruhet si njëri ndër vendet më të bukura të Greqisë. Sidomos në muajin gusht në Pargë pushojnë mijëra turistë nga Italia, Gjermania, Britania e Madhe, por edhe nga vendet e Ballkanit. Qyteza e Pargës ka tri plazhe të mrekullueshme. Lihno, Vallto dhe plazhin pranë portit. Falë zhvillimit të turizmit shumë banorë të Pargës janë kthyer nga mërgimi, kryesisht nga Gjermania, ku kishin shkuar si punëtor krahu në vitet 50-të dhe 60-të, kur Greqia ishte një vend i varfër. Ata në vendlindjen e tyre kanë hapur taverna dhe kanë ndërtuar shtëpi, të cilat i japin me qira gjatë sezonës turistike. Para Luftës së Dytë Botërore, Pargë kishte këto lagje: Korkocaqi, Krioneri, Pazar i Vjetër, Trafa dhe Turko-pazari (lagjet pranë kalasë).[1]
Toponimet të qytezës Pargë:(Para Luftës së Dytë Botërore)[2]
- Ajaleni - mal i veshur me mare, mërete, argëlidha etj, në J.
- Bajramëla - kullotë, në L.
- Bakçej' e Qitrave - baçe me qitro, në J.
- Bexhevoli - mal i Pargës, në L.
- Bogonja - vresht me ullinj, në JL.
- Breba - mal qe ndan Paramithinë nga Karbunari.
- Brinj’ e Shefqetit - ullishte, në V.
- Budrumet e All Pashës – budrume në kalanë e Pargës.
- Burimet e Neromanit - burim, në V.
- Burim i Valltos - burim, në V.
- Burim i Zivolit – burim, në L.
- Cengona - ara, në L.
- Delviçi - kullotë, në L.
- Di Rrepet - dy rrepe të mëdhenj në Turkopazar. Aty Ali Pasha Tepelena kish sjellë ujët nga Neromani.
- Fllaro - ullishte, në JL.
- Ganëla - arë, në L.
- Grav’ e Zagonjit - shpellë që nxë deri në 500 kokë bagëti, në V.
- Grav’ e Zigolit - shpellë, në V.
- Gremo - bokërrimë qe zbret në Turkopazar, në P.
- Gremoj’ e Valltos - bokërrime që zbret nga kalaja në Vallto, në P.
- Hamam’ i Ali Pashës - banjat e ndërtuara prej Ali Pashës, në kala.
- Kalaj’ e Pargës - kala, në P. Aty ndodhen topa dhe gjyle të kohës së Ali Pasha Tepelenës.
- Kanali - kodër me ullinj, në P.
- Klish’ e Ajalenit - kishë, në J.
- Klish’ e Nisisë - kishë në një ishull të vogël, në P. Në këtë kishë të ndërtuar në një bregore të madhe, shkonin të krishterët shqiptarë të qytezës, për të kremtuar për çdo vit një festë të tyre.
- Klish’ e Shënmërisë - kishë në një ishull, në J.
- Korkocaqi - vend gropë me ullinj, midis kodrave, në P.
- Koroboli - ullishte, në VL.
- Krioneri - fushë me ullinj, në JL.
- Kroi Nerënxullës - krua, në L.
- Kroi i Qiperit - krua, në L.
- Kroi Trifonit - krua, në V.
- Lajthia - arë, në L.
- Liturvia e Shuaipenjet – màqinë vaji, në qendër.
- Lithica - kodër e madhe e veshur me ullinj, mbi skelën e Pargës, në L.
- Lum i Shadërvanit - lumë i vogël, në L. Ky lumë vjen nga Rrapeza, me ujët e tij bluajnë të gjithë mullinjtë dhe vaditen baçat me agrume e ullinj të Pargës.
- Llaka e Haxhi Nurit - ullishte, në V.
- Llakat e Dushit - vend grykë ku ndodhet një vakëf muhamedanësh, në V.
- Manastiri - gërmadhat e një manastiri në buzën e detit, në P.
- Marai - kodra e përrenj të veshur me ullinj, në VP.
- Mehri/a - arë që mbillej oriz, në L.
- Mëndra e Ramedanit - baçe, në L.
- Moli i Pargës - skela, në P.
- Mol i Shandrivanit - vendi ku ankoroheshin varkat, në P.
- Mulliri Bardhë - mulli që bluante drithë, në P.
- Mulliri Maçes - mulli që bluante drithë, në P.
- Mulliri Priftet - muli drithi, në P.
- Neromana - burim, në V.
- Paloparga - gërmadhat e qytezës të vjetër të Pargës, në V.
- Pandelejmoni - gërmadha e ullishte, në P.
- Pezulet - ullishtë, në L.
- Qaf’ e Taburrit - qafë, në JL.
- Qaf’ e Zherrit - qafë që ndan Pargën nga Shënedjella, në JL.
- Qimadhia e Klishës - kullotë, në V.
- Qimadhia e Xhamisë - kullotë, në V.
- Qiperi - baçe me ullinj, në L.
- Ranishtj’ e Valltos - vend me rërë, në P.
- Rrap i Math - rrap shekullor me një krua pranë, në lagjen Turkopazar.
- Rrethi - arë e shkëmb, në V.
- Sinanëla - arë, në L.
- Sterrat e Kalasë - sterra dhe puse në kala, në P.
- Stralli - livadh, në L.
- Shandërvani - ujrat e mulinjve të Pargës, në P.
- Shënelena - kish në një bregore, në L.
- Shenikolli - shkëmb i madh në det, mbi të cilin ndodhet një kish, në J.
- Shënthanasi - kodër buzë detit, mbi të cilën ndodhte një kish, në L.
- Shkall’ e Zherrit - rrugë mes shkëmbinj, në JL.
- Shtëpit e Beut - shtëpit’ e Mustafa Beut, në qendër.
- Shtrung’ e Murat Trakos - shtrungë e gurtë, në V.
- Trifoni - gurrë e ftohtë uji e baçe me ullinj, në V.
- Turkopazari - lagje dhe qendra e qytezës.
- Ur’ e Pazarit - urë e gurtë me hark, në qendër.
- Ur’ e Sulotëve - urë me hark në qëndrën e qytezës, rreth 200 m. e gjatë. Nën këtë urë kalojnë ujërat e përrojve të cilët derdhen në det.
- Ur’ e Trapos - urë me hark, në L.
- Valca - kodër, në L.
- Valltua - baçe me ullinj, në JP.
- Vathi - arë, në L.
- Vidhi - arë, në L.
- Zagani - mal i Pargës, në L.
- Zhivoli - kodër me ullinj, në VL.
Demografia[redakto | redakto tekstin burimor]
Shumica e banorëve të Pargës janë arvanitë, domethënë vendas, autoktonë, shqiptarë, “alvanitë”, siç thonë. Kanë qëndruar këtu përkundër stuhive të historisë. Shumica e banorëve janë asimiluar, deklarohen si grekë, por shqip flasin ende, sidomos gjenerata e mesme dhe e moshuara.
Familjet në qytezën Pargë:(Para Luftës së Dytë Botërore)[3]
Akshihenjtë (fis vendas), Banegenjtë (vllehë nga Zagori), Beqiratë, Bexheleqët (fis i ardhur nga Zagori), Binjenj (fis i shuar), Bombejtë (fis i krishterë shqiptar, i ardhur nga Shenica), Bozot, Bubeqenj, Burllucenj (të ardhur nga Margëlliçi), Çorraj, Çukarenj, Dallapenj, Durrenj (fis i ardhur nga Margëlliçi), Duzenj (fis vendas) Dhrakenj (fis i krishterë shqiptar i ardhur nga Rrapeza), Garenjtë (fis i krishterë shqiptar i ardhur nga Spllanca e Margëlliçit), Gjonërit (fis i krishterë shqiptar, i ardhur nga Labovë e Gjirokastrës), ldrizenj (i ardhur nga Luarati, fis i shuar nga masakrat e vitit 1944), Jurgenjtë (fis i krishterë shqiptar, i ardhur nga Luca e Prevezës), Kanalenj (sot në Turqi), Patulenj, Prasenjtë, Resulenj (të ardhur nga fshatrat e Sulit), Shqitenjtë, Shuaipenj, Vervelenjtë, Xhemalenjtë, Xhurrenjtë (fis i ardhur nga MargëIliçi), Zotërit (nga Rrapeza), Zherenjtë (fis i krishterë, i ardhur nga Paramithia).
Ekonomia dhe Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]
Para vitit 1819, ekonomia e Pargës përbëheshe nga bujqësia dhe lundrimi.[4] Shumë Parganjotë migronin në Itali dhe themeluan veten si kafexhinj, ose si kamerierë në kafene. Vera ishte prodhuar gjithashtu dhe eksportuar në Ishujt Jon, së bashku me fruta të ndryshme. Misër dhe fije liri ishte rritur për konsum vendore, ndërsa duhani ishte eksportuar. Ka qenë rreth dhjetë mullinj, e cila bluanin grurë vendor dhe të banorëve e ishullit Pakso. Parga gjithashtu eksportonte ujë në ishullin Pakso sepse në verë, ujë i pijshëm bëheshe i pakët. Parganjotët bënin pak peshkim sepse nuk ishte produktiv në bregdetin e tyre. Pjesa më e madhe të peshkut që ata konsumonin, ishte importuar nga fshatrat bregdetare përgjatë fushës së Frarit.
Historikisht, Parga ishte i njohur edhe për rritje të një fryt agrume që ngjasonte qitros (lat: Citrus decumana)[5] në rajonin përreth dhe mbjellur në luginën kryesore të Pargës në mes të dy kodrave me pamjën të valëzuar.[6] Fruta qitro ishte quajtur në fillim të shekullit 19 si "etrog[7] (qitro) e korfuzit", sepse Korfuzi drejtonte tregtinë të qitros nga Adriatiku Osmane deri në Trieste.[8] Hebrenjtë kishin përdorur atë fruta për shërbimet e tyre fetare dhe nga Hebrenjtë të Splitit ishin blerësit kryesor të frutit qitro që cilët më pas shpërndanin frutën midis blerësit hebreje në Trieshtës ose nga Polonia.[9][10][11] Parga gjatë epokës osmane ishte gjithashtu një qendër e eksportit për mallrat që vinin nga trevat e Margëlliçit dhe të Paramithisë.[12] Kurse të gjitha kodrinat janë të mbuluara nga druri i ullirit. Mesatarisht prej çdo rrënje parganjotët vjelin deri në 300 kilogramë ullinj. Nëpër oborret e shtëpive dhe në kodrinat përreth banorët vjelin edhe limona e portokaj. Sot, forma të tjera e ardhurave të Pargës vijnë nga turizmi në verë, ku plazhet e saj dhe ndërtesat historike që janë vizituar nga turistët.
Çdo vit në mes të gushtit, ngjarje kulturore janë bërë në komunën e Pargës. Festimet kanë karakter fetar dhe historik. Natë e kremtimit të Zojës, Parganjotët transportohen me anije në ishull e Shënmërisë në para të qytezës së Pargës. Në natën tjetër në ditën e Virgjëreshës (gusht 15) turmat mblidhën rrëzë limanit që të marrin pjesë në "varkarolla", një festim që paraqet kthimin e Parganjotët nga Korfuzi dhe relikë fetare në Pargë rreth vitit 1913. Në 1817 britanikët ja shiten Pargën Ali Pashës. Pothuajse një shekull më pas, kur Parganjotët u kthyen në Pargë, kjo ngjarje është e përfaqësuar në festimin. Dy rreshtat e anijeve nga kalasë të dekoruar me fenerë venedikas, ku ata shkojnë në portin dhe janë mirëpritur me shumë fishekzjarrë. Në perëndim të qytezës është një Manastir i vjetër mesjetare, me një kambanore të gjatë, e cila sipas traditës vendas kishte nëntë zile që kur goditur tingëllonin nga një distancë prej 12 milje. Të dukshëm gjithashtu është kisha e Shënkollës (shënjtori i Pargës), që është më i madh në qytezën, kisha e Shënelenës (në një breg në lindje), kisha e Shënthanasit (mbi një kodër buzë detit, në lindje afër Krionerit), Kisha e Shënmërisë më një ishull në jug dhe të tjerët. Xhamitë janë ndërtuar pas vitit 1819. Pas Luftës së Dytë Botërore, me spastrimin etnik të shqiptarëve muslimanë nga Parga, nuk ka mbetur asnjë xhami.
Kalaja e Pargës[redakto | redakto tekstin burimor]
Kalaja gjendet në majën e një kodre me pamje mbi qytezës dhe është përdorur për të mbrojtur Pargën nga tokat i brendshëm të Epirit dhe detit Jon. Kalaja u ndërtua fillimisht në shekullin e 11-të nga banorët e Pargës me ndihmën e normanët për të mbrojtur qytezën e tyre nga piratët. Në shekullin e 13-të, kur kontrolli i tyre në rajon përreth u rrit, venedikasit rindërtuan kështjellën për të përforcuar zonën. Në 1452, Parga dhe kalaja u pushtua prej forcave osmane të udhëhequr nga Haxhi Beu për dy vjet, gjatë së cilës kohë, pjesë e kalasë ishte rrënuar. Në 1537, osmanët të udhëhequr nga admirali Hajredin Pasha Barbarosa dogji dhe shkatërroi kështjellën dhe shtëpitë brenda saj. Venedikasit rindërtuan për një kohë të tretë dhe fundit, një kala e fortë që qëndroi i pathyeshëm deri 1819, pavarësisht sulmeve të Ali Pashës, i cili kishte rrethuar Pargën në mënyrë të përsëritur nga kështjella e Agjisë-Rrapezës.
Venedikasit krijuan një plan të mbrojtjes, e cila kombinuan fortifikimet natyrore me ndërtesa mbrojtëse që bëri kalanë të fortë. Jashtë kalasë, tetë kulla ishin vendosur në pozitë të ndryshme që përfunduan mbrojtjen. Brenda në hapësirën e ngushtë të kalasë ka pasur 400 shtëpi, të vendosura në një mënyrë që zinin vetëm një hapësirë të vogël, larg nga bregdeti. Nga rakordi "Gremo", Sternat e Kalasë dhe shtëpitë ishin siguruar me ujë. Kalaja për furnizimet e saj përdorte dy gjiret: Vallto dhe Bogonja. Kur Parga iu shit osmanëve në 1819, Ali Pasha e zgjeroi kalanë kur ndërtoi edhe një harem dhe hamam, që përmirësoi dhomat e kalasë. Në portën harkuar e hyrjes, në mur, mund të shihet luani venedikas me krahë të Shën Markut, emrin "Antonio Bervas 1764", emblemat e Ali Pashës, shqiponja me dy koka dhe mbishkrimet relative. Shtylla të harkuar, dhoma e vendqëndrimit të armës, lozhat i furnizimit, bastionet të forta me kuti të sigurta së armës, kuti të sigurta për armëve të vogla, korridor i fshehtë për në det, barakat, burgjet, magazina dhe dy shtëpi-ndalues në vijën e fundit të mbrojtjes, e cila përfundoi planin e mbrojtjes, së bashku me fortifikimit natyrore që e bëri kalanë pamposhtur.
Historia[redakto | redakto tekstin burimor]
Koha mesjetare dhe origjina e Pargës[redakto | redakto tekstin burimor]
Në kohët e lashta, qyteti Torini ishte vendosur në vend të Pargës e sotme.[13] Qyteti Torini ishte përshkruar si të paturit e një "port nxjerr para me formë", dhe u përdor nga Oktaviani, i cili bazuar flotën e tij atje për shkak të portit e saj të mirë, gjatë luftës me Mark Antonit, që kishte flotën në Aktium.[14] Sipas dijetarëve të tilla si Max Wasmar, origjina e Pargës mund të jetë sllav për shkak të etimologjisë të emrit. Për shembull, në gjuhë të ndryshme sllave fjalë për trau i sipërm i derës është "prag".[15] Fjala ekziston edhe në gjuhën shqipe, se ajo është një huamarrje nga gjuha sllave.[16] Ndërsa operativi britanik ushtarake të Luftës e Dytë Botërore në Epir dhe udhëtari Arthur Foss, thotë se Parga u themelua "ndoshta" nga "shqiptarë krishterë" në mesin të shekullit 14.[17] Një legjendë që ka ekzistuar në mesin e Parganjotëve u dokumentuar në fillim të shekullit 19 për themelimin e Pargës.[18][19] Një bari ndërsa në kërkim të deleve së humbur në vendin ku tani qëndron Parga, gjeti rastësisht, në hyrje të një shpellë, një imazh të vogël të Virgjëreshës. Ai menjëherë e informoi fshatarët, të cilët pas shqyrtimit të vërtetën e tregimit të tij, kishin shkuar të tregojnë priftërinjve, dhe e shpunë prap ikonën me nderim të madh në Pargën e vjetër. Pas disa ditësh, imazhi padukshme u kthye përsëri në shpellë. Disa Parganjotë e interpretuan këtë ngjarje si një mrekulli e vullnetit të Zotit dhe ndërtoi një kishë në vend, rreth të cilit ata ndërtuan vendbanimet e tyre në bregun e detit, ku Parga tani qëndron. Parga ishte ndërtuar fillimisht në majë të malit i quajtur: Bexhevoli, në verilindje të Pargës e sotme. Vendi ku Parga i vjetër ishte, është sot e kësaj ditë quajtur nga populli vendas si: Paloparga.[20][21] Në 1360 (ose 1365), Parganjotët për të shmangur sulmet e pushtuesëve dhe piratëve, e transferuan fshatin në vendin ku Parga sot gjendet.[22] Rreth vitit 1370, popullsia e qytezës u rrit sepse njerëzit vendas nga rajoni Vurg (përballë Korfuzit) u vendosën në Pargë. Parga historike ka ekzistuar si një vendbanim prej epokës mesjetare. Përmendja e parë me këtë emër Parga ishte bërë në vitin 1320, kur kont Nikolla Orsini ofroi Venedikut territorin të Pargës në këmbim të mbështetjes ushtarake, një ofertë që republika Venedikas nuk pranoi.[23] Në vitin 1339, Jani Kantakuzeno liston Pargën si një nga vendet e mbetura besnikë ndaj Perandorisë Bizantine dhe një nga vendbanimet kryesore të Epirit.[24] Kantakuzeno gjithashtu i referohet gjendjes fluide politike për rajonin e gjerë të Epirit në mes të sundimtarëve shqiptarë, grekë, serbë dhe të tjerë. Për shkak të kësaj gjendje të paqëndrueshme ne këtë periudhe, me ndihmën e normanët që zotëronin ishullin Korfuz, kështjella e Pargës ishte ndërtuar.
Koha mesjetare nën Venedikas[redakto | redakto tekstin burimor]
Në këtë kohë, Venediku kishte flotën më të fortë në detin Adriatiku dhe Jon, Parganjotët kërkuan sigurim dhe mbrojtjen e Venedikut. Në vitin 1401, një traktat u nënshkrua me Venedikasit, dhe sundimin të Ishujt Jon dhe Parga i kaloi atyre.[25][26] Venedikasit respektuan mënyrën e jetesës të Parganjotëve,[27] kush cilat dhanë ndihmë të paçmuar në flotën e venedikasve. Venedikasit instaluan një guvernator Korfjat dhe lejoi Parganjotët të mbajnë këshillin e tyre dhe përbërë nga 32 përfaqësuesve, që emëronte magjistratët e tyre[28] dhe popullsia kishte përjashtim nga tatimit.[29][30] Parganjotët ishin vetëm përgjegjës për shërbimin ushtarak në trevat e tyre.[31] Ushtarë venedikas, mercenarë italianë ose sllave mbetën nën komandën e guvernatorit, por renditja e tij nuk e mbrojti atë nëse ishte i korruptuar nga zemërimi e banorëve, të cilët më shumë se në një rast kishin arrestuar një administrator i keq.[32][33] Në fillim të sundimit Venedikas, plantacione të sheqerit në Pargë nuk ishin zbatueshëm financiarisht dhe Venediku sugjeroi se banorët vendas të shkojnë në ishullin Andipakso ku toka prodhon verë të mirë, ose për në Korfuz që kishte tokë në disponueshëm për ta.[34][35] Parganjotët këmbëngulën të mbeten aty ku ishin. Historiani William Miller shkroi për Parganjotët se "ata treguan një lidhje emocional [dhe] papërshtatshëm për vendlindjen e tyre të lashtë, e cila ishte vendosur mirë për qëllime të piraterisë, dhe ata të kombinuar me përkushtimin për Venedikun nga e cila morrën terma të shkëlqyera, me trafikun fitimprurës të shitur armët e dërguara për mbrojtjen e tyre tek osmanëve fqinje".[36] Në të njëjtën kohë Parganjotët luftuan me rebelët e tjera në Çamëri kundër Perandorisë Osmane. Se Parga ishte fshat i vetëm në rajonin jashtë kontrollin i Perandorisë Osmane, ajo ishte një strehë për luftëtarët kundër osmanët dhe familjet e tyre.[37] Gjatë periudhës venedikas, Parga kishte privilegje të rëndësishme, begatinë ekonomike dhe u bë një urë midis trojat evropiane të Perandorisë Osmane dhe Venedikut.[38] Në 1496, një komunitet i vogël hebraike ishte përmendur të këtë jetuar në Pargë.[39]
Rajoni përreth gjatë mesjetës duroi shumë sulmeve dhe bastisje nga piratët dhe banditët. Në vitin 1452, 1475 dhe 1499, përforcimet venedikas që erdhën nga Korfuzi parandaluan Parga nga kapje prej ushtrisë osmane. Në 1537, admirali Hajredin Pasha Barbarosa e pushtoi Pargën dhe dogji, shkatërroi kështjellën dhe shtëpitë brenda saj, pas dështimit për të kapur Korfuzin.[40] Banorët vendas u larguan në malet pranë Pargës deri osmanët u tërhoqën dhe Venedikasit ndihmuan ata të rindërtojnë shtëpitë të tyre.[41] Në 1657, osmanët gjatë një periudhe tre-vjeçare u përpoqën për të kapur Pargën, por dështuan. Korfuzi Venedikase pastaj i zgjeroi trevat e saj që veç Pargës i përfshinte vendbanimet: Sajadhë, Butrint, disa kështjella përgjatë bregdetit të Çamërisë dhe për një kohë, fusha e Frarit,[42] rajoni i Margëlliçit dhe Paramithisë. Për shkak të këtyre luftërave, kufiri midis Parga Venedikas dhe Perandorisë Osmane ishte papërcaktuar sepse nuk kishte asnjë dakord për demarkacionin e linjës kufitare[43] dhe si e tillë vendbanimet pranë Pargës herë pas here ndryshonin administratën qeveritare.[44] Nga fundi i shekullit 16, deri fund të shekullit 18, situata u stabilizuar. Gjatë administratës së Venedikut, Parga ishte ndërtuar si një kështjellë e fortifikuar me privilegje dhe qeveri vendore që u zhvilloj ekonomikisht si një qendër tregtare më shtëpinë doganore në Vallto të bregdetit. Ndërkohë, venedikasit urdhëruan mbjelljen e ullishtave, qe rezultoi në një pjesë të konsiderueshme e Parganjotëve të jenë marr në punë me prodhimin e ullinjve dhe vaj. Në Parga, si në Prevezë kishte liturvi (mullinj) dhe prodhuan sapun. Gjatë kësaj periudhe, një lëvizje të rëndësishme arsimore ekzistonte nga mësuesit të njohur si murgu Filotheu, Anastasi Mospinjoti, Andrea Idromeno, Kristofor Perajko, dhe Agapio Leonardo, etj. Gjatë periudhës osmane, disa Suliotë kaluan nëpër Pargë për në Ishujt Jon.
Paqëndrueshmëria gjeopolitike e fundit të shekullit 18 dhe në fillim të 19-të[redakto | redakto tekstin burimor]
Në vitin 1797 zona përreth, së bashku me ishujt e Jonit dhe Parga, shkoi nga kontrollin venedikas në atë të francezëve, kush në vitin 1800 e shpalli Pargën me statusin e lirë e qytetit dhe autoritet të gjerë nën mbrojtjen e Portës së Lartë. Deri 1800, Parga ishte nën kontrollin e rusëve dhe osmanëve të cilët kishin bashkuar forcat për të dëbuar francezët nga Ishujt Jon.[45] Kishte një agjent rezidente i Perandorisë Osmane që u mbështet nga ushtarë ruse që mbrojtën qytezën nga Ali Pasha. Qeveria tradicional komunale të Parganjotët vazhdoi pandryshuar nga sundimtarë të re. Udhëtari britanik William Martin Leake në 1806, e përshkroi Pargën, "dhe lartësitë prapa saj", si "të mbuluara me ullishte dhe kopshte" dhe të këtë "një pamje shumë të kënaqshëm nga deti". Parga ishte "i vendosur në anën e pjerrët e një shkëmbi konike, që ndan një gropore të vogël e bregdetit në dy gjiret, të dy të ekspozuar [....] dhe si pasojë të rrezikshme në dimër, me përjashtim të anijeve të vogla, të cilat" strehuan "afër rrëzë qytezës, ose pas disa shkëmbinj në anën jugore të portit jugor. Vargmali lidh kepin me malin fqinj dhe ndan dy portet, është i mbuluar me një rrugë të shtëpive, dhe ka një tjetër në plazhin e portin jugor. Mbi shkëmbit qëndron një kala, në të cilën banon Beu i dërguar nga Konstandinopojës për të marrë haraçin" që "vendi qeveriset në të njëjtën mënyrë si Preveza".[46] Kjo gjendje ishte ende e njëjtë në 1807, kur William Gell vuri në dukje se gjyqtari osman ushtronte kontroll të plotë.[47] Pas traktatit të Tilsitit midis Francës dhe Rusisë, francezët në vitin 1807, rifituan Ishujt Jon dhe Pargën[48] edhe mbetën deri 1814. Nga limani i Pargës, qyteza furnizuan Suliotët me ushqime dhe municion për luftën e tyre kundër Ali Pashës,[49] dhe ikën në Pargë pas Suli kapitulloi.[50] Këto Suliotët se bashku me Parganjotët vendas u larguan nga Parga më pas kur qyteza iu shit Ali Pashës nga britanikët. Gjatë kësaj kohe, Ali Pasha u përpoq të marrë kontrollin mbi Pargës. Aliu kishte luftuar për të krijuar një shtet të centralizuar.[51] Për Aliun, Parga ishte bërë një strehë për grabitësve dhe të tjerët që ishin kundër Pashallëkut të Janinës[52][53][54] dhe ai kërkoi të sjellë këtë zonë strategjike nën kontrollin e tij. Nën Gjenerali Berthier, kryekomandanti në Korfuz, francezët kishin mbështetur vendosmërisht Parganjotët kundër Aliut.[55] Në 1812, tërheqje e Napoleonit nga Moska inkurajoi Aliun në përpjekje për të kapur fshatin Agjia, një vendbanim i lartë në kodrat mes Parga dhe Arpica, si një hap i parë për kapjen të Pargës. Ali u zmbraps me humbje të rënda.[56] Nën sundimin francez, pirateria Parganjot u ndalua dhe disa piratë famëkeq ishin varur.[57]
Në 1814, me Francën tërhequr në të gjitha frontet ushtarake, Ali u përpoq për herë të dytë për të pushtuar Pargën dhe mbrojtësit franceze.[58] Një ushtri e madhe ishte mbledhur në shkurt 1814 dhe dërguar kundër Pargës. Forcat të Aliut e morën fshatin Agji, por në avancimin e mëtejshëm ata u mundën nga topa e breshëri francez dhe nga qitje me mushqetë Parganjot.[59] Forcat e Aliut ikën në çrregullim dhe kishin lënë prapa shumë të vdekur duke si nipi i Aliut, Daut Bej, i cili komandoi sulmin.[60] Forcat të Aliut arritën të mbajnë Agjinë, ku Aliu ndërtoi një fortesë në mes të atë fshat dhe fshatin Rrapeza.[61] Deri në mars 1814, ishulli Pakso u kap nga komandanti britanik kolonel Church dhe garnizoni francez në Korfuz ishte i izoluar.[62] Garnizoni i vogël francez në Pargë ende kishte mbetur. Kuptuarit me fatet e dështimit francez, Parganjotët kontaktuan britanikët në Pakso dhe kërkuan mbrojtjen e tyre.[63] Gjenerali Campbell, i cili komandoi forcat britanike në Ishujt Jon pyeti Parganjotët për të çarmatosur garnizonin francez, të cilat kishin kërcënuar të shpërthenin fortesën, nëse të ishin sulmuar.[64] Campbell admironte Parganjotët. Ai raportoi: "Banorët janë greko shqiptarë, tepër këmbëngulës të lirisë së tyre, dhe lirisë e komunitetit të vogël e tyre, dhe zakonisht i kundërt për dominimin e turqve. Ata janë një popull në guxim dhe të pavarura, por në të njëjtën kohë i urtë dhe i lehtë për të komanduar kur trajtohen liberale dhe me të drejtë; edhe të gjithë popullsia mashkull janë të trajnuar në armë dhe njohës në përdorimin e tyre".[65] Thomas Smart Hughes, një udhëtar britanik i pranishëm në rajonin në atë kohë, e përshkroi si Parganjotët përjashtuan francezët."Një flamur anglisht, fshehur nën brezin të një djalë, ishte sjellë në fortesë pa dyshim e ngacmimit; një sinjal ishte dhënë nga kumbues të një zile për komplotistëve, të cilët nxituan përpara, çarmatosën rojtarët, i zunë pjesën tjetër të garnizonit, dhe ngritën flamurin britanik në vend të flamurit francez".[66] Hughes përshkroi se fortesa ishte i dobët dhe topat të pakët që i kishte ishin të mjaftueshme për të mbajtur ushtrinë e Aliut në distancë.[67] Në 1814, qyteza ra nën sundimin britanik. Me Traktatin e Parisit, nënshkruar në 5 nëntor 1815 dhe rivendosja e paqes në Evropë, Ishujt e Jonit ishin bërë një shtet autonom nën mbrojtjen ekskluzive të Britanisë së Madhe dhe u quajt Shtetet e Bashkuara të Ishujt Jon. Parganjotët që kishin një marrëdhënie të ngushtë me Ishujt Jon u vunë nën sundimin e britanikëve. Gjatë sundimit britanik, udhëtari Tertius T. C. Kendrick ishte në Pargë. Ai e përshkroi "hyrjen në Pargë" si të "komanduar nga një bateri ngritur mbi një shkëmb" që kishte një spital i izoluar për leprozët e ndërtuar në majë. "Kalaja" ishte "i vendosur në një shkëmb të lartë konik, apo skërkë [....] së bashku me shtëpitë në të", e cila në "shikim të parë", kishte bërë vendbanimin "i pasulmueshëm e cila megjithatë" ishte "larg nga të qenit rast".[68] Qyteza e Pargës ishte përbërë nga "shtëpive të shpërndara nga të gjitha anët, pa rregullsisë, duke filluar nga të rrëzinës, në afërsi e plazhit të detit, dhe ndërprerjen në portat të kalasë". Shtëpitë ishin të "rrethuar nga mure" me kopshte i afërt. Shtëpitë kishin në "të gjitha anët" vrima, që ishin "kur rasti kërkoheshe, të nisë qitje" më armiqve të tyre.[69] Parga kishte tokë pjellore me "ullishte dhe portokallishte, limon i athët, kedra" dhe shumë "gardh përbëra vetëm nga mërsinë", i kujt "aroma shpërndahet veten mbi të gjithë luginën".[70] Nuk ndodheshe prodhim në Pargë dhe ka pasur disa dyqane që shiteshin kryesisht armatime, por "tregtia" ishte "i vogël".[71]
Blerja e Pargës nga Ali Pasha dhe emigrimi të Parganjotëve në Korfuz[redakto | redakto tekstin burimor]
Traktati i Parisit në 1814 nuk kishte asnjë referim për ardhmërinë e Pargës dhe shqetësim u ngrit mes popullsisë të qytezës.[72] Ajo u bë e qartë se Perandoria Osmane kishte mbështetur më një marrëveshje e arritur në 1800 me Rusinë që tokat jodetare e Venedikut duhet të aneksohen nga Sulltani, i cili nisi të kërkojë Pargën si çmimin e pranimit të tij të Britanisë si fuqia mbrojtëse mbi Ishujt e Jonit.[73] Komandanti i ri britanik të Ishujt Jon, Thomas Maitland dhe shumë prej stafit të tij ishin në dakord për atë arsye gjeopolitik që preferuan osmanët mbi Parganjotët. Maitland, dëshironte të forcojë Ali Pashën dhe të zvogëlojë ndikimin vendore rus duke shitur Pargën Aliut, i cili kishte rrethuar për vite qytezën dhe pa sukses ta pushtojë. Ali Pasha gjatë gjithë kësaj kohe ndërtoi një kështjellë në një kodër pranë fshatin Rrapeza për të rrethuar Pargën dhe t'iu prerë kontakt me pjesën tjetër të Çamërisë dhe Sulit. Maitland përzgjodhi nënkolonel C.P. de Bosset, një oficer zviceran i cili në këtë kohë kishte shërbyer britanikët për më shumë se 20 vjet, që të shkojë më mars 1817 në Parga për të komanduar garnizonin britanik dhe për të informuar banorët për marrëveshjet ndërmjet Britanisë dhe Perandorisë Osmane.[74] Ajo kishte qenë dakord që ato Parganjotët, të cilët nuk pranuan të mbeten nën Perandorinë Osmane, duhet të jenë e lirë për të emigruar dhe të kompensohen për çdo pronë lënë prapa. Një komisioner osman nga Stambolli arriti në Janinë dhe ishte propozuar që kalimi i pushtetit të ndodhë menjëherë.[75]
Maitland udhëzoi de Bosset se qëndrimi i tij në Pargë do të jetë vetëm dy javë para se të kthehej në Zante (sot: Zάkuvθoς/Zákinthos) si një guvernator ose rezident.[76] De Bosset u përpoq të mos zbulojë se britanikët negocionin me Aliun, por vetëm me Perandorinë Osmane.[77] Parganjotët dyshuan të mos jetë rasti dhe ofruan të paguajnë shpenzimet e garnizonit britanike që të mbetet në Pargë. Pasiguria e gjendjes solli tregtinë të ndalohet dhe shumë u hodhën në skamje.[78] Aliu i kontribuoi gjendjes me ndalimin të furnizimet ushqimore.[79] Shumica e Parganjotëve nuk ishin të përgatitur për të jetuar nën Aliun, se kishin frikë do humbasin shumicën e pronës së tyre ose duke u bërë skllavëruar.[80] Më pas, një vlerësim e pronës të tyre u bë. Ky proces mori më shumë se ç'ishte planifikuar, sepse Aliu nuk donte të paguajë më shumë se ishte absolutisht e domosdoshme.[81] Aliu këmbënguli se çdo Parganjot duhet të marrë në pyetje të paktën dy herë dhe të njëjtat përgjigjet i dhanë për pronat e tyre.[82] Aliu gjithashtu la të kuptohet se disa nga ushtrinë e tij duhet të dërgohet në Pargë, por de Bosset nuk pranoi ofertën.[83] De Bosset më vonë u tërhoq nga Parga pas katër muajsh dhe u dërgua në Zante, ku ai u ishte emëruar si presidenti i gjykatës penale për popullsinë vendore.[84] De Bosset dha dorëheqjen e tij dhe mendonte se ai ishte i pakualifikuar për atë pozitën.[85] Në ato ditë, ajo ishte procedura për ta bërë këtë në mënyrë që të pyetje vlefshmërinë ose përshtatshmërinë të asaj punë. Maitland, megjithatë e pranoi dorëheqjen dhe deklaroi de Bosset të jetë "paqëllim".[86]
Më vonë, kur ai u kthye në Angli, de Bosset paditi Maitland për shpifje dhe prishjen e reputacionit të tij edhe morri £ 100.[87] Ndërkohë, vlera e 830 shtëpive dhe 31.000 drurët e ullirit në Pargë u vlerësuan të ishin £ 500.000.[88][89] Aliu mohoj të paguajë çmimin dhe arriti të shkurtojë vlerësimin dhe të mospranojë pagesën e tokave me pa ndërtesa apo pa kultivim. Britanikët pastaj arritën në shifrën e £ 276.075 dhe shifra e përfaqësuesit osmane ishte £ 56.756. Pas bisedimeve të gjata, Maitland ra në dakord për të pranuar shumën prej £ 150.000 në emër të Parganjotët.[90] Blerja e Pargës ishte bërë nga mbledhja fondesh në pashallëkun të Janinës. Më 28 prill 1819, britanikët ja shiten Pargën Ali Pashës. Para evakuimit të tyre, më 15 prill, imazhet e shenjtorëve ishin marrë nga kishat dhe eshtrat stërgjyshore e të vdekurve hequr dhe rivarrosur në disa shpella në Krioner, disa ishin djegur ose hedhur në det dhe të tjerët u shpunë në Korfuz.[91] Ata e bënë këtë sepse kishin frikë se shqiptarët myslimanë do ti përdhosin varret.[92] Aliu filloi grumbullimin e ushtrisë të tij afër Pargës, ndërsa anije transporti nuk kishte mbërritur për të marrë Parganjotët.[93] Në pasditë, ato hipën në anije i quajtur Ganymede dhe shkuan në Korfuz.[94] Ata ishin të lejuar të marrin disa pasurinë personale me ta.[95] Parga dhe kalaja e saj u dorëzua më 10 maj 1819.[96] Do të ishte marrja e fundit territorial i Aliut. Pas disa kohë, ai vizitoi Pargën dhe admironte bukurinë e saj skenik[97] dhe autorizoj renovimet e gjera të bëhen për kalasë të Pargës, që u mbaruan në 1820.[98] Rreth 3000 Parganjotë ishin detyruar të linin shtëpitë e tyre dhe të bëhen refugjatë në Ishujt Jon.[99][100][101] Kujtesës kolektive ishin ruajtur të pikëllimin dhe fluturimin e tyre në Korfuz si ngjarje të rëndësishme dhe tragjike në historinë e qytezës. Pas vdekjes së Ali Pashës, disa Parganjotë në Ishujt Jon ishin kthyer përsëri në Pargë.[102] Më pas nën kohën osmane, qyteza i humbi privilegjet e shekujve të mëparshëm.
Sjellja e britanikët me Parganjotët ngjall të ndotë reagime të ndryshme dhe një protestë në Evropë perëndimore krishterë.[103][104][105] Në trashigimin greke, ndodhi kënga popullore "Parga" që përshkroi çrrënjosjen të Parganjotët. Poeti italian Giovanni Berchet e përshkroi gjendjen e vështirë të popullit në veprën e tij: I Profughi di Parga në 1820,[106] nga e cila frymëzoi piktorin Francesco Hayez të prodhojë një pikturë me të njëjtin emër (1831). Kurse, De Bosset botoi një libër të këtyre përvojave titulluar: Parga and the Ionian Islands në 1821.
Sundimi osmane në shekullin i nëntëmbëdhjetë dhe fillimi të shekullit njëzetë[redakto | redakto tekstin burimor]
Sepse Parga ishte rrethuar nga gjeografia malore dhe periudhë e zgjatur të sundimit Venedikas, Parga ishte një vendbanim me popull që ishin kryesisht greqishtfolës ortodokse deri 1819.[107][108][109] Me largimin e shumicën e banorëve Parganjot në Korfuz, pas t'u bërë pjesë e Perandorisë Osmane dhe Luftës Greke e Pavarësisë (1821-1832), Perandoria Osmane i dha dhënie tokësore refugjatëve muslimanë nga Morea (Peloponezi), që u vendosën në Pargë[110] dhe fshatrat fqinje si Arpica.[111] Me kalimin e kohës, ata refugjatë ishin të anëtarësuar nga shqipfolësit ortodokse dhe shqiptarët myslimanë nga vendbanimet të afërta, qe u vendosën në Pargë.[112][113] Disa myslimanë u zhvendosen gjithashtu në Pargë nga Thesali,[114] kur u bë pjesë e Greqisë në 1881. Në këtë kohë, Parga vazhdoi të jetë ende një vendbanim dygjuhësh me disa muslimanë shqiptarë të qenë qënë dygjuhësh në shqip dhe greqisht.[115] Në 1849, udhëtari Edward Lear kaloi nëpër Pargë dhe rrethinat e saj. Ai admironte rajonin përreth për "kultivimi" i ullishtave që "mbulon të gjitha kodrat përreth, dhe rri mbi shkëmb dhe skërkë deri detit, me kënaqësi i lehtë të begatshëm".[116] Lear e gjeti pjesën e vjetër të Pargës, si "një qytezë" me një "kështjellë" që përbëhet nga "muret e vjetra të rrënuara" dhe ishte "shkretuar".[117] Pas ngjarjet të vitit 1819, një qytezë të re që ishte "piktoresk", u themelua "në breg [...] me dy xhamitë e saj".[118] Rajoni me vendet "shkëmbor dhe kalaja e çmontuar [...,] ishujt në gji dhe rritja e pasur të shpateve së ullirit përreth" formuan "një pikturë të karakterit krejtësisht e bukur [....] që ngjan një italian sesa një skenë grek, por kjo është e pamundur plotësisht të mendohet me kënaqësi një vend, historia e cila është aq e plotë të interesit melankolik dhe të dhimbshme".[119] Në qershor 1853, udhëtari britanik Henry Fanshawe Tozer, vizitoi Parga dhe e gjeti "vendin [....] piktoreske" në një zonë e "pemëve të ullirit [....] që kodrat në anën e tokës të qytezës janë të mbuluara".[120] "Bregdeti në këtë pikë" u përball "në jug, dhe një port i vogël natyror formohet nga dy ose tre ishuj shkëmborë të cilat qëndrojnë para saj. Pas një shkëmb në bri perëndimor të këtij gjiri qëndroi qyteza e vjetër, tani shënuar nga shtëpitë të rrënuar dhe një kështjellë turke. Në krahun lindor" ishte kisha e "Shënthanasit. Jashtë fortesës qëndron qyteza e re, që shtrihet poshtë në plazh, me një minare të bardhë, që shënon ajo të jetë një pronë osmane".[121] Në 1863, udhëtari britanik Emily Anne Beaufort Smythe Strangford qëndroi në Pargë për disa ditë. Qyteza ishte "piktoresk" të kurorëzuar me "një kep të mirë me anët të pjerrët", plazhet dhe "ullishte".[122] Ndërsa në Pargë, ka pasur një kafene që ishte frekuentuar nga vendasit. Ka pasur një bej osmane vendas dhe Parganjotët "vishnin [....] të ndritura, kënaqura, dhe kostumet më të mira" në rajon dhe ullinjtë e Pargës ishin "thënë të jenë më të mira në Adriatik" dhe Ishujt Jon.[123] Në 1880, udhëtari britanik Valentine Chirol vërejti se popullsia e Pargës ishte "i përbërë në pjesë pothuajse të barabarta e myslimanëve dhe të krishterëve" që jetonin "në miqësi e mirë të zbutuar". "Tregtia" ishte "begatë" dhe "anije të vogla grek dhe italian" morën prodhimet agrume të Pargës dhe "ngarkesat e bollëkut të ullinjve për në Pakso", ku "vaporët austriake" do të "mbartin ata për në Trieshtë dhe Brindizi edhe në tregjet e Evropës qendrore dhe jugore".[124] Chirol e përshkroi "kështjellën" e Pargës si "një fortesë piktoresk venedikas me mure të shpërndarë, që shtrihen drejt lart shpat të kodrës", por "mezi" të kishte në kohën e tij "ndonjë përdorim strategjike".[125] Në fillim të shekullit 20, popullsia e Pargës ishte përbërë prej 4.000 greqishtfolës dhe shqipfolës ortodokse dhe 1.400 shqiptarë myslimanë.[126] Më 23 shkurt 1913, Parga u bë pjesë e shtetit grek dhe shumë nga pasardhësit e Parganjotët në Korfuz u rikthyen.
Sundimi greke gjatë periudhës midis dy luftërave[redakto | redakto tekstin burimor]
Vetëm disa vjet pas t'u bërë pjesë e Greqisë në 1913, Parga dhe disa vendbanime përreth disa u hoqën administrativisht nga Thesprotia (sq: Çamëria) dhe ishin përfshirë në qarkun e Prevezës. Kjo iniciativa ishte marrë nga deputeti i atëhershëm dhe Ministri i Luftës, Theodoro Havini në dy ndryshime administrative të qeverisë për Pargën në vitin 1928 dhe në 1946 gjatë qeverisjes së Sofuli. Parga dhe vendbanimet fqinje që ishin bashkangjitur me qarkun e Prevezës: Agjia, Rrapeza, Spllanca, Tabani, Kastria, Koroni, Lëkurësi, Stanova dhe Trikopallku. Së bashku me këto fshatrat fqinje të gjitha mbeten e prerë gjeografikisht nga pjesa tjetër të qarkut e Prevezës. Arsyet kryesore të qeverisë greke se Parga u nda nga qarkun e Çamërisë ishin për lidhjet historike-kulturore dhe gjeografike. Për arsyet politike, ekonomike dhe praktike për shkak të turizmit, që Parga mos humbas autonominë e saj administrative dhe të mbetet komunë. Edhe për arsyet historike se Parga ishte të veçanta nga pjesa tjetër e Çamërisë. Gjatë luftërave ballkanike dhe shkëmbimin e popullsive midis Turqisë dhe Greqisë, shteti grek ka përdorur taktika të ngacmimit që ishin të kryera nga grupet paramilitare vendore për të vënë shtrëngim mbi muslimanët shqiptarë vendas të emigrojnë në Turqi.[127] Në Pargë, ata detyruan njerëzit të largohen nga vendi, pas dorëzimit të ultimatume dhe klasifikimin i shqiptarët myslimanë të Pargës si "me prejardhje turqe" në 1923 dhe duke përfshirë ato në shkëmbimin e popullsive.[128][129] Në këtë mënyrë rreth 1,000 njerëz nga Parga dhe Konica, u dërguan në Turqi,[130] që në prag të shkëmbimit e popullsisë, Parga kishte ndërmjet 1.000 deri 1.500 shqiptarë myslimanë.[131] Gjithashtu disa shqiptarë myslimanë në Pargë ende kishin shtetësi osmane në 1913, por në kohën e shkëmbimit të popullsive, ato kishin braktisur shtetësinë osmane e tyre.[132] Qeveria greke ndonëse kishte konsideruar ata të jenë "turq" dhe bëri thirrje atyre që të largohen nga vendi.[133] Nëpërmjet një peticioni nga personalitete të njohura vendas në emër të 20 familjeve të prekura dhe ndërmjetësimin e Lidhjes së Komitetit të Kombeve, qeveria greke i dha ankuesve statusin e "jo-shkëmbyeshëm" dhe më pas shtetësinë greke.[134] Këto shqiptarë formuan komunitetin mysliman shqiptar i mbetur në Pargë gjatë periudhës midis dy luftërave. Ka pasur edhe mosmarrëveshjet mbi pronat fetare me autoritetet greke rreth kufizimeve të imponuara mbi pronat e vakëfit lidhur me xhaminë dhe pronat e vakëfit të aneksuar, që i përkisnin disa muslimanëve të mbetur.[135] Ajo është themeluar më vonë nga një komitet i Lidhjes së Kombeve në 1932 se pronat e vakëfit ishte de fakto nën kontrollin e komunitetit vendore dhe një imam që administronte xhaminë.[136] Një pjesë e popullsisë muslimane shqiptare në Pargë ishin pronarë të mëdhenj tokash dhe ata ishin të detyruar të shesin disa nga tokat e tyre.[137]
Lufta e Dytë Botërore dhe shpërngulja e Çamëve Myslimane[redakto | redakto tekstin burimor]
Më 12 gusht 1943, fshati krishter shqipofolës Spllanca që është fqinje Pargës ishte djegur dhe plaçkitur nga gjermanët dhe si një pasojë i detyruar, banorët u larguan nga fshati dhe shkuan në Pargë. Kur gjermanët u tërhoqën nga rajoni në 1944, batalionet luftëtarësh të EDES-it, qëlluan dhe masakruan jo vetëm forcat të armatosura që u dorëzuan të çamëve myslimanë, por edhe gra e fëmijë, një praktikë që ata miratuan përgjithësisht kur hyjnë në vendbanimet muslimane.[138] Për shembull, kur forcat e EDES-it hynë në Pargë më 28 gusht 1944, forcat e Zervës vranë 49 burra dhe 8 gra.[139]
Parga sot[redakto | redakto tekstin burimor]
Pas luftës, përbërja e popullsisë në Pargë u ndryshua përsëri në dy deri tre dhjetëvjetësh, kur familjet nga zonat përreth, si të Sulit u zhvendosen në Pargë.[140] Disa shqiptarë myslimanë ende gjendeshin brenda dhe përreth Pargës deri viteve 1960-të, kur ata u larguan.[141] Gjatë kësaj kohe, ekonomia ishte e bazuar kryesisht me bujqësi dhe tregtinë e jashtme. Pas rrjedhojat e luftës, Parga, si pjesa tjetër e Greqisë ishte në një situatë të vështirë ekonomike. Shumë banorë vendas shkuan për kërkim të punës dhe kushteve të mira dhe migruan në vende si Gjermania në vitet 1950-të. Siç ishte rasti në shumicën e qyteteve bregdetare dhe ishujt e Greqisë, puntorët që u rikthyen prapa nga këto vende investuan në industrinë e turizmit, që ishte në zhvillim atë kohë.[142] Në fund të viteve 1950-të, me vendosjen e një degës të Club Méditerranée (një kompani pushime turistik) në Korfuz gjatë vitit 1958, i pari vend turistik në këtë rajon filloj të veprojë në plazhin Vallto. Këto ndërtesat dhe shërbimet turistike në Vallto, lejuan për një kapacitet prej 600 njerëzve, të cilat në fillim ishin pushuesit franceze.[143] Zhvillimi i turizmit edhe filloi me ndihmën e shtetit për ndërtimin e rrugëve dhe përmirësimin e rrjetit të transportit publike dhe ka punuar si një bashkëpunëtor me bizneseve vendase dhe investitorët e vogla vendore, kryesisht emigrantët, për të financuar shërbimet dhe ndërtesat hoteliere.[144] Disa vjet më vonë, në 1962, Parga është shpallur me Dekret Mbretëror, si një destinacion turistik dhe E.O.T ndërtoi hotelin Ksenia (gr. Eέvιa/Xénia) dhe filloi të japë huadhënie për ndërtimin e hoteleve.[145] Kështu, gjatë kësaj kohe, ekonomia vendore e rajonit ndryshoj nga të qenit kryesisht të bujqësisë, të një e turizmit. Nga vitet 1970-të, themelet e një industrie të vogël turistik me hotele private është themeluar dhe kufijtë e qytezës edhe zonat rezidenciale u zgjeruan, me shtëpi të reja dhe banesa e vogla turistike.[146] Në fillim të këtyre viteve, udhëtari britanik Arthur Foss e përshkroi Pargën si një vend ku "apartamente dhe vila ishin ndërtuar në terren në mes të qytezës dhe malit", që nuk e prishin "karakterin" të qytezës.[147] "Ka pasur një apo dy hotele të thjeshta, dhoma me qira në shtëpitë private dhe disa restorante" me "ullishte dhe pemë agrume".[148] Në viteve 1980-të, Parga u bë një destinacion për shumë agjencive turistike evropiane dhe Operatoreve Turistike me autobusët çarter, që rritën kërkesën të strehimit dhe rriti industrinë e turizmit më tej.[149] Parga është tani një nga destinacionet më popullore në Epir dhe një atraksion kryesor turistik, i cili merr 70% të turistëve që vizitojnë qarkun e Prevezës.[150] Në kohët e fundit, ekonomia e Pargës është i larmishëm me banorët duke u punësuar në bujqësi, blegtori, peshkim dhe turizëm. Shumë banorë kanë kthyer shtëpitë e tyre në dyqane suveniresh, dhoma, kafe-bare dhe restorante dhe një pjesë e popullsisë vendase ka zhvilluar ndërmarrjet e vogla familjare.[151] Turistët francezë ishin të parët që filluan të lëvizin nëpër Pargë dhe shoqërizon me banorët, duke blerë kryesisht shpenzime dhe ushqim.[152] Me kalimin e kohës, disa martesat e përziera kanë ndodhur gjithashtu mes turistëve dhe Parganjotëve vendor, që e ka krijuar Pargën si një qytezë kozmopolit. Popullsia e tanishme të Pargës luhatet gjatë stinëve. Gjatë verës, shumë turistat mbërrijnë dhe zgjerojnë popullsinë e qytetit.[153] Në vitet e fundit, banorët nga fshatrat përreth brenda komunës së Pargës kanë blerë shtëpi në qytezën dhe shkojnë në Pargë gjatë dimrit.[154]
Galeri pamjesh[redakto | redakto tekstin burimor]
Shih edhe[redakto | redakto tekstin burimor]
- Ibrahim Pashë Pargaliu (lindur në Parga në 1493 ose 1494 – 1536) - Vezir i Madh të Perandorisë Osmane nën Sulltan Sulejmani i Madhërishëm.
Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]
Burimet[redakto | redakto tekstin burimor]
- ^ Fatos Mero Rrapaj (1995). Fjalori Onomastik i Epirit. Eurorilindja. f. 304.
- ^ Rrapaj. Fjalori Onomastik i Epirit. 1995. f. 304-306. Treguan: 1) Hanife Abaz Arifi, 61 vjeç shtëpijake, analfabete, nga Parga, refugjate e vitit 1944, sot me banim në Tiranë. 2) Zuhre Shefqet Jakupi, 47 vjeç, shtëpijake, autodidakte, nga Parga, refugjate e vitit 1944, sot me banim në Durrës. 3) Esat Çukari, 66 vjeç, puntor, autodidakt, nga Margëllëçi, ka ndënjur 25 vjet në Pargë, refugjat i vitit 1944, sot me banim në Durrës. Tiranë, qershor, 1973. Durrës, qershor 1973.
- ^ Rrapaj. Fjalori Onomastik i Epirit. 1995. f. 304.
- ^ Charles Philippe De Bosset (1821). Parga and the Ionian Islands. John Warren. f. 49-50.
- ^ Në gjuhën anglisht, fruta është i njohur si credat apo Greek citron.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 46.
- ^ Fjala hebraishte për qitron është etrog.
- ^ Erich Isaac (1959). “The Citron in the Mediterranean: A Study in Religious Influences”. Economic Geography. 35. (1): 74-75. "Official supervision of the growing of citron in the coastal areas of Ottoman Albania and Epirus, especially in the orchards of Parga, Ayia, and several other villages of the provinces of Thesprotia and Preveza allowed the etrogim from this area to achieve as high a reputation among the Jews as that formerly enjoyed by the citrons of Corsica"... "The Sultan's groves were concentrated in Parga, but to the Jews the fruit from all the orchards in the region was known as the "Corfu etrog," for Corfu channelled the trade from the Ottoman Adriatic to Trieste. With the end of the monopoly, all the fruit from the region, including now most of Albania, the Ionian Islands, and Corfu itself, was exported under the name, and accorded the local rabbinical certification of the "Corfu etrog”".
- ^ Alphonse de Beauchamp (1823). The life of Ali Pacha, of Jannina, late vizier of Epirus, surnamed Aslan, or the Lion, from various documents (Botimi 2). S and S Bentley. f. 245.
- ^ Valentine Chirol (1881). Twixt Greek and Turk. W Blackwood & sons. f. 228-229. "Among the produce of Parga there is one specialty which is held in high estimation by Polish Jews: it is a species of sweet lemon which is prepared and candied in a peculiar way for their markets; and so great is the demand for it at the time of the Passover feasts, that, when the crop is deficient, it commands the most fabulous prices".
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 49-50.
- ^ Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond (1967). Epirus: the Geography, the Ancient Remains, the History and Topography of Epirus and Adjacent Areas. Clarendon Press. f. 688.
- ^ Hammond. Epirus. 1967. f. 688.
- ^ Hammond. Epirus. 1967. f. 688.
- ^ Max Vasmer (1941). Die Slaven in Griechenland. Akademie der Wissenschaften in Kommission bei W. de Gruyter. f. 64. "25. ΠάpYa f. Bekannte Stadt am Meeresufer südöstl. von Korfu. Urkundl. a. 1440: Barga s. Sathas DI III 146, dann Parga a. 1516 (Sathas a. a. O., V 250) und a. 1546 (Sathas c. 1. V 289). Man wird an slav. *porgъ «Schwelle», bulg. prag, skr. prȁg erinnert, nur das abweichende grammatische Geschlecht macht Schwierigkeiten. Mit čech. Praha, poln. Praga kann der Name nicht zusammenhängen, da in diesen Formen keine slavische Metathese vor sich gegangen ist. Hilferding I 288 halt den griech. ON für slavisch, gibt aber, wie so oft, keine Etymologie an. Schwyzer (mündlich) verweist noch auf vlat. barga »Uferböschung« bzw. barga »Hütte«, wozu Meyer-Lübke Rom. Wb. [1] 957 ff."
- ^ Vladimir E. Orel (1998). Albanian etymological dictionary. Brill. f. 341. "Prag m, pl. pragje ‘threshold’. A parallel form is prak. Borrowed from Slav *porgъ id., cf. South Slavic continuants: Bulg prag, SCr prag (MIKLOSICH Slav. Elemente 30; MEYER Wb. 350). ◊ SELIŠČEV Slav. Naselenie 148; TAGLIAVINI Dalmazia 226; HAMP LB XIV /2 13; SVANE 53."
- ^ Arthur Foss (1978). Epirus. Faber. f. 180. "It was not until the middle of the fourteenth century A.D. that the inhabitants, probably Christian Albanians, from the settlement known as Paleo-Parga, high up on the mountain behind, descended to the shore and concentrated their population on the fortress promontory, because it was more secure than their former home".
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 57.
- ^ Carlo Gherardini & Christophoros Perrhaibos (1823). History of Suli and Parga, containing their chronology and their wars, particularly those with Ali Pasha, Prince of Greece. A. Constable & Company. f. 121.
- ^ Rrapaj. Fjalori Onomastik i Epirit. 1995. f. 305.
- ^ Foss. Epirus. 1978. f. 180.
- ^ Elena Douka (2008). Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv: H ΠάpYa uέσa aπό to Bλέuua twv πepιnYntώv, twv toupισtώv kaι tnς toπιkής koιvwvίaς (Tezë). Πάvteιo Πaveπισtήuιo Koιvwvιkώv kaι Πoλιtιkώv Eπισtnuώv. f. 11.
- ^ Donald MacGillivray Nicol (1984). The Despotate of Epiros, 1267-1479: A contribution to the history of Greece in the Middle Ages. Cambridge University Press. f. 90.
- ^ Allan Brooks (2013). Castles of Northwest Greece: From the early Byzantine Period to the eve of the First World War. Aetos Press. f. 207.
- ^ Gherardini & Perrhaibos. History of Suli and Parga. 1823. f. 126.
- ^ William Martin Leake (1835). Travels in Northern Greece. vëllimi I. J. Rodwell. f. 523.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 57.
- ^ William Miller (1908). The Latins in the Levant: A history of Frankish Greece (1204-1566). E.P. Dutton and Company. f. 534.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 58.
- ^ William Miller (1903). "The Ionian Islands under Venetian Rule." The English Historical Review. 18. (70): 226.
- ^ Miller. The Latins in the Levant. 1908. f. 539.
- ^ Miller. The Latins in the Levant. 1908. f. 534.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 58-59.
- ^ De Beauchamp. The life of Ali Pacha. 1823. f. 240-241. “Venice experienced considerable difficulty in managing the Albanians of Parga, who openly returned the contempt which that republic secretly entertained for them. Ædiles were harassed by every kind of subterfuge, demands and claims. Upon the least movement of the Turks, the Parghiotes demanded provisions, which they afterwards sold to the enemies by whom they represented themselves as menaced; a circumstance the more ruinous to the state, as the Venetian chiefs had their share in these depredations. For this reason, being at length tired out with the continual repetition of the dangers and the wants of Parga, and anxious to relieve itself from so troublesome a tributary, the senate several times proposed to the inhabitants to give them the island of Antipaxos, or to cede to them lands in the isle of Corfu”.
- ^ Miller. The Latins in the Levant. 1908. f. 533.
- ^ Miller. The Latins in the Levant. 1908. f. 533-534. "they showed a touching if inconvenient attachment to their ancient home, which was well situated for the purposes of piracy, and they combined devotion to Venice from whom they obtained excellent terms, with the lucrative traffic of selling the weapons sent for their defence to the neighbouring Turks".
- ^ The life of Ali Pacha, of Jannina, late vizier of Epirus, surnamed Aslan, or the Lion, from various documents. Lupton Relfe. (1822). f. 15.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 13.
- ^ Brendan Osswald (2007). "The Ethnic Composition of Medieval Epirus". në Steven G. Ellis & Lud'a Klusáková (eds). Imagining Frontiers, Contesting Identities. vëllimi II. Edizioni Plus. f. 131.
- ^ Kâtip Çelebi & James Mitchell (1831). The History of the Maritime Wars of the Turks. Oriental translation fund. f. 65.
- ^ Miller. The Latins in the Levant. 1908. f. 547, 563.
- ^ Miller. The Latins in the Levant. 1908. f. 249, 534.
- ^ Mika Hakarrainen (2009). “Venetian presence in Thesprotia”. në Björn Forsén (ed). Thesprotia Expedition I: Towards a Regional History. Suomen Ateenan-Instituutin Säätiö (Fondacioni i Institutit finlandez në Athinë). f. 223, 226.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 57-58. Për shembull, në shekullin 16, 7 fshatra për një kohë u bënë pjesë e territorit të Pargës si: Agjia, Shenica, Livadhari, Guria, Çifliqi, Dobra dhe Zherri. Këto dy fshatra e fundit nuk ekzistojnë sot sepse nga pirateria ose braktisja.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 60.
- ^ William Martin Leake (1835). Travels in Northern Greece. vëllimi III. J. Rodwell. f. 3-4.
- ^ Richard Monckton Milnes (1834). Memorials of a tour in some parts of Greece: chiefly poetical. Edward Moxon. f. 64. "Sir William Gell, who visited it somewhere about this time, relates that he found the political direction of the town under the absolute control of a Turkish magistrate."
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 61.
- ^ Thomas Smart Hughes (1820). Travels in Sicily, Greece and Albania. vëllimi II. J. Mawman. f. 146. "Ali’s resolution to subdue Suli was not a little strengthened by its intimate connexion with Parga and Corfu, affording means to the Russians for sowing dissensions in his states, stirring up a spirit of hostility against his power, and dispersing arms and ammunition amongst his enemies."
- ^ Hughes. Travels in Sicily, Greece and Albania. 1820. f.160, 166-167, 169, 173.
- ^ Charles Robert Cockerell (1903). Travels in southern Europe and the Levant, 1810-1817: The journal of CR Cockerell. Longmans, Green, and Co. f. 236-237; 244-245. "As for Ali Pasha’s government, one has to remember what a chaotic state the country was in before he made himself master of it. The accounts one gets from the elders make it clear what a misery there was. No stranger could travel in it, nor could the inhabitants themselves get about. Every valley was at war with its neighbour, and all were professional brigands. All this Ali has reduced to order. There is law-for everyone admits their impartially as compared with that or rulers in other parts of Turkey-and there is commerce. He has made roads, fortified the borders, put down brigandage, and raised Albania into a power of some importance in Europe. That in arriving at this end he has often used means which civilised nations disprove is no doubt true, but there has been in the first place gross exaggeration as to the crimes attributed to him: for instance, that he sees fifteen or twenty heads cut off every day before breakfast, whereas in point of fact there has not been such a thing as a public execution in the past year; and then, in the second, one must make allowance for the ferocious manners amongst which he was brought up."
- ^ De Beauchamp. The life of Ali Pacha. 1823. f. 101.
- ^ John Cam Hobhouse (1813). A Journey through Albania, and other provinces of Turkey in Europe and Asia, to Constantinople, during the years 1809 and 1810. vëllimi I. James Cawthorn. f. 169. "The character of the Pargiotes is amongst the worst of the Albanians: their connexion with the Christian states has taught them only the vices of civilization, and they are not less ferocious, but are become more refined in their cruelty and violence. Their town is the refuge of many of the robbers whom Ali has driven from the mountains".
- ^ Tertius T. C. Kendrick (1822). The Ionian Islands: Manners and Customs. James Haldane. f. 44. “Why Parga came to be a nest of banditti and villains, can be accounted for by the open manner in which all who fled from Ali Pacha were received by the natives. Previously to Ali’s assuming the government of Albania, the country was infested to a lamentable degree with daring and ferocious tribes, who lived solely on plunder. These were reduced in time by the vigilance and unceasing activity of the Pacha, who put most to the sword; the remainder escaping to Parga, where they found protection. These became united with the people by intermarriages; and never, to this day, were their principles changed”.
- ^ Hughes. Travels in Sicily, Greece and Albania. 1820. f. 183-184.
- ^ Hughes. Travels in Sicily, Greece and Albania. 1820. f. 200-201.
- ^ Kendrick. The Ionian Islands. 1822. f. 43.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 63.
- ^ Gherardini & Perrhaibos. History of Suli and Parga. 1823. f. 239-240.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 63-66.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 66.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 67.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 67.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 68-71.
- ^ Hughes. Travels in Sicily, Greece and Albania. 1820. f. 203. “The inhabitants are Albanian Greeks, extremely tenacious of their freedom, and of the liberty of their small community, and habitually adverse to the domination of the Turks. They are a spirited and independent people, though at the same time docile and easy to command when treated liberally and justly; and all the male population are trained to arms and expert in the use of them".
- ^ Hughes. Travels in Sicily, Greece and Albania. 1820. f. 202. "An English flag, concealed under the girdle of a boy, was brought into the fortress without exciting suspicion; a signal was given by ringing a bell to the conspirators, who rushed forwards, disarmed the sentinels, seized upon the rest of the garrison, and hoisted the British standard in place of the tri-coloured flag".
- ^ Hughes. Travels in Sicily, Greece and Albania. 1820. f. 201.
- ^ Kendrick. The Ionian Islands. 1822. f. 39.
- ^ Kendrick. The Ionian Islands. 1822. f. 40.
- ^ Kendrick. The Ionian Islands. 1822. f. 41.
- ^ Kendrick. The Ionian Islands. 1822. f. 45.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 71-72.
- ^ Hughes. Travels in Sicily, Greece and Albania. 1820. f. 145, 204, 350.
- ^ De Bosset, Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 1-2, 6, 75.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 81-82, 92-94.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 74-75.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 76-77.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 78-79.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 79.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 80-81.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 101-102.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 105-106.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 88-89, 96-97.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 6-7.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 7.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 7-8.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 383-507.
- ^ Richard Alfred Davenport (1837). The life of Ali pasha of Tepelini. Thomas Tegg and Son. f. 269-270.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 102.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 110.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 115.
- ^ Hughes. Travels in Sicily, Greece and Albania. 1820. f. 207.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 114-115.
- ^ Hughes. Travels in Sicily, Greece and Albania. 1820. f. 209.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 115-116.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 117-118
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 118.
- ^ Tassos A. Mikropoulos (2008). Elevating and Safeguarding Culture Using Tools of the Information Society: Dusty traces of the Muslim culture. Earthlab. f. 417.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 118-119.
- ^ Peter Edmund Laurent (1821). Recollections of a classical tour through various parts of Greece, Turkey, and Italy: made in the years 1818 & 1819. G. and W. B. Whittaker. f. 229.
- ^ Frances Thurtle Jamieson (1820). Popular voyages and travels throughout the Continent & islands of Europe in which the geography, character, customs, and manners of nations are described, and the phenomena of nature most worthy of observation are illustrated on scientific principles. G. & W.B. Whittaker. f. 471.
- ^ Chirol. Twixt Greek and Turk. 1881. f. 228. "some even of the families who had emigrated to the Ionian Islands were at last induced to return to their former homes.”
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 13-14.
- ^ Peter Cochran (2000). "The Sale of Parga and The Isles of Greece". The Keats-Shelley Review. 14. (1): 42-51.
- ^ Jorgen Erik Nielsen (1969). "Parga, a Verse Tale Attributed to Byron". English Studies. 50. (1-6): 397-405.
- ^ Giovanni Berchet (1820). "I Profughi di Parga". Liceo Classico Giovanni Berchet. vizituar në 5 Janar 2015.
- ^ De Bosset. Parga and the Ionian Islands. 1821. f. 48.
- ^ Mιxάλnς Kokoλάknς (2003). To ύσtepo Γιavvιώtιko Πaσaλίkι: xώpoς, διoίknσn kaι πλnθuσuός σtnv toupkokpatoύuevn Hπeιpo (1820-1913). EIE-KNE. f. 51.
- ^ Hammond. Epirus. 1967. f. 28. “Parga is the only port on the west coast of Epirus which has remained predominantly Greek-speaking, and this is doubtless due to the special protection it received from Venice between 1401 and 1797”.
- ^ Chirol. Twixt Greek and Turk. 1881. f. 227. “When the war of independence drove many of the Musulman inhabitants out of the Morea, the Turkish government gave the refugees grants of land about Parga”.
- ^ Rrapaj. Fjalori Onomastik i Epirit. 1995. f. 273. Për shembull, disa Arbëreshë (shqiptarë) myslimane (arvanitas myslimanë; gr: Mouσouλuάvouς ApBavίteς/Mousloumánous Arvanítes) nga rajoni Bardhunj (gr: Bapδoύvιa/Vardhoúnia) në Greqi jugore, u strehuan në Pargë dhe disa fshatra të tjera bregdetare në Çamëri, që ishin të banuar nga shqiptarë myslimanë.
- ^ Chirol. Twixt Greek and Turk. 1881. f. 227-228. “Gradually the new colonists were joined by people from the interior who were attracted by the fertility of the soil”.
- ^ Rrapaj. Fjalori Onomastik i Epirit. 1995. f. 304.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 14.
- ^ Lambros Baltsiotis (2011). The Muslim Chams of Northwestern Greece: The grounds for the expulsion of a “non-existent” minority community. European Journal of Turkish Studies. "It’s worth mentioning that the Greek speaking Muslim communities, which were the majority population at Yanina and Paramythia, and of substantial numbers in Parga and probably Preveza, shared the same route of identity construction, with no evident differentiation between them and their Albanian speaking co-habitants. These last mentioned Muslim communities were in some cases bilingual in Greek and Albanian (see the specific chapter “La question de la langue dans quelques villes et bourgades de l’Épire”, in Lambros Baltsiotis,L’albanophonie dans l’État grec. Expansion et déclin des parlers albanais, diplôme de l’EHESS, Paris, 2002, pp. 305-312)".
- ^ Edward Lear (1851). Journals of a landscape painter in Albania. London R Bentley. f. 372.
- ^ Lear. Journals of a landscape painter in Albania. 1851. f. 372-373.
- ^ Lear. Journals of a landscape painter in Albania. 1851. f. 373.
- ^ Lear. Journals of a landscape painter in Albania. 1851. f. 373.
- ^ Henry Fanshawe Tozer (1869). Researches in the highlands of Turkey; including visits to mounts Ida, Athos, Olympus, and Pelion, to the Mirdite Albanians, and other remote tribes. vëllimi II. John Murray. f. 220.
- ^ Tozer. Researches in the highlands of Turkey. 1869. f. 220.
- ^ Emily Anne Beaufort Smythe Strangford (1864). The eastern shores of the Adriatic in 1863. With a visit to Montenegro. Richard Bentley. f. 53.
- ^ Strangford. The eastern shores of the Adriatic. 1864. f. 53-54.
- ^ Chirol. Twixt Greek and Turk. 1881. f. 228.
- ^ Chirol. Twixt Greek and Turk. 1881. f. 229.
- ^ AouδoBίkoς EaλBatώp (1997). ΠάpYa. Euπίλιaς. f. 39.
- ^ Baltsiotis. The Muslim Chams of Northwestern Greece. 2011."The presence of a population considered hostile to national interests near the frontier caused anxiety to Greek officials which was exacerbated by a militaristic perception of security and territory. The central Greek state was eager to push the “hostile” population to migrate to Turkey. To that end it utilized harassment tactics which were carried out by local paramilitary groups. This was a practice that was well known and had been adopted as early as the period of the Balkan Wars. In other cases it just forced people to leave the country, after handing down ultimatums... For example, that was the case with some families in Parga".
- ^ Baltsiotis. The Muslim Chams of Northwestern Greece. 2011."According to a basically common legal process, a few hundred more individuals, Muslims, living mostly in urban centers declared themselves to be of “Albanian origin” and some others obtained Albanian nationality and thus avoided their inclusion in the exchange process. On the other hand the (Muslim) population of Preveza, and the majority of that of Yanina and of the small towns of Konitsa, Parga and Poghoniani (ex-Voshtina), were considered “Turks by origin” and were included in the exchange of the populations".
- ^ Konstantinos Tsitselikis (2012). Old and New Islam in Greece: From historical minorities to immigrant newcomers. Martinus Nijhoff Publishers. f. 76. “In effect, Greece was seeking to reduce the population of those who would have the right to remain in Greece... During the first weeks of the application of the population exchange, Greece asked the special permission of the Council before transporting to Turkey some 1,500 Albanian-speaking Muslims from Parga (Epirus), as not being of Albanian origin. League of Nations, Official Journal, November 1924, (Part II): 1655. See also relevant documents in E. Destani, vol. 4, 2003: 489”.
- ^ Hikmet Öksüz (2006). Batı Trakya Türkleri: Makaleler. KaraM. f. 54-55. "Bunların yanında ilk önce Arnavut olduğu gerekçesiyle mübadele dısı tutulan Çamlık halkından. Parga kazasında yaşayanlar ve Koniçe’ den Parga’ya gelenlerin Muhtelit Mübadele Komisyonu’nca yapılan inceleme neticesinde Türk oldukları anlaşılan 1.000 kişinin mübadeleye tabi omaları kabul edilmişter".
- ^ Baltsiotis. The Muslim Chams of Northwestern Greece. 2011. "According to various estimations the Muslim population of the town... Parga, would lie between 10 to 15 hundred persons.
- ^ Tsitselikis. Old and New Islam in Greece. 2012. f. 196.
- ^ Tsitselikis. Old and New Islam in Greece. 2012. f. 196.
- ^ Tsitselikis. Old and New Islam in Greece. 2012. f. 196.
- ^ Tsitselikis. Old and New Islam in Greece. 2012. f. 363.
- ^ Tsitselikis. Old and New Islam in Greece. 2012. f. 363.
- ^ Tsitselikis. Old and New Islam in Greece. 2012. f. 292.
- ^ Baltsiotis. The Muslim Chams of Northwestern Greece. 2011. "When the Germans withdrew, battalions of EDES guerillas shot and slaughtered not only the surrendering armed forces of Muslim Chams but also women and children, a practice which they generally adopted when entering Muslim villages. This was mainly the case for the Karvounari, Parga, Trikoryfo (ex-Spatari), Filiati and most of all Paramythia towns where approximately 300 persons were murdered. In total more than 1,200 persons were murdered".
- ^ Pëllumb Xhufi (2014), Historical Dialogue on Cham Issues. Shkresë akademike. Institute for the study of Human Rights, Columbia University. f. 10.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 15.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 86.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 15.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 15.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 15.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 15.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 16.
- ^ Foss. Epirus. 1978. f. 179.
- ^ Foss. Epirus. 1978. f. 179.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 17.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 17.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 93.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 93.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 87.
- ^ Douka. Xώpoς, oπtιkή avaπapάσtaσn kaι avaYvώσeις toπίwv. 2008. f. 87.
Komuna e Prevezës: Cekuvjani | Ganxha | Kamarina | Kastroshiqja | Koçanopuli i Sipërm | Koçanopuli i Poshtëm | Kravari | Lija | Lluri i Vogël | Lluri i Madh | Mitika | Muzhaka | Preveza | Rrënjasa | Shkëmbi | Shqadha | Topola | ZhërmiKomuna e Ziroit: Bulmeti | Dara | Filipjadha | Kraneja | Lelova | | Nikolica | Papadhati | Podgora | Qerasova | Zerva
glg_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn srd_Latn als_Latn glg_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn fur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mlt_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mlt_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dik_Latn als_Latn dik_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn dik_Latn dik_Latn mlt_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tpi_Latn als_Latn tpi_Latn zho_Hans als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn zho_Hans zho_Hans deu_Latn ltz_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn tpi_Latn isl_Latn ell_Grek eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ell_Grek eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ell_Grek eng_Latn lim_Latn ita_Latn eng_Latn ell_Grek eng_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn tpi_Latn ell_Grek eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ell_Grek eng_Latn eng_Latn eng_Latn tur_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn ell_Grek ell_Grek ell_Grek ell_Grek ell_Grek ell_Grek ell_Grek isl_Latn isl_Latn ell_Grek ell_Grek ell_Grek ell_Grek ell_Grek ell_Grek als_Latn