als_Latn dik_Latn sag_Latn
asport- Nga Gellert Tamas, BBC
Gjashtëdhjetë vjet më parë, një ndeshje futbolli shkundi themelet e Perandorisë Britanike dhe inkurajoi një ëndërr të pamenduar më parë për liri në Hungari.
Koha ishte fiks 16:45. Të gjithë biletat në Wembley ishin shitur. 120 mijë spektatorë ishin mbledhur të shihnin Anglinë duke luajtur kundër Hungarisë.
“Magjarët e mrekullueshëm” kishin tre vite që nuk humbnin asnjë ndeshje dhe Anglia nuk kishte humbur ndonjë ndeshje ndërkombëtare ndaj një ekipi evropian.
Dy kapitenët, Billy Wright dhe Ferenc Pushkash takuan duart. Arbitri fishkëlleu. Ndeshja, e mbiquajtur “loja e shekullit” nga media në mbarë botën, sapo kishte nisur.
Stanley Mathews, Alf Ramsey dhe të tjerë lojtarë të Anglisë ishin të mbushur me vetëbesim dhe kjo me të drejtë.
Anglia ishte në kulmin e fuqisë së saj, madje edhe në kuptimin figurativ.
Pak muaj më parë një ekspeditë britanike kishte pushtuar Malin e Everestit dhe menjëherë më pas ishte kurorëzuar Mbretëresha. Ethet mbretërore kishin përfshirë të gjithë vendin.
Edhe pse Anglia ishte larguar nga India, Mbretëria Britanike sërish përfshinte pjesë të mëdha të Afrikës dhe Azisë Juglindore.
Anglia nuk ishte thjesht një vend i vjetër, por ishte një fuqi botërore dhe nuk kishte ndërmend të hiqte dorë nga ky pozicion.
Situata në Hungari ishte ndryshe. Vendi kishte vuajtur shumë nga Lufta e Dytë Botërore.
Fillimisht ishin pushtuar nga gjermanët, më pas nga Rusia. Lideri i ri komunist, Rakosi, kishte ndërtuar një shtet policor sipas modelit të mësuesit të tij, Stalinit.
Dhjetëra mijëra hungarezë ishin dërguar në kampe dhe burgje.
Sporti në përgjithësi, dhe futbolli në veçanti, ishin bërë pjesë e luftës ideologjike.
Qeveria hungareze jo vetëm që shtetëzoi fabrika e ferma, por mori nën kontroll edhe klubet e futbollit.
Trajneri i kombëtares, Gusztav Sebes, ishte anëtar i qeverisë.
Dhe Sebes, që kishte kryesuar grevat në fabrikën e Renault në Paris në vitin 1930, nuk i fshihte pikëpamjet e tij:“Beteja e ashpër mes kapitalizmit dhe komunizmit nuk luftohet vetëm mes shoqërive tona, por edhe në fushë,”deklaronte ai troç.
Futbolli nuk shihej vetëm si një betejë mes Lindjes dhe Perëndimit, por përdorej edhe për të përcaktuar me saktësi interpretimet mbi tezat ideologjike të Marksit dhe Leninit. Humbja e ekipit të futbollit të Bashkimit Sovjetik ndaj renegatëve të Jugosllavisë së Titos në Lojërat Olimpike të vitit 1952, për shembull, u trajtua si një sekret shtetëror nga media ruse dhe nuk u përmend deri pas vdekjes së Stalinit në mars të vitit 1953.
Ndeshja e shekullit nuk ishte vetëm futboll, por ishte dhe një element integral i një shfaqje simbolike mes dy ideologjive rivale- kapitalizmi imperialist kundër komunizmit.
Ferenc Pushkash, kapiteni i hungarezëve, ishte i shkurtër dhe mbipeshë- pak a shumë si një fuçi me verë hungareze Tokaji.
Nuk dinte si të gjuante me kokë dhe nuk e përdorte kurrë të djathtën.
Por përveç kësaj, ai ishte brilant. Duke shënuar 83 gola në 84 ndeshje ndërkombëtare, ai do të vendoste një rekord, të cilit Pele e Maradona nuk iu afruan kurrë.
Por kjo gjë nuk dihej nga lojtarët anglezë dhe turma në stadium.
“Shikojeni pak atë trashaluqin,” tha një lojtar anglez përpara se të niste ndeshje.
57 sekonda më vonë topi ishte në rrjetën e anglezëve dhe vetëm pas 28 minutash, Hungaria kryesonte me rezultatin 4-1.
Hungaria fitoi 3-6. Mund të shënonin me lehtësi edhe gjashtë gola të tjerë.
Mesfushori i Anglisë, Syd Owen, më vonë u ankua se ishte sikur po luanin kundër jashtëtokësorëve.
Është natyrisht një ekzagjerim të pretendosh se rënia e Perandorisë Britanike u shkaktua nga një humbje në një ndeshje futbolli, por turmës së zymtë në Wembley i ishin tronditur rëndë pikëpamjet për botën.
Dhe gjërat u bënë më keq pak muaj më vonë kur Hungaria shkatërroi Anglinë 7-1 në stadiumin e ri Nepstadion në Budapest, duke i sjellë Anglisë humbjen më të rëndë në histori.
Futbolli kishte qenë pjesë integrale e ndërtimit të Perandorisë Britanike, ose për të përdorur fjalët e historianit britanik Eric Hobsbawm në librin e tij bestseller “Epoka e ekstremeve”: “Sporti, që u përvetësua nga e gjithë bota, ishte futbolli, “fëmija” e pranisë ekonomike globale britanike, që bëri të mundur krijimin e skuadrave me emra të firmave britanike në mbarë botën, që nga akulli polar e deri në ekuator”.
Futbolli ishte kontributi më i madh i Britanisë perandorake në kulturën globale popullore, e mundësuar kjo nga shpikje të reja teknologjike si radioja dhe TV.
Dhe Anglia ishte pa asnjë diskutim një kampion i padiskutueshëm.
Deri në vitin 1950, Anglia madje as nuk merrte pjesë në Kupën e Botës, pjesërisht edhe për shkak se Anglia e shihte si jodinjitoze që të luante me ekipe jo- britanike.
Perandoritë bien kur qytetarët e tyre nuk besojnë më tek superioriteti dhe pathyeshmëria.
Rënia e Perandorisë Britanike nis pikërisht në fillim të viteve ’50 dhe Hobsbawm thotë se procesi mbaroi me përpjekjet e kota të Anglisë për të rrëzuar liderin e Egjiptit, Nasser, në lidhje me krizën e Suezit në vitin 1956.
Ndërkohë që Anglia po përpiqej që të kuptonte se çfarë i kishte goditur ata në Wembley, regjimi hungarez po tentonte që të përfitonte sa më shumë nga kjo fitore.
Pretendimi i tyre se ndeshja ishte një demonstrim i triumfit të sistemit komunist, ishte më shumë një iluzion.
Suksesi hungarez ishte bazuar pak në përpjekjet kolektive dhe më shumë në aftësitë individuale dhe cilësitë e lojtarëve të tillë si Pushkash.
Ai ishte rebeli i pacipë, magjistari individualist, që, në një sistem të mbyllur dhe të ngurtë, bëri gjithçka pikërisht në mënyrën që donte vetë.
Pasi Hungaria humbi një ndeshje në Çekosllovaki, për shembull, Pushkash u pezullua përjetësisht nga federata e futbollit me akuzën se u tregua dembel në fushë.
Pak muaj më vonë, ai u fal.
Stalini dhe satelitët e tij si Rakosi në Hungari, kishin nevojë për Pushkash për të treguar superioritetin e sistemit komunist.
Në mënyrë që të lejonin Pushkash të shprehte individualitetin e papërmbajtshëm, ata ishin gati që të bënin kompromis mbi një nga shtyllat më kryesore të sistemit- kolektivi mbi individin.
Një paradoks ideologjik u kthye në fakt- në fushën e futbollit.
Por ndeshja e shekullit jo vetëm që goditi idenë dhe konceptin e perandorisë, por edhe i dha një goditje komunizmit.
Në filmin popullor hungarez “3-6”, të realizuar në vitin 1999 nga regjisori Peter Timar, rojet në një burg politik, përqafojnë të burgosurit e regjimit pasi arbitri fishkëlleu për mbylljen e ndeshjes.
Timar thotë se ka një lidhje mes lojës dhe revolucionit hungarez në vitin 1956.
Fitorja në Wembley jo vetëm që krijoi një ndjesi të re të kohezionit social në një vend të ndarë ideologjikisht, por bëri të qartë se ishte e mundur që të arrihej e ‘pamundura’.
Nëse Anglia mund të mposhtej në Wembley, ndoshta kjo mund të bëhej edhe me pushtuesit sovjetikë… një flakë e tërbuar, diçka që nuk ishte menduar më parë.
Në Hungarinë e sotme, kujtimet për këtë ndeshje janë të gjalla. Flitet për të në letërsi dhe filma, dhe ata që janë vërtet nostalgjikë, mund të kthejnë një gllënjkë ose dy në lokalin “6-3” në qendër të Budapestit.
Kur shkrimtari i njohur hungarez, Peters Esterhazy u pyet që të zgjidhte personalitetin më të rëndësishëm të shekullit të 20-të, ai zgjodhi Pushkashin.
Sipas Esterhazy, suksesi i kombëtares hungareze mund të shihet si një simbol i rebelimit të popullsisë së shtypur kundër padronëve.
Pushkas u bë si një hero përrallash, që triumfon aty ku njerëzit e zakonshëm nuk ia dalin.
Kështu, në të njëjtën mënyrë se si personazhet e Prustit jetojnë në memorien tonë kolektive, edhe pse nuk kanë ekzistuar kurrë, Esterhazy mendon se edhe Pushkash jeton përtej personit Pushkash.
Në mënyrë të ngjashme metafora dhe simboli i asaj 3-6 jeton përtej asaj që ndodhi aktualisht në fushën e gjelbër në stadiumin Wembley më 25 nëntor 1953.
You must be logged in to post a comment Login
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn