als_Latn dik_Latn sag_Latn
Shkenca në Andaluzi
Paul LUNDE
SHKENCA NË ANDALUZI
Përktheu nga gjuha angleze: Ermal BEGA
Burimi: http://albanian-orientalist.blogspot.com/2008/12/shkenca-n-andaluzi-spanj.html
Dialektet e shqipes, në një studim të rrallë të Princit Lui Bonapart
Myzejen MYFTARI
DIALEKTET E SHQIPES, NË NJË STUDIM TË RRALLË TË PRINCIT LUI BONAPART
Editori Bejtullah Destani ka sjellë për publikun anglofon librin studimor “Albanian Dialects” të Prince Louis-Lucien Bonaparte, një qasje studimore e jashtëzakonshme nga Princ Bonaparti, i cili në vitet 1882-1890, studimet për dialektet e Evropës i publikoi për një revistë akademike në Londër.
Libri “Albanian Dialects” është publikuar nga The Centre for Albanian Studies, në Londër, në Mars 2014 dhe ka për editor një nga emrat më të shquar të kërkimeve dhe studimeve historike shqiptare, Bejtullah Destanin. Libri përmban studime filologjike të karakterit të dialektologjisë krahasuese të gjuhës shqipe, të përgatitura nga Prince Louis-Lucien Bonaparte dhe të botuara, në anglisht, gjatë periudhës 1882-1890 në revistën akademike “Transactions of the Philological Society”, në Londër.
Prince Loius-Lucien Bonaparte ka lindur në Angli më 4 Janar 1813. Louis Bonaparte është djali i Lucien Bonapartes, vëllait të Napoleonit të I-rë, Perandorittë Francës.
Louis Bonaparte, një filolog dhe politikan, e kaloi rininë e tij në Itali dhe nuk ka shkuar në Francëderi më 1848, kohë kur i përfshirë në politikë, shërbeu dy mandatë të shkurtëra në Kuvendin Francez, si përfaqësues i Korsikës më 1848 (mandat i cili u anulua) dhe si përfaqësues i Departamentit të Seine-s më 1849.
Pas shpalljes së Perandorit të Dytë, ai u emërua senator në vitin 1852 ndërkohë që kushëriri i tij, Louis-Napoleon, e lejoi të përdorë titujt “Princ”dhe “Madhëria e Tij”. Megjithatë, interesi i tij në detyrat publike ishte mjaft i kufizuar. Më1850 u shpërngul në Londër, ku kaloi kohën më të madhe të pjesës së mbetur nga jeta.Në Londër ai grumbulloi një bibliotekë mjaft të pasur, me një numër të madh librash mbi studimet e gjuhëve të ndryshme të botës, ndërmjet tyre dhe gati pesëdhjetë tituj që lidheshin drejtpërdrejt me gjuhën shqipe dhe që editori Destani është kujdesur ti sjellë në këtë libër.Ai ishte aktiv në disa shoqëri akademike duke përfshirë këtu edhe Shoqatën Filologjike dhe njëkohësisht ishte kontribues i shpeshtë aktiv në botimet e tyre. Bonaparte u zgjodh anëtar i shoqatës Athenaeum më 1866. Gjatë punës dhe karierës së tij Bonaparte pati lidhje ndërmjet të tjerëve edhe me Alexander J. Ellis, fonologjist dhe kampion i reformës së drejtshkrimit dhe James Murray, redaktor i Oxford English Dictionary. Ky i fundit, standardet e të cilit ishin tejet të rreptë, shpesh ishte kritik i metodave të hulumtimit të dialektologjisë nga Louis-Lucien.
Bonaparte studioi për mineralogji dhe kimi në Kolegjin e Jezuitëve në Urbino-Itali dhe veprat e tij të hershme në fushën e shkencës u botuan në Itali.
Krahas shkencave ekzakte, Bonaparte shfaqi interes të veçantë në filologji e veçanërisht në gjuhësinë dhe dialektologjinë krahasuese. Në të vërtetë, studimi i gjuhëve të vjetra dhe modernishte mjaft i njohur në programet mësimore universitare në mesin e shekullit të XI-të. Punimi i tij i parë në gjuhësi Evropiane ishte “Specimen Lexici Comparativi”, punim i cili u botua në Florence më 1847.
Ndërmarrjet gjuhësore tëBonaparte-s ndahen në dy kategori. Së pari, janë veprat e tij, pjesa më e madhe e të cilave përfshin studimet në filologji krahasuese ose në dialektologji. Së dyti, ai kishte sponsorizuar botimin e veprave të të tjerëve, ndër të cilat më të rëndësishmet janë versionet e përkthimeve të teksteve biblike të botuara në gjuhë të shumta evropiane dhe dialekte të ndryshme gjuhësore. Këto përkthime ndihmuan edhe kërkimet e tij filologjike, si dhe ruajtën të dhënat e atyre gjuhëve që ishin të panjohura për publikun deri në atë kohë ose ishin zhdukur. Ai vetë mund të fliste dhe shkruante rrjedhshëm në italisht, frëngjisht, spanjisht, anglisht dhe gjuhën Baske edhe pse Julien Vinson, dijetar Basque francez, vuri në dukje se ai fliste frëngjisht me theks anglez. Ashtu si shumë gjuhëtarë të kohës së tij, ai gjithashtu mund të lexonte në shumë gjuhë të tjera.
Interes të veçantë Bonaparte i kushtoi gjuhëve të minoriteteve, veçanërisht gjuhës baske, ku dhe kreu studimet më të mëdha dhe të folmes rajonale të Italisë dhe Anglisë. Studimet dialektologjike të Bonaparte-s bazohen në rezultatet e punës së tij hulumtuese në terren dhe konsultimin e drejtpërdrejtë të materialit me persona që gjuhën apo dialektin e marrë në studim e kishin gjuhë amëtare.
Kontaktet e Bonparte-s me gjuhën shqipe dhe dialektet e saj kanë qenë në Itali, me të folmen e arbëreshëve dhe në Londër. Bonaparte u përqendrua jo vetëm në studimin gjuhësor, por edhe në ndryshimet dialektore brenda të folmes së arbëreshëve. Studimet e tij, të paraqitura nga editori Destani në librin “Albanian Dialects” (Dialektet Shqiptare) përfshijnë harta të detajuar të zonave të banuara nga arbëreshët në Itali, duke specifikuar se cili dialekt përdoret në zona të caktuara. Nga ky këndvështrim studimi ka vlera të mëdha demografike dhe etnografike për përqendrimeve dhe shtrirjen e arbëreshëve në Itali.
Në studimin e tij “Albanian in Terra D’Otranto” (Shqiptarët në Tokën e Otrantos), 1882-84, Princ Bonaparte sjell një material të detajuar me emrat e fshatrave ku shqipja arbëreshe flitej akoma në fund shekullin e 19-të. Veç kësaj ai jep një pasqyrë përmbledhëse të tingujve të përdorura në dialektin geg dhe tosk dhe nëndialektet që rrjedhin prej tyre, duke përfshirë edhe përdorimin e këtyre tingujve në të folmen e Shkodrës, atë greke (moderne), të Kalabrisë dhe të Siçilisë.
Kjo tabelë e tingujve të shqipesh, sipas autorit, është e para e llojit të saj. Një punë të ngjashme, por jo kaq të detajuar ka bërë para tij edhe albanologu i famshëm gjerman Hahn, literaturën e të cilit Bonaparte e ka konsultuar, ashtu siç ka konsultuar ndërmjet të tjerash edhe literaturën e Kristoforidhit si dhe të Dhimitër Kamardës, me të cilin duket se ka qenë i afërt, pasi e ka patur mysafir të tij në Londër, për disa muaj.
Po në këtë studim Bonaparte jep shembuj të disa fjalëve të izoluara shqipe në dialektet geg dhe tosk, të shqiptarëve të Greqisë, Kalabrisë, Sicilisë dhe atyre të Shkodrës, si dhe disa fraza të shkurtra, të përdorura në gjuhën e përditshme nga arbëreshët. Kjo pjesë e studimit, edhe pse jo voluminoze është shumë e rëndësishme për studimin e leksikologjisë së shqipes së fund shekullit të 19-të. Përdorimin e tingujve të ndryshëm në të njëjtën fjalë, paraqet interes për fjalëformimin e shqipes së vjetër. Edhe pse studimi i përket shekullit të 19-të ai është i vlefshëm për të studiuar shqipen e vjetër të mbartur nga arbëreshët në Itali gjatë shpërnguljeve të tyre kryesisht në mesjetë nga vitet 1400 e në vazhdim, e të trashëguar brez pas brezi deri tek arbëreshët e fundit të viteve 1800.
Kështu fjalën “shtëpi” sipas Bonapartes e gjejmë në këto forma: (stipía; štәpí (tosk, shqiptarët e Greqisë); štәpî (tosk, geg); špî (shqiptarët e Kalabrisë, shkodran); špí (shqiptarët e Sicilisë); štpî, štpîe (shkodran).
Studimi i dytë i botuar nga Prince Bonaparte në revistën akademike “Transactions of the Philological Society” më 1888-1890, jep një listë të gjuhëve që huaja që janë folur në 69 provincat e Italisë, si dhe të vendeve ku këto gjuhë janë folur. Në këtë edicion të dytë, Bonaparte paraqet një studim më të zgjeruar dhe të korrektuar të studimeve të tij në edicionin e parë. Po në këtë studim gjejmë edhe një tabelë të simboleve fonetike shqiptare, një minifjalor, i shoqëruar nga sqarimi për mënyrën e formimit të gjinisë femërore dhe mashkullore, në gjuhën shqipe. Po kështu gjejmë edhe disa fraza të njëjta biblike të paraqitura në të gjitha dialektet e marra në studim në këtë punim, gjithsej nëntë shembuj të ndryshëm që paraqesin nëntë dialektet që fliten ndër arbëreshët e Italisë.
Louis-Lucien vdiq në Itali, në Fano pranë Urbinos, më 3 nëntor 1891. Trupi i tij u kthye në Angli dhe është varrosur në varrezat e kishës katolike romake, Shën Maria në Kensal Green në veri-perëndim të Londrës.
Së fundi, ky studim, nuk është veçse një shkëndijë, që hedh dritë mbi punën e paçmuar albanologjike të Prince Bonaparte-s. I mbetet studiuesve të albanologjisë të thellohen në punën dhe veprën e Bonapartes, për të nxjerrë në pah vlerat dhe arritjet e këtij filologu të palodhur.
Burimi: http://gazeta55.al/dialektet-e-shqipes-ne-nje-studim-te-rralle-te-princit-lui-bonapart
Antievropianizmi i elitave politike shqiptare
Nexhmedin ADEMI
ANTIEVROPIANIZMI I ELITAVE POLITIKE SHQIPTARE
Integrimet euroatlantike dhe evropiane ishin togfjalëshit më së shumti që elitat tona politike dhe intelektuale i kanë përdorur ne dy dekadat e fundit. Ka një mobilizim të elitave kulturore e politike që integrimin në Bashkimin Evropian e paraqesin të pa alternativ duke e lidhur me fatin dhe mirëqenien e kombit. Ideja e integrimit është shndërruar në mendim programatik të pjesës dërmuese në shoqërinë tonë. Përkundër këtij mobilizimi intelektual, politik e kulturorë, klasa politike shqiptare në Shqipëri dhe Kosovë nuk arriti t’i bind evropianët se shqiptarët e meritojnë të jenë pjesë integrale e shteteve të Bashkimit Evropian. Kështu, Shqipëria dështoi në marrjen e statusit kandidat për anëtarësim në BE, ndërsa Kosovës i duhet ende shumë për të bërë për të arritur Marrëveshjen për Stabilizim dhe Asociim me Bashkimin Evropian, në mënyrë që të përfitoj nga liberalizimi i vizave për lëvizjen e lirë të qytetarëve të saj.
Jeta politike tek ne nuk e njeh dështim. Këtë pohim, më së miri e kanë materializuar në dobi të vetin, elitat tona politike. Prandaj ata nuk ndihen të trazuar nga mundësia për të dështuar. Nëse do të kishte pak ndërgjegje në arenën e mbijetesës politike, elitat tona politika më e pakta që do të duhej të bënin, është, pranimi para qytetarëve të tyre, se kanë dështuar për fajin e tyre në realizimin e premtimit për dy dekada radhazi të integrimit në Bashkimin Evropian, për të sjellë mirëqenie sociale dhe standard më të mirë të jetesës për qytetarët. Shkak i vetëm i mos realizimit të këtij synimi është sjellja tipike, jo evropiane e klasës tonë politike. Është faji i politikanëve pse deri tani nuk kanë arritur të ndërtojnë shtetin ligjorë. Evropa nuk toleron një shoqëri të integrohet në familjen e saj aty ku nuk janë të ndara dhe funksionale pushtetet e gjyqësorit, ekzekutivit dhe legjislativit. Përjashto këtu përvojën e Rumanisë, Hungarisë dhe Bullgarisë, të cilën është duke e paguar shtrenjtë taksapaguesi evropian. Ne mungesë të plotësimit të këtyre standardeve shtet formuese, zënë rrënjë korrupsioni, varfëria, klientelizmi, nepotizmi, partiokracia ajo që njihet ndryshe si mafia politike etj. Të gjitha këto dukuri më së shumti e shpërfillin interesin e qytetarit duke krijuar favore për klasën e korruptuar politike. Demosi shtrihet për toke, klientela politike ngritë perandoritë e veta të biznesit. Çfarë pon ndodh me elitat tona politike? Në vend se t’i përvishen punës për të plotësuar standardet për t’u integruar në BE si rezultat i paaftësive të tyre, ne po tolerojmë sjelljet e tyre të pa përgjegjshme që ndikojnë në varfërimin tonë intelektual, moral e ekonomik. Për të qëndruar në këmbë këto elita ditë për ditë alarmojnë opinionin me sajesa dhe rreziqe imagjinare si pengesë në rrugën e integrimit! Fajtori është i ditur! Tendenca në rritje e islamit politik, ekstremizmi islamik, identiteti kulturor islamo oriental me shumicë i shqiptarëve etj.
Vetëm pse shpreh dëshirën për të qenë pjesë e diçkaje, kjo nuk do të thotë se je në rrugë të duhur për të realizuar të njëjtën dëshirë. Pikëpamja konceptuale mbi Evropën është ideja që ka ndërtuar ajo për vetën si projekt filozofik, politik e kulturorë me koncepte qytetare. Prandaj, është shprehje e minimumit të njohurive mbi të kuptuarit e Evropës dhe evropianizimit nëse ajo sot identifikohet vetëm me modelin kulturor – religjioz. Nëse është fajtorë komponentja religjioze islame e identitetit nacional të shqiptarit pse nuk kemi arritur të integrohemi në Evropë, atëherë ky është hall i madh që elitat tona politike e kulturore ja kujtojnë evropianëve. Evropa ne lëkurën e saj ka përjetuar tmerre të mëdha derisa nuk është liruar nga pikëpamja esencialiste mbi identitetin evropian, e mbështetur në superioritetin e racës, gjuhës, ngjyrës e religjionit – krishterimit. Në rast se nuk është shqetësim për evropianët rritja e politikave djathtiste me agresivitetin e tyre ndaj elementeve të imigracionit jo të bardhë, kjo edhe më pak do të duhej të mbetet breng e jona. Në plan të parë do të duhej të jetë shqetësim për vetë evropianët, para se të jetë shqetësim për neve, pse ne nuk jemi sikur ata dhe pse ne nuk po integrohemi në Evropë. Ne nuk kemi integritet intelektual t’ia zgjidhim këtë dilemë Evropës. Ajo duhet ta zgjidhë vetë duke u ballafaquar me forcat në rritje të ekstremizmit djathtist. Për ndryshe kam frikën se një demunitiv i emrit të Hitlerit është në pritje të ndonjë embrioni të ndonjë nëne të “pastër”, të racës së “kulluar” ariane, evropiane, për t’i shkaktuar Evropës po aq vuajtje dhe tmerre sa edhe gjyshi i tyre.
Debati në mjediset shqiptare duhet të orientohet drejt asaj, se si ta sjellim Evropën dhe njëmendësinë evropiane në hapësirat shqiptare. Kjo do të mundësonte që kjo shoqëri, të dalë nga mentaliteti i tribuve dhe despotizmit oriental, i cili edhe pas dy dekadave seriozisht po e rrezikon procesin e integrimeve evropiane. Në këtë drejtim shumë më tepër do të hynte në përdorim plotësimi i kritereve dhe standardeve bazë, që kërkohet për vendet që synojnë anëtarësimin në BE, se sa ideja e evropianizimit të kuptohet si klishe e mbështetur sipas modelit kulturorë. Para se të jenë pengesë për integrime evropiane te shqiptarët “fëlliqësira të natyrës religjioze – fetare”, siç mendojnë disa, mendoj se pengesë reale për mos integrim janë pikërisht, “fëlliqësirat” dhe “pisllëqet” e politikanëve tanë të cilët me paaftësinë e tyre për të ndërtuar shtet ligjorë në dobi të qytetarit shqiptarë janë shndërruar në antievropianistët më të mëdhenj të kombit tonë.
Elitat politike shqiptare mundë të ndihen të akomoduara derisa në skenën politike të paraqiten modele të politikanëve dhe partive të reja me profile kulturore e intelektuale më të merituara për ta drejtuar popullin dhe ndërtuar shtetin.
Gruaja plakë dhe Omeri (Poezi)
Mehmet Akif ERSOJ
GRUAJA PLAKË DHE OMERI
A ka kush që s’e di se kush qe Abbasi?
Dëgjojeni tani atë sahabi!
“Ish një natë e errët dhe mjaft thëllim…”
Ibni Hattabin pak për ta takuar
Dola nga shtëpia kur në rrugët asgjë s’pipëtin;
Vërtet, unë isha i vetmi kalimtar!
Ndërkaq shumë kohë kish kaluar
Kur diku para meje u shfaq
Si një nyjë në gjoks të errësirës
Papritmas, si përmendore, një arab
I çuditshëm brenda një mbulese krejt të bardhë,
Hap pas hapi pa u ndalur duke ardhë.
Unë bëra para, ai erdhi, u afruam,
Ballëpërballë, pa u ndalur u përshëndetëm.
N’sa po mendoja zërin e tij,
Ajo hije u zgjat e më zuri në duar.
Kur, ç’të shoh, Omeri paskësh qenë ai!
– O Omer, ç’punë ke në këtë orë kaq të vonë?
– Dola të bëj një kontroll nëpër zonë.
Eja bëj katër-pesë hapa dhe ti me mua!
* * *
As zë, as dikush nëpër rrugë, i zgjuar,
Mjedisi kredhur në një qetësi të amshuar.
Omeri, mbrojtësi i të Drejtës, në këmbë…
Ja, ç’qetësi për këtë qytet që fle i patrazuar!
Ai ballë i lartësuar sa qiejt
Duke i lëshuar nga gjoksi horizontit dritë,
Një kohë, me shikimin e tij të pashuar,
Si një brerore rreth yllit që rri zgjuar!
Qëndron Omeri para çdo shtëpie
Dhe dëgjon; njerëzit brenda s’dinë gjë.
As dhe një gërmadhë s’kaluam pa përgjuar,
Kontrolluam në të djathtë e në të majtë çdo shtëpi.
Erdhëm, më në fund, jashtë Medines;
Omeri pa një çadër dhe u ndal përsëri.
* * *
Në krye të vatrës, një grua e moshuar.
Duke përzier gjellën që piqej e gatuar
Ndërsa fëmijët klithnin të uritur pa pushuar,
U fliste me zërin përzier me lotët e gëlltitur:
-Duroni, o bij, ja, zëre se është pjekur…
Mirëpo, për çudi, kjo punë s’kish të mbaruar!
Dhe fëmijët nisën sërish duke bërtitur…
Omeri përshëndeti dhe, më në fund, hyri.
Plaka e pranoi përshëndetjen me një fytyrë tejet të vrarë.
– Pse qajnë këta vogëlushë, teze, pa më thuaj!
– Sot është e dyta ditë pa shtënë gjë në gojë…
– Atëherë,
Pse nuk u shtie gjellë?
– Gjellë po thua? Këtë enë
A mos e pandeh ti me ushqim? Brenda ka vetëm ujë
Ku zjen çakëll pa pushuar!
Po ç’e do! Ndofta i gënjej, thashë, dhe pushojnë…
– Mirë, po yt shoq, yt bir, a vëllai, a daja, ku janë?
A s’ka asnjë mashkull kjo shtëpi?
– Të gjithë më vdiqën… S’kam asnjë njeri!
– Të tutë janë këta fëmijë?
– Nipërit e mi;
dhe një morí!
Po pse s’ke shkuar te Emiri t’ia qash hallin?
-Ah! Emiri?!
Allahu e shoftë sa më shpejt!
Flamuri i mbarësisë iu shtriftë përdhe!
Omeri e gjettë belanë që në këtë botë!
– Ç’të ka bërë Omeri, teze, që e mallkon kaq rëndë?
– Si, a mund të flejë Omeri kur unë gënjej fëmijët e pangrënë?
Ne jemi nënshtetasit e tij, nga Allahu amanet;
A s’bën të vijë e të pyesë një herë ç’bën njeriu i shkretë?
– Ke të drejtë,
Vetëm se i shkreti ka punë shumë, s’vjen dot vetë,
Po s’shkove t’ia thuash, s’e di hallin tuaj!
– Po pse e ka pranuar pushtetin, pa më thuaj!
Më në fund, kush e pranon këtë justifikim të pavlerë?
I mjeri, na paska punë shumë!… Ç’është, luftë?
Mos dëgjo rënkimet e dhimbjeve përreth,
Medinasit lëri lakuriq e shko Egjiptit vërdallë
Grabiti njerëzit në emër të fitores e eja e ndaj këtu trofé!
Kur fëmijët filluan këtë herë sërish duke bërtitur,
Zemërimi i plakës u kthye në çmenduri:
– Këto thirrje, Omer, që shkojnë gjer në re,
U bëfshin rrufe e të rënçin mbi krye!
Rënkimin e jetimit lutje shiu mos e pandeh!
Eshtë urtësia hyjnore që të bën pluhur e dhé!
“Duam bukë, duam bukë, na jep për të ngrënë!…”
“Pushoni, o bij, ja, tani, kam për t’jua vënë!..”
Të shkoj e t’i them, ë? Nuk bëj dot lypsarí!
E kush është Omeri? Im atë qe shumë më bujar se ai!
Vdes dhe kalifit tuaj s’i bie ndër këmbë!..
Omerin e goditën këto fjalë shumë rëndë…
Teze, ke të drejtë!
Gënjeji fëmijët, unë vij tani shpejt!
* * *
Kalifi Omer para, fajtor, i prekur, i penduar, i dërrmuar,
Unë pas, i shushatur, dolëm nga çadra për të shkuar.
Ish në të gdhirë, errësira ish pakëz rralluar.
Qentë na sulmojnë si të tërbuar, na e presin rrugën,
Po kush ua vë re? Ne ecim pa u ndaluar.
Të zhytur në sokakët e shtrembër të Medines,
Më në fund arritëm te depoja e ushqimeve.
Kalifi hyri brenda, unë pas, me urdhër të tij.
E kontrolloi rrethepërqark depon me qiri.
– Ja një thes me miell, a e pe? Eja, ma ngarko!
Kjo shtambë është plot me vaj, atë merre ti.
Dolëm nga depoja, unë me shtambë në dorë,
Kalifi me miell mbi shpinë; dhe u nisëm nga kishim ardhë.
Rruga ish e gjatë, ngarkesa e rëndë, Omeri me plagë.
Dhe i thashë:
– A s’ma jep thesin ta mbaj unë pak?
– Jo! Jo sikur të lodhem, por dhe sikur të vdes
Të mos më japësh ndihmë:
Omer ibni Hattabi e mban vetë fajin e vet mbi shpinë!
Ç’tha gruaja, Abbas, a s’e dëgjove qëparë?
Nesër, para Zotit, askush me Omerin faj s’ka për të ndarë
Qoftë edhe sa për kaq! Mirë tha gruaja,
Me kohë pushtetin përsipër të mos e kish marrë!
Dhe sikur ujku të presë një dele në breg të Tigrit,
Drejtësia hyjnore vjen dhe i kërkon llogari Omerit!
Një grua plakë mbetet pa njeri, fajin e ka Omeri!
Jetimi qan për fatin e zi, fajtor është prapë Omeri!
Nëse një vatër mjerimi e pakujdes shembet,
Jo tjetërkush, nën faj sërish Omeri mbetet!
Po qe se mbi tokë dikush me dhunë një pikë gjaku derdh
Pika e gjakut bëhet vorbull, Omerin e rrëmben!
Omeri ndihet në çdo thyerje zemre,
Omeri përzehet nga çdo mjedis ku ka zi!
Kur kalif është Omeri, kush mban përgjegjësi?
Ç’të bëjë Omeri, o Zot, njeriu mizor e injorant!
Nga Omeri kërkohet ajo që pritet nga Muhammedi vetë…
Omer! Omer! Si e more këtë barrë mbi shpinë?
– Po s’e more ti, kush do të vijë dhe më mirë se ti
Do ta drejtojë këtë fushë lufte ku ke rënë?
Po, po qe se drejtësinë si “absolute” e përfytyron,
Jo Omer, po sikur kush e di kush të jesh, lëre se e ke kot!
Po qe se njerëzimi drejtësi absolute pret,
E sheh shpresën gjithmonë të dënuar me pashpresim!
Ti, Omer, as engjëll s’je, as sundues tiran…
Ç’ke në dorë ti? Njeriu nga natyra është i pafaj!
E shohin Omerin të gjitha yjësitë e qiellit
Nën errësirë, të rënkojë nën peshë!
Kur të dalësh para Zotit me këtë ballë me miell,
Nxirr dëshmitar jo vetëm tokë, por dhe qiell!
– Larg është? A ka edhe shumë?
– Vetëm pesë hapa!
S’i kish mbetur më fuqi të shkretit… Pashë
Se ecën dalngadalë, frymë më frymë
Duke mbledhur gjithë vendosmërinë.
Ja ku erdhëm! U fut në çadër dhe e zbriti miellin poshtë.
– Lëre shtambën e rregulloje këtë në një skaj.
Nga ena i hodhi gurët jashtë pastaj,
Mori shtambën, shtiu vaj dhe sipër miell i shtoi.
Deshi të ulej, por një tjetër bela tani: Oxhaku
Do të shuhet menjëherë…
– Teze, a s’ke ç’vë në zjarr?
Gruaja i solli Omerit pesë-gjashtë ferra të njoma
Dhe Omeri, për t’i ndezur, u shtri sa gjerë e gjatë përdhe.
Oxhaku tymon, Omeri e fryn me frymë të nxehtë
Dhe e fshin truallin me mjekrën e bardhë të kërleshtë.
Brenda i djeg shpirti, në ballë djersa i shpërthen!
Tymi shtëllunga-shtëllunga kthehet pas
Dhe vërtitet mbi njerëzit si reja nën yje.
Oxhaku u ndez, gjella u poq.
– A ke, teze, ndonjë enë?
Sille ta zbrazim…
– Ja një enë e madhe, merreni.
Gjella ish e nxehtë, por kush kish durim të ftohej!
Omeri i ushqeu fëmijët një nga një gjellës duke i fryrë!
Në çadër u pre zija, fryma e gëzimit u zgjua.
Fëmijët lozin, gruaja plakë, e gëzuar.
Kjo pamje gazmore Omerin e kish turbulluar…
I thashë:
– Po bëhet mëngjes, të ngrihemi…
– Po, eja tani!
Rreth drekës, teze, eja te Emiri e më gjej mua;
I themi bashkë Omerit e puna bëhet mirë!
* * *
Plakës i qeshnin sytë…
I lamë lamtumirë e dolëm në rrugë.
Pa rënë në sy të asnjë kalimtari,
Zbritëm drejt e te Kalifi në shtëpi.
– Tani po lind dielli, – më tha Omeri,
– S’ke ku shkon, rri këtu.
Pas pak mëngjesi zhurmëshumë
E zgjoi qytetin që flinte në gjumë!
Kur kishte kaluar dreka, gruaja erdhi.
– Ndoshta, teze, mbete pa gjumë!
Ja, dhe ndihma po të lidhet,
Do ta marrësh çdo muaj që këtej.
A më fale mua, apo jo, tani?
– Kështu tregoje drejtësinë!
Përktheu nga turqishtja: Mit’hat HOXHA
Shkëlqimi i argjendit të nxirë
Doan DANI
SHKËLQIMI I ARGJENDIT TË NXIRË
Aktor, regjisor dhe spektator
Emri i Srebrenicës tashmë është rrënjosur në histori si arketipi përmbledhës i ngjarjeve më tragjike ballkanike të fundshekullit të kaluar, i rishfaqjes së fantazmave të ideologjisë më primitive të zhdukjes së Tjetrit, një ideologji që pothuajse të gjithë evropianët e përfytyronin të varrosur ose të paktën të zëvendësuar nga “harmonia” e sforcuar si prodhim i komunizmave lindorë dhe nga kujtesa perëndimore e pasojave të Luftës së Dytë Botërore. Ai mes korriku i 1995 fatkeqësisht dëshmoi se një gjysmë shekulli nga gjyqi i Nurembergut, në qoshen jo edhe aq të humbur të një kontinenti me pretendimin e parësisë territoriale dhe kohore të civilizimit, u konsumuan krime akoma më të llahtarshme, e gjithashtu vërtetoi se zgjidhjet në tryezën e Fuqive të Mëdha në të vërtetë kishin qenë shtyrje e kasaphanës nga fillimi i shekullit të XX në epilogun e tij.
Përsëri politika ndërkombëtare, veçanërisht ajo evropiane që luante në shtëpi, e zvarriti lojën me heshtje dhe me manovra të çuditshme derisa zgjidhjen e morën përsipër serbët. ‹‹Derrat››, siç i quante Ratko Mladič, ishin tubuar në Srebrenicë mes ankthit dhe shpresës së shpëtimit nga ndërhyrja evropiane, por kërkesat e komandantit të “top-modelëve” holandez për ndërhyrje ajrore ranë në veshin e tre “gjeneralëve paqësor” të UNPROFOR. Pak kohë përpara ditëve të korrikut, në fund të muajit maj, siç vëren Jože Pirjevec, Boutros-Ghali kishte mbështetur kërkesën e triumviratit për të tërhequr paqeruajtësit e OKB drejt zonave më të sigurta të Bosnjës së kontrolluar nga forcat e boshnjakëve musliman dhe kroatëve: se çfarë duheshin paqeruajtësit larg zonave ku mungonte paqja ngelet një dilemë komike në mesin e atyre ngjarjeve të tmerrshme. Që këtu, por edhe përgjatë gjithë konfliktit, lexohet qartë hezitimi fatal, veçanërisht ai i kryesuar nga politika franceze, përballë ndërhyrjes në mbrojtje të popullsisë boshnjake, ironikisht përkrah vëtëshpalljes me kokëfortësi si mbrojtësit e civilizimit.
Lotët e krokodilit: kërkimi i indulgjencës
Se çfarë ndodhi ato ditë agonie është realitet i njohur dhe i dokumentuar, madje edhe me xhirime: vrasja nuk e shuante etjen e gjakut, duhej edhe spektakli për ta rrëfyer si trofe nga “trimat” që kënaqeshin mbi pleq dhe fëmijë. Forcat serbe patën kohën e duhur për të shfarosur, për të varrosur dhe zhvarrosur, sigurisht sipas një plani të paracaktuar dhe largpamës, i ngjashëm me “zgjidhjen përfundimtare të çështjes hebraike” të jetësuar nga nazizmi. Ashtu si në rastin e kampeve të përqendrimit gjatë Luftës së Dytë Botërore, kush kishte mundësi dhe detyrë – kjo u dëshmua në ndërhyrjen e menjëhershme për parandalimin e konfliktit në Slloveni dhe ndërprerjen e luftimeve në Kroaci – qëndroi indiferent. Është akoma herët për historianët plotësimi i mozaikut të ngjarjeve dhe mjaft libra nuk shkojnë përtej emocioneve dhe teorisë së misterit. Le t’ia lëmë kohës. Problemi është se çfarë ndodh sot pas 16 viteve.
Janë me mijëra viktimat që prehen të humbura nëpër gropa, ka të tjera që janë zbuluar por identifikimi është akoma me i komplikuar se odiseja e zhvarrimit. Moralisht është i detyrueshëm varrimi dinjitoz, ligjërisht është akoma më i detyrueshëm gjykimi i krimit dhe i kriminelëve. Një hap i rëndësishëm në këtë drejtim është arritur me arrestimin e Radovan Karadžič, në korrikun e vitit 2008, dhe Ratko Mladič, në majin e këtij viti. Serbia arreston Mladič dhe i afrohet Evropës ishte titulli i faqes së parë të gazetës më të lexuar në Itali. Kur u arrestua Karadžič, ministri i jashtëm italian nënvizoi domosdoshmërinë e përshpejtimit të procesit të integrimit serb në Evropë. Fjalë të ngjashme erdhën nga presidenca franceze pas arrestimit të kriminelit tjetër. Pra, pasi Karadžič dhe Mladič jetuan të qetë në Serbi, njeri duke mbajtur leksione e duke u shfaqur në televizion, tjetri duke kaluar pushimet në Malin e Zi, i strehuar për një kohë të gjatë në lagjen më rezidenciale të Beogradit, i mbrojtur dhe, sipas sondazheve, i adhuruar nga 2/3 e serbëve, për politikën kontinentale rruga e Serbisë drejt familjes evropiane është në zbritje. ‹‹Nëse në Perëndim vras një person, jam kriminel e do të ndëshkohem. Nëse vras dhjetë persona, do të thonë se jam një kriminel serial. Por nëse në Bosnje vras 200.000 persona, do të jem i ftuar në tryezën e bisedimeve››, deklaronte në 1994 Haris Silajdžič për revistën gjermane Die Woche, dhe tani mund të shtojmë, mjafton dorëzimi i vonuar i dy kriminelëve për të marrë edhe medalje nderi.
Këtu janë kapërcyer disa hapa njëherësh duke shkelur mbi të vdekurit. Denoncimi, arrestimi dhe gjykimi i kriminelëve është vetëm fillimi i një procesi i cili ka për qëllim realizimin e bashkëjetesës pas ndërtimit të valvolave që çlirojnë urrejtjen hakmarrëse të akumuluar gjatë dhe pas konfliktit. Edhe në brendësi të këtij hapi ka disa shkallë. Kush janë kriminelët? Sa janë ndëshkuar? Sa të tjerë jetojnë të patrazuar në Serbi? Çfarë ndëshkimi/trajtimi kanë marrë? Shpesh herë duket i mjaftueshëm arrestimi, por në fakt nuk është kështu, pasi viktimat e gjalla privohen nga drejtësia nëse, për shembull, Miladin Trivič dhe Slobodan Bajič dënohen nga gjykata e Hagës, në 2009, me 15 dhe 8 vite burgim për vrasje, përdhunim dhe tortura.
Në pritje të metamorfozës
Hapi i mëtejshëm është pendesa politike dhe dëmshpërblimi i viktimave, siç na mëson shembulli i Gjermanisë pas dy Luftërave. Deri më sot Beogradi nuk ka ndërmarrë asnjë nismë në drejtim të dëmshpërblimeve, por i ka kërkuar zyrtarisht falje popullit boshnjak në vitin 2010, të paktën për ngjarjet e Srebrenicës. Janë dashur 15 vite për miratimin e një rezolute të tillë nga parlamenti serb, kur po ndjehej flladi i anëtarësimit evropian, pas 13 orësh debat dhe 127 votash, dy më shumë se gjysma e numrit të përgjithshëm të parlamentarëve serbë, edhe pse të detyruar. Pendesa duket shumë serioze! Po në të njëjtin vit është zyrtarizuar edhe pendesa për ngjarjet e Vukovarit, simbolin e konfliktit në Kroaci, ndërsa për vandalizmin e tifozerisë serbe në Genova, përpara ndeshjes së futbollit me Italinë të datës 12 tetor 2010, pendesa zyrtare ishte e vetëtimshme: u thyen ca xhama, u dogj një flamur shqiptar, u shpalosën disa parrulla “çuditërisht” koherente me ato të Beogradit politik, mbeti nëpër faqet e para të gazetave tatuazhi i një date simbolike të kompleksit mitologjik të nacionalizmit serb, dhe asgjë më tepër, ndërsa për viktimat e Kosovës ka ende kohë.
Kur politika reflekton sforcimin, madje në falsitetin e saj hapi vendimtar, ai i revizionimit të ndërgjegjes kolektive, vazhdon të jetë një mirazh i largët. Sigurisht që kjo terapi nevojon kohë të gjatë ndërhyrjeje konstante nga elitat, nëpërmjet ilaçeve shkencore, me qëllim riparimin e asaj çka është infektuar nga fillimet e shekullit të XIX, por nga ana tjetër është e vetmja shpresë e tejkalimit përfundimtar të situatës konfliktuale ende zhurmuese në Ballkan. Kështu, derisa viti 1389 të vijojë simbolizmin e rënies së djepit mesjetar të serbëve – kur ky territor ishte gjoja “djep” vetëm për dy shekuj e gjysmë nga rreth 1.400 vitet e ngulitjes serbe në Ballkan –, derisa boshnjakët muslimanë të konsiderohen tradhtarë ose rrëmbyes të tokave akoma më të hershme – kur këta janë “tradhtarët” e një tradite paraardhëse dhe “zaptues” po aq sa edhe serbët e kroatët –, derisa Krajina e serbizuar me vlleh nga austriakët dhe osmanët të ëndërrohet si skaji veriperëndimor i djepeve mitologjike etj., rruga e stabilizimit të rajonit është e tëra në ngjitje.
Kultivimi dhe përcjellja e urrejtjes
Megjithatë, do të ishte i padrejtë fajësimi i individëve ose i shumicës së një populli të vetëm në vorbullën ballkanike. Të sëmurë ka edhe në gjirin popullit tonë, fatkeqësisht më shumë tek elitat. Vitin e kaluar At Anton Kçira i quante ‹‹qenë›› viktimat në Bosnje dhe shqiptarët e shpëtuar të Kosovës: e njëjta etiketë u rishfaq në artikullin e botuar nga gazeta Sot me datë 9 qershor 2011, e përforcuar me: ‹‹dhe unë do ta kisha dëshiruar me të gjithë zemër që ata dhe prindërit që i lindën ata të qenë asgjësuar nga serbët dhe kroatët në luftën e fundit në Bosnjë dhe Hercegovinë››, apo holandezët mundësuan ‹‹që Ballkani të çlirohet sadopak nga ky mallkim që janë boshnjakët islamikë››. “Koincidencë” interesante. Po të mendosh se janë larguar shumë pak, nga ‹‹derrat›› (sipas Mladič) tek ‹‹qentë››, “koincidenca” është edhe më interesante. Natyrisht ky është shpërthimi më delirant dhe provokues i urrejtjes që buron nga mospranimi i realitetit, ndërsa autorët janë vullnetarët e munguar përkrah forcave serbe, ukrainase, ruse, greke etj, në Srebrenicë: siç duket pagesën e 2.000 markave për ato ditë korriku e marrin me këto shërbesa.
Huntington, duke propozuar një artikull të New York Times të 1994, përshkruan spastrimin serb të muslimanëve nga qyteti Zvornik sëbashku me ‹‹vendosjen e një kryqi në vend të kullës osmane të porsa hedhur në erë, që kishte zëvendësuar një kishë ortodokse të shkatërruar nga turqit në vitin 1463››. Pa i mohuar asgjë këndvështrimit konkret të autorit të “përplasjes së qytetërimeve”, ky rast mund të lexohet si “përplasje kohore”: 250 vitet e simbolit të ortodoksisë, të tejkaluara që prej më shumë se pesë shekujsh, i kanë mjaftuar serbëve të përmbysin tragjikisht realitetin, madje edhe me kampe përqendrimi. Për më tepër, këto dy shekuj e gjysmë vijnë pas një periudhe përmbysjesh të vazhdueshme, pasi serbët dhe identiteti i imponuar në Zvornik pas vitit 1992 nuk kanë mbirë nga dheu. Kjo forcë perverse, e mbivendosjes së dhunshme të kaluarës mbi realitetin aktual, ka ushqyer konfliktet ballkanike – e jo vetëm ato – që në shekullin e XIX dhe vazhdon të përkundë akoma sot imagjinatën e përbashkët të personave me hapësira publike.
Slavoj Žižek, filozofi slloven, e përmbledh akoma më qartë ‘përjashtimin e realitetit’ nëpërmjet metaforës të ngritjes së kufijve identitarë nga popullsitë e ish-Jugosllavisë: sipas sllovenëve, vëren ai, kufiri i Evropës është lumi Kupa – kufiri natyror me Kroacinë –, për kroatet ky kufi është ai me Serbinë ortodokse, ndërsa për serbët kufiri zhvendoset në vijën ndarëse me boshnjakët dhe shqiptarët, pra mes besimeve fetare. Tani, për ato shqiptarë, që sipas imagjinatës serbe ndodhen në zonën përtej Evropës dhe që me të vërtetë ndjehen të pushtuar nga një realitet alien, mënyrat për të shtyrë kufirin janë dy: e para, ajo e sipërcituara e “vrasjes së qenve”; e dyta, e ndërhyrjes imagjinare specifike në histori. Kjo e fundit, e lexueshme në drejtues dhe politikanë, është edhe më e rrezikshmja sepse, ndryshe nga shembujt e mësipërm banalë, ndrydh me pasoja patologjike mllefin e kultivuar gjatë shekujve, tashmë të transformuar në zi brezash, për ta konservuar në momente të ardhshme. E kam fjalën për ata që e konsiderojnë realitetin e sotëm shqiptar si ‹‹tradhti e tradhtive›› ndaj një trungu mesjetar të pretenduar, të cilit qëllimisht ja harrojnë rrënjët politeiste; për ata, madje edhe politikanë e shkrimtarë, që, përtej fantazive hamletiane, u shfaqet fantazma e Kostandinopojës dhe ëndërrojnë misionin kanunor “të gjakmarrjes shëruese” për popullin tonë ‹‹më përpara me titull të plotë evropian, më pas të nxirë, të skuqur dhe të zverdhur […] tani në kërkim të vetvetes››: pastaj vetëshpallen atdhetarë dhe nacionalistë, por shqiptarizmi nuk është bazuar në mohimin e një pjese të kombit për ëndrrat fetare tradicionale. Meqenëse këtyre individëve, të cilëve ua japim rrogën dhe votën, kjo u shëmbëllen si zgjidhja e problemeve të shqiptarëve, le ta provojnë ashtu siç i lexuan grekët “retë e Kostandinit” në fundin e Luftës së Parë Botërore, pasi Kostandinopoja, sot Stambolli, nuk është larg.
Shërimi kolektiv, kaq shumë i shpresuar, është ende i largët. Fatkeqësisht Srebrenica – srebren, ‘argjend’ – dhe gropat e tjera të zhdukjes së realitetit ngelen të padukshme, për të mos thënë të adhurueshme, për shumë ballkanas. Është e kotë krenaria e relikteve me “titull evropian” kur nga Evropa nuk mësojnë të tejkalojnë primitivizmin vetjak.
Burimi: http://www.e-zani.com/2011/07/13/shkelqimi-i-argjendit-te-nxire/
Mospërfillja institucionale për jetën e palestinezëve
Mouin RABBANI*
MOSPËRILLJA INSTITUCIONALE PËR JETËN E PALESTINEZËVE*
Ose do të dënosh në parim vrasjen e civilëve të paarmatosur, ose do të marrësh një pozicion më fisnor në çështje të tilla. Në rastin e Izraelit dhe të palestinezëve, vërshimi global i hidhërimit dhe dënimit mbi vrasjen e tre të rinjve izraelitë në territoret e pushtuara të Bregut Perëndimor është e barazvlefshmja morale e denoncimit të Jimmy Savile nga Rolf Harris.
Përgjatë 14 viteve të fundit, Izraeli ka vrarë fëmijë palestinezë në një norme prej më shumë se 2 në javë. Duket se s’ka asnjë rast që Barak Obama të mos i krahasojë fëmijët e rrezikuar izraelitë me vajzat e tij, por vërsnikët e tyre palestinezë stivosen tutje me kuturisje rreth të drejtës së Izraelit për vetëmbrojtje. Mospërfillja institucionale për jetën e palestinezëve në Perëndim ndihmon të shpjegojmë jo vetëm arsyen pse palestinezët i drejtohet dhunës, por edhe agresionin e fundit të Izraelit mbi Rripin e Gazës.
Cikli aktual i përshkallëzimit daton pak a shumë në momentin kur tre të rinj izraelitë u zhdukën më 12 qershor. Dy djem palestinezë u qëlluan për vdekje në Ramallan më 15 maj, por ky – si çdo numër incidentesh gjatë muajit të ndërhyrjes, kur Izraeli po ushtronte të drejtën e tij për të kolonizuar dhe shpronësuar – konsiderohet i parëndësishëm.
Binyamin Netanyahu akuzoi menjëherë Hamasin për zhdukjen e tre adoleshentëve izraelitë. Shtëpia e Bardhë, me pothuaj të njëjtën shpejtësi, pohoi fajësinë e Hamasit, fakt që prej kohësh konsiderohet i mirëqenë nga media. Akoma edhe sot, fajtorët mbeten të përgjithësuar dhe përkatësia e tyre institucionale e paqartë. Sa i përket Hamasit, që ashtu si organizata të tjera palestineze, nuk heziton asnjëherë të marrë përsipër përgjegjësinë e aksioneve të tij dhe që priret të ekzagjërojë aktivitetin e saj, kësaj here e ka mohuar përfshirjen.
Ajo që dimë është se një telefonatë në panik e sipër nga njëri prej të rinjve izraelitë më 12 qershor përbante të shtëna armësh zjarri, që i çoi institucionet izraelite të sigurisë të vijnë në përfundimin se ata qenë vrarë. Netanyahu e mbajti të fshehtë këtë informacion dhe përdori pretekstin e operacionit të lirimit të pengjeve për të filluar një tërbim të organizuar ushtarak përgjatë Bregut Perëndimor. Demagogjia e tij, edhe me standardet e tij, arriti thellësi të reja vulgariteti. Të fajësosh disa fanatikë endacakë izraelitë për djegien e mëvonshme për së gjalli të një palestinezi 16 vjeçar (pas kishin dështuar orvatjet për ta portretisuar këtë si vrasje e një homoseksuali nga familja e tij) është të pretendosh se një barbari e tilla ekzistojnë pavarësisht nga konteksti politik apo kolonial që e prodhon atë.
Nëse ishte e ditur tashmë se nuk kishte asnjë peng për të liruar, çfarë kërkonte të arrinte Izraeli? Një objektiv vendimtar ishte zbrapsja e hapave të ndruajtur të ndërmarrja nga Fatahu dhe Hamasi drejt një pajtimi kombëtar. Izraeli preferon më shumë një politikë palestineze të përçarë nga partitizmi dhe të komanduar nga militantët islamistë, sesa një politikë të unifikuar nën udhëheqjen e Mahmoud Abbas, që mbetet i angazhuar ndaj negociatave dhe e mbron publikisht bashkëpunimin në fushën e sigurisë me Izraelin si “të shenjtë”. I shqetësuar se një pajtim në një kohë kur pakënaqësia palestineze në rritje mund të çojë në një revoltë tjetër, Izraeli u përpoq ta parandalonte këtë. Kështu, Izraeli riarrestoi një numër palestinezësh të liruar në shkëmbimin e të burgosurve me Hamasin në vitin 2011. Në kontekstin e deshtimin të fundit të diplomacisë së sponsorizuar nga amerikanë dhe një konsensusi global në rritje se Izraeli, pra oreksi i tij për tokat palestineze dhe deshtimi për të përmbushur angazhimet e tij sa i përket lirimit të të burgosurve ishin të dënueshëm, Netanyahu u hodh në mundësine për të ndryshuar temën nga kolonializmi dhe pasojat e tij tek terrorizmi.
Veprimet e Izraelit kanë prodhuar një zemëratë të madhe në Bregun Perëndimor dhe mes komunitetit palestinez në Izrael, si dhe një përplasje të re në Rripin e Gazës. Megjithatë, akoma duket shumë larg një intifadë e tretë, kryesisht për shkak se infrastruktura organizative që prodhoi dhe mbajti dy të parat ka degraduar, nuk ekziston më, apo kontrollohet nga liderë që preferojnë gjallërinë dhe privilegjet e zyrës ndaj përpjekjes dhe sakrificës.
Edhe Hamasi do të dëshironte të shmangte një konfrontim në shkallë të gjerë me Izraelin. Por në kontrast me muajt e fundit, ai po i përgjigjet dhunës me dhunë, në vend që të ruajë qetësinë. Ka shumë pak për të humbur se në çdo moment që kur mori pushtetin në Gaza në vitin 2007. Objektivat e tij kryesore në marrëveshjen e fundit të pajtimit – pagesa e rrogave për administratën e tij civile, rihapjen e vendkalimit të Rafahut drejt kufirit Egjiptian, rindërtimin e Rripit të Gazës dhe legjitimitet më i madh rajonal dhe ndërkombëtar – dështuan të materializohen. Qeveria e re e Autoritetit Palestinez e formuar me nenshkrimin e saj vepron sikur Gaza të mos ekzistojë dhe vazhdon të bashkëpunojë me Izraelin kundër Hamasit në Bregun Perëndimor. Armiqësia e palodhur e sunduesve të rinj të Egjiptit ndaj Gazës dhe Hamasit nënkupton se nuk ka një ndërmjetësues të besueshëm, nëse nuk Turqia dhe Katari nuk hyjnë në lojë.
Të marra së bashku, këto zhvillime mund ta bëjnë konfrontimin ndërmjet Izraelit dhe Hamasit më të zgjatur dhe më intensive se ç’mund të ketë rënë në ujdi secila palë.
Përktheu nga anglishtja: Vehap KOLA
* Mouin Rabbani është gazetar i pavarur palestinez dhe analist i Lindjes së Mesme i specializuar në konfliktin arabo-izraelit dhe në çështjet palestineze. Rabbani jeton në Aman, Jordani.
* Marrë nga faqja zyrtare e politologut me origjine hebreje, Norman Finkelstein http://www.normanfinkelstein.com/2014/rabbani-on-israels-right-to-kill/
Hadithi në studimet e orientalistëve
Nexhat IBRAHIMI
HADITHI NË STUDIMET E ORIENTALISTËVE
Hyrje[1]
Hadithi[2] ka qenë objekt shqyrtimi e debatesh, objekt studimi e përkushtimi qysh nga ditët e para të tij. Në periudhën më të hershme përkundër faktit se nga pjesa dërmuese respektohej e aplikohej në jetë, nga një numër i bashkëvendësve të Muhammedit a.s. hadithi kontestohej. Më vonë, fronti i kundërshtimit qe zgjeruar, duke u shtri edhe përbrenda muslimanëve e sidomos kjo tendencë gjeti vend në preokupimet e jomuslimanëve. Megjithëse kundërshtimet ekzistonin qysh nga fillimi, deri në fund të shekullit III hixhrij kundërshtim të organizuar nuk pati, respektivisht edhe kur ekzistonte ai ishte më shumë individual, i zbehtë dhe nuk paraqiste ndonjë pengesë serioze që meritonte ndonjë përkushtim të veçantë, pos më tepër ishte si manifestim i fanatizmit fetar kristian. Mirëpo, me kalimin e shekujve, me intensifikimin ushtarak, politik, tregtar e kulturor islamo-kristian edhe interesimi për studimet ndaj hadithit filloi të rritet. Sidomos kjo ndodhi gjatë shekullit XIX dhe XX, kur hadithi studiohej si fushë e veçantë, në kuadër të studimeve të përgjithshme të orientalistëve perëndimorë dhe botërorë.[3]
Fillimet e orientalizmit dhe të studimeve orientale
Fillimet e orientalizmit nuk duhet kërkuar në kohët e lashta, edhe pse fërkimet e para rrjedhin qysh atëherë. Atëherë kur bota myslimane dhe kristiane u ndeshën me tërë forcën, atëherë edhe filluan studimet më të hovshme e më sistematike, e kjo është koha e Kryqëzatave. Superioriteti mysliman në rrafshin ushtarak, politik, tregtar, shkencor e kulturor, shtrirja e fuqishme myslimane në të katër anët e botës, rënia e territoreve kristiane një pas një (Spanja, pjesë të territorit Bizantin etj.) i nxiti krerët kishtarë sidomos perëndimorë por edhe prijësit politikë, që krahas fuqizimit politikë e ushtarak duhet të ndodh edhe fuqizimi intelektual, që ta mbrojnë fenë dhe territoret e tyre.[4]
Ndër veprimet e para në atë që do të quhet orientalistikë është angazhimi i Robert Kettanit nga ana e klerikut me ndikim nga Clunyi në Francë, Petri i Madh, që të bëhet përkthimi i Kur’anit në gjuhën latine, me synimin e vetëm që të mposhtet feja islame.[5] Normalisht, përkthimet dhe studimet e tilla nuk kanë mundur të ofrojnë në pasqyrë objektive për Islamin, sepse synimet nuk ishin qëllimmira. Ato bëheshin me kërkesë të Kishës dhe nën direktivat e saj. Një frymë e tillë studimesh për fat të keq ka mbetur edhe pas Kryqëzatave, ndonëse studimet për Islamin nuk ishin ekskluzivitet i Kishës por edhe i subjekteve të tjera. [6] Kjo bëri që studiuesit e Islamit të vëhen në shërbim të kolonializmit perëndimor, shpesh herë në lidhje të ngushta me misionarët kristianë kurse gjatë shekullit të fundit në lidhje edhe me lëvizjen sioniste.[7] Këto rrethana kanë bërë që deformimi i mësimeve islame dhe paragjykimet të shtrihen në tërë hemisferën perëndimore: Amerikë, Angli, Gjermani, Rusi, Francë, Itali, Holandë etj.[8]
Orientalistët dhe hadithi
Studimet orientaliste për një kohë të gjatë nuk ishin të specifikuara në një fushë të caktuar, por ishin të përgjithësuara. Studiohej Kur’ani, filozofia apo aspekte të fushave ekzakte. Vetëm më vonë, në shekullin XVII e vërejmë një studim të hollësishëm. Ndër perëndimorët e parë, i cili shkroi për hadithin ishte orientalisti francez De Herbelot.[9] Ky mendon se nëntë përmbledhjet kryesore të hadithit janë të huazuara nga Talmudi.[10] Mirëpo, në shekullin vijues, studimet e hadithit thellohen edhe më tepër, kurse hadithi studiohet veçantë. Në shekullin XIX-XX kujdes të veçantë hadithit i kushtojnë Leone Caetani (1869-1926), S. W. Muiri (1819-1905) etj. Megjithatë, njeriu që më së shumti u angazhua në atakimin e hadithit ishte Ignaz Goldziher.[11] Vepra e tij Muhammedanische Studien (Muslim Studies) (Halle, 1889–1890, 2 vol.) është bërë strumbullar i të gjitha studimeve perëndimore.
Më vonë, studimet avancuan por në aspekt të cilësisë, kështu që kemi edhe orientalistin Joseph Schacht (1902-1969). Edhe ai ishte tejet tendencioz, kurse vepra e tij ndër burimet e tendenciozitetit orientalist.[12] Madje, sipas orientalistit Ser Hamilton Gibb[13] “Ajo vepër në të ardhmen do të bëhet themel për të gjitha studimet e kulturës dhe qytetërimit dhe të drejtës islame në Perëndim.”[14]
Orientalistët dhe shkrimi i hadithit
Nëse William Muiri është ndër autorët e parë serioz që e kontestoi në përgjithësi teorinë klasike të autenticitetit të Kur’anit dhe në veçanti të shkruarit e tij, atëherë Ignac Goldziheri është kulmi i këtij kontestimi. Muiri pohon se hadithin i pari e shkroi Ibn Shihab Ez-Zuhriu[15] në shekullin e II hixhrij, sipas urdhrit të Omer Ibn Abdulazizit.[16] Këtë ide e përpunoi edhe Goldziher në veprën Muhammedanische Studien, duke pohuar se hadithin myslimanët filluan ta shkruajnë vetëm në shekullin II hixhrij. Ai pohon se ky ishte hapi i fundit për ta ruajtur traditën e Pejgamberit a.s., pasi theksuan se është e pamundur të ruhet, memorizohet dhe transmetohet.[17] Orientalistët e tjerë më vonë do të thonë se përmbledhjet e hadithit që sot i kemi janë vetëm “manifestim të tendencave që kanë ekzistuar në bashkësinë muslimane gjatë periudhës më të pjekur të zhvillimit”, e jo manifestim të fjalës së vërtetë të Pejgamberit a.s.[18] orientalisti gjerman Schacht shkon edhe më tej sa shkrimin e hadithit thotë duhet shtyrë edhe më vonë. Sipas tij, pohimi se hadithi është shkruar në pjesën e parë të shekullit II hixhrij është vetëm pretekst për të trilluar hadithe që do t’i arsyetojnë traditat zakonore dhe ato shoqërore arabe.[19] Tentime të tilla kemi edhe brenda muslimanëve, qoftë të motivuar me mendime islame qoftë të ndikuar nga orientalizmi evropian.[20]
Dijetarët myslimanë sikur edhe Imam Vehbi Ismaili ynë, në studimin e tij për shkencën e hadithit pohon se se hadithi nuk e kishte tretmanin e Kur’anit, por edhe ai shkruhej sipas nevoje. Në një rast, siç raporton Abdullah ibn Amri, thotë: “Unë shkrueja çdo gjë që dëgjoja nga Profeti a.s. me qëllim që më vonë t’i mësoja përmendësh. Disa më kritikuan për këtë gjë. I tregova Profetit këte dhe ai më tha: ‘Shkruaj se unë flas vetëm të vërtetën.” [21] Raportohet se kanë ekzistuar disa përmbledhje hadithesh: Sahifja e Sa’d ibn Ubadete El-Ensariut, Nus`hat’ul-kebireh e Semureh ibn Xhundubit, Sahifja e Xhabir ibn Abdullahut, Sahifja e Abdullah ibn Amr ibn El-Asit, Kodeksi (Kitab) i Muhammedit a.s., Sahifja e Abdullah ibn Abbasit, Sahifja e Ebu Hurejres respektivisht e Hemmam ibn Munebbihut, Suhufet e Ebu Bekrit etj.[22]
Arsyet e qëndrimit negativ të orientalistëve ndaj hadithit
Shkaqet që orientalistët patën qëndrim negativ ndaj hadithit janë të shumta, por disa janë kryesore:
– Mosnjohja zyrtare e Islamit, Kur’anit dhe Muhammedit a.s. nga ana e Kishës kristiane. Kjo mosnjohje ka ndikuar që edhe çkado që rezulton prej tyre të mos njihet, të përçmohet, të kritikohet dhe të devijohet doktrina e tij.[23]
Në përgjithësi, orientalistët mohojnë se Islami është feja e fundit nga Allahu xh. sh., e shpallur Pejgamberit a.s. nëpërmjet Kur’anit.[24] Për shkak të këtij problemi ata shpesh herë ngatërrojnë tekstin e Kur’anit dhe të Hadithit, duke mos ditur si t’i specifikojnë, duke thënë se edhe Kur’ani edhe hjadithi janë produkt i Muhammedit a.s.[25]
Kontributi i orientalistëve në studimin e hadithit
Është e padiskutueshme se orientalistët për shkak të paragjykimeve dhe bindjeve të tyre të shtrembëruara ndaj Islamit kanë bërë dëme të konsiderueshme. Por, gjithashtu është e padiskutueshme se kanë dhënë edhe kontribut që vlen të theksohet. Motivet mund të jenë edhe jofort humane, por në disa raste kemi synime të pastra shkencore. Kështu, kemi gjetjen, përpunimin dhe publikimin e disa veprave në dorëshkrim me rëndësi parësore. Veprat zakonisht janë botuar në origjinal dhe në përkthim në ndonjërën nga gjuhët evropiane me standarde të larta shkencore.
Por, projekti që vlen të përmendet është Indeksi i Haditheve të Pejgamberit a.s. i punuar prej orientalistëve me titull El-Mu‘xham el-mufahras fi elfadh’il-hadith. Këtë projekt e filloi orientalisti Arent J. Wensink dhe ai zgjati rreth 50 vjet. Vëllimi i parë doli më 1936 në Leiden, kurse i fundit më 1987.[26] Në këtë vepër janë rradhitur sipas rendit alfabetik hadithet e nëntë përmbledhjeve të njohura si Kutub’ut-tis’a, e ato janë: Dy Sahihët : i Buhariut dhe Muslimit, katër Sunene: Tirmidhiut, Ebu Davudit, Nesaiut dhe Ibn Maxhes, dy musnedet: Ahmed ibn Hanbelit dhe Darimiut dhe Muvatta`i i Malik ibn Enesit.[27]
Dijetarët myslimanë kanë poseduar disa indekse dhe metoda për gjetjen e haditheve (kutub’ul-etraf), por projekti evropian është mjaft praktik, më i lehtë, ndonëse edhe këtij realizimi i bëhen ca vërejtje në aspektin praktik. Kohëve të fundit ky projekt po përgatitet edhe në formën elektronike, kështu që puna do të lehtësohet edhe më shumë.
Në vend të përfundimit
Preokupimi dhe interesi i orientalistëve për hadithin nuk është i hershëm. Këtë e kanë kushtëzuar shumë faktorë, por kryesor është mosnevoja e tyre për hadithin. Edhe preokupimet e para të tyre nuk janë të motivuara për synime të ndritshme, por për ta goditur Islamin edhe nga ky kend, çfarë e kemi Goldziherin, Schachtin etj., duke zhvilluar teorinë se nuk ekziston hadith autentik Për fat të keq, shkenca orientaliste e hadithit nuk ka ecur shumë përpara në këtë rrafsh.
Edhe pse kemi dëshmi burimore se hadithi është shkruar edhe në kohën e Muhammedit a.s., madje me dijen dhe rekomandimin e tij, por jo masovikisht, orientalistë të caktuar e mohojnë këtë mundësi. Shkruarja sistematike dhe metodologjike e hadithit ka filluar të bëhet në pjesën e fundit të shekullit të parë, e sidomos gjatë shekullit të dytë, kur e kemi Ez-Zuhriun, Ebu Hanifen[28] etj., për të vazhduar në shekullin e tretë me Buhariun, Muslimin dhe kolosët e tjerë.
_______________
[1] Synimi me këtë shkrim është të shtrojë zhvillimet për hadithin dhe rreth hadithit te orientalistët, kalimthi, duke theksuar përfaqësuesit e tyre kryesorë, qëndrimet, paragjykimet por edhe kontributin e tyre. Meqë pretendimet e shkrimit janë modeste, edhe literatura edhe autorët e përdorur janë të kufizuar.
[2] Hadith është ajo që Muhammedi s.a.v.s. ka thënë, vepruar, miratuar apo heshtur. Në hadith bëjnë pjesë edhe ato lajme të cilat flasin për cilësitë e Pejgamberit a.s. Shih gjerësisht: Imam Vehbi Ismaili, Vepra 6, Logos-A, Shkup, 2009, fq. 19 etj. H. Mehmed Hanxhiq, Hyrje në shkencën e hadithit, përktheu Nexhat Ibrahimi, Logos-A, Shkup, 1997, fq. 7-9.
[3] Omer Nakicevic, Uvod u hadiske znanosti, Sarajevë, 1986, fq. 19.
[4] Safvet Halilovic, Umjesto predgovora, në veprën: Mustafa es-Sibai, Orijentalizam i orijentalisti (za i protiv), prijevod Nezir Halilovic, Zenicë, 2003, fq. 5.
[5] Ismail Ibrahim Navvab, Orijentalne studije: pregled korijena, Beharistan, casopis za kulturu, 5/6, 2002, preveo Ahmet Alibašic, fq. 124, cituar sipas: Aljo Cikotic, Orijetnalisti i hadis, Glasnik Rijaseta Islamske Zajednice Bosne i Hercegovine, nr. 5-6, 2009, fq. 419.
[6] Ismail Ibrahim Navvab, po aty, fq. 125.
[7] Ahmed Smajlovic, Felsefetu’l-istishraki ve etheruha fi’l-edebi’l-arabijji’l-muasir, Kajro, 1980, Daru’l-Mearif, fq. 119-125.
[8] Motivet e orientalistikës në përgjithësi ishin të motivuara fetarisht, politikisht, ekonomikisht por edhe shkencërisht. Gjerësisht shih: Mustafa es-Sibai, Orijentalizam i orijentalisti (za i protiv), po aty, fq. 63-68.
[9] Barthélemy d’Herbelot (1625 –1695) është orientalist francez, sipas: shih: http://en.wikipedia.org/wiki/Barth%C3%A9lemy_d’Herbelot .
[10] Akram Diya al-‘Omari, Mawqif al-istishraq min as-sunna wa-s-sira an-nabawijja, Revistë e Univerzitetit Katar: Merkez buhuth as-sunna wa-s-sira, nr. VII, 1994/95, fq. 70, sipas: Aljo Cikotic, po aty.
[11] Ignác (Yitzhaq Yehuda) Goldziher (1850-1921) është orientalist hungarez me prejardhje hebraike dhe bashkë me gjermanin Theodore Noldeke dhe gjermanin Christiaan Snouck Hurgonje konsiderohet si themelues i studimeve moderne të islamistikës. Sipas: http://en.wikipedia.org/wiki/Ign%C3%A1c_Goldziher .
[12] Joseph Schacht (1902-1969) orientalist gjerman me prejardhje hebraike dhe autor i disa veprave për Islamin (fikhun, usuli-fikhun etj.). Vepra më e rendësishme e tij është Origjina e jurisprudencës muhamedane (Origins of Muhammadan Jurisprudence, 1950). Shih këtë vepër: http://islam-and-muslims.com/Origins-Muhammadan-Jurisprudence-Schacht.pdf .
[13] Ser Hamilton Gibb (1895–1971) është ndër orientalistët më të njohur anglez në shekullin XX.
[14] Muhammad Bahauddin, po aty, fq. 21. Krhs.: Omer Nakicevic, po aty, fq. 20.
[15] Shih: Muhammed Ikball, Ripërtëritja e mendimit fetar në Islam, përktheu: Nexhat Ibrahimi, Logos-A, Shkup, 2006, fq. 220.
[16] Muhammad Bahauddin, po aty, fq. 34. Omer b. Abdulaziz (61-101 h.), i biri i Abdulaziz b. Mervan dhe pasardhës i Omer b. El-Hattabit r.a. Ky si halif ishte dy vite e pesë muaj. (Ibn Sa‘d, Tabekat, vëll. V, fq. 408), sipas: Aljo Cikotic, po aty.
[17] Muhammad Bahauddin, po aty, fq. 34.
[18] Sipas: Aljo Cikotic, po aty, fq. 418-426.
[19] Omer Nakicevic, po aty, fq. 20-21. Muhammad Bahauddin, po aty, fq. 80-81.
[20] Omer Nakicevic, po aty, fq. 19-32.
[21] Për këtë dhe raste të tjera shih gjerësisht: Suneni i Ebi Davudit, 24:3, sipas: Imam Vehbi Ismaili, po aty, fq. 24.
[22] Seid Ramadan, E drejta islame, përktheu: Nexhat Ibrahimi, Logos-A, Shkup, 2007, fq. 45 e tutje. Omer Nakicevic, po aty, fq. 38-40 a.; H. Mehmed Hanxhiq, po aty, fq. 17-19.
[23] Mustafa as-Siba’i, As-Sunna wa makanatuha fi at-tašri’i al-islamijji, al-Maktab al-Islami, Bejrut, 1985, fq. 188-189.
[24] Mustafa es-Sibai, Orijentalizam, po aty, fq. 71.
[25] Mustafa es-Sibai, Orijentalizam, po aty, fq. 74.
[26] Mustafa es-Sibai, Orijentalizam, po aty, fq. 22.
[27] Imam Vehbi Ismaili, po aty, fq. 42 e tutje. H. Mehmed Hanxhiq, po aty, fq. 23-26 e tutje.
[28] Veprën e Imam Ebu Hanifes për Hadithin e kemi edhe në gjuhën shqipe: Fuad Sediç, Musnedi i Imam Ebu Hanifes, SHB Dituria Islame, Prishtinë, 2009, fq. +287.
als_Latn epo_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ces_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn tur_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn som_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn jav_Latn als_Latn tso_Latn als_Latn kea_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eus_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn sot_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn hrv_Latn hrv_Latn bos_Latn als_Latn crh_Latn als_Latn srd_Latn bam_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ace_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn kab_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn