als_Latn dik_Latn sag_Latn
*** AlbClub Discussion List ***
Te nderuar Alb-Club -as,
Ne vazhdim te mendimeve te Cunit nga Tirona, me te cilat jam plotesisht
dakord, po ju dergoj mendimet e nje çunit prej Rrogozhine.
Te fala:
Rrobo Rrogozhina
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
A ka qenë Ismail Kadare disident ?... A përbën vallë ai, rastin e një
përjashtimi vertet te veçante, të jashtëzakonshëm, në rrethanat e mungesës
së një disidence të vërtetë në Shqipëri ? Në të kundërtën, në mos disident
i kalibrit Havel, Solxhenicin etj, a ishte ai fillimisht, një shkrimtar
zyrtar e, pastaj, me kalimin e viteve, krijues "qejfmbetur", thyerës
rregullash i realizmit socialist, antikonformist, rezistent i heshtur,
kundërshtar i fshehtë i regjimit e me pas, kur komunizmi ra - veprimtar i
vendosur per demaskimin e tiranisë totalitare ?...
E, në se përgjigjia e pyetjeve të mësipërme është konform konstatimit me
lart, cila do të qe skema e evolucionit të personalitetit dhe veprës së tij
letrare në rrjedhën e jetës totalitare shqiptare, nga fillimi i viteve '60 e
gjer në fund të viteve '80? E, nga ana tjetër, po qe se do përpiqeshim të
ndërtonim "skemën" e një rruge dhe evolucioni të tillë, a do të mund t'a
përkufizonim plotësisht e saktë, pozicionin e rolin e krijimtarisë së tij në
vite ? ( Për vetë faktin se, angazhimi, evolucioni e kompleksiteti i botës e
veprës së një shkrimtari, në kushtet e shoqërisë totalitare, është një
proces i ndërlikuar, kompleks, i paimagjinueshëm dhe thellësisht misterioz
).
Sipas mendimit tim, them se, skema, e cila do të karakterizonte e
shenonte trasenë e rrugës së përshkruar prej Ismail Kadaresë në atë
periudhë, ka pasur pak a shumë, një progresion të tillë :
? krijues mjaft i talentuar - i prire per thyerjen e "rregullave" -
antikonformist dhe rebel - rezistent i heshtur i regjimit - me vepren e
tij madhore, kundershar i diktaturës ?
Lidhur me objektivitetin e vërtetësinë e skemës së mësipërme, si edhe
me shumë pyetje, hamendje e supozime rreth pozicionit e rolit të Ismail
Kadaresë, si shkrimtar e intelektual gjatë epokës totalitare, janë shprehur
e vazhdojnë të shprehen mendime, ide e gjykime nga më të ndryshmet. Në
botimet, shtypin e mediat shqiptare e të huaja, vazhdojnë të shkruhen e të
shprehen opinione, komente e konsiderata nga më kontradiktoret. Herë, plot
simpati e supervlerësime, e herë me sarkazëm, mllefe e urrejtje të thellë.
Gjykime të tilla, shpesh janë aq ekstreme, sa që disa arrijnë t'a
cilësojnë atë si "kengëtar" të regjimit e, ca të tjerë, e akuzojnë bile edhe
si bashkëpuntor të zellshem të diktaturës e jetëzgjatës së saj. Të tjerë, të
cilët mendoj se përfaqësojnë edhe shumicën dërmuese të opinionit, e
cilësojnë atë, përveçse kundështar të realizmit socialist edhe nje shkrimtar
gjenial, i cili me veprën e tij letrare u bë Simbol i Shpresës, Gardian i
Memories, Denonciator i Diktaturës, Rival i Totalitarizmit etj.
Në përgjithësi, tymnaja rreth rolit, figurës e pozicionit të tij,
sipas vetë Kadaresë, është përhapur prej një kategorie të caktuar njerëzish,
të cilët, gjatë epokës totalitare benin sehir e s'thoshnin as gjysëm fjale
për denimin e padrejtësive e krimeve. Prej, atyre që nxirnin "revolverat" e
godisnin pa mëshirë kundër disa njerëzve të guximshëm të kulturës, e së
fundi, prej një kategorie pseudo-artistësh,te cilet sot, nuk kanë
absolutisht të drejtën morale të japin leksione, sepse kanë qenë pjesmarrës
në krime ose vëzhgues entusiaztë e lavdërues të tyre. Përfundimisht,
përgjigja definitive e njekohesisht tronditëse e shkrimtarit rreth këtij
problemi, është kjo:
" Të qendrosh ulur në lozhë, duke parë se si njerëzit përleshen e
përgjaken në arenë duke u ndeshur me bishat e, pastaj, t'i gjykosh ata që
nga lart, përse dikush prej tyre nuk u tregua aq trim sa duhej përballë
tigrit, e pse një tjetër, bile, i bëri bisht atij, duke zbatuar një taktikë
jo edhe aq korrekte, kjo është çnjerëzore (...) Nuk ka asgjë për t'u
egzagjeruar por, fakti është se, ne ndodheshim pikërisht në kondita të
tilla. Të izoluar, në një arenë plot njolla gjaku, duke mos ditur se nga
cila portë, bisha e egërsuar do të na sulmonte, ndërkohë që pjesa më e madhe
e spektatorëve, kur vinte çasti i rrëzimit të viktimës, kërkonin sipas
gjestit që bente tirani, me gishtin të drejtuar drejt nesh, vdekjen tonë. "
Ja, pra, një konstatim makabër e rrënqethës, i cili, ndofta, i jep
përgjigjje të plotë definicionit tragjik të rolit e pozicionit të tij ( të
vetmuar ), në arenën e përgjakur të tmerrit, frikës, shtypjes dhe vetë
jetës totalitare. Megjithatë, le të vijmë përsëri tek pyetja e kreut, me të
cilën nisëm edhe refleksionin në fjalë: A ka qene Ismail Kadareja, disident
?!...
Në kushtet specifike të diktaturës staliniste shqiptare, sipas mendimit
tim, edhe pse Kadareja përshkoi një itinerar krejt të veçantë e të
rrezikshëm, ( në shtigjet e ngushta e humnerat danteske të jetës së
atëhershme totalitare ), ai nuk mund të cilësohet "disident" i një disidence
inegzistente. Por, nga ana tjetër, mendojmë se, me plotësisht të drejtë
rasti i tij, ai meriton të konsiderohet si një fenomen krejt i veçantë, në
historinë e rezistencës kulturore e artistike të ish-vendeve komuniste të
Lindjes. Dikush mund të thotë: Por, si shumë shkrimtarë të atyre vendeve, ai
pse s'reagoi?...
Le t'a shqyrtojme edhe këtë gjë. Në se, bie fjala, në vitet '60 a '70,
Ismail Kadareja do kish tentuar të publikonte jashtë vendit një libër kundër
diktaturës ( ashtu siç vepruan disa shkrimtarë të vendeve ish-komuniste të
Lindjes ), pa dyshim që fati i jetës dhe krijimtarisë së tij, do të kishin
qenë krejtësisht të ndryshëm. Mbas një aluzioni të tillë, me të drejtë, mund
të shtrojmë gjykimin:
Ç'përfitim e ç'ndryshim do pësonte Shqipëria nga një veprim i tillë ?
Sigurisht asgjë !... Sepse, së pari, aso kohe, Kadareja qe fare pak i
njohur, ( për të mos thenë i panjohur ) jashtë vendit. Së dyti, sepse
borgjezia ndërkombtare mbante një heshtje të plotë e të çuditëshme, duke e
injoruar prej kohësh fatin e shqiptarëve nënë diktaturën staliniste. (
Ndërkohë që mbështeste me të gjithë mjetet e menyrat, lëvizjet disidente në
vende të tjerë komunistë si, në Bashkimin Sovjetik, Hungari, Çekoslovaki,
Poloni, Gjermani Lindore etj. Së treti, në kushtet e izolimit dhe
bunkerizimit të Shqipërisë, si edhe të entusiazmit iracional të turmave të
dehura nga fjalimet e Enver Hoxhës, tentativat për të shkruar vepra të
mirëfillta disidente, do të nxisnin edhe më tepër histerinë e dhunës në
vend, duke mos ndryshuar e ndikuar asnjë grimë, në jetën e atij cepi të
harruar të Ballkanit.
Përfundimisht, në se Kadareja do t'a kish kryer një akt të tillë
heroik, Shqipëria s'do të kish pasur veçse një të pushkatuar apo të burgosur
më tepër në burgjet e saj. ( Një fare Ismail Kadare, shkrimtar i ri dhe i
talentuar,i cili kish shkruar dikur një roman interesant, të titulluar:
Gjenerali i ushtrisë së vdekur?! ). Po, s'do te kish kurrën e kurrës, një
shkrimtar të shquar, duke humbur kështu, përgjithmonë, shansin e trashëgimit
të një vepre gjigande e me vlera kombëtare. Për rrjedhojë, me humbjen fizike
apo shkatërimin e intelektit të një shkrimtari të tillë, ne s'do të kishim
sot, atë thesar të çmuar veprash: romanesh, novelash, poezish, essesh etj,
që janë jo vetëm krenaria e kulturës shqiptare, por edhe e asaj europiane.
Kadareja, vërtet, vertet nuk mund të konsiderohet disident, ( për nga
autorësia e veprave të mirëfillta antikomuniste, hartimi i manifesteve e
trakteve kundër Partisë e shtetit totalitar, vuajtjet e torturat nëpër
burgje etj.), por megjithatë, them se, përveçse krijues i një universi të
rrallë letrar, ai është e mbetet edhe një atdhetar, humanist e demokrat i
shquar, i cili, me mesazhet e veprës së tij, për dekada vitesh me radhë e
në kushtet e një diktature të pashembëllt, direkt apo indirekt, ndikoi në
shumë aspekte të jetës, kulturës dhe indentitetit shpirtëror të shoqërisë e
sidomos të rinisë shqiptare.
( Ndër të tjera e mbi të gjitha, në mbajtjen gjallë të identitetit tonë
europian përkundrejt eksperimenteve shpërfytyruese të ideologjive totalitare
lindore si edhe në ruajtjen e Shpresës e mposhtjen e Dëshpërimit fatal
kolektiv. Në frymëzimin e Rezistencës ndaj Territ e Dhunës. Rrjedhimisht
edhe në zbehjen e Frikës e nxitjen e Guximit për veprim ).
... Për karaktere e krijimtari me përmasa të tilla, siç është ajo e Ismail
Kadaresë, krahas studjuesve e kritikëve letrare të çdo lloji, është e
natyrëshme të reflektojnë edhe mbarë shoqëria shqiptare e, bashkë me të,
edhe individi e lexuesi i thjeshtë i asaj kohe. Ai, që në menyrë diskrete,
të largët e pasionante, në rrjedhën e viteve të zymta të jetës totalitare e
përjetoi fenomenin Kadare, si pjesë të pa ndarë të kujtimeve, shpirtit,
emocioneve, emancipimit e formimit të tij kulturor. Si pikë referimi të
Shpresës se, do vinte një ditë që, Liria dhe e Vërteta, do të bëheshin
vërtet realitet.
Vërtet, Kadareja, s'arriti të bëhej një veprimtar politik i kalibrit të
Vaclav Havelit, por mund të themi me bindje se me veprën se tij, ai u bë
lider intelektual i kundërshtimit të heshtur ndaj regjimit stalinist.
Kësisoj, ai mund të cilësohet një "disident" ( gjithmonë në thonjëza )
krejtësisht orgjinal "shqiptar" i cili, sipas shprehjes popullore, "s'i ra
murrit me kokë" e preferoi të mos kalbej burgjeve duke mbajtur mbi supe
Peshën e Kryqit, me të vetmin objektiv: mbajtjen gjallë të shpirtit të një
populli, i cili rrezikonte të tjatërsohej në mënyrë tragjike e krejtësisht
të pa riparueshme.
Aktualisht, kushdo qofshin qendrimet apo konsideratat ndaj pozicionit,
krijimtarisë e personalitetit të Kadaresë, mendoj se një gjë është
absolutisht e pakontestueshme. Fakti që, ai është jo vetëm krijuesi,
lëvruesi e figura dominuese e letërsisë moderne shqiptare por, ajo që është
edhe më e rendësishme: Shkruesi i Madh i vlerave, shpirtit e historisë së
popullit tonë. E, s'duhet harruar se, kjo, është mjaft e rendësishme jo
vetëm për kulturën, por edhe për vetë egzistencën e një kombi. Për
vërtetësinë e këtij mendimi, mjafton të citojmë një gjykim të Vaclav
Havelit, i cili ndër të tjera, thotë:
" Sado kontradiktore qofshin interesat e një shkrimtari të vërtetë, qoftë
kur ai shkruan për dashurinë, xhelozinë, ligësinë njerëzore, natyrën,
fëmijërinë e tij, për Zotin apo skizofreninë, qoftë kur ai ben punën e
filozofit apo të psikologut, kur ai u përmbahet fakteve a flet me alegori,
kur u përkushtohet projekteve estetike më eksravagante - pra, në çdo
rrethanë nga këto që citova më lart - ka diçka që një shkrimtar i vërtetë
nuk mund t'a evitojë kurrë: Shkrimin e Historisë. Sfondin e saj shoqëror,
epokën e tij, përfshirë edhe politikën. Rrjedhimisht, shpejt a vonë, ne
zbulojmë faktin që, një vepër e madhe letrare, transmeton në menyrë
indirekte, komplekse e bile edhe të fshehtë, elementë të cilët i përkasin
historisë, kulturës, qytetërimit apo gjendjes shoqërore e shpirtëror të
bashkësisë njerëzore..."
Prej këtij konstatimi ideal e brilant, të krijohet përshtypja sikur,
Vaclav Haveli, i ka shkruar këto fjalë për të përcaktuar ndër të tjera edhe
vendin, rolin dhe mesazhin e rendësishëm të Veprës së Kadaresë. Fjalë, të
cilat, për nderin e krejt shqiptarëve pa dallim, shkrimtari ynë i madh i
meriton plotësisht ...
°°°°°°°°°
www.AlbClub.com
____________________________________________________
Alb-Club mailing list: Alb-Club@xxxxxxxxxxx
http://www.alb-net.com/mailman/listinfo/alb-club
eng_Latn szl_Latn als_Latn als_Latn smo_Latn swh_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk cat_Latn unk szl_Latn zho_Hant