als_Latn uzn_Latn ron_Latn
-
Historia e shqiptarve t vdekur n kampet naziste t prqndrimit
Nj bised interesante me fmijt e t vrarve n kampin famkeq t Mathauzenit. Flasin Jorgo Papingji dhe Lefter Gjyli
Vlonjatt e Mathauzenit pa lapidar dhe pa memorial
Jorgo Papingji: Skam ku ti v nj lule babait, asnj lapidar pr t vrart vlonjat t Mathauzenit
Albert Z. ZHOLI
Nj histori e rrall, nj histori e pabesueshme, nj histori q prcjell dhimbje t patregueshme. Jorgo Papingji dhe Lefter Gjyli jan dy vlonjat, baballart e t cilve u vran nga bisha naziste n Mathauzen s bashku me 308 burra t tjer vlonjat. Arrestimi I tyre u b n mesnatn e 15 Mars 1943, u mbajtn nj nat n burgun e Vlors dhe t nesrmen u nisn pr n Prishtin dhe prej andej n Austri. Jorgo ather ishte vetm 6 muajsh ndrsa Lefteri vetm 4 vje. Lajmi pr vdekjen e baballarve e morn vesh n qershor 1945 me an t nj liste t Kryqit t Kuq Shqiptar. Ata u rritn pa baba, por nga ana tjetr dhe pse prindrit jan shpallur dshmor, pr t 308 t vrart vlonjat n Mathauzen, nuk ka nj lapidar ku fmijt t vendonin nj lule (pasi ata jan pa varr).
Lefter Gjyli
Kush nga familja Gjyli sht vrar n Mathauzen dhe si sht ngjarja?
Nga familja jon jan vrar dy vllezr, Kristaq Dhimitr Gjyli, me t vllain Kristofor Dhimitr Gjyli. Pra q t dy jan vrar n Mathauzen.
Ne kemi banuar n Vlor prej kohsh dhe babai im, ishte tregtar i mesm. Ne jemi nj familje patriotsh. N kohn e lufts, babai nuk shkoi direkt n luft, n front, por ai ndihmonte luftn me t holla, me veshmbathje dhe me ushqime. Madje n dyqanin e tij bheshin mbledhjet e ilegalve dhe vinin t gjith udhheqsit kryesor t lufts n Vlor. Ai kishte rn n sy. Gjithmon e ndiqnin spiunt megjithse ai ruhej. Kryetar i Ballit n Vlor ishte Vizhdan Risilia i cili e ka spiunuar. N saj t ktyre spiunimeve q ishte prkrahs i lufts, gjermant kishin koh q e kishin vn baban n rreth t kuq pr ta arrestuar. Nj nat n orn 12 baban vijn dhe e arrestojn papritur. S bashku me baban e Vaso Godos, Lito Godon, baban e Aranit Berberit baban e Jorgo Papingjit dhe shum t tjer n lagje.
T kan treguar ditn apo javn q ka ndodhur?
Me at q m ka treguar nna dhe t afrmit m von, ka qen rreth 15 mars I vitit 1943. Pra fillim pranvere. Askush nuk e priste t vinin n at or, askush nuk e mori me mend se do ti arrestonin ashtu befasisht.
Ku i uan n fillim?
N fillim i uan n burgun e Bashkis n Vlor q ishte prball Bashkis, I ndante vetm rruga. Pas nj apo dy ditsh i hipn n makina dhe I uan n Prishtin. Msuam vetm kaq se nga Prishtina do ti nisnin n stacionet m t afrta t trenit pr n Austri. Kaq msuam, asgj m shum. Ather nuk kishte kt ndrlidhje q ka sot. Kristofor Gjyli, ishte xhaxhai im, pas 9 muajsh e arrestuan dhe at dhe e uan n Prishtin. Edhe xhaxhai ndihmonte shum luftn dhe spiunt kishin br punn e tyre. Xhaxhain e arrestuan n janar 1944. Edhe xhaxhain e uan n Prishtin dhe m von n Mathauzen. Pra t dy vllezrit nga nj der n Mathauzen. Aty u vran t dy, aty gjetn vdekjen t dy duke ln familjet dhe fmijt vetm.
Ju q nga ajo dit nuk kishit asnj lajm prej tyre?
Jo. Asnj, fare. Nuk dinim far bhej, por prisnim. Un isha I vogl se kisha iden shum. Por shija nnn q qante dit e nat.
Kur e mort vesh pr vdekjen e tyre?
N vitin 1945, nga muaji shkurt, ne na erdhi n shtpi nj njoftim i qeveris, apo m mir t themi mandatet e vdekjes q I kishte marr kryqi I kuq n Mathauzen. Ne hapm dern e shtpis 40 dit pr vakin. Grat filluan t qanin pr t dy vllezrit. Pra nj vdekje n munges. Un ather isha vetm katr vje dhe nuk I shoshitja mir gjrat, por e dija far ndodhi. Shtpia u shtrua me qilima dhe mindere pr pritjen e njerzve. T dy familjet u mblodhn tek ne madje edhe dy vllezrit e tjer q ishin gjall. U b gjith rituali sipas zakoneve tona, sipas traditave tona.
Po nga qeveria shqiptare a u nderuan dy vllezrit babai dhe xhaxhai juaj?
Po, u nderuan, ju dha titulli Dshmor i atdheut. Ato dit erdhn n shtpin ton t gjith drejtuesit e Komitetit Ekzekutiv dhe Komitetit t Partis s Vlors.
Me statusin e dshmorit mort ndonj shprblim?
Morm disa vite, m pas qeveria Berisha na e hoqi kt shprblim, dhe nuk e kemi kuptuar kurr se prse.
Nga Mathauzen far dokumentesh keni q vrtetojn vdekjen e babait tuaj?
Ne me an t kryqit t kuq dhe t njerzve kemi marr t fotokopjuara t gjitha dokumentet origjinale, ku prcaktohej vendi, rrethinat, numri I t burgosurit dhe t dhnat e tjera q prputhen katrciprisht me identitetin e babait. Ishte dhe nj matrikull metalik me numr pr identifikim sa m t sakt. T gjitha kto, ja i kam ktu n nj dosje t veant.
Jorgo Papingji
Babai im ishte simpatizant i lvizjes, ishte njeri q e ka ndihmuar me t gjitha mundsit lvizjen, pasi ne historikisht kemi qen nj familje patriotike. Babai im punonte n dogann e Vlors, si spedicioner. Kishte vite q punonte aty dhe e njihnin dhe kishte miqsi t madhe n Vlor. Madje babai dinte dy gjuh t huaja. Me ato pak kursime q kishte (si m thoshte nna) ai ndihmonte me tr mundsit e tij lvizjen nacional lirimtare. Ndihma e tij kishte rn n sy ndaj ai ishte etiketuar nga gjermant nprmjet spiunve q kontrollonin do lvizje.
N t njjtn koh me baban e Lefterit?
Ajo ishte dita e gjms. Besoj se at dit 15 Mars 1943 pasi ajo ishte nata q u bn m shum arrestime n Vlor. Nna nuk e mbante mend mir nga stresi I madh q kaloi, por sipas shum kujtimeve t miqve, besoj se ajo dit ka qen. Edhe im at natn sht arrestuar, sit gjitha arrestimet e tjera.
far moshe kishe n at koh?
Un ather isha vetm 6 muaj, isha n pelena (qesh) dhe as dija far bhej. As kur u bra nj vje se kisha iden. Kur u rrita dhe doja baban shihja se ndryshe nga shokt e mi babai m mungonte. M von e mora vesh se si ishte e vrteta. Mbaj mend pastaj ku u rrita dhe pyesja nnn vazhdimisht si sht historia e babait. Ajo m thoshte ishte nat, ora 12. Ishim n gjum. Kur dera bie me forc. Nuk hapm syt mir kur na e shqyen dern dhe u futn brenda. Ishin sulur nga gardhi i shtpis dhe jo nga dera e oborrit. Babai nuk kishte arritur t vishej me rrobat e tjera por ishte me rroba nate. Un vura kujn m tha nna, por skisha far t bja. Ata e lidhn dhe e morn me vete sikur t ishte kafsh.
Pra baban e ke njohur vetm nprmjet tregimeve t nns?
Po. Un nuk i kurseja pyetjet dhe nna me durim m sqaronte do gj q un krkoja. Nprmjet tregimeve t saj kisha krijuar dhe kam nj ide t qart se kush ka qen babai im.
far t veante ju ka thn nna pr baban?
Para se t lindja un, nna kishte lindur dy motra. Babai e kishte merak t lindte nj djal pr t vazhduar jetn e trashgimis familjare. Kur linda un babai u gzua shum, shum m thoshte nna. Pas lindjes time ai u b m i gzuar. Tani i tha nns jam i qet. E kam trashgimtarin. Tani dhe ju jeni t sigurt. Sikur e parandiente. Sikur dika dinte.
Si e prjetoi nna jote kt gjm?
Shum keq, Jashtzakonisht keq. M thoshte se t nesrmen e arrestimit, ne u mblodhm shum gra (pasi u bn shum arrestime) dhe bm demonstrat prpara burgut (tek Bashkia), por m kot. Ata i nisn pr n Kosov dhe m von i uan n Austri. Pastaj nuk morn vesh asgj. Kjo deri sa erdhi lajmi n vitin 1945.
Kush ishte iniciatori i zbulimit t s vrtets?
Ishte Kryqi i kuq Ndrkombtar n prkrahje t t cilit ishte dhe Kryqi i Kuq Shqiptar. Ata shkuan n Austri dhe aty morn dokumentacionin e plot. Madje ata morn listat e plota, listat e sakta ku dhe si kan qen. Me ato lista ato erdhn n Shqipri.
Si i solln dhe ku i vendosn mandatet?
I solli kryqi i kuq me list t vrtetuara katrciprisht dhe me vuln e institucionit ku i kishin marr. Gjith lista u vendos n merkato n qendr t Vlors. Ishte nj dokument origjinal i marr n vendin e ngjarjes. Ishte nj dit q pr Vlorn ka ngel n kujtes. Njerzit shtyheshin pr t par t vrtetn. Duhet t dim se n ato dit arrestimesh u uan n Mathauzen dhe kampet e shfarosjes mbi 308 burra nga Vlora. Ky lajmrim mban datn 28 qershor 1945. N merkaton e Vlors at dit u kthye n dit zie. Kam nj kopje t origjinalit t atij lajmrimi n ku babai im Perikli Papingji mban numrin rendor 10.
N sistemin monist a jan vlersuar dhe prkujtuar kto figura?
Po. Babai u shpall Dshmor I Atdheut dhe n 5 maj tek ne vinin veteran dhe drejtues t pushtetit n Vlor. M pas u lan n harres. Kur u shpall dshmor u b nj ceremoni shum e madhe nga pushteti vendor dhe Komiteti I Partis. Na dhan dhe nj shprblim 5 mij lek t reja m von por na e hoqn prap. Ai shprblim ishte ndihma q na jepte babai pr patriotizmin e vet, pasi nuk na la gj tjetr dhe ne u rritm jetim.
N gjith kt ngjarje kush sht pjesa m e dhimbshme?
sht ajo, q ne nuk dim ku t qajm prindrit tan. Nuk dim ku t vm nj tuf lule, Nuk dim se ku t gjejm nj ast prehje n kujtim t prindrve. sht thn se do t bhet nj lapidar, se do t bhet nj Memorial, apo nj prmendore. sht thn shum, jan marr shum nisma, por asgj nuk sht br. Duhet nj lapidar i veant. Nuk jan prkujtuar asnjher, nuk sht br dika e veant. Ja tani prkujtojm 70-vjetorin e lirimit, ku t shkoj ti v nj tuf lule babait, ku? Un t gjitha dokumentacionin e babait e kam marr n Austri, ka shkuar vet mbesa ime dhe e ka marr me saktsi t plot.
Ku duhet t bhet ky memorial?
Aty nga i nisn, prball Bashkis ku ka qen burgu i vetm. Aty ku kan qar me qindra gra pr burrat e tyre. Un 70 vje dhe skam ditur ku ti v nj tuf lule babait.
-
Regullat e Postimit
- Ju nuk mund t hapni tema t reja.
- Ju nuk mund t postoni n tema.
- Ju nuk mund t bashkngjitni skedar.
- Ju nuk mund t ndryshoni postimet tuaja.
-
Rregullat e Forumit
unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn szl_Latn als_Latn szl_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ban_Latn als_Latn lim_Latn als_Latn taq_Latn als_Latn als_Latn als_Latn wol_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn