als_Latn ron_Latn uzn_Latn
DHJATA E VJETËRPostuar tek: Le t'ju prezantoj me Biblën
Mendojeni Dhjatën e Vjetër si të ndarë në tre vëllime të ndryshme:
VĂ«llimi 1 — Histori — Zanafilla deri te Esteri.
VĂ«llimi 2 — UrtĂ«si dhe poezi — Jobi deri te Kantiku i KantikĂ«ve.
VĂ«llimi 3 — Profeci — Isaia deri te Malakia.
Ne do ta trajtojmë secilën pjesë më në detaje, por së pari le të marrim parasysh ca informacion të përgjithshëm rreth Dhjatës së Vjetër.
Përmbajtja e Dhjatës së Vjetër
Dhjata e Vjetër fillimisht është shkruar në gjuhën Hebraike, përveç disa pjesëve në librin e Danielit, të cilat u shkruan në Aramaik ose Kaldean. Dhjata e Vjetër përfshin gjerësinë kohore nga krijimi deri rreth 400 vjet para ardhjes së Krishtit. 11 kapitujt e parë të Zanafillës trajtojnë njerëzimin në përgjithësi. Në kapitullin 12, Perëndia zgjedh Abramin për të kryesuar kombin hebre, popullin e Tij tokësor të zgjedhur-Izraelin. Popuj të tjerë janë prezantuar për lidhjet që ata mund të kenë pasur me Izraelin.
Krishti është tema kryesore e Dhjatës së Vjetër dhe me anë të kësaj nënkuptojmë se e hasim Atë edhe të portretizuar edhe të premtuar në të gjithë Dhjatën e Vjetër. Për shembull, ne e hasim Krishtin të portretizuar në jetën e Jozefit (Zanafilla 37:50), në Qengjin e Pashkës (Eksodi 12:3-10; krahaso 1 Korintasve 5:7) dhe në gjarprin prej bronzi (Numrat 21:8,9; krahaso Gjoni 3:14, 15). Ne hasim premtime të vendlindjes së Tij, të lindjes nga një e virgjër, të shërbimit, të mohimit, të tradhtimit, të vdekjes, varrosjes, ringjalljes dhe ardhjes përsëri.
Megjithëse librat e Dhjatës së Vjetër kanë të bëjnë kryesisht me Izraelin sesa me kishën e krishterë, ata janë të mbushur me mësime praktike për ne sot. Portretizimet ose «tipat» e Dhjatës së Vjetër janë veçanërisht të rëndësishëm. Shumë nga këta portretizime janë shpjeguar në Dhjatën e Re.
Librat historik (VĂ«llimi 1)
Tani le tĂ« shohim librat historik tĂ« DhjatĂ«s sĂ« VjetĂ«r — librat nga Zanafilla deri te Esteri. Shumica e kĂ«tyre librave ndjekin njĂ«ri-tjetrin nĂ« rend kronologjik. SidoqoftĂ«, ka disa pĂ«rjashtime, ndĂ«rsa ne do t’i shohim mĂ« vonĂ«. PesĂ« librat e parĂ« quhen Pentatuke ose PesĂ« librat e Moisiut.
ZANAFILLA. Bibla fillon me dëshminë e krijimit, një çështje me interes universal. Vazhdon shpejt me rënien e njeriut, e cila shpjegon plotësisht anën e errët të jetës. Ligësia e tepruar solli përmbytjen, ku mbijetoi vetëm Noeu dhe familja e tij. Kulla e Babelit ishte monument i krenarisë dhe rebelimit të njeriut ndaj Perëndisë. Në Zanafillën, kapitulli 12, Perëndia thirri Abramin të largohej nga Uri, për të udhëtuar në atë çfarë më vonë u quajt Palestinë dhe të bëhej ati i popullit hebre. Abrahamit dhe Sarës i lindi Isaku në moshë të thyer. Pastaj linja e njerëzve të zgjedhur të Perëndisë kaloi deri te Jakobi, një njeri gjithashtu plot besim. Jakobi u bë babai i 12 bijve, kokat e 12 fiseve të Izraelit.
Një nga këta bij, i quajtur Jozef, më vonë bëhet më kryesori. I dashur nga babai i tij, i urryer nga vëllezërit e tij dhe i shitur në Egjipt, ai u bë i njohur në qeveri. Kur familja e tij u kërcënua nga uria në Kanaan, ai i solli ata në Egjipt dhe u siguroi të gjitha nevojat. Zanafilla përfundon me vdekjen e Jozefit në Egjipt. Ka mbi 100 mënyra, në të cilat Jozefi është një tablo ose «tipizim» i Zotit Jezus Krisht.
EKSODI. NdĂ«rsa koha kalonte dhe IzraelitĂ«t u shumuan nĂ« Egjipt, njĂ« Faraon i ri erdhi nĂ« fuqi, i cili i skllavĂ«roi ata. PerĂ«ndia thirri Moisiun pĂ«r t’i dorĂ«zuar ultimatumin Faraonit: «LĂ«re popullin tim tĂ« shkojĂ«!» Por Faraoni nuk e linte. NĂ«ntĂ« plagĂ« tĂ« tmerrshme dĂ«shtuan pĂ«r tĂ« ndryshuar mendjen e tij, por e dhjeta pati sukses. IzraelitĂ«t e mbajtĂ«n Mbikalimin, njĂ« festĂ« fetare, nĂ« tĂ« cilĂ«n gjaku i njĂ« qengji, i spĂ«rkatur nĂ« derĂ«n e njĂ« shtĂ«pie, shpĂ«toi tĂ« parĂ«lindurit nga shkatĂ«rrimi. Kjo, nĂ« mĂ«nyrĂ« dramatike portretizon shpĂ«timin nĂ«pĂ«rmjet besimit nĂ« Krishtin, Qengjin e PerĂ«ndisĂ«, gjaku i tĂ« cilit u derdh pĂ«r faljen e mĂ«kateve tona.
Pas Pashkës, Izraelitët u larguan nga Egjipti. Nëpërmjet një mrekullie të fuqishme, Perëndia u bëri të mundur të kalonin Detin e Kuq, por ushtria Egjiptiane që i ndiqte u mbyt. Udhëtimi i tyre i çoi ata te Maja frikë-frymëzuese Sinai, ku Perëndia u dha atyre Dhjetë Urdhëresat. Gjithashtu, në këtë kohë, Perëndia dha edhe shumë udhëzime në lidhje me një Tabernakull (një tendë e përdorur për adhurimin e Jehovës), një priftëri dhe një sistem flijimesh. Në fund të Eksodit, Tabernakulli ngrihet dhe njerëzit janë akoma në kamp në Malin Sinai.
LEVITIKU. Ky Ă«shtĂ« njĂ« libĂ«r udhĂ«zimesh pĂ«r priftĂ«rinĂ« Levitike, i dhĂ«nĂ« Moisiut ndĂ«rsa populli (Izrael) ishte nĂ« Malin Sinai. Levitiku thekson nevojĂ«n pĂ«r shenjtĂ«rim nĂ« jetĂ«n e njerĂ«zve tĂ« PerĂ«ndisĂ«. Thekson pesĂ« ofrimet kryesore–e djegur, ushqim, paqe, mĂ«kat dhe shkelje tĂ« cilat tĂ« gjitha paraportretizojnĂ« Personin dhe punĂ«n flijuese tĂ« Krishtit, i cili vdiq si ZĂ«vendĂ«sim pĂ«r mĂ«katarĂ«t. Levitiku pĂ«rmban ligje nĂ« lidhje me priftĂ«rinjtĂ«, ushqimet, tĂ« cilat ishin gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« sipas ligjeve tĂ« dietĂ«s, pastĂ«rtinĂ« personale dhe moralin dhe zbulimin dhe trajtimin e sĂ«mundjes sĂ« lebrĂ«s. SĂ« fundi, Levitiku jep udhĂ«zime pĂ«r ditĂ«t e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« shenjta nĂ« kalendarin fetar Izraelit: Shabatin, PashkĂ«n, FestĂ«n e BukĂ«s pa maja, FestĂ«n e Fruteve tĂ« parĂ«, FestĂ«n e JavĂ«ve ose tĂ« RrĂ«shajĂ«s, FestĂ«n e Trumpetave, DitĂ«n e Shlyerjes sĂ« mĂ«kateve dhe FestĂ«n e Tabernakullit. KĂ«to festa simbolizojnĂ« ngjarje tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« punĂ«n e PerĂ«ndisĂ« me Izraelin, disa tĂ« sĂ« kaluarĂ«s, disa tĂ« sĂ« ardhmes. Pashka, pĂ«r shembull, simbolizon vdekjen e Krishtit, Festa e Fruteve tĂ« para simbolizon ringjalljen e Tij dhe Festa e JavĂ«ve tregon zbritjen e FrymĂ«s sĂ« ShenjtĂ« nĂ« ditĂ«n e RrĂ«shajĂ«ve.
NUMRAT. Deri tek Numrat 10:11, populli (hebrenjtĂ«) ishte akoma duke kampuar nĂ« Sinai, duke u pĂ«rgatitur pĂ«r marshimin pĂ«r nĂ« TokĂ«n e Premtuar. NjĂ« numĂ«rim u bĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« dhe, njĂ« tjetĂ«r nĂ« fund tĂ« librit — kĂ«shtu e mori emrin Numra. Pas rreth njĂ« viti nĂ« Sinai, populli e la kampin dhe filloi udhĂ«timin nĂ«pĂ«r shkretĂ«tirĂ«, plot ankime, rebelim dhe mosbesim. NĂ« Kadesh-Barnea ata dĂ«rguan 12 spiunĂ« nĂ« Kanaan. TĂ« gjithĂ« pĂ«rveç dy prej spiunĂ«ve, Jozueu dhe Kalebi, kĂ«shilluan se ishte e pashpresĂ« tĂ« hynin nĂ« tokĂ«n e premtuar (megjithĂ«se premtimi i PerĂ«ndisĂ« u siguronte sukses). Si rezultat, PerĂ«ndia solli dy gjykime tĂ« tmerrshĂ«m mbi popullin. SĂ« pari, ata u endĂ«n nĂ«pĂ«r shkretĂ«tirĂ« pĂ«r 40 vjet–njĂ« vit pĂ«r çdo ditĂ« qĂ« spiunĂ«t ishin nĂ« Kanaan. Udha ekzakte e endjeve nuk dihet. SĂ« dyti, tĂ« gjithĂ« ushtarĂ«t mbi 20 vjeç qĂ« ishin larguar nga Egjipti (pĂ«rveç Jozueut dhe Kalebit, tĂ« cilĂ«t i besuan PerĂ«ndisĂ«) vdiqĂ«n nĂ« shkretĂ«tirĂ«. Madje edhe vetĂ« Moisiu u pĂ«rjashtua tĂ« hynte nĂ« TokĂ«, sepse ai nuk iu bind PerĂ«ndisĂ« nĂ« zemĂ«rimin e tij. Kur izraelitĂ«t u ankuan kundĂ«r Zotit dhe u kafshuan nga gjarpĂ«rinj flakĂ«rues, ata u shpĂ«tuan duke shikuar gjarprin prej bronzi, tĂ« cilin Moisiu ngriti mbi njĂ« shtyllĂ« (shihni Gjonin 3:14, 15 pĂ«r interpretim). Pas vitesh tĂ« endjeve pa synim, populli pĂ«rfundimisht arriti fushat e Moabit, nĂ« anĂ«n lindore tĂ« lumit Jordan, pĂ«rballĂ« Jerikos.
LIGJI I PËRTËRIRË. Këto fjalë nënkuptojnë «ligjin e dytë». Për arsye se një brez tjetër kishte lindur qëkur izraelitët ishin larguar nga Egjipti, ishte e nevojshme që populli të udhëzohej në Ligjin e Perëndisë para se të hynte në Tokën e Premtuar. Kështu në Ligjin e Përtërirë, ne gjejmë Moisiun duke i kujtuar popullit se ata do ta shijonin bekimin e Perëndisë në tokën e premtuar vetëm, nëse do të ishin të bindur ndaj Fjalës së Perëndisë. Ai ua kujtoi historinë e kaluar me qëllim që të nxirrnin mësime nga ajo. Ai rishikoi ligjin, veçanërisht duke i paralajmëruar njerëzit kundër tradhtisë bashkëshortore dhe martesave të përziera. Ai dha ligje shtesë për sa i përket jetës në Kanaan dhe paratregoi rezultatet e bindjes dhe mosbindjes së tyre. Në fund të librit, Moisiu vdiq dhe drejtimi u pasua nga Jozueu. Të gjitha ngjarjet në Ligjin e Përtërirë zënë vend në fushat e Moabit, ku populli po kamponte në fund të librit të Numrave.
JOZUEU. IzraelitĂ«t tani ishin gati pĂ«r pushtimin e Kanaanit. Jozueu u dha atyre urdhĂ«rat e marshimit, pastaj dĂ«rgoi spiunĂ« nĂ« Jeriko, tĂ« cilĂ«t gjetĂ«n ndihmĂ« nga prostituta Rahab. Strategjia bazĂ« ishte tĂ« ndanin dhe tĂ« pushtonin. SĂ« pari, u organizua fushata qendrore, nĂ« tĂ« cilĂ«n ushtria kaloi lumin Jordan, robĂ«roi Jerikon dhe pastaj (pas dĂ«shtimit fillestar) pushtoi Ain. Fushata jugore vazhdoi mĂ« pas. Jozueu dhe trupat e tij mposhtĂ«n njĂ« ligĂ« prej pesĂ« mbretĂ«rish nĂ« Gibeon. SĂ« fundi, organizuan ofensivĂ«n nĂ« veri duke arritur ujĂ«rat e Meromit. Pastaj vendi u nda midis fiseve, me 9,5 fise nĂ« perĂ«ndim tĂ« lumit Jordan dhe 2,5 fise (Reuben, Gad dhe gjysma e fisit tĂ« Manasit) nĂ« lindje tĂ« lumit Jordan. GjashtĂ« qytete u ngritĂ«n pĂ«r strehimin e tĂ« aksidentuarve nĂ« luftĂ« dhe 42 qytete u ndĂ«rtuan pĂ«r LevitĂ«t. Mesazhi i lamtumirĂ«s i Jozueut tregon pĂ«r shqetĂ«simin e tij qĂ« populli tĂ« mos binte nĂ« idhujtari. Ashtu siç Jozueu i sfidoi ata me fjalĂ«t: «Zgjidhni sot kujt doni t’i shĂ«rbeni» (Joz 24:15), ashtu jemi tĂ« sfiduar edhe ne pĂ«r tĂ« zgjedhur Krishtin ose botĂ«n, shpĂ«timin ose mĂ«katin, qiellin ose ferrin.
GJYQTARĂ‹T. Pas vdekjes sĂ« Jozueut, Izraeli hyri nĂ« njĂ« periudhĂ« kur, pa qeverisje tĂ« fortĂ« qendrore, njerĂ«zit bĂ«nĂ« çfarĂ«do qĂ« ata dĂ«shiruan. Si ndĂ«shkim, PerĂ«ndia i dorĂ«zoi ata nĂ« duart e shtypĂ«sve paganĂ«. Kur izraelitĂ«t i bĂ«nĂ« thirrje Zotit, Ai ngriti udhĂ«heqĂ«s ushtarakĂ« (kĂ«tu tĂ« quajtur gjyqtarĂ«) pĂ«r t’i shpĂ«tuar ata dhe pĂ«r tĂ« shĂ«rbyer nĂ« njĂ« periudhĂ« paqjeje. Kjo strukturĂ« nĂ« formĂ« rrethi mund tĂ« pĂ«rshkruhet si mĂ«kat, skllavĂ«ri, pĂ«rgjĂ«rim dhe shpĂ«tim, ose si rebelim, shpagim, pendim dhe pushim. GjyqtarĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ«njohur ishin Othniel, Ehud, Shamgari, Deborahu, Gideoni, Jefthahu dhe Samsoni. PesĂ« kapitujt e fundit tĂ« GjyqtarĂ«ve japin shembuj tĂ« gjendjes sĂ« ulĂ«t fetare, morale dhe politike, qĂ« mbizotĂ«roi nĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ«.
RUTHI. GjatĂ« kohĂ«s sĂ« GjyqtarĂ«ve, njĂ« familje hebre nga Betlehemi shkoi nĂ« njĂ« vend johebre tĂ« Moabit pĂ«r t’i shpĂ«tuar njĂ« zije buke. TĂ« dy bijtĂ« u martuan me vajza tĂ« Moabit, njĂ«ra nga tĂ« cilat ishte Ruthi. Pastaj tragjedia ngjau. Babai hebre dhe tĂ« dy bijtĂ« e tij vdiqĂ«n. Ruthi vendosi tĂ« shkonte nĂ« Betlehem me tĂ« vjehrrĂ«n e saj, Naomin. Atje Boazi, njĂ« i afĂ«rm i bashkĂ«shortit tĂ« mĂ«parshĂ«m tĂ« Ruthit, u martua me tĂ«, kĂ«shtu duke ruajtur emrin e familjes dhe duke mbajtur pasurinĂ« nĂ« familje. Biri i tyre, Obedi, u bĂ« gjyshi i Davidit dhe kĂ«shtu njĂ« paraardhĂ«s i Krishtit. Boazi simbolizon Zotin Jezus Krisht si I vetmi qĂ« u siguron shpengim dhe pushim atyre qĂ« i besojnĂ« veten Atij.
SAMUELI I PARË. Tre personazhet kryesore në këtë libër janë Samueli, Sauli dhe Davidi. Profeti Samuel erdhi në fuqi në kohën kur priftëria kishte dështuar dhe populli ishte në kërkim të një mbreti, si kombet e tjerë. Kjo kërkesë përfaqësoi një hedhje poshtë të sundimit të Perëndisë mbi ta. Mbreti i parë ishte Sauli, i cili u duk premtues në fillim, por përfundimisht nuk iu bind Zotit herë pas here. Ai ishte marrëzisht xheloz ndaj Davidit, i cili ishte bërë shumë i njohur pas mposhtjes së Goliathit. Davidi ishte vendosur mbret fshehtazi për të zëvendësuar Saulin, por u pengua për të marrë fronin nga përpjekjet papushim të Saulit në jetën e tij. Së fundi, Sauli dështoi në betejë dhe kreu vetëvrasje.
SAMUELI I DYTĂ‹. PĂ«r mĂ« shumĂ« se shtatĂ« vjet Davidi sundoi vetĂ«m nĂ« pjesĂ«n jugore tĂ« mbretĂ«risĂ«, e njohur si Judea. Pastaj ai u vendos si mbret mbi tĂ« 12 fiset. Suksese tĂ« sundimit tĂ« Davidit ishin fitoret e shkĂ«lqyeshme ushtarake, themelimi i Jeruzalemit si kryeqyteti politik dhe fetar i Izraelit dhe pĂ«rgatitjet pĂ«r ndĂ«rtimin e Tempullit. PerĂ«ndia i premtoi atij njĂ« fron pĂ«rgjithmonĂ« dhe pasardhĂ«s pĂ«r t’u ulur nĂ« atĂ« fron, njĂ« premtim qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rmbushur plotĂ«sisht nĂ« Jezusin, Mesian. MĂ«kati i Davidit me BathshebĂ«n vuri nĂ« lĂ«vizje njĂ« seri fatkeqĂ«sish, e cila pĂ«rfshiu vdekjen e tre bijve dhe arriti kulmin nĂ« birin e tij Absalomin, i cili e çoi Davidin nĂ« mĂ«rgim tĂ« pĂ«rkohshĂ«m. Pasi Absalomi u ther, Davidi me krenari numĂ«roi njerĂ«zit, duke provokuar njĂ« murtajĂ« hyjnore tĂ« dĂ«rguar qĂ« vrau 70,000 veta.
LIBRI I PARË DHE I DYTË I MBRETËRVE. Pasi Salomoni pasoi babanë e tij, Davidin, si mbret, ai u pushtua nga një program ambicioz ndërtimi, projekti më i famshëm ekzistues, Tempulli. Por Salomoni nuk iu bind Zotit duke u martuar me gra pagane, të cilat e udhëhoqën atë në tradhëti bashkëshortore dhe duke grumbulluar një numër të madh kuajsh për forcë ushtarake, sesa në besimin në Zotin. Megjithëse sundimi i tij ishte sundim paqjeje dhe lulëzimi, ai rezultoi në taksa shtypëse mbi popullin. Kështu, kur Salomoni vdiq dhe biri i tij Rehobami e pasoi, populli kërkoi lehtësim nga taksat. Duke hedhur poshtë këshillën e këshilltarëve të babait të tij, Rehobami u vuri veshin këshilltarëve të tij të rinj duke kërcënuar akoma më shumë.
Kjo çoi në një ndarje në mbretëri, me Jerobamin duke udhëhequr 10 fiset në veri, të njohur si Izraeli ose Eframi. Rehobami mbeti me mbretërinë e jugut, e njohur si Judea dhe e përbërë nga Judea, Benjamini dhe shumica e Levitëve. Pastaj pati një vazhdimësi mbretërish në secilën mbretëri. Izraeli kishte 19 mbretër, të gjithë të këqinj dhe 9 dinasti ose familje. Izraeli vazhdoi deri në vitin 721 para Krishtit, kur u robërua nga Asirianët. Judea kishte 20 mbretër, të gjithë të së njëjtës dinasti ose linje gjaku. Mbretërit e mirë të Judesë ishin Asa, Jehosafati, Jeohashi, Azaria, Jothami, Hezekaia dhe Josia. Judea u robërua nga babilonasit në vitin 586 para Krishtit. Shërbimi i profetit Elia është i njohur në një të tretën e fundit të 1 Mbretërit dhe pastaj profeti Eliseu bëhet i njohur në një të tretën e parë të 2 Mbretërit.
LIBRI I PARË DHE I DYTË I KRONIKAVE. Libri i Parë i Kronikave përmbledh gjerësisht të njëjtën kohë të 1 dhe 2 Samuelit dhe 2 Kronikave ka të bëjë mjaft me të njëjtën periudhë kohore si në 1 dhe 2 Mbretërit. Por ka disa ndryshime të rëndësishme. Ndërsa libri i Samuelit dhe Mbretërve janë të dhëna historike, 1 dhe 2 Kronikave janë më tepër një interpretim frymëror. Për shembull, librat e Kronikave theksojnë më shumë Davidin sesa Saulin, Judenë më shumë sesa Izraelin, mbretërit e mirë sesa të këqinjtë, rregullin priftëror sesa atë politik. Gjenden dy ndryshime tjera që duhen përmendur. 1 Kronikave fillon me nëntë kapituj të gjeneologjive, që nuk gjenden në Samuelin dhe 2 Kronikave përfundon me dekretin e Kirit, që nuk gjendet në 2 Mbretërve. Ky dekret i lejonte hebrenjtë të ktheheshin në tokën e tyre që të rindërtonin Tempullin.
EZDRA. Kur Kiri nxori dekretin se hebrenjtë mund të ktheheshin në tokën e tyre nga Babiloni, Zerubabeli udhëhoqi ekspeditën e parë prej rreth 50,000 patriotëve besnikë. Megjithëse patën opozitë të fortë, këta njerëz bënë të mundur që Tempulli të rindërtohej. Gjashtëdhjetë vjet më vonë, Ezdra udhëhoqi një grup tjetër mërgimtarësh për në atdheun e tyre. Ezdra realizoi një fushatë të suksesshme për të hequr dorë nga gratë e huaja, me të cilat ishin martuar.
NEHEMIA. Gjatë sundimit të sundimtarit persian Artakserksi, Nehemia u autorizua të kthehej në Jerusalem me urdhër që të rindërtonte murin. Pasi puna përfundoi në 52 ditë, pati një ringjallje frymërore si rezultat i leximit publik të Fjalës së Perëndisë. Kur Nehemia u kthye në Persi, njerëzit në Jerusalem ranë në mëkat. Ata lejuan që Tempulli të mos mbahej si i shenjtë, dështuan në mbështetjen e Levitëve, nuk mbajtën Shabatin dhe u martuan me gra johebre. Nehemia u kthye përsëri në Jerusalem, i reformoi këta abuzime dhe e udhëzoi popullin me Fjalën e Zotit. Historia e Dhjatës së Vjetër mbyllet në këtë pikë, afërsisht 400 vjet para Krishtit. Megjithëse libri i Esterit e ndjek atë në ndarjen e librave historik të Biblës, në fakt ngjarjet në të zunë vend para ngjarjeve në Nehemian. Dhjata e Vjetër është e heshtur rreth periudhës 400 vjeçare midis librit të fundit të Dhjatës së Vjetër dhe librit të parë të Dhjatës së Re. Disa u shkruan gjatë kësaj periudhe dhe përmbajnë ca informacion të dobishëm (megjithëse me gabime) rreth «400 vjetëve të heshtur» të periudhës midis dhjatave.
ESTERI. Ngjarjet në Esteri ndodhën në Persi midis kapitullit të gjashtë dhe të shtatë të Ezdras. Kur mbreti pers e dëboi gruan e tij dhe kërkoi për një mbretëreshë tjetër, një vajzë hebre e quajtur Ester, u zgjodh. Një armik i quajtur Haman e bindi mbretin për të nxjerrë një dekret të pacënueshëm që deklaronte se të gjithë hebrenjtë në mbretëri duhej të vriteshin në një datë të caktuar. Duke ndjekur këshillën e Mardokeut, kushëririt të saj, Esteri shkoi para mbretit dhe denoncoi Hamanin. I tërë kurthi i tij dështoi dhe ai u ekzekutua. Pastaj Esteri pati sukses për nxjerrjen e një dekreti tjetër, që i lejonte hebrenjtë të mbronin vetveten. Kjo rezultoi në një çlirim madhështor të hebrenjve, akoma e kremtuar në festën e Purimit.
Librat e urtësisë dhe poezisë (Vëllimi 2)
Libri i Jobit deri te Kantiku i Kantikëve janë klasifikuar si Urtësi dhe Poezi. Mendojini ata si një libër himnesh në mes të Dhjatës së Vjetër. Këto libra janë shkruar në kohë të ndryshme gjatë periudhës historike që sapo studiuam. Ngjarjet në Jobin, për shembull, shkojnë deri në Zanafillën, në vitet para Abrahamit. Meqë shumë nga Psalmet u shkruan nga Davidi, ne i përfshijmë ata me periudhën në 1 dhe 2 Samuelin. Salomoni shkroi Fjalët e Urta, Predikuesin dhe Kantikun e Kantikëve dhe, kështu këto libra i përkasin pjesës së parë të 1 Mbretërit.
JOBI. Ndoshta asnjë njeri tjetër në histori nuk ka vuajtur aq shumë humbje në familje dhe pasurive në një ditë sa Jobi. Tre miq që shkuan ta ngushëllonin arritën në konkluzionin e gabuar, se ai po vuante si rezultat i mëkatit në jetën e tij. Një i ri, i quajtur Elifaz, u mundua ta zgjidhte problemin e vuajtes së Jobit. Por nuk ishte deri kur Jobi pa madhështinë, drejtësinë, fuqinë dhe urtësinë e Perëndisë, që ai mundi të rrëfente dështimin e vet dhe të lutej për miqtë e tij. Pastaj Jobi mori dyfishin e pasurisë që ai zotëronte më parë.
PSALMET. Gjysma e psalmeve ose më shumë në këtë libër himnesh të Izraelit të lashtë u shkruan nga Davidi, por disa psalme janë shkruar nga Asafi, djemtë e Korahit, Salomoni, Moisiu dhe Ethani. Autorësia e rreth 50 psalmeve nuk dihet. Psalmet ndahen në pesë libra, si më poshtë: 1-41; 42-72; 73-89; 90-106; 107-150. Disa nga psalmet janë historik, që tregojnë për ngjarje të rëndësishme në përvojën e kombit të Izraelit ose të vetë psalmistit. Shumë nga psalmet janë Mesianik, që paratregojnë jetën, vdekjen, ringjalljen, ngjitjen, ardhjen e dytë dhe sundimin mijëvjeçar të Zotit Jezus.
Psalmet e pendimit janë ata në të cilët autori pranon mëkatin e tij dhe kërkon falje. Psalmet e mallkimit i bëjnë thirrje zemërimit e Perëndisë mbi armiqtë e Tij. Shumica e psalmeve, sidoqoftë, janë adhurim i kulluar dhe lavdërim. Shumica e psalmeve kanë tituj, duke përfshirë fjalë që mund të përcaktonin udhëzime muzikore. Studiuesit janë ndarë midis tyre në atë nëse këta tituj janë pjesë e tekstit fillestar. Poezia hebraike nuk kërkon rimë ose gjatësi të caktuar vargu, sepse bazohet në konstrukte të tilla si paralelizmat dhe akrostikën. Në paralelizëm citohet një mendim dhe pastaj ricitohet në gjuhë identike ose të ngjashme. Në akrostikë vargjet mund të fillojnë me përsëritje të gërmave të alfabetit Hebraik ose në sekuenca të tjera.
FJALĂ‹T E URTA. FjalĂ«t e Urta janĂ« njĂ« koleksion i rĂ«ndĂ«sishĂ«m i thĂ«nieve tĂ« urta tĂ« shkruara nga Salomoni dhe nga njerĂ«z tĂ« tjerĂ« tĂ« urtĂ« nĂ« njĂ« stil tĂ« shkurtĂ«r dhe tĂ« lehtĂ« pĂ«r t’u mbajtur mend. Ato janĂ« shkruar veçanĂ«risht pĂ«r tĂ« rinjtĂ«. Shumica e FjalĂ«ve tĂ« Urta janĂ« thĂ«nie tĂ« shkurtra faktesh ose krahasimesh, ose kontrastesh, ose paralelizmash. Ata mbulojnĂ« njĂ« sferĂ« tĂ« gjerĂ« temash, tĂ« gjitha tĂ« njĂ« vlere praktike intensive.
PREDIKUESI. Ky libër regjistron atë çfarë Salomoni kërkon «nën diell» për përmbushje në jetë. Ai provoi arsimimin, kënaqësinë, materializmin, pasurinë, muzikën, filozofinë dhe seksin, por arriti në konkluzionin se jeta është e pakuptimshme dhe e kotë. Fraza çelës «nën diell» zë vend 29 herë. Libri trajton urtësinë njerëzore në majat e saj, e ndarë nga zbulesa hyjnore, që mundohet të zgjidhë misterin e jetës. Ky libër është përfshirë në Fjalën e frymëzuar të Perëndisë që të na mësojë të shohim mbi diellin me qëllim që të gjejmë jetë kuptimplote. Shekuj më vonë, Jezusi tha se ata që pinë nga uji i kësaj bote do të kenë etje përsëri, por ata që pinë nga uji që Ai siguron nuk do të kenë kurrë etje (Gjoni 4:13, 14). A po kërkojmë në vendin e duhur për kënaqësi?
KANTIKU I KANTIKĂ‹VE. Interpretimi i zakonshĂ«m i kĂ«tij libri Ă«shtĂ« se ai pĂ«rshkruan dashurinĂ« e Salomonit pĂ«r njĂ« vajzĂ« Shulamite dhe se simbolizon dashurinĂ« e Krishtit pĂ«r Izraelin ose pĂ«r kishĂ«n. NjĂ« pikĂ«pamje tjetĂ«r sheh tre personazhe kryesore -Salomonin, Shumaliten dhe tĂ« dashurin e saj bari. Salomoni kĂ«rkon ta marrĂ« Shumaliten nĂ« haremin e tij, por ajo Ă«shtĂ« besnike ndaj tĂ« dashurit tĂ« saj dhe nĂ« kapitullin e fundit ajo kthehet nĂ« fshatin e saj pĂ«r t’u martuar me tĂ«. Sipas kĂ«saj pikĂ«pamje, libri Ă«shtĂ« njĂ« protestĂ« ndaj mosbesnikĂ«risĂ« martesore si ajo e treguar nga Izraeli ndaj PerĂ«ndisĂ«. Gjuha origjinale e DhjatĂ«s sĂ« VjetĂ«r tregon nĂ«se folĂ«si Ă«shtĂ« mashkull apo femĂ«r dhe nĂ«se Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« folĂ«s apo njĂ« grup. Disa versione moderne tĂ« BiblĂ«s mundohen tĂ« tregojnĂ« kĂ«ta dallime.
Librat profetik (VĂ«llimi 3)
TĂ« 16 profetĂ«t shkrimtarĂ« tĂ« DhjatĂ«s sĂ« VjetĂ«r (nga Isaia deri te Malakia) shĂ«rbyen gjatĂ« tre periudhave tĂ« ndryshme tĂ« historisĂ« hebre. Shumica e tyre dhanĂ« mesazhin e PerĂ«ndisĂ« gjatĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« NdarĂ«. Dy nga kĂ«ta profetĂ« (Ezekieli dhe Danieli) ishin aktivĂ« gjatĂ« mĂ«rgimit nĂ« Babiloni dhe tre profetĂ« (Hagai, Zakaria, Malakia) shĂ«rbyen pasi njerĂ«zit u kthyen nga mĂ«rgimi. KĂ«shtu, ata hyjnĂ« nĂ« librat historik nga 1 MbretĂ«rit deri te Nehemia. ProfetĂ«t ishin goja pĂ«r PerĂ«ndinĂ«, tĂ« cilĂ«t ishin rritur nĂ« njĂ« kohĂ« tĂ« rĂ«nies frymĂ«rore pĂ«r tĂ« thirrur njerĂ«zit te Zoti dhe pĂ«r t’i paralajmĂ«ruar pĂ«r gjykimin nĂ«se ata nuk i bindeshin. Isaia, Jeremia, Ezekieli dhe Danieli njihen si ProfetĂ« tĂ« MĂ«dhenj, kryesisht pĂ«r arsye se librat e tyre janĂ« tĂ« gjatĂ«. TĂ« tjerĂ«t quhen ProfetĂ« tĂ« VegjĂ«l, sepse librat e tyre, megjithĂ«se tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m, janĂ« tĂ« shkurtĂ«r nĂ« krahasim me tĂ« tjerĂ«t.
Temat e mëposhtme zënë vend rregullisht në shkrimet profetike.
- Shenjtëria e Perëndisë.
- Mëkati dhe dështimi i popullit të zgjedhur të Perëndisë.
- Thirrje për pendim.
- Gjykimi i Perëndisë nëse njerëzit nuk pendohen.
- Gjykimi i Perëndisë në kombet përreth.
- Kthimi i një pjese të kombit nga robëria.
- Ardhja e Mesias dhe hedhja poshtë e Tij.
- Ardhja e dytë e Mesias në fuqi dhe lavdi.
- Restaurimi i popullit të zgjedhur të Perëndisë.
- Sundimi universal i Krishtit.
Ja disa çelësa të dobishëm në studimin e librave profetikë. Ndonjëherë profeti kalon nga e kaluara ose e tashmja në të ardhmen, duke lënë pas qindra vjet pa tranzicione me fjalë. Kini kujdes për këta tranzicione të menjëhershme! Disa profeci kanë një përmbushje të hershme të pjesshme dhe një përmbushje të dytë të plotë. Ky njihet si Ligji i Referimit të Dyfishtë. Emrat Izrael, Efraim, Jozef dhe Samari zakonisht kanë të bëjnë me Mbretërinë së Veriut, megjithëse Izraeli ndonjëherë nënkupton të gjithë 12 fiset.
Judea dhe Jeruzalemi i referohen Mbretërisë së Jugut. Niniva ishte kryeqyteti i Asirisë, Damasku i Sirisë dhe Babiloni i Babilonisë ose Kaldesë. Fjalë si vende të larta, lisa dhe kopshte kanë të bëjnë me idhujtari. Profetët mund të klasifikohen sipas njerëzve (popujve), të cilëve u shërbyen, megjithëse shpeshherë pati edhe përjashtime.
ISAIA. I njohur si Profeti ungjillor, Isaia jetoi gjatë sundimit të Uziahut, Jothamit dhe Ezekias (mbretër të Judesë). Gjatë kësaj kohe Mbretëria e Veriut u robërua nga Asiria dhe Judea gjithashtu u kërcënua nga Asirianët. Isaia e siguroi Ezekian se Zoti do ta shkatërronte ushtrinë Asiriane para se të mund të pushtonte Jeruzalemin. Por ai gjithashtu paralajmëroi se Judea do të robërohej më vonë nga babilonasit për shkak të idhujtarisë.
NĂ« qoftĂ« se 39 kapitujt e parĂ« tĂ« IsaisĂ« korrespondojnĂ« me 39 librat e DhjatĂ«s sĂ« VjetĂ«r, atĂ«herĂ« 26 kapitujt e fundit tĂ« IsaisĂ« sigurisht janĂ« parallel me 26 librat e DhjatĂ«s sĂ« Re me mesazhet e tyre ngushĂ«lluese rreth Mesias — Ardhjen e Tij tĂ« parĂ«, veprimtarinĂ« publike, mohimin, vdekjen, ringjalljen, lartĂ«simin, ardhjen e dytĂ« dhe sundimin e lavdishĂ«m. Isaia 53 na jep njĂ« pĂ«rshkrim grafik tĂ« vdekjes sĂ« Krishtit, megjithĂ«se fjalĂ«t janĂ« shkruar rreth 700 vjet para se ngjarja tĂ« ndodhte.
JEREMIA. Profeti Vajtues shĂ«rbeu gjatĂ« kohĂ«s qĂ« Judea u kĂ«rcĂ«nua dhe pastaj u robĂ«rua nga babilonasit. I drejtuar nga PerĂ«ndia, Jeremia i kĂ«shilloi njerĂ«zit qĂ« t’u nĂ«nshtroheshin babilonasve, por ata e akuzuan atĂ« pĂ«r tradhti dhe u munduan ta vrisnin. Pasi Jeruzalemi ra, ai u lejua qĂ« tĂ« qĂ«ndronte atje me disa tĂ« tjerĂ«. Ai i kĂ«shilloi tĂ« tjerĂ«t qĂ« tĂ« mos largoheshin pĂ«r nĂ« Egjipt, por ata jo vetĂ«m qĂ« shkuan vetĂ«, por tĂ«rhoqĂ«n edhe atĂ« gjithashtu. Jeremia vdiq nĂ« Egjipt. Krahas parashikimit tĂ« robĂ«risĂ« nga Babilonia, Jeremia parashikoi shkatĂ«rrimin e asaj perandorie nĂ« fund tĂ« 70 vjetĂ«ve dhe kthimin e hebrenjve nĂ« tokĂ«n e tyre.
VAJTIMET. Ky është vajtim për shkatërrimin e Jeruzalemit. Profeti tregon emocionet e hebrenjve ndërsa ata shikonin babilonasit duke sulmuar dhe pastaj duke robëruar qytetin e tyre të dashur.
EZEKIELI. Ezekieli ishte çuar në Babilon 11 vjet para rënies së Jeruzalemit. Nëpërmjet një serie vizionesh dhe artesh simbolike, ai i kujton Judesë mëkatet, paralajmëron për mërgimin që ishte gati të ndodhte dhe hedh poshtë mundësinë e kthimit të shpejtë. Ai pastaj dënon kombet e tjerë johebre për idhujtarinë dhe ligësinë e tyre. Së fundi, ai profetizon pendimin dhe restaurimin e gjithë kombit (Izraelit dhe Judesë) nën mënyrën paqësore të Mesias. Shiheni lëvizjen e resë së lavdisë ose Shekenasë në librin e Ezekielit! Reja largohet nga Vendi shumë i Shenjtë dhe për te pragu i Tempullit (9:3), pastaj mbi prag (10:4), pastaj te hyrja në lindje (10:19), pastaj te mali në lindje të qytetit (11:23). Kjo portretizon Zotin që largohet nga Tempulli i Tij dhe nga Qyteti, për arsye të mëkateve të njerëzve. Ai përfundimisht do të kthehet në Tempull (43:2) në një ditë që akoma është në të ardhmen.
DANIELI. Ashtu si Ezekieli, Danieli profetizoi gjatë mërgimit. Ai trajtoi veçanërisht «kohët e johebrenjve» kur katër fuqi botërore do të mbanin popullin hebre nën sundim. Këta fuqi ishin Babilonia, Medo-Persia, Greqia dhe Roma, të simbolizuara nga një shëmbëllim i përbërë nga katër lloje metalesh dhe gjithashtu të simbolizuara nga katër egërsira. Këta katër fuqi botërore do të vazhdonin nga një perandori e pestë, mbretëria e Zotit Jezus Krisht, e simbolizuar nga një gur i madh, copëtues. Libri i Danielit përmban gjithashtu edhe dëshminë drithëruese të tre hebrenjve, të cilët u ngritën në krye të drejtimit politik krahas refuzimit të tyre për kompromis (kapitulli 1); mbrojtjen e tyre të mrekullueshme në furrën e ndezur (kapitulli 3); dhe përvojën e paharrueshme të Danielit në gropën e luanëve (kapitulli 6).
Vegimi profetik i Danielit për 70 «javët» (490 vjet) të superioritetit të johebrenjve (kapitulli 9) mbulon ardhjen e parë të Krishtit, e kalon epokën e kishës së sotme dhe pastaj trajton periudhën e Shtrëngesës së madhe (menjëherë para ardhjes së dytë të Krishtit). Kapitujt e fundit të Danielit (11 dhe 12) paratregojnë pushtimin e Medo-Persisë nga Greqia, rënien e Perandorisë Greke, ngritjen e Antikrishtit të ardhshëm dhe ardhjen e Shtrëngesës së Madhe.
OSEA. Osea i profetizoi Izraelit gjatë viteve të perëndimit. Martesa e Oseas me një prostitutë, e cila provoi se ishte e pabesë ndaj tij, por përfundimisht e restauruar, portretizon marrëdhënien e Izraelit me Perëndinë: gjithnjë në rënie, por përfundimisht e sjellë te Zoti në bekim.
JOELI. Joeli ishte për Judenë, ndoshta nga sundimi i Joashit deri te Ahazi. Fraza e tij çelës është «dita e Zotit», një kohë gjykimi të egër e simbolizuar në fund nga një mori karkalecash. Ai njihet si «profeti i Rrëshajës», sepse ai paratregon derdhjen universale të Frymës së Shenjtë, në Ditën e Rrëshajëve (50 ditë pas ringjalljes së Krishtit), i cili ishte premtim. Joeli gjithashtu parashikon gjykimin e kombeve johebre dhe bekimin e Izraelit në Mijëvjeçarin e ardhshëm. Premtimi i tij se «kushdo që do të thërrasë në emrin e Zotit do të çlirohet» (2:32) është cituar nga Pali në Romakëve 10:13 për të treguar se shpëtimi është për këdo që beson në Zotin Jezus Krishtin si Shpëtimtar personal.
AMOSI. Ky rojtar u thirr që të largohej nga shtëpia afër Betlehemit dhe të udhëtonte për në veri te viçi i artë në Bethel me qëllim që të thërriste për mëkatet e Izraelit. I njohur si profeti i drejtësisë shoqërore, ai e bashkoi Izraelin me johebrenjtë dhe Judenë si të pjekur për gjykimin e Perëndisë. Nëpërmjet një seri vizionesh ai portretizoi kohën e afërt dhe sigurinë e dënimit. Por libri përfundon me premtimin e kthimit tek Perëndia dhe restaurimit të Izraelit.
ABDIA. Abdia parashikon shkatërrimin e plotë të Edomit për arsye të krenarisë dhe për arsye se u gëzua për shkatërrimin e Jeruzalemit.
JONA. Jona është i ndryshëm nga të gjithë profetët e tjerë në atë se përvojat e tij më tepër sesa fjalët e tij përbëjnë profeci. I urdhëruar nga Perëndia për të shkuar dhe predikuar në Niniven johebre, Jona nuk iu bind, u hodh në det, u gëlltit por nuk u tret nga një peshk i madh, u nxorr në bregdet, iu dha një shanc i dytë dhe ishte mjeti për fillimin e një ringjalljeje të madhe. Në të njëjtën mënyrë, Izraeli u urdhërua të ishte një misionar për johebrenjtë, ishte i pabindur, u shpërnda nëpër kombe të tjerë, por nuk humbi si komb. Kur Izraeli të restaurohet në ardhjen e dytë të Krishtit, Izraeli do të jetë kanali i bekimit mbarëbotëror. Përvoja e Jonas në lidhje me peshkun është gjithashtu simbolike për vdekjen, varrosjen dhe ringjalljen e Krishtit (Mateu 12:40). Jona i profetizoi Izraelit, ndoshta gjatë sundimit të Jeohazit, Joashit dhe Jerobamit II.
MIKEA. I sĂ« njĂ«jtĂ«s kohĂ« me Isaian, profecia e Mikeas flet pĂ«r misterin e tre qyteteve: SamarisĂ«, kryeqytetit tĂ« Izraelit, i caktuar pĂ«r t’u robĂ«ruar nga AsirianĂ«t; Jeruzalemit, kryeqyteti i JudesĂ«, i paracaktuar pĂ«r shkatĂ«rrim nga Babiloni (me SamarinĂ« dhe Jeruzalemin fajtorĂ« pĂ«r mĂ«katet e idhujtarisĂ«, padrejtĂ«sisĂ« dhe mĂ«risĂ«); Betlehemit, vendlindja e Mesias sĂ« premtuar, i cili mund tĂ« copĂ«tonte armikun dhe tĂ« sillte paqe pĂ«r Izraelin.
NAHUMI. NĂ« kohĂ«n kur Judea ishte nĂ«n AsirianĂ«, Nahumi solli premtimin e shkatĂ«rrimit tĂ« Ninives. Ai e pĂ«rshkruan rĂ«nien e qytetit nĂ« detaje–lumin vĂ«rshues dhe zjarrin e madh. Qyteti ishte shpĂ«tuar nĂ« kohĂ«n e JonĂ«s, por ai ra pas 200 vjetĂ«sh.
HABAKUKU. Pasi ai pa ligësinë e Judesë, Habakuku i kërkoi Perëndisë sesi mund ta toleronte atë. Zoti iu përgjigj se ai do ta dënonte Judenë nëpërmjet Babilonasve. Kjo e shqetësoi profetin edhe më tepër. Si mund të përdorte Perëndia një popull më të lig se Judea për të disiplinuar popullin e Tij? Përgjigjja është se të drejtët do të jetojnë me besim, kushdo qofshin ata dhe, se të ligtë do të shkatërrohen. Kjo e kënaqi Habakukun, kështu ai e mbylli profecinë e tij me një këngë gëzimi.
SOFONIA. Dy mendime çelĂ«s nĂ« profecinĂ« e SofonisĂ« janĂ« gjykimi dhe gĂ«zimi. PerĂ«ndia do ta gjykojĂ« JudenĂ« pĂ«r arsye tĂ« idhujtarisĂ« sĂ« saj tĂ« tepruar. Dita e Zotit do tĂ« jetĂ« njĂ« kohĂ« lufte, shqetĂ«simi dhe shkatĂ«rrimi. Kombe johebre, si Filistia, Moabi, Amoni, Etiopia dhe Asiria nuk do t’i shpĂ«tojnĂ«. PĂ«rfundimisht, populli i PerĂ«ndisĂ« do tĂ« restaurohet dhe PerĂ«ndia do tĂ« ngazĂ«llohet pĂ«r ta me gĂ«zim.
HAGAI. Hagai, Zakaria dhe Malakia u profetizuan hebrenjve, të cilët u kthyen në tokën e tyre nga Babilonia. Kur Zerubabeli dhe bashkëpunëtorët e tij u munduan të rindërtonin Tempullin, ata u kundërshtuan keqazi nga samaritanët. Hagai i qortoi hebrenjtë për mosreagimin e tyre për përjetesën në shtëpi të mira, ndërkohë kur Tempulli ishte gërmadhë. Ai u kujtoi atyre pagën për mosbindjen në të kaluarën dhe u kërkoi të vazhdonin me planin e ndërtimit. Ai priti me padurim kohën kur Perëndia do të shkatërronte mbretëritë e kësaj bote dhe të shpëtojë popullin e Tij të zgjedhur.
ZAKARIA. BashkĂ« me Hagain, Zakaria profetizoi gjatĂ« kohĂ«s sĂ« mbuluar nga Ezdra duke inkurajuar mĂ«rgimtarĂ«t e kthyer pĂ«r tĂ« rindĂ«rtuar Tempullin. NĂ« tetĂ« vizione tĂ« lartĂ« simbolike, ai parashikoi gjykimin pĂ«r shtypĂ«sit hebre, gjykimin e judaizmit kundĂ«rshtar, pastrimin dhe restaurimin e pjesĂ«s qĂ« kishte mbetur nga hebrenjtĂ« dhe sundimin e lavdishĂ«m tĂ« Mesias. Zakaria kujtohet veçanĂ«risht pĂ«r profecitĂ« e tij nĂ« lidhje me Zotin Jezus–hyrjen e Tij triumf, tradhtimin e Tij pĂ«r 30 copĂ« argjend, vdekjen e Tij si Bari i rrahur, shfaqjen e Tij tĂ« lavdishme nĂ« Malin e Ullinjve dhe sundimin e Tij mijĂ«vjeçar si Prift-Mbret.
MALAKIA. Ngjarjet nĂ« Malakia paralelizohen me ata nĂ« Nehemia, nĂ« mbyllje tĂ« historisĂ« sĂ« DhjatĂ«s sĂ« VjetĂ«r. Tempulli dhe muret e Jeruzalemit janĂ« rindĂ«rtuar, por njĂ« seri abuzimesh kanĂ« depĂ«rtuar brenda. Malakia u mundua t’i korrigjonte kĂ«ta abuzime si mosdashuria, ofrimet e ndotura, divorcet, martesat e pĂ«rziera dhe neglizhimi i tĂ« dhjetĂ«s. Ai parashikoi ardhjen e parĂ« tĂ« Krishtit, tĂ« paraprirĂ« nga mesazh-sjellĂ«si i Tij, tĂ« cilin e dimĂ« se Ă«shtĂ« Gjon PagĂ«zori. Ai gjithashtu parashikoi kohĂ«n kur Krishti do tĂ« vijĂ« si Dielli i DrejtĂ«sisĂ«, i paraprirĂ« nga profeti Elia. AtĂ«herĂ« Krishti do tĂ« gjykojĂ« tĂ« paperĂ«ndishmit, por do tĂ« sjellĂ« bekim atyre qĂ« i frikĂ«sohen Zotit.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ron_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn