als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Abonohu pėr lajmet me e-mail:
Libri me natyrė historike Sundimi pa pushtim 1945 1948 me autor Luan Dodėn jep dėshmi nga koha e komunizmit dhe sesi u luajt politika nė kėtė periudhė.
Autori jeton nė Bruksel, ndėrsa libri konsiderohet me tipare tė dokumentuara shkencore historike.
Mė poshtė janė dhėnė disa fragmente tė shkėputura nga libri, qė tregojnė raportet er Hoxhės me tė mėdhenjtė dhe me shtetet super-fuqi tė kohės.
Shqipėria nė tavolinat e tė mėdhenjve
Marrėveshje jozyrtare sovjeto-angleze: Stalini
internacionalist nuk iu nda idesė sė carėve pėr mbizotėrimin e Rusisė nė Evropė. Nė dhjetor 1941, nė propozimet qė Stalini
i bėnte ministrit tė Jashtėm britanik, Idenit, pėr rregullim kufijsh pas lufte
, kishte pasur kujdes qė Shqipėria tė mbetej njė shtet mė vete, pra tė mos i pėrkiste Italisė, pjesėrisht edhe Greqisė tė cilave nuk do tua merrte dot.
Nė anėn tjetėr, nga parimet e Kartės sė Atlantikut, nėnshkruar qė nė gusht 1941 nga Presidenti amerikan Franklin Ruzvelt dhe Kryeministri britanik Uinston Ēėrēill, si ēdo vend tjetėr edhe Shqipėria kishte tė drejtė pėr pavarėsinė e vet.
Por, integriteti i Shqipėrisė vihej nė diskutim nga diplomacia britanike, e cila duke mbajtur pėr aleate qeveritė greke dhe jugosllave nė mėrgim nė Londėr, sipas njė memorandumi tė gjatė tė Pirson Dikson drejtuar Forin Ofisit me titull Shqipėria: Qėndrimi i tashėm i Qeverisė sė Madhėrisė sė saj, pranonte lakmitė e tė dyja palėve, nė Jug e nė Veri, duke e parė mundėsinė e pavarėsisė sė njė Shqipėrie tė cunguar vetėm brenda njė konfederate ballkanike, pėr krijimin e sė cilės nė janar-shkurt
1942 Britania inkurajonte qeveritė e dy vendeve, dhe pėr tė cilėn nė shkurt
1942 Ideni shprehte optimizėm nė Dhomėn e Komunėve. Nė prill miratonte edhe memorandumin e Diksonit.
Me mendimin se pas LDB-sė Bashkimi Sovjetik do tė ishte e vetmja fuqi e madhe nė kontinent (Franca dhe Italia do tė dilnin tė dobėsuara), nė maj tė vitit 1944 Moska arriti njė marrėveshje nė parim me Anglinė pėr ndarjen e zonave tė influencės nė Evropė.
Marrėveshja parashikonte tri zona, nga tė cilat njėra mbetej neutrale. Nė zonėn e BS-sė, veē tė tjerash, parashikoheshin edhe vendet sllave tė Ballkanit (Jugosllavia e Bullgaria), si dhe Greqia. Shqipėria nuk pėrmendej, por nė kontekstin gjeografik nėnkuptohej brenda zonės nė fjalė.
Marrėveshja e pėrqindjeve
Mė 9 tetor 1944 Ēėrēilli u takua nė Kremlin me Stalinin; ishin tė pranishėm Ministrat e Jashtėm Iden dhe Molotov, ambasadori i Britanisė sė Madhe nė Moskė, Klark-Ker dhe dy pėrkthyes.
Kryeministri anglez tregon se, kur erdhi ēasti pėr biznes, i tha Stalinit se, pėr tė ruajtur interesat e secilės palė nė Ballkan e pra pėr tė shmangur pėrplasje pėr hiēmosgjė, si do tju duket tė keni nėntėdhjetė pėr qind epėrsi nė Rumani, kurse ne tė kemi nėntėdhjetė pėr qind pėrparėsi nė Greqi dhe tė jemi gjysmė pėr gjysmė nė Jugosllavi? Ndėrsa po bėhej pėrkthimi, shėnoi nė njė gjysmė flete tė cilėn ia kaloi Stalinit:
Ēėrēilli shkruan se Stalini
shėnoi njė spunto tė madhe mbi letrėn dhe e ktheu atė mbrapsht. Duke shprehur mendimin se dukej cinike sjella e tyre qė kishin vendosur, pėr njė ēast, tė ardhmen e miliona njerėzve, Ēėrēilli propozoi qė letra e cila kishte mbetur mbi tavolinė, tė digjej.
Stalini
u pėrgjigj: Jo, ruajeni. Tė nesėrmen Ēėrēilli porosiste Idenin: Mbrėmė nuk e pėrmendėm Shqipėrinė, por personalisht mendoj se duhet tė ngulim kėmbė sovjetikėt pėr njė marrėveshje 50 me 50 pėr qind. Ėshtė e natyrshme qė Ideni ta ketė shtruar ēėshtjen qoftė edhe nga mirėkuptimi qė ekzistonte nė atė kohė pėr lėshime reciproke, qoftė nė ngjashmėri me Jugosllavinė, problemi shqiptar duhet tė ketė mbetur 50 me 50.
Cilatdo qofshin interpretimet qė i janė dhėnė ujdisė fluide tė pėrqindjeve, duke filluar nga ato tė vetė kryeministrit anglez, nuk do tė kalonte shumė kohė qė kjo tė humbiste ēfarėdo lloj vlere sepse Moska, pavarėsisht nga hapat formale, ndėrmori tė gjitha llojet e manovrimeve pėr ti dhėnė sistemit komunist epėrsinė qind pėr qind kudo qė shkeli Ushtria e Kuqe. Mė pas Anglia dhe ShBA-ja morėn masa dhe e fshinė 10-pėrqindėshin sovjetik nė Greqi.
Konferenca e Jaltės (e Krimesė)
Kryetarėt e tri Fuqive tė Mėdha Aleate - Presidenti i ShBA-sė Ruzvelt, Presidenti i Komisarėve tė Popullit tė BRSS-it, Stalin, dhe Kryeministri i Britanisė sė Madhe Ēėrēill - tė shoqėruar nga ministrat e Punėve tė Jashtme, nga shefa ushtarakė dhe nga ambasadorėt pėrkatės, u mblodhėn nė Jaltė tė Krimesė mė 4-11 shkurt
1945, pėr tė vendosur kushtet e kapitullimit tė Gjermanisė dhe pėr bashkėrenditjen e pėrpjekjeve pėr ti dhėnė botės sė pasluftės paqe dhe siguri. Nė ditarin e vet Ēėrēilli shkruan: Jalta: Projekte pėr paqen botėrore. Por, nuk janė tė paktė studiuesit qė e vlerėsojnė Jaltėn si projekte pėr ndarjen e botės. Mbledhja e parė plenare u zhvillua mė 5 shkurt
. Merrnin pjesė 23 veta duke pėrfshirė tre pėrkthyes.
Ndėr vendimet qė u morėn nė Jaltė, ishte dhe pėrcaktimi i kritereve pėr ngritjen e Organizatės sė Kombeve tė Bashkuara dhe pėr pjesėmarrjen nė tė. Pėr kėtė u vendos tė mbahej njė konferencė nė San Francisko tė ShBA-sė mė 25 prill 1945.
Meqenėse kishte mjaft vende qė nuk e kishin nėnshkruar Deklaratėn e Kombeve tė Bashkuara, si dhe tė tjera qė nuk i kishin shpallur luftė Gjermanisė, u hap njė diskutim pėr tė krijuar mundėsinė e thirrjes sė tyre nė San Francisko. U pranua propozimi i Ēėrēillit qė tė ftoheshin nė konferencė tė gjithė ata shtete qė do tu shpallin luftė Gjermanisė dhe Japonisė deri mė 1 mars.
Pėr shkak tė marrėdhėnieve tė tensionuara me qeverinė komuniste shqiptare, anglo-amerikanėt nuk e lajmėruan kėtė pėr tė bėrė hapin e duhur formal: shpalljen luftė Gjermanisė.
Por, edhe Moska, qė kishte njė Misionin Ushtarak nė Tiranė, nuk e njoftoi kryeministrin shqiptar nė mėnyrė qė qeveria e Tiranės ti shpallte luftė Gjermanisė, dhe jo formalisht, se nė atė kohė ishin dy divizione tė UNĒSH-sė qė, tė bashkuara Ushtrisė sė Titos, ndiqnin forcat gjermane nė ikje nga Jugosllavia.
Vetvetiu shtrohet pyetja pse mund ta ketė sakrifikuar Stalini
njė votė nė favor tė tij nė OKB, atė tė Shqipėrisė komuniste, nė njė kohė kur kėrkonte dhe mori miratimin e aleatėve perėndimorė qė dy nga 16 republikat e Bashkimit Sovjetik, Ukraina dhe Rusia e Bardhė, tė ftoheshin nė Konferencėn e San Franciskos si shtete sovrane.
Mendojmė se Kremlini nuk dyshonte pėr besnikėrinė e PKSh-sė, sepse me kohė kjo kishte rėnė nė duart e Titos. Supozimi ynė ėshtė se nuk dėshirohej njohja ndėrkombėtare e Shqipėrisė, sepse mund tė sillte komplikime pėr realizimin e njė projekti tė Moskės qė titullohej Ndėrtimi i Ballkanit pas lufte
(Jugosllavi, Bullgari, Maqedoni, Shqipėri).
Shqipėria u pėrmend nė Jaltė, por jo nė seancat zyrtare nė tė cilat, Tre tė Mėdhenjtė folėn shumė herė pėr fqinjėt e saj e pėr vende tė tjera tė afėrta. Kėtu poshtė po ndjekim Artur Konten.
Nė darkėn qė shtroi Ēėrēilli, dollia e parė ishte pėr njė paqe njėqindvjeēare. Stalini
shtoi se ishte detyrė vetėm e tė Mėdhenjve pėr ta ruajtur atė. Sipas tij, do tė ishte qesharake qė nė OKB-nė qė po ndėrtohej, Shqipėria tė ishte e barabartė me BS-nė, se nuk ishin tė detyruara Fuqitė e Mėdha tė derdhnin gjakun pėr ti ēliruar. Jam dakord - tha - me Shtetet e Bashkuara dhe me Britaninė e Madhe, pėr ti mbrojtur tė drejtat e fuqive tė vogla, por nuk do tė pranoj kurrė qė ēfarėdo vendim apo aksion i Fuqive tė Mėdha ti nėnshtrohet vendimit tė tė vegjėlve.
Ruzvelti qe dakord se Fuqive tė Mėdha u takonte pėrgjegjėsia mė e madhe e qė paqja duhet tė shėnohej nga tri fuqitė e pėrfaqėsuara nė kėtė tavolinė, por gotėn e ngriti pėr respektimin e tė drejtave tė kombeve tė vegjėl. Jugosllavia, Shqipėria e vende tė tjera si kėto - tha nė atė dolli Stalini
- nuk kanė tė drejtė tė qėndrojnė nė kėtė tavolinė. A doni qė Shqipėria tė ketė tė njėjtin status me Shtetet e Bashkuara? Ēbėri Shqipėria nė kėtė luftė pėr tė merituar njė vend tė tillė? Duhet ne tė tre tė vendosim si ta mbajmė paqen nė botė, paqe qė do tė ruhet vetėm po e mbajtėm ne tė tre.
Duke filluar nga 7 shkurti, gazeta Bashkimi ka botuar lajme tė ndryshme nga bota mbi jehonėn ndėrkombėtare tė Konferencės sė Jaltės. Nė artikujt e botuar flitej edhe pėr vendimet e marra aty, pa pėrmendur nė asnjė rast shpalljen e luftės Gjermanisė e Japonisė.
Stefan Pitėrs, anėtar i Misionit Ushtarak Amerikan nė Tiranė, shkruan se Enver Hoxha ishte tepėr i shqetėsuar se mos Stalini
ua jepte anglezėve Shqipėrinė dhe ishte kjo arsyeja qė e detyroi atė tė shkonte personalisht pėr herė tė parė dhe tė fundit nė Zyrėn e Shėrbimeve Strategjike (OSS) Amerikane nė Tiranė mė 11 shkurt
, nė njė pėrpjekje tė qartė pėr tė mėsuar nėse ēėshtja e Shqipėrisė kishte qenė trajtuar nė Konferencėn e Jaltės.
Pas njė takimi tjetėr me Hoxhėn mė 19 shkurt
, Pitėrsi i shkruante qendrės sė vet pėr ankesat e qeverisė shqiptare se i mungonte informacioni nga Konferenca e Jaltės mbi tė ardhmen e Shqipėrisė dhe se anėtarėt e qeverisė e ndiejnė veten se po trajtohen padrejtėsisht dhe se vendi i tyre po bllokohet nga pjesa tjetėr e botės.
Mė 25 shkurt
Bashkimi botonte nė faqen e parė lajmin se Turqia dhe Egjipti i kishin shpallur luftė Gjermanisė dhe Japonisė.
Gjatė afatit prej 17 ditėsh, kur vende tė ndryshme i shpallėn botėrisht luftė Gjermanisė, qeveria shqiptare nuk lėvizi. Kėshtu Shqipėria e humbi rastin pėr tė marrė statusin e vendit aleat.
Nė 10-ditshin e fundit tė marsit, qeveritarėt e Tiranės organizuan manifestime tė gjera popullore nėpėr qytete tė vendit, ku kėrkohej njohja e qeverisė dhe thirrja e Shqipėrisė nė Konferencėn e San Franciskos.
Mė 29 mars 1945, pak javė pėrpara se tė fillonte Konferenca e Jaltės, ku morėn pjesė 50 shtete, Enver Hoxha u drejtoi njė kėrkesė Kryeministrit Ēėrēill, Mareshalit Stalin dhe Presidentit Ruzvelt, tė cilėve u kujtonte se akoma nuk kishte marrė asnjė ftesė pėr pjesėmarrje nė atė konferencė. Si pėr tė shkaktuar njė buzėqeshje ironike, do tė thoshim sidomos te Stalini
, vazhdonte: Ndėr shtetet qė kanė luftuar krah pėr krah me shtetet aleate pėr tė mposhtur Gjermaninė hitleriane, Shqipėria zė njė vend tė rėndėsishėm pėr hir tė luftės sė pareshtur qė ka bėrė kundėr armikut tė pėrbashkėt.
Mė 11 prill ShBA-ja ktheu pėrgjigje me tre argumente: Konferenca nuk ishte pėr paqen, por pėr organizimin ndėrkombėtar; ftesat u janė dėrguar qeverive qė janė njohur; kriteret pėr ftesat janė miratuar prej kohėsh dhe ishte e pamundur rihapja e diskutimeve pėr procedura tashmė tė mbyllura.
Qeveria britanike i komunikoi Hoxhės se pėrgjigjja e saj ishte e njėjtė me atė tė ShBA-sė. Nuk dimė gjė pėr ndonjė pėrgjigje nga ana e Moskės.
Edhe nė janar 1946 nė njė konferencė shtypi Hoxha do tė shprehė habinė pse nuk u thirr vendi
nė San Francisko./albeu.com/
Shtuar më 14/03/2015,
ora 22:00
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lij_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn lmo_Latn als_Latn jav_Latn