als_Latn dik_Latn sag_Latn
Gjahu
deri tani e kisha lehtë dhe e vetmja gjë që duhej të bëja ishte t’ i shfletoja ca fletore me kopertina të trasha, të cilat i kisha blerë në Korraleho të Spanjës. Këtu e tutje duhet t’i ndjek gjurmët e plagëve që kanë mbetur në tru, si dhe dokumentet që kam djegur në disqe kompjuterikë.
Punë e mundimshme, kjo.Punë e vrazhdë, e mundimshme dhe aspak e lezetshme. Duke shfletuar dokumentet e ruajtur në dosjet e Shoqatës Kulturo-artistike ”Vëllazërimi”,pastaj dosjet e Bashkimit të Shoqatave Shqiptare në Suedi, si dhe ato të emisionit ”Radio Zëri i Kosovës”, pashë një varg emrash, mbiemrash e deklaratash të ish të disidentëve politikë, poetëve të njohur dhe funkcionarëve të lartë të Lëvizjes Popullore për Republikën e Kosovës, të cilëttanijanë shndërruar në kryebashkiakë, doktorë të shkencave, afaristë gjenialë, drejtorë ekzekutivë, zëvendësministrae pretendues të kolltukut të zonjës Jahjaga. Mbase kjo ishte arsyeja që ma kujtoi atë antikrishtin e Greqisë Antike, Heraklitin. Ai filozof i çuditshëm i këshillonte nxënësit e tij të mos i besonin amshimit. S’ ka amshim, thonte.S’ ka realitet të përhershëm përpos atij dialektik… Çudi, pra, të gjithë ata që dikur ishin tifozë të përbetuar të Heraklitit sot po e mashtrojnë veten se kanë qenë përherëpolitikanë, doktorë të shkencave, kryeministra e funkcionarë të lartë tëParlamentittë Kosovës dhe kolltuqet që i kanë zaptuar meintriga e me shpifjei kanëtrashëguar nga stërgjyshërit e tyre të varfër.
Të shkruash a të mos shkruash – kjo është pyetja. Të shkruash për ato që kanë qenë dhe t’ ua kujtosh ”punëtorëve të inkuadruarjasht atdheut” apo funkcionarëve të lartë të Lëvizjes Popullore kohën kur hanin bukën e popullit suedez dhe thurnin shpifje e thashetheme kundër nesh, sotkonsiderohet – krim mbarëkombëtar. Më mirë është të bësh vetëvrasje se ta presësh agun e ditës tjetër, kur papritmas do të dalësh pedofil, kurvar, spiun dhe tradhtar i kombit. Shkrimtari që i thotë vetes shkrimtar duhet të jetë i përmbajtur dhe të rrijë urtë. Ai bën mirë të mos gërmojë në plehun e shoqërisë shqiptare, se do pendohet. Kështu ka qenë edhe në kohën e Kralit. Kështu ka qenë edhe në kohën e shokut Tito. Kushtu është edhe sot, në kohën e shokut Mustafa, kur një abdallserb e përçanë një popull të lodhur nga shovinizma. Ai që do të jetë i respektuar në Prishtinë apo Tiranë duhet t’ i thotë derrit – dajë, shkaut – vëlla, hajdutit – mik, kodoshit – nip, kalavaces – kunatë e dallkaukut – babush. Të shkruash sot për sakrificat e djeshme është marrëzi e madhe, blasfemi, sepse ata që dikur endeshin si lypës nëpër Evropë, sot po e copëtojnë dhe po e shesin Kosovën si mish lope dhes’ donë t’ ua kujtosh djersën e gjakun e popullit. Deri dje ishin marksisë, leninistë, patriotë e atdhetarë të patundur të Kosovës,ndërsa sot po e quajnë veten afaristë, demokratë, investues dhe tifozë të paktit Nato. Dhe s’ kanë faj,se memakinat eNatos po e furnizojnë Evropën me heroinëdhe po i mbulojnë fushatat elektorale.E keqja më e madhe është se, duke i kursyer ata e krimba të shoqërisë shqiptare, shkrimtari bëhet pak nga pak pjesë e një mitomanie që i ka hipur Kosovës dhe Shqipërisë si jorgan. Ai që do ta dënojë veten me vetmi, izolim e përbuzje totale, qoftë nga miqët e vjetër apo pushtetarët e rinj, duhet të bëj ate që po bëj unë: ta ndjekë ndërgjegjen e vet. Pastaj të dalë kut ë dalë.
Një mik i vjetër, të cilit s’ po dua t’ ia përmend emrin, duke shkruar për ndjekjet që ka përjetuar nga agjentët serbë e shqiptarë, e ka cekur se edhe unë, pa marrë parasysh funkcionet që kam patur në Shoqatën ”Vëllazërimi”,Shoqatën ”Kosova”, Shoqatën ”Avni Rustemi”,Bashkimin e Shoqatave Shqiptare në Suedi, Lidhjen Demokratike të Kosovës, emisionin ”Radio Zëri i Kosovës” dhe emisionin ”Radio ABC” tërë kohën kam qenë në shënjestrën e Udbës dhe Sigurimit. Kjo është e vërtetë.Ndjekja s’ mu ka ndarë deri në agun e mijëvjeçarit të tretë.Unë, pra, si admirues i ShqipërisëEtnike,ndjekjen e Sigurimit e kam quajtur qesharake dhe kurrë s’ kam qenë i shqetësuar nga përcjelljet e asaj agenture. Që nga rinia ua kam bërë të qartë çobanëvetë Enver Hoxhës se jam kosovar dhe nëse duhet të ha ndonjë thikë apo plumb prapa shpine, preferoj thikën dhe plumbin e kriminelëveshqiptarë.
Mos ma merr për të madhe,i nderuar, por njëra nga pyetjet që ma ke shtruar është e mangët dhe nuk prek aty ku duhet. Ti s’ je fajtor, se je shumë më i ri se unë, dhe s’ke patur mundësi të njihesh meveprimtarinë e Udbës, si dhe gjurmët që ajo ka lënë në shtatin e historisë tonë kombëtare.
Ti pyesje: A ke qenë ndonjëherë i ndjekur nga Udba dhe si është pasqyruar ajondjekje në veprimtarinë tënde?
Qysh të them, i ngrati? T’ isha në vendin tënd, para se ta shtroja atë pyetje,do ta bëja një listë të gjatë pyetjesh që kanë të bëjë meqytetin ku jam rritur, bukën që kam ngrënë,fëmijët me të cilët kam luajtur, arsimtarët që kam patur, librat që kam lexuar dhe realitetin me të cilin jam ballafaquar si djal i ri, kur duhej të punoja nga gjashtmbëdhjetë orë në një “zadrugë” e Zhgunicëspër t’ i blerë rrobat me të cilat shkoja në Shkollën Normale.Që ne, preshevarët, s’ ishim serbë, ate e dinte krejtbota, por Serbia na trajtonte – dhe po vazhdon të na trajtojë – si skllevër, edhepse deri tani nuk është gjetur asnjë dokument që dëshmon se ku na ka blerë dhe sa dollarë ka paguar.Cili funkcionarë serbë apo kroat guxonte të thonte se ne, shqiptarët, ishim të lirë e të barabartë meserbët, që brenda një kohe të shkurtër, me ndihmën e brigadave shqiptare, e dogjën, përcëlluandhee masakruan popullsinë shqiptare të Kosovës, Maqedonisë e Malit të Zi? Cili shqiptar guxonte ta quante veten shqipëtar dhe të jetonte brenda kufijve të saj? Cili profesor guxonte të na thonte se Kosova ishte e okupuar dhe një ditë, kur të bëheshim të mëdhenj, duhej të luftonim për çlirimin e saj? Cila ministri jugosllave propagonte që ne, shqiptarët, duhej ta ruanim gjuhën amtare? Si unë, ashtu dhe të gjithë shqiptarët,s’ kishim veçse dy opcione: ja të rrojmë si shqiptarë të sllavizuar, me një gjuhë që na kishte bërë peshqesh Dushan Mugosha, ja të përpiqemi për një gjuhë vërtet shqiptare.
Po, vëlla. Që nga lindja e deri sa u çlirua Kosova,unë kam qenë i ndjekur ngaudbashët.Me përjashtim të një periudhe të shkurtër kohore, kur zura punë si detar në një anije private që lundronte midis Gjermanisë,Norvegjisë e Islandës, unë kam pritur e përcjellë lloj lloj spiunësh, që shpesh herë ma kanë zënë derën,pa më dëftuar se cila prej tyre – Udba apo Sigurimi – donin të dinin me çka po merresha. Çka nuk shpiknin ata matrapazë për të trokitur në derën time dhe, duke kërkuar t’ ua mbushja ndonjë letër të parëndësishme, të afroheshin e të mësonin mekend po mbahesha, cilin libër po e lexoja dhe çka po shkruaja.
Një herë, deri sa po dilja për të shkuar në Tregun e Zarzavateve, ma zuri derën një bashkatdhetar i vendlindjes dhe ma dorëzoi fotografinë e Abdulla Krashnicës, një komunisti preshevar, dhe më tha se ate ma kishte dërguar Turguti, djali i të lartpërmendurit. E kuptova menjëherë ku e kishte hallin udba dhe sherbëtorët e saj.Donin të dinin mos e kisha shkruar unë romanin ”Tradhëtia” dhe ç’ projektesh tjera kisha në magje.Turguti i ngratë s’ ka patur asnjë arsye ta bënte atë punë. Mund të jap edhe shumë shembuj të kësaj natyre, por s’ jam i prirur të dal nga caqet e rrëfimit.
Mba mend një gjë: asnjëri s’ ishte serb. Të gjithë ishin shqiptarë. Shumica dallkaukë, pijanecë e matrapazë që kurrë s’ kishin prekur punë me dorë. Dhe s’ ishin burra të urtë e të edukuar, por të poshtër dhe tekanjozë. Ata hyzmeqarë të Jugosllavisë Titiste s’ donin shumë korona për ta ngjeshur një thikë në bark dhe për t’ i nxjerrë zorrët përjashta. Fatlumnisht, veprimtaria e tyre duhej të përputhej me veprimtarinë eudbashët serbë, kroatë e sllovenë, të cilët, si më të regjur që ishin, s’ i lejonin të punojnë kokë më vete. Përndryshe, numri i disidentëve të vrarë shqiptarë do t’ ishte shtatë fish më i madh.
Shtrohet pyetja: Ku e gjeja gjithë atë paqë shpirtërore dhe s’ e vrisja mendjen me kërcnimet që herë më vinin nga Legata Jugosllave e Malmes, herë më vinin nga Ambasada Shqiptare e Stockholmit?
Unë, që nga koha kur isha në Uppsalë dhe merja pjesë aktive në veprimtarrinë e organizatës Amnesty International, e kisha kuptuar se duhej të isha i kujdesshëm me”jugosllavët”.Amnesty International ishte në hall të madh. Antarët e saj, intelektualë të njohur suedezë, norvegjezë, turq, anglezë e gjermanë, të gjithë burra të urtë e paqësorë, kishin të dhëna të sigurta seburgjet e Jugosllavisë ishin plot me poetë, shkrimtarë, juristë e kundërshtarë të rregjimit titist, por asnjë bir nëne s’ guxonte të shkruante hapur si quheshin ata fatkëqinj, çfarë moshe kishin, për çka ishin dënuar dhe në cilin vend gjendeshin. I vetmi burrë që na ka ndihmuar me aq sa mundej dhe sa dinte ka qenë një mik preshevar, të cilit s’ po dua t’ ia përmend emrin, sepse edhe pa dëshminë time ai është shumë i nderuar dhe shumë i respektuar në Kosovë e në Shqipëri.
Eva Moberg, bija e shkrimtarit të madh suedez, zotit Vilhelm Moberg, sa herë që shiheshim në Stockholm, ma kujtonte faktin se asnjë pjesë e kontinentit evropjan s’ ishte më e bardhë se Jugosllavia dhe Shqipëria. Ajo s’ e kishte fjalën për lumturinë e shqiptarëve të Kosovës apo Shqipërisë, por për errësirën madhe që mbretëronte n’ atë pjesë të Gadishullit Ballkanik si dhe fatin e atyre që guxonin ta sfidonin Jugosllavinë Federative. Të gjithë e dinin se me qindra kosovarë dergjeshin në Nish, Sremska Mitrovicë, Banat e Hërvatska Gradishkë, por asnjëri nga shqiptarët – e më së paku ata që sorollateshin nëpër Angli, Francë e Gjermani – s’ mernin mund ta informonin një agjensi të huaj për ata që dergjeshin nëpër burgje. Qysh ishte e mundur një gjë e tillë? Unë, për vete, e di se njëra nga detyrat kryesore të Udbës ka qenë të kontrollonte çdo shkresë që hynte e dilte nga territori jugosllav,si dhe të verifikonte lojalitetin e atyre që dilnin jasht për punë apo studime. Edhe diçka: kam përshtypje se asnjë letër nga ato që intelektualët evropianë i nisnin n’ adresë të Prezidentit Josip Brozia nuk ka shkuar aq lartë. Të gjitha kanë ngecur nëpër xhepat e udbashëve serbë apo kroatë.
Le të kthehemi atje ku e lash.Tani që më ndanin shtatë a tetë vjet nga koha kur unë, si njohës i serbokroatishtës, përktheja apele, shkresa e kritika që shkonin në kabinetin e ”shokut ”Josip Broz dhe Kosova – sipas atyre që më shkruanin nga Prishtina– ecte me hapa të pëshpejtuar drejt një autonomie më të madhe, s’ kisha as më të voglën arsye ta ndieja veten të kërcënuar nga dora e asaj organizate që kishte likuiduar shumë desidentë kroatë.Përkundrazi.
Po atë vjeshtë, edhe ate, shumë kohë para se ta mbanim mbledhjen vjetore, unë e Nebiuvajtëm në Panairin e Malmes dhe konstatuam që Shqipëria i kishte punënbërllok… Një pavijon i vogël xhami, ku figuronin ca eksemplarë të xeheve shqiptare… Aa afishe tjerë me ullinj të zinj e rrush të bardhë… Ca djem e vajza të qeshura… Kjo ishte krejt mrekullia e asaj ekspozite… Aspak më i qeshur s’ dukej Bashkim Dinua, ambasadori i athershëm i Shqipërisë së Kuqe, më të cilin hëngrëm darkë te një shoku ynë dhe kuvenduam për të ardhmen e Nënës Shqipëri… Ai ishte burrë i mirë, por s’ mundej të hapej më tepër seç e lejonte pozita. Shqipëria i kishte punët ngushtë dhe Udba ishte jashtzakonisht e kënaqur mepunën e saj…
Vdekja e Jeta Hasit na tronditi të gjithëve. Sikur t’ ishte një vdekje e shpejtë dhe e papritur, ndoshta do na dhimbsej më pak, por vdekja e saj ishte e gjatë, tmerrësisht e gjatë, dhe të gjithë ne që e shoqëronim Shaniun në spital, kishim rastin të vdisnim nga pak me motrën tonë shqiptare. Të gjithë ne, pleq e të rinj, mund t’ ishim në vendin e saj. Kishim ardhur shëndosh e mire, por një ditë – të cilën s’ kishim mundësi ta parashikonim vetë – do të ktheheshim n’ arkivole, të shoqëruar me nga një dosje të trashëaktesh të vulosur nga ambasadat e huaja.Kështu e donin rregullat e Evropës së atëhershme, të cilat, mos qofsha gabim, praktikohen edhe sot.Mbase sot shumë më tepër se n’ atë kohë, kur numri i kurbetqarëve ishte fare i vogël.
Gjatë javës që Jeta bënte përpjekjet e funtme për të dalë nga thonjtë e vdekjes, moti ishte i zymtë. Tërë kohën kisha përshtypje se Rrafshin e Skones do ta qëllonte ndonjë orkan, por ndodhi e kundërta. Pikërisht të premten e parë të dhjetorit, deri sa infermieret po e zhvendosnin Jetën nga dhoma e saj, për ta lënë në një sallë të madhe të morgut, qytetin e mbuloi një mjegull e ngarkur me lagështirë të madhe. Ajo endej poshtë e lartë qytetit dhe sikur s’ donte të ikte pa ardhur ai acari që nakishin “premtuar” ekspertët e Institutit Metereologjik dhe i cili duhej ta mbulonte vendin me borë. Ai peshqesh i hershëm i dhjetorit, i cili i gëzoi skonezët e pamësuar me borë, u bë shkas i fatkeqësive të mëdha materiale e njerëzore: rrugët u shndërruan në pasqyra akulli dhe maunet që shkonin e vinin nga veriu në jug përfundonin nëpër ara.
Agjensia mortore që duhej ta çonte kufomën e Jeta Hasit në Kosovë quhej “Arkus”.Nëpunësit e saj ishin burra të mirë e të regjur në zanatin e tyre.Sapo ua dorëzuam certifikatën mortore, ata i ndanë detyrat dhe u turrën drejt Kopemhages, ku gjendeshin konzullatet dhe dhe ambasadat e vendeve nëpër të cilët duhej të kalonte makina e tyre. S’ ka dyshim se kjo ishte rruga që duhej të ndiqej patjetër, nëse trupi i saj do të pushonte në Kosovë. Por Shani Hasi,në fatkeqësitë që iu kishin shembur mbi supe, s’ kishte nerva ta kuptonte ecurinë e saj. Për çdo ditë që vinte, ai duhej t’ i njoftonte familjarët e Jetës deri ku kishte ecur puna dhe ata, vëllezërit e Jeta Hasit, ndonëse s’ ia thoshin hapur, gjithësesi që e mallkonin ditën kur e kishin lëshuar robin e tyre në kurbet. Se t’ ishte Jeta në Kosovë, do ta kallnin në dhe sipas zakoneve të vendit dhe do të prisnin e përcillnin kryeshëndosh. N’ atë gjendje të rëndë shpirtërore, Shaniu po matej t’ i merte fëmijët në makinë dhe ta ndiqte arkivolin prapa, por shoferët s’ pranuan kurrsesi qët’ iu shkonte nëpër Gjermani, Çeki, Hungari e Jugosllavi. Përkundrazi, ata ngulën këmbë që aiduhej të nisej njëzet e katër orë më herët dhe t’ i priste atje ku do të dorëzohej kufoma e të ndjerës. Ata ishin tre veta dhe do ta nganin makinën non stop.
Kështu ndodhi që ditën e mërkurë, tamam kur Shaniu duhej të dilte në aeroportin e Kopenhagës, Malmen e mbuloi përsëri një shtërngatë boredhe ajo na nxori të gjithëve nga takti.Gjatë netëve që kishim kaluar sëbashku, unë e Shaniu ishim njësuar me dhembjen dhe mezi prisnim që ai gurë të flente në vend.Edhe pse gjendeshim me mijëra kilometra larg Kosovës, ishim plotësisht të ndërgjegjshëm se e ndjera kishte mallë të shtrihej në vendlindjen e saj. Kështu kishin bërë të parët tonë, kështu duhej të bënte edhe ajo, pasardhësja e tyre.
” Erdhi koha të ndahemi,” tha Shaniu, duke hyrë në sallën e ngushtë të doganës suedeze, ku prisnin me dhjetra njerëz që ishin nisur në Danimarkë.” Ma bëjhallall, se të kam rënë në qafë.”
Memzi i mbajta lotët.
“ Hallall të qoftë dhe mos ma përmend rishtaz,” i thash. “ Mba mend, si të dalësh në Nyhavn, merr një taksi dhe thuaj të ju çojë drejt e e te hyrja Terminalit numër Dy, sepse aty ju pret aeroplani që vete për në Shkup. Aman, mos harro të na lajmërohesh pasi të mbarosh punë, se s’ do të rehatohem deri n’ atë ditë.”
Ai s’ ishte në gjendje për asgjë.
“ S’ varet prej meje,” ma ktheu.“ Ajo varet prej atyre që do ta sjellin xhenazen. Nëse vijnë deri m’ ora tre – katër pasdite, ka mundësi ta shtiem në dhê. Po nëse iu del ndonjë pengesë e re, duhet ta presim agun e ditës tjetër. Eh, as armikun s’ e dua në lëkurën time. S’ po di as vetë qysh do t’ iu dal përpara.”
“ Askush s’ e ka vdekjen në dorë,” i thash dhe, pasi i putha fëmijët në ballë, e përqafova edhe një herë.“ Hajt, pra, rruga e mbarë.”
*
Ai iku në Kosovë, ne mbetëm në Suedi. Për ate që arsyeton në gjuhën shqipe, kjo ka këtë domethënie:ai iku në vendlindje, ne mbetëm në kurbet. Pa marrë parasysh se shumica e Plluqkajve, Açikgjozëve, Dallanguzve e prespanëve nuk e njihnin personalisht, ata ndienin keqardhje për Shaniun dhe, sa herë që kalonin përskaj zyrës së Seksionit “Shote Galica” gjithmonë pyesnin për punën e atij fatkeqit që kishte mbetur me dy jetima. Duke qenë se kishim hyrë në javën e katërt të kreshmeve dhe një botë e tërë po merrej me pritjen e krishtlindjeve, aktivitetet e Shoqatës “Vëllazërimi” ranë në mënyrë drastike. Kjo ishte krejt logjike sepse shumica e djemve dhe vajzave që shkonin te Shaip Fushëgjata e kishin njohur “bacin” Shani dhe s’ ishin shumë të prirur të këndonin atë javë që gruaja e tij kishte marrë dhe. Kuptohet, ata vinin në ushtrime, kuvendonin me Shaipin, por atë çast që e shihnin se edhe ai dukej i lodhur, iknin në shtëpitë e tyre.
Një natë, gjatë kohë pasi e kisha vënë vajzën në gjumë, ai më lajmërohet me telefon dhe kërkon falje që po më shqetësonte aq vonë.
“ S’ ka gjë,” i thash. ” Ti do kesh ndonjë hall, ani po thërret.Ç’ kemi? Si e ke familjen?”
“ Për zotin, hiç,” tha ai. “ Ti e di se jam shpërngulur te Alma dhe të hënën do vëmë kurorë.Që ta them të drejtën, rasti s’ është aspak i përshtatshëm – dhe këte ia kam dëftuar Almës – por duke marrë parasysh gatishmërinë e saj të më nxjerrë nga balta, gjë që s’e bëri asnjë shqiptare, s’ po më duket në rregull të mos e hamë një darkë sëbashku… Të paktën t’i këndonim nja dy këngë për hir të saj. Ajo s’ po ma bën këtë nder për hatër të fëmijve që do bëjmë sëbashku. Ajopo e bën për të më nxjerrë nga balta.Si thua?”
“ Atë punë e di zotrote,” i thash. “ Po si e ke menduar atë darkë? Ku do të shihemi?”
“ Shumë thjeshtë,” tha Shaipi.“ Alma jeton pranë një sheshi që quhet Sankt Knuts Torg. Nëse e ke parasysh hyrjen e Parkut Popullor,gjegjësisht Bar Havana,shtëpia e saj gjendet përballë atij lokali. Ne do ta bëjmë ceremoninë gjatë ditës, ndërsa në mbrëmje mund të mblidhemi e të hamë një kafshatë sëbashku dhe ta kremtojmë me nga një gotë verë.Qysh po thua?”
“ Për mua, në rregull,” iu përgjigja. Pastaj e pyeta.“ O, vëlla! Po kush do të vijë pos meje?”
” Po kush dreqin pos juve që jeni pesë a gjashtë,” tha ai. “Thash të mblidhemi nga ora shtatë, shtatë e gjysmë, të këndojmë pak dhe të shprishemi… Më pak se kaq nuk bëhet… Ata që do t’ i thërras janë Ismet Xhela, Hajdar Reçi, Ajet Abdyl Hamiti,ti dhe Jakup Cfilaga… Gjithsejt shtatë veta, se Alma s’ ka tavolinë më të madhe…”
” Krejt në rregull,” i thash.
S’ kishim asnjë arsye të shmangeshim.Alma, të cilën e kishim parë edhe një herë tjetër, mbase na donte tamam për darkë,portë gjithë ne, pa e përjashtuar as Shaipin, e dinim që ishte marrëveshje sipas të cilësajo, Alma Bertilsdotter, e lindur në Vetlanda të Suedisë Juglindore, kishte pranuar të martohej me qytetarin jugosllav Shaip Fushëgjata dhe, si kompenzim për zemërbutësinë esaj, kishte fituar të drejtën ta ketë të lartpërmendurin Fushëgjata në krevat plot 730 netë dhe të kërkonte prej tij devotshmëri bashkëshortore. Pa marrë parasysh ato që u thanë më lartë, ajo kishte të drejtë ta mbante edhe mbiemrin e burrit të saj dhe,përderisa ai e mësonte suedishtën, ajo mundej të drejtohej në Zyrën e Mirëqenies Sociale dhe të kërkonte mbështetje ekonomike… Si për veten, ashtu dhe për burrin e saj, të cilin e kishtefituar me një fjalë goje…Shaip Fushëgjata, nga ana tjetër, i lindur në një pallankë të Maqedonisë Veriore, pranonte të martohej me qytetaren Alma Bertilsdotter dhe, si shpërblim që ajo kishte pranuar të jetonte me të, duhej t’i rrinte gati 730 netë me radhë dhe t’ ia kruante shpinën deri sa të kalonte afati i kontratës. Nëse ai, qytetari Fushëgjata s’ iu përmbahej rregullave të caktuara, Alma kishte gjithnjë mundësi ta përcillte deri në Treleborg dhe ai të shkonte më së pari në Berlin, pastaj të vazhdonte për Beograd.
Sidoqoftë, darka që u shtrua në Sankt Knuts, po më obligon të dëftoj ate që është zhvilluar para syve të mi dhe jo ate që mund të jetë thënë pasi ikëm te shtëpia.Darka ishte si të gjitha darkat që kanë për qëllim ta mbyllin një marrëveshje tregtare; pra, një pazar të pasinqertë midis një narcisoidi shqiptar dhe një trushullake suedeze. Pse tregtare, e jo e thjeshtë njerëzore? Për arsyen e thjeshtë se ajo kontratë u lidh në dhjetor të vitit 1977 dhe u prish në dhjetor të vitit 1979, pa u dëgjua asnjë klithmë gëzimi apo ankese… Nga asnjëra pale…Duke qenë se Shaipi s’ kishte asnjë të afërm dhe ne ishim mirëbërësit e tij, vendosëm të mos shkojmë veçmas, por të gjithë sëbashku.Me lule e peshqeshe në duar.
Pikërisht m’ ora shtatë të mbrëmjes, pasi u mblodhëm në Sankt Knuts Torg dhe e gjetëm shtëpinë e tyre, unë e Hajdari e Ajeti e Ismeti e Jakupi, të ngarkuar me lule, bukëthekës, apparat për zierjen e kafes dhe dy peshqeshe tjera, ngjitëm shkallët përpjetë dhe i ramë zilës së derës.Ata na pritën në një paradhomë tërrumbullaktë, në të cilën kishin vënë dy varëse mobile të rrobave. Të dy ishin veshur mirë dhe silleshin sikur kjo ishte hera e parë që po shiheshim. Alma, pasi pranoi urimet tona,i vuri peshqeshe mbi një raft dhe na ftoi në një sallon të shtruar për darkë. Tryeza ishte veshur me një mbulojë të bardhë dhe pjatat, thikat e gotat ishin vënë ne vend. Ne s’ kishim tjetër punë veçse të uleshim dhe të hanim e të pinim.
“ Më vjen turp, po kjo shtëpi është e vogël,” tha Alma. “ Salloni, fjetorja dhe kuzhina – dyzet metra katror. S’ kishim zgjidhje tjetër pos t’i bashkonim dy tavolina. Urdhëroni, ju lutem.”
” Ne bëjmë edhe pa bukë, veç ju të jeni mirë,” i tha Hajdari.
” Kam filluar të interesohem për një apartament tjetër,” tha ajo.” Ikam pyetur edhe ata të Ndërmarrjes Komunale për Banesa, po atasot për sot s’ kanë asgjë në shijen time.”
” Përderisa jeni dy veta s’ ka çka ju duhet më e madhe,” arsyetoi Ismet Xhela.
” Eh, s’ dihet ajo punë,” tha ajo, duke qeshur me domethënie. Pastaj, pasi konstatoi se të gjithë kishim zënë vend, ajo na njoftoi se menuja ishte spartane. ” Sonte do të hamë sitë gjithë fukarenjtë e botës: fileto viçi me patate e sallatë, ndërsa herën tjetër pak më mirë.Sa vetë jeni për verë dhe sa për birrë?”
” Të gjithë jemi për verë,” i ra shkurt Hajdari.
” Atëherë shërbehuni me verë, deri sa unë e Shaipi t’ua sjellim pjatat.”
S’ ka nevojë të them se e ndjeva veten si hajdut. Të tjerët, që s’ ishin në dijeni me planet e Shaipit, i mbushën shishet me verë dhe, sapo erdhën pjatat, u vërsulëm mbi thelat e mishit. Hanin qebesa me gjithë qejf, duke folur në një gojë e duke uruar pa ndërprerje,dhe asnjërit s’ i shkonte ndër mend se të gjithë me radhë ishim goxha të qelbur kundrejt asaj femre që s’ e dinte as gjysmën e të vërtetës. Ajo na kishte ftuar për darkë, që ta kremtonim martesën e saj, ndërsa ne, pa e përjashtuar Shaipin, e dinim se ajo martesë ishte shumë jetërshkurtër.
Sapo mbaroi darka, filloi ahengu. Fjala ”aheng” nuk është koherente për këtë rast, por po e përdor siç e kishte emërtuar vetë ai që na kishte ftuar për darkë.Shaip Fushëgjata, për hir të asaj që Alma e kish bërë kabull brenda natës,donte të mblidhemi dhe, pasi të hanim e të pinim pak, të këndonim sëbashku. Përndryshe, ajo letra që quhej certifikatë e martesës ishte tejet e thatë. Tejet e pakuptim.
Kësisoj, pasi ua uroi edhe një herë martesën, Ismet Xhela e zuri fizarmonikën dhe, si më i regjur që ishte, këndoi një këngë që e kishte komponuar nergut për rastin e tyre. As Shaipi s’ mbeti duarkryq dhe, duke ma ditur marakun për këngë të Jugut, sëpari e mori një përmetare, bukolike, pastaj ate që mbanë titullin ” Mora çiftene e dola n’ mal”…Mjerisht, mu në çastin kur po mateshim t’ ia këndonim Almës edhe ”Perëndeshën e Bukurisë”, në skutën më të largët të korridorit u dëgjua zilja e telefonit. Shaipi, që ende s’ dinte suedisht,qëndroi në vend. E zonja e shtëpisë iku me vrap.
Ajo foli gjatë kohë me dikë dhe të gjithë ne, pa e përjashtuar Shaipin, e morëm si bisedë private, urim nga shoqet e saj apo ndonjëri nga familjarët, por dolëm të gabuar. Ai që kishte thirur n’ atë orë donte të bisedonte me Shaipin.
“ Shaiiiiiip,” thirri Alma. Dikush pot ë kërkon ty.”
Shaipi e vuri klarinetin mënjanë dhe iku me vrap. Duhej t’ ishte ndonjëri nga vëllezërit, se flisnin shqip e me zë të lartë, pastaj zëri i Shaipit u ligështua, e humbi fuqinë, u dobësua, deri sa u fik fare. Ai foli sa foli dhe u kthye prapa i zbehtë, i tronditur.
“ Ishte një shoknga Kopenhaga,” tha pakëz i turpëruar.“ Kishte një hall dhe s’ kam çare pa dalë m’ atë anë. Duhet ta marr anijën e parë që vete përNyhavn.”
Ahengu mori fund.Ai kishte filluar herët në mbrëmje dhe vdiq pa e mbushur as një orë. Nata ishte e re, madje shumë e re, po apartamenti ku banonte Alma i takonte Komunales dhes’ prishte punë nëse iknim më herët. Aq më tepër që shokut tonë i doli një hall dhe duhej të ikte për në Kopenhagë.”
“ A çohemi, burra?” na pyeti Jakupi.
“ Bile, menjëherë,” tha Hajdari. ” Të mos e bllokojmë këtë herifin, se ka të ngutur.”
Do më duheshin edhe pesë javë, ndoshta edhe më shumë, që ta mësoja shkakun e vërtetë të asaj ngutje.Ne kishim hyrë në dimër dhe midis atij ahengu që mbaroi papandehur e aktiviteteve që duhej të fillonin në muajin shkurt, prisnin një varg kremtesh që ishin të pashmangshme nga kalendari suedez. Krishtlindjet… Java midis krishtlindjeve e Vitit të Riri… Viti i Ri… Si dhe java që vinte pas Ujrave të Bekuar, kur fëmijët loznin përjashta dhe regjeshin për një termin të ri shkollor…. Gjatë asaj kohe ne duhej të hartonim një raport të shkurtër dhe ta njoftonim Drejtoratin Shtetëror se projekti ”Dituria” kishte marrë fund dhe, gjykuar nga qëndrimi i vëllezërve burra, hapësira për emancipimin e grave ishte shumë e ngushtë. Si burrat, ashtu dhe gratë, i kishin marrë përpjekjet tona si veprimtari të Kryqit të Kuq apo ndonjë shoqate mirëbërëse dhe ne s’ kishim tjetër punë pos t’ i eglendisim fëmijët e tyre me përralla, deri sa ato bënin gjumin e pasditeve ose nisnin evlatë tjerë me burrat e tyre.
Në një mbledhje që e kishim caktuar në janar e ftova edhe Shaip Fushëgjatën. Unë kisha dy – tri arsye për ta mbajtur pranë. E para, ai ishte arsimtar i muzikës. E dyta, ai ishte vëlla i një të burgosuri politik. E treta, ai i mbushte konditat për ta zëvendësuar Shani Hasin, që kishte ikur për në Kosovë dhe s’e kishte ndër mend të kthehej prapa.N’ atë mbledhje, që zgjati vetëm dyzet minuta, morëm dy vendime të rëndësishme: të mos kërkonim ndihma nga Drejtorati Shtetëror dhe klubin e Shoqatës t’ ia lenim Xhemal Fetiut, që ishte i gatshëm të kujdesej për te. Xhema ishte burrë i ndershëm dhe njëri nga miqët më të afërt.
Pas mbledhjes, deri sa tëtjerët po nguteshin për drekë, mora dy sandviçe mekafe dhe e ftova Shaipin brënda. Kisha harruar ta falenderoja për darkën që na kishte shtruar në dhjetorin e vitit të kaluar.
” Tani që je dhëndërr Suedie, do ta dëftoj një zakon të popullit suedez,” i thash.“ Suedezët, sa herë që takojnë njëri tjetrin në rrugë apo supermarket, e kanë zakon të falenderojnë. S’ ka lidhje për çka,por rëndomt për drekën apo darkën e fundit.Edhe unë po të falenderoj për atë darkë të shijshme, edhe pse ai miku që të mori në telefon na la ahengun përgjysmë.”
Atij s’ i erdhi mirë që ia kujtova atë ngjarje, se përnjëherë i vari buzët.
” Lere mos ma kujtose, sa herë e kujtoj atë thirrje, më vjen të shkoj në banjo,” tha duke më shikuar me ngulm, thua se donte të dinte pse ia përmenda atë ngjarje.” A di kush ishte?”
S’ kisha as idenë më të zbehtë.
” Qysh dreqin ta di, kur s’ jemi parë me javë,” i thash.“Ti ke shoqërinë tënde, unë e kam timen. Ama na preu ahengun përgjysmë.”
” Vërtetpër gjysmë,” tha ai. Goxha i thelluar në mendime. Madje më i thelluar seç e prisja. ” Ishte Zhuti…Selamedin Zhuti…”
Sëpari m’ u bë sikurkisha dëgjuar gabim… Pastaj, pasi kaloi vetëtima dhe u shemb diku në largësi, e kuptova se veshët i kisha në rregull. Ai e kishte fjalën për Zhutin, po atë Zhut që do bënte çmos për ta kaluar Oqeanin Atlantik dhe për të dalë në Kanada…Në Kanada, Shtetet e Bashkuara apo Meksiko, s’ kishte rëndësi… Pse ishte kthyer, vallë, në Kopenhagë?
” Ai zhut të cilin e di unë gjendet në Kanada,” i thash. “ Ka qenë në Malme, ka fjetur në klubin e Safet Plluqkësdhe ka qenë i thatë, flokëverdhë dhe mjaft i vendosur…”
“ Po, pra,” nguli këmbë ai. ” Aika qenë këtu dhe e njeh shumicën e shqiptarëve të Malmes, po Kanadanë s’ e ka parë me sy. Ndoshta ka patur qejf të shkonte, por s’ e ka lejuar mandatori.”
” Kush mandator?” e pyeta, për pa e kuptuar si duhet.” Njeriu që ka mandator s’ është si Zhuti. Ai merret me punë serioze.”
” Edhe kjo ishte serioze,” nguli këmbë ai.Gjithnjë i bindur se unë dija më shumë, por shtiresha i trashë. “ O bac! Të vrash njeri është çeshtje shumë serioze…Ai, ç’ është e drejta, më vuri në pozitë, se donte t’ i çoja rroba, t’ i çoja pare dhe t’ ia çoja një pasaportë. Përndryshe, do ta kapnin si Hysen Karcellin…”
Ajo që po dëgjoja n’ atë çast ishte e ngjashme me mitet e vjetër hindus, me përrallat e moçme arabe, me historitë fantastiko-shkencore. Unë kot e kisha neglizhuar prezencën e saj, se Udba ishte atypari.
“ Kush do ta kapte?” e pyeta. ” Ça kishte bërë?”
Shaipi m’ i gapërroi sytë dhe aty për aty ma ktheu përgjigjen.
” Policia,pra. Ajo s’ e ndiqte për sytë e bukur, po sepse kishte therur njeri… Tani që s’ e kishte mbaruar punën si duhet dhe viktima i kishte dalë nga duart, ai ishte fshehur nën një urë dhe donte t’ i çoja rroba, pare e pasaportë. Duhej me çdo kusht të vinte në Suedi dhe prej këndej të ikte në Jugosllavi…”
” Aha. Po viktima kush ishte?”
” Nuk e di mirë, por më duket që ishte serb dhe ndiqej nga Jugosllavia… Zhuti e kishte pritur te dera e shtëpisë, në një lagje jasht Kopenhagës, dhe kishte provuar ta therrte në befasi, po s’ ia kishte dalë qëllimit. Për të shpëtuar nga policia, ai ishte fshefur nën shtyllat e një ure dhe priste ndihmë. Ça mundesha të bëja pos t’ ia çoja do rroba të mia, nja dyqind korona që ia mora Almës dhe pasaportën e Dilaverit. Ti e diDilaverin?”
” Nipin e atijbashkatdhetari tim?”
” Po, pra. Vetë Zhuti më çoi te plaku që t’ ia merrja pasaportën e nipit të tij, se ai është suedez.”
” Dhe ti ia çove?”
” S’ kisha çare, se e kam patur shok,” tha Shaipi, gjithnjë i bindur se kishte bërë punë të madhe. ” Dola m’ atë anë detit dhe ia çova atje ku më kishte thënë… Asgjë tjetër… Se ç’ ka ndodhur pastaj, nuk e di… Unë sapo kam ardhur këtu dhe s’ kamhesap të prishem me Almën… Aq më tepër që s’ dija t’ ia dëftoj punëndhe duhesha t’ i tregoja me shenja seai shoku ishte një jugosllav nga Kopenhagadhe i duheshin ca rroba të pastra… Më tepër se kaq nuk di…”
” Po tani ku gjendet ai njeri?” e pyeta.
” Ku ta di,” u arsyetua ai. ” Ka mundësi që ka ikur në drejtim të Gjermanisë… Ka mundësi që ka ikur drejt Jugosllavisë, se atje s’ e ndjek njeri… Por ka mundësi po fshihet edhe në Suedi… Zoti ia dhashtë hajrin…”
Shi n’ ato çaste, që ishin definitivisht pa sy e pa veshë, nëpër kokën time defiluan me dhjetra hamendje, por atij s’ i thash gjë. Vetëm e pyeta:
” Po Alma mori vesh?”
” Ç’ ne Alma?Ku dija unë t’ i dëftoj Almës se ç’ kishte ndodhur në Kopenhagë?”
Jo, Alma s’ dinte gjë.Anamira, ime bijë, s’ dinte gjë.Fatmiri, djali i Kosovë Rexhë Balës, s’ dinte gjë.Saranda, vajza e Avni Ajdinit,s’ dinte gjë.S’ dinim gjë as ne, prindërit e tyre, që ishim lindur në Kosovë – dhe kishim parë e kishim dëgjuar – për lloj lloj krimesh, masakrashe torturashqë kishte bërë rregjimi jugosllav nëpër trojet e popullit shqiptar.Si banorë të një mbretërie të urtë, ku liritë dhe të drejtat e njeriut ishin të paprekura,ne endeshim si sutat nëpër pylldhe asnjërit s’ na shkonte ndër mend se gjahu është gjah dhe kriminelët s’ kanë tjetër punë pos të vrasin. Kriminelët s’ e done paqën, s’ e donë lirinë.As Harpagu, që ishte njeri i mirë, s’ e donte dhunën, por eprori i tije detyroi ta hante djalin e tij nga tava e mishit.
Ndonëse kohë pas kohe lexoja për vrasjen e këtij apo atij mërgimtari kroat, unë s’ e mbaj mend që ndonjëri nga miqët e mi, siKosovë Rexha, Avni Ajdini, Skender Zariqi apo ndonjë tjetër,të preokupohejmeatë problem. Për ne, Evropa ishtesi zona Krrak – Krrak, dhe cilido kriminel mundej të navriste. Ashtu e kishin vrarë Luigj Gurakuqin, Hasan Prishtinën dhe shumë shqiptarë të tjerë.Ashtu do t’ i vrisnin vëllezërit Gërvalla dhe Kadri Zekën. Regjimi s’ i vriste seishin të vrasës e dallkakukë, por sepse e donin paqën, lirinë, pavarësinë…
Ajo ishte ngjarja më serioze që ndodhi n’atë gjysmëvjetor… Ngjarjet tjera, ato që ndiqnin njëra tjetrën, dhe preknin fatin e popujve të ndryshëm, për ”punëtorët e inkuadruar jasht vendit”ishin bajga që s’ duheshin shkelur. Ata vetë e kishin hedhur lumin dhe, falë ”rrogës” që mernin nga Zyra e Mirëqenies Sociale, s’ e vrisnin kokën as përKosovën Hallemadhe, jo më për Kilin, VietnaminapoZambinë… Ato luftërat që zhvilloheshin nëpër botë ishin politikë e politika, sipas tyre, ishte qenie e neveritshme… Ajo s’ prekej me dorë… A preket nepërka që ngrohet në diell? S’ preket.Ata të Radiotelevizionit thonin se Vietnami e kishte sulmuar Kampuçenë.Ani çka?Kampuçea gjendej në fund të botës dhe s’ i mbante as me bukëas me ujë.Pak më vonë Izraeli e pushtoi Libanin…Ani çka?Izraelitet mundeshin ta pushtonin edhe Sirinë, Irakun eArabinë Saudite, se atyre pak iuhante palla për atë punë… Nëse duhej të shqetësohej dikush, ai ishte Nevzat Dallanguzi, që ditë për ditë iulutej sheikëve arabë për ndihma material.E sau përket Cfilakajve, Plluqkajve e Açikgjozëve, ata s’ kishin as fitime, as humbje nga ato punë.
As Shqipëria s’ dëgjohej e gjallë. Dikur, kur numri i banorëve të saj ishte 702 miljonë dhe shumica dërmuese e shtetasve të saj ishin kinezë, Ambasada Shqiptare kujtohej herë pas here të na dërgonte ndonjë katalog të librave që nxirte N. Sh. e Librit. Tani edhe ajo kishte heshtur.Partneri i Shqipërisë, zoti Bengt Fyledal, një dallkakuk e kishte lënë gisht në gojë… Aspak më mirë s’ ekish trajtuar Kina e Mao Ce Dunit…Ajo, sapo kishte lidhur marrëdhënie diplomatike me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, e kishte shtyrë në baltë.Ja ku e ke Jugosllavinë, i kish thënë. Si rezultat i asaj politike të prapë, ndihmat ekonomike morën fund, fabrikat “e mëdha”shqiptare u paralizuan, izolimi u bë total. Pa marrë parasysh heroizmat që shtronin vëllezërit labë e dropullitë, të gjithë e dinin se, me përjashtim të Pol Potit, asnjë qeveritar tjetër s’ e kishte terrorizuarpopullin e vet si Enver Hoxha.Me mijëra student, intelektualë, fshatarë, patriotë e ”armiq” të klasës ishin likuiduar apo deportuar brenda vendit. Të mos ishin kosovarët, ata mëmëdhetarë të papërmirësueshëm, Shqipëria do t’ ishte republika më e vetmuar në botë.
Në nëntor të atij viti bëheshin 100 vjet që ishte themeluar Lidhja e Prizrenit.Duke marrë parasysh peshën dhe rëndësinë e asaj date, si dhe jehonën që ajo kishte bërë në Kosovë, Maqedoni, Itali e diasporë, edhe ne filluam ta pyesim veten cila ishte rruga më e mirë për ta kremtuar qindvjetorin e saj.Kosovë Rexha propozoi një akademi solemne me referat, të cilin duhej ta shkruaja unë, se tjerët s’ kishin kohë për punë të tilla.Adil Zhuta propozoi një mbrëmje familjare, me këngë e me valle, si gjithmonë. Ajo pjesa tjetër s’ kishte ndonjë qëndrim të caktuar. Ata s’ kishin kundër të pinin kafe me mua, por – përderisa Shoqata ”Vëllazërimi” ishte anëtare e Lidhjes së Shoqatave Jugosllave” – nuk e ndienin veten të pjekur për t’ u angazhuar në aktivitetet tona. Ata s’ kishin kundër të vinin në festa, të na ndiqnin nga distanca, të mblidhnin pak mbresa gjatë kohës që ne i eglendinim me këngë e me valle,por pastaj iknin në punën e tyre.
Si opicioni i parë, ashtu dhe i dyti, ishin të mundshëm. Ne, me ato forca që kishim, vite me radhë e kishim mbledhur popullin dhe e kishim mbajtur me vjersha, këngë e valle popullore. Kjo, nëse merren parasysh njerëzit dhe rrethanat,s’ ishte e lehtë. Mjerisht, 28 Nëndori, që shënonte qindvjetorin e Lidhjes së Prizrenit, ishte goxha larg. Ne sapo kishim hyrë në behar dhe kishim filluar të punonim vetëm me fëmijët. Edhe pse të zgjuar, të rrituritbënin gjumin e arushave. Për here të parë, pas të gjitha javëve, muajve e viteve që kisha sakrifikuar, po e shquaja një mospërfillje të lehtë nga ana e bashkpunëtorëve. Ismet Xhela, që ishte kryetar i Shoqatës dhe përgjegjës për Seksionin e të Rriturve, u zhduk si shurra e pulës. Papandehur i dolën ca punë të rëndësishme dhe të gjitha përpjekjet tona – të paktën për t’ u këshilluar me të – ishin të kota. Zonja Tilda, një grua e mirë dhe qytetëruar, s’ kishte tjetër përgjigje pos asaj që burri i saj kishte ikur në Kosovë dhe ende s’ e kishte ndër mend të kthehej. Fadil Cfilaga, përfaqsuesi jozyrtar i kushërinjëve të tij,bënte gjysmëvjetorin e mjaltit. Pa marrë parasysh që ajo dreqja e tij, Qëndresa, donte t’ i aktivizonte motrat gra, burrat e kishin këshilluar të rrinte urtë. Aq më tepër që ishte me barrë. Shani Hasi na kishte lënë vetëm. Kurse Ismet Reçi, njeriu më i padjallëzuar në botë, sa herë që pinim kafe sëbashku, gjithmonë ma kujtonte se një shoqatë kulturore si Shoqata Kulturo-artistike ”Vëllazërimi” ishte si lopa që kishte qumësht, por shqelmonte majtas e djathtas. Anëtarët tjerë si Xhemal Fetiu, Arsim Ahmeti, Hajdar Reçi e Zeki Tesharaba ishin me ne, por influenca e tyre ishte e kufizuar. Për çdo ditë që shkonte po e shihja se i vetmi njeri që më rrinte gati ishte Shaip Fushgjata.
( vazhdon)
Shkruan: Ramadan Rexhepi
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn