als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Nė 24-vjetorin e vdekjes sė Rapsodit)
Ndėr rapsodėt mė tė talentuar tė shekullit tė kaluar Dėrvish Shaqa shquhet si krijuesi dhe interpretuesi mė i mirė i kėngėve epike shqiptare. Duket se nė kėngėn epike, veēanėrisht nė atė me temė historike, Dervish Shaqa e gjeti vetveten pėr shumė arsye. Arsyeja e parė dhe kryesorja ėshtė pėrputhja e idealeve tė heronjve tė kėngėve epike me idealet e rapsodit si dhe gjakimi i flaktė i tij qė kėto ideale nėpėrmjet kėngėtimit ti mbjelli nė popull, ashtu siē e mbjell bujku farėn nė tokė pranverave tė hershme.
Nė kushtet e mungesės sė arsimimit kombėtar, tė mungesės sė librit shqip si dhe tė mungesės sė mjeteve tė informimit nė gjuhėn amtare Dervish Shaqa kėngėn epike e konsideronte dhe e pėrdorte si instrumentin mė efikas pėr edukimin e popullit e sidomos tė gjeneratave tė reja. Kėto kėngė me vlera tė larta artistike dhe historike ai i vuri nė shėrbim tė qėllimeve tė larta tė luftės pėr ruajtjen vetqenies, tė identitetit kombėtar, tė lirisė dhe tė progresit historik. Nė vlerat e shumė anshme tė kėtyre kėngėve ai e shihte dėshminė mė bindėse lidhur me ruajtjen dhe mishėrimin e tyre tė thellė nė shpirtin e popullit. Te kėto kėngė Dervish Shaqa shihte njė burim tė fuqishėm edukativ nė planin historik e kulturor dhe njė manifestim tė rezistencės sė vazhdueshme kundėr sulmeve tė kulturės sė pushtuesit. Te krijimtaria popullore ai shihte shprehjen mė tė lartė te karakteristikave tė kombit dhe tė traditės, ndėrsa te kėnga epike ai shihte armėn e pėrsosur politike kundėr agresioneve asimiluese si dhe pasqyrimin e idealeve tė popullit, etnopsikologjinė, patriotizmin, lirinė, trimėrinė, flijimin, nderin, besėn, etj.
Me kėto bindje tė qarta, si pėr rolin e kėngės epike ashtu edhe pėr rolin e rapsodit, Dervish Shaqa, padyshim, inkuadrohet nė radhėn e pedagogėve mė tė nderuar tė kombit. Me punėn e tij krijuese interpretuese mbi gjashtėdhjetėvjeēare ai pasqyroi me art ngjarjet mė tė rėndėsishme tė dy shekujve tė fundit, qė nga Tanzimati e deri te Demonstratat e mėdha tė Kosovės tė vitit 1981. Me zėrin e tij burrėrorė ai u ngriti pėrmendore pėrjetėsie heronjve mė tė dėshmuar tė Kombit. Me porosinė e madhe tė kėngėve dhe tė artit tė tij magjik ai aq sa ishte rapsod popullor po aq ishte institucion, pėrfaqėsues i aspiratave tė Kosovės, zėdhėnės i shpirtit tė Kombit.
Kėngėt epike historike, si pasqyrim artistik i ngjarjeve reale nė kohė e nė hapėsirė, nė repertorin e rapsodit Dervish Shaqa zėnė vendin kryesor. Te kėto kėngė, qė nė moshė tė re, rapsodi gjeti motivin e dashurisė sė zjarrtė pėr atdhe, motivin e krenarisė sė lartė pėr tė kaluarėn, idealin dhe luftėn e popullit pėr liri dhe bashkim kombėtar. Nė kėto kėngė ai gjeti njeriun e pajisur me ndjenja e mendime tė larta atdhedashurie, gjeti njeriun optimist, gjeti shpresėn, njeriun e pa epur pėrballė dhunės dhe forcės sė pushtuesit, njeriun qė nuk pajtohet me jetė robėrie, njeriun qė vepron dhe flijohet pėr liri, pėr popull, pėr atdhe...Nė kėto kėngė gjeti luftėn individuale tė trimave dhe luftėn e forcave tė vegjėlisė pėrballė ushtrive pushtuese. Nė kėto kėngė gjeti dashurinė e madhe tė popullit pėr trimin, pėr luftėtarin, pėr heroin. Nė kėto kėngė ai gjeti urrejtjen e madhe kundėr armikut si dhe urrejtjen e thellė kundėr tradhtarėve. Nė kėto kėngė ai gjeti farėn e rritjes dhe tė afirmimit tė vetėdijes, tė mendimit dhe tė individualitetit kombėtar. Kėto kėngė ai i ēmonte lartė, i donte me zemėr dhe i kėndonte me pasion tė theksuar...
Dervish Shaqa nga vetvetja dhe nga kėnga kėrkonte shumė. Kėnga pėr tė ishte art, histori, kronikė, edukim, frymėzim, mobilizim, flamur, pushkė... Repertori i kėngėve tė Dervish Shaqės ishte i zgjedhur. Nuk kėndonte ēfarėdo kėnge. Nuk e kėndonte kėngėn tė cilės nuk ia dinte historinė. Pasi e kėndonte kėngėn ai zakonisht e analizonte dhe e komentonte atė duke e theksuar edhe mesazhin kryesor tė saj. Ai dėshironte qė kėnga tė depėrtojė sa mė thellė nė shtresat e gjėra tė popullit. Ai synonte qė me kėngė tė ndikojė nė zgjerimin e njohurive te dėgjuesit si dhe nė edukimin e tij tė gjithanshėm. Ai synonte qė mė kėngė tė ndikojė nė ngritjen e moralit si dhe tė ndjenjės estetike tė dėgjuesve shtresash tė gjėra tė popullit.
Dėrvish Shaqa veproi nė kohėn mė tė thirrshme pėr shqiptarėt e ndarė nga trungu amtar, tė cilėt ishin tė privuar ēdo tė drejte dhe liri njerėzore. Me kėngėn patriotike ai vetėdijshėm pėrpiqej ta vejė nė lėvizje ndėrgjegjen e fjetur kombėtare. Me kėngėn patriotike pėrpiqej tė ushtronte efektin e duhur lidhur me pozitėn e rėndė historike tė popullit. Dervish Shaqa ishte i vetėdijshėm pėr vuajtjet e popullit nėn robėrinė serbe. Peshėn e pushtetit gjakatar po e shihte dhe po e prekte me dorė pėr ēdo ditė fshatrave dhe qyteteve tė Kosovės.
Nga prindėrit kishte dėgjuar pėr masakrat serbo-malazeze mbi popullatėn shqiptare si dhe pėr ndėrrimin me dhunė tė fesė sė kėsaj popullate. Si fėmijė kish pėrjetuar masakrėn serbo-malazeze mbi burrat e fshatit tė vendlindjes. Me dhimbje nė zemėr kish pėrjetuar vrasjen e burrave mė tė mirė tė Kosovės. Me sytė e vet po shihte dhe me tėrė qenien po bindej se dhuna dhe paraja serbe po bėnin kėrdinė mbi shqiptarėt e robėruar. Pėr ēdo ditė vrasje... Pėr ēdo ditė dėbime me dhunė... Pėr ēdo ditė burgosje... Dhe rapsodit nė njė atmosferė tė kėtillė i dhemb shpirti. Nga pėrvoja e traditės e dinte se arma e vetmuar e ka kohėn e shkurtė dhe rezultatin e vogėl. Ndaj nė vend tė armės fizike, njėherė pėr njė herė, popullit ia preferon njė armė tjetėr.
Armėt e vetme tė tij ishin zemra, kėnga dhe sharkia. Nė dukje dhe pėr momentin ato ishin pak, por pėr ardhmėrinė, pėr perspektiven kombėtare ato kishin forcėn e njė universiteti, ato kishin forcėn e njė armate. Dhe kėto armė ia kishte falur popullit tė tij tė shumėvuajtur. Ia kishte falur atdheut qė lėngonte nėn robėri dhe dhunė tė padurueshme. Me kėto armė popullit i jepte shpresė pėr ditė mė tė mira, me kėto armė e frymėzonte rininė me ndjena dashurie pėr atdheun dhe lirinė, me kėto armė mobilizonte rininė me krenarinė pėr tė kaluarėn e lavdishme kombėtare, me kėto armė organizonte vetėdijen e gjeneratave tė reja lidhur me njohjen e traditave, tė virtyteve tė larta dhe tė shpirtit tė kombit, me kėto armė jepte shembuj se si duhet luftuar, me kėto armė ai e kthente heshtjen nė kushtrim, me kėto armė vriste armikun, me kėto armė vriste tradhtinė...
Pėr Drvish Shaqėn, para se tė jetė argėtim, kėnga ishte dėshmi historike, ishte komunikim artistik me kohėrat, por, nė rrethanat qė jetonte, mbi tė gjitha, ajo ishte mision. Dhe si ēdo lėvizje e madhe qė veprimtarinė e vet e mbėshtet mbi njė program tė caktuar ashtu edhe misioni gjashtėdhjetė e gjashtė vjeēar i Dėrvish Shaqės u mbėshtet nė programin e vet tė krijuar dhe tė pėrshtatur sipas thirrjes sė kohės. Programi i Dervish Shaqės mishėron luftėn dhe pėrpjekjen mbi dyqind vjeēare tė popullit shqiptar pėr liri, pėr pavarėsi tė atdheut dhe pėr bashkim kombėtar.
Me kėto kėngė pėr mbi gjashtėdhjetė vjet me radhė Dervish Shaqa e mbajti gjallė ndjenjėn e dashurisė sė popullit pėr liri dhe pėr bashkim kombėtar. Pėrmes kėtyre kėngėve rapsodi Dervish Shaqa i theksoi cilėsitė, vetitė dhe virtytet mė tė shėndosha dhe mė pozitive atdhetare tė popullit shqiptar me tė cilat i edukoi dhe i pajisi brezat e tėrė nė kohėn mė tė thirrshme tė historisė sonė tė re.
Duke interpretuar kėngėn epike historike rapsodi Dervish Shaqa para dėgjuesve tė shumtė, para popullit, solli informacione dhe dokumente artistike mbi ngjarjet dhe heronjtė e shumtė tė historisė duke dhėnė nė tė njėjtėn kohė edhe gjykimin real pėr ato ngjarje. Natyrisht kėnga epike historike nuk ėshtė kronikė dite ku ngjarja dhe personazhet pėrshkruhen nė mėnyrė tė thjeshtė dhe tė thatė, por ėshtė art ku nėpėrmjet sintezės dhe pėrgjithėsimit artistik, pos rrėfimit tė ngjarjes, pasqyrohet edhe mendimi, morali dhe ideali shoqėror i kohės. Duke qenė njohės i mirė i kėngės lirike dhe i asaj legjendare rapsodi Dervish Shaqa kėngėn epike historike e spėrkati mjeshtėrisht me artin e kėtyre gjinive sa kėtė e bėri shumė tė ngrohtė dhe tė kapshme pėr botėn emocionale tė dėgjuesit. Tė veshura me petkun artistik lirik dhe legjendar njė pjesė e mirė e epikės historike tė interpretuara nga Dervish Shaqa anojnė nga balada historike.
Nė kėngėt epike historike tė interpretuara nga Dervish Shaqa parakalojnė njė galeri e tėrė personazhesh historike tė periudhės sė vrullshme dhe mė tė rėndėsishme tė historisė sonė tė dyqind vjetėve tė fundit. Kėto personazhe tė ngritura nė kėngė nga gjeniu popullor u kėnduan me pasion, me respekt, me simpati dhe me dashuri tė jashtėzakonshme nga rapsodi Dervish Shaqa. Gjatė interpretimit tė tekstit tė kėtyre kėngėve rapsodi merr pjesė aktive nė dramėn dhe nė pėrjetimet emocionale tė personazheve, me ēka dėshmon rolin e drejtpėrdrejt komunikues artistik mes tij dhe shtresave tė gjėra tė dėgjuesve nga radhėt e popullit. Personazhet e kėtyre kėngėve janė sintezė dhe pėrgjithėsim i ndjenjave dhe aspiratave tė popullit. Fati i tyre personal ėshtė i lidhur ngushtė me fatin e popullit. Si tė tilla ato ndėrtohen, portretizohen dhe tipizohen me mjete artistike letrare duke filluar nga epiteti, metafora, simboli e deri te hiperbola. Studiuesit konstatojnė se Dervish Shaqa nė interpretimin e kėngėve tė tij ka pėrdorė rreth 28 variante dhe qindra nėn variante melodike me ēka e pasuroi edhe skemėn e ritmit dhe tė vargut tė epikės historike.1) Me interpretimin e mrekullueshėm artistik rapsodi Dervish Shaqa kėngės epike historike i beri njė nder tė madh duke e ngritur atė nė majat mė tė larta tė artit tė letėrsisė gojore. Ngjarjet historike tė kėnduara nga Dervish Shaqa nė vetėdijen e dėgjuesit mbetėn tė paharruara pėr jetė e mot. Heronjtė e kėngėve tė kėnduara nga rapsodi Dervish Shaqa u pėrjetėsuan nė monumente artistike dhe u bėnė dy herė tė pa vdekshėm.2) Nė kėto monumente tė heronjve tė lirisė tė ngritura aq me kujdes me fjalė zjarri e me shpirt vullkani edhe emri dhe qenia e rapsodit Dervish Shaqa prehen tė pėrjetshėm.
Edhe pse lėvizja muzikore rapsodike shqiptare kishte njohur emra tė shquar edhe para tij, si Sadik Laci, Demė Ali Taraku, Ali Paci, etj., edhe pse lėvizja muzikore rapsodike njeh emra tė mėdhenj edhe gjatė kohės sė tij, si dueti Salih dhe Feriz Krasniqi, Sefė Mleqani, Riza Bllaca, etj., askush si Dervish Shaqa nuk i kėndoi me aq gjerėsi dhe flakė pėr flakė ngjarjeve tė rėndėsishme tė historisė sonė heroike dhe tragjike njėherit, askush si ai nuk iu pėrgjigj thirrjes sė madhe tė kohės nėpėr tė cilėn kaloi kombi ynė, askush si ai nuk u bėri jehonė kėrkesave tė vazhdueshme tė lėvizjes shqiptare pėr liri e bashkim kombėtar. Me veprimtarinė e gjerė kulturore e shoqėrore Dervish Shaqa, me plot tė drejtė, konsiderohet rapsod kombėtar. Nė veprėn e tij rapsodike ai i kėndon atdheut si tėrėsi tokėsore, si tėrėsi etnike dhe si tėrėsi shpirtėrore. Veprėn e tij rapsodike e pėrbėjnė tė gjitha fushat, tė gjitha mendimet, tė gjitha ndjenjat, tė gjitha idealet dhe tė gjitha veprimtaritė njerėzore tė jetės sė shqiptarit. Me theks tė veēantė ai u kėndon vlerave tė larta shpirtėrore kombėtare siē janė nderi, trimėria dhe besa. Vepra e madhe rapsodike e Dervish Shaqės shquhet pėr gėrshetimin e njė rrethi tė gjerė temash dhe motivesh tė cilat pėrfundojnė me porosi tė qartė: Lirinė dhe pavarėsinė e atdheut nuk ta falė kush! Tė rrallė janė krijuesit qė qė qysh pėr sė gjalli u krijohet miti. Miti pėr Dervish Shaqėn e ka zanafillėn qysh nė fillet e interpretimit tė tij nė moshėn nėntė vjeēare, mit qė nė rrjedhė vjen duke u rritur bashkė me rapsodin. Pos ithtarėve dhe adhuruesve tė tij tė shumtė nė krijimin e mitit pėr tė ndikim vendimtar luajtėn Radio Kukėsi, Radio Tirana dhe TV Shqiptar, kėngėn e tė cilit, nė kohė robėrie, e shpėrndanė shtėpi pėr shtėpi nė tė gjtha trojet shqiptare. Kėngėt e tij vinin nga Shqipėria, nga vendi ynė i shenjtė, nga toka jonė e shpresės sė madhe. Ato ishin shkollė. Ato kishin vulė zyrtare. Ato ishin porosi dhe kushtrim. Ato ishin mit dhe realitet nė tė njėjtėn kohė. Ashtu siē ishte mit dhe realitet edhe interpretuesi i tyre, rapsodi Dervish Shaqa.
Pėr kontributin e jashtėzakonshėm artistik dhe kombėtar Dervish Shaqa mori epitetin trimi i kėngės, kėngėtari legjendar, ndėrsa nga shteti shqiptar ėshtė dekoruar me titullin Artist i Merituar dhe me medalje dhe fletė nderi tė ndryshme.
Prandaj, nuk ėshtė ēuditshme pse rapsodi Dervish Shaqa pati dashamirė dhe adhurues tė shumtė. Si rapsod me njė stil individual, larg ngjyrimeve orientale, ai u bė institucion dhe shkollė nė vete, ku u krijuan breza tė tėrė rapsodėsh, traditė qė vazhdon deri nė ditėt tona.
1) Moj sharki ma e lehtė se era, emision dokumentar i TVSH kushtuar rapsodit, Dervish Shaqa, 1995
2) Po aty
(Tė drejtat e ribotimit i mban autori K. Rexha)
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn grn_Latn als_Latn