als_Latn dik_Latn sag_Latn
Ermir Hoxha
Temat Kryesore
- Dëshmi fotografike nga eksperienca e ish-studentit të atyre viteve, i cili i ripropozon së bashku me punimet e fundit, në ekspozitën e tij të shtatë personale “Skulpturë” në galerinë e Fakultetit të Arteve të Bukura
Kur ndryshon skulptura, ndryshon shoqëria… kështu thotë një shprehje e re, a e vjetër. Por gjithnjë më e rrallë në numër, krahasuar me mediumet simotra, skulptura pasqyron me vështirësi zig-zaget estetike të periudhës që propozon, aq sa në momente të caktuara ajo pothuajse mungon. Në artin vendas, një shembull i tillë pasqyrohet në periudhën e Liberalizimit (vitet ’69-’73 të shek. XX), periudhë e shkurtër vërtet, por që “infektoi” dhjetëra artistë shqiptarë, me huazime stilistike post-impresioniste, ekspresioniste, a kubiste. Në skulpturën e kohës, kjo frymë për mos të thënë që nuk u pasqyrua kurrkund, mund të rezervohet në dëshirat, apo “kapriçot” e fshehura (në raste dhe thyera) në studiot e artistëve. Në ato vite të trishta skulptorët, ashtu si kolegët e tyre piktorë, shkrimtarë, a regjisorë u përshtatën kokulur me statusquonë shtetërore, për të konkluduar në produkte të shumtë në numër, (monumente, shtatore a lapidarë) në zgjidhje herë formale/glorifikuese, e herë thjesht monumentale/triumfuese.
Me stereotipe të stërpërsëritura, por impenjim profesional maksimal, skulptura shqiptare në dekadat e gjata totalitare, sanksionoi një matricë të veten të denjë për formatin ideologjik. Dhe kur kambanat ranë dhe për errësirën totalitare, në atelietë e Akademisë së Arteve po guxohej... përtej, sërish. Era e ndryshimit kishte filluar të frynte fort pa frikën e raprezaljeve, ndërsa studentët po propozonin me forcë instiktive një gjuhë të re plastike. Dëshmi fotografike të kësaj eksperience, ish-student i atyre viteve, Arben Bajo ripropozon në ekspozitën e tij të shtatë personale. Të ngritura përballë krijimtarisë së tij të viteve të fundit, ato krijojnë një urë kohore kuptimplotë, ndërsa metamorfoza fizike e trupave “akademik”, shkon shumë përtej realizmit standard të atelieve të skulpturës të vetëm pak viteve më parë. Me një shtrembërim atipik, gërvishtje, fryrje a gropëzim, duke huazuar një gjuhë krejt të re plastike, modelet akademike të Bajos vënë në dyshim ekzistencial parimet bazë të realizmit institucional. Shtyrë patjetër nga një “agresivitet” rinor për përmbysjen gjeneracionale, trupat e Bajos tronditin edhe sot për forcën ekspresive dhe tragjedinë njerëzore që i përshkon. Humanizmi i tyre përcillet nga deformiteti i ekzagjeruar, edhe sot përgjigjja më e mirë për realizmin monumental të imponuar, apo dekadencën e një regjimi në gramat e fundit.
Por përtej egove të viteve studentore, ekspozita personale e Bajos ndërthur me “prepotencë” krijimtarinë e katër viteve të fundit të autorit. Në qendër të saj evidentohen lehtësisht “Raftet”, struktura prej allçie, ku përmblidhen si në një meltin, por të vogël gjithë format skulpturore të krijimtarisë së tij ndërvite. I rrethuar nga to, në kërkim të një fazë përmbyllëse, artisti merr dhe rimerr nga vetvetja duke ricikluar format, si metamorfozë e shenjës së tij. Me jehona të vazhdueshme herë nga Portat të Ferrit Rodenian, herë nga raftet minimal të Isamu Noguchit, apo asemblazhet e Louise Nevelson, raftet e Bajos ngjajnë edhe më shumë me një ikonostas personal të një krijimtarie në fazë muzeale. Gjenden në to nudot e shtrira, portret e personazheve që e rrethojnë, kuajt lakonik, apo copëza projektesh të prekura në kohë. Në tisin e bardhë të materies ato tingëllojnë si struktura nostalgjike, ashtu si vite më parë, kur prezantonte, në format piramidal, negativët e gjithë punimeve nga eksperienca e viteve të krijimtarisë në Greqi.
Kuajt dhe natyrat e qeta
Prezent në muret e shpellave, si një nga dëshmitë më të hershme artistike të gjinisë njerëzore, figura e kalit prek në mënyrë të pashmangshme gati çdo artist a rrymë artistike në cilëndo periudhë të historisë. Edhe më pas, mes mitit dhe legjendës, imazhi i kalit shoqëron si bashkudhëtar figurën njerëzore në rrugëtimin e tij të gjatë. I adhuruar nga çdokush për ekuilibrin e përsosur mes bukurisë, forcës dhe elegancës, figura e tij përshkon dhe krijimtarinë e Bajos me të njëjtin pasion e devotshmëri. Pothuaj gjithnjë prezente, ajo thekson herë elegancën kapriçoze, herë epërsinë muskulore, e herë të tjera mitin e tij në formën pegaso a unikorni. Në raste të tjera ai shfaqet edhe më i ndjeshëm kur evidenton kultin e pjellorisë, teksa një pelë shfaqet me elegancë pranë mëzit të saj. Koka e saj ngjitur me forcë në trupin e krijesës dhe linja e thjeshtëzuar e figurave, e kthen gjithë veprën në një sintezë të lidhjes mes nënës dhe fëmijës. Në realizime të tjera ai evidenton vetëm kokën e kafshës, anatominë e tij tipike, apo tiparet e kapërcyera në një moment irritimi.
Si një pikë e preferuar sheshpushimi, në krijimtarinë e tij, propozohen edhe natyrat e qeta, rikompozime veprash nga krijimtaria e tij, apo përmbledhje fragmentare të “objekteve rrethanore”. Me prekje vaniteti e nota muzikale, ato shoqërojnë veprat e tjera duke plotësuar mozaikun e personalitetit të tij artistik.
Nudot
Venusi shënon formën e parë skulptorike në historinë e artit, si për të diktuar udhën nga duhej të cekte çdo skulptor. Bajo nuk bën përjashtim nga ky rregull i pashkruar. Në formë konstante ai ofron përgjatë gjithë karrierës së tij versionin e vet të figurës femërore. Ato ndërthuren me raftet, natyrat e qeta apo kuajt, në shumë versione, herë teksa lartohen të heshtura dhe elegante, herë teksa ngjiten në poza sensuale mbi mur, e herë të tjera ndërsa dremisin mbi pode. Të stërgjata dhe elegante, me tis lakonik, por tejet sensuale, ato “pushojnë” në vetminë e tyre të pavëmendshme ndaj syrit kurioz. Në versione më të reduktuara ato paraqiten në versionin në çift, ku gjithnjë të zhveshur, shtrirë në sofa, “bashkëbisedojnë” pafjalë, në çastet pas ngjizjes epshore. Me fundshpinat e kolme e ngjyrime të forta erotike, ato ofrohen si botëkuptim ekzistencial i jetës të sprovuar fizike në çift.
Ekspozita
Kur ndryshon skulptura, ndryshon shoqëria thoshte shprehja e fillimit. Në më pak se 3 dekada, skulptura e Bajos nuk kishte për qëllim të ndryshonte shoqërinë, edhe pse brezi me të cilin ai u rrit, përjetoi si faktor ndryshime të qenësishme gjeneracionale të shoqërisë. Skulptura e tij si stil përshkoi pa shumë tronditje një rrugë në kërkim të gjurmës së vet stilistike. Pas “deformimeve” anatomike në vitet e shkollës, me gulçimet plastike e sipërfaqet e çjerra, skulptura e tij futet në një udhëtim të ri me huazime herë nga arti formal bashkëkohor e herë nga ai klasik helen. E pas lëkundjeve tipike të një artisti të ri në qendër të një metropoli evropian, ai e gjen vetveten në një format më realist, përshkuar fort me nota humaniste, pa humbur gjurmën e tij të viteve të para. Kjo pasi në veprat e tij “mbijetojnë” ende sipërfaqet e vrazhda apo magjia e prekjeve të para. Në një vështrim final, format skulptorike të Bajos, (larg trendeve të kohës) e ftojnë shikuesin, për pak kohë, në një dialog mes formës dhe subjektit, si për të përforcuar shprehjen se arti ndryshon shikimin tonë mbi veten… e mbi botën, me shpresë që dhe shoqëria do ta vejë re ketë. Ekspozita çelet sot ora 19.00 në galerinë FAB dhe do të qëndrojë e hapur deri në 25 mars.
azj_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn ewe_Latn als_Latn als_Latn als_Latn