als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Nė mėngjesin e 9 tetorit tė vitit 1912, mbi kalanė e Deēiēit, ku para disa muajsh, mė 6 prill 1911 kryengritėsit trima shqiptarė tė prirė nga legjendari Dedė Gjo Luli e ngritėn Flamurin Kombėtar Shqiptar, djali i mbretit Nikolla, princi 33-vjeēar Mirko, do tė qėllonte me tre tė shtėna topi, duke shėnuar sinjalin e luftės sė parė ballkanike. Nga kalaja e Rozafės nė Shkodėr u dėgjuan tre tė shtėna topi tė njėpasnjėshme. Diplomacitė e huaja i njoftuan shtetet e tyre tė dy blloqeve politiko-ushtarake tė kohės se nė tokėn shqiptare ndaj ushtrive tė huaja do tė kishte qėndresė pėrballėse tė madhe, tė pėrgjakshme, tė gjatė.
Mbreti Nikolla i Malit tė Zi mė 9 tetor 1912 lėshoi njė Proklamatė [1] me thirrje shovene drejtue popullit malazez dhe forcave tė tij ushtarake nė mėsymjen luftarake pėr pushtimin e spastrimin etnik tė trevave veriore shqiptare nė dy brigjet e Drinit deri nė lartėsitė alpine. Ai tregohet hipokrit kur komenton se prishja e qetėsisė europiane ia kishte godit aq fortė zemrėn, pasi iu apelon forcave ushtarake malazeze tė vringėllojnė shpatat pa u tutė si dikur etėrit e tyre nė Nikshiq, Tivar, Ulqin.[2] Drejt kazasė sė Plavė-Gucisė u nis njė nga tri grupimet ushtarake malazeze: Grupimi i Verilindjes, i drejtuar nga gjeneral agjutant, brigadieri serdari, Janko Vukotiē, me rreth 10.000 ushtarė tė inkuadruem nė Divizionin IV (21 batalione, 6 bateri artilerie, me 28 topa).[3] Njėkohėsisht, Mali i Zi i futi nė luftė ofensive edhe dy grupime tė tjera tė mėdha: Grupimi i Qėndres, me dy divizione (i dyti dhe i treti), me rreth 13.000 vetė efektiv (21 batalione, 11 bateri artilerie, 36 topa) nė komandė tė princit malazez, Danillo, u nis nga fusha e Podgoricės pėr tė pushtue qytetin e Shkodrės nė breg tė liqenit, lumit e detit - kryeqendren e vilajetit tė Shkodrės. Grupimi i Bregdetit (ai i Jugut) me rreth 11.000 vetė tė inkuadruem nė divizionin e parė (3 brigada kambėsorie, 15 batalione, 8 bateri artilerie, 32 topa, 6 mitraloza) vepronte anės sė malit Tarabosh pėr tė kaplue nė unazė rrethimi kalanė Rozafa e qytetin e Shkodrės dhe tė pushtonin e aneksonin portin e Shėngjinit dhe qytetin e Lezhės.
Perandoria Otomane, Komanda e Pėrgjithshme e saj, hodhi nė frontin e luftės forca tė Korpusit VII si Divizionin XXIV nė Pejė, disa batalione kufini, regjimente rezervistėsh e vullnetarėsh nė Prizren, Pejė, Plavė, Guci.[4] Gjithsej ishin 49 batalione me mbi 53.000 forca ushtarake otomane, tė cilat nuk treguan pėrballje tė fortė luftarake, ashtu sikurse kundėr malazezėve nė kryeqytetin e vilajetit tė Shkodrės, kundėr serbėve nė Kumanovė nė vilajetin e Kosovės, etj.
Forcat ushtarake tė Grupimit Lindor (me tri brigada kambėsorie e njė brigadė vullnetare serbe) u dislokuan nė tri pika gjeo-strategjike: Zhabjak, Kolashin e nė Andrejevicė, me objektiv luftarak gjeo-strategjik tė marshonin deri nė Sanxhakun e Tregut tė Ri pėr ta ndarė kėtė krahinė etnike shqiptare ndėrveti me Serbinė dhe, mbasandejna, tė kalonin pėrtej Pejės e Gjakovės, me ėndrren e vjetėr e tė re tė mbretit Nikolla I pėr ta shpall Prizrenin shqiptar kryeqytet tė Malit tė Zi.
Mė 9 tetor 1912, Divizioni Lindor i Malit tė Zi sulmoi kufirin turko-malazez nė dy krahinat etnike shqiptare: nė Bijello Pola dhe nė Mojkovac, nė afri gjeografike me kazanė e Plavė-Gucisė, tė cilat i morėn me disa luftime tė shkurtėra dhe u vėrsulen egėrsisht mbi popullsinė e atyshme shqiptare, mbi shqiptarė tė asimiluar nė boshnjakė, duke kryer krime tė rėnda, plaēkitje tė mėdha, djegie tė pasurive tė tyne, etj..
Brenda dy ditėve, me vendosjen e diktaturės ushtarako-policore malazeze nė dy zonat e pushtuara, Grupimi i Lindjes u nistue drejt Beranės, nga pėrbėrja e tė cilit 8 batalione me forca ushtarake nė mesditėn e 11 tetorit 1912 vijuan pėrgjatė rrjedhės sė Limit pėr nėnshtrimin e Plavė-Gucisė, ndėrsa 13 batalionet e tjera mė 16 tetor 1912 do tė merrnin rrugėn e luftės pėr nė Pejė. Ushtrisė malazeze iu shtuan edhe grupe vullnetare serbe, etj., jo vetėm nga Bijello Pola, Mojkovac, Beranė, etj.
2.
Mbi kullėn e Bajram Hysit (Hysenit) tė Mekulėve tė Nokshiqit, nė njė kodrinė, ngrihej katėr katėshe e lartė Kulla e Nizamit, nga kryelartja e tė cilės shihej Plava me rrethina, krejt Velika deri nė Qafėn e Ēakorrit e nė Murinė. Aty rrinin nė vrojtim e gadishmėri luftarake 35-40 nizamė otomanė. Nė mes tyre kishte edhe ndonjė shqiptarė tė punėsuar nga trevat pėrrreth.
I riu atdhetar Mujė Bajrami, djali i madh i luftėtarit hero tė Luftės sė Nokshiqit, Bajram Hysi, mė 9 tetor 1912 pikasi me sy se andej nga Kulla e Nizamit pasi kishte lėvizje tė pazakonta, ndryshe nga ēdo herė tjetėr. U ngjit deri atje dhe foli me nizamėt. Ata po donin me u ēue andej e me hy nė kazermė, nė pėrgaditje pėr me shkue nga kanė ardhė, drejt Stambollit, kryeqytetit tė Perandorisė Otomane. Nuk hupi kohė e u rikthye tek kulla e vet, ku i kallxon gjithēka tė atit.
Ky luftėtar i sprovuar nuk kishte kohė me mendue e fjalnue gjatė, po thirri vllazninė e vet: Hajdar Hysenin e Selim Hajdarin tė Mekulėve, mori pėrkrah djemtė e vet: Mujėn e Balinė, tė dy tė martuem asaj kohe, dhe iu ngjitėn kodrinės me armė nė duar tue nxanė pozicione luftarake. I rrethuan nizamėt e iu kėrkuan me u dorėzue pa astenji rezistencė.
Shtatlarti trupmbushun, 52 vjeēari i mendjes e i pushkės, Bajram Hysi i Mekulėve, iu vikati jehonshėm nė shqip e nė osmanisht:
- O nizamė, pėr hajr iu koft rruga juaj tue na lanė vetėm nė luftė me shkijet. Po na
tradhtoni. Merrni kuaj, ushqime e ēka tė doni vetėm me i dorėzue pa luftė armėt e juaja nė derė tė Kullės sė Nizamit.
Pushka e trimave mekulas nuk linte rrugė tė dytė. Nizamėt panė se nga poshtė fshatit po i ngjiteshin kodrės edhe tė tjerė nokshiqas, biles edhe tė rinj e tė moshuar. Nuk lanė me zgat shumė fjalėt e shqiptarėve nga llogoret. I lėshuan pėrtokė armėt, tue i mbėshtetė me grykė poshtė nė murin e Kullės sė Nizamit dhe morėn rrugėn pėr kah Qafa e Diellit e me shkue nė Pejė, nė qėndren e Korpusit VII tė ushtrisė otomane.
Tre djemė trima tė rrallė, Mujė Bajram Hysi (Mekuli) e dy vllaznit: Selimi e Arifi tė Hajdar Mekulit, iu nxorėn shpatat nizamėve, tė cilėt ua dinin trimėritė e tyre nė betejat me shpata, pasi iu kishte shkue zani deri pėrtej Andrejavicės e Kolashinit, Beranės e Rrozhajės, Pejės e Malėsisė sė Gjakovės. Kur i mblodhėn armėt burrat e Mekulėve e nokshiqas tė tjerė qė mbrrinė aty e kuvenduan me i nda ato tek xhamia e vjetėr nė qendėr tė fshatit, po veēse paraprakisht banė njė pėrjashtim: ia dhanė Mujė Bajram Hysit njė revole turke si lajmės i parė, tė cilėn e mbajke tė ngjeshun nė brez si kujtim tė veēantė. Muja, kur e lėshoi Nokshiqin i pėrndjekun familiarisht me plumba e zjarr nga malazezėt e mshefi shpatėn nė njė qarrishte nė vijė tė kufinit, e cila nuk u gjet ndonjėherė, pavarėsisht se e kanė kėrkue njerėzit e tij edhe nė vitet e rikthimit, nė Kohėn e Shqipnisė.
Me atė revole Muja qiti pėr herė tė parė kur ranė tek xhamia. E dha sinjalin me u mbledh nė log tė kuvendit tė Nokshiqit nga njė mashkull pėr shtėpi. Aty i ndanė armėt e armatimet e nizamėve dhe e caktuan rendin e vrojtimit tek Kulla e Nizamit: pėr ēdo vllazni nokshiqase nga dy mashkuj pushke.
Luftėtari me trimni tė njoftun, Bajram Hysi Mekuli u caktue si kordinator i tyne, pasi kishte dėshmue aftėsi ushtarake, e kishte kullėn e tij aty afėr, lidhej me ēetėn qė rrinte atyne rrethinave nė luftė me malazezėt e tė pėrndjekun nga shteti otoman nė rėnie tė pandalshme.
Kulla e Nizamit i mbeti Nokshiqit, vllaznive tė tij, derisa u dogj pas disa ditėsh nga ushtria malazeze, e cila sot ka mbet njė gurnajė e haparavtė.
3.
Mbi 3.000 forca vullnetare shqiptare nga bajrakė tė vilajetit tė Kosovės, kryesisht ata tė Kazasė sė Gjakovės: Krasniqja (bashkė me Ponarėt, me Dragobi, Valbonė e Ēerem), Gashi (me hotėt e Shkėlzenit), Shipshani (me berishėt e Tropojės), Bytyēi (me Berishėn e Brigjeve), Mėrturi e Nikajt (njė pjesė e tyre), Dushkajė, Rekė e Keqe, etj. i ngjeshėn armėt e kushtrimit e shkuan nė ballė tė luftės.
Forcave shqiptare iu prinin Bajram Curri e Riza Beg Kryeziu (tė dy morėn plagė tė lehta nė kėto beteja luftarake) si dhe pėrfaqėsues krahinor si Zeqir Binaku i Krasniqes, Halil Brahim Bajraktari i Gashit, Tahir Bek Bajraktari i Shipshanit, Kadri Zmajli i Dragobisė, etj. Luftime tė ashpra u zhvilluan nė Visitor, mbi Velikė, Majėn e Liqenit tė Plavės, etj., Komandanti i Divizionit, gjeneral J. Vukotiē, mė 21 tetor 1912, nga Gucia e pushtueme nga malazezėt, i raporton mbretit Nikolla i Parė se 3 mijė shqiptarė tė nahijės sė Gjakovės
ata sulmonin ēdo ditė batalionet tona
.
Nė kėto luftime mori pjesė edhe Bajram Hysi (Hyseni) i Nokshiqit, djali trim i Ramė Sykut tė Mekulėve, luftėtar i rrallė i Betejės sė Nokshiqit e deri nė luftėn pėr ēlirimin e Gjakovės nga otomanėt (prill 1912) dhe sė fundit pjesmarrės nė Kuvendin e Junikut (21-25 maj 1912).
Ky, luftėtari atdhetar Bajram Hysi Mekuli, bashkė mė disa nokshiqas tė tjerė tė vllaznive Mekuli, Selimaj (edhe tė Gucisė), Mehaj e Buēaj, nė mestetorin 1912 iu bashkangjiten me vullnetin e armatimet e veta forcave tė Kazasė sė Gjakovės, duke qėnė ndihmės nė luftime, nė udhėrrėfime, nė ndėrtimin e strategjisė sė luftės nė Plavė-Guci, etj.
Nė luftimet mbi Velikė fituan shqiptarėt kundėr sulmeve tė malazezėve, ku njė kontribut tė djeshėm pati edhe Bajram Hysi i Mekulėve nė udhėzimet e tij teorike-praktike pėr vendosjen e trupave luftarake shqiptare, nė topografinė e fshatit Velikė, etj., sepse edhe kullat e veta mekulase nė Nokshiq i kishin nė kufi me Velikėt (shumica shaljanė tė asimiluar, serbė, etj.).
Forcat e pakta ushtarake turke, ato tė stacionuara nė Plavė dhe nė Guci, nuk patėn ndonjė kontribut luftarak aq tė veēantė dhe lėshuan vendin shpejt, qyshse me 18 tetor 1912, tė cilat ikėn bashkė me Riza Beg Kryeziun e gjithato forca vullnetare shqiptare, tue ndalė nė Bogiqe e, prej aty, drejt e nė Pejė, po disa prejt tyne shkuan edhe nė Gjakovė, ndėrsa Bajram Curri me forca tė tij shkoi nė fshatin Valbonė tė Malėsisė sė Gjakovės (Tropojė).
4.
Nė syēelje tė ditės sė 13 tetorit 1912 forcat malazeze iu turrėn pabesisht dhe egėrsisht Nokshiqit me zjarr e me hekur, pasi i thirrke urrejtja e pėrjetshme bio-politike e humbjes nė dy betejat e Nokshiqit nė fundvitin 1879 e fillimvitin 1880, ku humbja e krajl Nikollės ishte fatale, e pazakontė, qė nuk ia mundėsoi mbi tri dekada pushtimin e krahinės sė Plavė-Gucisė, kėtij vendi gjeo-strategjik ēelėsi pėr tė hyrė drejt Malėsisė sė Gjakovės e krejt Kosovės dardane.
Luftėtari trim Bajram Hysi i Mekulėve kishte dalė tek Kulla e Nizamit pasi e thirri njani nga vrojtuesit, qė kishte parė tė vinin drejt Nokshiqit forca ushtarake malazeze. U ngjit nė katin e katėrt tė saj. Nga maja e kullės e lėshoi kushtrimin:
-O bini burra se shkjau e mėsyni Nokshiqin
po ngjitet nė kaza tė mymlyqetit tė Plavės e
tė Gucisė
!
Kulla e Nokshiqit, e thirrun ndryshe edhe Kulla e Qelit ua pėrcillke zanin kushtrimtar kullave tė tjera tė tilla nė ato rrethina si Kulla e nizmave mbi Pepaj, Karatobrakut (Kulla e Zezė e Rogave), Kulla e Vogėl (Merxhes Kulla), Razdokulla, Kulla e Madhe (Bajram Kulla nė Mokėn) e kullė mbas kulle fjala shkoi nė derė tė Stambollit, nė kryeqėndren e Portės sė Lartė. Ky ishte njė komunikim i veēantė i kohės, njė lloj telefoni pėrcjellės i zanit nga kulla nė kullė.
Kjo i befasoi ushtrinė malazeze tė gjeneralit kriminal, Radomir Veshoviq, pasi ata po synonin tė kapnin nė befasi njerėzit e pasuritė e tyne. Ata kėrkonin ti arrestonin ose ti vrisnin luftėtarėt trima tė Nokshiqit historik ose tua ndrronin identitetin etnik e fetar.
Menjėherė 45 familjet nokshiqase [5] po largoheshin nga fshati i tyne drejt kodrinave e maleve pėrrreth pėr mos me ra nė dorė tė malazezėve e tė serbėve gjakatarė e plaēkitės.
Atdhetari i sakrificave kombėtare, Bajram Hysi i Mekulėve, pasi i nisi familjen e tij, Mujėn e Balinė me gratė e tyne dhe Brahimin e Halilin beqarė, u drejtue rrugės me kuaj me ushqime dimnore e veshje tė leshta pėr me ua ēue vullnetarėve shqiptarė tė kazasė sė Gjakovės, tė primė nga Bajram Beg Curri, Riza Beg Kryeziu e tė tjerė nė krye tė 3.000 malėsorėve luftėtarėve qė kishin ardhė me e mbrojt Plavė-Gucinė nga sulmet e ushtrisė malazeze.
Kuajt hingėllinin e rrihnin me shkelma tokėn. Nuk banin hap pėrpara. Me kambė e gėrryenin dheun. U shkrehėn armė nė ajėr. Njani prej tyne e tundtte shpatėn. E futėn nė mes. Bajram Hysi e ēoj shpejtas dorėn tek arma e brezit, po e ndjeu nė rranxė tė veshit tytėn e njė arme. Dikush tjetėr i doli pėrballė.
-Ky ėshtė Bajram Hysi i Nokshiqit i Urės sė Limit. Mos e lėshoni tė gjallė!... - klithte
me tėrbim njani prej tyne, qė thonė se ishte velikas, po ndokush dijenonte se ai folės mund tė ishte edhe nga vasojeviēėt e Adrijevicės. Po, gjithėsesi ishte kundėrshqiptar.
-Fundi juaj, o shkije, do tiu vijnė edhe nga nokshiqasi ma i fundit qė tė mbetet i gjallė.
Ju i patė tek Lufta e Nokshiqit dhe keni me ia ndie krismėn kėsaj pune edhe kėsaj here iu tha Bajram Hysi teksa ecte i lidhun forcat nga malazezėt shovenė, qė ia rrėmbyen pakthim edhe tetė kuajt e Mekulėve me ushqime pėr luftėtarėt e lirisė kombėtare shqiptare.
Malazezėt po kėrkonin luftėtarėt fitimtarė tė Luftės sė Nokshiqit, pasi edhe Bajram Hysin e Mekulėve e shihnin si njė nga triumfalėt e saj, sepse ishte pjestar i atij grupit qė e shkatėrroi Urėn e Nokshiqit pranė trojeve tė kullave tė tij. Asokohe ai ishte djalė i ri, 20 vjeēar i fuqishėm, qė pjesmarrja nė prishjen e asaj ure i dukej pak, pasi ia hovte nė ato ēaste mendja sikur ta merrte atė urė historike mbi shpinėn e tij kockėfortė.
Serbėt e kanė ngrit nė mit Betejėn e Fushė-Dardanisė (1389), ashtu sikurse malazezėt Luftėn e Nokshiqit (1879-1880) dhe tė dy palėt sllave kundėrshqiptare kėrkojnė hakmarrje tė pėrjetshme nė emėn humbjes sė tyne nė kėto beteja. Miladin Popoviēit iu vra mixha nė Luftėn e Nokshiqit dhe gjeti rastin politik tė hakmerrej gjithanshmėrisht ndaj shqiptarėve, kur erdhi si bashkthemelues i Partisė Komuniste Shqiptare dhe bashkdrejtues i LANĒ, qė i lau duart e tij dhe tokat nė viset etnike shqiptare nė Ballkan me gjakun e shqiptarėve. Sot, drejtues tė lartė tė shtetit tė Malit tė Zi, e ushqejnė kėtė hakmarrje edhe pas tre shekujve kalendarik, pasi shumė prej tyre i kanė eshtrat e tė parėve tė vet nė rrafshalumin e Limit e kodrinat e tij nė tė dy anėt e rrjedhės sė tij.
5.
Rrezet e diellit ia lėshuan pak ngrohtėsi vjeshte tokės sė pushtuar tė Nokshiqit historik nė atė ditė tragjike tė 13 tetorit 1912, pasi shqiptarėt etnik tė atyshėm po e ndjenin dimnin e egėr malazez deri nė palcė e kockat e tyne. Hakmarrja malazeze ia kishte mbrri nė prag tė shtėpive, nė jetėn e secilit nokshiqas.
Banorėt e Nokshiqit, ata qė i nxunė nė kullat e veta, malazezėt po i tubonin me detyrim nė qendėr tė fshatit, aty tek xhamia e vjetėr, tek logu i kuvendeve historike tė nokshiqasve.
Nga poshtė fshatit po vinin malazezėt e armatosun, sytė iu shkėndijonin nga urrejtja ndaj shqiptarėve. Ata ishin gjaksorė e plaēkitės. Komandanti malazez nė Plavė, gjeneral Radomir Veshoviqi, nė letrėn e 28 tetorit 1912 qė ia ēon komandantit tė Divizionit, Vukotiēit, i ban me dije se ushtria ime ėshtė krejtėsisht e zbathur dhe e uritur.
Nė Nokshiq, nė gjithė paraditen e 13 tetorit 1912, ushtria malazeze u lėshue nė plaēkitje tė gjithēkaje qė gjenin nė kullat malėsore, duke ngarkuar kuajt, ēantat, xhepat. Disa prej tyne, nga uria e tepėrt, kishin hangėr aq shumė mjaltė e bylmetna nė vatrat nokshiqase saqė ishin ma shumė se tė trullosur nė qėndrim e nė ecje, villnin rrugės e nė burimet ujore, etj.
Komandanti malazez Milija Nikoliq ishte i ēakėrdisun. Dukej se e kishte nxanė gjaku i pafajshėm i shqiptarėve tė Bijello Pole, Beranės, tė fshatnave kryerrjedhės sė Limit, si nė Arzhanicė - kryeqėndren e bajrakut tė zonės, Pepaj e Murinė. Masakrimet e malazezėve e serbėve nuk do tė kenė tė ndalun deri nė fund tė pranverės 1913, qė njihen nė histori si Masakra e Previsė me rreth 700 tė vrarė nė mėnyra kriminale nga shovenėt sllavė.
Forcat vullnetare shqiptare tė Gjakovės e malėsive tė saj u pėrqėndruan nė vijėn e frontit Vizitor Qafė Xhami (Pepaj) -Arzhanicė-Ēakorr, ku mė 15 tetor 1912 ua krisėn luftėn me sulme strategjike guerilase e frontale qė zgjatėn mbi tre ditė. Njė pjesė e kėtyne forcave vullnetare, bashkė me dy grupe tė vogla tė garnizionit turk nė Plavė e Guci (qė po banin jetė kazerme e nė pėrgaditje pėr ikje) ishte pėrqėndrue nė vijėn Vermosh-Greben-Zeletinė-Vizitor.
Burri i fortė mekulas, Bajram Hysi, duarlidhun, aty nė qendėr tė Nokshiqit, qėndronte i pathyeshėm, dinjitar, heroik. Ishte i futun nė njė darė rrethimi nga shovenėt jetėmarrės malazez. Banorėt nokshiqas po e shihnin me dhimbje e dashuri dhe ndiheshin krenarė pėr qėndrimin e tij.
Ai e mbante kryet lart. Shihte nga malet. Atje i kishte bashkėluftėtarėt e vet nokshiqas, plavė-gucias, tė ardhun nga kazaja e Gjakovės, etj. Me ata po kuvendonte nė distancė, sepse ata i kishte nė zemrėn, mendjen e nė vizionet e tij, ata i jepnin forcė pėr qėndresė sfidante, e bėnin sfinks tė rrallė.
Ai po qėndronte si mal, biles teksa shihte ashtu tej horizonteve dukej sikur po matej me malet. Ai ėshtė epik, ai krijon epopenė e tij, pėrmasohet e lartėsohet nė kohėn shqiptare e vargjet popullore:
Ēka Nokshiqi qė po dridhet?!
Bajram Hyseni gjallė nuk lidhet.
Ēka Nokshiqi qė gjėmon?!
Bajram Hyseni po lufton.
Bajram Hyseni burrė shqiptar,
Ju del shkijeve ballė pėr ballė
6.
Kur gjeneral Radomir Veshoviqi po vinte drejt qėndres sė fshatit, aty tek xhamia, nė mes tė malazezėve jehoi njė kangė e hershme e kasnecuar nga krajl Nikolla I qysh nė shek. XIX, e cila ishte kthye tashma nė njė hymn tė popullit e ēetnikėve tė Malit tė Zi. Atė kangė e kėndonin masivisht tė rinj e tė reja, pleq, gra e fėmijė, edhe nė rrugėt e Ēetinės nė ditėt e para tė tetorit 1912 pėr tė marshue drejt Alpeve Shqiptare, kundėr shqiptarėve, pėr pushtimin e aneksimin e trevave etnike shqiptare:
Atje, atje, pėrtej atyre maleve!
Xhamia ishte mbush me nokshiqas tė sjellun aty forcėrisht. Aty kishte ardhė edhe njė prift ortodoks. Njė ushtar malazez, pėrjashta, nė oborrin e xhamisė, po skuqte njė kryq hekuri nė zjarrin prush e flakė.
Pėrballė tyne rrinte si sfinks, Bajram Hysi Mekuli, ky luftėtar i rrallė, qė nė shpatull tė majtė mbante njė plagė shpate nė luftė me malazezėt.
Komandanti malazez Milija Nikoliq i hakėrrehej mekulasi trim:
- Bajram Hysi ndrroje fenė! Ktheju nė ortodoks! Bėhu malazezė!...
- Feja ime ėshtė Shqiptaria, si e ka thanė Pashko Vasa i Shkodrės
- iu pėrgjigjej
trimnisht Bajram Hysi i Mekulėve.
Atėherė malazezėt kriminelė e rilidhin nė duar e kambė dhe pėr mesit tė trupit nė njė shtyllė tė drunjtė . Ai ngjante ashtu si Jezu Krishti.
Veshoviqi e thirri malazezin farkėtar pėrjashta, qė tė vinte me hekurin e skuqur dhe ia kapi nga dora kryqin e skuqur. Ia vuni nė ballė Bajram Hysit tė Nokshiqit, ku i mbetėn gjurmėt e tij. Prapė kundėrshtoi me tanė forcėn e shpirtit tė tij tė pamposhtun.
Malazezi Nikoliq, komandant batalioni, nuk donte me mbet mbrapa komandantit tė brigadės sė tij. I thirri dy ushtarė malazezė dhe i urdhnoi tia ēveshin trupin nė mes e nelt, pėr pa ia dit aspak se aty kishte edhe ēika e gra, fėmijė tė vegjėl e pleq tė moshuar.
Thirri prapė malazezin farkėtar me kryqin e skuqur dhe e merr e ia vnon Bajram Hysit nė tė djathtė tė krahnorit tė tij muskuloz. Gjurmėt e kėtij krimi makabėr i mbesin nė trup, e damtojnė, e lodhin fizikisht.
-Le ta dijnė edhe Nikolla i Ēetinės, mėsojeni edhe ju o bijtė e shkinės, se Bajram Hysi e pret vdekjen nė kambė po nuk mundet kurrkush me mė ba malazez me kapicė tė zezė mbi krye nė vend tė shallės sė bardhė. Kam gjak shqiptari nė brezni. Jetoj si shqiptar. Kam me vdek si shqip
Dy ushtarakėt malazezė nuk e mbajtėn veten. E thirrėn prapė malazezin farkėtar me kryqin e skuqun. E kapėn tė dy pėr duarsh mashėn e iu ēuan nė tė majtė tė krahrorit. Bash tek zemra e tij e zjarrtė nė atdhedashuri kombėtare. Prapė i mbeti gjurma e tretė e kryqit ortodoks.
Ata kryenin krimin e pashembullt e Bajram Hysi tregonte qėndresė tė pashoqe.
Tek fjala shqip i pushoi zemra. Ai nuk mujti me thanė: Kam me vdek si shqip
tar/
Sot, pas 101 viteve, dua tė them se Bajram Hysi ka vdek si shqipe. Jeta e qėndresa e tij janė emblematike edhe nė kohėnat e sotme moderne.
Komandanti Milija Nikoliq doli nga xhamia e kapi unėn e ndezun tė zjarrit duke ia fut flakėn xhamisė sė Nokshiqit. Shqiptarėt vrapuan pėrjashta. Disa prej tyne e morėn me vete trupin e pajetė tė martirit Bajram Hysi Mekuli dhe e ēuan tek varrezat e vjetra pranė xhamisė. Ia hapėn shpejt vorrin dhe ia kryen me nderime tė larta tė rastit varrimin, ndėrkohė qė vendin pėrreth e kishte mbulue flaka e tymi i kullave shqiptare.
Ushtarėt malazezė ishin shpėrndarė me shpėjtėsi tė jashtėzakonshme nėpėr fshatin e trimave legjendarė e tė betejave legjendare, dhe, siē lajmnon me telegram gjenerali Veshoviq nė ditėn e nesėrme (14 tetor 1912) komandatin e Grupimit Lindor, gjeneralin Vukotiq: Me rastin e pushtimit tė djeshėm tė fshatit Nokshiq komandanti Milija Nikoliq ua vuri zjarrin tė gjitha shtėpive tė fshatit nė ēmėnyrė mė solli kokėēarje tė madhe dhe ndoshta u bė shkaktar qė nokshiqasit nuk erdhėn tė dorėzohen.
Nuk ishte hera e parė qė trima mekulas tė Nokshiqit jepnin jetėn si me le, ishin sfinksa qėndrestarė, ishin heronj tė rrallė, si legjendari emblematik Bajram Hysi dhe breznitė e tij: djali i tij, Bali Bajram Nokshiqi nė luftė me sllavėt nė Shekullar mė 1944 dhe djali i djalit, Islam Bali Bajram Nokshiqi nė betejė me sllavėt nė Molliq tė Gjakovės nė vitin 1947.
Malazezėt, pas pushtimit (18-20 tetor 1912) tė kazasė sė Plavė-Gucinė e kthyen nė njė Kapiteni (rreth) me pesė komuna politike me kryeqendėr Gucinė, duke vendos qeveritarėt e vet dhe nga janari 1913 u fut nė juridiksionin e Pejės sė bashku me Gjakovėn. Kapiten tė parė ishin antishqiptarėt Milutin Radonjiq, Milivoje Dragoviq, Gjuro Vujosheviq. Ndėrkohė, nė Kapiteni tė Gucisė vijnė kriminelė si Avro Cemoviq (Avro Cemi) me brigadėn e tij terroriste tė pashembullt (me tė beranas vasoviq tė poshtėm), qė kishte kryer masakra edhe nė Sanxhak (Rozhajė, Tutin) dhe nė Pejė e Istog. Komuna e re e Brezovicės pėrfshinte Nokshiqin me 45 shtėpi, Arzhanicėn e Epėrme (88), Pepaj (15), Brezovicė (118), Martinaj (60), Rudo Pole (66 shtėpi).
Nė kushtet e rrethanat kur Plavė-Gucia nuk ishte kaza turke po kapiteni malazeze, ndėrkohė qė administratėn e kishte tė veten sipas interesave politike-ushtarake-fetare malazeze, kur nga vendasit nuk kishte revolta apo atentate ndaj tyre, Mali i Zi nisi hakmarrjet ndaj shqiptarėve myslimanė e katolikė dhe ndaj shqiptarėve tė (vet)kthyem nė boshnjakė, duke kryer masakra nga ma tė egrat nė historinė e njerėzimit, e njoftun nė histori si Masakra e Previsė (tetor 1912 maj 1913) me rreth 700 tė vrarė. Ky ishte njė genocid e terrorizėm klasik, sepse kryhej pėr shkak tė etnisė (shqiptare) e tė fesė (jo ortodokse), nga kapiten tė Parė zyrtarė tė krahinės dhe nga brigada terroriste, si nė shembullin kriminal sllav tė martirizimit tė jashtėzakonshėm tė Bajram Hysit tė Mekulėve tė Nokshiqit historik.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eus_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn nno_Latn als_Latn als_Latn als_Latn unk als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn mlt_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn