als_Latn dik_Latn sag_Latn
Tertuliani
Tertuliani ose Tertullian (Latinisht: Quintus Septimius Florens Tertullianus; 160 – 220) shkrimtar nga Kartagjena. Nga letrat e tij shihet se Tertuliani e njeh mirë të drejtën. Në Kartagë përparon edhe në retorikë. Në fenë e krishterë kalon rreth vitit 196. Shën Jeronimi për të thotë se ishte meshtar, por nuk është e sigurt. Natyra e tij tejet e rreptë e shtyen Terulianin që të kalojë tek montanistet, të themluar nga Montani, të cilët mesonin dhe besonin në vete se kanë karizma të ndryshme. Mësonin dhe predikonin se për një kohë të shkurtër do të bëhet shkatërrimi i botës. Këtu në këtë pikëpamje edhe Tertuliani tregon dobësinë e vet, flet kundër papës saktësisht kundër Kalistit, duke pohuar se ai ka mëkate të cilat nuk mund t`i falen, bën fjalë edhe kundër sakramentit të martesës. Krahas kësaj dobësie Tertuliani ka merita të mëdha për krishterim. Ai thotë se Jezu Krishti ka dërguar dymbdhjetë apostujt të predikojnë dhe askënd tjetër. Këtë mësim apostujt ua lanë ipeshkvijve dhe bashkësive të cilat u formuan. Vetëm Kisha e ruan këtë unjësim të Shkrimit shenjt. Ky mësim i Tertulianit ishte një grusht i rëndë për heretikë dhe hereza të asaj kohe, që mundoheshin të falsifikonin mësimet e Krishtit. Tertuliani ishte më i madhi shkrimtar i ritit latin, natyrisht pas shën Augustinit. Ka shkruar shumë vepra, por nuk janë lexuar shumë në Kishë sepse ishin të rënda dhe monotone, e ajo u bënte përshtypje njerzëve sikurse të ishin herezi.
Shkrimet apologjetike Apologeticum - e shkruar rreth vitit 197: Tertuliani me këtë vepër iu drejtohet udhëheqësve të provincave të Perandorisë romake. Kjo vepër është më e rëndësishmja. Shkrimtari i mbron të krishterët, sepse ata i mundonin në mënyra të ndryshme, vetëm e vetëm se ishin të krishterë, e nuk ju lejonin që të mbrohen. Tertuliani thotë se të krishterët janë bashkësi e ligjshme, por edhe njerëzit më të mirët në Perandori, janë edhe shtetas të mirë. Krishterimi është filozofi e vërtetë dhe salvimi ndaj tyre nuk ka kuptim, sepse sa më tepër që t`i vritni, ata aq më tepër shtohen. Tertuliani i pari e përdorë fjalinë që shumë herë e përserisim edhe sot: Gjaku i martirëve është fara e të krishtërve të rinj (Apo 50-13). Apologjia tjetër është Ad nationes – Popujve. Në këtë apologji Tertuliani kritikon etikën pagane. Adversus Iudeos – Kundër judenjve, Tertuliani argumenton se Besëlidhja e Vjetër është dashur t`ia lëshojë vendin Besëlidhjës së Re. Me mësimin e profetëve dëshmon të vërtetën e krishterë. De testimonio animae – Dëshmia e shpirtit, Tertuliani dëshmon dhe zhvillon temën se paganët mendojnë se Zoti sheh dhe për të vdekurit thonë pushofshin në paqe. Kështu del se ata nuk e mohojnë Zotin në të cilin ne besojmë. Tertuliani ka edhe shkrime dogmatike: – De praescriptione haereticorum, në tërësi lufton të gjitha herezat. Kisha Katolike është e vetmja që ka të gjitha të vërtetat e fesë. Heretiket nuk kanë fenë e vërtetë, sepse jetojnë jashtë Kishës Katolike. – Adversus Hermogenem (Kundër Hermogenit). Hermogeni ishte filozof i Antiokisë, i cili kalon në Kartagë. Tertuliani thotë se Hermogeni e len fenë për shkak të filozofisë. Tertuliani thotë dhe argumenton se Zoti në krijimin e natyres nuk shërbehet më asgjë tjetër, veçse me Logosin. Prandaj materia nuk është e amshueshme sikur Zoti. – De baptismo (Mbi pagëzimin). Heretiket bënin pyetje si mund uji si materie të pastrojë shpirtin? Në qoftë se pagëzimi është i domosdoshëm për shëlbim, pse atëherë apostujt nuk janë pagëzuar? Tertuliani si shembull merr kalimin nëpër Detin e Kuq dhe ngjarje tjera nga Besëlidhja e Vjetër. Përveç pagëzimit me ujë, merr shembull edhe pagëzimin me gjak, atë të martirëve të shumtë. Tertuliani mendon se pagëzimi që kanë dhe që bëjnë heretikët është i pa vlefshëm. – De anima (Mbi shpirtin). Tertuliani këtu përgjigjet në tri pyetje: Çka është shpirti, çfarë fillimi ka dhe fati i tij pas vdekjes. Ai ka parasysh filozofinë stoike. Bazohej në tradicionalizëm (prindërit me ngjizjen e fëmijës bartin në jetë edhe shpirtin). Tertuliani ka edhe shumë vepra tjera. Disa prej tyre janë me karakter heretik. Në Apologeticum për heretikë shkruan: Më mirë u vjen të mos dinë. Dhe pyet: pse? Sepse ata urrejnë, ndersa feja e krishterë nuk lejon urrejtjen. Kur nuk ka arsye për urrejtje, atëherë është e mundur pa arsye të urresh. Në qoftë se bindeni se për të keni arsye, urrejtja nuk zvogëlohet, por rritet. Neve na njihni që të mund të rriteni në urrejtje. Por keni dëshirë më të madhe të mos na njihni dhe këtu është thellësia e së keqes. Tertuliani ishte dhe mbeti i madh, krahas asaj se kaloi në montanizem, edhe pse për historinë e Kishës mbetet figurë e zbehur, sepse në disa vepra të veta shihet si heretik, por prapëseprapë ne e njohim në të vërtetat e fesë që ka një thellësi fetare dhe dogmatike. Krahas të gjithave, Tertuliani mbetet për ne luftëtar i së vërtetës.
kea_Latn als_Latn als_Latn