als_Latn lit_Latn uzn_Latn
(Arben Kondi: Rikthim nė Ēamėri, botimi i gjashtė, Shtėpia Botuese Ilar, Tiranė 2012)
Romanin historik e udhėpėrshkrues Rikthim nė Ēamėri, tė shkrimtarit Arben Kondi, herėn e parė e kam lexuar gjatė njė pushimi nė fshatin turistik Mali i Robit, nė qershor tė vitit 2011, ndėrsa pėr herė tė dytė e lexova para disa ditėve gjatė qėndrimit nė Banjėn Nėna Naile nė Kllokot. Ka shumė urti e aforizma pėr librin, por unė pėr kėtė rast po e citoj njė qė thotė se: libri ėshtė mė i vlefshėm se tė gjitha pėrmendoret, ngase ky ndėrton pėrmendore nė zemrat e atyre qė e lexojnė. Dhe vėrtetė, kur lexon libra pėr Ēamėrinė, nuk ka se si tė mos krijohen pėrmendore nė zemėr, pėr atė pjesė mė tė bukur tė atdheut tonė tė amputuar padrejtėsisht e tė dhėnė shtetit fqinj (Greqisė). Nė hyrje tė librit, Pak fjalė, autori shtron pyetjen, vallė ēfarė zgjidhje do ti jep Perėndimi ēėshtjes shqiptare, nė kėtė kapėrcyell tė mijėvjeēarėve, ndėrkohė qė Kosova fitoi lirinė, ndėrsa Ēamėria mbetet plaga qė rrjedh gjak nė trupin e kombit.
Ėshtė ky njė roman historik dhe udhėpėrshkrues; njė udhėpėrshkrim i shkėlqyeshėm qė autori u bėnė vendeve, takimeve, situatave tė ndryshme. Pas njė shqyrtimi tė shkurtėr historik qė autori jep nė Vitet gjashtėdhjetė (fq.9-15), ku pėrshkruan pėrēmimin, vuajtjet dhe persekutimin qė u bėnte pushteti komunist i Shqipėrisė familjeve dhe personaliteteve tė njohura ēame tė ikur nė Shqipėri pas gjenocidit tė pushtetit grek nė vitet 1944-1945, nė vazhdim flet pėr mbresat, pėrshtypjet, peripecitė e udhėtimit dhe qėndrimit nė qytete tė ndryshme gjatė njė vizite dyjavore, me gruan (Mirelėn) dhe djalin (Arbėrin) nė Greqinė fqinje, nė pritje tė vitit tė ri 2000. Autori e kishte vizituar Ēamėrinė disa herė nėntė vjet mė parė, i pėrfshirė nga eksodi i madh, ndėrsa gruaja dhe djali po shkonin pėr herė tė parė nė shtetin fqinj. Pėrshtypjen e parė trishtuese e hasin nė pikėn kufitare, nė Kakavijė, tė cilėn autori e quan porta e fatit apo e ferrit, ku shqiptarėt trajtohen nė mėnyrė shtazarake nga autoritetet greke. Kėtė herė, njė polic grek e rrahė brutalisht dhe pėrgjakė njė djalė tė ri shqiptar, ndoshta se nuk paska qenė nė rregull me letrat, por cili ligj ndėrkombėtar i justifikon veprimet e kėtij polici barbar, shtron pyetjen autori. Destinacioni i parė i udhėtimit ishte Janina, kryeqendra e Epirit tė lashtė. Gjatė udhėtimit me urbanin e linjėn Kakavijė-Janinė, autori i tretė sytė dhe mendjen thellė nė tokėn nėnė, e njėkohėsisht e huaj! Kur kalon kah Delvinaqi, i kujtohet vrasja e gjeneralit italian Telini, mė 27 gusht 1923, i cili ka qenė kryetar i Komisionit ndėrkombėtar pėr vendosjen e kufijve nė mes shtetit shqiptar me atė grek dhe atė jugosllav. Ai u vra pėr shkak se ishte i ndėrgjegjshėm, dhe falė ndėrgjegjes sė tij dhjetėra fshatra devollite mbeten brenda kufijve tė Shqipėrisė. Gjyshi i autorit tė romanit pėr njė kohė kishte qenė shoqėrues i Telinit.
Gjatė rrugės sheh tabelat e vendbanimeve, tė shkruara nė gjuhėn greke me toponime tė ndėrruara, dhe i kujtohen personalitete historike tė atyre vendeve, si puna e Vasil Grebenesė, njė nga luftėtarėt mė tė shquar nė mbrojtjen e Janinės dhe tė Ēamėrisė nė fund tė vitit 1912 e fillimet e 1913-es, i cili bashkė me Ismail Qemalin kishin bėrė njė plan pėr ngritjen e shqiptarėve nė luftė pėr marrjen e Ēamėrisė e tė Kosovės, por pasi u zbulua plani i tyre, forcat ndėrkombėtare e arrestuan nė Vlorė dhe e pushkatuan. Pas pushkatimit tė major Grebenesė, ministri i jashtėm i Greqisė (nė shkurt 1914) e shpalli nė Gjirokastėr Republikėn Autonome tė Epirit.
Nė Janinė, pas njė shkėmbimi tė pak llafeve ēamēe me njė plak janjiot, bėnė njė foto familjare pranė godinės klasike tė Gjimnazit Zosimea, ku janė shkolluar sa e sa figura tė shquara tė Rilindjes sonė kombėtare, midis tė cilėve edhe tre vėllezėrit Frashėri. Kur e ka fjalėn pėr Janinėn, autori duke u mbėshtetur nė burime tė ndryshme, prej Herodotit, Tukiditi, Straboni, e tjerė, shpjegon histori tė lashtė tė Epirit dhe fiseve ilire qė e banonin (Kaonėt, Mollosėt, Thesprotėt). Pėr ekzistimin e minoritetit grek nė Epir, ekziston njė mendim, se ata i ka sjellė nė kėtė trevė Ali Pashė Tepelena, pėr tė punuar si argat nė tokat e bejlerėve shqiptarė (fq.29). Madje, edhe akademiku francez, ndonėse ishte adhurues i flakėt i helenėve, (Pukvili, i cili ka qenė konsull te Ali Pashė Tepelena), e njeh Pirron si prijėsi ilir i Epirit, e jo helen.
Shqetėsimi, nervoza dhe tronditja e autorit vazhdon nė autobusin e linjės Janinė-Athinė, ku njė plakė (mjerisht me origjinė ēame nga Konica, prej nga ka qenė edhe gjyshja e autorit tė romanit), gėrthet e bėnė me dorė (pissu alvanis, pissu mbrapa shqiptarėt, mbrapa), se si shqiptarėt (emigrantė) duhet tė shkojnė nė fund tė autobusit. Nga mesi i autobusit dy rreshta bosh, qė i ndanė dhe diferencon udhėtarėt shqiptarėt prej atyre grekė, ndonėse biletat i kanė paguar me tė njėjtin ēmim. Nė kėto momente autorit i vjen ndėr mend emri i Ali Pashė Tepelenės dhe i Mustafa Pashė Bushatit, dy pashallarė tė fuqishėm shqiptarė, tė cilėt edhepse patėn mundėsi, nuk bėnė asgjė pėr bashkimin e kombit. Autorit i sillet nė mendje mbrojtja e Janinės (tetor 1912 mars 1913), ku ishte plagosur edhe gjyshi i tij, derisa mė 7 mars 1913 armata kryqtare Athinė-Fanaritė, hyri nė Janinė, me ērast u dorėzuan 550 oficerė dhe 22000 ushtarė, ndėrsa 4000 tė tjerė mbetėn dėshmorė (fq.35).
Nė kalim e sipėr me autobus, sheh qytetin e Artės, nė tė cilin thonė se nė ēdo tre banorė, dy flasin shqip. Prej aty autori ka njė kujtim, kur me shokun e tij, Ēimin, para nėntė vjetėve kishin punuar, ishin mirėpritur dhe kishin drekuar te njė familje shqiptare vendase. Qytetin e Artės nė gjysmėn e dytė tė shekullit tė katėrmbėdhjetė e pat shpallur kryeqendėr tė principatės sė tij princi shqiptar, Gjin Bue Shpata, i shquar nė luftėn kundėr hegjemonizmit sllavo-grek. Kėtė kujtesė ia prishė shtatorja e Napoleon Zervės, atij krimineli qė bėri kėrdi mbi popullin e Ēamėrisė. Me pushtime tė tokave tė hueja, tė shumtėn shqiptare, shteti i Greqisė prej 50.000 km/katrore qė kishte nė vitin 1832, nė vitin 1946 arriti ta zgjerojė territorin nė 110.000 km katrore!
Kėnaqėsinė e shikimit tė bukurisė sė Detit Jon e tė pejsazheve, ia prishin tabelat e emrave tė helenizuar tė vendbanimeve ēame, dhe parullat e shumta antiamerikane e anti-NATO, paēka se Greqia edhe vet ėshtė anėtare e NATO-s dhe se Amerika e ka ndihmuar zhvillimin e saj dhe e ka nxjerrė nga kthetrat e komunizmit ortodoks. Gjatė qėndrimit nė Athinė, pėrveē mikpritjes sė paharruar qė u bėnė miqtė e vjetėr, Shyqa me tė shoqen-Fluturėn, tė cilėt punojnė atje, viziton Akropolin, amfiteatro tė vjetra e muzeume, takon bashkatdhetarė tė njohur (ndėr tė tjerė edhe poetin Visar Zhiti), e kur me grekėt komunikon nė gjuhėn italiane, ata sillen me njė servilizėm. Nė Tripoli e pret Vitin e Ri 2000, nė njė atmosferė tė hareshme te vajza e dajės sė Mirelės (Ledi me tė shoqin Beni dhe me disa mysafirė tjerė). Aty u fol pėr marrėdhėniet historike dhe aktuale midis grekevė e shqiptareve, pėr Marko Boēarin, Kollokotronin, Mijaulin, Andrucin, Bubulinėn e komandantėt dhe luftėtarėt tjerė arvanitas nė luftėn pėr pavarėsinė e Greqisė; pėr numrin dhe shpėrndarjen e arvanitasve nė tėrė Greqinė.
Kur flet pėr Filatin, qytet tipik shqiptar, pėrshkruan historinė e qytetit, luftėrat dhe trimat ēamė, si Muharrem Rushiti, Abedin Dino, Halit bej Frashėri, Ēelo Picari, Ahmet Ēapari etj, tė cilėt bėnė ēmos pėr ta mbrojtur vendin nga kriminelėt grekė, dhe citon vargjet nga kėnga popullore: Prite, prite Kurvelesh/ Se tė vjen nė ndihmė petriti/, Vjen mbi grekun shesh mė shesh/Timi Muharrem Rushiti. Mė 24 shtator 1944 andartėt kryen njė ndėr masakrat mė tragjike nė Ēamėri, me ērast therrėn si bagėtinė 1286 veta, gra, burra, fėmijė, pleq, plaka, pėrdhunuan tė rejat, me bajonetė u hapen barkun nėnave shtatzėna qė tua nxirrnin foshnjet, tė gjallėve ua nxirrnin dhėmbėt e florinjtė me dara gozhdash, ndėrsa tė vdekurve u prenin gishtat pėr tua marrė unazat, paēka se kishin plaēkitur gjithēka qė kishin gjetur.
Nė Margėllėē kishte shkuar njė grua plakė, pėr ta parė shtėpinė tė cilėn e kishte lėnė kur si foshnje kishte ikur me familjen nė Shqipėri, por jo se nuk i ndihmoi kush ta gjente shtėpinė, veēse nuk e lanė as tė vendosej nė hotel, e urdhėruan tė kthehet nė Shqipėri nėse nuk do tė pėrfundojė nė polici, pėr shkak nė pasaportėn e saj i shkruante: vendlindja Margėllėē! Telashet qė pati gruaja plakė e Margėllėēit, ia bėnė autorit tė romanit ditėn mė tė rėndė gjatė atij udhėtimi e qėndrimi dyjavor nė Greqi, sa qė prej hutimit, cigaren e ndezi sė prapthi. Autori kėtė herė nuk e vizitoi Paramithinė, por para 9 vjetėve e ka vizituar dy herė, dhe e pėrshkruan historinė e kėtij qyteti, si njė ndėr vendet mė tė pėrgjakura tė shqiptarėve edhe nė vitin 1913, edhe mė 1944. Shoku i ngushtė i autorit, Ēimi, tregon njė detal, se kur kishte punuar te njė pronar arvanitas, plaku e plaka qė nuk kishin djalė tė tyre, e kishin lutur qė tė bėhej djalė i tyre, se njė gjak jemi.
Porosinė e njė plake qė nga vendlindja e saj, Gumenica, tia sjell njė grusht dhe, autori e kryen, duke e fshehur dheun nė kėllėfin e fotoaparatit.
Vizitėn qytetit tė Pargės, autorit ia kishte rekomanduar madje njė punėtore e sigurimit grek (Asfalisė), duke thėnė se ėshtė mė e bukur se Saranda, tė cilėn ajo e kishte vizituar (mund tė merret me mend se me ēfarė misioni!). Dhe vėrtetė Parga ėshtė vend i bukur, e prej kalasė sė qytetit shihet e tėrė Ēamėri. Edhe Parga ka qenė logu i krimeve zerviste nė verėn e vitit 1944.
Preveza ishte kryeqendra e Ēamėrisė, ku nė janar tė vitit 1879 u mblodh gjithė paria shqiptare, nė shtėpinė e Abedin Dinos, nė njė tubim tė rėndėsishėm pėr fatin e vendit, tubimi mė i rėndėsishėm pas Lidhjes sė Prizrenit, nė kohėn kur tokat shqiptare po copėtoheshin e jepeshin Greqisė e Serbisė. Abedin Dino ėshtė figura mė e madhe nė historinė e Ēamėrisė. Ai edhe si ministėr i jashtėm i Perandorisė Osmane, e mbrojti Ēamėrinė nė vitin 1878 nga pushtimi grek. Nė tė kthyer, sheh gėrmadha nė fshatin Koskė e tė tjera, si ato tė qindra fshatrave tė djegura tė Kosovės gjatė vitit 1999. Disponimin e udhėtimit ia prishin edhe xhipat e policisė doganore qė i vijnė pas, e nuk guxon tė fotografojė gėrmadha as pejsazhe. Nė kufirin shqiptaro-shqiptar, ēamo-ēam, nė Qaftė Botė, pėrsėri skenė trishtuese, kur policia greke po e tėrhiqnin zvarrė pėr flokėsh njė djalė tė ri, e goditnin nė ēdo pjesė tė trupit deri sa e dėrmojnė dhe e pėrgjakun. Askush nga tė pranishmit e shumtė nuk guxon ti ndihmojė gjė. Autori pėr ta kaluar mė lehtė kufirin, doganierėve iu flet italisht, dhe ata e marrin menjėherė pa pritur nė radhė. Mirėpo, gjatė kontrollit tė pasaportave kur e shohin se ėshtė shqiptar, e kthejnė tė fundit nė radhė. Kėsi trajtimi kanė shqiptarėt nga autoritetet greke me karakterin mė negativ ballkanik: nėse shpėton nga dajaku ose nga vrasja, tė paktėn nuk shpėton nga pėrēmimi e nėnēmimi.
Nga opusi i veprave tė zgjedhura tė shkrimtarit Arben Kondi, njė vend tė merituar zė romani Kthim nė Ēamėri. Lajtmotivi i kėtij romani ėshtė i lidhur me historinė tragjike e tė paharruar tė Ēamėrisė, e nė kontekste tė caktuara autori shpesh bėnė krahasime me Kosovėn. Me talentin, mjeshtrinė dhe pėrvojėn e tij letrare, pėrmes kėtij romani autori shprushė historinė e dhembshme tė Ēamėrisė, tė vėrtetėn historike dhe reale e shprehė me ndjesinė e shpirtit krijues. Pėr secilin qytet dhe fshatrat mė tė njohura, jep njė pėrshkrim tė gjeografisė dhe historisė sė tij, reale dhe sipas legjendave. Plagėt e paraardhėsve i dhėmbin edhe autorit Arben Kondi, si trashėgimtar ēam, por ato na dhėmbin e duhet tė na dhėmbin edhe tė gjithė ne shqiptarėve tjerė. Ēamėrinė duhet ta mbajmė nė mendje e nė zemėr. Ato plagė e tragjedi nuk guxojmė ti harrojmė, veēse pėr to duhet tė flasim, ta ngritim zėrin, tė shkruajmė e veprojmė pėr tė mos e harruar Ēamėrinė dhe viktimat e shovinizmit e nacizmit grek. Sepse, Ēamėria ėshtė plaga jonė e pa shėruar, qė kullon gjak e shkakton dhembje, prandaj duhet ruajtur e pėrsėritur shqetėsimet lidhur me Ēamėrinė, me parametrat historike dhe bashkėkohore. I vetėdijshėm pėr gjendjen dhe rrethanat ndėrkombėtare bashkėkohore, zgjidhjen e problemit tė Ēamėrisė autori e sheh nė pajtim me parimet dhe normat e tė drejtės ndėrkombėtare e pa gjakderdhje, sepse nė Ēamėri ėshtė derdhur shumė gjak shqiptari. Rikthimi i ēamėve mysliman nė trojet e veta amtare nuk mund tė jetė utopi (f. 142). A sėshtė shembulli i ēlirimit dhe i pavarėsisė sė Kosovės njė argument, se drejtėsia mund tė vonohet, por ėshtė e arritshme.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn