als_Latn dik_Latn sag_Latn
Qysh prej një muaji dielli kishte lëshuar mbi fushë rrezet e tij përvëluese. Jeta shpërthente rreth e qark nën këtë uragan nxehtësie, toka dukej e shtruar në blerim deri ku të arrinte syri. Deri në skajet fundore të horizontit qielli ishte i kaltër. Fushat e mbjella të fermerëve të Normandisë nga larg dukeshin si të ishin pyje të vegjël, të mbyllura si në rreth nga drurët e lartë të ahut.
Nga afër, porsa hapej porta prej hekuri të ndryshkur, të dukej sikur hyje në një kopsht pa fund, sepse të gjithë drurët e vjetër të mollëve eshtake si janë dhe vetë fshatarët, janë plot me lule. Trungjet e vjetër, të errët, plot me xhunga, të shtrembër, të radhitur në oborr, i tregojnë qiellit kubetë e tyre vezulluese me lule të bardha e të kuqe. Aroma e ëmbël e luleve të çelura, përzihet me erën e rëndë të stallave të hapura dhe me avujt e plehut që fermenton.
Është mesditë. Familja drekon nën hijen e dardhës së mbjellë para portës: babai, nëna, katër fëmijë, dy bujkesha dhe tre argatë. Gjatë ngrënies pothuajse nuk kuvendohet. Hahet supa pastaj mbushet pjata nga pjatanca plot me patate të skuqura në dhjamë. Herë pas here, një nga shërbyeset çohet dhe shkon në qilar për të mbushur një kanë me sidër.
Babai, një burrë rreth të dyzetave, sodit hardhinë para shtëpisë së tij, një hardhi me një trung të zhveshur e që ishte i dredhur si një gjarpër nën qemer gjatë gjithë murit. Ai e çau heshtjen dhe tha:
- Hardhia e babos lulëzoi shpejt këtë vit, mund të japë dhe fruta.
E shoqja u kthye nga hardhia, e pa, por nuk tha asnjë fjalë.
Kjo hardhi ishte mbjellë pikërisht aty ku e kishin pushkatuar Babo Milonin.
Ishte në vazhdim lufta e 1870 –ës. Prusianët kishin okupuar gati gjithë vendin; veriun e mbante më kokën e vet gjenerali Federb me ushtrinë e Veriut. Tashmë, shteti i Prusisë ishte pozicionuar në këtë fermë. Fermeri plak, pikërisht babo Milon, – Petroja- , i kishte pritur dhe i kish vegulluar ata si jo më mirë.
Qysh prej një muaji, pararoja prusiane qëndronte në vrojtim në fshat, kurse francezët nga ana e tyre qëndronin në pritë të pa lëvizur, rreth dhjetë lega më larg, e megjithatë gati çdo natë nga një kalorës prusian zhdukej pa u marrë vesh se si. Te gjithë zbuluesit e izoluar, ata që shkonin të dërguar për patrullim, në se ndaheshin veças nga dy apo nga tre, nuk ktheheshin më. I gjenin të nesërmen, të vdekur në ndonjë fushë, në rrethinat e ndonjë oborri, apo të hedhur në ndonjë kanal. Kuajt e tyre i gjenin të shtrirë gjatazi në rrugë, të therrur me shpatë.
Këto bëheshin nga të njëjtët persona dhe prusianët nuk arrinin t`i zbulonin, prandaj ata e kishin terrorizuar vendin. Pushkatonin fshatarë edhe për një denoncim fare të vogël apo të kotë, burgosnin gra dhe u futnin tmerrin fëmijëve duke dashur të zbulonin gjë prej tyre. Nuk kishin zbuluar asgjë. Por ja, një mëngjes, u gjend babo Miloni i shtrirë në stallën e kuajve të tij me një plagë të thellë në fytyrë.
Dy kalorës ishin gjetur me bark të çarë, rreth tre kilometra nga ferma. Njërit prej tyre i kish mbetur mes gishtave të dorës shpata e gjakosur. Me sa duket kish goditur për t`u mbrojtur.
Prusianët e kishin tërhequr plakun zvarrë dhe i ngritën një gjyq ushtarak të hapur, përpara fermës se tij. Ai ishte gjashtëdhjetë vjeç, i shkurtër, i dobët, pak i kërrusur, me ca duar që u ngjanin kthetrave të një gaforreje. Flokët e tij të thinjura, të rralla e të buta si pushi i zogjve të vegjël të patës, e linin pothuajse zbuluar gjithë lëkurën e kafkës. Lëkura e errët dhe e rrudhosur e qafës, i bënte të dallueshme venat e trasha, që zhyteshin poshtë nofullave dhe dilnin përsëri në tëmthat. Në vend e mbanin për burrë koprrac dhe që nuk kishte shumë besim tek të tjerët.
Katër ushtarë prusianë e mbanin më këmbë përpara tavolinës së kuzhinës që kishin nxjerrë përjashta. Pesë oficerë dhe koloneli qëndronin përballë tij. Koloneli fliste frëngjisht:
- Babo Milon, që kurse jemi vendosur këtu, ne kemi qenë të kënaqur prej jush. Keni qenë të mirësjellë dhe keni pasur edhe përkujdesje për ne. Por sot, një akuzë e rëndë bie mbi ju dhe është e nevojshme të sqarohet. Si e keni marrë këtë plagë, që keni në fytyrë?
Fshatari nuk u përgjigj. Atëherë koloneli vazhdoi:
- Heshtja juaj ju fajëson babo Milon, por unë dua që të më përgjigji, më kupton? E dini kush i ka vrarë dy kalorësit që u gjetën sot në mëngjes?
Plaku shqiptoi qartë:
- Unë i vrava.
Koloneli, i befasuar heshti një çast duke i ngulur sytë të akuzuarit. Babo Miloni qëndroi pa u tundur, me atë pamjen e tij si prej fshatari të shushatur dhe sytë e ulur poshtë sikur të ishte rrëfyer tek prifti. Vetëm një gjë mund të zbulonte turbullimin e tij të brendshëm: fakti që ai vazhdonte të gëlltiste pështymën me një sforco të dallueshme, sikur të kishte ndjerë një shtrëngim të fortë në grykë.
Familjarët e fatziut, djali i tij Xhovani, nusja dhe dy fëmijët e vegjël qëndronin dhjetë hapa prapa të tronditur dhe të tmerruar. Koloneli vazhdoi:
- E dini ju kush i ka vrarë të gjithë zbuluesit e ushtrisë sonë, kufomat e të cilëve i kemi gjetur çdo mëngjes në fushë gjatë këtij muaji?
Plaku u përgjigj me të njëjtën vendosmëri:
- Kam qenë unë.
- Jeni ju që i kini vrarë të gjithë?
- Sigurisht, unë kam qenë.
- Vetëm ju?
- Unë vetëm.
- Pa na thoni, si e bëtë?
Kësaj here plaku u duk i tronditur. Detyrimi për të folur gjatë për këtë gjë e mërziti dhe belbëzoi:
- Ku e di unë? . . . . . . E bëra si më erdhi për ta bërë.
Koloneli e kërcënoi:
- Ju paralajmëroj që duhet të tregoni gjithçka dhe do të bëni mirë ta tregoni sa më shpejt. Si e filluat?
Plaku hodhi një shikim mbi të gjithë pjesëtarët e familjes së vet që qëndronin më këmbë prapa tij. Hezitoi edhe një moment akoma, pastaj papritmas filloi:
- Një mbrëmje, – të nesërmen e zbritjes suaj këtu, – mbase ishte ora dhjetë-, kthehesha për në shtëpi. Ju dhe ushtarët tuaj, atë ditë me kishit marrë përveç pesëdhjetë skuda e një lope edhe dy deshtë e mij. Unë i thashë vetes: sa herë të më marrin njëzet skuda, aq më shumë herë do të di të hakmerrem. Njëkohësisht kisha dhe shumë gjëra të tjera të mbledhura në zemër, që do t’ua them. Atë natë pashë një nga kalorësit tuaj që tymoste çibukun afër kanalit prapa kopshtit tim. Shkova e shkëputa kosën time nga bishti, e mora dhe u ktheva prapa shpinës së tij, kështu që nuk dëgjoi asgjë. Ja preva kokën me një të goditur, vetëm me një, si një kalli gruri. Ai nuk arriti të bënte as “Uf”. Ju atëherë nuk patët kërkuar në fund të liqenit. Do ta gjenit të futur në një thes qymyri të lidhur bashkë me një gur në një cep të thesit. Ishte kjo ideja ime. Mora gjithë teshat e tij, madje edhe beretën, dhe i fsheha në furrën e gëlqeres së pyllit Martin, prapa oborrit.
Plaku heshti. Oficerët shikonin të shtangur. Pyetësi rifilloi dhe ja se ç’mësuan:
Kryerjen e krimeve të tij ai e kishte parë vetëm me një mendim: “për të vrarë Prusianët”. I urrente ata me një urrejtje të heshtur, të vendosur e të egër prej fshatari lakmitar e patriot. Kishte idetë e tij, – siç tha.
Atë e kishin lënë disi të lirë të shkonte e të vinte, të hynte e të dilte si e ku të donte, mjafton që të tregohej i përulur ndaj pushtuesit, i qetë dhe i kënaqur. Kështu ai dilte çdo mbrëmje, të fillonte stafetat. Një natë, kish marrë vesh emrin e fshatit ku qëndronin kalorësit. Duke frekuentuar gjermanët kish mundur të mësonte edhe disa fjalë gjermanisht që i nevojiteshin.
Në mbrëmje doli nga oborri i tij, u fut në pyll, arriti tek furra e gëlqeres, shkoi tek vendi ku kishte fshehur rrobat e të vrarit të parë dhe i veshi. Pastaj lëvizi nëpër fushë duke u zvarritur, duke ndjekur shpatet për të mos u pikasur e duke mbajtur veshin për të diktuar edhe zhurmën më të vogël, i shqetësuar si të ishte një gjuajtës i kontrabandës. Kur i dukej se ishte momenti i duhur afrohej tek rruga e fshihej pas ndonjë shkurreje. Aty zinte pusi dhe priste. Atë natë, duke pritur, më në fund dëgjoi galopin e një kali që kumbonte në truallin e fortë të rrugës. Plaku, vuri veshin në tokë për të vërtetuar që ishte vetëm një kalorës duke ardhur dhe mandej u përgatit. Kalorësi vinte me një trok të shpejtë të kalit për të sjellë korrespondencën. Sytë i bënte katër e veshët i mbante të ngrehur. Kur nuk ish më shumë se dhjetë hapa larg tij, babo Miloni doli në mes të rrugës duke bërtitur:
- Hilfe! Hilfe! ” Ndihmë, ndihmë”!
Ushtari u ndal, dalloi një gjerman të rrëzuar për tokë, e besoi të plagosur, zbriti nga kali dhe u afrua pa pasur asnjë dyshim. Ndërsa po përkulej mbi të panjohurin, mori plotësisht në bark tehun në forme harku të kosores. Ra përdhe pa shpirt duke bërë vetëm disa rrënqethje të fundit. Atëherë, normani i kënaqur, me një gëzim të heshtur, u çua dhe për dufin e tij i preu fytin kufomës, pastaj e tërhoqi deri në kanal dhe e hodhi brenda. Kali priste i qetë padronin e tij. Babo Miloni i kërceu në shalë dhe u nis me galop mes për mes fushës. Në krye të një ore vuri re dy kalorës që kalëronin përbri njëri tjetrit. U kthye drejt tyre duke bërtitur përsëri:- “Hilfe! Hilfe!”. Të dy kalorësit, panë uniformën dhe pritën të afrohej pa asnjë dyshim. Fshatari plak kaloi mes tyre si një predhë dhe i rrëzoi përdhe njeri pas tjetrit me një goditje të shpatës e një të shtënë të revoles. Pastaj i theri dhe të dy kuajt. Kur e mblodhi veten dhe ishte qetësuar, u kthye në furrën e gëlqeres dhe vendosi kalin në fundin e korridorit të errët. Zhveshi uniformën, mori e veshi rrobat e tij leckamane dhe u kthye në krevatin e tij në shtëpi ku fjeti deri vonë në mëngjes.
Për katër ditë nuk doli fare nga shtëpia, duke pritur fundin e hetimit që ishte çelur, por ditën e pestë u nis dhe vrau përsëri dy kalorës me të njëjtën shpatë. Për dy ditë nuk u ndal më. Çdo natë endej poshtë e lart nëpër fushat e shkreta dhe nën dritën e hënës vriste kalorës prusianë si gjuetar njerëzish. Mandej, kur misioni ishte kryer, duke lënë pas vetes kufomat të shtrira gjatë rrugëve, kavalieri plak kthehej përsëri te furra e gëlqeres për të vendosur në fund të korridorit kalin e tij dhe për të lënë uniformën. Në mesditë, shkonte me një dukje të qetë për t’i shpënë tagji dhe ujë kalit që qëndronte në fund të bodrumit. E ushqente me bollëk sepse prej tij kërkohej shumë mund.
Por natën e mëparshme, një prej të sulmuarve që qëndronte në shërbim, me një goditje të shpatës i kishte shkaktuar një plagë të thellë në fytyrë fshatarit plak. Ky i kishte vrarë të dy e ishte kthyer përsëri, kish rregulluar kalin e kish veshur rrobat e tij të zakonshme, por, duke u kthyer iu prenë fuqitë dhe nuk kish mundur të ecte më. Ishte tërhequr zvarrë deri në fund të stallës së kuajve pa mundur të hynte brenda në shtëpi. E gjetën të shtrirë në kashtë.
Kur mbaroi kallzimin e tij, befas plaku ngriti kokën dhe pa oficerët prusianë. Koloneli që po ndukte mustaqet, e pyeti:
- Nuk ke më gjë për të thënë?
- Jo, s’kam më; llogaria është e saktë. Kam vrarë gjashtëmbëdhjetë, asnjë më shumë e asnjë më pak.
- Ju e dini që ju pret vdekja?
- Unë nuk kërkova mëshirë.
- Keni qenë ushtar?
- Po, kam luftuar në kohën time. Mandej jeni ju që më keni vrarë babanë tim, që ishte ushtar në ushtrinë e Imperatorit të Madh, më keni vrarë djalin tim kadet, Franceskon, muajin e kaluar afër Evrenx- it. Isha në borxh dhe ua pagova. Jemi baras.
Oficerët e shihnin ndërsa plaku vazhdoi:
- Tetë për babanë tim dhe tetë për tim bir, tani jemi baras. Unë nuk u pata provokuar, nuk ju njoh fare. Nuk di asgjë prej nga keni mbritur. Ju keni ardhur në shtëpinë tonë dhe komandoni sikur të ishte shtëpia juaj. U hakmora për të tjerët dhe nuk pendohem.
Dhe, duke drejtuar trupin e tij, plaku kryqëzoi krahët para kraharorit me një pozë të ngjashme prej heroi.
Prusianët diskutuan gjatë. Një kapiten që kishte humbur djalin e tij në muajin e mëparshëm përpiqej ta mbronte këtë maniak të mjerë. Më në fund koloneli u çua, iu afrua babo Milonit dhe duke ulur zërin:
- Dëgjo plaku Milon, – i tha, – ka ndoshta një mjet për të shpëtuar dhe është. . . . . . . .
Por plaku nuk e la të vazhdonte dhe me sy të palëvizur e të ngulur mbi oficerin fitimtar, ndërsa era i ngacmonte qimet e holla të kokës së tij, duke bërë një ngërdheshje të shëmtuar që ia shëmtoi edhe më keq fytyrën e tij të dobët e të prerë nga shpata e prusianit, fryu gjoksin si për të marrë fuqi dhe pështyu me gjithë forcë fytyrën e oficerit.
Koloneli i trullosur ngriti dorën për ta goditur, por plaku për të dytën herë e pështyu në fytyrë.
Të gjithë oficerët brofën më këmbë dhe dhanë urdhërin e pushkatimit.
Në më pak se një minutë, babo Miloni, gjithnjë i pa tundur, kishte mbetur pas murit, i pushkatuar duke u qeshur Xhovanit,–djalit te madh-, gruas së tij dhe të dy vogëlushëve që e shihnin të hutuar.
*Botuar për të parën herë në “Galua” më 22 Maj 1883.
Gjeneral Federb (1818 – 1889), – gjenerali francez që fitoi dy beteja mbi prusianët më 1870 – 1871.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn deu_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn