als_Latn dik_Latn sag_Latn
Krijimtaria artistike ka lidhje të drejtpërdrejtë me besimet e një etnie. P.sh. bukuria është një nga elementët bazë të artit në civilizime të ndryshme, e cila edhe sot konsiderohet si baza e fillimit të artit. Por krijimtaria artistike në vende tëndryshmedëshmon për përkufizime tëlarmishme të bukurisë. Pikërisht kjo i ka bërë të dallohen nga njëri tjetri arti kinez, arti iranian, arti kristiane dhe arti islamik... .
Në kohën kur flasim për artin islamik, tek çdo njeri krijohet mendimi se në këtë art janë paraqitur elementë dhe karakteristika islame të cilat burojnë nga feja islame dhe kultura e saj. Por dijetarë dhe ekspertë në sektorine artit dhe përcaktimit të bukurisë njerëzore, sjellin karakteristika të tjera për përkufizimin e artiti islamik. Përdorimi i fjalëve si arab dhe iranian, dëshmon se arti islamik ka lindur në zonat e myslimanëve dhe është krijuar në përputhje me integrimin e kulturave të kombeve dhe etnive. Titus Burchardt, ekspert evropian në sektorin e artit ka kryer hulumtime të shumta mbi artin në vendet islamik dhe në lidhje me pikturën në Iran thotë se kjo degë nuk i ka rrënjët as tek kultura bizante dhe as tek ajo arabe por dhe jurisprudenca shiiite e Iranit. Përveç kësaj arti i pikturës në Iran është ndikuar nga udhëzimet dhe mësimet islame, duke u transformuar plotësisht me pikturën e mëparshme. Kjo pikturë dëshmon qartë se tek artistët iranianë ka ndikuar mendimi islamik. Përgjatë historia piktura iraniane ka paraqitur pjesë të epopeve, moralit dhe jurisprudencës e cila si burim të saj ka patur mendimetfilozofike dhe jurisprudentë në Iran. Sipas specialisteve, pikërisht ky burim i ka veçuar artistët dhe piktorët iranianë të cilët kanë mendje dhe pikëpamje lindore. Në përgjithësi mund të thuhet se në pikturën iraniane nuk paraqiten vetëm objekte materiale, por edhe shprehet edhe një mendim i caktuar. Piktori iranian në veprën e tij, nuk mundohet tëtransmentojë një mendim për tu argëtuar, por një mendim të thellë dhe të bazuar në pikëpamjet spirtuale dhe jo materiale. Në veprën e tij mësimet dhe udhëzimet fetare zënë vend tëvecantë. Në pikturën iraniane nuk vihet re hije e ndritur, e denur dhe perspektive. Pamjet e afërta pikturohen poshtë tablosë, ndërsa pamjet e largëta në pjesën e sipërme të saj, ndërsa pamjet e njerëzve në mes dhe përballë. Zbukurimet e pikturës bëhen me bimësi dhe vija të ndërthurura me njëra tjetrën, të cilat e karakterizojnë artin e pikturës iraniane. Vallë ky art me karakteristika lindore, iraniane dhe islamike, ka mbetur vetëm në rrethinat e territorit iranian? A ka mundur ky art të shtrihet në vende të tjera të botës? Faktorët historikëdëhsmojnë se përgjatë historisë arti iraniano-islamik ka depërtuar tek arti evropian, ku shumë artistë, veprat e tyre i kane realizuar duke u frymëzuar nga kuptimet e bukura artistike piktoreske dhe skulpturore të Iranit. Lëvizja “Arti i ri” ishte ajo që mundësoi transformimin e tëartiti piktoresk dhe skulpturor në shekullin e 19 dhe fillimet e shekullit të 20 nëEuropë. Kjo lëvizje u formua duke u bazuar në format dhe pikturat e bimësisë me valë dhe parabola spirale, si dhe në artin lindor dhe sidomos atë iranian, duke transmentuar artin e ri në arkitekturë, pikturë dhe grafik. Kjo epokë dominohet nga ndërlidhja e kulturave me njëri-tjetrin dhe përpekjet për gjetjen e metodave të reja prej artistëve, qërivaqlizon progresin me anë të industrisë. Kjo lëvizje është emëruar Arti i ri, e cila u prezantua në vitin 1900 gjatë ekspozitës botërore të Parisit. LouisComfortTiffany, ëshë ndër ata artistë tek arti i të cilit ka ndikuar qartë piktura saklitëse e artiti iraniano-islamik. Ai që në fëmijëri është njohur me objektet antike dhe veprat lindore. Tiffany këto vepra i ka vlerësuar shumë lart dhe gjithmonëështë përpjekur të zbulojë sekretin e tyre. Vizitat e tij në Lindjen e Mesme, e kanë njohur atë akoma më shumë me artin iranian dhe islamik. Ai si burim të artit të tij ka marrë zbukurimet e xhamive nëspanjë, pikturat e pllakave zbukuruese, punimet zbukuruese me tulla në Iran, si dhe tapetet e thurura prej artistëve iranainë. Tiffani vetë thotë se punimet me qelq në Iran, qeramika iraniane dhe zbukurimet e bukurua të mureve, kanë ndikuar tepër shumë tek veprat e tij duke bërë ndryshim të madh tek arti i tij. Ëilliam Morris është një tjetër artist evropian i cili artin e tij e konsideron huazim tëartititzbukurus iranian. Ai ka bërë një studim mbi vepra artisitike si tapete, qilima, copa, qaramikë në Iran dhe është zhytur thellë në to. Sipas Morris, tapeti iranian është mjeti më i përshtatshëm për dyshemenë e dhomës sepse pejisazhet dhe pamjet e artit të përdorur në të mund të vërehen gjithmonë nga njeriu. Në vitin 1877 ai në një letër drejtuar shokut të vet shkruan: “ Unë dje kam parë një tapet të vjetër iranian që i përkiste epokës së mbretit Abas, i cili më ka habitur jashtë mase. Unë deri më sot kurrë nuk kam vënë re një ide kaq të mrekullueshme të paraqitur në këtë tapet”. Morris u mahnit nga arti iraniano-islamik, e cila e detyroi atë tëstudjojë më shumëmbi piktirën iraniane. Ai u mudnua të gjejë gjurmë nga idetë perëndimore tek ky art, por sic e pranon dhe ai vetë, nuk mundi të gjejë asnjë gjurmë të tillë. Ai thotë se kombinimi i ngjyrave në skicat e artit Iranin e bën atë të pashoqë në botë. Një tjetër artist iranian ka përfituar shumë nga arti iranian, i cili një pjesë të mirë të famës së tij ia dedikon artit iranian. Ky është artisti francez i shekullit të 20 HenriMattise, i cili pikturën e quan mjet për zbulimin e tingullit të universit. Ai nga arti lindor dhe sidomos ai iranian ka mundur të përfitojë ngjyra të veçanta, të gjalla dhe linja të rrjedhshme të cilat kishin ndikim tepër të madh në veprën e tij. Mattise ishte i mendimit se gëzimi duhet gjetur dhe zbuluar tek pemët, lulet, qielli dhe nga brendësia e vetë njeriut. Sipas këtij artisti evropian, intelekti, thjeshtësia dhe ndriçimi janë virtytet më të larta të njeriut, duke u përpjekur ti preznatojë gjithmonë këto karakteristika në veprën e tij. Në vitit 1903 muzeu i arteve zbukuruese në Parsi ka prezantuar disa piktura iraniane, ekspozitë e cila i mundësoi z. Mattise të njihet akoma më shumë me artin iraniano-islamik. Ai pas vizitës në këtë ekspozitë filloi studimet mbi tapetet, piktura dhe tablotë e artit iranian dhe në një intervistë thotë: Burimi im është lindja. Unë në ekspozitën e artit islamik u përballe me fakte konkrete të hulumtimit tim. Piktura iraniane përmbushi ndjenjat e mia. Ky art me zbukurimet e tij, preznaton njëhapsirë dhe pejisazh real dhe të vërtetë. Më pas Mattise thotë se vështrimi i artiti iranian, lulëzoi frymëzimin e brendshëm të tij, sepse sipas tij ngjyra në këtë art ndodhet në shkallën më të lartë. Ky artist evropian jetën e tij ia kushtoi hulumtimeve mbi artin lindor dhe islamik dhe ashtu sic thekson shkrimtari Pierre Loti, në një përshkrim të tapetit iranian thuhet: Nën këmbët e mia ndodhet thurja përrallore prej mëndafshi në mesin e së cilës janë pikturuar lulet e zbukuruara të pranverës që rrotullohen njëra pas tjetër.
als_Latn als_Latn