als_Latn lit_Latn dan_Latn
R. A. nuk i pėlqen tė flasė pėr historinė e vet. Edhe atėherė kur flet, flet shkurt e me pak fjalė, kjo ndoshta pse ėndrra e lumturisė me burrin e jetės do tė niste ngadalė rrugėn e saj me plot tmerre.
Ajo pėrjetoi dhunėn qė burri me tė cilin u martua nė vitin 1998 nisi ta ushtrojė vazhdueshėm mbi tė, ikjen prej tij, jetėn nė strehimore, luftėn e gjatė pėr njė kulm mbi kokė dhe luftėn pėr bukėn e gojės.
Tetė vjet mė vonė, R.A rron bashkė me dy fėmijėt, vajzėn 15 vjeēare dhe djalin 16 vjeē, nė njė apartament tė lirė me qira nė Gjakovė, nga i cili disa herė e kanė nxjerrė jashtė, pėr shkak tė pagesės sė vonuar.
Me 65 eurot e ndihmės sociale me tė cilat paguan qiranė dhe punėn e kohėpaskohshme si pastruese, gruaja 42 vjeēare thotė se jeta ėshtė tepėr e vėshtirė.
Tregon se burri me tė cilin ndau nėntė vjet martese pa kurorė, asnjėherė nuk u dėnua.
Atij iu dha vetėm njė ndalesė afrimi prej njėqind metrash, nė kohėn kur e shoqja e denoncoi nė polici. Fėmijėt atėkohė nė moshėn 8 dhe 9 vjet deklaruan se duan tė rrinė me tė ėmėn, derisa i ati qė nga ndarja s’ka paguar asnjė cent pėr ndonjėrin nga ta.
“Asnjeri, asnjė institucion, askush nuk mė ka ndihmuar”, thotė R.A.
Historia e saj ėshtė vetėm njė nga historitė e shumta tė grave shqiptare qė kanė kaluar nėpėr dhunėn familjare.
Lufta psikosociale
Burbuqe Mehmeti, mikja qė i ka qėndruar pranė R. A. dhe me tė cilėn pėr katėr vjet kanė ndarė kulmin dhe qiranė, hallet dhe mėrzinė, thotė se jeta e vėshtirė e ka mėsuar tė luftojė fort, por se lufta e saj sot mė shumė se pėr veten, ėshtė luftė pėr jetėn e dy djemve.
Burbuqja, e lindur dhe e rritur nė Prishtinė qe martuar nė Podujevė mė 1999, por ėndrra e jetės sė lumtur edhe pėr tė do tė merrte fund shpejt.
Nė vitin e tetė tė martesės bashkėshorti i iku dhe u rimartua nė Gjermani, duke e lėnė tė vetme me fėmijėt e moshės gjashtė dhe tetė vjeē. Familja e burrit do tė niste dhunėn dhe shpejt do t’ia tregonte derėn, duke e shtyrė tė marrė bijtė e tė ikė larg vendlindjes e larg shtėpisė.
“Ai ėshtė penduar tash” thotė gruaja qė nė moshėn 34 vjeēare i ka dhėnė fund jetės nė ēift. Ish-bashkėshorti tashmė ka nisur t’ia paguajė qiranė e apartamentit ku rron me dy djemtė e mitur
“Unė e kam mbyllur jetėn si grua, pėr tė qenė vetėm nėna e djemve”, thotė gruaja luftarake, vuajtjen e madhe tė sė cilės nė 42 vjetėt e saj e kanė zvogėluar dy djemtė, qė sot po i bėhen dy krahė tė fuqishėm.
Strehimin e gjeti nė “Shtėpinė e Sigurt” nė Gjakovė ngjashėm si R.A qė banoi aty pėrkohėsisht.
"Shtėpia e Sigurt”, njė organizatė kjo joqeveritare e hapur nė vitin 2000, ka pėr qėllim tė strehojė dhe rehabilitojė viktimat e dhunės nė familje, nėnat me fėmijėt dhe viktimat potenciale te trafikimit.
Ēdo vit strehimorja pranon nga 70 deri 80 raste tė viktimave qė kėrkojnė ndihmė.
“Kur del nga strehimorja, del vetėm nė forcat tua, mbėshtetesh vetėm nė veten. Askush nuk lodhet, askujt nuk i intereson”, thotė ajo.
Kėshtu flet gruaja qė me profesion ėshtė juriste dhe e cila vetėm kohė pas kohe arrin tė gjejė punė si shtėpiake.
Sakibe Doli, drejtoreshė e strehimores, thotė se disa grave u mundėsohet tė gjejnė punė me orar tė plotė, ndėrkaq tė tjerat varen nga kėrkesat e qytetarėve qė thėrrasin nė SOS linjėn e strehimores pėr tė kėrkuar pastruese ose kujdestare pleqsh e fėmijėsh.
Shumicėn e parave tė fituara, sipas saj, gratė i ruajnė pėr fazėn e rintegrimit.
“Ne kemi edhe njė fermė tė vogėl tė bletėve pėr ato gra qė shprehin interes tė trajnohen nė kėtė drejtim. Disa grave u kemi siguruar nga tre-katėr koshere”, thotė Doli.
Nė Kosovė askush nuk e di me saktėsi se sa ėshtė numri i viktimave tė dhunės ndaj gruas.
Megjithatė numri i rasteve tė lajmėruara nė organet kompetente ėshtė trefishuar nga viti 2003 e kėndej. Sipas statistikave tė Zyrės sė Kryeprokurorisė sė Shtetit numri i veprave penale tė dhunės sė kryer nė familje nė fund tė vitit 2014 ka shkuar mbi 1000, nga 314 sa qe regjistruar nė vitin 2003.
Nga strehimorja te jeta nė rrugė
Njė grua troket nė derėn e mbyllur me ēelės tė Qendrės pėr Mbrojtjen e Grave dhe Fėmijėve nė Prishtinė. Nė duar mban thasė tė zinj me rroba tė pėrdorura grash e fėmijėsh. Shqipja thotė se mundohet tė ndihmojė me ato qė ka dhe ndihmat nė rroba qė ka arritur t’i mbledhė nga mikeshat.
Kjo qendėr ėshtė strehimorja e parė nė Kosovė e themeluar mė 1999.
Naime Sherifi, drejtoreshė e kėsaj organizate joqeveritare, tregon se numri mė i madh i viktimave vijnė nga dhuna nė familje.
Qendra, sipas saj, ėshtė i vetmi vend ku ato mund tė kėrkojnė ndihmė dhe tė sigurojnė pėrkohėsisht njė kulm mbi kokė.
“Ne s’kemi shkop magjik, por mundohemi t’i ndihmojmė tė mos ndihen tė izoluara. Ato e vuajnė burgun pa asnjė faj,” thotė Sherifi.
Sherifi thotė se nuk ka ndonjė afat kohor se sa mund tė qėndrojnė nė strehimore, por se e gjitha varet nga rasti. Pėrpjekjat e para janė ato tė pajtimit tė palėve. Nė rast dėshtimi gratė dhe fėmijėt deri nė 14 vjeē qėndrojnė tė izoluar deri sa tė gjejnė njė zgjidhje.
Por kjo derė kalimtare ndonjėherė shndėrrohet nė derėn e fundit nė shoqėrinė nė tė cilėn dhuna familjare sistematike, tradicionalisht nuk ėshtė parė si krim. Ēka pas strehimores dhe ku?
Njė numėr i madh i grave viktima detyrohen tė kthehen nė shtėpitė e burrave tė dhunshėm, duke shtuar kėshtu numrin e rasteve recidiviste.
Nė zinxhirin nga lajmėrimi i rastit deri te riintegrimi nė shoqėri, hallka e kėputur qė e kthen gjithė procesin mbrapsht, ėshtė punėsimi dhe vendbanimi.
“Nė kėtė pikė jemi nė nivelin zero”, thotė drejtoresha e strehimores nė kryeqytet.
Mbrojtja ligjore
Tre vjet i janė dashur Kosovės sė pasluftės sė viteve 98-99 qė tė krijonte mekanizmat e veēantė qė do tė merreshin me pėrfaqėsimin e interesave tė viktimave tė krimit nė sistemin e drejtėsisė gjatė procedurave gjyqėsore.
Deri nė vitin 2002 nuk ka pasur njė organ institucional qė merrej me mbrojtjen ligjore tė viktimave, kėtė rol e patėn luajtur organizatat joqeveritare. E formuar nė vitin 2002-2003 Zyra pėr Mbrojtje dhe Ndihmė Viktimave, sot ėshtė njė zė i fortė nė shėrbim tė viktimave tė krimit nė proceset gjyqėsore.
Basri Kastrati menaxher i Zyrės pėr Mbrojtje dhe Ndihmė Viktimave qė vepron nė kuadėr tė Zyrės sė Kryeprokurorisė sė Shtetit, thotė se nė aspektin ligjor shteti e pėrkrahė mjaft mirė kėtė kategori tė viktimave, madje pohon se Kosova ėshtė vendi i parė nė rajon qė e ka mbrojtėsin i cili merret ekskluzivisht me pėrfaqėsimin ligjor tė tė drejtave tė viktimave gjatė gjithė procesit.
Udhėheqėsi i zyrės qendrore qė funksionon edhe me shtatė zyra regjionale thotė se raporti polici, mbrojtės i viktimave, punėtor social, prokurori dhe gjykatė funksionon mirė, por shton se “Ajo qė ende mbetet sfidė pėr institucionet dhe shoqėrinė civile ėshtė riintegrimi i viktimave nė shoqėri”.
Kastrati beson se kėtė vit Kosova mund ta fitojė Ligjin pėr Kompensimin e Viktimave, ekzistenca e tė cilit sipas tij, do tė krijonte njė mundėsi mė shumė drejt kthimit nė jetėn normale.
Riintegrimi ka koston e lartė
Nė Kosovė ekzistojnė pako tė pėrgjithshme tė cilat ofrojnė aftėsimin falas nė vetėm tri-katėr fusha, atė tė kulinarisė, tė rrobaqepėsisė, tė furrtarisė apo tė pastiēerisė, pako kėto qė mundėsohen nga Qendrat pėr Aftėsimin Profesional, nė kuadėr tė Ministrisė sė Punės dhe Mirėqenies Sociale.
Po ashtu qendrat ofrojnė edhe kurse me pagesė pėr aftėsimin nė pėrdorimin e kompjuterėve dhe punės nė administratė, por qė sipas viktimave kanė ēmime tė papėrballueshme.
Pavarėsisht kėsaj, aftėsimi e zotėrimi nė ndonjėrin nga kėto zanate, nuk u siguron patjetėr vend pune.
Se krijimi i njė jete normale i kėtyre rasteve bie pre e kostos sė lartė, e pohon edhe drejtori i Qendrės pėr Punė Sociale nė Prishtinė, Vehbi Mujku.
Ai thotė se shteti i ri nė kėtė aspekt ka dėshtuar.
“Programi i strehimit ėshtė mjaft i kushtueshėm dhe ende nuk ėshtė arritur tė bėhet njė zgjidhje afatgjate dhe e qėndrueshme nga asnjėri nivel, qoftė qendror, apo komunal”, thotė ai.
Ndihmat jo tė mjaftueshme nga shteti
Nazife Jusufi, drejtoreshė e Qendrės pėr Mbrojtjen e Grave dhe Fėmijėve nė Gjilan, e hapur nė vitin 2003 nga organizata e grave “Liria’, thotė se shteti nuk e ka nė agjendė kujdesin ndaj viktimave tė dhunės.
“Ato duhet tė luftojnė krejt tė vetme pa ndihmėn e institucioneve,” ankohet Jusufi..
Jusufi thotė se pėrpjekjet janė tė shumta, por rezultat nuk ēojnė edhe nė zgjidhjen e tyre. Viktimat prapė detyrohen tė mbėshteten vetėm nė veten.
Ndonėse komunat e mėdha nė Kosovė kanė tė ndara objektet qė shfrytėzohen si objekte pėr rastet sociale, dyert e tyre duket se janė tė mbyllura pėr viktimat e dhunės nė familje.
Numri mė i madh i banesave sociale ėshtė i zėnė nga rastet qė emėrtohen si familje dėshmorėsh lufte apo familje tė invalidėve tė luftės, raste kėto tė cilave u jepet prioritet.
Udhėheqėse tė Qendrave pėr Mbrojtjen e Grave dhe Fėmijėve nė Prishtinė, Gjilan dhe Gjakovė, si dhe viktimave tė dhunės, thonė se kėrkesat dėrguar zyrtarėve komunalė kanė ditur vazhdimisht tė marrin pėrgjigje negative- Nuk ka vend pėr ju! Pavarėsisht marrėveshjeve dypalėshe strehimore-komunė pėr t’u dhėnė pėrparėsi rasteve sociale qė evidentohen si viktima tė dhunės.
Por Vehbi Mujku nga Qendra pėr Punė Sociale nė kryeqytet, thotė se tė gjithė janė tė barabartė, por se pėrfitimi i njė vendbanimi afatgjatė varet nga numri i pikėve qė plotėsojnė kandidatėt.
“Me rastin e hapjes se aplikimit pėr banesa sociale, pėrcaktohen kriteret dhe asnjė nga aplikuesit nuk ka mė shumė apo mė pak tė drejta”.
Nė nivelin qendror ndėrkaq, zyrtarė tė Ministrisė sė Punės dhe Mirėqenies Sociale thonė se ēėshtja e banimit dhe punėsimi i kėsaj kategorie sociale ėshtė kryekėput nė fuqinė e komunave prej nga vijnė viktimat e identifikuara.
Adile Shaqiri, udhėheqėse e Departamentit tė Politikave Sociale dhe Familjes, thotė se as vetė Ministria e Punės dhe Mirėqenies Sociale nuk ėshtė e kėnaqur me nivelin e arritur nė kuadėr tė mbrojtjes sė kėsaj kategorie, por se ky institucion ėshtė pėrpjekur tė bėjė mė tė mirėn.
MPMS-ja ka njė fond tė veēantė buxhetor tė ndarė pėr kėtė kategori sociale.
Shaqiri thotė se Departamenti i Mirėqenies, nė kuadėr tė mbrojtjes dhe ndihmės nė procesin e ri-integrimit tė viktimave tė dhunės nė familje, realizon marrėveshje dhe kontrata pėr blerjen e shėrbimeve nė mbrojtjen e strehimin e viktimave tė dhunės nė familje me gjashtė strehimore nė nivel nacional.
“Nė kuadėr tė mbrojtjes direkte tė viktimave tė dhunės nė familje, MPMS-ja qė nga viti 2006 blen shėrbime strehimi dhe rehabilitimi pėr kėtė kategori nga sektori joqeveritar, gjegjėsisht nga strehimore tė specializuara”.
Shėrbimet qė Ministria e Punės dhe Mirėqenies Sociale blen nga ky sektor konsistojnė nė sigurimin e ushqimit pėr viktimat e dhunės nė familje brenda strehimores, sigurimin e mjeteve higjienike, sigurimin e medikamenteve mjekėsore, sigurim tė kėshillimit dhe mbėshtetjes emocionale dhe sigurim tė materialit shpenzues pėr punė dore. Por e gjithė mbėshtetja pėr viktimat e dhunės vlen pėr kohėn sa ato qėndrojnė nė strehimore.
Shaqiri pohon se brenda programeve mbrojtėse dhe rehabilituese qė ndjek ky sektor qeveritar, ka tė parapara edhe objektivat pėr riaftėsimin profesional dhe punėsimin e tyre. 100 raste punėsimi numėron kjo ministri kur flet pėr viktimat qė kanė pėrfituar nga shėrbimet ri-integruese gjatė vitit 2014. Viktimat e strehuara nė strehimoret nė Prishtinė, Pejė, Gjakovė, Mitrovicė e Prizren janė ato qė shėnojnė kėtė shifėr punėsimi nė kuadėr tė riintegrimit afatgjatė, pėr tė cilin Shaqiri tregon se ėshtė arritur me anė tė partneritetit me subjekte tė ndryshme.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn