als_Latn dik_Latn sag_Latn
“Nuk kam ardhë ta kërkoj Mitrovicën, por çdo pllamë toke që ashtë shqiptare”! / ISA BOLETINI, më 1913, Eduart Greit në Londër.
Prof. Dr. Hakif Bajrami
Shkuarja e Widit, H. Prishtinës dhe Isa Boletinit në Hercegnovi, për ta hapur frontin kosovar, si e quante Hasan Prishtina, nuk ishte iluzion. Por, ishte një projekt realist që e kishin studiuar fare mirë ish-strategët e kryengritjeve shqiptare kundër pushtetit të Stambollit gjatë viteve 1909-1912. Natyrisht se lufta nuk do të zhvillohej në formë oazash e pritash me peshë strategjike: Kulinë-Carralevë-Kaçanik, por duhej bërë luftë frontale për çdo qytete, për çdo lokalitet, për çdo krahinë të Kosovës dhe V. Manastirit për t’i dëshmuar botës se deri ku shtrihen kërkesat e drejta të shqiptarëve për shtet dhe pushtet nacional.
Sipas disa oficerëve austriakë, në anën tjetër ky plan ishte patriotik, por nuk ishte i realizueshëm nga pozicioni i forcave që ishin në luftë në Ballkan sepse Serbia dispononte topa dhe armatim superior. Në anën tjetër, Widi dhe disa oficerë të kreut ushtarak të Vjenës e shihnin si mundësi të sigurt që ushtrisë “serbe do t’i përgatitet disfata së pari në Kosovë, pastaj në veri të Beogradit dhe Zemunit sepse Hasan Prishtina, Bajram Curri dhe Isa Boletini ishin të pamëshirshëm në realizimin e planit të tyre”. (Arkivi i Vjenës, Fondi ushtarak, koncepti i një oficeri që nuk kishte vënë emër, janar 1915).
Qëllimi i shkuarjes së Widit, Hasan Prishtinës dhe Isa Boletinit në Hercegnovi, për konsultime me përfaqësuesit ushtarakë dhe politikë të Vjenës për pjesët jugore - bregdetare ishte së pari një dëshirë e kreshnikëve të Kosovës që ishin pranë Widit në Durrës t’u jepej mundësia të luftojnë për çlirimin e Kosovës nga okupimi serbo-malazez. Në Hercegnovi përfaqësuesit shqiptarë, në prani të Widit, do të marrin premtime se shumë shpejt do të furnizohen me armatim të lehtë dhe të rëndë për t’i themeluar dy divizione që do ta mbulonin frontin nga Dibra drejt Lumës dhe Prizrenit, pastaj fronti do të zgjerohej kah Gjakova dhe Peja drejt Rozhajës. Në këtë planifikim llogaritet se do të organizohen dhe armatosen me armatim adekuatë dy divizione. Por, pas një muaji, i tërë ky premtim do ta ndryshojë gjendjen dhe mundësinë sepse Widi do të detyrohet të mendojë për largim nga toka shqiptare.
Pse shkuan Mbreti Wid, Hasan Prishtina dhe Isa Boletini në gusht të vitit 1914 në Hercegnovi, do të dihet shumë shpejt se kishin për qëllim hapjen e një fronti të dytë kundër Serbisë okupatore në Vilajetin e Kosovës. Ky mision nuk ishte organizuar krye në vete, por ishte i dirigjuar nga qarqet më të larta shtetërore të Vjenës, si ato ushtarake ashtu edhe ato politike.
Më 29 korrik 1914 nga Vjena Isa Boletini do të ftohet për instruksione në mënyrë që të organizojë një kryengritje frontale në Vilajetin e Kosovës kundër okupimit serb. Të nesërmen, më 30 korrik 1914, Hasan Prishtina dhe Isa Boletini do të marrin rrugë për Lumë, për të depërtuar kah Prizreni në mënyrë që Serbia të fitojë front të ri në kufirin shqiptaro-shqiptar. (AVII B. P. 3. K. 1, d. nr. 1-raport urgjent nga P. de Lan Jugosllavia, v. I. Odës, 1917. F. 35). Pas kthimit nga Luma, Mbreti Wid do të organizojë një udhëtim sekret nga Durrësi për Hercegnovi së bashku me Hasan Prishtinën dhe Isa Boletinin. Për këtë mision nuk do të dijë një kohë as përfaqësuesi austriak në Durrës. E vërteta, gjithnjë sipas dokumenteve austriake, Vjena do të “gabojë në hapa”, sepse shqiptarët myslimanë ishin të ndarë në dy taborë armiqësorë: në pro kthimit të Stambollit dhe në pro Mbretit që ua kishte dërguar Evropa krishtere, e cila ishte kujdesur që shqiptarëve mos t’ua dërgojë asnjë person që është mysliman, katolik apo ortodoks, por një protestant - Fon Widin. I tërë ky kaos shqiptar, si duket, do të krijohet pas bisedës së ambasadorit austriak në Stamboll, Pallaviqini, me ministrin e Punëve të Jashtme të Turqisë, Taalat Beun, që të shfrytëzohen shqiptarët për luftë kundër Serbisë. Por, Taalat Beu do ta angazhojë Izet Pashën për të bërë “luftë në favor të Portës e jo të shqiptarëve dhe të pavarësisë së tyre si kërkonte Vjena zyrtare”. (HHS. Instruksionet e Pllavqinit më 29. VIII. 1914 nga Stambolli). Këtu qëndron esenca e kryengritjes së shqiptarëve në Shijak, Kavajë, Tiranë dhe kundër Durrësit nën turkoshakët e Izet Pashës. Haxhi Qamili ishte vetëm një lodër dhe asgjë tjetër në duar të Izet Pashës që mbante lidhje sekrete me Peterburgun nëpërmjet dy femrave që ishin në haremin e Sulltanit”. (AS. “A. Odsek”, strogo tajna, f. 15. 1914). Kështu, në vend që të ndihmohen Hasan Prishtina dhe Isa Boletini për hapjen e frontit të dytë në Kosovë, Stambolli nëpërmjet Izet Pashës planifikoi dhe zbatoi luftë në “Manastir dhe krahinën e Tiranës sepse bullgarët për Stambollin nuk ishin të sigurt në aksione”. (B. H. v. cit. f. 124-5). Kështu, në vend se të shpërthente lufta në Kosovë, si planifikonte Vjena, ajo do të shpërthejë në Shijak dhe Kavajë në fillim, për t’u përhapur pastaj në drejtim të Tiranës dhe Durrësit, duke kërcënuar Mbretin (Wid) dhe qeverinë e tij.
Mali i Zi i shpall luftë Austro-Hungarisë më 7 gusht 1914
Lidhur me këtë, më 7 gusht 1914 Mali i Zi do t’i shpallë luftë Austro Hungarisë. Por menjëherë Mbreti Wid do t’i ftojë malësorët shqiptarë që ishin të organizuar në gardën e tij prej 1200 kreshnikësh që të hyjnë në luftë kundër Malit të Zi. Kreshnikët e Isa Boletinit në fillim do të qëndrojnë neutral, por më vonë një pjesë elite e tyre do të futen në aksione dhe këtë do ta kuptoi Kral Nikolla si qëndrim të Isa Boletinit. (HH SA, PA I, Krieg, 1914. Nr. 89860-telegram nga Korfuzi më 9 VIII 1914).
Në përfshirjen e të gjitha trevave të Ballkanit Qendror në luftë, shqiptarët do të gjinden të ndarë në disa taborë kundërshtare që e vënin në pikëpyetje ekzistencën e kombit në përgjithësi. Ndarja vinte kryesisht për interesa personale, jo te të gjitha trafet politike, por te një pjesë siç ishte trafi i Esad Pashës, i Haxhi Qamilit, i Hasan Bej Kryeziut dhe disa ish-prijësve të vilajetit të Kosovës që u pajtuan me Beogradin për para. (Dokumentet këtë e vërtetojnë sepse serbët i kanë ruajtur kambialet e parave të deponuara në xhepat e bajraktarëve politik shqiptarë. (AS. “A. Odsek”, f. 15. 1914).
Shqiptarët e orientimit proturk do të sillen me indiferencë ndaj robërisë së Kosovës. Ndërsa shqiptarët e orientimit proevropian do të mbajnë një kuvend në Peshkopi për t’i forcuar pozicionet e tyre politike. Oficerët serbë në anën tjetër në Ohër do të bëjnë çmos për t’i përçarë shqiptarët e të gjitha orientimeve. Sidomos do të bëjnë propagandë ndaj Hasan Prishtinës dhe Bajram Currit, se këto “personalitete po i dërgojnë në luftime kundër serbëve vetëm për interesa personale”. Për ta përhapë propagandën e tyre oficerët serbë do të organizojnë një tubim në Qafë-Thanë më 1 gusht 1914. Aty do të gjenden si bashkëpunëtorë të serbëve Qamil Efendia dhe Mehmet Beu. Aduti i tyre në kuvend ishte se “ata që punojnë për austriakët dhe Widin janë kundër interesave të myslimanëve”. (AS. Dokumente të Serbisë, -2. D. 790VII, 3 VIII 1914 në “A. Odsek”). Duke u influencuar nga serbët edhe Ministria e Ushtrisë greke do të propagandoi kundër bashkëpunimit të Hasan Prishtinës, Isa Boletinit dhe Bajram Currit me Mbretin Fon Wid. (AVII B. P. 3. -11-1. Nr. 1. 4 VIII 1914).
Paria politike shqiptare e Kosovës në audiencë te mbreti Fon Wid
Për të gjithë shqiptarët situata politike dhe ushtarake rreth hapjes së frontit të dytë Mbreti Wid do të kërkojë nga Vjena që nga Trieshta të niset pako me municion të sasive të mëdha me qëllim që të realizohet Projekti i Hasan Prishtinës dhe Isa Boletinit. Për këtë qëllim më 3 gusht 1914 në audiencë te Fon Widi do të gjinden Bajram Curri, Qerim Begolli nga fisi Gash i Pejës, Halim bej Deralla i Tetovës, Bajram Doklani i Gjakovës, Mulla Arif Luma dhe Hasan Prishtina në emër të Dibrës së Ulët. Isa Boletini në këtë kohë ishte në terren për ta përgatit strategjinë e veprimeve frontale pasi që merrej armatimi. E vërteta: Isa Boletini shpresonte se shumë shpejtë do të gjendej në Drenicë, Shalë dhe Llap ku shpresonte se do të ketë përkrahje nga i tërë populli. Konferenca te Widi do të zgjasë sepse duhej përgatitë financat, armatimin dhe municionin. Fon Widi do të pranojë me siguri të plotë se çështja financiare do të zgjidhet shumë shpejtë. (HHSA, PA. I. K. 936, nr. 1381-Widi nga Durrësi më 3. VIII. 1914).
Më 6 gusht 1914 Mbreti Wid pas kthimit nga Hercegnovi, Budva dhe Medova do ta furnizojë Hasan Prishtinë me nëntë pako të sasive të mëdha të municionit. Municioni me shpejtësi synohej që të shpërndahej në drejtim të Lumës ku ishte i sigurt. Lidhur me këtë Hasan Prishtina, Selim Batusha, Bajram Doklani, Qerim Begolli, Halim Deralla do të udhëtojnë me oficerin austriak nëntogerin Hesller në drejtim të Lumës. Armatimi sigurohej nga kreshnikët e Bajram Currit dhe duhej të merrej nga anijet “Adellberg” dhe “Panter” në Portin e Durrësit. (HHSA, PA, I k. 936, Raport i Widit nga Durrësi më 10. VIII. 1914). (VIJON)
als_Latn swh_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn