als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Feja dhe profania
Sonte do tė pėrpiqem tė shpjegoj disa nga ngjarjet mė tė rėndėsishme tė shekullit tonė – disa krejt tė habitshme, disa mė pak tė habitshme. Shumė i habitshėm ėshtė suksesi i jashtėzakonshėm i Islamit, nė ruajtjen dhe fuqizimin e vetvetes. Shumė sociologė e kanė pranuar tezėn e sekularizimit, sipas sė cilės, nė shoqėritė moderne ose industriale, pesha e fesė nė shoqėri dhe nė zemrat dhe mendjet e njerėzve vjen duke rėnė. Kjo duket pak a shumė e vėrtetė, me njė pėrjashtim tė spikatur: bota e Islamit, nė tė cilėn pesha e fesė nė shoqėri dhe nė jetėt e njerėzve gjatė njėqind vjetėve tė fundit jo vetėm qė nuk ėshtė pakėsuar, por madje duket se ėshtė shtuar.
Focal Point: Post-secular Europe?
Is religion a public or a private matter? Can there be such a thing as a European Islam? If so, what characterizes it? What role can religion -- or religions -- play when it comes to the emergence of a European solidarity? In a series of articles, Eurozine focuses on post-secular tendencies and religion(s) in the new Europe.
Kenan Malik
Shadow of the fatwa
Jürgen Habermas
The dialectic of secularization.
Stephen H. Jones
The deep slumber of decided opinions. Rowan Williams and the Sharia controversy
Jean-Louis Schlegel
Nicolas Sarkozy, the laļcité and the religions
Abdul-Rehman Malik
Take me to your leader. Post-secular society and the Islam industry
Claus Leggewie
Between national Church and religious supermarket. Muslim organizations in Germany and the problem of representation
Sven-Eric Liedman
The rebirth of religion and enchanting materialism
Josè Casanova
Religion, European secular identities, and European integration
Danièle Hervieu-Léger
The role of religion in establishing social cohesion
Jan Philipp Reemtsma
Must we respect religiosity? On questions of faith and the pride of the secular society
Klaus Eder
European secularization: A special route to post-secular society?
Klaus Eder, Giancarlo Bosetti
Post-secularism: A return to the public sphere
Isolde Charim
Culture as battlefield
Ètienne Balibar
Discords in the French laicity
Olivier Mongin, Jean-Louis Schlegel
The legislation of 1905
Ernest Gellner
Religion and the profane
Ramin Jahanbegloo
Beyond the clash of intolerances
Nilüfer Göle
The Islamist identity. Islam, European public space, and civility
Olivier Roy
Islamic evangelism. Islam in Europe
Éric Rouleau
Power and religion. Political Islam
Abdesselam Cheddadi
The question of tolerance in Islamic societies
Rachid Benzine, Luca Sebastiani
The new paths of modern Islam
Tahar Ben Jelloun
Pride and prejudice. On the incompatibility of religion and humour
Seyla Benhabib, Giancarlo Bosetti
Beliefs in the US. Between new fears and old responses
Mattias Martinson
Theology of tidal waves. A post-humanist interpretation
Pastaj, ka disa fakte tė tjera qė ndoshta edhe priteshin, por jo nė formėn e tanishme: fuqia e nacionalizmit kėtė shekull (qė nuk habit mė). Natyrisht, rėnia e nacionalizmit ishte parashikuar pėr njė kohė tė gjatė dhe me siguri. Silogjizmi qė mbėshtet zhbėrjen e nacionalizmit ka dy tipare. Sė pari, ai pranohet edhe nga marksistėt edhe nga liberalėt; sė dyti, ėshtė krejtėsisht bindės. Premisat janė korrekte, pėrfundimi rrjedh nga premisat; e vetmja gjė qė nuk shkon me pėrfundimin, ėshtė se ky nuk pėrkon me botėn reale. Argumenti ėshtė shumė i thjeshtė: nacionalizmi varet nga diferencat etnike, kulturore dhe kombėtare, tė cilat ai i shndėrron nė parime tė anėtarėsimit dhe besnikėrisė politike. Kjo ėshtė pa dyshim e vėrtetė. Sė dyti, rrethanat e botės industriale, me prirjet drejt lėvizshmėrisė, shkrirjes sė komuniteteve lokale, paqėndrueshmėrisė, standardizimit tė komunikimit dhe kėshtu me radhė i zbutin diferencat kulturore, gjuhėsore dhe etnike. Kėshtu, mund tė nxirret pėrfundimi se nacionalizmi, tek e fundit, pėson kolaps nė botėn moderne, sepse i gėrryhen themelet mbi tė cilat ėshtė ngritur.
Mirėpo, siē e thashė, pėrfundimi nuk pėrkon me faktet. Prandaj duhet tė ketė disa faktorė tė mėtejshėm pėr t'u marrė parasysh; do tė pėrpiqem t'i identifikoj. Ideja se nacionalizmi do tė pėsonte kolaps pranohej, nė tėrėsi, edhe nga marksistėt edhe nga liberalėt. Kėto dy kampe nuk pajtoheshin vetėm pėr shkaqet precize tė kėtij kolapsi. Pėr liberalėt, kolapsi do tė shkaktohej nga ndarja ndėrkombėtare e punės dhe avantazhet e saj; pėr marksistėt, shkaku ishte pėrzierja e llahtarshme e proletariatit ndėrkombėtar tė varfėruar, i cili falė varfėrimit dhe tjetėrsimit do tė ndahej prej rrėnjėve tė veta etnike tė dikurshme dhe do t'ia premtonte besnikėrinė e vet vetėm asaj pėrzierjeje. Nėpėrmjet lakuriqėsisė kulturore, te proletariati do tė rigjente shprehje diēka si esenca e kulluar e njerėzimit.
Tipari i katėrt i shekullit tonė ėshtė suksesi relativ i "demokracive" liberale, pluraliste, semi-sekulare, tė cilat i kanė fituar luftėrat ku kanė marrė pjesė. Ato e fituan luftėn e armatosur qė pėrfundoi nė vitin 1945 (edhe pse pėr qime) si dhe luftėn ekonomike qė pėrfundoi nė vitin 1989. Ky ishte njė prej konflikteve mė pėrfundimtare nė historinė e njerėzimit. Ndoshta edhe tipari i pestė, ose vizioni alternativ i sė djathtės pėr mėnyrėn e drejtimit tė njė shoqėrie industriale (qė u eliminua nė vitin 1945) meriton tė komentohet pak.
IslamiLe tė shqyrtojmė tani Islamin. Pse ka pasur Islami kaq sukses vallė? Pse po i reziston sekularizimit? Do tė filloj duke ofruar njė model se ēfarė ishte Islami tradicional (pa e prekur historinė e hershme tė Islamit). Pėr ta thėnė me pak fjalė, Islami, tė paktėn ai i zonės sė shkretė midis Hindu Kush-it dhe Atlantikut dhe bėrrylit tė Nigerit ndahej nė njė kulturė tė lartė dhe njė kulturė tė ulėt – njė Islam tė lartė dhe njė Islam tė ulėt – tė cilėt bashkekzistonin nė mėnyrė tė paqėndrueshme. Tė shumtėn e kohės ishin nė paqe mes tyre, por hynin edhe nė konflikt herė pas here, nė intervale pothuajse tė rregullta. Diferenca kryesore mes tyre ėshtė se Islami i lartė nuk i lejon ndėrmjetėsit (madje pėrdor njė term tė posaēėm pėr mėkatin e ndėrmjetėsimit: shirk), ndėrsa bota e Islamit tė ulėt ėshtė e mbushur me tė tillė. Islami i lartė inkurajon marrėdhėnie tė drejtpėrdrejta midis hyjnisė unike dhe besimtarit individual; nuk i bashkėlidhet ritualit, pėrmban fare pak besim magjik dhe tė mbinatyrshėm, dhe ėshtė shumė moralist, skripturalist, puritan, monoteist dhe individualist. Ky ėshtė Islami i dijetarėve – Islami i lartė qė njihet si i vlefshėm nga besimtarėt por nuk praktikohet prej tyre. Nuk praktikohet sepse nuk u pėrgjigjet nevojave tė klasave mė tė ulėta dhe, sidomos tė myslimanėve nė zonat rurale, tė cilėt pėr arsye tė vetėkuptueshme kanė nevojė pėr njė fé shumė mė durkheim-iane – me fjalė tė tjera, njė fé ku sakralja ka ndėrmjetėsuesit e vet, mishėrimin e vet dhe qė pasqyron strukturėn sociale. Shumica e myslimanėve nė zonat rurale ishin tė inkuadruar, ose tė trupėzuar nė kongregacione rurale autonome ose gjysmė-autonome, fise fshatare, tribu, klane dhe tė tjera organizime tė ngjashme. Pėr organizimin e tyre dhe jetėn e tyre tė brendshme ata kishin njė fe durkheim-iane nė tė cilėn sakralja mishėrohet nė rituale periodike, nė objekte sakrale, praktika sakrale dhe persona sakralė. Mund tė thuhet se njė Islam i klasave tė larta, urban, individualist, puritan, "protestant" (qė ēuditėrisht mbahet i bashkuar prej teologėve dhe juristėve qė janė edhe bartėsit e tij kryesorė, me gjithė mungesėn e njė organizimi qendror dhe ndonjė lloj sekretariati dhe hierarkie qendrore) bashkekzistonte me njė Islam fragmentar, "katolik", qė kishte karakteristikat katolike tė hierarkisė, ritualizimit, pėrdorimit tė formave shqisore tė fesė, tė ushtrimeve mistike, dhe kėshtu me radhė. Mund tė shihet sa mirė pajtohet kjo me teoritė e Durkheim-it, sipas tė cilit feja ka pėr funksion mbėshtetjen, bėrjen tė dukshme dhe legjitimimin e organizimit komunal sipas tė cilit jetonin myslimanėt. Gjatė orvatjeve periodike pėr vetė-reformim, kėto dy forma edhe patėn konflikte mes tyre, por shumicėn e kohės ato bashkekzistuan harmonishėm. Pėr kėtė ēėshtje unė jam dakord me teorinė qė e ka formuluar mė mirė se tė gjithė David Hume-i, nė lidhje me luhatjen e jetės fetare tė njerėzimit midis feve tė llojit protestant dhe feve tė llojit katolik. Gjatė ekzaltimeve periodike tė zellit dhe tė vetė-reformimit, puritanėt do tė fitonin pėrkohėsisht, por pastaj nevojat dhe kėrkesat e jetės shoqėrore do tė ēonin sėrish te njė kthim te feja e personalizuar, hierarkike, e ritualizuar, jo-skripturale, e cila ndjek njė etikė tė besnikėrisė, jo njė etikė tė rregullave. Kėshtu Islami ekzistonte nė njė luhatje tė pėrhershme midis reformash tė pasuksesshme dhe kthimesh nė zakonet e vjetra kulturore. Dhe, natyrisht, ka njė dallim specifik midis Islamit dhe Krishterimit europian perėndimor nė kėtė pikė: nė Europėn perėndimore, etika e besnikėrisė sė ritualizuar dhe hierarkike ėshtė qendrore dhe bartet nga njė institucion, jo nga ndonjė doktrinė abstrakte, ndėrsa versioni individualist, skripturalist dhe puritan ėshtė i fragmentuar dhe relativisht margjinal. Nė Islam ndodh e kundėrta; tradita qendrore ėshtė individualiste dhe skripturale, ndėrsa deviacionistėt e fragmentuar janė hierarkikė, ritualistikė dhe kėshtu me radhė – njė lloj imazhi i pėrmbysur.
Me sa shoh unė, nuk asgjė qė ta ndalė luhatjen e Islamit midis kėtyre dy formave. Kėtė luhatje e pat vėnė re sociologu i madh mysliman Ibn Khaldun-i, rreth vitit 1400; dhe pastaj pėr tė ka folur edhe Friedrich Engelsi, nė njė pasazh ku ai pa dyshim e pėrdor Ibn Khaldun-in, por pa e cituar. Ai thotė – duke kundėrshtuar tezėn kryesore tė marksizmit – se tė gjitha klasat dhe shoqėritė me klasa janė vetvetiu tė paqėndrueshme dhe tė dėnuara me shkatėrrim tė brendshėm pėr shkak tė kontradiktave tė tyre tė brendshme. Nė kėtė pasazh, del nė pah edhe etnocentrizmi i frikshėm i dy themeluesve tė marksizmit, meqė Engelsi specifikon aty se paqėndrueshmėria e klasave dhe e shoqėrive me klasa zbatohet ndaj "nesh" europianėve, ndėrsa "ata" orientalėt, sidomos arabėt dhe myslimanėt, janė tė kapur peng nė njė lloj bote ciklike, nga e cila nuk dalin dot. Dhe, megjithėse konfliktet tona sociale shtrembėrohen nga prizmi i gjuhės fetare, tė paktėn kur konflikti fetar pėrfundon, diēka e re krijohet dhe kalohet nė njė nivel mė tė lartė. Orientalėt, pėrkundrazi, veē vijnė rrotull e rrotull.
Teoria ime se pse fondamentalizmi mysliman ėshtė kaq i fuqishėm ėshtė kjo: rrethanat moderne e ēliruan lavjerrėsin e kėsaj luhatjeje tė paqėndrueshme dhe e shtynė qendrėn e rėndesės, pėrfundimisht dhe pėrgjithmonė, larg llojit pluralist, hierarkik, organizativ, durkheim-ian dhe drejt Islamit tė lartė. Natyrisht, arsyeja pse ndodhi kjo ėshtė se procesi i modernizimit, centralizimi politik dhe ekonomik i vėnė nė jetė nga shtetet koloniale dhe post-koloniale, i shkatėrroi ato komunitete qė deri dje kishin shėrbyer si bazė pėr stilin kulturor tė ulėt ose durkheim-ian tė Islamit. Duke i shndėrruar pjesėtarėt e klaneve dhe tė tribuve, fshatarėt dhe anėtarėt e komuniteteve fisnore nė migrantė tė punės dhe banorė tė periferive, ai proces e atomizoi popullatėn dhe i detyroi njerėzit tė gjenin identitetin nė njė fé tė lartė, nė njė kulturė tė lartė, qė ofron njė identitet tė pėrbashkėt pėr tė gjithė myslimanėt, duke i bashkuar kundėr tė jashtmėve. Nė tė shkuarėn, nuk kishte identitet kombėtar nė vendet myslimane. Shumica e njerėzve ishin para sė gjithash pjesėtarė tė njė komuniteti lokal, nėn njė autoritet lokal. Kombet myslimane moderne, sidomos nė vende ish-koloniale, janė thjesht shuma e myslimanėve qė jetojnė nė njė territor tė dhėnė. Por kjo do tė thotė edhe se ishte Islami qė ofroi identifikimin pėrballė tjetrit.
Ai ofroi njė ratifikim tė kalimit tė tyre nga njė botė rurale nė njė botė urbane, si dhe njė mjet shprehės tė ndėrrimit tė statusit tė tyre nga injorantė tė pagdhendur nė njerėz qė aspironin sofistikim urban. Ai gjithashtu u ofroi atyre – siē shihet sot nė konfliktin e hidhur dhe tragjik nė Algjeri – njė mjet pėr tė kritikuar udhėheqėsit e tyre tė tanishėm. U dha edhe njė mjet shprehės popujve tė pa-perėndimorizuar qė e marrin seriozisht Islamin e tyre, pėr t'iu kundėrvėnė memlukėve teknokratė qė i qeverisin falė aksesit qė kanė nė teknologjinė perėndimore. Unė mendoj se vala e fondamentalizmit mysliman duhet kuptuar nė kėta terma – dhe pikėrisht si reaksion i myslimanėve tė urbanizuar tani sė voni dhe tė ēorientuar, qė janė ndarė tashmė prej kulteve tė tyre tė mėparshme me shenjtorė dhe strukturave lokale, por qė kanė nevojė tė vetė-identifikohen pėrballė njė klase tė lartė shfrytėzuese dhe gjysmė tė perėndimorizuar.
NacionalizmiPėr mendimin tim, lindja e nacionalizmit nė Europė nuk duhet kuptuar si dukuri nė vetvete. Imazhi i nacionalizmit pėr vetveten dhe realiteti i nacionalizmit kanė mes tyre njė marrėdhėnie pėrpjesėtimore tė zhdrejtė. Nacionalizmi ėshtė njė dukuri e Gesellschaft-it (shoqėrisė) qė flet gjuhėn e Gemeinschaft-it (komunitetit). Ėshtė nėnprodukt i njė situate tė re, jo tė pangjashme me ēfarė parashtrova pėr Islamin. Roli kryesor i kulturės nė njė shoqėri agrare ėshtė tė sponsorizojė, tė shprehė dhe tė pėrbrendėsojė statusin e njerėzve brenda njė strukture tė qėndrueshme tė botės – me fjalė tė tjera, njė shoqėrie tejet hierarkike. Identiteti i njerėzve lidhet ngushtė me pozicionin e tyre nė shoqėri. Kultura e pėrforcon kėtė dhe ofron njė shprehje tė jashtme, duke e bėrė tė dukshme dhe, pėr kėtė arsye, mė pak problematike. Ajo gjithashtu i ndihmon anėtarėt e shoqėrisė qė ta pėrbrendėsojnė dhe ta pranojnė si pjesė absolute tė gjendjes njerėzore. Njė shoqėri hierarkike, e qėndrueshme ėshtė zėvendėsuar nga agjentėt e industrializimit dhe shkenca & teknologjia qė i shoqėrojnė; nga njė shoqėri e lėvizshme, anonime pa njė hierarki tė pranuar dhe, mbi tė gjitha, nė tė cilėn puna nuk ėshtė mė fizike, por semantike (d.m.th. puna ėshtė komunikim) dhe, pėr kėtė arsye, kulturalisht homogjene. Nė shoqėri tė pėrparuara, nuk ka mė ndarje midis njė kulture tė lartė dhe njė kulture tė ulėt; pėrkundrazi, aty kultura e lartė bėhet kulturė e mbarė shoqėrisė.
Kur them "kulturė e lartė", kėtė term nuk e pėrdor nė kuptimin vlerėsues, por pėr tė shėnjuar njė kulturė qė lidhet me shkrimin dhe qė transmetohet nėpėrmjet arsimit formal – jo vetvetiu, nga nėna te fėmija. Ajo duhet tė standardizohet nė shkallė tė gjerė, nė mėnyrė qė njerėzit tė mund tė komunikojnė pavarėsisht nga konteksti, meqė rrethanat e punės sė tyre konsistojnė tani nė komunikimin me njerėz tė tjerė tė cilėt nuk i njohin dhe qė, nė pėrgjithėsi, as edhe i shohin fizikisht. Kėshtu mesazhit i duhet tė bartė kuptimin e vet pavarėsisht nga konteksti. Pėr herė tė parė nė histori, arsimi formal depėrton nė mbarė shoqėrinė, nė vend qė tė jetė privilegj i njė shtrese tė vogėl, tė specializuar skolastikėsh, talmudistėsh, burokratėsh ose juristėsh. Kjo ėshtė njė situatė unike. Pėr pasojė, pjesėmarrja sociale dhe qytetaria efektive ekonomike, politike dhe kulturore bėhen kusht pėr zotėrimin e njė kulture tė lartė tė caktuar. Pėrjetėsimi i asaj kulture tė lartė ėshtė veprimtari shumė e kushtueshme, qė duhet marrė pėrsipėr nga shteti ose tė paktėn duhet mbrojtur nga shteti. E gjitha kjo tė shpie nė lidhjen midis shtetit dhe kulturės, qė ėshtė edhe thelbi i nacionalizmit. Kjo ia imponon nacionalizmin njeriut modern. (Unė kurrsesi nuk e pranoj teorinė konvencionale sipas sė cilės nacionalizmi ėshtė shprehje e diēkaje tė brendshme pėr psikikėn dhe shoqėrinė njerėzore.) Nacionalizmi ėshtė i brendshėm pėr rrethanat e jetės industriale moderne, por nuk ėshtė i brendshėm pėr tė gjitha shoqėritė. Natyrisht, nacionalistėt e pranojnė faktin se nacionalizmi – sipas tyre megjithatė universal dhe i kudo-pranishėm – ishte, pėr ndonjė farė arsyeje tė pakuptueshme, inaktiv nė tė kaluarėn dhe duhej tė zgjohej nga gjumi, pėr t'u bėrė politikisht efektiv (metafora e zgjimit ėshtė nga mė tė shpeshtat nė Europėn qendrore dhe lindore – Deutschland erwache!). Nė tė vėrtetė, ai nuk mund tė zgjohej nė tė kaluarėn sepse nuk ekzistonte. Ishin rrethanat moderne qė e pėrftuan.
Si shpjegohet qė i njėjti proces kalimi nga trupėzimi nė komunitete lokale qė e shprehin sakralen nė mėnyrė hierarkike, nė njė shoqėri tė lėvizshme, anonime dhe semantikisht tė standardizuar, u shpreh si nacionalizėm nė Europė dhe si fondamentalizėm nė botėn e Islamit? Nuk kam ndonjė pėrgjigje tė qartė pėr kėtė. Nė fillimet e veta, nacionalizmi europian i ka disa lidhje me protestantizmin. Duket sikur tė dy ishin tė bashkėrenduar. Kėtė e ka sqaruar shumė mirė Bernard Shaw nė parathėnien qė ia ka bėrė St. Joan, ku thotė se anglezėt e dogjėn Shėn Joan-ėn si nacionaliste, ndėrsa kisha e dėnoi si protestante, dhe se ajo ishte edhe ashtu edhe kėshtu. Kjo lidhje midis lėvizjeve protestante ose proto-protestante dhe vetėdijes kombėtare ose theksimit tė kulturave vendėse ishte veēanėrisht e dukshme te lėvizja husite nė Bohemi gjatė shekullit XV. Me kohė, nacionalizmi u nda nga feja ose vetėm e pėrdori atė nė mėnyrė disi oportuniste. Polakėve u hyri nė punė katolicizmi, sepse armiqtė e tyre dhe fqinjėt nga tė dy krahėt i kishin jo-katolikė; prandaj, tė ishe katolik shėrbente si pėrkufizim i shkėlqyer i tė qenit polak dhe natyrisht ofronte njė kundėr-shtet dhe kundėr-organizim rival tė admirueshėm gjatė ditėve tė sundimit komunist. Gjithsesi, me kalimin e kohės, nacionalizmi ėshtė ndarė prej doktrinės fetare.
Kjo nuk ka ndodhur me Islamin. Pėr njė periudhė, nuk ishte e qartė se kush sundonte, fondamentalizmi apo nacionalizmi arab; si dhe se kush po pėrdorej nė shėrbim tė tjetrit. Megjithatė tani ėshtė mjaft e qartė se fondamentalizmi ėshtė shumė mė i fuqishėm se nacionalizmi. Unė s'e kam tė qartė pse lidhja mes njė kulture tė lartė individualiste tė universalizuar dhe doktrinės qė e frymėzoi atė u ruajt nė Islam por u kėput nė Europė. Ndoshta ky ėshtė vetėm njė aksident historik. Unė u jap njė diagnozė tė ngjashme tė dyja lėvizjeve, por nuk kam ndonjė shpjegim tė kėnaqshėm se pse ato morėn forma kaq rrėnjėsisht tė ndryshme nė shoqėritė pėrkatėse.
MarksizmiFuqia e Islamit ėshtė njė nga surprizat e kėtij shekulli, ndėrsa kolapsi i habitshėm i komunizmit – tė cilin nuk e parashikoi dot asnjė sovjetolog dhe specialist i botės sovjetike – ėshtė surpriza tjetėr. Si mund tė shpjegohet kjo?
Natyrisht, unė nuk kam ndonjė pėrgjigje. Ka ende ish-komunistė, por askush nuk i ka mbetur besnik ideologjisė. Njerėzit kapen pas vijueshmėrisė dhe privilegjeve, por askush nuk kapet mė pas doktrinės. Pse ndodh kėshtu? Unė kam njė teori pėr kėtė dhe me gjithė qejf dua ta diskutoj me ju. Ēfarė e zhbėri marksizmin, nuk ėshtė sekularizimi i tij, por pėrkundrazi, panteizmi qė trashėgoi nga Spinoza, nėpėrmjet Hegelit. Ideali mesianik bazė i marksizmit, qė e tėrhoqi veēanėrisht shpirtin rus, kish tė bėnte me zhdukjen e ndarjes midis sakrales dhe profanes nė jetėn njerėzore. Ideja se bota ėshtė e dėnuar pėr tė qenė e ndyrė dhe e mjerė, ndėrsa vetė-realizimi do tė arrihet nė njė plan tjetėr thjesht sa reflektonte njė shoqėri tė ndarė. E ardhmja i pėrkiste njė bote unitare, pėr t'u konsumuar nė tėrėsinė e vet. Natyrisht, imazhi i Spinozės, i historicizuar nga Hegeli, u pėrvetėsua pastaj nga Marksi. Sipas njė teorie konvencionale, njeriu nuk bėn dot pa fenė. Teoria qė kam unė ėshtė se njeriu nuk bėn dot pa profanen. Qė marksizmi nuk arriti t'i kontrollonte zemrat dhe mendjet e njerėzve qė iu nėnshtruan propagandės moniste ekskluzive, kjo ndodhi pėr shkak tė mėnjanimit qė iu bė profanes. Tėrheq vėmendjen fakti qė feja marksiste nuk u shkatėrrua gjatė vrasjeve masive dhe tė rastėsishme tė periudhės staliniste, por gjatė periudhės tė stanjacionit, relativisht tė butė dhe pak a shumė tė pranueshme. Mjafton tė lexosh, pėr kėtė, kujtimet e Andrej Sakharovit, njė nga analizat mė tė mira qė i janė bėrė botės sovjetike. Sakharovi ishte njė njeri tepėr inteligjent qė ndiente pėrbuzje tė thellė pėr shumicėn e tezave tė veēanta tė marksizmit. Megjithatė, siē na thotė nė kujtimet e tij, ai ia pranonte marksizmit vizionin e pėrgjithshėm. Ky vizion nėnkuptonte njė shndėrrim rrėnjėsor tė jetės sė njeriut, aq rrėnjėsor sa tė kėrkonte, pėr fat tė keq, por doemos, njė ēmim tė caktuar – vrasje nė masė, mbytje tė lirisė, pėrdorim tė punės sė detyruar (ai e dinte kėtė, sepse kur punonte pėr bombėn me hidrogjen, ai e pėrdorte vetė kėtė lloj shėrbimi). Tek e fundit, nuk mund tė presėsh qė njė shndėrrim kaq rrėnjėsor tė jetės njerėzore tė mos shoqėrohet me pak gjakderdhje. Mjerimi dhe ndyrėsia e stanjacionit gjatė sundimit tė Brezhnjevit, kur komunistėt pushuan sė ekzekutuari dhe filluan, pėrkundrazi, ta paguajnė njėri-tjetrin nėn dorė, ēoi nė njė erozion tė plotė tė besimit, prandaj edhe kur e hoqi kapakun Gorbaēovi, kėta komunistė e kuptuan, papritur, se ideologjia e tyre nė tė vėrtetė nuk ishte veēse njė shembull i "rrobave tė reja tė Perandorit."
Me sa kuptoj unė, dallimi mes suksesit tė Islamit dhe dėshtimit tė marksizmit ėshtė se Marksizmi ishte pikėrisht unitar, panteist, dhe kėrkonte konsumim tė plotė nė kėtė botė. E sakralizonte botėn reale, duke e refuzuar zakonin e vjetėr e tė kėrkuarit ngushėllim nė qiell. Kjo lidhet ngushtė me personalitetin e Marksit, qė ishte borgjez i pėrkryer. Vizioni i tij i botės ishte veē njė pėrgjithėsim i vizionit borgjez, sipas tė cilit thelbi i njeriut ėshtė puna – jo agresiviteti, as viriliteti, as statusi. Njeriu e realizon veten me punė dhe puna ėshtė shpėrblimi i vetvetes. Borgjezėt janė njerėz qė punojnė jo vetėm ngaqė paguhen pėr kėtė. Kjo i kundėrvihet asaj ēka bėn aristokrati ose punonjėsi – aristokrati nuk punon fare, ndėrsa punonjėsi e bėn pėr tė marrė njė rrogė. Borgjezia gjithnjė ka shpresuar pėr njė botė ku sundimi i rrugaēėve dhe i mashtruesve, i sė kuqes dhe sė zezės [ushtrisė dhe kishės], tė zėvendėsohet nga sundimi i njerėzve qė punojnė mirėfilli.
Kėshtu Marksi vetėm sa formuloi ēfarė borgjezia gjithnjė e kishte shpresuar. Sekreti i historisė qėndron te shndėrrimi i marrėdhėnieve tė prodhimit. Ngjarjet pėrcaktohen nga marrėdhėniet qė vendosin njerėzit me veglat e punės dhe prodhimin vetė. Dhuna ėshtė thjesht njė mjet pėr tė kryer ndryshime rrėnjėsore. U thotė rrugaēėve: ju mund t'i tundni shpatat sa tė doni, por ju nuk i keni pėrftuar ndryshimet, prandaj ju s'keni ndonjė rėndėsi. Marksizmi ėshtė njė fantazi borgjeze, sipas sė cilės puna ėshtė thelbi i njeriut, marrėdhėniet e punės pėrcaktojnė historinė dhe puna ėshtė vetė-realizim.
Islami ka meritat e veta. Ėshtė i pranueshėm pėr botėn moderne pėr shkak tė mohimit unitar, puritan qė ia bėn magjisė. Nė tė njėjtėn kohė, ai rregullon tė jetuarit. Megjithatė, Islami kurrė nuk ka pretenduar se puna ėshtė sakrale. Kur zelli dhe entuziazmi mungojnė, myslimani mund ta vonojė pak punėn, pa u shqetėsuar se kjo ėshtė sakrale. Dhe nėse jeta nė punė nuk ėshtė gjithēka, kjo s'ka ndonjė rėndėsi. Askush nuk tha se duhej tė ishte gjithēka.
Cilat mėsime tė kėtij shekulli mund tė nxirren prej Islamit, nacionalizmit dhe marksizmit? Nė momentin e tanishėm, janė shoqėritė plurale, liberale, ose ēka unė e quaj aleanca e pashenjtė e tė pafeve konsumeristė, qė po pėrjetojnė sukses. Kjo mund tė tingėllojė si e thėnė me ton keqėsues, por nė fakt unė i miratoj ato shoqėri qė organizohen nė emėr tė konsumit, tė shpresės pėr mbrothėsi tė pėrgjithshme dhe tė privatizimit tė shėlbimit dhe virtytit. Nė thelbin e vet, marksizmi ofronte njė kundėrpėrgjigje sekulare ndaj absolutizmit teologjik tė mėparshėm, ose shėlbimit total – me njė fjalė, njė rendi social qė pritet tė jetė mishėrim i moralitetit absolut. Shoqėritė plurale nuk e kėrkojnė kėtė; ato jetojnė nė njė botė tė dykuptimshme nė hije, ku ėshtė vendosur njė kompromis mes besimeve tė trashėguara, qė nuk merren seriozisht, dhe konsideratave konsumeriste pragmatike qė kanė autoritetin e tyre, por qė, natyrisht, nuk vijnė me ndonjė aura absolute. Nėse ky lloj shoqėrie mund tė vazhdojė, nėse mund t'i mbijetojė saturimit tė konsumerizimit, unė kėtė nuk e di. Edhe pse nuk duhet tė nėnvlerėsojmė forcėn e risive teknologjike, vjen njė moment kur arritjet do zvogėlohen vetvetiu. Pjesė tė mėdha tė botės kanė ende etje tė madhe pėr pėrmirėsim material, teksa dallimet mes tė kamurve dhe tė skamurve mbeten domethėnėse. Unė nuk besoj se kjo mund tė vazhdojė kėshtu pėrgjithmonė.
Published 2012-08-07
Original in English
Translation by Ardian Vehbiu
First published in Internationale Zeitschrift für Philosophie 1/1996 (English version); Transit (German version); Eurozine
Contributed by Albanian Media Insitute
© Ernest Gellner /Albanian Media Insitute
© Eurozine
als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn crh_Latn eng_Latn ltz_Latn lim_Latn zho_Hans eng_Latn ltz_Latn eng_Latn min_Latn eng_Latn ita_Latn eng_Latn zho_Hans eng_Latn vec_Latn eng_Latn oci_Latn eng_Latn ayr_Latn eng_Latn tuk_Latn eng_Latn vec_Latn eng_Latn nob_Latn eng_Latn fra_Latn eng_Latn ltz_Latn eng_Latn cym_Latn eng_Latn hau_Latn eng_Latn bjn_Latn eng_Latn zho_Hans eng_Latn hat_Latn eng_Latn zsm_Latn eng_Latn vec_Latn eng_Latn kab_Latn eng_Latn scn_Latn eng_Latn jav_Latn eng_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn deu_Latn eng_Latn zho_Hans ces_Latn