als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Edhe pse sot pėrkujtojmė 100 vjetorin e fillimit tė Luftės sė Parė Botėrore dhe masakrat e shumta tė bera ndaj shqiptarėve, brezat e rinjė tė Kosovės kanė mbetur tė pa informuar dhe nuk dinė se ku mbetėn dhe ku dergjen eshtart e katragjyshėrive tė tyre nga ajo kohė, sepse, askush nga historianėt e Kosovės nuk nuk ka hulumtuar dhe nuk ėshtė marrė me kit ngjarje aqė tė hidhur.
Nga burimet dhe literatura e konsulltuar shohim se jo vetėm Ballkani por e gjithė Evropa, nė vitin 1914 ishte njė fuēi e madhe baroti, nė tė cilėn qenė futur shumė fitila. Njė prej kėtyre fitilave ishte edhe Shqipėria, thotė historiani Michael Schmidt-Neke,i cili analizon rrethanat politike dhe shoqėrore shqiptare tė kohės sė Luftės sė Parė Botėrore. Ai thotė se Lufta e Parė Botėrore nisi nga Ballkanit dhe jo vetėm pėr shkak tė vrasjes sė Franz Ferdinandit, por pėr shkak se Luftėrat Ballkanike tė viteve 1912-13 ishin njė lloj faze pėrgatitore dhe prove pėr fillimin e kėsajė lufte.
Askush nga historianėt shqiptarė nuk ka shkruar pėr kosovarėt e mbetur nė Kėrēovė dhe varret e tyre atje.
Nė vitin 1990 Akademia e Shkencave nė Tiranė ka botuar njė libėr me njė pėrmbėledhje punimesh shkencore tė autorėve shqiptarė dhe tė huaj me titull ,,E vėrteta mbi Kosovėn dhe Shqiptarėt nė Jugosllavi,, ku me punime pėr Kosovėn nė vitet 1912-18 bėjnė pjesė: Zekerija Cana, Zamir Shtylla, Marenglen Verli, Limon Rushiti, Ali Hadri, Hakif Bajrami, dhe asnjėri prej tyre nuk e pėrmend dėrgimin me dhunė tė kosovarėve nė Kėrēovė, punėn e dhunshme (Kollukun) nė ndėrtimin e hekurudhės Gostivar-Kėrēovė dhe vrasjen ose vdekjen nga uria e sėmundjet e njė numri shumė tė madh tė kosovarėve nė Kėrēovė. Pastaj varret e tyre qė edhe sot gjinden atje.
Nė dhjetor tė vitit 1991 nė Shkup u organizua njė simpozium ku morėn pjesė shkencėtarė nga tė gjitha trojet shqiptare e qė kumtesat e tyre pastaj u botuan mė 1994 me titull ,,Shqiptarėt e Maqedonisė,, Nė kit simpozium pėr vitet 1910-1918 referuan: Limon Rushiti, Avzi Mustafa, Halim Purellku, Marenglen Verli, Zamir Shtylla, Fatmira Rama, tė cilat punime edhe janė publikuar nė librin qė doli me kit rast ,,Shqiptarėt e Maqedonisė,, ku nuk gjejmė kurgjė nė lidhje me varret kosovare nė Kėrēovė nga koha e ,,Bugarit tė Parė,,. Me siguri se nė mungesė tė burimeve edhe kėto autorė nuk i pėrmendin dhe nuk na japin asnjė informatė rreth kosovarėve tė dėrguar dhe tė mbetur nė Kėrēovė nė vitet 1915-1918. Habit rasti se si Havzi Mustafa e Halim Purellku qė janė lindur e rritur nė Kėrēovė, nė referimet e tyre me kit rast nuk japin ndonjė tė dhėnė apo informatė tė marrė nga popullata vėndase rreth varreve kosovare.
Limon Rushiti, nė veprėn e tij ,,Rrethanat politiko-shoqrore nė Kosovė, 1912-1918,, e botuar mė 1986, nė Prishtinė nė faqe 184 ka shkruar vetėm 10 rrjeshta pėr ndėrtimin e hekurudhės Gostivar-Kėrēovė dhe pjesėmarrjen e kosovarėve atje. Ai eshtė shumė i realtė kur thotė se nė mungesė tė tė dhėnave nuk ka pasur mundėsi tė jepte mė tepėr shnime pėr ngjarjet nė fjalė, dhe ne nė atė simpozium do te kishim pasur te drjetė ta pyesnim se si ka mundėsi qė ai si kosovar, mos tė ketė asnjė tė dhėnė nga terreni (Kosova) dhe gojėdhėnat e pleqėve nė Drenicė qė flisnin pandėrprerė pėr burrat qė u kishin mbetur nė Kėrēovė.
Ē*thonė autorė e huaj pėr Kosovėn nėn Bugarin e Parė...?
Mė 11 tetor 1915, Kryeministri bullgarė Vasil Radoslav proklamoi hyrjen e Bullgarisė nė Luftėn e Parė Botėrore nė krah tė Boshtit dhe argumentoi domosdo shmėrinė e aleancės me Fuqitė Qėndrore tė cilėn e shikonte si njė mėnyrė pėr tu mbrojtur nga sulmi i Serbisė, qė ishte aleat i Rusisė dhe fuqia mė kryesore nė Ballkan.
Esat Pashė Toptani, i cili nga Italia erdhi nė Nish dhe pas ndihmės qė morri nga Pashiqi bashkė me mercenarėt e vet nga Dibra Arriti nė Durrės, ku e shpalli veten kryetar tė Qeverisė sė Pėrkohėshme.
Filluan edhe pazarllėqet rreth Shqipėrisė, duke u premtuar shteteve ballkanike nga njė pjesė tė tokave shqiptare. Pėr kėto arsye Greqia, Italia, Serbia e Mali i Zi i sulmuan shqiptarėt nga tė gjitha anėt. Por pas kapitullimit tė Serbisė e Malit tė Zi, nė Kosovė dhe viset tjera shqiptare hynė forcat Austro-Hungareze e Bullgare.
Zona e pushtimit Bullgar pėrfshiu: Podujevė, Prishtinė,Drenicė, Ferizaj Prizren, Preshevė, Gjilani, Kumanovė, Shkup,Tetovė, Gostivar,Dibr,Kėrēovė, Strugė, Ohrin dhe Prespėn.Numėr i madh shqiptarėsh nga Kosova, tė lidhur si kafshė dhe nėn diktatin e torturat e ushtarėve bullgarė dėrgoheshin nė Maqedoni e Bullgari, pėr tė mos u kthyer mė kurrė prej andej.
Me marrjen e Shkupit dhe Kumanovės nga bullgarėt, Serbisė i priten tė gjitha vijat e komunikacionit, si dhe shpresa pėr tu bashkuar me trupat aleate nė Greqi. Trupat Austro-Gjermane kishin pushtuar Beogradin dhe me shpejtėsi tė madhe depėrtuan drejt jugut. Drejtimi i vetėm pėr tėrheqjen e ushtrisė serbe ishte teritori i Kosovės, pėr tė kaluar nė Shqipėri dhe nga atje nė Mali tė Zi.
Mė 19-21 nėntorė nė Leposaviē u bė beteja e parė nė territorin e Kosovės nė mes tė ushtrisė serbe e austrohungareze. Serbinė, si duket e kishte zėnė haku i shqiptarėve nga masakrat e shumta qė kishte kryer ndaj tyre dhe humbi betejėn kundėr Austrohungarisė, ku mbetėn tė vrarė numėr i madh ushtarėsh serbė. Pas fitores sė kėsajė beteje Austrohungaria, nėpėr luginėn e Ibrit depėrtoi nė Kosovė pa luftime tė mėdha. Komanda supreme e ushtrisė serbe mė 21 nėntor 1915 urdhėroi tėrhekjen e ushtrisė serbe nėpėr Pejė-Gjakovė-Prizren, drejt Shqipėrisė, nė kohė dimri shumė tė ftohtė dhe terren shumė tė vėshtirė, ku mbetėn tė vdekur numėr i madh ushtarėsh tė ciln ndodhi pastaj serbėt e treguan dhe trasmetuan brez pas brezi me fjalėt ,, Niko ne zna shta su muke teshke, ako nije preshao Albaniu peshke,,...... Nuk mund tė kuptosh ē*ėshtė mundimi i rėndė, nėse ske kaluar Shqipėrinė nė kėmbė.
Autori serb, Janiēie Popoviq, nė veprėn ,, Kosovo u ropstvu pod bugarima, 1915-18,, te botuar nė vitin 1921 nė Leskovac, shkruan se Prishtina ra nė duar tė bullgarėve, gjermanėve dhe austrohungarezėve nė tė njejtėn ditė, mė 23 nėntor 1915 nė orėn 14. Nga ana juglindore nė Prishtinė hyri ushtria bullgare, nga ana verilindore, nga drejtimi i Llapit ushtria gjermane, dhe nga ana verioredrejtimi i Mitrovicės hynė trupat austrohungareze.
Krste Bitovski, edhepse me origjinė sllave, ka qenė i sinqertė nė shkrimin e tij me titull ,,Glad, Stradanja i otpor stanovnishtva Kosova i Metohije za vreme bugarske okupacije,, tė botuar nė ,,Istoriski Glasnik,,nr 4,Beograd, 1963, shkruan se ,,Bullgarėt kėto territore shqiptare i konsideronin si pjesė pėrbėrėse tė Bullgarisė dhe shumicėn e aparatit administrativ e pėrbėnin persona tė sjellur nga Bullgaria, edhepse ne disa fshatra pėrdorej edhe popullata vendase shqiptare. Nė komunat shqiptare tė Kosovės qė ishin nėn sundimin bullgarė, kishte edhe njerėz qė bashkėpunonin me okupatorin bullgarė pėr interesa personale, thotė ai.Bullgarėt inkuadronin elementin vendas nė poste tė ulta administrative apo nė organet e policisė pėr qėllime propagandistike dhe pėr tė fituar besimin e masave tė pa arsimuara, kinse i konsideronin si tė barabartė me bullgarėt, kurse nga ana tjetėr vrasjet, represaljet e internimi vazhdonin dhe ishin dukuri e rregullt.
Puna e parė dhe emediate qė bėnė bullgarėt pas pushtimit tė tokave shqiptare ishte urdhėri pėr mbėledhjen e tė gjithė drithit nga prodhuesit dhe vendosjen e tij nė magazinat ushtarake bullgare, kinse do tė paguhej e qė kurrė nuk u pagua. Nė kit mnyrė u krijua njė krizė artificiale e bukės, ku nė mesin e popullatės sė varfėr filloi uria, e sidomos nė muajt e parė tė vitit 1916, ku nė njė letėr tė naēallnikut tė Ferizajit thuhet se nė komunėn e Shterpcės me rrethinė, mė tepėr se gjysma e popullatės ushqehet me kunguj, posaqėrisht familjet e personave tė vrarė ose tė mobilizuar nga ushtria bullgare dhe tė derguar jashta Kosovės. Atje, shkruan naēallniku, kishin vdekur dhe vdesin pėr ēdo ditė nga uria persona tė moshave tė ndryshme. Autori i lartė pėrmendur Kėrste Bitovski nė shkrimin e tij, f. 84 prezenton dhe e analizon letrėn e naēallnikut ku potencohet se popullata nė mungesė tė drithit detyrohet tė therė bagėtitė e tyre pėr ti shpėtuar vdekjes , por duke ngrėnė vetėm mish, sėmuren edhe mė shumė.
Kjo dukuri ishte e pėrgjithshme pėr tėrė ata vende qė gjindeshin nėn okupimin bullgarė. Ėshtė pėr tu shėnuar se vuajtja pėr buk ėshtė paraqitur edhe nė ata fshatra, toka e tė cilave ishte e njė boniteti shumė tė mirė, sepse drithi edhepse prodhohej, merrej nga ushtria bullgare. Skamjen e ndihmonte edhe mobilizimi i dhunshėm i burrave qė ishin krahu kryesorė i punės fizike dhe internimi e puna e dhunshme-kullaku jashta Kosovės.
Janaēie Popoviq nė veprn e tij ,,Kosovo u ropstvo pod bugarima,, 1915-1918, e botuar nė Leskovac, 1921, shėnon se vera e vitit 1917 ishte tejet e thatė sa qė nė tėrė territorin e Kosovės nuk u prodhua asnjė lloj drithi, sidomos misri qė nuk dha fare rendiment. Nė territorin e rrethit tė Prishtinės, shkruan ai, nuk punonte asnjė mulli me ujė pėr shkak tė thatėsisė sė madhe ku tė gjithė lumenjėtė ishin tharė tėrėsisht dhe ushqimi i pėrditshėm i popullsisė u reduktua nė njė grusht miell, i zier me hithėra e barishta tė ndryshme. Mjerimi pat arritur njė shkallė aqė tė pa durueshme sa qė vdekja ēmohej si njė rast shumė i lumtur qė tė shpėtohej nga ky mundim.
Ndikim tė madh nė varfėrimin e popullsisė patėn edhe faktorė tė tjerė , si kulluku - puna e dhunshme e meshkujve bashkė me qerret dhe kafshėt tėrheqėse, mandej interrnimi nė kampe tė ndryshme jashta Kosovės, me qėllim qė popullata tė mos kishte mundėsi tė organizohej dhe ngritej nė ndonjė kryengritje.
Punėt mė tė mėdha dhe mė tė rėnda, me anė tė kullakut, (punė e dhunshme) ku njė numėr shumė i madh i popullatės e lan edhe kokėn, qenė punėt nė ngritjen e hekurudhave me binarė tė ngushtė, Gostivar-Kėrēovė, dhe Veles Prilep. Nė ndėrtimin e kėtyre hekurudhave qė nga fundi i vitit 1915 dhe fillimi i vitit 1916 qe angazhuar popullata shqiptare e Kosovės me gjithė qerre e kafshėt tėrheqėse, po edhe pa ta. Kosovarėt morėn pjesė me punė tė detyrueshme edhe nė ngritjen dhe mirėmbajtjen e rrugėve tė ndryshme nė Kosovė e Maqedoni pėr nevojat ushtarake, ku vdiqėn nga uria, semundjet ose u vranė me mijėra kosovarė e qė historia moderne shqiptare pak ose aspak nuk i ka trajtuar .
Krste Bitovski dhe Janaqie Popoviq, tė cituar edhe mė lartė kan paraqitur shkresėn nr.43 tė inspeksionit ushtarak tė Krahinės sė Maqedonisė nga vitet 1916-17 ku ka qenė e paraparė qė puntorėve tė hekurudhės tu jipej buka dhe tė paguheshin 1-2 kilogram miell pėr ēdo ditė. Por kjo kishte mbetur vetėm nė letėr sepse pagesa nė miell asnjėherė nuk bėhej e as qė kishte rregullisht bukė pėr tė ngrėnė, dhe ky ishte shkaku mė i shpeshtė pėr vdekjen e njerėzve qė punonin punė tė detyruar nė hekurudhė. Popullata qė punonte nė hekurudhė dhe mirėmbajtjen e rrugėve, sipas urdhėrit tė inspektoratit tė lartėpėrmenduar domos duhej tė ishin larg nga vendėbanimet dhe shtėpitė e tyre qė mos tė kishin mundėsi tė iknin dhe largoheshin nga puna. Puna fillonte me lindjen e diellit dhe pėrfundonte me perėndimin e diellit, nėn mbikqyerjen e rrjeptė dhe tė vazhdueshme tė ushtarėve bullgarė,e qė vazhdimisht i rrihnin puntorėt me dru, shkruan autori i cituar.
Dr.Zhivko Avramovski, nė punimin e tij me titull: ,,Konflikti Austrohungarez-bullgarė rreth Kosovės dhe synimet e Bullgarisė pėr tė dalur nė detin Adriatik pėrmes Shqipėrisė ,, (1915-1916), tė botuar nė Gjurmime Albanologjike III, 1973, Prishtinė, faqe 102-181 dhe Dr. Limon Rushiti, vepėr e cituar, faqe 184; potencojnė se kushtet e jetės sė kosovarėve nėn okupimin bullgarė kanė qenė aqė tė papėrballueshme sa qė eshtė e pamundur qė tė vehen tė gjitha ndodhitė nė letėr, spes nuk kimi pasur mundėsi ti shohim dhe analizojmė tė gjitha dokumentet arhivale qė mund tė eksistojnė nėpėr arhivat e ndryshme dhe duke mos pasur tė dhėna tė mjaftueshme, ne i kimi pėrmendur vetėm sipėrfaqėsisht ngjarjet e ndryshme,pa hyrė nė detale thonė autorėt e lartėpėrmendur.
Dr.Bogumil Hrabak dhe Dr Dragoslav Jankoviq, nė veprėn e tyre ,,Srbija 1918,, Beograd, nė faqe 102-103 shėnojnė se bullgarėt nė territorin e Kosovės vendosėn forca tė zgjedhura ushtarake nga se Kosova konsiderohej vend shumė i rėndėsishėm strategjik ku organet ushtarake bullgare ushtronin pushtetin e tyre tė pakufishėm.
Mbi qėndrimin e ushtrisė bullgare nė Kosovė e Maqedoni kimi tė dhėna edhe nga disa raporte tė Komitetit tė Kosovės tė cilat raporte janė tė shkruara nė kohėn e ngjarjeve kur ushtria bullgare bėnte zullume shumė tė mėdha ndaj shqiptarėve nė Kosovė e Maqedoni. Raporti i lartėpėrmendur gjindet ne Arhivin Qendror Shqiptar-Tiranė, dosje 25 dokumenti 50744, ku flitet pėr vrasjet e plaēkitjet e shumta nė Shkup e Prizren, pėr dhunimin, keqėpėrdorimin dhe keqėtrajtimin e shqiptarėve gjithėandej . (Vazhdon nė pjesėn e II)
Autori i kėtij studimi
Ėshtė drejtor i Muzeut tė Kėrēovės.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn