als_Latn lit_Latn uzn_Latn
Pas shumė luftėrave e kryengritjeve shqiptare kundėr pushtimit afėr pesėshekullor otoman, pasi fqinjėt tanė sllavė e grekė ishin pavarėsuar e pranuar si shtete tė pavarura nė Kongresin e Berlinit (1878), me ērast iu dhanė shumė territore shqiptare,- edhe shqiptarėt nė Kuvendin e Vlorės mė 28 nėntor 1912, tė organizuar e udhėhequr nga Ismail Qemali, e shpallėn pavarėsinė e Shqipėrisė, ndonėse vendi ishte akoma i pushtuar nga Perandoria Osmane, dhe nga ushtritė e shteteve fqinje: Serbi, Greqi, Mali Zi, tė cilat pretendonin qė pas largimit tė forcave tė Perandorisė, tė copėtonin dhe aneksonin territoret shqiptare shteteve tė tyre. Pushtuesit bėnin masakra tė papara mbi popullsinė shqiptare. Krimet qė bėnė pushtuesit sllavė e grekė, pėrveē autorėve shqiptarė i kanė pėrshkruar edhe shumė autorė tė huaj, ndėr tė cilėt Edit Durham, Leon Trocki, Dimitrije Tucoviq, Kosta Novakoviq, Leo Frendlich, Fondacioni amerikan Karrnegy, shtypi i huaj i kohės. Mis Edit Durham, pas vizitave qė kishte bėrė nė Korēė dhe Ohėr, kishte deklaruar: Fillova ta ndiej vetėn fajtore pėrse dikur kisha uruar qė turku tė largohej nga Europa. Sa ishte turku, aty shpresat nuk ishin shuar. Kėta pushtuesit e krishterė ishin njėqind herė mė tė kėqij. Afėrsisht kėshtu, ishte shprehur At Gjergj Fishta nė Konferencėn e Paqes nė Paris (1919), kur kishte deklaruar se: Historia e Shqipėrisė ėshtė e endun vetėm prej luftash pėr liri e pavarėsi. Pėr katėr shekuj, shqiptarėt bėnė 54 kryengritje kundėr pushtuesit otoman. Kur kombi shqiptar ishte gati me fitue lirinė e vet, shtetet e Ballkanit ia ngjitėn kthetrat dhe e banė rob nėn zgjedhė tė vetėn, dhe kėtė e banė jo pėr me e mbajtė nėn shėrbim e robni tė veten, por pėr me e shue shqimit e me qitė faret. Kėshtuqė prej kėsaj pikėpamje duhet me thanė se shqiptarėt gabuan dhe gabuan rėndė fort qė u ēuan asokohe kundra Turqisė, sepse pėr ta do tė kishte qenė dam fort ma i vogėl me u vu nėn zgjedhė tė Turkisė, se sa me u gri prej kristijanėve!
Veē pushtimeve nė terren, nė qarqet politike e diplomatike endeshin intriga e zhvillohej propagandė e ashpėr dhe e ndytė kundėr pavarėsisė sė Shqipėrisė. Kryetari i qeverisės sė Serbisė (baba i radikalėve tė sotėm serbė, antishqiptari i zjarrtė) Nikolla Pashiq, deklaronte se Njė Shqipėri e pavarur nuk ėshtė as e dėshirueshme as e mundur, ndėrsa shtypi grek trumbetonte se Ėshtė e pakonceptueshme tu lejohet shqiptarėve barbarė njė ekzistencė e pavarur midis qytetėrimit grek (Joseph Swire: Shqipėria, ngritja e njė mbretėrie, fq.128).
Pėr shkak tė situatės sė krijuar dhe rrezikut qė kanosej pėr luftė tė pėrgjithshme nė Ballkan, pa kaluar as 20 ditė nga shpallja e pavarėsisė sė Shqipėrisė, ambasadorėt e gjashtė fuqive tė mėdha tė asaj kohe u mblodhėn nė Londėr (mė 17 -20 dhjetor 1912), dhe morėn vendim pėr krijimin e njė Shqipėrie autonome, nėn sovranitetin ose suzerenitetin e sulltanit, e nėn garancėn e gjashtė fuqive tė mėdha, ndėrsa pėrkujdesjen pėr shtetin e ri ia besuan Austrohungarisė dhe Italisė. Ēėshtja e caktimit tė kufijve u la pėr mė vonė, dhe pas shumė negociatave e varianteve tė propozuara, Konferenca e Ambasadorėve mė 22 mars 1913, nė parim caktoi kufijtė verior e verilindor, kur Shqipėrisė iu shkėput Kosova dhe pjesa shqiptare e Maqedonisė. Me rastin e pėrfundimit tė Konferencės sė Ambasadorėve (mė 12 gusht 1913), kryesuesi i saj, Eduard Grej, duke qenė i ndėrgjegjshėm pėr padrejtėsitė qė kishin bėrė, kishte deklaruar: ...Duhet tė sjellim ndėrmend qė nė arritjen e kėsaj marrėveshje ēėshtja e parė thelbėsore ishte tė ruhej mirėkuptimi midis vetė fuqive tė mėdha, dhe nė qoftė se marrėveshja pėr Shqipėrinė e ka siguruar kėtė, atėherė ėshtė bėrė puna qė ėshtė mė thelbėsorja nė interes tė paqes nė Europė! Nga ana tjetėr, shtetet fqinje kishin pushtuar pothuajse cep mė cep territorin e Shqipėrisė e tė Kosovės, dhe nuk i lėshonin pozitat, duke pritur kapitullimin e Perandorisė Osmane dhe ndarjen e presė.
Kėtu nuk duam tė hyjmė nė analiza historike tė vendimeve tė Paqes sė Shėn Stefanit e tė Kongresit tė Berlinit, as tė Konferencės sė Ambasadorėve nė Londėr e tė Konferencės sė Paqes nė Paris, por do tė shqyrtojmė aspektin juridik tė marrėveshjeve tė fshehta qė lidheshin midis fuqive tė ndryshme pėr copėtimin e shtetit tė ri tė Shqipėrisė londineze, por edhe para formimit tė saj.
Marrėveshjet midis shteteve tė ndryshme, qofshin ato tė hapta ose tė fshehta, qofshin tė dyanshme apo tė shumanshme, qofshin politike apo ushtarake-strategjike, lidheshin (dhe lidhen) me qėllim tė definimit tė qėllimeve tė caktuara dhe caktimit tė sferave tė interesit. Pėr shkak tė pozitės strategjike qė kishin tokat shqiptare, dhe veēanėrisht pėr shkak se shqiptarėt nuk kishin njė fuqi botėrore qė ti mbėshtesė nė mbrojtjen e vendit tė tyre, shtetet fqinje gjithmonė aspironin tė copėtonin e ndanin midis tyre tė gjitha tokat shqiptare dhe kėshtu ta zhduknin pėrgjithmonė popullin shqiptar. Tė paktėn kėto synime janė shfaqur haptas dhe fshehtas prej gjysmės sė shekullit XIX, me plane e programe tė ndryshme serbo-greko-bullgaro-malazeze, pėr Serbinė e Madhe dhe Greqinė e Madhe (Naēertania dhe Megaliidea, 1844), Bullgarinė e Madhe, Malin e Zi tė Madh! Dhe ato synime, plane e programe nuk kanė ngelur vetėm nė letėr, nė nivel tė marrėveshjeve, por janė ndėrmarrė aksione ushtarake sa herė e kanė konsideruar se ishte momenti i volitshėm nė favorin e tyre dhe se do ta kenė pėrkrahjen ushtarake dhe diplomatike tė fuqive tė mėdha, dhe kėtė pėrkrahje e kanė pasur gjithmonė nga Rusia por edhe nga fuqitė e mėdha evropiane.
Austrohungaria kishte lidhur dy traktate tė fshehta me Serbinė. Sipas traktatit tė parė (1881), Austrohungaria nuk do ta pengonte Serbinė tė zgjerohej sa mė shumė nė Jug, kah Lugina e Vardarit e mė gjerė, dhe i ofronte disa garancione tjera tė pėrkrahjes nė marrėdhėniet diplomatike ndėrkombėtare. Me traktatin e dytė (1889), Serbia obligohej tė hiqte dorė nga shtrirja kah veriu apo kah deti Adriatik, tė cilat i synonte Austrohungaria pėr vete.
Nė vigjilje tė shpėrbėrjes sė Perandorisė Osmane, shtetet e Ballkanit: Serbia, Mali Zi, Greqia dhe Bullgaria lidhen marrėveshje tė fshehtė, qė u quajt Lidhja Ballkanike (1912), pėr ndarjen e territoreve pas rėnies sė Perandorisė, sidomos tė tokave shqiptare: Kosovė, Maqedoni, Shqipėri. Tė pakėnaqura me pretendimet e Bullgarisė pėr tė marrė pjesėn mė tė madhe ose tėrė territorin e Maqedonisė, Serbia, Greqia dhe Mali Zi (mė 1 qershor 1913) lidhėn marrėveshje pėr ndarjen e Maqedonisė dhe caktimin e kufirit serbo-bullgar dhe greko-bullgar, me tė drejtėn e Serbisė pėr dalje nė det pėrmes Selanikut, me ērast Serbia do ta merrte pjesėn veriperėndimore tė Maqedonisė (tokė shqiptare). Nė bazė tė kėtyre marrėveshjeve, u zhvilluan dy lufta tė pėrgjakshme ballkanike; e para kundėr Perandorisė Osmane, dhe e dyta kundėr Bullgarisė. Austrohungaria dhe Italia mė 8 maj 1913, bėnė njė marrėveshje tė fshehtė dypalėshe, pėr ta pushtuar e ndarė Shqipėrinė midis tyre, nė dy pjesė tė barabarta. Sipas asaj marrėveshje, Austrohungaria do ta merrte pjesėn veriore prej lumit Shkumbin, ndėrsa pjesėn jugore do ta merrte Italia. Por, Konferenca e Ambasadorėve, qė kishte garantuar autonominė e Shqipėrisė dhe qė (mė 22 mars 1913) nė parim i kishte caktuar kufijtė e saj, me pėrfundimin e punės sė Konferencės (mė 12 gusht 1913), pas shumė bisedimeve pėr kufijtė, formoi dy komisione pėr caktimin e kufijve nė terren. Mirėpo, pėr shkak tė luftėrave ballkanike dhe shpėrthimit tė Luftės sė Parė Botėrore, caktimi definitiv i kufijve tė Shqipėrisė u shty pėr mė vonė, dhe definitivisht u arrit tek nė vitin 1926!
Gjatė luftėrave ballkanike dhe Luftės sė Parė Botėrore (1912/13; 1914/18), ekzistenca e Shqipėrisė londineze u vu nė pyetje. Fqinjėt e saj e kishin pushtuar cep mė cep dhe prisnin qė ato pushtime ti pėrligjin si fakt i kryer, dhe pjesėt e pushtuara ti aneksonin.
Pėr ta angazhuar Italinė si aleate nė luftė kundėr Gjermanisė dhe Austrohungarisė, gjatė Luftės sė Parė Botėrore, mė 26 prill 1915, katėr fuqitė e mėdha: Britania e Madhe, Franca, Rusia dhe Italia kishin lidhur njė marrėveshje tė fshehtė pėr copėtimin e Shqipėrisė (Traktati i fshehtė i Londrės). Ishte ky njė pazarllėk midis Italisė dhe fuqive tė mėdha, qė lidhej kryesisht me bregdetin Adriatik dhe territorin e Shqipėrisė. Sipas atij Traktati, katėr fuqitė e mėdha do ti ndanin tokat pėrgjatė gjithė bregdetit lindor tė Adriatikut, tė cilat do tu jepeshin Italisė, Serbisė, Kroacisė, Malit tė Zi. Ishte paraparė qė pas copėtimit tė Shqipėrisė midis fqinjėve, Italisė ti jepej nėn sovranitet Vlora e Sazani dhe njė prapavijė mbrojtėse, kurse nė pjesėn qendrore tė formohej njė shtet i vogėl mysliman autonom dhe asnjenės, tė cilit do ti jepej porti i Durrėsit qė tė ketė dalje nė det, ndėrsa nė marrėdhėniet ndėrkombėtare atė shtet tė vogėl mysliman ta pėrfaqėsonte Italia! Me kėtė Traktat, katėr fuqitė e mėdha i kishin shkelur vendimet e gjashtė fuqive tė mėdha tė miratuara nė Konferencėn e Ambasadorėve nė Londėr, pėr njohjen e pavarėsisė sė Shqipėrisė nė kufijtė e caktuar parimisht nė vitin 1913, vendime kėto qė edhe vet i kishin votuar e nėnshkruar tė njėjtit pėrfaqėsues tė Traktatit tė fshehtė. Sigurisht se, nga aspekti juridik, traktati i fshehtė ishte i pavlefshėm dhe nuk mund tė abrogonte vendimet e Konferencės sė Ambasadorėve, por ai traktat gjithsesi u bė objekt shqyrtimi dhe pengesė nė procedurėn e pranimit tė Shqipėrisė nė Lidhjen e Kombeve (1920). Atė traktat e potenconin si pengesė pėrfaqėsuesit e Greqisė dhe Jugosllavisė. Bile, pėrfaqėsuesi serb pretendonte se Lufta (e Parė Botėrore) e ka zhdukur shtetin shqiptar, prandaj territori duhej tė ndahej midis fituesve tė luftės! Por, lordi Robert Sesil iu kundėrvu tezės sė pėrfaqėsuesit serb, duke argumentuar se njė shtet i njohur ndėrkombėtarisht, nuk mund tė zhduket as nga pushtimi i ushtrive tė hueja, as nga rėnia e qeverisė, pėr sa kohė qė shtetasit e tij ruajnė ndėrgjegjen kombėtare dhe aspirojnė ekzistencėn e pavarėsisė, siē ėshtė rasti me popullin shqiptar. Pėr Traktatin e fshehtė tė Londrės, Mis Edit Durham shkruante: Shteti i sapolindur shqiptar, do tu hidhej ujqėve pėr tė shpėtuar mėkonjėsit (E.D.: Njėzet vjet ngatėrresa ballkanike).
Rregullimi i marrėdhėnieve midis Italisė e Jugosllavisė pėr Ēėshtjen e Adriatikut, kishte ngatėrruar punėt pėr fatin e Shqipėrisė. Pėr tė fituar mbėshtetjen reciproke nė Konferencėn e Paqes qė po mbahej nė Paris, Italia dhe Greqia mė 29 korrik 1919 lidhėn njė marrėveshje tė fshehtė, qė u quajt Marrėveshja Titoni Venizellos. Me atė marrėveshja tė dy palėt bėnė pazare tė ndryshme, ndėr tė cilat mė tė rėndėsishmet ishin ato nė kurriz tė shtetit shqiptar. Greqia do tė mbėshteste pretendimet e Italisė pėr sovranitetin e Italisė mbi Vlorėn e Sazanin dhe njė prapavijė strategjike, dhe mandatin e Italisė mbi shtetin e vogėl mysliman shqiptar. Italia do tė mbėshteste pretendimin e Greqisė pėr aneksimin e Shqipėrisė sė Jugut (Epirin e Veriut). Greqia do ti jepte Italisė pėr 50 vjet njė pjesė tė portit tė Sarandės, si zonė e lirė. Italia do tė ndėrtonte njė hekurudhė prej atij porti nė brendi tė Shqipėrisė, poqese kėtė nuk e bėnte Greqia. Marrėveshja u bė publike nga shtypin grek, i cili lavdėronte diplomacinė greke pėr suksesin e arritur nė fitimin e Epirit tė Veriut.
Dekonspirimi i marrėveshjeve tė fshehta
Ndonėse shumica e marrėveshjeve, memorandumeve, letrave e telegrameve tė fshehta nuk kanė mund tė realizohen pėr shkak tė zhvillimit praktik tė ngjarjeve nė terren, ato pėr turpin e diplomacisė ndėrkombėtare kanė mbetur nė letėr, madje as nuk janė anuluar prej shumicės sė atyre qė i kanė nėnshkruar. Ato e kishin komplikuar politikėn, diplomacinė dhe marrėdhėniet ndėrkombėtare gjatė dhe pas Luftės sė Parė Botėrore, vendimet e Konferencės sė Paqes nė Paris (1919), por edhe Luftėn dhe paqen pas Luftės sė Dytė Botėrore. Vetėm qeveria sovjetike e Leninit, pas Revolucionit tė Tetorit (1917), i kishte publikuar, shkėputur dhe shpallur tė pavlefshme tė gjitha marrėveshjet e fshehta tė cilat i ka nėnshkruar Rusia cariste me vendet e Antantės. Ministri i jashtėm sovjetik, Leon Trocki, e ka kritikuar ashpėr diplomacinė e fshehtė dhe marrėveshjet e fshehta, ndėrsa Ministria e tij i kishte botuar nė nėntė vėllime librash tė gjitha marrėveshjet dhe memorandumet e fshehta tė lidhura deri atėherė.
Presidenti amerikan, Woodrov Wilson, nė programin e tij paraqitur nė Kongresin amerikan (janar 1918) pėr Paqe pa fitues, tė formuluar nė 14 pika (tė njohura si 14 pikat e Wilsonit), nė njė mėnyrė i kishte zhvlerėsuar marrėveshjet e fshehta nė procesin e arritjes sė paqes, dhe kishte afirmuar drejtėsinė dhe diplomacinė e hapur ndėrkombėtare. Pika e parė e programit tė Wilsonit kishte kėtė pėrmbajtje: Marrėveshje tė hapta pėr paqe deri te cilat do tė arrihet haptas dhe pas tė cilave nuk do tė ketė marrėveshje private (tė fshehta-a.f.) ndėrkombėtare tė asnjė lloji, ndėrsa diplomacia do tė paraqitet e sinqertė dhe para syve tė opinionit.
Bota ėshtė plot hile dhe nė marrėdhėniet ndėrkombėtare midis shteteve edhe sot dhe nė tė ardhmėn ka dhe do tė ketė marrėveshja tė fshehta politike, ushtarake e strategjike pėr realizimin e interesave nė sfera e rajone tė ndryshme. Veēmas nė kėto shtetet sllave e greke tė pabesė, nė krye me Rusinė e cila po pretendon tė rikthejė ndikimin e saj nė Ballkan. Sa ecejaket e krerėve shtetėror, diplomatik, ushtarak e kishtar midis Serbisė e Rusisė janė zhvilluar e po zhvillohen kėto kohėt e fundit, dhe kush e din se sa dhe ēfarė marrėveshjesh tė fshehta janė lidhur midis tyre. Ndėrtimi i Qendrės sė madhe ruso-serbe, duke pėrfshirė edhe aeroportin e Nishit, pėr intervenime nė rrethana tė jashtėzakonshme (sic!), edhe ushtrimi i pėrbashkėt i ushtrisė ruso-serbe qė u zhvilluara para ca ditėve nė Serbi, ėshtė prova e parė e funksionimit tė asaj Qendre, ku nga barku i aeroplanėve e helikopterėve ushtarak rus zbarkuan tanke, trupa e ēka jo tjetėr nga Rusia. Ushtria serbe ka blerė avionė e helikopterė ushtarakė, raketa S 300, radarė e sisteme mė moderne tė mbrojtjes kundėrajrore. Demonstrimi i forcės nė manovrat e pėrbashkėta ushtarake ruso-serbe, janė sinjal i qartė se ariut aziatiku nuk iu ka shua apetiti pėr Ballkanin, e kėtu nė shėnjestėr janė shqiptarėt, shtetet dhe tokat shqiptare dhe bregdeti Adriatik. Ndėrtimi i bazės ushtarake serbe, mė e madhe dhe mė moderne nė rajon (Cepotin), qė ata e quajnė Bonstili serb, afėr kufirit me Kosovėn, ėshtė rrezikim i drejtpėrdrejt i sigurisė sė popullit nė Luginėn e Preshevės dhe i shtetit tė Kosovės. Kėmbėngulja kryeneēe pėr mosnjohjen e pavarėsisė sė Kosovės nga Serbia, Rusia, Greqia dhe miqtė e tyre, nuk ėshtė e rastėsishme dhe pa prapavijė. Shesheli ėshtė vetėm megafon i politikės sė pushtetit serb, kur kėrcėnohej kėto ditė se do ta kthejmė ushtrinė serbe nė Kosovė. Ekspertė tė strategjisė ushtarake tė Rusisė kėto ditė dhanė deklarata kėrcėnuese, se 10.000 tanke nga Urali mund tė depėrtojnė nė Ballkan, duke shkelur Bullgarinė e Rumuninė, dhe sė bashku me Serbinė ta pushtojnė Kosovėn dhe Malin e Zi. Kėto ecuri, lėvizje e zhvillime politike -strategjike ndėrkombėtare duhet tė pėrcillėn me shumė vigjilencė dhe Shqipėria e Kosova ti alarmojnė qendrat e vendosjes nė instancat e diplomacisė evropiane e botėrore, sepse paqja nė Ballkan pėrherė ėshtė e brishtė dhe e kėrcėnuar nga Serbia, e mbėshtetur fuqimisht prej Rusisė. Pas anėtarėsimit tė Shqipėrisė nė aleancėn e NATO-s, duhet sa mė parė tė anėtarėsohen edhe Kosova, Maqedonia e Mali Zi nė kėtė aleancė, nėse duan tė kenė mbrojtje tė sigurt, nė bazė tė nenit 5 tė Kontratės sė NATO-s, ku ėshtė pėrcaktuar se Sulmi mbinjė anėtare, njėherit ėshtė sulm mbi tėrė Aleancėn.
als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn