als_Latn dik_Latn sag_Latn
Luan Ahmeti: Dy bazat e njė shoqėrie tė ėndėrruar
Autor:
Opinione te lexuesve
E marte 18 Qershor 2013 18:21 PM
Koha dhe historia kanë vërtetuar se një familje, një klan, popull apo shtet që të ketë themele të forta dhe një jetë të gjatë, ka nevojë për individë të ushqyer mirë me elementin bazë të domosdoshmerisë së vetë krijimit njerëzor, atë të dijes, kufijtë e të cilës nuk mund te pranojnë kufizime ideologjike, politike, interesash apo diçkaje tjetër. Libri me prejardhje hyjnore Kur’ani, i vetmi i cili ruan origjinalitetin e tij më të lashtë dhe unik, do ta niste me fjalën “ikre” lexo (mëso)[1] mesazhin e tij drejtuar njerëzimit të zhytur në injorancën e harresës së vetë këtij mesazhi, duke i rikujtuar njerëzve se është dija ajo që i dallon nga qenjet e tjera dhe se për këtë arsye mbartin mbi vete vlerat e të menduarit dhe të llogjikuarit.
Gjithsesi nuk mjafton vetëm me kaq, sepse kjo dije e gjëre në kufijtë e saj dhe e prirur nga presioni egoist i qenjes njerezore për të realizur atë ç’ka është negative apo e dëmshme për të tjerët, ka nevojë për një edukim të fortë moral i cili e orienton në të mirën dhe pozitiven, e kontrollon dhe e stabilizon në mos tejkalimin në negativen dhe e plotëson formimin e individit perfekt, berthamën apo esencën e shoqërisë së ëndërruar. Me fjalë të tjera, dituria e shëndoshë e gërshetuar me moral te lartë është sekreti i lumturisë së individit, familjes dhe shoqërisë në përgjithësi.
Po të shikojmë sot, shumë vende moderne kanë arritur majat e piramidave në shkencë dhe teknologji në sajë të një procesi të etapur dhe mjaft te lodhshëm të një farë “robotizimi” të qenjes njerëzore duke e ushqyer atë me njohuri dhe aftësi të thëna, pse jo, superdobiprurëse për shoqërine. Ky kompleksitet, dashje apo padashje, ka marrë vrullshëm maratonën e perfeksionimit të të krijuarit “njeri” të kohës si veglën më fitimprurëse në riprodhimin e modeleve komerciale por duke anashkaluar, neglizhuar ose harruar për fatin e keq, aspektin tjetër bazë të lumturisë dhe misionit njerëzor, aspektin moralo-etik. Jo pa te keq sot si domosdoshmëri e kohës – mbase e vonuar - është parë trajtimi në universitete i temave “etika e prodhimit” ose “etika e konsumimit”.
Dikush posedon njohuri të gjëra në shkencën e anatomisë, biologjisë, mjeksisë, por për të provuar aftësitë e tij, është i gatshëm të eksperimentojë ç’do lloj gjallese në format më ekstreme, madje edhe vetë qenjen njerëzore. Ketu mund të permendim rastin e tentativës për të futur në barkun e femrës njeri spermatozoite të një mashkulli majmun[2], duke i ofruar pacienteve një shumë të hollash – mbase thjesht për të parë nëse krijesa që do të dali do ti ngjaje sadopak programuesit të saj! Dikush tjeter vazhdon të prodhojë e riprodhojë armë të shkatërrimit në masë vetëm e vetëm për përfitime ekonomike, pa menduar se ku do të përdoren këto armë! E të tjerë sfidojnë matematikën, fizikën, astronominë, shpikin kompjutera e makineri, ndërtojnë në ujë e lundrojnë në tokë por, shprehen se e kanë prejardhjen nga majmuni, janë gnostikë, ateistë ose duke perfituar nga “ligji modern” i të drejtave të njeriut shprehen me “krenarinë” më të madhe - madje mundohen edhe ta imponojnë tek të tjerët - se janë homoseksuale, transversistë, lesbike e ku ta di une!! Mundësi të shumta të ofruara nga aftësite e zhvillimit shkencor kurrë te para më parë nga njerëzimi por të shoqëruara me një degradim marramendës të karakterit hyjnor të cilin e posedon njeriu! Duket se diçka mungon. Mungon mekanizmi që e kontrollon dhe perfeksionon “makinën njeri”, morali.
Për të dhënë një shembull tjetër më praktik, mjafton ti hedhim një shikim botës së politikës. Të gjithë ndjejnë pasojat negative të mungesës së etikës ( moralit ) në fushën politike. Në fakt politika është arti i promovimit të së mirës së përbashkët e i lumturisë për të gjithë. Por duke e zhveshur vetveten nga konceptet dhe parimet e etikës, nga të qenurit politikë transformohet në “politikerinë” e interesave dhe privilegjeve. Nga ana tjetër, në mungesë të etikës porta mbetet e hapur ndaj çdo lloj forme të korrupsionit.
Edhe eksperienca mbi ekologjinë ka zbuluar se raporti i qenjes njerëzore me natyrën – dmth me qenjet e tjera - nuk mund të bazohet vetëm mbi perdorimin apo shfrytëzimin e kësaj të fundit, por duhet të bazohet në normat etike universale, perderisa shfrytëzimi i natyrës të mos jetë transformuar në abuzim, duke shkatërruar kështu mundësinë e jetesës, veçanërisht për gjeneratat e ardhshme. I zhveshur nga etika, vetë aktiviteti shkencor fillon t’i krijojë frikë qenjes njerëzore.
Lind pyetja: ç’farë është morali – ky efekt kaq i fortë në formimin e karakterit njerëzor – dhe ku mund të gjindet ai? Morali është ajo vepër e cila para së gjithash është objektivish e mirë dhe për më tepër duhet realizuar nga personi në fjalë në pamvarësi të plotë nga avantazhet apo diasavantazhet që mund t’i sjellë realizimi i kësaj vepre. Sokrati e kishte shprehur bukur shumë këtë karakter të moralit kur kishte thënë se preferonte të ishte viktimë e të padrejtës sesa ta kryente atë.
Gjithashtu morali përcakton atë ç’ka është në meritën e të qenurit njeri dhe ç’ka nuk është. Të jeshë i besueshëm ndaj një miku është meritë e të qenurit njeri. Të mos jeshë i besueshëm nuk është meritë por tradhëti. Ta mbrosh jetën e një individi të pafajshëm është meritë e njeriut – është sikur të shpëtosh të gjithë njerëzimin thotë Kur’ani - dhe të ja marrësh jetën atij nuk është meritë por krim – dhe kondisderohet sikur të keshë vrarë të gjithë njerëzimin[3].
Morali përcakton gjithashtu – sipas Kantit – ato akte të cilat kryhen për të respektuar atë ç’ka duhet bërë, pa marrë parasysh pajtueshmërinë me detyrën. Nëse një tregtar shet gjithmonë me çmim të ulët për të mos humbur klientelën e tij, ai nuk kryen një akt moral. Por nëse ai shet me çmim të drejtë për të respektuar detyrën ( është ndërgjegjja e tij që ja kërkon ), atëhere akti i tij është moral.
Kurse sipas Kurtubiut morali është një tufë cilësishë te njeriu të cilat përcaktojnë sjelljen dhe veprimtarinë e tij ndaj të tjerëve. Ato mund të jenë cilësi të mira ose të këqija. Cilësi e mirë sipas kuptimit të përgjithshëm është: të ndjeshë obligim në vetvete për të tjerët , kurse kuptimi i shtjelluar: falja e gabimit, butësia, bujaria, durimi, mëshira, ndihmesa, dashuria e ndersjelltë, zemërbutësia etj. Cilësitë e këqija janë e kundërta e asaj që u përmend më lart[4].
Koncepti i vërtetë i moralit nuk duhet të jetë as thjesht ai i krahasuar me ligjin natyror i të bërit mirë, por është diçka e thellë në shpirtin e njeriut e mbjellur shumë kohë më parë se sa egoja e tij dhe e kultiviuar me anë të një Fryme nga e cila e ka zanafillën e gjithë ekzistenca. Për këtë arsye mosprezenca e tij (moralit) tek njeriu krijon një destabilizim të madh uman dhe kjo mungesë vjen e shprehur ne fjalorin gjuhësor me fjalën “imoralitet” ose në atë fetar me fjalën “mëkat, gjynah”.
Nga parimi i moralit fetar, njeriu jofetar nuk bën mirë, por bën vepra kalimtare momentalisht të dobishme. Sikurse edhe njeriu besimtar nuk mund të bëjë mirë – vepra e tij e mirë nuk ka asnjë vlerë - nëse nuk posedon moral të lartë. Kjo vërtetohet edhe nga hadithi: “Nuk ka besim pa moral dhe nuk ka moral pa fe”[5]. Mendimtari dhe shkrimtari frëng Jean Jacques Rousseau ( Zhan Zhak Ruso ) pati shkruar: “Në fillim kam menduar se është e mundur të jeshë i moralshëm e të mos besosh në Zotin. Tani e kam të qartë se kjo është e pamundur dhe se bindjet e mia të dikurshme ishin iluzione të thjeshta”.
Atëherë, përderisa burimi kryesor i moralit është Krijuesi i gjithçkaje, edhe njeriu me moral të lartë posedon dhuratën më të shtrenjtë të kësaj bote. Ndërsa çelësi që hap portën e moralit të lartë nuk mund të jetë tjetër veçse afrimiteti i krijesës me Krijuesin me anë të të vetmes linjë komunikimi, atë të İslamit fe. İbn Kajjimi duke komentuar fjalen e të Dërguarit të Zotit, Muhammedit (sas) “Puna e mirë është morali i mirë, ndërsa puna e keqe është ajo që fsheh në gjoksin tënd dhe nuk dëshiron që ta dinë atë njerëzit”[6], shpjegonte faktin se “feja (İslami) është e gjitha moral dhe ai që ngrihet në moral ngrihet edhe në fe gjithashtu”[7].
Keshtu që themi se ka ardhur koha të kuptojmë se nuk është e mirë ( morale ) që të krenohemi me pasuri, pushtet, bukuri, gra e fëmijë, por është e drejtë të krenohemi me dije e me moral te lartë. Sa e artë është fjala e të Dërguarit të Allahut (sas) në të cilën na tregon pozicionin ose gradën që kemi përballë njëri-tjetrit kur thotë se: “Më të mirët prej jush janë ata që kanë moral më të lartë”[8]. Dituria na ndriçon mendjen për të gjetur Zotin, për të zbuluar universin dhe atë ç`ka na rrethon, pse jo, edhe vetveten, kurse morali na ndriçon zemrën për t’i dhënë kuptim këtyre të gjithave. Atëhere le të garojmë në kërkimin e dijes dhe në perfeksionimin e moralit si dy nga bazat kryesore për të arritur gradën e më të mirit dhe për të ndërtuar shoqërinë e ëndërruar, atë shoqeri të cilën Zoti na e urdhëron, Pejgamberi (sas) na e këshillon dhe njerëzimi në përgjithësi na e dëshiron.
Mr. Luan Ahmeti
[1] Sure: Alak 96/1
[2] Rikujtojmë se e kundërta është provuar, dmth është vendosur në barkun e një majmuni femër sperma e njeriut por për fatin e mirë nuk ka dhënë rezultat.
[3] Sure : Maide, 5/32
[4] Fet`hul Bari, 1/456
[5] Nuk jam i sigurtë për vërtetësinë e këtij hadithi!
[6] Transmeton Muslimi në Sahihun e tij në librin: “El-birru wes-sileh”, Hadithi nr. 14, 4/1980.
[7] Medarixhu- salikijn: 2/320.
[8] Muttefekun alejhi.
Opinionet e autorėve nuk paraqesin domosdoshmėrisht edhe opinionin e redaksisė sė portalit www.mesazhi.com
Luan Ahmeti: Dy bazat e njė shoqėrie tė ėndėrruar
als_Latn ast_Latn als_Latn ita_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn eng_Latn als_Latn eng_Latn bam_Latn als_Latn als_Latn nob_Latn lua_Latn als_Latn als_Latn