als_Latn lit_Latn uzn_Latn
A është Kaukazi vendbanimi i parë i shqiptarëve të sotëm?
Sokol Shameta
Nė pranverėn e vitit 1863, Johan George von Hahn pėrshkoi Shqipėrinė e Veriut sipas njė itinerari qė ai se kishte bėrė mė parė. Ai e njihte tanimė mirė Shqipėrinė qendrore dhe atė tė Jugut. Njihte Shkodrėn dhe pjesė tė Kosovės, por meqė jemi akoma nė vitet kur rrugėt nuk ekzistojnė, shtigjet mė tė rrahura mbeteshin rrjedhat e lumenjve, nėpėr luginat e tė cilėve, kishte tė paktėn 40 vjet qė bridhnin udhėtarė dhe studiues tė gjithfarshėm. Nga Lir, Bajron, e Pukvil tek mė tė vonėt Edith Durham apo Jozef Shekel. Nėpėr vendbanimet, malet, grykat e kėtij vendi tė panjohur, por dikur toka e lavdishme e ilirėve, ata po rindėrtonin pak nga pak njė histori tė mbuluar nga pluhuri. Atė tė prejardhjes sė shqiptarėve. Gjithsecili nė mėnyrėn e vet, duke sjellė dėshmitė dokumentare tė kohės, por duke pasur njėkohėsisht nė dispozicion edhe freskinė e memories apo privacionet e atyre viteve tė vrenjtura, kur ata u endėn nė kėto anė. Kėta shtegtarė tė mbėrritur nga Perėndimi ishin gjithsesi trokitja e parė e Europės nė portat e Shqipėrisė, pas mė shumė se katėr shekujsh errėsirė. Austriaku Hahn, ishte njėri prej tyre.
Ndėrsa pėrshkonte rrjedhėn e lumit Drin nė Shqipėrinė e Veriut, gjuhėtari dhe etnologu i njohur i cili financohej nė kėtė udhėtim nga qeveria e Vjenės, po ndėrtonte pak nga pak hartėn e saktė tė tė gjitha vendbanimeve tė afėrta dhe tė largėta pėrgjatė kėtij lumi. Eruditi i madh po shkruante njėkohėsisht edhe tė dhėnat rreth prejardhjes, historisė, gjuhėsisė, etnografisė dhe antropologjisė sė kėtyre zonave dhe banorėve tė tyre. Por me sistematicitetin e njohur austro-gjerman, shkencėtari nuk u mjaftua vetėm me pėrshkrimin nė shėnimet e tij tė udhėtimit, tė lokaliteteve tė harruara buzė Drinit. Ai krehu nė njė rreze tė gjerė veprimi tė gjitha vendbanimet dhe fshatarat edhe pėrgjatė tėrė pellgut tė Drinit, lumenjve tė afėrt dhe degėzimeve tė tij kapilare. Ai pėrshkoi Shkodrėn, Lezhėn, Krujėn, Tiranėn, Dibrėn e Prizrenin. Dhe gjatė njėrit prej kėtyre ekskursioneve, ai bėri edhe zbulimin interesant, pėr ekzistencėn e tė cilit nė tė vėrtetė flitej, por qė ende nuk ishte bėrė ndonjė verifikim nė vend. Hahn zbuloi matjanėt.
Natyrisht zona veriore shqiptare ekzistonte nė hartat e botės dhe nuk ishte Hahn i pari qė po e kuantifikonte atė. Por Hahn nuk ishte njė hartograf. Ai ishte njė njohės i shkėlqyer i historisė sė vjetėr dhe tė re, i gjeografisė dhe shtigjeve tė udhėtimeve, i dokumenteve dhe legjendave, gjuhėve tė folura dhe atyre tė vdekura.
Zanafilla e kėrkimeve tė Hahn nė rajonin e Matit, lidhet me kėmbėnguljen e tij skrupuloze pėr tė gjetur lokalitetin apo zonėn nga ku e kishte burimin vetė termi: Albania. Kėrkimet e kishin pėrkundur nga Arbana e Tiranės nė njė mori fshatrash tė cilat nė terren pėrkonin me lokalitete qė sipas hartave antike mund tė fshihnin gėrmadhat e albanopolisit legjendar tė Herodotit. Kryeqytetit tė Ilirisė sė lashtė tė periudhės parahelenistike e pararomake. Atij vendbanimi qė kurrė nuk u zbulua dot ndonėse gojėdhėnat por edhe pėrshkrimet e vendosin nė njė rajon midis Krujės dhe Lezhės. Hahn mori njė udhėrrėfyes i cili do ta udhėhiqte pėrmes zonės sė ashpėr tė Matit por aty, sikurse e tregojnė edhe dorėshkrimet e tij, ai hasi nė njė nga ato mistere qė edhe sot e kėsaj dite shkenca e historisė nuk ka mundur dot ti japė njė pėrgjigje tė saktė. Ja ēfarė shkruante vetė Hahn: ...ēava pėrpara drejt kėsaj bote tė re... duke udhėtuar teposhtė lumit tė Matit, prej tė cilit marrin emrin e tyre kjo krahinė dhe banorėt e saj. Kėta tė fundit quhen matjanė dhe ngjashmėria e kėtij emri me atė tė matjanėve tė Herodotit, mė nxiti qė ta krahasoj nomenklaturėn (toponiminė) e Persisė dhe Armenisė me atė tė Shqipėrisė dhe fqinjėve tė saj.... Hahn kishte zbuluar pra se jo vetėm Albania e lashtė ilire me Albanopolisin e vet ndodhej pėrafėrsisht nė Matin e Shqipėrisė sė sotme, por edhe se kjo Albania e Europės, ishte identike me njė Albania tjetėr. Atė qė gjeografi dhe historiani antik grek Herodoti e pėrmend nė Historinė e tij si njė mbretėri e fortė nė Kaukaz. Brenda sė cilės Herodoti pėrshkruan se jetonte njė popull barbar por i bardhė. Dhe njė nga fiset e tij mė tė njohura ishin pikėrisht... matjanėt. Sipas Herodotit, Albania e Kaukazit banohej nga njė popull i cili kishte njė vitalitet tė jashtėzakonshėm. Qė ndryshe nga tė tjerėt aty pranė, mund tė udhėhiqej edhe nga gra mbretėresha. Siē ishte rasti i mbretėreshės Tomris e cila nė vitin 529 para Krishtit, u vu personalisht nė krye tė ushtrisė sė vet pėr tė thyer trupat e mbretit pers Cyrus II, e madje edhe pėr ta vrarė kėtė tė fundit. Hahn u zhyt nė emrat e lokaliteteve tė Matit shqiptar duke i krahasuar ata me Albaninė e Kaukazit. Ja ēfarė thotė studiuesi: Me pėrjashtim tė formave tė njėllojta tė Albania-s, ne gjetėm si kėtu, ashtu edhe atje (nė Kaukaz) njė krahinė qė quhej njėlloj Hotene dhe njė tjetėr Blymals, veē kėsaj edhe njė krahinė qė quhej Bolbene nė Shqipėri dhe liqenin Bolge nė Kaukaz. Njė lumė tė quajtur atje Arsenia dhe Arzin = Het-Arzum dhe kėtu lumin Erzen. Kėto pėrputhje na nxitėn tė formojmė bindjen qė tė dhėnave tė grumbulluara nga tė vjetrit porsa i takon pėrafėrsisė sė Armenėve dhe Thesaliotėve ndoshta nuk u mungon tėrėsisht baza historike, aq mė tepėr kur kėto tė dhėna pėrkojnė me legjendat e sotme tė abkazėve nė Kaukaz, sepse kėta e konsiderojnė veten tė njėjtin popull me arnautėt qė jetojnė nė Turqi ose me shqiptarėt, shkruan Hahn.
Njė rastėsi? Njė mister i shpjegueshėm i errėsirės sė mijėvjeēarėve? Ēdonte kjo Albania dhe kėta matjanė nė Kaukaz katėr shekuj para Krishtit? Ēlidhje kishin ata me shqiptarėt e sotshėm ose makar, me albanėt ilirė tė antikitetit?
Rreth kėsaj historie tė ēuditshme prej vitesh po ndėrtohen teori tė ndryshme, gjithsecila me nga njė prapavijė jo ekskluzivisht shkencore nga pas.
Albania e Kaukazit ėshtė realisht njė territor qė ndahet midis shteteve tė sotme tė Amenisė, Gjerogjisė dhe Azerbajxhanit. Popullsia qė gjallon sot nė shekullin e XXI nė ato rajone ėshtė ajo abhkaze dhe rajoni mbi tė cilin ata jetojnė ėshtė njė mollė e vėrtetė sherri midis armenėve, gjeorgjianėve dhe azerėve qė pretendojnė secili se janė pasardhės direkt tė Albanisė antike. Mbi kėtė legjendė e kanė zanafillėn edhe konfliktet e ashpra pėr rajonin e Nagorin Karabakut i cili shtrihet pikėrisht nė kėtė zonė (tė cilėn, arabėt e pushtuan aty nga shekulli i tetė, e quanin jo pa ndonjė arsye tė fortė edhe Qafiristan). Sipas legjendave arabe qė citon Hahn, origjina e arnautėve ėshtė nga disa vise tė Detit tė Kuq (jo larg Kaukazit), ku njėri nga liderėt e tyre i shkeli kaftanin njė shehu dhe gjatė grindjes i nxori atij madje edhe syrin. Dhe meqė nga kokėfortėsia nuk pranoi tė vuante ndėshkimin (arnaut nga arabishtja d.m.th. refuzues), u dėbua sė bashku me fisin e vet pėr tė mbėrritur nė Ballkan.
Njė version ky i ikjes sė shqiptarėve nga Albania e Kaukazit pėr tė mbėrritur mė vonė nė Ballkan, i cili mbėshtetet gjerėsisht edhe nga njė numėr studiuesish serbė tė cilėt nuk pranojnė autoktoninė shqiptare para asaj serbe nė qafiristanin e ri tė Europės. Tė cilėt e mbėshtesin kėtė argument me mungesėn e dėshmive gjuhėsore tė shqipes evropiane para shekullit tė XIV, si dhe me mungesėn e ekzistencės sė emrit Albania nė dokumentet historike deri nė shekullin e X. Kohė kjo, e cila ēuditėrisht ėshtė fare e afėrt me shekullin VIII kur Albania e Kaukazit pushoi sė ekzistuari e sulmuar nga arabėt, armenėt dhe fqinjėt e tjerė.
Gjithashtu njė numėr i madh emrash tė lokaliteteve tė atjeshme kanė njė ngjashmėri me tė vėrtetė komprometuese me shqipen e sotme. Nė territoret e atjeshme mund tė hasen kollaj fshatra me emrat Hundėz, Bushat, Gheghian etj. Studiuesit nga Azerbajxhani zbuluan sė fundi se banorėt e Albanias sė lashtė, kanė qenė tė krishterėt e parė tė Kaukazit, tė evangjelizuar qysh nė shekullin e parė nga apostulli Elysee. Kisha mė e vjetėr kaukaziane ėshtė ajo shqiptare me emrin Kish nė rajonin Sheki, si dhe tempujt Ganxhasar dhe Amaras nė zonėn e Karabakut janė edhe sot e kėsaj dite vende ku gjallojnė pasardhėsit e shqiptarėve tė ndarė nė fiset e gunave, gelėve, alpnasėve, legave dhe udinajve, mund tė lexosh nė secilėn nga guidat turistike tė Azerbajxhanit nė internet.
A mund tė kemi ardhur vėrtet nga abhkazėt e Azerbazhanit? A ėshtė Albania e Kaukazit vendi i origjinės sė shqiptarėve tė sotėm?
Sipas vetė studiuesve lokalė, termi Albania i atjeshėm nuk duhet ngatėrruar kurrsesi me Albanian e Adriatikut (kėtė tonėn). Ata pretendojnė se banorėt e atjeshėm e kanė quajtur kėshtu fare rastėsisht vendin e tyre ngaqė ai ishte tepėr i thepisur me male dhe origjina e emrit tė tij vjen nga alp qė janė lartėsitė dhe jo nga fisi i albanėve qė quhej kėshtu pėr shkak se pėr latinėt ata ndodheshin andej nga lind dielli (alba). Banorėt e sotėm tė atij rajoni e quajnė veten abhkazė dhe jo albanė dhe sikurse e vėrente edhe Hahn mė 1863, gjuha abhkaze ndryshon rrėnjėsisht nga ajo shqipe. Nuk mund tė thuhet e njėjta gjė pėr emėrimet e vendbanimeve sidoqoftė, tė cilat ngrenė pikėpyetje shumė tė forta. Koincidenca e Matit shqiptar dhe atij kaukazian si dhe shumė e shumė vendbanimeve, lumenjve, liqeneve etj., e lė pezull misterin e kėsaj afėrsie tė ēuditshme. Madje afėrsi kanė edhe shumė emra njerėzish, sikurse vėren edhe Hahn. Ēdo shqiptar do tė ēuditej kur tė lexonte nė njė nga veprat antike greke Kserksi qė pėrshkruan luftėn e kėtij mbreti pers me grekėt, pėrmendet Dotos si prijėsi i matjanėve. Dote, ose Dodė ėshtė ndėrkohė njė nga emrat e rėndomtė shqiptarė nė Mat. Kėshtu quhet p.sh. shefi i sotėm i mirditorėve Bib Doda, pėr shkak se emri i tė atit ka qenė Dodė, thotė studiuesi austriak.
Historianėt dhe studiuesit kaukazė nga ana tjetėr nuk mendojnė se ka vėrtet ndonjė lidhje midis dy Shqipėrive dhe i quajnė thjesht rastri tė gjitha kėto ngjashmėri. Por ekziston edhe njė version tjetėr.
Dhe ėshtė pėrsėri Hahn ai qė hedh dritė mbi mundėsinė e njė shpjegimi tė mundshėm tė enigmės sė Albanisė kaukaziane. Ai i referohet emrit tė vjetėr tė Maqedonisė antike e cila nė dokumentet e vjetėr quhet pikėrisht Emathia. Njė element qė njihet ky dhe qė sipas albanologėve, tregon origjinėn aspak greke por shumė shqiptare tė maqedonasve si njė popull vėlla me iliro-trakėt antikė. Njė emėr qė sipas shqipes sė sotme do tė pėrkthehej nė E madhja si dhe qė do tė justifikonte prapashtesėn i madh pas Aleksandrit tė Maqedonisė, i cili edhe pa tė, ka pėr nėnė Olimbinė nga Epiri. Si dhe arsyen pse gjatė gjithė mesjetės shqiptarėt identifikoheshin edhe me maqedonasit, e se madje heroit mė tė madh matjan Skėnderbej, turqit ia vunė emrin pikėrisht kėshtu, Iskander, pėr nder tė paraardhėsit tė tij Aleksandėr. Por sipas Hahn, Emathia mund tė jetė pikėrisht Mati i sotshėm shqiptar si dhe vendlindja e Aleksandrit, Pellasi i humbur, mund tė jetė ndonjėri nga shumė gėrmadhat anonime tė antikitetit qė ende presin tė zbulohen nė veri tė Shqipėrisė.
Por ēfarė lidhje ka Emathia-Mati i Aleksandrit tė Madh, me Albaninė e Kaukazit? Ndoshta faktin se i vetmi ballkanas qė e pėrshkroi atė territor para Herodotit ishte pikėrisht Aleksandri me etnicitet tė diskutueshėm dhe me qindra mijėra ushtarėt e tij? Ndoshta sepse sipas shumė versioneve, pas dėshtimit tė fushatės sė tij nė Indi, garnizone emathianėsh tė Aleksandrit u hallakatėn nėpėr gjithė rrugėn e kthimit pėr nė Ballkan e madje shumė prej tyre u ngulėn diku ku malet u kujtonin atdheun njė pjesė malore e tė cilit quhej edhe Albania? Ndoshta sepse edhe sot e kėsaj dite, gėrmimet nė shumicėn e vendbanimeve tė Albanisė sė Kaukazit nxjerrin nė dritė monedha tė pafundme, qė tregojnė se ose shkėmbimi tregtar nuk ishte njė ekskluzivitet i grekėve (lexo: tė qytetėruarve tė antikitetit pavarėsisht nga etnia, ose se kėta tė qytetėruar kishin mbėrritur deri kėtu larg nė malet e Kaukazit, pėr tė habitur treqind vjet pas Aleksandrit tė Madh dhe para Krishtit, historianin Herodot qė i quajti ata barbarė. Por qė lė fatmirėsisht i pari dėshminė pėr ekzistencėn e atij damari aq tė lashtė, e tanimė tė humbur qė mund tė na tregojė kush jemi nė tė vėrtetė ne. Shqiptarėt.
als_Latn umb_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn als_Latn